तत्त्वार्थ / तत्त्वार्थराजवार्त्तिक / तत्त्वार्थराजवार्त्तिकव्याख्या १९९९
अकलङ्क्देव-विरचितं तत्त्वार्थवार्तिकम् (राजवार्तिकम्) हिन्द् ...
१ श्रीमद्भट्टाकलङ्कदेवविरचितं तत्त्वार्थवार्तिकम् प्रणम्य सर्वविज्ञानमहास्पदमुरुश्रियम् । निर्धूतकल्मषं वीरं वक्ष्ये तत्त्वार्थवार्तिकम् ॥ १ ॥ श्रेयोमार्गप्रतिपित्सात्मद्रव्यप्रसिद्धेः । १ । उपयोगस्वभावस्यात्मनः श्रेयसा योक्ष्यमाणस्य प्रसिद्धौ सत्यां तन्मार्गप्रतिपित्सोत्पद्यते । कथम् ? ०५चिकित्साविशेषप्रतिपत्तिवत् । २ । यथा व्याधिनिवृत्तिजफलश्रेयसां योक्ष्यमाणस्य चिकि- त्स्यस्य प्रसिद्धौ चिकित्सामार्गविशेषप्रतिपित्सोत्पद्यते तथा आत्मद्रव्यप्रसिद्धौ श्रेयोमार्गप्रति- पित्सेति । तस्मात् साधीयसी मोक्षमार्गव्याख्या स्वायम्भवीति । किञ्च, सर्वार्थप्रधानत्वात् । ३ । संसारिणः पुरुषस्य सर्वेष्वर्थेषु मोक्षः प्रधानम्, प्रधाने च कृतो यत्नः फलवान् भवति तस्मात्तन्मार्गोपदेशः कार्यः तदर्थत्वात् । १०मोक्षोपदेशः पुरुषार्थप्रधानत्वादिति चेत्; न; जिज्ञासमानार्थिप्रश्नापेक्षिप्रतिवचनसद्भा- वात् । ४ । आह मोक्षोपदेश एव कार्यो न मार्गोपदेशः । कस्मात् ? पुरुषार्थप्रधानत्वात् । सर्वश्रेयो- भ्यः पुंसो मोक्ष एव परं श्रेयः आत्यन्तिकानुपमश्रेयस्त्वादिति; तन्न; जिज्ञासमानार्थिप्रश्नापेक्षि- प्रतिवचनसद्भावात् । योऽसौ मोक्षेणार्थी जिज्ञासमानः स मार्गमेव पृष्टवान् न मोक्षम्, अतस्त- न्मार्गोपदेश एव न्याय्यः । १५मोक्षमेव कस्मान्नाप्राक्षीदिति चेत् ? न; कार्यविशेषसम्प्रतिपत्तेः । ५ । स्यादेतत् — अयं प्रष्टा मोक्षमेव कस्मान्न पृष्टवान् कैमर्थक्यान्मार्गं पृष्टवानिति ? तन्न; कार्यविशेषसम्प्रतिपत्तेः । मोक्षकार्यं प्रति सर्वेषां सद्वादिनां सम्प्रतिपत्तेर्न कारणं प्रति । कारणं तु प्रति विप्रतिपत्तिः, पाटलिपुत्रमार्गविप्रतिपत्तिवत् । ६ । यथा केचित् पुरुषा नानादिग्भागापेक्षिषु मार्गेषु विप्रतिपद्यन्ते न पाटलिपुत्रे प्राप्तव्ये, तथा मोक्षकार्यं प्रतिपद्य २०तदर्थमादृताः सर्वे सद्वादिनस्तत्कारणेषु विप्रतिपद्यन्ते । तद्यथा, केचित्तावदाहुः — ज्ञानादेव मोक्ष इति । अपर आहुः — ज्ञानवैराग्याभ्यामिति । पदार्थावबोधो ज्ञानम्, विषयसुखान- भिष्वङ्गलक्षणं वैराग्यमिति । अपर आहुः — क्रियात एव मोक्ष इति *“नित्यकर्महेतुकं निर्वाणम्” इति वचनात् । किञ्च, २ पराभिप्रायनिवृत्त्यशक्यत्वात् । ७ । न च परस्य प्रष्टुः प्रश्नाभिप्रायोऽस्मदादिभिः शक्यो निवर्तयितुं ‘मा प्राक्षीर्मार्गं मोक्षं पृच्छ’ इति, भिन्नरुचित्वाल्लोकस्य । कल्पनाभेदात्तद्विप्रतिपत्तिरिति चेत्; न; कर्मविप्रमोक्षसामान्यात् । ८ । आह — न मोक्षं प्रति सम्प्रतिपत्तिरस्ति किन्तु विप्रतिपत्तिरेव । कस्मात् ? कल्पनाभेदात् । अन्येऽन्यथालक्षणं ०५मोक्षं परिकल्पयन्ति — ‘रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानपञ्चकस्कन्धनिरोधादभावो मोक्षः’ इति । ‘गुणपुरुषान्तरोपलब्धौ प्रतिस्वप्नलुप्तविवेकज्ञानवत् अनभिव्यक्तचैतन्यस्वरूपावस्था मोक्षः’ इत्यपरे । ‘बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारनवात्मगुणात्यन्तोच्छेदो मोक्षः’ इत्यन्ये । तस्मात् कल्पनाभेदात् मोक्षं प्रति विप्रतिपत्तिरिति; तन्न; कर्मविप्रमोक्षसामान्यात् । सर्वेषां हि प्रवादिनां यां तामवस्थां प्राप्य कृत्स्नकर्मविप्रमोक्ष एव मोक्षोऽभिप्रेत इति १०आस्माकीनसमयाविरोधात् मोक्षकार्यं प्रति सम्प्रतिपत्तिः । कार्यविशेषोपलम्भात् कारणान्वेषणप्रवृत्तिरिति चेत्; न; अनुमानतस्तत्सिद्धेर्घटीयन्त्र- भ्रान्तिनिवृत्तिवत् । ९ । आह — कार्यविशेषमुपलभ्य लौकिकाः कारणान्वेषणं प्रति आद्रियन्ते यथा ज्वरादिरोगदर्शनात्तत्कारणान्वेषणे भिषक् प्रवर्तते चिकित्साप्रसिद्ध्यर्थं तथा मोक्षदर्शना- त्तत्कारणान्वेषणं न्याय्यम् । न चासौ दृश्यते, तस्मान्मोक्षकारणान्वेषणाभाव इति; तन्न; १५अनुमानतस्तत्सिद्धेः । प्रत्यक्षतोऽनुपलभ्यमानस्यापि मोक्षकार्यस्यानुमानत उपलब्धौ मोक्षकार- णान्वेषणं युक्तं घटीयन्त्रभ्रान्तिनिवृत्तिवत् । यथा बलीवर्दपरिभ्रमणापादितारगर्तभ्रान्तिं घटीयन्त्रभ्रान्तिजनिकां बलीवर्दपरिभ्रमणाभावे चारगर्तभ्रान्त्यभावाद् घटीयन्त्रभ्रान्तिनिवृत्तिं च प्रत्यक्षत उपलभ्य सामान्यतोदृष्टादनुमानाद् बलीवर्दतुल्यकर्मोदयापादितां चतुर्गत्यर- गर्तभ्रान्तिं शारीरमानसविविधवेदनाघटीयन्त्रभ्रान्तिजनिकां प्रत्यक्षत उपलभ्य ज्ञानदर्शनचारि- २०त्राग्निनिर्दग्धस्य कर्मण उदयाभावे चतुर्गत्यरगर्तभ्रान्त्यभावात् संसारघटीयन्त्रभ्रान्तिनिवृत्त्या भवितव्यमित्यनुमीयते । यासौ संसारघटीयन्त्रभ्रान्तिनिवृत्तिः स एव मोक्ष इति । तस्मादनु- मानतो मोक्षकार्यसिद्धेरध्यवस्यामो मोक्षकारणान्वेषणं न्याय्यमिति । किञ्च, सर्वशिष्टसम्प्रतिपत्तेः । १० । सर्वे शिष्टाः प्रत्यक्षतोऽनुपलभ्यमानस्यापि मोक्षकार्यस्यानु- मानादस्तित्वमभ्युपेत्य प्रतिनियतमोक्षकारणेषु प्रयतन्ते । किञ्च, २५आगमात्तत्प्रतिपत्तेः । ११ । प्रत्यक्षतोऽनुपलभ्यमानोऽपि मोक्षः आगमादस्तीति निश्चीयते । कथम् ? सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहणवत् । १२ । यथा सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहणममुष्यां वेलायाम् अमुना वर्णेन अमुना दिग्विभागेन सर्वग्रासि नवेत्येवमादि सांवत्सरैरप्रत्यक्षमपि आगमाज्ज्ञायते तथा मोक्षोऽपीति । किञ्च, ३०स्वसमयविरोधात् । १३ । ‘अप्रत्यक्षत्वात् मोक्षो नास्ति’ इति यस्य मतं तस्य स्व- समयविरोधो भवति । सर्वे हि समयवादिनो मोक्षादीनर्थानप्रत्यक्षानभिवाञ्छन्ति । बन्धकारणानिर्देशादयुक्तमिति चेत्; न; मिथ्यादर्शनादिवचनात् । १४ । स्यादेतत् — अन्यत्र ३ बन्धकारणनिर्देशः कृतः *“विपर्ययाद् बन्धः”[सांख्य काº ४४] इत्यादिः, इह तु न कृतः, ततो मोक्षकारणनिर्देशस्यायुक्तिरिति; तन्न; मिथ्यादर्शनादिवचनात् । वक्ष्यते एतत् — *“मिथ्या- दर्शनाविरतिप्रमादकषाययोगा बन्धहेतवः । ”[तº सूº८ । १] इति । बन्धपूर्वकत्वान्मोक्षस्य प्राक् तत्कारणनिर्देश इति चेत्; न, आश्वासनार्थत्वात् । १५ । ०५स्यादारेका — प्राङ्मोक्षकारणनिर्देशाद् बन्धकारणनिर्देशो न्याय्यः यतो बन्धपूर्वको मोक्ष इति; तन्न; आश्वासनार्थत्वात् । कथम् ? बन्धनबद्धवत् । १६ । यथा काराबन्धनबद्धः प्राणी बन्धकारणश्रवणाद् बिभेति मोक्ष- कारणश्रवणादाश्वसिति, तथा अनादिसंसारकारावरुद्ध आत्मा प्रथममेव बन्धकारण- श्रवणात् मा भैषीत् मोक्षकारणश्रवणाच्च कथमाश्वासं यायादिति प्रथमं बन्धकारणमनुक्त्वा १०मोक्षकारणोपदेशः कृतः । किञ्च, मिथ्यावादिप्रणीतमोक्षकारणनिराकरणार्थं वा । १७ । मिथ्यावादिप्रणीतैकद्विमोक्ष- कारणनिराकरणार्थोऽयमार्हतो मोक्षकारणनिर्देश आदौ कृतः, ‘त्रयमेतत् संगतं मोक्षमार्गो नैकशो द्विशो वा’ इति । अतो विपर्ययमात्रप्रभवां संसारप्रक्रियां परिकल्प्य ज्ञानविशेषात्तद्विनिवृत्तिरित्येवमा- १५द्यनेकमिथ्यावादिप्रणीतमतनिवृत्तये त्रैविध्यविजृम्भितमोक्षकारणप्रदर्शनार्थमाह — सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः ॥ १ ॥ इति । अपरे ‘आरातीयपुरुषशक्त्यपेक्षत्वात्सिद्धान्तप्रक्रियाऽऽविष्करणार्थं मोक्षकारणनिर्देशसम्ब- न्धेन शास्त्रानुपूर्वीं रचयितुमन्विच्छन् इदमवोचत्’ इत्याचक्षते । नात्र शिष्याचार्य्यसम्बन्धो विवक्षितः । किन्तु संसारसागरनिमग्नानेकप्राणिगणाभ्युज्जिहीर्षां प्रत्यागूर्णः ‘अन्तरेण मोक्ष- २०मार्गोपदेशं हितोपदेशो दुःष्प्रापः’ इति निश्चित्य मोक्षमार्गं व्याचिख्यासुरिदमाह । प्रणिधानविशेषाहितद्वैविध्यजनितव्यापारं तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम् । १ । प्रणिधा- नम् उपयोगः परिणामः इत्यनर्थान्तरम् । येनार्थोऽर्थान्तराद्विशेष्यते यो वाऽर्थान्तरग- तात्पर्यायाद् विशिष्यते स विशेषः, विशिष्टिर्वा विशेषः, प्रणिधानमेव विशेषः प्रणिधान- विशेषः, प्रणिधानस्य वा विशेषः प्रणिधानविशेषः । आहितम् आत्मसात्कृतं परिगृहीतम् इत्य- २५नर्थान्तरम् । विधयुवतगतप्रकाराः समानार्थाः । निसर्गाधिगमभेदाद् द्वौ विधावस्येति द्विविधम्, द्विविधस्य भावः कर्म वा द्वैविध्यम् । प्रणिधानविशेषेणाहितं प्रणिधानविशेषाहितम् । प्रणि- धानविशेषाहितं द्वैविध्यमस्य प्रणिधानविशेषाहितद्वैविध्यम् । जनितः प्रादुर्भावितः, व्यापृति- र्व्यापारः अर्थप्रापणसमर्थः क्रियाप्रयोगः । जनितो व्यापारोऽस्य जनितव्यापारम् । कश्चास्य व्यापारः ? इह अन्तर्दर्शनमोहोपशमक्षयक्षयोपशमपर्यायपरिणामाद् बाह्यपरिणामकारणापा- ३०दिताद् आत्मनो जीवादिपदार्थविचारविषयोऽधिगमो निसर्गश्च व्यापारः । प्रणिधानविशेषा- ४ हितद्वैविध्यमेव जनितव्यापारं प्रणिधानविशेषाहितद्वैविध्यजनितव्यापारं तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्य- ग्दर्शनम् । अस्यार्थ उत्तरत्र वक्ष्यते । नयप्रमाणविकल्पपूर्वको जीवाद्यर्थयाथात्म्यावगमः सम्यग्ज्ञानम् । २ । नयौ च प्रमाणे च नयप्रमाणानि, तेषां विकल्पाः नयप्रमाणविकल्पाः । द्वौ नयौ द्रव्यार्थिकः पर्यायार्थिकश्च, द्वे प्रमाणे ०५प्रत्यक्षं परोक्षं च, तेषां विकल्पा नैगमादयो मत्यादयश्च वक्ष्यन्ते । पूर्वशब्दस्तत्कारणवाची । नयप्रमाणविकल्पपूर्वको नयप्रमाणविकल्पहेतुक इत्यर्थः । येन येन प्रकारेण जीवादयः पदार्था अवस्थिताः तेन तेनावगमः जीवाद्यर्थयाथात्म्यावगमः सम्यग्ज्ञानम् । मोहसंशयविपर्यय- निवृत्त्यर्थं सम्यग्विशेषणम् । संसारकारणविनिवृत्तिं प्रत्यागूर्णस्य ज्ञानवतो बाह्याभ्यन्तरक्रियाविशेषोपरमः सम्यक्- १०चारित्रम् । ३ । संसारः पञ्चविधः द्रव्यक्षेत्रकालभवभावपरिवर्तनभेदात् । तस्य कारणं कर्म अष्टविधम्, तस्य विशेषेणात्यन्तिकी निवृत्तिः संसारकारणविनिवृत्तिः, तां प्रत्यागूर्णस्योद्य- तस्य, ज्ञानवत इति प्रशंसायां मतुः, यथा रूपवानिति प्रशंसायुक्तस्य सत्ता कथ्यते । नहि कस्य- चिद्रूपं नास्ति, प्रशस्तं तु नास्ति, तथा ज्ञानमस्यास्तीति ज्ञानवानिति प्रशंसायुक्तस्य सत्ता कथ्यते । न कस्यचिज्ज्ञानं नास्ति सर्व एवात्मा ज्ञानवान् चैतन्यात्, मिथ्यादर्शनोदये विपरीतार्थ- १५ग्राहित्वात् मिथ्यादृष्टिरज्ञः, तदभावे याथात्म्येनार्थविभावनात् सम्यग्दृष्टिः प्रशस्तज्ञानः, तस्य ज्ञानवतः । क्रिया क्रियान्तराद्विशिष्यते येन स विशेषः, विशिष्टिर्वा विशेषः । स द्विविधो बाह्य आभ्यन्तरश्चेति । बाह्यो वाचिकः कायिकश्च बाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वात्, आभ्यन्तरो मानसः छद्मस्थाप्रत्यक्षत्वात्, तस्योपरमः सम्यक्चारित्रमित्युच्यते । स पुनः परमोत्कृष्टो भवति वीतरागेषु यथाख्यातचारित्रसंज्ञकः । आरातीयेषु संयतासंयतादिषु सूक्ष्मसाम्परायि- २०कान्तेषु प्रकर्षाप्रकर्षयोगी भवति । ज्ञानदर्शनयोः करणसाधनत्वं कर्मसाधनश्चारित्रशब्दः । ४ । ज्ञानं दर्शनमिति करण- साधनावेतौ शब्दौ, *“करणाधिकरणयोः”[जैनेº २ । ४ । ९९] इति युटो विधानात् । कर्मसाधन- श्चारित्रशब्दः *“भूवदिगृभ्यो णित्रश्चरेर्वृत्ते”[उणादिº४ । १७७–७८] इति कर्मणि विधानात् । ज्ञानदर्शनशक्तिविशेषशुद्धिसन्निधाने जीवादीनर्थानात्मा जानाति पश्यति वा येन तज्ज्ञानं दर्शनं २५च । चारित्रमोहोपशमक्षयक्षयोपशमसद्भावे चर्यते तदिति चारित्रम् । कर्तृकरणयोरन्यत्वादन्यत्वमात्मज्ञानादीनां परश्वादिवदिति चेत्; न; तत्परिणामाद- ग्निवत् । ५ । स्यादारेका — ज्ञानदर्शनयोरात्मद्रव्यादन्यत्वम्, कस्मात् ? दृष्टत्वात् देवदत्तपर- शुवदिति; तन्न; कि कारणम् ? तत्परिणामादग्निवत् । यथा बाह्यद्रव्यादिपञ्चतयहेतुसन्निधाने सति आभ्यन्तरपरिणामवशात् तेजस्कायिकनामकर्मोदयाविर्भावितौष्ण्यपर्याय आत्मा ५ तत्परिणामादग्निव्यपदेशभाग् भवति, स एवम्भूतनयवक्तव्यतया उष्णपर्यायादनन्यः, तथा एवम्भू- तनयवक्तव्यवशाज् ज्ञानदर्शनपर्यायपरिणत आत्मैव ज्ञानं दर्शनं च तत्स्वाभाव्यात् । अतत्स्वाभाव्येऽनवधारणप्रसङ्गोऽग्निवत् । ६ । यथा अग्निरुष्णपर्यायेणान्यद्रव्यासाधारणेना- वधार्यते ‘अयमग्निः’ इति, स चेत्तत्स्वभावो न भवेत् प्रतिविशिष्टासाधारणपर्यायाभावादग्नेरनव- ०५धारणप्रसङ्गः । तथा आत्मनोऽपि ज्ञानादन्यत्वेऽनवधारणम्, यतोऽयमन्यद्रव्यासाधारणज्ञान- पर्यायः तत्स्वभावात्, ततोऽनन्यो द्रव्यार्थादेशात् । स चेन्न ज्ञानस्वभावः सत्येवमज्ञः स्यात्, ततश्चास्यानवधारणप्रसङ्गः । अर्थान्तरात् संप्रत्यय इति चेत्; न; उभयासत्त्वात् । ७ । स्यादेतत् — अन्यत्वे सत्यपि नानवधार- णम् । कुतः ? यस्मादर्थान्तरात् संप्रत्ययः नीलीद्रव्यसम्बन्धाच्छाटीपटकम्बलादिषु नीलसम्प्रत्य- १०वत् । यथा अर्थान्तरभूतेन नीलीद्रव्येण सम्बद्धत्वाच्छाटीपटकम्बलादिषु नीलसम्प्रत्ययः तथा अर्थान्तरभूतोष्णगुणसमवायादुष्णोऽग्निः, आत्माचार्थान्तरभूतज्ञानगुणसमवायाज्ज्ञ इति; तन्न; किं कारणम् ? उभयासत्त्वात् । दण्डदण्डिवत् । यथा दण्डसम्बन्धात् प्राग्दण्डी जात्यादिभिर्लक्षणैः स्वतः सिद्धत्वात् सन्, दण्डोऽपि प्राग्दण्डिसम्बन्धाद्वृत्तद्राघिमादिना लक्षणेन स्वतः सिद्धत्वात् सन्, अतो दण्डयोगाद्दण्डीत्येतन्न्याय्यम्, तथा नीलद्रव्ययोगाच्छाट्यादि नीलमित्येतन्न्याय्यम्, १५तथोष्णगुणयोगान्न प्रागग्नेरन्यद्विशेषलक्षणं सद्भावस्य प्रख्यापकमस्तीति असन्नग्निः, उष्ण- स्यापि प्रागग्नियोगादसत्त्वं निराश्रयगुणाभावात् । न चासतोः सम्बन्धो दृष्ट इष्टो वा । आत्म- नोऽपि ज्ञानगुणयोगात् प्रागसत्त्वं विशेषलक्षणाभावात् । ज्ञानस्याप्यात्मद्रव्यसंबन्धात् प्रागसत्त्वं निराश्रयगुणाभावात् । नचासतोः सम्बन्धो दृष्ट इष्टो वा । तस्मादुभयासत्त्वान्नार्थान्तरात् संप्रत्ययः । किञ्च, २०उभयथाप्यसद्भावात् । ८ । कथम् ? सर्वासद्वादिवत् । ९ । इदमसित्वं प्रष्टव्यः — उष्णगुणोगात् प्रागग्ना उष्ण इति ज्ञानं स्याद्वा, न वेति ? यदि प्रागुष्णगुणयोगादग्नावुष्ण इति ज्ञानं स्यात्; कैमर्थक्यादुष्णगुणयोगः प्रार्थ्यते ? अथ नास्ति; अतोऽप्युष्णज्ञानाभावात्, अनुष्णस्वभावस्याग्नेः उष्णगुणयोगादुष्ण इति व्यपदेशाभावः । किञ्च, २५अनवस्थाप्रतिज्ञाहानिदोषप्रसङ्गात् । १० । कथम् ? सर्वसत्प्रतिपक्षवादिवत् । ११ । यथा यद्युष्णगुणयोगादग्निरुष्णः; अथोष्णगुणः, केन योगादुष्णः ? स्वभावादिति चेत्; अग्नौ कोऽपरितोषः ? उष्णत्वादुष्णगुणस्योष्णत्व- मिति चेत्; उष्णत्वस्योष्णत्व कुतः ? स्वत एवेति चेत्; अग्नौ कोऽपरितोषः ? अथाग्नेरुष्णत्वं स्वत एव मासिधदिति उष्णत्वस्याप्यन्यदुष्णत्वमस्ति तस्याप्यन्यदित्यनवस्था । ३०अथानवस्था माभूदिति स्वत एवोष्णत्वस्योष्णत्वम्, ननु प्रतिज्ञाहानिः ‘अर्थान्तरात् संप्रत्ययः’ इति । तथा यदि ज्ञानगुणयोगादात्मा ज्ञः, अथ ज्ञानगुणः केन योगात् ? स्वभावादिति चेत्; आत्मनि कोऽपरितोषः । ज्ञानत्वाज्ज्ञानगुणस्य ज्ञानव्यपदेश इति चेत्; ज्ञानत्वस्य ज्ञानत्वं कुतः ? स्वत एवेति चेत्; आत्मनि कोऽपरितोषः ? अथात्मनो ज्ञत्वं स्वत ६ एव मासिधदिति ज्ञानत्वस्याप्यन्यज्ज्ञानत्वमस्ति तस्याप्यन्यत् तस्याप्यन्यदित्यनवस्था । अथानवस्था माभूदिति स्वत एव ज्ञानत्वस्य ज्ञानत्वमिष्टं ननु प्रतिज्ञाहानिः ‘अर्थान्तरात् संप्रत्ययः’ इति । किञ्च, तत्परिणामाभावात् । १२ । यथा दण्डसंबन्धेऽपि दण्डिनो न दण्डपरिणामः दण्डि- ०५व्यपदेशमात्रप्रतिलम्भात्, तथा उष्णगुणस्योष्णत्वसामान्यविशेषसंबन्धे नोष्णत्वं गुण-सामान्य- विशेषपदार्थभेदात्, अत ‘उष्णत्ववानुष्णगुणः’ इत्यासक्तं न तु ‘उष्णः’ इति । तथोष्णगुणसंबन्धेऽ- प्यग्नेर्नोष्णत्वं द्रव्य-गुणपदार्थभेदात्, अत ‘उष्णवानग्निः’ इत्यासक्तं न तु स्वयम् ‘उष्णः’ इति । समवायादिति चेत्; न; प्रतिनियमाभावात् । १३ । स्यान्मतम् — समवायो नामायुतसिद्ध- लक्षणः संबन्ध इहेदंबुद्ध्यभिधानप्रवृत्तिहेतुः तेनैकत्वमिव नीतानां व्यपदेशो भवति — उष्णत्व- १०समवायादुष्णो गुणः, उष्णगुणसमवायाच्चाग्निरुष्ण इति; तन्न; कुतः ? प्रतिनियमाभावात् । उष्णत्वोष्णगुणयोः अग्न्युष्णयोश्चान्यत्वे कोऽयं प्रतिविशिष्टो नियमो यदुष्णगुणस्याग्नावेव समवायो नाप्सु, शीतगुणस्य चाप्स्वेव समवायो नाग्नौ । उष्णत्वस्य चोष्णगुणेनैव समवायो न शीतादिगुणान्तरेणेति । तद्येन विशेषेणायं प्रतिनियम इष्यते न तं पश्यामः । अत एव द्रव्य- परिणाम एवौष्ण्यमिति सिद्धं नान्यस्तत्प्रतिनियमहेतुरस्ति । स्वभावो हेतुरिति चेत्; तत एव १५तत्परिणामसिद्धिः । किञ्च, समवायाभावो वृत्त्यन्तराभावात् । १४ । नास्ति तत्परिकल्पितः समवायः । कुतः ? वृत्त्यन्त- राभावात् । यथा गुणादीनां पदार्थानां द्रव्ये समवायसंबन्धाद्वृत्तिरिष्टा तथा समवायः पदार्थान्तरं भूत्वा केन संबन्धेन द्रव्यादिषु वर्त्स्यति समवायान्तराभावात् ? एक एव हि समवायः *“तत्त्वं भावेन व्याख्यातम्”[वैशेº ७ । २ । २८] इति वचनात् । न च संयोगेन वृत्तिः युतसिद्ध्यभावात्, २०युतसिद्धानामप्राप्तिपूर्विका प्राप्तिः संयोगः । न चान्यः संबन्धः संयोगसमवायविलक्षणोऽस्ति येन समवायस्य द्रव्यादिषु वृत्तिः स्यात् । अतः समवायिभिरनभिसंबन्धात् नास्तिंखरविषाणवत् समवायः । प्राप्तित्वात् प्राप्त्यन्तराभाव इति चेत्; न; व्यभिचारात् । १५ । स्यान्मतम् — द्रव्यादीनि प्राप्ति- मन्ति अतस्तेषां यया कयाचित् प्राप्त्या भवितव्यम्, समवायस्तु प्राप्तिर्न प्राप्तिमान्, अतः प्राप्त्य- २५न्तराभावेऽपि स्वत एव प्राप्नोतीति; तच्च न; कस्मात् ? व्यभिचारात् । यथा संयोगः प्राप्ति- रपि सन् प्राप्त्यन्तरेण समवायेन वर्तते तथा समवायस्यापि स्यादिति । प्रदीपवदिति चेत्; न; तत्परिणामादनन्यत्वसिद्धेः । १६ । स्यादेतत् — यथा प्रदीपः प्रदीपान्तर- मनपेक्षमाण आत्मानं प्रकाशयति घटादींश्च, तथा समवायः संबन्धान्तरापेक्षामन्तरेणात्मनश्च द्रव्यादिषु वृत्तिहेतुर्द्रव्यादीनां च परस्परत इति; तन्न; कुतः ? तत्परिणामादनन्यत्वसिद्धेः । ३०यथा प्रदीपः स्वयं प्रकाशपरिणामात् प्रकाशात्मनोऽनन्यः प्रकाशान्तरं नापेक्षते, अन्यथा प्रका- शात्मनोऽन्यत्वे प्रदीपस्याप्रदीपत्वप्रसङ्गः, यतो न प्रकाशात्मानं प्रोज्झ्यान्यः प्रदीपोस्ति, तथा न द्रव्यादन्ये गुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाः सन्ति द्रव्यस्यैवोभयपरिणामकारणापेक्षस्य गुणः कर्म ७ सामान्यं विशेषः समवाय इत्येवमादिपर्यायान्तरेण परिणामः । यथा प्रदीपः स्वलक्षणप्रसिद्धो घटादिभ्योऽन्यो नैवं समवायः स्वलक्षणप्रसिद्धः द्रव्यादन्योऽस्ति, द्रव्यस्यैव गुणादि-पर्याय- परिणामात् । तस्मान्न प्रदीपवत् समवायसिद्धिः । अन्यथा च द्रव्यादन्यत्वे गुणादीनां द्रव्यस्या- द्रव्यत्वप्रसङ्गो यतो न गुणादिपर्यायान् प्रोज्झ्यान्यद् द्रव्यमस्ति । यदि वा गुणादीन् प्रोज्झ्य द्रव्यं ०५केनचिदन्येन स्वविशेषेण प्रसिद्धं यद् गुणादिभिः सम्बध्यते स विशेष उच्यताम् ? यतो न गुणादिपरित्यागेनान्यो द्रव्यस्य विशेषः स्वतः प्रसिद्धोऽस्ति । अतो द्रव्यपरिणामा एव गुणादय इति सिद्धम् । किञ्च, विशेषविज्ञानाभावात् । १७ । यस्य युतायुतसिद्धार्थग्राहकं विज्ञानमेकमस्ति तस्य अयुत- सिद्धानां समवायः युतसिद्धानां संयोग इति स्याद्विशेषविज्ञानम्, भवतस्तु क्षणिकैकार्थविष- १०यत्वाज्ज्ञानानां तद्विशेषविज्ञानाभावः, तदभावात्तद्विवेकाभावः । संस्कारादिति चेत्; न; तस्यापि तादात्म्यात् । १८ । स्यादेतत् — ज्ञानजो ज्ञानहेतुश्च संस्कारो- ऽस्ति, तस्यादः सामर्थ्यमिति; तन्न; कुतः ? तस्यापि तादात्म्यात् । एकार्थग्राहिज्ञानजस्य संस्कारस्य चैकार्थग्राहिज्ञानहेतुत्वात्, अनेकार्थग्राहिज्ञानाभावाच्चानेकार्थग्राहिज्ञानसंस्काराभावः, तस्मात् पूर्वोक्तो दोषस्तदवस्थ एव । १५अथवा, अयमर्थः — ‘कर्तृकरणयोरन्यत्वादन्यत्वमात्मज्ञानादीनां परश्वादिवदिति चेत्; न; तत्परिणामादग्निवदिति । यथा अग्निरग्निस्वभावादन्यो दहन् — दाहक्रियायाः कर्ता । किंकरणो दहति ? तत्परिणामादग्न्यात्मैव करणम्, तथा आत्मा ज्ञस्वभावत्वात् ज्ञानादन्यः, तत्परिणामादर्थान् जानन् ज्ञानक्रियायाः कर्ता । किंकरणो जानाति ? तत्परिणामात् तदेव ज्ञानं करणत्वेन विवक्ष्यते । अन्यथा चाऽतत्स्वाभाव्ये अनवधारणप्रसङ्गोऽग्निवत्’ इत्येवमादि- २०वाक्यार्थविवरणं दहनस्वभावापेक्षया योज्यम् । किञ्च, अनेकान्तात् पर्यायपर्यायिणोरर्थान्तरभावस्य घटादिवत् । १९ । यथा घटकपालशकलशर्क- रादीनां नयद्वयार्पणाभेदात् स्यादेकत्वं स्यादन्यत्वम् । कथम् ? इह पर्यायार्थिकगुणभावे द्रव्यार्थिकप्राधान्यात् पर्यायार्थानर्पणात् मृद्रूपद्रव्याजीवानुपयोगादिद्रव्यार्थार्पणात् स्यादेकत्वम्, यतो घटकपालादयो मृद्रूपद्रव्यार्थं न जहति । तेषामेव द्रव्यार्थिकगुणभावे पर्यायार्थिकप्राधान्याद् २५द्रव्यार्थानर्पणात् कारणविशेषापादितभेदपर्यायार्थार्पणात् स्यादन्यत्वम्, यतोऽन्यो घटपर्यायः अन्यश्च कपालादिपर्यायः, तथा मृदो घटादिपर्यायाणां च स्यादेकत्वं स्यादन्यत्वम् । कथम् ? तत्परिणामात् स्यादेकत्वम्, यतो मृद्रूपमेव उभयपरिणामकारणवशाद् घटकपालादिपर्याय- परिणतं तद्व्यपदेशभाग् भवति, नान्या मृत् नान्ये घटादयो मृद्रूपव्यतिरिक्तघटादिपर्यायाभावात् । पर्यायि-पर्यायभेदाच्च स्यादन्यत्वम्, यतः पर्यायि मृद्द्रव्यं पर्याया घटादयः । तथा आत्मनोऽपि ३०ज्ञानादिपर्यायाणां च स्यादेकत्वं स्यान्नानात्वम् । कथम् ? पर्यायार्थिकगुणभावे द्रव्यार्थिक- प्राधान्यात् पर्यायार्थानर्पणात् अनादिपारिणामिकचैतन्यजीवद्रव्यादिद्रव्यार्थार्पणात् स्यादे- कत्वम्, यतो ज्ञानादयोऽनादिपारिणामिकचैतन्यजीवद्रव्यादिद्रव्यार्थं न जहति । तेषामेव द्रव्यार्थिकगुणभावे पर्यायार्थिकप्राधान्याद् द्रव्यार्थानर्पणात् कारणविशेषापादितभेदपर्यायार्थार्प- णात् स्यादन्यत्वम्, यतोऽन्यो ज्ञानपर्यायोऽन्ये च दर्शनादिपर्यायाः, तथा आत्मनो ज्ञानादिपर्या- ८ याणां च स्यादेकत्त्वं स्यादन्यत्वम् । कथम् ? तत्परिणामादेशात् स्यादेकत्वम्, यत आत्मैवोभय- परिणामकारणवशात् ज्ञानादिपर्यायपरिणतो ज्ञानादिव्यपदेशभाग् भवति, नान्य आत्मा नान्ये ज्ञानादयः आत्मद्रव्यव्यतिरिक्तज्ञानादिपर्यायाभावात् । पर्यायिपर्यायभेदाच्च स्यादन्यत्वम्, यतः पर्यायी आत्मा पर्याया ज्ञानादयः । तस्मादेकत्वान्यत्वं प्रत्यनेकान्तोपपत्तेः तत्परिणामत्वेऽपि ०५करणभावो युक्तः । इतरथा हि एकार्थपर्यायादन्यत्वप्राप्तिर्वृक्षवत् । २० । यस्यैकान्तिकं कर्तृकरणयोरन्यत्वं तस्यैकार्थपर्यायादन्यत्वं प्राप्तम् । कथम् ? वृक्षवत् । यथा ‘प्रासादं करोति परश्वादिभिः’ इत्यत्र कर्तृकरणयोरन्यत्वं तथा ‘भज्यते वृक्षः शाखाभारेण’ इत्येकस्य वृक्षस्य शाखाभारार्थपर्यायाद- न्यत्वं प्राप्तम्, न चादोऽस्ति, यतो न शाखाभारादृते अन्यो वृक्षः । न च शाखाभारादन्यो वृक्षो न १०भवतीति ‘भज्यते वृक्षः शाखाभारेण’ इति एकार्थपर्यायात्मकः करणनिर्देशो न भवति ? तथा नात्मद्रव्यादृते अन्यज्ज्ञानम् । न चात्मद्रव्यादृते नान्यज्ज्ञानमिति ‘जानात्यनेनार्थानात्मा’ इत्ये- कार्थपर्यायात्मकं करणं न भवति ? किञ्च, करणस्योभयथोपपत्तेर्द्रव्यस्य मूर्तिमदमूर्तिभेदवत् । २१ । यथा द्रव्यस्य मूर्तिमदमूर्ति- भेदादेकान्तपरिग्रहो नास्ति — पुद्गलद्रव्यं मूर्तिमत्, धर्माधर्माकाशकाला अमूर्तयः, आत्मा चामूर्तिः १५द्रव्यार्थादेशात् न पर्यायार्थादेशात्, ‘तस्यानादिकार्मणशरीरसंबन्धात् । तथा करणं द्वेधा — विभक्ता- ऽविभक्तकर्तृकभेदात् । कर्तुरन्यद्विभक्तकर्तृकं यथा ‘परशुना छिनत्ति देवदत्तः’ इति । कर्तुर- नन्यदविभक्तकर्तृकं यथा ‘अग्निरिन्धनं दहत्यौष्ण्येन’ इति । तथा ‘आत्मा ज्ञानेनार्थान् जानाति’ इत्यविभक्तकर्तृकं करणम् । किञ्च, दृष्टान्ताच्च कुशूलस्वातन्त्र्यवत् । २२ । यथा ‘भिनत्ति कुशूलं देवदत्तः’ इत्यत्र कुशूलो यदा २०भिदिक्रियायाः सुकरतया स्वातन्त्र्येण विवक्षितः स्वयमेवात्मानं भिनत्ति इति, तदा ‘किं करणोऽ- सावात्मानं भिनत्ति’ इति विवक्षायां कुशूलात्मैव करणत्वेनोपादीयते । तथा आत्मैव ज्ञाता करणं च भवति । किञ्च, एकार्थपर्यायविशेषोपपत्तेरिन्द्रादिव्यपदेशवत् । २३ । इहैकस्यार्थस्य अनेकपर्यायविशेषो- पपत्तिर्दृष्टा । न चास्य तेभ्यः पर्यायेभ्योऽन्यत्वम् । कथम् ? इन्द्रादिव्यपदेशवत् । यथैकस्य २५देवराजार्थस्य इन्द्रशक्रपुरन्दराद्यनेकव्यञ्जनपर्यायविशेषोपपत्तिः । नच देवराजस्य इन्द्रशक्र- पुरन्दरादिपर्यायेभ्योऽन्यत्वम् । न चानन्यत्वात् येनायमिन्द्रस्तेनैव शक्रः पुरन्दरो वा, येन वा शक्रस्तेनैवेन्द्रः पुरन्दरो वा, येन वा पुरन्दरस्तेनैवेन्द्रः शक्रो वा । कथम् ? इह यत इन्द्रादीनां प्रतिनियतव्यञ्जनपर्यायोपपत्तिः — इन्दनादिन्द्रः शकनाच्छक्रः पूर्दारणात् पुरन्दर इति । न चेन्दनशकनपूर्दारणव्यञ्जनपर्यायभेदात् देवराज इन्द्रः शक्रः पुरन्दरो वा न भवति । ३०भवत्येव । तथैकस्य आत्मनो ज्ञानादिपर्यायविशेषोपपत्तिः, तस्मादेकार्थपर्यायविशेषोपपत्तेः नान्यत्वमात्मद्रव्यादेकान्तेन ज्ञानादिनाम् । कर्तृसाधनत्वाद्वा दोषाभावः । २४ । अथवा, नेमौ ज्ञानदर्शनशब्दौ करणसाधनौ । किं तर्हि ? कर्तृ साधनौ । तथा चारित्रशब्दोऽपि न कर्मसाधनः । किं तर्हि ? कर्तृसाधनः । कथम् ? एवम्भूत- नयवशात् । ज्ञानदर्शनचारित्राणि आत्मैवेष्टः, अतस्तत्परिणामाज्ज्ञानादिपरिणत आत्मैव ९ जानातीति ज्ञानम्, पश्यतीति दर्शनम्, चरतीति चारित्रम् । अतो य उक्तः — ‘कर्तृकरणयोरन्य- त्वादन्यत्वमात्मज्ञानादीनाम्’ इति दोषः; स न भवति । लक्षणाभाव इति चेत्; न; बाहुलकात् । २५ । स्यादेतत् — न लक्षणमस्ति कर्तरि युटो वि- धायकमिति; तन्न; कुतः ? बाहुलकात् *“युड् व्याबहुलम्”[जैनेº २ । ३ । ९४] इति कर्तरि ०५पुट् णित्रश्च यत्र विहिताः ततोऽन्यत्रापि दृश्यन्ते — त्या भावकर्मणोर्विहिताः करणादिष्वपि भवन्ति — स्नात्यनेन स्नानीयश्चूर्णः, ददात्यस्मै इति दानीयोऽतिथिः, समावर्तन्ते तस्मादिति समावर्तनीयो गुरुः । करणाधिकरणयोर्युडुक्तः कर्मादिष्वपि दृश्यते — निरदति तदिति निरदनम्, प्रस्कन्दति तस्मादिति प्रस्कन्दनम् । अथवा, भावसाधना ज्ञानादिशब्दाः तत्त्वकथनात् दात्रस्य करणव्यपदेशवत् । २६ । यथौदासीन्ये- १०नावस्थितमच्छिन्दत्तृणादि दात्रं करणमिति व्यपदिश्यते, तथौदासीन्येनावस्थितानि ज्ञान- दर्शनचारित्राणि प्रतिनियतज्ञानदर्शनचरणक्रियाव्यापारं प्रति निवृत्तौत्सुक्यानि कथ्यन्ते — कोऽसौ मोक्षमार्गः ? ज्ञानदर्शनचारित्राणि — ज्ञातिर्ज्ञानम्, दृष्टिर्दर्शनम्, चरणं चारित्रमिति । क्रियाव्या- पृतानां तु ज्ञानादीनां कर्त्रादिकारकव्यवहारः । व्यक्तिभेदादयुक्तमिति चेत्; न; एकार्थे शब्दान्यत्वाद् व्यक्तिभेदगतेः । २७ । स्यादेतत् — ‘ज्ञान- १५मात्मा’इत्ययुक्तम् । कस्मात् ? व्यक्तिभेदात्, अभिधेयवल्लिङ्गसंख्ये भवतोऽभिधानस्येति‘ज्ञान आत्मा’ इति प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? एकार्थे शब्दान्यत्वाद् व्यक्तिभेदगतेः — एक- स्मिन्नप्यर्थे शब्दभेदाद् व्यक्तिभेदा दृश्यन्ते, यथा ‘गेहं कुटी मठः, पुष्यः तारका नक्षत्रम्’ इति, एवं ‘ज्ञानमात्मा’ इत्यपि स्यात् । ज्ञानग्रहणमादौ न्याय्यं तत्पूर्वकत्वाद्दर्शनस्य । २८ । आह — इह ज्ञानग्रहणमादौ न्याय्यम् । २०कुतः ? तत्पूर्वकत्वाद्दर्शनस्य, यतः पदार्थतत्त्वोपलब्धिपूर्वकं श्रद्धानम् । अल्पाच्तरत्वाच्च । २९ । दर्शनात् ज्ञानमल्पाच्तरम्, अतश्च पूर्वं वाच्यम् । न; उभयोर्युगपत्प्रवृत्तेः, प्रकाशप्रतापवत् । ३० । नैष दोषः । कुतः ? उभयोर्युगपत्प्रवृत्तेः । कथम् ? प्रकाशप्रतापवत् । यथा सवितुर्घनपटलावरणविगमे प्रतापप्रकाशप्रवृत्तिर्युगपद् भवति तथा ज्ञानदर्शनयोर्युगपदात्मलाभः । तद्यथा — यदा दर्शनमोहस्योपशमात् क्षयोपशमात् क्षयाद्वा २५आत्मा सम्यग्दर्शनपर्यायेणाविर्भवति तदैव तस्य मत्यज्ञानश्रुताज्ञाननिवृत्तिपर्वकं मतिज्ञानं श्रुतज्ञानं चाविर्भवति । दर्शनस्यैवाभ्यर्हितत्वात् । ३१ । यदप्युक्तम् — ‘अल्पाच्तरत्वाज्ज्ञानस्य पूर्वनिपातः’ इति; तदसत्; कस्मात् ? दर्शनस्यैव अभ्यर्हितत्वात् । ज्ञानाद्दर्शनमेवाभ्यर्हितम्, दर्शनसन्निधाने सत्यज्ञानस्यापि ज्ञानभावात्, ज्ञात्वाप्यश्रद्दधतस्तदभावात् । ३०मध्ये ज्ञानवचनम्, ज्ञानपूर्वकत्वाच्चारित्रस्य । ३२ । यतो जीवादिपदार्थतत्त्वज्ञानसन्नि- धाने सति चारित्रमोहस्योपशमात् क्षयोपशमात् क्षयाद्वा कर्मादानहेतुक्रियाविशेषोपरमश्चारित्र- परिणामो भवति, ततश्चारित्रस्य ज्ञानपूर्वकत्वात् ज्ञानं पूर्वं प्रयुक्तम् । इतरेतरयोगे द्वन्द्वः, मार्गं प्रति परस्परापेक्षाणां प्राधान्यात् । ३३ । अयमितरेतरयोगे द्वन्द्वो दर्शनं च ज्ञानं च चारित्रं च दर्शनज्ञानचारित्राणीति । कुतः ? मार्गं प्रति परस्परापेक्षाणां ३५प्राधान्यात् । १० सर्वपदार्थप्रधानत्वाद् बहुवचनान्तः । ३४ । यथा प्लक्षन्यग्रोधपलाशा इति अस्त्यादिस- मानकालक्रियाणां प्लक्षादीनां परस्परापेक्षाणामितरेतरयोगे द्वन्द्वः सर्वपदार्थप्रधानत्वात् बहुवचनान्तः, तथा दर्शनज्ञानचारित्राणामस्त्यादिसमानकालक्रियाणां परस्परापेक्षाणामि- तरेतरयोगे द्वन्द्वः सर्वपदार्थप्रधानत्वाद् बहुवचनान्तः । यतस्त्रयाणामपि दर्शनादीनां सहितानां ०५परस्परापेक्षाणां मोक्षमार्गत्वं प्रति प्राधान्यं नैकस्य न द्वयोः । प्रत्येकं सम्यग्विशेषणपरिसमाप्तिर्भुजिवत् । ३५ । यथा ‘देवदत्तजिनदत्तगुरुदत्ता भोज्य- न्ताम्’ इति भुजिः प्रत्येकं परिसमाप्यते, तथा प्रशंसावचनस्य सम्यक्शब्दस्य प्रत्येकमभि- सम्बन्धो दर्शनादिभिः — सम्यग्दर्शनं सम्यग्ज्ञानं सम्यक्चारित्रमिति । पूर्वपदसामानाधिकरण्यात् तद्व्यक्तिवचनप्रसङ्ग इति चेत्; न; मोक्षोपायस्यात्मप्रधान- १०त्वात् । ३६ । स्यादेतद् — दर्शनादिभिः सामानाधिकरण्यात् तद्व्यक्तिवचने मोक्षमार्गस्य प्राप्नुत इति; तन्न; किं कारणम् ? मोक्षोपायस्य आत्मप्रधानत्वात् । यो मोक्षमार्गो मोक्षोपायस्तस्य आत्मा स्वभावः येनात्मना येन स्वभावेन मोक्षमार्ग उच्यते, स दर्शनज्ञानचारित्राणा सर्वेषाम- विशिष्ट एकः पुल्लिङ्गश्च तस्य प्राधान्यात् सत्यपि सामानाधिकरण्ये न तद्व्यक्तिवचन- प्राप्तिः, यथा ‘साधवः प्रमाणम्’ इति । १५आत्यन्तिकः सर्वकर्मनिक्षेपो मोक्षः । ३७ । ‘मोक्ष असने’ इत्येतस्य घञ् भावसाधनो मोक्षणं मोक्षः असनं क्षेपणमित्यर्थः, स आत्यन्तिकः सर्वकर्मनिक्षेपो मोक्ष इत्युच्यते । मृजेः शुद्धिकर्मणो मार्ग इवार्थाभ्यन्तरीकरणात् । ३८ । मृष्टः शुद्धोऽसाविति मार्गः, मार्ग इव मार्गः । क उपमार्थः ? यथा स्थाणुकण्टकोपलशर्करादिदोषरहितेन मार्गेण मार्गगाः सुखमभिप्रेत- स्थानं गच्छन्ति, तथा मिथ्यादर्शनाऽसंयमादिदोषरहितेन त्र्यंशेन श्रेयोमार्गेण सुखं मोक्षं गच्छन्ति । २०अन्वेषणक्रियस्य वा करणत्वोपपत्तेः । ३९ । अथवा, ‘मार्ग अन्वेषणे’ इत्यस्य मार्गः सिध्यति । कुतः ? सम्यग्दर्शनादीनां करणत्वोपपत्तेः । मोक्षो येन मार्ग्यते स मोक्षमार्ग इति । युक्त्यनभिधानादमार्ग इति चेत्; न; मिथ्यादर्शनाज्ञानासंयमानां प्रत्यनीकत्वादौषधवत् । ४० । स्यादेतत्, नात्र युक्तिरुक्ता — ‘सम्यग्दर्शनादित्रयमित्थं मोक्षमार्गः’ इति, अतोऽस्य मार्गत्वं नोपपद्यते इति; तन्न; किं कारणम् ? मिथ्यादर्शनाज्ञानासंयमानां प्रत्यनीकत्वात् । कथम् ? औषधवत् । २५यथा वातादिकारोद्भूतरोगाणां निदानप्रत्यनीकं स्निग्धरूक्षाद्यौषधमुच्छेदकारणम्, तथा मिथ्यादर्शनाज्ञानासंयमादीनां निदानप्रत्यनीकं सम्यग्दर्शनाद्यौषधमुच्छेदकारणम् । इति तत्त्वार्थवार्त्तिके व्याख्यानालङ्कारे प्रथमेऽध्याये प्रथममाह्निकम् ॥ १ ॥ ११ विपर्ययाद् बन्धस्यात्मलाभे सति ज्ञानादेव तद्विनिवृत्तेस्त्रित्वानुपपत्तिः । ४१ । अत्र कश्चि- दाह — विपर्ययाद् बन्धस्यात्मलाभो भवति तदभावात्तत्त्वज्ञाने सति बन्धविनिवृत्तिर्भवति । कार- णाभावाद्धि कार्याभाव इति । बन्धनिवृत्तिरेव च मोक्षः । अतो मोक्षमार्गस्य त्रित्वं नोपपद्यते । प्रतिज्ञामात्रमिति चेत्; न; सर्वेषामविसंवादात् । ४२ । स्यादेतत् — प्रतिज्ञामात्रमेतत् — ‘वि- ०५पर्ययाद् बन्धो भवति’ इति; तन्न; किं कारणम् ? सर्वेषामविसंवादात् । नात्र प्रवादिनो विसंवदन्ते । तद्यथा — ‘धर्मेण गमनम्’ इत्यादिवचनमेकेषाम् । ४३ । *“धर्मेण गमनमूर्ध्वम्”[सांख्यकाº ४४] भवति- अष्टसु ब्राह्म्यसौम्यप्राजापत्यैन्द्रगान्धर्वयक्षराक्षसपिशाचेषु । *“गमनमधस्ताद् भवत्यधर्मेण” अधर्मेण खलु षट्सु स्थानेषु मानुषपशुमृगमत्स्यसरीसृपस्थावरेषु गमनम् । *“ज्ञानेन चापवर्गो” १०यदास्य रजस्तमसोर्गुणभावात् सत्त्वस्य प्राधान्यात् प्रकृतिपुरुषान्तरपरिज्ञानमाविर्भवति तेनापवर्गः । *“विपर्ययादिष्यते बन्धः” योऽस्याव्यक्तमहदहङ्कारतन्मात्रसंज्ञास्वष्टासु प्रकृतिषु अनात्मीयासु आहङ्कारिकेषु वैकारिकेषु चेन्द्रियेषु आत्मत्वाभिमानः स विपर्ययः, तस्माद् बन्ध इत्येकेषां वचनम् । तथा अनात्मीयेष्वात्माभिमानविपर्ययात् तस्य शब्दाद्युपलब्धिरादिः गुणपुरुषान्तरोपल- १५ब्धिरन्तः । यावदस्याविभक्तः प्रत्ययः — श्रोत्रादीन्द्रियवृत्तिषु श्रवणादिषु ‘अहं श्रोता’ इत्येवमादिः, पाञ्चभौतिके च शिरःपाण्यादिसमूहे शरीरे ‘अहं पुरुषः’ इति प्रत्ययो भवति, तावदप्रतिबुद्ध- त्वात् संसारः । गुणपुरुषान्तरोपलब्धिरन्तः, यदा पुरुषवर्जंसर्वं प्रकृतिकृतं त्रिगुणमचेतनं भोग्य- मिति जानाति भोक्तारमकर्तारं चेतनं च पुरुषमन्यं प्रधानादवैति अचेतनांश्च गुणान् तदा तस्य गुणपुरुषान्तरोपलब्धिरन्तः संसारस्य । इति ज्ञानान्मोक्षो विपर्ययाद् बन्ध इत्येकेषाम् । २०इच्छाद्वेषाभ्यामपरेषाम् । ४४ । इच्छाद्वेषपूर्विका धर्माधर्मयोः प्रवृत्तिस्ताभ्यां सुखदुःखं तत इच्छाद्वेषौ । न च विमोहस्य तौ मिथ्यादर्शनाभावात् । मोहश्चाज्ञानम् । विमोहस्य यतेः षट्- पदार्थतत्त्वज्ञस्य वैराग्यवतः सुखदुःखेच्छाद्वेषाभावः, इच्छाद्वेषाभावाद्धर्माधर्माभावः, तदभावे संयोगाभावोऽप्रादुर्भावश्च, स मोक्षः, तयोर्धर्माधर्मयोरभावे भवत्यपवर्गः । कथम् ? प्रदी- पोपरमे प्रकाशाभाववत् । यद्धि यद्भावं प्रतीत्यात्मानं प्रतिलभते तत्तस्योपरमात्तिरोभावं २५याति तद्यथा प्रदीपोपरमात् प्रकाशाभावः । बन्धश्चादृष्टाद् भवति, कथम् ? अधर्मसंज्ञाददृष्टाद- ज्ञानं भवति, अज्ञानाच्च मोहः, मोहवत् इच्छाद्वेषौ जायेते, इच्छाद्वेषाभ्यां धर्माधर्मौ, स एष बन्धः, अतः संसारस्य प्रसूतिः । तस्माद् भवत्यदृष्टाभावे संयोगाभावः । कतरस्य संयोग- स्याभावः ? जीवनसंज्ञकस्य । धर्माधर्मापेक्षः सदेहस्यात्मनो मनसा संयोगो जीवनम्, तस्य धर्माधर्मयोरभावादभावोऽप्रादुर्भावश्च प्रत्यग्रशरीरस्यात्यन्तमभावः स मोक्षः । कथमभावो १२ धर्माधर्मयोः ? अनागतानुत्पत्ति-सञ्चितनिरोधाम्याम् । अनागतानुत्पत्तिः संचितनिरोधश्च द्विविधोऽभावः । तत्रानागतानुत्पत्तिस्तावत् धर्माधर्मयोः — शरीरेन्द्रियमनोव्यतिरिक्तात्मदर्शनाद् अकुशलस्याधर्मस्यानुत्पत्तिः तत्साधनानां पारवर्जनात्, धर्मस्यापि तत्साधनानामनभिसम्बन्धात्, नानभिसंहितं कर्म बध्नातीति । संचितनिरोधोऽपि — तदुद्वेगपरिखेदफलादधर्मनाशः, तस्मात् ०५संसारादुद्वेगः । शरीरतत्त्वांवलोकनात् शीतोष्णशोकादिनिमित्तं शरीरपरिखेदं प्रदाया- धर्मोऽतिरिच्यते । भोगदोषदर्शनात् षण्णां च पदार्थानां तत्त्वविनिर्णयात् प्रीतिमारभ्य धर्मस्य विनाशः, अतो मोक्ष इत्यपरेषां दर्शनम् । ‘दुःखादिनिवृत्तिः’ इत्यन्येषाम् । ४५ । *“दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभावान्निःश्रेयसाधिगमः” [न्यायसूº १ । १ । २] इत्यन्येषां दर्शनम् । पाठं प्रत्युत्तरं मिथ्या- १०ज्ञानम् । सर्वेषामुत्तरस्य तत्त्वज्ञानान्निवृत्तौ यस्तदनन्तरोऽर्थस्तस्य निवृत्तिः । कश्चासौ ? दोषः, स हि मिथ्याज्ञानादनन्तरः तत्कार्यत्वात् । स चोत्तरः प्रवृत्तेः, प्रवृत्तिश्चानन्तरा तत्कार्य- त्वात्, ततो दोषाभावे प्रवृत्त्यभावः । प्रवृत्तिरप्युत्तरा जन्मनः, प्रवृत्तेरभावाज्जन्माभावः तत्कार्य- त्वात् । तथा जन्मोत्तरं दुःखात्, अतो जन्माभावाद् दुःखनिवृत्तिः । तन्निवृत्तौ च आत्यन्तिकः सुखदुःखानुपभोगो निःश्रेयसमिति । १५‘अविद्याप्रत्ययाः संस्काराः’ इत्यादिवचनं केषाञ्चित् । ४६ । अविद्या विपर्ययात्मिका, सर्व- १३ भावेष्वनित्यानात्माशुचिदुःखेषु नित्यसात्मकशुचिसुखाभिमानरूपा । तत्प्रत्ययाः संस्कारा इत्यादिवचनं केषाञ्चित् । के पुनस्ते संस्काराः ? रागादयः । ते च त्रिधापुण्यापुण्यानेज्य- संस्काराः, यत इदमुच्यते अविद्याप्रत्ययाः संस्काराः । वस्तुप्रतिविज्ञप्तिर्विज्ञानमिति । तत्र पुण्योपगानां संस्काराणां पुण्योपगमे च विज्ञानं भवति, अपुण्योपगानां संस्काराणामपुण्योपगमे ०५च विज्ञानं भवति, आनेज्योपगानां संस्काराणामानेज्योपगमे च विज्ञानं भवति, यत इदमुच्यते संस्कारप्रत्ययं विज्ञानम् । विज्ञानसंभूताश्चत्वारः स्कन्धा नाम, चत्वारि महाभूतानि रूपम्, नाम च रूपं च नामरूपमिति । यत इदमुच्यते विज्ञानप्रत्ययं नामरूपम् । नामरूपसन्निहि- तानीन्द्रियाणि षडायतनमिति । नामरूपवृद्ध्या षड्भिरायतनद्वारैः कृत्यं क्रिया च प्रजायते इति नामरूपप्रत्ययं षडायतनमुच्यते । त्रयाणां धर्माणां सन्निपातः स्पर्शः । केषाम् त्रयाणाम् ? १०विषयेन्द्रियविज्ञानानाम्, संगतिः स्पर्शः । षड्भ्य आयतनेभ्यः षट् स्पर्शकायाः प्रवर्तन्त इति षडायतनप्रत्ययः स्पर्शः । स्पर्शानुभवनं वेदना । यज्जातीयः स्पर्शो भवति तज्जातीया वेदना प्रवर्तत इतीदमुच्यते स्पर्शप्रत्यया वेदनेति । वेदनाध्यवसाना तृष्णा । यतस्तान् वेदनाविशेषा- नास्वादयत्यभिनन्दयत्यध्यवस्यति तृष्यति सा वेदनाप्रत्यया तृष्णोच्यते । तृष्णावैपुल्यमुपादानम् । सा मे प्रिया सानुरागेति भवेन्नित्यमपरित्यागो भूयो भूयश्च प्रार्थना, तदुच्यते तृष्णाप्रत्यय- १५मुपादानमिति । उपादाननिमित्तं पुनर्भवजनकं कर्म भवः, एवं प्रार्थयमानः पुनर्भवजनकं कर्म समुत्थापयति कायेन मनसा वाचा । तद्धेतुकः स्कन्धप्रादुर्भावो जातिः । जातिस्कन्धपरिपाको जरा । जात्यभिनिर्वृत्तानां स्कन्धानामपचयः परिपाकः, परिपाकाद्विनाशो भवति तन्मरणम् । तदेवजातिप्रत्ययं जरामरणमुच्यते । एवमयं द्वादशाङ्गः प्रतीत्यसमुत्पादोऽन्योन्यहेतुकः । तत्र सर्व- भावेष्वविपरीतदर्शनं विद्या । यत्सर्वभावेष्वनित्यानात्मकाशुचिदुःखेषु अनित्यानात्मकाशुचिदुःख- २०दर्शनं सा विद्या । ततो मोक्षः । कथम् ? अविद्याया विद्यातो निवृत्तिः, अविद्यानिवृत्तेः संस्कार- निरोधः, संस्कारनिरोधाद्विज्ञाननिरोधः, एवमुत्तरेष्वपीति । तदेवमविद्यातो बन्धो भवति विद्यातश्च मोक्ष इति । मिथ्यादर्शनादेरिति मतं भवताम् । ४७ । *“मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषाययोगा बन्धहेतवः” [तº सूº८ । १] इति भवतामार्हतानामपि मतम् । पदार्थविपरीताभिनिवेशश्रद्धानं मिथ्या- २५दर्शनम्, विपरीताभिनिवेशश्च मोहात्, मोहश्चाज्ञानमित्यज्ञानाद् बन्धः । अतो मिथ्यादर्शनमा- दिर्बन्धस्य । सामायिकमात्रप्रतिपत्तेश्च *“अनन्ताः सामायिकमात्रसिद्धाः” इति वचनात्, सामायिकं च ज्ञानम्, अतः आर्हतानामपि ज्ञानान्मोक्ष इत्यविसंवादात् त्रितयमोक्ष मार्गकल्पना न युक्ता । किञ्च, दृष्टान्तसामर्थ्याद् वणिक्स्वप्रियैकपुत्रवत् । ४८ । तद्यथा वणिक् स्वप्रियैकपुत्रसदृशविग्रहं १४ गजेनावमृद्यमानं बालमुपलभ्यातिदुःखाभिभवमूर्च्छया गतप्राण इवाभवत्, विनिवृत्तकायादि- क्रियस्य चास्य कुशलसुहृद्भिरुपायपूर्वकं प्रत्याहितप्राणवृत्तेः स्वपुत्र एव दर्शनविषयमुपनीते ‘अयं मम पुत्रः’ इत्याविर्भूततत्त्वज्ञानस्य स्वपुत्रसादृश्योद्भूतमिथ्याज्ञानजनितं दुःखं तदभूतपूर्व- मिवाभवत् । एवमज्ञानाद् बन्धः केवलाच्च ज्ञानान्मोक्ष इति । ०५न वा नान्तरीयकत्वाद् रसायनवत् । ४९ । न वा एष दोषः । किं कारणम् ? नान्तरीयकत्वात्, नहि त्रितयमन्तरेण मोक्षप्राप्तिरस्ति । कथम् ? रसायनवत् । यथा न रसायनज्ञानादेव रसा- यनफलेन अभिसंबन्धः रसायनश्रद्धानक्रियाभावात्, यदि वा रसायनज्ञानमात्रादेव रसायनफल- संबन्धः कस्यचिद् दृष्टः सोऽभिधीयताम् ? न चासावस्ति । न च रसायनक्रियामात्रादेव; ज्ञानश्रद्धानाभावात् । न च श्रद्धानमात्रादेव; रसायनज्ञानपूर्वक्रियासेवनाभावात् । अतो रसा- १०यनज्ञानश्रद्धानक्रियासेवनोपेतस्य तत्फलेनाभिसंबन्ध इति निःप्रतिद्वन्द्वमेतत् । तथा न मोक्ष- मार्गज्ञानादेव मोक्षेणाभिसंबन्धो दर्शनचारित्राभावात् । न च श्रद्धानादेव; मोक्षमार्गज्ञानपूर्व- क्रियानुष्ठानाभावात् । न च क्रियामात्रादेव; ज्ञानश्रद्धानाभावात् । यतः क्रिया ज्ञानश्रद्धानरहिता निःफलेति । यदि च ज्ञानमात्रादेव क्वचिदर्थसिद्धिर्दृष्टा साभिधीयताम् ? न चासावस्ति । अतो मोक्षमार्गत्रितयकल्पना ज्यायसीति । ‘अनन्ताः सामायिकसिद्धाः’ इत्येतदपि त्रितयमेव १५साधयति । कथम् ? ज्ञस्वभावस्यात्मनस्तत्त्वं श्रद्दधानस्य सामायिकचारित्रोपपत्तेः । समय एकत्वमभेद इत्यनर्थान्तरम्, समय एव सामायिकं चारित्रं सर्वसावद्यनिवृत्तिरिति अभेदेन संग्रहादिति । उक्तञ्च — *“हतं ज्ञानं क्रियाहीनं हता चाज्ञानिनां क्रिया । धावन् किलान्धको दग्धः पश्यन्नपि च पङ्गुलः ॥ १ ॥ २०संयोगमेवेह वदन्ति तज्ज्ञा न ह्येकचक्रेण रथः प्रयाति । अन्धश्च पङ्गुश्च वने प्रविष्टो तौ संप्रयुक्तौ नगरं प्रविष्टौ ॥ २ ॥ ” इति । ज्ञानादेव मोक्ष इति चेत्; अनवस्थानादुपदेशाभावः । ५० । यस्य ज्ञानादेव मोक्षः तस्या- नवस्थानादुपदेशाभावः । यथा प्रदीपस्य तमोनिवृत्तिहेतुत्वात् प्रदीपे सति न मुहूर्तमपि तमोऽव- तिष्ठते । नह्येतदस्ति ‘प्रदीपश्च नाम ज्वलति तमश्चावतिष्ठते’ इति । तथा आत्मपरस्वरूपा- २५वबोधाविर्भावानन्तरमेव आप्तस्य मोक्षः स्यात् । न ह्येतद्युक्तिमत् ‘ज्ञानं च नाम मोक्षस्य कार- मस्ति न च मोक्षः’ इति । ततो ज्ञानानन्तरमेवाप्तस्य शरीरेन्द्रियवृत्त्यादिनिवृत्तेः प्रवचनोप- देशाभावः । संस्काराक्षयादवस्थानादुपदेश इति चेत्; न; प्रतिज्ञातविरोधात् । ५१ । स्यादेतत्यावदस्य- संस्कारा न क्षीयन्ते तावदवस्थानमित्युपदेश उपपन्न इति; तन्न; किं कारणम् ? प्रतिज्ञात- ३०विरोधात् । यद्युत्पन्नज्ञानोऽपि संस्कारक्षयापेक्षत्वादवतिष्ठते न मुच्यते, न तर्हि ज्ञानादेव मोक्षः । कुतः ? संस्कारक्षयात् । इति यत्प्रतिज्ञातम् — *“ज्ञानेन चापवर्गः”[सांख्यकाº ४४] इति तद्विरोधः । किञ्च, उभयथा दोषोपपत्तेः । ५२ । इदमिह संप्रधार्यम् — संस्कारक्षयस्य ज्ञानं वा हेतुः स्यात्, अन्यो वेति ? यदि ज्ञानम्; ननु ज्ञानादेव संस्कारनिरोध इति प्रवचनोपदेशाभावः । अथान्यः; स ३५कोऽन्यो भवितुमर्हति अन्यतश्चारित्रात्, इति पुनरपि प्रतिज्ञातविरोध इति । किञ्च, १५ प्रव्रज्याद्यनुष्ठानाभावप्रसङ्गश्च । ५३ । यदि ज्ञानादेव मोक्षः, ननु ज्ञान एव यत्नः कार्य्यः, शिरस्तुण्डमुण्डन-काषायाम्बरधारणादिलक्षणप्रव्रज्या-यम-नियम-भावनाद्यभावप्रसङ्गः स्यात् । ज्ञानवैराग्यकल्पनायामपि । ५४ । किम् ? ‘अवस्थानाभावादुपदेशाभावः’ इत्यादि । पदार्थपरिज्ञाने सति विषयानभिष्वङ्गलक्षणे च वैराग्य आप्तस्य तत्क्षण एव मोक्षोपपत्तेः । ०५किञ्च, नित्यानित्यैकान्तावधारणे तत्कारणासंभवः । ५५ । नित्या एवार्था अनित्या एव वेत्ये- कान्तावधारणे तत्कारणा सम्भवः तत्कारणस्य ज्ञानस्य वैराग्यस्य वाऽसंभवः । तद्यथा — नित्यत्वैकान्ते विक्रियाभावाद् ज्ञानवैराग्याभावः । ५६ । विक्रिया द्विविधा — ज्ञानादिवि- परिणामलक्षणा, देशान्तरसंक्रमरूपा च । येषां नित्य एवात्मा सर्वगतश्चेति दर्शनम्, तेषा- १०मुभय्यपि सा नास्ति । ततश्चतुष्टयत्रयद्वयसन्निकर्षजविज्ञानाभावाद् वैराग्यपरिणामाभावाच्च पूर्वापरकालतुल्यवृत्तेरात्मन आकाशस्येव मोक्षाभावः । समवायादिति चेत्; न; तस्य प्रत्याख्या- तत्वात् । क्षणिकैकान्तेऽप्यवस्थानाभावात् ज्ञानवैराग्यभावनाभावः । ५७ । येषां मतम् — *“क्षणिकाः सर्वसंस्काराः” इति; तेषामप्युत्पत्त्यनन्तरं विनाशे सति ज्ञानादीनामवस्थानं १५नास्ति । नच तेभ्योऽन्यदवस्थास्नु वस्तु विद्यते । अतस्तदभावाज्ज्ञानवैराग्यभावनाभावः । तत एवोत्पत्त्यनन्तरं निरन्वयविनाशाभ्युपगमात् परस्परसंश्लेषाभावे निमित्तनैमित्तिकव्यवहारा- पह्नवाद् ‘अविद्याप्रत्ययाः संस्काराः’ इत्येवमादि विरुध्यते । सन्तानादिकल्पनायां वा अन्यत्वा- नन्यत्वयोरनेकदोषानुषङ्गः । विपर्ययाभावः प्रागनुपलब्धः उपलब्धौ वा बन्धाभावः । ५८ । इह लोके प्रागनुभूतस्थाणु- २०पुरुषविशेषस्य प्रकाशाभावात् अभिभवात् करणक्लमाद्वा विशेषानुपलब्धौ विपर्ययो दृष्टः । न चावनितलभवनसंभूतस्य प्रागप्रतीततदन्तरस्य विपर्ययप्रत्ययो भवति । नच तथा अनादौ संसारेऽनभिव्यक्तशक्तेः पुरुषस्य गुणपुरुषान्तरोपलब्धिरस्ति, अतः प्रागनुपलब्धेर्नास्ति विपर्ययः । तथा सर्वभावेष्वनित्यानात्मकाशुचिदुःखेषु नित्यसात्मकशुचिसुखरूपेण विपर्ययो नास्ति, प्रागननुभूतविशेषत्वात् । यदि वा क्वचिदप्रसिद्धसामान्यविशेषस्य कस्यचिद्विपर्ययो २५दृष्टः सोऽभिधीयताम् ? न चोच्यते अतो विपर्ययाभावाद् बन्धाभावः । तत्र यदुक्तम् — ‘विपर्ययाद् बन्धः’ इति तद् व्याहन्यते । अथ प्राक् तद्विशषोपलब्धिरभ्युपगम्यते; ननु तदैव तद्धेतुकेन मोक्षेण भवितव्यमिति बन्धाभावः स्यात् । किञ्च, प्रत्यर्थवशवर्त्तित्वाच्च । ५९ । ‘विपर्ययाभावः’ इत्यनुवर्तते । येषां दर्शनं प्रत्यर्थवशवर्ति विज्ञानमिति तेषां पुरुषविषयं विज्ञानं न स्थाणुमवगृह्णाति, स्थाणुविषयं च यद्विज्ञानं न ३०तत्पुरुषमवबुध्यते, अतः परस्परविषयसंक्रमाभावान्न संशयो न विपर्ययः, तथा सर्वेषु पदार्थे- १६ ष्वनेकार्थग्रहणैकविज्ञानाभावात् असति विपर्यये बन्धाभावः । तत एव पदार्थविशेषानुपलब्धे- र्मोक्षाभावः । नह्येकार्थग्राहि विज्ञानं तदन्तरमवच्छिनत्ति । ज्ञानदर्शनयोर्युगपत्प्रवृत्तेरेकत्वमिति चेत्; न; तत्त्वावायश्रद्धानभेदात् तापप्रकाशवत् । ६० । स्यादेतद् — ज्ञानदर्शनयोरेकत्वम् । कुतः ? युगपत्प्रवृत्तेरिति; तन्न; किं कारणम् ? तत्त्वा- ०५वायश्रद्धानभेदात् । कथम् ? तापप्रकाशवत् । यथा तापप्रकाशयोर्युगपदात्मलाभेऽपि दाहद्योतनसामर्थ्यभेदान्नैकत्वम्, तथा ज्ञानदर्शनयोस्तत्त्वावायश्रद्धानभेदान्नैकत्वम् । तत्त्वस्य ह्यवगमो ज्ञानम्, श्रद्धानं दर्शनमिति । दृष्टविरोधाच्च । ६१ । यस्य मतं युगपदात्मलाभ एकत्वे हेतुरिति तस्य दृष्टविरोध आपद्यते । दृष्टं हि गोविषाणादीनां युगपदुत्पद्यमानानामपि नानात्वम् । १०उभयनयसद्भावे अन्यतरस्याश्रितत्वाद्वा रूपादिपरिणामवत् । ६२ । उभयनयसद्भावे अन्यतरस्याश्रितत्वाद्वा न दोषः । कथम् ? रूपादिपरिणामवत् । यथा परमाण्वादिपुद्गल- द्रव्याणां बाह्याभ्यन्तरपरिणामकारणापादिते युगपद् रूपादिपरिणामेऽपि न रूपादीनामेकत्वं तथा ज्ञानदर्शनयोरपि । अथवा, उभयनयसद्भावेऽन्यतरस्याश्रितत्वात् । यथा रूपादिपरिणामानां द्रव्यार्थिक- १५पर्यायार्थिकयोरन्यतरगुणप्रधानभावार्पणात् स्यादेकत्वं स्यान्नानात्वम् । कथम् ? इह पर्याया- र्थिकगुणभावे द्रव्यार्थिकप्राधान्यात् पर्यायार्थानर्पणात् अनादिपारिणामिकपुद्गलद्रव्यार्थादेशात् स्यादेकत्वम्, यथा रूपपर्यायः पुद्गलद्रव्यं तथा रसादयोऽपि द्रव्यार्थादेशात् पुद्गलद्रव्यम् । तेषामेव द्रव्यार्थिकगुणभावे पर्यायार्थिकप्राधान्यात् द्रव्यार्थानर्पणात् प्रतिनियतरूपादिपर्यायार्थे- नार्पितानां स्यादन्यत्वम्, यतोऽन्यो रूपपर्यायः अन्ये च रसादयः । तथा ज्ञानदर्शनयोरनेन २०विधिना अनादिपारिणामिकचैतन्यजीवद्रव्यार्थादेशात् स्यादेकत्वम्, यतो द्रव्यार्थादेशाद् यथा ज्ञानपर्याय आत्मद्रव्यं तथा दर्शनमपि । तयोरेव प्रतिनियतज्ञानदर्शनपर्यायार्थार्पणात् स्यादन्य- त्वम्, यस्मादन्यो ज्ञानपर्यायोऽन्यश्च दर्शनपर्यायः । ज्ञानचारित्रयोरकालभेदादेकत्वम् अगम्यावबोधवदिति चेत्; न; आशूत्पत्तौ सूक्ष्मकाला- प्रतिपत्तेः उत्पलपत्रशतव्यधनवत् । ६३ । स्यादेतत् — ज्ञानचारित्रयोरेकत्वम् । कस्मात् ? अकाल- २५भेदात् । कथम् ? अगम्यावबोधवत् । यथा केनचित् मोहोदयापादिताऽन्याङ्गनाभिसरणो- त्सुकमतिना पुंसा मेघोदयोद्भतबहलान्धकारायां रात्रौ वीथ्यन्तराले मातृपुंश्चली ‘स्वाभि- लषिता’ इति स्पृष्टा, तदैव विद्युता च विद्योतितम् । तेन द्योतेन ‘मातेयम्’ इति तस्य ज्ञानं यदोत्पन्नं तदैव अगम्यावबोधाद् अगम्यागमननिवृत्तिः, न अगम्यावबोध-अगम्यागमननिवृत्त्योः कालभेदोऽस्ति । तथा यदैव ज्ञानावरणक्षयोपशमाज्जीवेषु ज्ञानं ‘जीवाः’ इत्याविर्भवति, ३०तदैव ‘ते न हिंस्याः’ इति जीवे हिंसाप्रत्ययस्य निवृत्तिः, निवृत्तिश्च चारित्रम् । न च जीव- ज्ञान — हिंसानिवृत्त्योः कालभेदोऽस्तीति; तन्न; किं कारणम् ? आशूत्पत्तौ सूक्ष्मकालाप्रति- पत्तेः । तत्राप्यस्त्येव कालभेदः सौक्ष्म्यात्तु न प्रतीयते । कथम् ? उत्पलपत्रशतव्यधनवत् । यथा उत्पलपत्रशतव्यधनक्रम आसंख्येयसमयिकः सर्वज्ञप्रत्यक्षोऽतिसूक्ष्मोऽस्ति न तु विभाव्यते छद्मस्थैः, यतो यावदेकमुत्पलपत्रमासश्छित्त्वा द्वितीयं छिनत्ति तावदसंख्येयाः समया अतीता ३५इति कालसूक्ष्मोपदेशः । तथा अन्योऽगम्यावबोधकालः, अन्यश्च निवृत्तिकालः । १७ अर्थभेदाच्च । ६४ । किम् ? ‘नैकत्वम्’ इति वर्तते । ‘ज्ञानस्य तत्त्वावबोधोऽर्थः, चारित्रस्य कर्मादानहेतुक्रियाविशेषोपरमोऽर्थः’ इत्यतो नानात्वम् । कालभेदाभावो नार्थाभेदहेतुः गतिजात्यादिवत् । ६५ । नकालभेदाभावोऽर्थाभेदहेतु- र्न्याय्यः । कथम् ? गतिजात्यादिवत् । यथा यदैव देवदत्तजन्म तदैव मनुष्यगतिपञ्चेन्द्रिय- ०५जातिशरीरवर्णगन्धादीनां जन्म, नान्यो देवदत्तजन्मकालः, अन्यश्च मनुष्यगत्यादिपर्यायजन्म- कालः । न चैककालत्वात् मनुष्यगत्यादीनामेकत्वम् । यस्य पुनः कालभेदाभाव एकत्वहेतु- रिष्टः तस्य मनुष्यगत्यादिपर्यायाणामेकत्वप्रसङ्गः । न चेष्यते, अतो न कालभेदाभावाज्ज्ञान- चारित्रयोरेकत्वम् । उक्तं च । ६६ । किमुक्तम् ? ‘उभयनयसद्भावात् स्यादेकत्वं स्यान्नानात्वम्’ इति । १०लक्षणभेदात्तेषामेकमार्गत्वानुपपत्तिरिति चेत्; न; परस्परसंसर्गे सत्येकत्वं प्रदीपक्त् । ६७ । स्यादेतत् — तेषां सम्यग्दर्शनादीनामेकमार्गत्वं नोपपद्यते । कुतः ? लक्षणभेदात् । नहि भिन्न- लक्षणानामेकत्वं युज्यते । ततस्त्रयोऽमी मोक्षमार्गाः प्रसक्ता इति; तन्न; किंकारणम् ? परस्पर- संसर्गे सत्येकत्वम् । कथम् ? प्रदीपवत् । यथा परस्परविलक्षणवर्तिस्नेहानलार्थानां बाह्या- भ्यन्तरपरिणामकारणापादितसंयोगपर्यायाणां समुदयो भवत्येकः प्रदीपो न त्रयः, तथा १५परस्परविलक्षणसम्यग्दर्शनादित्रयसमुदये भवत्येको मोक्षमार्गो न त्रयः । किञ्च, सर्वेषामविसंवादात् । ६८ । विलक्षणानामेकत्वावाप्तौ न प्रतिवादिनो विसंवदन्ते । केचित्तावदाहुः — प्रसादलाघवशोषतापावरणसादनादिभिन्नलक्षणानां सत्त्वरजस्तमसां साम्ये प्रधानमेकम्, न तेषां त्रित्वात् प्रधानस्य त्रैविध्यमिति । अपर आहुः — कक्खडतादीनां चतुर्णां भूतानां भौतिकानां च वर्णादीनां विलक्षणानां समुदय एको रूपपरमाणुः, न तेषां भेदात् २०परमाणोरनेकत्वम् । तथा रागादीनां धर्माणां प्रमाणप्रमेयाधिगमरूपाणां च विलक्षणानां समुदय एकं विज्ञानम्, न तेषां भेदाद्विज्ञानभेद इति । इतर आहुः — चित्राणां तन्तूनां समुदयश्चित्रपट एकः, न तेषां भेदात्पटस्य भेद इति । तद्वदिहापि सम्यग्दर्शनादीनां भिन्नलक्षणानां समुदय एको मोक्षमार्ग इति को विरोधः ? एषां पूर्वस्य लाभे भजनीयमुत्तरम् । ६९ । एषां सम्यग्दर्शनादीनां पूर्वस्य लाभे २५भजनीयमुत्तरं वेदितव्यम् । उत्तरलाभे तु नियतः पूर्वलाभः । ७० । उत्तरस्य तु लाभे नियतः पूर्वलाभो द्रष्टव्यः । सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणां पाठं प्रति पूर्वत्वमुत्तरत्वं च । पूर्वस्य सम्यग्दर्शनस्य लाभे ज्ञानमुत्तरं भजनीयम्, उत्तरज्ञानलाभे तु नियतः पूर्वसम्यग्दर्शनलाभः । तथा पूर्वज्ञानलाभे उत्तरं चारित्रं भजनीयम्, उत्तरचारित्रलाभे तु नियतः सम्यग्दर्शनज्ञानलाभः । ३०तदनुपपत्तिः, अज्ञानपूर्वकश्रद्धानप्रसङ्गात् । ७१ । ‘पूर्वस्य लाभे भजनीयमुत्तरम्’ इत्ये- तस्याऽनुपपत्तिः । कुतः ? अज्ञानपूर्वकश्रद्धानप्रसङ्गात् । यदि पूर्वसम्यग्दर्शनलाभे उत्तरज्ञान- लाभो भजनीयः, ननु ज्ञानाभावादज्ञानपूर्वकश्रद्धानप्रसङ्गः । किञ्च । १८ अनुपलब्धस्वतत्त्वेऽर्थे श्रद्धानानुपपत्तिः अविज्ञातफलरसोपयोगवत् । ७२ । यथा नाविज्ञाते फले ‘तद्रसोपयोगः अमुष्य फलस्य च सन्निष्पादयिता’ इति श्रद्धानमस्ति, तथा नाविज्ञातेषु जीवादिषु श्रद्धानमस्तीति श्रद्धानाभावः स्यात् । किञ्च, आत्मस्वरूपाभावप्रसङ्गात् । ७३ । यदि सम्यग्दर्शनलाभे ज्ञानं भजनीयत्वाद् असत, ०५विरोधात् मिथ्याज्ञाननिवृंत्तौ सम्यग्ज्ञानस्य चाभावाज्ज्ञानोपयोगाभाव आत्मनः प्रसक्तः । ततश्च लक्षणाभावाल्लक्ष्यस्यात्मनोऽप्यभावः स्यात्, तदभावाच्च मोक्षमार्गपरीक्षा व्यर्थेति । न वा; यावति ज्ञानमित्येतत् परिसमाप्यते तावतोऽसंभवान्नयापेक्षं वचनम् । ७४ । न वा एष दोषः । किं कारणम् ? यावति ज्ञानमित्येतत् परिसमाप्यते तावतोऽसंभवान्नयापेक्षमिदं वचनम् ‘भजनीयमुत्तरम्’ इति । क्व च ज्ञानमित्येतत् परिसमाप्यते ? श्रुतकेवलयोः, यतः श्रुतकेवल- १०ज्ञानग्राही शब्दनयः श्रुतकेवले एवेच्छति नान्यज्ज्ञानम् अपरिपूर्णत्वादिति । तदपेक्ष्य संपूर्ण- द्वादशाङ्गचतुर्दशपूर्वलक्षणं श्रुतं केवलं च भजनीयमुक्तम् । तथा पूर्वसम्यग्दर्शनलाभे देशचारित्रं संयतासंयतस्य, सर्वचारित्रं च प्रमत्तादारभ्य सूक्ष्मसाम्परायान्तानां यच्च यावच्च नियमादस्ति, संपूर्णं यथाख्यातचारित्रं तु भजनीयम् । पूर्वसम्यग्दर्शनज्ञानलाभे भजनीयमुत्तरमिति चेत्; न; निर्देशस्याऽगमकत्वात् । ७५ । १५स्यादेतत् — नाज्ञानपूर्वकश्रद्धानप्रसङ्गोऽस्ति । कुतः ? पूर्वसम्यग्दर्शनज्ञानलाभे चारित्रमुत्तरं भजनीयमित्यभिसम्बन्धादिति; तन्न; किं कारणम् ? निर्देशस्यागमकत्वात् । युक्तोऽयमर्थो न तु तस्य निर्देशो गमकः, ‘पूर्वस्य लाभे’ इति ‘पूर्वर्योः’ इति हि वक्तव्यं स्यात् । अथ सामान्य- निर्देशादुभयगतिः कल्प्यते; नैवं शक्यम्; व्यवस्थाविशेषस्य विवक्षितत्वात् । इतरथा हि उत्तरेऽपि तथा प्रक्लृप्तौ तद्दोषानतिवृत्तिः स्यात् । तस्मात्पूर्वोक्त एवार्थो नयापेक्षं वचनमिति । २०अथवा, क्षायिकसम्यग्दर्शनस्य लाभे क्षायिकं सम्यग्ज्ञानं भजनीयम् । अथवा, युगपदात्मलाभे साहचर्यादुभयोरपि पूर्वत्वम्, यथा साहचर्यात् पर्वतनारदयोः, पर्वतग्रहणेन नारदस्य ग्रहणं नारदग्रहणेन वा पर्वतस्य तथा सम्यग्दर्शनस्य सम्यग्ज्ञानस्य वा अन्यतरस्यात्मलाभे चरित्र- मुत्तरं भजनीयम् । इति तत्त्वार्थवार्तिकेव्याख्यानालङ्कारे प्रथमेऽध्याये द्वितीयमाह्निकम् ॥ २ ॥ १९ अमीषां मोक्षकारणसामान्ये सत्यविशिष्टानां विशेषप्रतिपत्त्यर्थमिदमाह — तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम् ॥ २ ॥ सम्यगिति कोऽयं शब्दः ? सम्यगिति प्रशंसार्थो निपातः क्व्यन्तो वा । १ । सम्यगित्ययं निपातः प्रशंसार्थो वेदितव्यः ०५सर्वेषां प्रशस्तरूपगतिजातिकुलायुर्विज्ञानादीनाम् आभ्युदयिकानां मोक्षस्य च प्रधान- कारणत्वात् । प्रशस्तं दर्शनं सम्यग्दर्शनम् । ननु च *“सम्यगिष्टार्थतत्त्वयोः” इति वचनात् प्रशंसार्थाभाव इति; तन्न; अनेकार्थत्वान्निपातानाम् । अथवा, सम्यगिति तत्त्वार्थो निपातः, तत्त्वं दर्शनं सम्यग्दर्शनम् । अविपरीतार्थविषयं तत्त्वमित्युच्यते । अथवा, क्व्यन्तोऽयं शब्दः, समञ्चतीति सम्यक् । यथाअर्थोऽवस्थितस्तथैवावगच्छतीत्यर्थः । अथ किमिदं दर्शनमिति ? १०करणादिसाधनो दर्शनशब्दः उक्तः । २ । दृशेः करणादिसाधने युटि दर्शनशब्दो व्याख्यातः । दृशेरालोकार्थत्वादभिप्रेतार्थासंप्रत्यय इति चेत्; न; अनेकार्थत्वात् । ३ । स्यादेतत् — दृशिर- यमालोकार्थे वर्त्तते । आलोकश्चेन्द्रियानिन्द्रियार्थप्राप्तिः, नचासाविहाभिप्रेतः श्रद्धानमिष्टम्, न तस्यार्थस्य संप्रत्ययोऽस्तीति । तन्न; किं कारणम् ? अनेकार्थत्वात्, इह श्रद्धानमिष्टमभि- १५संबध्यते । कथं पुनर्ज्ञायते आलोक इह नेष्टः श्रद्धानमिष्टमिति ? अत उत्तरं पठति — मोक्षकारणप्रकरणाच्छ्रद्धानगतिः । ४ । मोक्षकारणं प्रकृतम् । तत्त्वार्थविषयं श्रद्धानं मोक्षस्य कारणं नालोक इत्यतः प्रकरणाच्छ्रद्धानस्यार्थस्य गतिर्भवति । अथ तत्त्वमित्यनेन किं प्रत्याय्यते ? प्रकृत्यपेक्षत्वात् प्रत्ययस्य भावसामान्यसंप्रत्ययः तत्त्ववचनात् । ५ । तदित्येषा प्रकृतिः २०सामान्याभिधायिनी सर्वनामत्वात् । प्रत्ययश्च भावे उत्पद्यते । कस्य भावे ? तदित्यनेन योऽर्थ उच्यते । कश्चासौ ? सर्वोऽर्थः । अतस्तदपेक्षत्वाद्भावस्य भावसामान्यमुच्यते तत्त्वशब्देन । योऽर्थो यथा अवस्थितस्तथा तस्य भवनमित्यर्थः । तत्त्वेनार्यत इति तत्त्वार्थः । ६ । अर्यते गम्यते ज्ञायते इत्यर्थः, तत्त्वेनार्थस्तत्त्वार्थः । येन भावेनार्थो व्यवस्थितस्तेन भावेनार्थस्य ग्रहणं यत्सन्निधानाद्भवति तत्सम्यग्दर्शनम् । २५श्रद्धानशब्दस्य करणादिसाधनत्वं पूर्ववत् । ७ । यथा दर्शनशब्दस्य करणादिसाधनत्वं व्याख्यातं तथा श्रद्धानशब्दस्यापि वेदितव्यम् । स त्वात्मपरिणामः । ८ । स तु श्रद्धानशब्दवाच्योऽर्थः करणादिव्यपदेशभाग् आत्मपरि- णामो वेदितव्यः । वक्ष्यमाणनिर्देशादिसूत्रविवरणात् पुद्गलद्रव्यसंप्रत्यय इति चेत्; न; आत्मपरिणामेऽपि ३०तदुपपत्तेः । ९ । स्यादेतत् — वक्ष्यमाणनिर्देशादिसूत्रविवरणात् पुद्गलद्रव्यस्य संप्रत्ययः प्राप्नोति; तन्न; किं कारणम् ? आत्मपरिणामेऽपि तदुपपत्तेः । किं तत्त्वार्थश्रद्धानम् ? आत्मपरिणामः । कस्य ? आत्मन इत्येवमादि । २० कर्माभिधायित्वेप्यदोष इति चेत्; न; मोक्षकारणत्वेन स्वपरिणामस्य विवक्षितत्वात् । १० । स्यादेतत् — सम्यक्त्वकर्मपुद्गलाभिधायित्वेप्यदोष इति; तन्न; किं कारणम् ? मोक्षकारणत्वेन स्वपरिणामस्य विवक्षितत्वात् । औपशमिकादिसम्यग्दर्शनमात्मपरिणामत्वात् मोक्षकारणत्वेन विवक्ष्यते न च सम्यक्त्वकर्मपर्यायः, पौद्गलिकत्वेऽस्य परपर्यायत्वात् । ०५स्वपरनिमित्तत्वादुत्पादस्येति चेत्; न; उपकरणमात्रत्वात् । ११ । स्यादेतत् — स्वपर- निमित्त उत्पादो दृष्टो यथा घटस्योत्पादो मृन्निमित्तो दण्डादिनिमित्तश्च, तथा सम्यग्दर्श- नोत्पाद आत्त्मनिमित्तः सम्यक्त्वपुद्गलनिमित्तश्च, तस्मात्तस्यापि मोक्षकारणत्वमुपपद्यते इति; तन्न; किं कारणम् ? उपकरणमात्रत्वात् । उपकरणमात्रं हि बाह्यसाधनम् । किञ्च, आत्मपरिणामादेव तद्रसघातात् । १२ । यदिदं दर्शनमोहाख्यं कर्म तदात्मगुणघाति, १०कुतश्चिदात्मपरिणामादेवोपक्षीणशक्तिकं सम्यक्त्वाख्यां लभते । अतो न तदात्मपरिणामस्य प्रधानं कारणम्, आत्मैव स्वशक्त्या दर्शनपर्यायेणोत्पद्यत इति तस्यैव मोक्षकारणत्वं युक्तम् । किञ्च, अहेयत्वात् स्वधर्मस्य । १३ । न हीयते न परित्यज्यत इत्यहेयोऽयमाभ्यन्तर आत्मनः सम्यक्त्वपरिणामः, यतः सत्याभ्यन्तरे आत्मनः सम्यक्त्वपरिणामे नियमेनात्मा सम्यग्दर्शन- १५पर्यायेणाविर्भवति । बाह्यस्तु हेयः कर्मपुद्गलः, तमन्तरेणापि क्षायिकसम्यक्त्वपरिणामात् । किञ्च, प्रधानत्वात् । १४ । आभ्यन्तर आत्मीयः सम्यग्दर्शनपरिणामः प्रधानम्, सति तस्मिन् बाह्यस्योपग्राहकत्वात् । अतो बाह्य आभ्यन्तरस्योपग्राहकः पारार्थ्येन वर्तत इत्यप्रधानम् । किञ्च, २०प्रत्यासत्तेः । १५ । प्रत्यासन्नं हि कारणमात्मपरिणामो मोक्षस्य तादात्म्येनाविर्भावात्, नतु सम्यक्त्वं कर्म, विप्रकृष्टान्तरत्वात् तादात्म्येनाऽपरिणामाच्च । तस्मात् अहेयत्वात् प्रधानत्वात् प्रत्यासत्तेश्च मोक्षस्य कारणमात्मपरिणामो युक्तो न कर्मेति । अल्पबहुत्वकल्पनाविरोध इति चेत्; न; उपशमाद्यपेक्षस्य सम्यग्दर्शनत्रयस्यैव तदुपपत्तेः । १६ । स्यादेतत् — सम्यग्दर्शनस्यात्मपरिणामत्वे अल्पबहुत्वकल्पनाविरोध इति; तन्न; किं कारणम् ? २५उपशमाद्यपेक्षस्य सम्यग्दर्शनत्रयस्यैव तदुपपत्तेः । सर्वेषु स्तोका उपशमसम्यग्दृष्टयः । ससारिणः क्षायिकसम्यग्दृष्टयोऽसंख्येयगुणाः । क्षायोपशमिकसम्यग्दृष्टयोऽसंख्येयगुणाः । सिद्धाः क्षायिक- सम्यग्दृष्टयोऽनन्तगुणा इति । तस्मात् सम्यग्दर्शनमात्मपरिणामं श्रेयोऽभिमुखमध्यवस्यामः । तत्त्वाग्रहणम्, अर्थश्रद्धानमित्यस्तु लघुत्वात् । १७ । कश्चिदाह — तत्त्वग्रहणमनर्थकम्, अर्थ- श्रद्धानमित्येवास्तु । कुतः ? लघुत्वादिति । ३०न; सर्वार्थप्रसङ्गात् । १८ । नैतद्युक्तम्; कुतः ? सर्वार्थप्रसङ्गात् । तत्त्वग्रहणादृते मिथ्या- वादिप्रणीतेषु सर्वार्थेषु श्रद्धानं सम्यग्दर्शनं प्राप्नोति । सब्देहाच्च, अर्थशब्दस्याऽनेकार्थत्वात् । १९ । अर्थशब्दोऽर्थमनेकार्थः — क्वचिद् द्रव्यगुण- कर्मसु वर्तते *“अर्थ इति द्रव्यगुणकर्मसु”[वैशेº ७ । २ । ३] इति वचनात् । क्वचित् प्रयोजने वर्तते ‘किमर्थमिहागमनं भवतः ? ’ किं प्रयोजनमिति । क्वचिद्धने वर्तते अर्थवानयं देवदत्तः २१ धनवानिति । क्वचिदभिधेये वर्तते शब्दार्थसंबन्ध इति । एवमर्थशब्दस्यानेकार्थाभिधायित्वे सन्देहः — ‘कस्यार्थस्य श्रद्धानं सम्यग्दर्शनम्’ इति ? सर्वानुग्रहाददोष इति चेत्; न; असदर्थविषयत्वात् । २० । स्यादेतत् — नायं दोषः सर्वार्थप्र- सङ्ग इति, अस्तु सर्वार्थविषयं श्रद्धानं सम्यग्दर्शनम्, तथा सति सर्वानुग्रहः कृतो भवति । ०५कश्चेदानीं भवतो मत्सरः सर्वो लोकोऽभ्युदये न युज्यतामिति ? तन्न; किंकारणम् ? असदर्थ- विषयत्वात् । न खलु कश्चिन्नो मत्सरः । असदर्थविषयं हि तच्छ्रद्धानं संसारकारणमिति । अतः सर्वानुग्रहार्थमेव तत्त्वेन विशिष्यते । अर्थग्रहणादेव तत्सिद्धिरिति चेत्; न; विपरीतग्रहणदर्शनात् । २१ । स्यादेतत् — अर्यत इत्यर्थो निश्चीयत इत्यर्थः । न च मिथ्यावादिप्रणीता अर्थाः; असत्त्वात् । तस्मादर्थग्रहणादेव १०तत्त्वसंप्रत्ययात् नार्थस्तत्त्वग्रहणेनेति; तन्त्र; किं कारणम् ? विपरीतग्रहणदर्शनात् । यथा पित्तो- दयाकुलितकरणः पुमान् मधुररसं कटुकं मन्यते, तथात्मा मिथ्याकर्मोदयदोषाद् अस्तित्व- नास्तित्वनित्यत्वाऽनित्यत्वाऽन्यत्वाऽनन्यत्वाद्येकान्तरूपेण मिथ्या अध्यवस्यति । अतः तन्निरा- करणार्थं तत्त्वग्रहणमिति अर्थग्रहणं किमर्थम् ? ननु ‘तत्त्वान्येवार्थः’ इत्यर्थानां तत्त्वसामानाधिकरण्यात् तत्त्ववच- १५नेनैव संप्रत्ययः सिद्धः ? उच्यते — अर्थग्रहणमव्यभिचारार्थम् । २२ । अर्थ ग्रहणं क्रियते अव्यभिचारार्थम् । तत्त्वमिति श्रद्धानमिति चेत्; एकान्तनिश्चितेऽपि प्रसङ्गः । २३ । यदि ‘तत्त्वमिति श्रद्धानं तत्त्वश्रद्धानम्’ इत्युच्यते; एकान्तनिश्चितेऽपि प्राप्नोति । एकान्तवादिनोऽपि हि ‘नास्त्यात्मा’ इत्येवामादि ‘तत्त्वम्’ इति श्रद्दधति । २०तत्त्वस्य श्रद्धानमिति चेत्; भावमात्रप्रसङ्गः । २४ । यदि ‘तत्त्वस्य श्रद्धानं तत्त्वश्रद्धानम्’ इत्युच्यते; भावमात्रप्रसङ्गः स्यात् । तत्त्वं भावः सामान्यमिति केचित् कथयन्ति । द्रव्यत्व- गुणत्वकर्मत्वादिसामान्यं द्रव्यादिभ्योऽर्थान्तरम्, तस्य श्रद्धानं सम्यग्दर्शनं प्राप्नोति । न हि द्रव्यादिभ्योऽन्यत् सामान्यं युक्तिमदिति परीक्षितमेतत् । अथवा, तत्त्वमेकत्वमित्यर्थः *“पुरुष एवेदं सर्वम्”[ऋग्º ८ । ४ । १७] इत्यादि, तस्य २५श्रद्धानं सम्यग्दर्शनं प्राप्नोति । नचादो युक्तम्, क्रियाकारकभेदलोपप्रसङ्गादिति । तत्त्वेन श्रद्धानमिति चेत्; कस्य कस्मिन्वेति प्रश्नानिवृत्तिः । २५ । यदि ‘तत्त्वेन श्रद्धा- नम्’ इत्युच्यते; कस्य कस्मिन्वेति प्रश्नो न विनिवर्तते । तस्मात् सूक्तम् — ‘अर्थग्रहणमव्यभि- चारार्थम्’ इति । इच्छाश्रद्धानमित्यपरे । २६ । इच्छा श्रद्धानमित्यपरे वर्णयन्ति । ३०तदयुक्तम्, मिथ्यादृष्टेरपि प्रसङ्गात् । २७ । यतो मिथ्यादृष्टयो बाहुश्रुत्यप्रचिख्याप- २२ यिषया अर्हन्मतविजिगीषया वाअर्हन्मतमधीयन्ते । नचेच्छामन्तरेण अध्ययनमस्ति, अतस्तेषा- मपि सम्यग्दर्शनं प्राप्नोति । इत्ययुक्तमुक्तम् — ‘इच्छा श्रद्धानम्’ इति । केवलिनि सम्यक्त्वाभावप्रसङ्गाच्च । २८ । यदि च, इच्छा सम्यक्त्वम्, इच्छा च लोभ- पर्यायः, न च क्षीणमोहे केवलिनि लोभोऽस्ति, तदभावादिच्छाभाव इति सम्यक्त्वाभावः ०५स्यात् । तस्मात् यद्भावात् यथाभूतमर्थं गृह्णात्यात्मा तत् सम्यग्दर्शनमिति प्रत्येतव्यम् । तद् द्विविधं सरागवीतरागविकल्पात् । २९ । एतत्सम्यग्दर्शनं द्विविधम् । कुतः ? सराग- वीतरागक्किल्पात् । प्रशमसंवेगानुकम्पास्तिक्याभिव्यक्तलक्षणं प्रथमम् । ३० । रागादीनामनुद्रेकः प्रशमः । संसाराद्भीरुता संवेगः । सर्वप्राणिषु मैत्री अनुकम्पा । जीवादयोऽर्था यथास्वं भावैः सन्तीति १०मतिरास्तिक्यम् । एतैरभिव्यक्तलक्षणं प्रथमं सरागसम्यक्त्वमित्युच्यते । आत्मविशुद्धिमात्रमितरत् । ३१ । सप्तानां कर्मप्रकृतीनाम् आत्यन्तिकेऽपगमे सत्यात्म- विशुद्धिमात्रमितरद् वीतरागसम्यक्त्वमित्युच्यते । अत्र पूर्वं साधनं भवति, उत्तरं साधनं साध्यं च । अथैतत्सम्यग्दर्शनं जीवादिपदार्थविषयं कथमुत्पद्यत इति ? अत आह — १५तन्निसर्गादधिगमाद् वा ॥ ३ ॥ निसर्ग इति कोऽयं शब्दः ? निपूर्वात् सृजेर्भावसाधनो घञ्, निसर्जनं निसर्गः स्वभाव इत्यर्थः । अथाधिगम इति कः ? अधिपूर्वाद् गमेर्भावसाधनोऽच्, अधिगमनमधिगमः । तयोर्हेतुत्वेन निर्देशो निसर्गादधिगमादिति । कस्याः ? क्रियायाः । का च क्रिया ? ‘उत्पद्यते’ इत्यध्याह्नि- यते, सोपस्कारत्वात् सूत्राणाम् । तदेतत्सम्यग्दर्शनं निसर्गादधिगमाद्वा उत्पद्यत इति । २०कश्चिदाह — सम्यग्दर्शनद्वैविध्यकल्पनानुपपत्तिः; अनुपलब्धतत्त्वस्य श्रद्धानाभावात् रसायनवत् । १ । द्विविधं सम्यग्दर्शनमिति कल्पना नोपपद्यते । कुतः ? अनुपलब्धतत्त्वस्य श्रद्धानाभावात्, कथम् ? रसायनवत् । यथा अत्यन्तपरोक्षरसायनतत्त्वफलस्य न रसायने श्रद्धानं दृष्टम्, तथा अनधिगतजीवादितत्त्वस्य न तत्र श्रद्धानमिति नैसर्गिकसम्यग्दर्शनाभावः । २५शूद्रवेदभक्तिवदिति चेत्; न; वैषम्यात् । २ । स्यादेतत् — यथा शूद्रस्याऽनधिगतवेदार्थस्य वेदार्थ आत्यन्तिकी भक्तिः, तथाऽनुपलब्धजीवादितत्त्वस्य श्रद्धानमिति; तन्न; किं कारणम् ? वैषम्यात् । युज्यते शूद्रस्य भारतादिश्रवणात् तज्ज्ञवचनानुवृत्त्यादिभिश्च वेदार्थभक्तिः, नासौ नैसर्गिकी । इह तु नैसर्गिकी रुचिरिष्टेति वैषम्यम् । अथवा, सम्यक्त्वाधिकारात् जीवादि- पदार्थतत्त्वोपलब्धिपूर्वकेण सम्यग्दर्शनेन मोक्षकारणेनेह भवितव्यम्, न च शूद्रस्य तादृशं ३०श्रद्धानमिति वैषम्यम् । २३ मणिग्रहणवदिति चेत्; न; प्रत्यक्षोपलब्धिसद्भावात् । ३ । स्यादेतत् — यथा अनधिगतमणि- विशेषस्यापि पुंसो मणिग्रहणं भवति तस्य च फलं दृष्टम्, तथा अनधिगतजीवादितत्त्वस्यापि तत्त्वग्रहणं भवति तस्य च फलं भवतीति तन्नैसर्गिकं दर्शनमिति; तन्न; किं कारणम् ? प्रत्यक्षोपलब्धिसद्भावात् । नात्यन्तपरोक्षं मणिं गृह्णाति किन्तु प्रत्यक्षत उपलभ्य गृह्णाति । ०५वीर्यविशेषं तु न प्रतिपद्यते, अतोऽस्य अनुपलब्धमणिविशेषस्यापि प्रत्यक्षदर्शनाद् ग्रहणं न्याय्यम् । अत्यन्तपरोक्षे तु जीवादितत्त्वे कथमस्य निसर्गजसम्यग्दर्शनसिद्धिः ? सामान्या- धिगमे तु अधिगमसम्यग्दर्शनमेवेति । तापप्रकाशवत् युगपदुत्पत्तेरभ्युपगमाच्च । ४ । किम् ? ‘निसर्गजसम्यग्दर्शनाभावः’ इत्यनु- वर्तते । यदा अस्य सम्यग्दर्शनमुत्पद्यते तदैव प्राक्तनं मत्यज्ञानं श्रुताज्ञानं च सम्यक्त्वेन परण- १०मतीत्यधिगमजमेव तद्भवति । यस्य ज्ञानात् प्राग् दर्शनं स्यात् तस्य नैसर्गिकं स्यात् । तच्चाऽ- निष्टमिति । उच्यते — उभयत्रतुल्ये अन्तरङ्गहेतौ बाह्योपदेशापेक्षाऽनपेक्षभेदाद् भेदः । ५ । उभयत्र सम्यग्दर्शने अन्तरङ्गो हेतुस्तुल्यः दर्शनमोहस्योपशमः क्षयः क्षयोपशमो वा, तस्मिन् सति यद् बाह्योप- देशादृते प्रादुर्भवति तन्नैसर्गिकम्, यत् परोपदेशपूर्वकं जीवाद्यधिगमनिमित्तं तदुत्तरम्, १५इत्यनयोरयं भेदः । अपरोपदेशपूर्वके निसर्गाभिप्रायो लोकवत् । ६ । यथा लोके हरिशार्दूलवृकभुजगादयो निसर्गतः क्रौर्यशौर्याहारादिसंप्रतिपत्तौ वर्तन्त इत्युच्यन्ते । नवासावाकस्मिकी कर्मनिमित्त- त्वात् । अनाकस्मिक्यपि सती नैसर्गिकी भवति, परोपदेशाभावात् । तथेहाप्यपरोपदेशपूर्वके निसर्गाभिप्रायः । अपर आह — २०भव्यस्य कालेन निःश्रेयसोपपत्तः अधिगमसम्यक्त्वाभावः । ७ । यदि अवधृतमोक्षकालात् प्रागधिगमसम्यक्त्वबलात् मोक्षः स्यात् स्यादधिगमसम्यग्दर्शनस्य साफल्यम् । न चादोऽस्ति । अतः कालेन योऽस्य मोक्षोऽसौ, स निसर्गजसम्यक्त्वादेव सिद्ध इति । न, विवक्षितापरिज्ञानात् । ८ । नैतद्युक्तम् । कुतः ? विवक्षिताऽपरिज्ञानात् । सम्यग्दर्शनादि- त्रयान्मोक्ष उक्तः । तत्र यत्प्रथमं तत् ‘कुत उत्पद्यते’ इत्युक्ते ‘निसर्गादधिगमाद्वा’ इत्य- २५यमर्थोऽत्र विवक्षितः । यदि सम्यग्दर्शनादेव केवलान्निसर्गजादधिगमजाद्वा ज्ञानचारित्ररहि- तान्मोक्ष इष्टः स्यात्, तत इदं युक्तं स्यात् — ‘भव्यस्य कालेन निःश्रेयसोपपत्तेः’ इति । नचायमर्थोऽत्र विवक्षितः । अथवा, यथा कुरुक्षेत्रे क्वचित् कनकं बाह्यपौरुषेयप्रयत्नाभावात् जायते, तथा बाह्य- पुरुषोपदेशपूर्वकजीवाद्यधिगममन्तरेण यज्जायते तन्निसर्गजम् । यथा कनकाश्मः विध्युपा- ३०यज्ञपुरुषप्रयोगापेक्षः कनकभावमापद्यते, तथा यत् सम्यग्दर्शनंविध्युपायज्ञामनुष्यसंपर्काज्जीवा- दिपदार्थतत्त्वाधिगमापेक्षमुत्पद्यते तदधिगमसम्यर्ग्दशनम् इत्ययमर्थो विवक्षितः, नचान्यत- रस्याभाव इति । अतो विवक्षितापरिज्ञानात् न सम्यगुक्तम् — ‘अधिगमाभावः’ इति । २४ कालानियमाच्च निर्जरायाः । ९ । यतो न भव्यानां कृत्स्नकर्मनिर्जरापूर्वकमोक्षकालस्य नियमोऽस्ति । केचिद् भव्याः संख्येयेन कालेन सेत्स्यन्ति, केचिदसंख्येयेन, केचिदनन्तेन, अपरे अनन्तानन्तेनापि न सेत्स्यन्तीति । ततश्च न युक्तम् — ‘भव्यस्य कालेन निःश्रेयसो- पपत्तेः’ इति । ०५चोदनानुपपत्तेश्च । १० । सर्वस्येयं चोदना नोपपद्यते । ज्ञानात् क्रियाया द्वयात् त्रितयाच्च मोक्षमाचक्षाणस्य सर्वस्य नेदं युक्तम् — ‘भव्यस्य कालेन मोक्षः’ इति । यदि हि सर्वस्य कालो हेतुरिष्टः स्यात्, बाह्याभ्यन्तरकारणनियमस्य दृष्टस्येष्टस्य वा विरोधः स्यात् । तदित्यनन्तरनिर्देशार्थम् । ११ । ‘तत्’ इत्येतदनन्तरस्य सम्यग्दर्शनस्य निर्देशार्थं क्रियते । १०ननु तत्प्रकृतम्, अन्तरेणापि तद्वचनं सिद्धम्; इतरथा हि मार्गसम्बन्धप्रसङ्गः । १२ । अक्रियमाणे हि तद्वचने मोक्षमार्गोऽपि प्रकृतः तेनाभिसंबन्धः प्रसज्येत । ततो निसर्गमात्रेणापि मोक्षमार्गलाभ उक्तः स्यात् । बाहुश्रुत्य- प्रचिख्यापयिषया च मोक्षमार्गाधिगममात्रादेव मिथ्यादृष्टीनामपि मोक्षः स्यात् । ननु च *“अनन्तरस्य वा विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा”[पाº मº १ । २ । ४७] इत्यनन्तरत्वात् १५सम्यग्दर्शनेनैव संबन्धो न्याय्यः । इति चेत्; न;*“प्रत्यासत्तेः प्रधानं बलीयः” इति मार्ग एव संबध्येत । तस्मात्तद्वचनं क्रियते विस्पष्टार्थम् । इति तत्त्वार्थवार्तिके व्याख्यानालङ्कारे प्रथमेऽध्याये तृतीयमाह्निकंसमाप्तम् ॥ ३ ॥ तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनमित्युक्तम् । अथ ‘किं तत्त्वम्’ इति ? अत इदमाह — जीवाजीवास्रवबन्धसंवरनिर्जरामोक्षास्तत्त्वम् ॥ ४ ॥ २०किमर्थमेषामुपादानम् ? ननु द्रव्यमित्येव वक्तव्यं तद्भेदा हि सर्वे पदार्था भवन्तीति ? अत उत्तरं पठति — एकाद्यनन्तविकल्पोपपत्तौ विनेयाशयवशान्मध्यमाभिधानम् । १ । एको द्वौ त्रयः संख्ये- या असंख्येया अनन्ता इति पदार्था भिद्यन्ते । तत्रैकः पदार्थो भवति, *“एकं द्रव्यमन- न्तपर्यायम्” इति वचनात् । द्वौ पदार्थौ, जीवाजीवभेदात् । त्रयः पदार्था अर्थाभि- २५धानप्रत्ययभेदात् । एवमुत्तरे च वचनविकल्पापेक्षया असंख्येया ज्ञानज्ञेयविकल्पापेक्षया असंख्येया अनन्ताश्चा भवन्ति । तत्र विनेयाशयवशात् पदार्थनिरूपणाभेद इति मध्यमेन क्रमेणाभिधानं कृतम् । अतिसंक्षेपे सुमेधसामेव प्रतिपत्तिः स्याद् अतिप्रपञ्चे चाचिरेण संप्रतिपत्तिर्न स्यादिति । कश्चिदाह — २५ जीवाजीवयोरन्यतरत्रैवान्तर्भावाद् आस्रवादीनामनुपदेशः । २ । आस्रवो हि जीवो वा स्यात्, अजीवो वा ? यदि जीवः; जीवेऽन्तर्भाव इति । अथाऽजीवः; अजीवे । एवं संवरा- दयोऽपि । तस्मादेषामनुपदेशः — अनर्थक उपदेशोऽनुपदेशः । न वा; परस्परोपश्लेषे संसारप्रवृत्तितदुपरमप्रधानकारणप्रतिपादनार्थत्वात् । ३ । न ०५वाऽनर्थक उपदेशः । कुतः ? जीवाजीवयोः परस्परोपश्लेषे सति संसारप्रवृत्तितदुपरमप्रधान- कारणप्रतिपादनार्थत्वात् । इह मोक्षमार्गः प्रकृतः, तस्य फलमवश्यं मोक्षो निर्देष्टव्यः । ‘स कस्य’इति जीव उपात्तः । स च संसारपूर्वकः । स च सत्यजीवे जीवस्य भवति, इत्यजीव उपात्तः । तयोश्च परस्परोपश्लेषः संसारः । तत्प्रधानहेतू आस्रवो बन्धश्चेत्युपात्तौ । तदुपरमस्य मोक्षस्य प्रधानहेतू संवरनिर्जरे इत्युपादानं तयोः । एवमेषां निर्ज्ञाने सति १०प्राप्तव्यमोक्षस्य निर्ज्ञानं भवतीति । दृश्यते सामान्ये अन्तर्भूतस्यापि विशेषस्य पृथगुपादानं प्रयोजनार्थम्, क्षत्रिया आयाताः सूरवर्माऽपीति । उभयथापि चोदनानुपत्तिः । ४ । यो जीवाजीवयोरन्तर्भावात् आस्रवादीनामनुपदेशं चोदयति, तस्योभयथापि चोदना नोपपद्यते । कथम् ? आस्रवादीनि जीवाजीवाभ्यां पृथ- गुपलभ्य वा चोदयेत्, अनुपलभ्य वा ? यदि पृथगुपलभ्य; अत एव ततोऽर्थान्तरत्वं सिद्धम् । १५अथाऽनुपलभ्य; अनुपलम्भादेव चोदनाभावः । किञ्च, जीवाजीवाभ्थां पृथक्सिद्धान् वा चोदयेत्, असिद्धान् वा ? यदि सिद्धांश्चोदयेत्; अत एवाऽर्थान्तरभावः । अथाऽसिद्धांश्चो- दयति; कथमत्रान्तर्भावश्चोद्यते ? न हि खरविषाणादीनामन्तर्भावश्चोदनार्हः । अनेकान्ताच्च । ५ । ‘चोदनानुपपत्तिः’ इति वर्तते । कथम् ? द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकयो- र्गुणप्रधानभावेन अर्पणानर्पणभेदात् जीवाजीवयोरास्रवादीनां स्यादन्तर्भावः स्यादनन्तर्भावः । २०पर्यायार्थिकगुणभावे द्रव्यार्थिकप्राधान्यात् आस्रवादिप्रतिनियतपर्यायार्थानर्पणात् अनादिपा- रिणामिकचैतन्याचैतन्यादिद्रव्यार्थार्पणाद् आस्रवादीनां स्याज्जीवेऽजीवे वान्तर्भावः । तथा द्रव्यार्थिकगुणभावे पर्यायार्थिकप्राधान्याद् आस्रवादिप्रतिनियतपर्यायार्थार्पणाद् अनादिपारिणा- मिकचैतन्याचैतन्यादिद्रव्यार्थाऽनर्पणाद् आस्रवादीनां जीवाजीवयोः स्यादनन्तर्भावः । तदपेक्षया स्यादुपदेशोऽर्थवान् । २५तेषां निर्वचनलक्षणक्रमहेत्वभिधानम् । ६ । तेषां जीवादीनां पृथगुपदेशे प्रयोजनमुक्तम् । इदानीं निर्वचनलक्षणक्रमहेत्वभिधानं कर्तव्यम् । तदुच्यते — त्रिकालविषयजीवनानुभवनात् जीवः । ७ । दशसु प्राणेषु यथोपात्तप्राणपर्यायेण त्रिषु कालेषु जीवनानुभवनात् ‘जीवति, अजीवीत्, जीविष्यति’ इति वा जीवः । तथा सति सिद्धानामपि जीवत्वं सिद्धं जीवितपूर्वत्वात् । संप्रति न जीवन्ति सिद्धाः, भूतपूर्वगत्या ३०जीवत्वमेषाम् इत्यौपचारिकत्वं स्यात्, मुख्यं चेष्यते; नैष दोषः; भावप्राणज्ञानदर्शनानु- भवनात् सांप्रतिकमपि जीवत्वमस्ति । अथवा रूढिशब्दोऽयम् । रूढौ च क्रिया व्युत्पत्त्यर्थे- वेति कादाचित्कं जीवनमपेक्ष्य सर्वदा वर्तते गोशब्दवत् । तद्विपर्ययोऽजीवः । ८ । यस्य जीवनमुक्तलक्षणं नास्त्यसौ तद्विपर्ययाद् अजीव इत्युच्यते । २६ आस्रवत्यनेन आस्रवणमात्रं वा आस्रवः । ९ । येन कर्मास्रवति यद्वा आस्रवणमात्रं वा स आस्रवः । बध्यतेऽनेन बन्धनमात्रं वा बन्धः । १० । बध्यते येन अस्वतन्त्रीक्रियते येन, अस्वतन्त्री- करणमात्रं वा बन्धः । ०५संव्रियतेऽनेन संवरणमात्रं वा संवरः । ११ । येन संव्रियते येन संरुध्यते, संरोधनमात्रं वा संवरः । निर्जीर्यते यया निर्जरणमात्रं वा निर्जरा । १२ । निर्जीयते निरस्यते यया, निरसनमात्रं वा निर्जरा । मोक्ष्यते येन मोक्षणमात्रं वा मोक्षः । १३ । मोक्ष्यते अस्यते येन असनमात्रं वा मोक्षः । १०एतेषामितरेतरयोगे द्वन्द्वः । उक्तं निर्वचनम् । इदानीं लक्षणमुच्यते — चेतनास्वभावत्वात्तद्विकल्पलक्षणो जीवः । १४ । जीवस्वभावश्चेतना, यत इतरेभ्यो द्रव्येभ्यो भिद्यते । तद्विकल्पा ज्ञानादयः । यत्सन्निधानादात्मा ज्ञाता द्रष्टा कर्ता भोक्ता च भवति तल्लक्षणो जीवः । तद्विपरीतत्वादजीवस्तदभावलक्षणः । १५ । तद्विपरीतत्वात् अचेतनस्वभावत्वात् ज्ञानादी- १५नामभावो यस्य लक्षणं सोऽजीवः । कथमभावो निरुपाख्यो वस्तुनो लक्षणं भवति ? अभावोऽपि वस्तुधर्मो हेत्वङ्गत्वादेः भाववत् । अतोऽसौ लक्षणं युज्यते । स हि यदि वस्तुनो लक्षणं न स्यात् सर्वसङ्करः स्यात् । यद्येवं वनस्पत्यादीनामजीवत्वं प्राप्नोति तदभावात् । ज्ञानादीनां हि प्रवृत्तित उपलब्धिः, न च तेषां तत्पूर्विका प्रवृत्तिरस्ति हिताहितप्राप्तिपरिवर्जना- भावात् । उक्तं च — २०*“बुद्धिपूर्वां क्रियां दृष्ट्वा स्वदेहेऽन्यत्र तद्ग्रहात् । मन्यते बुद्धिसद्भावः सा न येषु न तेषु धीः ॥ ”[सन्तानाº सिº श्लोº १] इति । नैषः दोषः; तेषामपि ज्ञानादयः सन्ति सर्वज्ञप्रत्यक्षाः, इतरेषामागमगभ्याः । आहारलाभालाभयोः पुष्टिम्लानादिदर्शनेन युक्तिगम्याश्च । अण्डगर्भस्थमूर्च्छितादिषु सत्यपि जीवत्वे तत्पूर्वक- प्रवृत्त्यभावात् हेतुव्यभिचारः । २५पुण्यपापागमद्वारलक्षण आस्रवः । १६ । पुण्यपापलक्षणस्य कर्मण आगमनद्वारमास्रव इत्युच्यते । आस्रव इवास्रवः । क उपमार्थः ? यथा महोदधेः सलिलमापगामुखैरहरहरापूर्यते, तथा मिथ्यादर्शनादिद्वारानुप्रविष्टैः कर्मभिरनिशमात्मा समापूर्यत इति मिथ्यादर्शनादि द्वारमास्रवः । आत्मकर्मणोरन्योन्यप्रदेशानुप्रवेशलक्षणो बन्धः । १७ । मिथ्यादर्शनादिप्रत्ययोपनीतानां ३०कर्मप्रदेशानाम् आत्मप्रदेशानां च परस्परानुप्रवेशलक्षणो बन्धः । बन्ध इव बन्धः । क उपमार्थः ? २७ यथा निगडादिद्रव्यबन्धनबद्धो देवदत्तोऽस्वतन्त्रत्वाद् अभिप्रेतदेशगमनाद्यभावाद् अतिदुःखी भवति, तथा आत्मा कर्मबन्धनबद्धः पारतन्त्र्यात् शारीरमानसदुःखाभ्यर्दितो भवति । आस्रवनिरोधलक्षणः संवरः । १८ । पूर्वोक्तानामास्रवद्वाराणां शुभपरिणामवशान्निरोधः संवरः । संवर इव संवरः । क उपमार्थः ? यथा सुगुप्तसुसंवृतद्वारकवाटं पुरं सुरक्षितं दुरासद- ०५मरातिभिर्भवति, तथा सुगुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरीषहजयचारित्रात्मनः सुसंवृतेन्द्रियकषाय- योगस्य अभिनवकर्मागमद्वारसंवरणात् संवरः । एकदेशकर्मसंक्षयलक्षणा निजरा । १९ । उपात्तस्य कर्मणः तपोविशेषसन्निधाने सत्येक- देशसंक्षयलक्षणा निर्जरा । निर्जरेव निर्जरा । क उपमार्थः ? यथा मन्त्रौषधबलान्निर्जीर्णवीर्य- विपाकं विषं न दोषप्रदं तथा सविपाकाऽविपाकनिर्जराप्रत्ययतपोविशेषेण निर्जीर्णरसं कर्म न १०संसारफलप्रदम् । कृत्स्नकर्मवियोगलक्षणो मोक्षः । २० । सम्यग्दर्शनादिहेतुप्रयोगप्रकर्षे सति कृत्स्नस्य कर्मणश्चतुर्विधबन्धवियोगो मोक्षः । मोक्ष इव मोक्षः । क उपमार्थः ? यथा निगडादिद्रव्यमोक्षात् सति स्वातन्त्र्ये अभिप्रेतप्रदेशगमनादेः पुमान् सुखी भवति, तथा कृत्स्नकर्मवियोगे सति स्वाधीनात्यन्तिकज्ञानदर्शनानुपमसुख आत्मा भवति । लक्षणमुक्तम् । इदानीं क्रमहेतुरुच्यते — १५तादर्थ्यात् परिस्पन्दस्य आदौ जीवग्रहणम् । २१ । योऽयं मोक्षमार्गतत्त्वाविष्करणपरिस्पन्दः स आत्मार्थः, तस्य मोक्षपर्यायपरिणामात् । यो वा जीवाद्युपदेशपरिस्पन्दः स आत्मार्थः, तस्यो- पयोगस्वाभाव्ये सति ग्राहकत्वात् । अत आदौ जीवग्रहणम् । तदनुग्रहार्थत्वात् तदनन्तरमजीवाभिधानम् । २२ । यतः शरीरवाङ्मनःप्राणापानादिनोप- कारेणाऽजीव आत्मानमनुगृह्णाति, अतस्तदनन्तरमजीवाभिधानम् । २०तदुभयाधीनत्वात् तत्समीपे आस्रवग्रहणम् । २३ । यत आत्मकर्मणोः परस्पराश्लेषे सत्या- स्रवप्रसिद्धिर्भवति, अतस्तत्समीपे आस्रवग्रहणम् । तत्पूर्वकत्वाद् बन्धस्य ततः परं बन्धवचनम् । २४ । यत आस्रवपूर्वको बन्धः, ततः परं वचनं तस्य क्रियते । संवृतस्य बन्धाभावात् तत्प्रत्यनीकप्रतिपत्त्यर्थं संवरवचनम् । २५ । यतः संवृतस्यात्मनो २५बन्धो नास्ति ततस्तत्प्रत्यनीकप्रतिपत्त्यर्थं तदनन्तरं संवरवचनम् । संवरे सति निर्जरोपपत्तेस्तदन्तिके निर्जरावचनम् । २६ । यतः संवरपूर्विका निर्जरा तत- स्तदन्तिके निर्जरावचनम् । अन्ते प्राप्यत्वात् मोक्षस्यान्ते वचनम् । २७ । निर्जीर्णेषु कर्मस्वन्ते मोक्षः प्राप्यत इत्यन्ते वचनम् । ३०पुण्यपापपदार्थोपसंख्यानमिति चेत्; न; आस्रवे बन्धे वा अन्तर्भावात् । २८ । स्यादेतत् — पुण्य- पापपदार्थयोरुपसंख्यानं कर्तव्यम् अन्यैरप्युक्तत्वादिति; तन्न; किं कारणम् ? आस्रवे बन्धे वा अन्तर्भावात्, यत आस्रवो बन्धश्च पुण्यपापात्मकः । तत्त्वशब्दस्य भाववाचित्वात् जीवादिभिः सामानाधिकरण्याऽनुपपत्तिः । २९ । तत्त्वशब्दो भाववाचीति व्याख्यातमेतत् । अतस्तस्य जीवादिभिर्द्रव्यवचनैः समानाधिकरण्यं नोपपद्यते । २८ न वा, अव्यतिरेकात् तद्भावसिद्धेः । ३० । न वा एष दोषः । किं कारणम् ? अव्य- तिरेकात्तद्भावसिद्धेः । न हि द्रव्याद् व्यतिरिक्तो भावोऽस्ति अतस्तद्भावेनाऽध्यारोप्यते यथा ‘ज्ञानमेवात्मा’ इति । यदि तद्भावोऽध्यारोप्यते तल्लिङ्गसंख्यानुवृत्तिः प्राप्नोति ? तल्लिङ्गसंख्यानुवृत्तौ चोक्तम् । ३१ । किमुक्तम् ? ‘न, उपात्तव्यक्तिवचनत्वात्’ इति । ०५इति तत्त्वार्थवार्तिके व्याख्यानालङ्कारे प्रथमेऽध्याये चतुर्थमाहिनकम् ॥ ४ ॥ एवं संज्ञास्वालक्षण्यादिभिरुद्दिष्टानां जीवादीनां संव्यवहारविशेषव्यभिचारनिवृत्त्यर्थमाह — नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यासः ॥ ५ ॥ नीयते गम्यतेऽनेनार्थः, नमति वाऽर्थमभिमुखीकरोतीति नाम । स्थाप्यते प्रतिनिधी- यतेऽसाविति स्थापना । द्रोष्यते गम्यते गुणैः, द्रोष्यति गमिष्यति गुणानिति वा द्रव्यम् । भवनं १०भवतीति वा भावः । नामादीनामितरेतरयोगलक्षणो द्वन्द्वः । नामस्थापनाद्रव्यभावैर्नामस्थापना- द्रव्यभावतः । *“आद्यादित्वात्”[जैनेº वाº ४ । २ । ४९]*“दृश्यन्तेऽन्यतोऽपि”[जैनेº ४ । १ । ७९] इति वा तसिः । न्यसनं न्यस्यत इति वा न्यासो निक्षेप इत्यर्थः । तेषां न्यासस्तन्न्यासः । एतेषां नामादीनां किं लक्षणमिति ? अत्रोच्यते — निमित्तान्तरानपेक्षं संज्ञाकर्म नाम । १ । निमित्तादन्यन्निमित्तं निमित्तान्तरम्, तदन- १५पेक्ष्य क्रियमाणा संज्ञा नामेत्युच्यते । यथा परमैश्वर्यलक्षणेन्दनक्रियानिमित्तान्तरानपेक्षं कस्य- चित् ‘इन्द्रः’ इति नाम । तथा जीवनक्रियानपेक्षं श्रद्धानक्रियानपेक्षं वा कस्यचित् ‘जीवः सम्यग्दर्शनम्’ इति वा नाम । सोऽयमित्यभिसंबन्धत्वेन अन्यस्य व्यवस्थापनामात्रं स्थापना । २ । यथा परमैश्वर्यलक्षणो यः शचीपतिरिन्द्रः, ‘सोऽयम्’ इत्यन्यवस्तु प्रतिनिधीयमानं स्थापना भवति । एवं ‘जीव इति २०वा सम्यग्दर्शनम्’ इति वा अक्षनिक्षेपादिषु ‘सोऽयम्’ इति व्यवस्थापनामात्रं स्थापना । अनागतपरिणामविशेषं प्रति गृहीताभिमुख्यं द्रव्यम् । ३ । यद् भाविपरिणामप्राप्तिं प्रति योग्यतामादधानं तद् द्रव्यमित्युच्यते । अतद्भावं वा । ४ । अथवा, अतद्भावं वा द्रव्यमित्युच्यते । यथेन्द्रार्थमानीतं काष्ठमिन्द्र- प्रतिमापर्यायप्राप्तिं प्रत्यभिमुखम् ‘इन्द्रः’ इत्युच्यते, तथा जीव-सम्यग्दर्शनपर्यायप्राप्तिं प्रति २५गृहीताभिमुख्यं द्रव्यं द्रव्यजीवो द्रव्यसम्यग्दर्शनमिति चोच्यते । युक्तं तावत् सम्यग्दर्शनप्राप्तिं प्रति गृहीताभिमुख्यमिति, अतत्परिणामस्य जीवस्य संभवात्, इदं त्वयुक्तम् — जीवनपर्यायप्राप्तिं २९ प्रति गृहीताभिमुख्यमिति । कुतः ? सदा तत्परिणामात् । यदि न स्यात्; प्रागजीवः प्राप्नोति । नैष दोषः; मनुष्यजीवादिविशेषापेक्षया स व्यपदेशो वेदितव्यः । तद्द्विविधम् — आगम-नोआगमभेदात् । ५ । तदेतद् द्रव्यं द्विविधम् । कुतः ? आगम — नो- आगमभेदात् । आगमद्रव्यजीवः नोआगमद्रव्यजीवः, आगमद्रव्यसम्यग्दर्शनं नोआगमद्रव्य- ०५सम्यग्दर्शनमिति च । अनुपयुक्तः प्राभृतज्ञाय्यात्मा आगमः । ६ । अनुपयुक्तः प्राभृतज्ञायी आत्मा आगमद्रव्यमि- त्युच्यते । इतरत् त्रिविधम् — ज्ञायकशरीर — भावि — तद्व्यतिरिक्तभेदात् । ७ । इतरन्नोआगमद्रव्यं त्रैवि- ध्यमास्कन्दति । कुतः ? ज्ञायकशरीर — भावि-तद्व्यतिरिक्तभेदात् । ज्ञातुर्यच्छरीरं त्रिकाल- १०गोचरं तज्ज्ञायकशरीरम् । जीवन-सम्यग्दर्शनपरिणामप्राप्तिं प्रत्यभिमुखं द्रव्यं भावीत्युच्यते । तद्व्यतिरिक्तं कर्म — नोकर्मविकल्पम् । वर्तमानतत्पर्यायोपलक्षितं द्रव्यं भावः । ८ । वर्तमानेन तेन जीवन-सम्यग्दर्शनपर्यायेणो- पलक्षितं द्रव्यं भावजीवो भावसम्यग्दर्शनमिति चोच्यते । यथा इन्द्रनामकर्मोदयापादितेन्दन- क्रियापर्यायपरिणत आत्मा भावेन्द्रः । १५स द्विविधः पूर्ववत् । ९ । स एष भावो द्विविधो वेदितव्यः पूर्ववत् आगम-नोआगमभेदात् । तत्प्राभृतविषयोपयोगाविष्ट आत्मा आगमः । १० । जीवादिप्राभृतविषयेणोपयोगेनाविष्ट आत्मा आगमतो भावजीवो भावसम्यग्दर्शनमिति चोच्यते । जीवनादिपर्यायाविष्टोऽन्यः । ११ । जीवनादिपर्यायेणाऽऽविष्ट आत्माऽन्यो नोआगमतो भाव इत्युच्यते । २०नामस्थापनयोरेकत्वं संज्ञाकर्माऽविशेषादिति चेत्; न; आदरानुग्रहाकाङ्क्षित्वात् स्थापना- याम् । १२ । स्यान्मतम् — नामस्थापनयोरेकत्वम् । कुतः ? संज्ञाकर्माविशेषात् । यतो नाम्नि स्था- पनायां च संज्ञाकरणं समानम्, न ह्यकृते नाम्नि स्थाप्यत इति । तच्च न; कुतः ? आदरानु- ग्रहाकाङ्क्षित्वात् स्थापनायाम् । यथा अर्हदिन्द्रस्कन्देश्वरादिप्रतिमासु आदरानुग्रहाकाङ्क्षित्वं जनस्य, न तथा परिभाषिते वर्तते । ततोऽन्यत्वमनयोः । २५द्रव्यभावयोरेकत्वम् अव्यतिरेकादिति चेत्; न; कथञ्चित् संज्ञास्वालक्षण्यादिभेदात् तद्भे- दसिद्धेः । १३ । स्यादारेका — द्रव्यभावयोस्तर्ह्येकत्वं प्रसज्यते । कुतः ? तदव्यतिरेकात् । नहि द्रव्यव्यतिरेकेण भाव उपलभ्यते भावव्यतिरेकेण वा द्रव्यम्, अतोऽनयोरेकत्वमिति । तच्च न; कुतः ? संज्ञास्वालक्षण्यादिभेदात् तद्भेदसिद्धेः । इह ययोः संज्ञास्वालक्षण्यादिकृतो भेदः तयो- र्नानात्वमुपलभ्यते तथा द्रव्यभावयोरपीति । कश्चिदाह — ३० द्रव्यस्यादौ वचनं न्याय्यं तत्पूर्वकत्वान्नामादीनाम् । १४ । द्रव्यस्यादौ वचनं न्याय्यम् । कुतः ? तत्पूर्वकत्वान्नामादीनाम् । सतो हि संज्ञिनो नामादिभिर्भवितव्यमिति; नैष दोषः; संव्यवहारहेतुत्वात् संज्ञायाः पूर्ववचनम् । १५ । संव्यवहारहेतुत्वात् संज्ञायाः पूर्ववचनं क्रियते । सर्वो हि लोकसंव्यवहारः संज्ञापूर्वकः तदात्मकत्वात्, तदनात्मकत्वे वस्तुव्यवहार- ०५विच्छेदः । तदात्मकत्वाच्च स्तुतिनिन्दयो रागद्वेषप्रवृत्तिः सिद्धा । ततः स्थापनावचनम्, आहितनामकस्य स्थापनोपपत्तेः । १६ । ततः परं स्थापना विधीयते । कुतः ? आहितनामकस्य स्थापनोपपत्तेः । आहितनामकस्य ‘सोऽयम्’ इति किञ्चित् प्रति- निधीयते । द्रव्यभावयोः पूर्वपरन्यासः पूर्वोत्तरकालवृत्तित्वात् । १७ । द्रव्यभावयोः पूर्वपरन्यासः १०क्रियते । किं कारणम् ? पूर्वोत्तरकालवृत्तित्वात् । पूर्वकालविषयं हि द्रव्यम् । उत्तरकालभावी भाव इति । तत्त्वप्रत्यासत्तिप्रकर्षाऽप्रकर्षभेदाद्वा तत्क्रमः । १८ । अथवा, तत्त्वप्रत्यासत्तेः प्रकर्षाप्रकर्ष- भेदात्तेषां नामादीनामुद्दिष्टः क्रमो वेदितव्यः । तत्त्वं भावः प्रधानम्, तदर्थानीतराणि, तत्र प्रत्यासत्तेस्तत्समीपे द्रव्यं प्रयुक्तं तद्भावापत्तेः । ततः पूर्वं स्थापनोपादानम्, अतद्भावेपि तद्भावं १५प्रति प्रधानहेतुत्वात् । ततः पूर्वं नामोपादानम् भावं प्रति विप्रकृष्टत्वात् । नामादिचतुष्टयाभावो विरोधात् । १९ । अत्राह — नामादिचतुष्टयस्याभावः । कुतः ? विरोधात् । एकस्य शब्दार्थस्य नामादिचतुष्टयं विरुध्यते । यथा नामैकं नामैव, न स्थापना । अथ नाम स्थापना इष्यते न नामेदं नाम । स्थापना तर्हि; न चेयं स्थापना, नामेदम् । अतो नामार्थ एको विरोधान्न स्थापना । तथैकस्य जीवादेरर्थस्य सम्यग्दर्शनादेर्वा विरोधान्नामाद्यभाव इति । २०न वा; सर्वेषां संव्यवहारं प्रत्यविरोधात् । २० । न वैष दोषः । किं कारणम् ? सर्वेषाम् संव्यवहारं प्रत्यविरोधात् । लोके हि सर्वैर्नामादिभिर्दृष्टः संव्यवहारः । इन्द्रो देवदत्तः इति नाम । प्रतिमादिषु चेन्द्र इति स्यापना । इन्द्रार्थे च काष्ठे द्रव्ये इन्द्रसंव्यवहारः ‘इन्द्र आनीतः’ इति वचनात् । अनागतपरिणामे चार्थे द्रव्यसंव्यवहारो लोके दृष्टः — द्रव्यमयं माणवकः, आचार्यः श्रेष्ठी वैयाकरणो राजा वा भविष्यतीति व्यवहारदर्शनात् । शचीपतौ च भावे इन्द्र २५इति । न च विरोधः । किञ्च, अभिहितानवबोधात् । २१ । ‘यथा नामैकं नामैवेष्यते न स्थापना’ इत्याचक्षाणेन त्वया अभिहितानवबोधः प्रकटीक्रियते । यतो नैवमाचक्ष्महे — ‘नामैव स्थापना’ इति, किन्तु एकस्या- र्थस्य नामस्थापनाद्रव्यभावैर्न्यासः इत्याचक्ष्महे । अनेकान्ताच्च । २२ । नैतदेकान्तेन प्रतिजानीमहे — नामैव स्थापना भवतीति न वा, ३०स्थापना वा नाम भवति नेति च । कथम् ? मनुष्यब्राह्मणवत् । २३ । यथा ब्राह्मणः स्यान्मनुष्यो ब्राह्मणस्य मनुष्यजात्यात्मकत्वात् । मनुष्यस्तु ब्राह्मणः स्यान्न वा, मनुष्यस्य ब्राह्मणजात्यादिपर्यायात्मकत्वादर्शनात् । तथा स्थापना- स्यान्नाम, अकृतनाम्नः स्थापनानुपपत्तेः । नाम तु स्थापना स्यान्न वा, उभयथा दर्शनात् । ३१ तथा द्रव्यं स्याद्भावः, भावद्रव्यार्थादेशात् न भावपर्यायार्थादेशाद् द्रव्यम् । भावस्तु द्रव्यं स्यान्न वा, उभयथा दर्शनात् । किञ्च, अतस्तत्सिद्धेः । २४ । यत एव नामादिचतुष्टयस्य विरोधं भवानाचष्टे अत एव नाभावः । कथम् ? इह योऽयं सहानवस्थानलक्षणो विरोधो वध्यघातकवत् स सतामर्थानां भवति नाऽसतां ०५काकोलूक-छायातपवत्, न काकदन्त-खरविषाणयोर्विरोधोऽसत्त्वात् । किञ्च, नामाद्यात्मकत्वाऽनात्मकत्वे विरोधस्याऽविरोधकत्वात् । २५ । यो नामादिचतुष्टयस्य विरोधः स नामाद्यात्मको वा स्यात्, न वा ? उभयथा च विरोधाभावः । यदि नामाद्यात्मकः; नासौ विरोधको नामाद्यात्मवत् । अथ तदात्मकोऽपि विरोधो नामादीनां विरोधकः; नामाद्या- त्मापि विरोधकः स्यात्, ततो नामादीनामभावाद्विरोध एव न स्यात् । अथ न नामाद्या- १०त्मकः; एवमपि नामादीनां नासौ विरोधकोऽर्थान्तरत्वात् । अथ अर्थान्तरभावेऽपि विरोध- कत्वमिष्यते; सर्वेषां पदार्थानां परस्परतो नित्यं विरोधः स्यात् । न चासावस्तीति । अतो विरोधाभावः । ताद्गुण्याद् भावस्य प्रामाण्यमिति चेत्; नः इतरव्यवहारनिवृत्तेः । २६ । स्यादेतत् — ताद्गुण्याद् भाव एव प्रमाणं न नामादिः । स जीवनादिर्गुणो यस्य स तद्गुणः, तस्य भावस्ताद्गुण्यम्, १५अतो भाव एव प्रमाणं न नामादिः, ताद्गुण्याभावादिति; तन्न; किं कारणम् ? इतरव्यवहार- निवृत्तेः । एवं हि सति नामाद्याश्रयो व्यवहारो निवर्तेत । स चास्तीति । अतो न भावस्यैव प्रामाण्यम् । उपचारादिति चेत्; न; तद्गुणाभावात् । २७ । स्यादेतत् — यद्यपि भावस्यैव प्रामाण्यं तथापि नामादिव्यवहारो न निवर्तते । कुतः ? उपचारात्, माणवके सिंहशब्दव्यवहारवदिति । तन्न; किं २०कारणम् ? तद्गुणाभावात् । युज्यते माणवके सिंहशब्दव्यवहारः क्रौर्यशौर्यादिगुणैकदेश- योगात्, इह तु नामादिषु जीवनादिगुणैकदेशो न कश्चिदप्यस्तीत्युपचाराभावाद् व्यवहार- निवृत्तिः स्यादेव । मुख्यसंप्रत्ययप्रसङ्गाच्च । २८ । यद्युपचारान्नामादिव्यवहारः स्यात्, *“गौणमुख्ययो- र्मुख्ये संप्रत्ययः”[पातº महाº ८ । ३ । ८२] इति मुख्यस्यैव संप्रत्ययः स्यान्न नामादीनाम् । २५यतस्त्वर्थप्रकरणादिविशेषलिङ्गाभावे सर्वत्र संप्रत्ययः अविशिष्टः कृतसंगतेर्भवति, अतो न नामादिषूपचाराद् व्यवहारः । *“कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे संप्रत्ययो भवति”[पातº महाº १ । १ । २२] इति चेत्; न; उभयगतिदर्शनात् । २९ । स्यादेतत् — कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे संप्रत्ययो भवतीति लोके । तद्यथा ‘गोपालकमानय कटेजकमानय’ इति, यस्यैषा संज्ञा भवति स आनीयते, न यो गाः पालयति ३०यो वा कटे जातः । एवमिहापि यस्यैषा ‘जीवादिः’ इति संज्ञा कृता तस्यैव संप्रत्ययः स्यान्नेतरेषामिति; तन्न; किं कारणम् ? उभयगतिदर्शनात् । लोके ह्यर्थात् प्रकरणाद्वा कृत्रिमे संप्रत्ययः स्यात् अर्थो वाऽस्यैवंसंज्ञकेन भवति, प्रकृतं वा तत्र भवति ‘इदमेवं- संज्ञकेन कर्तव्यम्’ इति, अर्थात् प्रकरणाद्वा लोके संप्रत्ययो भवति । अङ्ग हि भवान्, ३२ ग्राम्यं पांशुलपादकमप्रकरणज्ञमागतं ब्रवीतु — ‘गोपालकमानय कटेजकमानय’ इति, उभय- गतिस्तस्य भविष्यति । किञ्च, अनेकान्तात् । ३० । नायमेकान्तः कृत्रिममेवेदं न कृत्रिममेवेति । किं तर्हि ? अने- कान्तः । नाम सामान्यापेक्षया स्यादकृत्रिमं विशेषापेक्षया कृत्रिमम् । एवं स्थापनादयश्चेति । ०५ततः किम् ? *“कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे संप्रत्ययः” इत्यस्याभावः । किञ्च, नयद्वयविषयत्वात् । ३१ । द्वौ नयौ द्रव्यार्थिकः पर्यायार्थिकश्च, तयोर्विषयो नामादिन्यासः । तत्र नामस्थापनाद्रव्याणि प्राच्यस्य, सामान्यात्मकत्वात् । पाश्चात्यस्य भावः, परिणति- प्रधानत्वात् । ततः किम् ? *“गोणमुख्ययोर्मुख्ये संप्रत्ययः” “कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे संप्रत्ययः” इति च न भवति । प्रतिविषयं नयभेदात् । १०द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकान्तर्भावान्नामादीनां तयोश्च नयशब्दाभिधेयत्वात् पौनरुक्त्य- प्रसङ्गः । ३२ । यतो नामस्थापनाद्रव्याणि द्रव्यार्थिकस्य, भावः पर्यायार्थिकस्येत्युक्तम्, ततो नामादीनां नयान्तर्भावात्, नयविकल्पानां च वक्ष्यमाणत्वात् पौनरुक्त्यं प्राप्नोति । न वा; विनेयमतिभेदाधीनत्वाद् द्व्यादिनयविकल्पनिरूपणस्य । ३३ । न वा एष दोषः । किं कारणम् ? विनेयमतिभेदाधीनत्वाद् द्व्यादिनयविकल्पनिरूपणस्य । ये सुमेधसो विने- १५यास्तेषां द्वाभ्यामेव द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकाभ्यां सर्वनयवक्तव्यार्थप्रतिपत्तिः तदन्तर्भावात् । ये त्वतो मन्दमेधसः तेषां त्र्यादिनयविकल्पनिरूपणम् । अतो विशेषोपपत्तेर्नामादीनाम- पुनरुक्तत्वम् । तच्छब्दाऽग्रहणं प्रकृतत्वात् । ३४ । सम्यग्दर्शनादित्रयस्य प्रकृतत्वादेव नामादिन्यासाभि- संबन्धः । ततस्तच्छब्दस्य ग्रहणमनर्थकम् । २०प्रत्यासन्नत्वाज्जीवादिषु प्रसङ्ग इति चेत्; न; सम्यग्दर्शनविषयत्वात् । ३५ । स्यादेतत् — तच्छब्दाद् विना प्रत्यासन्ना जीवादयस्तेषामेव न्यासाभिसंबन्धो भवेत् न सम्यग्दर्शना- दीनाम् । कुतः ? *“अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा”[पातº महाº १ । २ । ४७] इति; तन्न; किं कारणम् ? सम्यग्दर्शनविषयत्वात् । सम्यग्दर्शनादित्रयस्य प्राघान्येनोपदेशः तदर्थत्वाच्छास्त्रारम्भस्य, सम्यग्दर्शनादिविषयत्वेन तु जीवादीनां गुणभूतत्वेनोपदेशः । २५अतस्तच्छब्दादृतेऽपि सम्यग्दर्शनादित्रयस्य प्राधान्यात् नामादिन्यासेनाभिसंबन्धो युक्तः । विशेषातिदिष्टत्वाच्च । ३६ । जीवादयः सम्यग्दर्शनविषयत्वेन विशेषेणातिदिष्टाः प्रकृतं सम्यग्दर्शनादित्रयं न बाधिष्यन्ते *“विशेषातिदिष्टाः प्रकृतं न बाधन्ते” इति । सर्वभावाधिगमार्थं तु । ३७ । सर्वेषां भावानां जीवाजीवादीनामप्रधानानां प्रधानानां च सम्यग्दर्शनादीनाम् अधिगमार्थं तर्हि तच्छब्दग्रहणम् । इतरथा हि प्रधानाभिसंबन्ध ३०एव स्यात् । एवमजीवादिषु ज्ञानचारित्रयोश्च नामादिन्यासविकल्पो योजयितव्यः । अधिकृतानामेव सम्यग्दर्शनादिजीवादीनां पदार्थानाम् अभिधानाभिधेयसंव्यवहाराऽव्य- भिचाराय नामादिभिर्निक्षिप्तानां तत्त्वाधिगमहेतुर्वक्तव्य इति । अत आह — ३३ प्रमाणनयैराधिगमः ॥ ६ ॥ प्रमाणे च नयाश्च प्रमाणनयाः, तैरधिगमो भवति सम्यग्दर्शनादीनां जीवादीनाम् । प्रमाणनया वक्ष्यमाणलक्षणाः । ननु च नयशब्दस्याल्पाच्तरत्वात् पूर्वनिपातेन भवितव्यम् ? ०५अभ्यर्हितत्वात् प्रमाणशब्दस्य पूर्वनिपातः । १ । *“अभ्यर्हितं पूर्वम् निपतति” [पातº महाº २ । २ । ३४] इति प्रमाणशब्दस्य पूर्वनिपातो वेदितव्यः । कथमभ्यर्हितत्वम् ? प्रमाणप्रकाशितेष्वर्थेषु नयप्रवृत्तेर्व्यवहारहेतुत्वादभ्यर्हः । २ । यतः प्रमाणप्रकाशितेष्वर्थेषु नयप्रवृत्तिर्व्यवहारहेतुर्भवति नान्येषु अतोऽस्याभ्यर्हितत्वम् । समुदायाऽवयवविषयत्वाद्वा । ३ । अथवा, समुदायविषयं प्रमाणम् अवयवविषया नया १०इति प्रमाणस्याभ्यर्हितत्वम् । तथा चोक्तम् — *“सकलादेशः प्रमाणाधीनो विकलादेशो नयाधीनः” इति । अधिगमहेतुर्द्विविधः । ४ । [अधिगमहेतुर्द्विविधः] स्वाधिगमहेतुः, पराधिगमहेतुश्च । स्वाधिगमहेतुर्ज्ञानात्मकः प्रमाणनयविकल्पः, पराधिगमहेतुर्वचनात्मकः । तेन श्रुताख्येन प्रमा- णेन स्याद्वादनयसंस्कृतेन प्रतिपर्यायं सप्तभङ्गीमन्तो जीवादयः पदार्था अधिगमयितव्याः । १५अत्राह — केयं सप्तभङ्गी इति ? अत्रोच्यते — प्रश्नवशादेकस्मिन् वस्तुन्यविरोधेन विधिप्रतिषेधविकल्पना सप्तभङ्गी । ५ । एकस्मिन् वस्तुनि प्रश्नवशाद् दृष्टेनेष्टेन च प्रमाणेनाऽविरुद्धा विधिप्रतिषेधविकल्पना सप्तभङ्गी विज्ञेया । तद्यथा — स्याद् घटः, स्यादघटः, स्याद् घटश्चाऽघटश्च, स्यादवक्तव्यः, स्याद् घटश्चा- ऽवक्तव्यश्च, स्यादघटश्चावक्तव्यश्च, स्याद् घटश्चाऽघटश्चाऽवक्तव्यश्चेति अर्पितानर्पित- २०नयसिद्धेर्निरूपयितव्या । तत्र स्वात्मना स्याद् घटः, परात्मना स्यादघटः । को वा घटस्य स्वात्मा को वा परात्मा ? घटबुद्ध्यभिधानप्रवृत्तिलिङ्गः स्वात्मा, यत्र तयोरप्रवृत्तिः स परात्मा पटादिः । स्वपरात्मोपादानापोहनव्यवस्थापाद्यं हि वस्तुनो वस्तुत्वम् । यदि स्वस्मिन् पटाद्यात्मव्या- वृत्तिविपरणतिर्न स्यात् सर्वात्मना घट इति व्यपदिश्येत । अथ परात्मना व्यावृत्तावपि २५स्वात्मोपादानविपरणतिर्न स्यात् खरविषाणवदवस्त्वेव स्यात् । अथवा, नामस्थापनाद्रव्यभावेषु यो विवक्षितः स स्वात्मा, इतरः परात्मा । तत्र विवक्षितात्मना घटः, नेतरात्मना । यदीतरात्मनापि घटः स्यात् विवक्षितात्मना वाऽघटः; नामादिव्यवहारोच्छेदः स्यात् । अथवा, तत्र विवक्षितघटशब्दवाच्यसादृश्यसामान्यसंबन्धिषु कस्मिंश्चिद् घटविशेषे ३०परिगृहीते प्रतिनियतो यः संस्थानादिः स स्वात्मा, इतरः परात्मा । तत्र प्रतिनियतेन रूपेण घटः नेतरेण । यदीतरात्मकः स्यात्; एकघटमात्रप्रसङ्गः । ततः सामान्याश्रयो व्यवहारो विनश्येत् । अथवा, तस्मिन्नेव घटविशेषे कालान्तरावस्थायिनि पूर्वोत्तरकुशूलान्तकपालाद्यवस्था- कलापः परात्मा, तदन्तरालवर्ती स्वात्मा । स तेनैव घटः तत्कर्मगुणव्यपदेशदर्शनात्, ३४ नेतरात्मना । यदि हि कुशूलान्तकपालाद्यात्मनापि घटः स्यात्; घटावस्थायामपि तदुपलब्धि- र्भवेत्, उत्पत्तिविनाशार्थं पुरुषप्रयत्नफलाभावश्चानुषज्येत । अथान्तरालवर्तिपर्यायात्म- नाप्यघटः स्यात्; घटकृत्यं फलं नोपलभ्येत । अथवा, प्रतिक्षणं द्रव्यपरिणामोपचयापचयभेदादर्थान्तरत्वोपपत्तेः ऋजुसूत्रनयापेक्षया ०५प्रत्युत्पन्नघटस्वभावः स्वात्मा, घटपर्याय एवातीतोऽनागतश्च परात्मा । तेन प्रत्युत्पन्नस्व- भावेन सता स घटः नेतरणासता, तथोपलब्ध्यनुपलब्धिसद्भावात् । इतरथा हि प्रत्युत्पन्न- वदतीतानागतात्मनापि घटत्वे एकसमयमात्रमेव सर्वं स्यात्, अतीतानागतवद्वा प्रत्युत्पन्ना- भावे घटाश्रयव्यवहाराभाव आपद्येत विनष्टानुत्पन्नघटव्यवहाराभाववत् । अथवा, तस्मिन् प्रत्युत्पन्नविषये रूपादिसमुदये परस्परोपकारवर्तिनि पृथुबुध्नाद्याकारः १०स्वात्मा, इतरः परात्मा । तेन पृथुबुध्नाद्याकारेण स घटोऽस्ति नेतरेण; घटव्यवहारस्य तद्भावे भावात् तदभावे चाऽभावात् । यदि हि पृथुबुध्नाद्यात्मनापि घटो न स्यात्; स एव न स्यात् । अथेतरात्मनापि घटः स्यात्; तदाकारशून्येऽपि घटव्यवहारः प्राप्नुयात् । अथवा, रूपादिसन्निवेशविशेषः संस्थानम् । तत्र ‘चक्षुषा घटो गृह्यते’ इत्यस्मिन् व्यवहारे रूपमुखेन घटो गृह्यत इति रूपं स्वात्मा, रसादिः परात्मा । स घटो रूपेणास्ति १५नेतरेण रसादिना; प्रतिनियतकरणग्राह्यत्वात् । अथ हि ‘चक्षुषा घटो गृह्यते’ इत्यत्र रसा- दिरपि घट इति गृह्येत; सर्वेषां रूपत्वप्रसङ्गः, ततश्च करणान्तरकल्पनाऽनर्थिका । यदि वा रसादिवद्रूपमपि घट इति न गृह्येत; चक्षुर्विषयताऽस्य न स्यात् । अथवा, शब्दभेदे ध्रुवोऽर्थभेद इति घटकुटादिशब्दानामप्यर्थभेदः — घटनाद् घटः कौटि- ल्यात् कुट इति तत्क्रियापरिणतिलक्षण एव तस्य शब्दस्य वृत्तिर्युक्ता । तत्र घटनक्रिया- २०विषयकर्तृभावः स्वात्मा, इतरः परमात्मा । तत्राद्येन घटः नेतरेण, तथार्थसमभिरोहणात् । यदि च घटनक्रियापरणतिमुखेनाप्यघटः स्यात्; तद्व्यवहारनिवृत्तिः स्यात् । यदि वा इतर- व्यपेक्षयापि घटः स्यात्, पटादिष्वपि तत्क्रियाविरहितेषु तच्छब्दवृत्तिः स्यात्, एकशब्द- वाच्यत्वं वा वस्तुनः । अथवा, घटशब्दप्रयोगानन्तरमुत्पद्यमान उपयोगाकारः स्वात्मा अहेयत्वादन्तरङ्ग- २५त्वाच्च । बाह्यो घटाकारः परात्मा तदभावेऽपि घटव्यवहारदर्शनात् । स घट उपयोगा- कारेणास्ति नान्येन । यदि हि उपयोगाकारात्मनाऽप्यघटः स्यात्; वक्तृश्रोतृहेतुफलभूतोप- योगघटाकाराभावात् तदधीनो व्यवहारो विनाशमाप्नुयात् । इतरोऽसन्निहितोऽपि यदि घटः स्यात्; पटादीनामपि स्याद् घटत्वप्रसङ्गः । अथवा, चैतन्यशक्तेर्द्वावाकारौ ज्ञानाकारो ज्ञेयाकारश्च । अनुपयुक्तप्रतिबिम्बाकारा- ३०दर्शतलवत् ज्ञानाकारः, प्रतिबिम्बाकारपरिणतादर्शतलवत् ज्ञेयाकारः । तत्र ज्ञेयाकारः स्वा- त्मा, तन्मूलत्वाद् घटव्यवहारस्य । ज्ञानाकारः परात्मा, सर्वसाधारणत्वात् । स घटो ज्ञेयाकारेणास्ति नान्यथा । यदि ज्ञेयाकारेणाप्यघटः स्यात्; तदाश्रयेतिकर्तव्यतानिरासः स्यात् । अथ हि ज्ञानाकारेणापि घटः स्यात्; पटादिज्ञानाकारकालेऽपि तत्सन्निधानाद् घटव्यहारवृत्तिः प्रसज्येत । ३५ उक्तैः प्रकारैरर्पितं घटत्वमघटत्वं च परस्परतो न भिन्नम् । यदि भिद्येत; सामानाधि- करण्येन तद्बुद्ध्यभिधानवृत्तिर्न स्याद् घटपटवत् । ततश्चेतरतराविनाभावे उभयोरप्यभावात् तदाश्रयव्यवहारापह्नवः कृतः स्यात् । अतस्तदुभयात्मकोऽसौ क्रमेण तच्छब्दवाच्यतामास्कन्दन् ‘स्याद् घटश्चाघटश्च’ इत्युच्यते । यदि तदुभयात्मकं वस्तु घट इत्येवोच्येत; इतरात्माऽसंग्रहा- ०५दतत्त्वमेव स्यात् । अथाघट एवेत्युच्यते; घटात्मानुपादानाद् अनृतमेव स्यात्, न वस्तु ताव- देवेति । नचान्यः शब्दः तदुभयात्मावस्थतत्त्वाभिधायी विद्यते, अतोऽसौ घटो वचनगोचराती- तत्वात् ‘स्यादवक्तव्यः’ इत्युच्यते । घटात्मार्पणामुखेन उक्तावक्तव्यस्वरूपनिरूपणेन चादिश्य- मानः स एवार्थ इति ‘स्याद् घटश्चावक्तव्यश्च’ । निरूपिताऽघटभङ्गसङ्गेन प्रदर्शितावक्तव्य- वर्त्मना चापदेश्यः स एवार्थ इति ‘स्यादघटश्चावक्तव्यश्च’ । तदुभयाभिधानक्रमाक्रमार्पणा- १०वशाद् आविर्भूततद्व्यपदेशः स एवार्थः ‘स्याद् घटश्चाघटश्चावक्तव्यश्च भवति’ । एवमियं सप्तभङ्गी जीवादिषु सम्यग्दर्शनादिषु च द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकनयार्पणाभेदाद्योज- यितव्या । तत्र द्रव्यार्थैकान्तोऽनिश्चिततत्त्वः ‘अतत्तदेव’ इत्यवधारणाद् उन्मत्तवत् । पर्या- यार्थैकान्तोऽपि तथैव, ‘अतद्वस्तु तदेव’ (तद्वस्तु अतदेव)इत्यवधारणादुन्मत्तवत् । स्याद्वादो निश्चितार्थः अपेक्षितयाथातथ्यवस्तुवादित्वात् अनुन्मत्तवचनवत् । अवक्तव्यैकान्तोऽप्यसद्वादः, १५स्ववचनविरोधात् सदा मौनवृत्तिकवत् । अमृषार्थः स्यादवक्तव्यवादः वक्तव्यावक्तव्य- वादित्वात् सत्येतरवचनविशेषज्ञवादवत् । अनेकान्ते तदभावादव्याप्तिरिति चेत्; न; तत्रापि तदुपपत्तेः । ६ । स्यादेतत् — अनेकान्ते सा विधिप्रतिषेधविकल्पना नास्ति । यदि स्यात्; यदा अनेकान्तो न भवति तदैकान्तदोषानुषङ्गो भवेत् अनवस्थाप्रसङ्गश्च । ततस्तत्र अनेकान्तत्वमेव, इति सा सप्तभङ्गी व्याप्तमती न २०भवतीति; तन्न; किं कारणम् ? तत्रापि तदुपपत्तेः । स्यादेकान्तः, स्यादनेकान्तः, स्यादुभयः स्यादवक्तव्यः, स्यादेकान्तश्चावक्तव्यश्च, स्यादनेकान्तश्चावक्तव्यश्च, स्यादेकान्तश्चानेकान्त- श्चावक्तव्यश्चेति । तत्कथमिति चेत् ? उच्यते — प्रमाणनयार्पणाभेदात् । ७ । एकान्तो द्विविधः — सम्यगेकान्तो मिथ्यैकान्त इति । अनेका- न्तोऽपि द्विविधः — सम्यगनेकान्तो मिथ्यानेकान्त इति । तत्र सम्यगेकान्तो हेतुविशेषसामर्थ्या- २५पेक्षः प्रमाणप्ररूपितार्थैकदेशादेशः । एकात्मावधारणेन अन्याशेषनिराकरणप्रवणप्रणिधि- र्मिथ्यैकान्तः । एकत्र सप्रतिपक्षानेकधर्मस्वरूपनिरूपणो युक्त्यागमाभ्यामविरुद्धः सम्यगनेका- न्तः । तदतत्स्वभाववस्तुशून्यं परिकल्पितानेकात्मकं केवलं वाग्विज्ञानं मिथ्याऽनेकान्तः । तत्र सम्यगेकान्तो नय इत्युच्यते । सम्यगनेकान्तः प्रमाणम् । नयार्पणादेकान्तो भवति एकनिश्च- यप्रवणत्वात्, प्रमाणार्पणादनेकान्तो भवति अनेकनिश्चयाधिकरणत्वात् । यद्यनेकान्तोऽनेकान्त ३०एव स्यान्नैकान्तो भवेत्; एकान्ताभावात् तत्समूहात्मकस्य तस्याप्यभावः स्यात्, शाखा- द्यभावे वृक्षाद्यभाववत् । यदि चैकान्त एव स्यात्; तदविनाभाविशेषनिराकरणादात्मलोपे सर्वलोपः स्यात् । एवमुत्तरे च भङ्गा योजयितव्याः । ३६ छलमात्रमनेकान्त इति चेत्; न; छललक्षणाभावात् । ८ । स्यान्मतम् — ‘तदेवास्ति तदेव नास्ति तदेव नित्यं तदेवानित्यम्’ इति चानेकान्तप्ररूपणं छलमात्रमिति; तन्न; कुतः ? छललक्षणाभावात् । छलस्य हि लक्षणमुक्तम् *“वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम्”[न्यायसूº १ । २ । १०] इति । यथा ‘नवकम्बलोऽयम्’ इत्यविशेषाभिहितेऽर्थे वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पनम् ‘नवास्य कम्बला ०५न चत्वार इति, नवो वास्य कम्बलो न पुराणः’ इति नवकम्बलः । न तथा अनेकान्तवादः । यत उभयनयगुणप्रधानभावापादितार्पितानर्पितव्यवहारसिद्धिविशेषबललाभप्रापितयुक्तिपुष्क- लार्थः अनेकान्तवादः । संशयहेतुरिति चेत्; न; विशेषलक्षणोपलब्धेः । ९ । स्यान्मतम् — संशयहेतुरनेकान्तवादः । कथम् ? एकत्राधारे विरोधिनोऽनेकस्यासंभवात् । आगमश्चैवं प्रवृत्तः — *“एकं द्रव्यमनन्तपर्यायम्” १०इति । किमागमप्रामाण्यादस्ति वा नास्ति वा नित्यं वा अनित्यं वेति ? तच्च न; कस्मात् ? विशेषलक्षणोपलब्धेः । इह सामान्यप्रत्यक्षाद्विशेषाप्रत्यक्षाद्विशेषस्मृतेश्च संशयः । तद्यथा स्थाणुपुरुषोचिते देशे नातिप्रकाशान्धकारकलुषायां वेलायामूर्ध्वत्वमात्रं सारूप्यं पश्यतो वक्रकोटरवयोनिलयनादीन् स्थाणुगतान् विशेषान् वस्त्रसंयमन-शिरःकण्डूयन-शिखा- बन्धनादीन् पुरुषगतांश्चाऽनुपलभमानस्य तेषां च स्मरतः संशय उत्पद्यते, नच तद्वदने- १५कान्तवादे विशेषानुपलब्धिः, यतः स्वरूपाद्यादेशवशीकृता विशेषा उक्ता व्यक्ताः प्रत्यक्ष- मुपलभ्यन्ते । ततो ‘विशेषोपलब्धेर्न संशयहेतुः’ इति यदगदिष्म तत्सम्यग्निरजैष्म । एवमपि संशयः । कथम् ? इदं तावदसि प्रष्टव्यः — एषामस्तित्वादीनां धर्माणां साधकाः प्रतिनियता हेतवः सन्ति वा, न वा ? यदि न सन्ति; विप्रतिपन्नप्रतिपादनासंभवः । अथ सन्ति; एकत्र विरुद्धसाधनहेतुसन्निधाने सति भवितव्यं संशयेनेति ? उच्यते — २०विरोधाभावात् संशयाभावः । १० । यदि विरोधोऽभविष्यत् संशयोऽजनिष्यत् । न च विरोधो नयोपनीतानां धर्माणामस्ति । कुतः ? अर्पणाभेदादविरोधः पितापुत्रादिसम्बन्धवत् । ११ । उक्तादर्पणाभेदाद् एकत्राऽविरोधेना- वरोधो धर्माणां पितापुत्रादिसबन्धवत् । तद्यथा — एकस्य देवदत्तस्य जातिकुलरूपसंज्ञाव्यपदेश- विशिष्टस्य ‘पिता पुत्रो भ्राता भागिनेयः’ इत्येवंप्रकाराः संबन्धा जन्यजनकत्वादिशक्त्यर्पणा- २५भेदान्न विरुध्यन्ते । न ह्येकापेक्षया पितेति शेषापेक्षयापि पिता भवति, शेषापेक्षया वा पुत्रा- दिव्यपदेशार्ह इति उक्तापेक्षयापि पुत्रादिव्यपदेशभाक् । न च पितापुत्रादिकृतं संबन्धबहुत्वं देवदत्तस्यैकत्वेन विरुध्यते । तद्वदस्तित्वादयोऽपि न यान्ति विरोधमेकत्र । ३७ सपक्षासपक्षापेक्षोपलक्षितसत्त्वासत्त्वादिभेदोपचितैकधर्मवद्वा । १२ । अथवा, सपक्षाऽ- सपक्षापेक्षयोपलक्षितानां सत्त्वासत्त्वादीनां भेदानामाधारेण पक्षधर्मेणैकेन तुल्यं सर्वद्रव्यम् । निरपेक्षयोर्ह्येकत्र वादिप्रतिवादिप्रयोगापेक्षया संशय उक्तः, इतरथा हि पक्षधर्मेऽपि संशयः कल्प्येत । ०५एकस्य हेतोः साधकदूषकत्वाऽविसंवादवद्वा । १३ । अथैवमुपपत्त्याऽविरोधे प्रतिपादितेऽपि मिथ्यादर्शनाभिनिवेशात्तत्त्वं न प्रतिपद्यते यस्तं प्रति सार्वलौकिकहेतुवादमाश्रित्योच्यते — इह स्वपक्षमर्यादानतिक्रमेण न्यायधर्ममनुपालयता वादिना अभिप्रेतप्रतिज्ञार्थसिद्धिमाशंसता हेत्वनुपदेशे ‘सर्वाभिलषितार्थसिद्धिः प्रतिज्ञामात्रादेव मा प्रापत्’ इत्यतिप्रसङ्गदोषनिवृत्तये यो हेतुरुपदिश्यते स साधको दूषकश्च — स्वपक्षं साधयति परपक्षं दूषयति । न तौ साधनदूष- १०णार्थौ हेतोरन्यौ भवतः । नचानन्यत्वमस्तीति कृत्वा येन साधकस्तेन दूषको येन वा दूषकस्तेन साधकः । न तयोः संकरो विरोधो वा । एवं सर्वार्थेषु विरोधदोषमपनुदन्ती विसर्पत्यनेकान्त- प्रक्रियेति । सर्वप्रवाद्यविप्रतिपत्तेश्च । १४ । नात्र प्रतिवादिनो विसंवदन्ते एकमनेकात्मकमिति । केचित् तावदाहुः — ‘सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रधानम्’ इति । तेषां प्रसादलाघवशोषतापावरण- १५सादनादिभिन्नस्वभावानां प्रधानात्मना मिथश्च न विरोधः । अथ मन्येथाः ‘न प्रधानं नामैकं गुणेभ्योऽर्थान्तरभूतमस्ति, किन्तु त एव गुणाः साम्यमापन्नाः प्रधानाख्यां लभन्ते’ इति; यद्येवं भूमा प्रधानस्य स्यात् । स्यादेतत् — तेषां समुदयः प्रधानमेकमिति; अत एवाविरोधः सिद्धः गुणानामवयवानां समुदायस्य च । अपरे मन्यन्ते — ‘अनुवृत्तिविनिवृत्तिबुद्ध्यभिधानलक्षणः सामान्यविशेषः’ इति । तेषां २०च सामान्यमेव विशेषः सामान्यविशेषः इत्येकस्यात्मन उभयात्मकं न विरुध्यते । अपर आहुः — ‘वर्णादिपरमाणुसमुदयो रूपपरमाणुः’ इति । तेषां कक्खडत्वादिभिन्न- लक्षणानां रूपात्मना मिथश्च न विरोधः । अथ मतम् ‘न परमाणुर्नामैकोऽस्ति बाह्यः, किन्तु विज्ञानमेव तदाकारपरिणतं परमाणुव्यपदेशार्हम्’ इत्युच्यते; अत्रापि ग्राहक-विषयाभास- संवित्तिशक्तित्रयाकाराधिकरणस्यैकस्याभ्युपगमान्न विरोधः । २५किञ्च, सर्वेषामेव तेषां पूर्वोत्तरकालभाव्यवस्थाविशेषार्पणाभेदादेकस्य कार्यकारण- शक्तिसमन्वयो न विरोधस्यास्पदमित्यविरोधसिद्धिः । एवं प्रमाणनयैरधिगतानां जीवादीनां पुनरप्यधिगमोपायान्तरप्रदर्शनार्थमाह — ३८ निर्देशस्वामित्वसाधनाधिकरणस्थितिविधानतः ॥ ७ ॥ के पुनरिमे निर्देशादयः ? निर्देशोऽर्थात्मावधारणम् । स्वामित्वमाधिपत्यम् । साधनं कारणम् । अधिकरणं प्रतिष्ठा । स्थितिः कालकृता व्यवस्था । विधानं प्रकारः । ‘अधिगमः’ ०५इत्यनुवर्तते । एतैरेतेभ्यो वा अधिगमः, पूर्ववत्तसिः । केषामधिगमः ? जीवादीनां सम्यग्दर्श- नादीनां च । स तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः ? न कर्तव्यः, अर्थवशाद्विभक्तिपरिणामो भवति । तद्यथा ‘उच्चानि देवदत्तस्य गृहाण्यामन्त्रयस्वैनम्’ ‘देवदत्तम्’ इति गम्यते । अथ किमर्थमादौ निर्देशः ? उच्यते — अवधृतार्थस्य धर्मविकल्पप्रतिपत्तेरादौ निर्देशवचनम् । १ । स्वरूपेणावधृतस्यार्थस्य स्वा- १०मित्वादिका धर्मविकल्पप्रतिपत्तिर्भवति, अतोऽस्य निर्देशस्यादौ वचनं क्रियते । इतरेषां प्रश्नवशात् क्रमः । २ । इतरेषां स्वामित्वादीनां प्रश्नवशात् क्रमो वेदितव्यः । यद्येवं स एव तावदुच्यतां को जीव इति ? औपशमिकादिभावपर्यायो जीवः पर्यायादेशात् । ३ । वक्ष्यमाण औपशमिकादिभावपर्यायो जीव इत्युच्यते पर्यायादेशात् । १५द्रव्यार्थादेशान्नामादिः । ४ । द्रव्यार्थादेशान्नामादिः ‘जीवः’ इत्युच्यते । तदुभयसंग्रहः प्रमाणम् । ५ । तस्योभयस्य संग्रहः प्रमाणनिर्देश इत्युच्यते । कस्य जीवः ? तत्परिणामस्य, भेदादग्नेरौष्ण्यवत् । ६ । स परिणामो यस्य सोऽयं तत्परिणामः तस्यासौ व्यपदिश्यते । कुतः ? कथञ्चिद्भेदात्, परिणामपरिणामिनोर्भेदकल्पनासद्भावात् अग्नेरौष्ण्यवत् । २०तद्यथा — औष्ण्यात्मकस्याग्नेः दहनपचनस्वेदनादिक्रियासामर्थ्यमौष्ण्यं भेदेनोच्यते । व्यवहारनयवशात् सर्वेषाम् । ७ । जीवादीनां सर्वेषां पदार्थानां व्यवहारनयवशाज्जीवः स्वामी । किं साधनो जीवः ? पारिणामिकभावसाधनो निश्चयतः । ८ । योऽसौ जीवात्मा पारिणामिकस्तत्साधनो जीवो निश्चयनयेन । तेन ह्यसावात्मानं सर्वकालं लभत इति । २५औपशमिकादिभावसाधनश्च व्यवहारतः । ९ । व्यवहारनयवशात् औपशमिकादिभाव- साधनश्चेति व्यपदिश्यते । चशब्देन शुक्रशोणिताहारादिसाधनश्च । किमधिकरणो जीवः ? स्वप्रदेशाधिकरणो निश्चयतः । १० । योऽसौ स्वप्रदेशोऽसंख्यातस्वरूपः कर्मकृतशरीर- परिमाणानुविधायित्वेऽप्यपरिप्राप्तहीनाधिकभावः, तदधिकरणो जीवः, स्वात्मप्रतिष्ठाकाशवत् । व्यवहारतः शरीराद्यधिष्ठानः । ११ । कर्मोपात्तं शरीरम् इतरच्चाधिकरणमात्मा ३०व्यवहारनयवशादधितिष्ठतीत्युच्यते । किं स्थितिको जीवः ? स्थितिस्तस्य द्रव्यपर्यायापेक्षाऽनाद्यवसाना समयादिका च । १२ । तस्य जीवस्य स्थितिर्द्र- व्यपर्यायापेक्षा द्विधा कल्प्यते । द्रव्यापेक्षाऽनाद्यवसाना, जीवद्रव्यं हि चैतन्यजीवद्रव्योपयोगाऽसं- ३९ ख्येयप्रदेशादिसामान्यादेशान्न प्रच्यवते सर्वकालमिति । पर्यायस्त्वन्यश्चान्यश्च भवति, तद- पेक्षा समयादिका कल्प्यते । किमस्य विधानम् ? नारकादिसंख्येयासंख्येयानन्तप्रकारो जीवः । १३ । नारकादयः संख्येया असंख्येया अन- न्ताश्च प्रकारा भिद्यन्ते जीवस्य । ०५तथैवेतरेषामागमाविरोधात् निर्देशादिवचनम् । १४ । तेनैव प्रकारेण आगमाविरोधेन इत- रेषामजीवादीनां निर्देशादयो वक्तव्याः । तद्यथा — अजीवस्तावद्दशप्राणपर्यायरहितः नामा- दिश्च । अजीवात्मैव अजीवस्य स्वामी, जीवो वा भोक्तृत्वात् । पुद्गलानाम् अणुत्वादिसाधनं भेदादि, तन्निमित्तं वा कालादि । धर्माधर्मकालाकाशानां गतिस्थितिवर्तनावगाहहेतुता पारि- णामिकी अगुरुलघुगुणानुगृहीता, स्वात्मभूतसत्तासंबद्धा जीवपुद्गला वा तदपेक्षत्वाद् गत्यादि- १०हेतुताभिव्यक्तेः । स्वात्मैवाधिकरणं सर्वद्रव्याणां स्वात्मव्यवस्थितत्वात्, आकाशं साधारणम्, असाधारणं च घटादिर्जलादीनाम् । स्थितिर्द्रव्यापेक्षाऽनाद्यवसाना, पर्यायापेक्षा समयादिका । विधानं धर्मादित्रिकं प्रतिनियतानादिपारिणामिकद्रव्यार्थादेशादेकैकम्, पर्यायार्थिकनयादेशा- दनेकम्, संख्येयासंख्येयानन्तानां द्रव्याणां गतिस्थित्यवगाहनाद्युपकारपर्यायादेशात् स्यादेकं स्यादनेकं स्यात्संख्येयं स्यादसंख्येयं स्यादनन्तम् । कालः संख्येयोऽसंख्येयोऽनन्तश्च भवति १५परप्रत्ययात् । पुद्गलद्रव्यं रूपस्पर्शादिपारिणामिकद्रव्यार्थादेशात् स्यादेकम्, प्रतिनियतैकानेक- संख्येयासंख्येयानन्तप्रदेशपर्यायादेशात् स्यादनेकं स्यात्संख्येयं स्यादसंख्येयं स्यादनन्तम् । आस्रवनिर्देशः — कायवाङ्मनःक्रियापरिणामो नामादिर्वा । जीवोऽस्य स्वामी, कर्म वा तन्निमित्तत्वात् । स्वात्मैव साधनं शुद्धस्य तदभावात्, कर्म वा सति तस्मिन् प्रवृत्तेः । अधि- करणम् आत्मन्येवासौ तत्र तत्फलदर्शनात्, कर्मणि कर्मकृते च कायादावुपचारतः । स्थितिः २०वाङ्मनसास्रवयोर्जघन्येनैकसमयः, उत्कर्षेणान्तर्मुहूर्तः; कायास्रवस्य जघन्येनान्तमुहूर्तः उत्कर्षेणा- नन्तः कालः, असंख्येयाः पुद्गलपरिवर्ताः । विधानम् वाङ्मनसास्रवयोश्चतुर्विकल्पसंख्यं सत्य- मृषोभयानुभयभेदात् । कायास्रवः सप्तविधः औदारिकवैक्रियिकाहारकमिश्रकार्मणभेदात् । औदा- रिकौदारिकमिश्रकौ मनुष्यतिरश्चाम् । वैक्रियिकवैक्रियिकमिश्रकौ देवनारकाणाम् । आहारका- हारकमिश्रकौ संयतानाम् ऋद्धिप्राप्तानाम् । कार्मणकायास्रवो विग्रहापन्नानां केवलिनां वा समु- २५द्घातगतानाम् । अथवा, आस्रवस्य प्रकारः शुभाऽशुभः । तत्र कायिको हिंसाऽनृतस्तेयाब्रह्मादिषु प्रवृत्तिनिवृत्तिसंज्ञः । वाचिकः परुषाक्रोशपिशुनपरोपघातादिषु वचस्सु प्रवृत्तिनिवृत्तिसंज्ञः । मानसो मिथ्याश्रुत्यभिघातेर्ष्यासूयादिषु मनसः प्रवृत्तिनिवृत्तिसंज्ञः । बन्धनिर्देशः — जीवकर्मप्रदेशान्योन्यसंश्लेषो बन्धः, नामादिर्वा । स जीवस्य तत्र तत्फल- दर्शनात्, कर्मणश्च तस्य द्विष्ठत्वात् । मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषाययोगा बन्धस्य साधनम्, ३०तत्परिणतो वा आत्मा । स्वामिसंबन्धार्हमेव वस्त्वधिकरणं भवति, विवक्षातः कारकप्रवृत्तेः । ४० स्थितिर्जघन्या उत्कृष्टा च । तत्र जघन्या वेदनीयस्य द्वादश मुहूर्ताः । नामगोत्रयोरष्टौ । शेषाणा- मन्तर्मुहूर्ताः । उत्कृष्टा ज्ञानदर्शनावरणवेदनीयान्तरायाणां त्रिंशत्सागरोपमकोटीकोट्यः । मोहनीयस्य सप्ततिः । नामगोत्रयोर्विंशतिः । त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यायुषः । अथवा बन्धसन्तान- पर्यायादेशात् स्यादनादिरनिधनश्चाभव्यानाम्, भव्यानां च केषाञ्चित् ये अनन्तेनापि कालेन ०५न सेत्स्यन्ति । ज्ञानावरणादिकर्मोत्पादविनाशात् स्यात्सादिः सनिधनश्च । विधानम् — बन्धः सामान्यादेशात् एकः, द्विविधः शुभाशुभभेदात्, त्रिधा द्रव्यभावोभयविकल्पात्, चतुर्धा प्रकृति- सिथत्यनुभागप्रदेशभेदात्, पञ्चधा मिथ्यादर्शनादिहेतुभेदात्, षोढा नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्र- कालभावैः, सप्तधा तेरैव भवाधिकैः, अष्टधा ज्ञानावरणादिमूलप्रकृतिभेदात् । एवं संख्येयाऽ- संख्येयानन्तविकल्पश्च भवति हेतुफलभेदात् । १०संवरनिर्देशः — आस्रवनिरोधः नामादिर्वा । जीवोऽस्य स्वामी, कर्म वा निरुध्यमानविष- यत्वात् । निरोधस्य साधनं गुप्तिसमितिधर्मादयः । ‘स्वामिसंबन्धार्हमेवाधिकरणम्’ इत्यु- क्तम् । स्थितिर्जघन्येनान्तर्मुहूर्ता, उत्कृष्टा पूर्वकोटी देशोना । विधानम् एकादिरष्टोत्तर- शतविधः, तत उत्तरश्च संख्येयादिविकल्पो निरोध्यनिरोधकभेदाद्वेदितव्यः । तत्राष्टोत्तरशतविध उच्यते — तिस्रो गुप्तयः, पञ्च समितयः, धर्मो दशविधः, अनुप्रेक्षा द्वादश, परीषहा द्वाविंशतिः, १५तपो द्वादशविधम्, प्रायश्चित्तं नवविधम्, विनयश्चतुर्विधः, वैयावृत्यं दशविधम्, स्वाध्यायः पञ्चविधः, व्युत्सर्गो द्विविधः, धर्मध्यानं दशविधम्, शुक्लध्यानं चतुर्विधमिति । निर्जरानिर्देशः — यथाविपाकात्तपसो वा उपभुक्तवीर्यंकर्म निर्जरा, नामादिर्वा । सा आत्मनः कर्मणो वा द्रव्यभावभेदात् । साधनं तपो यथाकर्मविपाकश्च । अधिकरणमात्मा निर्जरात्मैव वा । स्थितिर्जघन्येनैकसमयः उत्कर्षेणान्तर्मुहूर्तः, सादिः सपर्यवसाना वा । विधानम् सामान्यादेका २०निर्जरा, द्विविधा यथाकालौपक्रमिकभेदात्, अष्टधा मूलकर्मप्रकृतिभेदात् । एवं संख्येयाऽसंख्येया- नन्तविकल्पा भवति कर्मरसनिर्हरणभेदात् । मोक्षनिर्देशः — कृत्स्नकर्मसंक्षयो मोक्षः, नामादिर्वा । तस्य स्वामी परमात्मा मोक्षात्मैव वा । साधनं सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि । स्वामिसंबन्धार्हमेवाधिकरणं तद्विषयत्वात् । स्थिति- स्तस्य सादिरनिधना । विधानम् — सामान्यादेको मोक्षः, द्रव्यभावमोक्तव्यभेदादनेकोऽपि । २५सम्यग्दर्शननिर्देशः — तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनं नामादिर्वा । तत्पुनरात्मनः स्वस्यैव वा । दर्शनमोहोपशमादि साधनम्, बाह्यं चोपदेशादि, स्वात्मा वा । स्वामिसंबन्धभागेवाधिकरणम् । स्थितिर्जघन्येनान्तर्मुहूर्ता, उत्कर्षेण षट्षष्टिसागरोपमाणि सातिरेकाणि । अथवा सादि- सनिधनमौपशमिकक्षायोपशमिकम्, साद्यनिधनं क्षायिकम् । विधानम् सामान्यादेकम्, द्विधा निसर्गजाधिगमजभेदात्, त्रिधौपशमिकक्षायिकक्षायोपशमिकविकल्पात् । एवं संख्येयासंख्येया- ३०नन्तविकल्पं च भवत्यध्यवसायभेदात् । ज्ञाननिर्देशः — जीवादितत्त्वप्रकाशनं ज्ञानं नामादिर्वा । तत् आत्मनः स्वाकारस्य वा । ज्ञानावरणादिकर्मक्षयोपशमादि साधनम्, स्वाविर्भावशक्तिर्वा । अधिकरणम् — आत्मा स्वाकारो ४१ वा तत्र प्रतिष्ठानात् । स्थितिः — सादिसनिधनं क्षायोपशमिकं ज्ञानं चतुर्विकल्पम्, साद्य- निधनं क्षायिकम् । विधानम् — सामान्यादेकं ज्ञानम्, प्रत्यक्षपरोक्षभेदाद् द्विधा, द्रव्यगुणपर्याय- विषयभेदात् त्रिधा, नामादिविकल्पाच्चतुर्धा, मत्यादिभेदात् पञ्चधा । इत्येवं संख्येयासंख्येया- नन्तविकल्पं च भवति ज्ञेयाकारपरिणतिभेदात् । ०५चारित्रनिर्देशः — कर्मादानकारणनिवृत्तिश्चारित्रम्, नामादिर्वा । तत्पुनरात्मनः स्वरूपस्य वा । चारित्रमोहोपशमादि साधनं स्वशक्तिर्वा । स्वामिसंबन्धभागेवाधिकरणम् । स्थितिर्जघ- न्येनान्तर्मुहूर्ता, उत्कर्षेण पूर्वकोटी देशोना । अथवा सादिसपर्यवसानम् औपशमिकक्षायोपश- मिकम्, साद्यपर्यवसानं क्षायिकम्, शुद्धिव्यक्त्यपेक्षया । विधानम् — सामान्यादेकम्, द्विधा बाह्याभ्यन्तरनिवृत्तिभेदात्, त्रिधा औपशमिकक्षायिकक्षायोपशमिकविकल्पात्, चतुर्धा १०चतुर्यमभेदात्, पञ्चधा सामायिकादिविकल्पात् । इत्येवं संख्येयासंख्येयानन्तविकल्पं च भवति परिणामभेदात् । ‘किमेतैरेव जीवादीनामधिगमो भवति उतान्योऽप्यधिगमोपायोऽस्ति’ इति परिपृष्टः ‘अस्ति’ इत्याह — सत्संख्याक्षेत्रस्पर्शनकालान्तरभावाल्पबहुत्वैश्च ॥ ८ ॥ १५‘अधिगमः’ इत्यनुवर्तते । प्रशंसादिषु सच्छब्दवृत्तेरिच्छातः सद्भावग्रहणम् । १ । सच्छब्दः प्रशंसादिषु वर्तते । तद्यथा — प्रशंसायां तावत् ‘सत्पुरुषः, सदश्वः’ इति । क्वचिदस्तित्वे ‘सन् घटः, सन् पटः’ इति । क्वचित्प्रज्ञायमाने — प्रव्रजितः सन् कथमनृतं ब्रूयात् ? ‘प्रव्रजितः’ इति प्रज्ञायमान इत्यर्थः । क्वचिदादरे ‘सत्कृत्यातिथीन् भोजयति’ ‘आदृत्य’ इत्यर्थः । तत्रेहेच्छातः सद्भावे गृह्यते । २०अव्यभिचारात् सर्वमूलत्वाच्च तस्यादौ वचनम् । २ । सत्त्वं ह्यव्यभिचारि सर्वपदार्थवि- षयत्वात् । नहि कश्चित्पदार्थः सत्तां व्यभिचरति । यदि व्यभिचरेत्; वाग्विज्ञानगोचरातीतः स्यात् । गुणास्तु रूपादयो ज्ञानादयश्च केषुचित् सन्ति केषुचिन्न सन्ति । क्रिया च परिस्पन्दात्मिका जीवपुद्गलेष्वस्ति नेतरेष्विति न व्याप्तिमती । सर्वेषां च विचारार्हाणामस्तित्वं मूलम् । तेन हि निश्चितस्य वस्तुन उत्तरा चिन्ता युज्यते । अतस्तस्यादौ वचनं क्रियते । २५सतः परिमाणोपलब्धेः संख्योपदेशः । ३ । सतो हि वस्तुनः संख्याताऽसंख्याताऽनन्तपरि- माणोपलब्धेः संख्याताद्यन्यतमपरिमाणावधारणार्थं संख्या भेदलक्षणा उपदिश्यते । निर्ज्ञातसंख्यस्य निवासविप्रतिपत्तेः क्षेत्राभिधानम् । ४ । निश्चयेन ज्ञातसंख्यस्यार्थस्य ऊर्ध्वाधस्तिर्यङ्निवासविप्रतिपत्तेः ऊर्ध्वाद्यन्यतमनिवासनिश्चयार्थं क्षेत्राभिधानम् । अवस्थाविशेषस्य वैचित्र्यात् त्रिकालविषयोपश्लेषनिश्चयार्थं स्पर्शनम् । ५ । अवस्था- ३०विशेषो विचित्रः त्र्यस्रचतुरस्रादिः, तस्य त्रिकालविषयमुपश्लेषणं स्पर्शनम् । कस्यचित्तत्क्षेत्र- ४२ मेव स्पर्शनम्, कस्यचिद् द्रव्यमेव, कस्यचिद् रज्जवः षडष्टौ वेति एकसर्वजीवसन्निधौ, तन्निश्चयार्थं तदुच्यते । स्थितिमतोऽवधिपरिच्छेदार्थं कालोपादानम् । ६ । ‘स्थितिमतोऽर्थस्यावधिः परिच्छेत्तव्यः’ इति कालोपादानं क्रियते । ०५अन्तरशब्दस्यानेकाथवृत्तेः छिद्रमध्यविरहेष्वन्यतमग्रहणम् । ७ । [अन्तर शब्दः]बहुष्वर्थेषु दृष्टप्रयोगः । क्वचिच्छिद्रे वर्तते सान्तरं काष्ठम्, सछिद्रम् इति । क्वचिदन्यत्वे *“द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते”[वैशेº सूº १ । १ । १०] इति । क्वचिन्मध्ये हिमवत्सागरान्तर इति । क्वचित्सामीप्ये ‘स्फटिकस्य शुक्लरक्ताद्यन्तरस्थस्य तद्वर्णता’ इति ‘शुक्लरक्तसमीपस्थस्य’ इति गम्यते । क्वचिद्विशेषे — १०*“वाजिवारणलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम् ॥ ” [गरुडपुº११० । १५] इति, महान् विशेष इत्यर्थः । क्वचिद् बहिर्योगे ‘ग्रामस्यान्तरे कूपाः’ इति । क्वचिदुपसंव्याने अन्तरे ‘शाटका’ इति । क्वचिद्विरहे अनभिप्रेतश्रोतृजनान्तरे मन्त्रं मन्त्रयते, तद्विरहे मन्त्रयते इत्यर्थः । तत्रेह छिद्रमध्यविरहेष्वन्यतमो वेदितव्यः । अनुपहतवीर्यस्य न्यग्भावे पुनरुद्भूतिदर्शनात्तद्वचनम् । ८ । अनुपहतवीर्यस्य द्रव्यस्य १५निमित्तवशात् कस्यचित् पर्यायस्य न्यग्भावे सति पुनर्निमित्तान्तरात् तस्यैंवाविर्भावदर्शनात् तदन्तरमित्युच्यते । परिणामप्रकारनिर्णयार्थं भाववचनम् । ९ । औपशमिकादिः परिणामप्रकारो निर्णेतव्यः इति भाववचनं क्रियते । संख्याताद्यन्यतमनिश्चयेऽपि अन्योन्यविशेषप्रतिपत्त्यर्थमल्पबहुत्ववचनम् । १० । संख्याता- २०दिष्वन्यतमेन परिमाणेन निश्चितानामन्योन्यविशेषप्रतिपत्त्यर्थमल्पबहुत्ववचनं क्रियते — इमे एभ्योऽल्पा ‘इमे बहवः’ इति । आह — निर्देशवचनात् सत्त्वप्रसिद्धेरसद्ग्रहणम् । ११ । निर्देशवचनादेव सत्त्वं सिद्धम्, न ह्यसतो निर्देश इति, तस्माद् असद्ग्रहणम् — अनर्थकं सद्ग्रहणमसद्ग्रहणम् । न वा, क्वास्ति क्व नास्तीति चतुर्दशमार्गणास्थानविशेषणार्थत्वात् । १२ । न वेष दोषः । २५किं कारणम् ? नानेन सम्यग्दर्शनादेः सामान्येन सत्त्वमुच्यते किन्तु गतीन्द्रियकायादिषु चतुर्दशसु मार्गणास्थानेषु ‘क्वास्ति सम्यग्दर्शनादि, क्व नास्ति’ इत्येवं विशेषणार्थं सद्वचनम् । सर्वभावाधिगमहेतुत्वाच्च । १३ । अधिकृतानां सम्यग्दर्शनादीनां जीवादीनां च निर्देश- वचनेन अस्तित्वमधिगतं स्यात्, ये त्वनधिकृता जीवपर्यायाः क्रोधादयो ये चाऽजीवपर्याया वर्णादयो घटादयश्च तेषामस्तित्वाधिगमार्थं पुनर्वचनम् । ४३ अनधिकृतत्वादिति चेत्; न; सामर्थ्यात् । १४ । स्यादेतत् — अनधिकृतास्ते ततो न पुनर्युक्त- मेषां ग्रहणमिति; तन्न; किं कारणम् ? सामर्थ्यात् तेषामपि ग्रहणं भवति । विधानग्रहणात् संख्यासिद्धिरिति चेत्; न; भेदगणनार्थत्वात् । १५ । स्यादेतत् — विधानग्रह- णादेव संख्यासिद्धिरिति; तन्न; किं कारणम् ? भेदगणनार्थत्वात् । प्रकारगणनं हि तत्, ०५भेदगणनार्थमिदमुच्यते — ‘उपशमसम्यग्दृष्टय इयन्तः, क्षायिकसम्यग्दृष्टय एतावन्तः’ इति । क्षेत्राधिकरणयोरभेद इति चेत्; न; उक्तत्वात् । १६ । स्यादेतत् — यदेवाधिकरणं तदेव क्षेत्रम्, अतस्तयोरभेदात् पृथग्ग्रहणमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? उक्तार्थत्वात् । उक्तमे- तत् — सर्वभावाधिगमार्थत्वादिति । क्षेत्रे सति स्पर्शनोपलब्धेरम्बुघटवत् पृथग्ग्रहणम् । १७ । यथेह सति घटे क्षेत्रे अम्बु- १०नोऽवस्थानात् नियमाद् घटस्पर्शनम्, नह्येतदस्ति — ‘घटे अम्बु अवतिष्ठते न च घटं स्पृशति’ इति । तथा आकाशक्षेत्रे जीवावस्थानां नियमादाकाशे स्पर्शनमिति क्षेत्राभिधानेनैव स्पर्शन- स्यार्थगृहीतत्वात् पृथग्ग्रहणमनर्थकम् । न वा, विषयवाचित्वात् । १८ । नवैष दोषः । किं कारणम् ? विषयवाचित्वात् । विषयवाची क्षेत्रशब्दः, यथा राजा जनपदक्षेत्रेऽवतिष्ठते, न च कृत्स्नं जनपदं स्पृशति । स्पर्शनं १५तु कृत्स्नविषयमिति । त्रैकाल्यगोचरत्वाच्च । १९ । यथा साम्प्रतिकेनाम्बुना सांप्रतिकं घटक्षेत्रं स्पृष्टं नातीता- नागतम्, नैवमात्मनः सांप्रतिकक्षेत्रस्पर्शने स्पर्शनाभिप्रायः, स्पर्शनस्य त्रिकालगोचरत्वात् । स्थितिकालयोरर्थान्तरत्वाभाव इति चेत्; न; मुख्यकालास्तित्वसंप्रत्ययार्थम् । २० । स्यादेतत् — स्थितिरेव कालः, काल एव च स्थितिरित्यतो नास्त्यनयोरर्थान्तरभाव इति; तन्न; २०किं कारणम् ? मुख्यकालास्तित्वसंप्रत्ययार्थं पुनः कालग्रहणम् । द्विविधो हि कालो मुख्यो व्यावहारिकश्चेति । तत्र मुख्यो निश्चयकालः । पर्यायिपर्यायावधिपरिच्छेदो व्यावहारिकः । तयोरुत्तरत्रः निर्णयो वक्ष्यते । उक्तं च । २१ । किमुक्तम् ? सर्वभावाधिगमहेतुत्वादिति । नामादिषु भावग्रहणात् पुनर्भावाग्रहणमिति चेत्; न; औपशमिकाद्यपेक्षत्वात् । २२ । २५स्यादेतत् — नामादिषु भावग्रहणं कृतं तेनैव सिद्धत्वात् पुनर्भावग्रहणमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? औपशमिकाद्यपेक्षत्वात् । पूर्वं भावग्रहणं ‘द्रव्यं न भवति’ इत्येवंपरम्, इदं तु औपशमिकादिवक्ष्यमाणभावापेक्षम् — ‘किं सम्यग्दर्शनमौपशमिकं क्षायिकम्’ इत्यादि । विनेयाशयवशो वा तत्त्वाधिगमहेतुविकल्पः । २३ । अथवा, सर्वेषामेव परिहारः — विनेया- शयवशो हि तत्त्वाधिगमहेतुविकल्पो वेदितव्यः । केचित् संक्षेपेण प्रतिपाद्याः, केचिद्विस्तरेण ३०केचिदनतिसंक्षेपेण केचिदनतिविस्तरेण । इतरथा हि प्रमाणग्रहणादेव सिद्धेरितरेषामधिगमो- पायानां ग्रहणमनर्थकं स्यादिति । इति तत्त्वार्थवार्तिके व्याख्यानालङ्कारे प्रथमेऽध्याये पञ्चममाह्निकम् ॥ ५ ॥ ४४ एवं सम्यग्दर्शनस्यादावुद्दिष्टस्य लक्षणोत्पत्तिस्वामिविषयन्यासाधिगमोपाया निर्दिष्टाः, तत्संबन्धेन च जीवादीनां संज्ञापरिणामादिर्निर्दिष्टः । तदनन्तरमिदानीं सम्यग्ज्ञानं विचारार्ह- मित्याह — मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानि ज्ञानम् ॥ ९ ॥ ०५मत्यादय इति क एते शब्दाः ? मतिशब्दो भावकर्तृकरणसाधनः । १ । अयं मतिशब्दो भावकर्तृकरणेष्वन्यतमसाधनो वेदितव्यः । मनेर्भावसाधने क्तिः । तदावरणकर्मक्षयोपशमे सति इन्द्रियानिन्द्रियापेक्षमर्थस्य मननं मतिः औदासीन्येन तत्त्वकथनात् । बहुलापेक्षया कर्तृसाधनः करणसाधनो वा, ‘मनुतेऽर्थान् मन्यतेऽनेन’ इति वा मतिः, भेदाभेदविवक्षोपपत्तेः । १०श्रुतशब्दः कर्मसाधनश्च । २ । किञ्च पूर्वोक्तविषयसाधनश्चेति वर्तते । श्रुतावरणक्षयोप- शमाद्यन्तरङ्गबहिरङ्गहेतुसन्निधाने सति श्रूयते स्मेति श्रुतम् । कर्तरि श्रुतपरिणत आत्मैव शृणोतीति श्रुतम् । भेदविवक्षायां श्रूयतेऽनेनेति श्रुतम्, श्रवणमात्रं वा । अवपूर्वस्य दधातेः कर्मादिसाधनः किः । ३ । कर्मादिषु साधनेष्वन्यतमे किरयं वेदितव्यः । अवधिज्ञानावरणक्षयोपशमाद्युभयहेतुसन्निधाने सति अवाग् धीयते अवाग्दधाति अवाग्धान- १५मात्रं वाऽवधिः । अवशब्दोऽधःपर्यायवचनः, यथा ‘अधःक्षेपणम् अवक्षेपणम्’ इति । अधो- गतभूयोद्रव्यविषयो ह्यवधिः । अथवा, अवधिर्मर्यादा, अवधिना प्रतिबद्धं ज्ञानमवधिज्ञानम् । तथाहि वक्ष्यते — *“रूपिष्ववधेः”[तº सूº१ । २७] इति । सर्वेषां प्रसङ्ग इति चेत्; न; रूढिवशाद् व्यवस्थोपपत्तेर्गोशब्दप्रवृत्तिवत् । मनः प्रतीत्य प्रतिसंधाय वा ज्ञानं मनःपर्ययः । ४ । तदावरणकर्मक्षयोपशमादिद्वितयनिमित्त- २०वशात् परकीयमनोगतार्थज्ञानं मनःपर्ययः । भावादिसाधनत्वं पूर्ववद्वेदितव्यम् । कथं मनः प्रतीत्य प्रतिसंधाय वा ज्ञानमिति ? अत्रोच्यते — परकीयमनसि गतोऽर्थः ‘मनः’ इत्युच्यते, तात्स्थ्यात्ताच्छब्द्यमिति । स चकः मनोगतोऽर्थः ? भावघटादिः, तमर्थं समन्तादेत्य अव- लम्ब्य वा स्वप्रसादादात्मनो ज्ञानं मनःपर्ययः । मतिज्ञानप्रसङ्ग इति चेत्; न; अपेक्षामात्रत्वात् । ५ । स्यादेतत् — मनःपर्ययज्ञानं मतिज्ञानं २५प्राप्तम् । कुतः ? मनोनिमित्तत्वात् । एवं ह्यार्षी प्रक्रिया मनसा मनः संपरिचिन्त्येति; तन्न; किं कारणम् ? अपेक्षामात्रत्वात् । स्वपरमनोऽपेक्षामात्रं तत्र क्रियते यथा ‘अभ्रे चन्द्रमसं पश्य’ इति, न तत्कार्यं मतिज्ञानवत्, आत्मशुद्धिनिमित्तत्वादेतस्येति । बाह्याभ्यन्तरक्रियाविशेषान् यदर्थं केवन्ते तत्केवलम् । ६ । तपःक्रियाविशेषान् वाङ्- मनसकायाश्रयान् बाह्यानाभ्यन्तरांश्च यदर्थमर्थिनः केवन्ते सेवन्ते तत्केवलम् । ४५ अव्युत्पन्नो वाऽसहायार्थः केवलशब्दः । ७ । ‘यथा केवलमन्नं भुङ्क्ते देवदत्तः’ इति ‘अस- हायं व्यञ्जनरहितं भुङ्क्ते’ इति गम्यते, तथा क्षायोपशमिकज्ञानासंपृक्तम् असहायं केवलम् इत्यव्युत्पन्नोऽयं शब्दो द्रष्टव्यः । करणादिसाधनो ज्ञानशब्दो व्याख्यातः । ८ । अयं ज्ञानशब्दः करणादिसाधन इति ०५व्याख्यातः पुरस्तात् । इतरेषां तदभावः । ९ । इतरेषामेकान्तवादिनां तस्य ज्ञानस्य करणादिसाधनत्वं नोपपद्यते । तत्कथमिति चेत् ? उच्यते — आत्माभावे ज्ञानस्य करणादित्वानुपपत्तिः कर्तुरभावात् । १० । येषामात्मा न विद्यते तेषां ज्ञानस्य करणादित्वं नोपपद्यते । कुत ? कर्तुरभावात् । सति हि देवदत्ते छेत्तरि परशोः करणत्वं १०दृष्टम् । तथा चात्मन्यसति नास्य करणत्वम् । तत एव भावसाधनत्वमपि नोपपद्यते — ‘ज्ञातिर्ज्ञानम्’ इति । न ह्यसति भाववति भाव इति । स्यादेतत् — जानातीति ज्ञानमिति कर्तृसाधनत्वमिति; तन्न; निरीहकत्वात् । न हि निरीहको भावः कर्तृत्वमास्कन्दति । निरीहकाश्च सर्वे भावाः । किञ्च, पूर्वोत्तरापेक्षस्य लोके कर्तृत्वं दृष्टम् । न च तस्य ज्ञानस्य पूर्वोत्तरापेक्षास्ति १५क्षणिकत्वात्, अतो निरपेक्षस्य कर्तृत्वाभावः । किञ्च, करणव्यापरापेक्षस्य लोके कर्तृत्वं दृष्टम् । न च ज्ञानस्यान्यत् करणमस्ति । अतोऽस्य कर्तृत्वमपि नोपपद्यते । स्वशक्तिरेव करणमिति चेत्; न; शक्तिशक्तिमद्भेदा- भ्युपगमे आत्मास्तित्वसिद्धेः । अभेदे च स दोषस्तदवस्थ एवेति । सन्तानापेक्षया कर्तृ- करणभेदोपचार इति चेत्; न; परमार्थविपरीतत्वे मृषावादोपपत्तेः, भेदाभेदविकल्पनयोरुक्त- २०दोषप्रसङ्गाच्च । मनश्चेन्द्रियञ्चास्य करणमिति चेत्; न; तस्य तच्छक्त्यभावात् । मनस्तावन्न करणम्; विनष्टत्वात् *“षण्णामनन्तरातीतं विज्ञानं यद्धि तन्मनः”[अभिधº१ । १७] इति वचनात् । नेन्द्रियमप्यतीतम्; तत एव । नाप्युपजायमानस्य करणत्वम् । नहि सव्यविषाणं युगपदुपजायमानमितरस्य विषाणस्य करणं भवति । किञ्च, प्रकृत्यर्थादन्यस्याभावात् । ‘ज्ञा’ इत्यस्याः प्रकृतेरवबोधनमर्थः, न तस्मादन्यः २५कश्चिदर्थोऽस्ति यः कर्तृत्वमनुभवेत्, अतोऽस्य कर्तृत्वाभावः । किञ्च, एकक्षणविषयं यत्कर्तृत्वं तदनेकक्षणगोचरोच्चारणलब्धजन्मना कर्तृशब्देन कथमुच्यते ? कथं वाऽयमेकक्षणेऽसन् वाचकः स्यात् ? सन्तानावस्थानाद् वाच्यवाचकभाव- संबन्ध इति चेत्; न; तस्य प्रतिविहितत्वात् । अथ मतमेतत् — खात्पतिता नो रत्नवृष्टिः, अवाच्यमेव हि तत्त्वमिष्यते । अव्यापारेषु हि ३०सर्वधर्मेषु वाग्व्यवहारो नास्त्येवेति; तदपि नोपपद्यते; स्ववचनविरोधात्, तत्त्वप्रतिपत्त्युपाया- पह्नवप्रसङ्गाच्च । किञ्च, जानातीति ज्ञानमिति कर्तृसाधनत्वं नोपपद्यते । कुतः ? विशेषानुपलब्धेः । ४६ येन हि कर्तृसाधनत्वमवगतं करणादिसाधनत्वं च तेनेदं युज्यते वक्तुम् — ‘कर्तृसाधनमिदं न करणादिसाधनम्’ इति । नच क्षणिकवादिनः प्रत्यर्थवशवर्तिज्ञानविकल्पनायाम् अनवधारितो- भयस्वभावस्य तद्विशेषोपलब्धिरस्ति । न हि शुक्लेतरविशेषानभिज्ञस्य ‘शुक्लमिदं न नीलादि’ इति विशेषणमुपपद्यते । ०५अस्तित्वेऽप्यविक्रियस्य तदभावः, अनभिसंबन्धात् । ११ । आत्मनः अस्तित्वेऽपि ज्ञानस्य करणाद्यभावः । कुतः ? अनभिसंबन्धात् । यस्य मतम् — आत्मनो ज्ञानाख्यो गुणः, तस्मा- च्चार्थान्तरभूतः, *“आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्षात् यन्निष्पद्यते तदन्यत्”[वैशेº सूº ३ । १ । १८] इति वचनादिति; तस्य ज्ञानं करणं न भवितुमर्हति । कुतः ? पृथगात्मलाभाभावात् । दृष्टो हि लोके छेत्तुर्देवदत्ताद् अर्थान्तरभूतस्य परशोः तैक्ष्ण्यगौरवकाठिन्यादिविशेषलक्षणोपेतस्य १०सतः करणभावः, नच तथा ज्ञानस्य स्वरूपं पृथगुपलभामहे । किञ्च, अपेक्षाभावात् । दृष्टो हि परशोः देवदत्ताधिष्ठितोद्यमननिपातनापेक्षस्य करणभावः, न च तथा ज्ञानेन किञ्चित्कर्तृसाध्यं क्रियान्तरमपेक्ष्यमस्ति । किञ्च, तत्परिणामाभावात् । छेदनक्रियापरिणतेन हि देवदत्तेन तत्क्रियायाः साचिव्ये नियुज्यमानः परशुः ‘करणम्’ इत्येतद्युक्तम्, न च तथा आत्मा ज्ञानक्रियापरिणतः । १५अर्थान्तरत्वे तस्याऽज्ञत्वात् । इह यज्ज्ञानादन्यद्भवति तदज्ञं दृष्टं यथा घटादिद्रव्यम्, तथा च ज्ञानादन्य आत्मा इत्यज्ञत्वप्रसङ्गः । ज्ञानयोगाज्ज्ञत्वं दृष्टत्वात् दण्डिवदिति चेत्; न; तत्स्वभावाभावे संबन्धनियमानुपपत्तिः इन्द्रियमनोवत् । ज्ञस्वभावाभावे सति ‘आत्मन्येव योगो न मनसेन्द्रियेण वा’ इति नियमाभावः । युतसिद्धयोश्च दण्डदण्डिनोः संबन्धः, दण्डस्य च प्रसिद्धस्य सतो विशेषणमात्रत्वेनोपादानात्, आत्मनश्च तदुत्पत्तौ हिताहितविचारणाविक्रिया- २०नुपपत्तेरसाम्यम् । उभयोश्चाज्ञयोः संबन्धेऽप्यज्ञत्वप्रसङ्गः, दृष्टत्वात्, जात्यन्धयोः संबन्धे दर्शन- शक्त्यभावात् । किञ्च, इन्द्रियमनःप्रसङ्गात् । यदि ‘ज्ञायतेऽनेन ज्ञानम्’ इति करणमभ्युपगम्यते, तेनेन्द्रियाणां मनसश्च ज्ञानत्वप्रसङ्गः विशेषाभावात्, तैरपि ज्ञायत इति । किञ्च, उभयोर्निष्क्रियत्वात् । सर्वगतस्य तावदात्मनः क्रिया नास्ति, नापि ज्ञानस्य । २५*“क्रियावत्त्वं द्रव्यस्यैव लक्षणम्” इति वचनात् । ततः क्रियाविरहितस्य कथं कर्तृत्वं करणत्वं वा स्यात् ? यस्यापि मतम् — ‘अनित्यगुणव्यतिरेकाच्छुद्धः पुरुषो नित्यश्च निर्विकारत्वात्’ इति; तस्य ज्ञानं करणं न भवतुमर्हति । कुतः ? अनभिसंबन्धात् । या बुद्धिः इन्द्रियमनोऽहङ्कार- महद्वृत्त्युपनीता आलोचनसंकल्पाभिमानाध्यवसायरूपा सा प्रकृतिः, पुरुषः पुनरविक्रियः ३०शुद्धश्च, तस्य सा करणं कथं स्यात् ? क्रियापरिणतस्य हि देवदत्तस्य लोके करणसंप्रयोगो दृष्टः । इत्येवमादि योज्यम् । नापि कर्तृसाधनत्वं युज्यते । लोके हि करणत्वेन प्रसिद्धस्यासेः तत्प्रशंसापरायामभि- धानप्रवृत्तौ समीक्षितायां ‘तैक्ष्ण्यगौरवकाठिन्याहितविशेषोऽयमेव छिनत्ति’ इति कर्तृधर्मा- ४७ ध्यारोपः क्रियते, न च तथा ज्ञानं करणत्वेन प्रसिद्धमस्ति पूर्वदोषोपपत्तेः । अतोऽस्य कर्तृत्वमयुक्तम् । नच भावसाधनत्वमुपपत्तिमत्; अविक्रियस्य तत्परिणामाभावात् । विक्रियास्वभावस्य हि वस्तुनस्तण्डुलादेः विक्लेदादिदर्शनात्, ‘पचनं पाकः’ इत्येवमादि भावनिर्देशो युक्तः ०५नाकाशस्येति । किञ्च, फलाभावात् । ज्ञानं हि प्रमाणमिष्टम् । प्रमाणेन च फलवता भवितव्यम् । न चावबोधनमन्तरेण फलमन्यदुपलभ्यते । तस्मादन्येन ज्ञानेन भवितव्यं यस्मिन् संति सा ज्ञातिरवबोधः फलमात्मनो भवति, तच्च नास्त्यतो न भावसाधनत्वम् । अधिगमश्चात्र न भावान्तरमिति ‘फले प्रामाष्योपचारः’ इति चाऽयुक्तम्; मुख्या- १०भावात् । आकारभेदात् फलप्रमाणपरिकल्पना चाऽयुक्ता; आकाराकारवतोर्भेदाभेदयोरनेक- दोषोपपत्तेः । निर्विकल्पकत्वाच्च तत्त्वस्य आकारकल्पनाभावः । बाह्यवस्त्वाकारापोहे अन्त- रङ्गाकारानुपपत्तिश्चेति । जैनेन्द्राणां तु परमर्षिसर्वज्ञप्रणीतनयभङ्गगहनप्रपञ्चविपश्चितां स्याद्वादप्रकाशोन्मीलितज्ञानचक्षुषाम् एकस्मिन्नप्यर्थेऽनेकपर्यायसंभवादुपपद्यते इति विमृष्टार्थ- मेतत् । १५मत्यादीनां ज्ञानशब्देन प्रत्येकमभिसंबन्धो भुजिवत् । १२ । यथा ‘देवदत्तजिनदत्तगुरुदत्ता भोज्यन्ताम्’ इति देवदत्तादीनां भुजिना प्रत्येकमभिसंबन्धो भवति, एवमिहापि प्रत्येकमभि- संबन्धः — ‘मतिज्ञानं श्रुतज्ञानमवधिज्ञानं मनःपर्ययज्ञानं केवलज्ञानम्’ इति । सत्यपि तत्सामा- नाधिकरण्ये ‘उपात्तलिङ्गसंख्यात्वात्तल्लिङ्गसंख्योपादानं नास्ति’ इत्युक्तं पुरस्तात् । स्वन्तत्वाद् अल्पाच्तरत्वाद् अल्पविषयत्वाच्च मतिग्रहणमादौ । १३ । ‘मतिः’ इत्येतत् पदं २०स्वन्तम् अल्पाच्तरं च अवध्यादिभ्यो विषयश्चास्याल्पः चक्षुरादीनां प्रतिनियतविषयत्वात्, तस्मादस्यादौ ग्रहणं क्रियते । तदनन्तरम् श्रुतम् तत्पूर्वकत्वात् । १४ । *“मतिपूर्वं हि श्रुतम्” [तº सूº१ । २०] इति वक्ष्यते । ततस्तदनन्तरं श्रुतं क्रियते । इतश्च — विषयनिबन्धनतुल्यत्वाच्च । १५ । *“मतिश्रुतयोर्निबन्धो द्रव्येष्वसर्वपर्यायेषु” [तº सूº २५१ । २६] इति वक्ष्यते, अतस्तत्तुल्यत्वाच्च तदनन्तरं श्रुतम् । तत्सहायत्वाच्च । १६ । यथा नारदपर्वतयोः सहायत्वात् यत्र नारदस्तत्र पर्वतः, यत्र पर्वतस्तत्र नारदः परस्परापरित्यागात्, तथा मतिश्रुतयोः परस्परापरित्यागः — ‘यत्र मतिस्तत्र श्रुतं यत्र श्रुतं तत्र मतिः’ इति । प्रत्यक्षत्रयस्यादाववधिवचनम्, विशुद्ध्यभावात् । १७ । सत्यपि मतिश्रुताभ्यां प्रत्यक्षत्वाद् ३०विशुद्धत्वेऽवधेः औपरिष्टं प्रत्यक्षज्ञानमपेक्ष्यावधिर्न विशुद्धस्ततोऽस्य प्रागुपन्यासः । ततो विशुद्धतरत्वात् मनःपर्ययग्रहणम् । १८ । ततोऽवधेर्मनःपर्ययज्ञानं विशुद्धतरम् । किं कृतोऽस्य विशुद्धिप्रकर्षः ? संयमगुणसन्निधानकृतः । अतोऽस्य तदनन्तरं ग्रहणम् । अन्ते केवलग्रहणम्, ततः परं ज्ञानप्रकर्षाभावात् । १९ । सर्वेषां ज्ञानानां परिच्छेदने ४८ केवलस्य सामर्थ्यात्, अस्य चान्येन ज्ञानेनाऽपरिच्छेद्यत्वात् नातोऽन्यत्प्रकृष्टं ज्ञानमस्तीति, ततः परं ज्ञानप्रकर्षाभावः । तेनैव सह निर्वाणाच्च । २० । यतश्च केवलेनैव सह निर्वाणं न क्षायोपशमिकज्ञानैः सह, अतोऽन्ते केवलग्रहणम् । कश्चिदाह — ०५मतिश्रुतयोरेकत्वम्; साहचर्यादेकत्रावस्थानाच्चाऽविशेषात् । २१ । मतिश्रुतयोरेकत्वं प्राप्नोति । कुतः ? साहचर्यात्, एकत्रावस्थानाच्च अविशेषात् । न; अतस्तत्सिद्धेः । २२ । नाविशेषः । कुतः ? अतस्तत्सिद्धेः । यत एव मतिश्रुतयोः साहचर्यमेकत्रावस्थानं चोच्यते अत एव विशेषः सिद्धः । प्रतिनियतविशेषसिद्धयोर्हि साह- चर्यमेकत्रावस्थानं च युज्यते, नान्यथेति । १०तत्पूर्वकत्वाच्च । २३ । *“मतिपूर्वं श्रुतम्” [तº सूº१ । २०] इति वक्ष्यते । ततश्चा- नयोर्विशेषः । यत्पूर्वं यच्च पश्चात्तयोः कथमविशेषः ? तत एवाविशेषः, कारणसदृशत्वात् युगपद्वृत्तेश्चेति चेत्; न; अत एव नानात्वात् । २४ । स्या- देतत् — यतो मतिपूर्वकत्वमत एवाविशेषः । कुतः ? कारणसदृशत्वात् कार्यस्य । कथम् ? तन्तुपटवत् । यथा शुक्लादितन्तुकार्यं पटद्रव्यं शुक्लादिगुणमेव, तथा मतिकार्यत्वाच्छ्रुतस्यापि १५मत्यात्मकत्वम् । युगपद्वृत्तेश्च । यथा अग्नौ औष्ण्यप्रकाशनयोर्युगपद्वृत्तेः अग्न्यात्मकत्वम्, तथा सम्यग्दर्शनाविर्भावादनन्तरं युगपन्मतिश्रुतयोर्ज्ञानव्यपदेशवृत्तेरविशेष इति; तन्न; किं कारणम् ? अत एव नानात्वात् । यत एव कारणसदृशत्वं युगपद्वृत्तिश्च चोद्यते अत एव नानात्वं सिद्धम् । द्वयोर्हि सादृश्यं युगपद्वृत्तिश्चेति । विषयाविशेषादिति चेत्, न; ग्रहणभेदात् । २५ । स्यादेतत् — विषयाविशेषात् मतिश्रुतयो- २०रेकत्वम् । एवं हि वक्ष्यते — *“मतिश्रुतयोर्निबन्धो द्रव्येष्वसर्वपर्यायेषु”[तº सूº१ । २६] इति; तन्न; किं कारणम् ? ग्रहणभेदात् । अन्यथा हि मत्या गृह्यते अन्यथा श्रुतेन । यो हि मन्यते ‘विषयाभेदादविशेषः’ इति; तस्य एकघटविषयदर्शनस्पर्शनाविशेषः स्यात् । उभयोरिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तत्वादिति चेत्; न; असिद्धत्वात् । २६ । स्यादेतत् — उभयोरि- न्द्रियानिन्द्रियनिमित्तत्वादेकत्वम् । मतिज्ञानं तावत् इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तमिति प्रतीतम्, २५श्रुतमपि वक्तृश्रोतृजिह्वाश्रवणनिमित्तत्वादन्तःकरणनिमित्तत्वाच्च तदुभयनिमित्तमिति; तन्न; किं कारणम् ? असिद्धत्वात् । जिह्वा हि शब्दोच्चारक्रियाया निमित्तं न ज्ञानस्य, श्रवणमपि स्वविषयमतिज्ञाननिमित्तं न श्रुतस्य, इत्युभयनिमित्तत्वमसिद्धम् । सिद्धो हि हेतुः साध्यमर्थं साधयेन्नासिद्धः । किन्निमित्तं तर्हि श्रुतम् ? अनिन्द्रियनिमित्तोऽर्थावगमः श्रुतम् । २७ । इन्द्रियानिन्द्रियबलाधानात् पूर्वमुपलब्धेऽर्थे ३०नोइन्द्रियप्राधान्यात् यदुत्पद्यते ज्ञानं तत् श्रुतम् । ईहादिप्रसङ्ग इति चेत्; न; अवगृहीतमात्रविषयत्वात् । २८ । स्यादेतत् — ईहादीनामपि श्रुतव्यपदेशः प्राप्तः, तेऽप्यनिन्द्रियनिमित्ता इति; तन्न; किं कारणम् ? अवगृहीतमात्रविषय- त्वात् । इन्द्रियेणावगृहीतो योऽर्थस्तन्मात्रविषया ईहादयः, श्रुतं पुनर्न तद्विषयम् । किं विषयं तर्हि श्रुतम् ? अपूर्वविषयम् । एकं घटमिन्द्रियानिन्द्रियाभ्यां निश्चित्याऽयं घट इति तज्जातीयमन्य- ३५मनेकदेशकालरूपादिविलक्षणमपूर्वमधिगच्छति यत्तत् श्रुतम् । ४९ नानाप्रकारार्थप्ररूपणपरं यत् तद्वा श्रुतम् । २९ । अथवा, इन्द्रियानिन्द्रियाभ्यामेकं जीव- मजीव चोपलभ्य तत्र सत्संख्याक्षेत्रस्पर्शनकालान्तरभावाल्पबहुत्वादिभिः प्रकारैरर्थप्ररूपणे कर्तव्ये यत्समर्थं तत् श्रुतम् । श्रुत्वाऽवधारणात् श्रुतमिति चेत्; न; मतिज्ञानप्रसङ्गात् । ३० । श्रुत्वा यदवधारयति तत् श्रुत- ०५मिति केचिन्मन्यन्ते; तन्न युक्तम्; कुतः ? मतिज्ञानप्रसङ्गात् । तदपि शब्दं श्रुत्वा ‘गोशब्दोऽ यम्’ इति प्रतिपद्यते । असाधारणेन नाम लक्षणेन भवितव्यम् । श्रुतं पुनस्तस्मिन्निन्द्रियानि- न्द्रियगृहीतागृहीतपर्यायसमूहात्मनि शब्दे तदभिधेये च श्रोत्रेन्द्रियव्यापारमन्तरेण जीवादौ नयादिभिरधिगमोपायैर्याथात्म्येनाऽवबोधः । “प्रमाणनयैरधिगमः”[तº सूº१ । ६] इत्युक्तम् । ‘प्रमाणं च केषाञ्चित् ज्ञानमभि- १०मतम्, केषाञ्चित् सन्निकर्षः’ इति, अतोऽधिकृतानामेव मत्यादीनां प्रमाणत्वख्यापनार्थमाह — तत्प्रमाणे ॥ १० ॥ प्रमाणशब्दस्य कोऽर्थः ? भावकर्तृकरणत्वोपपत्तेः प्रमाणशब्दस्य इच्छातोऽर्थाध्यवसायः । १ । अयं प्रमाणशब्दः भावे कर्तरि करणे च वर्तते । तत्र भावे तावत् प्रमेयार्थं प्रति निवृत्तव्यापारस्य तत्त्वकथनात् १५प्रमा प्रमाणमिति । कर्तरि प्रमेयार्थं प्रति प्रमातृत्वशक्तिपरिणतस्याश्रितत्वात् प्रमिणोति प्रमेयमिति प्रमाणम् । करणे प्रमातृप्रमाणयोः प्रमाणप्रमेययोश्च स्यादन्यत्वात् प्रमिणोत्यनेनेति प्रमाणम् । अनवस्थेति चेत्; न; दृष्टत्वात् प्रदीपवत् । २ । स्यान्मतम् — इदमिह संप्रधार्यं प्रमाणसिद्धिः परतो वा स्यात्, स्वत एव वेति ? यदि यथा प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाधीना एवं प्रमाणसिद्धिरपि २०प्रमाणान्तराधीनेति, तस्याप्यन्यत् तस्याप्यन्यदित्यनवस्था । अथ स्वत एव सिद्धिः; एवमपि यथा प्रमाणस्य स्वत एव सिद्धिस्तथा प्रमेयस्यापि प्रमेयात्मन एव सिद्धिरिति प्रमाणव्यव- स्थाकल्पना न घटते । इच्छामात्रत्वं(त्वे)विशेषहेतुवचनं चेति; तन्न; किं कारणम् ? दृष्टत्वात् प्रदीपवत् । दृष्टो हि प्रदीपो घटादीनां प्रकाशकः स्वस्य च, तथा प्रमाणमपि इति । अथवा, अयमपरोऽर्थः — यदि भावकर्तृकरणानामन्यतमसाधनः प्रमाणशब्दः; अनवस्था २५प्राप्नोति । नह्येकस्मिन्नर्थात्मनि विरुद्धशक्त्यवस्थानमिति; तन्न; किं कारणम् ? दृष्टत्वात् प्रदीपवत् । यथैकस्य प्रदीपस्य ‘प्रदीपनं प्रदीपयति प्रदीप्यतेऽनेन’ इति वा भावादिशक्त्य- विरोधः तथा प्रमाणस्यापि इति । इतरथा हि प्रमाणव्यपदेशाभावः । ३ । यदि प्रमाणं स्वस्याप्रकाशकं स्यात् परसंवेद्यत्वात् अस्य प्रमाणव्यपदेशो न स्यात् । ३०विषयज्ञानतद्विज्ञानयोरविशेषः । ४ । विषयाकारपरिच्छेदात्मनि ज्ञाने यदि स्वाकार- परिच्छेदो न स्यात् तद्विषये विज्ञाने विषयाकाररूपतैवेति तयोरविशेषः स्यात् । ५० स्मृत्यभावप्रसङ्गश्च । ५ । न ह्यनुपलब्धपूर्वेऽर्थे ‘स एवायम्’ इति स्मृतिर्भवति यदि च विज्ञानं स्वात्मानं न विजानीयात् । उत्तरकालम् अनधिगतस्वात्मविज्ञानः कथं ब्रूयात् ‘ज्ञोऽहम्’ इति ? ततः स्मृतेरभावः स्यात् । फलाभाव इति चेत्; न; अर्थावबोधे प्रीतिदर्शनात् । ६ । स्यादेतत् — भावसाधने प्रमाणे प्रमैव ०५प्रमाणमिति न फलमन्यदुपलभ्यत इति फलाभाव इति; तन्न; किं कारणम् ? अर्थावबोधे प्रीतिदर्शनात् । ज्ञस्वभावस्यात्मनः कर्ममलीमसस्य करणालम्बनादर्थनिश्चये प्रीतिरुपजायते, सा फलमित्युच्यते । उपेक्षाऽज्ञाननाशो वा । ७ । रागद्वेषयोरप्रणिधानमुपेक्षा, अज्ञाननाशो वा फलमित्युच्यते । ज्ञातृप्रमाणयोरन्यत्वमिति चेत्; न; अज्ञत्वप्रसङ्गात् । ८ । स्यान्मतम् — ‘प्रमिणोत्यात्मानं १०परं वा प्रमाणम्’ इति कर्तृसाधनत्वमयुक्तम्; यस्मादन्यत्प्रमाणं ज्ञानम्, स च गुणः, अन्यश्च प्रमाता आत्मा स च गुणी, गुणिगुणयोश्चाऽन्यत्वं द्रव्यरूपवत् । तथा च *“आत्मेन्द्रियमनोऽर्थ- सन्निकर्षाद्यन्निष्पद्यते तदन्यत्”[वैशे. सू. ३/१/१८] इति वचनात् अन्यत्प्रमाणम् अन्यः प्रमाता, ततः करणसाधनत्वमेव युक्तमिति; तन्न; किं कारणम् ? अज्ञत्वप्रसङ्गात् । यदि ज्ञानादन्य आत्मा, तस्याऽज्ञत्वं प्राप्नोति घटवत् । १५ज्ञानयोगादिति चेत्; न; अतत्स्वभावत्वे ज्ञातृत्वाभावः अन्धप्रदीपसंयोगवत् । ९ । स्यादेतत्- ज्ञानयोगाज्ज्ञातृत्वं भवतीति; तन्न; किं कारणम् ? अतत्स्वभावत्वे ज्ञातृत्वाभावः । कथम् ? अन्धप्रदीपसंयोगवत् । यथा जात्यन्धस्य प्रदीपसंयोगेऽपि न द्रष्टृत्वं तथा ज्ञानयोगेऽपि अज्ञ- स्वभावस्यात्मनो न ज्ञातृत्वम् । प्रमाणप्रमेययोरन्यत्वमिति चेत्; न; अनवस्थानात् । १० । स्यान्मतम् — अन्यत् प्रमाणमन्यत् २०प्रमेयम् । कुतः ? लक्षणभेदात् दीपघटवत् इति; तन्न; किं कारणम् ? अनवस्थानात् । यदि यथा बाह्यप्रमेयाकारात् प्रमाणमन्यत् तथाभ्यन्तरप्रमेयाकारादप्यन्यत् स्यात्, अनवस्थाऽस्य स्यात् । प्रकाशवदिति चेत्; न; प्रतिज्ञाहानेः । ११ । तत्रैतत्स्यात् — नानवस्थादोषः । कथम् ? प्रकाशवत् । यथा प्रकाशस्य घटादीनामात्मनश्च प्रकाशकस्य नानवस्थादोषः एवमिहापीति; २५तन्न; किं कारणम् ? प्रतिज्ञाहानेः । प्रकाशो हि स्वात्मनोऽनन्यः स्वपरप्रकाशने समर्थः प्रद- र्श्यमानः प्रमाणप्रमेययोरन्यत्वप्रतिज्ञां हापयति । अनन्यत्वमेवेति चेत्; न; उभयाभावप्रसङ्गात् । १२ । यद्यन्यत्वे दोषोऽनन्यत्वं तर्हि ज्ञातृप्रमाणयोः प्रमाणप्रमेययोश्चेति; तन्न; किं कारणम् ? उभयाभावप्रसङ्गात् । यदि ज्ञातु- रनन्यत्प्रमाणं प्रमाणाच्च प्रमेयम्; अन्यतराभावे तदविनाभाविनोऽवशिष्टस्याप्यभाव इत्यु- ३०भयाभावप्रसङ्गः । कथं तर्हि सिद्धिः ? अनेकान्तात्सिद्धिः । १३ । स्यादन्यत्वं स्यादनन्यत्वमित्यादि । संज्ञालक्षणादिभेदात् स्याद- न्यत्वम्, व्यतिरेकेणानुपलब्धेः स्यादनन्यत्वमित्यादि । ततः सिद्धमेतत् — ‘प्रमेयं नियमात् प्रमेयम्, प्रमाणं तु स्यात्प्रमाणं स्यात्प्रमेयम्’ इति । ५१ वक्ष्यमाणभेदापेक्षया द्वित्वनिर्देशः । १४ । *“आद्ये परोक्षम् । प्रत्यक्षमन्यत्” । [तº सूº १ । ११, १२] इति वक्ष्यते । तदपेक्षया ‘प्रमाणे’ इति द्वित्वनिर्देशः क्रियते । तद्वचनं सन्निकर्षादिनिवृत्त्यर्थम् । १५ । तत् मत्यादिज्ञानं वर्णितं प्रमाणव्यपदेशं लभते न सन्निकर्षादीनि । अथ सनिकर्षादेः प्रमाणत्वे को दोषः ? ०५सन्निकर्षे प्रमाणे सकलपदार्थपरिच्छेदाभावः तदभावात् । १६ । यस्य मतम् — सन्निकर्षः प्रमाणम्, अर्थाधिगमः फलमिति; तस्य सकलपदार्थपरिच्छेदो नास्ति । कुतः ? तदभावात् । तस्य सन्निकर्षस्याभावात् । कथमिति चेत् ? उच्यते — येन केनचित्सर्वज्ञेन भवितव्यम् । तस्यार्थपरि- च्छेदहेतुर्यदि सन्निकर्षः; स चतुष्टयत्रयद्वयविषयः स्यात् । तत्र चतुष्टयविषयस्त्रयविषयश्च न संभवति; मनस इन्द्रियाणां चाऽयुगपत्प्रवृत्तित्वात्, प्रतिनियतविषयत्वाच्च । अनन्तो हि १०ज्ञेयस्त्रिकालविषयः सूक्ष्मान्तरितविप्रकृष्टरूपः, स कथमिह तैः सन्निकृष्यते ? असन्निकृष्टे नैतत्फलमवबोधः प्रवर्तते । अतः सर्वज्ञाभावः स्यात् । तत एव द्वयसन्निकर्षोऽपि न भवति । सर्वगतत्वादात्मनः सकलेनार्थेन सन्निकर्ष इति चेत्; न; तस्य परीक्षायामनुपपत्तेः । यदि हि सर्वगत आत्मा स्यात्; तस्य क्रियाभावात् पुण्यपापयोः कर्तृत्वाभावे तत्पूर्वकसंसारः तदुपरतिरूपश्च मोक्षो न योक्ष्यते इति । करणग्रामस्य संसार इति चेत्; न; तस्याचेतनत्वात्, १५तस्यैव मोक्षप्रसक्तेश्च । सर्वेन्द्रियसन्निकर्षाभावश्च । १७ । चक्षुर्मनसोः प्राप्यकारित्वाभावात् सर्वेन्द्रियविषयः सन्निकर्षो न संभवति ? प्राप्यकारित्वाभावश्चोपरिष्टाद्वक्ष्यते । सर्वथा ग्रहणप्रसङ्गश्च; सर्वात्मना सन्निकृष्टत्वात् । १८ । यानीन्द्रियाणि प्राप्यकारीणि तैरपि सर्वथा अर्थस्य ग्रहणं प्राप्नोति । कुतः ? सर्वात्मना सन्निकृष्टत्वात् । २०तत्फलस्य साधारणत्वप्रसङ्गः स्त्रीपुरुषसंयोगवत् । १९ । तस्य सन्निकर्षस्य प्रमाणस्य यत्फलमर्थावबोधनम्, तेन च साधारणेन भवितव्यम् । कथम् ? स्त्रीपुरुषसंयोगवत् । यथा स्त्रीपुरुषसंयोगजं सुखमुभयोरपि साधारणं तथेन्द्रियाणां मनसोऽर्थस्य चावबोधनं प्राप्नोति । शय्यादिवदिति चेत्; न; अचेतनत्वात् । २० । स्यान्मतम् — यथा शय्यादीनां पुरुषस्य च संयोगे साधारणेऽपि तत्फलं सुखं न शय्यादीनां भवति, किं तर्हि ? पुरुषस्यैवेति, तथेहापीति; तन्न; २५किं कारणम् ? अचेतनत्वात् । अचेतनानां शय्यादीनां सत्यपि संयोगे सुखं न भवति । इहापि तत एवेति चेत्; न; अविशेषात् । २१ । स्यादेतत् — मनःप्रभृतीनां सत्यपि सन्निकर्षे न तत्फलमवबोधनं भवति । कुतः ? अचेतनत्वादेवेति; तन्न; किं कारणम् ? अविशेषात् । अज्ञस्वभावत्वं तावत् सर्वेषामात्मादीनामविशिष्टं तत्र किंकृतोऽयं विशेषः — ‘सन्निकर्षजं फल- मवबोधनमर्थान्तरभूतमपि सत् आत्मनैव सम्बध्यते न मनःप्रभृतिभिः’ इति । ज्ञास्वभावत्वे ३०चात्मनः प्रतिज्ञाहानिः । समवायादिति चेत्; न; अविशेषात् । २२ । स्यादेतत् — समवायो नामायुतसिद्धिलक्षणः सम्बन्धोऽस्ति, तत्कृतोऽयं विशेष इति; तन्न; किं कारणम् ? अविशेषात् । ‘समवायो हि ५२ सर्वगतः ज्ञस्वभावशून्यत्वे समानेऽपि आत्मनैव ज्ञानं योजयति, न मनःप्रभृतिभिः’ इति वचनं न विपश्चिन्मनःप्रीतिकरम् । एवमिन्द्रियेऽपि योज्यम् । अनुमानौपम्ययोः अनुमानागमयोः अनुमानप्रत्यक्षयोः औपम्यप्रत्यक्षयोः औपम्यागमयोः आगमप्रत्यक्षयोः प्रत्यक्षपरोक्षयोश्च विपर्ययप्रसङ्गे मत्यादीनाञ्चाविशेषेण प्रमाणद्वयासक्ते- ०५रवधारणार्थमाह — आद्ये परोक्षम् ॥ ११ ॥ आदिशब्दस्यानेकार्थवृत्तित्वे विवक्षातः प्राथम्यार्थसङ्ग्रहः । १ । अयमादिशब्दोऽनेकार्थ- वृत्तिः । क्वचित्प्राथम्ये वर्तते, ‘अकारादयो वर्णाः, ऋषभादयस्तीर्थकराः’ इति । क्वचित्प्रकारे, ‘भुजङ्गादयः परिहर्तव्याः’ इति । क्वचिद्व्यवस्थायाम् *“सर्वादि सर्वनाम्”[जैनेº १ । १ । ३५] १०इति । क्वचित्सामीप्ये ‘नद्यादीनि क्षेत्राणि’ इति । क्वचिदवयवे, *“टिदादिः”[जैनेº १ । १ । ५३] इति । तत्रेह आदिशब्दस्य विवक्षातः प्राथम्यार्थो वेदितव्यः । आदौ भवमाद्यम् । किं पुन- स्तत् ? मतिः श्रुतं च । श्रुताग्रहणमप्रथमत्वात् । २ । श्रुतस्य ग्रहणं न प्राप्नोति । कुतः ? अप्रथमत्वात् । नहि सूत्रे श्रुतं प्रथमम् । १५उत्तरापेक्षया आदित्वमिति चेत्; न; अतिप्रसङ्गात् । ३ । स्यान्मतम् — अवध्याद्युत्तरमपेक्ष्य श्रुतस्यादित्वमिति; तन्न; किं कारणम् ? अतिप्रसङ्गात् । उत्तरमपेक्ष्य यद्यादित्वं कल्प्यते; केवलं व्युदस्य सर्वस्यादित्वं प्राप्नोति । द्वित्वनिर्देशादिति चेत्; न; तदवस्थत्वात् । ४ । स्यादेतत् — द्वित्वनिर्देशेन सर्वस्य ग्रहणं न भवति, अतो नातिप्रसङ्ग इति; तन्न; किं कारणम् ? तदवस्थत्वात् । एवमप्यतिप्रसङ्ग एव २०भवति — ‘कयोर्द्वयोर्ग्रहणम्’ इति । न वा; प्रत्यासत्तेः श्रुतग्रहणम् । ५ । न वैष दोषः । किं कारणम् ? प्रत्यासत्तेः श्रुतग्रहणं भवति । द्वित्वनिर्देशाद् गृह्यमाणं यदाद्यस्य प्रत्यासन्नं तदेव गृह्यते । तस्य हि सामीप्यादौ- पचारिकं प्राथम्यमस्तीति, तथासामीप्यं श्रुतेरर्थाच्च । उपात्तानुपात्तपरप्राधान्यादवगमः परोक्षम् । ६ । उपात्तानीन्द्रियाणि मनश्च, अनुपात्तं २५प्रकाशोपदेशादि परः तत्प्राधान्यादवगमः परोक्षम् । यथा गतिशक्त्युपेतस्यापि स्वयमेव गन्तुमसमर्थस्य यष्ट्याद्यवलम्बनप्राधान्यं गमनम्, तथा मतिश्रुतावरणक्षयोपशमे सति ज्ञस्वभावस्यात्मनः स्वयमेवार्थानुपलब्धुमसमर्थस्य पूर्वोक्तप्रत्ययप्रधानं ज्ञानं परायत्तत्वात्तदुभयं परोक्षमित्युच्यते । अत एव प्रमाणत्वाभावः इत्यनुपालम्भः । ७ । अत्राऽन्ये उपालभन्ते — ‘परोक्षं प्रमाणं न ३०भवति, प्रमीयतेऽनेनेति हि प्रमाणम्, न च परोक्षेण किंञ्चित्प्रमीयते परोक्षत्वादेव’ इति; सोऽनुपालम्भः । कुतः ? अत एव । यस्मात् ‘परायत्तं परोक्षम्’ इत्युच्यते न ‘अनवबोधः’ इति । ५३ अभिहितलक्षणात् परोक्षादितरस्य सर्वस्य प्रत्यक्षत्वप्रतिपादनार्थमाह — प्रत्यक्षमन्यत् ॥ १२ ॥ अन्यत्त्रिविधं प्रत्यक्षमित्युच्यते । किमिदं प्रत्यक्षं नाम ? इन्द्रियानिन्द्रियानपेक्षमतीतव्यभिचारं साकारग्रहणं प्रत्यक्षम् । १ । इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि ०५पञ्च, अनिन्द्रियं मनः, तेष्वपेक्षा यस्य न विद्यते । ‘अतस्मिंस्तदिति ज्ञानं व्यभिचारः’ सोऽती- तोऽस्य । आकारो विकल्पः, यत्सह आकारेण वर्तते तत्प्रत्यक्षमित्युच्यते । ‘इन्द्रियानिन्द्रियानपे- क्षम्’ इति विशेषणं मतिश्रुतनिवृत्त्यर्थम् । ‘अतीतव्यभिचारम्’ इत्येतद्विभङ्गज्ञाननिवृत्त्यर्थम्, तद्धि मिथ्यादर्शनोदयाद् व्यभिचरतीति । ‘साकारग्रहणम्’ इत्येतदवधिकेवलदर्शनव्युदासा- र्थम् । अनाकारं हि तदिति । किं गतमेतदियता सूत्रेण, आहोस्विदेवं वक्तव्यमिति ? गतं प्रति- १०पन्नम् । कथमिति चेत् ? उच्यते — अक्षं प्रति नियतमिति परापेक्षानिवृत्तिः । २ । ‘अक्ष्णोति व्याप्नोति जानाति’ इति अक्ष आत्मा, प्राप्तक्षयोपशमः प्रक्षीणावरणो वा, तमेव प्रति नियतं प्रत्यक्षमिति विग्रहात् परापे- क्षानिवृत्तिः कृता भवति । अधिकारात् अनाकारव्यभिचारव्युदासः । ३ । अधिकृतमेतत् — ‘ज्ञानं सम्यक्’ इति च, १५ततोऽनाकारस्य दर्शनस्य व्यभिचारिणो ज्ञानस्य च व्युदासः कृतो भवति । करणात्यये ग्रहणाभाव इति चेत्; न; दृष्टत्वात् ईशवत् । ४ । स्यादेतत् — करणात्यये अर्थस्य ग्रहणं न प्राप्नोति, न ह्यकरणस्य कस्यचित् ज्ञानं दृष्टमिति; तन्न; किं कारणम् ? दृष्ट- त्वात् । कथम् ? ईशवत् । यथा रथस्य कर्ता अनीशः उपकरणापेक्षो रथं करोति, स तद- भावे न शक्तः, यः पुनरीशः तपोविशेषात् परिप्राप्तर्द्धिविशेषः स बाह्योपकरणगुणानपेक्षः २०स्वशक्त्यैव रथं निर्वर्तयन् प्रतीतः, तथा कर्ममलीमस आत्मा क्षायोपशमिकेन्द्रियानिन्द्रियप्रका- शाद्युपकरणापेक्षोऽर्थान् संवेत्ति, स एव पुनः क्षयोपशमविशेषे क्षये च सति करणानपेक्षः स्वशक्त्यैवार्थान् वेत्ति इति को विरोधः ? ज्ञानदर्शनस्वभावत्वाच्च भास्करादिवत् । ५ । यथा भास्करादयः प्रकाशस्वभावत्वात् प्रकाशान्तरानपेक्षाः प्रकाश्यानर्थान् प्रकाशयन्ति, तथा ज्ञानदर्शनस्वभाव आत्मा तदावरणक्षय- २५क्षयोपशमविशेषे सति स्वशक्त्यैवार्थानाविष्करोतीति सिद्धम् । ‘इन्द्रियनिमित्तं ज्ञानं प्रत्यक्षम्, तद्विपरीतं परोक्षम्’ इत्यविसंवादिलक्षणमिति चेत्; न; आप्तस्य प्रत्यक्षाभावप्रसङ्गात् । ६ । स्यान्मतम् — ‘इन्द्रियव्यापारजनितं ज्ञानं प्रत्यक्षम्, व्यतीतेन्द्रियविषयव्यापारं परोक्षम्’ इत्येतदविसंवादि लक्षणम् । तथा चोक्तम् — *“प्रत्यक्षं कल्पनापोढं नामजात्यादियोजना । ३०असाधारणहेतुत्वादक्षैस्तद् व्यपदिश्यते ॥ ”[प्रमाणसमुº१ । ३, ४] *“इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम्”[न्याय- सूº १ । १ । ४]*“आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्षाद्यन्निष्पद्यते तदन्यत्”[वैशेº ३ । १ । १८] ५४ *“श्रोत्रादिवृत्तिः प्रत्यक्षम् । ”*“सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षम्”[मीº दº १ । १ । ४] इति च सर्वैरभ्युपगम्यते । अत एव तल्लक्षणमविसंवादि निश्चे- तव्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? आप्तस्य प्रत्यक्षाभावप्रसङ्गात् । यदीन्द्रियनिमित्तमेव ज्ञानं प्रत्यक्षमिष्यते; एवं सत्याप्तस्य प्रत्यक्षज्ञानं न स्यात् । नहि तस्येन्द्रियपूर्वोऽर्थाधिगमः । अथ ०५तस्यापि करणपूर्वकमेव ज्ञानं कल्प्यते; तस्यासर्वज्ञत्वं पुरस्तादुक्तम् । आगमादिति चेत्; न; तस्य प्रत्यक्षज्ञानपूर्वकत्वात् । ७ । स्यादेतत् — आगमादतीन्द्रियार्थाधि- धिगमेऽव्याहतशक्तेः सर्वार्थावबोध इति; तन्न; किं कारणम् ? तस्य प्रत्यक्षज्ञानपूर्वकत्वात् । आप्तेन हि क्षीणदोषेण प्रत्यक्षज्ञानेन प्रणीत आगमो भवति न सर्वः । यदि सर्वः स्यात्; अविशेषः स्यात् । स च नास्ति, इत्यागमस्य प्रामाण्याभावः । १०अपौरुषेयादिति चेत्; न; तदसिद्धेः । ८ । स्यादेतत् — अपौरुषेय आगमोऽस्ति अनादिनिधनो- ऽत्यन्तपरोक्षेष्वप्यर्थेष्वप्रतिहतगतिः, ततः सर्वार्थाधिगम इति; तन्न; किं कारणम् ? तदसिद्धेः । न च कश्चिदागमोऽपौरुषेयः सिद्धोऽस्ति, हिंसादिविधायिनः प्रामाण्यासिद्धेः । अतीन्द्रियं योगिप्रत्यक्षमिति चेत्; न; अर्थाभावात् । ९ । स्यान्मतम् — योगिनोऽतीन्द्रियप्रत्यक्षं ज्ञानमस्ति आगमविकल्पातीतम्, तेनासौ सर्वार्थान् प्रत्यक्षं वेत्ति । उक्तञ्च — *“योगिनांगुरु- १५निर्देशाद् व्यतिभिन्नार्थमात्रदृक्”[प्रमाणसमुº१ । ६] इति; तन्न; किं कारणम् ? अर्थाभावात् । ‘अक्षमक्षं प्रति वर्तते’ इति प्रत्यक्षम् । न चायमर्थों योगिनि विद्यते अक्षाभावात् । अथवा, न सन्ति सर्वे भावाः स्वपरोभयहेत्वहेतुभ्य उत्पत्त्याद्यभावात्, सामान्यविशेष- योश्चैकानेकयोर्वृत्त्यसंभवादिदोषोपपत्तेः, अतोऽर्थाभावान्निरालम्बनं योगिनो ज्ञानं कथं स्यात् ? ‘परिकल्पितात्मना न सन्ति भावा निर्विकल्पात्मना सन्ति’ इति चायुक्तम्; तदधि- २०गमोपायाभावात् । न हि निर्विकल्पोऽर्थोऽस्ति, तद्विषयं ज्ञानं चेति प्रतिपादयितुं शक्यम्, लक्षणाभावात् । तदभावाच्च । १० । तस्य योगिनोऽभावाच्च । न हि कश्चित्तत्परिकल्पितो योगी विद्यते, विशे- षलक्षणविरहात्, सर्वविरहाच्च निर्वाणप्राप्तौ । तन्नैतत्स्यात् — *“निर्वाणं द्विविधम् — सोप- ५५ धिविशेषं, निरुपधिविशेषं चेति । तत्र सोपधिविशेषे निर्वाणे बोद्धाऽस्ति” इति; तत्रापि यथा बाह्यस्याभावः कल्प्यते ताथागतैः तथाभ्यन्तरस्यापीति बोद्धुरभाव एव । योगजधर्मानुग्रहादात्मा करणविरहितोऽप्यवैतीति चेत्; न; तस्य निष्क्रियस्य नित्यस्य सतस्तत्क्रियावदनुग्रहविकाराभावात् । ०५तल्लक्षणानुपपत्तिश्च स्ववचनव्याघातात् । ११ । तस्य प्रत्यक्षस्योक्तं लक्षणमपि नोप- पद्यते । कुतः ? स्ववचनव्याघातात् । आन्यापोहिकप्रतिविहितान्येव शेषप्रमाणलक्षणानि । ततस्तत्र नो नातितरां प्रतिविधानादरः, किन्तु तत्प्रमाणलक्षणगुणसंभावनातिरस्कारार्थं किञ्चि- द्व्याप्रियामहे । यदुक्तम् — *“कल्पनापोढं प्रत्यक्षम्”[प्रमाणसमुº१ । ३] इति । कल्पना हि जाति- द्रव्यगुणक्रियापरिभाषाकृतो वाग्बुद्धिविकल्पः, ततोऽनापोढं कल्पोढम् । किं तत् सर्वथा कल्पना- १०पोढम्, उताहो कथञ्चिदिति ? यदि सर्वथा; ‘अस्ति प्रमाणं ज्ञानं कल्पनापोढम्’ इत्येवमादि कल्पनाभ्योऽप्यपोढमिति अस्त्यादिवचनव्याघातः । अथ अस्त्यादिकल्पनाभ्योऽनपोढमिष्यते; ‘सर्वथा कल्पनापोढम्’ इति वचनव्याघातः । अथ कथञ्चित्कल्पनापोढम्; एकान्तवादत्यागात् पुनरपि स्ववचनव्याघात एव । अथ मतम् — नास्माकमेकान्तः ‘कल्पनापोढमेव’ इति । किमर्थंतर्हि विशेषणम् ? परमतापेक्षं १५विशेषणम् । परमते हि नामजात्यादिभेदोपचारकल्पना प्रोक्ता, ततोऽपोढं न स्वविकल्पादिति । उक्तञ्च — *“सवितर्कविचारा हि पञ्च विज्ञानधातवः । निरूपणानुस्मरणविकल्पेनाविकल्पकाः ॥ ”[अभिधº१ । ३२] इति । अत्रोच्यते — ‘आलम्बने अर्पणा वितर्कः, तत्रैवानुमर्शनं विचारः, तस्य नामादिभिः प्रकल्पना निरूपणम्, पूर्वानुभूतानुसारेण विकल्पनमनुस्मरणम्, इति । एते धर्माः क्षणमात्रावस्था- २०नेष्वक्षविषयविज्ञानेषुनिरन्वयेषुनोपपद्यन्ते युगपदुत्पत्तेरनवस्थानाच्च । अतो ग्राह्यग्रहणभावा- भावश्च स्यात् सव्येतरगोविषाणवत् । क्रमवृत्तित्वे च तेषां स्वार्थाभावप्रसङ्गश्चेति । सन्तानाद्य- पेक्षया तदुपपत्तिरिति चेत्; न तत्, परीक्षाऽक्षमत्वात् । अतः सर्वस्मिन्नसति विकल्पे ‘अयं विकल्पोऽस्ति अयं नास्ति’ इति विज्ञानस्य विवेको नोपपद्यते । सर्वविकल्पविरहाच्च नास्तित्व- मेवास्य स्यात् । अनुस्मरणाद्यभ्युपगमे च एकस्यानेकक्षणवर्तिनो वस्तुनोऽस्तित्वं सिद्धम् । २५अनुस्मरणादि हि स्वयमनुभूतस्यार्थस्य दृष्टम्, नाननुभूतस्य नान्यानुभूतस्येति । तथा मानसमपि प्रत्यक्षं नोपपद्यते । अपि च, *“षण्णामनन्तरातीतं विज्ञानं यद्धि तन्मनः” [अभिधº१ । १७] इति — अतीतमसत् कथं विज्ञानस्य कारणं स्यात् ? अथ पूर्वोत्तरनाशोत्पत्त्यो- र्युगपद्वृत्तेः कार्यकारणभावः कल्प्यते; भिन्नसन्तानयोरपि विनश्यदुत्पद्यमानयोः कार्यकारणभावः स्यात् । एकसन्ताने शक्त्यनुगमाभ्युपगमे प्रतिज्ञाहानिश्च स्यात् । ५६ अपूर्वाधिगमलक्षणानुपपत्तिश्च सर्वस्य ज्ञानस्य प्रमाणत्वोपपत्तेः । १२ । ‘अपूर्वाधिगमलक्षणं प्रमाणम्’ इत्येतच्च नोपपद्यते । कुतः ? सर्वस्य ज्ञानस्य प्रमाणत्वोपपत्तेः । प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणम्, सर्वेण च ज्ञानेन प्रमीयते । यथा अन्धकारेऽवस्थितानां घटादीनामुत्पत्त्यनन्तरं प्रकाशकः प्रदीप उत्तरकालमपि न तं व्यपदेशं जहाति तदवस्थानकारणत्वात्, एवं ज्ञानमप्युत्पत्त्यनन्तरं घटादी- ०५नामवभासकं भूत्वा प्रमाणत्वमनुभूयोत्तरकालमपि न तं व्यपदेशं त्यजति तदर्थत्वात् । अथ मतम्- क्षणे क्षणेऽन्य एव प्रदीपोऽपूर्वमेव प्रकाशकत्वमवलम्बत इति; एवं सति ज्ञानमपि तादृगेवेति क्षणे क्षणेऽन्यत्वोपपत्तेरपूर्वाधिगमलक्षणमविशिष्टमिति; तत्र यदुक्तम् — *“स्मृतीच्छाद्वेषादिवत् पूर्वाधिगतविषयत्वात् पुनः पुनरभिधानं ज्ञानं न प्रमाणम्” इति, तद् व्याहन्यते । स्वसंवित्तिफलानुपपत्तिश्च अर्थान्तरत्वाभावात् । १३ । प्रमाणं लोके फलवदुपलब्धम् । १०अस्य च प्रमाणस्य केनचित् फलेन भवितव्यमिति । कश्चिदाह — द्व्याभासं हि ज्ञानमुत्पद्यते- स्वाभासं विषयाभासं च । तस्योभयाभासस्य यत्संवेदनं तत्फलमिति; तन्नोपपद्यते; कुतः ? अर्थान्तरत्वाभावात् । लोके प्रमाणात् फलमर्थान्तरभूतमुपलभ्यते । तद्यथा — छेतृछेत्तव्यछेदनसन्नि- धाने द्वैधीभावः फलम्, न च तथा स्वसंवेदनमर्थान्तरभूतमस्ति । तस्मादस्य फलत्वं नोपपद्यते । सत्यम्, एवमेतत्, अतएव तस्मिंन्नधिगमरूपे फले सव्यापारप्रतीततामुपादाय प्रमाणोपचार इति; १५प्रमाणोपचारानुपपत्तिः मुख्याभावात् । १४ । सति मुख्ये लोके उपचारो दृश्यते, यथा सति सिंहे विशेष्टतिर्यग्गतिपञ्चेन्द्रियजातिनखदंष्ट्रासटाटोपभासुरकपिलनयनतारकाद्यवयवविशिष्टे अन्यत्र क्रौर्यशौर्यादिगुणसावर्म्यात् सिंहोपचारः क्रियते । न च तथेह मुख्यं प्रमाणमस्ति, तदभा- वात् फले प्रमाणोपचारो न युज्यते । आकारभेदाद्भेद इति चेत्; न; एकान्तवादत्यागात् । १५ । स्यादेतत् — ग्राहकविषयाभाससंवित्ति- २०शक्तित्रयाकारभेदात् प्रमाणप्रमेयफलकल्पनाभेद इति; तन्न; किं कारणम् ? एकान्तवादत्यागात् । ‘एकमनेकाकारम्’ इत्येतज्जैनेन्द्रं दर्शनम्, तत्कथमेकान्तवादे युज्यते ? यदि ह्येवमभ्युपगम्येत; द्रव्ये कोऽपरितोषः । ‘रूपाद्यनेकात्मकमेकं परमाणुद्रव्यम्, ज्ञानाद्यनेकात्मकमात्मद्रव्यम्’ इति । अथ द्रव्यसिद्धिर्माभूदिति ‘आकारा एव न ज्ञानम्’ इति कल्प्यते; एवं सति कस्य ते आकारा इति तेषामप्यभावः स्यात् । किञ्च, तेषामाकाराणां यौगपद्येन वा उत्पत्तिः स्यात्, क्रमेण वा ? २५यदि योगपद्येन; हेतुहेतुमद्भावो विरुध्यते । अथ क्रमेण; क्षणिकस्य विज्ञानस्याकाराणां कथं क्रमः ? यदि स्यात्; *“अधिगमश्चात्र न भावान्तरम्” इति व्याहन्यते । अपि च बाह्यस्य विज्ञेयस्याभावे अन्तरङ्गाकारत्रयकल्पनायां प्रमाणप्रमाणाभासविशेषो नोप- पद्यते अन्तरङ्गाकाराभेदात् । ‘असद्वस्तु यत्सदिति कल्पयति तत् प्रमाणाभासम्, असदेवेति यत्प्रति- पद्यते तत्प्रमाणम्’ इत्यस्ति विशेष इति चेत्; प्रमेयद्वयव्यवस्थापितप्रमाणद्वयकल्पनाव्याघातः । ३०स्वलक्षणविषयं हि प्रत्यक्षम् सामान्यलक्षणविषयमनुमानम् । स्वलक्षणमसाधारणो धर्मः विकल्पातीतत्वात् ‘इदं तत्’ इत्यव्यपदेश्यः । तद्विपरीतं सामान्यलक्षणमिति । सर्वस्यासत्त्वे किं कृतोऽयं विशेषः ? असत्त्वं हि न स्वतो भिद्यते । संबन्धिभेदात् स्याद्भेदः — ‘घटस्यासत्त्वं पट- स्यासत्त्वम्’ इति; तेषां घटादीनां संबन्धिनामभावे तद्विशेषाभाव इति । ५७ स्यान्मतम् — खात्पतिता नो रत्नवृष्टिः, इष्टमेवाप्रतर्कितमुपस्थितम्, अत एव सर्वं विज्ञा- नाभिधानमयथार्थं परिकल्पितार्थत्वात्, निर्विकल्पार्थगोचरमात्मीयमेव विज्ञानं प्रमाणमिति । उक्तञ्च — *“शास्त्रेषु प्रक्रियाभेदैरविद्यैवोपवर्ण्यते । ०५अनागमविकल्पा हि स्वयं विद्या प्रर्वतते ॥ ”[वाक्यपº२ । २३५] इति । एतच्चानुपपन्नम्; तदधिगमोपायाभावात् । उक्तञ्च — *“प्रत्यक्षबुद्धिः क्रमते न यत्र तल्लिङ्गगम्यं न तदर्थलिङ्गम् । वाचो न वा तद्विषयेण योगः का तद्गतिः कष्टमशृण्वतां ते ॥ ”[युक्त्यनुº श्लोº २२] इति । आहितोभयप्रकारस्य प्रमाणस्य आदिप्रकारविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह — १०मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ताऽभिनिबोध इत्यनर्थान्तरम् ॥ १३ ॥ इतिशब्दस्यानेकार्थसंभवे विवक्षावशादाद्यर्थसंप्रत्ययः । १ । इतिशब्दोऽनेकार्थः संभवति । क्वचिद्धेतौ वर्तते — ‘हन्तीति पलायते, वर्षतीति धावति’ । क्वचिदेवमित्यस्यार्थे वर्तते — इति स्म उपाघ्यायः कथयति ‘एवं स्म’ इति गम्यते । क्वचित्प्रकारे वर्तते — यथा ‘गौरश्वः शुक्लो नीलः, चरति प्लवते, जिनदत्तो देवदत्तः’ इति, ‘एवं प्रकाराः’ इत्यर्थः । क्वचिद्व्यव- १५स्थायां वर्तते — यथा *“ज्वलितिकसंताण्णः”[जैनेº २ । १ । ११२] इति । क्वचिदर्थविपर्यासे वर्तते — यथा ‘गौरित्ययमाह-गौरिति जानीते’ इति । क्वचित्समाप्तौ वर्तते — ‘इति प्रथममाह्नि- कम्’ इति ‘द्वितीयमाह्निकम्’ इति । क्वचिच्छब्दप्रादुर्भावे वर्तते — इति श्रीदत्तम्, इति सिद्धसेनमिति । तत्रेह विवक्षावशादादिशब्दार्थो वेदितव्यः । मतिस्मृतिसंज्ञाचिन्ताभि- निबोधादयः इत्यर्थः । के पुनस्ते ? प्रतिभाबुद्ध्युपलब्ध्यादयः । प्रकारे वा, एवं प्रकारः २०इति । कथमेषां शब्दानामनर्थान्तरत्वम् ? मतिज्ञानावरणक्षयोपशमनिमित्तार्थोपलब्धिविषयत्वादनर्थान्तरत्वं रूढिवशात् । २ । एतेषां मत्यादीनां शब्दानां मतिज्ञानावरणक्षयोपशमनिमित्तायामर्थोपलब्धौ वृत्तेरनर्थान्तरत्वं वेदित- ५८ व्यम् । कथं पुनः ‘मननं मन्यत इति वा मतिः’ इत्येवमाद्यर्थविषयाणामेषामनर्थान्तरत्वम् इति ? अत आह — रूढिवशादिति । यथा गच्छतीति गौरित्यङ्गीकृतमपि गमनं न शब्दवृत्तिनियम- कारणं रूढिवशात् क्वचिदेव वर्तते, तथा मत्यादयः शब्दा व्युत्पत्तिकर्मणि सत्यप्यर्थाश्रयेण भेदे क्वचिदेव वर्तन्त इत्यनर्थान्तरत्वमवसीयते । ०५शब्दभेदादर्थभेदो गवाश्वादिवदिति चेत्; न; अतः संशयात् । ३ । स्यादेतत् — मत्यादीनां शब्दानां परस्परतोऽर्थान्तरत्वमस्ति । कुतः ? शब्दभेदात्, गवाश्वादिवदिति; तन्न; किं कारणम्; अतः संशयात् । यत एव मत्यादीनां शब्दभेदादन्यत्वमाह भवान्, अत एव संशयः । कथम् ? इन्द्रादिवत् । यथा इन्द्रशक्रपुरन्दरादिशब्दभेदेऽपि नार्थभेदः तथा मत्यादि- शब्दभेदेऽप्यर्थाभेद इति । न हि यत एव संशयस्तत एव निर्णयः । किञ्च, १०शब्दाभेदेऽप्यर्थैकत्वप्रसङ्गात् । ४ । यस्य शब्दभेदोऽर्थभेदे हेतुरिति मतम्, तस्य वागादि- नवार्थेषु गोशब्दाभेददर्शनाद् वागाद्यर्थानामेकत्वमस्तु । अथ नैतदिष्टम्; न तर्हि शब्दभेदोऽन्य- त्वस्य हेतुः । किञ्च, आदेशवचनात् । ५ । यथा इन्द्रादीनामेकद्रव्यपर्यायादेशात् स्यादेकत्वं प्रतिनियतपर्यायार्था- देशाच्च स्यादन्यत्वम् — इन्दनादिन्द्रः, शकनाच्छक्रः, पूर्दारणात्पुरन्दर इति । तथा मत्यादीनामेक- १५द्रव्यपर्यायादेशात् स्यादेकत्वम्, प्रतिनियतार्थपर्यायादेशाच्च स्यान्नानात्वम् — ‘मननं मतिः स्मरणं स्मृतिः सज्ञानं संज्ञा चिन्तनं चिन्ता आभिमुख्येन नियतं बोधनमभिनिबोधः’ इति । पर्यायशब्दो लक्षणं नेति चेत्; न; ततोऽनन्यत्वात् । ६ । स्यान्मतम् — मत्यादय अभिनिबोध- पर्यायशब्दा नाभिनिबोधस्य लक्षणम् । कथम् ? मनुष्यादिवत् । यथा मनुष्यमर्त्यमनुज- मानवादयः पर्यायशब्दाः मनुष्यस्य लक्षणं न भवन्तीति; तन्न; किं कारणम् ? ततोऽनन्यत्वात् । २०इह पर्यायिणोऽनन्यः पर्यायशब्दः, स लक्षणम् । कथम् ? औष्ण्याग्निवत् । यथा पर्यायशब्दः औष्ण्यमग्नेः पर्यायिणोऽनन्यत्वादग्नेर्लक्षणं भवति तथा पर्यायशब्दा मत्यादय आंभिनिबोधिक- ज्ञानपर्यायिणोऽनन्यत्वेन अभिनिबोधस्य लक्षणम् । अथवा, ततोऽनन्यत्वात् । यथा मनुष्य- मर्त्यमनुजमानवादय असाधारणत्वादन्यघटादिद्रव्यासंभविनो मनुष्यादनन्यत्वात्तस्य लक्षणम्, अन्यथा हि मनुष्यादिपर्यायालक्षणत्वात् मनुष्याभावो भवेत्, यतो न मनुष्यादिलक्षणव्यति- २५रेकेणास्यान्यल्लक्षणमस्तीति । न चाभाव इष्टः, अतः पर्यायशब्दो लक्षणम् । तथा मति- स्मृत्यादयोऽसाधारणत्वाद् अन्यज्ञानासंभविनोऽभिनिबोधादनन्यत्वात्तस्य लक्षणम् । इतश्च पर्यायशब्दो लक्षणम् । कस्मात् ? गत्वा प्रत्यागतलक्षणग्रहणात् । ७ । कथम् ? अग्न्युष्णवत् । यथा अग्निरिति गत्वा ज्ञात्वा बुद्धिरुष्णपर्यायशब्दं गच्छति । कथं गच्छति ? कोऽयमग्निः ? य उष्ण इति । उष्ण ३०इति च गत्वा बुद्धिः प्रत्यागच्छति । कोऽयमुष्णः ? योऽग्निरिति । तथा मतिरिति गत्वा बुद्धिः स्मृतिं गच्छति । का मतिः ? या स्मृतिरिति । ततः स्मृतिरिति गत्वा बुद्धिः प्रत्यागच्छति । का स्मृतिः ? या मतिरिति । एवमुत्तरेष्वपि । तस्माद् गत्वा प्रत्यागत- लक्षणग्रहणात् पश्यामः ‘पर्यायशब्दो लक्षणम्’ इति । किञ्च, ५९ पर्यायद्वैविध्यादग्निवत् । ८ । यथा अग्नेरात्मभूत उष्णपर्यायो लक्षणं न धूमः, तस्य बाह्येन्धननिमित्तत्वे कादाचित्कत्वात्, तथा आभ्यन्तरो मत्यादिपर्याय आत्मभूतत्वाल्ल- क्षणं नाऽनात्मभूतो बाह्यो मत्यादिशब्दः पुद्गलः तत्प्रत्यायनसमर्थः, तस्य बाह्यकरणप्रयोग- निमित्तत्वात् । ०५इति करणस्य वाऽभिधेयार्थत्वात् । ९ । अथवा इतिकरणोऽयम् अभिधेयार्थः प्रयुज्यते । मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ता अभिनिबोध इति योऽर्थोऽभिधीयते तन्मतिज्ञानमिति । ततो लक्षण- त्वमुपपद्यते । श्रुतादीनामेतैरनभिधानात् । १० । न ह्येतैर्मत्यादिभिः श्रुतादीन्यभिधीयन्ते । वक्ष्यमाणलक्षणसद्भावाच्च । ११ । श्रुतादीनां हि लक्षणं वक्ष्यते । ततः तेषां मत्य- १०प्रसङ्गः । यद्येवंलक्षणं मतिज्ञानमवध्रियते अथास्यात्मलाभे किन्निमित्तमिति ? अत आह — तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तम् ॥ १४ ॥ अथवा, आत्मप्रसादाविशेषात् सर्वज्ञानानामेकत्वप्रसङ्गे निमित्तभेदान्नानात्वं प्रतिपा- दयिषन् ब्रवीति — सत्यपि अमुष्मिन्नविशेषे पृथक्त्वमेषामवेमः । कुतः ? यस्मात्तदिन्द्रिया- १५निन्द्रियनिमित्तमिति । किमिदमिन्द्रियं नाम ? इन्द्रस्यात्मनोऽर्थोपलब्धिलिङ्गमिन्द्रियम् । १ । इन्द्र आत्मा, तस्य कर्ममलीमसस्य स्वयमर्थान् ग्रहीतुमसमर्थस्याऽर्थोपलम्भने यल्लिङ्गं तदिन्द्रियमित्युच्यते । अथ किमिदमनिन्द्रियम् ? अनिन्द्रियं मनोऽनुदरावत् । २ । मनोऽन्तःकरणमनिन्द्रियमित्युच्यते । कथमिन्द्रिय- २०प्रतिषेधेन मन उच्यते ? यथा ‘अयमब्राह्मणः’ इत्युक्ते ब्राह्मणत्वरहिते कस्मिंश्चित् संप्रत्ययो भवति, तथा इन्द्रलिङ्गविरहिते अन्यस्मिन् अनिन्द्रियमिति संप्रत्ययः स्यात्, न तु इन्द्रलिङ्ग एव मनसि; नैष दोषः; ईषत्प्रतिषेधात् । कथम् ? अनुदरावत् । यथा ‘अनुदरा कन्या’ इति नास्या उदरं न विद्यते, किन्तु गर्भभारोद्वहनसमर्थोदराभावादनुदरा, तथा अनिन्द्रियमिति नास्येन्द्रियत्वाभावः, किन्तु चक्षुरादिवत् प्रतिनियतदेशविषयावस्थानाभावात् अनिन्द्रियं मन २५इत्युच्यते । अन्तरङ्गं तत्करणम्, इन्द्रियानपेक्षत्वात् । ३ । नास्येन्द्रियेष्वपेक्षास्तीति इन्द्रियान- पेक्षम् । न ह्यस्य गुणदोषविचारस्वविषयप्रवृत्तौ इन्द्रियापेक्षास्ति ततोऽन्तरङ्गं तत्करण- मिति वेदितव्यम् । तदुभयमवष्टभ्य यदुत्पद्यते तन्मतिज्ञानमिति । तदित्यग्रहणम्, अनन्तरत्वादिति चेत्; न; उत्तरार्थत्वात् । ४ । स्यादेतत् — मतिज्ञानस्या- ३०नन्तरत्वादनेनाभिसंबन्धो भवतीति तदित्येतद्ग्रहणमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? उत्तरार्थ- त्वात् । उत्तरार्थं हि तत् । इतरथा हि अवग्रहेहावायधारणा मतिज्ञानभेदा इति विज्ञातु- मशक्याः । तद्ग्रहणे पुनः क्रियमाणे तन्मतिज्ञानमवग्रहादय इति संबन्धः सुगमो भवति । यदेतस्मिन्निमित्तद्वयसन्निधाने सत्यात्मलाभं प्रत्यागूर्णमनिर्वर्णितभेदमिति तद्भेद- प्रतिपत्त्यर्थमाह — ६० अवग्रहेहावायधारणाः ॥ १५ ॥ विषयविषयिसन्निपातसमनन्तरमाद्यं ग्रहणमवग्रहः । १ । विषयविषयिसन्निपाते दर्शनं भवति, तदनन्तरमंर्थस्य ग्रहणमवग्रहः । ०५अवगृहीतेऽर्थे तद्विशेषाकाङ्क्षणमीहा । २ । यथा ‘पुरुषः’ इत्यवगृहीते तस्य भाषावयो- रूपादिविशेषैराकाङ्क्षणमीहा । विशेषनिर्ज्ञानाद्याथात्म्यावगमनमवायः । ३ । भाषादिविशेषनिर्ज्ञानात्तस्य याथात्म्येना- वगमनमवायः । ‘दाक्षिणात्योऽयम्, युवा, गौरः’ इति वा । निर्णीतार्थाऽविस्मृतिर्धारणा । ४ । भाषावयोरूपादिविशेषैर्याथात्म्येन निर्णीतस्य पुरुषस्यो- १०त्तरकालम् ‘स एवायम्’ इत्यविस्मरणं यतो भवति सा धारणा । त एते मतिज्ञानभेदाः । अत्राह — इदमानुपूर्व्यं किं कृतमेषाम् ? उच्यते — अवग्रहादीनामानुपूर्व्यमुत्पत्तिक्रमापेक्षम् । ५ । अवग्रहपूर्वकत्वात् इतरेषाम् आदाववग्रहः क्रियते । तथेतरेष्वपि योज्यम् । अत्राह — अवग्रहेहयोरप्रामाण्यं तत्सद्भावेऽपि संशयदर्शनाच्चक्षुर्वत् । ६ । यथा चक्षुषि न निर्णयः, १५सत्येव तस्मिन् ‘किमयं स्थाणुराहोस्वित् पुरुषः’ इति संशयदर्शनात्, तथा अवग्रहेऽपि सति न निर्णय ईहादर्शनात्, ईहायां च न निर्णयः, यतो निर्णयार्थमीहा नत्वीहैव निर्णयः । यश्च निर्णयो न भवति स संशयजातीय इत्यप्रामाण्यमनयोरिति । अवग्रहवचनादिति चेत्; न; संशयानतिवृत्तेरालोचनवत् । ७ । स्यादेतत् — नावग्रहः संशयः । कुतः ? अवग्रहवचनात् । यत उक्तः ‘पुरुषोऽयम्’ इति अवग्रहः, ‘तस्य भाषावयोरूपादिविशेषा- २०काङ्क्षणमीहा’ इति । संशयस्तु अप्रतिपत्तिरेवेति; तन्न; किं कारणम् ? संशयानतिवृत्तेः । कथम् ? आलोचनवत् । यथा ऊर्ध्वार्थालोचने ‘किमयमूर्ध्वोऽर्थः स्थाणुः, उत पुरुषः’ इति संश- यानतिवृत्तिः तथा ‘ऊर्ध्वोऽयमर्थः’ इत्यवग्रहे ईहाद्यपेक्षत्वात् संशयानतिवृत्तिः । उच्यते — लक्षणभेदादन्यत्वमग्निजलवत् । ८ । यथा अग्निजलयोः दहनप्रकाशनादि — द्रवतास्नेहनादि- प्रतिनियतलक्षणभेदात् अन्यत्वं तथा अवग्रहसंशययोर्लक्षणभेदादन्यत्वम् । कोऽसौ लक्षणभेदः ? २५उच्यते — अनेकार्थाऽनिश्चिताऽपर्युदासात्मकः संशयः तद्विपरीतोऽवग्रहः । ९ । स्थाणुपुरुषाद्यनेकार्था- लम्बनसन्निधानादनेकार्थात्मकः संशयः, एकपुरुषाद्यन्यतमात्मकोऽवग्रहः । स्थाणुपुरुषानेकधर्मा- निश्चितात्मकः संशयः, यतो न स्थाणुधर्मान् पुरुषधर्मांश्च निश्चिनोति, अवग्रहस्तु पुरुषाद्यन्यत- मैकधर्मनिश्चयात्मकः । स्थाणुपुरुषानेकधर्माऽपर्युदासात्मकः संशयः, यतो न प्रतिनियतान् ३०स्थाणुपुरुषधर्मान् पर्युदस्यति संशयः, अवग्रहः पुनः पर्युदासात्मकः, स ह्यन्यान् ध्रुवादीन् पर्यायान् पर्युदस्य ‘पुरुषः’ इत्येकपर्यायालम्बनः । संशयतुल्यत्वमपर्युदासादिति चेत्; न; निर्णयविरोधात् संशयस्य । १० । स्यादेतत् — संशय- तुल्योऽवग्रहः । कुतः ? अपर्युदासात् । यथा संशयः स्थाणुपुरुषविशेषापर्युदासात्मकः तथा अवग्रहोऽपि ‘पुरुषः’ इति भाषावयोरूपाद्यपर्युदासात्मकः । अतश्चैतदेवं यदुत्तरकालं ३५तद्विशेषार्थमीहामारभत इति; तन्न; किं कारणम् ? निर्णयविरोधात् संशयस्य । संशयो हि निर्णयविरोधी नत्ववग्रहः निर्णयदर्शनात् । ६१ ईहायां तत्प्रसङ्ग इति चेत्; न; अर्थादानात् । ११ । स्यादेतत् — यदि निर्णयाविरोध्यवग्रह इति न संशयः, ननु ईहाया निर्णयविरोधिनीत्वात् संशयत्वप्रसङ्ग इति; तन्न; किं कारणम् ? अर्थादानात् । अवगृह्यार्थं तद्विशेषोपलब्ध्यर्थमर्थादानमीहा । संशयः पुनर्नार्थविशेषालम्बनः । संशयपूर्वकत्वाच्च । १२ । संशयो हि पूर्वमुपजायते ईहायाः । कथम् ? इह पुरुषमवगृह्य ०५‘किमयं दाक्षिणात्य उत औदीच्यः’ इत्येवमाद्यप्रतिपत्तौ संशयः, एवंसंशयितस्योत्तरकालं विशेषोपलिप्सां प्रति यतनमीहेति संशयादर्थान्तरत्वम् । अत एव संशयावचनम् अर्थगृहीतेः । १३ । अत एव सूत्रे संशयो नोक्तः । कुतः ? अर्थ- गृहीतेः । सति हि संशये ईहायाः प्रवृत्तिर्नाऽसतीति । आह — किमयम् अपाय उत अवाय इति ? उभयथा न दोषः । अन्यतरवचनेऽन्यतर- १०स्यार्थगृहीतत्वात् । यदा ‘न दाक्षिणात्योऽयम्’ इत्यपायं त्यागं करोति तदा ‘औदीच्यः’ इत्य- वायोऽधिगमोऽर्थगृहीतः । यदा च ‘औदीच्यः’ इत्यवायं करोति तदा ‘न दाक्षिणात्योऽयम्’ इत्य- पायोऽर्थगृहीतः । कश्चिदाह — यदुक्तं भवता विषयविषयिसन्निपाते दर्शनं भवति, तदनन्तरमवग्रह इति; तदयुक्तम्; अवैलक्षण्यात् । न ह्यवग्रहाद्विलक्षणं दर्शनमस्तीति । अत्रोच्यते — न; वैलक्षण्यात् । १५कथम् ? इह चक्षुषा चक्षुर्दर्शनावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमाङ्गोपाङ्गनामावष्टम्भाद् अविभावि- तविशेषसामर्थ्येन ‘किञ्चिदेतद्वस्तु’ इत्यालोकनमनाकारं दर्शनमित्युच्यते बालवत् । यथा जात- मात्रस्य बालस्य प्राथमिक उन्मेषोऽसौ अविभावितरूपद्रव्यविशेषालोचनाद्दर्शनं विवक्षितं तथा सर्वेषाम् । ततो द्वित्रादिसमयभाविषून्मेषेषु चक्षुरवग्रहमतिज्ञानावरणवीर्या न्तरायक्षयापेशमाङ्गो- पाङ्गनामावष्टम्भाद् ‘रूपमिदम्’ इति विभावितविशेषोऽवग्रहः । यत् प्रथमसमयोन्मेषितस्य २०बालस्य दर्शनं तद् यदि अवग्रहजातीयत्वात् ज्ञानमिष्टम्; तन्मिथ्याज्ञानं वा स्यात्, सम्यग्ज्ञानं वा ? मिथ्याज्ञानत्वेऽपि संशयविपर्ययानध्यवसायात्मकं [वा] स्यात् ? तत्र न तावत् संशयवि- पर्ययात्मकं वाऽचेष्टि; तस्यसम्यग्ज्ञानपूर्वकत्वात् । प्राथमिकत्वाच्च तन्नास्तीति । न वाऽनध्यवसायरूपम्; जात्यन्धवधिररूपशब्दवत् वस्तुमात्रप्रतिपत्तेः । न सम्यग्ज्ञानम्; अर्थाकारावलम्बनाभावात् । किञ्च, २५कारणनानात्वात् कार्यनानात्वसिद्धेः । यथा मृत्तन्तुकारणभेदात् घटपटकार्यभेदः तथा दर्श- नज्ञानावरणक्षयोपशमकारणभेदात् तत्कार्यदर्शनज्ञानभेद इति । अस्ति प्राक् अवग्रहाद्दर्शनम् । ततः शुक्लकृष्णादिरूपविज्ञानसामर्थ्योपेतस्यात्मनः ‘किं शुक्लमुत कृष्णम्’ इत्यादिविशेषाप्रतिपत्तेः संशयः । ततः शुक्लविशेषाकाङ्क्षणं प्रतीहनमीहा । ततः ‘शुक्लमेवेदं न कृष्णम्’ इत्यवायनमवायः । अवेतस्यार्थस्याविस्मरणं धारणा । एवं श्रोत्रादिषु मनस्यपि योज्यम् । तदावरणकर्मक्षयोप- ३०शमविकल्पात् प्रत्येकमवग्रहादिज्ञानावरणभेद इष्यते । कथम् ? ज्ञानावरणमूलप्रकृतेः पञ्चो- त्तरप्रकृतयः, तासामप्युत्तरोत्तराः प्रकृतिविशेषाः सन्ति । *“ज्ञानावरणस्योत्तरोत्तरप्रकृतयः असंख्येया लोकाः” इति वचनात् । ६२ आह — ईहादीनाममतिज्ञानप्रसङ्गः । कुतः ? परस्परकार्यत्वात् । अवग्रहः कारणम् ईहा कार्यम्, ईहा कारणम् अवायः कार्यम्, अवायः कारणं धारणा कार्यम् । न चेहादीनाम् इन्द्रि- यानिन्द्रियनिमित्तत्वमस्तीति; नैष दोषः; ईहादीनाम् अनिन्द्रियनिमित्तत्वात् मतिज्ञानव्यपदेशः । यद्येवं श्रुतस्यापि प्राप्नोति; इन्द्रियगृहीतविषयत्वादीहादीनाम् अनिन्द्रियनिमित्तत्वमप्युपचर्यते, ०५न तु श्रुतस्यायं विधिरस्ति तस्यानिन्द्रियविषयत्वादिति श्रुतस्याप्रसङ्गः । यद्येवं चक्षुरिन्द्रिये- हादिव्यपदेशाभाव इति चेत्; न; इन्द्रियशक्तिपरिणतस्य जीवस्य भावेन्द्रियत्वे तद्व्यापारका- र्यत्वात् । इन्द्रियभावपरिणतो हि जीवो भावेन्द्रियमिष्यते, तस्य विषयाकारपरिणामा ईहा- दय इति चक्षुरिन्द्रियेहादिव्यपदेश इति । य इमे अवग्रहादयो मतिज्ञानप्रभेदा उक्तास्ते ज्ञानावरणक्षयोपशमनिमित्ताः केषां १०भवन्तीति ? उच्यते — बहुबहुविधक्षिप्रानिःसृतानुक्तध्रुवाणां सेतराणाम् ॥ १६ ॥ संख्यावैपुल्यवाचिनो बहुशब्दस्य ग्रहणमविशेषात् । १ । बहुशब्दो हि संख्यावाची वैपु- ल्यवाची च, तस्योभयस्यापि ग्रहणम् । कस्मात् ? अविशेषात् । संख्यायाम् ‘एको द्वौ बहवः’ इति, वैपुल्ये ‘बहुरोदनो बहुः सूपः’ इति । १५बह्ववग्रहाद्यभावः प्रत्यर्थवशवर्तित्वादिति चेत्; न; सर्वदैकप्रत्ययप्रसङ्गात् । २ । स्यादेतत् — प्रत्यर्थवशवर्ति विज्ञानं नानेकमर्थं ग्रहीतुमलम्, अतो बह्ववग्रहादीनामभाव इति; तन्न; किं कारणम् ? सर्वदैकप्रत्ययप्रसङ्गात् । यथा इरिणाटव्यां कश्चिदेकमेव पुरुषमवलोकयन् नानेक इत्यवैति, मिथ्याज्ञानमन्यथा स्यात् एकत्र अनेकबुद्धिर्यदि भवेत्, तथा नगरवनस्कन्धावाराव- गाहिनोऽपि तस्यैकप्रत्ययः स्यात् सार्वकालिकः । अतश्चानेकार्थग्राहिविज्ञानस्यात्यन्तासंभवात् २०नगरवनस्कन्धावारप्रत्ययनिवृत्तिः । नैताः संज्ञा ह्येकार्थनिवेशिन्यः, तस्माल्लोकसंव्यवहार- निवृत्तिः । किञ्च, नानार्थप्रत्ययाभावात् । ३ । यस्यैकार्थमेव नियमाज्ज्ञानं तस्य पूर्वज्ञाननिवृत्तावुत्तरज्ञानो- त्पत्तिः स्यात्, अनिवृत्तौ वा ? उभयथा च दोषः । यदि पूर्वमुत्तरज्ञानोत्पत्तिकालेऽस्ति; यदु- क्तम् *“एकार्थमेकमनस्त्वात्” इत्यदो विरुध्यते । यथैकं मनोऽनेकप्रत्ययारम्भकं तथैक- २५प्रत्ययोऽनेकार्थों भविष्यति, अनेकस्य प्रत्ययस्यैककालसंभवात् । नन्वनेकार्थोपलब्धिरुपपत्स्यते; तत्र यदभिमतम्’ — *“एकमेव एकस्य ज्ञानमेकं चार्थमुपलभते” इत्यमुष्य व्याघातः । अथ पुनर्विनिवृत्ते पूर्वस्मिन्नुत्तरज्ञानोत्पत्तिः प्रतिज्ञायते; ननु सर्वथैकार्थमेकमेव ज्ञानमिति, अतः ‘इदमस्मादन्यत्’ इत्येष व्यवहारो न स्यात् । अस्ति च सः, तस्मान्न किञ्चिदेतत् । किञ्च, आपेक्षिकसंव्यवहारविनिवृत्तेः । ४ । यस्यैकज्ञानमनेकार्थविषयं न विद्यते; तस्य मध्यमा- ३०प्रदेशिन्योर्युगपदनुपलम्भात् तद्विषयदीर्घह्रस्वव्यवहारो विनिवर्तेत । आपेक्षिको ह्यसौ, न चापेक्षास्ति । किञ्च, संशयाभावप्रसङ्गात् । ५ । एकार्थविषयवर्तिनि विज्ञाने, स्थाणौ पुरुषे वा प्राक्प्रत्यय- जन्म स्यात्, नोभयोः प्रतिज्ञातविरोधात् । यदि स्थाणौ; पुरुषाभावात् स्थाणुवन्ध्यापुत्रवत् ६३ संशयाभावः स्यात् । अथ पुरुषेः तथा स्थाणुद्रव्यानपेक्षत्वात् संशयो न स्यात्, तत्पूर्ववत् । नत्वभाव इष्टः, अतो नैकार्थग्राहिविज्ञानकल्पना श्रेयसीति । किञ्च, ईप्सितनिष्पत्त्यनियमात् । ६ । विज्ञानस्यैकार्थावलम्बित्वे चित्रकर्मणि निष्णातस्य चैत्रस्य पूर्णकलशमालिखतः तत्क्रियाकलशतत्प्रकारग्रहणविज्ञानभेदात् इतरेतरविषयसंक्रमाभावात् ०५अनेकविज्ञानोत्पादनिरोधक्रमे सति अनियमेन निष्पत्तिः स्यात् । दृष्टा तु सा नियमेन । सा चैकार्थग्राहिणि विज्ञाने विरुध्यते । तस्मान्नानार्थोंऽपि प्रत्ययोऽभ्युपेयः । द्वित्रादिप्रत्ययाभावाच्च । ७ । एकार्थविषयवर्तिनि विज्ञाने ‘द्वाविमौ इमे त्रयः’ इत्यादि प्रत्ययस्याभावः, यतो नैकं विज्ञानं द्वित्राद्यर्थानां ग्राहकमस्ति । सन्तानसंस्कारकल्पनायां च विकल्पानुपपत्तिः । ८ । सन्ताने संस्कारे च कल्प्यमाने १०विकल्पयोरनुपपत्तिः । स सन्तानः संस्कारश्च ज्ञानजातीयो वा स्यात्, अज्ञानजातीयो वा ? यद्यज्ञानजातीयः; न ततः किञ्चित् प्रयोजनमस्ति । ज्ञानजातीयत्वेऽपि एकार्थग्राहित्वं वा स्यात्, अनेकार्थग्राहित्वं वा ? यद्येकार्थग्राहित्वम्; दोषविधिस्तदवस्थः । अथानेकार्थग्राहित्वम्; प्रतिज्ञा- हानिः प्रसज्यते । विधग्रहणं प्रकारार्थम् । ९ । ‘विधयुक्तगतप्रकाराः समानार्थाः’ इति प्रकारार्थो विधशब्दः । १५बहुविधं बहुप्रकारमित्यर्थः । क्षिप्रग्रहणमचिरप्रतिपत्त्यर्थम् । १० । ‘अचिरप्रतिपत्तिः कथं स्यात्’ इति क्षिप्रग्रहणं क्रियते । अनिःसृतग्रहणमसकलपुद्गलोद्गमार्थम् । ११ । अनिःसृतग्रहणं क्रियते असकलपुद्गलो- द्गमार्थम् । २०अनुक्तमभिप्रायेण प्रतिपत्तेः । १२ । ‘अभिप्रायेण प्रतिपत्तिरस्ति’ इत्यनुक्तग्रहणं क्रियते । ध्रुवं यथार्थग्रहणात् । १३ । ध्रुवग्रहणं क्रियते ‘यथार्थग्रहणमस्ति’ इति । सेतरग्रहणाद्विपर्ययावरोधः । १४ । ‘अल्पमल्पविधं चिरं निःसृतमुक्तमध्रुवम्’ इत्येतेषा- मवरोधो भवति सेतरग्रहणात् । अवग्रहादिसंबन्धात् कर्मनिर्देशः । १५ । ‘बह्वादीनाम्’ इति कर्मनिर्देशोऽवग्रहाद्यपेक्षो २५वेदितव्यः । बह्वादीनामादौ वचनं विशुद्धिप्रकर्षयोगात् । १६ । ज्ञानावरणक्षयोपशमविशुद्धिप्रकर्षयोगे सति बह्वादीनामवग्रहादयो भवन्ति इति तेषां ग्रहणमादौ क्रियते । ते च प्रत्येकमिन्द्रियानिन्द्रियेषु द्वादशविकल्पा नेयाः । तद्यथा — प्रकृष्टश्रोत्रेन्द्रियावरण- वीर्यान्तरायक्षयोपशमाङ्गोपाङ्गनामोपष्टम्भात् संभिन्नश्रोताऽन्यो वा युगपत्ततविततघन- ३०सुषिरादिशब्दश्रवणाद् बहुशब्दमवगृह्णाति । अल्पश्रोत्रेन्द्रियावरणक्षयोपशमपरिणाम आत्मा ततशब्दादीनामन्यतममल्पं शब्दमवगृह्णाति । प्रकृष्टश्रोत्रेन्द्रियावरणक्षयोपशमादिसन्निधाने सति ततादिशब्दविकल्पस्य प्रत्येकमेकद्वित्रिचतुःसंख्येयासंख्येयानन्तगुणस्यावग्राहकत्वात् बहु- ६४ विधमवगृह्णाति । अल्पविशुद्धिश्रोत्रेन्द्रियादिपरिणामकारण आत्मा ततादिशब्दानामेकविधा- वग्रहणात् एकविधमवगृह्णाति । प्रकृष्टश्रोत्रेन्द्रियावरणक्षयोपशमादिपरिणामित्वात् क्षिप्रं शब्दमवगृह्णाति । अल्पश्रोत्रेन्द्रियावरणक्षयोपशमादिपारिणामिकत्वात् चिरेण शब्दमवगृह्णाति । सुविशुद्धश्रोत्रादिपरिणामात् साकल्येनानुच्चारितस्य ग्रहणात् अनिःसृतमवगृह्णाति । निःसृतं ०५प्रतीतम् । प्रकृष्टविशुद्धिश्रोत्रेन्द्रियादिपरिणामकारणत्वात् एकवर्णानिर्गमेऽपि अभिप्रायेणैव अनुच्चारितं शब्दमवगृह्णाति ‘इमं भवात् शब्दं वक्ष्यति’ इति । अथवा, स्वरसंचारणात् प्राक् तन्त्रीद्रव्यातोद्याद्यामर्शनेनैव अवादितम् अनुक्तमेव शब्दमभिप्रायेणावगृह्य आचष्टे- ‘भवानिमं शब्दं वादयिष्यति’ इति । उक्तं प्रतीतम् । संक्लेशपरिणामनिरुत्सुकस्य यथा- नुरूपश्रोत्रेन्द्रियावरणक्षयोपशमादिपरिणामकारणावस्थितत्वात् यथा प्राथमिकं शब्दग्रहणं १०तथावस्थितमेव शब्दमवगृह्णाति नोनं नाभ्यधिकम् । पौनःपुन्येन संक्लेशविशुद्धिपरिणाम- कारणापेक्षस्यात्मनो यथानुरूपपरिणामोपात्तश्रोत्रेन्द्रियसान्निध्येऽपि तदावरणस्येषदीषदा- विर्भावात् पौनःपुनिकं प्रकृष्टावकृष्टश्रोत्रेन्द्रियावरणादिक्षयोपशमपरिणामत्वाच्च अध्रुवमव- गृह्णाति शब्दम् — क्वचिद् बहु क्वचिदल्पं क्वचिद् बहुविधं क्वचिदेकविधं क्वचित् क्षिप्रं क्वच्चिरेण क्वचिदनिःसृतं क्वचिन्निसृतं क्वचिदुक्तं क्वचिदनुक्तम् । १५अत्राह — बहुबहुविधयोः कः प्रतिविशेषो यावतोभयत्रापि ततादिशब्दग्रहणमविशिष्ट- मस्ति ? उच्यते — न, विशेषदर्शनात् । यथा कश्चित् बहूनि शास्त्राणि मौलेन सामान्यार्थे- नाविशेषितेन व्याचष्टे न तु बहुभिर्विशेषितार्थैः, कश्चिच्च तेषामेव बहूनां शास्त्राणां बहु- भिरर्थैः परस्परातिशययुक्तैर्बहुविकल्पैर्व्याख्यानं करोति, तथा ततादिशब्दग्रहणाविशेषेऽपि यत्प्र- त्येकं ततादिशब्दानाम् एकद्वित्रिचतुःसंख्येयाऽसंख्येयाऽनन्तगुणपरिणतानां ग्रहणं तद् बहुविध- २०ग्रहणम्, यत्ततादीनां सामान्यग्रहणं तद् बहुग्रहणम् । आह — उक्तनिःसृतयोः कः प्रतिविशेषः, यतः सकलशब्दनिःसरणान्निःसृतम् उक्त- मप्येवंविधमेव ? उच्यते — अन्योपदेशपूर्वकं शब्दग्रहणम् उक्तम् ‘गोशब्दोऽयम्’ इति । स्वत एव ग्रहणं निःसृतम् । चक्षुषा तु विशुद्धचक्षुरिन्द्रियावरणक्षयोपशमपरिणामकारणत्वात् शुक्लकृष्णरक्तनीलपीत- २५रूपपर्यायं बहुमवगृह्णाति । अल्पं पूर्ववत् । प्रकृष्टविशुद्धिचक्षुरिन्द्रियादिक्षयोपशमपरिणाम- कारणत्वात् शुक्लादिपञ्चतयरूपगुणस्य प्रत्येकमेकद्वित्रिचतुःसंख्येयासंख्येयानन्तगुणपरिणा- मिनोऽवग्राहकत्वसामर्थ्याद् बहुविधं रूपमवगृह्णाति । एकविधं पूर्ववत् । क्षिप्रचिरयोरप्युक्त एव क्रमः । पञ्चवर्णवस्त्रकम्बलचित्रपटादीनां सकृदेकदेशविषयपञ्चवर्णग्रहणात् कृत्स्नपञ्चवर्णे- ष्वदृष्टेष्वनिःसृतेष्वपि तद्वर्णाविष्करणसामर्थ्याद् अनिःसृतमवगृह्णाति । अथवा, देशान्तरस्थ- ३०पञ्चवर्णपरिणतैकवस्त्रादिकथनात् साकल्येनाऽकथितस्यापि एकदेशकथनेनैव तत्कृत्स्नपञ्च- वर्णग्रहणाद् अनिःसृतम् । निःसृतं प्रतीतम् । सुविशुद्धचक्षुरिन्द्रियादिक्षयोपशम आत्मा शुक्ल- कृष्णादिवर्णमिश्रीकरणदर्शनात् परेणाकथितमपि वर्णमभिप्रायेणैव प्रतिपद्यते — ‘भवानिमं वर्णमे- तद्वर्णद्वयमिश्रणात् करिष्यति’ इत्येवं ग्रहणादनुक्तं रूपमवगृह्णाति । अथवा, देशान्तरस्थपञ्च- ६५ वर्णैकद्रव्यकथने ताल्वादिकरणसंश्लेषात् प्राक् सकृदप्यकथितमेव द्रव्यमाचष्टे ‘भवानेवंविध- मस्माकं पञ्चवर्णद्रव्यं व्याकरिष्यति’ इत्यनुक्तं रूपमवगृह्णाति । परकीयाभिप्रायानपेक्षम् आत्मीयचक्षुरिन्द्रियपरिणामसामर्थ्यादेवोक्तं रूपमवगृह्णाति । संक्लेशपरिणामनिरुत्सुकस्य यथानुरूपचक्षुरिन्द्रियावरणक्षयोपशमपरिणामकारणावस्थितत्वात् यथा प्राथमिकं रूपग्रहणं ०५तथावस्थितमेव रूपमवगृह्णाति नोनं नाभ्यघिकम् । पौनःपुन्येन संक्लेशविशुद्धिपरिणामकारणा- पेक्षस्य आत्मनो यथानुरूपपरिणामोपात्तचक्षुरिन्द्रियसान्निध्येऽपि तदावरणस्येषदीषदाविर्भावात् पौनःपुनिकं प्रकृष्टावकृष्टचक्षुरिन्द्रियावरणक्षयोपशमपरिणामकारणत्वाच्च अध्रुवमवगृह्णाति रूपं क्वचिद् बहु क्वचिदल्यं क्वचिद् बहुविधं क्वचिदेकविधं क्वचित् क्षिप्रं क्वच्चिरेण क्वचि- दनिःसृतं क्वचिन्निःसृतं क्वचिदनुक्तं क्वचिदुक्तम् । एवं घ्राणाद्यवग्रहेष्वपि योज्यम् । तथे- १०हावायधारणा अपि बह्वादिभिः सेतरैरवसेयाः । कश्चिदाह — श्रोत्रघ्राणस्पर्शनरसनचतुष्टयस्य प्राप्यकारित्वात् अनिःसृतानुक्तशब्दाद्यवग्र- हेहावायधारणा न युक्ता इति; उच्यते — अप्राप्तत्वात् । १७ । कथम् ? पिपीलिकादिवत् । १८ । यथा पिपीलिकादीनां घ्राणरसनदेशाप्राप्तेऽपि गुडादिद्रव्ये गन्ध- १५रसज्ञानम्, तच्च यैश्च यावद्भिश्चास्मदाद्यप्रत्यक्षसूक्ष्मगुडावयवैः पिपीलिकादिघ्राणरसनेन्द्रि- ययोः परस्परानपेक्षा प्रवृत्तिस्ततो न दोषः । अस्मदादीनां तदभाव इति चेत्; न; श्रुतापेक्षत्वात् । १९ । यथा भूगृहसंवर्द्धितोत्थि- तस्य पुंसः चक्षुरादिभिरवभासितेष्वपि घटादिषु ‘घटोऽयं रूपमिदम्’ इत्यादि यद्विशेषपरि- ज्ञानं तत् श्रुतापेक्षं परोपदेशापेक्षत्वात्, तथा अस्मदादीनामप्यनिःसृतानुक्तमपि ज्ञानविकल्प- २०शब्दात् यदवग्रहादिज्ञानं तत् श्रुतापेक्षम् । किञ्च, लब्ध्यक्षरत्वात् । २० । श्रुतज्ञानप्रभेदरूपणायां लब्ध्यक्षरश्रुतकथनं षोढा प्रविभक्तम् । तद्यथा — *“चक्षुःश्रोत्रघ्राणरसनस्पर्शनमनोलब्ध्यक्षरम्” इत्यार्ष उपदेशः । अतः चक्षुः- श्रोत्रघ्राणरसनस्पर्शनेन्द्रियमनोलब्ध्यक्षरसान्निध्यात् एतत्सिध्यति अनिसृतानुक्तानामपि शब्दादीनां अवग्रहादिज्ञानम् । २५यद्यवग्रहादयो बह्वादीनां कर्मणामाक्षेप्तारो बह्वादीनि पुनर्विशेषणानि कस्येति ? अत आह — अर्थस्य ॥ १७ ॥ चक्षुरादिविषयोऽर्थः, तस्य बह्वादिविशेषणविशिष्टस्य अवग्रहादयो भवन्ति । इयर्ति पर्यायनर्यते वा तैरित्यर्थो द्रव्यम् । १ । प्रत्यात्मसंबन्धिनः पर्यायान् उभयनिमित्त- ३०वशादुत्पत्तिं प्रत्यागूर्णान् इयर्ति गच्छति, अर्यते गम्यते वा तैरित्यर्थः । कः पुनरसौ ? द्रव्यम् । किमर्थमिदमुच्यते — ६६ अर्थवचनं गुणग्रहणनिवृत्त्यर्थम् । २ । केचित् — ‘रूपादयो गुणा एवेन्द्रियैः सन्निकृष्यन्ते तत- स्तद्ग्रहणम्’ इति मन्यन्ते; तन्मतनिवृत्त्यर्थम् ‘अर्थस्य’ इत्युच्यते । न हि ते रूपादयो गुणा अमूर्ता इन्द्रियसन्निकर्षमापद्यन्ते इति । तत्प्रचयविशेषे सति सन्निकर्षसंभव इति चेत्; न; गुणानां प्रचयानुपपत्तेः । सत्यपि वा प्रचये अर्थान्तरप्रादुर्भावाभावात् सूक्ष्मावस्थानतिक्रमात् ०५अग्रहणमेवैषां स्यात् । न तर्हीदानीमिदं भवति — ‘रूपं मया दृष्टं गन्धो वा घ्रातः’ इति, भवति च; अर्थग्रहणात् तदव्यतिरेकात् तेषामपि ग्रहणोपपत्तेः । तेषु सत्सु मतिज्ञानात्मलाभात् सप्तमीप्रसङ्गः । ३ । यतो विषयेषु सत्सु मतिज्ञानमावि- र्भवति अतः ‘अर्थे’ इति वाच्यम् । न; अनेकान्तात् । ४ । नायमेकान्तोऽस्ति — ‘सत्यर्थे मतिज्ञानं भवति’ इति, यतः सत्यप्यर्थे १०अवनितलभवनसंभूतस्य कुमारस्योत्तीर्णमात्रस्य घटरूपादिमतिज्ञानाभावः । अथवा, नायमेका- न्तोऽस्ति, अधिकरणस्य सत्त्वात् सप्तमीप्रसङ्ग इति । कस्मात् ? तस्याविवक्षितत्वात् । विवक्षा- वशाद्धि कारकाणि भवन्ति । क्रियाकारकसंबन्धस्य विवक्षितत्वात् । ५ । अवग्रहादयः क्रियाविशेषा उक्ताः, तेषामवश्यं केनचित् कर्मणा भवितव्यमिति ‘बह्वादिविकल्पस्यार्थस्य’ इत्युच्यते । १५बह्वादिसामानाधिकरण्याद् बहुत्वप्रसङ्गः । ६ । यतो बह्वादिरेवार्थः नातोऽन्यः, ततो बह्वादिसामान्याधिकरण्यात् ‘अर्थानाम्’ इति बहुत्वं प्राप्नोति ? न वा, अनभिसम्बन्धात् । ७ । न वैष दोषः । किं कारणम् ? अनभिसंबन्धात् । न ह्यस्य बह्वादिभिरभिसंबन्धः क्रियते । केन तर्हि ? अवग्रहादिभिः । ‘कस्य’ इत्युक्ते ‘अर्थस्य’ इत्यभि- सम्बध्यते, तद्विशेषणं बह्वादिग्रहणम् । २०सर्वस्य वाऽर्यमाणत्वात् । ८ । अथवा, सर्वस्यार्यमाणस्यार्थत्वम्, अतो जातिप्रधानत्वान्नि- र्देशस्य ‘अर्थस्य’ इत्येकत्वनिर्देशो युक्तः । प्रत्येकमभिसंबन्धाद्वा । ९ । अथवा प्रत्येकमभिसंबन्धः क्रियते — बहोरर्थस्य बहुविधस्या- र्थस्य इति । किममी अवग्रहादयः सर्वस्येन्द्रियानिन्द्रियार्थस्य भवन्ति उत कश्चिद्विषयविशेषोऽ- २५स्तीति ? अत आह — व्यञ्जनस्यावग्रहः ॥ १८ ॥ व्यञ्जनमव्यक्तं शब्दादिजातं तस्यावग्रहो भवति । किमर्थमिदम् ? नियमार्थम् — ‘अवग्रह एव नेहादयः’ इति । स तर्ह्येवकारः कर्तव्यः ? न वा; सामर्थ्यादवधारणप्रतीतेः अब्भक्षवत् । १ । न वा कर्तव्यः । किं कारणम् ? साम- ३०र्थ्यादवधारणप्रतीतेः । कथम् ? अब्भक्षवत् । यथा न कश्चिदपो न भक्षयतीति सामर्थ्यादव- ६७ धारणं प्रतीयते — ‘अप एव भक्षयति’ इति, तथा सर्वेषामवग्रहादीनां प्रसिद्धौ अवग्रहवचन- मवधारणार्थं विज्ञायते । तयोरभेदो ग्रहणाविशेषादिति चेत्; न; व्यक्ताऽव्यक्तभेदाद् अभिनवशराववत् । २ । स्यादेतत् — तयोरर्थावग्रहव्यञ्जनावग्रहयोर्नास्ति भेदः — ग्रहणाविशेषात्, न हि शब्दादिग्रहणं प्रति ०५विशेषोऽस्तीति; तन्न; किं कारणम् ? व्यक्ताव्यक्तभेदात् । व्यक्तग्रहणमर्थावग्रहः । अव्यक्त- ग्रहणं व्यञ्जनावग्रहः । कथम् ? अभिनवशराववत् । यथा सूक्ष्मजलकणद्वित्रिसिक्तः शरावो- ऽभिनवो नार्द्रीभवति, स एव पुनः पुनः सिच्यमानः शनैस्तिम्यति, तथा आत्मनः शब्दादीनाम- व्यक्तग्रहणात् प्राक् व्यञ्जनावग्रहः, व्यक्तग्रहणमर्थावग्रहः । सर्वेन्द्रियाणामविशेषेण व्यञ्जनावग्रहप्रसङ्गे यत्रासंभवस्तदर्थं प्रतिषेधमाह — १०न चक्षुरनिन्द्रियाभ्याम् ॥ १९ ॥ चक्षुषा अनिन्द्रियेण च व्यञ्जनावग्रहो न भवति । कुतः ? व्यञ्जनावग्रहाभावः चक्षुर्मनसोरप्राप्यकारित्वत् । १ । यतोऽप्राप्तमर्थमविदिक्कं युक्त- सन्निकर्षविषयेऽवस्थितं बाह्यप्रकाशाभिव्यक्तमुपलभते चक्षुः, मनश्चाप्राप्तम्, ततो नानयोर्व्य- ञ्जनावग्रहोऽस्ति । १५इच्छामात्रमिति चेत्; न; सामर्थ्यात् । २ । स्यादेतत् — इच्छामात्रमिदम् — ‘अप्राप्तार्थावग्राहि चक्षुः’ इति; तन्न; किं कारणम् ? सामर्थ्यात् । कथं सामर्थ्यम् ? आगमतो युक्तितश्च । आगमतस्तावत् — *“पुट्ठं सुणेदि सद्दं अपुट्ठं पुण पस्सदे रूवं । गंधं रसं च फासं बद्धं पुट्ठं विजाणादि ॥ ” इति । २०युक्तितोऽपि — अप्राप्यकारि चक्षुः स्पृष्टानवग्रहात् । यदि प्राप्यकारि स्यात्, त्वगिन्द्रियवत् स्पृष्ट- मञ्जनं गृह्णीयात् । न च गृह्णाति । अतो मनोवदप्राप्यकारीत्यवसेयम् । अत्र केचिदाहुः — प्राप्यकारि चक्षुः आवृतानवग्रहात् त्वगिन्द्रियवदिति; अत्रोच्यते — काचाभ्रपटलस्फटिकावृतार्थावग्रहे सति अव्यापकत्वादसिद्धो हेतुः, वनस्पतिचैतन्ये स्वापवत् । २५तथा संशयहेतुः, अप्राप्यकारिण्ययस्कान्तोपले साध्यविपक्षेऽपि दर्शनादिति । भौतिकत्वात् प्राप्य- कारि चक्षुरग्निवदिति चेत्; न; अयस्कान्तेनैव प्रत्युक्तत्वात् । बह्येन्द्रियत्वात् प्राप्यकारि ६८ चक्षुरिति चेत्; न; द्रव्येन्द्रियोपकरणस्य भावेन्द्रियस्य प्राधान्यात् । अप्राप्यकारित्वे व्यवहिता- तिविप्रकृष्टग्रहणप्रसङ्ग इति चेत्; न; अयस्कान्तेनैव प्रत्युक्तत्वात् । अयस्कान्तोपलम् अप्राप्य लोहमाकर्षदपि न व्यवहितमाकर्षति नातिविप्रकृष्टमिति संशयावस्थमेतदिति । अप्राप्यकारित्वे संशयविपर्ययाभाव इति चेत्; न; प्राप्यकारित्वेऽपि तदविशेषात् । ०५कश्चिदाह — रश्मिवच्चक्षुः, तैजसत्वात्, तस्मात्प्राप्यकारीति, अग्निवदिति; एतच्चायु- युक्तम्; अनभ्युपगमात् । न वयमभ्युपगच्छामः ‘तैजसं चक्षुः’ इति । तेजोलक्षणमौष्ण्यमिति कृत्वा चक्षुरिन्द्रियस्थानमुष्णं स्यात् । न च तद्देशं स्पर्शनेन्द्रियम् उष्णस्पर्शोपलम्भि दृष्टमिति । इतश्च, अतैजसं चक्षुः भासुरत्वानुपलब्धेः । अदृष्टवशादनुष्णाभासुरत्वमिति चेत्, न; अदृष्टस्य गुणत्वात्, अक्रियस्य भावस्वभावनिग्रहासामर्थ्यात् । नक्तञ्चररश्मिदर्शनाद् १०रश्मिवच्चक्षुरिति चेत्; न; अतैजसोऽपि पुद्गलद्रव्यस्य भासुरत्वपरिणामोपपत्तेरिति । किञ्च, गतिमद्वैधर्म्यात् । इह यद् गतिमद्भवति न तत् सन्निकृष्टविप्रकृष्टावर्थावभिन्न कालं प्राप्नोति, न च तथा चक्षुः । चक्षुर्हि शाखाचन्द्रमसावभिन्नकालमुपलभते, यावता कालेन शाखां प्राप्नोति तावता चन्द्रमसमिति स्पष्टं गतिमद्वैधर्म्यम्, तस्मान्न गतिमच्चक्षुरिति । यदि च प्राप्यकारि चक्षुः स्यात्; तमिस्रायां रात्रौ दूरेऽग्नौ प्रज्वलति तत्समी- १५पगतद्रव्योपलम्भनं भवति कुतो नान्तरालगतद्रव्यालोचनम् ? प्रकाशाभावादिति चेत्; न; तैजसत्वादग्न्यादिवत् सहायान्तरानपेक्षत्वप्रसङ्गात् । किञ्च, यदि प्राप्यकारि चक्षुः स्यात् सान्तराधिकग्रहणं न प्राप्नोति । नहीन्द्रिया- न्तरविषये गन्धादौ सान्तरग्रहणं दृष्टं नाप्यधिकग्रहणम् । अथ मतम् — बहिरधिष्ठा- नाद्वृत्तिरिन्द्रियस्य अत उपपन्नं तद्विषयस्य सान्तराधिकग्रहणमिति; तदयुक्तम्; यस्मान्न २०बहिरधिष्ठानादिन्द्रियम्, तत्र चिकित्सादिदर्शनात्, अन्यथा अधिष्ठानपिधानेऽपि ग्रहणप्रसङ्गः । मनसश्चाबहिर्भावात् । मनसाऽधिष्ठितं हि इन्द्रियं स्वविषये व्याप्रियते, न च मनो बहिरधि- ष्ठानादस्ति, तदभावादग्रहणप्रसङ्गः । अनुवृत्तौ च संभवाभावात् विप्रकीर्णं चक्षूरश्मि- समूहं कथमणुमनोऽधिष्ठास्यति ? कश्चिदाह — श्रोत्रमप्राप्यकारि विप्रकृष्टविषयग्रहणादिति; एतच्चायुक्तम्; असिद्धत्वात् । २५साध्यं तावदेतत् — विप्रकृष्टं शब्दं गृह्णाति श्रोत्रम् उत घ्राणेन्द्रियवदवगाढं स्वविषयभावपरिणतं ६९ पुद्गलद्रव्यं गृह्णाति इति । विप्रकृष्टशब्दग्रहणे च स्वकर्णान्तर्विलगतमशकशब्दो नोपलभ्येत । नहीन्द्रियं किञ्चिदेकं दूरस्पृष्टविषयग्राहि दृष्टमिति । आकाशगुणत्वाच्छब्दस्य स्पर्शवद्गु- णत्वाभाव इति चेत्; न; अमूर्तगुणस्य आत्मगुणवत् इन्द्रियविषयत्वादर्शनादिति । प्राप्तावग्रहे श्रोत्रस्य दिग्देशभेदविशिष्टविषयग्रहणाभाव इति चेत्; न; शब्दपरिणतविसर्पत्पुद्गलवेगशक्ति- ०५विशेषस्य तथाभावोपपत्तेः, सूक्ष्मत्वात् अप्रतिघातात् समन्ततः प्रवेशाच्च, सिद्धमेतत् — ‘चक्षुर्मनसी वर्जयित्वा शेषाणामिन्द्रियाणां व्यञ्जनावग्रहः, सर्वेषामिन्द्रियाणामर्थावग्रहः’ इति । मनसोऽनिन्द्रियव्यपदेशाभावः स्वविषयग्रहणे करणान्तरानपेक्षत्वाच्चक्षुर्वत् । ३ । यथा चक्षू रूपहणे करणान्तरं नापेक्षत इति इन्द्रियव्यपदेशं लभते तथा मनोऽपि गुणदोषविचारादि- स्वव्यापारे करणान्तरं नापेक्षत इतीन्द्रियं प्राप्नोति नानिन्द्रियमिति । १०न वा, अप्रत्यक्षत्वात् । ४ । नवैष दोषः । किं कारणम् ? अप्रत्यक्षत्वात् । यथा चक्षुरादि परस्परस्यैन्द्रियकत्वात् प्रत्यक्षं न तथा मन ऐन्द्रियकम् । कुतः ? सूक्ष्मद्रव्यपरिणामात्, तस्मा- दनिन्द्रियमित्युच्यते । अत्राह — कथमवगम्यते अप्रत्यक्षं तद् ‘अस्ति’ इति ? अनुमानात्तस्याधिगमः । ५ । अप्रत्यक्षाणामप्यर्थानां लोकेऽनुमानादधिगतिर्दृष्टा, यथा आदित्यस्य गतिः, वनस्पतीनां च वृद्धिह्रासौ । तथा मनसोऽप्यस्तित्वमनुमानादधिगम्यते । १५कोऽसावनुमानः ? युगपज्ज्ञानक्रियानुत्पत्तिर्मनसो हेतुः । ६ । सत्सु चक्षुरादिकरणेषु शक्तिमत्सु, सत्सु च बाह्येषु रूपादिषु, सति चानेकस्मिन् प्रयोजने यतो ज्ञानानां क्रियाणां च युगपदनुत्पत्तिः, तदस्ति मन इत्यनुमीयते । अनुस्मरणदर्शनाच्च । ७ । यतः सकृद् दृष्टं श्रुतं वाऽनुस्मर्यते, अतस्तद्दर्शनात्तदस्तित्वमव- २०सेयम् । अत्राह — एकस्यात्मनः कुतः करणभेदः ? ज्ञस्वभावस्यापि करणभेदः अनेककलाकुशलदेवदत्तवत् । ८ । यथा अनेकज्ञानक्रियाशक्ति- युक्तस्यापि देवदत्तस्य करणभेदो दृश्यते — चित्रकर्मणि वर्तमानस्य वर्तिकालेखनीकूर्चिकाद्युप- करणापेक्षा, काष्ठकर्मणि वर्तमानस्य वासीघटमुखवृक्षादनादिकरणापेक्षा, तथा आत्मनोऽपि क्षयोपशमभेदात् ज्ञानक्रियापरिणामशक्तियुक्तस्य चक्षुराद्यनेककरणापेक्षा न विरुध्यते । २५स नामकर्मसामर्थ्यात् । ९ । स एष करणभेदः नामकर्मसामर्थ्याद्वेदितव्यः । स कथम् ? इह यदेतत् शरीरनामकर्मोदयाद्यापादितं यवनालिकासंस्थानं श्रोत्रेन्द्रियम्, एतदेव शब्दोपलब्धि- सहिष्णु नेतराणि । तथा यदेतद् घ्राणेन्द्रियम् अतिमुक्तकचन्द्रकसंस्थानम्, एतदेव गन्धावगम- समर्थं नेतराणि । तथा यदेतज्जिह्वेन्द्रियं क्षुरप्राकृति, एतदेव रसावगमेऽलं नान्यानि । तथा यदेतत् स्पर्शनेन्द्रियमनेकाकृति तदेव स्पर्शोपलम्भनेऽलं नेतराणि । तथा यदेतच्चक्षु- ७० रिन्द्रियं मसूरिकाकारं कृष्णताराधिष्ठानं तदेव रूपाविष्करणेऽलं नेतराणि इति । एवमाभिनिबोधिकं द्रव्यक्षेत्रकालभावैरवसेयम् । द्रव्यतो मतिज्ञानी सर्वद्रव्याण्यसर्व- पर्यायाण्युपदेशेन जानाति । क्षेत्रत उपदेशेन सर्वक्षेत्राणि जानाति । अथवा क्षेत्रं विषयः । चक्षुषः क्षेत्रं सप्तचत्वारिंशद्योजनसहस्राणि त्रिषष्ट्यधिके च द्वे योजनशते योजनस्य चैकविं- ०५शतिः षष्टिभागाः । श्रोत्रस्य क्षेत्रं द्वादश योजनानि । घ्राणरसनस्पर्शनानां नवयोजनानि । कालत उपदेशेन सर्वकालं जानाति । भावत उपदेशेन जीवादीनामौदयिकादीन् भावान् जानाति । तत् सामान्यादेकम् । इन्द्रियानिन्द्रियभेदाद् द्विधा । अवग्रहादिभेदाच्चतुर्धा । तैरिन्द्रियगुणि- तैश्चतुर्विंशतिविधम् । तैरेव व्यञ्जनावग्रहाधिकैरष्टाविंशतिविधम् । तैरेव मूलभङ्गाधिकैर्द्रव्या- दिसहितैर्वा द्वात्रिंशद्विधम् । त एते त्रयो विकल्पा बह्वादिभिः षड्भिरितरानपेक्षैर्गुणिताः १०चतुश्चत्वारिशं शतम् अष्टषष्ट्युत्तरं शतम् द्वानवत्यधिकं शतमिति च भवन्ति । त एव बह्वादिभिर्द्वादशभिर्गुणिता द्वे शते अष्टाशीत्युत्तरे, त्रीणि शतानि षट्त्रिंशानि, चतुरशीत्य- धिकानि त्रीणि शतानि च भवन्ति । आह — व्यञ्जनावग्रहे बह्वाद्यभावः । कस्मात् ? अव्यक्तत्वात् । उच्यते — अवग्रहवत् तत्सिद्धिः । यथा अव्यक्तग्रहणमवग्रहः तथा बह्वादिविकल्पोप्यव्यक्तरूपेणैव वेदितव्यः । अथाऽ- १५निःसृते कथम् ? तत्रापि ये च यावन्तश्च पुद्गलाः सूक्ष्मा निःसृताः सन्ति, सूक्ष्मास्तु साधारणैर्न गृह्यन्ते, तेषामिन्द्रियस्थानावगाहनम् अनिःसृतव्यञ्जनावग्रहः । परोक्षे द्वैविध्ये सत्युपक्लृप्तलक्षणविकल्पमतिज्ञानविधर्मि यद् द्वितीयमपदिष्टं तत्किंन्नि- मित्तं कतिविधं चेति ? उच्यते — श्रुतं मतिपूर्वं द्वि-अनेकद्वादशभेदम् ॥ २० ॥ २०श्रुतशब्दो जहत्स्वार्थवृत्ती रूढिवशात् कुशलशब्दवत् । १ । यथा कुशलशब्दः कुशलवन क्रियां प्रतीत्य व्युत्पादितः तद्धित्वा सर्वत्र पर्यवदाते वर्तते, तथा श्रुतशब्दोऽपि श्रवणमु- पादाय व्युत्पादितो रूढिवशात् कस्मिंश्चिज्ज्ञानविशेषे वर्तते । कार्यप्रतिपालनात् पूरणाद्वा पूर्वं कारणम् । २ । कार्यं पालयति पूरयतीति वा पूर्वं कारणं लिङ्गं निमित्तमित्यनर्थान्तरम् । मतिज्ञानं व्याख्यातं तत्पूर्वमस्येतिमतिपूर्वं ‘मति- २५कारणम्’ इत्यर्थः । मतिपूर्वकत्वे श्रुतस्य तदात्मकत्वप्रसङ्गो घटवत्, अतदात्मकत्वे वा तत्पूर्वकत्वा- भावः । ३ । कश्चिदाह — मतिपूर्वं श्रुतं तदपि मत्यात्मकं प्राप्नोति, कारणगुणानुविधानं हि कार्यं दृष्टं यथा मृन्निमित्तो घटो मृदात्मकः । अथाऽतदात्मकमिष्यते, तत्पूर्वकत्वं तर्हि तस्य हीयते इति । ७१ न वा, निमित्तमात्रत्वाद्दण्डादिवत् । ४ । न वैष दोषः । किं कारणम् ? निमित्तमात्र- त्वाद् दण्डादिवत् । यथा मृदः स्वयमन्तर्घटभवनपरिणामाभिमुख्ये, दण्डचक्रपौरुषेयप्रयत्नादि निमित्तमात्रं भवति, यतः सत्स्वपि दण्डादिनिमित्तेषु शर्करादिप्रचितो मृत्पिण्डः स्वयमन्तर्घट- भवनपरिणामनिरुत्सुकत्वान्न घटीभवति, अतो मृत्पिण्ड एव बाह्यदण्डादिनिमित्तापेक्ष आभ्य- ०५न्तरपरिणामसान्निध्याद् घटो भवति न दण्डादयः, इति दण्डादीनां निमित्तमात्रत्वम् । तथा पर्यायिपर्याययोः स्यादन्यत्वाद् आत्मनः स्वयमन्तःश्रुतभवनपरिणामाभिमुख्ये मतिज्ञानं निमित्त- मात्रं भवति, यतः सत्यपि सम्यग्दृष्टेः श्रोत्रेन्द्रियबलाधाने बाह्याचार्यपदार्थोपदेशसन्निधाने च श्रुतज्ञानावरणोदयवशीकृतस्य स्वयमन्तःश्रुतभवननिरुत्सुकत्वादात्मनो न श्रुतं भवति, अतो बाह्यमतिज्ञानादिनिमित्तापेक्ष आत्मैव आभ्यन्तरश्रुतज्ञानावरणक्षयोपशमापादितश्रुत- १०भवनपरिणामाभिमुख्यात् श्रुतीभवति, न मतिज्ञानस्य श्रुतीभवनमस्ति, तस्य निमित्तमात्रत्वात् । अनेकान्ताच्च । ५ । नायमेकान्तोऽस्ति — ‘कारणसदृशमेव कार्यम्’ इति । कुतः ? तत्रापि सप्तभङ्गीसंभवात् । कथम् ? घटवत् । यथा घटः कारणेन मृत्पिण्डेन स्यात्सदृशः, स्यान्न सदृश इत्यादि । मृद्द्रव्याजीवानुपयोगाद्यादेशात् स्यात्सदृशः, पिण्डघटसंस्थानादिपर्यायादेशात् स्यान्न सदृशः । पूर्ववदुत्तरे च भङ्गा नेतव्याः । यस्यैकान्तेन कारणानुरूपं कार्यम्, तस्य घट- १५पिण्डशिविकादिपर्याया उपालभ्यन्ते । किञ्च, घटेन जलधारणादिव्यापारो न क्रियेत मृत्पिण्डे तददर्शनात् । अपि च, मृत्पिण्डस्य घटत्वेन परिणामवद् घटस्यापि घटत्वेन परिणामः स्यात्, एकान्तसदृशत्वात् । न चैवं भवति । अतो नैकान्तेन कारणसदृशत्वम् । तथा श्रुतं सामान्या- देशात् स्यात्कारणसदृशं यतो मतिरपि ज्ञानं श्रुतमपि । अव्यवहिताभिमुखग्रहण-नानाप्रकारार्थ- प्ररूपणसामर्थ्यादिपर्यायादेशात् स्यान्न कारणसदृशम् । पूर्ववदुत्तरे च भङ्गा नेतव्याः । २०श्रोत्रमतिपूर्वस्यैव श्रुतत्वप्रसङ्गस्तदर्थत्वादिति चेत्; न; उक्तत्वात् । ६ । स्यादेतत् — श्रोत्रमतिपूर्वस्यैव श्रुतत्वं प्राप्नोति । कुतः ? तदर्थत्वात् । श्रुत्वा अवधारणाद्धि श्रुतमित्युच्यते, तेन चक्षुरादिमतिपूर्वस्य श्रुतत्वं न प्राप्नोति; तन्न; किं कारणम् ? उक्तमेतत् — ‘श्रुतशब्दोऽयं रूढिशब्दः’ इति । रूढिशब्दाश्च स्वोत्पत्तिनिमित्तक्रियानपेक्षाः प्रवर्तन्त इति सर्वमतिपूर्वस्य श्रुतत्वसिद्धिर्भवति । २५आदिमतोऽन्तवत्वात् श्रुतस्याऽनादिनिधनत्वानुपपत्तिरिति चेत्; न; द्रव्यादिसामान्यापेक्षया तत्सिद्धेः । ७ । स्यादेतत् — श्रुतस्य आदिमत्त्वमभ्युपगतम् — ‘मतिपूर्वम्’ इति वचनात्, आदिमतश्च लोके अन्तवत्त्वं दृष्टम्, तत आद्यन्तसंभवाद् ‘अनादिनिधनं श्रुतम्’ इति व्याहन्यते, ततश्च पुरुषकृतित्वादप्रामाण्यं स्यादिति; नैष दोषः; द्रव्यादिसामान्यापेक्षया तत्सिद्धेः । द्रव्यक्षेत्र- कालभावानां विशेषस्याविवक्षायां श्रुतम् ‘अनादिनिधनम्’ इत्युच्यते, न हि केनचित्पुरुषेण क्वचित् ३०कदाचित् कथञ्चिदुत्प्रेक्षितमिति । तेषामेव विशेषापेक्षया आदिरन्तश्च संभवतीति मतिपूर्व- ७२ मित्युच्यते । यथा अङ्कुरो बीजपूर्वः, स च सन्तानापेक्षया अनादिनिधन इति । न चाऽपुरुष- कृतित्वं प्रामाण्यकारणम्; चौर्याद्युपदेशस्यास्मर्यमाणकर्तृकस्य प्रामाण्यप्रसङ्गात् । अनित्यस्य च प्रत्यक्षादेः प्रामाण्ये को विरोधः ? सम्यक्त्वोत्पत्तौ युगपन्मतिश्रुतोत्पत्तेर्मतिपूर्वकत्वाभाव इति चेत्; न; सम्यक्त्वस्य ०५तदपेक्षत्वात् । ८ । स्यान्मतम् — मत्यज्ञानश्रुताज्ञानयोः प्रथमसम्यक्त्वोत्पत्तौ युगपज्ज्ञानपरिणामात् मतिपूर्वकत्वं श्रुतस्य नोपपद्यत इति; तन्न; किं कारणम् ? सम्यक्त्वस्य तदपेक्षत्वात् । तयोर्हि सम्यक्त्वं सम्यग्दर्शनोत्पत्तौ युगपद्भवति आत्मलाभस्तु क्रमवान्, इति मतिपूर्वकत्वं युक्तं पितापुत्रवत् । मतिपूर्वकत्वाविशेषात् श्रुताविशेष इति चेत्; न; कारणभेदात्तद्भेदसिद्धेः । ९ । स्यादेतत् — १०सर्वेषां प्राणिनां श्रुतमविशिष्टं प्राप्नोति । कुतः ? कारणाविशेषात् । मतिपूर्वत्वं हि कारणमिष्टम्, तच्च सर्वेषामविशिष्टमिति । तन्न; किं कारणम् ? कारणभेदात्तद्भेदसिद्धेः । प्रतिपुरुषं हि मतिश्रुतावरणक्षयोपशमो बहुधा भिन्नः तद्भेदाद् बाह्यनिमित्तभेदाच्च श्रुतस्य प्रकर्षाप्रकर्षयोगो भवति मतिपूर्वकत्वाविशेषेऽपि । श्रुतात् श्रुतप्रतिपत्तेर्लक्षणाव्याप्तिरिति चेत्; न; तस्योपचारतो मतित्वसिद्धेः । १० । १५स्यान्मतम् — यदा शब्दपरिणतपुद्गलस्कन्धादाहितवर्णपदवाक्यादिभावात् चक्षुरादिविषयाच्च आद्यश्रुतविषयभावमापन्नाद् अविनाभाविनः कृतसङ्गीतिर्जनो घटाज्जलधारणादिकार्य- संबन्ध्यन्तरं प्रतिपद्यते धूमादेर्वाऽग्न्यादिद्रव्यम्, तदा श्रुतात् श्रुतप्रतिपत्तिरिति कृत्वा मति- पूर्वलक्षणमव्यापीति; तन्न; किं कारणम् ? तस्योपचारतो मतित्वसिद्धेः । मतिपूर्वं हि श्रुतं क्वचित् ‘मतिः’ इत्युपचर्यते । अथवा, व्यवहिते पूर्वशब्दो वर्तते, तद्यथा ‘पूर्वं मथुरायाः पाटलि- २०पुत्रम्’ इति । ततः साक्षान्मतिपूर्वं परम्परया वा मतिपूर्वमपि मतिपूर्वग्रहणेन गृह्यते । भेदशब्दस्य प्रत्येकं परिसमाप्तिर्भुजिवत् । ११ । यथा ‘देवदत्तजिनदत्तगुरुदत्ता भोज्य- न्ताम्’ इति भुजिः प्रत्येकं परिसमाप्यते तथेहापि भेदशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते — द्विभेदमनेकभेदं द्वादशभेदं च इति । तत्राङ्गप्रविष्टमङ्गबाह्यं चेति द्विविधम् । अङ्गप्रविष्टमाचारादिद्वादशभेदं बुद्ध्यतिशयर्द्धियुक्तगणधरानुस्मृतग्रन्थरचनम् । १२ । २५भगवदर्हत्सर्वज्ञाहिमवन्निर्गतवाग्गङ्गाऽर्थविमलसलिलप्रक्षालितान्तःकरणैः बुद्ध्यतिशयर्द्धियु- क्तैर्गणधरैरनुस्मृतग्रन्थरचनम् आचारादिद्वादशविधमङ्गप्रविष्टमित्युच्यते । तद्यथा — आचारः, सूत्रकृतम्, स्थानम्, समवायः, व्याख्याप्रज्ञप्तिः, ज्ञातृधर्मकथा, उपासकाध्ययनम्, अन्त- कृद्दशा, अनुत्तरौपपादिकदशा, प्रश्नव्याकरणम्, विपाकसूत्रम्, दृष्टिवाद इति । आचारे चर्या- ७३ विधानं शुद्ध्यष्टकपञ्चसमितित्रिगुप्तिविकल्पं कथ्यते । सूत्रकृते ज्ञानविनयप्रज्ञापना कल्प्याक- ल्प्यच्छेदोपस्थापना व्यवहारधर्मक्रियाः प्ररूप्यन्ते । स्थाने अनेकाश्रयाणामर्थानां निर्णयः क्रियते । समवाये सर्वपदार्थानां समवायश्चिन्त्यते । स चतुर्विधः — द्रव्यक्षेत्रकालभाव- विकल्पैः । तत्र धर्माऽधर्मास्तिकायलोकाकाशैकजीवानां तुल्याऽसंख्येयप्रदेशत्वात् एकेन प्रमाणेन ०५द्रव्याणां समवायनाद् द्रव्यसमवायः । जम्बूद्वीपसर्वार्थसिद्ध्यप्रतिष्ठाननरकनन्दीश्वरैकवापीनां तुल्ययोजनशतसहस्रविष्कम्भप्रमाणेन क्षेत्रसमवायनात् क्षेत्रसमवायः । उत्सर्पिण्यवसर्पिण्यो- स्तुल्यदशसागरोपमकोटिकोटिप्रमाणात् कालसमवायनात् कालसमवायः । क्षायिकसम्य- क्त्वकेवलज्ञानकेवलदर्शनयथाख्यातचारित्राणां यो भावः तदनुभवस्य तुल्यानन्तप्रमाणत्वात् भावसमवायनाद् भावसमवायः । १०व्याख्याप्रज्ञप्तौ षष्टिव्याकरणसहस्राणि ‘किमस्ति जीवः, नास्ति’ इत्येवमादीनि निरूप्यन्ते । ज्ञातृधर्मकथायाम् आख्यानोपाख्यानानां बहुप्रकाराणां कथनम् । उपासकाध्ययने श्रावकधर्मलक्षणम् । संसारस्यान्तः कृतो यैस्ते अन्तकृतः । नमिमतङ्गगसोमिलरामपुत्रसुदर्श- नयमलीकवलीककिष्कम्बलपालाम्बष्ठपुत्रा इत्येते दश वर्धमानतीर्थङ्करतीर्थे । एवमृष- भादीनां त्रयोविंशतेस्तीर्थेष्वन्येऽन्ये च दश दशानगारा दश दश दारुणानुपसर्गान्निर्जित्य १५कृत्स्नकर्मक्षयादन्तकृतः दश अस्यां वर्ण्यन्ते इति अन्तकृद्दशा । अथवा, अन्तकृतां दशा अन्तकृद्दशा, तस्याम् अर्हदाचार्यविधिः सिध्यतां च । उपपादो जन्म प्रयोजनं येषां त इमे औपपादिकाः, विजयवैजयन्तजयन्तापराजितसर्वार्थसिद्धाख्यानि पञ्चानुत्तराणि, अनुत्तरेष्वौ- पपादिका अनुत्तरौपपादिकाः — ऋषिदास-वान्य-सुनक्षत्र-कार्तिक-नन्द-नन्दन-शालिभद्र-अभय- वारिषेण-चिलातपुत्रा इत्येते दश वर्धमानतीर्थकरतीर्थे । एवमृषभादीनां त्रयोविंशतेस्तीर्थेष्व- २०न्येऽन्ये च दश दशानगारा दश दश दारुणानुपसर्गान्निर्जित्य विजयाद्यनुत्तरेषूत्पन्ना इत्येवमनुत्तरौ- पपादिकाः दशास्यां वर्ण्यन्त इत्यनुत्तरौपपादिकदशा । अथवा, अनुत्तरौपपादिकानां दशा अनुत्तरौपपादिकदशा तस्यामायुर्वैक्रियिकानुबन्धविशेषः । आक्षेपविक्षेपैर्हेतुनयाश्रितानां ७४ प्रश्नानां व्याकरणं प्रश्नव्याकरणम्, तस्मिंल्लौकिकवैदिकानामर्थानां निर्णयः । विपाकसूत्रे सुकृतदुःकृतानां विपाकश्चिन्त्यते । द्वादशमङ्गं दृष्टिवाद इति । कौत्कलकाणेविद्धि — कौशिक-हरिस्मश्रु-मांछपिक रोमश-हारीत-मुण्डाश्वलायनादीनां क्रियावाददृष्टीनामशीतिशतम्, मरीचिकुमार-कपिलोलूक- ०५गार्ग्य-व्याध्रभूति-वाद्वलि-माठर-मौद्गल्यायनादीनामक्रियावाददृष्टीनां चतुरशीतिः, साकल्य- वल्कल-कुथुमि-सात्यमुग्रि-नारायण-कठ-माध्यन्दिन-मौद-पैप्पलाद-बादरायणाम्बष्ठि-कृदौवि- कायन-वसु-जैमिन्यादीनामज्ञानिकुदृष्टीनां सप्तषष्टिः, वशिष्ठ-पाराशर-जनुकर्णि-वाल्मीकि रौमहर्षिणिसत्यदत्त-व्यासैलापुत्रौपमन्यवैन्द्रदत्तायस्थूणादीनां वैनयिकदृष्टीनां द्वात्रिंशत् । एषां दृष्टिशतानां त्रयाणां त्रिषष्ट्युत्तराणां प्ररूपणं निग्रहश्च दृष्टिवादे क्रियते । १०स पञ्चविधः-परिकर्म सूत्रं प्रथमानुयोगः पूर्वगतं चूलिका चेति । तत्र पूर्वगतं चतुर्दशप्रकारम्-उत्पादपूर्वम् अग्रायणं वीर्यप्रवादम् अस्तिनास्तिप्रवाद ज्ञानप्रवादं सत्यप्रवादम् आत्मप्रवादं कर्मप्रवादं प्रत्याख्याननामधेयं विद्यानुवादं कल्याणनाम- धेयं प्राणावायं क्रियाविशालं लोकबिन्दुसारमिति । कालपुद्गलजीवादीनां यदा यत्र यथा च पर्यायेणोत्पादो वर्ण्यते तदुत्पादपूर्वम् । क्रियावादादीनां प्रक्रिया अग्राणीव अङ्गादीनां स्वसमय- ७५ विषयश्च यत्र ख्यापितस्तदग्रायणम् । छद्मस्थकेवलिनां वीर्यं सुरेन्द्रदैत्याधिपानां ऋद्धयो नरेन्द्र- चक्रधरबलदेवानां च वीर्यलाभो द्रव्याणां सम्यक्त्वलक्षणं च यत्राभिहितं तद्वीर्यप्रवादम् । पञ्चानामस्तिकायानामर्थो नयानां चानेकपर्यायैः ‘इदमस्तीदं नास्ति’ इति च कार्त्स्न्येन यत्राव- भासितं तदस्तिनास्तिप्रवादम् । अथवा, षण्णामपि द्रव्याणां भावाभावपर्यायविधिना स्वपर- ०५पर्यायाभ्याम् उभयनयवशीकृताभ्याम् अर्पितानर्पितसिद्धाभ्यां यत्र निरूपणं तदस्तिनास्ति- प्रवादम् । पञ्चानामपि ज्ञानानां प्रादुर्भावविषयायतनानां ज्ञानिनाम् अज्ञानिनामिन्द्रियाणां च प्राधान्येन यत्र विभागो विभावितः तज्ज्ञानप्रवादम् । वाग्गुप्तिसंस्कारकारणप्रयोगो द्वादशधा भाषा वक्तारश्चानेकप्रकारमृषाभिधानं दश- प्रकारश्च सत्यसद्भावो यत्र प्ररूपितः तत् सत्यप्रवादम् । वाग्गुप्तिर्वक्ष्यमाणा । वाक्संस्कार- १०कारणानि शिरःकण्ठादीनि अष्टौ स्थानानि । वाक्प्रयोगः शुभेतरलक्षणो वक्ष्यते । अभ्याख्यानकलहपैशुन्यासंबद्धप्रलापरत्यरत्युपधिनिकृत्यप्रणतिमोषसम्यङ्मिथ्यादर्शना- त्मिका भाषा द्वादशधा । हिंसादेः कर्मणः कर्तुर्विरतस्य विरताविरतस्य वाऽयमस्य कर्तेत्यभि- धानम् अभ्याख्यानम् । कलहः प्रतीतः । पृष्ठतो दोषाविष्करणं पैशुन्यम् । धर्मार्थकाममोक्षाऽसंबद्धा वाग् असंबद्धप्रलापः । शब्दादिविषयदेशादिषु रत्युत्पादिका रतिवाक् । तेष्वेवारत्युत्पादिका १५अरतिवाक् । यां वाचं श्रुत्वा परिग्रहार्जनरक्षणादिष्वासज्यते सोपधिवाक् । वणिग्व्यवहारे यामवधार्य निकृतिप्रवण आत्मा भवति सा निकृतिवाक् । यां श्रुत्वा तपोविज्ञानाधिकेष्वपि न प्रणमति सा अप्रणतिवाक् । यां श्रुत्वा स्तेये वर्तते सा मोषवाक् । सम्यङ्मार्गस्योपदेष्ट्री सा सम्यग्दर्शनवाक् । तद्विपरीता मिथ्यादर्शनवाक् । वक्तारश्च आविष्कृतवक्तृत्वपर्याया द्वीन्द्रियादयः । द्रव्यक्षेत्रकालभावाश्रयमनेकप्रकारमनृतम् । २०दशविधः सत्यसद्भावः — नाम-रूप-स्थापना-प्रतीत्य-संवृति-संयोजना-जनपद-देश-भाव- समयसत्यभेदेन । तत्र सचेतनेतरद्रव्यस्यासत्यप्यर्थे यद्व्यवहारार्थं संज्ञाकरणं तन्नामसत्यम्, इन्द्र इत्यादि । यदर्थासन्निधानेऽपि रूपमात्रेणोच्यते तद्रूपसत्यम्, यथा चित्रपुरुषादिषु असत्यपि चैतन्योपयागादावर्थे पुरुष इत्यादि । असत्यप्यर्थे यत्कार्यार्थं स्थापितं द्यूताक्षनिक्षेपादिषु तत् स्थापनासत्यम् । आदिमदनादिमदौपशमिकादीन् भावान् प्रतीत्य यद्वचनं तत् प्रतीत्यसत्यम् । २५यल्लोके संवृत्या नीतं वचस्तत् संवृतिसत्यं यथा पृथिव्याद्यनेककारणत्वेऽपि सति ‘पङ्के जातं पङ्कजम्’ इत्यादि । धूपचूर्णवासानुलेपनप्रघर्षादिषु पद्म-मकर-हंस-सर्वतोभद्र-क्रौञ्च-व्यूहादिषु वा सचेतनेतरद्रव्याणां यथा भागविधिसन्निवेशाविर्भावकं यद्वचस्तत् संयोजनासत्यम् । द्वात्रिंशज्जनपदेष्वार्यानार्यभेदेषु धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रापकं यद्वचः तत् जनपदसत्यम् । ग्रामनगरराजगणपाखण्डजातिकुलादिधर्माणामुपदेष्टृ यद्वचः तद् देशसत्यम् । छद्मस्थज्ञानस्य ३०द्रव्ययाथात्म्यादर्शनेऽपि संयतस्य संयतासंयतस्य वा स्वगुणपरिपालनार्थं प्रासुकमिदमप्रासुकमि- त्यादि यद्वचः तत् भावसत्यम् । प्रतिनियतषट्तयद्रव्यपर्यायाणामागमगम्यानां याथात्म्याविष्करणं यद्वचः तत् समयसत्यम् । ७६ यत्रात्मनोऽस्तित्वनास्तित्वनित्यत्वानित्यत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वादयो धर्माः षड्जीव- निकायभेदाश्च युक्तितो निर्दिष्टाः तदात्मप्रवादम् । बन्धोदयोपशमनिर्जरापर्याया अनुभव- प्रदेशाधिकरणानि स्थितिश्च जघन्यमध्यमोत्कृष्टा यत्र निर्दिश्यते तत्कर्मप्रवादम् । व्रत-नियम-प्रतिक्रमण-प्रतिलेखन-तपः-कल्पोपसर्गाचार-प्रतिमा-विरा नाराधनाविशुद्ध्युपक्रमाः ०५श्रामण्यकारणं च परिमितापरिमितद्रव्यभावप्रत्याख्यानं च यत्राख्यातं तत्प्रत्याख्याननामधेयम् । समस्ता विद्या अष्टौ महानिमित्तानि तद्विषयो रज्जुराशिविधिः क्षेत्रं श्रेणी लोक- प्रतिष्ठासंस्थानं समुद्घातश्च यत्र कथ्यते तद्विद्यानुवादम् । तत्राङ्गुष्ठप्रसेनादीनामल्पविद्यानां सप्तशतानि महारोहिण्यादीनां महाविद्यानां पञ्चशतानि । अन्तरिक्ष-भौमाङ्ग-स्वर- स्वप्न-लक्षण-व्यञ्जन-छिन्नानि अष्टौ महानिमित्तानि । तेषां विषयो लोकः । क्षेत्रमाकाशं १०पटसूत्रवच्चर्मावयववद्वा आनुपूर्व्येण ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्व्यवस्थिता असंख्याता आकाशप्रदेश- पङ्क्तयः श्रेणय उक्ताः । अलोकाकाशस्यानन्तस्य बहुमध्ये सुप्रतिष्ठकसंस्थानो लोकः, ऊर्ध्वमधस्तिर्यङ्मृदङ्गवेत्रा- सनज्ञल्लर्याकृतिः, तनुवातवलयपरिक्षिप्त ऊर्ध्वाधस्तिर्यक्षु प्रतरवृत्तश्चतुर्दशरज्ज्वायामः । मेरु- प्रतिष्ठवज्रवैडूर्यपटलान्तररुचकसंस्थिता अष्टावाकाशप्रदेशा लोकमध्यम् । लोकमध्याद् याव- १५दैशानान्तः तावत् एका रज्जुरर्धं च । माहेन्द्रान्ते तिस्रः । ब्रह्मलोकान्तेऽर्धचतुर्थाः । कापिष्ठान्ते चतस्रः । महाशुक्रान्तेऽर्धपञ्चमाः । सहस्रारान्ते पञ्च । प्राणतान्तेऽर्धषष्ठाः । अच्युतान्ते षट् । आलोकान्तात् सप्त । तथा लोकमध्यादधो यावच्छर्करापृथिव्यन्तस्तावदेका रज्जुः । ततोऽधः पृथिवीनां पञ्चानां प्रत्येकमन्तेऽन्ते रज्जुरेकैका वृद्धा । ततोऽधस्तमस्तमःप्रभाया आलोकान्ता- देका रज्जुः । एवं सप्ताधो रज्जवः । २०घनोदधि-घनानिल-तनुवातवलयानि त्रीणि, यैरयं परिक्षिप्तः सर्वः समन्ताल्लोकः । त्रयाणामप्यधोलोकदिग्विदिक्पार्श्वभाविनां प्रत्येकं विस्तारो विंशतियोजनसहस्राणि । तत उपरि क्रमतो हानिवशात्तिर्यग्लोकभाविदिग्विदिक्पार्श्वेष्वष्टासु प्रत्येकं त्रीण्यपि वलयानि पञ्च चत्वारि त्रीणि योजनविस्तीर्णानि । पुनरुपरि वृद्धिवशाद् ब्रह्मलोके दिग्विदिक्पार्श्वेष्वष्टासु प्रत्येकं त्रीण्यपि वलयानि सप्तपञ्चचतुर्योजनविस्तीर्णानि । पुनर्हानिवशाल्लोकाग्रे अष्टास्वपि २५दिग्विदिक्पार्श्वेषु प्रत्येकं त्रीण्यपि वलयानि पञ्चचतुस्त्रियोजनविस्तीर्णानि । दण्डवलयानि पुनरुपरि अधश्च त्रीण्यपि । उपरि लोकाग्रे घनोदधेर्द्विगव्यूती घनानिलस्य क्रोशः तनुवातस्य देशोनःक्रोशो विस्तारः । अधः कलङ्कलपृथिवीपर्यन्ते घनोदधेः सप्त घनानिलस्य पञ्च तनुवातस्य चत्वारि योजनानि विस्तारः । अधः लोकमूले दिग्विदिक्षु विष्कम्भः सप्त रज्जवः । तिर्यग्लोके रज्जुरेका । ब्रह्मलोके ३०पञ्च । पुनर्लोकाग्रे रज्जुरेका । लोकमध्यादधो रज्जुमवगाह्य शर्करान्ते अष्टास्वपि दिग्विदिक्षु ७७ विष्कम्भः रज्जुरेका रज्ज्वाश्च षट्सप्तभागाः । ततो रज्जुमवगाह्य बालुकान्ते द्वे रज्जू रज्ज्वाश्च पञ्चसप्तभागाः । ततो रज्जुमवगाह्य पङ्कान्ते तिस्रो रज्जवः रज्ज्वाश्च चत्वारः सप्तभागाः । ततो रज्जुमवगाह्य धूमान्ते चतस्रो रज्जवः रज्ज्वाश्च त्रयः सप्तभागाः । ततो रज्जुमवगाह्य तमःप्रभान्ते पञ्च रज्जवः रज्ज्वाश्च द्वौ सप्तभागौ । ततो रज्जुम- ०५वगाह्य तमस्तमःप्रभान्ते षड् रज्जवः रज्ज्वाः सप्तभागश्चैकः । ततो रज्जुमवगाह्य कलङ्कलान्ते विष्कम्भः सप्त रज्जवः । वज्रतलादुपरि रज्जुमुत्क्रम्य विष्कम्भो द्वे रज्जू रज्ज्वाश्चैकः सप्तभागः । ततो रज्जुमुत्क्रम्य तिस्रो रज्जवः रज्ज्वाश्च द्वौ सप्तभागौ । ततो रज्जुमुत्क्रम्य चतस्रो रज्जवः रज्ज्वाश्च त्रयः सप्तभागाः । ततोऽर्धरज्जुमुत्क्रम्य रज्जवः पञ्च । ततोऽर्धरज्जुमुत्क्रम्य चतस्रो रज्जवः रज्ज्वाश्च त्रयः सप्तभागाः । ततो रज्जुमुत्क्रम्य १०तिस्रो रज्जवः, रज्ज्वाश्च द्वौ सप्तभागौ । ततो रज्जुमुत्क्रम्य द्वे रज्जू रज्ज्वाश्चैकः सप्तभागः । ततो रज्जुमुत्क्रम्य लोकान्ते रज्जुरेका विष्कम्भः । एष रज्जुविधिः । हन्तेर्गमिक्रियात्वात् संभूयात्मप्रदेशानां च बहिरुधननं समुद्घातः । स सप्तविधः — वेदनाकषायमारणान्तिकतेजोविक्रियाऽऽहारककेवलिविषयभेदात् । तत्र वातिकादिरोग- विषादिद्रव्यसंबन्धसन्तापापादितवेदनाकृतो वेदनासमुद्घातः । द्वितयप्रत्ययप्रकर्षोत्पादित- १५क्रोधादिकृतः कषायसमुद्घातः । औपक्रमिकानुपक्रमायुःक्षयाविर्भूतमरणान्तप्रयोजनो मार- णान्तिकसमुद्घातः । जीवानुग्रहोपघातप्रवणतेजःशरीरनिर्वर्तनार्थस्तेजस्समुद्घातः । एकत्व- पृथक्त्वनानाविधविक्रियशरीरवाक्प्रचारप्रहरणादिविक्रियाप्रयोजनो वैक्रियिकसमुद्घातः । अथोक्तविधिना अल्पसावद्यसूक्ष्मार्थग्रहणप्रयोजनाहारकशरीरनिर्वृत्त्यर्थ आहारकसमुद्घातः । वेदनीयस्य बहुत्वाद् अल्पत्वाच्चायुषोऽनाभोगपूर्वकमायुःसमकरणार्थं द्रव्यस्वभावत्वात् सुरा- २०द्रव्यस्य फेनवेगबुद्बुदाविर्भावोपशमनवद् देहस्थात्मप्रदेशानां बहिःसमुद्घातनं केवलिसमुद्घातः । आहारकमारणान्तिकसमुद्घातावेकदिक्कौ । यत आहारकशरीरमात्मा निर्वर्तयन् श्रेणि- गतित्वात् एकदिक्कानात्मदेशानसंख्यातान्निर्गमय्य आहारकशरीरमरत्निमात्रं निर्वर्तयति । अन्यक्षेत्रसमुद्घातकारणाभावात् यत्रानेन नरकादावुत्पत्तव्यं तत्रैव मारणान्तिकसमुद्घातेन आत्मप्रदेशा एकदिक्काः समुद्धन्यन्ते नान्यक्षेत्रे, अतस्तावेकदिक्कौ । शेषाः पञ्च समुद्घाताः २५षड्दिक्काः । यतो वेदनादिसमुद्घातवशाद् बहिर्निःसृतानामात्मप्रदेशानां पूर्वापरदक्षिणोत्त- रोर्ध्वाधोदिक्षु गमनमिष्टं श्रेणिगतित्वादात्मप्रदेशानाम् । वेदना-कषाय-मारणान्तिक-तेजो- वैक्रियिकाऽऽहारकसमुद्घाताः षडसंख्येयसमयिकाः । केवलिसमुद्घातः अष्टसमयिकः — दण्ड- कवाटप्रतरलोकपूरणानि चतुर्षु समयेषु पुनः प्रतरकपाटदण्डस्वशरीरानुप्रवेशाश्चतुर्षु इति । रविशशिग्रहनक्षत्रतारागणानां चारोपपादगतिविपर्ययफलानि शकुनव्याहृतम् अर्हद्- ३०बलदेव-वासुदेव-चक्रधरादीनां गर्भावतरणादिमहाकल्याणानि च यत्रोक्तानि तत् कल्याण- नामधेयम् । कायचिकित्साद्यष्टाङ्ग आयुर्वेदः भूतिकर्म जाङ्गुलिकप्रक्रमः प्राणापानविभागोऽपि यत्र विस्तारेण वर्णितस्तत् प्राणावायम् । लेखादिकाः कला द्वासप्ततिः, गुणाश्चतुःषष्टि स्त्रैणाः, शिल्पानि काव्यगुणदोषक्रियाछन्दोविचितिक्रिया-क्रियाफलोपभोक्तारश्च यत्र व्याख्याताः ७८ तत्क्रियाविशालम् । यत्राष्टौ व्यवहाराश्चत्वारि बीजानि परिकर्म राशिक्रियाविभागश्च सर्वश्रुतसंपदुपदिष्टा तत्खलु लोकबिन्दुसारम् । आरातीयाचार्यकृताङ्गार्थप्रत्यासन्नरूपमङ्गबाह्यम् । १३ । यद् गणधरशिष्यप्रशिष्यै- रारातीयैरधिगतश्रुतार्थतत्त्वैः कालदोषादल्पमेधायुर्बलानां प्राणिनामनुग्रहार्थमुपनिबद्धं संक्षि- ०५प्ताङ्गार्थवचनविन्यासं तदङ्गबाह्यम् । तदनेकविधं कालिकोत्कालिकादिविकल्पात् । १४ । तदङ्गबाह्यमनेकविधम् — कालिक- मुत्कालिकमित्येवमादिविकल्पात् । स्वाध्यायकाले नियतकालं कालिकम् । अनियतकाल- मुत्कालिकम् । तद्भेदा उत्तराध्ययनादयोऽनेकविधाः । अत्राह — अनुमानादीनां पृथगनुपदेशः किमर्थः ? १०अनुमानादीनां पृथगनुपदेशः श्रुतावरोधात् । १५ । यस्मादेतान्यनुमानादीनि श्रुते अन्त- र्भवन्ति तस्मात्तेषां पृथगुपदेशो न क्रियते । तद्यथा — *“प्रत्यक्षपूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववत् शेषवत् सामान्यतोदृष्टं च”[न्यायसूº १ । १ । ५] इति । तत्र येनाग्नेर्निःसरन् पूर्वं धूमो दृष्टः स प्रसिद्धाग्निधूमसंबन्धाहितसंस्कारः पश्चाद्धूमदर्शनाद् ‘अस्त्यत्राग्निः’ इति पूर्ववदग्निं गृह्णातीति पूर्ववदनुमानम् । तथा येन पूर्वं विषाणविषाणिनोः संबन्ध उपलब्धः तस्य विषाणरूपदर्शनाद्विषा- १५णिन्यनुमानं शेषवत् । तथा देवदत्तस्य देशान्तरप्राप्तिं गतिपूर्विकां दृष्ट्वा संबन्ध्यतरे सवितरि देशान्तरप्राप्तिदर्शनाद् गतेरत्यन्तपरोक्षाया अनुमानं सामान्यतोदृष्टम् । तदेतत्त्रितयमपि स्वप्रतिपत्तिकाले अनक्षरश्रुतं परप्रतिपादनकाले अक्षरश्रुतम् । ‘यथा गौस्तथा गवयः केवलं सास्नारहितः’ इत्युपमानमपि स्वपरप्रतिपत्तिविषयत्वादक्षरानक्षरश्रुते अन्तर्भवति । तथा शाब्द- मपि प्रमाणं श्रुतमेव । ऐतिह्यस्य च ‘इत्याह स भगवान् ऋषभः’ इति परंपरीणपुरुषागमाद् २०गृह्यते इति श्रुतेऽन्तर्भावः । प्रकृतिपुष्टो दिवा न भुङ्क्ते अथ च जीवतीत्यर्थादापन्नं रात्रौ भुङ्क्ते इत्यर्थापत्तिः । ‘चत्वारः प्रस्था आढकम्’ इति सति ज्ञाने आढकं दृष्ट्वा संभवत्यर्धाढकं कुडवो वेति प्रतिपत्तिः संभवः । तृणगुल्मादीनां स्नेहपर्णफलाद्यभावं दृष्ट्वा अनुमीयते नूनमत्र न वृष्टः पर्जन्य इत्यभावः । एतेषामप्यर्थापत्त्यादीनाम् अनुक्तानामनुमानसमानमिति पूर्ववत् श्रुतान्तर्भावः । २५व्याख्यातं परोक्षम्, प्रत्यक्षमिदानीं वक्तव्यम् । तद् द्वेधा — देशप्रत्यक्षं सर्वप्रत्यक्षं च । देश- प्रत्यक्षम् — अवधिमनःपर्ययज्ञाने । सर्वप्रत्यक्षं केवलम् । यद्येवमिदमेव तावदवधिज्ञानं त्रिप्रकार- प्रत्यक्षस्याऽऽद्यं व्याक्रियतामिति । अत्रोच्यते — व्याख्यातमस्य लक्षणम् — आत्मप्रसादविशेषे सत्यन्वर्थसंज्ञाकरणादवधीयते तदित्यवधिज्ञानमिति । यद्येवं तस्येदानीं भेदो वक्तव्यः ? उच्यते — द्विविधोऽवधिः, भव-गुणप्रत्ययभेदात्, देशसर्वावधिभेदाद्वा । यद्येवं त्रैविध्यं नोपपद्यते — ७९ देशावधिः परमावधिः सर्वावधिश्चेति; नैष दोषः; सर्वशब्दस्य निरवशेषवाचित्वात्, सर्वावधिम- पेक्ष्य परमावधेर्देशावधित्वमेवेति वक्ष्यामः । तत्र योऽसौ भवप्रत्ययस्तत्प्रतिपादनार्थमाह — भवप्रत्ययोऽवधिर्देवनारकाणाम् ॥ २१ ॥ ०५भव इत्युच्यते । को भवो नाम ? आयुर्नामकर्मोदयविशेषापादितपर्यायो भवः । १ । आत्मनो यः पर्याय आयुषो नाम्न- श्चोदयविशेषाच्छेषकारणापेक्षादाविर्भवति साधारणलक्षणो भव इत्युच्यते । प्रत्ययशब्दस्यानेकार्थसंभवे विवक्षातो निमित्तार्थगतिः । २ । अयं प्रत्ययशब्दोऽनेकार्थः । क्वचिज्ज्ञाने वर्तते, यथा ‘अर्थाभिधानप्रत्ययाः’ इति । क्वचिच्छपथे वर्तते, यथा परद्रव्यहरणादिषु १०सत्युपालम्भे ‘प्रत्ययोऽनेन कृतः’ इति । क्वचिद्धेतौ वर्तते, यथा अविद्याप्रत्ययाः संस्काराः इति । तत्रेह विवक्षातो निमित्तार्थो वेदितव्यः । भवप्रत्ययो भवनिमित्त इति । क्षयोपशमाभाव इति चेत्; न; तस्मिन् सति सद्भावात् खे पतत्त्रिगतिवत् । ३ । स्यादेतत् — यदि तत्र भवनिमित्तोऽवधिः कर्मणः क्षयोपशमोऽनर्थकः इति; तन्न; किं कारणम् ? तस्मिन् सति सद्भावात् खे पतत्त्रिगतिवत् । यथा आकाशे सति पक्षिणो गतिर्भवति तथा अवधिज्ञाना- १५वरणक्षयोपशमे अन्तरङ्गे हेतौ सत्यवधेर्भावः, भवस्तु बाह्यो हेतुः । इतरथा ह्यविशेषप्रसङ्गः । ४ । यदि हि भव एव हेतुः स्यात् सर्वेषां देवनारकाणां तुल्य इत्यवधेरविशेषप्रसङ्गः स्यात् ? इष्यते च प्रकर्षाप्रकर्षभावेन वृत्तिः । कथं पुनर्भवो हेतुः इति चेत् ? व्रतनियमाद्यभावात् । ५ । यथा तिरश्चां मनुष्याणां चाऽहिंसादिव्रतनियमहेतुकोऽवधिः न २०तथा देवानां नारकाणां चाऽहिंसादिव्रतनियमाभिसन्धिरस्ति । कुतः ? भवं प्रतीत्य कर्मोदयस्य तथाभावात्, तस्मात्तत्र भव एव बाह्यसाधन प्रधानमित्युच्यते । अविशेषात् सर्वप्रसङ्ग इति चेत्; न; सम्यगधिकारात् । ६ । स्यादेतत् — देवनारकाणामित्य- विशेषवचनात् मिथ्यादृष्टीनामप्यवधिप्रसङ्ग इति; तन्न; किं कारणम् ? सम्यगधिकारात् । ‘सम्यग्दर्शनं सम्यग्ज्ञानम्’ इत्यनुवर्तते, तत्संबन्धात्सम्यग्दृष्टीनामवधिः मिथ्यादृष्टीनां विभङ्गो २५वेदितव्यः । अथवा, वक्ष्यमाणाभिसंबन्धान्न सर्वप्रसङ्गः । वक्ष्यते हि एतत् — *“मतिश्रुतावधयो विपर्ययश्च । ”[तº सूº१ । ३५] इति । अथवा, व्याख्यानाद्विशेषप्रतिपत्तिः । आगमे प्रसिद्धेर्नारकशब्दस्य पूर्वनिपात इति चेत्; न; उभयलक्षणप्राप्तत्वात् देवशब्दस्य । ७ । स्यादेतत् — नारकशब्दस्य पूर्वनिपातेन भवितव्यम् । कुतः ? आगमे प्रसिद्धेः । आगमे हि जीव- स्थानादौ सदादिष्वनुयोगद्वारेण आदेशवचने नारकाणामेवादौ सदादिप्ररूपणा कृता, ततो नारक- ८० शब्दस्य पूर्वनिपातेन भवितव्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? उभयलक्षणप्राप्तत्वाद् देवशब्दस्य । देवशब्दो हि अल्पाजभ्यर्हितश्चेति वृत्तौ पूर्वप्रयोगार्हः । आगमे वाक्यविषयो निर्देश इति नास्ति नियमः । आह — उक्तं भवता ‘इष्यते प्रकर्षाप्रकर्षभावेन वृत्तिः’ इति; तत्कथमिति चेत् ? उच्यते — ०५देवेषु तावद् भवनवासिनां दशप्रकाराणामपि जघन्योऽवधिः पञ्चविंशतियोजनानि । उत्कृष्टः- असुराणां तिर्यगसंख्याता योजनकोटिकोट्योऽधः, ऊर्ध्वमृतुविमानस्योपरिपर्यन्तः । नागादिकुमा- राणां नवविधानामप्युत्कृष्टोऽवधिः अधोऽसंख्यातानि योजनसहस्राणि, ऊर्ध्वं मन्दिरचूलिकाया उपरिपर्यन्तः, तिर्यगसंख्यातानि योजनसहस्राणि । व्यन्तराणामष्टविधानां जघन्योऽवधिः पञ्च- विंशतियोजनानि । उत्कृष्टोऽप्यसंख्यातानि योजनसहस्राणि अधः, ऊर्ध्वंस्वविमानस्योपरिपर्यन्तः, १०तिर्यगसंख्याता योजनकोटिकोट्यः । ज्योतिषां जघन्योऽवधिरधः संख्येयानि योजनानि, उत्कृ- ष्टश्चाऽसंख्येयानि योजनसहस्राणि, ऊर्ध्वमात्मीयविमानस्योपरिपर्यन्तः, तिर्यगसंख्याता योजन- कोटिकोट्यः । वैमानिकेषु सौधर्मेशानीयानां जघन्योऽवधिर्ज्योतिषामुत्कृष्टः, रत्नप्रभाया अधश्चरम उत्कृष्टः । सानत्कुमारमाहेन्द्राणां जघन्योऽवधिः रत्नप्रभाया अधश्चरमः, उत्कृष्टः शर्करा- १५प्रभाया अधश्चरमः । ब्रह्मब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्ठानां जघन्योऽवधिः शर्कराप्रभाया अधश्चरमः, उत्कृष्टो वालुकाप्रभाया अधश्चरमः । शुक्रमहाशुक्रसतारसहस्राराणां जघन्योऽवधिः वालुकाप्रभाया अधश्चरमः, उत्कृष्टः पङ्कप्रभाया अधश्चरमः । आनतप्राणताऽऽरणाऽच्युतानां जघन्योऽवधिः पङ्कप्रभाया अधश्चरमः, उत्कृष्टो धूमप्रभाया अधश्चरमः । नवानां ग्रैवेयिकानां जघन्योऽवधिः धूमप्रभाया अधश्चरमः, उत्कृष्टः तमःप्रभाया अधश्चरमः । नवानामनुदिशानां २०पञ्चानुत्तरविमानवासिनाञ्च लोकनालिपर्यन्तोऽवधिः । सौधर्मादीनामनुत्तरान्तानामूर्ध्वं स्वविमानस्योपरिपर्यन्तः, तिर्यगसंख्याता योजनकोटिकोट्यः । अथैषां कालद्रव्यभावेषु कोऽवधिरिति ? अत्रोच्यते — यस्य यावत्क्षेत्रावधिस्तस्य तावदाकाशप्रदेशपरिच्छिन्ने कालद्रव्ये भवतः । तावत्सु समयेष्वतीतेष्वनागतेषु च ज्ञानं वर्तते, तावदसंख्यातभेदेषु अनन्तप्रदेशेषु पुद्गलस्कन्धेषु जीवेषु च सकर्मकेषु । भावतः स्वविषयपुद्गल- २५स्कन्धानां रूपादिविकल्पेषु जीवपरिणामेषु चौदयिकौपशमिकक्षायोपशमिकेषु वर्तते । कुतः ? पौद्गलिकत्वादेषाम् । नारकेषु च योजनमर्धगव्यूतहीनमागव्यूतात् । तद्यथा — रत्नप्रभायां योजनमवधिः अधः । द्वितीयायामधः अर्धचतुर्थानि गव्यूतानि । तृतीयायामधः त्रीणि गव्यूतानि । चतुर्थ्यामधोऽर्ध- तृतीयानि गव्यूतानि । पञ्चम्यां द्वे गव्यूते । षष्ठ्यामधोऽर्धाधिकं गव्यूतम् । सप्तम्यामधो ३०गव्यूतम् । सर्वासु पृथिवीषु नारकाणामवधिरुपरि आत्मीयनरकावासान्तः, तिर्यगसंख्याता योजन- कोटीकोट्यः । कालद्रव्यभावपरिमाणं पूर्ववद्वेदितव्यम् । यदि भवप्रत्ययोऽवधिर्देवनारकाणाम्, अथ क्षयोपशमहेतुकः केषामिति ? अत आह — ८१ क्षयोपशमनिमित्तः षड्विकल्पः शेषाणाम् ॥ २२ ॥ अवधिज्ञानावरणस्य देशघातिस्पर्धकानामुदये सति सर्वघातिस्पर्धकानामुदयाभावः क्षयः, तेषामेवाऽनुदयप्राप्तानां सदवस्थोपशमः, तौ निमित्तमस्येति क्षयोपशमनिमित्तः । स शेषाणां ०५वेदितव्यः । के पुनः शेषाः ? मनुष्यास्तिर्यञ्चश्च । शेषग्रहणादविशेषप्रसङ्ग इति चेत्; न; तत्सामर्थ्यविरहात् । १ । स्यादेतत्-देवनारकेभ्योऽन्ये शेषाः, ततस्तेषामविशेषात् सर्वेषां तिरश्चां मनुष्याणां वाऽवधिप्रसङ्ग इति; तन्न; किं कारणम् ? तत्सामर्थ्यविरहात् । न ह्यसंज्ञिनामपर्याप्तकानां च तत्सामर्थ्यमस्ति, संज्ञिनां पर्याप्तकानां च न सर्वेषाम् । केषां तर्हि ? १०यथोक्तनिमित्तसन्निधाने सति शान्तक्षीणकर्मणां तदुपलब्धेः । २ । यथोक्तसम्यग्दर्शनादि- निमित्तसन्निधाने सति शान्तक्षीणकर्मणां तस्योपलब्धिर्भवति । ननु सर्वः क्षयोपशमनिमित्तः तत्र किमुच्यते — ‘क्षयोपशमनिमित्तः शेषाणाम्’ इति ? सर्वस्य क्षयोपशमनिमित्तत्वे तद्वचनं नियमार्थम् अब्भक्षवत् । ३ । यथा न कश्चिदपो न भक्षयति इत्यब्ग्रहणं नियमार्थं क्रियते अप एव भक्षयति इति, तथा सर्वस्य क्षयोपशमनिमित्तत्वे १५क्षयोपशमग्रहणं नियमार्थम् ‘क्षयोपशमनिमित्त एव न भवनिमित्तः’ इति । स एषोऽवधिः षड्विकल्पः । कुतः ? अनुगाम्यननुगामिवर्धमानहीयमानाऽवस्थिताऽनवस्थितभेदात् षड्विधः । ४ । कश्चिदवधिः भास्करप्रकाशवद् गच्छन्तमनुगच्छति । कश्चिन्नानुगच्छति तत्रैवातिपतति उन्मुखप्रश्ना- देशिकपुरुषवचनवत् । अपरोऽवधिः अरणिनिर्मथनोत्पन्नशुष्कपत्रोपचीयमानेन्धननिचयसमिद्ध- २०पावकवत् सम्यग्दर्शनादिगुणविशुद्धिपरिणामसन्निधानाद् यत्परिमाण उत्पन्नस्ततो वर्धते आ- असंख्येयलोकेभ्यः । अपरोऽवधिः परिच्छिन्नोपादानसन्तत्यग्निशिखावत् सम्यग्दर्शनादिगुण- हानिसंक्लेशपरिणामविवृद्धियोगात् यत्प्रमाण उत्पन्नस्ततो हीयते आ अङ्गुलस्याऽसंख्येय- भागात् इति । अपरोऽवधिः सम्यग्दर्शनादिगुणावस्थानात् यत्परिमाण उत्पन्नस्तत्परिमाण एवाव- तिष्ठते न हीयते नापि वर्धते लिङ्गवत्, आभवक्षयादाकेवलज्ञानोत्पत्तेर्वा । अन्योऽवधिः २५सम्यग्दर्शनादि-गुणवृद्धिहानियोगात् यत्परिमाण उत्पन्नस्ततो वर्धते यावदनेन वर्धितव्यं हीयते च यावदनेन हातव्यं वायुवेगप्रेरितजलोर्मिवत् । एवं षड्विकल्पोऽवधिः भवति । पुनरपरेऽवधेस्त्रयो भेदाः — देशावधिः परमावधिः सर्वावधिश्चेति । तत्र देशावधिस्त्रेधा- जघन्य उत्कृष्टः अजघन्योत्कृष्टश्चेति । तथा परमावधिरपि त्रिधा । सर्वावधिरविकल्पत्वादेक एव । उत्सेधाङ्गुलासंख्येयभागक्षेत्रो देशावधिर्जघन्यः । उत्कृष्टः कृत्स्नलोकः । तयोरन्तराले ३०असंख्येयविकल्पः अजधन्योत्कृष्टः । परमावधिर्जघन्यः एकप्रदेशाधिकलोकक्षेत्रः । उत्कृष्टोऽ- संख्येयलोकक्षेत्रः । अजधन्योत्कृष्टो मध्यमक्षेत्रः । उत्कृष्टपरमावधिक्षेत्राद् बहिरसंख्यातक्षेत्रः सर्वावधिः । ८२ ‘वर्धमानो हीयमानः अवस्थितः अनवस्थितः अनुगामी अननुगामी अप्रतिपाती प्रतिपाती’ इत्येतेऽष्टौ भेदा देशावधेर्भवन्ति । हीयमानप्रतिपातिभेदवर्जा इतरे षड् भेदा भवन्ति परमावधेः । ‘अवस्थितोऽनुगाम्यननुगाम्यप्रतिपाती’ इत्येते चत्वारो भेदाः सर्वावधेः । तत्र षडाद्या उक्तल- क्षणाः । प्रतिपातीति विनाशी विद्युत्प्रकाशवत् । तद्विपरीतोऽप्रतिपाती । ०५तत्र देशावधेः सर्वजघन्यस्य क्षेत्रम् उत्सेधाङ्गुलस्याऽसंख्येयभागः, आवलिकाया असंख्येय- भागः कालः, अङ्गुलस्याऽसंख्येयभागक्षेत्रप्रदेशप्रमाणं द्रव्यम्, तत्प्रमाणपरिच्छिन्नेष्वसंख्येयेषु स्कन्धेष्वनन्तप्रदेशेषु ज्ञानं वर्तते, स्वविषयस्कन्धगतानन्तवर्णादिविकल्पो भावः । तस्य वृद्धिरुच्यते — प्रदेशोत्तरा क्षेत्रवृद्धिर्नास्त्येकजीवस्य, नानाजीवानां तु प्रदेशोत्तरक्षेत्र- वृद्धिर्भवति आसर्वलोकात् । एकजीवस्य त्वङ्गुलासंख्येयभागादूर्ध्वं विशुद्धिवशात् मण्डूकप्लुत्या १०अगुङ्लासंख्येयभागक्षेत्रवृद्धिर्भवति आसर्वलोकात् । नानाजीवा अपि प्रदेशोत्तरवृद्ध्या तावद्वर्धयन्ते यावदङ्गुलस्यासंख्येयभागः । कालवृद्धिरेकजीवस्य नानाजीवानां वा मौलादा- वलिकासंख्येयभागात् क्वचिदेकसमयोत्तरा क्वचिद् द्विसमयोत्तरा क्वचित् संख्येयसमयोत्तरा क्व- चिदसंख्येयसमयोत्तरा यावदावलिकाया असंख्येयभागः । सेयं क्षेत्रकालवृद्धिः । कया वृद्ध्या ? चतुर्विधया संख्येयभागवृद्ध्या असंख्येयभागवृद्ध्या संख्येयगुणवृद्ध्या असंख्येयगुणवृद्ध्या वा । १५एवं द्रव्यमपि वर्धमानं चतुर्विधया वृद्ध्या वर्धते । भाववृद्धिः षोढा — अनन्तभागवृद्धिः असंख्येय- भागवृद्धिः संख्येयभागवृद्धिः संख्येयगुणवृद्धिरसंख्येयगुणवृद्धिरनन्तगुणवृद्धिरिति । अनया क्षेत्र- कालद्रव्यभाववृद्ध्योक्तया आसर्वलोकात् वृद्धिरवसेया । हानिरपि तथैव । योऽङ्गुलासख्येय- भागक्षेत्रोऽवधिः तस्यावलिकायाः संख्येयभागः कालः, अङ्गुलासंख्येयभागक्षेत्राकाशप्रदेशप्रमाणं द्रव्यम्, भावः पूर्ववदनन्तो वा स्यादसंख्येयो वा स्यात्संख्येयो वा स्यात् । योऽङ्गुलमात्रक्षेत्रोऽ- २०वधिः तस्येषदूना आवलिका कालः, द्रव्यभावौ पूर्ववत् । योऽङ्गुलपृथक्त्वक्षेत्रोऽवधिः तस्य आवलिका कालः द्रव्यभावौ पूर्ववत् । यो हस्तप्रमाणक्षेत्रोऽवधिः तस्य आवलिकापृथक्त्वं कालः, द्रव्यभावौ पूर्ववत् । यो गव्यूतिमात्रक्षेत्रोऽवधिः तस्य साधिकोच्छ्वासः कालः, द्रव्यभावौ पूर्ववत् । यो योजनमात्रक्षेत्रोऽवधिः तस्य भिन्नमुहूर्तः कालः, द्रव्यभावौ पूर्ववत् । यः पञ्चविंशतियोजन- प्रमाणक्षेत्रोऽवधिः तस्येषदूनो दिवसः कालः, द्रव्यभावौ पूर्ववत् । यो भरतक्षेत्रमात्रोऽवधिः तस्य २५अर्धमासः कालः, द्रव्यभावौ पूर्ववत् । यो जम्बूद्वीपमात्रक्षेत्रोऽवधिः तस्य साधिको मासः कालः, द्रव्यभावौ पूर्ववत् । यो मनुष्यलोकमात्रक्षेत्रोऽवधिः तस्य संवत्सरः कालः, द्रव्यभावौ पूर्ववत् । यो रुचकान्तप्रमाणक्षेत्रोऽवधिः तस्य संवत्सरपृथक्त्वं कालः, द्रव्यभावौ पूर्ववत् । यः संख्येयद्वीपसमुद्रक्षेत्रोऽवधिः तस्य संख्येयाः संवत्सराः कालः, द्रव्यभावौ पूर्ववत् । योऽसंख्ये- यद्वीपसमुद्रक्षेत्रोऽवधिः तस्याऽसंख्येयाः संवत्सराः कालः, द्रव्यभावौ पूर्ववत् । एवं ज (एवमज)- ३०घन्योत्कृष्टस्तिर्यङ्नराणां देशावधिरुक्तः । अथ तिरश्चामुत्कृष्टदेशावधिरुच्यते — क्षेत्रमसंख्येया द्वीपसमुद्राः । कालोऽप्यसंख्येयाः संवत्सराः । तेजश्शरीरप्रमाणं द्रव्यम् । कियच्च तत् ? असंख्येयद्वीपसमुद्राकाशप्रदेशपरिच्छिन्ना- भिः असंख्येयाभिस्तेजःशरीरद्रव्यवर्गणाभिर्निर्वर्तितं तावदसंख्येयस्कन्धाननन्तप्रदेशान् जाना- तीत्यर्थः । भावः पूर्ववत् । तिरश्चां मनुष्याणां च जघन्यो देशावधिर्भवति । तिरश्चां तु देशाव- ३५वधिरेव न परमावधिर्नापि सर्वावधिः । ८३ अथ मनुष्याणामुत्कृष्टो देशावधिरुच्यते — क्षेत्रमसंख्येया द्वीपसमुद्राः । कालोऽप्यसंख्येयाः संवत्सराः । द्रव्यं कार्मणद्रव्यम् । कियच्च तत् ? असंख्येयद्वीपसमुद्राकाशप्रदेशपरिच्छिन्ना असंख्येया ज्ञानावरणादिकार्मणद्रव्यवर्गणाः । भावः पूर्ववत् । एष देशावधिरुत्कृष्टो मनुष्याणां संयतानां भवति । ०५परमावधिरुच्यते — जघन्यस्य परमावधेः क्षेत्रं प्रदेशाधिको लोकः । कालः प्रदेशाधिक- लोकाकाशप्रदेशावधृतप्रमाणा अविभागिनः समयाः, ते चाऽसंख्याताः संवत्सराः । द्रव्यं प्रदेशा- धिकलोकाकाशप्रदेशावधृतप्रमाणम् । भावः पूर्ववत् । अतः परं क्षेत्रवृद्धिः — नानाजीवैकजीवा- नामविशेषेण विशुद्धिवशादसंख्येया लोकाः, एवं तावदसंख्येया लोका वृद्धिर्यावदुत्कृष्टपरमाव- धिक्षेत्रम् । कियन्तश्च ते असंख्येयाः ? आवलिकाया असंख्येयभागप्रमाणाः । कालद्रव्य- १०भावाः पूर्ववत् । उत्कृष्टपरमावधेः क्षेत्रं सलोकालोकप्रमाणा असंख्येया लोकाः । कियन्तस्ते ? अग्निजीवतुल्याः । कालद्रव्यभावाः पूर्ववत् । स एषः त्रिविधोऽपि परमावधिः उत्कृष्टचारित्र- युक्तस्यैव भवति नान्यस्य । वर्धमानो भवति न हीयमानः । अप्रतिपाती न प्रतिपाती । यस्य यावति च लोके लोकप्रमाणासंख्येयलोकक्षेत्रे जातस्तस्य तावत्यवस्थानादवस्थितो भवति, अनवस्थितश्च वृद्धिं प्रति न हानिम् । ऐहलौकिकदेशान्तरगमनादनुगामी पारलौकिकदेशान्त- १५रानुगमनाभावादननुगामी । सर्वावधिरुच्यते — असंख्येयानामसंख्येयभेदत्वाद् उत्कृष्टपरमावधिक्षेत्रमसंख्येयलोकगुणि- तमस्य क्षेत्रम्, कालद्रव्यभावाः पूर्ववत् । स एष न वर्धमानो न हीयमानो नानवस्थितो न प्रति- पाती, प्राक्संयतभवक्षयात् अवस्थितोऽप्रतिपाती, भवान्तरं प्रत्यननुगामी देशान्तरं प्रत्यनुगामी । सर्वशब्दस्य साकल्यवाचित्वात् द्रव्यक्षेत्रकालभावैः सर्वावधेरन्तःपाती परमावधिः, अतः परमा- २०वधिरपि देशावधिरेवेति द्विविध एवावधिः — सर्वावधिर्देशावधिश्च । उक्तायां वृद्धौ यदा कालवृद्धिस्तदा चतुर्णामपि वृद्धिर्नियता । क्षेत्रवृद्धौ कालवृद्धिर्भाज्या- स्यात्कालवृद्धिः स्यान्नेति, द्रव्यभावयोस्तु वृद्धिर्नियता । द्रव्यवृद्धौ भाववृद्धिर्नियता, क्षेत्रकाल- वृद्धिः पुनर्भाज्या — स्याद्वा न वेति । भाववृद्धावपि द्रव्यवृद्धिर्नियता, क्षेत्रकालवृद्धिर्भाज्या — स्याद्वा न वेति । २५स एषोऽवधिज्ञानोपयोगो द्विधा भवति एकक्षेत्रोऽनेकक्षेत्रश्च । श्रीवृक्षस्वस्तिकनन्द्या- वर्ताद्यन्यतमोपयोगोपकरण एकक्षेत्रः । तदनेकोपकरणोपयोगोऽनेकक्षेत्रः । यद्येवं परायत्त- त्वात् परोक्षत्वप्रसङ्गः ? न; इन्द्रियेषु परत्वरूढेः । *“इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेः परतरो हि सः ॥ ”[भगº गीº३ । ४२] इति । ३०एवं बहुधा व्याख्यातमवधिज्ञानम्, मनःपर्ययस्येदानीमवसरः प्राप्तः, तस्य भेदपुरस्सरं लक्षणं व्याचिख्यासुरिदमाह — ऋजुविपुलमती मनःपर्ययः ॥ २३ ॥ ऋज्वी निर्वर्तिता प्रगुणा च । कस्मात् ? निर्वर्तितवाक्कायमनस्कृतार्थस्य परकीयमनो- गतस्य विज्ञानात् । ऋज्वी मतिर्यस्य सोऽयमृजुमतिः । अनिर्वर्तिता कुटिला च विपुला । कस्मात् ? ८४ अनिर्वर्तितवाक्कायमनस्कृतार्थस्य परकीयमनोगतस्य विज्ञानात् । विपुला मतिरस्य स विपुल- मतिः । ऋजमतिश्च विपुलमतिश्च ऋजुविपुलमती । एकस्य मतिशब्दस्य गतार्थत्वादप्रयोगः । अथवा, ऋजुश्च विपुला च ऋजुविपुले, ऋजुविपुले मती ययोस्तौ ऋजुविपुलमती इति । स एष मनःपर्ययो द्विधा ऋजुमतिर्विपुलमतिरिति । अत्रोक्तो भेदः । ०५लक्षणमस्येदानीं वक्तव्यमिति ? अत्रोच्यते — मनःसंबन्धेन लब्धवृत्तिर्मनःपर्ययः । १ । वीर्यान्तरायमनःपर्ययज्ञानावरणक्षयोपशमाङ्गो- पाङ्गनामलाभोपष्टम्भाद् आत्मीयपरकीयमनःसंबन्धेन लब्धवृत्तिरुपयोगो मनःपर्ययः । मतिज्ञानप्रसङ्ग इति चेत्; न; अन्यदीयमनोऽपेक्षामात्रत्वाद् अभ्रे चन्द्रव्यपदेशवत् । २ । स्यान्मतम् — यथा मनश्चक्षुरादिसंबन्धाच्चक्षुरादिज्ञानमाविर्भवति तन्मतिज्ञानम् तथा मनःपर्य- १०योऽपि मनःसंबन्धाल्लब्धवृत्तिरिति मतिज्ञानं प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? अन्यदीय- मनोऽपेक्षामात्रत्वात् । कथम् ? अभ्रे चन्द्रव्यपदेशवत् । यथा ‘अभ्रे चन्द्रमसं पश्य’इति अभ्रम- पेक्षाकारणमात्रं भवति, न च चक्षुरादिवन्निर्वर्तकं चन्द्रज्ञानस्य, तथा अन्यदीयमनोऽपि अपेक्षा- कारणमात्रं भवति ‘परकीयमनसि व्यवस्थितमर्थं जानाति मनःपर्ययः’ इति । ततो नास्य तदा- यत्तः प्रभव इति न मतिज्ञानप्रसङ्गः । १५स्वमनोदेशे वा तदावरणकर्मक्षयोपशमव्यपदेशात् चक्षुष्यवधिज्ञाननिर्देशवत् । ३ । अथवा, चक्षुर्देशस्थानामात्मप्रदेशानाम् अवध्यावरणक्षयोपशमात् यथा चक्षुष्यवधिज्ञानव्यपदेश इष्टः, नचाऽवधिः मतिर्भवति, तथा मनःपर्ययज्ञानावरणक्षयोपशमात् स्वमनोदेशस्थानामात्मप्रदेशानां मनःपर्ययव्यपदेशः, न चास्य मतित्वम् । मनःप्रतिबन्धज्ञानादनुमानप्रसङ्ग इति चेत्; न; प्रत्यक्षलक्षणाऽविरोधात् । ४ । स्यान्म- २०तम् — यथा धूमप्रतिबन्धाद्धूमसंपृक्तेऽग्नावनुमानं तथा अन्यदीयमनःप्रतिबन्धात् तन्मनःसंपृक्ता- नर्थान् जानन् मनःपर्ययोऽनुमानमिति; तन्न; किं कारणम् ? प्रत्यक्षलक्षणाऽविरोधात् । यत्प्र- त्यक्षलक्षणमुक्तम् ‘इन्द्रियानिन्द्रियनिरपेक्षमतीतव्यभिचारं साकारग्रहणं प्रत्यक्षम्’ इति, तेना- ऽविरोधः (धात्), न मनःपर्ययोऽनुमानम् । अनुमानं हि तेन विरुध्यते । उपदेशपूर्वकत्वाच्चक्षुरादिकरणनिमित्तत्वाद्वाऽनुमानस्य । ५ । उपदेशाद्धि ‘अयमग्निरयं २५धूमः’ इत्युपलभ्य पश्चाद्धूमदर्शनादग्नावनुमानं करोति, चक्षुरादिकरणसंबन्धाच्च, ततोऽस्योक्तं प्रत्यक्षलक्षणं विरुध्यते । न च तथा मनःपर्यय उपदेशं चक्षुरादिकरणसंबन्धं चाऽपेक्षते । स द्वेधा सूत्रोक्तविकल्पात् । ६ । स मनःपर्ययो द्वेधा । कुतः ? सूत्रोक्तविकल्पात् । ऋजु- मतिर्विपुलमतिरिति । आद्यस्त्रेधा ऋजुमनोवाक्कायविषयभेदात् । ७ । आद्य ऋजुमतिमनःपर्ययस्त्रेधा । कुतः ? ३०ऋजुमनोवाक्कायविषयभेदात् — ऋजुमनस्कृतार्थज्ञः ऋजुवाक्कृतार्थज्ञः ऋजुकायकृतार्थज्ञश्चेति । तद्यथा, मनसाऽर्थं व्यक्तं सञ्चित्य वाचं वा धर्मादियुक्तामसंकीर्णामुच्चार्य कायप्रयोगं चोभयलोकफलनिष्पादनार्थमङ्गोपाङ्गप्रत्यङ्गनिपातनाकुञ्चनप्रसारणादिलक्षणं कृत्वा पुनर- नन्तरे समये कालान्तरे वा तमेवार्थं चिन्तितमुक्तं कृतं वा विस्मृतत्वान्न शक्नोति चिन्तयितुम्, ८५ तमेवंविधमर्थं ऋजुमतिमनःपर्ययः पृष्टोऽपृष्टो वा जानाति ‘अयमसावर्थोऽनेन विधिना त्वया चिन्तित उक्तः कृतो वा’ इति । कथमयमर्थों लभ्यते ? आगमाविरोधात् । आगमे ह्युक्तम् — *“मनसा मनः परिच्छिद्य परेषां संज्ञादीन् जानाति”[महाबन्ध पृº २४] इति । मनसा आत्मनेत्यर्थः । परमनः समन्ताद्विदित्वा परिच्छिद्य मनसा चिन्तितस्य सचेतनेतरस्याऽर्थस्य ०५मनस्यवस्थात् मनोव्यपदेशः मञ्चस्थानां पुरुषाणां मञ्चव्यपदेशवत् । तमात्मना आत्माऽवबु- ध्य आत्मनः परेषां च चिन्ताजीवितमरणसुखदुःखलाभालाभादीन् विजानाति । *“व्यक्तम- नसां जीवानामर्थं जानाति नाऽव्यक्तमनसाम् । ”[महाबन्ध]व्यक्तः स्फुटीकृतोऽर्थश्चिन्तया सुनिर्वर्तितो यैस्ते जीवा व्यक्तमनसस्तैरर्थं चिन्तितं ऋजुमतिर्जानाति नेतरैः । कालतो जघन्येन जीवानामात्मनश्च द्वित्राणि, उत्कर्षेण सप्ताष्टानि भवग्रहणानि गत्यागत्यादिभिः १०प्ररूपयति । क्षेत्रतो जघन्येन गव्यूतिपृथक्त्वस्याभ्यन्तरं न बहिः । द्वितीयः षोढा ऋजुवक्रमनोवाक्कायविषयभेदात् । ८ । द्वितीयो विपुलमतिः षोढा भिद्यते । कुतः ? ऋजुवक्रमनोवाक्कायविषयभेदात् । ऋजुविकल्पाः पूर्वोक्ताः, वक्रविकल्पाश्च तद्विपरीता योज्याः । तथा आत्मनः परेषां च चिन्ताजीवितमरणसुखदुःखलाभालाभादीन् अव्यक्तमनोभिर्व्यक्तमनोभिश्च चिन्तितान् अचिन्तितान् जानाति विपुलमतिः, कालतो जघ- १५न्येन सप्ताष्टानि भवग्रहणानि, उत्कर्षेणाऽसंख्येयानि गत्यागतिभिः प्ररूपयति । क्षेत्रतो जघन्येन योजनपृथक्त्वम्, उत्कर्षेण मानुषोत्तरशैलाभ्यन्तरं न बहिः । एवं द्विभेदो मनःपर्ययो वर्णितः । तस्य किं परस्परतो विशेषोऽस्त्युत नास्ति ? अत आह- विशुद्ध्यप्रतिपाताभ्यां तद्विशेषः ॥ २४ ॥ तदावरणकर्मक्षयोपशमे सति आत्मनः प्रसादो विशुद्धिः । प्रतिपतनं प्रतिपातः । उप- २०शान्तकषायस्य चारित्रमोहोद्रेकात् प्रच्युतसंयमशिखरस्य प्रतिपातो भवति । क्षीणकषायस्य प्रतिपातकारणाभावादप्रतिपातः । विशुद्धिश्चाऽप्रतिपातश्च विशुद्ध्यप्रतिपातौ ताभ्यां विशु- द्ध्यप्रतिपाताभ्यां तयोर्विशेषस्तद्विशेषः । पूर्वसूत्र एव तयोर्विशेषो निर्ज्ञातः किमर्थं पुनरिदमुच्यते ? ८६ विशेषान्तरप्रतिपत्त्यर्थं पुनर्वचनम् । १ । यः पूर्वसूत्रे विशेष उक्तः तावतास्य न परि- तोषस्ततो विशेषान्तरप्रतिपत्त्यर्थं पुनरिदमुच्यते । चशब्दप्रसङ्ग इति चेत्; न; प्राथमकल्पिकभेदाभावात् । २ । यथा मनःपर्ययस्य ऋजु- विपुलमती भेदौ तथा विशुद्ध्यप्रतिपातावपि तस्यैव यदि भेदौ स्यातां युक्तश्चशब्दः स्यात् । ०५यतस्तु विशुद्ध्यप्रतिपातौ ऋजुविपुलमत्योर्विशेषौ न भेदौ, अतश्चशब्दाऽप्रसङ्गः । तत्र विशुद्ध्या तावदृजुमतेर्विपुलमतिर्द्रव्यक्षेत्रकालभावैर्विशुद्धतरः । कथम् ? इह यः कार्मणद्रव्यानन्तभागो- ऽन्त्यः सर्वावधिना ज्ञातस्तस्य पुनरनन्तभागीकृतस्य मनःपर्ययज्ञेयोऽनन्तभागः, अनन्तस्याऽन- न्तभेदत्वात् । ऋजुमतिकार्मणद्रव्याऽनन्तभागाद् दूरविप्रकृष्टोऽल्पीयाननन्तभागः विपुलमते- र्द्रव्यम् । क्षेत्रकालविशुद्धिरुक्ता । भावतो विशुद्धिः सूक्ष्मतरद्रव्यविषयत्वादेव वेदितव्या । १०प्रकृष्टक्षयोपशमविशुद्धिभावयोगादप्रतिपातेनापि विपुलमतिर्विशिष्टा, स्वामिनां प्रवर्धमान- चारित्रोदयत्वात् । ऋजुमतिः पुनः प्रतिपाती स्वामिनां कषायोद्रेकाद्धीयमानचारित्रोदयत्वात् । यद्यस्य मनःपर्ययस्य प्रत्यात्ममयं विशेषः अथाऽनयोरवधिमनःपर्यययोः कुतो विशेष इति ? अत आह — विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयेभ्योऽवधिमनःपर्यययोः ॥ २५ ॥ १५विशुद्धिः प्रसादः । क्षेत्रं यत्रस्थान् भावान् प्रतिपद्यते । स्वामी प्रयोक्ता । विषयो ज्ञेयः । अवधिज्ञानान्मनःपर्ययस्य विशुद्ध्यभावोऽल्पद्रव्यविषयत्वादिति चेत्; न; भूयःपर्याय- ज्ञानात् । १ । स्यान्मतम् — अवधिज्ञानान्मनःपर्ययोऽविशुद्धतरः । कुतः ? अल्पद्रव्यविषयत्वात् । यतः सर्वावधिरूपिद्रव्यानन्तभागो मनःपर्ययद्रव्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? भूयःपर्याय- ज्ञानात् । यथा कश्चिद् बहूनि शास्त्राणि व्याचष्टे एकदेशेन, न साकल्येन तद्गतमर्थं शक्नोति २०वक्तुम्, अपरस्त्वेकं शास्त्रं साकल्येन व्याचष्टे यावन्तस्तस्यार्थास्तान् सर्वान् शक्नोति वक्तुम्, अयं पूर्वस्माद्विशुद्धतरविज्ञानो भवति । तथा अवधिज्ञानविषयानन्तभागज्ञोऽपि मनः- पर्ययो विशुद्धतरः, यतस्तमनन्तभागं रूपादिभिर्बहुभिः पर्यायैः प्ररूपयति । क्षेत्रमुक्तम् । विषयो वक्ष्यते । स्वामित्वं प्रत्युच्यते — विशिष्टसंयमगुणैकार्थसमवायी मनःपर्ययः । २ । विशिष्टः संयमगुणो यत्र विद्यते तत्रैव २५वर्तते मनःपर्ययः । तथा चोक्तम् — *“मनुष्येषु मनःपर्यय आविर्भवति; न देवनारकतैर्यग्योनेषु । मनुष्येषु चोत्पद्यमानः पर्याप्तकेषूत्पद्यते न सम्मूर्च्छनजेषु । गर्भजेषु चोत्पद्यमानः कर्मभूमिजेषूत्पद्यते नाकर्मभूमिजेषु । कर्मभूमिजेषूत्पद्यमानः पर्याप्तकेषूत्पद्यते नापर्याप्तकेषु । पर्याप्तकेषूपजायमानः सम्यग्दृष्टिषू- पजायते न मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्टिसम्यङ्मिथ्यादृष्टिषु । सम्यग्दृष्टिषूपजायमानः संयते- ३०षूपजायते नाऽसंयतसम्यग्दृष्टिसंयतासंयतेषु । संयतेषूपजायमानः प्रमत्तादिषु क्षीणकषायान्ते- षूपजायते नोत्तरेषु । तत्र चोपजायमानः प्रवर्धमानचारित्रेषुजायते न हीयमानचारित्रेषु । प्रवर्धमानचारित्रेषूपजायमानः सप्तविधान्यतमर्द्धिप्राप्तेषूपजायते नेतरेषु । ऋद्धिप्राप्तेषु च केषुचिन्न सर्वेषु” इति । ८७ विशिष्टसंयमग्रहणं वाक्ये कृतम् । अवधिः पुनः चातुर्गतिकेष्विति स्वामिभेदा- दष्यनयोर्विशेषः । इदानीं केवलज्ञानलक्षणाभिधानं प्राप्तकालं तदुल्लङ्घ्य ज्ञानानां विषयनिबन्धः परीक्ष्यते । कुतः ? तस्य *“मोहक्षयाज्ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच्च केवलम्”[तº सूº ०५१० । १] इत्यत्र वक्ष्यमाणत्वात् । यद्येवमाद्ययोरेव तावन्मतिश्रुतयोर्विषयनिबन्ध उच्यता- मिति ? आह — मतिश्रुतयेर्निबन्धो द्रव्येष्वसर्वपर्यायेषु ॥ २६ ॥ निबन्धनं निबन्धः । कस्य ? मतिश्रुतविषयस्य । तत्तर्हि विषयग्रहणं कर्तव्यम् ? न कर्तव्यम् । १०प्रत्यासत्तेः प्रकृतविषयग्रहणाभिसंबन्धः । १ । प्रकृतं विषयग्रहणमस्ति । क्व प्रकृतम् ? ‘विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयेभ्यः’ इति । तत्र प्रत्यासत्तेर्विषयग्रहणमिहाभिसंबध्यते । ननु च स विभक्त्यन्तरनिर्दिष्टो न शक्यते इह संबद्धुम् ? अर्थवशाद्विभक्तिपरिणामः । २ । यथा ‘उच्चानि देवदत्तस्य गृहाणि आमन्त्रयस्वैनम्’ ‘देवदत्तम्’ इति गम्यते, ‘देवदत्तस्य गावोऽश्वा हिरण्यम्, आढ्यो वैधवेयः’ ‘देवदत्तः’ इति गम्यते, १५एवमिहापि । निबन्धः कस्य ? ‘विषयस्य’इत्यभिसंबध्यते । अथ द्रव्येष्विंति बहुत्वनिर्देशः किमर्थः ? द्रव्येष्विति बहुत्वनिर्देशः सर्वद्रव्यसंग्रहार्थः । ३ । जीवधर्माऽधर्माकाशकालपुद्गलाभि- धानानि षडत्र द्रव्याणि, तेषां सर्वेषां संग्रहार्थः द्रव्येष्विति बहुत्वनिर्देशः क्रियते । तद्विशेषणार्थमसर्वपर्यायग्रहणम् । ४ । तेषां द्रव्याणामविशेषेण मतिश्रुतयोर्विषयभाव- प्रसङ्गे तद्विशेषणार्थम् असर्वपर्यायग्रहणं क्रियते । तानि द्रव्याणि मतिश्रुतयोर्विषयभावमापद्य- २०मानानि कतिपयैरेव पर्यायैर्विषयभावमास्कन्दन्ति न सर्वपर्यायैरनन्तैरपीति । तत्कथम् ? इह मतिः चक्षुरादिकरणनिमित्ता रूपाद्यालम्बना, सा यस्मिन् द्रव्ये रूपादयो वर्तन्ते न तत्र सर्वान् पर्यायानेव (सर्वानेव पर्यायान्) गृह्णाति, चक्षुरादिविषयानेवाऽऽलम्बते । श्रुतमपि शब्दलिङ्गम्, शब्दाश्च सर्वे संख्येया एव, द्रव्यपर्यायाः पुनः संख्येयाऽसंख्येयानन्तभेदाः, न ते सर्वे विशेषाकारेण तैर्विषयीक्रियन्ते । उक्तञ्च — २५*“पण्णवणिज्जा भावा अणंतभागो दु अणभिलप्पाणं । पण्णवणिज्जाणं पुण अणंतभागो सुदणिबद्धो ॥ ”[सन्मतिº गाº२ । १६] इति । अतीन्द्रियेषु मतेरभावात् सर्वद्रव्यासंप्रत्यय इति चेत्; न; नोइन्द्रियविषयत्वात् । ५ । स्या- न्मतम् — धर्मास्तिकायादिषु मतेरभावोऽतीन्द्रियत्वात्, ततो ‘मतिः सर्वद्रव्यविषयनिबन्धा’ इति लक्षणमयुक्तमिति; तन्न; किं कारणम् ? नोइन्द्रियविषयत्वात् । नोइन्द्रियावरणक्षयोपशमलब्ध्य- ८८ पेक्षं नोइन्द्रियं तेषु व्याप्रियते । अथ हि तत्र न वर्तेत अवधिना सह निर्दिश्येत रूपिष्वेव वृत्तेः । अथ मतिश्रुतयोरनन्तरनिर्देशार्हस्यावधेः को विषयनिबन्ध इति ? अत आह — रूपिष्ववधेः ॥ २७ ॥ रूपशब्दस्याऽनेकार्थत्वे सामर्थ्याच्छुक्लादिग्रहणम् । १ । अयं रूपशब्दोऽनेकार्थः क्वचि- ०५च्चाक्षुषे वर्तते यथा — ‘रूपरसगन्धस्पर्शाः’ इति । क्वचित्स्वभावे वर्तते यथा ‘अनन्तरूपमनन्त- स्वभावम्’ इति । तत्रेह सामर्थ्याच्चक्षुर्विषये शुक्लादौ वर्तमानो गृह्यते । यदि स्वभाव- वाचिनो ग्रहणं स्यात् अनर्थकं स्यात् । न हि कस्यचित् स्वभावो नास्तीति । भूमाद्यनेकार्थसंभवे नित्ययोगोऽभिधानवशात् । २ । यद्यपि मत्वर्थीयस्य भूमादयोऽर्थाः बहवः संभवन्ति, इहाभिधानवशात् नित्ययोगो वेदितव्यः । नित्यं हि पुद्गला युक्ता रूपेणेति, १०यथा क्षीरिणो वृक्षा इति । यद्येवमवधिज्ञानस्य पुद्गला रूपमुखेनैव विषयभावं प्रतिपद्येरन् न रसादिमुखेन ? नैष दोषः; तदुपलक्षणार्थत्वात् तदविनाभाविरसादिग्रहणम् । ३ । तद्रूपं द्रव्यस्योपलक्षणत्वेनोपादीयते अतस्तदविनाभाविनो रसादयोऽपि गृह्यन्ते । १५यद्येवं तद्गतेषु सर्वेष्वनन्तेषु पर्यायेषु अवधेर्विषयनिबन्धः प्राप्नोतीति ? अत आह — असर्वपर्यायग्रहणानुवृत्तेर्न सर्वगतिः । ४ । ‘असर्वपर्यायेषु’ इत्येतद्ग्रहणमनुवर्तते । यथा ‘देवदत्ताय गौर्दीयतां जिनदत्ताय कम्बलः’ इति ‘दीयताम्’ इत्यभिसंबध्यते, एवमिहापि ‘अस- र्वपर्यायेषु’ इत्यभिसंबन्धान्न सर्वगतिर्भवति । ततो रूपिषु पुद्गलेषु प्रागुक्तद्रव्यादिपरिमाणेषु जीवपर्यायेषु औदयिकौपशमिकक्षायोपशमिकेषूत्पद्यतेऽवधिज्ञानम् रूपिद्रव्यसंबन्धात्, न क्षायिक- २०पारिणामिकेषु नापि धर्मास्तिकायादिषु तत्संबन्धाभावात् । अथ मनःपर्ययस्य को विषयनिबन्ध इति ? अत आह — तदनन्तभागे मनःपर्ययस्य ॥ २८ ॥ यद्रूपिद्रव्यं सर्वावधिज्ञानस्य विषयत्वेन समर्थितं तस्यानन्तभागीकृतस्यैकस्मिन् भागे मनःपर्ययः प्रवर्तते । २५‘अथान्ते यन्निर्दिष्टं केवलज्ञानं तस्य को विषयनिबन्ध’ इति ? अत आह — सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य ॥ २९ ॥ अत्राह — किं द्रव्यम् ? स्वपर्यायान् द्रवति द्रूयते वा तैरिति द्रव्यम् । १ । आत्मनः पर्यायान् द्रवति गच्छतीति द्रव्यम् । बहुलापेक्षया कर्तरि साधुत्वम् । द्रूयते वा तैरिति द्रव्यम् । ३०कथञ्चिद्भेदसिद्धौ तत्कर्तृकर्मव्यपदेशसिद्धिः । २ । द्रव्यस्य पर्यायाणां च कथञ्चि- द्भेदे सति उक्तः कर्तृकर्मव्यपदेशः सिद्ध्यति । ८९ इतरथा हि तदप्रसिद्धिरत्यन्ताव्यतिरेकात् । ३ । यद्येकान्तेन एकत्वमवधार्येत तस्य कर्तृ- कर्मव्यपदेशाप्रसिद्धिः स्यात् । कुतः ? अत्यन्ताव्यतिरेकात् । न हि तदेव निर्विशेषमेकं शक्त्यन्तरापेक्षया विना कर्तृ कर्म च भवितुमर्हति । अथ कः पर्यायः ? तस्य मिथोभवनं प्रति विरोध्यविरोधिनां धर्माणामुपात्तानुपात्तहेतुकानां शब्दान्तरा- ०५त्मलाभनिमित्तत्वाद् अर्पितव्यवहारविषयोऽवस्थाविशेषः पर्यायः । ४ । मिथोभवनं प्रति केचिद्ध- र्मा विरोधिनः, केचिदविरोधिनः । तत्र जीवस्य तावदनादिपारिणामिकचैतन्यजीवद्रव्यभव्या- भव्योर्ध्वगतिस्वभावास्तित्वादिभिरौदयिकादयो भावा यथासंभवं युगपद्भावाद् अविरोधिनः । विरोधिनश्च नारकतैर्यग्योनदेवमनुष्य-स्त्रीपुंनपुंसकैकद्वित्रिचतुःपञ्चेन्द्रिय-बाल्यकौमार-कोप- प्रसादादयः सहानवस्थानात् । तथा पौद्गलिका अनादिपारिणामिकाः रूपरसगन्धस्पर्श- १०शब्दसामान्यास्तित्वादयः शुक्लादिपञ्चकतिक्तादिपञ्चकगन्धद्वयस्पर्शाष्टकशब्दषट्कपर्यायैः प्रत्येकमेकद्वित्रिचतुःपञ्चादिसंख्येयासंख्येयानन्तगुणपरिणामिभिर्यथासंभवं युगपद्भावाद् अविरो- धिनः । विरोधिनश्च शुक्लकृष्णनीलतिक्तकटुकसुरभीतरगन्धादयः प्रायोगिका वैश्रसिकाश्च परमाणुषु स्कन्धेषु च, सहानवस्थानात् । एवं धर्मास्तिकायादिष्वपि अमूर्तत्वाऽचेतनत्वाऽसंख्ये- यप्रदेशत्वगतिकारणस्वभावाऽस्तित्वादयोऽनन्तभेदागुरुलघुगुणहानिवृद्धिविकारैः स्वप्रत्ययैः पर- १५प्रत्ययैश्च गतिकारणत्वविशेषादिभिः अविरोधिनः परस्परविरोधिनश्च विज्ञेयाः । तेषु केचि- दुपात्तहेतुका द्रव्यक्षेत्रकालभावनिमित्ता औदयिकादयः । अनुपात्तहेतुकाश्च त्रिषु कालेष्ववि- कारिणः पारिणामिकाश्चैतन्यादयः । तेषां विरोध्यविरोधिनां धर्माणामुपात्तानुपात्तहेतुकानां शब्दान्तरात्मलाभस्य निमित्तत्वात् ‘चेतनो नारको बालः’ इति अर्पितव्यवहारविषयः इति व्यवहार-ऋजुसूत्रत्रिविधशब्दनयात्मकः, द्रव्यार्थिकानर्पणात् पर्यायार्थिकेनार्पितः तस्य २०विषयः, तस्य द्रव्यस्य अवस्थाविशेषः पर्याय इत्युच्यते । तयोरितरेतरयोगलक्षणो द्वन्द्वः । ५ । तयोरितरेतरयोगलक्षणो द्वन्द्वो वेदितव्यः । द्रव्याणि च पर्यायाश्च द्रव्यपर्याया इति । द्वन्द्वेऽन्यत्वं प्लक्षन्यग्रोधवदिति चेत्; न; तस्य कथञ्चिद्भेदेऽपि दर्शनाद् गोत्वगोपिण्डवत् । ६ । स्यान्मतम् — यदि द्वन्द्वः प्लक्षन्यग्रोधवदन्यत्वं द्रव्यपर्यायाणां प्राप्नोतीति; तन्न; कारणम् ? २५तस्य कथञ्चिद्भेदेऽपि दर्शनात् गोत्वगोपिण्डवत् । यथा ‘गोत्वं च गोपिण्डश्च गोत्वगोपिण्डौ’ इत्यनन्यत्वेऽपि द्वन्द्वो भवति तथा द्रव्यपर्यायेष्विति । ननु सामान्यविशेषयोरन्यत्वात् साध्य- सममेतदिति; नैषः; दोषः; उक्तमेतत् — अनन्यत्वं सामान्यविशेषयोः । द्रव्यग्रहणं पर्यायविशेषणं चेत्; न; आनर्थक्यात् । ७ । स्यादेतत् — ‘द्रव्याणां पर्याया द्रव्य- पर्यायाः’ इति द्रव्यग्रहणं पर्यायविशेषणमिति; तन्न; किं कारणम् ? आनर्थक्यात् । एवं ३०सति द्रव्यग्रहणमनर्थकं स्यात् । न ह्यद्रव्यस्य पर्यायाः सन्तीति । द्रव्याज्ञानप्रसङ्गाच्च । ८ । केवलेन पर्याया एव ज्ञायन्ते न द्रव्याणीति द्रव्याज्ञानं प्राप्नोति, उत्तरपदार्थप्रधानत्वात् । अथ मतमेतत् — सर्वेषु पर्यायेषु ज्ञातेषु न किञ्चदज्ञातमस्ति ततो व्यतिरिक्तस्य द्रव्यस्याभावात्; यद्येवं ‘द्रव्यग्रहणमनर्थकम्’ इत्युक्तं पुरस्तात् । तस्मात् ९० साधूक्तम् — ‘द्वन्द्वोऽयम्’ इति । ननु च द्वन्द्वेऽपि द्रव्यग्रहणमनर्थकं पर्यायव्यतिरेकेणाऽनुपलब्धेरिति; नैष दोषः; संज्ञास्वालक्षण्यादिभेदाद्भेदोपपत्तेः । अथ सर्वग्रहणं किमर्थं ननु बहुवचननिर्देशादेव बहुत्वसंप्रत्ययसिद्धेः ? सर्वग्रहणं निरवशेषप्रतिपत्त्यर्थम् । ९ । ये लोकालोकभेदभिन्नास्त्रिकालविषया द्रव्यपर्याया ०५अनन्ताः, तेषु निरवशेषेषु केवलज्ञानस्य विषयनिबन्ध इति प्रतिपत्त्यर्थं सर्वग्रहणम् । यावां- ल्लोकालोकस्वभावोऽनन्तः तावन्तोऽनन्तानन्ता यद्यपि स्युः, तानपि ज्ञातुमस्य सामर्थ्यमस्तीत्य- परिमितमाहात्म्यं तत् केवलज्ञानं वेदितव्यम् । आह — विषयनिबन्धोऽवधृतो मत्यादीनाम्, इदं तु न निर्ज्ञातमेकस्मिन्नात्मनि स्वनिमित्त- सन्निधानोपजनितवृत्तीनि ज्ञानानि यौगपद्येन कति भवन्तीति ? अत उच्यते — १०एकादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्नाचतुर्भ्यः ॥ ३० ॥ एक इति कोऽयं शब्दः ? अनेकार्थसंभवे विवक्षातः प्राथम्यवचन एकशब्दः । १ । अयमेकशब्दोऽनेकस्मिन्नर्थे दृष्ट- प्रयोगः । क्वचित्संख्यायां वर्तते, ‘एको द्वौ बहवः’ इति । क्वचिदन्यत्वे, ‘एके आचार्याः — अन्ये आचार्याः’ इति । क्वचिदसहाये, ‘एकाकिनस्ते विचरन्ति वीराः’ इति । क्वचित्प्राथम्ये, १५‘एकमागमनम् — प्रथममागमनम्’ इति । क्वचित्प्राधान्ये, ‘एकहतां सेनां करोमि — प्रधानहतां सेनां करोमि’ इत्यर्थः । तत्रेह विवक्षातः प्राथम्यवचन एकशब्दो वेदितव्यः । आदिशब्दश्चावयववचनः । २ । आदिशब्दश्च । किम् ? अनेकार्थसंभवे विवक्षात इहा- वयववचनो वेदितव्यः । क्वचिद्व्यवस्थायां वर्तते, ‘ब्राह्मणादयश्चत्वारो वर्णाः’ — ब्राह्मणव्यवस्थाः ब्राह्मणक्षत्रियविट्शूद्राः’ इत्यर्थः । क्वचित्प्रकारे, ‘भुजङ्गादयः परिहर्तव्याः — भुजङ्गप्रकाराः २०विषवन्तः’ इत्यर्थः । क्वचित्सामीप्ये, ‘नद्यादीनि क्षेत्राणि — नदीसमीपानि’ इत्यर्थः । क्वचिदवयवे, ‘ऋगादिमधीते — ऋगवयवमधीते’ इत्यर्थः । तेनैतदुक्तं भवति — एकस्यादिरेकादिः प्रथमावयव इति । कस्य ? प्रथमस्य परोक्षस्य । कः पुनरवयवः ? मतिज्ञानम् । सामीप्यवचनो वा । ३ । अथवा, अयमादिशब्दः सामीप्यवचनो द्रष्टव्यः । तेन प्रथमस्य मतिज्ञानस्य श्रुतं समीपमित्युक्तं भवति । २५मतेर्बहिर्भावप्रसङ्ग इति चेत्; न; अनयोः सदाऽव्यभिचारात् । ४ । स्यादेतत् — एवं सति मतेर्बहिर्भावः प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? अनयोः सदाऽव्यभिचारात् । एते हि मतिश्रुते सर्वकालमव्यभिचारिणी नारदपर्वतवत् । तस्मादनयोरन्यतरग्रहणे इतरस्य ग्रहणं सन्निहितं भवति । ततोऽन्यपदार्थे वृत्तावेकस्यादिशब्दस्य निवृत्तिरुष्ट्रमुखवत् । ५ । यथा, ‘उष्ट्रस्य मुखमुष्ट्र- ३०मुखम्, उष्ट्रमुखवन्मुखमस्य’ इति वृत्तौ एकस्य मुखशब्दस्य निवृत्तिः, एवमिहापि ‘एकादि- रादिर्येषां तानीमान्येकादीनि’ इत्येकस्यादिशब्दस्य निवृत्तिः । ९१ अवयवेन विग्रहः समुदायो वृत्त्यर्थः । ६ । अवयवेन विग्रहः क्रियते, वृत्त्यर्थः समुदायो भवति । तेनैकादीन्यभ्यन्तरीकृत्य भाज्यानि अर्पयितव्यानीत्यर्थः । किं सर्वाणि ? न, इत्याह ‘आ चतुर्भ्यः’ । कुत एतत् ? केवलस्याऽसहायत्वादितरेषां च क्षयोपशमनिमित्तत्वाद्यौगपद्याभावः । ७ । यतः केवल- ०५ज्ञानं क्षायिकं तदसहायम्, इतराणि च ज्ञानानि क्षयोपशमनिमित्तानि, अतो विरोधा- द्युगपदसंभवः, तस्मादुच्यते ‘आ चतुर्भ्यः’ इति । नाभावोऽभिभूतत्वादहनि नक्षत्रवदिति चेत्; न; क्षायिकत्वात् । ८ । स्यादेतत् — नाभावः क्षायोपशमिकानां ज्ञानानां केवलिनि, किन्तु केवलज्ञानेन महताऽभिभूतानि स्वप्रयोजने न व्याप्रियन्ते भास्करप्रभाभिभूतनक्षत्रवदिति; तन्न; किं कारणम् ? क्षायिकत्वात् । संक्षीण- १०सकलज्ञानावरणे भगवत्यर्हति कथं क्षायोपशमिकानां ज्ञानानां संभवः । न हि परिप्राप्तसर्व- शुद्धौ पदे प्रदेशाऽशुद्धिरस्ति । इन्द्रियवत्त्वादिति चेत्; न; आर्षार्थानवबोधात् । ९ । स्यादेतत् — एवमागमः प्रवृत्तः *“पञ्चेन्द्रिया असंज्ञिपञ्चेन्द्रियादारभ्य आ अयोगिकेवलिनः”[षट्खंº] इति । अत इन्द्रिय- वत्त्वात्तत्कार्येणापि ज्ञानेन भवितव्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? आर्षार्थानवबोधात् । आर्षे १५हि सयोग्ययोगिकेवलिनोः पञ्चेन्द्रियत्वं द्रव्येन्द्रियं प्रति उक्तं न भावेन्द्रियं प्रति । यदि हि भावेन्द्रियमभविष्यत्, अपि तु तर्हि असंक्षीणसकलावरणत्वात् सर्वज्ञतैवास्य न्यवर्तिष्यत । तस्मादेतदुक्तं भवति — एकस्मिन्नात्मनि द्वे मतिश्रुते, क्वचित् त्रीणि मतिश्रुतावधिज्ञानानि, मति — श्रुतमनःपर्ययज्ञानानि वा, क्वचिच्चत्वारि मतिश्रुतावधिमनःपर्ययज्ञानानि, न पञ्चैकस्मिन् युगपत् संभवन्ति । २०संख्यावचनो वैकशब्दः । १० । अथवा, संख्यावचनोऽयमेकशब्दः । एकमादिर्येषां तानी- मान्येकादीनि । कथम् ? मतिज्ञानमेकस्मिन्नात्मनि एकम्, यदक्षरश्रुतं द्व्यनेकद्वादशभेदमुपदेश- पूर्वकं तद्भजनीयम् — स्याद्वा न वेति । इतरत् पूर्ववत् । अपर आह — संख्याऽसहायप्राधान्यवचने एकशब्दे सति एकादीनि केवलादीनीत्यर्थः । एकस्मिन्नात्मन्येकं केवलज्ञानं क्षायिकत्वात् । द्वे मतिश्रुते इत्यादि पूर्ववत् । २५अथोक्तानि मत्यादीनि ज्ञानव्यपदेशमेव लभन्त उताऽन्यथापीति ? अत आह — मतिश्रुतावधयो विपर्ययश्च ॥ ३१ ॥ विपर्ययो मिथ्येत्यर्थः । कुतः ? सम्यगधिकारात् । चशब्दः समुच्चयार्थः । विपर्ययश्च सम्यक् चेति । कुतः पुनरेषां विपर्ययः ? मिथ्यादर्शनपरिग्रहान्मत्यादिविपर्ययः । १ । योऽसौ दर्शनमोहनीयोदये सति मिथ्यादर्शन- ३०परिणामः तेन सहैकार्थसमवायात् मत्यादीनां विपर्ययो भवति । ननु च मणिकनकादीनां वर्चोगृहगतानामपि स्वभावविनाशो न भवति तद्वन्मत्यादीनामपि स्यात्; नैष दोषः; ९२ सरजसकटुकालाबूगतदुग्धवत् स्वगुणविनाशः । २ । यथा सरजसकटुकालाबूभाजने निहितं दुग्धं स्वगुणं परित्यजति तथा मत्यादीन्यपि मिथ्यादृष्टिभाजनगतानि दुष्यन्तीति । आधारस्य दोषाद्धि आधेयस्य दोषो जायते । ननु च नायमेकान्तः, उक्तमेतत् — ‘मणिकनकादयो वर्चोगृहगता अपि स्वभावं न त्यजन्ति’ ०५इति; तत्र कथमेतदध्यवसीयते — अलाबूदुग्धवद् दुष्यन्ति मत्यादीनि न पुनर्मण्यादिवन्न दुष्यन्तीति ? परिणामकशक्तिविशेषात् । ३ । परिणामकस्य हि वस्तुनः शक्तिविशेषादन्यथाभावो भवति । यथा अलाबूद्रव्यं दुग्धं विपरिणामयितुं शक्नोति तथा मिथ्यादर्शनमपि मत्यादीनामन्य- थात्वं कर्तुमलं तदुदये अन्यथानिरूपणदर्शनात् । वर्चोगृहं तु मण्यादीनां विकारं नोत्पादयितु- १०मलम्, विपरिणामकद्रव्यसन्निधाने तेषामपि भवत्येवान्यथात्वम्, यदा तु सम्यग्दर्शनं प्रादुर्भूतं तदा मिथ्यापरिणामदर्शनाभावात् (मिथ्यादर्शनपरिणामाभावात्) तेषां मत्यादीनां सम्यक्त्वम्, अतः सम्यग्दर्शनमिथ्यादर्शनोदयविशेषात्तेषां त्रयाणां द्विधा क्लृप्तिर्भवति — मतिज्ञानं मत्यज्ञानं श्रुतज्ञानं श्रुताऽज्ञानम् अवधिज्ञानं विभङ्गज्ञानमिति । अत्राह — रूपादिविषयोपलब्धिव्यभिचाराभावाद्विपर्ययाभावः । यथैव मतिज्ञानेन सम्य- १५ग्दृष्टयो रूपादीनुपलभन्ते तथा मिथ्यादृष्टयोऽपि मत्यज्ञानेन । यथैव घटादिषु रूपादीन् श्रुतेन निश्चन्वन्त्युपदिशन्ति च परेभ्यः तथा श्रुताज्ञानेनापि । यथैवावधिना रूपिणोऽर्थानवयन्ति तथा विभङ्गेनापीति । तस्मान्नास्ति विपर्यय इति । अत आह — सदसतोरविशेषाद्यदृच्छोपलब्धेरुन्मत्तवत् ॥ ३२ ॥ सच्छब्दस्यानेकार्थसंभवे विवक्षातः प्रशंसार्थग्रहणम् । १ । ‘अयं सच्छदोऽनेकार्थः’ इति २०व्याख्यातः । तस्येह विवक्षातः प्रशंसार्थस्य ग्रहणं वेदितव्यम् — प्रशस्तं तत्त्वज्ञानमित्यर्थः । असदज्ञानम् । तयोः सदसतोः । अविशेषेण यदृच्छयोपलब्धेर्विपर्ययो भवति । कथम् ? उन्मत्तवत् । यथा उन्मत्तो दोषोदयादुपहतेन्द्रियमतिः विपरीतग्राही भवति, सः अश्वं ‘गौः’ इत्यध्यवस्यति, गां वा ‘अश्वः’ इति, लोष्टं ‘सुवर्णम्’ इति, सुवर्णं च लोष्टमिति, लोष्टं लोष्टमिति, सुवर्णं सुवर्णमिति, तस्यैवमविशेषेणाध्यवस्यतोऽज्ञानमेव भवति, तद्वत् मिथ्यादर्शनोपहतेन्द्रियमते- २५र्मतिश्रुतावधयोऽप्यज्ञानमेव भवन्तीति । भवत्यर्थग्रहणं वा । २ । अथवा, सच्छब्दोऽयं भवत्यर्थे वेदितव्यः । सद्विद्यमानमित्यर्थः, असदविद्यमानम्, तयोरविशेषेण यदृच्छोपलब्धेः विपर्ययो भवति — कदाचिद्रूपादि सदप्यसदिति प्रतिपद्यते असदपि सदिति । कदाचित्तु सत्सदेव असदप्यसदेवेति । कुतः ? प्रवादिपरिकल्पनाभेदाद्विपर्ययग्रहः । ३ । प्रवादिनां कल्पनाभेदात् विपर्ययग्रहो भवति । ३०तद्यथा केचित्तावदाहुः — ‘द्रव्यमेव न रूपादयः’ इति । अपर आहुः — ‘रूपादय एव न द्रव्यम्’ इति । अपरेषां दर्शनम् — ‘अन्यद् द्रव्यमन्ये च रूपादयः’ इति । कथमेषां विपर्ययग्रहः ? उच्यते — यदि द्रव्यमेव न रूपादयः; लक्षणाभावाल्लक्ष्यानवधारणप्रसङ्गः । किञ्च, इन्द्रियेण सन्नि- कृष्यमाणं द्रव्यं रूपाद्यभावे सर्वात्मना सन्निकृष्येत, ततः सर्वात्मना ग्रहणप्रसङ्गः, करण- ९३ भेदाभावप्रसङ्गश्च । न चासौ दृष्ट इष्टो वा । अथ रूपादय एव न द्रव्यम्; एवमपि निराधा- रत्वादभावप्रसङ्गः । किञ्च, परस्परविलक्षणानां रूपादीनां समुदयेऽपि सति एकानर्थान्तरभावात् समुदयस्य सर्वाभावः परस्परतोऽर्था(तोऽनर्था)न्तरभूतत्वात् । अथ ह्यन्यद् द्रव्यं अन्ये रूपादयः; एवमपि ०५तेषां लक्ष्यलक्षणभावाभावः परस्परतोऽर्थान्तरभूतत्वात् । दण्डिदण्डवत् लक्ष्यलक्षणभाव इति चेत्; न; वैषम्यात् । पृथक्सतोर्लक्ष्यलक्षणभावो युक्तो नासतोरिति । किञ्च, रूपादिषु गुणेष्वमूर्तेषु द्रव्यादर्थान्तरभूतेषु नेन्द्रियसन्निकर्षो युक्तः, ततश्च ज्ञानाभावः । न चार्थान्तरभूतं द्रव्यं कारणं भवितुमर्हति । किञ्च, मूलकारणविप्रतिपत्तेः । ४ । एषां घटरूपादीनां मूलकारणे प्रवादिनां विप्रतिपत्तिः । १०तद्यथा, केचिदाहुः — ‘अव्यक्तान्महदहङ्कारतन्मात्रेन्द्रियमहाभूतमृत्पिण्डादिविवृत्तिक्रमेण घटादे- र्विश्वरूपस्य जगत उत्पादः’ इति; तदयुक्तम्; न हि प्रधानस्य अमूर्तत्वनिरवयवत्वनिष्क्रियत्वा- ऽतीन्द्रियत्वानन्त्यनित्यत्वापरप्रयोज्यत्वादिविशेषोपेतस्य तद्विलक्षणो घटादिः कार्यो भवितुमर्हति, अदृष्टत्वात् । न वा अपरप्रयोज्यस्य प्रधानस्य स्वयमभिप्रायरहितस्य अभिप्रायपूर्वकप्रसवक्रमो युक्तः । पुरुषस्तावन्निष्क्रियत्वान्न महदादिसर्गार्थं प्रधानं प्रयुङ्क्ते; स्वयं निष्क्रियत्वात् प्रधानं १५नात्मानं महदादिसर्गार्थं प्रयोक्तुमर्हति । न हि स्वयं गतिविकलः पङ्गुरात्मानमेवावष्टभ्यो- त्थाय गच्छन् दृष्टः । किञ्च, अप्रयोजनस्य प्रधानस्य महदादिसर्गो न युक्तिमान् । पुरुषभोगः प्रयोजनमिति चेत्; न; स्वार्थाभावात्, नित्यस्य विभोरात्मनः भोगपरिणामाभावाच्च । किञ्च, अचेतनत्वात् । इह लोके चेतनश्चैत्र ओदनार्थी क्रियाफलसाधनज्ञः तदर्थेष्वग्निसन्धुक्षणादिषु प्रवर्तमानो दृष्टः, न च तथा प्रधानं चेतनम्, अतोऽस्य महदादिक्रियाप्रसवक्रमाभावः । न च २०पुरुषस्तस्य क्रमस्य प्रयोजकः; निष्क्रियत्वात् । अपर आहुः — ‘परमाणुभ्यः प्रतिनियतपार्थिवादिजातिविशिष्टेभ्योऽदृष्टादिहेतुसन्निधाने सति संहतेभ्योऽर्थान्तरभूतघटादिकार्यात्मलाभः’ इति; तदप्ययुक्तम्; नित्यत्वादणूनां कार्यारम्भ- शक्त्यभावात् । सति चारम्भे नित्यत्वहानेः । नचार्थान्तरभूतस्य कार्यस्यारम्भो युक्तः; व्यतिरेकानुपलब्धेः, उपलब्धौ चाणुमहत्त्वाभावः । न च जातिप्रतिनियमोऽस्ति; भिन्न- २५जातीयानामप्यारम्भदर्शनात् । भिन्नजातीयेषु समुदायमात्रमिति चेत्; तुल्यजातीयेष्वपि तत्प्रसङ्गः । न चात्मनो घटाद्यारम्भे कर्तृत्वमुपपन्नम्; निष्क्रियत्वान्नित्यत्वाच्च । नाप्यात्म- गुणस्यादृष्टादेः; निष्क्रियत्वादेव । न च निष्क्रियोऽर्थान्तरे क्रियाहेतुर्दृष्टः । अन्ये मन्यन्ते — ‘वर्णादिपरमाणुसमुदयात्मका रूपपरमाणवोऽतीन्द्रियाः समुदिताः सन्तः इन्द्रियग्राह्यत्वमनुभूय घटादिकार्यात्मलाभहेतुत्वं प्रतिपद्यन्ते’ इति; तदप्ययुक्तम्; प्रत्येकं ३०रूपपरमाणूनामतीन्द्रियत्वात्ततोऽनन्यस्य कार्यस्याप्यतीन्द्रियत्वप्रसङ्गात्, ततश्च दृश्यविषय- ९४ प्रमाणप्रमाणाभासविकल्पाभावः । कार्याभावाच्च तल्लिङ्गस्य कारणस्याप्यभावः । किञ्च, क्षणिकत्वान्निष्क्रियत्वाच्च कार्यारम्भाभावः, विविक्तशक्तीनां परस्पराभिसंबन्धाभावश्च । न चान्योऽर्थश्चेतनस्तेषां संबन्धस्य कर्तास्ति, तदभावात्संबन्धाभावः । एवमन्येष्वपि प्रवादिषु सत्यसदिति असत्यपि सदिति विपर्ययो मिथ्यादर्शनोदयवशाद्वेदितव्यः पित्तोदयाकुलितरसने- ०५न्द्रियविपर्ययवत् । ततो यदुक्तम् — ‘रूपादिविषयोपलब्धिव्यभिचाराभावान्न मिथ्यादृष्टेर्ज्ञान- त्रयमज्ञानम्’ इति; तदसम्यक् । व्याख्यातं ज्ञानं लक्षणादिभिः । इदानीं चारित्रं निर्देष्टव्यं तदुल्लङ्घ्य नया उच्यन्ते । कस्मात् ? मोक्षविधाने तस्य वक्ष्यमाणत्वात् । कुतः पुनस्तन्मोक्षविधौ वक्ष्यते इति चेत् ? मोक्षं प्रति प्रधानकारणत्वात् । किंकृतं प्राधान्यम् ? कृत्स्नकर्मेन्धननिर्दहनकृतम् । यत आत्मा १०व्युपरतक्रियाध्यानाविर्भूतात्मबलः कृत्स्नकर्मेन्धननिर्दहनसमर्थो भवति, नतु क्षायिक- सम्यक्त्वकेवलज्ञानोपेतोऽपि । यदि स्यात्; क्षायिकसम्यक्त्वकेवलज्ञानोत्पत्त्यनन्तरमेव कृत्स्न- कर्मक्षयः स्यात्, व्युपरतक्रियाध्यानोत्पत्त्यनन्तरमेव भवति । तच्चोत्तमं चारित्रम्, *“कर्मादानहेतुक्रियाव्युपरतिश्चारित्रम्” इति वचनात् । यदीह तदुच्येत मोक्ष- विधानेऽपि तद्वक्तव्यमिति गौरवं स्यात् । एवमपि जीवादयो निर्देष्टव्या उच्यन्ते । प्रमाणं १५व्याख्यातम् । प्रमाणैकदेशा नयाः *“प्रमाणनयैरधिगमः”[तº सूº१ । ६] इति वचनात्, तदनन्तरवचनार्हा नयाः । यद्येवं के ते नया इति ? अत आह — नैगमसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरूढैवम्भूता नयाः ॥ ३३ ॥ शब्दापेक्षयैकादिसंख्येयविकल्पा नयाः । तत्रातिसंक्षेपादप्रतिपत्तिः, अतिविस्तरे चाल्प- प्रज्ञानामननुग्रह इति मध्ययया प्रतिपत्त्या सप्त नया अत्रोच्यन्ते । तेषां सामान्यविशेषलक्षणं २०वक्तव्यम् । तत्र सामान्यलक्षणमुच्यते — प्रमाणप्रकाशिताऽर्थविशेषप्ररूपको नयः । १ । प्रकर्षेण मानं प्रमाणं सकलादेशि इत्यर्थः, तेन प्रकाशितानां न प्रमाणाभासपरिगृहीतानामित्यर्थः, तेषामर्थानाम् अस्तित्वनास्तित्वनित्यत्वा- नित्यत्वाद्यनन्तात्मनां जीवादीनां ये विशेषाः पर्यायास्तेषां प्रकर्षेण रूपकः प्ररूपकः निरुद्धदोषा- नुषङ्गद्वारेणेत्यर्थः । एवंलक्षणो नयः । २५तस्य द्वौ मूलभेदौ द्रव्यास्तिकः पर्यायास्तिक इति । द्रव्यमस्तीति मतिरस्य द्रव्य- भवनमेव नातोऽन्ये भावविकाराः, नाप्यभावः तद्व्यतिरेकेणानुपलब्धेरिति द्रव्यास्तिकः । ९५ पर्याय एवास्ति इति मतिरस्य जन्मादिभावविकारमात्रमेव भवनं न ततोऽन्यद् द्रव्य- मस्ति तद्व्यतिरेकेणानुपलब्धेरिति पर्यायास्तिकः । अथवा, द्रव्यमेवार्थोऽस्य न गुणकर्मणी तदवस्थारूपत्वादिति द्रव्यार्थिकः । पर्याय एवार्थोऽस्य रूपाद्युत्क्षेपणादिलक्षणो न ततोऽन्यद् द्रव्यमिति पर्यायार्थिकः । अथवा अर्यते गम्यते निष्पाद्यत इत्यर्थः कार्यम् । द्रवति गच्छतीति ०५द्रव्यं कारणम् । द्रव्यमेवार्थोऽस्य कारणमेव कार्यं नार्थान्तरम्, न च कार्यकारणयोः कश्चिद्रूपभेदः तदुभयमेकाकारमेव पर्वाङ्गुलिद्रव्यवदिति द्रव्यार्थिकः । परि समन्तादायःपर्यायः । पर्याय एवार्थः कार्यमस्य न द्रव्यम् अतीतानागतयोर्विनष्टानुत्पन्नत्वेन व्यवहाराभावात्, स एवैकः कार्यकारण- व्यपदेशभागिति पर्यायार्थिकः । अथवा, अर्थनमर्थः प्रयोजनम्, द्रव्यमेवार्थोऽस्य प्रत्ययाभिधाना- नुप्रवृत्तिलिङ्गदर्शनस्य निह्नोतुमशक्यत्वादिति द्रव्यार्थिकः । पर्यायोऽर्थः प्रयोजनमस्य वाग्- १०विज्ञानव्यावृत्तिनिबन्धनव्यवहारप्रसिद्धेरिति पर्यायार्थिकः । तद्भेदा नैगमादयः । एषां विशेषलक्षणमुच्यते — अर्थसंकल्पमात्रग्राही नैगमः । २ । निगच्छन्ति तस्मिन्निति निगमनमात्रं वा निगमः, निगमे कुशलो भवो वा नैगमः । तस्य लोके व्यापारः अर्थसंकल्पमात्रग्रहणं प्रस्थेन्द्रगृहगम्यादिषु । तद्यथा — कश्चित् प्रगृह्य परशुं पुरुषं गच्छन्तमभिसमीक्ष्याह ‘किमर्थं गच्छति भवान्’ इति ? स १५तस्मै आचष्टे प्रस्थार्थमिति । एवमिन्द्रगृहादावपि । तथा ‘कतरोऽत्र गमी’ इत्युक्ते आचष्टे — ‘अहं गमी’ इति, संप्रत्यगच्छत्यपि गमीति व्यवहारः । एवं प्रकारोऽन्योऽपि नैगमनयस्य विषयः । भाविसंज्ञाव्यवहार इति चेत्; न; भूतद्रव्यासन्निधानात् । ३ । स्यादेतत् — नायं नैगमनय- विषयः भाविसंज्ञाव्यवहार इति; तन्न; किं कारणम् ? भूतद्रव्यासन्निधानात् । भूतं हि कुमार- तण्डुलादिद्रव्यमाश्रित्य राजौदनादिका भाविनी संज्ञा प्रवर्तते, न च तथा नैगमनयविषये २०किञ्चिद् भूतं द्रव्यमस्ति यदाश्रया भाविनी संज्ञा विज्ञायेत । उपकारानुपलम्भात् संव्यवहारानुपपत्तिरिति चेत्; न; अप्रतिज्ञानात् । ४ । स्यादेतत् — नगमनयवक्तव्ये उपकारो नोपलभ्यते, भाविसंज्ञाविषये तु राजादावुपलभ्यते, ततो नायं युक्त इति; तन्न; किं कारणम् ? अप्रतिज्ञानात् । नैतदस्माभिः प्रतिज्ञातम् — ‘उपकारे सति भवित- व्यम्’ इति । किं तर्हि ? अस्य नयस्य विषयः प्रदर्श्यते । अपि च, उपकारं प्रत्यभिमुखत्वा- २५दुपकारवानेव । स्वजात्यविरोधेनैकत्वोपनयात् समस्तग्रहणं संग्रहः । ५ । बुद्ध्यभिधानानुप्रवृत्तिलिङ्गं सा- दृश्यं स्वरूपानुगमो वा जातिः, सा चेतनाचेतनाद्यात्मिका शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वेन प्रतिनियमात् स्वार्थव्यपदेशभाक् । स्वा जातिः स्वजातिः, अप्रच्यवनमविरोधः, स्वजातेरविरोधः स्वजात्य- विरोधस्तेन स्वजात्यविरोधेन एकत्वोपनयात् । केषाम् ? भेदानाम् । समस्तग्रहणं संग्रहो यथा ३०सद् द्रव्यं घट इत्यादि । ‘सत्’ इत्युक्ते सत्तासंबन्धार्हाणां द्रव्यपर्यायतद्भेदप्रभेदानां तदव्यतिरे- कात् तेनैकत्वेन संग्रहः । ‘द्रव्यम्’ इति चोक्ते जीवाजीवतद्भेदप्रभेदानां द्रव्यत्वाविरोधात्तेनैक- त्वेन संग्रहः । ‘घटः’ इति चोक्ते नामादिभेदात् मृत्सुवर्णादिकारणविशेषाद् वर्णसंस्थानादिवि- ९६ काराच्च भिन्नानां घटशब्दवाच्यानां तदव्यतिरेकादेकत्वेन संग्रहः । एवमितरेष्वपीति । तत्राभिधानप्रत्ययौ सामान्यं निराकृतविशेषभावात् । आह — सत्ताद्यर्थान्तरभूतमस्ति, तदभिसंबन्धात् सदादिव्यपदेश इति; तन्न; उभयथाऽनुप- पत्तेः । इदमिह संप्रधार्यम् — सत्तासंबन्धात्प्राग् द्रव्यादिषु सदित्यभिधानं प्रत्ययश्च स्याद्वा, ०५न वेति ? यदि स्यात्; सत्तासंबन्धवैयर्थ्यं प्रकाशितप्रकाशनवैयर्थ्यवत्, सत्ताद्वयप्रसङ्गश्च — एका आभ्यन्तरी अपरा बाह्येति । अतश्च समयविरोधः — *“सल्लिङ्गाविशेषाद्विशेषलिङ्गा- भावाच्चैको भावः”[वैº सूº १ । २ । १७] इति । अथ नास्ति; खरविषाणादिष्वतिप्रसङ्गः । समवायकृतोऽयं विशेष इति चेत्; न; तस्य प्रतिषिद्धत्वात् । किञ्च, सत्तायाः सदिति व्यपदेशस्य सत्तान्तरहेतुकत्वाहेतुकत्वयोः अनवस्थाप्रतिज्ञाहानि- १०दोषप्रसङ्गः । अथ पदार्थशक्तिप्रतिनियमाद् द्रव्यादिषु सदिति व्यपदेशो निमित्तान्तरहेतुकः, सत्तायां स्वत एवेति चेत्; संसर्गवादत्यागः, इच्छामात्रकल्पनाप्रसङ्गश्च । किञ्च, सत्तादेः पदार्थान्तरस्य द्रव्यादिषु वृत्तिः सोऽस्येति वा स्यात्, सोऽयमिति वा ? यदि सोऽस्येति वृत्तिः; मत्त्वर्थीयेन भवितव्यम् ‘सत्तावद्द्रव्यम्’ इति, यथा गोमान् यवमानिति, अतो मत्त्वर्थस्य(वतोर्मत्त्वर्थस्य) भावार्थस्य च निवृत्तिर्वक्तव्या । अथसोऽयमित्यभिसंबन्धेन १५वृत्तिः; ‘सत्ता द्रव्यम्’ इति प्राप्नोति यथा ‘यष्टिः पुरुषः’ इति, न ‘सद्द्रव्यम्’ इति, तत्र भावार्थस्य निवृत्तिर्वक्तव्या । किञ्च, दृष्टान्ताभावात् । न ह्येकं किञ्चिदनेकसंबन्धि दृष्टं यदभिसमीक्ष्य सत्तैका अनेकसंबन्धिनी गम्येत । नीलीद्रव्यवदिति चेत्; न; न तस्यानेकत्वात् । नीलीत्ववदिति चेत्; न; तस्यासिद्धत्वात् । २०अतो विधिपूर्वकमवहरणं व्यवहारः । ६ । एतस्माद् अतः । कुतः । संग्रहात् संग्रहनयाक्षि- प्तानामर्थानां विधिपूर्वकमवहरणं व्यवहारः । को विधिः ? संग्रहगृहीतोऽर्थस्तदानुपूर्व्येणैव व्यवहारः प्रवर्तते इत्ययं विधिः । तद्यथा — सर्वसंग्रहेण सत् संगृहीतम्, तच्चानपेक्षितविशेषं नालं संव्यवहारायेति व्यवहारनय आश्रीयते — यत्सत्तद् ‘द्रव्यं गुणो वा’ इति । द्रव्येणापि च संग्रहा- क्षिप्तेन जीवाजीवाविशेषानपेक्षेण न शक्यः संव्यवहार इति ‘जीवद्रव्यमजीवद्रव्यम्’ इति वा २५व्यवहार आश्रीयते । जीवाजीवावपि च संग्रहाक्षिप्तौ नालं संव्यवहारायेति प्रत्येकं देवनार- कादिर्घटादिश्च व्यवहारेणाश्रीयते । ‘कषायो भैषज्यम्’ इत्युक्ते च सामान्यस्य विशेषात्मकत्वात् नैयग्रोधादिविशेषसामर्थ्यम्(विशेषस्य सामर्थ्येन ग्रहणम्) । नहि शक्यः प्रभुणापि चक्रभृता सर्वः कषायसमाहारः कर्तुम् । नामस्थापनाद्रव्याणि च संग्रहोपात्तानि नालं व्यवहारायेति भाव एव गृह्यते । एवमयं नयस्तावद्वर्तते यावत्पुनर्नास्ति विभागः । ३०सूत्रपातवदृजुत्वात् ऋजुसूत्रः । ७ । यथा ऋजुःसूत्रपातस्तथा ऋजु प्रगुणं सूत्रयति तन्त्रयति ऋजुसूत्रः । पूर्वांस्त्रिकालविषयानतिशय्य वर्तमानकालविषयमादत्ते । अतीतानागतयोर्विन- ष्टानुत्पन्नत्वेन व्यवहाराभावात् । समयमात्रमस्य निर्दिधिक्षितम् । ९७ ‘कषायो भैषज्यम्’ इत्यत्र च संजातरसः कषायो भैषज्यं न प्राथमिककषायोऽल्पोऽन- भिव्यक्तरसत्वादस्य विषयः । पच्यमानः पक्वः । पक्वस्तु स्यात्पच्यमानः स्यादुपरतपाक इति । असदेतत्; विरोधात् । ‘पच्यमानः’ इति वर्तमानः ‘पक्वः’ इत्यतीतः तयोरेकस्मिन्नवरोधो विरोधीति; नैष दोषः; ०५पचनस्यादावविभागसमये कश्चिदंशो निर्वृत्तो वा, न वा ? यदि न निर्वृत्तः; तद्द्वितीयादि- ष्वप्यनिर्वृत्तेः पाकाभावः स्यात् । ततोऽभिनिर्वृत्तः तदपेक्षया ‘पच्यमानः पक्वः, ’ इतरथा हि समयस्य त्रैविध्यप्रसङ्गः । स एवौदनः पच्यमानः पक्वः, स्यात्पच्यमान इत्युच्यते पक्तुरभिप्रा- यस्यानिर्वृत्तेः, पक्तुर्हि सुविशदसुस्विन्नौदने पक्वाभिप्रायः, स्यादुपरतपाक इति चोच्यते कस्यचित् पक्तुस्तावतैव कृतार्थत्वात् । १०एवं क्रियमाणकृत-भुज्यमानभुक्त-बध्यमानबद्ध-सिध्यत्सिद्धादयो योज्याः । तथा प्रतिष्ठन्तेऽस्मिन्निति प्रस्थः, यदैव मिमीते, अतीतानागतधान्यमानासंभवात् । कुम्भकाराभावः शिविकादिपर्यायकरणे तदभिधानाभावात् । कुम्भपर्यायसमये च स्वावयवेभ्य एव निर्वृत्तेः । स्थितप्रश्ने च ‘कुतोऽद्यागच्छसि’ इति ? न ‘कुतश्चित्’ इत्ययं मन्यते, तत्कालक्रिया- १५परिणामाभावात् । यमेवाकाशदेशमवगाढुं समर्थ आत्मपरिणामं वा तत्रैवास्य वसतिः । न कृष्णः काकः, उभयोरपि स्वात्मकत्वात् — कृष्णः कृष्णात्मको न काकात्मकः । यदि काकात्मकः स्यात्; भ्रमरादीनामपि काकत्वप्रसङ्गः । काकश्च काकात्मको न कृष्णात्मकः । यदि कृष्णात्मकः; शुक्लकाकाभावः स्यात् । पञ्चवर्णत्वाच्च, पित्तास्थिरुधिरादीनां पीतशुक्ल- २०रक्तादिवर्णत्वात्, तद्व्यतिरेकेण काकाभावाच्च । न सामानाधिकरण्यम् — एकस्य पर्यायेभ्यो- ऽनन्यत्वात्पर्याया एव विविक्तशक्तयो द्रव्यं नाम न किञ्चिदस्तीति । कृष्णगुणप्राधान्यादिति चेत्; न; आस्तरकादिष्वतिप्रसङ्गात्, कषायमधुरे च मधुनि विरोधात् । अप्रत्यक्षे चाख्याय- माने संशयदर्शनात् । कृष्णकाकविशेषज्ञेन केनचिद् द्वीपान्तरनिवासिन्यनुपलब्धकृष्णकाकविशेषे पुरुषे प्रतिपाद्यमाने संशयो जायते ‘किमयं काकस्य कार्ष्ण्यं गुणप्राधान्यादाचष्टे, द्रव्यस्यैव वा २५तथा परिणामात्’ इति ? अतः पलालादिदाहाभावः प्रतिविशिष्टकालपरिग्रहात् । अस्य हि नयस्याविभागो वर्तमान- समयो विषयः । अग्निसंबन्धनदीपनज्वलनदहनानिअसंख्येयसमयान्तरालानि यतोऽस्य दह- नाभावः । किञ्च, यस्मिन् समये दाहः न तस्मिन् पलालम्, भस्मताभिनिर्वृत्तेः, यस्मिंश्च पलालं न तस्मिन् दाह इति । यत्पलालं तद्दहतीति चेत्; न; सावशेषात् । समुदायाभिधायिनां ३०शब्दानामवयवेषु वृत्तिदर्शनाददोष इति चेत्; न; तदवस्थत्वात्, एकदेशदाहाभावस्योक्तत्वात् । ९८ निरवशेषदाहासंभवादिति चेत्; न; वचनविरोधात् तदवस्थत्वाच्च । वचनविरोधस्तावत् — यदि निरवशेषस्य पलालस्य दाहस्यासंभव इत्येकदेशदाहात् पलालदाहो नादाहः; ननु भव- द्वचनस्य निरवशेषपरपक्षदूषकत्वाभावात् परपक्षैकदेशस्य दूषकत्वम्, अतः एकदेशदूषकत्वात् कृत्स्नमपीदं दूषकमेवेत्यस्य साधकत्वसामर्थ्याभाव इति । तदवस्थत्वमपि ‘एकसमये दाहाभावः’ ०५इत्युक्तत्वात् । अवयवानेकत्वे यद्यवयवदाहात् सर्वत्र दाहोऽवयवान्तराऽदाहात् ननु सर्वदाहा- भावः । अथ दाहः सर्वत्र; कस्मान्नाऽदाहः ? अतो न दाहः । एवं पानभोजनादिव्यवहाराभावः । न शुक्लः कृष्णीभवति; उभयोर्भिन्नकालावस्थत्वात्, प्रत्युत्पन्नविषये निवृत्तपर्यायान- भिसंबन्धात् । सर्वसंव्यवहारलोप इति चेत्; न; विषयमात्रप्रदर्शनात्, पूर्वनयवक्तव्यात् संव्यव- हारसिद्धिर्भवति । १०शपत्यर्थमाह्वयति प्रत्याययतीति शब्दः । ८ । उच्चरितः शब्दः कृतसंगीतेः पुरुषस्य स्वाभिधेये प्रत्ययमादधाति इति शब्द इत्युच्यते । स च लिङ्गसंख्यासाधनादिव्यभिचारनिवृत्तिपरः । ९ । लिङ्गं स्त्रीत्वपुंस्त्वनपुंसकत्वानि । संख्या एकत्वद्वित्वबहुत्वानि । साधनमस्मदादि । एवमादीनां व्यभिचारो न न्याय्य इति तन्नि- वृत्तिपरोऽयं नयः । तद्यथा, लिङ्गव्यभिचारस्तावत् — स्त्रीलिङ्गे पुल्लिङ्गाभिधानं तारका स्वाति- १५रिति । पुल्लिङ्गे स्त्र्यभिधानम् अवगमो विद्येति । स्त्रीत्वे नपुंसकाभिधानम् वीणा आतोद्य- मिति । नपुंसके स्त्र्यभिधानम् आयुधं शक्तिरिति । पुल्लिङ्गे नपुंसकाभिधानं पटो वस्त्रमिति । नपुंसके पुल्लिङ्गाभिधानं द्रव्यं परशुरिति । संख्याव्यभिचारः — एकत्वे द्वित्वम्, नक्षत्रं पुनर्वसू इति । एकत्वे बहुत्वम् — नक्षत्रं शतभिषज इति । द्वित्वे एकत्वम् — गोदौ ग्राम इति । द्वित्वे बहुत्वम् — पुनर्वसू पञ्चतारका इति । बहुत्वे एकत्वम् — आम्राः वनमिति । बहुत्वे द्वित्वम् — देव- २०मनुष्या उभौ राशी इति । साधनव्यभिचारः — एहि, मन्ये रथेन यास्यसि, नहि यास्यसि यातस्ते पितेति । आदिशब्देन कालादिव्यभिचारो गृह्यते । विश्वदृश्वाऽस्य पुत्रो जनिता, भावि कृत्य- मासीदिति कालव्यभिचारः । संतिष्ठते प्रतिष्ठते विरमत्युपरमतीतिउपग्रहव्यभिचारः । एवमादयो व्यभिचारा अयुक्ताः । कुतः ? अन्यार्थस्याऽन्यार्थेन संबन्धाभावात् । यदि स्यात्; घटः पटो भवतु पटो वा प्रासाद इति । तस्माद्यथालिङ्गं यथासंख्यं यथासाधनादि च न्याय्य- २५मभिधानम् । लोकसमयविरोध इति चेत्; विरुध्यताम्, तत्त्वं मीमांस्यते, सुहृत्सूपचारः । नानार्थसमभिरोहणात् समभिरूढः । १० । यतो नानार्थान् समतीत्यैकमर्थमाभिमुख्येन रूढस्ततः समभिरूढः । कुतः ? वस्त्वन्तरासंक्रमेण तन्निष्ठत्वात् । कथम् ? अवितर्कध्यानवत् । यथा तृतीयं शुक्लं सूक्ष्मक्रियमवितर्कमवीचारं ध्यानम् अर्थव्यञ्जनयोगसङ्क्रान्त्यभावात् सूक्ष्मकाययोगनिष्ठत्वात्, तथा गौरित्ययं शब्दो वागादिषु वर्तमानो गव्यधिरूढः । एवं शेषे- ३०ष्वपि रूढिशब्दोऽस्य विषयः । अथवा, ‘अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः’ इति तत्रैकस्यार्थस्यैकेन गत- त्वात् पर्यायशब्दप्रयोगोऽनर्थकः । शब्दभेदश्चेदस्ति अर्थभेदेनाप्यवश्यं भवितव्यमिति नानार्थ- ९९ समभिरोहणात् समभिरूढः — इन्दनादिन्द्रः शकनाच्छक्रः पूर्दारणात्पुरन्दर इति । एवं सर्वत्र । अथवा, यो यत्राधिरूढः स तत्र समेत्याभिमुख्येनारोहणात् समभिरूढः । यथा क्व भवानास्ते ? स्वात्मनीति । कुतः ? वस्त्वन्तरे वृत्त्यभावात् । यद्यन्यस्यान्यत्र वृत्तिः स्यात्; ज्ञानादीनां रूपादीनां चाकाशे वृत्तिः स्यात् । ०५येनात्मना भूतस्तेनैवाऽध्यवसाययतीत्येवंभूतः । ११ । येनात्मना येनाभिधेयेन भूतः शब्द- स्तेनैवाऽध्यवसाययति । यथा इन्द्रशब्दः परमेश्वरत्वाभिधेयः, स परिणामो यत्र यदा वर्तते तत्र तदैव युक्तो न नामस्थापनाद्रव्येषु तत्परिणामाभावात् इति । एवमितरेष्वपि शब्देषु स्वाभि- धेयक्रियापरिणतिक्षण एव युक्तिर्नान्यदेति । अथवा, येनात्मना येन स्वरूपेण भूतोऽर्थस्तेनैवा- ध्यवसाययति, यथा गच्छतीति गौरिति — यदैव गच्छति तदैव गौरिति न स्थितो न शयित इति, १०पूर्वोत्तरकालयोस्तदर्थाभावाद्दण्डिवत् । एवमितरेष्वपि । अथवा, येनात्मना येन ज्ञानेन भूतः परिणतस्तेनैवाध्यवसाययति यथा इन्द्राग्निज्ञानपरिणत आत्मैवेन्द्रोऽग्निश्चेति एवंभूतार्थप्रत्या- यनाच्छब्द एवंभूतः तत्कार्यात्ताच्छब्द्यसिद्धेः । दाहकत्वाद्यतिप्रसङ्ग इति चेत्; तदव्यतिरेकादप्रसङ्ग इति । १२ । स्यादेतत् — अग्न्यादिव्यप- देशो यद्यात्मनि क्रियते दाहकत्वाद्यतिप्रसज्यते इति; उच्यते — तदव्यतिरेकादप्रसङ्गः । तानि १५नामादीनि येन रूपेण व्यपदिश्यन्ते ततस्तेषामव्यतिरेकः प्रतिनियतार्थवृत्तित्वाद्धर्माणाम् । ततो नो आगमभावाग्नौ वर्तमानं दाहकत्वं कथमागमभावाग्नौ वर्तेत ? उक्ता नैगमादयो नयाः । उत्तरोत्तरसूक्ष्मविषयत्वादेषां क्रमः पूर्वपूर्वहेतुकत्वाच्च । एवमेते नयाः पूर्वपूर्वविरुद्धमहा- विषया उत्तरोत्तरानुकूलाल्पविषया द्रव्यस्यानन्तशक्तेः प्रतिशक्ति भिद्यमाना बहुविकल्पा जायन्ते । त एते गुणप्रधानतया परस्परतन्त्राः सम्यग्दर्शनहेतवः पुरुषार्थक्रियासाधनसामर्थ्यात्, २०तन्त्वादय इव यथोपायं विनिवेश्यमानाः पटादिसंज्ञाः स्वतन्त्राश्चाऽसमर्थाः । तन्त्वादिवदेव विषम उपन्यासः, तन्त्वादयो निरपेक्षा अपि काञ्चिदर्थमात्रां जनयन्ति । भवति हि कश्चित् प्रत्येकं तन्तुस्त्वकत्राणे समर्थ एकश्च वल्कलो बन्धने समर्थः । इमे पुनर्नया निरपेक्षाः सन्तः न काञ्चिदपि सम्यग्दर्शनमात्रां प्रादुर्भावयन्तीति । नैष दोषः; अभिहितानवबोधात् । अभिहितमर्थ- मनवबुध्य परेणेदमुपालभ्यते । एतदुक्तं निरपेक्षेषु तन्त्वादिषु पटादिकार्यं नास्तीति । यत्तु २५तेनोपदर्शितं न तत् पटादिकार्यम् । किं तर्हि ? तन्त्वादिकार्यम् । तन्त्वादिकार्यमपि तन्त्वाद्यवयवेषु निरपेक्षेषु नास्त्येवेत्यस्मत्पक्षसिद्धिरेव । अथ तन्त्वादिषु पटादिकार्यं शक्त्यपेक्षया अस्तीत्युच्यते नयेष्वपि निरपेक्षेषु बुद्ध्यभिधानरूपेषु कारणवशात् सम्यग्दर्शनहेतुत्वविपरिणतिसद्भावात् शक्त्यात्मनाऽस्तित्वमिति साम्यमेवोपन्यासस्य । ज्ञानदर्शनयोस्तत्त्वं नयानां चैव लक्षणम् । ३०ज्ञानस्य च प्रमाणत्वमध्यायेऽस्मिन्निरूपितम् ॥ इति । इति तत्त्वार्थवार्तिकव्याख्यानालङ्कारे प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ जीयाच्चिरमकलङ्कब्रह्मा लघुहव्वनृपतिवरतनयः । अनवरतनिखिलविद्वज्जननुतविद्यः प्रशस्तजनहृद्यः ॥ १०० द्वितीयोऽध्यायः अत्राह — मोक्षमार्गव्याख्याप्रसङ्गेन सम्यग्दर्शनादीन्युपदिश्यन्ते । तेषां च लक्षणोत्पत्ति- विषयनिबन्धादीनि व्याख्यातानि । तत्र तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनमुपदिष्टम् । तत्त्वार्थाश्च जीवादयः । तत्रादावुपदिष्टस्य जीवस्य किं श्रद्धातव्यं यदवधारणप्रतिपत्त्युपासनादिभ्यस्तन्नि- ष्पद्यत इति ? उच्यते — तत्त्वमात्मनः स्वभावः श्रद्धेयः । ०५यद्येवमुच्यतां तदीयं किं तत्त्वमिति ? अत उत्तरं पठति — औपशमिकक्षायिकौ भावौ मिश्रश्च जीवस्य स्वतत्त्वमौदयिकपारिणामिकौ च ॥ १ ॥ अथवा, प्रमाणनया अनन्तरं विनिर्दिष्टाः । ते च प्रमेयाधिगमरूपाः । प्रमेयाश्च जीवादयः पदार्था इदानीं निर्देष्टव्याः । यद्येवमस्यैव तावदादावुपदिष्टजीवस्य किं तत्त्वमिति ? अत आह — औपशमिकादीति । १०कर्मणोऽनुद्भूतस्ववीर्यवृत्तितोपशमोऽधःप्रापितपङ्कवत् । १ । यथा सकलुषस्याम्भसः कत- कादिद्रव्यसंपर्काद् अधःप्रापितमलद्रव्यस्य तत्कृतकालुष्याभावात् प्रसाद उपलभ्यते, तथा कर्मणः कारणवशादनुद्भूतस्ववीर्यवृत्तिता आत्मनो विशुद्धिरुपशमः । क्षयो निवृत्तिरात्यन्तिकी । २ । यथा तस्यैवाम्भसोऽधःप्रापितपङ्कस्य शुचिभाजनान्तर- संक्रान्तस्य प्रसाद आत्यन्तिकः, तथा आत्मनोऽपि कर्मणोऽत्यन्तविनिवृत्तौ विशुद्धिरात्यन्तिकी १५क्षय इत्युच्यते । उभयात्मको मिश्रः क्षीणाक्षीणमदशक्तिकोद्रववत् । ३ । यथा प्रक्षालनविशेषात् क्षीणाक्षीणमदशक्तिकस्य कोद्रवस्य द्विधा वृत्तिः, तथा यथोक्तक्षयहेतुसन्निधाने सति कर्मण एकदेशस्य क्षयादेकदेशस्य च वीर्योपशमादात्मनो भाव उभयात्मको मिश्र इति व्यपदिश्यते । द्रव्यादिनिमित्तवशात् कर्मणः फलप्राप्तिरुदयः । ४ । द्रव्यादिनिमित्तं प्रतीत्य कर्मणो २०विपच्यमानस्य फलोपनिपात उदय इतीमामाख्यां लभते । द्रव्यात्मलाभमात्रहेतुकः परिणामः । ५ । यस्य भावस्य द्रव्यात्मलाभमात्रमेव हेतुर्भवति नान्यन्निमित्तमस्ति स परिणाम इति परिभाष्यते । तत्प्रयोजनत्वाद्वृत्तिवचनम् । ६ । ते उपशमादयः प्रयोजनमस्येति वृत्तिः क्रियते । स उप- शमः प्रयोजनमस्येत्यौपशमिकः, क्षयःप्रयोजनमस्येति क्षायिकः, उदयः प्रयोजनमस्येत्यौदयिकः, २५परिणामः प्रयोजनमस्येति पारिणामिकः । ते भावा जीवस्य स्वतत्त्वम् — स्वं तत्त्वं स्वतत्त्वम्, स्वो भावोऽसाधारणो धर्मः । व्याप्तेरौदयिकपारिणामिकग्रहणमादाविति चेत्; न; भव्यजीवधर्मविशेषख्यापनार्थत्वात् आदावौपशमिकादिभाववचनम् । ७ । स्यादेतत् — सर्वजीवसाधारणत्वाद् व्याप्तेः औदयिकपारिणा- मिकग्रहणमादौ न्याय्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? भव्यजीवधर्मविशेषख्यापनार्थत्वात् । भव्यस्य ३०मोक्षप्रतिपादनार्थो ह्ययं प्रयासः । अतोऽस्य धर्मविशेष औपशमिकादिभाव आदावुच्यते । अत्र चादावौपशमिकवचनं तदादित्वात् सम्यग्दर्शनस्य । ८ । सम्यग्दर्शनस्य हि आदिरौप- १०१ शमिको भावस्ततः क्षायोपशमिकस्ततः क्षायिक इति, अत औपशमिकस्यादौ ग्रहणं क्रियते । अल्पत्वाच्च । ९ । अल्पश्चौपशमिको भावः क्षायिकात् क्षायोपशमिकाच्च । कुतोऽल्प- त्वम् ? संचयकालस्याल्पत्वात् । तद्यथा-उपशमसम्यग्दर्शनस्य कालोऽन्तर्मुहूर्तः, सोऽन्तर्मुहूर्तो- ऽसंख्येयाः समयाः । तत्र समये समये नैरन्तर्येण संचीयमानां उपशमसम्यग्दृष्टय आ अन्तर्मुहूर्त- ०५समाप्तेः पल्योपमाऽसंख्येयभागप्रमाणा इति सर्वेभ्योऽल्पे । ततो विशुद्धिप्रकर्षयुक्तत्वात् क्षायिकः । १० । औपशमिकाद्धि क्षायिकः प्रकृष्टशुद्ध्यु- पेतो मिथ्यात्वसम्यङ्मिथ्यात्वसम्यक्त्वानां साकल्येन संक्षयात्, तत औपशमिकात् परं क्षायिक- वचनम् । बहुत्वाच्च । ११ । बहवो हि क्षायिकसम्यग्दृष्टय औपशमिकसम्यक्त्वेभ्यः । कुतः ? १०गुणकारविशेषात् । को गुणकारः ? आवलिकाया असंख्येयभागः, सोऽसंख्येयाः समयाः । कुतः ? असंख्येयस्य राशेरसंख्येया एव भेदा इति । तत आवलिकाया असंख्येयभागेन गुणिता उपशमसम्यग्दृष्टयः क्षायिकसम्यग्दृष्टीन् प्राप्नुवन्ति । कुतः ? संचयकालस्य महत्त्वात् । इह क्षायिकसम्यग्दृष्टेस्त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि सातिरेकाणि कालः, तस्य प्राथमिकसमयादारभ्य समये समये संचीयमाना आ तत्कालपरिसमाप्तेर्बहवो भवन्ति । १५तदसंख्येयगुणत्वात्तदनन्तरं मिश्रवचनम् । १२ । क्षायिकादसंख्येयगुणः क्षायोपशमिकः, द्रव्यतो न भावतः । क्षायोपशमिकाद्धि क्षायिको भावतोऽनन्तगुणः, विशुद्धिप्रकर्षयोगात्, तस्माद् द्रव्यतोऽसंख्येयगुणः क्षायिकात् क्षायोपशमिकः । कुतः ? गुणकारविशेषात् । को गुण- कारः ? आवलिकाया असंख्येयभागः । कुतः ? संचयकालस्य महत्त्वात् । इह क्षायोपशमिक- सम्यग्दृष्टेः षट्षष्टिसागरोपमाणि पूर्णानि कालः, तस्य प्रथमसमयादारभ्य समये समये २०संचीयमानाः क्षायोपशमिकसम्यग्दृष्टय आ तत्कालपरिसमाप्तेर्भू यांसो भवन्ति । तदनन्तगुणत्वादन्ते द्वयवचनम् । १३ । तेषां सर्वेषामेवानन्तगुणा औदयिकाः पारिणामि- काश्च, ततोऽन्ते तेषां वचनं क्रियते । तैरेव चात्मनः समधिगमात् । १४ । अतीन्द्रियत्वादात्मनो मनुष्यतैर्यग्योनादिभिरौदयिकैः पारिणामिकैश्च चैतन्यजीवत्वादिभिः समधिगमो भवति । २५सर्वजीवतुल्यत्वाच्च । १५ । सर्वेषां हि जीवानां तुल्या औदयिकाः पारिणामिकाश्च ततस्तेषामन्ते वचनं न्याय्यम् । तत्त्वमिति बहुवचनप्रसङ्ग इति चेत्; न; भावस्यैकत्वात् । १६ । स्यादेतत् — औपशमिका- दिपञ्चतयभावसामानाधिकरण्यात्तत्त्वस्य बहुवचनं प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? भाव- स्यैकत्वात्, ‘तत्त्वम्’ इत्येष एको भावः । १०२ फलभेदान्नानात्वमिति चेत्; न; स्वात्मभावभेदस्याऽविवक्षितत्वात् ‘गावो धनम्’ इति यथा । १७ । स्यादेतत् — औपशमिकादिपञ्चतयतत्त्वफलभेदाद्भावनानात्वमिति; तन्न; किं कार- णम् ? स्वात्मभावभेदस्याऽविवक्षितत्वात्, यथा गावो धनमिति । धिनोतेर्धनम्, तच्चैकत्वेन विवक्षितं तथा तत्त्वमिति । ०५प्रत्येकमभिसंबन्धाच्च । १८ । एकत्वमुपपद्यते । औपशमिको भावः स्वतत्त्वमित्यादि । द्वन्द्वनिर्देशो युक्त इति चेत्; न; उभयधर्मव्यतिरेकेणाऽन्यभावप्रसङ्गात् । १९ । स्यान्मतम्- द्वन्द्वनिर्देशोऽत्र युक्तः — ‘औपशमिकक्षायिकमिश्रौदयिकपारिणामिकाः’ इति । तत्रायमप्यर्थो द्विश्चशब्दो न कर्तव्यो भवतीति; तन्न; किं कारणम् ? उभयधर्मव्यतिरेकेणान्यभावप्रसङ्गात् । उभाभ्यां व्यतिरेकेणान्यो भावः प्राप्नोति, चशब्दे पुनः सति पूर्वोक्तानुकर्षणार्थो (र्थे) युक्तो १०भवति । क्षायोपशमिकग्रहणमिति चेत्; न; गौरवात् । २० । यद्येवं क्षायोपशमिकग्रहणमेव कर्त- व्यमन्यभावनिवृत्त्यर्थम्; तन्न; किं कारणम् ? गौरवात् । तथा सति सूत्रस्य गौरवं स्यादिति । मध्ये मिश्रवचनं पूर्वोत्तरापेक्षार्थम् । २१ । मध्ये मिश्रवचनं क्रियते पूर्वोत्तरापेक्षार्थम् । किमपेक्षायां प्रयोजनम् ? भव्यानामौपशमिकक्षायिकौ भावौ सम्यक्त्वचारित्राख्यौ क्षायोपश- १५मिकाश्च ज्ञानदर्शनचारित्रभावाः । औदयिकपारिणामिका अभव्यानामपि क्षायोपशमिका- श्चेति । तत्र चाभव्यानां भव्यानां च मिथ्यादृष्टीनां चारित्रादृते क्षायोपशमिका ज्ञानदर्शन- विकल्पाः । ‘जीवस्य’ इति वचनम् अन्यद्रव्यनिवृत्त्यर्थम् । २२ । जीवस्येदं स्वतत्त्वं नान्यस्येति । स्वभावपरित्यागापरित्यागयोः शून्यताऽनिर्मोक्षप्रसङ्ग इति चेत्; न; आदेशवचनात् । २३ । २०इदमिह संप्रधार्यम् — आत्मा औपशमिकादिभावपरित्यागी वा स्यात्, अपरित्यागी वा ? किञ्च, अतो यदि तावत् परित्यजति; शून्यता प्राप्नोति आत्मनः, स्वभावाभावाद् अग्नेरौष्ण्य- स्वभावपरित्यागेऽभाववत् । अथाऽपरित्यागी; क्रोधादिस्वभावापरित्यागादात्मनोऽनिर्मोक्षः प्राप्नोतीति । तन्न; किं कारणम् ? आदेशवचनात् । अनादिपारिणामिकचैतन्यद्रव्यार्थादेशात् स्यात् स्वभावाऽपरित्यागी, आदिमदौदयिकादिपर्यायार्थादेशात् स्यात् स्वभावपरित्यागी २५इत्यादि सप्तभङ्गी पूर्ववत् । यस्यैकान्तेन स्वभावपरित्यागः स्यादपरित्यागो वा; तस्य यथो- क्तदोषः स्यात्, नानेकान्तवादिनः । अप्रतिज्ञानात् । २४ । नैतत्प्रतिजानीमहे — ‘स्वभावपरित्यागादपरित्यागाद्वा मोक्षः’ इति । किं तर्हि ? अष्टतयकर्मपरिणामवशीकृतस्यात्मनः द्रव्यादिबाह्यनिमित्तसन्निधाने सत्याभ्यन्तर- सम्यग्दर्शनादिमोक्षमार्गप्रकर्षावाप्तौ कृत्स्नकर्मसंक्षयात् मोक्षो विवक्षितस्ततो न दोषः । न ३०चाग्नेरुष्णस्वभावपरित्यागेऽप्यभावः । कस्मात् ? द्रव्यार्थावस्थानात् । पुद्गलद्रव्यस्य हि पर्याय- उष्णभावः, तस्याभावेऽपि सदचेतनत्वादिभिरवस्थानम् । किञ्च, कर्मसन्निधाने तदभावे चोभयभावविशेषोपलब्धेर्नेत्रवत् । २५ । यथा नेत्रं रूपोपलब्धि- स्वभावकं यदा रूपं नोपलभते तदा रूपोपलब्धिस्वभावपरित्यागात् न नास्ति, यथा वा क्षायोप- १०३ शमिकत्वे रूपोपलब्धिस्वभावस्य नेत्रस्य संक्षीणसकलावरणे केवलिनि मतिज्ञानाभावान्नेत्रात्म- कस्य रूपोपलब्धिस्वभावस्य परित्यागेऽपि द्रव्यनेत्रावस्थानान्न नेत्राभावः तथा कर्मनिमित्ता- नामौदयिकादीनामभावेऽपि क्षायिकभावसन्निधानादात्मनो नाऽभावो विशेषोपलब्धेरिति । अत्राह — तस्यात्मनो ये भावा औपशमिकादयस्ते किं भेदवन्त उताऽभेदा इति ? अत्रो- ०५च्यते — भेदवन्तः । यद्येवं ते उच्यतां कति भेदा इति ? अत उत्तरं पठति- द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रिभेदा यथाक्रमम् ॥ २ ॥ कोऽयं निर्देशः ? द्व्यादीनां कृतद्वन्द्वानां भेदशब्देन वृत्तिः । १ । द्वौ च नव चाष्टादश चैकविंशतिश्च त्रयश्च द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रय इति द्वन्द्वे कृते पश्चाद्भेदशब्देन वृत्तिरियं वेदितव्या । ननु चेतरे- १०तरयोगे द्वन्द्वः । स च तुल्ययोगे भवति । न चात्र तुल्ययोगोऽस्ति । कथम् ? द्व्यादयः शब्दाः संख्येयप्रधाना एकविंशतिशब्दः सख्यानप्रधान इति । नैष दोषः; संख्याशब्दानाममीषां संख्येय- प्रधानत्वेऽपि निमित्तानुविधानात् संख्यानेऽपि वृत्तिर्भवति । प्रधानं हि किञ्चिन्निमित्तमपेक्ष्य गुणमनुविधत्ते । यथा प्रधानभूतोऽपि राजा मन्त्रिणं गुणमाश्रयते, तत्प्रयुक्तक्रियाफलार्थित्वात् तस्य प्राधान्यमप्यनुजानातीति । अस्त्ययं तकश्रियः समाधिः लक्षणशास्त्रेण तु विरुध्यते, एवं १५तत्रोक्तम् — *“एकादयः प्राग्विंशतेः संख्येयप्रधानाः, विंशत्यादयस्तु कदाचित् संख्यानप्रधानाः कदाचित्संख्येयप्रधानाः” इति । यदि च द्व्यादयः संख्यानेऽपि वर्तेरन् विंशत्यादिभि- स्तुल्याः स्युः । तत्र को दोषः ? संबन्धिनि व्यतिरेकनिमित्तविभक्तिश्रवणं स्यात्स्वतश्च संख्यान- स्यैकत्वादेकवचनं श्रूयेत ‘विंशतिर्गवाम्’ इति यथा । ननु च तत्रैव संख्याने वृत्तिरुपलभ्यते *“द्व्येकयोः”[पाº सूº १ । ४ । २२] इति; नासौ संख्याने प्रयोगः, किं तर्हि उपसर्जनावयवे २०समुदाये प्रयोगः यथा ‘बहुशक्तिकिटकम्’ इति । संख्याप्रधानत्वेऽपि तद्विषयत्वमेव *“अन्तरे- णापि भावप्रत्ययं गुणप्रधानो भवति निर्देशः । ”[पातº महाº १ । ४ । २१] इति । एवं तर्हि द्व्यादयः शब्दाः संख्येयप्रधाना एव, एकविंशतिशब्दोऽपि संख्येयवृत्तिः परिगृह्यत इति तुल्ययोगोपपत्तेर्युक्तो द्वन्द्वः । भेदशब्देन किं स्वपदार्था वृत्तिः, आहोस्विदन्यपदार्था ? स्वपदार्थप्रधाना । कथम् ? *“विशे- २५षणं विशेष्येण”[पाº सूº २ । १ । ५७] इति । द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रय एव भेदा द्विनवाष्टाद- शैकविंशतित्रिभेदा इति । ननु च ‘द्वियमुनम्’ इत्येवमादिषु पूर्वपदार्थप्रधाना वृत्तिरिति द्व्यादीनां विशेष्यत्वमुक्तं तेन भेदशब्दस्य विशेषणत्वे सति पूर्वनिपातः प्राप्नोति ? नैष दोषः; सामा- न्योपक्रमे विशेषाभिधाने तदुक्तम् । के ? ‘द्वे यमुने’ इति । ‘यमुने’ इति ह्युक्ते द्विशब्दप्रयोग एवानर्थक इति । इह तु बहुत्वात् सन्देहः — ‘भेदाः’ इत्युक्ते ‘कति’ इति । ‘द्विनवाष्टादशैकविं- ३०शतित्रयः’ इति चोक्ते ‘के ते’ इति । अत उभयव्यभिचाराद्विशेषणविशेष्ययोर्यथेष्टत्वात् द्व्यादीनां गुणशब्दत्वाच्च विशेषणत्वं विवक्षितम् । अथवा, पुनरस्त्वन्यपदार्था वृत्तिः — द्विन- १०४ वाष्टादशैकविंशतित्रयो भेदा येषां त इमे द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रिभेदाः इति । अत्र हि संख्याशब्दस्य विशेष्यत्वेऽपि *“सर्वनामसंख्ययोरुपसंख्यानम्”[पाº सूº वाº २ । २ । ३५] इति संख्यायाः पूर्वनिपातः । पूर्वस्मिन् अर्थवशाद्विभक्तिपरिणाम इत्यौपशमिकादीनामित्यभिसंबन्धः, उत्तरत्र पठितक्रमेणैव । ०५भेदशब्दस्य प्रत्येकं परिसमाप्तिर्भुजिवत् । २ । यथा देवदत्तजिनदत्तगुरुदत्ता भोज्यन्ता- मिति प्रत्येकं भुजिः परिसमाप्यते, एवं भेदशब्दस्यापि प्रत्येकं परिसमाप्तिर्वेदितव्या द्विभेद नवभेद इत्यादि । यथानिर्दिष्टौपशमिकादिभावाभिसंबन्धार्थं द्व्यादिक्रमव्रचनम् । ३ । क्रमः आनुपूर्व्यम्, यो यः क्रमो यथाक्रमम् । यथा औपशमिकादयो भावा निर्दिष्टास्तथैव द्व्यादिभिरभिसंबन्धः १०कथं स्यादिति ‘यथाक्रमम्’ इत्युच्यते । तत्रानिर्धारितसंख्येयानां द्व्यादीनां संख्याशब्दानां प्रतिविशिष्टाभिधेयनिर्देशे प्राप्त- काले सति यौगपद्यासंभवात् योऽसावादावुपदिष्ट औपशमिको भावस्तद्भेदप्रदर्शनार्थमाह- सम्यक्त्वचारित्रे ॥ ३ ॥ व्याख्यातलक्षणे सम्यक्त्वचारित्रे । औपशमिकत्वं कथमिति चेत् ? उच्यते — १५सप्तप्रकृत्युपशमादौपशमिकं सम्यक्त्वम् । १ । अनन्तानुबन्धिनः कषायाः क्रोधमानमाया- लोभाश्चत्वारः चारित्रमोहस्य, मिथ्यात्वसम्यङ्मिथ्यात्वसम्यक्त्वानि त्रीणि दर्शनमोहनीयस्य । आसां सप्तानां प्रकृतीनामुपशमादौपशमिकं सम्यक्त्वमिति । अनादिमिथ्यादृष्टेर्भव्यस्य कर्मोदयापादिते कालुष्ये सति कुतस्तदुपशमः ? काललब्ध्याद्यपेक्षया तदुपशमः । २ । काललब्ध्यादीन् प्रत्ययानपेक्ष्य तासां प्रकृतीनामुप- २०शमो भवति । तत्र काललब्धिस्तावत् — कर्माविष्ट आत्मा भव्यः कालेऽर्धपुद्गलपरिवर्तना- ख्येऽवशिष्टे प्रथमसम्यक्त्वग्रहणस्य योग्यो भवति नाधिक इतीयं काललब्धिरेका । अपरा कर्मस्थितिका काललब्धिः — उत्कृष्टस्थितिकेषु कर्मसु जघन्यस्थितिकेषु च प्रथमसम्यक्त्वलाभो न भवति । क्व तर्हि भवति ? अन्तःकोटिकोटिसागरोपमस्थितिकेषु कर्मसु बन्धमापद्यमानेषु, विशुद्धिपरिणामवशात् सत्कर्मसु च ततः संख्येयसागरोपमसहस्रोनायामन्तःकोटिकोटिसाग- २५रोपमस्थितौ स्थापितेषु प्रथमसम्यक्त्वयोग्यो भवति । तथाऽपरा काललब्धिर्भवापेक्षा, सा वक्ष्यते । आदिशब्देन जातिस्मरणादयः परिगृह्यन्ते । स पुनर्भव्यः पञ्चेन्द्रियः संज्ञी मिथ्या- दृष्टिः पर्याप्तकः सर्वविशुद्धः प्रथमसम्यक्त्वमुत्पादयति । उत्पादयन्नसौ अन्तर्मुहूर्तमप- वर्तयति, अपवर्त्य च मिथ्यात्वकर्म त्रिधा विभजते — सम्यक्त्वं मिथ्यात्वं सम्यङ्मिथ्यात्वं चेति । १०५ दर्शनमोहनीयं कर्मोपशमयन् क्वोपशमयति ? चतसृषु गतिषु । तत्र नारकाः प्रथमसम्यक्त्व- मुत्पादयन्तः पर्याप्तका उत्पादयन्ति नापर्याप्तकाः । पर्याप्तकाश्चान्तर्मुहूर्तस्योपरि उत्पादयन्ति नाधस्तात् । एवं सप्तसु पृथिवीषु । तत्रोपरि तिसृषु पृथिवीषु नारकास्त्रिभिः कारणैः सम्यक्त्वमुपजनयन्ति — केचिज्जातिं स्मृत्वा केचिद्धर्मं श्रुत्वा केचिद्वेदनाभिभूताः । अधस्तात् ०५चतसृषु पृथिवीषु द्वाभ्यां कारणाभ्याम् — केचिज्जातिं स्मृत्वा अपरे वेदनाभिभूताः । तिर्यञ्चश्चो- त्पादयन्तः पर्याप्तका उत्पादयन्ति नापर्याप्तकाः । पर्याप्तकाश्च दिवसपृथक्त्वस्योपरि नाध- स्तात् । एवं सर्वेषु द्वीपसमुद्रेषु । तिरश्चां त्रिभिः कारणैः सम्यक्त्वस्योत्पत्तिः — केचिज्जातिं स्मृत्वा अपरे धर्मं श्रुत्वा अन्ये जिनबिम्बं दृष्ट्वा । मनुष्या उत्पादयन्तः पर्याप्तका उत्पाद- यन्ति नापर्याप्तकाः । पर्याप्तकाश्चाऽष्टवर्षस्थितेरुपर्युत्पादयन्ति नाधस्तात् । एवमर्धतृतीयद्वीप- १०समुद्रेषु । तेषां त्रिभिः कारणैः सम्यक्त्वस्योत्पत्तिः — केषाञ्चिज्जातिस्मरणाद् अपरेषां धर्म- श्रवणाद् अन्येषां जिनबिम्बदर्शनात् । देवाः सम्यक्त्वमुत्पादयन्तः पर्याप्तका उत्पादयन्ति नापर्याप्तकाः । पर्याप्तकाश्चान्तर्मुहूर्तस्योपरि नाधस्तात् । एवमा उपरिमग्रैवेयकेभ्यः । देवा भवनवास्यादय आसहस्रारकल्पाच्चतुर्भिः कारणैः प्रथमसम्यक्त्वं लभन्ते — केचिज्जातिस्मरणेन इतरे धर्मश्रवणेन अपरे जिनमहिमावेक्षणेन अन्ये देवर्धिनिरीक्षणेन । आनतप्राणतारणाच्यु- १५तेषु तैरेव देवर्धिविरहितैः । नवसुग्रैवेयकेषु द्वाभ्यां कारणाभ्याम् — जातिस्मरणाद्धर्मश्रवणाच्च । उपरि देवा नियमेन सम्यग्दृष्टयः । अष्टाविंशतिमोहविकल्पोपशमादौपशमिकं चारित्रम् । ३ । अनन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्या- ख्यानसंज्वलनविकल्पाः षोडश कषायाः, हास्यरत्यरतिशोकभयजुगुप्सास्त्रीपुंनपुंसकवेदभेदा नव नोकषाया इति, एवं चारित्रमोहः पञ्चविंशतिविकल्पः । मिथ्यात्वसम्यङ्मिथ्यात्वसम्यक्त्व- २०भेदात् त्रितयो दर्शनमोहः । एषामष्टाविंशतिमोहविकल्पानामुपशमादौपशमिकं चारित्रम् । सम्यक्त्वस्यादौ वचनं तत्पूर्वकत्वाच्चारित्रस्य । ४ । पूर्वं हि सम्यक्त्वपर्यायेणाविर्भाव आत्मनस्ततः क्रमाच्चारित्रपर्याय आविर्भवतीति सम्यक्त्वस्यादौ ग्रहणं क्रियते । यः क्षायिको भावो नवविध उद्दिष्टः तस्य भेदस्वरूपप्रतिपादनार्थमाह — ज्ञानदर्शनदानलाभभोगोपभोगवीर्याणि च ॥ ४ ॥ २५चशब्देन सम्यक्त्वचारित्रे समुच्चीयेते । ज्ञानदर्शनावरणक्षयात् केवले क्षायिके । १ । ज्ञानावरणस्य कर्मणः दर्शनावरणस्य च कृत्स्नस्य क्षयात् केवले ज्ञानदर्शने क्षायिके भवतः । अनन्तप्राणिगणानुग्रहकरं सकलदानान्तरायसंक्षयादभयदानम् । २ । दानान्तरायस्य कर्मणो- ऽत्यन्तसंक्षयादाविर्भूतं त्रिकालगोचरानन्तप्राणिगणानुग्रहकरं क्षायिकमभयदानम् । ३०अशेषलाभान्तरायनिरासात् परमशुभपुद्गलानामादानं लाभः । ३ । लाभान्तरायस्याशेष- निरासात् परित्यक्तकवलाहारक्रियाणां केवलिनां यतः शरीरबलाधानहेतवोऽन्यमनुजासा- धारणाः परमशुभाः सूक्ष्मा अनन्ताः प्रतिसमयं पुद्गलाः संबन्धमुपयान्ति स क्षायिको लाभः । १०६ तस्मात् *“औदारिकशरीरस्य किञ्चिन्न्यूनपूर्वकोटिवर्षस्थितिः कवलाहारमन्तरेण कथं संभवति” इति यद्वचनं तदशिक्षितकृतं विज्ञायते । कृत्स्नभोगान्तरायतिरोभावात् परमप्रकृष्टो भोगः । ४ । कृत्स्नस्य भोगान्तरायस्य तिरो- भावादाविर्भूतोऽतिशयवाननन्तो भोगः क्षायिकः । यत्कृताः पञ्चवर्णसुरभिकुसुमवृष्टि-विविध- ०५दिव्यगन्ध-चरणनिक्षेपस्थांनसप्तपद्मपङ्क्ति-सुगन्धिधूप-सुखशीतमारुतादयो भावाः । निरवशेषोपभोगान्तरायप्रलयादनन्तोपभोगः क्षायिकः । ५ । निरवशेषस्योपभोगान्तराय- कर्मणः प्रलयात् प्रादुर्भूतोऽनन्त उपभोगः क्षायिकः । यत्कृताः सिंहासन-वालव्यजनाशोकपादप- छत्रत्रय-प्रभामण्डल-गम्भीरस्निग्धस्वरपरिणाम-देवदुन्दुभिप्रभृतयो भावाः । वीर्यान्तरायात्यन्तसक्षयादनन्तवीर्यम् । ६ । आत्मनः सामर्थ्यस्य प्रतिबन्धिनो वीयान्तराय- १०कर्मणोऽत्यन्तसंक्षयादुद्भूतवृत्ति क्षायिकमनन्तवीर्यम् । पूर्वोक्तमोहप्रकृतिनिरवशेषक्षयात् सम्यक्त्वचारित्रे । ७ । पूर्वोक्तस्य दर्शनमोहत्रिकस्य चारित्रमोहस्य च पञ्चविंशतिविकल्पस्य निरवशेषक्षयात् क्षायिके सम्यक्त्वचारित्रे भवतः । यद्यनन्तदानलब्ध्यादय उक्ता अभयदानादिहेतवो दानान्तरायादिसंक्षयाद्भवन्ति सिद्धेष्वपि तत्प्रसङ्गः; नैष दोषः; शरीरनामतीर्थंकरनामकर्मोदयाद्यपेक्षत्वात्तेषां तदभावे तदप्रसङ्गः, १५परमानन्दाव्याबाधरूपेणैव तेषां तत्र वृत्तिः, केवलज्ञानरूपेण अनन्तवीर्यवृत्तिवत् । सिद्धत्वमपि क्षायिकमागमोपदिष्टमस्ति तस्योपसंख्यानमिह कर्तव्यम् ? न कर्तव्यम्; विशेषेषु निर्दिष्टेषु तद्विषयं सामान्यमनुक्तसिद्धमेव पर्वादिनिर्देशे अङ्गुलिसिद्धिवत् । सिद्धत्वं हि सर्वेषां क्षायिकाणां भावानां साधारणमिति । य उक्तः क्षायोपशमिको भावोऽष्टादशविकल्पस्तद्भेदनिरूपणार्थमाह — २०ज्ञानाज्ञानदर्शनलब्धयश्चतुस्त्रित्रिपञ्चभेदाः सम्यक्त्वचारित्रसंयमासंयमाश्च । ५ । चतुरादीनां कृतद्वन्द्वानां भेदशब्देन वृत्तिः । १ । चत्वारश्च त्रयश्च त्रयश्च पञ्च च चतुस्त्रित्रिपञ्च, ते भेदाः यासां ताश्चतुस्त्रित्रिपञ्चभेदा इति द्वन्द्वगर्भा वृत्तिः । त्रिशब्दस्य द्वन्द्वापवाद एकशेषः कस्मान्न भवति ? संख्यया अर्थासंप्रत्ययाद् अन्यपदार्थत्वाच्चानेकशेषः, पृथगभिधाने प्रयोजनसद्भावाच्च । २५यथाक्रमवचनं ज्ञानादिभिरानुपूर्व्यसंबन्धार्थम् । २ । इह यथाक्रममिति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् ? चतुर्भेदं ज्ञानमित्येवमाद्यभिसंबन्धार्थं तत्तर्हि वक्तव्यम्; न वक्तव्यम्; यथाक्रम- मित्यनुवर्तते । क्व प्रकृतम् ? *“द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रिभेदा यथाक्रमम्”[तº सूº२ । २] इति । कस्य क्षयात् कस्य चोपशमात् क्षायोपशमिको भावो भवतीति ? उच्यते — सर्वघातिस्पर्धकानामुदयक्षयात्तेषामेव सदुपशमाद्देशघातिस्पर्धकानामुदये क्षायोपशमिको ३०भावः । ३ । द्विविधं स्पर्धकम् — देशघातिस्पर्धकं सर्वधातिस्पर्धकं चेति । तत्र यदा सर्वघातिस्प- र्धकस्योदयो भवति तदेषदप्यात्मगुणस्याभिव्यक्तिर्नास्ति तस्मात्तदुदयस्याभावः क्षय १०७ इच्युत्यते । तस्यैव सर्वघातिस्पर्धकस्यानुदयप्राप्तस्य सदवस्था उपशम इत्युच्यते अनुद्भूत- स्ववीर्यवृत्तित्वात्, आत्मसाद्भावितसर्वघातिस्पर्धकस्योदयक्षये देशघातिस्पर्धकस्य चोदये सति सर्वघाताभावादुपलभ्यमानो भावः क्षायोपशमिक इत्युच्यते । किमिदं स्पर्धकं नाम ? उच्यते — ०५अविभागपरिच्छिन्नकर्मप्रदेशरसभागप्रचयपङ्क्तेः क्रमवृद्धिः क्रमहानिः स्पर्धकम् । ४ । उदयप्राप्तस्य कर्मणः प्रदेशा अभव्यानामनन्तगुणाः सिद्धानामनन्तभागप्रमाणाः । तत्र सर्व- जघन्यगुणः प्रदेशः परिगृहीतः, तस्यानुभागः प्रज्ञाछेदेन तावद्धा परिच्छिन्नः यावत्पुनर्विभागो न भवति । ते अविभागपरिच्छेदाः सर्वजीवानामनन्तगुणाः, एको राशिः कृतः । एवं तत्प्रमाणाः सर्वे तथैव परिच्छिन्नाः पङ्क्तीकृता वर्गाः वर्गणा । अपर एकाविभागपरिच्छेदाधिकः प्रदेशः परि- १०गृहीतः, तथैव तस्याविभागपरिच्छेदाः कृताः । स एको राशिर्वर्गः । तथैव समगुणाः पङ्क्तीकृताः वर्गा वर्गणा । एवं पङ्क्तयः कृता यावदेकाविभागपरिच्छेदाधिकलाभम् । तदलाभे अन्तरं भवति । एवमेतासां पङ्क्तीनां विशेषहीनानां क्रमवृद्धिक्रमहानियुक्तानां समुदयः स्पर्धकमित्युच्यते । तत उपरि द्वित्रिचतुःसंख्येयासंख्येयगुणरसा न लभ्यन्ते अनन्तगुणरसा एव । तत्रैकप्रदेशो जघन्यगुणः परिगृहीतः, तस्य चानुभागाविभागपरिच्छेदाः पूर्ववत्कृताः । एवं समगुणा वर्गाः १५समुदिता वर्गणा भवति । एकाविभागपरिच्छेदाधिकाः पूर्ववद्विरलीकृता वर्गा वर्गणाश्च भवन्ति यावदन्तरं भवति तावदेकं स्पर्धकं भवति । एवमनेन क्रमेण विभागे क्रियमाणेऽभव्या- नामनन्तगुणानि सिद्धानामनन्तभागप्रमाणानि स्पर्धकानि भवन्ति । तदेतत्समुदितमेक- मुदयस्थानं भवति । तत्र ज्ञानं चतुर्विधं क्षायोपशमिकमाभिनिबोधिकज्ञानं श्रुतज्ञानमवधिज्ञानं मनःपर्ययज्ञानं २०चेति । ५ । वीर्यान्तरायमतिश्रुतज्ञानावरणानां सर्वघातिस्पर्धकानामुदयक्षयात् सदुपशमाच्च देशघातिस्पर्धकानामुदये मतिज्ञानं श्रुतज्ञानं च भवति । देशघातिस्पर्धकानां रसस्य प्रकर्षा- प्रकर्षयोगाद् गुणघातस्यातिशयानतिशयवत्त्वात् तज्ज्ञानभेदो भवति । एवमवधिमनःपर्ययज्ञान- योरपि स्वावरणक्षयोपशमभेदात् क्षायोपशमिकत्वं वेदितव्यम् । अज्ञानं त्रिविधं मत्यज्ञानं श्रुताज्ञानं विभङ्गं चेति । ६ । तेषां क्षायोपशमिकत्वं पूर्ववत् । २५ज्ञानाज्ञानविभागस्तु मिथ्यात्वकर्मोदयानुदयापेक्षः । दर्शनं त्रिविधं क्षायोपशमिकं चक्षुर्दर्शनमचक्षुर्दर्शनमवधिदर्शनं चेति । ७ । एतत्त्रितय- मपि पूर्ववत् स्वावरणक्षयोपशमापेक्षं द्रष्टव्यम् । लब्धयः पञ्च क्षायोपशमिक्यः दानलब्धिलभिलब्धिर्भोगलब्धिरुपभोगलब्धिर्वीर्यल- ब्धिश्चेति । ८ । दानान्तरायादिसर्वघातिस्पर्धकक्षयोपशमे देशघातिस्पर्धकोदयसद्भावे ताः १०८ पञ्च लब्धयो भवन्ति । सम्यक्त्वग्रहणेन वेदकसम्यक्त्वमिह परिगृह्यते । अनन्तानुबन्धिकषाय- चतुष्टयस्य मिथ्यात्वसम्यङ्मिथ्यात्वयोश्चोदयक्षयात् सदुपशमाच्च सम्यक्त्वस्य देशघातिस्पर्ध- कस्योदये सति तंत्त्वार्थश्रद्धानं क्षायोपशमिकं सम्यक्त्वम् । अनन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्या- ख्यानद्वादशकषायोदयक्षयात् सदुपशमाच्च संज्वलनकषायचतुष्टयान्यतमदेशघातिस्पर्धकोदये ०५सति नोकषायनवकस्य यथासंभवोदये च निवृत्तिपरिणाम आत्मनः क्षायोपशमिकं चारित्रम् । अनन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानकषायाष्टकोदयक्षयात् सदुपशमाच्च प्रत्याख्यानकषायोदये संज्वलन- कषायस्य देशघातिस्पर्धकोदये नोकषायनवकस्य यथासंभवोदये च विरताविरतपरिणामः क्षायोपशमिकः संयमासंयमः । संज्ञित्वसम्यङ्मिथ्यात्वयोगोपसंख्यानमिति चेत्; न; ज्ञानसम्यक्त्वलब्धिग्रहणेन गृही- १०तत्वात् । ९ । स्यादेतत् — संज्ञित्वसम्यङ्मिथ्यात्वयोगोपसंख्यानं कर्तव्यम्, तेऽपि हि क्षायोपशमिका इति; तन्न; किं कारणम् ? ज्ञानसम्यक्त्वलब्धिग्रहणेन गृहीतत्वात् । संज्ञित्वं हि मतिज्ञानेन गृहीतं सम्यङ्मिथ्यात्वं सम्यक्त्वग्रहणेन, नोइन्द्रियावरणक्षयोपशमापेक्षत्वात्, उभयात्मकस्य एकात्मपरिग्रहाच्च उदकव्यतिमिश्रक्षीरव्यपदेशवत् । योगश्च वीर्यलब्धिग्रहणेन गृहीत इति । अथवा, चशब्देन समुच्चयो वेदितव्यः । अथ पञ्चेन्द्रियत्वे समाने नोइन्द्रियावरणक्षयोपशमः १५कस्यचिद्भवति कस्यचिन्नेति कुतोऽयं विकल्पः ? उच्यते — संज्ञिजातिनामकर्मविशेषोदयबललाभे सति नोइन्द्रियावरणक्षयोपशमो भवति, तदभावे न भवतीत्ययं विशेषः, एकेन्द्रियजातिनामा- द्युदयविशेषापेक्षया एकेन्द्रियादिक्षयोपशमभेदवत् । य एकविंशतिविकल्प औदयिको भाव उद्दिष्टः तस्य भेदसंज्ञाकीर्तनार्थमिदमारभ्यते — गतिकषायलिङ्गमिथ्यादर्शनाज्ञानासंयतासिद्धलेश्याश्चतुश्चतु- २०स्त्र्येकैकैकैकषड्भेदाः ॥ ६ ॥ गत्यादीनामितरेतरयोगे द्वन्द्वः, चतुरादीनां च द्वन्द्वगर्भा अन्यपदार्थप्रधाना वृत्तिः । पूर्ववदेकशेषाभावः । गतिनामकर्मोदयादात्मनस्तद्भावपरिणामाद् गतिरौदयिकी । १ । येन कर्मणा आत्मनो नार- कादिभावावाप्तिर्भवति तद् गतिनाम चतुर्विधम् — नरकगतिनाम तिर्यग्गतिनाम मनुष्यगतिनाम २५देवगतिनाम चेति । तत्र नरकगतिनामकर्मोदयान्नारको भावो भवतीति औदयिकः । एवं तिर्यग्गतिनामकर्मोदयात्तिर्यग्भाव औदयिकः । मनुष्यगतिनामकर्मोदयात् मनुष्यभाव औदयिकः । देवगतिनामकर्मोदयाद् देवभाव औदयिकः । चारित्रमोहविशेषोदयात् कलुषभावः कषाय औदयिकः । २ । चारित्रमोहस्य कषायवेद- नीयस्योदयादात्मनः कालुष्यं क्रोधादिरूपमुत्पद्यमानं ‘कषत्यात्मानं हिनस्ति’ इति कषाय इत्यु- ३०च्यते । स औदयिकश्चतुर्विधः — क्रोधो मानो माया लोभश्चेति । तद्भेदा अनन्तानुबन्ध्यप्रत्या- ख्यानप्रत्याख्यानसंज्वलनविकल्पाः । १०९ वेदोदयापादितोऽभिलाषविशेषो लिङ्गम् । ३ । लिङ्गं द्विविधम् — द्रव्यलिङ्गं भावलिङ्गं च । तत्र यद् द्रव्यलिङ्गं नामकर्मोदयापादितं तदिह नाधिकृतम् आत्मपरिणामप्रकरणात् । भाव- लिङ्गमात्मपरिणामः स्त्रीपुंनपुंसकान्योन्याभिलाषलक्षणः । स पुनश्चारित्रमोहविकल्पस्य नोकषायस्य स्त्रीवेदपुंवेदनपुंसकवेदस्योदयाद्भवतीत्यौदयिकः । ०५दर्शनमोहोदयात्तत्त्वार्थाश्रद्धानपरिणामो मिथ्यादर्शनम् । ४ । तत्त्वार्थरुचिस्वभावस्यात्मनः तत्प्रतिबन्धकारणस्य दर्शनमोहस्योदयात् तत्त्वार्थेषु निरूप्यमाणेष्वपि न श्रद्धानमुत्पद्यते तन्मि- थ्यादर्शनमौदयिकमित्याख्यायते । ज्ञानावरणोदयादज्ञानम् । ५ । ज्ञस्वभावस्यात्मनः तदावरणकर्मोदये सति नावबोधो भवति तदज्ञानमौदयिकम्, घनसमूहस्थगितदिनकरतेजोऽनभिव्यक्तिवत् । तद्यथा — एकेन्द्रियस्य १०रसनघ्राणश्रोत्रचक्षुषामिन्द्रियाणां प्रतिनियताभिनिबोधिकज्ञानावरणस्य सर्वघातिस्पर्धकस्यो- दयात् रसगन्धशब्दरूपाज्ञानं यत्तदौदयिकम् । एवं द्वित्रिचतुरिन्द्रियेषु शेषेन्द्रियविषयाज्ञानं वाच्यम् । पञ्चेन्द्रियतिर्यक्षु शुकसारिकादिवर्जितेषु मनुष्येषु च केषुचिद् अक्षरश्रुतावरणस्य सर्वघातिस्पर्धकस्योदयाद् अक्षरश्रुतनिर्वृत्त्यभावादक्षरश्रुताज्ञानमौदयिकम् । नोइन्द्रियावरणस्य सर्वघातिस्पर्धकस्योदयाद्धिताहितपरीक्षां प्रत्यसामर्थ्यम् असंज्ञित्वमौदयिकम्, तदप्यत्रैवान्त- १५र्भवति । एवमवधिमनःपर्ययकेवलज्ञानावरणोदयात् प्रत्येकमज्ञानमौदयिकं वाच्यमिति । चारित्रमोहोदयादनिवृत्तिपरिणामोऽसंयतः । ६ । चारित्रमोहस्य सर्वघातिस्पर्धकस्योदयात् प्राण्युपघातेन्द्रियविषये द्वेषाभिलाषनिवृत्तिपरिणामरहितोऽसंयत औदयिकः । कर्मोदयसामान्यापेक्षोऽसिद्धः । ७ । अनादिकर्मबन्धसन्तानपरतन्त्रस्यात्मनः कर्मोदय- सामान्ये सति असिद्धत्वपर्यायो भवतीत्यौदयिकः । स पुनर्मिथ्यादृष्ट्यादिषु सूक्ष्मसाम्परायि- २०कान्तेषु कर्माष्टकोदयापेक्षः, शान्तक्षीणकषाययोः सप्तकर्मोदयापेक्षः, सयोगिकेवल्ययोगिकेव- लिनोरघातिकर्मोदयापेक्षः । कषायोदयरञ्जिता योगप्रवृत्तिर्लेश्या । ८ । द्विविधा लेश्या — द्रव्यलेश्या भावलेश्या चेति । तत्र द्रव्यलेश्या पुद्गलविपाकिकर्मोदयापादितेति सा नेह परिगृह्यत आत्मनो भावप्रकरणात् । भावलेश्या कषायोदयरञ्जिता योगप्रवृत्तिरिति कृत्वा औदयिकीत्युच्यते । ननु च योगप्रवृत्ति- २५रात्मप्रदेशपरिस्पन्दक्रिया, सा वीर्यलब्धिरिति क्षायोपशमिकी व्याख्याता, कषायश्चौदयिको व्याख्यातः, ततो लेश्याऽनर्थान्तरभूतेति; नैष दोषः; कषायोदयतीव्रमन्दावस्थापेक्षाभेदाद् अर्था- न्तरत्वम् । सा षड्विधा — कृष्णलेश्या नीललेश्या कपोतलेश्या तेजोलेश्या पद्मलेश्या शुक्ललेश्या चेति । तस्यात्मपरिणामस्याऽशुद्धिप्रकर्षाप्रकर्षापेक्षया कृष्णादिशब्दोपचारः क्रियते । ननु च ‘उपशान्तकषाये क्षीणकषाये सयोगकेवलिनि च शुक्ला लेश्यास्ति’ इत्यागमः, ३०तत्र कषायानुरञ्जनाभावादौदयिकीत्वं नोपपद्यते; नैष दोषः; पूर्वभावप्रज्ञापननयापेक्षया यासौ योगप्रवृत्तिः कषायानुरञ्जिता ‘सैवेयम्’ इत्युपचारादौदयिकीत्युच्यते । तदभावादयोगि- केवल्यलेश्य इति च निश्चीयते । अत्र चोद्यते — यथा अज्ञानमौदयिकम् एवमदर्शनमपि दर्शनावरणोदयाद्भवतीत्यौदयिकम्, निद्रानिद्रादयश्चौदयिकाः, वेदनीयोदयात् सुखदुःखमौदयिकम्, नोकषायाश्च हास्यरत्यादयः ११० षडौदयिकाः, आयुरुदयाद्भवधारणं भवत्यौदयिकम्, उच्चैर्नीचैर्गोत्रकर्मोदयादुच्चनीचगोत्र- परिणामो भवतीत्यौदयिकः, नामकर्मणि च जात्यादय औदयिकाः, एतेषामपरिग्रहान्न्यूनं लक्षण- मिति । अथ मतम् — आत्मपरिणामस्याधिकृतत्वाच्छरीरादीनामौदयिकत्वेऽपि पुद्गलविपाकित्वात् तेषामसंग्रह इति; एवमपि ये जीवविपाकिनस्तेषां ग्रहणं कर्तव्यं जात्यादीनाम् ? अत ०५उत्तरं पठति — मिथ्यादर्शनेऽदर्शनावरोधः । ९ । मिथ्यादर्शने अदर्शनस्यावरोधो भवति । निद्रानिद्रादीना- मपि दर्शनसामान्यावरणत्वात्तत्रैवान्तर्भावः । ननु च तत्त्वार्थाश्रद्धानं मिथ्यादर्शनमित्युक्तम्; सत्यमुक्तम्; सामान्यनिर्देशे विशेषान्तर्भावात्, सोऽप्येको विशेषः । अयमपरो विशेषः — अदर्शनम- प्रतिपत्तिर्मिथ्यादर्शनमिति । १०लिङ्गग्रहणे हास्यरत्याद्यन्तर्भावः सहचारित्वात् । १० । लिङ्गग्रहणे हास्यरत्यादीना- मन्तर्भावो भवति । कुतः ? सहचारित्वात्, पर्वतग्रहणेन नारदग्रहणवत् । गतिग्रहणमघात्युपलक्षणम् । ११ । अघातिकर्मोदयापादिता ये भावाः तेषां गतिग्रहणमु- पलक्षणं यथा ‘काकेभ्यो रक्षतां सर्पिः’ इति काकग्रहृणमुपघातकोपलक्षणम् । तेन जात्यादयो भावा नामकर्मविशेषोदयापादिता वेदनीयायुर्गोत्रोदयकृताश्च गृह्यन्ते । १५इह यथाक्रममिति वक्तव्यं गतिश्चतुर्विधेत्येवमाद्यानुपूर्व्यसंप्रत्ययार्थम्; न वक्तव्यम्, ‘यथाक्रमम्’ इत्यनुवर्तते । यः पारिणामिको भावस्त्रिभेद उक्तः, तद्विकल्पस्वरूपप्रतिपानादर्थमाह — जीवभव्याऽभव्यत्वानि च ॥ ७ ॥ अन्यद्रव्यासाधारणास्त्रयः पारिणामिकाः । १ । जीवत्वं भव्यत्वमभव्यत्वमित्येते पारिणा- २०मिका आत्मनस्त्रयो भावा अन्यद्रव्यासाधारणा वेदितव्याः । कुतः पुनरेषां पारिणामिकत्वम् ? कर्मोदयक्षयोपशमक्षयोपशमानपेक्षत्वात् । २ । न ह्येवंविधं कर्मास्ति यस्योदयात् क्षयात् उपशमात् क्षयोपशमाद्वा जीवो भव्योऽभव्य इति चोच्येत । तदभावादनादिद्रव्यभवनसंबन्ध- परिणामनिमित्तत्वात् पारिणामिका इति व्यपदिश्यन्ते । आयुर्द्रव्यापेक्षं जीवत्वं न पारिणामिकमिति चेत्; न; पुद्गलद्रव्यसंबन्धे सत्यन्यद्रव्य- २५सामर्थ्याभावात् । ३ । स्यादेतत् — आयुर्द्रव्योदयाज्जीवतीति जीवो नानादिपारिणामिकत्वादिति; तन्न; किं कारणम् ? पुद्गलद्रव्यसंबन्धे सत्यन्यद्रव्यसामर्थ्याभावात् । आयुर्हि पौद्गलिकं द्रव्यम् । यदि च तत्संबन्धाज्जीवस्य जीवत्वं स्यात्; नन्वेवमन्यद्रव्यस्यापि धर्मादेरायुःसंबन्धाज्जीवत्वं स्यात् । किञ्च, सिद्धस्याजीवत्वप्रसङ्गात् । ४ । यद्यायुःसंबन्धापेक्षं जीवत्वं ननु सिद्धस्यायुरभावाद- ३०जीवत्वं प्रसज्येत । ततस्तदनपेक्षत्वाज्जीवत्वं पारिणामिकमेव । जीवे त्रिकालविषयविग्रहदर्शनादिति चेत्; न; रूढिशब्दस्य निष्पत्त्यर्थत्वात् । ५ । स्यान्म- तम् — ‘जीवति अजीवीत् जीविष्यति’ इति त्रिकालविषयो विग्रहो दृश्यते ततः प्राणधारणार्थ- १११ त्वात् कर्मापेक्षत्वे न पारिणामिकत्वमिति; तच्च न; कस्मात् ? रूढिशब्दस्य निष्पत्त्यर्थत्वात् । रूढिशब्देषु हि क्रियोपात्तकाला व्युत्पत्त्यर्यैव न तन्त्रम्, यथा गच्छतीति गौरिति । चैतन्यमेव वा जीवशब्दार्थः । ६ । अथवा, चैतन्यं जीवशब्देनाभिधीयते, तच्चानादिद्रव्य- भवननिमित्तत्वात् पारिणामिकम् । ०५सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रपरिणामेन भविष्यतीति भव्यः । ७ । भव्यादीनां प्रायेण भविष्यत्काल- विषयत्वात् ‘सम्यग्दर्शनादिपर्यायेण य आत्मा भविष्यति स भव्यः’ इतीमं व्यपदेशमास्कन्दति । तद्विपरीतोऽभव्यः । ८ । यो न तथा भविष्यत्यसावभव्य इत्युच्यते । किं कृतोऽयं विशेषः ? द्रव्यस्वभावकृतः, अतः पारिणामिकत्वमनयोः । योऽनन्तेनापि कालेन न सेत्स्यत्यसावभव्य एवेति चेत्; न; भव्यराश्यन्तर्भावात् । ९ । १०स्यादेतत् — अनन्तकालेनापि यो न सेत्स्यत्यसौ अभव्यतुल्यत्वादभव्य एव । अथ सेत्स्यति सर्वो भव्यः; तत उत्तरकालं भव्यशून्यं जगत् स्यादिति ? तन्न; किं कारणम् ? भव्यराश्यन्तर्भावात् । यथा योऽनन्तकालेनापि कनकपाषाणो न कनकीभविष्यति न तस्यान्धपाषाणत्वं कनक- पाषाणशक्तियोगात्, यथा वा आगामिकालो योऽनन्तेनापि कालेन नागमिष्यति न तस्या- गामित्वं हीयते, तथा भव्यस्यापि स्वशक्तियोगाद् असत्यामपि व्यक्तौ न भव्यत्वहानिः । १५भावस्यैकत्वनिर्देशो युक्त इति चेत्; न; द्रव्यभेदाद्भावभेदसिद्धेः । १० । स्यादेतत् — ‘जीवश्च भव्यश्चाऽभव्यश्च जीवभव्याभव्याः’ इति द्वन्द्वे कृते तेषां भावे विवक्षिते एकत्वनिर्देशो युक्तो जीवभव्याभव्यानां भावो जीवभव्याभव्यत्वमिति ? तन्न; किं कारणम् ? द्रव्यभेदाद्भावभेदसिद्धेः । नहि ‘भाव एकत्वेन वक्तव्यः’ इति नियमोऽस्ति, ततो द्रव्यभेदाद्भेदे सति बहुत्वनिर्देशो युक्तो जीवभव्याभव्यानां भावा जीवभव्याभव्यत्वानीति । पुनः प्रत्येकमभिसंबन्धो भवति — जीवत्वं २०भव्यत्वमभव्यत्वमिति । द्वितीयगुणग्रहणमार्षोक्तत्वादिति चेत्; न; तस्य नयापेक्षत्वात् । ११ । अथ मतम् — द्वितीय- गुणग्रहणमिह कर्तव्यम् । कोऽसौ द्वितीयो गुणः ? सासादनसम्यग्दृष्टिः । सोऽपि जीवस्या- साधारणः पारिणामिकः । एवं ह्यार्षे उवतम् — *“सासादनसम्यग्दृष्टिरिति को भावः ? पारिणा- मिको भावः”[षट्खंº] इति । न कर्तव्यम्; कुतः ? तस्य नयापेक्षत्वात्, । मिथ्यात्वकर्मण उदयं २५क्षयमुपशमं क्षयोपशमं वा नापेक्षत इत्यार्षे पारिणामिकः, इह पुनरसावौदयिक इत्येवं गृह्यते अनन्तानुबन्धिकषायोदयात्तस्य निर्वृत्तेः । चशब्दः किमर्थः ? अस्तित्वान्यत्व-कर्तृत्व-भोक्तृत्व-पर्यायवत्त्वाऽसर्वगतत्वाऽनादिसन्ततिबन्धनबद्धत्व-प्रदेश वत्त्वारूपत्व-नित्यत्वादिसमुच्चयार्थश्चशब्दः । १२ । अस्तित्वादयोऽपि पारिणामिका भावाः सन्ति ३०तेषां समुच्चयार्थश्चशब्दः । यदि तेऽपि पारिणामिकाः सूत्रे तेषां ग्रहणं कस्मान्न कृतम् ? अन्यद्रव्यसाधारणत्वादसूत्रिताः । १३ । अस्तित्वादयो हि धर्मा अन्येषामपि द्रव्याणां साधारणास्ततस्ते न सूत्रिताः । तद्यथा — अस्तित्वं तावत्साधारणं षड्द्रव्यविषयत्वात् । तत् कर्मोदयक्षयक्षयोपशमानपेक्षत्वात् पारिणामिकम् । ११२ अन्यत्वमपि साधारणं सर्वद्रव्याणां परस्परतोऽन्यत्वात् । कर्मोदयाद्यपेक्षाभावात् तदपि पारिणामिकम् । कर्तृत्वमपि साधारणं क्रियानिष्पत्तौ सर्वेषां स्वातन्त्र्यात् । ननु च जीवपुद्गलानां क्रिया- परिणामयुक्तानां कर्तृत्वं युक्तम्, धर्मादीनां कथम् ? तेषामपि अस्त्यादिक्रियाविषयमस्ति ०५कर्तृत्वम् । कर्मोदयाद्यपेक्षाभावात् तदपि पारिणामिकम् । ननु चात्मप्रदेशपरिस्पन्दस्य योगसं- ज्ञकस्य यत्कर्तृत्वं न तत्साधारणमिति असाधारणेषूपसंख्येयम्; न; तस्य क्षयोपशमनिमित्त- त्वात् । यदस्य पुण्यपापयोः कर्तृत्वं तदन्यद्रव्याणामसाधारणमपि सन्न पारिणामिकम् । कस्मात् ? उदयक्षयोपशमनिमित्तत्वात् । मिथ्यादर्शनं हि दर्शनमोहोदयनिमित्तम्, अविरतिप्रमाद- कषायाः चारित्रमोहोदयनिमित्ताः, योगाश्च क्षायोपशमिका इति । अन्यद्रव्यासाधारणानादि- १०पारिणामिकचैतन्यसन्निधाने पुण्यपापयोः कर्तृत्वमिति पारिणामिकमिति चेत्; न; सार्व- कालिककर्तृत्वप्रसङ्गात् । मुक्तानामपि चैतन्यमस्तीति पुण्यपापयोः कर्तृत्वं स्यात्, संसारिणां चाविशिष्टं स्यात् चैतन्यकारणस्याभेदात् । भोक्तृत्वमपि साधारणम् । कुतः ? तल्लक्षणोपपत्तेः । वीर्यप्रकर्षात् परद्रव्यवीर्यादान- सामर्थ्यं भोक्तृत्वलक्षणम् । यथा आत्मा आहारादेः परद्रव्यस्यापि वीर्यात्मसात्करणाद्भोक्ता, १५तथा विषस्याचेतनस्य वीर्यप्रकर्षात् कोद्रवद्रव्यादिसारसंग्रहाद्भोक्तृत्वम् । लवणादीनां च वीर्यप्रकर्षात् काष्ठादिद्रव्यलवणकरणाद्भोक्तृत्वम् । कर्मोदयापेक्षाभावात्तदपि पारिणामिकम् । यत्तु आत्मनः शुभाशुभकर्मफलस्योपभोक्तृत्वं न तत्साधारणं न च पारिणामिकम्; तस्य क्षयोपशमनिमित्तत्वात्, वीर्यान्तरायक्षयोपशमाङ्गोपाङ्गनामलाभावष्टम्भाद् आत्मनः शुभा- शुभकर्मफलोपभोगे सामर्थ्यमाविर्भवति । आहारादिवीर्यात्मसात्करणलक्षणोपभोगश्च २०भोगान्तरायक्षयोपशमात्, उपात्तस्य च जरणं वीर्यान्तरायक्षयोपशमात् । कर्म अन्तरेण विषादीनां कथं भोक्तृत्वमिति चेत् ? प्रतिनियतशक्तित्वाद् द्रव्याणां भास्करप्रतापवत् । पर्यायवत्त्वमपि साधारणं सर्वद्रव्याणां प्रतिनियतपर्यायोपपत्तेः । कर्मोदयाद्यपेक्षाभावा- त्तदपि पारिणामिकम् । असर्वगतत्वमपि साधारणं परमाण्वादीनामविभुत्वात्, धर्मादीनां च परिमितासंख्यात- २५प्रदेशत्वात् । कर्मोदयाद्यपेक्षाभावात्तदपि पारिणामिकम् । यदस्य कर्मोपात्तशरीरप्रमाणानुविधा- यित्वं तदसाधारणमपि सन्न पारिणामिकम्; कर्मनिमित्तत्वात् । अनादिसन्ततिबन्धनबद्धत्वमपि साधारणम् । कस्मात् ? सर्वद्रव्याणां स्वात्मीयसन्तान- बन्धनबद्धत्वं प्रत्यनादित्वात् । सर्वाणि हि द्रव्याणि जीवधर्माधर्माकाशकालपुद्गलाख्यानि प्रतिनियतानि पारिणामिकचैतन्योपयोग-गति-स्थित्यवकाशदान-वर्तनापरिणाम-वर्णगन्धरस- ३०स्पर्शादिपर्यायसन्तानबन्धनबद्धानि । कर्मोदयाद्यपेक्षाभावात्तदपि पारिणामिकम् । यदस्यानादि- कर्मसन्ततिबन्धनबद्धत्वं तदसाधारणमपि सन्न पारिणामिकम्; कर्मोदयनिमित्तत्वात् । वक्ष्यते हि *“अनादिसंबन्धे च । सर्वस्य”[तº सूº२ । ४१, ४२] इति । ११३ प्रदेशवत्त्वमपि साधारणं संख्येयाऽसंख्येयानन्तप्रदेशोपेतत्वात् सर्वद्रव्याणाम् । तदपि कर्मोदयाद्यपेक्षाभावात् पारिणामिकम् । अरूपत्वमपि साधारणं जीवधर्माधर्मकालाकाशानां रूपयोगाभावात् । तदपि कर्मोदया- द्यपेक्षाभावात् पारिणामिकम् । ०५नित्यत्वमपि साधारणं द्रव्यार्थादेशात् सर्वद्रव्याणां व्ययोदययोगाभावात् । तच्च कर्मो- दयाद्यपेक्षाभावात् पारिणामिकम् । ऊर्ध्वगतित्वमपि साधारणम् अग्न्यादीनामूर्ध्वगतिपारिणामिकत्वात् । तच्च कर्मोदयाद्य- पेक्षाभावात् पारिणामिकम् । एवमन्ये चात्मनः साधारणाः पारिणामिका योज्याः । अनन्तरसूत्रनिर्दिष्टोपसंग्रहार्थश्चशब्द इति चेत्; न; अनिष्टत्वात् । १४ । स्यान्मतम् — १०अनन्तरसूत्रे निर्दिष्टानां गत्यादीनामुपसंग्रहार्थश्चशब्दो न अस्तित्वादिसमुच्चयार्थ इति; तन्न; किं कारणम् ? अनिष्टत्वात् । नहि गत्यादीनां पारिणामिकत्वमिष्यते तल्लक्षणाभावात् । त्रिभेदपारिणामिकभावप्रतिज्ञानाच्च । १५ । यतश्चौपशमिकादिभावसंख्याविधायिनि सूत्रे त्रिभेदः पारिणामिक इति प्रतिज्ञातम्, अतो न गत्यादिसमुच्चयार्थश्चशब्दः । गत्यादीनामुभयवत्त्वं क्षायोपशमिकभाववदिति चेत्; न; अन्वर्थसंज्ञाकरणात् । १६ । अथ १५मतमेतत् — यथा क्षायोपशमिकभावस्य क्षयोपशमात्मकत्वादुभयवत्त्वं तथा गत्यादीनामुभयवत्त्वा- दौदयिकपारिणामिकत्वमिति ‘औदयिक एकविंशतिभेदः, पारिणामिकश्च त्रिभेदः’ इति सिद्ध- मिति; तन्न; किं कारणम् ? अन्वर्थसंज्ञाकरणात् । ‘परिणामः स्वभावः प्रयोजनमस्येति पारि- णामिकः’ इत्यन्वर्थसंज्ञा । न चासौ स्वभावो गत्यादिषु विद्यते कर्मोदयनिमित्तत्वात् । किञ्च, तथानभिधानात् । १७ । यथा उभयवत्त्वाज्ज्ञानादयः ‘क्षायोपशमिकाः’ इत्यभिधीयन्ते २०तथा गत्यादयः ‘औदयिकपारिणामिकाः इत्यभिधीयेरन्, न चाभिधीयन्ते । तथानभिधानात् क्षायोपशमिकवद् गत्यादयो नोभयवन्तः । किञ्च, अनिर्मोक्षप्रसङ्गात् । १८ । गत्यादीनामुभयवत्त्वात् पारिणामिकत्वे सत्यनिर्मोक्षप्रसङ्गः सातत्यावस्थानात् । तस्मात्स्थितमेतत् — ‘अस्तित्वादिसमुच्चयार्थ एव चशब्दः’ इति । आदिग्रहणमत्र न्याय्यमिति चेत्; न; त्रिविधपारिणामिकभावप्रतिज्ञाहानेः । १९ । स्यादे- २५तत् — ‘जीवभव्याभव्यत्वानि’ इत्यत्र आदिग्रहणं न्याय्यम्, अस्तित्वादीनामपीष्टत्वादिति; तन्न; किं कारणम् ? त्रिविधपारिणामिकभावप्रतिज्ञाहानेः । आदिग्रहणे हि क्रियमाणे जीवभव्याभव्य- त्वास्तित्वादीनां पारिणामिकभावत्वात् ‘त्रिविधः’ इति यत्पुरस्तात् प्रतिज्ञातं तस्य हानिः स्यात् । समुच्चयार्थेऽपि चशब्दे तुल्यमिति चेत्; न; प्रधानापेक्षत्वात् । २० । स्यान्मतम् — समुच्च- यार्थेऽपि चशब्दे अस्तित्वादीनां पारिणामिकत्वेन समुच्चयात्त्रिभेदप्रतिज्ञाहानिस्तुल्येति; ३०तन्न; किं कारणम् ? प्रधानापेक्षत्वात् । कण्ठोक्तानि त्रीणि प्रधानानि, तदपेक्षा त्रिभेदप्रतिज्ञेति नास्ति विरोधः । अस्तित्वादीनि तु साधारणत्वात् चशब्देन द्योतितानीति तेषां गुणभावः । आदिशब्दे हि क्रियमाणे अस्तित्वादीनां प्राधान्यं स्यात्, जीवत्वादीनाम् उपलक्षणार्थत्वाद् अप्राधान्यम् । तद्गुणसंविज्ञाने चोभयेषां प्राधान्यं प्रसज्येत । ११४ सान्निपातिकभावोपसंख्यानमिति चेत्; न; अभावात् । २१ । स्यादेतत् — आर्षे सान्निपा- तिकभाव उक्तः, स इहोपसंख्यातव्य इति; तन्न; किं कारणम् ? अभावात् । नहि षष्ठो भावोऽस्ति । मिश्रशब्देनाक्षिप्तत्वाच्च । २२ । यद्यप्यसौ विद्यते मिश्रशब्देनासावाक्षिप्तः । ननु च ०५मिश्रशब्दः क्षायोपशमिकसंग्रहार्थो न सान्निपातिकग्रहणार्थ इति ? उच्यते — चशब्दवचनात् । ‘औपशमिकक्षायिकौ भावौ मिश्रो जीवस्य स्वतत्त्वमौदयिकपारिणामिकौ च’ इति सिद्धे यन्मि- श्रशब्दसमीपे चशब्दकरणं तेन ज्ञायते मिश्रशब्देनोभयमुच्यते इति । मिश्रश्च कः ? क्षायोपश- मिको भावः सान्निपातिकश्चेति । इदमयुक्तं वर्तते । किमत्रायुक्तम् ? यद्यस्ति सान्निपातिको भावः ‘अभावात्’ इति विरुध्यते । अथ नास्ति; कथमार्षे सान्निपातिको भाव उवतः ? कस्य १०वा मिश्रशब्देनाक्षेपः ? नैष दोषः; सान्निपातिक एको भावो नास्तीति ‘अभावात्’ इत्युच्यते, संयोगभङ्गापेक्षया अस्तीत्यार्षं वचनम् । तत्राभावपक्षे आदिसूत्रे पूर्वोक्तानुकर्षणार्थश्चशब्द उक्तः, भावपक्षे सान्निपातिकप्रतिपादनार्थश्चशब्दः । पूर्वोक्तानुकर्षस्तु अपेक्षया वेदितव्यः । अथार्षो क्तः सान्निपातिकभावः कतिविध इति ? अत्रोच्यते — षड्विंशतिविधः षड्त्रिंश- द्विध एकचत्वारिंशद्विध इत्येवमादिरागमे उक्तः । तत्र — १५*“दुग तिग चदु पंचेव य संयोगा होंति सन्निवादेसु । दस दस पंच य एक्क य भावा छव्वीस पिंडेण ॥ ” द्विभावसंयोगेन दश — औदयिकं परिगृह्यौपशमिकादिचतुष्टयस्य चैकैकत्यागेन प्रथमे द्विभेदभावसंयोगे चत्वारो भङ्गाः । तत्रैक औदयिकौपशमिकसान्निपातिकजीवभावो नाम मनुष्य उपशान्तक्रोधः । द्वितीय औदयिकक्षायिकसान्निपातिकजीवभावो नाम मनुष्यः क्षीण- २०कषायः । तृतीय औदयिकक्षायोपशमिकसान्निपातिकजीवभावो नाम मनुष्यः पञ्चेन्द्रियः । चतुर्थ औदयिकपारिणामिकसान्निपातिकजीवभावो नाम लोभी जीवः । द्वितीयद्विभावसंयोगे औद- यिकं परित्यज्यौपशमिकपरिग्रहात् क्षायिकादिभावत्रयस्यैकैकत्यागेन त्रयो भङ्गाः । तत्रैक औपशमिकक्षायिकसान्निपातिकजीवभावो नाम उपशान्तलोभः क्षीणदर्शनमोहत्वात् क्षायिक- सम्यग्दृष्टिः । द्वितीय औपशमिकक्षायोपशमिकसान्निपातिकजीवभावो नाम उपशान्तमान २५आभिनिबोधिकज्ञानी । तृतीय औपशमिकपारिणामिकसान्निपातिकजीवभावो नाम उपशान्त- मायो भव्यः । तृतीयद्विभावसंयोगे औपशमिकं परित्यज्य क्षायिकपरिग्रहात् क्षायोपशमिकपा- रिणामिकयोरेकैकत्यागाद् द्वौ भङ्गौ । तत्रैकः क्षायिकक्षायोपशमिकसान्निपातिकजीवभावो नाम क्षायिकसम्यग्दृष्टिः श्रुतज्ञानी । द्वितीयः क्षायिकपारिणामिकसान्निपातिकजीवभावो नाम क्षीणकषायो भव्यः । चतुर्थद्विभावसंयोगे क्षायिकपरित्यागादेकः क्षायोपशमिकपारि- ३०णामिकसान्निपातिकजीवभावो नाम अवधिज्ञानी जीवः । त एते द्विभावसंयोगभङ्गा समु- दिताः दश । प्रथमत्रिभावसंयोगे औदयिकौपशमिकौ परिगृह्य क्षायिकादिभावत्रयस्यैकैकभावपरि- ग्रहात् त्रयो भङ्गाः । तत्रैक औदयिकौपशमिकक्षायिकसान्निपातिकजीवभावो नाम मनुष्य उप- ११५ शान्तमोहः क्षायिकसम्यग्दृष्टिः । द्वितीय औदयिकौपशमिकक्षायोपशमिकसान्निपातिकजीव- भावो नाम मनुष्य उपशान्तक्रोधो वाग्योगी । तृतीय औदयिकौपशमिकपारिणामिकसान्निपा- तिकजीवभावो नाम मनुष्य उपशान्तमानो जीवः । द्वितीयत्रिभावसंयोगे औपशमिकं परित्य- ज्यौदयिकक्षायिकौ परिगृह्य क्षायोपशमिकपारिणामिकयोरेकैकस्य परिग्रहाद् द्वौ भङ्गौ । ०५तत्रैकः औदयिकक्षायिकक्षायोपशमिकसान्निपातिकजीवभावो नाम मनुष्यः क्षीणकषायः श्रुत- ज्ञानी । द्वितीय औदयिकक्षायिकपारिणामिकसान्निपातिकजीवभावो नाम मनुष्यः क्षीणदर्शन- मोहो जीवः । तृतीयत्रिभावसंयोगे औदयिकपरिग्रहादौपशमिकक्षायिकत्यागादेकः औदयिक- क्षायोपशमिकपारिणामिकसान्निपातिकजीवभावो नाम मनुष्यः मनोयोगी जीवः । चतुर्थ- त्रिभावसंयोगे औदयिकं परित्यज्यौपशमिकादिभावचतुष्टयस्यैकैकत्यागाच्चत्वारो भङ्गाः । १०तत्रैक औपशमिकक्षायिकक्षायोपशमिकसान्निपातिकजीवभावो नाम उपशान्तमानः क्षीणदर्शन- मोहः काययोगी । द्वितीय औपशमिकक्षायिकपारिणामिकसान्निपातिकजीवभावो नाम उप- शान्तवेदः क्षायिकसम्यग्दृष्टिर्भव्यः । तृतीय औपशमिकक्षायोपशमिकपारिणामिकसान्निपातिक- जीवभावो नाम उपशान्तमानो मतिज्ञानी जीवः । चतुर्थः क्षायिकक्षायोपशमिकपारिणामिक- सान्निपातिकजीवभावो नाम क्षीणमोहः पञ्चेन्द्रियः भव्यः । त एते त्रिभावसंयोगभङ्गाः १५समुदिता दश । चतुर्भावसंयोगेन पञ्च भङ्गा औदयिकादीनामेकैकत्यागात् । तत्रैक औपशमिक्षायिक- क्षायोपशमिकपारिणामिकसान्निपातिकजीवभावो नाम उपशान्तलोभः क्षीणदर्शनमोहः पञ्चेन्द्रियो जीवः । द्वितीय औदयिकक्षायिकक्षायोपशमिकपारिणामिकसान्निपातिकजीवभावो नाम मनुष्यः क्षीणकषायो मतिज्ञानी भव्यः । तृतीय औदयिकौपशमिकक्षायोपशमिकपारिणा- २०मिकसान्निपातिकजीवभावो नाम मनुष्य उपशान्तवेदः श्रुतज्ञानी जीवः । चतुर्थ औदयिकौ- पशमिकक्षायिकपारिणामिकसान्निपातिकजीवभावो नाम मनुष्य उपशान्तरागः क्षीणदर्शनमोहो जीवः । पञ्चम औदयिकौपशमिकक्षायिकक्षायोपशमिकसान्निपातिकजीवभावो नाम मनुष्य उपशान्तमोहः क्षायिकसम्यग्दृष्टिरवधिज्ञानी । पञ्चभावसंयोगेनैकः औदयिकौपशमिकक्षायिकक्षायोपशमिकपारिणामिकसान्निपातिक- २५जीवभावो नाम मनुष्य उपशान्तमोहः क्षायिकसम्यग्दृष्टिः पञ्चेन्द्रियो जीवः । एवं षड्विंशतिविधः सान्निपातिकभावः । षड्त्रिंशद्विध उच्यते — द्वयोरौदयिकयोः सन्निपातादौदयिकस्यौपशमिकादिभिः चतुर्भिरे- कशः सन्निपातात् पञ्च भङ्गाः । तत्र प्रथम औदयिकौदयिकसान्निपातिकजीवभावो नाम मनुष्यः क्रोधी । द्वितीय औदयिकौपशमिकसान्निपातिकजीवभावो नाम मनुष्यः उपशान्तक्रोधः । ३०तृतीय औदयिकक्षायिकसान्निपातिकजीवभावो नाम मनुष्यः क्षीणकषायः । चतुर्थ औदयिक- क्षायोपशमिकसान्निपातिकजीवभावो नाम क्रोधी मतिज्ञानी । पञ्चम औदयिकपारिणामिक- सान्निपातिकजीवभावो नाम मनुष्यो भव्यः । द्वयोरौपशमिकयोः सन्निपातादौपशमिकस्यौदयि- कादिभिश्चतुर्भिरेकशः सन्निपातात् पञ्च भङ्गाः । तत्रैक औपशमिकौपशमिकसान्निपातिक- जीवभावो नाम उपशमसम्यग्दृष्टिरुपशान्तकषायः । द्वितीय औपशमिकौदयिकसान्निपाति- ११६ कजीवभावो नाम उपशान्तकषायो मनुष्यः । तृतीय औपशामिकक्षायिकसान्निपातिकजीवभावो नाम उपशान्तक्रोधः क्षायिकसम्यग्दृष्टिः । चतुर्थ औपशमिकक्षायोपशमिकसान्निपातिकजीव- भावो नाम उपशान्तकषायः अवधिज्ञानी । पञ्चम औपशमिकपारिणामिकसान्निपातिकजीव- भावो नाम उपशान्तदर्शनमोहो जीवः । द्वयोः क्षायिकयोः सन्निपातात् क्षायिकस्य चौदयिका- ०५दिभिः चतुर्भिरेकशः सन्निपातात् पञ्च भङ्गाः । तत्रैकः क्षायिकक्षायिकसान्निपातिकजीवभावो नाम क्षायिकसम्यग्दृष्टिः क्षीणकषायः । द्वितीयः क्षायिकौदयिकसान्निपातिकजीवभावो नाम क्षीणकषायो मनुष्यः । तृतीयः क्षायिकौपशमिकसान्निपातिकजीवभावो नाम क्षायिक- सम्यग्दृष्टिरुपशान्तवेदः । चतुर्थः क्षायिकक्षायोपशमिकसान्निपातिकजीवभावो नाम क्षीण- कषायो मतिज्ञानी । पञ्चमः क्षायिकपारिणामिकसान्निपातिकजीवभावो नाम क्षीणमोहो १०भव्यः । द्वयोः क्षायोपशमिकयोः सन्निपातात् क्षायोपशमिकस्य चौदयिकादिभिश्चतुर्भि- रेकशः सन्निपातात् पञ्च भङ्गाः । तत्रैकः क्षायोपशमिकक्षायोपशमिकसान्निपातिकजीवभावो नाम संयतः अवधिज्ञानी । द्वितीयः क्षायोपशमिकौदयिकसान्निपातिकजीवभावो नाम संयतो मनुष्यः । तृतीयः क्षायोपशमिकौपशमिकसान्निपातिकजीवभावो नाम संयत उपशान्त- कषायः । चतुर्थः क्षायोपशमिकक्षायिकसान्निपातिकजीवभावो नाम संयतासंयतः क्षायिक- १५सम्यग्दृष्टिः । पञ्चमः क्षायोपशमिकपारिणामिकसान्निपातिकजीवभावो नाम अप्रम- त्तसंयतो जीवः । द्वयोः पारिणामिकयोः सन्निपातात् पारिणामिकस्य चौदयिकादिभिः चतुर्भिरेकशः सन्निपातात् पञ्च भङ्गाः । तत्रैकः पारिणामिकपारिणामिकसान्निपातिक जीवभावो नाम जीवो भव्यः । द्वितीयः पारिणामिकौदयिकसान्निपातिकजीवभावो नाम जीवः क्रोधी । तृतीयः पारिणामिकौपशमिकसान्निपातिकजीवभावो नाम भव्य उपशान्तकषायः । २०चतुर्थः पारिणामिकक्षायिकसान्निपातिकजीवभावो नाम भव्यः क्षीणकषायः । पञ्चमः पारिणामिकक्षायोपशमिकसान्निपातिकजीवभावो नाम संयतो भव्यः (भव्यः संयतः) । एते द्विभावसंयोगाः पञ्चविंशतिस्त्रिभावसंयोगभङ्गा दश पूर्वोक्ताः पञ्चभावसंयोगेन चैक्रः । एते सपिण्डिताः षट्त्रिंशत् । पूर्वो क्तचतुर्भावसंयोगोत्पन्नपञ्चभङ्गक्षेपाद् एत एव षड्त्रिंशदेकचत्वारिंशद्भङ्गा २५भवन्ति । एवमादयोऽन्ये च विकल्पा नेतव्या आगमाविरोधेन । औपशमिकाद्यात्मतत्त्वानुपपत्तिः, अतद्भावादिति चेत्; न; तत्परिणामात् । २३ । स्यान्म- तम् — य एत औपशमिकादयो भावा एतेषामात्मतत्त्वव्यपदेशो नोपपद्यते । कुतः ? अतद्भावात् । सर्वे हि ते पौद्गलिकाः कर्मबन्धोदयनिर्जरापेक्षत्वादिति; तन्न; किं कारणम् ? तत्परिणामात् । पुद्गलद्रव्यशक्तिविशेषवशीकृत आत्मा तद्रञ्जनः संस्तन्निमित्तं यं यं परिणाममास्कन्दति यदा ३०तदा तन्मयत्वात्तल्लक्षण एव भवति । उक्तं च — *“परिणमदि जेण दव्वं तक्कालं तम्मयंति पण्णत्तं । तम्हा धम्मपरिणदो आदा धम्मो मुणेयव्वो ॥ ”[प्रवचनसाº१ । ८] इति । स परिणामोऽन्यद्रव्यासाधारणत्वाद् आत्मतत्त्वमित्याख्यायते । ११७ अमूर्तित्वादभिभवानुपपत्तिरिति चेत्; न; तद्वद्विशेषसामर्थ्योपलब्धेश्चैतन्यवत् । २४ । अथ मतमेतत् — अमूर्तिरात्मा कर्मपुद्गलैर्नाभिभूयते ततस्तत्परिणामाभाव इति ? तन्न; किं कार- णम् ? तद्वद्विशेषसामर्थ्योपलब्धेः । सोऽस्य अनादिकर्मबन्धसन्तानोऽस्तीति तद्वान्, तद्वतो विशेष- सामर्थ्यं तद्वद्विशेषसामर्थ्यम् । कथम् ? चैतन्यवत् । यथा अनादिपारिणामिकचैतन्यवशीकृत ०५आत्मा तद्वान्, तस्य तद्वतश्चैतन्यवतः नारकादिमत्यादिपर्यायविशेषवृत्तिरपि चेतना, तथा अना- दिकार्मणशरीराक्तत्वात् कर्मवत् आत्मनो मूर्तिमत्त्वात् गत्यादिमत्यादिपर्यायविशेषसामर्थ्यो- पलब्धिरपि मूर्तिमतीति । एवं सति नामूर्तिरात्मा । किञ्च, अनेकान्तात् । २५ । अनादिकर्मबन्धसन्तानपरतन्त्रस्यात्मनः अमूर्तत्वं प्रत्यनेकान्तः — बन्ध- पर्यायं प्रत्येकत्वात् स्यान्मूर्त्तिः, तथापि ज्ञानादिस्वलक्षणापरित्यागात् स्यादमूर्त्तिः, इत्यादि १०पूर्ववत् । यस्यैकान्तेनाऽमूर्त्तिरेवात्मा भवेत्; तस्यायं दोषो नार्हतस्य । किञ्च, सुराभिभवदर्शनात् । २६ । मदमोहविभ्रमकरीं सुरां पीत्वा नष्टस्मृतिर्जनः काष्ठवदपरिस्पन्द उपलभ्यते, तथा कर्मोदयाभिभवादात्मा अनाविर्भूतस्वलक्षणो मूर्त इति निश्चीयते । करणमोहकरं मद्यमिति चेत्; न; तद्द्विविधकल्पनायां दोषोपपत्तेः । २७ । स्यादाकूतम् — चक्षुरादीनां करणानां व्यामोहकारणं मद्यं पृथिव्यादिभूतप्रसादात्मकत्वात् इन्द्रियाणां नात्म- १५गुणस्य अमर्तित्वादिति; तन्न; किं कारणम् ? तद् द्विविधकल्पनायां दोषोपपत्तेः । इदमिह संप्रधार्यम् — तानि करणानि चेतनानि वा स्युः, अचेतनानि वा ? यद्यचेतनानि; अचेतनत्वा- त्तेषां न मदकरं मद्यम् । यदि स्यात्; प्रागेव स्वभाजनानां मदकरं स्यात् । अथ चेतनानि; पृथगनुपलब्धचैतन्यस्वभावानां पृथिव्यादीनां चेतनाद्रव्यसंबन्धत्वादेव चैतन्यव्यपदेश इत्यात्म- गुणस्यैव मोहकरत्वं सिद्धम् । २०अथ मतमेतत् — पृथिव्यादीनामेव संयोगविशेषे सति पिष्टकिण्वोदकादिसमाहारे मद- शक्तिव्यक्तिवत् सुखदुःखाद्यभिव्यक्तिरिति; नैतद्युक्तम्; रूपादिवैधर्म्यात् । रूपादयो हि पृथि- व्यादिगुणाः सन्तो विभक्तेष्वविभक्तेषु च क्रमेणैव हानिमास्कन्दन्ति । न च तथा शरीरावय- वेषु विभक्तेष्वविभक्तेषु च सुखादीनां क्रमेणैव हानिः, युगपच्चोपलभ्यते, तस्मान्न पृथिव्यादिगुणाः । २५किञ्च, यदि पृथिव्यादिगुणाः सुखादयो ननु शवशरीरावस्थायामप्युपलभ्यरेन् रूपादि- वत् । सूक्ष्मभूतापगमान्नोपलब्धिरिति चेत्; भूयसां स्थूलानां संभवात् तदुपलब्धिः स्यात् । किञ्च, तदपाये तदनुपलब्धेस्तेषामेव ते गुणा इति; समुदायधर्मत्वाभावात् मद्य- दृष्टान्तायुक्तिः । किञ्च, भूतसूक्ष्मास्तित्व (सूक्ष्मभूतास्तित्व) सिद्धिवद् आत्मसिद्धिरपि स्यात् । ३०अथवा, तान्यन्तःकरणानि वा स्युः, बहिःकरणानि वा ? यदि बहिःकरणानि; तेषा- मचेतनत्वात् व्यामोहाभावः । अथान्तःकरणानि; तेषामपि चेतनत्वम्, अचेतनत्वं वा स्यात् ? ११८ अचेतनत्वे पूर्ववन्मोहाभावः । चेतनत्वे विज्ञानरूपत्वाद् व्यामोहो युक्तः, न युक्तम् — ‘अमूर्तत्वाद- भिभवाभावः’ इति । यद्येवं कर्मोदयमद्यावेशवशीकृतस्य तस्यास्तित्वं दुरुपलक्ष्यम् ? नैष दोषः; तदावेशेऽपि स्वलक्षणत्वेनोपलब्धिर्भवति । उक्तञ्च — ०५*“बंधं पडि एयत्तं लक्खणदो होदि तस्स णाणत्तं । तम्हा अमुत्तिभावो णेयंतो होदि जीवस्स ॥ ” यद्येवं तदेव तावदुच्यतां लक्षणं यत्सन्निधानाद् बन्धपरिणामं प्रत्यविवेकेऽपि सति विभा- गोऽवगृह्यते जीवस्येति ? अत आह — उपयोगो लक्षणम् ॥ ८ ॥ १०उपयोग इत्युच्यते । क उपयोगो नाम ? बाह्याभ्यन्तरहेतुद्वयसन्निधाने यथासंभवमुपलब्धुश्चैतन्यानुविधायी परिणाम उप- योगः । १ । द्विविधो हेतुर्बाह्य आभ्यन्तरश्च । द्वाववयवौ यस्य स द्वयः । ननु च स्वरूपनि- र्देशादेव द्वित्वप्रतीतेर्द्वयवचनमनर्थकम्; नानर्थकम्; प्रत्येकं द्वैविध्यसंप्रत्ययार्थम् — बाह्यो हेतुर्द्वय आभ्यन्तरश्चेति । तत्र बाह्यो हेतुर्द्विविधः — आत्मभूतोऽनात्मभूतश्चेति । तत्रात्मना संबन्ध- १५मापन्नविशिष्टनामकर्मोपात्तपरिच्छिन्नस्थानपरिमाणनिर्माणश्चक्षुरादिकरणग्राम आत्मभूतः । प्रदीपादिरनात्मभूतः । आभ्यन्तरश्च द्विविधः — अनात्मभूत आत्मभूतश्चेति । तत्र मनोवाक्काय- वर्गणालक्षणो द्रव्ययोगः चिन्ताद्यालम्बनभूतः अन्तरभिनिविष्टत्वादाभ्यन्तर इति व्यपदि- श्यमान आत्मनोऽन्यत्वादनात्मभूत इत्यभिधीयते । तन्निमित्तो भावयोगो वीर्यान्तरायज्ञान- दर्शनावरणक्षयक्षयोपशमनिमित्त आत्मनः प्रसादश्चात्मभूत इत्याख्यामर्हति । तस्यैतस्य हेतु- २०विकल्पस्य यथासंभवमुपलब्धुः सन्निधानं भवति । तद्यथा — प्रदीपादेस्तावत् केषाञ्चित् सन्नि- धानं तेन विना चक्षुरादिविज्ञानाप्रवृत्तेः, केषाञ्चित्तु द्वीपिमार्जारादीनां तमन्तरेणाप्युपलब्धे- रनियमः । चक्षुरादीनामपि पञ्चेन्द्रियविकलेन्द्रियैकेन्द्रियविषयत्वेन सन्निधानाऽसन्निधानं प्रत्यनियमः । अन्तः करणमपि असंज्ञिनां मनोवजितम्, संज्ञिनां त्रितयम्, एकेन्द्रियाणां विग्रह- गतिमुपगतानां समुद्घातगतानां च सयोगकेवलिनामेक एव काययोगः, भावयोगश्च तत्कृतः, २५तत्र तत्र नियतः क्षयोपशमश्च आक्षीणकषायात् । अत ऊर्ध्वं क्षय इति । एवं यथासंभवं सन्निधाने सति । चैतन्यमात्मनः स्वभावोऽनादिः तमनुविदधातीत्येवंशीलश्चैतन्यानुविधायी सुवर्णस्वभावानुविधायी (यि) कटकाङ्गदकुण्डलादिविकारवत् । स एवं प्रकार आत्मनः परिणाम उपयोग इत्युपदिश्यते । अत्र कश्चिदाह — चैतन्यं सुखदुःखमोहरूपं तदनुविधायिना परिणामेन सुखदुःखक्रोधादिना ३०भवितव्यम्, उत्तरत्र च उपयोगप्रकारा ज्ञानदर्शनविकारा वक्ष्यन्ते, तदिदं पूर्वापरविरुद्धमाल- ११९ क्ष्यत इति; नैष दोषः; चैतन्यं नामात्मधर्मः सामान्यभूतः, यस्याऽसन्निधानादितरेषु द्रव्येषु जीवव्यपदेशो नास्ति, यद्भेदाश्चैते ज्ञानदर्शनादयः, तेषां समुदाये वर्तमानश्चैतन्यशब्दः क्वचिदवयवेऽपि सुखादौ वर्तते — *“समुदायेषु हि प्रवृत्ताः शब्दा अवयवेष्वपि वर्तन्ते”[पातº महाº पस्पशाº] इति । इह पुनः समुदाय एव वर्तमानः परिगृहीतः, उत्तरत्र च तद्भेदा ०५ज्ञानदर्शनविकारा वक्ष्यन्ते इति नास्ति विरोधः । अथ किं लक्षणम् ? परस्परव्यतिकरे सति येनान्यत्वं लक्ष्यते तल्लक्षणम् । २ । बन्धपरिणामानुविधानात् परस्परप्रदेशानुप्रवेशाद् व्यतिकीर्णस्वभावत्वेऽपि सत्यन्यत्वप्रतिपत्तिकारणं लक्षणमिति समा- ख्यायते । यथा सुवर्णरजतयोः सत्यपि बन्धं प्रत्येकत्वे वर्णप्रमाणादिरसाधारणो धर्मः अजहदु- पलभ्यते उत्तरकालं सति विवेके तद्दर्शनात्, तथा पुद्गलद्रव्येण बन्धं प्रत्यविभागेऽपि विभा- १०गहेतुः ज्ञानादिरुपयोगो लक्षणं भवति । तल्लक्षणं द्विविधम् — आत्मभूताऽनात्मभूतभेदात् उष्णदण्डवत् । ३ । तदेतल्लक्षणं द्विविधम् — आत्मभूतमनात्मभूतञ्चेति । तत्र आत्मभूतमग्नेरौष्ण्यम्, अनात्मभूतं देवदत्तस्य दण्डः । इह आत्मभूतं लक्षणमुपयोगः । गुणगुणिनोरन्यत्वमिति चेत्; न; उक्तत्वात् । ४ । स्यादेतत् — औष्ण्यं गुणोऽग्निर्गुणी तथा १५च आत्मा गुणी ज्ञानादिर्गुण इति । तयोश्च लक्षणभेदादन्यत्वमिति; तन्न; किं कारणम् ? उक्तत्वात् । उक्तमेतत् — ‘अतत्स्वाभाव्येऽनवधारणप्रसङ्गोऽग्निवत्’ इत्यादि । लक्ष्यलक्षणभेदादिति चेत्; न; अनवस्थानात् । ५ । अथ मतमेतत् — लक्ष्यो गुणी गुणो लक्षणम्, लक्ष्याच्च लक्षणेनार्थान्तरभूतेन भवितव्यमित्यतोऽनयोरन्यत्वमिति; तन्न; किं कारणम् ? अनवस्थानात् । येन लक्षणेन लक्ष्यं लक्ष्यते तत् सलक्षणम्, अलक्षणं वा ? यदि २०तदलक्षणम्; मण्डूकशिखण्डवदभावमापद्येत । असति च तस्मिन् लक्ष्यानवधारणम् । अथ सल- क्षणम्; तदपि ततोऽन्यत्, तदपि ततोऽन्यदित्यनवस्था स्यात् । किञ्च, आदेशवचनात् । ६ । ‘लक्ष्यलक्षणयोरव्यतिरेकात् स्यादेकत्वम्, संज्ञादिभेदत्वाच्च स्या- न्नानात्वम्’ इत्यादेशवचनात् एकान्तदोषानुषङ्गाभावः । कश्चिदाह — न उपयोगलक्षणो जीवस्तदात्मकत्वात् । ७ । इह लोके यद्यदात्मकं न तत्तेनोपयुज्यते यथा २५क्षीरं क्षीरात्मकं न तत्तेनैवात्मनोपयुज्यते । एवमात्मनोऽपि ज्ञानाद्यात्मकत्वान्न तेनैवोपयोग इति जीवस्योपयोगाभावः । कुतश्च (इतश्च), विपर्ययप्रसङ्गात् । ८ । सति चानन्यत्वे उपयोगमिच्छतोऽनिच्छतश्च कस्यचिद्विपर्ययः प्राप्नोति । कथम् ? अविपर्ययवत् । तद्यथा — ‘जीव एव ज्ञानादनन्यत्वे सति ज्ञानात्मनोपयुज्यते’ इति मन्यसे न क्षीरादयः क्षीराद्यात्मभिः; एवं क्षीरादय एव क्षीराद्यात्मभिः परिणमेयुः, न तु ३०जीवो ज्ञानात्मनोपयुज्यते । अनिष्टं चैतत् । न; अतस्तत्सिद्धेः । ९ । नैतद्युक्तम् । कुतः ? अतस्तत्सिद्धेः । यत एवानन्यत्वमत एवोपयोगः सिद्धः । नह्यत्यन्तमन्यत्वे उपयोगः सिद्ध्यति आकाशस्य रूपाद्युपयोगाभाववत् । ननु चोक्तम् — १२० ‘यथा क्षीरं क्षीरात्मकं न तत्तेनात्मनोपयुज्यते’ इति; न; अतस्तत्सिद्धेरित्येव । यथा तृण- जलादिकारणवशात् क्षीरभावावाप्तिं प्रत्यभिमुखं क्षीरं क्षीरव्यपदेशभाक् तच्छक्त्यव्यति- रेकात् ‘क्षीरात्मना परिणमति’ इत्युच्यते, तथा आत्मापि ज्ञानादिस्वभावशक्तिप्रत्ययवशात् घटपटाद्याकारावग्रहरूपेण परिणमतीत्युपयोगः सिद्धः । इतरथा ह्यतद्भावे तद्भावाऽभावादुप- ०५योगाभावः स्यात् । किञ्च, उभयथापि त्वद्वचनासिद्धेः । १० । अनेकान्तवादप्रवणमार्हन्त्यन्यायमविज्ञाय यदुपादिक्षत् भवान् — ‘यद्यदात्मकं न तस्य तेनैव परिणामः’ इति; नन्वेवमुभयथापि त्वदीयस्य वचसोऽसिद्धिः । तद्यथा — तदात्मकानुपयोगवादिनः स्ववचसः स्वपरपक्षसाधनदूषणात्मकस्य स्वपक्षपरपक्षयोः साधकत्वदूषकत्वापरिणामात् यत्रोपदिष्टः तत्रासाधकस्तेऽयं हेतुः । यथा क्षीरस्य दधित्वेन १०परिणाम इष्यते न क्षीरत्वेनैव, तथैव त्वद्वचसः स्वपक्षसाधनात्मकस्य तेनैवापरिणामाद् दूष- कत्वेन परिणाम एषितव्यो न साधकत्वेन । अस्यैव च परपक्षदूषकात्मकस्य तेनैवापरिणामात् साधकत्वेन परिणाम एषितव्यो न दूषकत्वेन । अतः ‘तदात्मकत्वेऽनपयोगात्’ इति त्वद्वचना- सिद्धिः । अथ त्वद्वचनं स्वपरपक्षसाधकदूषकात्मकमपि सत् स्वपरपक्षयोः साधकदूषकपर्यायाभ्यां परिणमति; नन्वेवमपि यदवोचद्भवान् — ‘तदात्मकत्वेऽनुपयोगान्न तस्य तेनैव परिणामः’ इति; १५तदसत् । किञ्च, स्वसमयविरोधात् । ११ । यदि ‘यद्यदात्मकं न तत्तेनैव परिणमति’ इतीष्टं वः; ननु पृथिव्यप्तेजोवायुमहाभूतानां रूपाद्यात्मकत्वात् रूपाद्यात्मना अविपरिणामः स्यात् । इष्यते च शुक्लादिरूपादिविशेषपरिणामः । अतः स्वसमयविरोधः । किञ्च, केनचिद्विज्ञानात्मकत्वात् । १२ । यस्यैकान्तेन ज्ञानात्मक आत्मा स्यात्, तस्य ज्ञानात्मना २०परिणामाभावः परिणतत्वात् । आर्हतस्य तु केनचिद्विज्ञानात्मकः तत्पर्यायादेशात्, केनचिदन्या- त्मक इतरपर्यायादेशादिति कथञ्चित्तदात्मकत्वात् केनचिदतदात्मकत्वात् परिणामसिद्धिः । यदि चैकान्तेन ज्ञानात्मक एव स्यादितरात्मक एव वा; तद्भावाविरामः स्यात् । विरामे चात्म — नोऽपि विरामः प्रसक्तः । किञ्च, तदात्मकस्य तेनैव परिणामदर्शनात् क्षीरवत् । १३ । यथा क्षीरं द्रवमधुरादिक्षीरस्वभा- २५वमजहद् गुडादिद्रव्यसंबन्धाद् गुडक्षीरादिपरिणामान्तरमास्कन्दति, गवादेः स्तनान्तरनिर्गत — मात्रं चोष्णं पुनः शीतं भवति, पुनश्चाग्निद्रव्यसंबन्धादुष्णं घनं च भवति, तदभावे च शीत — मिति क्षीरजातिमजहदुष्णक्षीरादिव्यपदेशभागिति क्षीरं क्षीरात्मनैव परिणतम् । यदि क्षीरं क्षीरात्मना न परिणमेत्; तत्र तत्र क्षीरव्यपदेशाभावः स्यात् । तथोपयोगात्मक आत्मा उपयोग — स्वभावमजहज्ज्ञानाद्यात्मना परिणाममियर्तीति नास्ति विरोधः । अतश्चैतदेवं यदि हि ३०न स्यात्; निःपरिणामत्वप्रसङ्गोऽर्थस्वभावसंकरो वा । १४ । यदि यद्यदात्मकं तस्य तेनापरिणामः स्यात्; भावानां निष्परिणामत्वप्रसङ्गः । ततश्च सर्वथा नित्यत्वे क्रियाकारकव्यवहारलोपः स्यात् । परिणामवत्त्वे च परात्मना परिणामात् सर्वपदार्थस्वभावसंकरप्रसङ्गः स्यात् । अथैतदुभयं नेष्यते; सिद्धः स्वेनात्मना परिणामः । कश्चिदाह — १२१ उपयोगस्य लक्षणत्वानुपपत्तिर्लक्ष्याभावात् । १५ । इह लोके सतो लक्ष्यस्य लक्षणं भवति यथा सतो देवदत्तस्य दण्डादिः । न चासतः शशविषाणादेः किञ्चिल्लक्षणमस्ति । तथा स एवात्मा लक्ष्यो दुरुपपादः । तदभावात् कुत उपयोगस्य लक्षणत्वमिति ? तत्कथमिति चेत् ? उच्यते — तदभावश्चाकारणत्वादिभिः । १६ । तस्य लक्ष्यस्यात्मनोऽभावः । कुतः ? अकारणत्वादेः ०५मण्डूकशिखण्डवत् । सत्यपि लक्षणत्वानुपपत्तिरनवस्थानात् । १७ । सत्यप्यात्मनि लक्ष्ये उपयोगस्य लक्षणत्वं नोपपद्यते । कुतः ? अनवस्थानात् । उपयोगो हि ज्ञानदर्शनस्वभावः, स चानवस्थितः क्षणिकत्वात् । न चानवस्थितं लक्षणं भवति । तदपाये तदनुपलब्धेः, यथा ‘कतरद्देवदत्तस्य गृहम् ? अधो यत्रासौ काकः’ इत्युत्पतिते काके नष्टं तद्गृहं भवति तथा ज्ञानादिलक्षणस्यात्मनस्तदभावे १०अभावः प्राप्नोति इति । अत्रोच्यते — आत्मनिह्नवो न युक्तः साधनदोषदर्शनात् । १८ । इहात्मनो निह्नवो न युक्तः । कुतः ? साधनदोषदर्शनात् । यत्तावदुक्तम् — ‘नास्त्यात्मा अकारणत्वात् मण्डूकशिखण्डवत्’ इति; हेतुरयमसिद्धो १५विरुद्धोऽनैकान्तिकश्च । कारणवानेवात्मा इति निश्चयो नः, नरकादिभवव्यतिरिक्तद्रव्यार्था- भावात्, तस्य च मिथ्यादर्शनादिकारणत्वादसिद्धता । अत एव द्रव्यार्थाभावात् पर्यायस्य च पर्यायान्तरानाश्रयत्वाद् आश्रयाभावादप्यसिद्धता । अकारणमेव ह्यस्ति सर्वं घटादि, तेनायं द्रव्यार्थिकस्य विरुद्ध एव । सतोऽकारणत्वात्, यदस्ति तन्नियमेनैवाकारणम्, न हि किञ्चिदस्ति च कारणवच्च । यदि तदस्त्येव किमस्य कारणेन नित्यनिर्वृत्तत्वात् ? २०कारणवत्त्वं चासत एव कार्यार्थत्वात् कारणस्येति विरुद्धार्थता । मण्डूकशिखण्डकादीनाम् असत्प्रत्ययहेतुत्वेन परिच्छिन्नसत्त्वानामभ्युपगमात्तेषां च कारणाभावात् उभयपक्षवृत्तेर- नैकान्तिकत्वम् । दृष्टान्तोऽपि साध्यसाधनोभयधर्मविकलः । कर्मावेशवशात् नानाजातिसंबन्धमापन्नवतो जीवतो जीवस्य मण्डूकभवावाप्तौ तद्व्यपदेशभाजः पुनर्युवतिजन्मन्यवाप्ते ‘यः शिखण्डकः २५स एवायम्’ इत्येकजीवसंबन्धित्वात् मण्डूकशिखण्ड इत्यस्ति । पुद्गलद्रव्यस्याप्यनाद्यनन्तपरि- णामस्य युवतिभुक्ताहारादिकेशभावपरिणामाच्छिखण्डनिष्पत्तेः कारणत्वमिति नास्तित्वाकारण — त्वधर्माभावात् । एवं वन्ध्यापुत्र-शशविषाणादिष्वपि योज्यम् । आकाशकुसुमे कथम् ? तत्रापि यथा वनस्पतिनामकर्मोदयापादितविशेषस्य वृक्षस्य जीवपुद्गलसमुदायस्य पुष्पमिति व्यपदिश्यते, अन्यदपि पुद्गलद्रव्यं पुष्पभावेन परिणतं ३०तेन व्याप्तत्वात्, एवमाकाशेनापि व्याप्तत्वं समानमिति तत्तस्यापीति व्यपदेशो युक्तः । अथ तत्कृतोपकारापेक्षया तस्येत्युच्यते; आकाशकृतावगाहनोपकारापेक्षया कथं तस्य न स्यात् ? वृक्षात् प्रच्युतमप्याकाशान्न प्रच्यवते इति नित्यं तत्संबन्धि । अथ अर्थान्तरभावात्तस्य न १२२ स्यादिति मतम्; वृक्षस्यापि न स्यात् । सर्वत्रैवात्र नामाद्यपेक्षया संबन्धो योजयितव्यः । बहिरङ्गार्थाकारपरिणतविज्ञानविषयत्वापेक्षया वा दोषोद्भावनमूहितव्यम् । यदप्युच्यते — नास्त्यात्मा अप्रत्यक्षत्वाच्छशशृङ्गवदिति; अयमपि न हेतुः असिद्धविरुद्धानै- कान्तिकत्वाऽप्रच्युतेः । सकलविषयकेवलज्ञानप्रत्यक्षत्वाच्छुद्धात्मा प्रत्यक्षः, कर्मनोकर्मबन्धपर- ०५तन्त्रपिण्डात्मा च अवधिमनःपर्ययज्ञानयोरपि प्रत्यक्ष इति ‘अप्रत्यक्षत्वात्’ इत्यसिद्धो हेतुः । इन्द्रियप्रत्यक्षत्वाभावादप्रत्यक्ष इति चेत्; न; तस्य परोक्षत्वाभ्युपगमात् । अप्रत्यक्षा घटादयोऽग्रा — हकनिमित्तग्राह्यत्वाद् धूमाद्यनुमिताग्निवत् । अग्राहकमिन्द्रियं तद्विगमेऽपि गृहीतस्मरणात् गवाक्षवत् । किञ्च, प्रत्यक्षादन्योऽप्रत्यक्ष इति पर्युदासो वा स्यात्, प्रत्यक्षो न भवतीत्यप्रत्यक्ष इति प्रसज्यप्रतिषेधो वा ? यदि पर्युदासः; अन्यत्वस्य द्विष्ठत्वाद्वस्तुत्वसिद्धेः नास्तित्वविरो — १०ध्यस्तित्वसाधनाद्विरुद्धः । अथ प्रसज्यप्रतिषेधः; सति प्रतिषेध्ये प्रतिषेधसिद्धेः विधिविषय — सिद्धिरिति कथञ्चित् प्रत्यक्षत्वोपपत्तेः पुनरप्यसिद्धता । असति च शशशृङ्गादौ सति च विज्ञा — नादौ अप्रत्यक्षत्वस्य वृत्तेरनैकान्तिकता । अथ विज्ञानादेः स्वसंवेद्यत्वात् योगिप्रत्यक्षत्वाच्च हेतो- रभाव इति चेत्; आत्मनि कोऽपरितोषः ? दृष्टान्तोऽपि साध्यसाधनोभयधर्मविकलः पूर्वोक्तेन विधिना अप्रत्यक्षत्वस्य नास्तित्वस्य चासिद्धेः । १५किञ्च, सर्वस्य वागर्थस्य विधिप्रतिषेधात्मकत्वात्, न हि किञ्चिद्वस्तु सर्वनिषेधगम्य — मस्ति । अस्ति त्वेतत् उभयात्मकम्, यथा कुरवका रक्तश्वेतव्युदासेऽपि नाऽवर्णा भवन्ति नापि रक्ता एव श्वेता एव वा प्रतिषिद्धत्वात् । एवं वस्त्वपि परात्मना नास्तीति प्रतिषेधेऽपि स्वात्मना अस्तीति सिद्धम् । तथा चोक्तम् — “अस्तित्वमुपलब्धिश्च कथञ्चिदसतः स्मृतेः । २०नास्तितानुपलब्धिश्च कथञ्चित्सत एव ते ॥ १ ॥ सर्वथैव सतो नेमौ धर्मौ सर्वात्मदोषतः । सर्वथैवाऽसतो नेमौ वाचां गोचरताऽत्ययात् ॥ २ ॥ ” इति । नास्तित्वाप्रत्यक्षत्वाभ्यामपि रहितं तदवस्त्विति धर्म्यसिद्धिश्च । एवमन्येऽपि हेतव एकान्तवादिभिरुपनीता दोषवत्तयोत्प्रेक्ष्याः । तदस्तित्वं च साध्यते — २५ग्रहणविज्ञानासंभविफलदर्शनाद् गृहीतृसिद्धिः । १९ । यान्यमूनि ग्रहणानि पूर्वकृतकर्मनि — र्वर्तितानिहिरुक्कृतस्वभावसामर्थ्यजनितभेदानि रूपरसगन्धस्पर्शशब्दग्राहकाणि चक्षूरसन — घ्राणत्वक्श्रोत्राणि । यानि च ज्ञानानि तत्सन्निकर्षजानि तानि, तेष्वसंभविफलमुपलभ्यते । किं पुनस्तत् ? आत्मस्वभावस्थानज्ञानविषयसम्प्रतिपत्तिः । तदेतद् ग्रहणानां तावन्न संभवति; अचेतनत्वात्, क्षणिकत्वाच्च । विज्ञानानां च न संभवति, एकार्थग्राहित्वादुत्पत्त्यनन्तरनिरो — ३०धाच्च । दृश्यते चेदम् । अकस्माच्च न भवतीति तत्प्रत्तिपत्तिपतिना ततो व्यतिरिक्तेन केन- चिद्भवितव्यमिति गृहीतृसिद्धिः । किञ्च, १२३ अस्मदात्मास्तित्वप्रत्ययस्य सर्वविकल्पेष्विष्टसिद्धेः । २० । योऽयमस्माकम् ‘आत्माऽस्ति’ इति प्रत्ययः स संशयानध्यवसायविपर्ययसम्यक्प्रत्ययेषु यः कश्चित् स्यात्, सर्वेषु च विकल्पे — ष्विष्टं सिध्यति । न तावत्संशयः; निर्णयात्मकत्वात् । सत्यपि संशये तदालम्बनात्मसिद्धिः । न हि अवस्तुविषयः संशयो भवति । नाप्यनध्यवसायो जात्यन्धबधिररूपशब्दवत्; अनादि — ०५संप्रतिपत्तेः । स्याद्विपर्ययः; एवमप्यात्मास्तित्वसिद्धिः पुरुषे स्थाणुप्रतिपत्तौ स्थाणुसिद्धिवत् । स्यात्सम्यक्प्रत्ययः; अविवादमेतत् — आत्मास्तित्वमिति सिद्धो न पक्षः । सन्तानादिति चेत्; न; तस्य संवृतिसत्त्वात्, द्रव्यसत्त्वे वा संज्ञाभेदमात्रम् । २१ । स्यान्मतम्- सन्तानो नाम कश्चिदर्थोऽस्ति एकोऽनेकक्षणवृत्तिः, तदाश्रयं ग्रहणविज्ञानात्मस्वभावस्थानादि — संप्रतिपादनमिति; तन्न; किं कारणम् ? तस्य संवृतिसत्त्वात् । स हि सन्तानः संवृतिसन्, १०तस्मिन्नसति कल्पितात्मनि कथं स्यात्तद्विशेषप्रत्ययः ? अथ द्रव्यसत्त्वमस्यावसीयते; संज्ञा- भेदमात्रम् — आत्मा सन्तान इति नार्थविप्रतिपत्तिः । यदप्युक्तम् — ‘सत्यपि लक्षणत्वानुपपत्तिरनवस्थानात्’ इति, कथञ्चिदवस्थानादुपयोगस्य लक्षणत्वोपपत्तिः । न हि सर्वथा विनाशोऽवस्थानं वोपयोगस्याभ्युपगम्यते । किं तर्हि ? कथ — ञ्चिद्विनाशः कथञ्चिदवस्थानं च । पर्यायार्थादेशात् सतोऽर्थस्यानुपलब्धेर्विनाशो द्रव्यार्थादेशा — १५दवस्थानमिति असकृत्परीक्षितमेतत् । तस्मादुपयोगस्य लक्षणत्वमुपपद्यते । तदुपरमाभावाच्च । २२ । कस्यचिदुपयोगस्योत्पादः कस्यचिद्विनाश इत्युपयोगपरम्परा नोपरमतीति तस्य लक्षणत्वमवसेयम् । सर्वथा विनाशे पुनरनुस्मरणाभावः । २३ । यदि सर्वथोपयोगस्य विनाशः स्यात्; अनुस्मरणं न स्यात् । अनुस्मरणं हीदं स्वयमनुभूतस्यार्थस्य दृष्टं नाननुभूतस्य नान्येनानुभूतस्य । तदभा- २०वात्तन्मूलः सर्वलोकसंव्यवहारो विनाशमुपगच्छेत् । उपयोगसंबन्धो लक्षणमिति चेत्; न; अन्यत्वे संबन्धाभावात् । २३ । स्यान्मतम् — उपयोगो लक्षणमात्मनो नोपपद्यते । कुतः ? अन्यत्वात् । किं तर्हि ? तत्संबन्धो लक्षणम् । यथा देवदत्तस्य न दण्डो लक्षणम् किं तर्हि ? संबन्धः । यदि हि दण्डो लक्षणम् असंसक्तोऽपि लक्षणं स्यात्, एवं च कृत्वोक्तम् — *“क्रियावद्गुणवत्समवायिकारणं द्रव्यलक्षणम्”[वैशेº १ । १ । १५] इति; तन्न; किं २५कारणम् ? अन्यत्वे संबन्धाभावात् । द्रव्याद् गुणोऽर्थान्तरभूतो यदि स्यात्; तस्य संबन्धाभाव इत्युक्तं पुरस्तात् । तस्मादात्मभूत उपयोगो लक्षणमिति न कश्चिद्दोषः । य उक्त उपयोगस्तद्भेददर्शनार्थमाह — स द्विविधोऽष्टचतुर्भेदः ॥ ९ ॥ कथं द्विविधः ? ३०साकारानाकारभेदाद् द्विविधः । १ । साकार उपयोगोऽनाकार उपयोगश्चेति द्विविधः । साकारं ज्ञानम्, अनाकारं दर्शनम् । १२४ अभ्यर्हितत्वाज्ज्ञानग्रहणमादौ । २ । ज्ञानं ह्यभ्यर्हितम् अर्थानां विभावकत्वात्, दर्शन- मालोचनमात्रम्, अतस्तस्मात् पूर्वकालभाविनोऽपि दर्शनाज्ज्ञानं प्राग्गृह्यते । कथं पुनर्ज्ञायते ज्ञानग्रहणमादौ क्रियत इति ? संख्याविशेषनिर्देशात्तन्निश्चयः । ३ । यतः संख्याविशेषनिर्देशः क्रियते — ‘अष्टभेदश्चतुर्भेदः’ ०५इति, ततस्तस्य निश्चयो वेदितव्यः । ननु च चतुःशब्दस्य पूर्वनिपातेन भवितव्यम् *“संख्याया अल्पीयस्याḥ”[पाº वाº २ । २ । ३४] इति वचनात्, यथा चतुर्दशेति; नैष दोषः; उक्तमेतत् — ‘अभ्यर्हितत्वात् पूर्वनिपातः’ इति । तत्र ज्ञानोपयोगोऽष्टविधः — मतिज्ञानं श्रुतज्ञानमवधिज्ञानं मनःपर्ययज्ञानं केवलज्ञानं मत्यज्ञानं श्रुताऽज्ञानं विभङ्गज्ञानं चेति । दर्शनोपयोगश्चतुर्विधः — चक्षुर्दर्शनम् अचक्षुर्दर्शनमवधि- १०दर्शनं केवलदर्शनंचेति । एषां च लक्षणादीनि व्याख्यातानि । अवग्रहान्नान्यत् दर्शनमिति चेत्; व्याख्यातमन्यत्वम् । छद्मस्थेषु तयोः क्रमेण वृत्तिः, निरावरणेषु युगपत् । यथोक्तेनानेनाहितपरिणामेन सर्वात्मसाधारणेनोपयोगेन ये उपलक्षिता उपयोगिनः ते द्विविधाः — संसारिणो मुक्ताश्च ॥ १० ॥ १५आत्मोपचितकर्मवशादात्मनो भवान्तरावाप्तिः संसारः । १ । आत्मनोपचितं कर्माष्टविधं प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशबन्धभेदभिन्नम्, तद्वशादात्मनो भवान्तरावाप्तिः संसार इति । उच्यते — द्विरात्मग्रहणं किमर्थम् ? ‘आत्मैव कर्मणः कर्ता, तत्फलस्य च आत्मैव भोक्ता’ इत्येतस्य प्रदर्शनार्थम् । अन्ये तु ‘त्रैगुण्यं कर्तृ, परम् आत्मा भोक्ता’ इति मन्यन्ते; तदयुक्तम्; अचेतनस्य पुण्य- २०पापविषयकर्तृतानुपपत्तेर्घटादिवत् । परकृतफलभोगे चानिर्मोक्षप्रसङ्गः स्यात् कृतप्रणाश- श्चेति । तस्माद्यः कर्ता स एव भोक्तेति युक्तम् । संसारः पञ्चविधः द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतो भवतश्चेति, स येषामस्ति ते संसारिणः । निरस्तद्रव्यभावबन्धा मुक्ताः । २ । बन्धो द्विविधो द्रव्यबन्धो भावबन्धश्चेति । तत्र द्रव्यबन्धः कर्मनोकर्मपरिणतः पुद्गलद्रव्यविषयः । तत्कृतः क्रोधादिपरिणामवशीकृतो भाव- २५बन्धः । स उभयोऽपि निरस्तो यैः ते मुक्ताः । द्वन्द्वनिर्देशो लघुत्वादिति चेत्; न; अर्थान्तरप्रतीतेः । ३ । स्यान्मतम् — द्वन्द्वनिर्देशोऽत्र युक्तः । कुतः ? लघुत्वात्, द्वन्द्वे हि सति उक्तार्थत्वाच्चशब्दाप्रयोगे लाघवं भवति इति; तन्न; किं कारणम् ? अर्थान्तरप्रतीतेः । संसारिणश्च मुक्ताश्चेति द्वन्द्वे सति अल्पाच्तरत्वादभ्यर्हितत्वाच्च मुक्तशब्दस्य पूर्वनिपाते सति मुक्तसंसारिण इति प्राप्नोति, तथा च सत्यर्थान्तरं प्रतीयेत — ३०मुक्तः संसारो येन भावेन स मुक्तसंसारस्तद्वन्तः मुक्तसंसारिण इति । तथा सति मुक्ता — नामेवोपयोगित्वमुक्तं स्यान्न संसारिणाम्, अतो वाक्यमेव क्रियते । १२५ समुच्चयाभिव्यक्त्यर्थं चशब्दोऽनर्थक इति चेत्; न; उपयोगस्य गुणभावप्रदर्शनार्थ- त्वात् ॥ ४ । स्यान्मतम् — चशब्दोऽनर्थकः । कुतः ? अर्थभेदात् समुच्चयसिद्धेः । भिन्ना हि संसारिणो मुक्ताश्च ततो विशेषणविशेष्यत्वानुपपत्तेः समुच्चयः सिद्धः यथा *“पृथिव्यापस्तेजोवायुः” इति; तन्न; किं कारणम् ? उपयोगस्य गुणभावप्रदर्शनार्थत्वात् । नायं चशब्दः समुच्चये, ०५क्व तर्हि ? अन्वाचये । तत्र ह्येकः प्रधानभूतः इतरो गुणभूतः यथा ‘भैक्षं चर देवदत्तं चानय’ इति प्रधानशिष्टं भैक्षचरणं देवदत्तानयनमप्रधानशिष्टम् । तथा संसारिणः प्राधान्येनोपयोगिनो मुक्ता गुणभावेनेत्येतस्य प्रदर्शनार्थः । कथं संसारिषु मुख्य उपयोगः कथं वा मुक्तेषु गौणः ? परिणामान्तरसंक्रमाभावाद् ध्यानवत् । ५ । यथा एकाग्रचिन्तानिरोधो ध्यानमिति छद्मस्थे ध्यानशब्दार्थों मुख्यश्चिन्ताविक्षेपवतः तन्निरोधोपपत्तेः, तदभावात् केवलिन्युपचरितः फलदर्श- १०नात्, तथा उपयोगशब्दार्थोऽपि संसारिषु मुख्यः परिणामान्तरसंक्रमात्, मुक्तेषु तदभावाद् गौणः कल्प्यते उपलब्धिसामान्यात् । संसारिग्रहणमादौ बहुविकल्पत्वात् तत्पूर्वकत्वात् स्वसंवेद्यत्वाच्च । ६ । संसारिग्रहणमादौ क्रियते बहुविकल्पत्वात्, बहवो हि संसारिणां विकल्पा गत्यादयः । किञ्च, तत्पूर्वकत्वात् । संसारिपूर्वका हि मुक्ताः, न मुक्तपूर्वाः संसारिण इति । स्वसंवेद्यत्वाच्च । स्वसंवेद्या हि संसा- १५रिणो गत्यादिपरिणामानामनुभूतत्वात्, मुक्ताः पुनरत्यन्तपरोक्षाः, तदनुभवस्याप्राप्तत्वात् । तत्र य एते शुभाशुभकर्मफलानुभवनसंबन्धवशीकृतस्वभावा अप्रच्युतसंसरणाः पूर्वकृत- नामकर्मनिमित्तजनितकरणविशेषाः प्राणिनः ते खलु — समनस्काऽमनस्काः ॥ ११ ॥ मनःसन्निधानासन्निधानापेक्षया द्विविधाः संसारिणः । १ । मनो द्विविधम् — द्रव्यमनो भाव — २०मनश्चेति । तत्र पुद्गलविपाकिकर्मोदयापेक्षं द्रव्यमनः । वीर्यान्तरायनोइन्द्रियावरणक्षयोपशमा- पेक्षा आत्मनो विशुद्धिर्भावमनः । तेन मनसा सह वर्तन्त इति समनस्काः । न विद्यते मनो येषां ते अमनस्का इति द्विविधाः संसारिणो भवन्ति । अत्राह — द्विविधजीवप्रकरणाद्यथासंख्यप्रसङ्गः । २ । द्विविधा हि जीवाः प्रकृताः संसारिणो मुक्ताश्च । तत्र संसारिणः समनस्काः मुक्ताश्चाऽमनस्का इति यथासंख्यं प्राप्नोति । २५इष्टमिति चेत्; न; सर्वसंसारिणां समनस्कत्वप्रसङ्गात् । ३ । स्यादेतत् — इष्टमेवेदं संसा- रिणः समनस्का मुक्ताश्चामनस्का इति; तन्न; किं कारणम् ? सर्वसंसारिणां समनस्कत्व- प्रसङ्गात् । एकद्वित्रिचतुरिन्द्रियाणां पञ्चेन्द्रियेषु च केषाञ्चित् मनोविषयविशेषव्यवहारा — भावात् अमनस्कतेष्टा तद्व्याघातोऽतः स्यात् । अत्रोच्यते — पृथग्योगप्रक्लृप्तेः संसारिसंप्रत्ययः । ४ । यदिदं पृथग्योगकरणं तेन ज्ञायते संसारिणोऽत्र ३०संबन्ध्यन्त इति । इतरथा हि एक एव योगः क्रियते — ‘संसारिणो मुक्ताश्च समनस्कामनस्काः’ इति । १२६ औपरिष्टसंसारिवचनप्रत्यासत्तेश्च । ५ । औपरिष्टमस्ति संसारिवचनम्, तस्य प्रत्यास — त्तेरभिसंबन्धाच्च संसारिसंप्रत्ययो भवति । अत्राह — तदभिसंबन्धे यथासंख्यप्रसङ्गः । ६ । यदि तदभिसंबन्धः क्रियते तत्तत्र त्रसस्थावरग्रहण- मस्ति तेन यथासंख्यं प्राप्नोति ‘समनस्कास्त्रसा अमनस्काः स्थावराः’ इति । ०५इष्टमेवेति चेत्; न; सर्वत्रसानां समनस्कत्वप्रसङ्गात् । ७ । स्यादेतत् — इष्टमेवेदं त्रसाः समनस्काः स्थावरा अमनस्का इति; तन्न; किं कारणम् ? सर्वत्रसानां समनस्कत्वप्रसङ्गात्, द्वित्रिचतुरिन्द्रियाणामसंज्ञिपञ्चेन्द्रियाणामपि समनस्कत्वं प्रसज्येत । अनिष्टं चैतत् । अत्रोच्यते — नानभिसंबन्धात् । ८ । संसारिग्रहणमात्रमत्राभिसंबध्यते न त्रसस्थावरग्रहणम् । इच्छावशेन हि संबन्धो भवति । १०एकयोगाकरणात् । ९ । यदि त्रसस्थावरग्रहणेनापि संबन्ध इष्टः स्यात् एक एव योगः क्रियेत — ‘समनस्कामनस्काः संसारिणस्त्रसस्थावराः’ इति । नत्वेवं कृतः । तेन ज्ञायते त्रसस्थावर — ग्रहणं न संबध्यत इति । अथवा, एकयोगाकरणात् मन्यामहे — अतीतस्य संसारिमुक्तग्रहणस्य वक्ष्यमाणस्य च त्रसस्थावरग्रहणस्य समनस्कामनस्कग्रहणेनाभिसंबन्धो न भवतीति । इतरथा अन्यतरत्र संसारिग्रहणे सतीष्टार्थत्वादुपरि संसारिग्रहणमनर्थकम् । १० । इतरेण १५प्रकारेणेतरथा । कथम् ? यदि संसारिमुक्तग्रहणेन त्रसस्थावरग्रहणेन चास्याभिसंबन्धःस्यात् एक एव योगः क्रियेत — ‘संसारिमुक्ताः समनस्कामनस्कास्त्रसस्थावराश्च’ इति । तथा सत्यन्यतरत्र संसारिग्रहणं कर्तव्यं स्यात् । क्वान्यतरत्र ? समनस्कामनस्कसूत्रस्यादावन्ते वा । एवं सतीष्टा — र्थस्य सिद्धत्वात् ‘संसारिणः त्रसस्थावराः’ इत्यत्र संसारिग्रहणमनर्थकं स्यात् । आदौ समनस्कग्रहणमभ्यर्हितत्वात् । ११ । आदौ समनस्कग्रहणं क्रियते । कुतः ? अभ्यर्हि- २०तत्वात् । कथमभ्यर्हितत्वम् ? तत्र हि समग्राणि करणानीति । य एते स्वकृतकर्मफलापेक्षपरिपूर्णापरिपूर्णकरणग्रामाहितद्वैविध्यविशिष्टाः कार्मणशरी- रप्रणालिकापादितनियतावस्थाविशेषाः, ते खलु — संसारिणस्त्रसस्थावराः ॥ १२ ॥ अत्राह — के त्रसाः, के स्थावरा इति ? उच्यन्ते — २५त्रसनामकर्मोदयापादितवृत्तयस्त्रसाः । १ । त्रसनामकर्मणो जीवविपाकिन उदयापादित- वृत्तिविशेषाः त्रसा इति व्यपदिश्यन्ते । त्रसेरुद्वेजनक्रियस्य त्रसा इति चेत्; न; गर्भादिषु तदभावाद् अत्रसत्वप्रसङ्गात् । २ । स्यान्मतम् — त्रसेरुद्वेजनक्रियस्य त्रस्यन्तीति त्रसा इति ? तन्न; किं कारणम् ? गर्भादिषु तद- भावाद् अत्रसत्वप्रसङ्गात् । गर्भाण्डजमूर्च्छितसुषुप्तादीनां त्रसानां बाह्यभयनिमित्तोपनिपाते ३०सति चलनाभावादत्रसत्वं स्यात् । कथं तर्ह्यस्य निष्पत्तिः ‘त्रस्यन्तीति त्रसाः’ इति ? व्युत्पत्ति — मात्रमेव नार्थः प्राधान्येनाश्रियते गोशब्दप्रवृत्तिवत् । स्थावरनामकर्मोदयोपजनितविशेषाः स्थावराः । ३ । स्थावरनामकर्मणो जीवविपाकिन उदयेनोपजनितविशेषाः स्थावरा इत्याख्यायन्ते । १२७ स्थानशीलाः स्थावरा इति चेत्; न; वाय्वादीनामस्थावरत्वप्रसङ्गात् । ४ । स्यादेतत् — तिष्ठन्तीत्येवं शीलाः स्थावरा इति ? तन्न; किं कारणम् ? वाय्वादीनामस्थावरत्वप्रसङ्गात् । वायुतेजोऽम्भसां हि देशान्तरप्राप्तिदर्शनादस्थावरत्वं स्यात् । कथं तर्ह्यस्य निष्पत्तिः — ‘स्थान- शीलाः स्थावराः’ इति ? एवं रूढिविशेषबललाभात् क्वचिदेव वर्तते । ०५इष्टमेवेति चेत्; न; समयार्थानवबोधात् । ५ । अथ मतमेतत् — इष्टमेव वाय्वादीनामस्थाव- रत्वमिति; तन्न; किं कारणम् ? समयार्थानवबोधात् । एवं हि समयोऽवस्थितः सत्प्ररूपणायां कायानुवादे *“त्रसा नाम द्वीन्द्रियादारभ्य आ अयोगिकेवलिनः”[षट्खंº] इति । तस्मान्न चलनाचलनापेक्षं त्रसस्थावरत्वं कर्मोदयापेक्षमेवेति स्थितम् । त्रसग्रहणमादौ अल्पाच्तरत्वादभ्यर्हितत्वाच्च । ६ । त्रसग्रहणमादौ क्रियते । कुतः ? अल्पा — १०च्तरत्वाद् अभ्यर्हितत्वाच्च । सर्वोपयोगसंभवादभ्यर्हितत्वम् । सामान्यविशेषसंज्ञाहितभेदमात्रविज्ञाने सति विशेषेणाऽनिर्ज्ञातानां त्रसस्थावराणां निर्ज्ञाने कर्तव्ये एकेन्द्रियाणामतिबहुवक्तव्याभावाद् विभज्यानुपूर्वींस्थावरभेदप्रतिपत्त्यर्थमाह — पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतयः स्थावराः ॥ १३ ॥ नामकर्मोदयानिमित्ताः पृथिव्यादयः संज्ञाः । १ । स्थावरनामकर्मभेदाः पृथिवीकायादयः १५सन्ति, तदुभयनिमित्ता जीवेषु पृथिव्यादयः संज्ञा वेदितव्याः । प्रथनादिप्रकृतिनिष्पन्ना अपि रूढिवशात् प्रथनाद्यनपेक्षा वर्तन्ते । एषां पृथिव्यादीनामार्षे चातुर्विध्यमुक्तं प्रत्येकम् । तत्कथमिति चेत् ? उच्यते — पृथिवी पृथिवीकायः पृथिवीकायिकः पृथिवीजीव इत्यादि । तत्र अचेतनावैश्रसिकपरिणामनिर्वृत्ता काठिन्यादिगुणात्मिका पृथिवी । अचेतनत्वादसत्यपि पृथिवीकायिकनामकर्मोदये प्रथनक्रियो- २०पलक्षितैवेयम् । अथवा, पृथिवी सामान्यम्; उत्तरत्रये संभवात् । कायः शरीरम्, पृथिवी- कायिकजीवपरित्यक्तः पृथिवीकायः, मृतमनुष्यादिकायवत् । पृथिवी कायोऽस्यास्तीति पृथिवीकायिकः तत्कायसंबन्धवशीकृत आत्मा । समवाप्तपृथिवीकायिकनामकर्मोदयः कार्मण- काययोगस्थः, यो न तावत् पृथिवीं कायत्वेन गृह्णाति स पृथिवीजीवः । एवमापः, अप्कायः, अप्कायिकः, अप्जीवः । तेजः, तेजस्कायः, तेजस्कायिकः, तेजो जीवः । वायुर्वायुकायो २५वायुकायिको वायुजीवः । वनस्पतिर्वनस्पतिकायो वनस्पतिकायिको वनस्पतिजीव इति योज्यम् । सुखग्रहणहेतुत्वात् स्थूलमूर्तित्वादुपकारभूयस्त्वाच्चादौ पृथिवीग्रहणम् । २ । पृथिव्यां हि सत्यामपां कुम्भादिभिः अग्नेश्च शरावादिभिः वायोश्च चर्मघटादिभिः सुखेन ग्रहणं क्रियते । १२८ स्थूलमूर्तिश्च पृथिवी विमानभवनप्रस्तारादिभावपरिणामात् । स्नानपानाद्युपकारादपां पाक- शोषप्रकाशनाद्युपकाराच्चाग्नेः स्वेदखेदापनोदाद्युपकाराच्च वायोर्भूयानुपकारः पृथिव्या अशना- च्छादनवसनादिभावो वनस्पतेः । अपादीनां यश्चोक्त उपकारः प्रतिनियत इति स सत्यां पृथिव्यां संभवति, इतरथा हि क्वावस्थितानां स उपकारः स्यात्, अतः पृथिव्या ग्रहणमादौ ०५क्रियते । तदनन्तरमपां वचनं भूमितेजसोर्विरोधादाधेयत्वाच्च । ३ । तदनन्तरमपां वचनं क्रियते । कुतः ? भूमितेजसोर्विरोधादाधेयत्वाच्च । भूमेर्हि तेजो विरोधि विनाशकत्वात्, अतोऽद्भि- र्व्यवधानं क्रियते । भूरपामाधारः आधेया आप इति च । ततस्तेजोग्रहणं तत्परिपाकहेतुत्वात् । ४ । पृथिव्या अपां च परिपाकहेतुस्तेजः, तदनन्तरं १०तस्य ग्रहणं क्रियते । तेजोऽनन्तरं वायुग्रहणं तदुपकारकत्वात् । ५ । वायुर्हि तिर्यक्प्लवनकर्मा तेजसः प्रेरणेन उपकरोतीति तदनन्तरं गृह्यते । अन्ते वनस्पतिग्रहणं सर्वेषां तत्प्रादुर्भावे निमित्तत्वादनन्तगुणत्वाच्च । ६ । वनस्पति- प्रादुर्भावे हि पृथिव्यादयः सर्वे निमित्ततामुपव्रजन्ति । सर्वेषां तेषां वनस्पतिकायिका अनन्त- १५गुणास्ततोऽन्ते वनस्पतिग्रहणं क्रियते । एते पञ्चविधाः प्राणिनः स्थावराः । कति पुनरेषां प्राणाः ? चत्वारः — स्पर्शनेन्द्रियप्राणः कायबलप्राण उच्छ्वासनिश्वास — प्राण आयुःप्राणश्चेति । अथ के त्रसा इति ? अत्रोच्यते — द्वीन्द्रियादयस्त्रसाः ॥ १४ ॥ २०आदिशब्दस्यानेकार्थत्वे विवक्षातो व्यवस्थासंप्रत्ययः । १ । अयमादिशब्दोऽनेकार्थः — व्यवस्थाप्रकारसामीप्यादिवचनत्वात्, तत्र विवक्षात इह व्यवस्थायां गृह्यते । आगमे हि ते व्यवस्थिताद्वीन्द्रियस्त्रीन्द्रियश्चतुरिन्द्रियः पञ्चेन्द्रियश्चेति । कोऽस्य विग्रहः ? द्वे इन्द्रिये यस्य सोऽयं द्वीन्द्रियः स आदिर्येषां ते द्वीन्द्रियादय इति । यद्येवम् — अन्यपदार्थनिर्देशाद् द्वीन्द्रियाग्रहणम् । २ । अन्यपदार्थोऽत्र प्राधान्येनाश्रितः । द्वीन्द्रियग्रहण- २५मुपलक्षणम्, अतस्त्रसग्रहणे द्वीन्द्रियस्य ग्रहणं न प्राप्नोति यथा ‘पर्वतादीनि क्षेत्राणि’ इति न पर्वतः क्षेत्रग्रहणेन गृह्यते । न वा तद्गुणसंविज्ञानात् । ३ । न वैष दोषः; किं कारणम् ? तद्गुणसंविज्ञानात् । यथा शुक्लवाससमानयेति तद्गुण आनीयते तथेहापि द्वीन्द्रियस्याप्यन्तर्भावो भवति । अवयवेन विग्रहे सति समुदायस्य वृत्त्यर्थत्वाद्वा । ४ । अथवा *“अवयवेन विग्रहः समुदायो ३०वृत्त्यर्थः”[पातº महाº २ । २ । २४] इति द्वीन्द्रियस्योपलक्षणस्यापि त्रसत्वेऽन्तर्भावः, यथा *“सर्वादिः सर्वनाम”[जैनेन्द्रº १ । १ । ३५] इति । कथं तर्हि पर्वतादीनि क्षेत्राणीति पर्वतस्य बहिर्भावः ? पर्वतस्य क्षेत्रत्वसंभवाभावाद् व्युदासः । ते एते चतुर्विधाः प्राणिनस्त्रसाः । १२९ कति पुनरेषां प्राणाः ? द्वीन्द्रियस्य तावत् षट्प्राणाः — स्पर्शनरसनेन्द्रियप्राणौ वाक्कायबल- प्राणौ उच्छ्वासनिश्वासप्राणः आयुःप्राणश्चेति । त्रीन्द्रियस्य सप्त — त एव प्राणाः घ्राणा — धिकाः । चतुरिन्द्रियस्याष्टौ — त एव चक्षुरधिकाः । पञ्चेन्द्रियस्य तिरश्चोऽसंज्ञिनो नव प्राणाः त एव श्रोत्राधिकाः । संज्ञिपञ्चेन्द्रियतिर्यङ्मनुष्यदेवनारकाणां दश प्राणा मनोबलाधिकास्त एव । ०५आदिशब्देन निर्दिष्टानामिन्द्रियाणामनिर्ज्ञातसंख्यानामियत्तावधारणार्थमाह — पञ्चेन्द्रियाणि ॥ १५ ॥ अथवा स्वां प्रक्रियाम् आचिख्यासवः केचित् पञ्च षडेकादश चेन्द्रियाणि इत्यध्यवस्यन्ति तत्रानिष्टनिवृत्त्यर्थ नियमयन्नाह — पञ्चेन्द्रियाणि नाधिकानीति । इन्द्रस्यात्मनो लिङ्गमिन्द्रियम् । १ । उपभोक्तुरात्मनोऽनिवृत्तकर्मबन्धस्यापि परमेश्वरत्व- १०शक्तियोगाद् इन्द्रव्यपदेशमर्हतः स्वयमर्थान् गृहीतुमसमर्थस्योपयोगोपकरणं लिङ्गमिन्द्रिय- मित्युच्यते । इन्द्रेण कर्मणा सृष्टमिति वा । २ । अथवा स्वकृतकर्मविपाकवशादात्मा देवेन्द्रादिषु तिर्यगादिषु चेष्टानिष्टमनुभवतीति कर्मैव तत्रेन्द्रः, तेन सृष्टमिन्द्रियमित्याख्यायते । तद्भेदाः स्पर्शनादयः पञ्च वक्ष्यमाणाः । १५मनोऽपीन्द्रियमिति चेत्; न; अनवस्थानात् । ३ । स्यान्मतम् — मनोऽपीन्द्रियमित्युपसंख्येयम्, कर्ममलीमसस्यात्मनोऽसहायस्य स्वयमेवार्थचिन्तनं प्रत्यसहिष्णोर्बलाधानं भवति मनः कर्मकृतं चेति ? तन्न; किं कारणम् ? अनवस्थानात् । यथा चक्षुरादीनि प्रतिनियतदेशावस्थानानि न तथा मन इत्यनिन्द्रियं तत् । इन्द्रियपरिणामाच्च प्राक् तद्व्यापारात् । ४ । चक्षुरादीनां रूपादिविषयोपयोगपरिणा- २०मात् प्राक् मनसो व्यापारः । कथम् ? शुक्लादिरूपं दिदृक्षुः प्रथमं मनसोपयोगं करोति ‘एवंविधं रूपं पश्यामि रसमास्वादयामि’ इति, ततस्तद्बलाधानीकृत्य चक्षुरादीनि विषयेषु व्याप्रियन्ते । ततश्चास्याऽनिन्द्रियत्वम् । कर्मेन्द्रियोपसंख्यानमिति चेत्; न; उपयोगप्रकरणात् । ५ । स्यादेतत् — कर्मेन्द्रियाणि वागा- दीनि वचनादिक्रियानिमित्तानि सन्ति तेषामिहोपसंख्यानं कर्तव्यमिति ? तन्न; किं कारणम् ? २५उपयोगप्रकरणात् । उपयोगोऽत्र प्रकृतः, तदुपकरणानि इह इन्द्रियाणि गृह्यन्ते, तेन कर्मेन्द्रिया- णामप्रसङ्गः । अनिन्द्रियत्वं वा तेषामनवस्थानात् । ६ । न वागादीनामिन्द्रियत्वमस्ति, उपयोगसाधनेषु हीन्द्रियव्यपदेशो युक्तो न क्रियासाधनेषु । यदि च क्रियासाधनिष्वपि स्याद् अनवस्था प्रसज्येत, सर्वाणि ह्यङ्गोपाङ्गादीनि मूर्धादीनि क्रियासाधनानीति । ३०इष्टानिष्टविषयोपलब्धार्यानि भोक्तुरात्मनो यान्यमूनीन्द्रियाणि तेषामुक्तसामर्थ्य — विशेषादुपनिपतितभेदानां प्रत्येकं भेदप्रतिपत्त्यर्थमाह — १३० द्विविधानि ॥ १६ ॥ विधशब्दस्य प्रकारवाचिनो ग्रहणम् । १ । अयं विधशब्दः प्रकारवाची गृह्यते, विधयुक्त- गतप्रकाराः समानार्था इति । द्वौ विधौ येषां तानि द्विविधानि द्विप्रकाराणीत्यर्थः । कौ च द्वौ ०५प्रकारौ ? द्रव्येन्द्रियं भावेन्द्रियमिति । तत्र द्रव्येन्द्रियस्वरूपनिर्ज्ञानार्थमाह — निर्वृत्त्युपकरणे द्रव्येन्द्रियम् ॥ १७ ॥ निर्वर्त्त्यत इति निर्वृत्तिः । १ । कर्मणा या निर्वर्त्त्यत निष्पाद्यते सा निर्वृत्तिरित्युपदिश्यते । सा द्वेधा बाह्याभ्यन्तरभेदात् । २ । सा निर्वृत्तिर्द्वेधा । कुतः ? बाह्याभ्यन्तरभेदात् । तत्र- १०विशुद्धात्मप्रदेशवृत्तिराभ्यन्तरा । ३ । उत्सेधाङ्गुलस्याऽसंख्येयभागप्रमितानां विशुद्धाना- मात्मप्रदेशानां प्रतिनियतचक्षुरादीन्द्रियसंस्थानमानावमानावस्थितानां वृत्तिराभ्यन्तरा निर्वृत्तिः । तत्र नामकर्मोदयापादितावस्थाविशेषः पुद्गलप्रचयो बाह्या । ४ । तेष्वात्मप्रदेशेष्विन्द्रिय- व्यपदेशभाक् यः प्रतिनियतसंस्थानो नामकर्मोदयापादितावस्थाविशेषः पुद्गलप्रचयः स बाह्या १५निर्वृत्तिः । उपक्रियतेऽनेनेत्युपकरणम् । ५ । येन निवृत्तेरुपकारः क्रियते तदुपकरणम् । तद् द्विविधं पूर्ववत् । ६ । तदुपकरणं द्विविधं पूर्ववत् बाह्याभ्यन्तरभेदात् । तत्राभ्यन्तरं शुक्लकृष्णमण्डलम्, बाह्यमक्षिपत्रपक्ष्मद्वयादि । एवं शेषेष्वपीन्द्रियेषु ज्ञेयम् । भावेन्द्रियमुच्यते — २०लब्ध्युपयोगौ भावेन्द्रियम् ॥ १८ ॥ लब्धिरिति कोऽयं शब्दः ? लाभो लब्धिः । यद्येवं षित्वादङ् प्राप्नोति; *“अनुबन्धकृत- मनित्यम्” इति न भवति यथा *“वर्णानुपलब्धौ चातदर्थगतेः”[पातº महाº प्रत्याहाº ५] इत्येवमादिषु । अथवा *“स्त्रियां क्तिः, लभादिभ्यश्च”[शº चº २ । ३ । ८०, ८१] इति क्तिर्भवति, इष्टाश्चाबादय इति । अथ कोऽस्यार्थः ? २५इन्द्रियनिर्वृत्तिहेतुः क्षयोपशमविशेषो लब्धिः । १ । यत्सन्निधानादात्मा द्रव्येन्द्रियनिर्वृत्तिं प्रति व्याप्रियते स ज्ञानावरणक्षयोपशमविशेषो लब्धिरिति विज्ञायते । तन्निमित्तः परिणामविशेष उपयोगः । २ । तदुक्तं निमित्तं प्रतीत्य उत्पद्यमान आत्मनः परिणाम उपयोग इत्युपदिश्यते । तदेतदुभयं भावेन्द्रियमिति । उपयोगस्य फलत्वादिन्द्रियव्यपदेशानुपपत्तिरिति चेत्; न; कारणधर्मस्य कार्येऽनुवृत्तेः । ३ । ३०स्यान्मतम् — इन्द्रियफलमुपयोगः स कथमिव इन्द्रियव्यपदेशमापद्यत इति ? तन्न; किं कारणम् ? १३१ कारणधर्मस्य कार्येऽनुवृत्तेः । कार्यं हि लोके कारणमनुवर्तमानं दृष्टं यथा घटाकारपरिणतं विज्ञानं घट इति, तथेन्द्रियनिमित्त उपयोगोऽपि इन्द्रियमिति व्यपदिश्यते । शब्दार्थसंभवाच्च । ४ । यः शब्दार्थः ‘इन्द्रस्य लिङ्गमिन्द्रेण सृष्टम्’ इति वा स उपयोगे प्राधान्येन विद्यत इतीन्द्रियव्यपदेशो युक्तः । ०५उक्तानां पञ्चानामिन्द्रियाणां संज्ञानुपूर्व्यविशेष प्रतिपादनार्थमाह — स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुःश्रोत्राणि ॥ १९ ॥ स्पर्शनादीनां करणसाधनत्वं पारतन्त्र्यात् कर्तृसाधनत्वं च स्वातन्त्र्याद् बहुलवचनात् । १ । इमानि स्पर्शनादीनि करणसाधनानि । कुतः ? पारतन्त्र्यात् । इन्द्रियाणां हि लोके पारत- न्त्र्येण विवक्षा विद्यते, आत्मनः स्वातन्त्र्यविवक्षायां यथा ‘अनेनाऽक्ष्णा सुष्ठु पश्यामि, अनेन १०कर्णेन सुष्ठु शृणोमि’ इति । ततो वीर्यान्तरायप्रतिनियतेन्द्रियावरणक्षयोपशमाङ्गोपाङ्गना — मलाभावष्टम्भात् स्पर्शत्यनेनात्मेति स्पर्शनम्, रसयत्यनेनात्मेति रसनम्, जिघ्रत्यनेनात्मेति घ्राणम्, चष्टेरनेकार्थत्वाद्दर्शनार्थविवक्षायां चष्टेऽर्थान् पश्यत्यनेनात्मेति चक्षुः, शृणोत्य — नेनात्मेति श्रोत्रम् । कर्तृसाधनत्वं च भवति स्वातन्त्र्यविवक्षायाम् । इन्द्रियाणां हि लोके स्वातन्त्र्येण विवक्षा, यथा ‘इदं मेऽक्षि सुष्ठु पश्यति, अयं मे कर्णः सुष्ठु शृणोति’ इति । ततः १५पूर्वोक्तहेतुसन्निधाने सति स्पृशत्यात्मैवेति स्पर्शनम् । कथम् ? कर्तरि युट् बहुलवचनात् । रसयतीति रसनम्, जिघ्रतीति घ्राणम्, चष्टे इति चक्षुः, शृणोतीति श्रोत्रमिति । अत्र ‘इन्द्रियाणि’ इति केषाञ्चित् पाठः । नासौ युक्तः । कुतः ? अधिकृतत्वात् ‘इन्द्रियाणि’ इत्यवचनम् । २ । ‘पञ्चेन्द्रियाणि’ इत्यत इन्द्रियग्रहणमनुवर्तते तेनेह ‘इन्द्रियाणि’ इति वचनमनर्थकम् । २०स्पर्शनग्रहणमादौ शरीरव्यापित्वात् । ३ । यतो वितत्य शरीरमवतिष्ठते स्पर्शनमतोऽस्य ग्रहणमादौ क्रियते । वनस्पत्यन्तानामेकमिति च स्पर्शनस्य तत्र व्यापारात् । ४ । वक्ष्यते *“वनस्पत्यन्ताना- मेकम्”[तº सूº२ । २१] इति तत्र, स्पर्शनस्य ग्रहणार्थञ्चादौ वचनम् । सर्वसंसारिषूपलब्धेश्च । ५ । सर्वेषु संसारिषु स्पर्शनमस्त्यतो नानाजीवापेक्षया व्यापित्वा- २५च्चादौ ग्रहणं क्रियते । ततो रसनघ्राणचक्षुषां क्रमवचनम् उत्तरोत्तराल्पत्वात् । ६ । ततः पश्चाद्रसनादीनां त्रयाणां क्रमवचनं क्रियते । कुतः ? उत्तरोत्तराल्पत्वात् । तद्यथा — सर्वतः स्तोकाश्चक्षुःप्रदेशाः, श्रोत्रेन्द्रि- यप्रदेशाः संख्येयगुणाः, घ्राणेन्द्रिये विशेषाधिकाः, जिह्वायामसंख्येयगुणाः, स्पर्शनेऽनन्तगुणा इति । यद्येवं चक्षुषोऽन्ते ग्रहणं कर्तव्यं सर्वेभ्योऽल्पीयस्त्वात् ? सत्यम्, एवमेतत्; तथापि — ३०श्रोत्रस्यान्ते वचनं बहूपकारित्वात् । ७ । यतः श्रोत्रबलाधानादुपदेशं श्रुत्वा हिताहितप्राप्ति- परिहारार्थमाद्रियन्ते । अतः श्रोत्रं बहूपकारीति अन्ते गृह्यते । रसनमपि वक्तृत्वनेति चेत्; न; अभ्युपगमात् । ८ । स्यादेतत् — रसनमपि बहूपकारि । कथम् ? वक्तृत्वेन । यतो रसनमभ्युदयनिःश्रेयसार्थोच्चारणाऽध्ययनादिषु प्रवणमतो रसनमेवान्ते १३२ वाच्यमिति ? तन्न; किं कारणम् ? अभ्युपगमात् । अभ्युपगम्य श्रोत्रस्य बहूपकारित्वं रसनस्यापि बहूपकारित्वं वर्णयता भवता तदभ्युपगतमिति अवसितोऽभिमतवादः । अनभ्यु- पगमे वा प्रसङ्गनिवृत्तिः ‘रसनमपि बहूपकारि’ इति । किञ्च, श्रोत्रप्रणालिकापादितोपदेशात् । ९ । श्रोत्रप्रणालिकयोपदेशमुपश्रुत्य रसनं वक्तृत्वं प्रति ०५व्याप्रियते अतः श्रोत्रमेव बहूपकारि । सर्वज्ञे तदभाव इति चेत्; न; इन्द्रियाधिकारात् । १० । स्यान्मतम् — न हि सर्वज्ञः श्रोत्रेन्द्रिय- बलाधानात् परत उपश्रुत्य वक्तृत्वमास्कन्दतीति किन्तु सकलज्ञानावरणसंक्षयाविर्भूतातीन्द्रिय- केवलज्ञानः रसनोपष्टम्भमात्रादेव वक्तृत्वेन परिणतः सकलान् श्रुतविषयानर्थानुपदिशति, अतो रसनमेव बहूपकारीति ? तन्न; किं कारणम् ? इन्द्रियाधिकारात् । इन्द्रियाधिकारोऽयम्, अतो १०येष्विन्द्रियकृतो हिताहितोपदेशः साकल्येनास्ति तान् प्रत्येतदुक्तं न सर्वज्ञं प्रतीति नास्ति दोषः । एकैकवृद्धिक्रमज्ञापनार्थं च स्पर्शनादिवचनम् । ११ । *“कृमिपिपीलिकाभ्रमरमनुष्यादीनामे- कैकवृद्धानि” [तº सूº२ । २३] इति वक्ष्यते, तत्र वृद्धिक्रमज्ञापनार्थं च स्पर्शनादीनामानुपूर्व्यं वेदितव्यम् । १५एषां च स्वतस्तद्वतश्चैकत्वपृथकत्वं प्रत्यनेकान्तः । १२ । एषां च स्पर्शनादीनामिन्द्रियाणां स्वतस्तद्वतश्चैकत्वपृथक्त्वं प्रत्यनेकान्तो वेदितव्यः — स्यादेकत्वं स्यात् पृथक्त्वमित्यादि । तद्यथा स्वतस्तावत् — ज्ञानावरणक्षयोपशमशक्तेरभेदविवक्षायां स्पर्शनादीनां स्यादेकत्वम्, समुदायव्यति- रेकाभावात् समुदायिनां समुदायस्यैकत्वादवयवानामप्येकत्वमिति वा स्यादेकत्वम् । प्रति- नियतक्षयोपशमलब्धिविशेषापेक्षया स्यान्नानात्वम्, अवयवभेदविवक्षायां वा स्यान्नानात्वम् । २०इन्द्रियबुद्ध्यभिधानानुवृत्तिव्यावर्तनार्पणाभेदाद्वा स्यादेकत्वं स्यात् पृथक्त्वं च । तद्वतोऽपि चैतन्यापरित्यागेनोभयपरिणामकारणापेक्षस्य इन्द्रियपर्यायात्मलाभे सति निष्टप्तायःपिण्डवत् तथापरिणामात् तद्व्यतिरेकेणेन्द्रियस्यानुपलिब्धरिति स्यादिन्द्रियेन्द्रियवतोरेकत्वम् । इतरथा एकान्तान्यत्वे अनिन्द्रिय आत्मा स्यात् घटवत् । तथा अन्यतमेन्द्रियनिवृत्तौ तद्वतोऽवस्थानात् स्यान्नानात्वम्, पर्यायिपर्यायभेदाच्च स्यान्नानात्वम् । संज्ञादिभेदाभेदविवक्षोपपत्तेश्च स्यादेकत्वं २५स्यान्नानात्वं वाऽवसेयम् । पूर्ववदुत्तरे च भङ्गा नेतव्याः । तेषामिन्द्रियाणां विषयप्रदर्शनार्थमाह — स्पर्शरसगन्धवर्णशब्दास्तदर्थाः ॥ २० ॥ स्पर्शादीनां कर्मभावसाधनत्वं द्रव्यपर्यायविवक्षोपपत्तेः । १ । स्पर्शादीनां कर्मसाधनत्वं भाव- साधनत्वं च भवति । कुतः ? द्रव्यपर्यायविवक्षोपपत्तेः । यदा द्रव्यं प्राधान्येन विवक्षितं तदे- ३०न्द्रियेण द्रव्यमेव सन्निकृष्यते ततो न व्यतिरिक्ताः स्पर्शादयः केचन सन्तीति, एतस्यां विवक्षायां कर्मसाधनत्वं स्पर्शादीनामवसीयते — स्पृश्यत इति स्पर्शः, रस्यत इति रसः, गन्ध्यत इति गन्धः, वर्ण्यत इति वर्णः, शब्द्यत इति शब्दः । यदा तु पर्यायः प्राधान्येन विवक्षितस्तदा भेदोपपत्तेः औदासीन्यावस्थितभावकथनाद् भावसाधनत्वं स्पर्शादीनां युज्यते । ततः स्पर्शनं १३३ स्पर्शः, रसनं रसः, गन्धनं गन्धः, वर्णनं वर्णः, शब्दनं शब्द इति । यद्येवं सूक्ष्मेषु परमाण्वा- दिषु स्पर्शादिव्यवहारो न प्राप्नोति ? नैष दोषः; सूक्ष्मेष्वपि ते स्पर्शादयः सन्ति तत्कार्येषु स्थूलेषु दर्शनादनुमीयमानाः, न ह्यत्यन्तमसतां प्रादुर्भावोऽस्तीति, किन्त्वन्द्रियग्रहणयोग्या न भवन्ति, अयोग्यत्वेऽपि तेषु स्पर्शादिव्यवहारो रूढिवशाद्भवति । ०५तदर्था इति कोऽयं शब्दः ? तेषामर्थास्तदर्था इति । तेषां केषाम् ? इन्द्रियाणाम् । यद्येवं तदर्था इति वृत्त्यनुपपत्तिरसमर्थत्वात् । २ । तदर्था इति वृत्तिर्नोपपद्यते । कुतः ? असम — र्थत्वात् । समर्थायवयवानां हि वृत्त्या भवितव्यम् । न चात्र सामर्थ्यमस्ति । कुतः ? *“सापेक्षम- समर्थं भवति”[पातº महाभाº २ । १ । १] इति । इन्द्रियाणि ह्यत्रापेक्ष्यन्ते । न वा; गमकत्वान्नित्यसापेक्षेषु संबन्धिशब्दवत् । ३ । न वैष दोषः; किं कारणम् ? गम- १०कत्वादत्र वृत्तिर्भवति । गमकत्वं च नित्यसापेक्षेषु । कथम् ? संबन्धिशब्दवत् । यथा संबन्धि — शब्देषु ‘देवदत्तस्य गुरुकुलं देवदत्तस्य गुरुपुत्रः’ इत्येवमादिषु वृत्तिर्भवति, गुरुशब्दो हि नित्यं शिष्यमपेक्षत इति, एवमिहापि तच्छब्दः सामान्यवचनोऽवश्यं विशेषाकाङ्क्षी सन् प्रकृता — नीन्द्रियाण्यपेक्षमाणोऽपि वृत्तिं लभते । स्पर्शादीनामानुपूर्व्येण निर्देश इन्द्रियक्रमाभिसंबन्धार्थः । ४ । ‘स्पर्शश्च रसश्च गन्धश्च १५वर्णश्च शब्दश्च स्पर्शरसगन्धवर्णशब्दाः’ इत्यानुपूर्व्येण निर्देशः स्पर्शनादिभिरिन्द्रियैः क्रमेणाभि- संबन्धो यथा स्यात् इति । एते पुद्गलद्रव्यस्य गुणा अविशेषेण वेदितव्याः । अत्र केचिद्विशेषेण एतान् कल्पयन्ति — *“रूपरसगन्धस्पर्शवती पृथिवी । रूपरसस्पर्शवत्य आपो द्रवाः स्निग्धाश्च । तेजो रूपस्पर्शवत् । वायुः स्पर्शवान्”[वैशेº सूº २ । १ । १ — ४] इति; तदयुक्तम्; रूपादिमान् वायुः स्पर्शवत्त्वाद् घटवत् । तेजोऽपि रसगन्धवत्, रूपवत्त्वाद् २०गुडवत् । आपोऽपि गन्धवत्यः रसवत्त्वात् आम्रफलवत् । किञ्च, अबादिषु गन्धादीनां साक्षादुपलब्धेश्च । पार्थिवपरमाणुसंयोगात्तदुपलब्धिरिति चेत्; न; विशेषहेत्वभावात् । नात्र विशेषहेतुरस्ति — पार्थिवपरमाणूनामेते गुणाः संसर्गात्त्व — न्यत्रोपलभ्यन्ते नत्वबादीनामिति । वयं तु ब्रूमहे — तद्गुणत्वात् तत्रोपलब्धिरिति । यदि हि संयोगादुपलब्धिः कल्प्यते रसाद्युपलब्धिरपि संयोगादेव कल्प्यताम् । २५नच पृथिव्यादीनां जातिभेदोऽस्ति, पुद्गलजातिमजहतः परमाणुस्कन्धविशेषा निमित्त- वशाद्विश्वरूपतामापद्यन्त इति दर्शनात् । दृश्यते हि पृथिव्याः कारणवशाद् द्रवता, द्रवाणां चापां करकाश्मभावेन घनभावो दृष्टः, पुनश्च द्रवभावः । तेजसोऽपि मषीभावः । वायोरपि अदृष्टा रूपादयः कथं गम्यन्त इति चेत् ? परमाणुषु तेषां रूपादीनां कथं गतिः ? तत्कार्येषु दर्शनादनुमानमिति चेत्; इहापि तत एव वेदितव्यम् । ३०तेषां च स्वतस्तद्वतश्चैकत्वं पृथक्त्वं प्रत्यनेकान्तः । ५ । तेषां च स्पर्शादीनां स्वतस्तद्वत- श्चैकत्वपृथक्त्वं प्रत्यनेकान्तो वेदितव्यः — स्यादेकत्वं स्यात् पृथक्त्वमित्यादि । १३४ अत्रान्ये एकत्वं पृथक्त्वं चैकान्तेनाध्यवस्यन्ति; तदयुक्तम्; कथम् ? यद्येकान्तेनैकत्वं स्यात्; स्पर्शनेन स्पर्शोपलब्धौ रसादीनामप्युपलब्धिः स्यात् । तद्वतोऽपि तेषामपृथक्त्वे तदेव वा स्यात्, त एव वेति ? तदेव चेत्; लक्षणाभावाल्लक्ष्याभावः । अथ त एव; निरा- धारत्वात्तेषामप्यभावः । अथैकान्तेन पृथक्त्वम्; घटरूपोपलब्धौ पटादिरूपानुपलब्धिवत् ०५स्पर्शोपलब्धौ रूपादीनामनुपलब्धेः ‘स्पृष्टो घटोऽयम्’ इति न ज्ञायेत स्पर्शाद्यनात्मकत्वात् । तस्य तद्वतोऽप्यत्यन्तपृथक्त्वे उभयेषामभावः स्यात् । ग्रहणभेदात् स्पर्शादीनामन्यत्वमिति चेत्; न; ग्रहणाभेदेपि नानात्वोपलब्धेः । शुक्लकृष्णादिषु संख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभाग- परत्वापरत्वकर्मसत्तागुणत्वानां रूपिसमवायाच्चाक्षुषाणां नानात्वोपलब्धेश्च । संज्ञा स्वतत्त्व- मिति लक्षणभेदान्नानात्वमिति चेत्; न; तदभेदेऽपि द्रव्यगुणकर्मणां नानात्वोपलब्धेः । स्पर्शा- १०दीनां व्यतिरेकेणानुपलब्धेरनानात्वमिति चेत्; न; प्रतिज्ञातविरोधात् । यदि ह्येवं स्यात्, महदादिपरिणतानां सत्त्वरजस्तमसां व्यतिरेकेणानुपलभ्यमानानामपि प्रतिज्ञातमन्यत्वं हीयते । यदि हि तत्राप्यनन्यत्वमेव स्यात्; व्यक्ताव्यक्तलक्षणभेदकल्पनाऽनर्थिका स्यात् । तस्मात् स्या- देकत्वं स्यात्पृथक्त्वं चाभ्युपगन्तव्यम् — द्रव्यार्पणादेकत्वं पर्यायार्पणान्नानात्वमिति । अत्राह — यन्मनोऽनवस्थानादिन्द्रियं न भवतीति प्रत्याख्यातं तत्किमुपयोगस्योपकारकम्, १५उत नेति ? तदप्युपकार्येव; तेन विनेन्द्रियाणां विषयेषु स्वप्रयोजनवृत्त्यभावात् । किमस्यैषां सहकारित्वमात्रमेव प्रयोजनम्, उतान्यदपीति ? अत आह — श्रुतमनिन्द्रियस्य ॥ २१ ॥ श्रुतज्ञानविषयोऽर्थः श्रुतम्, स विषयोऽनिन्द्रियस्य । परिप्राप्तश्रुतज्ञानावरणक्षयोप- शमस्यात्मनः श्रुतार्थेऽनिन्द्रियालम्बनज्ञानप्रवृत्तेः । अथवा श्रुतज्ञानं श्रुतं तदनिन्द्रियस्यार्थः प्रयो- २०जनमिति यावत्, तत्पूर्वकत्वात्तस्य इति । अयमनिन्द्रियस्येन्द्रियव्यापारनिर्मुक्तोऽर्थः । श्रुतं श्रोत्रेन्द्रियस्य विषय इति चेत्; न; श्रोत्रेन्द्रियग्रहणे श्रुतस्य मतिज्ञानव्यपदेशात् । १ । स्यान्मतम् — न श्रुतमनिन्द्रियस्य विषयः । कस्य तर्हि ? श्रोत्रेन्द्रियस्येति; तन्न; किं कारणम् ? श्रोत्रेन्द्रियग्रहणे श्रुतस्य मतिज्ञानमिति व्यपदेशात् । यदा हि श्रोत्रेण गृह्यते तदा तन्मतिज्ञान- मवग्रहादि व्याख्यातम्, तत उत्तरकालं यत्तत्पूर्वकं जीवादिपदार्थस्वरूपविषयं तत् श्रुत- २५मनिन्द्रियस्येत्यवसेयम् । उक्तानामिन्द्रियाणां प्रतिनियतविषयाणां स्वामित्वनिर्देशे कर्तव्ये यत्प्रथमं गृहीतं स्पर्शनं तस्य तावत्स्वामित्वावधारणार्थमाह — वनस्पत्यन्तानामेकम् ॥ २२ ॥ अन्तशब्दस्याऽनेकार्थत्वे विवक्षातोऽवसानगतिः । १ । अयमन्तशब्दोऽनेकार्थः । क्वचिद — ३०वयवे, यथा वस्त्रान्तः वसनान्तः । क्वचित्सामीप्ये, यथोदकान्तं गतः — उदकसमीपे गत इति । १३५ क्वचिदवसाने वर्तते, यथा संसारान्तं गतः — संसारावसानं गत इति । तत्रेह विवक्षातोऽवसान- गतिर्वेदितव्या । वनस्पत्यन्तानां वनस्पत्यवसानानामिति । सामीप्यवचने हि वायुत्रससंप्रत्ययप्रसङ्गः । २ । वनस्पत्यन्तानां वनस्पतिसमीपानामित्यर्थे गृह्यमाणे वायुकायिकानां त्रसानां च संप्रत्ययः प्रसज्येत । ०५अन्तशब्दस्य संबन्धिशब्दत्वादादिसंप्रत्ययः । ३ । अयमन्तशब्दः संबन्धिशब्दत्वात् कांश्चित् पूर्वानपेक्ष्य वर्तते, ततोऽर्थादादिसंप्रत्ययो भवति । तस्मादयमर्थो गम्यते — पृथिव्यादीनां वनस्पत्यन्तानामेकमिन्द्रियमिति । अत्राह — अविशिष्टैकेन्द्रियप्रसङ्गोऽविशेषात् । ४ । पृथिव्यादीनां वनस्पत्यन्तानां स्पर्शनादिषु अविशिष्टेमकमिन्द्रियं प्राप्नोति । कुतः ? अविशेषात् । न हि कश्चिद्विशेषोऽस्ति ‘अनेनैवैकेन १०भवितव्यम्’ इति । संख्यावाची ह्ययमेकशब्दः । न वा; प्राथम्यवचने स्पर्शनसंप्रत्ययात् । ५ । न वैष दोषः । किं कारणम् ? प्राथम्य- वचने स्पर्शनसंप्रत्ययात् । अयमेकशब्दः प्राथम्यवचनः, सूत्रपाठे च प्राथम्यमाश्रितम्, ततः स्पर्शनस्य संप्रत्ययो भवति । अस्ति च लोके प्राथम्यवचनः, एको गोत्रे — प्रथमो गोत्र इति । तस्योत्पत्तिकारणमुच्यते — वीर्यान्तरायस्पर्शनेन्द्रियावरणक्षयोपशमे शेषेन्द्रियसर्वघाति- १५स्पर्धकोदये च शरीराङ्गोपाङ्गलाभोपष्टम्भे एकेन्द्रियजातिनामोदयवशवर्तितायां च सत्यां स्पर्शनमेकमिन्द्रियमाविर्भवति । इतरेषामिन्द्रियाणां स्वामित्वप्रदर्शनार्थमाह — कृमिपिपीलिकाभ्रमरमनुष्यादीनामेकैकवृद्धानि ॥ २३ ॥ एकैकमिति वीप्सानिर्देशः । १ । एकैकमितिशब्दो वीप्सायां द्रष्टव्यः । २०बहुत्वनिर्देशः सर्वेन्द्रियापेक्षः । २ । सर्वाणीन्द्रियाण्यपेक्ष्य बहुत्वनिर्देशः कृतः । एकैकं वृद्धमेषां तानीमान्येकैकवृद्धानीति । ‘तत्र किं पूर्वमुत्तरम्’ इति सन्देहः ? असन्दिग्धं स्पर्शनमेकैकेन वृद्धमित्यादिविशेषणात् । ३ । ‘स्पर्शनम्’ इत्यनुवर्तते, तदारभ्यै- कैकेन वृद्धिमित्यादि विशेषणात् नास्ति सन्देहः । तत्कथम् ? वाक्यान्तरोपप्लवात् । ४ । अस्मान्निबन्धनस्थानाद्वाक्यात् वाक्यान्तराण्युपप्लवन्ते । २५यथा — ‘अक्षः’ इत्येतस्मात् ‘अक्षो भक्ष्यताम्, अक्षो भज्यताम्, अक्षो दीव्यताम्’ इति वाक्यान्तरोपप्लवः क्रियते, एवमिहापि ‘स्पर्शनं रसनवृद्धं कृम्यादीनाम्, स्पर्शनरसने घ्राणवृद्धे पिपीलिकादीनाम्, स्पर्शनरसनघ्राणानि चक्षुर्वृद्धानि भ्रमरादीनाम्, तानि श्रोत्रवृद्धानि मनुष्या- दीनाम्’ इति वाक्यान्तराण्युपप्लवन्ते । आदिशब्दः प्रकारे व्यवस्थायां वा । ५ । अयमादिशब्दः प्रकारे व्यवस्थायां वा वेदितव्यः । ३०यदागमो नापेक्षितस्तदा प्रकारे कृमिप्रकाराः कृम्यादय इति । यदा त्वागमोऽपेक्ष्यते तदा व्यवस्थायाम्, आगमे हि ते व्यवस्थिता इति । तेषां निष्पत्तिः स्पर्शनोत्पत्त्या व्याख्याता उत्तरोत्तरसर्वघातिस्पर्धकोदयेन । १३६ एवमेतेषु संसारिषु द्विभेदेषु इन्द्रियभेदात् पञ्चविधेषु ये पञ्चेन्द्रियास्तद्भेदस्यानुक्तस्य प्रतिपत्त्यर्थमाह — संज्ञिनः समनस्काः ॥ २४ ॥ मनो व्याख्यातम्, सह तेन ये वर्तन्ते ते संज्ञिन । अत्र चोद्यते — ०५समनस्कविशेषणमनर्थकं संज्ञिशब्देन गतत्वात् । १ । संज्ञिन इत्यनेनैव विशेषणेन गतत्वात् ‘समनस्काः’ इति विशेषणमनर्थकम् । कथमिति चेत् ? उच्यते — हिताहितप्राप्तिपरिहारयोर्गुणदोषविचारणात्मिका संज्ञा । २ । ‘इदं हितमिदमहितम्, अस्य प्राप्तौ परिहारे चायं गुणोऽयं दोषः’ इति च विचारणात्मिका संज्ञेत्युच्यते । ब्रीह्यादिपाठादिनि सिद्धेः । ३ । तस्मात् संज्ञाशब्दाद् ब्रीह्यादिपाठादिनि सति ‘संज्ञिनः’ १०इति सिध्यति । न वा शब्दार्थव्यभिचारात् । ४ । न वैष दोषः । किं कारणम् ? शब्दार्थव्यभिचारात् । संज्ञाशब्दोऽर्थं हि व्यभिचरति । तत्र को दोषः ? संज्ञा नाम इति चेत्; निवर्त्याभावः । ५ । यदि संज्ञा रूढिर्नामेत्युच्यते; सा सर्वेषां प्राणिनां प्रतिनियता अस्तीत्यसंज्ञिनामभावात् निवर्त्याभावः स्यात् । १५संज्ञानं संज्ञा ज्ञानमिति चेत्; तुल्यः । ६ । कः ? निवर्त्याभावः ? सर्वेषां प्राणिनां ज्ञाना- त्मकत्वात् । आहारादिसंज्ञेति चत्; न; अनिष्टत्वात् । ७ । स्यादेतत् — आहार-भय-मैथुन-परिग्रहविषया संज्ञेति ? तन्न; किं कारणम् ? अनिष्टत्वात् । सर्वे हि संसारिण आहार — भय-मैथुन-परिग्रह- संज्ञासन्निधानात् संज्ञिनः स्युः । अनिष्टं चैतत् । तस्मात् समनस्का इति विशेषणमर्थवत् । एवं २०च कृत्वा गर्भाण्ड-मूर्च्छित-सुषुप्ताद्यवस्थासु हिताहितपरीक्षाभावेऽपि मनःसन्निधानात् संज्ञित्व- मुपपन्नं भवति । यद्यस्य संसारिणो हिताहितप्राप्तिनिवृत्तिहेतुः परिस्पन्दो मनस्करणसन्निधाने सति भवति, अथाभिनवशरीरं प्रत्यागूर्णस्य विशीर्णपूर्वमूर्तेरात्मनो निर्मनस्कस्य यत्कर्म तत्कुतः इति ? अत्रोच्यते — २५विग्रहतौ कर्मयोगः ॥ २५ ॥ अथवा, यदि संप्रधार्य समनस्काः प्राणिनः क्रियाः प्रारभन्ते भिन्नदेहस्याऽसति मनसि उपपादक्षेत्रं प्रत्याभिमुख्येन या प्रवृत्तिर्विग्रहार्था सा कुतो भवति ? अत आह ‘विग्रहगतौ कर्मयोगः’ इति । विग्रहो देहस्तदर्था गतिर्विग्रहगतिः । १ । औदारिकादिशरीरनामोदयात् तन्निर्वृत्तिसम- ३०र्थान् विविधान् पुद्गलान् गृह्णाति, विगृह्यते वासौ संसारिणेति विग्रहो देहः, विग्रहाय १३७ गतिर्विग्रहगतिः । ननु विकृतिप्रकृत्यभिसंबन्धे सति तादर्थ्ये वृत्तिः, इह विकृतिप्रकृत्यभि- संबन्धाभावाद् वृत्तिर्न प्राप्नोति; नैषदोषः, अश्वघासादिवद् वृत्तिर्वेदितव्या, तादर्थ्यं तु चतुर्थ्या वाक्ये प्रदर्श्यते । विरुद्धो ग्रहो विग्रहो व्याघात इति वा । २ । अथवा विरुद्धो ग्रहो विग्रहो व्याघातः ०५नोकर्मपुद्गलादाननिरोध इत्यर्थः । विग्रहेण गतिर्विग्रहगतिः । आदाननिरोधेन गतिरित्यर्थः । कर्मेति सर्वशरीरप्ररोहणसमर्थं कार्मणम् । ३ । सर्वाणि शरीराणि यतः प्ररोहन्ति तत् बीजभूतं कार्मणं शरीरं कर्मेत्युच्यते । योग आत्मप्रदेशपरिस्पन्दः । ४ । कायादिवर्गणानिमित्त आत्मप्रदेशपरिस्पन्दो योग इत्या- ख्यायते । १०कर्मनिमित्तो योगः कर्मयोगः । तस्यां विग्रहगतौ कार्मणशरीरकृतो योगो भवति यत्कृतं कर्मादानम्, यदुपपादिता चाऽमनस्कस्यापि विग्रहार्था गतिः । अथाकाशप्रदेशेषु परमाणुप्रतिष्ठासंबन्धेनोपचरितेष्वाधेया जीवपुद्गला देशान्तरप्राप्तिं प्रत्यभिमुखा किं निराकृतप्रदेशक्रमां व्रज्यामभिनिर्वर्तयन्ति, उताक्रान्तप्रदेशक्रमामिति विचारे सति तन्निर्धारणार्थमाह — १५अनुश्रेणि गतिः ॥ २६ ॥ आकाशप्रदेशपङ्क्तिः श्रेणिः । १ । लोकमध्यादारभ्योर्ध्वमधस्तिर्यक्क्रमाकाशप्रेदशानां क्रमसन्निविष्टानां पङ्क्तिः श्रेणिरित्युच्यते । अनोरानुपूर्व्ये वृत्तिः । २ । अनुशब्दस्यानुपूर्व्ये वृत्तिर्भवति, श्रेणेरानुपूर्व्येण अनुश्रेणि इति । जीवाधिकारात् पुद्गलासंप्रत्यय इति चेत्; न; गतिग्रहणात् । ३ । स्यादेतत् — जीवाधिकारात् २०पुद्गलानामनुश्रेणिगतिसंप्रत्ययो न भवतीति; तन्न; किं कारणम् ? गतिग्रहणात् । यदि हि जीवस्यैव गतिरिहेष्टा स्याद् गत्यधिकारे पुनर्गतिग्रहणमनर्थकं स्यात्, ततो ज्ञायते सर्वेषां गतिमतां गतिर्गृह्यते इति । क्रियान्तरनिवृत्त्यर्थं गतिग्रहणमिति चेत्; न; अवस्थानाद्यसंभवात् । ४ । स्यान्मतम् — गति- ग्रहणं क्रियान्तरनिवृत्त्यर्थं गतिरेव नान्या क्रियेति ? तन्न; किं कारणम् ? अवस्थानाद्य- २५संभवात् । न विग्रहगतिमापन्नस्य जन्तोरवस्थानशयनासनादयः क्रियाः संभवन्ति । उत्तरसूत्रे जीवग्रहणाच्च । ५ । ‘अविग्रहा जीवस्य’ इत्युत्तरत्र जीवग्रहणाच्च मन्यामहे इहोभयगतिराश्रितेति । विश्रेणिगतिदर्शनान्नियमायुक्तिरिति चेत्; न; कालदेशनियमात् । ६ । स्यादेतत् — विश्रेणि- गतिरपि दृश्यते चक्रादीनां ज्योतिषां च मेरुप्रदक्षिणगतीनां माण्डलिकवायूनां विद्याधराणां च ३०मेर्वादिप्रदक्षिणकाले, ततोऽनुश्रेणि गतिरिति नियमो नोपपद्यते; तन्न; किं कारणम् ? कालदेश- १३८ नियमात् । कालनियमस्तावज्जीवानां मरणकाले भवान्तरसंक्रमे, मुक्तानां चोर्ध्वगमनकाले अनुश्रेण्येव गतिः । देशनियमोऽपि या ऊर्ध्वलोकादधोगतिरधोलोकाच्चोर्ध्वगतिस्तिर्यग्लोका- द्वा अधोगतिरूर्ध्वा वा [सा] अत्रानुश्रेण्येव । पुद्गलानामपि च या लोकान्तप्रापणी सा नियमा- दनुश्रेणिगतिः । या त्वन्या सा भजनीया । ततो भ्रमणरेचनादिगतिः सिद्धा । ०५पूर्वभावप्रज्ञापकनयावभासितं व्यवहारमन्तर्नीय रूढिवशाद्वा विनिर्मुक्तकर्मबन्धनस्यापि जीवत्वमवधृत्येदमुपादिक्षत् — अविग्रहा जीवस्य ॥ २७ ॥ विग्रहो व्याघातः कौटिल्यमित्यनर्थान्तरम्, स यस्यां न विद्यते असावविग्रहा गतिः । कस्य ? जीवस्य । कीदृशस्य ? मुक्तस्य । कथं गम्यते मुक्तस्येति ? १०उत्तरत्र संसारिग्रहणादिह मुक्तगतिः । १ । उत्तरसूत्रे संसारिग्रहणादिह मुक्तगतिर्विज्ञा- यते । किमर्थमिदमुच्यते ? ननु श्रेण्यन्तरसंक्रमो विग्रहः तस्याभावः अनुश्रेणिः इत्यनेनैव सिद्धः नार्थोऽनेन ? इदं प्रयोजनम्-पूर्वसूत्रे जीवपुद्गलानां क्वचिद्विश्रेणिरपि गतिर्भवतीत्ये- तस्य ज्ञापनार्थम् । ननु तत्रैवोक्तं कालदेशनियमादनुश्रेणिर्भवति न सर्वत्रेति; न; अतस्तत्सिद्धेः । यद्यसङ्गस्यात्मनोऽप्रतिबन्धेन गतिरालोकान्तादवधृतकाला प्रतिज्ञायते ‘सदेहस्य पुनर्गतिः १५किं प्रतिबन्धिन्युत मुक्तात्मवत्’ इति परिप्रश्ने सतीदमुच्यते — विग्रहवती च संसारिणः प्राक् चतुर्भ्यः ॥ २८ ॥ कालपरिच्छेदार्थं प्राक् चतुर्भ्य इति वचनम् । १ । समयो वक्ष्यते । चतुर्भ्यः समयेभ्यः प्राक् विग्रहवती गतिर्भवतीति कालपरिच्छेदार्थं प्राक् चतुर्भ्य इत्युच्यते । ऊर्ध्वं कस्मान्नेति चेत् ? विग्रहनिमित्ताभावात् । सर्वोत्कृष्टविग्रहनिमित्तनिष्कुटक्षेत्रे उत्पित्सुः प्राणी निष्कुटक्षेत्रानु- २०पूर्व्यर्जु श्रेण्यभावात् इषुगत्यभावे निष्कुटक्षेत्रप्रापणनिमित्तां त्रिविग्रहां गतिमारभते नोर्ध्वं तथाविधोपपादक्षेत्राभावात्, तेनैव च कालेनोपपादक्षेत्रप्राप्तेः षष्टिकाद्यात्मलाभवत् । यथा षष्टिकादीनां व्रीहीणां परिच्छिन्नकालावधिः परिपाको न न्यूनेन नाभ्यधिकेन, इह तथाऽन्तर- भवेऽपि कालनियमो वेदितव्यः । चशब्दः समुच्चयार्थः । २ । विग्रहवती च अविग्रहा चेति समुच्चयार्थः चशब्दः । उपपाद- २५क्षेत्रं प्रति ऋज्वी गतिरविग्रहा, कुटिला विग्रहवती । आङ्ग्रहणं लध्वर्थमिति चेत्; न; अभिविधिप्रसङ्गात् । ३ । स्यादेतत् — आङ्ग्रहणं कर्तव्यं लध्वर्थमिति; तन्न; किं कारणम् ? अभिविधिप्रसङ्गात् । तेन चतुर्थसमयमभिव्याप्य विग्रहः प्रवर्तेत, स चानिष्टः । १३९ उभयसंभवे व्याख्यानात् मर्यादासंप्रत्यय इति चेत्; न; प्रतिपत्तेगौरवात् । ४ । स्यान्मतम् — मर्यादाभिविध्योराङ्, तत्र व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिरिति मर्यादासंप्रत्यय इत्याङ्यपि सति न दोष इति; तन्न; किं कारणम् ? प्रतिपत्तेर्गौ रवात् । एवं सति प्रतिपत्तेर्गौ रवं स्यात्, तस्मा — द्विस्पष्टार्थं प्राग्ग्रहणं क्रियते । ०५आसां चतसृणां गतीनामार्षोक्ताः संज्ञाः — इषुगतिः, पाणिमुक्ता, लाङ्गलिका, गोमूत्रिका चेति । तत्राविग्रहा प्राथमिकी, शेषा विग्रहवत्यः । इषुगतिरिवेषुगतिः । क उपमार्थः ? यथेषोर्गतिरालक्ष्यदेशाद् ऋज्वी तथा संसारिणां सिद्ध्यतां च जीवानां ऋज्वी गतिरैकसमयिकी । पाणिमुक्तेव पाणिमुक्ता । क उपमार्थः ? यथा पाणिना तिर्यक् प्रक्षिप्तस्य द्रव्यस्य गतिरेक- विग्रहा तथा संसारिणामेकविग्रहा गतिः पाणिमुक्ता द्वैसमयिकी । लाङ्गलमिव लाङ्गलिका । १०क उपमार्थः ? यथा लाङ्गलं द्विवक्रितं तथा द्विविग्रहा गतिर्लाङ्गलिका त्रैसमयिकी । गोमूत्रिकेव गोमूत्रिका । क उपमार्थः ? यथा गोमूत्रिका बहुवक्रा तथा त्रिविग्रहा गतिर्गोमूत्रिका चातुःसमयिकी । यद्यमुष्या विग्रहवत्याः क्रियायाश्चातुःसमयिक्यवस्था निश्चीयते परित्यक्तव्याबाधा पुनर्गतिः कियत्काला भवतीति ? अत आह — १५एकसमयाऽविग्रहा ॥ २९ ॥ अधिकृतगतिसामानाधिकरण्यात् स्त्रीलिङ्गनिर्देशः । १ । गतिरधिकृता, तत्सामानाधिकर- ण्यादत्र स्त्रीलिङ्गनिर्देशो द्रष्टव्यः । एकः समयोऽस्या एकसमया, न विद्यते विग्रहोऽस्या अवि- ग्रहेति । गतिमतां हि जीवपुद्गलानामव्याघातेनैकसमयिकी गतिरालोकान्तादपीति । आत्मनोऽक्रियावत्त्वसिद्धेरयुक्तमिति चेत्; न; क्रियापरिणामहेतुसद्भावाल्लोष्टवत् । २ । २०स्यादेतत् — सर्वगतत्वान्निष्क्रियस्यात्मनः क्रियावत्त्वं नास्ति, ततो गतिकल्पनमयुक्तमिति ? तन्न; किं कारणम् ? क्रियापरिणामहेतुसद्भावात् । कथम् ? लोष्टवत् । यथा लोष्टः स्वयं क्रिया- परिणामित्वाद् बाह्याभ्यन्तरकारणापेक्षो देशान्तरप्राप्तिसमर्थां क्रियामारभमाणो दृष्टः, तथा आत्मा कर्मवशाच्छरीरपरिणामानुविधायी तद्विधेयां क्रियामास्कन्दति, तदभावे च प्रदीप- शिखावत् स्वाभाविकीमिति नास्ति दोषः । २५सर्वगतत्वे तु संसाराभावः । ३ । यदि च सर्वगत आत्मा स्यात् क्रियाभावात् संसाराभावः स्यात् । बन्धसन्ततिं प्रत्यनादौ कर्मोपचयवृत्तिसंबन्धेन चादिमति पञ्चविधेऽपि द्रव्यक्षेत्रकाल- भवभावे संसारे मिथ्यादर्शनादिप्रत्ययसन्निधाने च सत्युपयोगात्मकोऽयमात्मा सातत्येन कर्मा- ण्यादधानो विग्रहगतावप्याहारकः प्रसक्तस्ततो नियमार्थमिदमुच्यते — ३०एकं द्वौ त्रीन्वाऽनाहारकः ॥ ३० ॥ समयसंप्रत्ययः प्रत्यासत्तेः । १ । ‘एकसमयाऽविग्रहा’ इत्यत्र समयशब्द उक्तस्तेनेह प्रत्यासत्ते- रभिसंबन्धो वेदितव्यः — एकं समयं द्वौ समयौ त्रीन् समयान् इति । ननु च तत्र समयशब्द उप — सर्जनीभूतः कथमिहाभिसंबध्यते ? अन्यस्यासंभवात् सामर्थ्यात् संबन्धो द्रष्टव्यः । १४० वा शब्दो विकल्पार्थः । २ । वाशब्दोऽत्र विकल्पार्थो ज्ञेयः । विकल्पश्च यथेच्छातिसर्गः, एकं वा द्वौ वा त्रीन्वेति । सप्तमीप्रसङ्ग इति चेत्; न; अत्यन्तसंयोगस्य विवक्षितत्वात् । ३ । स्यादेतत् — आहरण — क्रियाया अधिकरणं काल इति सप्तमी प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? अत्यन्तसंयोगस्य ०५विवक्षितत्वात् । अत्यन्तसंयोगे हि तदपवादात् द्वितीया विधीयते । त्रयाणां शरीराणां षण्णां पर्याप्तीनां योग्यपुद्गलग्रहणमाहारः । ४ । तैजसकार्मणशरीरे हि आसंसारान्तान्नित्यमुपचीयमानस्वयोग्यपुद्गले अतः शेषाणां त्रयाणां शरीराणामौदारिक — वैक्रियिकाहारकाणामाहाराद्यभिलाषकारणानां षण्णां पर्याप्तीनां योग्यपुद्गलग्रहणमाहार इत्युच्यते । १०विग्रहगतावसंभवादाहारकशरीरनिवृत्तिः । ५ । ऋद्धिप्राप्तानामृषीणामाहारकशरीरमावि — र्भवति इति विग्रहगतौ तस्यासंभवान्निवृत्तिः । शेषाहाराभावो व्याघातात् । ६ । विग्रहगतौ शेषस्याहारस्याभावः । कुतः ? व्याघातात् । अष्टविधकर्मपुद्गलसूक्ष्मपरिणतोपचितमूर्तिकार्मणशरीरवशात् प्रावृट्कालपरिणतजलधर — निर्गतसलिलग्रहणसमर्थनिक्षिप्ततप्तायससायकवत् पूर्वदेहनिवृत्तिसमुद्घातदुःखोष्णत्वाद् व्रजन्न- १५प्याहारकः, वक्रगतिवशादेकं द्वौ त्रीन्वा समयाननाहारको भवति । तत्रैकसमयिक्यामिषुगतौ उक्तमाहारमनुभवन्नेव गच्छति । पाणिमुक्तायामेकविग्रहायां द्विसमयायां प्रथमे समयेऽना- हारकः । लाङ्गलिकायां द्विविग्रहायां त्रिसमयायां प्रथमद्वितीययोः समययोरनाहारकस्तृतीये आहारकः । गोमूत्रिकायां त्रिविग्रहायां चतुःसमयायां चतुर्थसमये आहारक इतरेष्वनाहारकः । तस्य खलु संसारिणः शुभाशुभफलप्रदकार्मणशरीरानुगृहीतक्रियाविशेषस्य अनुश्रेण्या — २०स्कन्दतः पूर्वोपात्तानुभवनं प्रति कर्मभिरापूर्यमाणस्य अविग्रहविग्रहवद्गमनद्वयाक्षिप्त- देशान्तरस्य अभिनवमूर्त्यन्तरनिर्वृत्तिप्रकारप्रतिपादनार्थमिदमाह — सम्मूर्च्छनगर्भोपपादा जन्म ॥ ३१ ॥ समन्ततो मूर्च्छनं सम्मूर्च्छनम् । १ । त्रिषु लोकेषूर्ध्वमधस्तिर्यक् च देहस्य समन्ततो मूर्च्छनं सम्मूर्च्छनम्-अवयवप्रकल्पनम् । २५शुक्रशोणितगरणाद् गर्भः । २ । यत्र शुक्रशोणितयोःस्त्रिया उदरमुपगतयोर्गरणं मिश्रणं भवति स गर्भः । मात्रोपयुक्ताहारात्मसात्करणाद्वा । ३ । अथवा, मात्रोपयुक्तस्याहारस्यात्मसात्कर — णाद् गरणाद् गर्भः । उपेत्य पद्यतेऽस्मिन्नित्युपपादः । ४ । *“हलः” [जैनेन्द्रº २ । ३ । १०२] इत्यधिकरणसाधनो ३०घङ् । देवनारकोत्पत्तिस्थानविशेषस्य संज्ञेति । एते त्रयः संसारिणां जीवानां जन्मप्रकाराः । १४१ सम्मूर्च्छनग्रहणमादौ अतिस्थूलत्वात् । ५ । सम्मूर्च्छनजं हि शरीरमतिस्थूलम्, अतोऽस्य ग्रहणमादौ क्रियते । ननु गर्भजशरीरमपि वैक्रियिकशरीरादतिस्थूलं तयोः कस्यादौ वचनं न्याय्यमिति ? उच्यते — अल्पकालजीवित्वात् सम्मूर्च्छनम् । ६ । गर्भजौपपादिकजीवेभ्यः समूर्च्छनजाः प्राणिनोऽ- ०५ल्पकालजीविनस्ततः सम्मूर्च्छनस्यादौ न्याय्यम् । किञ्च, तत्कार्यकारणप्रत्यक्षत्वात् । ७ । गर्भोपपादजन्मनोः कार्यकारणे अप्रत्यक्षे, यत्पुनः सम्मूर्च्छन- जन्मनः कारणं मांसादि तत्कार्यं च शरीरं तदुभयं लोके प्रत्यक्षम्, ततश्चास्यादौ ग्रहणं क्रियते । तदनन्तरं गर्भग्रहणं कालप्रकर्षनिष्पत्तेः । ८ । गर्भजन्म हि सम्मूर्च्छनजन्मनः कालप्रकंर्षेण निष्पद्यते, ततस्तदनन्तरं तस्य ग्रहणं न्याय्यम् । १०उपपादग्रहणमन्ते दीर्घजीवित्वात् । ९ । सम्मूर्च्छनजेभ्यो गर्भजेभ्यश्चौपपादिका दीर्घ — जीविन इत्यन्ते ग्रहणं क्रियते । आह — किं कृतोऽयं जन्मविकल्प इति ? उच्यते — अध्यवसायविशेषात् कर्मभेदे तत्कृतो जन्मविकल्पः । १० । अध्यवसायः परिणामः सो — ऽसंख्येयलोकविकल्पः, तद्भेदात्तत्कार्यकर्मबन्धविकल्पस्ततस्तत्फलं जन्मविकारो वेदितव्यः । कारणानुरूपं हि लोके दृश्यते कार्यम् । शुभाशुभलक्षणं च कर्म तद्रूपमेव जन्म प्रादुर्भावयति । १५प्रकारभेदाज्जन्मभेद इति चेत्; न; तद्विषयसामान्योपादानात् । ११ । स्यादेतत् — प्रकारा बहवः तत्सामानाधिकरण्याज्जन्मनोऽपि बहुत्वं प्राप्नोति, यथा ‘जीवादयः पदार्थाः’ इति; तन्न; किं कारणम् ? तद्विषयसामान्योपादानात् । तत्प्रकारविषयमिह सामान्यं जन्म — शब्देनोपादीयते, तत एकत्वनिर्देशः, यथा जीवादयस्तत्त्वमिति । अथाधिकृतस्य संसारिविषयोपभोगोपलब्ध्यधिष्ठानप्रवणस्य जन्मनो योनिविकल्पो २०वक्तव्य इति ? अत आह — सचित्तशीतसंवृताः सेतरा मिश्राश्चैकशस्तद्योनयः ॥ ३२ ॥ आत्मनः परिणामविशेषश्चित्तम् । १ । आत्मनश्चैतन्यपरिणामविशेषश्चित्तं तेन सह वर्तन्त इति सचित्ताः । शीत इति स्पर्शविशेषः । २ । शीत इत्यनेन स्पर्शविशेषो गृह्यते । शुक्लादिवदुभयवचन- २५त्वात्तद्युक्तं द्रव्यमप्याह । संवृतो दुरुपलक्षः । ३ । सम्यग्वृतः संवृत इति दुरुपलक्षः प्रदेश उच्यते । सेतराः सप्रतिपक्षाः । ४ । सह इतरैः सेतराः सप्रतिपक्षा इत्यर्थः । के पुनरितरे ? अचि — त्तोष्णविवृताः । मिश्रग्रहणमुभयात्मकसंग्रहार्थम् । ५ । मिश्रग्रहणं क्रियते उभयात्मकसंग्रहार्थं सचित्ता- ३०चित्तशीतोष्णसंवृतविवृता इति । चशब्दः प्रत्येकसमुच्चयार्थः । ६ । मिश्राश्चेति च शब्दः क्रियते प्रत्येकसमुच्चयार्थः । इतरथा हि पूर्वोक्तानामेव विशेषणं स्यात् । तेन सचित्त-शीत-संवृताः सेतरा यदा मिश्रास्तदा १४२ योनयो भवन्तीत्ययमर्थो लभ्यते । चशब्दे पुनः सचित्तादयः प्रत्येकं च योनयो भवन्ति मिश्राश्चेत्ययमर्थो लब्धः । न वा अन्तरेणापि तत्प्रतीतेः । ७ । न वैतत् प्रयोजनमस्ति । कुतः ? अन्तरेणापि तत्प्रतीतेः । अन्तरेणापि हि चशब्दं समुच्चयार्थः प्रतीयते यथा *“पृथिव्यापस्तेजो वायुः” ०५[तत्त्वोपº पृº १] इति । ननु चोक्तम् — इतरथा हि पूर्वोक्तानामेव विशेषणं स्यादिति; नैष दोषः; विशेषणस्य समुच्चयस्य च संभवे समुच्चय इति व्याख्यायते । इतरयोनिभेदसमुच्चयार्थस्तु । ८ । सूत्रेऽनुक्तानां योनिभेदानां समुच्चयार्थस्तर्हि चशब्दः । के पुनस्ते ? उत्तरत्र वक्ष्यन्ते । एकशो ग्रहणं क्रममिश्रप्रतिपत्त्यर्थम् । ९ । एकैकः एकश इति वीप्सायां शस्, तस्य ग्रहणं १०क्रममिश्रप्रतिपत्त्यर्थम् । यथैवं विज्ञायेत सचित्तश्चाऽचित्तश्च शीतश्चोष्णश्च संवृतश्च विवृत- श्चेति । मैवं विज्ञायि सचित्तशीतश्चेत्यादि । तद्ग्रहणं प्रकृतापेक्षम् । १० । तद्ग्रहणं क्रियते प्रकृतापेक्षार्थम् । तेषां योनयस्तद्योनयः । केषाम् ? सम्मूर्च्छनादीनामिति । यूयत इति योनिः । सचित्तादिद्वन्द्वे पुंवद्भावाभावो भिन्नार्थत्वात् । ११ । योनिशब्दोऽयं स्त्रीलिङ्गस्तदपेक्षाः १५सचित्तादयः शब्दाः स्त्रीलिङ्गाः, तेषां द्वन्द्वे पुंवद्भावो न प्राप्नोति-सचित्ताश्च शीताश्च संवृताश्च सचित्तशीतसंवृता इति । कुतः ? भिन्नार्थत्वात् । एकाश्रये हि पुं वद्भाव उक्तः । न वा; योनिशब्दस्योभयलिङ्गत्वात् । १२ । न वैष दोषः । किं कारणम् ? उभयलिङ्ग — त्वाद्योनिशब्दस्य । इह पुल्लिङ्गो वेदितव्यः । योनिजन्मनोरविशेष इति चेत्; न; आधाराधेयभेदाद्विशेषोपपत्तेः । १३ । स्यान्मतम् — योनि — २०जन्मनोरविशेषः, यत आत्मैव देवादिजन्मपर्यायादौपपादिक इत्युच्यते, सैव च योनिरितिः; तन्न; किं कारणम् ? आधाराधेयविशेषोपपत्तेः । आधारो हि योनिराधेयं जन्म, यतः सचित्ता — दियोन्यधिष्ठान आत्मा सम्मूर्च्छनादिजन्मना शरीराहारेन्द्रियादियोग्यान् पुद्गलानादत्ते । सचित्तग्रहणमादौ चेतनात्मकत्वात् । १४ । सचित्तग्रहणमादौ क्रियते । कुतः ? चेतनात्म- कत्वात् । चेतनात्मको लोके ह्यर्थः प्रधानम् । २५तदनन्तरं शीताभिधानं तदाप्यायनहेतुत्वात् । १५ । तदनन्तरं शीताभिधानं क्रियते । कुतः ? तदाप्यायनहेतुत्वात् । सचेतनस्य ह्यर्थस्य शीतमाप्यायनकारणं भवति । अन्ते संवृतग्रहणं गुप्तरूपत्वात् । १६ । अन्ते संवृतग्रहणं क्रियते । कुतः ? गुप्तरूपत्वात् । गुप्तरूपं हि लोके कर्माग्राह्यं भवति । एक एव योनिरिति चेत्; न; प्रत्यात्मं सुखदुःखानुभवनहेतुसद्भावात् । १७ । स्यान्मतम्- ३०एक एव योनिरस्तु सर्वेषां जीवानामिति ? तन्न; किं कारणम् ? प्रत्यात्मं सुखदुःखानु- भवनहेतुसद्भावात् । शुभाशुभपरिणामा हि प्रत्यात्मं भिन्नास्तज्जनितश्च कर्मबन्धो विचित्रः, अतस्तेन सुखदुःखानुभवनकारणं बहुविधमारभ्यते । १४३ तत्राऽचित्तयोनिका देवनारकाः । १८ । देवाश्च नारकाश्चाऽचित्तयोनिकाः । तेषां हि योनिरुपपादप्रदेशपुद्गलप्रचयोऽचित्तः । गर्भजा मिश्रयोनयः । १९ । गर्भजा ये जीवास्ते मिश्रयोनयो वेदितव्याः । तेषां हि मातु — रुदरे शुक्रशोणितमचित्तं तदात्मना चित्तवता मिश्रं योनिः । ०५शेषास्त्रिविकल्पाः । २० । शेषाः सम्मूर्च्छनजास्त्रिविकल्पा भवन्ति — केचित् सचित्तयो- नयः, अन्ये अचित्तयोनयः, अपरे मिश्रयोनय इति । तत्र सचित्तयोनयः साधारणशरीराः । कुतः ? परस्पराश्रयत्वात् । इतरे अचित्तयोनयो मिश्रयोनयश्च । शीतोष्णयोनयो देवनारकाः । २१ । देवा नारकाश्च शीतयोनयो भवन्ति उष्णयोनयश्च । तेषां हि उपपादस्थानानि कानिचिच्छीतानि कानिचिदुष्णानि इति । १०उष्णयोनिस्तेजस्कायिकः । २२ । अग्निकायिको जीव उष्णयोनिर्द्रष्टव्यः । इतरे त्रिप्रकाराः । २३ । इतरे जीवास्त्रिप्रकारयोनयो भवन्ति — केचिच्छीतयोनयः, अन्ये उष्णयोनयः, अपरे मिश्रयोनय इति । देवनारकैकेन्द्रियाः संवृतयोनयः । २४ । देवनारका एकेन्द्रियाश्च संवृतयोनयो भवन्ति । विकलेन्द्रिया विवृतयोनयः । २५ । विकलेन्द्रिया जीवा विवृतयोनयो वेदितव्याः । १५मिश्रयोनयो गर्भजाः । २६ । गर्भजा जीवा मिश्रयोनयोऽवगन्तव्याः । तद्भेदाश्चशब्दसमुच्चिताः प्रत्यक्षज्ञानिदृष्टा इतरेषामागमगम्याश्चतुरशीतिशतसहस्र- संख्याः । २७ । तेषां नवानां योनीनां भेदाः कर्मभेदजनितविविक्तवृत्तयः प्रत्यक्षज्ञानिभिर्दिव्येन चक्षुषा दृष्टाः, इतरेषां छद्मस्थानामागमेन श्रुताख्येन गम्याश्चतुरशीतिशतसहस्रसंख्या आख्यायन्ते । तद्यथा — नित्यनिगोतानां सप्त शतसहस्राणि, अनित्यनिगोतानां च सप्त शत- २०सहस्राणि । के पुनर्नित्यनिगोताः, के चाऽनित्यनिगोताः ? त्रिष्वपि कालेषु त्रसभावयोग्या ये न भवन्ति ते नित्यनिगोताः । त्रसभावमवाप्ता अवाप्स्यन्ति च ये ते अनित्यनिगोताः । पृथि- व्यप्तेजोवायूनां सप्त सप्त शतसहस्राणि, वनस्पतिकायिकानां दश शतसहस्राणि, विकलेन्द्रियाणां षट् शतसहस्राणि, देवनारकपञ्चेन्द्रियतिरश्चां प्रत्येकं चत्वारि शतसहस्राणि, मनुष्याणां चतुर्दश शतसहस्राणि । तान्येतानि समुदितानि चतुरशीतिशतसहस्राणि आख्यायन्ते । उक्तं च — २५*“णिच्चिदरधादुसत्त य तरुदस वियलिंदिएसु छच्चेव । सुरणिरयतिरियचौरो चोद्दस मणुएसु सदसहस्सा ॥ ”[बारसअणुº ३५] इति । एवमेतस्मिन्नवयोनिभेदसंकटे त्रिविधे जन्मनि सर्वप्राणिभृतामनियमेन प्रसक्ते अवधारणार्थमाह — जरायुजाण्डजपोतानां गर्भः ॥ ३३ ॥ ३०जालवत्प्राणिपरिवरणं जरायुः । १ । यज्जालवत् प्राणिपरिवरणं विततमांसशोणितं तज्जरायुरित्युच्यते । शुक्रशोणितपरिवरणमुपात्तकाठिन्यं नखत्वक्सदृशं परिमण्डलमण्डम् । २ । यत्र खलु नखत्वक्सदृशमुपात्तकाठिन्यं शुक्रशोणितपरिवरणंपरिमण्डलं तदण्डमित्याख्यायते । १४४ संपूर्णावयवः परिस्पन्दादिसामर्थ्योपलक्षितः पोतः । ३ । किञ्चित् परिवरणमन्तरेण परि — पूर्णावयवो योनिनिर्गतमात्र एव परिस्पन्दादिसामर्थ्योपेतः पोत इत्युच्यते । जरायौ जाताः जरायुजाः, अण्डे जाता अण्डजाः, जरायुजाश्चाऽण्डजाश्च पोताश्च जरायुजाण्डजपोताः । पोतजा इत्ययुक्तम्; अर्थभेदाभावात् । ४ । केचित् पोतजा इति पठन्ति; तदयुक्तम्; ०५कुतः ? अर्थभेदाभावात् । न हि पोते कश्चिदन्यो जातोऽस्ति । आत्मा पोतज इति चेत्; न; तत्परिणामात् । ५ । स्यान्मतम् — आत्मा पोते जातः पोतज इत्यर्थभेदोऽस्तीति ? तन्न; किं कारणम् ? तत्परिणामात् । आत्मैव पोतपरिणामेन परिणतः पोत इत्युच्यते, न पृथगात्मनः पोतो नाम कश्चिदस्ति जरायुवत् । पोतोऽजनिष्ट पोतज इति चेत्; अर्थविशेषो नास्ति । १०जरायुजग्रहणमादावभ्यर्हितत्वात् । ६ । जरायुजग्रहणमादौ क्रियते । कुतः ? अभ्यर्हितत्वात् । कथमभ्यर्हितत्वम् ? क्रियारम्भशक्तियोगात् । ७ । अण्डजपोतासाधारण्यो हि भाषाध्ययनादयः क्रिया जरायु- जेषु दृश्यन्ते । केषाञ्चिन्महाप्रभावत्वात् । ८ । तत्र हि जाताः केचन चक्रधरवासुदेवादयो महाप्रभावा १५भवन्ति । किञ्च, मार्गफलाभिसंबन्धात् । ९ । सम्यर्ग्दशनादिमार्गफलेन मोक्षसुखेन चाभिसंबन्धो नान्येषा — मित्यभ्यर्हितत्वम् । तदनन्तरमण्डजग्रहणं पोतेभ्योऽभ्यर्हितत्वात् । १० । तदनन्तरमण्डजग्रहणं क्रियते । कुतः ? पोतेभ्योऽभ्यर्हितत्वात् । अण्डजेषु हि केषुचित् शुकसारिकादयोऽक्षरोच्चारणादिषु क्रियासु २०कुशला भवन्तीत्यभ्यर्हिताः पोतेभ्यः । उद्देशवन्निर्देश इति चेत्; न; गौरवप्रसङ्गात् । ११ । स्यान्मतम् — उद्देशवन्निर्देशेन भवित- व्यमिति संमूर्च्छनजानां प्राग्ग्रहणं कर्तव्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? गौरवप्रसङ्गात् । यदि हि संमूर्च्छनजनिर्देश आदौ क्रियते शास्त्रस्य गौरवं स्यात् — एकद्वित्रिचतुरिन्द्रियाणां पञ्चे- न्द्रियाणां तिरश्चां मनुष्याणां च केषाञ्चित्संमूर्च्छनमिति, अतो गर्भजौपपादिकानुक्त्वा २५‘शेषाणां संमूर्च्छनम्’ इति लघुनोपायेन निर्देक्ष्यामीत्युद्देशक्रमोऽतिक्रान्तः । सिद्धे विधिरवधारणार्थः । १२ । जरायुजादीनां सामान्येन सिद्धे गर्भजन्मसंबन्धे पुन- र्विधिरारभ्यमाणो नियमार्थः, जरायुजाण्डजपोतानामेव गर्भ इति । अथ नियमार्थे आरम्भे सति जरायुजाण्डजपोतानां गर्भ एवेति नियमः कस्मान्न भवति ? उत्तरत्र शेषाणामिति वचनात् । यद्यमीषां जरायुजाण्डजपोतानां गर्भोऽवध्रियते, अथोपपादः खलु केषां भवतीति ? ३०अत आह — १४५ देवनारकाणामुपपादः ॥ ३४ ॥ देवादिगत्युदय एवास्य जन्मेति चेत्; न; शरीरनिर्वर्तकपुद्गलाभावात् । १ । स्यादेतत् — मनुष्यस्तैर्यग्योनो वा छिन्नायुः कार्मणकाययोगस्थो देवादिगत्युदयाद् देवादिव्यपदेशभागिति ०५कृत्वा तदेवास्य जन्मेति मतमिति; तन्न; किं कारणम् ? शरीरनिर्वर्तकपुद्गलाभावात् । देवादिशरीरनिर्वृत्तौ हि देवादिजन्मेष्टम्, तस्यां चावस्थायामनाहारकत्वान्न देवादिशरीरनि — र्वृत्तिरस्ति तत उपपादो जन्म युक्तम्, तच्च देवनारकाणामिति । निर्दिष्टजन्मभेदेभ्यो जरायुजादिभ्योऽन्येषां किं जन्म इति ? अत आह — शेषाणां सम्मूर्च्छनम् ॥ ३५ ॥ १०उभयत्र नियमः पूर्ववत् । १ । उभयोरपि योगयोः पूर्ववन्नियमो वेदितव्यः, देवनारकाणा — मेवोपपादः, शेषाणामेव संमूर्च्छनं नोक्तानामिति । कथं पुनर्ज्ञायते पूर्वत्र जन्मनियमो न जन्मवन्नियम इति ? शेषग्रहणात् पूर्वत्र जन्मनियमः । २ । इह शेषग्रहणाज्ज्ञायते पूर्वत्र जन्मनियम इति । जरायुजाण्डजपोतानामेव गर्भो देवनारकाणामेवोपपाद इत्यवधारणे गर्भोपपादजन्मनी नियते, १५जरायुजादयो न नियतास्तेषां सम्मूर्च्छनमपि प्राप्तमतः शेषग्रहणं क्रियते ‘शेषाणामेव संमूर्च्छनं नोक्तानाम्’ इत्यवधारणार्थः । यदि हि जन्मवतां नियमः स्यात् जरायुजाण्डजपोतानां गर्भ एव देवनारकाणामुपपाद एवेति गर्भोपपादयोरनवधारणात् यत्र सम्मूर्च्छनं चान्यच्चास्ति तत्र सम्मूर्च्छनमेवेति नियमाच्छेषग्रहणमनर्थकं स्यात् । आह — इदं सूत्रमनर्थकम् । कथम् ? पूर्वयोर्योगयोरुभयतो नियमे सति जरायुजादीनां गर्भो- २०पपादयोश्चाऽसति व्यभिचारे, शेषाणामेव सम्मूर्च्छनमुत्सर्गोऽवतिष्ठते इति । उच्यते — स एवो- भयतो नियमो दुर्लभः, यत्तस्यैकत्वात्, अतोऽन्यतरनियम एवाश्रयितव्यः, तस्मिंश्च सति सूत्र- मिदमारब्धव्यम् । तेषां पुनः संसारिणां त्रिविधजन्मनामाहितबहुविकल्पनवयोनिभेदानां शुभाशुभनाम- कर्मनिर्वर्तितानि बन्धफलानुभवनाधिष्ठानानि शरीराणि कानीति ? अत आह — २५औदारिकवैक्रियिकाहारकतैजसकार्मणानि शरीराणि ॥ ३६ ॥ शीर्यन्त इति शरीराणि । १ । घटाद्यतिप्रसङ्ग इति चेत्; न; नामकर्मनिमित्तत्वाभावात् । २ । यदि शीर्यन्त इति शरीराणि घटादीनामपि विशरणमस्तीति शरीरत्वमतिप्रसज्येत; तन्न; किं कारणम् ? नामकर्मनिमित्त- त्वाभावात् । शरीरनामकर्मोदयाच्छरीरम्, न च घटादिषु सोऽस्तीति नास्त्यतिप्रसङ्गः । ३०विग्रहाभाव इति चेत्; न; रूढिशब्देष्वपि व्युत्पत्तौ क्रियाश्रयात् । ३ । स्यान्मतम् — यदि शरीरनामकर्मोदयाच्छरीरव्यपदेशः ‘शीर्यन्त इति शरीराणि’ इति विग्रहो नोपपद्यत इति; तन्न; किं कारणम् ? रूढिशब्देष्वपि व्युत्पत्तौ क्रियाश्रयात् । यथा ‘गच्छतीति गौः’ इति विगृह्यते, एवं ‘शीर्यन्त इति शरीराणि’ इति विग्रहो भवति । १४६ शरीरत्वादिति चेत्; न; तदभावात् । ४ । स्यान्मतम् — शरीरत्वं नाम सामान्यविशेषोऽस्ति, तद्योगाच्छरीरं न नामकर्मोदयादिति; तन्न; किं कारणम् ? तदभावात् । ‘अतत्स्वभावे ऽनवधारणप्रसङ्गोऽग्निवत्’ इत्येवमादिना अर्थान्तरभूतजातिसंबन्धकल्पना प्रतिविहितेति नास्ति शरीरत्वम् । ०५उदारात् स्थूलवाचिनो भवे प्रयोजने वा ठञ् । ५ । उदारं स्थूलमिति यावत्, ततो भवे प्रयो — जने वा ठञि औदारिकमिति भवति । विक्रियाप्रयोजनं वैक्रियिकम् । ६ । अष्टगुणैश्वर्ययोगादेकानेकाणुमहच्छरीरविविधकरणं विक्रिया, सा प्रयोजनमस्येति वैक्रियिकम् । आह्रियते तदित्याहारकम् । ७ । सूक्ष्मपदार्थनिर्ज्ञानार्थमसंयमपरिजिहीर्षया च प्रमत्तसंय- १०तेनाह्रियते निर्वर्त्यते तदित्याहारकम् । तेजोनिमित्तत्वात्तैजसम् । ८ । यत्तेजोनिमित्ते तत्तैजसमिदम्, तेजसि भवं वा तैजस- मित्याख्यायते । कर्मणामिदं कर्मणां समूह इति वा कार्मणम् । ९ । कर्मणामिदं कार्यं कर्मणां समूह इति वा कथञ्चिद्भेदविवक्षोपपत्तेः कार्मणमिति व्यपदिश्यते । १५सर्वेषां कार्मणत्वप्रसङ्ग इति चेत्; न; प्रतिनियतौदारिकादिनिमित्तत्वात् । १० । स्यान्मतम्- यदि कर्मणामिदं कर्मणां समूह इति वा कार्मणमित्युच्यते सर्वेषामपि तत्तुल्यमित्यौदारिका- दीनामपि कार्मणत्वप्रसङ्ग इति; तन्न; किं कारणम् ? प्रतिनियतौदारिकादिनिमित्तत्वात् । औदारिकशरीरनामादीनि हि प्रतिनियतानि कर्माणि सन्ति तदुदयभेदाद्भेदो भवति । तत्कृतत्वेऽप्यन्यत्वदर्शनात् घटादिवत् । ११ । यथा मृत्पिण्डकारणाविशेषेऽपि घटशरावादीनां २०संज्ञास्वालक्षण्यादिभेदाद्भेदः तथा कर्मकृतत्वाविशेषेऽपि औदारिकादीनां संज्ञादिभेदाद्भेदोऽवसेयः । तत्प्रणालिकया चाभिनिष्पत्तेः । १२ । कार्मणशरीरप्रणालिकया चौदारिकादीनामभिनि- ष्पत्तिः, अतः कार्यकारणभेदान्न सर्वेषां कार्मणत्वम् । किञ्च, विस्रसोपचयेन व्यवस्थानात् क्लिन्नगुडरेणुश्लेषवत् । १३ । यथा वैस्रसिकपरिणामात् क्लिन्ने गुडे रेणूनामुपश्लिष्टानामवस्थानं तथा कार्मणेऽप्यौदारिकादीनां वैस्रसिकोपचयेना- २५वस्थानमिति नानात्वं सिद्धम् । कार्मणमसत् निमित्ताभावादिति चेत्; न; निमित्तनिमित्तिभावात्तस्यैव प्रदीपवत् । १४ । स्यादेतत् — न कार्मणं नाम शरीरमस्ति । कुतः ? निमित्ताभावात् । यस्य च निमित्तं नास्ति तदसत् यथा खरविषाणमिति; तन्न; किं कारणम् ? तस्यैव निमित्तनिमित्तिभावात् प्रदीपवत् । यथा प्रदीपात्मैवात्मप्रकाशनात् प्रकाश्यः प्रकाशकश्च तथा कार्मणमेवात्मनो निमित्तं निमित्ति ३०चेति सिद्धम् । मिथ्यादर्शनादिनिमित्तत्वाच्च । १५ । न कार्मणस्य निमित्तं नास्ति । किं तर्हि निमित्तम् ? मिथ्यादर्शनादि । ततोऽसिद्धमेतत् — ‘निमित्ताभावात्’ इति । १४७ इतरथा ह्यनिर्मोक्षप्रसङ्गः । १६ । यदि कार्मणमनिमित्तमिति गृह्येत; अनिर्मोक्षः स्यात्, अहेतुंकस्य विनाशहेतुत्वाभावात् । अशरीरं विशरणाभावादिति चेत्; न; उपचयापचयधर्मत्वात् । १७ । स्यादेतत् — यथौदारि — कादि शीर्यत इति शरीरं न तथा कार्मणं शीर्यत इत्यशरीरत्वमस्येति; तन्न; किं कारणम् ? ०५उपचयापचयधर्मत्वात् । निमित्तवशाद्धि कर्मायव्ययौ सततं स्त इति विशरणमस्त्येव । तद्ग्रहणमादाविति चेत्; न; तदनुमेयत्वात् । १८ । स्यादेतत् — कार्मणग्रहणमादौ कर्तव्यम् । कुतः ? तदधिष्ठानत्वादितरेषामिति ? तन्न; किं कारणम्; तदनुमेयत्वात् । यथा घटादिका- र्योपलब्धेः परमाण्वनुमानं तथौदारिकादिकार्योपलब्धेः कार्मणानुमानम् *“कार्यलिङ्गं हि कारणम्”[आप्तमीº श्लोº ६८] इति । १०तत एव कर्मणो मूर्तिमत्त्वं सिद्धम् । १९ । यस्मात् मूर्तिमदस्य कार्यं तत एव कर्मणः कार- णस्य मूर्तिमत्त्वं सिद्धम् । न ह्यमूर्तेनात्मगुणेन निष्क्रियेणाऽदृष्टेन मूर्तिमतः क्रियावतो द्रव्य- स्यारम्भो युक्त इति । औदारिकग्रहणमादावतिस्थूलत्वात् । २० । अतिस्थूलमिदमौदारिकमिन्द्रियग्राह्यत्वात्, ततोऽस्य ग्रहणमादौ क्रियते । १५उत्तरेषां क्रमः सूक्ष्मक्रमप्रतिपत्त्यर्थः । २१ । उत्तरेषां वैक्रियिकादीनां पाठक्रमः सूक्ष्मक्रम — प्रतिपत्त्यर्थो वेदितव्यः । वक्ष्यते हि ‘परं परं सूक्ष्मम्’ इति । यथौदारिकस्येन्द्रियैरुपलब्धिस्तथेतरेषां कस्मान्न भवतीति ? अत आह — परं परं सूक्ष्मम् ॥ ३७ ॥ परशब्दस्यानेकार्थत्वे विवक्षातो व्यवस्थार्थगतिः । १ । परशब्दोऽयमनेकार्थवचनः । क्वचि- २०द्व्यवस्थायां वर्तते — यथा पूर्वः पर इति । क्वचिदन्यार्थे वर्तते — यथा परपुत्रः परभार्येति अन्य- पुत्रोऽन्यभार्येति गम्यते । क्वचित्प्राधान्ये वर्तते — यथा परमियं कन्या अस्मिन् कुटुम्बे प्रधानमिति गम्यते । क्वचिदिष्टार्थे वर्तते — यथा परं धाम गत इष्टं धाम गत इत्यर्थः । तत्रेह विवक्षातो व्यवस्थार्थो गृह्यते । पृथग्भूतानां शरीराणां सूक्ष्मगुणेन वीप्सानिर्देशः । २ । संज्ञा-लक्षण-प्रयोजनादिभिः २५पृथग्भूतानां शरीराणां सूक्ष्मगुणेन वीप्सानिर्देश क्रियते ‘परं परम्’ इति । यदि परं परं सूक्ष्मं प्रदेशतोऽपि नूनं परं परं हीनमिति विपरीतप्रतिपत्तिनिवृत्त्यर्थमाह — प्रदेशतोऽसंख्येयगुणं प्राक् तैजसात् ॥ ३८ ॥ प्रदेशाः परमाणवः । १ । प्रदिश्यन्ते इति प्रदेशाः परमाणवः, ते हि घटादिष्ववयवत्वेन प्रदिश्यन्ते । प्रदिश्यन्ते एभिरिति वा प्रदेशाः, तैर्हि आकाशादीनां क्षेत्रादिविभागः प्रदिश्यते । ३०प्रदेशेभ्यः प्रदेशतः *“अपादानेऽहीयरुहोः”[जैनेन्द्रº ४ । २ । ५०] इति तसिः । प्रदेशैर्वा प्रदेशतः तसि प्रकरणे *“आद्यादिभ्य उपसंख्यानम्”[जैनेद्रº वाº ४ । २ । ४९] इति तसिः । संख्यानातीतोऽसंख्येयः । २ । संख्यानं गणनमतीतो यः सोऽसंख्येयः, असंख्येयो गुणोऽस्य तदिदमसंख्येयगुणम् । १४८ परं परमित्यनुवृत्तेः प्राक् तैजसादिति वचनम् । ३ । ‘परं परम्’इत्यनुवर्तते, तेन आकार्मणाद- संख्येयगुणत्वे प्राप्ते मर्यादानिर्णयार्थं प्राक् तैजसादित्युच्यते । प्रदेशत इति विशेषणमवगाहक्षेत्रनिवृत्त्यर्थम् । ४ । प्रदेशतः परं परमसंख्येयगुणं नावगा — हक्षेत्रत इत्येतस्य प्रतिपत्त्यर्थं ‘प्रदेशतः’ इति विशेषणमुपादीयते । तेनैतदुक्तं भवति — औदा- ०५रिकाद्वैक्रियिकमसंख्येयगुणप्रदेशं वैक्रियिकादाहारकमसंख्येयगुणप्रदेशमिति । को गुणकारः ? पल्योपमस्यासंख्येयभागः । उत्तरोत्तरस्य महत्त्वप्रसङ्ग इति चेत्; न; प्रचयविशेषादयःपिण्डतूलनिचयवत् । ५ । स्यान्मतम् — यद्युत्तरोत्तरमसंख्येयगुणप्रदेशं परिमाणमहत्त्वेनापि भवितव्यमिति ? तन्न; किं कारणम् ? प्रचयविशेषादयःपिण्डतूलनिचयवत् । यथा अयःपिण्डस्य बहुप्रदेशत्वेऽपि अल्पपरि — १०माणत्वं तूलनिचयस्य चाल्पप्रदेशत्वेऽपि महापरिमाणत्वं प्रचयविशेषात्, तथा उत्तरस्य शरीर- स्यासंख्येयगुणप्रदेशत्वेऽपि अल्पपरिमाणत्वं बन्धविशेषाद्वेदितव्यम् । उक्तं प्राक् तैजसात् परं परमसंख्येयगुणमिति, अथोत्तरयोः किं समप्रदेशत्वमुतास्ति कश्चिद्विशेषः ? अस्तीत्याह — अनन्तगुणे परे ॥ ३९ ॥ १५प्रदेशत इत्यनुवर्तते । तेनैवमभिसम्बन्धः क्रियते आहारकात्तैजसं प्रदेशतोऽनन्तगुणं तैज- सात् कार्मणं प्रदेशतोऽनन्तगुणमिति । को गुणकारः ? अभव्यानामनन्तगुणः सिद्धानामनन्तभागः । अनन्तगुणत्वादुभयोस्तुल्यत्वमिति चेत्; न; अनन्तस्यानन्तविकल्पत्वात् । १ । स्यादेतत्- अनन्तगुणत्वादुभयोस्तैजसकार्मणयोस्तुल्यत्वमिति; तन्न; किं कारणम् ? अनन्तस्यानन्त- विकल्पत्वात् । अनन्तो ह्यनन्तविकल्पः संख्येयस्य संख्येयविकल्पवत् । २०आहारकादुभयोरनन्तगुणत्वमिति चेत्; न; परं परमित्यभिसंबन्धात् । २ । स्यान्मतम् — आहा — रकादुभयोरनन्तगुणत्वमेव गम्यते न तैजसात् कार्मणस्यानन्तगुणत्वम्, अतस्तयोस्तुल्यप्रदेशत्वं प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? परं परमित्यभिसंबन्धात् परं परमनन्तगुणमिति गम्यते । परस्मिन् सत्यारातीयस्यापरत्वात् परापर इति निर्देशः । ३ । परं कार्मणं तस्मिन् सति तैजसमपरं भवत्यतः परापरे इति निर्देशो न्याय्यः । २५न वा; बुद्धिविषयव्यापारात् । ४ । न वैष दोषः । किं कारणम् ? बुद्धिविषयव्यापारात् । न शब्दोच्चारणक्रमेण तैजसकार्मणयोः परव्यपदेशः । किं तर्हि ? बुद्ध्या तैजसकार्मणे तिर्यग्व्यवस्थाप्य आहारकात् परे इति व्यपदेशः । व्यवहिते वा परशब्दप्रयोगात् । ५ । अथवा व्यवहिते परशब्दप्रयोगो दृश्यते यथा परा पाटलिपुत्रात् मथुरेति, तथा आहारकात्तैजसस्य परत्वम्, तैजसेन व्यवहितस्यापि कार्मणस्य ३०परत्वमिति । बहुद्रव्योपचितत्वात्तदुपलब्धिप्रसङ्ग इति चेत्; न; उक्तत्वात् । ६ । स्यादेतत् — बहुद्रव्यो- पचितत्वात् तैजसकार्मणयोरुपलब्धिः प्राप्नोतीति ? तन्न; किं कारणम् ? उक्तत्वात् । उक्तमेतत् — प्रचयविशेषात् सूक्ष्मपरिणाम इति । १४९ तत्रैतत् स्यात् — शल्यकवन्मूर्तिमद्द्रव्योपचितत्वात् संसारिणो जीवस्याभिप्रेतगति — निरोधप्रसङ्ग इति; तन्न; किं कारणम् ? यस्मादुभे अप्येते — अप्रतीघाते ॥ ४० ॥ प्रतीघातो मूर्त्यन्तरेण व्याघातः । १ । मूर्तिमतो मूर्त्यन्तरेण व्याघातः प्रतीघात ०५इत्युच्यते । तदभावः सूक्ष्मपरिणामादयःपिण्डे तेजोऽनुप्रवेशवत् । २ । यथा अयःपिण्डस्यान्तःसूक्ष्मप- रिणामात्तेजोऽनुप्रवेशो दृष्टस्तथा तैजसकार्मणयोरपि नास्ति वज्रपटलादिषु व्याघात इत्य- प्रतीघाते इत्युच्यते । वैक्रियिकाहारकयोरप्यप्रतीघात इति चेत्; न; सर्वत्र विवक्षितत्वात् । ३ । स्यान्मतम् — १०वैक्रियिकाहारकयोरपि प्रतीघातो नास्ति सूक्ष्मपरिणामादेव, तत्र किमुच्यते तैजसकार्मणे एवाप्रतीघाते इति ? तन्न; किं कारणम् ? सर्वत्र विवक्षितत्वात् । आलोकान्तात् सर्वत्र तैजसकार्मणयोर्नास्ति प्रतीघात इत्ययं विशेषो विवक्षितः, वैक्रियिकाहारकयोस्तु न तथा, अस्ति प्रतीघातः । आह किमेतावानेव विशेष आहोस्वित् कश्चिदन्योऽप्यस्ति इति ? अत आह — १५अनादिसम्बन्धे च ॥ ४१ ॥ अथवा, अनादित्वादात्मनः शरीरस्यादिमत्वाद्विकरणस्य आदिशरीरसम्बन्धः किं कृतः इति ? अत आह — अनादिसम्बन्धे चेति । चशब्दः किमर्थः ? चशब्दो विकल्पार्थः । १ । चशब्दो विकल्पार्थो वेदितव्यः, अनादिसंबन्धे सादिसंबन्धे चेति । कथमिति चेत् ? उच्यते — २०बन्धसन्तत्यपेक्षया अनादिः सम्बन्धः सादिश्च विशेषतो बीजवृक्षवत् । २ । यथा वृक्षो बीजादुत्पन्नः, तच्च बीजमपरस्माद् वृक्षात्, स चापरस्माद्बीजादिति कार्यकारणसंबन्धसामान्या — पेक्षया अनादिसंबन्धः, अस्माद् बीजादयं वृक्षोऽस्माच्च वृक्षादिदं बीजमिति विशेषापेक्षया सादिः । एवं तैजसकार्मणयोरपि पौनर्भविकनिमित्तनैमित्तिकसन्तत्यपेक्षया अनादिसंबन्धः, विशेषापेक्षया सादिरिति । २५एकान्तेनादिमत्त्वे अभिनवशरीरसंबन्धाभावो निर्निमित्तत्वात् । ३ । यस्यैकान्तेनादिमान् शरीरसंबन्धः तस्य प्रागात्यन्तिकीं शुद्धिमादधतो जीवस्याभिनवशरीरसंबन्धो न स्यात् । कुतः ? निर्निमित्तत्वात् । मुक्तात्माभावप्रसङ्गश्च । ४ । यद्येकान्तेन सादिसंबन्धः; यथा आदिशरीरमकस्मात् संबध्यते एवं मुक्तात्मनोऽप्याकस्मिकशरीरसंबन्धः स्यादिति मुक्तात्माभावप्रसङ्गः स्यात् । ३०एकान्तेनानादित्वे चानिर्मोक्षप्रसङ्गः । ५ । अथैकान्तेनानादित्वं कल्प्यते; एवमपि यस्या — नादित्वं तस्यान्तोऽपि नास्तीत्याकाशवत् कार्यकारणसंबन्धाभावात्, ततश्चानिर्मोक्षः प्रसजति । १५० ननु चानादेरपि बीजवृक्षसन्तानस्याग्निसम्बन्धे सत्यन्तो दृष्टः; न; तस्यैकान्तेनाऽनादित्वा- भावात् । बीजवृक्षौ हि विशेषापेक्षया आदिमन्ताविति । तस्मात् साधूक्तं केनचित्प्रकारेण अनादिः सबन्धः, केनचित्प्रकारेणादिमानिति । त एते तैजसकार्मणे किं कस्यचिदेव भवतः उताऽविशेषेणेति ? अत आह — ०५सर्वस्य ॥ ४२ ॥ सर्वशब्दो निरवशेषवाची । १ । निरवशेषस्य संसारिणो जीवस्य ते द्वे अपि शरीरे भवत इत्यर्थः । संसरणधर्मसामान्यादेकवचननिर्देशः । २ । संसरणधर्मसामान्ययोगादेकवचननिर्देशः क्रियते । यदि हि कस्यचित् संसारिणस्ते न स्यातां संसारित्वमेवास्य न स्यात् । १०अविशेषाभिधानात्तैरौदारिकादिभिः सर्वस्य संसारिणो यौगपद्येन संबन्धप्रसङ्गे संभवि- शरीरप्रदर्शनार्थमिदमुच्यते — तदादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्नाचतुर्भ्यः ॥ ४३ ॥ तद्ग्रहणं प्रकृतशरीरद्वयप्रतिनिर्देशार्थम् । १ । प्रकृते द्वे शरीरे तैजसकार्मणे, तत्प्रतिनि — र्देशार्थं तदित्युच्यते । १५आदिशब्देन व्यवस्थावाचिना शरीरविशेषणम् । २ । पूर्वसूत्रे व्यवस्थितानां शरीराणा- मानुपूर्व्यप्रतिपादनेन आदिशब्देन विशेषणं क्रियते, ते आदिर्येषां तानीमानि तदादीनीति । पृथक्त्वादेव तेषां भाज्यग्रहणमनर्थकमिति चेत्; न; एकस्य द्वित्रिचतुःशरीरसंबन्ध — विभागोपपत्तेः । ३ । स्यान्मतम् — भाज्यानि पृथक् कर्तव्यानीत्यर्थः, तान्यौदारिकादीनि परस्परत आत्मनश्च पृथग्भूतान्येव लक्षणभेदादतो भाज्यग्रहणमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? २०एकस्य द्वित्रिचतुःशरीरसंबन्धविभागोपपत्तेः । कस्यचिदात्मनो द्वे तैजसकार्मणे, अपरस्य त्रीणि औदारिकतैजसकार्मणानि वैक्रियिकतैजसकार्मणानि वा, अन्यस्य चत्वारि औदारिकाऽऽहारक- तैजसकार्मणानीति विभागः क्रियते । युगपदिति कालैकत्वे । ४ । ‘युगपत्’ इत्ययं निपातः कालैकत्वे द्रष्टव्यः, एकस्मिन् काले । कालभेदे तु पञ्चापि भवन्त्येव । २५आङ्भिविध्यर्थः । ५ । आङ्यमभिविध्यर्थो द्रष्टव्यः, तेन चत्वार्यपि कस्यचिद्भवन्ति । मर्यादायां सत्यां चत्वारि न स्युः । अथ पञ्च युगपत् कस्मान्न भवन्तीति ? वैक्रियिकाहारकयोर्युगपदसंभवात् पञ्चाभावः । ६ । यस्य संयतस्याहारकं न तस्य वैक्रि — यिकम्, यस्य देवस्य नारकस्य वा वैक्रियिकं न तस्याहारकमिति युगपत् पञ्चानामसंभवः । पुनरपि तेषां शरीराणां विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह — १५१ निरुपभोगमन्त्यम् ॥ ४४ ॥ सूत्रक्रमापेक्षया अन्ते भवमन्त्यं कार्मणम्, निरुपभोगमिति वचनात् अर्थादापन्नमेतदित- राणि सोपभोगानीति । ०५कर्मादाननिर्जरासुखदुःखानुभवनहेतुत्वात् सोपभोगमिति चेत्; न; विवक्षितापरिज्ञा- नात् । १ । स्यान्मतम् — कार्मणकाययोगेन कर्मादत्ते निर्जरयति च, सुखदुःखं चानुभवति, ततः सोप- भोगमेव न निरुपभोगमिति ? तन्न; किं कारणम् ? विवक्षितापरिज्ञानात् । विवक्षितमुप- भोगमपरिज्ञाय परेणेदं चोदितम् । कोऽसौ विवक्षित उपभोगः ? इन्द्रियनिमित्तशब्दाद्युपलब्धिरुपभोगः । २ । इन्द्रियप्रणालिकया शब्दादीनामुपलब्धिरुप- १०भोग इत्युच्यते । विग्रहगतौ सत्यामपीन्द्रियोपलब्धौ द्रव्येन्द्रियनिर्वृत्त्यर्थाभावात् शब्दादिविष- यानुभवाभावान्निरुपभोगं कार्मणमिति कथ्यते । ननु तैजसमपि निरुपभोगं तत्र किमुच्यते निरुपभोगमन्त्यमिति ? अत आह- तैजसस्य योगनिमित्तत्वाभावादनधिकारः । ३ । तैजसं शरीरं योगनिमित्तमपि न भवति ततोऽस्योपभोगविचारेऽनधिकारः । ततो योगनिमित्तेषु शरीरेष्वन्त्यं निरुपभोगं सोपभोगानीत — १५राणीत्ययमर्थोऽत्र विवक्षितः । तत्राम्नातलक्षणेषु जन्मस्वमूनि शरीराणि प्रादुर्भावमापद्यमानानि किमविशेषेण भवन्ति उत कश्चिदस्ति प्रतिविशेषः ? अस्तीत्याह — गर्भसम्मूर्च्छनजमाद्यम् ॥ ४५ ॥ सूत्रक्रमापेक्षया आदौ भवमाद्यमौदारिकमित्यर्थः । यद् गर्भजं यच्च संमूर्च्छनजं तत्सर्व — २०मौदारिकं द्रष्टव्यम् । तदनन्तरं यन्निर्दिष्टं तत्कस्मिन् जन्मनीति ? अत आह — औपपादिकं वैक्रियिकम् ॥ ४६ ॥ उपपादे भवमौपपादिकम्, अध्यात्मादित्वात् इकः । यदौपपादिकं तत्सर्वं वैक्रियिकं वेदितव्यम् । २५यद्यौपपादिकं वैक्रियिकमनौपपादिकस्य वैक्रियिकत्वाभाव इति ? अत आह — लब्धिप्रत्ययं च ॥ ४७ ॥ वैक्रियिकमित्यभिसंबध्यते । प्रत्ययशब्दस्यानेकार्थत्वे विवक्षातः कारणगतिः । १ । अयं प्रत्ययशब्दोऽनेकार्थः । क्वचि- ज्ज्ञाने वर्तते, यथा अर्थाभिधानप्रत्यया इति । क्वचित्सत्यतायां वर्तते, प्रत्ययं कुरु सत्यं कुर्वि- ३०त्यर्थः । क्वचित्कारणे वर्तते मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषाययोगाः प्रत्यया इति । तत्रेह विवक्षातः कारणपर्यायवाची वेदितव्यः । तपोविशेषर्द्धिप्राप्तिर्लब्धिः । २ । तपोविशेषाद् ऋद्धिप्राप्तिर्लब्धिरित्युच्यते । लब्धिः प्रत्ययो यस्य तल्लब्धिप्रत्ययम् । अथ लब्ध्युपपादयोः को विशेषः ? १५२ निश्चयकादाचित्ककृतो विशेषो लब्ध्युपपादयोः । ३ । उपपादो हि निश्चयेन भवति जन्मनिमित्तत्वात्, लब्धिस्तु कादाचित्की जातस्य सत उत्तरकालं तपोविशेषाद्यपेक्षत्वादिति, अयमनयोर्विशेषः । सर्वशरीराणां विनाशित्वाद्वैक्रियिकविशेषानुपपत्तिरिति चेत्; न; विवक्षितापरिज्ञानात् । ४ । ०५स्यान्मतम् — विक्रिया विनाशः, सा च सर्वशरीराणां साधारणी मुहुर्मुहुरुपचयापचयधर्मत्वादु- च्छेदाच्च, ततो न वैक्रियिके कश्चिद्विशेषोऽस्तीति ? तन्न; किं कारणम् ? विवक्षितापरि- ज्ञानात् । नात्र विक्रियेति विनाशो विवक्षितः । किं तर्हि ? विविधकरणं विक्रिया । सा द्वेधा- एकत्वविक्रिया पृथक्त्वविक्रिया चेति । तत्रैकत्वविक्रिया स्वशरीरादपृथग्भावेन सिंहव्याघ्रहंसकु- ररादिभावेन विक्रिया । पृथक्त्वविक्रिया स्वशरीरादन्यत्वेन प्रासादमण्डपादिविक्रिया । सा १०उभयी च विद्यते भवनवासिव्यन्तरज्योतिष्ककल्पवासिनाम् । वैमानिकानाम् आसर्वार्थसिद्धेः प्रशस्तरूपैकत्वविक्रियैव । नारकाणां त्रिशूलचक्रासिमुद्गरपरशुभिण्डिवालाद्यनेकायुधैकत्ववि- क्रिया न पृथक्त्वविक्रिया आ षष्ठ्याः । सप्तम्यां महागोकीटकप्रमाणलोहितकुन्थुरूपैकत्वविक्रिया, नानेकप्रहरणविक्रिया, न च पृथक्त्वविक्रिया । तिरश्चां मयूरादीनां कुमारादिभावं प्रति- विशिष्टैकत्वविक्रिया न पृथक्त्वविक्रिया । मनुष्याणां तपोविद्यादिप्राधान्यात् प्रतिविशिष्टैकत्व- १५पृथक्त्वविक्रिया । किमेतदेव लब्ध्यपेक्षमुतान्यदप्यस्ति इति ? अत आह — तैजसमपि ॥ ४८ ॥ ननु च वैक्रियिकानन्तरमाहारकं वक्तव्यम्, अकालप्राप्तं तैजसं किमर्थमिहोच्यते ? लब्धिप्रत्ययापेक्षार्थं तैजसग्रहणम् । १ । लब्धिप्रत्ययमित्यनुवर्तते, तदभिसमीक्ष्येह तैज — २०सग्रहणं क्रियते । वैक्रियिकानन्तरं यदुपदिष्टं तस्य स्वरूपनिर्धारणार्थं स्वामिनिदर्शनार्थं चाह — शुभं विशुद्धमव्याघाति चाहारकं प्रमत्तसंयतस्यैव ॥ ४९ ॥ शुभकारणत्वाच्छुभव्यपदेशोऽन्नप्राणवत् ॥ १ ॥ यथा प्राणकारणेषु अन्नेषु प्राणव्यपदेशः ‘अन्नं वै प्राणाः’ इति, तथा शुभकर्मण आहारककाययोगस्य कारणत्वादाहारकं शरीरं २५शुभमित्युच्यते । विशुद्धकार्यत्वाद्विशुद्धाभिधानं कार्पासतन्तुवत् । २ । यथा कार्पासकार्येषु तन्तुषु कार्पास- व्यपदेशः कार्पासास्तन्तव इति । तथा विशुद्धस्य पुण्यकर्मणोऽशबलस्य निरवद्यस्य कार्यत्वाद्वि- शुद्धमित्याख्यायते । उभयतो व्याघाताभावादव्याघाति । ३ । न ह्याहारकशरीरेणान्यस्य व्याघातो नाप्यन्ये- ३०नाहारकस्येत्युभयतो व्याघाताभावादव्याघातीति व्यपदिश्यते । चशब्दस्तत्प्रयोजनसमुच्चयार्थः । ४ । तस्य प्रयोजनसमुच्चयार्थश्चशब्दः क्रियते । तद्यथा १५३ कदाचिल्लब्धिविशेषसद्भावज्ञानार्थं कदाचित्सूक्ष्मपदार्थनिर्धारणार्थं संयमपरिपालनार्थं च भरतैरावतेषु केवलिविरहे जातसंशयस्तन्निर्णयार्थं महाविदेहेषु केवलिसकाशं जिगमिषुरौदारि- केण मे महानसंयमो भवतीति विद्वानाहारकं निर्वर्तयति । आहारकमिति प्रागुक्तस्य प्रत्याम्नायः । ५ । एवं प्रकारमाहारकमित्येतस्य प्रतिपादनार्थं ०५पुनस्तस्य प्रत्याम्नायः क्रियते । प्रमत्तसंयतग्रहणं स्वामिविशेषप्रतिपत्त्यर्थम् । ६ । यदा आहारकशरीरं निर्वर्तयितुमारभते तदा प्रमत्तो भवतीति प्रमत्तसंयतस्येत्युच्यते । इष्टतोऽवधारणार्थमेवकारोपादानम् । ७ । यथैवं विज्ञायते (येत) ‘प्रमत्तसंयतस्यैवाहारकं नान्यस्य’ इति, मैवं विज्ञायि ‘प्रमत्तसंयतस्याहारकमेव’ इति, माभूदौदारिकादिनिवृत्तिरिति । १०एषां शरीराणां परस्परतः संज्ञा-स्वालक्षण्य-स्वकारण-स्वामित्व-सामर्थ्य-प्रमाण-क्षेत्र- स्पर्शन-काला-ऽन्तर-संख्या-प्रदेश-भावा-ऽल्पबहुत्वादिभिर्विशेषोऽवसेयः । ८ । उक्तानुक्तार्थ- संग्रहार्थमिदं वाक्यम् । तत्र संज्ञातोऽन्यत्वमौदारिकादीनां घटपटादिवत् । स्वालक्षण्यान्नानात्वम् — स्थौल्यलक्षणमौदारिकम् । विविधर्द्धिगुणयुक्तविकरणलक्षणं वैक्रियिकम् । दुरधिगमसूक्ष्मपदार्थतत्त्वनिर्णयलक्षणमाहारकम् । शङ्खधवलप्रभालक्षणं तैजसम् । १५तद्द्विविधम् — निःसरणात्मकमितरच्च । औदारिकवैक्रियिकहारकदेहाभ्यन्तरस्थं देहस्य दीप्ति- हेतुरनिःसरणात्मकम् । यतेरुग्रचारित्रस्यातिक्रुद्धस्य जीवप्रदेशसंयुक्तं बहिर्निष्क्रम्य दाह्यं परि- वृत्यावतिष्ठमानं निष्पावहरितफलपरिपूर्णां स्थालीमग्निरिव पचति, पक्त्वा च निर्वर्तते, अथ चिरमवतिष्ठते अग्निनसाद् दाह्योऽर्थो भवति, तदेतन्निःसरणात्मकम् । सर्वकर्मशरीरप्ररो- हणलक्षणं कार्मणम् । २०स्वकारणतोऽन्यत्वम् — औदारिकशरीरनामकारणमौदारिकम्, वैक्रियिकशरीरनामकारणं वैक्रियिकम् । आहारकशरीरनामकारणमाहारकम्, तैजसशरीरनामकारणं तैजसम्, कार्मण- शरीरनामकारणं कार्मणम् । स्वामिभेदादन्यत्वम् — औदारिकं तिर्यङ्मनुष्याणाम्, वैक्रियिकं देवनारकाणाम्, तेजो- वायुकायिकपञ्चेन्द्रियतिर्यङ्मनुष्याणां च केषाञ्चित् । २५आह चोदकः — जीवस्थाने योगभङ्गे सप्तविधकाययोगस्वामिप्ररूपणायाम् *“औदा- रिककाययोगः औदारिकमिश्रकाययोगश्च तिर्यङ्मनुष्याणाम्, वैक्रियिककाययोगो वैक्रियिक- मिश्रकाययोगश्च देवनारकाणाम्”[षट् खंº]उक्तः, इह तिर्यङ्मनुष्याणामपीत्युच्यते; तदिदमार्षविरुद्धमिति; अत्रोच्यते — न, अन्यत्रोपदेशात् । व्याख्याप्रज्ञप्तिदण्डकेषुशरीरभङ्गे — १५४ वायोरौदारिकवैक्रियिकतैजसकार्मणानि चत्वारि शरीराण्युक्तानि मनुष्याणां पञ्च । एवमप्या — र्षयोस्तयोर्विरोधः; न विरोधः; आभिप्रायकत्वात् । जीवस्थाने सर्वदेवनारकाणां सर्वकालं वैक्रि- यिकदर्शनात् तद्योगविधिरित्यभिप्रायः, नैवं तिर्यङ्मनुष्याणां लब्धिप्रत्ययं वैक्रियिकं सर्वेषां सर्वकालमस्ति कादाचित्कत्वात् । व्याख्याप्रज्ञप्तिदण्डकेषु त्वस्तित्वमात्रमभिप्रेत्योक्तम् । ०५आहारकं प्रमत्तसंयतस्य । तैजसकार्मणे सर्वसंसारिणाम् । सामर्थ्यतोऽन्यत्वम् — औदारिकस्य सामर्थ्यं द्वेधा भवगुणप्रत्ययत्वात् । तिर्यङमनुष्याणां सिंहाष्टापदचक्रधरवासुदेवादीनांप्रकृष्टावकृष्टवीर्यदर्शनाद्भवप्रत्ययम् । प्रकृष्टतपोबलानामृषीणां यच्छरीरविकरणसामर्थ्यं तद् गुणप्रत्ययम् । तपःसामर्थ्यं तदिति चेत्; न; औदारिकशरीरादृते तपसः केवलस्य शरीरविकरणसामर्थ्याभावात् । वैक्रियिकस्य सामर्थ्यं मेरुप्रचलनसकलम- १०हीमण्डलोद्वर्तनादि । आहारकस्य सामर्थ्यमप्रतिहतवीर्यता । वैक्रियिकस्याप्यप्रतिहतसामर्थ्यं वज्रपटलादिष्वप्रतिघातदर्शनादिति चेत्; न; इन्द्रसामानिकादीनां प्रकर्षाप्रकर्षदर्शनात्, अनन्तवीर्ययतिना चेन्द्रवीर्यस्य प्रतिघातश्रुतेः सप्रतिघातसामर्थ्यं वैक्रियिकम् । सर्वाणि चाहारक- शरीराणि तुल्यवीर्यत्वादप्रतिहतत्वाच्च अप्रतिघातवीर्याणि । तैजसस्य सामर्थ्यं कोपप्रसादापेक्षं दाहानुग्रहरूपम् । कार्मणस्य सामर्थ्यं सर्वकर्मावकाशदानम् । १५प्रमाणतोऽन्यत्वम् — सर्वजघन्येनाङ्गुलासंख्येयभागप्रमाणं सूक्ष्मनिगोतौदारिकम्, उत्कर्षेण साधिकयोजनसहस्रप्रमाणं नन्दीश्वरवापीपद्मौदारिकम् । वैक्रियिकं मूलशरीरतो जघन्येनारत्नि- प्रमाणं सर्वार्थसिद्धिदेवस्य, उत्कर्षेण पञ्चधनुःशतप्रमाणं तमस्तमःप्रभायां नारकस्य । विक्रिय- योत्कर्षेण जम्बूद्वीपप्रमाणं वैक्रियिकं शरीरं विकरोति देवः । आहारकमरत्निप्रमाणम् । तैजस — कार्मणे जघन्येन यथोपात्तौदारिकशरीरप्रमाणे, उत्कर्षेण केवलिसमुद्घाते सर्वलोकप्रमाणे । २०क्षेत्रतोऽन्यत्वम् — औदारिकवैक्रियिकाहारकाणि लोकस्यासंख्येयभागक्षेत्रे । तैजसकार्मणे लोकस्यासंख्येयभागे असंख्येयेषु वा भागेषु सर्वलोके वा प्रतरलोकपूरणयोः । स्पर्शनतोऽन्यत्वम् — औदारिकादानीम् एकजीवं प्रति वक्ष्यामः । औदारिकेण तिर्यग्भिः सर्वलोकः स्पृष्टः । मनुष्यैः लोकस्यासंख्येयभागः । मूलवैक्रियिकशरीरेण लोकस्यासंख्येयभागा उत्तरवैक्रियिकेणाऽष्टौ चतुर्दशभागा देशोनाः । कथम् ? सौधर्मदेवः स्वपरप्राधान्यादारणाच्युत- २५विहारात् षड्रज्जूर्गच्छति । स्वप्राधान्यात् अध आवालुकपृथिव्या द्वे रज्जू इति । आहारकेण लोकस्यासंख्येयभागं स्पृशति । तैजसकार्मणाभ्यां सर्वलोकम् । कालतोऽन्यत्वम् — एकं जीवं प्रति वक्ष्यामः । मिश्रकं वर्जयित्वौदारिकस्य तिर्यङ्मनुष्याणां जघन्येनान्तर्मुहूर्तः, उत्कर्षेण त्रीणि पल्योपमान्यन्तर्मुहूर्तोनानि । स चान्तर्मुहूर्तोऽपर्याप्तकालः । वैक्रियिकस्य देवान् प्रति मूलवैक्रियिकदेहस्य जघन्येन दशवर्षसहस्राणि अपर्याप्तकालान्तर्मुहूर्तो- ३०नानि, उत्कर्षेण त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि अपर्याप्तकालान्तर्मुहूर्तोनानि । उत्तरवैक्रियिकस्य जघन्य उत्कृष्टश्चाऽन्तर्मुहूर्तः । तीर्थकरजन्मनन्दीश्वरार्हदायतनादिपूजासु कथमिति चेत् ? पुनः पुनर्विकरणात् सन्तत्यविच्छेदः । आहारकस्य कालो जघन्य उत्कृष्टश्चाऽन्तर्मुहूर्तः । तैज — सकार्मणयोः सन्तत्यादेशाद् अभव्यान् प्रत्यनादिरपर्यवसानः कालः, भव्यांश्च कांश्चित् प्रति ये अनन्तेनापि कालेन न सेत्स्यन्ति । ये सेत्स्यन्ति तान् प्रत्यनादिः सपर्यवसानः । एकसमयिकः ३५निषेकं प्रति । तैजसस्य षट्षष्टिसागरोपमाणि । कार्मणस्य कर्मस्थितिः सप्ततिसागरोपम- कोटिकोट्यः । १५५ अन्तरतोऽन्यत्वम् — औदारिकादीनामेकजीवं प्रति वक्ष्यामि । मिश्रकं वर्जयित्वौदारिक- स्यान्तर्मुहूर्तोऽन्तरं जघन्यम् । कतरोऽन्तर्मुहूर्तः ? औदारिकमिश्रकालोऽन्तर्मुहूर्तः । कथम् ? इह चातुर्गतिकः तिर्यङ्मनुष्येषूत्पन्नोऽन्तर्मुहूर्तमपर्याप्तको भूत्वा पर्याप्तकत्वं प्राप्याऽन्तर्मुहूर्तं जीवित्वा मृतः, पुनस्तिर्यङ्मनुष्ययोरन्यतरत्रोत्पन्नः अपर्याप्तिमान्तर्मुहूर्तिकीमनुभूय पर्याप्तको ०५जातः, लब्धमौदारिकान्तरम् । उत्कर्षेण त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि सातिरेकाणि । कथम् ? यो मनुष्यस्त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमायुष्केषु देवेषूत्पद्य स्थितिक्षये प्रच्युतः पुनर्मनुष्येषूत्पद्यते तस्य यो- ऽपर्याप्तिकालस्तेनाधिकानि त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि । वैक्रियिकस्य जघन्यमन्तरमन्तर्मुहूर्तः । कथम् ? मनुष्यस्तिर्यग्वा मृतः दशवर्षसहस्रा- युष्कदेवेषूत्पद्य च्युतः मनुष्येषु तिर्यक्षु चोत्पद्य अपर्याप्तकालमनुभूय पुनर्देवायुर्बद्ध्वा १०उत्पद्यते, लब्धमन्तरम् । वैक्रियिकस्योत्कर्षेणान्तरमनन्तकालः । कथम् ? देवत्वाच्च्युतोऽ- नन्तकालं तिर्यङ्मनुष्येष्वटित्वा देवो जातः, अपर्याप्तकालमनुभूय वैक्रियिकशरीरो दृष्टः, लब्धमन्तरम् । आहारकस्यान्तरं जघन्यमन्तर्मुहूर्तः । प्रमत्तसंयत आहारकं निर्वत्यान्तर्मुहूर्तमाहारकेण स्थितः कृताहारकशरीरकार्य उपसंहृत्य पुनर्लब्धिसन्निधानादन्तर्मुहूर्तमवस्थाय निर्वर्तयतीति १५लब्धमन्तरम् । उत्कर्षेणार्धपुद्गलपरिवर्तः अन्तर्मुहूर्तोनः । कथम् ? योऽनादिमिथ्यादृष्टिः दर्शनमोहमुपशम्योपशमसम्यक्त्वं संयमं च युगपत्प्रतिपन्न उपशमसम्यक्त्वाच्च्युतो वेदक — सम्यक्त्वेनोत्पद्य अन्तर्मुहूर्तं स्थितः सन्नप्रमत्तसंयतस्थाने आहारकं बद्ध्वा ततः प्रमत्तसंयतो निर्वर्त्य मूलशरीरं प्रविश्य मिथ्यात्वं गतः, सोऽर्धपुद्गलपरिवर्तं देशोनमटित्वा मनुष्येषूत्पद्य पूर्वविधिना सम्यक्त्वमुत्पाद्याऽसंयतसम्यग्दृष्टिसंयतासंयतयोरन्यतरत्र दर्शनमोहं क्षपयित्वा २०संयमं प्रतिपद्याप्रमत्त आहारकस्य बन्धकः प्रमत्तो निर्वर्तयतीति लब्धमन्तरम् । अत्र ये प्राथमिकाश्चत्वारोऽन्तर्मुहूर्तास्ते कतरे ? प्रथमो दर्शनमोहोपशमसम्यक्त्वसमानकालसंयमान्त- र्मुहूर्तः । द्वितीयो वेदकसम्यक्त्वान्तर्मुहूर्तः । तृतीय आहारकबन्धान्तर्मुहूर्तः । चतुर्थ आहार- कनिर्वृत्त्यन्तर्मुहूर्तः । एते चत्वार आद्या अन्तर्मुहूर्ताः, उत्तरकालमाहारकशरीरनिर्वृत्त्यन्तर्मुहूर्तः पञ्चमः मूलशरीरं प्रविश्य प्रमत्ताप्रमत्ताभ्यां बहून् वाराननुभवतो बहवोऽन्तर्मुहूर्ता अतोऽधः- २५प्रवृत्तकरणविशुद्ध्या विशुद्धो विश्रान्तः । अपूर्वकरणानिवृत्तिसूक्ष्मसाम्परायक्षींणकषायसयोग्य- योगिनामेकैकोऽन्तमुहूर्तः । इयता कालेन हीनोऽर्धपुद्गलपरिवर्तः । तैजसकार्मणयोर्नास्त्यन्तरं सर्वसंसारिषु सर्वकालं सन्निधानात् । संख्यातोऽन्यत्वम् — औदारिकाण्यसंख्येया लोकाः । वैक्रियिकाण्यसंख्याताः श्रेणयो लोक- प्रतरस्यासंख्येयभागः । आहारकाणि संख्येयानि चतुःपञ्चाशत् । तैजसकार्मणान्यनन्तानि ३०अनन्तानन्तलोकाः । प्रदेशतोऽन्यत्वम् — औदारिकस्यानन्ताः प्रदेशाः अभव्यानामनन्तगुणाः सिद्धानामनन्त — भागाः । एवं शेषाणां चतुर्णामपि शरीराणाम्, अनन्तस्यानन्तविकल्पत्वात्उदुत्तरोत्तराण्य- १५६ धिकानि, आधिक्यपरिमाणं प्रागुक्तम् । भावतोऽन्यत्वम् — औदारिकादिस्वशरीरनामोदयात् सर्वाण्यौदयिकभावानि । अल्पबहुत्वतोऽन्यत्वम् — सर्वतः स्तोकान्याहारकाणि, वैक्रियिकाण्यसंख्येयगुणानि । को गुणाकारः ? असंख्याताः श्रेणयः, लोकप्रतरस्यासंख्येयभागाः । तत औदारिकाणि असंख्येय- ०५गुणानि । को गुणकारः ? असंख्येया लोकाः । तैजसकार्मणान्यनन्तगुणानि । को गुणकारः ? सिद्धानामनन्तगुणाः । आत्माधिश्रितकार्मणनिमित्तविजृम्भितानि शरीराणि बिभ्रतां संसारिणां चातुर्विध्यव- तामिन्द्रियसंबन्धं प्रति विकल्पभाजां प्रति प्राणिनः किं त्रिलिङ्गसन्निधानम् उत लिङ्गनियमः कश्चिदस्तीति ? अत उत्तरं पठति — १०नारकसम्मूर्च्छिनो नपुंसकानि ॥ ५० ॥ धर्मार्थकाममोक्षकार्यनरणान्नराः । १ । धर्मार्थकाममोक्षलक्षणानि कार्याणि नृणन्ति नयन्तीति नराः । नरान् कायन्तीति नरकाणि । २ । शीतोष्णासद्वेद्योदयापादितवेदनया नरान् कायन्ति शब्दायन्त इति नरकाणि । १५नृणन्तीति वा । ३ । अथवा पापकृतः प्राणिन आत्यन्तिकं दुःखं नृणन्ति नयन्तीति नरकाणि । औणादिकः कर्तर्यकः । नरकेषु भवा नारकाः । संमूर्च्छनं संमूर्च्छः, स एषामस्तीति संमूर्च्छिनः । नारकाश्च संमूर्च्छिनश्च नारकसंमूर्च्छिनः । नपुंसकवेदाशुभनामोदयान्नपुंसकानि । ४ । चारित्रमोहविकल्पनोकषायभेदस्य नपुंसक — २०वेदस्याशुभनाम्नश्चोदयान्न स्त्रियो न पुमांस इति नपुंसकानि भवन्ति । नारकसंमूर्च्छिनो नपुंसकान्येवेति नियमः । तत्र हि स्त्रीपुंसविषया मनोज्ञशब्दगन्धरूपरसस्पर्शसंबन्धनिमित्ता स्वल्पापि सुखमात्रा नास्ति । यद्येवमवध्रियते अर्थादापन्नमेतदुक्तेभ्योऽन्ये ये संसारिणः तेषां त्रिलिङ्गत्वमिति, यत्रात्य- न्तनपुं सकलिङ्गस्याभावस्तत्प्रतिपादनार्थमाह — २५न देवाः ॥ ५१ ॥ स्त्रीपुंसविषयनिरतिशयसुखानुभवनाद् देवेषु नपुंसकाभावः । १ । स्त्रैणं पौस्नं च यन्नि- रतिशयं सुखं शुभगतिनामोदयापेक्षं तदेवानुभवन्तीति न तेषु नपुंसकानि सन्ति । तच्चोपरि वक्ष्यते । अथेतरे कियल्लिङ्गा इति ? अत आह — ३०शेषास्त्रिवेदाः ॥ ५२ ॥ त्रयो वेदा येषां ते त्रिवेदाः । के पुनस्ते ? स्त्रीत्वं पुस्त्वं नपुंसकत्वमिति । कथं तेषां सिद्धिः ? १५७ नामकर्मचारित्रमोहनोकषायोदयाद्वेदत्रयसिद्धिः । १ । नामकर्मणश्चारित्रमोहविकल्पस्य नोकषायस्य चोदयाद्वेदत्रयस्य सिद्धिर्भवति । वेद्यत इति वेदो लिङ्गमित्यर्थः । तल्लिङ्गं द्विविधम् — द्रव्यलिङ्गं भावलिङ्गं चेति । नामकर्मोदयाद् योनिमेहनादि द्रव्यलिङ्गं भवति । नोक- षायोदयाद्भावलिङ्गम् । तत्र स्त्रीवेदोदयात् स्त्यायत्यस्यां गर्भ इति स्त्री । पुंवेदोदयात् सूते ०५जनयत्यपत्यमिति पुमान् । नपुंसकवेदोदयात् तदुभयशक्तिविकलं नपुंसकम् । रूढिशब्दाश्चैते । रुढिषु च क्रिया व्युत्पत्त्यर्थैव, यथा गच्छतीति गौरिति । इतरथा हि गर्भधारणादिक्रियाप्राधान्ये बालवृद्धानां तिर्यङ्मनुष्याणां देवानां कार्मणकाययोगस्थानां च तदभावात् स्त्रीत्वादिव्यप- देशो न स्यात् । तत्र हि स्त्रीवेदो दारुवह्निवत्, पुंवेदस्तृणाग्निवत्, इष्टकाग्निवन्नपुंसकवेदः । ते एते त्रयोऽपि वेदाः शेषाणां गर्भजानां भवन्ति । १०य इमे जन्मयोनिशरीरलिङ्गसंबन्धाहितविशेषाः प्राणिनो निर्दिश्यन्ते देवादयो विचि- त्रधर्माधर्मवशीकृताश्चतसृषु गतिषु शरीराणि धारयन्तः किं यथाकालमुपभुक्तायुषो मूर्त्यन्तराण्यास्कन्दन्ति उत अयथाकालमपीति ? अत उत्तरं पठति- औपपादिकचरमोत्तमदेहाऽसंख्येयवर्षायुषोऽनपवर्त्त्यायुषः ॥ ५३ ॥ औपपादिका उक्ताः । १ । उक्ता व्याख्याता औपपादिका देवनारका इति १५चरमशब्दस्यान्तवाचित्वात्तज्जन्मनि निर्वाणार्हग्रहणम् । २ । चरमशब्दोऽन्तपर्यायवाची । चरमो देहो येषां त इमे चरमदेहा इति परीतसंसारास्तज्जन्मनि निर्वाणार्हा गृह्यन्ते । उत्तमशब्दस्योत्कृष्टवाचित्वाच्चक्रधरादिग्रहणम् । ३ । अयमुत्तमशब्द उत्कृष्टवाची, उत्तमो देहो येषां त इमे उत्तमदेहा इति चक्रधरादिग्रहणं वेदितव्यम् । उपमाप्रमाणगम्यायुषोऽसंख्येयवर्षायुषः । ४ । अतीतसंख्यानमुपमाप्रमाणेन पल्यादिना २०गम्यमायुर्येषां त इमेऽसंख्येयवर्षायुषस्तिर्यङ्मनुष्या उत्तरकुर्वादिषु प्रसूताः । बाह्यप्रत्ययवशादायुषो ह्रासोऽपवर्तः । ५ । बाह्यस्योपघातनिमित्तस्य विषशस्त्रादेः सति सन्निधाने ह्रासोऽपवर्त इत्युच्यते । अपवर्त्त्यमायुयेषां त इमे अपवर्त्यायुषः, नापवर्त्यायुषोऽनप- वर्त्यायुषः । एते औपपादिकादय उक्ता अनपवर्त्यायुषाः, न हि तेषामायुषो बाह्यनिमित्तवशा- दपवर्तोऽस्ति । २५अन्त्यचक्रधरवासुदेवादीनामायुषोऽपवर्तदर्शनादव्याप्तिः । ६ । उत्तमदेहाश्चक्रधरादयोऽन- पवर्त्यायुषाः इत्येतल्लक्षणमव्यापि । कुतः ? अन्तस्य चक्रधरस्य ब्रह्मदत्तस्य वासुदेवस्य च कृष्णस्य अन्येषां च तादृशानां बाह्यनिमित्तवशादायुरपवर्तदर्शनात् । न वा; चरमशब्दस्योत्तमविशेषणत्वात् । ७ । न वैष दोषः । किं कारणम् ? चरमशब्द — स्योत्तमविशेषणत्वात् । चरम उत्तमो देहो येषां ते चरमोत्तमदेहा इति । १५८ उत्तमग्रहणमेवेति चेत्; न; तदनिवृत्तेः । ८ । स्यादेतत् — उत्तमग्रहणमेवास्तु उत्तमदेहा इति ? तन्न; किं कारणम् ? तदनिवृत्तेः, यो दोष उक्तोऽव्याप्तिरिति स तदवस्थ एव तेषामप्युत्तमदेहत्वात् । चरमग्रहणमेवेति चेत्; न; तस्योत्तमत्वप्रतिपादनार्थत्वात् । ९ । स्यान्मतम् — चरमग्रहण- ०५मेवास्तु चरमदेहा इति, नार्थ उत्तमग्रहणेनेति; तन्न; किं कारणम् ? तस्योत्तमत्वप्रतिपाद- नार्थत्वात् । स हि चरमो देहः सर्वे षामुत्तम इत्यर्थः प्रतिपाद्यते । चरमदेहा इति वा केषाञ्चित् पाठः । एतेषां नियमेनायुरनपवर्त्यमितरेषामनियमः । अप्राप्तकालस्य मरणानुपलब्धेरपवर्ताभाव इति चेत्; न; दृष्टत्वादाम्रफलादिवत् । १० । यथा अवधारितपाककालात् प्राक् सोपायोपक्रमे सत्याम्रफलादीनां दृष्टः पाकस्तथा परिच्छि- १०न्नमरणकालात् प्रागुदीरणाप्रत्यय आयुषो भवत्यपवर्तः । आयुर्वेदसामर्थ्याच्च । ११ । यथा अष्टाङ्गायुर्वेदविद्भिषक् प्रयोगे अतिनिपुणो यथाकाल- वाताद्युदयात् प्राक् वमनविरेचनादिना अनुदीर्णमेव श्लेष्मादि निराकरोति, अकालमृत्युव्यु- दासार्थं रसायनं चोपदिशति, अन्यथा रसायनोपदेशस्य वैयर्थ्यम् । नचादोऽस्ति ? अत आयुर्वे- दसामर्थ्यादस्त्यकालमृत्युः । १५दुखप्रतीकारार्थं इति चेत्; न; उभयथा दर्शनात् । १२ । स्यान्मतम् — दुःखप्रतीकारोऽर्थ आयुर्वेदस्येति ? तन्न; किं कारणम् ? उभयथा दर्शनात् । उत्पन्नानुत्पन्नवेदनयोर्हि चिकि- त्सादर्शनात् । कृतप्रणाशप्रसङ्ग इति चेत्; न; दत्वैव फलं निवृत्तेः । १३ । स्यान्मतम् — यद्यकालमृत्यु- रस्ति कृतप्रणाशः प्रसज्येत इति; तन्न; किं कारणम् ? दत्वैव फलं निवृत्तेः, नाकृतस्य २०कर्मणः फलमुपभुज्यते, न च कृतकर्मफलविनाशः, अनिर्मोक्षप्रसङ्गात्, दानादिक्रियारम्भाभा — वप्रसङ्गाच्च । किन्तु कृतं कर्म कर्त्रे फलं दत्वैव निवर्तते विततार्द्रपटशोषवत् अयथाकालनिर्वृत्तः पाक इत्ययं विशेषः । इति तत्त्वार्थवार्तिके व्याख्यानालङ्कारे द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः । १५९ तृतीयोऽध्यायः मोक्षमार्गे त्रिविधेऽधिकृते आदावुपदिष्टस्य सम्यग्दर्शनस्य विषयप्रदर्शनार्थे जीवादिपदार्थो- पदेशे कर्तव्ये जीवा निर्दिष्टाः । इदानीं तदधिष्ठानव्याख्यानप्रसङ्गेन लोकविभागो वक्तव्यः । स पुनस्त्रिविधः — अधोलोकस्तिर्यग्लोक ऊर्ध्वलोकः । तत्र क्रमप्राप्तस्याऽधोलोकस्य वर्णनार्थ- मुच्यते । अथवा संवेगहेतुत्वात् ताः नारकीः शीतोष्णनिमित्ताः सुतीव्रवेदनाः श्रुत्वाऽयं कथं ०५संविग्नः स्यादिति प्रथममधोलोक उच्यते । अथवा, *“भवप्रत्ययोऽवधिर्देवनारकाणाम्”[तº सूº १ । २१] इत्येवमादिषु नारकाः श्रुताः, ततः पृच्छति के ते नारका इति ? तत्प्रतिपाद- नार्थं तदधिकरणनिर्देशः क्रियते — रत्नशर्करावालुकापङ्कधूमतमोमहातमःप्रभाभूमयो घनाम्बुवाता- काशप्रतिष्ठाः सप्ताधोऽधः ॥ १ ॥ १०रत्नादीनामितरेतरयोगे द्वन्द्वः । १ । रत्नं च शर्करा च वालुका च पङ्कश्च धूमश्च तमश्च महातमश्च रत्नशर्करावालुकापङ्कधूमतमोमहातमांसीति इतरेतरयोगे द्वन्द्वो द्रष्टव्यः । प्रभाशब्दस्य प्रत्येकं परिसमाप्तिर्भुजिवत् । २ । यथा देवदत्तजिनदत्तगुरुदत्ता भोज्यन्ता- मिति प्रत्येकं भुजिः परिसमाप्यते, एवं प्रभाशब्दस्यापि प्रत्येकं परिसमाप्तिर्वेदितव्या- रत्नप्रभा-शर्कराप्रभा-वालुकाप्रभा-पङ्कप्रभा-धूमप्रभा-तमःप्रभा-महातमःप्रभा-चेति । १५साहचर्यात्ताच्छब्द्यसिद्धिर्यष्टिवत् । ३ । यथा यष्टिसहचरितो देवदत्तो यष्टिरित्युच्यते तथा चित्र-वज्र-वैडूर्य-लोहिताक्षमसार-गल्व-गोमेद-प्रवाल-ज्योती-रसाञ्जनमूलकाङ्क-स्फटिक- चन्दन-बर्बक-बकुल-शिलामयाख्यषोडशधापरिक्लृप्तरत्नप्रभासहचरितत्वात् रत्नप्रभा भूमिः । शर्कराप्रभासहचरिता शर्कराप्रभा । वालुकाप्रभासहचरिता वालुकाप्रभा । पङ्कप्रभासहचरिता पङ्कप्रभा । धूमप्रभासहचरिता धूमप्रभा । तमःप्रभासहचरिता तमःप्रभा । महातमःप्रभासहच- २०रिता महातमःप्रभेति । तमःप्रभेति विरुद्धमिति चेत्; न; स्वात्मप्रभोपपत्तेः । ४ । स्यान्मतम् — तमोऽन्धकारः प्रभा प्रकाश इति विरुद्धावेतावर्थौ — यदि तमो न प्रभा, अथ प्रभा न तमः, तमःप्रभेत्यभि- धानमनुपपन्नमिति; तन्न; किं कारणम् ? स्वात्मप्रभोपपत्तेः । न दीप्तिरूपैव प्रभा । किं तर्हि ? द्रव्याणां स्वात्मैव मृजा प्रभा यत्सन्निधानात् मनुष्यादीनामयं संव्यवहारो भवति स्निग्ध- २५कृष्णप्रभमिदं रूक्षकृष्णप्रभमिदमिति, ततस्तमसोऽपि स्वात्मैव कृष्णा प्रभा अस्तीति नास्ति विरोधः । बाह्यप्रकाशापेक्षा सेति चेत्; अविशेषप्रसङ्गः स्यात् । १६० अनादिपारिणामिकसंज्ञानिर्देशाद्वा इन्द्रगोपवत् । ५ । यथा इन्द्रगोप इति कस्यचिज्जन्तोः संज्ञा अनादिः स्वाभाविकी । न ह्यसौ इन्द्रं गोपायतीति इन्द्रगोपः । एवं तमःप्रभादिसंज्ञा अपि अनादिपारिणामिक्यो वेदितव्याः । भेदे रूढिशब्दानामगमकत्वमवयवार्थाभावादिति चेत्; न; सूत्रस्य प्रतिपादनोपाय — ०५त्वात् । ६ । स्यादेतत् — यद्येते अनैमित्तिका रूढिशब्दा भेदे गमकत्वमेषां नास्ति । कुतः ? अवयवार्थाभावादिति; तन्न; किं कारणम् ? सूत्रस्य प्रतिपादनोपायत्वात् । तेषां संज्ञा — शब्दानां प्रतिपादनोपायभूतमिदम् । अस्मान्निबन्धनस्थानाच्छब्दान्तराण्युपप्लवन्ते यैरर्थाः संज्ञायन्ते । भूमिग्रहणमधिकरणविशेषप्रतिपत्त्यर्थम् । ७ । यथा स्वर्गपटलानि भूमिमनाश्रित्या अवस्थि — १०तानि न तथा नारकावासाः । किं तर्हि ? भूमीराश्रित्य व्यवस्थिता इत्यधिकरणविशेषप्रति — पत्त्यर्थं भूमिग्रहणम् । घनाम्ब्वादिग्रहणं तदालम्बननिर्ज्ञानार्थम् । ८ । तासां भूमीनामालम्बननिर्ज्ञानार्थं घनाम्ब्वा- दिग्रहणं क्रियते । घनमेवाम्बु घनाम्बु । घनाम्बु च वातश्चाकाशं च घनाम्बुवाताकाशानि, तानि प्रतिष्ठा आश्रयो यासां ता घनाम्बुवाताकाशप्रतिष्ठाः । सर्वा एता भूमयः घनोदधिवल- १५यप्रतिष्ठाः, घनोदधिवलयं घनवातवलयप्रतिष्ठम्, घनवातवलयं तनुवातवलयप्रतिष्ठम्, तनु- वातवलयमाकाशप्रतिष्ठम्, आकाशमात्मप्रतिष्ठं तस्यैवाधाराधेयत्वात् । त्रीण्यप्येतानि वलया- न्यन्वर्थसंज्ञानि प्रत्येकं विंशतियोजनसहस्रबाहल्यानि । तत्र घनोदधयो मुद्गसन्निभाः, घनवाता गोमूत्रवर्णाः, अव्यक्तवर्णास्तनुवाताः । तत्र रत्नप्रभाया बाहुल्यमेकं योजनशतसहस्रमशीतिश्च योजनसहस्राणि । तस्यास्त्रयो २०भागाः — खरपृथिवीभागः, पङ्कबहुलः, अब्बहुलश्चेति । तत्र चित्रादिषोडशधाप्रक्लृप्तरत्ना- ञ्चितः खरपृथिवीभागः, षोडशयोजनसहस्रबहलः । पङ्कबहुलः चतुरशीतियोजनसहस्र- बहलः । अब्बहुलोऽशीतियोजनसहस्रबहलः । तत्र खरपृथिवीभागस्योपर्यधश्चैकैकं योजन- सहस्रं परित्यज्य मध्यमभागेषु चतुर्दशसु योजनसहस्रेषु किन्नरकिम्पुरुषमहोरगगन्धर्वयक्ष- भूतपिशाचानां सप्तानां व्यन्तराणां नागविद्युत्सुपर्णाग्निवातस्तनितोदधिद्वीपदिक्कुमाराणां २५नवानां भवनवासिनां चावासाः । पङ्कबहुलभागे असुरराक्षसानामावासाः । अब्बहुलभागे नरकाणि । शर्कराप्रभायां बाहल्यं द्वात्रिंशद्योजनसहस्राणि । ततोऽधोऽधस्तनानि चतुर्भिश्च चतुर्भिर्योजनसहस्रोनानि बाहल्यानि वेदितव्यानि आषष्ठ्याः । सप्तम्याम् अष्टौ योजन- सहस्राणि । सर्वासां तासामन्तराणि तिर्यक् चासंख्येया योजनकोटिकोट्यः । सप्तग्रहणमियत्तावधारणार्थम् । ९ । यथा गम्येत सप्तैव नरकाधारा भूमयो नाष्टौ न ३०षट् चेति संख्यान्तरनिवृत्त्यर्थम् । सन्ति हि केचित्तन्त्रान्तरीयाः — *“अनन्तेषु लोकधातुष्वनन्ताः १६१ पृथिवीप्रस्ताराः” इत्यध्यवसिताः । कथं तेषां निवृत्तिः ? स्याद्वादनीतिनिरूपि- तकर्मफलसंबन्धादिषु युक्तिसद्भावात् आर्हतस्यागमस्य प्रामाण्यं न शेषाणां तदभावादिति । अधोऽधोवचनं तिर्यक्प्रचयनिवृत्त्यर्थम् । १० । यथा गम्येत अधोऽध एव सप्तापि भूमयो न तिर्यक्प्रचयेनावस्थिता इति प्रतिपत्त्यर्थमधोऽधोग्रहणम् । ०५सामीप्याभावाद् द्वित्वानुपपत्तिरिति चेत्; न; अन्तरस्याविवक्षितत्वात् । ११ । स्यान्मतम् — प्रत्येकं भूमीनामन्तराण्यसंख्यातयोजनकोटीकोटिपरिमाणानि ततः सामीप्याभावाद् द्वित्वाभाव इति; तन्न; किं कारणम् ? अन्तरस्याविवक्षितत्वात् । कथमविवक्षा सतः ? सतोऽप्य — विवक्षा भवति यथा अलोमिका एडकाः अनुदरा कन्येति । तुल्यजातीयेनाव्यवधानं सामीप्यमिति वा । १२ । अथवा यदन्तरं तत्पूर्वोत्तरभागान्तः- १०पातित्वात् सामीप्यमिति तद्द्योतनार्थं द्वित्वम् । ‘पृथुतराः’ इति केषाञ्चित् पाठः । १३ । केचिदत्र ‘पृथुतराः’ इति पठन्ति । अत्र तरनिर्देशः कुतः ? प्रकर्षाभावात् । १४ । द्वयोर्द्वयोर्वाऽभिसंबन्धे सति महत्त्व- विशेषप्रख्यापनार्थस्तरशब्दः । एवमपि रत्नप्रभायाः पृथुतराव्यपदेशो नास्ति प्रतियोग्य — भावात् । अपि च शर्कराप्रभादीनां प्रकर्षाभावः अधोऽधो हीनपरिमाणत्वात् । तस्मा- १५दधोऽधः पृथुतरा इति व्यपदेशो नोपपद्यते । स्यादेतत् — अधोलोकस्य वेत्रासनसंस्थानस्याधोधः पृथुत्वप्रकर्षात् पृथुतरा इति व्यपदेश इति; तच्च न; भूमिभ्यो बहिस्तत्पृथुत्वम् । एवं ह्युक्तम् — *“स्वयम्भूरमणसमुद्रान्तादव- लम्बिता रज्जुः सप्तम्याः भूमेरवसाने पूर्वादिदिग्विभागावगाहिकालमहाकालरौरवमहारौर — वान्ते पतति” इति । अथापि कथञ्चित् स्यात् प्रकर्षः; तिर्यक् पृथुतरा इति २०वक्तव्यं स्यान्नाधोऽधः इति । अथापि कथञ्चिदनेन विशेषणेनार्थः, एवं ग्राह्यḥ अधोऽधो वेदनाप्रकर्षाप्रकर्षयोगादायुषोऽतिशयाद्वा तन्निमित्तस्य तद्व्यपदेशदर्शनात्, तत्संबन्धाद्वा भूमयः पृथुतरा इति व्यपदिश्यन्ते । एवमपि रत्नप्रभायां पृथुतराव्यपदेशो नोपपद्यत एव । अत्राह — किं ता भूमयो नारकाणां सर्वत्रावासा आहोस्वित् क्वचित् क्वचिदिति ? तन्निर्धारणार्थमाह — २५तासु त्रिंशत्पञ्चविंशतिपञ्चदशदशत्रिपञ्चोनैकनरकशतसहस्राणि पञ्च चैव यथाक्रमम् ॥ २ ॥ तासु रत्नप्रभादिषु भूमिषु नरकाण्यनेन संख्यायन्ते । त्रिंशदादीनां परस्पराभिसंबन्धे वृत्तिः । १ । त्रिंशदादीनां पदानां परस्पराभिसंबन्धे सति वृत्तिर्वेदितव्या । पञ्चभिरूनं पञ्चोनं पञ्चोनं च तदेकं च तत्पञ्चोनैकम् । त्रिंशच्च पञ्च- ३०विंशतिश्च पञ्चदश च दश च त्रीणि च पञ्चोनैकं च त्रिंशत्पञ्चविंशतिपञ्चदशदशत्रि- १६२ पञ्चोनैकानि । शतानां सहस्राणि शतशहस्राणि नरकाणां शतसहस्राणि नरकशतसहस्राणि, त्रिंशत्पञ्चविंशतिपञ्चदशदशत्रिपञ्चोनैकानि च तानि नरकशतसहस्राणि च तानि त्रिंशत्- पञ्चविंशतिपञ्चदशदशत्रिपञ्चोनैकनरकशतसहस्राणि । यथाक्रमवचनं यथासंख्याभिसंबन्धार्थम् । २ । यो यः क्रमो यथाक्रमम्, तस्य वचनं ०५रत्नप्रभादिभिः, त्रिंशता(दा)दीनां यथासंख्याभिसंबन्धो यथा स्यादिति । तद्यथा — रत्नप्रभायां त्रिंशन्नरकशतसहस्राणि । शर्कराप्रभायां पञ्चविंशतिनरकशतसहस्राणि । वालुकाप्रभायां पञ्चदशनरकशतसहस्राणि । पङ्कप्रभायां दशनरकशतसहस्राणि । धूमप्रभायां त्रीणि नरकशतसहस्राणि । तमःप्रभायां पञ्चोनमेकं नरकशतसहस्रम् । महातमःप्रभायां पञ्च नरकाणि । १०तत्र रत्नप्रभायां अब्बहुलभागे उपर्यधश्चैकैकं योजनसहस्रं वर्जयित्वा मध्ये नरकाणि भवन्ति । तानि त्रिधा वर्ण्यन्ते, इन्द्रक-श्रेणि-पुष्पप्रकीर्णकविभागेन । तत्र त्रयोदशनरक- प्रस्ताराः, त्रयोदशैव इन्द्रकनरकाणि सीमन्तक-निरय-रौरुक्-भ्रान्त-उद्भ्रान्त-सम्भ्रान्त-असं- भ्रान्त-विभ्रान्त-तप्त-त्रस्त-व्युत्क्रान्त-अवक्रान्त-विक्रान्तनामानि । शर्कराप्रभायामेकादश नरक- प्रस्ताराः एकादशैवेन्द्रकनरकाणि — स्तनक-संस्तनक-वनक-मनक-घाट-संघाट-जिह्व-उज्जिह्वि- १५कालोल-लोलुक-स्तनलोलुकाख्यानि । वालुकाप्रभायां नव नरकप्रस्तारा नवैवेन्द्रकनरकाणि- तप्त-त्रस्त-तपन-आतपन-निदाघ-प्रज्वलित-उज्ज्वलित-संज्वलित-संप्रज्वलितसंज्ञकानि । पङ्क- प्रभायां सप्तनरकप्रस्ताराः सप्तैवेन्द्रकनरकाणि — आर-मार-तार-वर्चस्क-वैमनस्क-खड-अख- डाख्यानि । धूमप्रभायां पञ्च नरकप्रस्ताराः — पञ्चैवेन्द्रकनरकाणि — तमो — भ्रम-झष-अन्ध- तमिस्राभिधानानि । तमःप्रभायां त्रयो नरकप्रस्ताराः — त्रीण्येवेन्द्रकनरकाणि हिम-वर्दल- २०लल्लकनामधेयानि । महातमःप्रभायामेको नरकप्रस्तारः, एकमेवेन्द्रकनरकमप्रतिष्ठानाख्यम् । तत्र सीमन्तकस्य चतसृषु दिक्षु चतस्रो नरकश्रेण्यो निर्गतास्तथा विदिक्ष्वपि । तदन्तरेषु पुष्पप्रकीर्णकनरकाणि । तत्रैकैकस्यां दिङ्नरकश्रेण्यामेकान्नपञ्चाशदेकान्नपञ्चाशन्नरकाणि । तथैकैकस्यां विदिङ्नरकश्रेण्याम् अष्टचत्वारिंशदष्टचत्वारिंशन्नरकाणि । एवं निरयादिष्व — प्येकैकं परिहाप्य नेतव्यानि । २५तत्र प्रथमायां पृथिव्यां श्रेणीन्द्रकनरकाणां संख्या चतुश्चत्वारिंशच्छतानि त्रयस्त्रिंत्रशानि । पुष्पप्रकीर्णकानामेकान्नत्रिंशच्छतसहस्राणि पञ्चनवतिश्च सहस्राणि पञ्चशतानि सप्तषष्ट्य- धिकानि । एतावुभावपि राशी सपिण्डितौ त्रिंशन्नरकशतसहस्राणि । द्वितीयायां श्रेणीन्द्रक- नरकसंख्या षड्विंशतिशतानि पञ्चनवत्युत्तराणि । पुष्पप्रकीर्णकानां संख्या चतुर्विंशति- शतसहस्राणि सप्तनवतिसहस्राणि त्रीणि शतानि पञ्च च । एतावुभावपि राशी सपिण्डितौ ३०पञ्चविंशतिनरकशतसहस्राणि । तृतीयायां श्रेणीन्द्रकनरकसंख्या चतुर्दशशतानि पञ्चा- शीत्यधिकानि । पुष्पप्रकीर्णकसंख्या चतुर्दशशतसहस्राणि अष्टानवतिसहस्राणि पञ्चशतानि पञ्चदशाधिकानि । एतावुभावपि राशी सपिण्डितौ पञ्चदशनरकशतसहस्राणि । चतुर्थ्यां श्रेणीन्द्रकनरकसंख्या सप्ताधिकानि सप्तशतानि । पुष्पप्रकीर्णकसंख्या नवनरकशतसहस्राणि नवनवतिश्च सहस्राणि द्वे शते त्रिनवत्युत्तरे । एतावुभावपि राशी सपिण्डितौ दशनरकशत — १६३ सहस्राणि । पञ्चम्यां श्रेणीन्द्रकनरकसंख्या द्वे नरकशते पञ्चषष्ट्यधिके । पुष्पप्रकीर्णकसंख्या द्वे शतसहस्रे नवनवतिश्च सहस्राणि सप्तशतानि पञ्चत्रिंशानि च । एतावुभावपि राशी सपिण्डितौ त्रीणि नरकशतसहस्राणि । पष्ठ्यां श्रेणीन्द्रकनरकसंख्या त्रिषष्टिनरकाणि । पुष्पप्रकीर्णकसंख्या नवनवतिनरकसहस्राणि नवशतानि द्वात्रिंशानि । एतावुभावपि राशी ०५सपिण्डितौ नवनवतिसहस्राणि नवशतानि पञ्चनवत्युत्तराणि । सप्तम्यामिन्द्रकनरकमेक — मप्रतिष्ठानं नाम । श्रेणीनरकाणि चत्वारि । प्राच्यां दिशि कालं प्रतीच्यां महाकालम् अपाच्यां रौरवम् उदीच्यां महारौरवम् । विदिक्श्रेणीनरकाणि न सन्ति । तान्येतानि पञ्च । सर्वश्रेणीन्द्रकनरकसंख्या षण्णवतिर्नरकशतानि त्रिपञ्चाशानि । सर्वपुष्पप्रकीर्णकसंख्या त्र्यशीतिर्नरकशतसहस्राणि नवतिसहस्राधिकानि त्रीणि च शतानि सप्तचत्वारिंशानि । १०एतावुभावपि राशी सपिण्डितौ चतुरशीतिः नरकशतसहस्राणि । तासु सप्तस्वपि पृथिवीषु कानिचिन्नरकाणि संख्येयविस्ताराणि कानिचिदसंख्येय- विस्ताराणि । यानि संख्येयविस्ताराणि तानि संख्येययोजनशतसहस्रविस्ताराणि, यान्यसंख्येयविस्ताराणि तान्यसंख्येययोजनशतसहस्रविस्ताराणि । सर्वत्र च नरकाणां पञ्चमो भागः संख्येयविस्ताराणां चत्वारो भागा असंख्येयविस्ताराणाम् । बाहल्यमुच्यते — १५क्रोशः प्रथमपृथिव्याम्, इतरास्वर्धाधिकाः क्रमेणैव । चत्वारः सप्तम्यां सर्वेन्द्रकनरकबाहल्यम् ॥ स्वेन्द्रकबाहल्यं स्वत्रिभागपरिवर्धितं तच्छ्रेण्याः । श्रेणीन्द्रकबाहल्यसहितं ज्ञेयं प्रकीर्णकस्य ॥ तान्येतानि नरकाणि उष्ट्रकाद्यशुभसंस्थानानि शोचनरोदनाक्रन्दनाद्यशुभनामानि वेदि- २०तव्यानि । अथ तेषु सीमन्तकादिषु नरकेषु पापकर्मवशात् प्रादुर्भवन्तः प्राणिनः किंलक्षणा इति ? अत आह — नारका नित्याऽशुभतरलेश्यापरिणामदेहवेदनाविक्रियाः ॥ ३ ॥ लेश्यादिशब्दा उक्तार्थाः । १ । लेश्यादयः शब्दा उक्तार्था वेदितव्याः । लेश्या च परि — २५णामश्च देहश्च वेदना च विक्रिया च लेश्यापरिणामदेहवेदनाविक्रियाः । लोके प्रतियोग्यन्तरा- पेक्षया प्रकर्षो दृष्टः, इह अशुभतरा इति किमपेक्ष्य प्रकर्षनिर्देशः ? उच्यते — तिर्यग्व्यपेक्षोऽतिशयनिर्देशः । २ । तिरश्चामप्यशुभा लेश्यादयो नारकाणां च । ततः प्रकर्षेण नारकाणामित्यशुभतराः । ऊर्ध्वापेक्षो वाऽधोगतानाम् । ३ । अथवा ऊर्ध्वनरकाशुभतरलेश्याद्यपेक्षया अधोगतानां ३०प्रकर्षो द्रष्टव्यः । नित्यग्रहणाल्लेश्याद्यनिवृत्तिप्रसङ्ग इति चेत्; न; आभीक्ष्ण्यवचनत्वात् नित्यप्रहसित- वत् । ४ । स्यादेतत् — नित्यशब्दोऽयं कूटस्थेष्वविचलेषु भावेषु दृष्टः, यथा नित्या द्यौः नित्या पृथिवी नित्यमाकाशमिति, तथा लेश्यादीनामपि व्ययोदयाभावान्नित्यत्वे सति नरकादप्रच्यवः १६४ स्यादिति ? तन्न; किं कारणम् ? आभीक्ष्ण्यवचनान्नित्यप्रहसितवत् । यथा नित्यप्रहसितो देवदत्त इत्युच्यते योऽभीक्ष्णं प्रहसति, न च तस्य प्रहसनानिवृत्तिः, कारणे सति भावात् । तथा अशुभकर्मोदयनिमित्तवशात् लेश्यादयोऽनारतं प्रादुर्भवन्तीति आभीक्ष्ण्यवचनो नित्यशब्दः प्रयुक्तः । नित्यमशुभतरा नित्याशुभतराः सुप्सुपेति वृत्तिर्मयूरव्यंसकादित्वाद्वा । नित्याशुभतरा ०५लेश्यापरिणामदेहवेदनाविक्रिया येषां त इमे नित्याशुभतरलेश्यापरिणामदेहवेदनाविक्रियाः । तत्राशुभतरलेश्या इति — प्रथमाद्वितीययोः कापोतलेश्या । तृतीयायामुपरिष्टात् कापोती अधो नीला । चतुर्थ्यां नीला । पञ्चम्यामुपरि नीला अधः कृष्णा । षष्ठ्यां कृष्णा । सप्तम्यां परमकृष्णा । एतेषां नारकाणां स्वायुःप्रमाणावधृता द्रव्यलेश्या उक्ताः, भावलेश्यास्तु षडपि प्रत्येकमन्तर्मुहूर्तपरिवर्तिन्यः । १०अशुभतरपरिणामा इति — स्पर्शरसगन्धवर्णशब्दपरिणामाः क्षेत्रविशेषनिमित्तवशादतिदुःख- हेतवोऽशुभतराः । अशुभतरदेहा इति — तेषां शरीराण्यशुभनामप्रत्ययादशुभाङ्गोपाङ्गस्पर्शरसगन्धवर्ण — स्वराणि हुण्डसंस्थानानि निर्लूनाण्डजशरीराकृतीनि क्रूरकरणवीभत्सप्रतिभयदर्शनानि । यथेह श्लेष्ममूत्रपुरीषमलरुधिरवसामेदःपूयवमनपूतिमांसकेशास्थिचर्माद्यशुभमौदारिकगतं ततोऽप्य- १५तीव्राशुभत्वं नारकाणां वैक्रियिकशरीरत्वेऽपि । तत्र रत्नप्रभायां नारकशरीरोत्सेधः सप्त धनूंषि त्रयो हस्ताः षट् चाङ्गुलयः । अधोऽधो द्विगुणद्विगुण उत्सेधः । अशुभतरवेदना इति — अभ्यन्तरासद्वेद्योदये सत्यनादिपारिणामिकशीतोष्णबाह्यनिमित्तज- निताः सुतीव्रवेदना भवन्ति नारकाणाम् । तद्यथा — निदाघे मध्याह्ने व्यभ्रे नभसि पटुतपन- किरणसन्तप्तदिगन्तराले दूरीकृंतशीतवाते दवाग्निदाहोद्वाहिपरुषसमीरणे रूक्षदेशे सर्वतो २०दीप्ताग्निशिखापरीतस्य तृष्णार्तस्य पित्तज्वरसंतापितशरीरस्य निष्प्रतीकारस्य यादृगुष्णजं दुःखं ततोऽप्यनन्तगुणमुष्णनरकेषु दुःखं भवति । माघमासे हिमानीपतनव्याप्तशीतदिगन्तराले नभसि प्रस्पन्दजलाप्लुतकर्दममहीतले रात्रौ शीतवातपातप्रस्फुरितगात्रकृतदन्तवीणस्य शीत- ज्वराभिभूततनोर्निरग्न्याश्रयप्रावरणस्य यादृक् शीतसमुद्भवं दुःखं ततोऽप्यनन्तगुणं कष्टं शीत- नरकेषु दुःखं भवति । अथवा हिमवन्मात्रस्ताम्रगिरिरुष्णनरकेषु यदि निक्षिप्येत क्षिप्रमेव हि २५द्रवीभवेत् । स एवं द्रवीभूतः शीतनरकेषु यदि निक्षिप्येत अक्षिनिमेषमात्र एव घनः स्या- दित्येवमनुमीयमानं शीतोष्णं तत्र वेदितव्यम् । प्रथमाद्वितीयातृतीयाचतुर्थीषूष्णवेदनान्येव नरकाणि । पञ्चम्यामुपरि उष्णवेदने द्वे नरकशतसहस्रे, अधः शीतवेदनानामेकं शतसहस्रम् षष्ठीसप्तम्योः शीतवेदनान्येव । सर्व- समुदायेन द्व्यशीतिनरकशतसहस्राणि उष्णवेदनानि, द्वे नरकशतसहस्रे शीतवेदने । ३०अशुभतरविक्रिया इति — शुभं करिष्याम इत्यशुभतरमेव विकुर्वन्ति । दुःखाभिभूतमनसश्च दुःखप्रतीकारचिकीर्षया गरीयस एव दुःखहेतून् विकुर्वन्ति । त एते भावा अधोऽधोऽशुभतराः वेदितव्याः । किमेषां नारकाणां शीतोष्णजनितमेव दुःखमुतान्यथापि भवतीति ? अत आह — परस्परोदीरितदुःखाः ॥ ४ ॥ ३५कथं परस्परोदीरितदुःखत्वम् ? १६५ निर्दयत्वात् परस्परदर्शने सति कोपोत्पत्तेः श्ववत् । १ । यथा श्वानः शाश्वतिकाकारणाना — दिकालप्रवृत्तजातिकृतवैरापादितनिर्दयत्वात् परस्परभक्षणभेदनछेदनाद्युदीरितदुःखा भवन्ति, तथा नारका अपि भवप्रत्ययेनावधिज्ञानेन मिथ्यादर्शनोदयाद्विभङ्गव्यपदेशभाजा च दूरादेव दुःखहेतूनवगम्योत्पन्नदुःखाः प्रत्यासत्तौ परस्परालोकनाच्च प्रज्वलितकोपाग्नयः स्वविकृतासि- ०५वासीपरशुभिण्डिवालादिभिः परस्परदेहतक्षणभेदनछेदनपीडनादिभिरुदीरितदुःखा भवन्ति । किमेतावानेव दुःखोत्पत्तिकारणप्रकार उतान्योऽपि कश्चिदस्तीति ? अत आह — संक्लिष्टासुरोदीरितदुःखाश्च प्राक् चतुर्थ्याः ॥ ५ ॥ पूर्वभवसंक्लेशपरिणामोपात्ताशुभकर्मोदयात् सततं क्लिष्टाः संक्लिष्टाः । १ । पूर्वजन्मनि भावितेनातितीव्रेण संक्लेशपरिणामेन यदुपार्जितं पापकर्म तस्योदयात् सततमविरतं क्लिष्टाः १०संक्लिष्टाः । असुरनामकर्मोदयादसुराः । २ । देवगतिनामकर्मविकल्पस्यासुरत्वसंवर्तनस्य कर्मण उदया- दस्यन्ति परानित्यसुराः । संक्लिष्टविशेषणमन्यासुरनिवृत्त्यर्थम् । ३ । न सर्वेऽसुरा नारकाणां दुःखमुत्पादयन्ति । किं तर्हि ? अम्बाम्बरीषादय एव केचनेति प्रदर्शनार्थं संक्लिष्टविशेषणम् । १५असुराणां गतिविषयनियमप्रदर्शनार्थं प्राक्चतुर्थ्या इति वचनम् । ४ । तेषां संक्लिष्टा- नामसुराणां वेदनोदीरणकारणानां तिसृषु पृथिवीषु गतिर्नातः परमिति प्रदर्शनार्थं प्राक्चतुर्थ्या इत्युच्यते । आङो ग्रहणं लध्वर्थमिति चेत्; न; संदेहात् । ५ । स्यान्मतम् — आङ्त्र प्रयोक्तव्यः लघ्व- र्थम् । स एव मर्यादां गमयतीति; तन्न; किं; कारणम् ? संदेहात् । अभिविधावपि आङ् २०वर्तते मर्यादायामपि, ततः संदेहः स्यात् — ‘किं सह चतुर्थ्या उत ततः प्राग्’ इति अतोऽसंदेहार्थं प्राग्वचनमेव युक्तम् । चशब्दः पूर्वहेतुसमुच्चयार्थः । ६ । संक्लिष्टासुरोदीरितदुःखाश्च पूर्वोक्तहेतूदीरितदुःखा- श्चेति समुच्चयार्थश्चशब्दः, इतरथा हि तिसृषु भूमिषु पूर्वोक्तहेत्वभावः प्रतीयेत । अनन्तरत्वादुदीरितग्रहणानर्थक्यमिति चेत्; न; तस्य वृत्तौ परार्थत्वात् । ७ । स्यान्मतम्- २५अनन्तरमुदीरितग्रहणमस्ति तेनैवात्राभिसंबन्धः कर्तव्यः, अनर्थकं पुनरुदीरितग्रहणमिति; तन्न; किं कारणम् ? तस्य वृत्तौ परार्थत्वात् । स ह्युदीरितशब्दः वृत्तौ परार्थे सन्नवस्थित इह संबद्धुमशक्यः । वाक्यवचनमिति चेत्; न; उदीरणहेतुप्रकारप्रदर्शनार्थत्वात् । ८ । स्यादेतत् — वाक्यमेव वक्तव्यं परस्परेणोदीरितदुःखाः संक्लिष्टासुरैश्च प्राक् चतुर्थ्या इति ? तन्न; किं कारणम् ? ३०उदीरणहेतुप्रकारप्रदर्शनार्थत्वात् । पुनरुदीरितग्रहणेनोदीरणकारणप्रकाराः प्रदर्श्यन्ते । तद्यथा-तप्तायोरसपायन-निष्टप्तायस्तम्भालिङ्गन-कूटशाल्मल्यारोहणावतरणा-ऽयोघनाभिघात- १६६ वासीक्षुरतक्षण-क्षरण-तप्ततैलावसेचना-ऽयःकुम्भीपाका-ऽम्बरीषभर्जन-यन्त्रपीलनैः शूलशला- काव्यधन-क्रकचपाटना-ऽङ्गारधाम्निवाहन-सूचीशाड्वलावकर्षणैः व्याघ्रर्क्षद्वीपिश्वशृगालवृक कोकमार्जारनकुलाखुसर्पवायसगृध्रकङ्कोलूकश्येनादिखादनैः तप्तवालुकाविचरणा-ऽसिपत्रवन- प्रवेशन-वैतरण्यवतारण-परस्परयोधनादिभिश्च ते संक्लिष्टासुरा दुःखमुदीरयन्ति नार- ०५काणाम् । किमर्थं त एवं कुर्वन्तीति चेत् ? पापकर्माभिरतत्वात्, यथा गोमहिषमेषवराहकुक्कुट- वर्तिकालावकान् मल्लांश्च युद्ध्यमानान् परस्परं घ्नतश्च दृष्ट्वा रागद्वेषमोहाभिभूतानाम् अकुशलानुबन्धिपुण्यानां नराणां प्रीतिरुत्पद्यते, तथा तेषामसुराणां नारकांस्तथा कारयतामन्योन्यं च ध्नतः पश्यतां परा प्रीतिरुत्पद्यते । तेषां सत्यपि देवत्वे मायानिदानमिथ्यादर्शनशल्यतीव्र- कषायोपहतस्य अनालोचितभावदोषस्य अप्रत्यवमर्शस्य अकुशलानुबन्धस्य पुण्यस्य कर्मणस्तप- १०सश्च सावद्यदोषानुकर्षिणस्तत्फलं यत् सत्स्वपि अनेकेषु प्रीतिहेतुषु अशुभा एव प्रीतिहेतव इति । एवं छेदभेदादिभिः शकलीकृतमूर्तीनामपि तेषां न मरणमकाले विद्यते । कुतः ? *“औपपादिका अनपवर्त्यायुषः” इति वचनात् । तेषां हि जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेद- भिन्नं यावदायुरवबद्धं तावद्यथाकालमेव विपच्यते नोदीरणप्रत्ययवशादपवर्त्त्यते । यद्येवं तदेव तावदुच्यतां नारकाणां कियदायुरिति ? अत आह — १५तेष्वेकत्रिसप्तदशसप्तदशद्वाविंशतित्रयस्त्रिंशत्सागरोपमा सत्त्वानां परा स्थितिः ॥ ६ ॥ सागरोपमेति कोऽयं शब्दः ? सागर उपमा यस्याः सेयं सागरोपमा । क उपमार्थः ? सागरस्योपमात्वं द्रव्यभूयस्त्वात् । १ । यथा सागरो जलसमूहेन मूयसा युक्तस्तथा आयुः- कर्मापि भवधारणकारणपुद्गलद्रव्यसमूहेन महता योगात् सागरेणोपमीयते । २०एकादीनां कृतद्वन्द्वानां सागरोपमाविशेषणत्वम् । २ । एकादयः शब्दाः कृतद्वन्द्वाः साग- रोपमाशब्दस्य विशेषणत्वेन नियुज्यन्ते । एका च तिस्रश्च सप्त च दश च सप्तदश च द्वाविंश- तिश्च त्रयस्त्रिंशच्च एकत्रिसप्तदशसप्तदशद्वाविंशतित्रयस्त्रिंशतस्ता एव सागरोपमाः एकत्रि- सप्तदशसप्तदशद्वाविंशतित्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाः । कथमेकशब्दस्य पुंवद्भावः ? ननु भिन्ना- धिकरणत्वान्न प्राप्नोति; नायं पुंवद्भावः, औत्तरपदिकं ह्रस्वत्वम्, यथा एकक्षीरमिति । २५अथवा सागर उपमा यस्य तत्सागरोपममायुः, एकं च त्रीणि च सप्त च सप्तदश च द्वाविंश- तिश्च त्रयस्त्रिंशच्च एकत्रिसप्तदशसप्तदशद्वाविंशतित्रयस्त्रिंशत्सागरोपममायुर्यस्याः सैक- त्रिसप्तदशसप्तदशद्वाविंशतित्रयस्त्रिंशत्सागरोपमेति स्थित्यपेक्षः स्त्रीलिङ्गनिर्देशः । रत्नप्रभादिभिरानुपूर्व्येण संबन्धो यथाक्रमानुवृत्तेः । ३ । ‘यथाक्रमम्’ इत्यनुवर्तते । ततो रत्नप्रभादिभिरेकादीनामानुपूर्व्येण संबन्धो वेदितव्यः । रत्नप्रभायामेकसागरोपमा स्थितिः, १६७ शर्कराप्रभायां त्रिसागरोपमा स्थितिः, वालुकाप्रभायां सप्तसागरोपमा स्थितिः, पङ्कप्रभायां दशसागरोपमा स्थितिः, धूमप्रभायां सप्तदशसागरोपमा स्थितिः, तमःप्रभायां द्वाविंशतिसाग- रोपमा स्थितिः, महातमःप्रभायां त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमा स्थितिरिति । नरकप्रसङ्गः ‘तेषु’ इति वचनादिति चेत्; न; रत्नप्रभाद्युपलक्षितत्वात् । ४ । स्यान्म- ०५तम् — ‘तेषु’इतिवचनान्नरकाभिसंबन्धः प्राप्नोति । ततः किम् ? रत्नप्रभायां त्रयोदशेन्द्रकनरक- संज्ञानि तत्रारादेव सीमन्तकादिष्विन्द्रकनरकेषु स्थितिरियं परिसमाप्येत, नेष्यते च, तस्मात्ते- ष्विति वचनमयुक्तमिति; तन्न; किं कारणम् ? रत्नप्रभाद्युपलक्षितत्वात् । यानि रत्नप्रभा- द्यधिकरणत्वेनोपलक्षितानि त्रिंशच्छतसहस्राद्यवधृतपरिमाणानि तेष्वेकसागरोपमादिका स्थितिरिति नास्ति दोषः । १०साहचर्याद्वा ताच्छब्द्यसिद्धिः । ५ । अथवा नरकसहचरिता भूमयोऽपि नरकाणीत्युच्यन्ते । अतस्तेषु रत्नप्रभादिषु नरकेषु प्रादुर्भवतां सत्त्वानामेकसागरोपमादिका स्थितिरित्यभिसंबन्धः, एवं च कृत्वा तेष्विति वचनमर्थवत्, इतरथा हि व्यवधानाद् भूमिभिरनभिसंबन्धः स्यात् । नरकस्थितिप्रसङ्ग इति चेत्; न; सत्त्वानामिति वचनात् । ६ । स्यादेतत् — यदि पृथिव्यु- पलक्षितनरकाभिसंबन्ध इष्टः, ननु नरकाणामेवैकसागरोपमादिस्थितिसंबन्धः प्राप्नोति न १५नारकाणामिति; तन्न; किं कारणम् ? सत्त्वानामिति वचनात् तेषु नरकेषु सत्त्वानामियं स्थितिर्न नरकाणामिति । परोत्कृष्टेति पर्यायौ । ७ । परा उत्कृष्टेति पर्यायशब्दाविमौ तेन नारकाणामुक्ता स्थि- तिरुत्कृष्टा । रत्नप्रभादिषु प्रतिप्रस्तारं जघन्यापि स्थितिरुच्यते — सीमन्तकेन्द्रके तच्छ्रेणिषु चाष्टास्वपि नारकाणां जघन्या स्थितिर्दशवर्षसहस्राणि उत्कृष्टा नवतिवर्षसहस्राणि, अजघन्यो- २०त्कृष्टा मध्ये समयोत्तरा । निरयेन्द्रके तच्छ्रेणिषु चाष्टास्वपि नारकाणां जघन्या नवतिर्वर्ष- सहस्राणि, ‘दशवर्षशतसहस्राणि’ ‘इति क्वापि पाठः’ । उत्कृष्टा नवतिर्वर्षशतसहस्राणि, अजघ- न्योत्कृष्टा मध्ये समयोत्तरा । रोरुकेन्द्रके तच्छ्रेणिषु चाष्टास्वपि नारकाणां जघन्या एका पूर्वकोटी, उत्कृष्टेनासंख्याताः पूर्वकोट्यः, अजघन्योत्कृष्टा मध्ये समयोत्तरा । भ्रान्तेन्द्रके तच्छ्रेणिषु चाष्टास्वपि नारकाणां जघन्या असंख्याताः पूर्वकोट्यः, उत्कर्षेण सागरोपमस्यैको २५दशभागः, अजघन्योत्कृष्टा मध्ये समयोत्तरा । उद्भ्रान्तेन्द्रके तच्छ्रेणिषु चाष्टास्वपि नार- काणां जघन्या सागरोपमस्यैको दशभागः, उत्कृष्टा सागरोपमस्य द्वौ दश भागौ, अजघन्योत्कृष्टा मध्ये समयोत्तरा । संभ्रान्तेन्द्रके तच्छ्रेणिषु चाष्टास्वपि नारकाणां जघन्या सागरोपमस्य द्वौ दशभागौ उत्कर्षेण सागरोपमस्य त्रयो दशभागाः, अजघन्योत्कृष्टा मध्ये समयोत्तरा असं- भ्रान्तेन्द्रके तच्छ्रेणिषु चाष्टास्वपि नारकाणां जघन्या सागरोपमस्य त्रयो दशभागाः, उत्कृष्टा ३०सागरोपमस्य चत्वारो दशभागाः, अजघन्योत्कृष्टा मध्ये समयोत्तरा । विभ्रान्तेन्द्रके तच्छ्रेणिषु चाष्टास्वपि नारकाणां जघन्या सागरोपमस्य चत्वारो दशभागाः उत्कृष्टा सागरोपमस्य पञ्च दशभागाः, अजघन्योत्कृष्टा मध्ये समयोत्तरा । तप्तेन्द्रके तच्छ्रेणिषु चाष्टास्वपि नारकाणां जघन्या सागरोपमस्य पञ्च दशभागाः, उत्कृष्टा सागरोपमस्य षड् दशभागाः, अजघन्योत्कृष्टा मध्ये समयोत्तरा । त्रस्तेन्द्रके तच्छ्रेणिषु चाष्टास्वपि नारकाणां जघन्या सागरोपमस्य षड् ३५दशभागाः, उत्कृष्टा सागरोपमस्य सप्त दशभागाः, अजघन्योत्कृष्टा मध्ये समयोत्तरा । १६८ व्युत्क्रान्तेन्द्रके तच्छ्रेणिषु चाष्टास्वपि नारकाणां जघन्या सागरोपमस्य सप्त दशभागाः उत्कृष्टा सागरोपमस्याष्टौ दशभागाः अजघन्योत्कृष्टा मध्ये समयोत्तरा । अवक्रान्तेन्द्रके तच्छ्रेणिषु चाष्टास्वपि नारकाणां जघन्या सागरोपमस्याष्टौ दशभागाः, उत्कृष्टा सागरो — पमस्य नव दशभागाः अजघन्योत्कृष्टा मध्ये समयोत्तरा । विक्रान्तेन्द्रके तच्छ्रेणिषु चाष्टास्वपि ०५नारकाणां जघन्या सागरोपमस्य नव दशभागाः, उत्कृष्टा सागरोपमा, अजघन्योत्कृष्टा मध्ये समयोत्तरा । शर्कराप्रभादिषु प्रतिप्रस्तारमुत्कृष्टा स्थितिः करणक्रमेण वेदितव्या । कथमिति चेत् ? उच्यते — “उपरिस्थितेर्विशेषः स्वप्रतरविभाजितेष्टसंगुणितः । १०उपरिपृथिवीस्थितियुतः स्वेष्ट-प्रतरस्थितिर्महती ॥ १ ॥ ” उपर्युत्कृष्टाऽधो जघन्या सर्वत्र समयाधिका अजघन्योत्कृष्टा मध्ये समयोत्तरा । अथैतेषां नारकाणामुत्पादविरहकालः कियानिति ? अत्रोच्यते — सर्वासु पृथिवीषु जघन्य एकसमयः, उत्कृष्टाश्चतुर्विंशतिमुहूर्ताः, सप्तरात्रिंदिवानि, पक्षः, मासः, द्वौ मासौ, चत्वारो मासाः, षण्मासा इति रत्नप्रभादिषु क्रमेण ज्ञेयाः । १५अथोत्पादः क्व केषामिति ? अत्रोच्यते — प्रथमायामसंज्ञिन उत्पद्यन्ते । प्रथमाद्वितीययोः सरीसृपाः । तिसृषु पक्षिणः । चतसृषूरगाः । पञ्चसु सिंहाः । षट्सु स्त्रियः । सप्तसु मत्स्य- मनुष्याः । न च देवा नारका वा नरकेषु उत्पद्यन्ते । प्रथमायामुत्पद्यमाना नारका मिथ्यात्वेनाधिगताः केचिन्मिथ्यात्वेन निर्यान्ति, मिथ्या — त्वेनाधिगताः केचित् सासादनसम्यक्त्वेन निर्यान्ति । मिथ्यात्वेनाधिगताः केचित्सम्यक्त्वेन २०निर्यान्ति । केचित्सम्यक्त्वेनाधिगताः सम्यक्त्वेनैव निर्यान्ति क्षायिकसम्यग्दृष्ट्यपेक्षया । द्वितीयादिषु पञ्चसु नारका मिथ्यात्वेनाधिगताः केचिन्मिथ्यात्वेन निर्यान्ति, मिथ्यात्वेनाधि — गताः केचित् सासादनसम्यक्त्वेन निर्यान्ति, मिथ्यात्वे प्रविष्टाः केचित् सम्यक्त्वेन निर्यान्ति । सप्तम्यां नारका मिथ्यात्वेनाधिगता मिथ्यात्वेनैव निर्यान्ति । षड्भ्य उपरिपृथिवीभ्यो नारकाः मिथ्यात्वसासादनसम्यक्त्वाभ्यामुद्वर्तिता द्वे तिर्यङ्मनुष्यगती आयान्ति । तिर्यक्ष्वायाताः २५पञ्चेन्द्रियगर्भजसंज्ञिपर्याप्तकसंख्येयवर्षायुषूत्पद्यन्ते नेतरेष । मनुष्येष्वायाता गर्भजपर्याप्तकेषु संख्येयवर्षायुषूत्पद्यन्ते नेतरेषु । नारकाः सम्यङ्मिथ्यादृष्टयस्तेन गुणेन नोद्वर्तन्ते । नारकाः सम्यग्दृष्टयः सम्यक्त्वेनोद्वर्तिता एकामेव मनुष्यगतिमायान्ति, मनुष्येष्वायाताः गर्भजपर्याप्तक — संख्येयवर्षायुषूत्पद्यन्ते नेतरेषु । सप्तम्यां नारका मिथ्यादृष्टयो नरकेभ्य उद्वर्तिता एकामेव तिर्यग्गतिमायान्ति, तिर्यक्ष्वायाताः पञ्चेन्द्रियगर्भजपर्याप्तकसंख्येयवर्षायुषूत्पद्यन्ते नेतरेषु । ३०तत्र चोत्पन्नाः सर्वे मतिश्रुतावधिसम्यक्त्वसम्यङ्मिथ्यात्वसंयमासंयमान् नोत्पादयन्ति । षष्ठ्याः उद्वर्तिता नारकास्तिर्यङ्मनुष्येषु जाता केचिन्मतिश्रुतावधिसम्यक्त्वसम्यङ्मिथ्यात्वं संयमासंयमान् षडुत्पादयन्ति न सर्वे नाप्यतोऽन्यत् । पञ्चम्या उद्वर्तितास्तिर्यक्षूत्पन्नाः केचित् षडुत्पादयन्ति न सर्वे नाप्यतोऽन्यत्, मनुष्येषूत्पन्नाः केचिन्मतिश्रुतावधिमनःपर्ययसम्यक्त्वसम्यङ्- मिथ्यात्वसंयमासंयमसंयमानुत्पादयन्ति न सर्वे नाप्यतोऽन्यत् । चतुर्थ्या उद्वर्तितास्तिर्यक्षूत्पन्नाः ३५केचिन्मत्यादीन् षडुत्पादयन्ति न सर्वे नाप्यतोऽन्यत्, मनुष्येषूत्पन्नाः केचिन्मतिश्रुतावधिमनःपर्यय- १६९ केवलसम्यक्त्वसम्यङ्मिथ्यात्वसंयमासंयमसंयमानुत्पादयन्ति, न च बलदेववासुदेवचक्रधरतीर्थ- करत्वान्युत्पादयन्ति, केचित् कर्माष्टकान्तकराः सिद्ध्यन्ति । उपरि तिसृभ्य उद्वर्तितास्तिर्यक्षु जाताः केचित् षडुत्पादयन्ति, मनुष्येषूत्पन्नाः केचित् मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलसम्यक्त्वसम्यङ् — मिथ्यात्वसंयमासंयमसंयमानुत्पादयन्ति न च बलदेववासुदेवचक्रधरत्वान्युत्पादयन्ति केचित्ती — ०५र्थकरत्वमुत्पादयन्ति, अपरे कर्माष्टकान्तकराः सिध्यन्ति । उक्तः सप्तावनिविस्तीर्णोऽधोलोकः । इदानीं तिर्यग्लोकोऽवसरप्राप्तो व्याख्येयः । तत्रैतत्स्यात् — किमत्र व्याख्येयम् ? द्वीपसमु — द्राधिष्ठातृधरणीधरवनक्षेत्रान्तरपरिमाणादि । यद्येवं तदवतिष्ठताम्, इदमेव तावद्व्याक्रियतां कुतः पुनरियं तिर्यग्लोकसंज्ञा प्रवृत्तेति ? उच्यते — यतोऽसंख्येयाः स्वयंभूरमणपर्यन्तास्तिर्यक्प्र- १०चयविशेषेणावस्थिता द्वीपसमुद्रास्ततः तिर्यग्लोक इति । यद्येवं के पुनस्तिर्यगवस्थिता इति ? अत आह — जम्बूद्वीपलवणोदादयः शुभनामानो द्वीपसमुद्राः ॥ ७ ॥ आह — कुतः पुनरियं जम्बूद्वीपसंज्ञेति ? उच्यते — प्रतिविशिष्टजम्बूवृक्षासाधारणाधिकरणत्वाज्जम्बूद्वीपः । १ । अयं हि द्वीपः प्रतिविशिष्टस्य १५जम्बूवृक्षस्य सपरिवारस्यासाधारणाधिकरणत्वं बिभर्त्ति नान्ये धातकीखण्डादयो द्वीपास्ततो- ऽस्य तत्साहचर्यात् जम्बूद्वीप इति संज्ञा अनादिकालप्रवृत्ता । तद्यथा — उत्तरकुरुमध्ये जगती पञ्चयोजनशतायामविष्कम्भा तत्त्रिगुणसातिरेकपरिक्षेपा ततः प्रदेशहान्या बहिःपरिहीयमाणा मध्ये द्वादशयोजनबाहल्या, अन्ते क्रोशद्वयबाहल्या सा चैकया पद्मवरवेदिकया जाम्बूनदमय्या परिक्षिप्ता । तस्या बहुदेशमध्यभागे नानारत्नमयमेकं पीठमष्टयोजनायामं चतुर्योजनविष्कम्भं २०तावदुच्छ्रायं द्वादशभिः पद्मवरवेदिकाभिः परिक्षिप्तम् । तासां च पद्मवरवेदिकानां प्रत्येकं चत्वारि तोरणानि श्वेतानि वरकनकस्तूपिकानि, तस्योपरि मणिमयमुपपीठं योजनायामवि- ष्कम्भं क्रोशद्वयोच्छ्रायम् । तन्मध्ये जम्बूवृक्षः सुदर्शनाख्यो योजनद्वयोच्छ्रितस्कन्धः षड्योजनो- त्सेधविटपः, मध्ये षड्योजनविष्कम्भपरिमण्डलः अष्टयोजनायामः तदर्धमुच्छ्रितानां जम्बूना- मष्टशतेन परिवृतः सुरवरवनिताक्रान्तः, तद्योगाज्जम्बूद्वीपः । २५लवणरसाम्बुयोगाल्लवणोदः । २ । लवणरसेनाम्बुना योगात् समुद्रो लवणोद इति संज्ञा- यते । उदक्शब्दस्य पूर्वपदभूतस्य उत्तरपदभूतस्य च संज्ञायामुदभावोऽन्वाख्यातः । जम्बूद्वीपश्च लवणोदश्च जम्बूद्वीपलवणोदौ तावादी येषां ते जम्बूद्वीपलवणोदादयः । द्वीपाश्च समुद्राश्च द्वीपसमुद्रा यथासंख्यमभिसंबन्धः । जम्बूद्वीपादयो द्वीपा लवणोदादयः समुद्रा इति । किं नामानस्ते ? शुभनामानः । यानि लोके शुभानि नामानि तान्येषां नामानि तद्यथा- ३०जम्बूद्वीपो लवणोदः, धातकीखण्डः कालोदः, पुष्करवरः पुष्करोदः, वारुणीवरः वारुणोदः, क्षीर — वरः क्षीरोदः, घृतवरः घृतोदः, इक्षुवरः इक्षूदः, नन्दीश्वरवरः नन्दीश्वरोद इत्येवमादयोऽसंख्येया १७० द्वीपसमुद्राः स्वयम्भूरमणद्वीपस्वयम्भूरमणोदपर्यन्ताः । कियदसंख्येयाः ? अर्धतृतीयसागरो — पमसमयसंख्याः । अमीषां विष्कम्भसन्निवेशसंस्थानविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह — द्विर्द्विर्विष्कम्भाः पूर्वपूर्वपरिक्षेपिणो वलयाकृतयः ॥ ८ ॥ ०५द्विर्द्विरिति वीप्साभ्यावृत्तिवचनं विष्कम्भद्विगुणत्वव्याप्त्यर्थम् । १ । आद्यस्य द्वीपस्य यो विष्कम्भस्तद्द्विगुणो जलधिस्तद्द्विगुणविष्कम्भो द्वितीयो द्वीपः तद्द्विगुणविष्कम्भो द्वितीयो जलधिरिति द्वैगुण्यव्याप्त्यर्थं द्विर्द्विरुच्यते । द्विर्द्विर्विष्कम्भो येषां ते द्विर्द्विर्विष्कम्भाः । ननु च वृत्त्या अभ्यावृत्तिरुच्यते द्विर्दश द्विदशा इति, वीप्सा च क्वचिदुच्यते सप्तपर्ण इति, तद्वदिह वीप्साऽभ्यावृत्त्योर्वृत्त्योक्तवात् द्वित्वस्य सुचश्चाप्रयोगः प्राप्नोति ? नैष दोषः; यत्र १०गम्यते न तत्र प्रयुज्यते, इह तु द्विर्विष्कम्भा इत्युक्ते तदर्थागतेर्द्विर्द्विरित्युच्यते । अनिष्टविनिवेशव्यावृत्त्यर्थं पूर्वपूर्वपरिक्षेपिवचनम् । २ । ग्रामनगरादिवदनिष्टविनिवेशो मा विज्ञायीति ‘पूर्वपूर्वपरिक्षेपिणः’ इत्युच्यते । तेनोत्तरोत्तरानन्तर्यसिद्धिर्भवति । पूर्वं पूर्वं परिक्षिपन्तीत्येवंशीलाः पूर्वपूर्वपरिक्षेपिणः, अत्राप्यगमकत्वाद् द्वित्वम् । चतुरस्रादिनिवृत्त्यर्थं वलयाकृतिवचनम् । ३ । आकृतिस्संस्थानम्, वलयस्येवाकृतिर्येषां ते १५वलयाकृतयः । एतेन चतुरस्रादिसंस्थानान्तरनिवृत्तिः कृता भवति । ततो मिथ्यावादिप्रणीतसं — स्थानान्तरप्रतिकल्पना न तत्त्वम् । अत्राह जम्बूद्वीपस्य प्रदेशसंस्थानविष्कम्भा वक्तव्याः, तन्मूलत्वादितरविष्कम्भादिवि- ज्ञानस्येति ? अत आह — तन्मध्ये मेरुनाभिर्वृत्तो योजनशतसहस्रविष्कम्भो जम्बूद्वीपः ॥ ९ ॥ २०तच्छब्दः पूर्वद्वीपसमुद्रनिर्देशार्थः । १ । पूर्वोक्तानामसंख्येयानां द्वीपसमुद्राणां निर्देशार्थस्त- च्छब्दो द्रष्टव्यः । तेषां मध्ये तन्मध्ये नाभिरिव नाभिः । मेरुर्नाभिर्यस्य स भवति मेरुनाभिः, वृत्त आदित्यमण्डलोपमानः । शतानां सहस्रं शतसहस्रं योजनानां शतसहस्रं योजनशतसहस्रम् [योजनशतसहस्रं] विष्कम्भो यस्य सोऽयं योजनशतसहस्रविष्कम्भः । तस्य परिक्षेपः त्रीणि शतसहस्राणि षोडशसहस्राणि द्वे शते सप्तविंशतिश्च योजनानाम्, २५त्रीणि गव्यूतानि, शतं धनुषामष्टाविंशत्युत्तरम्, त्रयोदशाङ्गुलयः अर्धाङ्गुलं सातिरेकम् । तस्य समन्तात् परिक्षेप्त्री जगत्येका अर्धयोजनावगाहा अष्टयोजनोत्सेधा मूलमध्यान्तेषु द्वादशाष्टचतुर्योजनविष्कम्भा वज्रमयमूला वैडूर्यमयान्ता सर्वरत्ननिर्मितमध्या गवाक्षघण्टामुक्ता — हेममणिकिंकिणीकपद्मरत्नकनकरत्नसर्वरत्नजालैर्नवभिरुपर्युपरिस्थितैः प्रत्येकमर्धयोजनोच्छ्रायैः पञ्चधनुश्शतविष्कम्भजगतीसमायामैरलङ्कृता । तस्याः पूर्वदक्षिणापरोत्तरासु चतसृषु दिक्षु ३०विजयवैजयन्तजयन्तापराजितसंज्ञानि चत्वारि महाद्वाराणि । यथाक्रमं तानि चतुर्योजनविष्क- म्भाण्यष्टयोजनोत्सेधानि विष्कम्भसमप्रवेशानि । तत्र विजयवैजयन्तयोरन्तरमेकान्नाशीति — सहस्राणि द्विपञ्चाशद्योजनान्यर्धयोजनं योजनचतुर्भागः अर्धगव्यूतं गव्यूतचतुर्भागः द्वात्रिंशच्च १७१ धनूंषि तिस्रोऽङ्गुलयः अङ्गुलचतुर्भागोऽर्धाङ्गुलचतुर्भागश्च सातिरेकः । एवमितरेषामप्यन्त- राणां प्रमाणं वेदितव्यम् । तत्र जम्बूद्वीपे षड्भिः कुलपर्वतैर्विभक्तानि सप्त क्षेत्राणि । कानि तानीति ? अत आह — भरतहैमवतहरिविदेहरम्यकहैरण्यवतैरावतवर्षाः क्षेत्राणि ॥ १० ॥ ०५भरत इति संज्ञा कुतः ? भरतक्षत्रिययोगाद्वर्षो भरतः । १ । विजयार्धस्य दक्षिणतो जलधेरुत्तरतः गङ्गासिन्ध्वो — र्बहुमध्यदेशभागे विनीता नाम नगरी द्वादशयोजनायामा, नवयोजनविस्तारा । तस्यामुत्पन्नः सर्वराजलक्षणसंपन्नो भरतो नामाद्यश्चक्रधरः षट्खण्डाधिपतिः । अवसर्पिण्या राज्यविभाग — काले तेनादौ भुक्तत्वात्, तद्योगाद्भरत इत्याख्यायते वर्षः । १०अनादिसंज्ञासंबन्धाद्वा । २ । अथवा, जगतोऽनादित्वादहेतुका अनादिसंबन्धपारिणामिकी भरतसंज्ञा । अथ क्व भरत इति ? अत्रोच्यते — हिमवत्समुद्रत्रयमध्ये भरतः । ३ । हिमवतोऽद्रेस्त्रयाणां समुद्राणां पूर्वदक्षिणाऽपराणां मध्ये भरतो वेदितव्यः । स पुनर्गङ्गासिन्धूभ्यां विजयार्धेन च षड्भागसंविभक्तः । कोऽसौ विजयार्धो नाम ? १५पञ्चाशद्योजनविस्तारस्तदर्धोत्सेधः सक्रोशषड्योजनावगाहो रजताद्रिर्विजयार्धोऽन्व- र्थः । ४ । चक्रभृद्विजयार्धकरत्वाद्विजयार्ध इति गुणतः कृताभिधानो रजताद्रिः तस्य पञ्चाशद्योज- नानि विस्तारः पञ्चविंशतियोजनान्युत्सेधः सक्रोशानि षड्योजनान्यवगाहः पूर्वापरकोटिभ्या- मसौ पूर्वापरजलधी स्पृशति । तस्य पूर्वापरपार्श्वबाहू चत्वारि योजनशतानि अष्टाशीत्यधिकानि षोडश चैकान्नविंशतिर्भागाः योजनस्यार्धभागश्च सातिरेकः । विजयार्धोत्तरपार्श्वज्या दश- २०योजनसहस्राणि सप्त च शतानि विंशतिर्योजनानां द्वादश चैकान्नविंशतिभागा योजनस्य कि- ञ्चिद्विशेषोनाः । अस्याः ज्यायाः धनुषः पृष्ठं दशयोजनानां सहस्राणि सप्त च शतानि त्रिचत्वा- रिंशानि पञ्चदश चैकान्नविंशतिभागा योजनस्य सविशेषाः । विजयार्धदक्षिणपार्श्वज्या नवसहस्राणि सप्तशतान्यष्टचत्वारिंशानि योजनानां द्वादशभागाः किञ्चिद्विशेषाधिकाः । अस्याः ज्यायाः धनुषः पृष्ठं नवसहस्राणि सप्तशतानि षट्षष्ट्युत्तराणि योजनानामेकश्च २५भागः सविशेषः । तस्योभयोः पार्श्वयोरर्धयोजनविष्कम्भौपर्वतसमानायामावर्धयोजनोच्छ्राय- पञ्चधनुःशतविष्कम्भवनसमायामाभ्यां क्वचित्क्वचित्कनकस्तूपिकाभ्यामलङ्कृतबहुतोरणोपे- तपद्मवरवेदिकाभ्यां प्रत्येकं परिक्षिप्तौ सर्वर्तुजफलकुसुमतरुवरमण्डितौ वनषण्डौ । तस्य द्वे गुहे तमिस्रखण्डप्रपातसंज्ञे पञ्चाशद्योजनोदग्दक्षिणायामे प्राक्प्रत्यक्द्वादशयोजनविष्कम्भे, अष्टयोजनोत्सेधोत्तरदक्षिणद्वारद्वये, सक्रोशषड्योजनविष्कम्भक्रोशबाहुल्याष्टयोजनोच्छ्राय — ३०वज्रमयकपाटे । यकाभ्यां चक्रवर्ती उत्तरभरतविजयार्धं याति । यतश्च गङ्गासिन्धू निर्गते । तत्र चाभ्यन्तरे विजयार्धप्रभवे प्रत्येकं द्विनद्यौ गङ्गासिन्धू अनुप्रविष्टे, उन्मग्नजला निमग्न- जला चान्वर्थसंज्ञे । तृणादेः पतितस्य द्रव्यस्याहत्योपरितलप्रक्षेपणात् उन्मग्नजला । तथा तृणादेः पतितस्याधस्तलप्रक्षेपणात् निमग्नजला । १७२ तस्यैवाद्रेर्भू मितलाद्दशयोजनान्युत्प्लुत्योभयोः पार्श्वयोः दशयोजनविस्तारे पर्वतसमा- यामे द्वे विद्याधरश्रेण्यौ भवतः । तत्र दक्षिणश्रेण्यां रथनूपुरचक्रवालादीनि पञ्चाशद्विद्याधर- नगराणि । उत्तरश्रेण्यां गगनवल्लभादीनि षष्टिर्विद्याधरनगराणि । तन्निवासिनो विद्याधरा भरतवत् षट्कर्मजीविनः केवलं प्रज्ञप्त्यादिविद्याधरणमात्रादेव विशिष्टाः । ततो दशयोजना- ०५न्युत्प्लुत्योभयोः पार्श्वयोर्दशयोजनविस्तारे पर्वतसमायामे द्वे व्यन्तरश्रेण्यौ भवतः । तत्र शक्रलोकपालानां सोमयमवरुणवैश्रवणानाम् आभियोग्यव्यन्तरदेवानां निवासा भवन्ति । ततः पञ्चयोजनान्युत्प्लुत्य शिखरतलं भवति दशयोजनविष्कम्भं पर्वतसमायामम् । तत्र प्राच्यां दिशि षड्योजनक्रोशाधिकोच्छ्रायविष्कम्भं सिद्धायतनकूटं पद्मवरवेदिकापरिवृतम् । तस्यो- पर्युदग्दक्षिणायामं प्राक्प्रत्यग्विस्तारं क्रोशायाम-क्रोशार्धविष्कम्भ-देशोनक्रोशोच्छ्रायं पद्मवर- १०वेदिकापरिवृतम् अर्हदायतनं पूर्वोत्तरदक्षिणद्वारम् अर्हदायतनवर्णनोपेतम् । तस्य पश्चाद्द- क्षिणार्धभरतकूट-खण्डकप्रपातकूट-माणिकभद्रकूट-विजयार्धकूट-पूर्णभद्रकूट-तमिस्रगुहाकूट-उत्त- रार्धभरतकूट — वैश्रवणकूटनामान्यष्टौ कूटानि सिद्धायतनकूटसमोच्छ्रायविष्कम्भायामानि । तेषा- मुपरि दक्षिणार्धभरतदेव-वृत्तमाल्यदेव-माणिभद्रदेव-विजयार्धगिरिकुमारदेव-पूर्णभद्रदेव-कृत- मालदेव — उत्तरार्धभरतदेव-वैश्रवणदेवानां यथाक्रमं प्रासादाः सिद्धायतनसमायामविष्कम्भो- १५च्छ्रायाः । सोऽयं विजयार्धपर्वतो नवभिः कूटैर्मुकुटैरिवोद्गतैर्गिरिराजत्वं प्राप्त इवाभाति । अथ हैमवत इति कथं संज्ञा ? हिमवतोऽदूरभवः सोऽस्मिन्नस्तीति वा हैमवतः । ५ । हिमवान्नाम पर्वतः तस्यादूरभवः सोऽस्मिन्नस्तीति वाऽणि सति हैमवतो वर्षः । क्व पुनरसौ ? क्षुद्रहिमवन्महाहिमवतोर्मध्ये । ६ । क्षुद्रहिमवन्तमुत्तरेण दक्षिणेन महाहिमवन्तं पूर्वापर — २०समुद्रयोर्मध्ये हैमवतः । तन्मध्ये शब्दवान् वृत्तवेदाढ्यः । ७ । तस्य हैमवतस्य मध्ये शब्दवान्नाम पटहाकारः वृत्तत्वाद् वृत्तवेदाढ्य इत्यन्वर्थसंज्ञः योजनसहस्रोच्छ्रायः अर्धतृतीययोजनशतावगाह उपरि मूले च योजनसहस्रायामविष्कम्भस्तत्त्रिगुणसातिरेकपरिक्षेपः पर्वतः, अर्धयोजनविष्कम्भाद्रि- परिक्षेपायामयुक्तया पूर्वादिदिग्विभागविनिवेशिचतुस्तोरणविभक्तया पद्मवरवेदिकयाऽल- २५ङ्कृतः । तत्तलमध्ये सक्रोशद्वयद्विषष्टियोजनोत्सेधः सक्रोशैकत्रिंशद्योजनविष्कम्भः स्वातिदेव- विहारः । अथ कथं हरिवर्षसंज्ञा ? हरिवर्णमनुष्ययोगाद्धरिवर्षः । ८ । हरिः सिंहस्तस्य शुक्लरूपपरिणामित्वात् तद्वर्णमनुष्या- द्युषितत्वाद्धरिवर्ष इत्याख्यायते । क्व पुनरसौ ? निषधमहाहिमवतोरन्तराले । ९ । निषधस्य दक्षिणतो महाहिमवत उत्तरतः पूर्वापर- ३०समुद्रयोरन्तराले हरिवर्षः । तन्मध्ये विकृतवान् वृत्तवेदाढ्यः । १० । तस्य हरिवर्षस्य मध्ये विकृतवान्नाम वृत्त- वेदाढ्यः शब्दवद्वृत्तवेदाढ्येन तुल्यवर्णनः । तस्योपर्यरुणदेवविहारः । अथ कथं विदेहसंज्ञा ? विदेहयोगाज्जनपदे विदेहव्यपदेशः । ११ । विगतदेहाः विदेहाः । के पुनस्ते ? येषां देहो नास्ति, कर्मबन्धसन्तानोच्छेदात् । ये वा सत्यपि देहे विगतशरीरसंस्कारास्ते विदेहाः । तद्यो- १७३ गाज्जनपदे विदेहव्यपदेशः । तत्र हि मुनयो देहोच्छेदार्थं यतमाना विदेहत्वमास्कन्दन्ति । ननु च भरतैरावतयोरपि विदेहाः सन्ति ? सत्यम्, सन्ति कदाचिन्न तु सर्वकालम्, तत्र तु सततं धर्मोच्छेदाभावाद्विदेहाः सन्तीति प्रकर्षापेक्षो विदेहव्यपदेशः । क्व पुनरसौ ? निषधनीलवतोरन्तराले तत्सन्निवेशः । १२ । निषधस्योत्तरात् नीलवतो दक्षिणात् पूर्वा — ०५परसमुद्रयोरन्तरे तस्य विदेहस्य सन्निवेशो द्रष्टव्यः । स चतुर्विधः पूर्वविदेहादिभेदात् । १३ । स विदेहश्चतुर्विधः । कुतः ? पूर्वविदेहादिभेदात् । पूर्वविदेहः, अपरविदेहः, उत्तरकुरवः, देवकुरवश्चेति । कुतः पुनः पूर्वविदेहादिव्यपदेशः ? मेरोः प्राक् क्षेत्रं पूर्वविदेहः, उत्तरक्षेत्रमुदक्कुरवः, अपरक्षेत्रमपरविदेहः दक्षिणक्षेत्रं देवकुरव इति । १०नैष युक्तो व्यपदेशः — पूर्वविदेहे हि सविता नीलादुदेति, निषधेऽस्तमुपैति । तत्र प्राङ् नीलः प्रत्यङ् निषधः अपाक् समुद्रः, मेरुरुदक् । अपरविदेहे तु निषधे उदयः नीलेऽस्तमय इति । तत्र प्राङ् निषधः, प्रत्यङ् नीलः, अपाक् समुद्रः, उदङ् मेरुः । उदक्कुरुषु गन्धमादना- दुदयो माल्यवतोऽस्तमयः । तत्र गन्धमादनः प्राक्, माल्यवान् प्रत्यक्, नीलः अपाक्, मेरुः उदक् । देवकुरुषु सौमनसादुदयः विद्युत्प्रभेऽस्तमयः तत्र सौमनसः प्राक्, विद्युत्प्रभः प्रत्यक्, १५निषधोऽपाक् मेरुरुदगिति ? सत्यमेवमेतत्; यदि तत्रत्यो दिग्विभाग आश्रियेत । इह भरत- क्षेत्रदिग्विभागमाश्रित्य मेरोः पूर्वादिव्यपदेशो युक्तः । तत्र विदेहमध्यभागे मेरुः । तस्मादप- रोत्तरदिशि गन्धमालिविजयसमीपदेवारण्यात्प्राक् गन्धमादनाख्यो वक्षारपर्वतः उदक्दक्षि- णायतः प्राक्प्रत्यक्विस्तीर्णः दक्षिणोत्तरकोटिभ्यां मेरुनीलाद्रिस्पर्शी द्वाभ्यामर्धयोजनविष्क- म्भपर्वतसमायामाभ्यां वनषण्डाभ्यामलङ्कृतः मूलमध्याग्रेषु सुवर्णमयः नीलाद्रिपर्यन्ते चतुर्यो- २०जनशतोच्छ्रितः, योजनशतावगाहः प्रदेशवृद्ध्या वर्धमानः मेरुपर्यन्ते पञ्चयोजनशतोत्सेधः पञ्चविंशतियोजनशतावगाहः, पञ्चयोजनशतविष्कम्भः, ततः प्रदेशहान्या हीयमानः नीला — न्तेऽर्धतृतीययोजनशतविष्कम्भः । त्रिंशत्सहस्राणि द्वे च नवोत्तरे शते योजनानां षट्चैकान्न- विशंतिभागाः सातिरेका आयामः । तस्योपरि मेरुपर्यन्ते पञ्चविंशतियोजनशतोच्छ्रायमूलवि- ष्कम्भसिद्धायतनकूटम् । तस्योत्तरतः क्रमेण व्यवस्थितानि षट् कूटानि — गन्धमादन-उदक्कुरु- २५गन्धमालि — स्फटिक-लोहिताक्ष-आनन्दकूटनामानि । तत्र सिद्धायतनकूटे जिनायतनम् । स्फटिक- कूटस्योपरि प्रासादे भोगंधरी देवी पल्योपमस्थितिका । लोहिताक्षकूटस्योपरि प्रासादे पल्योपमस्थितिका दिक्कुमारी भोगवती वसति । शेषेषु चतुर्षु कूटेषु कूटसमनामानो देवा वसन्ति । मेरोरुदक् प्राच्यां दिशि नीलादपाच्यां कच्छविजयात् प्रतीच्यां माल्यवान् वक्षार- पर्वतः । मूलमध्याग्रेषु वैडूर्यमयः विष्कम्भायामोच्छ्रायावगाहसंस्थानैर्गन्धमादनेन समः । ३०तस्योपरि मेरुपर्यन्ते सिद्धायतनकूटं यथोक्तपरिमाणम् । तस्योपर्यर्हदायतनम् । तस्योत्तरतो यथाक्रमं माल्यवत्-उदक्कुरु-कच्छ-विजय-सागर-रजत-पूर्णभद्र-सीता-हरिमहाकूटानि नव भव- न्ति । सागरकूटे सुभागा दिक्कुमारी, रजतकूटे भोगमालिनी दिक्कुमारी वसति । शेषेषु १७४ सप्तसु कूटेषु कूटसमनामानो देवा वसन्ति । मेरोरुदक् गन्धमादनात्प्राक्, नीलादपाक्, माल्यवतः प्रत्यक्, उदक्कुरवः प्राक् प्रत्यगायताः, उदगपाग्विस्तीर्णा यमकाद्रिद्वयपञ्चसरोव- रकाञ्चनगिरिशतोपशोभिताः । एकादश सहस्राणि अष्टौ शतानि द्वाचत्वारिंशानि योजनानां द्वौ चैकान्नविंशतिभागौ उदक्कुरुविष्कम्भः । नीलसमीपे त्रिपञ्चाशद्योजनसहस्राणि ज्याषष्टि — ०५सहस्राणि चत्वारि शतानि अष्टादशानि योजनानां द्वादश चैकान्नविंशतिभागाः साधिका धनुः । तत्र सीतायाः प्राग्दिग्भागे जम्बूवृक्षो वर्णितः । तस्योत्तरस्यां दिशि शाखायामर्हदायतनं क्रोशायामार्धक्रोशविष्कम्भदेशोनक्रोशोनक्रोशोत्सेधम् । प्राच्यां दिशि शाखायां तत्तुल्य- प्रासादः, तत्र जम्बूद्वीपाधिपतिव्यन्तरेश्वरोऽनावृतनामा वसति । दक्षिणस्यां दिशि शाखायां १०प्रतीच्यां च प्रासादयोः शयनीयानि रमणीयानि । ततः पूर्वोत्तरोत्तरापरोत्तरासु दिक्ष्वनावृतदेवसामानिकानां चत्वारि जम्बूसहस्राणि । दक्षिणपूर्वस्यां दिशि अभ्यन्तरपरि- षद्देवानां द्वात्रिंशत्सहस्राणि । दक्षिणस्यां मध्यमपरिषद्देवानां चत्वारिंशत्सहस्राणि । दक्षिणापरस्यां दिशि बाह्यपरिषद्देवानामष्टचत्वारिंशत्सहस्राणि । प्रतीच्यामनीकमहत्तराणां सप्तानां सप्तजम्ब्वः, चतसृणामग्रमहिषीणां सपरिवाराणां जम्ब्वः चतस्रः । पूर्वदक्षिणा- १५परोत्तरासु षोडशसहस्रात्मरक्षदेवानां च षोडशसहस्राणि । एते सुदर्शनजम्बूवृक्षस्य परिवार — भूताः पूर्वोक्ताष्टशतेन सह समुदिताः एकं शतसहस्रं चत्वारिंशत्सहस्राणि शतं चैकान्नविं — शम् । त एते सर्व एव जम्बूवृक्षाः पद्मवरवेदिकापरिवृताः सर्वरत्नकाञ्चनपरिणामाः मुक्तामणिहेमघण्टाजालमाल्यदामध्वजपताकाछत्राधिच्छत्रविभूषिताः । सुदर्शनाख्योऽसौ जम्बूवृक्षः पद्मवरवेदिकापरिक्षिप्तैस्त्रिभिर्वनषण्डैः परिक्षिप्तः । प्राथमिकवनषण्डे चतसृषु २०दिक्षु क्रोशायामक्रोशार्धविष्कम्भदेशोनक्रोशोत्सेधानि चत्वारि भवनानि । विदिक्षु चतस्रः पुष्करिण्यो दशयोजनावगाहाः पञ्चाशद्योजनायामाः तदर्धविष्कम्भाः चतुष्कोणा आयत- चतुरस्राः शुचिसुरभिसलिलपूर्णाः । तेषां भवनानां पुष्करिणीनां चाष्टासु दिक्षु श्वेतान्यर्जुन- सुवर्णनिर्वृत्तानि प्रत्येकमष्टौ कूटानि । तेषामुपरि प्रत्येकं क्रोशायामक्रोशार्धविष्कम्भदेशोन- क्रोशोच्छ्रायाः चत्वारः प्रासादाः । २५नीलाद् दक्षिणस्यां दिश्येकं योजनसहस्रं तिर्यगतीत्य सीतामहानद्या उभयोः पार्श्वयोः पञ्चयोजनशतान्तरौ सप्रणिधी द्वौ यमकाद्री योजनसहस्रोच्छ्रायौ अर्धतृतीययोजनशतावगाहौ मूलमध्याग्रेषु योजनैकसहस्रार्धाष्टमयोजनशतपञ्चयोजनशतविष्कम्भौ । तयोरुपरि योजन- द्विषष्ट्यर्धयोजनोच्छ्रायौ सक्रोशैकत्रिंशद्योजनविष्कम्भौ तावत्प्रवेशौ प्रासादौ । तत्र यमक- नामानौ देवौ वसतः । प्राच्यां दिशि द्वे अर्हदायतने यमकाभ्यामवाक्पञ्चयोजनशतानि ३०तिर्यगतीत्य सीतामहानद्यां योजनसहस्रोदगपागायतः पञ्चयोजनशतप्राक्प्रत्यग्विष्कम्भः दशयोजनावगाहः नीलो नाम महाह्रदो भवति । ह्रदमध्ये जलस्योपर्यर्धयोजनोच्छ्रायाणि दशयोजनावगाहनालानि मध्ये योजनविष्कम्भाणि क्रोशायतपत्राणि द्विक्रोशकर्णिकान्याग्रमूल- योर्द्विक्रोशविस्तराणि पद्मानि पद्मह्रदजपद्मवर्णनोपेतानि । तत्र नीलसंज्ञो नागेन्द्रकुमारो वसति । तस्य पद्मानि जम्बूवृक्षसमसंख्यानि । १७५ नीलह्रदात्प्रागदूरे दश काञ्चनाद्रयः सप्रणिधयो योजनशतोत्सेधाः पञ्चविंशति- योजनावगाहाः मूलमध्याग्रेषु शतपञ्चसप्ततिपञ्चाशद्योजनविष्कम्भाः काञ्चनपरिणामाः । तेषामुपरि सक्रोशैकत्रिंशद्योजनोत्सेधाः सद्विक्रोशपञ्चदशयोजनविष्कम्भाः प्रासादाः काञ्चन- संज्ञदेवानामावासाः । तादृशा एव प्रत्यक्-दशकाञ्चनाद्रयः । नीलह्रदादपाक् पञ्चयोजनशतानि ०५तिर्यगतीत्योत्तरकुरुह्रदो भवति उत्तरकुरुसंज्ञनागेन्द्रकुमारावासः । नीलह्रदतुल्यवर्णनः, प्राक्- प्रत्यक् च दशदशकाञ्चनाद्रयः । उदक्कुरुह्रदादपाक् पञ्चयोजनशतान्यतीत्य चन्द्रह्रदः, चन्द्रनागेन्द्रकुमारावासः । पूर्ववत्काञ्चनाद्रयश्च । चन्द्रह्रदादपाक् पञ्चयोजनशतानि तिर्यगतीत्यैरावतह्रदो भवति ऐरावतनागेन्द्रकुमारावासः । पूर्ववत्काञ्चनाद्रयश्च । ऐरावत- ह्रदादपाक् पञ्चयोजनशतानि तिर्यगतीत्य माल्यवान्नाम ह्रदो भवति माल्यवान्नामनागेन्द्र- १०कुमारावासः । पूर्ववत् काञ्चनाद्रयश्च । काञ्चनाद्रिशते पूर्वदिग्विनिवेशि जिनायतनशतम् । मेरोरपाक् प्राच्यां दिशि मंगलावद्विजयात् प्रत्यक् निषधादुदक् सौमनसो नाम वक्षारगिरिः सर्वस्फटिकपरिणामः, गन्धमादनेन विष्कम्भायामोच्छ्रायावगाहसंस्थानैस्तुल्यः । तस्योपरि मेरुपर्यन्ते सिद्धायतनकूटमर्हदायतनालङ्कृतं पूर्वोक्तपरिमाणम् । तस्य दक्षिणतो यथाक्रमं सौमनस-देवकुरु-मङ्गलावत्-पूर्वविदेह-कनक-काञ्चनकवशिष्ठ-उज्ज्वलकूटान्यष्टौ १५गन्धमादनकूटसमानानि तत्र कनककूटस्योपरि प्रासादे सुवत्सा दिक्कुमारी, काञ्चनकूट- स्योपरि प्रासादे वत्समित्रा दिक्कुमारी, शेषेषु स्वकूटनामानो देवाः मेरोरपाक् प्रतीच्यां दिशि निषधादुदक् पद्मवद्विजयात् प्राक् विद्युत्प्रभो नाम वक्षारगिरिस्तपनीयपरिणामो गन्ध- मादनसमवर्णनः । तस्योपरि मेरुपर्यन्ते सिद्धायतनकूटमर्हदायतनालङ्कृतम् । तस्य दक्षिणतो यथाक्रमं विद्युत्प्रभ-देवकुरु-पद्मवद्विजय-अपरविदेह-स्वस्तिक-शतज्वाल-सीतोदा-हरिनामान्यष्टौ २०कूटानि गन्धमादनकूटसमानि । तत्र पद्मवद्विजयकूटस्योपरि प्रासादे वारिषेणा नाम दिक्कुमारी, स्वस्तिककूटस्योपरि प्रासादे बला नाम दिक्कुमारी, शेषेषु स्वकूटनामानो देवाः । मेरोरपाक् सौमनसात्प्रत्यक् निषधादुदक् विद्युत्प्रभात्प्राक् देवकुरवः । तेषां ज्याधनु- रिषुगणना उत्तरकुरुगणनया व्याख्याता । मेरोर्दक्षिणापरस्यां दिशि निषधादुदक् सीतोदायाः प्रत्यक् विद्युत्प्रभात्प्राक् मध्ये सुप्रभा नाम शाल्मलिः सुदर्शनया जम्ब्वा व्याख्यातवर्णना । तस्या २५उत्तरशाखायामर्हदायतनम् । पूर्वदक्षिणापरासु शाखासु प्रासादेषु गरुत्मान् वेणुदेवो वसति । तस्य परिवारः सर्वोऽनावृतदेवपरिवारेण तुल्यः । निषधादुदगेकयोजनसहस्रं तिर्यगतीत्य सीतोदायाः महानद्या उभयोः पार्श्वयोश्चित्रकूटविचित्रकूटौ गिरी यमकपर्वताभ्यां तुल्यवर्णनौ । निषध-देवकुरु-सूर्य-सुरेश-विद्युत्प्रभह्रदाख्याः पञ्चह्रदाः उत्तरकुरुषु ह्रदैर्व्याख्यातवर्णनाः । काञ्चनगिरिशतं च तद्वदेव ज्ञेयम् । ३०सीतया महानद्या पूर्वविदेहो द्विधा विभक्तः उत्तरो दक्षिणश्चेति । तत्रोत्तरो भाग — श्चतुर्भिर्वक्षारपर्वतैस्तिसृभिर्विभङ्गनदीभिश्च विभक्तोऽष्टधा भिन्नः अष्टाभिश्चक्रधरैरुप- भोग्यः । तत्र चित्रकूटः पद्मकूटो नलिनकूटः एकशिलश्चेति वक्षाराः, तेषामन्तरेषु ग्राहावती — ह्रदावती — पङ्कावती चेति विभङ्गनद्यः । तत्र चत्वारोऽपि वक्षारका दक्षिणोत्तरकोटिभ्यां १७६ सीतानीलस्पृशो नीलान्ते चतुर्योजनशतोत्सेधाः योजनशतावगाहाः प्रदेशवृद्ध्या वर्धमानाः शीतानद्यन्ते पञ्चयोजनशतोत्सेधाः पञ्चविंशतियोजनशतावगाहाः अश्वस्कन्धाकाराः सर्वत्र पञ्चयोजनशतविष्कम्भाः । षोडशसहस्राणि पञ्चशतानि द्वानवत्यधिकानि योजनानां द्वौ चैकान्नविंशतिभागौ तेषामायामः । तत्र चित्रकूटस्योपरि चत्वारि कूटानि — सिद्धायतन- ०५चित्र-कच्छविजय-सुकच्छविजयकूटाख्यानि । पद्मकूटस्योपरि चत्वारि कूटानि सिद्धायतन- पद्म-महाकच्छकच्छावद्विजयकूटाभिधानानि । नलिनकूटस्योपरि चत्वारि कूटानि सिद्धायतन- नलिन-नलिनावर्त-लाङ्गलावर्तकूटसंज्ञानि । एकशिलस्योपरि चत्वारि कूटानि सिद्धायतन- एकशिल-पुष्कल-पुष्कलावत्कूटनामानि । सर्वाण्येवैतानि हिमवदद्रिकूटतुल्यपरिमाणानि, तद्गतार्हदायतनप्रासादतुल्यवर्णनजिनायतनप्रासादानि, सर्वत्र सीतान्ते सिद्धायतनकूटानि १०इतरेषु कूटसमनामानो देवाः । तिस्रोऽपि विभङ्गनद्यः स्वतुल्यनामकुण्डेभ्यो विंशतियोजन- शतविष्कम्भायामेभ्यो वरवज्रतलेभ्यः सुवृत्तेभ्यः स्वतुल्यनामदेवीनिवासालङ्कृतदशयोजन- द्विगव्यूतोच्छ्रायषोडशयोजनविष्कम्भायामद्वीपोपेतेभ्यः नीलाद्रिनितम्बनिवेशिभ्यो निर्गताः । प्रभवे द्विक्रोशाधिकद्वादशयोजनविष्कम्भा गव्यूतावगाहाः, मुखे पञ्चविंशतियोजनशतविष्कम्भा दशगव्यूतावगाहाः, प्रत्येकमष्टाविंशतिनदीसहस्रपरिवृताः सीतां प्रविशन्ति । १५एतैर्विभक्ता अष्टौ जनपदाः कच्छ-सुकच्छ-महाकच्छ-कच्छकावत्-आवर्तलाङ्गलावर्त- पुष्कल — पुष्कलावर्ताख्याः । तेषां मध्ये राजधान्यः — क्षेमा क्षेमपुरी अरिष्टा अरिष्टपुरी खङ्गा मञ्जूषा औषधिः पौण्डरीकिणी चेति नगर्यः । तत्र सीताया उदक् नीलादपाक् चित्रकूटा- त्प्रत्यक् माल्यवत्समीपदेवारण्यात्प्राक् कच्छविषयः, चित्रकूटसमायामः द्वे सहस्रे द्वे च शते त्रयोदशयोजनानां केनचिद्विशेषेणोने, प्राक्प्रत्यग्विस्तीर्णः । तस्य बहुदेशमध्यभागे विजया- २०र्धनामा रजतगिरिः भरतविजयार्धतुल्योच्छ्रायावगाहविष्कम्भः कच्छविषयविस्तारसमायामः । तत्रोभयोर्विद्याधरश्रेण्योः, प्रत्येकं पञ्चपञ्चाशन्नगराणि । व्यन्तरश्रेण्योः ऐशानस्य देवराजस्य लोकपालानां सोमयमवरुणवैश्रवणानामाभियोग्यदेवनगराणि । प्राच्यसिद्धायतनादिकूटनवके च दक्षिणार्धकच्छोत्तरार्धकच्छकूटे वाच्ये । विजयार्धादुदक् नीलादपाक् सिद्धकूटाद् वृषभाद्रेश्च प्राक् चित्रकूटात् प्रत्यक् त्रिषष्टियोजनविष्कम्भायामं तत्त्रिगुणसातिरेकपरिक्षेपं दशयोजना- २५वगाहं वरवज्रतलं गङ्गाकुण्डम् । अस्य बहुमध्यदेशभावी द्वीपोऽष्टयोजनविष्कम्भायामो दशयोजनद्विगव्यूतोच्छ्रायः पद्मवरवेदिकाचतुस्तोरणालङ्कृतः सुवृत्तो गङ्गादेवीनिवासः । ततो दक्षिणतोरणाद्विनिःसृता अपाङ्मुखी भरतक्षेत्रगङ्गातुल्यविष्कम्भावगाहा विषयसमायामा विजयार्धखण्डप्रपातगुहातोरणनिर्गता चतुर्दशनदीसहस्रपरिवारा गङ्गा महानदी सीतां प्रविशति । विजयार्धादुदङ् नीलादपाक् वृषभाद्रेः प्रत्यङ् माल्यवत्समीपदेवारण्यात्प्राक् ३०सिन्धुकुण्डं गङ्गाकुण्डतुल्यवर्णनं सिन्धूदेवीनिवासालङ्कृतम् । ततो विनिःसृता गङ्गातुल्या विजयार्धतमिस्रगुहान्तरान्निर्गता चतुर्दशनदीसहस्रपरिवारा सिन्धूर्महानदी सीतां प्रविशति । तत्र सीताया उदक् विजयार्धादपाक् गङ्गासिध्वोर्बहुमध्यदेशभाविनी क्षेमा नाम राजधानी । एवमितरे सप्तापि जनपदाः क्रमेण पूर्वदेशनिवेशिनो नेतव्याः । १७७ लवणसमुद्रवेदिकायाः प्रत्यक् पुष्कलावत्याः प्राक् सीताया उदक् नीलादपाक् देवारण्यं नाम वनम् । तस्य द्वे सहस्रे नव च शतानि द्वाविंशतिर्योजनानां सीतामुखे विष्कम्भः । षोडश- सहस्राणि पञ्चशतानि द्वानवत्यधिकानि योजनानां द्वौ चैकान्नविंशतिभागौ आयामः । सीताया अपाक् निषधादुदक् वत्सविषयात् प्राक् लवणसमुद्रवेदिकायाः प्रत्यक् पूर्ववद् देवारण्यम् । ०५सीताया दक्षिणतः पूर्वविदेहश्चतुर्भिवक्षारपर्वतैस्तिसृभिश्च विभङ्गनदीभिर्विभक्तोऽष्टधा भिन्नः अष्टाभिश्चक्रधरैरुपभोग्यः । तत्र त्रिकूटो वैश्रवणकूटः अञ्जनः आत्माञ्जनश्चेति वक्षाराः । तेषामन्तरेषु तप्तजला मत्तजला उन्मत्तजला चेति तिस्रो विभङ्गनद्यः । एतै- र्विभक्ता अष्टौ जनपदाः — वत्सा-सुवत्सा-महावत्सा-वत्सवत्-रम्य-रम्यक-रमणीय-मङ्गला- वत्याख्याः । तेषां मध्ये राजधान्यः — सुसीमा-कुण्डला-अपराजिता-प्रभाकरी-अङ्कावती- १०पद्मावती-शुभा-रत्नसञ्चयावती नगर्यः । तेषु जनपदेषु द्वे द्वे नद्यौ रक्तारक्तोदासंज्ञे । एकैको विजयार्धः । तेषां सर्वेषां विष्कम्भायामादिवर्णना पूर्ववद्वेदितव्या । वक्षारपर्वतेषु प्रत्येकं चत्वारि कूटानि सिद्धायतन-स्वनाम-पूर्वापरदेशनामानि । सीताया उत्तरतटे दक्षिण- तटे च प्रतिजनपदं त्रीणि त्रीणि तीर्थानि मागध-वरदान-प्रभाससंज्ञानि । तानि समुदितानि अष्टचत्वारिंशत्तीर्थानि पूर्वविदेहे । १५सीतोदया महानद्या अपरविदेहो द्विधा विभक्तो दक्षिण उत्तरश्चेति । तत्र दक्षिणो भागश्चतुर्भिर्वक्षारपर्वतैस्तिसृभिश्च विभङ्गनदीभिर्विभक्तोऽष्टधा भिन्नः, अष्टाभिश्चक्रधरै- रुपभोग्यः । तत्र शब्दावत्-विकृतावत्-आशीविष-सुखावहसंज्ञाश्चत्वारो वक्षाराद्रयः । तेषामन्तरेषु क्षीरोदा-सीतोदा-स्रोतोऽन्तर्वाहिनी चेति तिस्रो विभङ्गनद्यः । एतैर्विभक्ता अष्टौ जनपदाः — पद्म-सुपद्म-महापद्म-पद्मवत्-शङ्ख-नलिन-कुमुद-सरिदाख्याः । तेषां मध्ये २०राजधान्यः — अश्वपुरी सिंहपुरी महापुरी विजयपुरी अरजा विरजा अशोका वीतशोका चेति नगर्यः । तेषु जनपदेषु द्वे द्वे नद्यौ रक्तारक्तोदासंज्ञे । एकैको विजयार्धश्च । तेषां सर्वेषां विष्कम्भायामादिवर्णना पूर्ववद्वेदितव्या । वक्षारपर्वतेषु प्रत्येकं चत्वारि कूटानि सिद्धायतन- स्वनामपूर्वापरदेशनामानि । देवारण्ये द्वे अपि पूर्ववद्वेदितव्ये । उत्तरो विभागश्चतुर्भिर्वक्षारपर्वतैस्तिसृभिर्विभङ्गनदीभिश्च विभक्तोऽष्टधा भिन्नः, २५अष्टाभिश्चक्रधरैरुपभोग्यः । तत्र चन्द्र-सूर्य-नाग-देवसंज्ञाश्चत्वारो वक्षारपर्वताः । तेषा- मन्तरेषु गम्भीरमालिनी फेनमालिनी ऊर्मिमालिनी चेति तिस्रो विभङ्गनद्यः । एतैर्विभक्ता अष्टौ जनपदाः — वप्र-सुवप्र-महावप्र-वप्रावत्-वल्गु-सुवल्गु-गन्धिल-गन्धिमालिसंज्ञाः । तेषां मध्ये राजधान्यः — विजया वैजयन्ती जयन्ती अपराजिता चक्रपुरी खड्गपुरी अयोध्या अवध्या चेति नगर्यः । तेषु जनपदेषु गङ्गासिन्धूसंज्ञे द्वे नद्यौ । एकैको विजयार्धश्च । तेषां सर्वेषां ३०विष्कम्भायामादिवर्णना पूर्ववद्वेदितव्या । वक्षारपर्वतेषु प्रत्येकं चत्वारि कूटानि सिद्धायतन- स्वनामपूर्वापरदेशनामानि । सीतोदाया अपि तीर्थानि सीताया इवाष्टचत्वारिंशत् । विदेहस्य मध्ये मेरुर्नवनवतियोजनसहस्रोत्सेधः । धरणीतले सहस्रावगाहः । दशसहस्राणि नवतिश्च योजनानां दश चैकादशभागा अधस्तलेऽस्य विस्तारः । एकत्रिंशत्सहस्राणि नव- शतान्येकादश च योजनानि किञ्चिन्न्यूनानि अधस्तलेऽस्य परिधिः । दशसहस्राणि योज — १७८ नानां भूतलेऽस्य विष्कम्भः । एकत्रिंशत्सहस्राणि षट्शतानि त्रयोविंशानि योजनानि किञ्चिन्न्यूनानि तत्रास्य परिधिः । स चतुर्वनः त्रिकाण्डः त्रिश्रेणिः । चत्वारि वनानि भद्रसालवनं नन्दनं सौमनसं पाण्डुकवनं चेति । भूमितले भद्रसालवनं पूर्वापरदिशोर्द्वाविंशति- योजनसहस्राण्यायतम्, दक्षिणोत्तरदिशोरर्धतृतीययोजनशतान्यायतम्, एकया अर्धयोजनोच्छा- ०५यपञ्चशतधनुर्विष्कम्भवनसमायामया बहुतोरणविभक्तया पद्मवरवेदिकया परिवृतम् । मेरोश्चतसृषु दिक्षु भद्रसालवने पद्मोत्तर-नील-स्वस्तिक-अञ्जन-कुमुद-पलाश-अवतंस- रोचन — संज्ञान्यष्टौ कूटानि । एकैकस्यां दिशि द्वे द्वे कूटे भवतः । तत्र मेरोः प्रागुदक्कूले सीतायाः पद्मोत्तरकूटम् । मेरोः प्राक् अपाक्कूले सीतायाः नीलकूटम् । मेरोरपाक् सीतोदाया प्राक्कूले स्वस्तिककूटम् । मेरोरपाक् सीतोदाया प्रत्यक्कूले अञ्जनकूटम् । मेरोः १०प्रत्यक् सीतोदाया दक्षिणकूले कुमुदकूटम् । मेरोः प्रत्यक् सीतोदाया उत्तरकूले पलाशकूटम् । मेरोरुदक् सीतायाः प्रत्यक्कूले अवतंसकूटम् । मेरोरुदक् सीतायाः प्राक्कूले रोचनकूटम् । तान्येतानि सर्वाणि कूटानि पञ्चविंशतियोजनावगाहनानि योजनशतोच्छ्रायाणि योजन- शतमूलविस्ताराणि पञ्चसप्ततियोजनमध्यविष्कम्भाणि पञ्चाशद्योजनाग्रविस्ताराणि पद्म- वरवेदिकापरिवृतानि । तेषामुपरि मध्यदेशभाजः सक्रोशैकत्रिंशद्योजनोत्सेधाः पञ्चदशयोजन- १५द्विगव्यूतायामविष्कम्भा अष्टौ प्रासादाः । तेषु स्वकूटनामानः सोमयमवरुणवैश्रवणानां लोकपालानामाभियोग्या अनेकैरावतरूपविकरणसमर्थाः दिग्गजेन्द्रा देवा वसन्ति । तत्र पद्मो- त्तरनीलस्वस्तिकाञ्जनकूटेषु शक्रलोकपालानां भौमविहाराः । कुमुदपलाशावतंसरोचन — कूटेषु ऐशानलोकपालानां भौमविहाराः । मेरोः प्राक् सीताया दक्षिणकूले भद्रसालवने अर्हदायतनम् । मेरोरपाक् सीतोदायाः प्राक्कूले अर्हदायतनम् । मेरोः प्रत्यक् २०सीतोदाया उदक्कूले अर्हदायतनम् । मेरोरुदक् सीतायाः प्रत्यक्कूले अर्हदायतनम् । चत्वा — र्यप्येतानि पञ्चसप्ततियोजनोच्छ्रायाणि योजनशतोदक्दक्षिणायामानि, प्राक् प्रत्यक् पञ्चाशद्योजनविष्कम्भाणि, षोडशयोजनोच्छ्रायतदर्धविष्कम्भतावत्प्रवेशप्रागुदग्दक्षिणद्वाराणि नानामणिकाञ्चनरजतपरिणामानि सहस्रजिह्वेनापि वर्णयितुमशक्यानि । यानि सहस्राक्षः सहस्रमक्ष्णां विस्तीर्य विलोकमानोऽपि सततं न तृप्तिमुपयाति । तेषां पुरस्ताद्योजन- २५शतायामतदर्धविष्कम्भसातिरेकषोडशयोजनोच्छ्राया मुखमण्डपाः । तेषां पुरस्ताद्योजन- शतायामतदर्धविष्कम्भसातिरेकषोडशयोजनोच्छ्रायाः प्रेक्षागृहाः । तेषां पुरस्ताच्चतुःषष्टि- योजनायामविष्कम्भास्तत्त्रिगुणसातिरेकपरिधयः स्तूपाः । तेषां पुरस्ताच्चैत्यवृक्षपीठानि षोडशयोजनायामानि तदर्धविष्कम्भाणि तावदुत्सेधानि प्रत्येकं चतुस्तोरणविभक्तानां पद्मवरवेदिकानां चतुर्विंशत्या परिवृतानि । तेषां मध्ये सिद्धार्थनामकाः चैत्यवृक्षाः सिद्धार्थ- ३०तीर्थकरप्रतिकृतिपवित्रीकृताः षोडशयोजनोच्छ्राय-चतुर्योजनोत्सेध-योजनविष्कम्भस्कन्धा द्वाद- शयोजनोच्छ्रायतावद्बाहल्यविटपाः । तेभ्यः प्राक् नानामणिरत्नमयपीठनिवेशिनः षोडश- योजनोच्छ्रायगव्यूतविष्कम्भायाममहेन्द्रध्वजाः । ततः प्राङ् नन्दाख्याः पुष्करिण्यः योजन- शतायामतदर्धविष्कम्भदशयोजनावगाहाः । अर्हदायतनमध्यदेशनिवेशिनः षोडशयोजनाया- मतदर्धविष्कम्भोच्छ्राया रत्नमया देवच्छन्दाः । तत्र पञ्चधनुःशतोत्सेधाः कनकमयदेहास्त- ३५पनीयहस्तपादतलतालुजिह्वा लोहिताक्षमणिपरिक्षिप्ताङ्कस्फटिकमणिनयना अरिष्टमणिमय- १७९ नयनतारका रजतमयदन्तपङ्क्तयः विद्रुमच्छायाधरपुटा अञ्जनमूलमणिमयाक्षपक्ष्मभ्रूलता नीलमणिविरचितासिताञ्चिकेशाः प्रगृहीतसितविमलवरचामराग्रहस्तोभयपार्श्वस्थविविध- मणिकनकविधृताभरणालङ्कृतयक्षनागमिथुनाः सुश्लिष्टाष्टसहस्रलक्षणव्यञ्जनाङ्किता वैडूर्यदण्डमणिहेममुक्ताजालालङ्कृतरत्नशलाका शतकाञ्चनतुम्बबिम्बरजतच्छदछत्राधि- ०५च्छत्रा भव्यजनस्तवनवन्दनपूजनाद्यर्हा अर्हत्प्रतिमा अनाद्यनिधना अष्टशतसंख्या विशिष्ट- गणवर्णितगुणा अष्टशतकलशभृङ्गाराद्युपकरणपरिवारा वर्णनातीतविभवा मूर्ता इव जिनधर्मा विराजन्ते । ततो भूमितलात् पञ्चयोजनशतान्युत्प्लुत्य पञ्चयोजनशतविष्कम्भं मेरुसमाया — ममण्डलं पद्मवरवेदिकापरिक्षिप्तं वृत्तवलयपरिधि नन्दनवनम् । तत्र बाह्यगिरिविष्कम्भः १०नवसहस्राणि नव च शतानि चतुःपञ्चाशानि योजनानां षट् चैकादशभागाः । तत्परिधिरे- कत्रिंशत्सहस्राणि चत्वारि शतानि एकान्नाशीत्यधिकानि सातिरेकाणि योजनानाम् । अभ्यन्तरगिरिविष्कम्भोऽष्टौ सहस्राणि नवशतानि चतुःपञ्चाशानि योजनानां षट्चैकादश भागाः । तत्परिधिरष्टाविंशतिसहस्राणि त्रीणि शतानि षोडशानि योजनानामष्टौ चैका- दशभागाः । चतसृषु दिक्षु चतस्रो गुहाः — प्राच्यां दिशि मणिगुहा, अपाच्यां गन्धर्वगुहा, १५प्रतीच्यां चारणगुहा, उदीच्यां चन्द्रगुहा । ता एतास्त्रिंशद्योजनविष्कम्भायामाः साधिक- नवतियोजनपरिधयः पञ्चाशद्योजनावगाहाः । तासु यथासख्यं सोमयमवरुणकुबेराणां विहाराः । मेरोः पूर्वोत्तरदिशि नन्दनवने बलभद्रकूटं योजनसहस्रोच्छ्रायं मूलमध्याग्रेषु योजनसहस्रार्धाष्टमयोजनशतपञ्चयोजनशतविस्तारम् । तत्त्रिगुणसातिरेका परिधिः । तस्योपरि मन्दराधिपतेरावासाः । मेरोश्चतसृषु दिक्षु द्वे द्वे कूटे — प्राच्यां दिशि तावन्नन्दन- २०मन्दिरे । अपाच्यां निषधहैमवते । प्रतीच्यां रजतरुचके । उदीच्यां सागरचित्रवज्रे । अष्टावप्येतानि कूटानि पञ्चयोजनशतोच्छ्रायानि मूलमध्याग्रेषु पञ्चशतपञ्चसप्तत्यधिक- शतत्रयार्धतृतीयशतयोजनविष्कम्भाणि । तेषामुपरि द्विषष्टियोजनद्विगव्यूतोच्छ्रायाः सक्रो- शैकत्रिंशद्योजनविष्कम्भास्तावत्प्रवेशा एवाष्टौ प्रासादाः । तेषु मेघङ्करी-मेघवती-सुमेघा- मेघमालिनी-तोयन्धरा-विचित्रा-पुष्करमाला-अनिन्दितासंज्ञा अष्टौ दिक्कुमार्यः यथाक्रमं २५परिवसन्ति । मेरोर्दक्षिणपूर्वस्यां दिशि उत्पलगुल्मा-नलिना-उत्पला-उत्पलोज्वलाख्याश्चतस्रो वाप्यः । दक्षिणापरस्यां भृङ्गा — भृङ्गनिभा-कज्जला-कज्जलप्रभाश्चतस्रः पुष्करिण्यः । अपरोत्तरस्यां दिशि श्रीकान्ता — श्रीचन्द्रा-श्रीनिलया-श्रीमहिताश्चतस्रो वाप्यः । उत्तरपूर्वस्यां दिशि पद्मा — पद्मगुल्मा-कुमुदा-कुमुदप्रभाश्चतस्रो वाप्यः । ताः सर्वाः पञ्चाशद्योजनायामतदर्ध- विष्कम्भदशयोजनावगाहाः चतुष्कोणा आयतचतुरस्राः । तासां मध्ये प्रत्येकमेकैकः प्रासादः ३०द्विषष्टियोजनार्धयोजनोत्सेधः सगव्यूतैकत्रिंशद्योजनविष्कम्भस्तावत्प्रवेशः । तत्र दक्षिणस्यां दिशि विदिशोः प्रासादाः शक्रस्य भौमविहाराः । उत्तरस्यां दिशि विदिशोरैशानस्य भौम- विहाराः । मेरोश्चतसृषु दिक्षु नन्दनवने चत्वारि जिनायतनानि षट्त्रिंशद्योजनोत्सेधानि पञ्चा- शद्योजनायामतदर्धविष्कम्भाणि तावत्प्रवेशानि अष्टयोजनोच्छ्रायतदर्धविष्कम्भायामप्रागुद- गपाग्द्वाराणि अर्हदायतनवर्णनोपेतानि । १८० नन्दनात् समात्भूमिभागाद् द्विषष्टियोजनसहस्राणि पञ्चशतान्युत्प्लुत्य वृत्तवलयपरिधि- पञ्चयोजनशतविष्कम्भं पद्मवरवेदिकापरिक्षिप्तं सौमनसवनम् । तत्र बाह्यगिरिविष्कम्भश्च — त्वारि सहस्राणि द्वे शते द्वासप्ततिश्च योजनानामष्टौ चैकादशभागाः । तत्परिधिस्त्रयोदश- सहस्राणि पञ्चशतान्येकादशानि योजनानां षट्चैकादशभागाः । अभ्यन्तरगिरिविष्कम्भस्त्रीणि ०५सहस्राणि द्वे शते द्वासप्ततिर्योजनानामष्टौ चैकादशभागाः । तत्परिधिर्दशसहस्राणि त्रीणि शतान्येकान्नपञ्चाशानि योजनानां त्रयश्चैकादशभागाः किञ्चिद्विशेषोनाः । बलभद्रकूटदि- क्कुमारीकूटाष्टकहीनं सौमनसम् । षोडशात्र वाप्यः — नन्दनवापीसदृशायामविष्कम्भावगाहाः । तन्मध्यदेशे भवनानि पञ्चाशद्योजनायामतदर्धविस्तारषट्त्रिंशद्योजनोच्छ्रायाणि । चतुर्दिशं चत्वार्यर्हदायतनानि अष्टयोजनोच्छ्रिततदर्धविस्तारतावत्प्रवेशप्रागुदगपाग्द्वाराणि जिनायतन- १०वर्णनोपेतानि । सौमनसात्समाद् भूभागात् षट्र्त्रिशत्सहस्राण्यारुह्य योजनानि वृत्तवलयपरिधि पाण्डुकवनं चतुर्नवत्युत्तरचतुःशतविष्कम्भं पद्मवरवेदिकापरिवृतं चूलिकां परीत्य स्थितम् । शिखरं मेरो- रेकयोजनसहस्रविष्कम्भम् । तत्परिधिस्त्रीणि सहस्राणि द्विषष्ट्यधिकं शतं योजनानां साधिकम् । पाण्डुकवनबहुमध्यदेशभाविनी चत्वारिंशद्योजनोच्छ्राया मूलमध्याग्रेषु द्वादशाष्टचतुर्यो- १५जनविष्कम्भा सुवृत्ता चूलिका । तस्याः प्राच्यां दिशि पाण्डु कशिला उदक्दक्षिणायामा प्राक्- प्रत्यग्विस्तारा । अपाच्यां पाण्डुकम्बलशिला प्राक्प्रत्यगायामा उदग्दक्षिणविस्तारा । प्रतीच्यां रक्तकम्बलशिला उदगपागायता प्राक्प्रत्यक्विस्तीर्णा । उदीच्यां अतिरक्तकम्बलशिला प्राक्प्रत्यगायता उदगपाग्विस्तीर्णा । तत्रार्जुनसुवर्णमयी पाण्डुकशिला । रजतपरिणामा पा- ण्डुकम्बलशिला । विद्रुमवर्णा रक्तकम्बलशिला । जाम्बूनदसुवर्णमयी अतिरक्तकम्बलशिला । २०ता एताश्चतस्रोऽपि पञ्चयोजनशतायामतदर्धविष्कम्भाश्चतुर्योजनबाहल्या अर्धचन्द्रसंस्थाना अर्धयोजनोत्सेधपञ्चधनुःशतविष्कम्भशिलासमायामैकपद्मवरवेदिकापरिवृताः श्वेतवरकनक- स्तूपिकालङ्कृतचतुस्तोरणद्वारविराजिताः । तासामुपरि बहुमध्यदेशभावीनि पञ्चधनुःशतो- त्सेधायामतदर्धविष्कम्भाणि प्राङ्मुखानि सिंहासनानि । पौरस्त्ये सिंहासने पूर्वविदेहजान् अपाच्ये भरतजान् प्रतीच्ये अपरविदेहजान् उदीच्ये ऐरावतजांस्तीर्थकरान् चतुर्णिकायदेवा- २५धिपाः सपरिवाराः महत्या विभूत्या क्षीरोदवारिपरिपूर्णाष्टसहस्रकनककलशैरभिषिञ्चन्ति । अत्रापि षोडशपुष्करिण्यः पूर्ववद्वेदितव्याः । चूलिकायाश्चतसृषु महादिक्षु सक्रोशत्रयस्त्रिंशद्यो- जनायामानि द्विगव्यूताधिकषोडशयोजनविष्कम्भाणि पञ्चविंशतियोजनोच्छ्रायाणि योजनो- त्सेधतदर्धविष्कम्भतावत्प्रवेशप्रागुदगपाग्द्वाराणि चत्वार्यर्हदायतनानि अर्हदायतनवर्णनो- पेतानि । ३०भद्रसालवनभाविनि भूतले लोहिताक्षकल्पः परिक्षेपः । तत ऊर्ध्वमर्धसप्तदशयोजनसह- स्राण्यारुह्य द्वितीयः पद्मवर्णः । ततोऽप्यर्धसप्तदशयोजनसहस्राण्यारुह्य तृतीयस्तपनीयवर्णः । ततोऽप्यर्धसप्तदशयोजनसहस्राण्यारुह्य चतुर्थो वैडूर्यवर्णः । ततोऽप्यर्धसप्तदशयोजनसहस्राण्यारुह्य १८१ पञ्चमो वज्रप्रभः । ततोऽप्यर्धसप्तदशयोजनसहस्राण्यारुह्य षष्ठो हरितालवर्णः । ततोऽप्यर्ध- सप्तदशयोजनसहस्राण्यारुह्य जाम्बूनदसुवर्णवर्णो भवति । अधोभूम्यवगाही योजनसहस्रायामः प्रदेशः पृथिव्युपलवालुकाशर्कराचतुर्विधपरिणामः । उपरि वैडूर्यपरिणामः प्रथमः काण्डः सर्व- रत्नमयः । द्वितीयः काण्डः जाम्बूनदमयः । तृतीयः काण्डश्चूलिका वैडूर्यमयी । मेरुरयं त्रयाणां ०५लोकानां मानदण्डः । अस्याधस्तलादधोलोकः । चूलिकामूलादूर्ध्वमूर्ध्वलोकः । मध्यप्रमाणः तिर्यग्विस्तीर्णस्तिर्यग्लोकः । एवं च कृत्वा अन्वर्थनिर्वचनं क्रियते ‘लोकत्रयं मिनातीति मेरुः’ इति । तस्य भूमितलादारभ्य आशिखरादैकादशिकी प्रदेशहानिः । एकादशसु प्रेदशेषु एकप्रदेशो हीयते । एकादशसु गव्यूतेषु एकगव्यूतं हीयते । एकादशसु योजनेषु एकयोजनं हीयते । एवं सर्वत्राशिखराद् भूमितलस्याधः ऐकादशिकी प्रदेशवृद्धिः — एकादशसु प्रदेशेषु एकः प्रदेशो वर्धते । १०एकादशसु गव्यूतेषु एकं गव्यूतं वर्धते । एकादशसु योजनेषु एकं योजनं वर्धते । एवं सर्वत्र आअधस्तलात् । अथ कथं रम्यकसंज्ञा ? रमणीयदेशयोगाद्रम्यकाभिधानम् । १४ । यस्माद्रमणीयैर्देशैः सरित्पर्वतकाननादिभियुक्तः, तस्मादसौ रम्यक इत्यभिधीयते । अन्यत्रापि रम्यकदेशयोगः समान इति चेत्; न; रूढिविशेषबललाभाद् गोशब्दवृत्तिवत् । अत एव संज्ञायां को विहितः । क्व पुनरसौ ? १५नीलरुक्मिणोरन्तराले तत्सन्निवेशः । १५ । नीलादुदक् रुक्मिणोऽपाक् पूर्वापरसमुद्रयो- रन्तराले तस्य रम्यकस्य सन्निवेशो द्रष्टव्यः । तन्मध्ये गन्धवान्वृत्तवेदाढ्यः । १६ । तस्य रम्यकस्य मध्ये गन्धवान्नाम वृत्तवेदाढ्यः शब्दवद्वृत्तवेदाढ्येन तुल्यवर्णनः । तस्योपरि प्रासादे पद्मदेवो वसति । अथ कथं हैरण्यवतसंज्ञा ? हिरण्यवतोऽदूरभवत्वाद्धैरण्यवतव्यपदेशः । १७ । हिरण्यवान् रुक्मिनामा पर्वतस्तस्याऽदूर- २०भवत्वाद्धैरण्यवतव्यपदेशः । क्व पुनरसौ ? रुक्मिशिखरिणोरन्तराले तद्विस्तारः । १८ । रुक्मिण उदक् शिखरिणोऽपाक् पूर्वापरसमु- द्रयोरन्तराले तस्य हैरण्यवतस्य विस्तारो वेदितव्यः । तन्मध्ये माल्यवान् वृत्तवेदाढ्यः । १९ । तस्य हैरण्यवतस्य मध्ये माल्यवान्नाम वृत्तवेदाढ्यः शब्दवद्वृत्तवेदाढ्येन तुल्यवर्णनः । तस्योपरि प्रासादे प्रभासदेवो वसति । २५अथ कथमैरावतसंज्ञा ? ऐरावतक्षत्रिययोगादैरावताभिधानम् । २० । रक्तारक्तोदयोः बहुमध्यदेशभाविनी अयोध्या नाम नगरी । तस्यामुत्पन्न ऐरावतो नाम राजा तत्परिपालितत्वाज्जनपदस्यैरावताभिधानम् । क्व पुनरसौ ? शिखरिसमुद्रत्रयान्तरे तदुपन्यासः । २१ । शिखरिणो गिरेस्त्रयाणां पूर्वापरोत्तरसमुद्राणां ३०मध्ये तस्यैरावतस्य उपन्यासो वेदितव्यः । तन्मध्ये पूर्ववद्विजयार्धः । २२ । तस्यैरावतस्य मध्ये विजयार्धो रजतगिरिः पूर्ववद्वेदि- तव्यः । यैर्विभक्तानि सप्तक्षेत्राणि व्याख्यातानि । के पुनस्ते कथं वा व्यवस्थिता इति ? अत आह — १८२ तद्विभाजिनः पूर्वापरायता हिमवन्महाहिमवन्निषधनीलरुक्मिशिखरिणो वर्षधरपर्वताः ॥ ११ ॥ तानि विभजन्तीत्येवं शीला तद्विभाजिनः पूर्वापराभ्यामायताः पूर्वापरायताः पूर्वापर- ०५कोटिभ्यां लवणजलधिस्पर्शिन इत्यर्थः । तद्विभाजित्वादेव तेषां वर्षधरव्यपदेशोऽसंकरेण भरतादिवर्षाणां धारणात् । कथं हिमवानिति संज्ञा ? हिमाभिसंबन्धाद्धिमवद्व्यपदेशः । १ । हिममस्यास्तीति हिमवानिति व्यपदेशः । अन्यत्रापि तत्सम्बन्ध इति चेत् ? रूढिविशेषबललाभात्तत्रैव वृत्तिः । क्वासौ हिमवानिति ? उच्यते — भरतहैमवतयोः सीमनि स्थितः । २ । भरतस्य हैमवतस्य च सीमनि व्यवस्थितः क्षुद्र — १०हिमवान् वेदितव्यः । कथं पुनरस्य क्षुद्रहिमवत्त्वम् ? महाहिमवदपेक्षया । सूत्रेऽनुक्तं कथं गम्यते इति चेत् ? महाहिमवत्प्रयोगादेव । सति हि क्षुद्रे महत्त्वमित्यर्थात् क्षुद्रत्वं गम्यते । स पञ्चविंशतियोजनावगाहः योजनशतोच्छ्रायः योजनसहस्रं द्विपञ्चाशद्योजनानां द्वादशै- कान्नविंशतिभागाः तस्य विष्कम्भः । तस्योतरपार्श्वे ज्या चतुर्विंशतिसहस्राणि नवशतानि द्वात्रिंशानि योजनानामेकश्चैकान्नविंशतिभागो देशोनः । अस्या ज्याया धनुः पञ्चविंशति- १५सहस्राणि द्वे शते त्रिंशच्चत्वारश्चैकान्नविंशतिभागाः साधिकाः । तस्य पूर्वापरपार्श्वबाहू प्रत्येकं पञ्चसहस्राणि त्रीणि शतानि पञ्चाशद्योजनानि पञ्चदश चैकान्नविंशतिर्भागाः साधिकोऽर्धभागश्च । तस्योपरि प्राच्यां दिशि सिद्धायतनकूटं पञ्चयोजनशतोच्छ्रायमूल- विष्कम्भं पञ्चसप्तत्यधिकशतत्रयमध्यविष्कम्भम् अर्धतृतीयशताग्रविष्कम्भम् । तत्त्रिगुण- सातिरेकपरिधिः । तस्योपरि षट्त्रिंशद्योजनोच्छ्रायं पञ्चाशद्योजनोद्गदक्षिणायामं पञ्च- २०विंशतियोजनप्राक्प्रत्यग्विस्तारं तावत्प्रवेशमष्टयोजनोत्सेधतदर्धविष्कम्भं तावत्प्रवेशोदग्- दक्षिणपूर्वद्वारमर्हदायतनम् । द्वारत्रये सातिरेकाष्टयोजनोच्छ्रायपञ्चाशद्योजनायामतदर्ध- विष्कम्भास्त्रयो मुखमण्डपाः । सातिरेकाष्टयोजनोच्छ्रायपञ्चाशद्योजनायामविष्कम्भाणि त्रीणि प्रेक्षागृहाणि । पौरस्त्यप्रेक्षागृहात् प्राक् स्तूपादयः पूर्वोक्ताः । चैत्यालयाभ्यन्तरवर्णना पूर्व- वद्वेदितव्या । तेषां सर्वेषामेव परिक्षेप्त्री चतुस्तोरणद्वारविभक्ता पद्मवरवेदिका । ततः २५प्रतीच्यां दिशि दशकूटानि-हिमवद्भरतेलागङ्गा-श्री-रोहितास्या-सिंधु-सुरा-हैमवत-वैश्रवण- कूटाभिधानानि यथाक्रमं वेदितव्यानि सिद्धायतनकूटतुल्यानि । तेषामुपरि प्रासादा दशैव सक्रोशद्वयद्विषष्टियोजनोत्सेधाः सक्रोशैकत्रिंशद्योजनविष्कम्भास्तावत्प्रवेशाः । तेषु स्वकूट- नामानो देवा देव्यश्च वसन्ति । हिमवद्भरतहैमवतवैश्रवणकूटेषु देवाः, इतरेषु देव्यः । अथ कथं महाहिमवत्संज्ञा ? ३०महाहिमवति चोक्तम् । ३ । किमुक्तम् ? हिमाभिसंबन्धाद्धिमवदभिधानम्, महांश्चासौ हिमवांश्च महाहिमवानिति, असत्यपि हिमे हिमवदाख्या इन्द्रगोपवत् । क्व पुनरसौ ? हैमवतहरिवर्षयोर्विभागकरः । ४ । हैमवतादुदक् हरिवर्षादपाक् तयोर्विभागकरो महाहि- मवान् वेदितव्यः । स द्वियोजनशतोच्छ्रायः पञ्चाशद्योजनावगाहः, चत्वारि योजनसहस्राणि द्वे च शते दशोत्तरे दश चैकान्नविंशतिभागाः तस्य विष्कम्भः । पूर्वापरपार्श्वबाहू प्रत्येकं नव- १८३ योजनसहस्राणि द्वे च शते षट्सप्तत्यधिके योजनानां नव चैकान्नविंशतिभागाः अर्धभागश्च साधिकः । तस्योत्तरपार्श्वे ज्या त्रिपञ्चाशद्योजनसहस्राणि नव च शतानि एकत्रिंशानि षट्चैकान्नविंशतिभागाः साधिकाः । तस्याः ज्याया धनुः सप्तपञ्चाशद्योजनसहस्राणि द्वे शते त्रिनवत्युत्तरे दश चैकान्नविंशतिभागाः साधिकाः । तस्योपर्यष्टौ कूटानि सिद्धायतन- ०५महाहिमवत्-हैमवत-रोहित्-हरि-हरिकान्ता-हरिवर्ष-वैडूर्यकूटाभिधानानि क्षुद्रहिमवत्कूटतुल्य- प्रमाणानि । तेषामुपरि जिनायतनप्रासादास्तत्तुल्या एव । प्रासादेषु स्वकूटनामनो देवा देव्यश्च वसन्ति । अथ कथं निषधसंज्ञा ? निषीधन्ति तस्मिन्निति निषधः । ५ । यस्मिन् देवा देव्यश्च क्रीडार्थं निषीधन्ति स निषधः, पृषोदरादिपाठात् सिद्धः । अन्यत्रापि तत्तुल्यकारणत्वात्तत्प्रसङ्गः इति चेत् ? न; १०रूढिविशेषबललाभात् । क्व पुनरसौ ? हरिविदेहयोर्मर्यादाहेतुः । ६ । हरिवर्षादुदक् विदेहादपाक् तयोर्मर्यादाहेतुर्निषध इत्या — ख्यायते । स चतुर्योजनशतोत्सेधः, योजनशतावगाहः, षोडशयोजनसहस्राण्यष्टौ च शतानि द्वाचत्वारिंशानि द्वौ चैकान्नविंशतिभागौ तस्य विष्कम्भः । पूर्वापरपार्श्वबाहू प्रत्येकं विंशति- योजनसहस्राणि पञ्चषष्ट्यधिकमेकं च शतं द्वौ चैकान्नविंशतिभागौ अर्धभागश्च साधिकः । १५उत्तरपार्श्वज्या चतुर्नवतिसहस्राणि षट्पञ्चाशमेकं च योजनशतं द्वौ चैकान्नविंशतिभागौ साधिकौ । तस्या धनुरेकं योजनशतसहस्रं चतुर्विंशतिसहस्राणि त्रीणि च शतानि षट्चत्वा- रिंशानि नव चैकान्नविंशतिभागाः साधिकाः । तस्योपरि नवकूटानि — सिद्धायतन-निषध- हरिवर्ष-पूर्वविदेह-हरिधृत-सीतोदा-अपरविदेह-रुचकनामानि, क्षुद्रहिमवत्कूटतुल्यप्रमाणानि । तेषामुपरि जिनायतनप्रासादास्तत्तुल्याः । प्रासादेषु स्वकूटनामानो देवा देव्यश्च वसन्ति । २०अथ कथं नीलसंज्ञा ? नीलवर्णयोगान्नीलव्यपदेशः । ७ । नीलेन वर्णेन योगात् पर्वतो नील इति व्यपदिश्यते । संज्ञा चाऽस्य वासुदेवस्य कृष्णव्यपदेशवत् । क्व पुनरसौ ? विदेहरम्यकविनिवेशविभागी । ८ । स नीलाख्यः पर्वतः विदेहस्य रम्यकस्य च विनिवेशं विभजते । स निषधेन व्याख्यातप्रमाणः । तस्योपरि नवकूटानि-सिद्धायतन-नील-पूर्वविदेह- २५सीता-कीर्ति-नरकान्ता-अपरविदेह-रम्यक-आदर्शककूटसंज्ञानि, क्षुल्लकहिमवत्कूटतुल्यप्रमा- णानि । तेषामुपरि जिनायतनप्रासादाः तत्तुल्याः । प्रासादेषु स्वकूटनामानो देवा देव्यश्च वसन्ति । अथ कथं रुक्मिसंज्ञा ? रुक्मसद्भावाद्रुक्मीत्यभिधानम् । ९ । रुक्ममस्यास्तीति रुक्मीत्यभिधानम् । अन्यत्रापि तत्संभवाद् रूढिवशाद्विशेषे वृत्तिः, करिवत् । क्व पुनरसौ ? ३०रम्यकहैरण्यवतविवेककरः । १० । रम्यकस्य हैरण्यवतस्य च विवेकं करोत्यसौ । स महाहिमवता तुल्यप्रमाणः । तस्योपरि अष्टौ कूटानि-सिद्धायतन-रुक्मि-रम्यक-नारी-बुद्धि- रूप्यकूल-हैरण्यवत-मणि-काञ्चनकूटाख्यानि क्षुद्रहिमवत्कूटतुल्यप्रमाणानि । तेषामुपरि जिनायतनप्रासादास्तत्तुल्याः । प्रासादेषु स्वकूटनामानो देवा देव्यश्च वसन्ति । अथ कथं शिखरिसंज्ञा ? १८४ शिखरसद्भावाच्छिखरीति संज्ञा । ११ । शिखराणि कूटान्यस्य सन्तीति शिखरीति संज्ञायते । अन्यत्रापि तत्सद्भावे रूढिवशाद्विशेषे वृत्तिः शिखण्डिवत् । क्व पुनरसौ ? हैरण्यवतैरावतसेतुबन्धः स गिरिः । १२ । हैरण्यवतस्यैरावतस्य च सेतुबन्ध इव स गिरिरवस्थितः क्षुद्रहिमवत्तुल्यप्रमाणः । तस्योपर्येकादश-कूटानि सिद्धायतन-शिखरि-हैरण्य- ०५वत-रसदेवी-रक्तावतीश्लक्ष्णकूला-लक्ष्मी-गन्धदेवी-ऐरावत-मणि-काञ्चनकूटनामानि क्षुद्रहि- मवत्तुल्यप्रमाणानि । तेषामुपरि जिनायतनप्रासादास्तत्तुल्याः । प्रासादेषु स्वकूटनामानो देवा देव्यश्च वसन्ति । तेषां वर्णविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह — हेमार्जुनतपनीयवैडूर्यरजतहेममयाः ॥ १२ ॥ १०त एते हिमवदादयः पर्वता हेमादिमया वेदितव्याः । मयट् प्रत्येकं परिसमाप्यते । यथाक्रमं हिमवदादयः संबध्यन्ते । हेममयो हिमवान् चीनपट्टवर्णः । अर्जुनमयो महाहिमवान् शुक्लः । तपनीयमयो निषधः तरुणादित्यवर्णः । वैडूर्यमयो नीलः मयूरग्रीवाभः । रजतमयो रुक्मी शुक्लः । हेममयः शिखरी चीनपट्टवर्ण इति । षडपि चैते अद्रयः प्रत्येकं उभयपार्श्वगतार्धयोजन- विष्कम्भाद्रिसमायामाभ्यां बहुतोरणविभक्तैकपद्मवरवेदिकापरिवृतवनषण्डाभ्यामुपेताः । १५पुनरपि तद्विशेषणार्थमेवाह — मणिविचित्रपार्श्वा उपरि मूले च तुल्यविस्ताराः ॥ १३ ॥ नानावर्णप्रभावादिगुणोपेतैर्मणिभिर्विविधचित्राणि विवित्राणि, मणिविचित्राणि पार्श्वानि येषां त इमे मणिविचित्रपार्श्वाः । अनिष्टसंस्थाननिवृत्त्यर्थमुपर्यादिवचनम् । १ । अनिष्टसंस्थानस्य निवृत्त्यर्थमुपर्यादिवचनं २०क्रियते । चशब्दो मध्यसमुच्चयार्थः । य एषां मूलविस्तारः स उपरि मध्ये च तुल्यः । तेषां मध्ये लब्धास्पदा ह्रदा उच्यन्ते — पद्ममहापद्मतिगिञ्छकेसरिमहापुण्डरीकपुण्डरीका ह्रदास्तेषामुपरि ॥ १४ ॥ पद्मादिभिः सहचरणाद्ध्रदेषु पद्मादिव्यपदेशः । १ । पद्मं महापद्मं तिगिञ्छं केसरि महापुण्डरीकं पुण्डरीकमिति पद्मनामानि तैः सहचरणात् ह्रदेषु पद्मादिसंज्ञावृत्तिर्भवति । २५तेषां हिमवदादीनामुपरि यथाक्रमं ते ह्रदा वेदितव्याः । तत्राद्यस्य संस्थानविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह — प्रथमो योजनसहस्रायामस्तदर्धविष्कम्भो ह्रदः ॥ १५ ॥ प्राक् प्रत्यक् योजनसहस्रायामः उदगपाक् पञ्चयोजनशतविस्तारः वज्रमयतलः विविधमणिकनकरजतविचित्रतटः श्वेतवरकनकस्तूपिकालङ्कृतचतुस्तोरणविभक्तार्धयोजनो- १८५ त्सेधपञ्चधनुःशतविष्कम्भह्रदसमायामैकपद्मवरवेदिकापरिवृतः चतुर्दिग्गतचतुर्वनषण्डमण्डितः विमलस्फटिकमणिस्वच्छगम्भीराक्षयवारिः विविधजलजकुसुमपरिभ्राजितः शरदि प्रसन्नचन्द्र- ताराराजिविराजितपर्यन्तपरीतविचित्रपयोधरपटलः, विपर्यस्तो नभोभाग इव विभाति पद्मनामा ह्रदः । तस्यैवावगाहप्रतिपत्त्यर्थमिदमुच्यते — ०५दशयोजनावगाहः ॥ १६ ॥ अवगाहोऽधःप्रवेशो निम्नता । दशयोजनान्यवगाहोऽस्य दशयोजनावगाहः । तन्मध्ये योजनं पुष्करम् ॥ १७ ॥ योजनप्रमाणं योजनम् क्रोशायामपत्रत्वात्, क्रोशद्वयविष्कम्भकर्णिकत्वाच्च योजना- यामविष्कम्भम् । जलतलात् क्रोशद्वयोच्छ्रायनालं तावद्बहलपत्रप्रचयं वज्रमयमूलमरिष्टमणिकन्दं १०रजतमणिमृणालं वैडूर्यसुप्रतिष्ठनालम् । तस्य बाह्यपत्रं तपनीयपरिष्कृतम्, जाम्बूनदाभ्यन्तरदलं तपनीयकेसरं नानामणिविचित्रसुवर्णकर्णिकं पुष्करमवगन्तव्यं तदर्धोत्सेधैरष्टशतसंख्यैः पद्मैः परिवृतम् । तस्मात् पूर्वोत्तरोत्तरापरोत्तरासु तिसृषु दिक्षु श्रियः सामानिकदेवानां चत्वारि पद्मसहस्राणि । दक्षिणपूर्वस्यां दिश्यभ्यन्तरपरिषद्देवानां द्वात्रिंशत्पद्मसहस्राणि । दक्षिणस्यां मध्यमपरिषद्देवानां चत्वारिंशत्पद्मसहस्राणि । दक्षिणापरस्यां बाह्यपरिषद्देवानामष्टचत्वा- १५रिंशत्पद्मसहस्राणि । अपरस्यां सप्तानामनीकमहत्तराणां सप्तपद्मानि । चतसृषु महादिक्षु आत्मरक्षदेवानां षोडशपद्मसहस्राणि । तान्येतानि सर्वाणि परिवारपद्मानि तदर्धोत्सेधानि एकं शतसहस्रं चत्वारिंशत्सहस्राणि शतं च पञ्चदशम् । इतरेषां ह्रदानां पुष्कराणां चायामादिज्ञापनार्थमाह — तद्द्विगुणद्विगुणा ह्रदाः पुष्कराणि च ॥ १८ ॥ २०स च तच्च ते, तयोर्द्विगुणा द्विगुणास्तद्द्विगुणद्विगुणाः । द्विगुणद्विगुणा इति द्वित्वं व्याप्त्यर्थम् । १ । द्विगुणद्विगुणा इति द्वित्वम् उच्यते । किमर्थम् ? व्याप्त्यर्थम् । द्विगुणत्वेनोत्तरेषां व्याप्तिर्यथा स्यादिति । केन द्विगुणाः ? आया — मादिना । पद्मह्रदस्य द्विगुणायामविष्कम्भावगाहो महापद्मह्रदः । महापद्मह्रदस्य द्विगुणायाम- विष्कम्भावगाहस्तिगिञ्छह्रदः । पुष्कराणि च । किम् ? द्विगुणानि द्विगुणानि इत्यभिसम्बध्यते । २५द्वित्वात्तयोर्बहुवचनाभाव इति चेत्; न; विवक्षितापरिज्ञानात् । २ । स्यादेतत् — तयोर्ह्र- दयोः पुष्करयोश्च द्वित्वाद् बहुवचनं नोपपद्यते इति; तन्न; किं कारणम् ? विवक्षितापरि- ज्ञानात् । आद्यन्ताभ्यां पद्मपुण्डरीकह्रदाभ्यां तुल्यप्रमाणाभ्यामन्ये ह्रदा दक्षिणत उत्तरतश्च द्वैगुण्येन निर्दिष्टा इति विवक्षितोऽत्रायमर्थः । अतो बहुवचनमुपपद्यते । कथं पुनस्तच्छब्दे पूर्वनिर्दिष्टापेक्षे सत्यनिर्दिष्टार्थो गृह्यते ? १८६ बहुवचननिर्देशात्तद्ग्रहणम् । ३ । बहुवचननिर्देशात्तस्य ग्रहणं विज्ञायते । बहुवचननिर्देशात् केसर्यादयः कथन्न गृह्यन्ते ? व्याख्यानतो वक्ष्यमाणसंबन्धाच्चानिष्टनिवृत्तिः । ४ । *“व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि सन्देहादलक्षणम्” [पातº महाº प्रत्याº सूº ६] इत्यनिष्टस्य निवृत्तिर्भवति । अथवा ०५वक्ष्यत एतत् — *“उत्तरा दक्षिणतुल्याः”[तº सूº३ । २६] इति तदभिसंबन्धाच्चेष्टसंप्रत्ययः कर्तव्यः । तद्यथा — महाहिमवत उपरि बहुमध्यदेशभावी महापद्मह्रदः, द्वियोजनसहस्रायामस्त- दर्धविष्कम्भो विंशतियोजनावगाहः । तन्मध्ये जलतलाद् द्विक्रोशोच्छ्रायं योजनबहलपत्रप्रचयं द्विक्रोशायामपत्रत्वाद् योजनायामकर्णिकत्वाच्च द्वियोजनविष्कम्भं पुष्करम् । तत्परिवार- पद्मसंख्या पूर्वोक्तैव । निषधस्योपरि बहुमध्यदेशभाक् तिगिञ्छह्रदः चतुर्योजनसहस्राया- १०मस्तदर्धविष्कम्भः, चत्वारिंशद्योजनावगाहः । तन्मध्ये जलतलाद् द्विक्रोशोद्गमं द्वियोजन- बहलपत्रप्रचयं योजनायामपत्रत्वाद् द्वियोजनायतकर्णिकत्वाच्चतुर्योजनायामविष्कम्भं पुष्करम् । तत्परिवारपद्मसंख्या पूर्वोक्तैव । नीलस्योपरि बहुमध्यदेशभावी केसरिह्रदः तिगिञ्छह्रदतुल्यः पद्मानि च तत्तुल्यप्रमाणानि । रुक्मिण उपरि बहुमध्यदेशभाक् महापुण्डरीको ह्रदः महा- पद्मह्रदतुल्यः, पद्मानि च तद्गतपद्मप्रमाणानि । शिखरिण उपरि बहुमध्यदेशभावी पुण्डरीको १५ह्रदः पद्मह्रदतुल्यः, पुष्कराणि च तद्गतपद्मप्रमाणानि । अत्र चोद्यते — तच्छब्दस्य यदि द्विगुणशब्देन वृत्तिः क्रियते द्वित्वं संघातस्य प्राप्नोति । अथ कृतद्वित्वेन तच्छब्दस्य वृत्तिः क्रियते समुदायस्याऽसुबन्तत्वाद् वृत्तिर्न प्राप्नोति । वीप्सायां द्वित्वे सति वाक्यमेवावतिष्ठत इति ? नैष दोषः; तदित्ययं निपातः अपादानार्थे वर्तते । तद् द्विगुणा द्विगुणा ततो द्विगुणा द्विगुणा इत्यर्थः । २०तन्निवासिनीनां देवीनां संज्ञाजीवितपरिवारप्रतिपादनार्थमाह — तन्निवासिन्यो देव्यः श्रीह्रीधृतिकीर्तिबुद्धिलक्ष्म्यः पल्योपमास्थितयः ससामानिकपरिषत्काः ॥ १९ ॥ तेषु पुष्करे कर्णिकामध्यमैकदेशविनिवेशिनः शरद्विमलपूर्णचन्द्रद्युतिहराः क्रोशायाम- क्रोशार्धविष्कम्भदेशोनक्रोशोत्सेधाः प्रासादाः तेषु निवसन्तीत्येवं शीला देव्यस्तन्निवासिन्यः । २५ध्यादीनामितरेतरयोगे द्वन्द्वः । १ । श्रीश्च ह्रीश्च धृतिश्च कीर्तिश्च बुद्धिश्च लक्ष्मीश्च श्रीह्रीधृतिकीर्तिबुद्धिलक्ष्म्य इतीतरेतरयोगलक्षणो द्वन्द्वः । तेषु पद्मादिषु ह्रदेषु यथाक्रमं देव्यः श्र्यादयो वसन्ति । स्थितिविशेषनिर्ज्ञानार्थं पल्योपमवचनम् । २ । देवीसामान्यस्थितौ विशेषनिर्ज्ञानार्थं पल्योपमस्थितय इत्युच्यते । पल्योपमा स्थितिरासां ताः पल्योपमस्थितय इति । ३०परिवारनिर्ज्ञानार्थं सामानिकपरिषत्कवचनम् । ३ । परिवारप्रतिपत्त्यर्थं सामानिकपरि- षद्ग्रहणं क्रियते । समाने स्थाने भवाः सामानिकाः *“समानस्य तदादेश्च”[जैनेन्द्रवाº ३ । ३ । ३५] इति ठञ् । सामानिकाश्च परिषदश्च सामानिकपरिषदः । अभ्यर्हितत्वात् सामानिक- पदस्य पूर्वनिपातः । सह सामानिकपरिषद्भिर्वतन्ते इति ससामानिकपरिषत्काः । तेषां पद्मानि १८७ पूर्वनिर्दिष्टानि तन्मध्यवर्तिषु प्रासादेषु ते वसन्ति । यकाभिः सरिद्भिस्तानि क्षेत्राणि विभक्तानि ता उच्यन्ते — गङ्गासिन्धूरोहिद्रोहितास्याहरिद्धरिकान्तासीतासीतोदानारीनरकान्तासुवर्ण- कूलारूप्यकूलारक्तारक्तोदाः सरितस्तन्मध्यगाः ॥ २० ॥ ०५गङ्गादीनामितरेतरयोगे द्वन्द्वः । उदकस्य उदभाव उक्तः । सरितो न वाप्यः । ताः किमनन्तरा उत समीपा इति ? अत आह — तन्मध्यगा इति । तेषां क्षेत्राणां मध्ये मध्येन वा गच्छन्तीति तन्मध्यगाः । एकत्र सर्वासां प्रसङ्गनिवृत्त्यर्थं दिग्विशेषप्रतिपत्त्यर्थं चाह — द्वयोर्द्वयोः पूर्वाः पूर्वगाः ॥ २१ ॥ १०द्वयोर्द्वयोरेकक्षेत्रं विषयः इत्यभिसंबन्धादेकत्र सर्वासां प्रसङ्गनिवृत्तिः । १ । विकल्प्यो हि वाक्यशेषः । वाक्यं वक्तर्यधीनं (वक्त्रधीनम्) हीति इच्छातो वाक्यशेषप्रक्लृतेः, द्वयोर्द्व- योरेकक्षेत्रंविषय इत्यभिसंबन्धात् सर्वासां सरिताम् एकस्मिन् क्षेत्रे प्रसङ्गो निवर्तितो भवति । पूर्वाः पूर्वगा इतिवचनं दिग्विशेषप्रतिपत्त्यर्थम् । २ । तत्र पूर्वा याः सरितस्ताः पूर्वगाः । पूर्वसमुद्रं गच्छन्तीति पूर्वगाः । किमपेक्षं पूर्वत्वम् ? सूत्रनिर्देशापेक्षम् । यद्येवं गङ्गा- १५सिन्ध्वादयः सप्त पूर्वगा इति प्राप्तम् ? नैष दोषः; द्वयोर्द्वयोरित्यभिसंबन्धाद् द्वयोर्द्वयोः पूर्वाः पूर्वगा वेदितव्याः । ननु च द्वयोर्द्वयोरिति ग्रहणमन्यार्थमुक्तम् ? *“अन्यार्थमपि प्रकृतमन्यार्थं भवति”[पातº महाº १ । १ । २२] । इतरासां दिग्विभागप्रतिपत्त्यर्थमाह — शेषास्त्वपरगाः ॥ २२ ॥ २०द्वयोर्द्वयोरवशिष्टा यास्ता अपरगा प्रत्येतव्या अपरं समुद्रं गच्छन्तीत्यपरगाः । तत्र पद्मह्रदप्रभवा पूर्वतोरणद्वारनिर्गता गङ्गा । १ । क्षुल्लकहिमवत उपरि पद्मह्रदो वर्णितश्चतुस्तोरणद्वारमण्डितः । तत्र पूर्वतोरणद्वारेण निर्गता पञ्चयोजनशतानि प्राङ्मुखी गत्वा गङ्गाकूटं स्रोतसा आस्फाल्य पञ्चयोजनशतानि त्रयोविंशानि षट्चैकान्नविंशतिभागान् अपाङ्मुखी गत्वा स्थूलमुक्तावलीव साधिकयोजनशतप्रमाणधाराप्रपाता सक्रोशषड्योजनविस्तारा २५योजनार्धबाहुल्या षष्टियोजनायामविष्कम्भे दशयोजनावगाहे वज्रमयतले श्रीदेवीगृहप्रमाणप्रा- सादमण्डितमध्ये सद्विक्रोशदशयोजनोच्छ्रायाष्टयोजनायामविष्कम्भद्वीपालङ्कृतान्तरे कुण्डे पतिता । दक्षिणतोरणद्वारेण विनिःसृता अर्धगव्यूतावगाहा सक्रोशषड्योजनविस्तारा क्रमेण वर्धमाना भुजङ्गकुटिलगामिनी खण्डकप्रपातगुहामुखेन विजयार्धं व्यतीत्य दक्षिणमुखा दक्षिणार्धभरतमध्यं प्राप्य प्राङ्मुखी सती मुखे सक्रोशयोजनावगाहा सार्धद्विषष्टियोजनविस्तारा ३०लवणोदधिं मागधतीर्थेन प्राविशत् । अपरतोरणद्वाराद्विनिर्गता सिन्धूः । २ । पाश्चात्यतोरणद्वाराद्विनिर्गता पञ्चयोजनशतं गत्वा सिन्धूकूटं वीचीबाहू पगूहेनास्फाल्य गङ्गावत्सिन्धूकुण्डे पतिता तमिस्रगुहामुखागतेन विज- १८८ यार्धं व्यतीत्य प्रभासतीर्थेनापरसमुद्रं प्राविक्षत् । तत्र गङ्गाकुण्डद्वीपप्रासादे गङ्गादेवी वसति । सिन्धूकुण्डद्वीपप्रासादे सिन्धूदेवी वसति । हिमवत उपरि किञ्चित्प्राक् प्रत्यक् चातीत्य गङ्गा- सिन्ध्वोर्मध्ये द्वे पद्माकारे कूटे वैडूर्यपरिणामनाले जलस्योपरि क्रोशमुच्छ्रिते क्रोशद्वयायामवि- ष्कम्भे लोहिताक्षमणिमयार्धगव्यूतायतपत्रे तपनीयकेसरे अर्कमणिनिर्वृत्तगव्यूतायतकर्णिके । ०५तयोः कर्णिकयोर्मध्ये रत्नमयमेकैकं कूटम् । तत्र चैकैकः प्रासादः । प्राच्यकूटप्रासादे पल्योपमस्थि- तिका वला नाम देवी वसति । प्रतीच्यप्रासादकूटे पल्योपमस्थितिका लवणा नाम देवी वसति । उदीच्यतोरणद्वारनिर्गता रोहितास्या । ३ । पद्मह्रदस्यैव उदीच्यतोरणद्वारनिर्गता द्वे योज- नशते षट्सप्तत्युत्तरे षट्चैकान्नविंशतिभागान् हिमवत उपरि उदङ्मुखी गत्वा गङ्गातुल्यायाम- धाराप्रपाता अर्धत्रयोदशयोजनविस्तारा योजनबाहल्या विंशतियोजनशतायामविष्कम्भे विंश- १०तियोजनावगाहे वज्रतले श्रीदेवीगृहप्रमाणप्रासादमण्डितमध्ये सद्विक्रोशदशयोजनोच्छ्रायषोडश- योजनायामविष्कम्भद्वीपालङ्कृतान्तरे कुण्डे पतिता । ततः कुण्डादुदीच्यतोरणद्वारेण निर्गता उदङ्मुखी शब्दवद्वृत्तवेदाढ्यं प्रदक्षिणीकृत्यार्धयोजनेनाप्राप्ता प्रत्यङ्मुखी सती प्रभवे क्रोशा- वगाहाऽर्धत्रयोदशयोजनविष्कम्भा मुखेऽर्धतृतीययोजनावगाहा पञ्चविंशतियोजनशतविष्कम्भा रोहितास्या अपरलवणोदधिं प्राविशत् । रोहितास्याकुण्डप्रासादे रोहितास्या देवी वसति । १५महापद्मह्रदप्रभवाऽपाच्यतोरणद्वारनिर्गता रोहित् । ४ । महाहिमवत उपरि महापद्मह्र- दादपाच्यतोरणद्वारेण निर्गता षोडशयोजनशतानि पञ्चोत्तराणि पञ्चैकान्नविंशतिभागान् अपागागम्य पतितेत्यादि रोहितास्यया तुल्यम् । अयं तु विशेषः — साधिकद्वियोजनशतायाम- धारा । रोहित्कुण्डप्रासादनिवासिनी रोहित् देवी । सा रोहिन्महानदी पूर्वार्णवं प्राविशत् । उदीच्यतोरणद्वारनिर्गता हरिकान्ता । ५ । तत एव महापद्मह्रदादुदीच्यतोरणद्वारेण निर्गता २०हरिकान्ता नाम महानदी रोहिदिवाद्रितले गत्वा उदङ्मुखी साधिकद्वियोजनशतधाराप्रपाता द्वियोजनबाहल्या पञ्चविंशतियोजनविस्तारा श्रीदेवीगृहतुल्यप्रासादमण्डितमध्ये सद्विक्रोशदश — योजनोच्छ्रायद्वात्रिंशद्योजनायामविष्कम्भद्वीपालङ्कृतान्तरे चत्वारिंशद्योजनावगाहे चत्वा — रिंशद्द्विशतयोजनायामविष्कम्भे वज्रतले कुण्डे पतिता । ततः कुण्डादुदीच्यतोरणद्वारेण निर्गता प्रभवेऽर्धयोजनावगाहा पञ्चविंशतियोजनविष्कम्भा विकृतवद्वृत्तवेदाढ्यमर्धयोजनेनाप्राप्य २५प्रदक्षिणीकृत्य प्रत्यङ्मुखी सती मुखे पञ्चयोजनावगाहा अर्धतृतीययोजनशतविष्कम्भा पाश्चात्याऽर्णवं प्राविक्षत् । हरिकान्ताकुण्डप्रासादे हरिकान्तादेवी वसति । तिगिञ्छह्रदप्रभवा दक्षिणद्वारनिर्गता हरित् । ६ । निषधस्योपरि तिगिञ्छह्रदाद् दक्षिण- तोरणद्वारेण विनिःसृता हरिन्महानदी सप्तसहस्राणि चत्वारि शतान्येकविंशानि योजनानामेकं चैकान्नविंशतिभागमद्रितले प्राङ्मुखी गत्वा पतितेत्यादि सर्वं हरिकान्तातुल्यम् । अयं तु ३०विशेषः साधिकचतुर्योजनशतायामधारा । हरिकुण्डप्रासादनिवासिनी हरिदेवी । सा प्राच्यमु — दधिं प्राविक्षत् । उदीच्यतोरणद्वारविनिर्गता सीतोदा । ७ । तत एव तिगिञ्छह्रदादुदीच्यतोरणद्वारेण हरिदिवाद्रितले गत्वोदङ्मुखी साधिकचतुर्योजनशतधाराप्रपाता चतुर्योजनबाहल्या पञ्चाशद्यो — १८९ जनविस्तारा श्रीदेवीगृहप्रमाणप्रासादमण्डितमध्ये सद्विक्रोशदशयोजनोच्छ्रायचतुष्षष्टियोजनाया — मविष्कम्भद्वीपालङ्कृतान्तरे साशीतिचतुर्योजनशतायामविष्कम्भे अशीतियोजनावगाहे वज्रतले कुण्डे पतिता । ततः कुण्डादुदीच्यतोरणद्वारेण निर्गता देवकुरुषु चित्रविचित्रकूटमध्येनोद — ङ्मुखी गत्वा अर्धयोजनेनाऽप्राप्ता मेरुं प्रदक्षिणीकृत्य विद्युत्प्रभं विदार्य अपरविदेहमध्यगामिनी, ०५प्रभवे योजनावगाहा पञ्चाशद्योजनविस्तारा मुखे दशयोजनावगाहा पञ्चयोजनशतविस्तारा सीतोदा नाम महानदी पाश्चात्यसमुद्रं प्राविक्षत् । सीतोदाकुण्डप्रासादनिवासिनी सीतोदा देवी । केसरिह्रदप्रभवाऽपाच्यद्वारनिर्गता सीता । ८ । नीलस्योपरि केसरिह्रदादपाच्यतोरणद्वारेण निर्गता सीता महानदीत्यादि सर्वं सीतोदातुल्यम् । अयं तु विशेषः सीताकुण्डप्रासादे सीतादेवी १०वसति । सा माल्यवन्तं विदार्य पूर्वविदेहमध्यगामिनी प्राच्यसमुद्रं प्राविक्षदिति । उदीच्यतोरणद्वारनिर्गता नरकान्ता । ९ । तत एव केसरिह्रदादुदीच्यतोरणद्वारेण निर्गता नरकान्ता महानदीत्यादि सर्वं हरिता व्याख्यातम् । अयं तु विशेषः नरकान्ताकुण्डप्रासादे नरकान्ता देवी वसति । गन्धवद्वृत्तवेदाढ्यं प्रदक्षिणीकृत्य पाश्चात्यसमुद्रं प्राविक्षदिति । महापुण्डरीकह्रदप्रभवा दक्षिणतोरणद्वारनिर्गता नारी । १० । रुक्मिण उपरि महापुण्डरीक- १५ह्रदाद् दक्षिणतोरणद्वारेण निर्गता नारी महानदीत्यादि सर्वं हरि(नर)कान्तया व्याख्यातम् । अयं तु विशेषः नारीकुण्डप्रासादे नारीदेवी वसति । गन्धवद्वृत्तवेदाढ्यं प्रदक्षिणीकृत्य पूर्वो- दधिं प्राविशदिति । उदीच्यद्वारनिर्गता रूप्यकूला । ११ । तस्मादेव महापुण्डरीकह्रदादुदीच्यतोरणद्वारेण निर्गता रूप्यकूला महानदीत्यादि सर्वं तु रोहिता व्याख्यातम् । अयं तु विशेषः रूप्यकूलाकुण्ड- २०प्रासादे रूप्यकूला देवी वसति । माल्यवद्वृत्तवेदाढ्यं प्रदक्षिणीकृत्य प्रतीच्यसमुद्रं प्राविक्षदिति । पुण्डरीकह्रदप्रभवापाच्यतोरणद्वारनिर्गता सुवर्णकूला । १२ । शिखरिण उपरि पुण्डरीक- ह्रदाद् दक्षिणतोरणद्वारेण निर्गता सुवर्णकूला महानदीत्यादि सर्वं रोहितास्यया व्याख्यातम् । अयं तु विशेषः सुवर्णकूलाकुण्डप्रासादे सुवर्णकूला देवी वसति । माल्यवद्वृत्तवेदाढ्यं प्रदक्षिणी- कृत्य प्राच्यमर्णवं प्राविक्षदिति । २५पूर्वतोरणद्वारनिर्गता रक्ता । १३ । तस्मादेव पुण्डरीकह्रदात् पूर्वतोरणद्वारेण विनिर्गता रक्ता महानदीत्यादि सर्वं गङ्गया व्याख्यातम् । अयं तु विशेषः रक्ताकुण्डप्रासादे रक्तादेवी वसति । प्रतीच्यद्वारनिर्गता रक्तोदा । १४ । तस्मादेव पुण्डरीकह्रदात् प्रतीच्यतोरणद्वारेण विनिर्गता रक्तोदा महानदीत्यादि सर्वं सिन्ध्वा वर्णितम् । अयं तु विशेषः रक्तोदाकुण्डप्रासादे ३०रक्तोदा देवी वसति । गङ्गासिन्धूरक्तारक्तोदाः भुजङ्गकुटिलगतयः अन्यत्र गिरितलधाराप्रपाताभ्याम्, शेषा ऋजुगतयः अन्यत्र मेरुनाभिगिरिप्रदेशेभ्यः । चतुर्दशाप्येता अर्धयोजनविष्कम्भनदीसमायामाभ्या — मुभयपार्श्वगताभ्यां प्रत्येकमर्धयोजनोत्सेधपञ्चधनुःशतविष्कम्भवनसमायामपद्मवरवेदिका- द्वयपरिवृताभ्यां वनषण्डाभ्यामलङ्कृताः । ३५तासां परिवारप्रतिपादनार्थमाह — १९० चतुर्दशनदीसहस्रपरिवृता गङ्गासिन्ध्वादयो नद्यः ॥ २३ ॥ गङ्गासिन्ध्वाद्यग्रहणं प्रकरणादिति चेत्; न; अनन्तरग्रहणप्रसङ्गात् । १ । स्यान्मतम् — गङ्गासिन्ध्वादिग्रहणमनर्थकम् । कुतः ? प्रकरणात् । प्रकृताहिता इति; तन्न; किं कारणम् ? ०५अनन्तरग्रहणप्रसङ्गात् । “अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा”[पातº महाº १ । २ । ४७] इति अपरगानामेव ग्रहणं स्यात् । गङ्गादिग्रहणमिति चेत्; न; पूर्वगाग्रहणप्रसङ्गात् । २ । अथ मतम् — गङ्गादिग्रहणमे — वास्तु अनन्तरनिवृत्त्यर्थमिति; तच्च न; कस्मात् ? पूर्वगाग्रहणप्रसङ्गात् । गङ्गादयो हि पूर्वगा इति । १०नदीग्रहणात् सिद्धिरिति चेत्; न; द्विगुणाभिसंबन्धार्थत्वात् । ३ । स्यादेतत् — नद्यः प्रकृतास्ततो नदीग्रहणमन्तरेणापि नदीसंप्रत्यये सिद्धे तद्ग्रहणं सर्वनदीसंप्रत्ययार्थं भविष्यति नार्थो गङ्गासिन्ध्वादिग्रहणेनेति ? तन्न; किं कारणम् ? द्विगुणाभिसंबन्धार्थत्वात् । द्विगुणा द्विगुणा इत्यस्याभिसंबन्ध इह कथं स्यादिति गङ्गासिन्ध्वादिग्रहणं क्रियते । किं गतमेतदनेन आहोस्विच्छब्दाधिक्यादर्थाधिक्यं गतमिति ? आह । कथम् ? द्विगुणानुवृत्तौ १५गङ्गाचतुर्दशनदीसहस्रपरिवृता तद्द्विगुणनदीसहस्रपरिवारा सिन्धूरिति प्रसक्ते तन्निवृत्त्यर्थं गङ्गासिन्धूग्रहणमिति । तत्र गङ्गासिन्ध्वौ प्रत्येकं चतुर्दशनदीसहस्रपरिवृते । ततो द्विगुणा द्विगुणाः परिवारनद्यो वेदितव्या आसीतोदायाः, ततः परतोऽर्धहीनाः । उक्तो जम्बूद्वीपविष्कम्भाम्भोनिधिह्रदसरित्पर्वतवर्षनिवेशक्रमः । इदमिदानीं प्रक्रि- यतां किममूनि क्षेत्राणि तुल्यविस्ताराण्युत विस्तारविशेषोऽस्तीति ? अत आह — २०भरतः षड्विंशपञ्चयोजनशतविस्तारः षट्चैकान्नविंशति- भागा योजनस्य ॥ २४ ॥ षडधिका विंशतिः षड्विंशतिः षड्विंशतिरधिका येषु तानि षड्विंशानि पञ्चयोजन- शतानि विस्तारोऽस्य षड्विंशपञ्चयोजनशतविस्तारो भरतः । किमेतावानेव ? नेत्याह — षट्चैकान्नविंशतिभागा योजनस्य, विस्तारोऽस्येत्यभिसंबध्यते । २५इतरेषां विष्कम्भविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह — तद्द्विगुणाद्विगुणविस्तारा वर्षधरवर्षा विदेहान्ताः ॥ २५ ॥ ततो द्विगुणो द्विगुणो विस्तारो येषां त इमे तद्द्विगुणद्विगुणविस्ताराः । वर्षधरशब्दस्य पूर्वनिपात आनुपूर्व्यप्रतिपत्त्यर्थः । १ । वर्षधरशब्दस्य पूर्वनिपातः क्रियते आनुपूर्व्यप्रतिपत्तिर्यथा स्यादिति । इतरथा हि वर्षधराश्च वर्षाश्चेति द्वन्द्वे वर्षशब्दस्य ३०पूर्वनिपातः प्रसज्येत अल्पाच्तरत्वात् । न च लक्षणमस्ति आनुपूर्व्यप्रतिपत्त्यर्थः पूर्वप्रयोगः कर्तव्य इति ? सत्यं नास्ति कण्ठोक्तम्, ज्ञापकात्तु भवति *“लक्षणहेत्वोः क्रियायाः” [जैनेन्द्रº २ । २ । १०४] इति । १९१ विदेहान्तवचनं मर्यादार्थम् । २ । विदेहः अन्तो येषां त इमे विदेहान्ता इति मर्यादा क्रियते । इतरथा हि नीलादयोऽपि द्विगुणद्विगुणविस्ताराः प्रसज्येरन् । तथाहि — हिमवतो विष्कम्भो द्विपञ्चाशमेकं योजनसहस्रं द्वादश चैकान्नविंशतिभागाः । हैमवतस्य द्वियोजन — सहस्रे पञ्चोत्तरशतं पञ्च चैकान्नविंशतिभागाः । महाहिमवतश्चत्वारि योजनसहस्राणि ०५दशाधिके द्वे शते दश चैकान्नविंशतिभागाः । हरिवर्षस्याष्टौ योजनसहस्राणि चत्वारि शतानि एकविंशानि एकश्चैकान्नविंशतिभागः । निषधस्य षोडशयोजनसहस्राणी अष्टौ शतानि द्विचत्वारिंशानि द्वौ चैकान्नविंशतिभागौ । विदेहस्य त्रयस्त्रिंशद्योजनसहस्राणि षट्शतानि चतुरशीत्यधिकानि चत्वारश्चैकान्नविंशतिभागाः । यद्येवं भरतादीनां विदेहान्तानां विस्तारक्रम उक्तः, अथोत्तरेषां कथमिति ? अत १०आह — उत्तरा दक्षिणतुल्याः ॥ २६ ॥ उत्तरा ऐरावतादयः नीलान्ता भरतादिभिर्दक्षिणैस्तुल्याः द्रष्टव्याः, अतीतस्य सर्वस्यायं विशेषो द्रष्टव्यः । अत्राह — उक्तेषु भरतादिषु क्षेत्रेषु मनुष्याणां किं तुल्योऽनुभवादिः आहोस्वित्कश्चिदस्ति १५प्रतिविशेष इति ? अत आह — भरतैरावतयोर्वृद्धिह्रासौ षट्समयाम्यामुत्सर्पिण्यवसर्पिणीभ्याम् ॥ २७ ॥ इमौ वृद्धिह्रासौ कस्य ? भरतैरावतयोः । ननु ते क्षेत्रे व्यवस्थितावधिके कथं तयोर्वृद्धिह्रासौ ? अत उत्तरं पठति — तात्स्थ्यात्ताच्छब्द्यसिद्धिर्भरतैरावतयोर्वृद्धिह्रासयोगः । १ । इह लोके तात्स्थ्यात्ताच्छब्द्यं २०भवति, यथागिरिस्थेषु वनस्पतिषु दह्यमानेषु गिरिदाह इत्युच्यते, तथा भरतैरावतस्थेषु मनुष्येषु वृद्धिह्रासावापद्यमानेषु भरतैरावतयोर्वृद्धिह्रासावुच्येते । अधिकरणनिर्देशो वा । २ । अथवा भरतैरावतयोरित्यधिकरणनिर्देशोऽयम्, स चाधेय- माकाङ्क्षतीति भरते ऐरावते च मनुष्याणां वृद्धिह्रासौ वेदितव्यौ । किं कृतौ पुनस्तौ ? अनुभवायुःप्रमाणादिकृतौ वृद्धिह्रासौ । ३ । अनुभवः उपभोगपरिभोगसम्पत्, आयु- २५र्जीवितपरिमाणम्, प्रमाणं शरीरोत्सेध इत्येवमादिकृतौ मनुष्याणां वृद्धिह्रासौ प्रत्येतव्यौ । किं हेतुकौ पुनस्तौ ? कालहेतुकौ । स च कालो द्विविधः — उत्सर्पिणी अवसर्पिणी चेति । तद्भेदाः षट् प्रत्येकम् । अन्वर्थसंज्ञे चैते । अनुभवादिभिरवसर्पणशीला अवसर्पिणी । ४ । अनुभवादिभिः पूर्वोक्तैरवसर्पणशीला हानि- स्वाभाविका अवसर्पिणीसमा । ३०तद्विपरीतोत्सर्पिणी । ५ । तद्विपरीतैरेवोत्सर्पणशीला वृद्धिस्वाभाविकोत्सर्पिणीत्युच्यते । तत्रावसर्पिणी षड्विधा — सुषमसुषमा-सुषमा-सुषमदुःषमा-दुःषमसुषमा-दुःषमा-अतिदुःषमा चेति । उत्सर्पिण्यपि अतिदुःषमाद्या सुषमसुषमान्ता षड्विधैव भवति । अवसर्पिण्याः परिमाणं दश सागरोपमकोटीकोट्यः, उत्सर्पिण्यपि तावत्येव । सोभयी कल्प इत्याख्यायते । १९२ तत्र सुषमसुषमा चतस्रः सागरोपमकोटीकोट्यः । तदादौ मनुष्या उत्तरकुरुमनुष्यतुल्याः । ततः क्रणेण हानौ सत्यां सुषमा भवति तिस्रः सागरोपमकोटीकोट्यः । तदादौ मनुष्या हरिवर्षमनुष्यसमाः । ततः क्रमेण हानौ सुषमदुःषमा भवति द्वे सागरोपमकोटीकोट्यौ तदादौ मनुष्या हैमवतमनुष्यसमाना भवन्ति । ततः क्रमेण हानौ सत्यां दुःषमसुषमा भवति ०५एकसागरोपमकोटीकोटी द्विचत्वारिंशद्वर्षसहस्रोना । तदादौ मनुष्या विदेहजनतुल्या भवन्ति । ततः क्रमेण हानौ सत्यां दुःषमा भवति एकविंशतिवर्षसहस्राणि । ततः क्रमेण हानौ सत्यां अतिदुःषमा भवति एकविंशतिवर्षसहस्राणि । एवमुत्सर्पिण्यपि विपरीतक्रमा वेदितव्या । अथेतरासु भूमिषु काऽवस्थितिः ? अत आह — ताभ्यामपरा भूमयोऽवस्थिताः ॥ २८ ॥ १०ताभ्यां भरतैरावताभ्यामपरा भूमय अवस्थिता भवन्ति । न हि तत्रोत्सर्पिण्यव — सर्पिण्यौ स्तः । किं तासु भूमिषु मनुष्यास्तुल्यायुष आहोस्वित् कश्चिदस्ति प्रतिविशेष इति ? अस्तीत्याह — एकद्वित्रिपल्योपमस्थितयो हैमवतकहारिवर्षकदैवकुरवकाः ॥ २९ ॥ हैमवतादिभ्यो भवार्थे वुञ् मनुष्यप्रतिपत्त्यर्थः । १ । हैमवते भवा इत्येवमादिना विग्रहेण १५वुञि कृते हैमवतकादिसिद्धिर्भवति । स किमर्थः ? मनुष्यप्रतिपत्त्यर्थः । तत्र भवा मनुष्याः प्रतिपद्येरन्निति । एकादीनां हैमवतकादिभिर्यथासंख्यं संबन्धः । २ । हैमवतकादयस्त्रय एकादयस्त्रयः तत्र यथासंख्यं संबन्धो भवति । एकपल्योपमस्थितयो हैमवतकाः । द्विपल्योपमस्थितयो हारिवर्षकाः । त्रिपल्योपमस्थितयो दैवकुरवका इति । तत्र पञ्चसु हैमवतेषु सुषमदुःषमा २०सदा अवस्थिता । तत्र मनुष्या एकपल्योपमायुषो द्विधनुःसहस्रोच्छ्रिताश्चतुर्थभक्ताहारा नीलोत्पलवर्णाः । पञ्चसु हरिवर्षेषु सुषमा सदा अवस्थिता, तत्र मनुष्या द्विपल्योपमस्थितयः चतुश्चापसहस्रोत्सेधाः षष्ठभक्ताहाराः शङ्खवर्णाः । पञ्चसु देवकुरुषु सुषमसुषमा सदा अवस्थिता, तत्र मनुष्यास्त्रिपल्योपमायुषः षड्धनुःसहस्रोत्सेघा अष्टमभक्ताहारा कनकवर्णाः । अथोत्तरेषु काऽवस्थेति ? अत आह — २५तथोत्तराः ॥ ३० ॥ यथा दक्षिणाः तथोत्तरा वेदितव्याः । हैरण्यवतका हैमवतकैस्तुल्याः । राम्यका हारिवर्षकैस्तुल्याः । दैवकुरवकैरौत्तरकुरवका व्याख्याताः । अथ विदेहष्ववस्थितेषु का स्थितिक्रिया ? अत उच्यते — विदेहेषु संख्येयकालाः ॥ ३१ ॥ ३०सर्वेषु विदेहेषु संख्येयकालाः मनुष्याः । तत्र कालः सुषमदुःषमान्तोपमः सदा अवस्थितः । मनुष्याश्च पञ्चधनुःशतोत्सेधा नित्याहाराः उत्कर्षेण एकपूर्वकोटिस्थितिका जघन्येनान्त- र्मुहूर्तायुषः । १९३ भरतस्य विष्कम्भो जम्बूद्वीपस्य नवतिशतभागः ॥ ३२ ॥ किमर्थमिदमुच्यते ननु पुरस्ताद्भरतस्य विष्कम्भो व्याख्यातः ? पुनर्भरतविष्कम्भवचनं प्रकारान्तरप्रतिपत्त्यर्थम् । १ । पुनर्भरतविष्कम्भ उच्यते प्रकारा- ०५न्तरेण प्रतिपत्तिः कथं स्यादिति । भरतविष्कम्भप्रमाणैः खण्डैः छिद्यमानो जम्बूद्वीपः नवत्यु- त्तरेण खण्डशतेन परिच्छिद्यत इत्यर्थः । उत्तराभिसम्बन्धार्थं वा । २ । अथवा, उत्तरत्र वक्ष्यते — *“द्विर्धातकी खण्डे । पुष्करार्धे च” [तº सूº३ । ३३ — ३४] इति, तदभिसंबन्धार्थं पुनर्वचनं क्रियते । तलमूलयोर्दशयोजनसहस्रविस्तारो लवणोदः । ३ । समे भूमितले द्वियोजनशतसहस्रवि- १०ष्कम्भ इत्युक्तं पुरस्तात् । तस्य गोतीर्थवदुभयतोऽधः क्रमेण हान्या मूले दशयोजनसहस्र- विस्तारः तावद्विष्कम्भजलतलः योजनसहस्रावगाहः समाद् भूमितलादूर्ध्वं षोडशयोजनसह- स्रजलोत्सेधः यवराशिरिवोच्छ्रितजलः मृदङ्गसंस्थानो लवणोदो वेदितव्यः । तन्मध्ये दिक्षु महापातालानि योजनशतसहस्रावगाहानि । ४ । तस्य लवणोदस्य मध्ये चतसृषु दिक्षु रत्नवेदिकायाः पञ्चनवतियोजनसहस्राणि तिर्यगतीत्य क्षितिविवराणि वज्र- १५मयतलपार्श्वानि, अलिञ्जरसंस्थानानि प्रत्येकमेकयोजनशतसहस्रावगाहानि तावन्मध्यविष्क- म्भाणि तलमूलयोर्दशयोजनसहस्रविस्ताराणि महापातालानि वेदितव्यानि चत्वारि — पाताल- बडवामुख-यूपकेसर-कलम्बुकसंज्ञानि । तत्र प्राच्यां दिशि पातालम्, प्रतीच्यां बडवामुखम्, उदीच्यां यूपकेसरम्, अपाच्यां कलम्बुकम् । तेषामेकैकस्त्रिभागस्त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि योजनानां त्रीणि शतानि त्रयस्त्रिंशानि योजनत्रिभागश्च साधिकः । तेषामधस्त्रिभागे वातस्तिष्ठति । २०मध्यत्रिभागे वायुतोये । उपरित्रिभागे तोयम् । रत्नप्रभाखरपृथ्वीभागसन्निवेशिभवनालयवात- कुमारतद्वनिताक्रीडाजनिताऽनिलसंक्षोभकृतपातालोन्मीलननिमीलनहेतुकौ वायुतोयनिष्क्रम- प्रवेशौ भवतः । तत्कृता दशयोजनसहस्रविस्तारमुखजलस्योपरि पञ्चाशद्योजनावधृता जल — वृद्धिः । तत उभयत आरत्नवेदिकायाः सर्वत्र द्विगव्यूतप्रमाणा जलवृद्धिः । पातालोन्मीलन- वेगोपशमेन हानिः । पातालानां चतुर्णामप्यन्तराणि प्रत्येकं द्वे शतसहस्रे सप्तविंशतिसहस्राणि २५सप्ततिशतं च योजनानां त्रीणि च गव्यूतानि साधिकानि । विदिक्षु क्षुद्रपातानि दशयोजनसहस्रावगाहानि । ५ । तन्मध्ये चतसृषु विदिक्षु चत्वारि क्षुद्रपातालानि दशयोजनसहस्रावगाहानि तावन्मध्यविष्कम्भाणि मुखमूलयोर्योजनसहस्रविस्ता- राणि वेदितव्यानि । तेषामेकैकस्त्रिभागस्त्रीणि सहस्राणि त्रीणि शतानि त्रयस्त्रिंशानि योज- नानां योजनत्रिभागश्च साधिकः । अधस्त्रिभागे वातः, मध्यत्रिभागे वायुतोये, उपरि ३०त्रिभागे तोयम् । तदन्तरेषु क्षुद्रपातालानां योजनसहस्रावगाहानां सहस्रम् । ६ । तेषां दिग्विदिग्विभागानां पातालानाम् अन्तरेष्वष्टास्वपि योजनसहस्रावगाहानां तावन्मध्यविष्कम्भाणां मुखमूलयोस्त- दर्धविस्ताराणां क्षुद्रपातालानां सहस्रं प्रत्येतव्यम् । तेषां त्रिभागाः पूर्ववद्वेदितव्याः । तत्रैकैक- स्मिन्नन्तरे क्षुद्रपातालानां मुक्तावलीवदवस्थितानां शतं पञ्चविंशमन्यान्यपि पातालानि ३५सन्ति । अन्तरालेषु सप्तसहस्राण्यष्टौ शतान्यशीतिश्च पातालसमुदायः । १९४ दिक्षु वेलन्धरनागाधिपतिनगराणि चत्वारि । ७ । रत्नवेदिकायास्तिर्यग्द्वाचत्वारिंशद्यो- जनसहस्राणि गत्वा चतसृषु दिक्षु द्वाचत्वारिंशद्योजनसहस्रायामविष्कम्भाणि चत्वारि वेलन्ध- रनागाधिपतिनगराणि भवन्ति । तेषु वेलन्धरनागाधिपतयः पल्योपमायुषो दशकार्मु कोत्सेधाः प्रत्येकं चतसृभिरग्रमहिषीभिः परिवृता वेलन्धरनागाश्च निवसन्ति । तत्र द्वाचत्वारिंशन्नाग- ०५सहस्राणि लवणोदाभ्यन्तरवेलां धारयन्ति । द्वासप्ततिर्नागसहस्राणि बाह्यवेलां धारयन्ति । अष्टाविंशतिर्नागसहस्राणि अग्रोदकं धारयन्ति । तान्येतानि समुदितान्येकं शतसहस्रं द्वाचत्वारिं- शच्च सहस्राणि । द्वादशयोजनसहस्रायामविष्कम्भो गौतमद्वीपश्च । ८ । रत्नवेदिकायास्तिर्यग्द्वादशयोजन- सहस्राणि गत्वा द्वादशयोजनसहस्रायामविष्कम्भो गौतमस्य समुद्राधिपतेर्द्वीपश्च तत्र भवति । १०रत्नवेदिकायास्तिर्यक्पञ्चनवतिप्रदेशेषु गतेषु एकः प्रदेशावगाहः, पञ्चनवतिहस्तेषु गतेष्वेकहस्तावगाहः, पञ्चनवतियोजनेषु गतेष्वेकयोजनावगाहः, पञ्चनवतियोजनशतेषु गते- ष्वेकयोजनशतावगाहः, पञ्चनवतियोजनसहस्रेषु गतेष्वेकयोजनसहस्रावगाहः । लवणोदस्यान्ते यथा वेला तथा बहिरपि, विजयादीनि द्वाराणि चात्र । लवणोदस्यैव वेला नान्योदधीनां तत्रैव च पातालानि नान्यत्र । सर्वे च लवणोदादयः स्वयम्भूरमणपर्यन्ता एकयोजनसहस्रा- १५वगाहाः । द्वीपोदधिपर्यन्ते चोभे वेदिके । या द्वीपान्ते ता द्वीपानां याः समुद्रान्ते ताः समुद्रा — णाम् । लवणोद उच्छ्रितसलिलः, शेषाः प्रस्तारजलाः । भिन्नरसाश्चत्वारः, त्रय उदकरसाः, शेषा इक्षुरसाः सागराः । लवणोदो लवणरसजलः । वारुण्युदो वारुणीरसजलः । क्षीरोदः क्षीररसजलः । घृतोदो घृतरसजलः । कालोदपुष्करोदस्वयम्भूरमणोदा उदकरसाः । लवणोद- कालोदस्वयम्भूरमणोदा मत्स्यकूर्मादिजलचरावासाः नेतरे । लवणोदे नदीमुखे नवयोजन- २०शरीरा मत्स्याः, सागराभ्यन्तरेऽष्टादशयोजनशरीराः । कालोदे नदीमुखेऽष्टादशयोजन — शरीरा मत्स्याः, सागराभ्यन्तरे षट्त्रिंशद्योजनशरीराः । स्वयम्भूरमणोदे नदीमुखे पञ्चशत- योजनशरीरा मत्स्याः, सागराभ्यन्तरे एकयोजनसहस्रशरीरा मत्स्याः । योऽयं वर्षवर्षधरह्रदपुष्करादीनां संख्याविष्कम्भादिविधिरुक्तो जम्बूद्वीपे, तद्द्विगुणो धातकीषण्ड इति प्रतिपादयितुमिच्छन्नाह — २५द्विर्धातकीषण्डे ॥ ३३ ॥ द्रव्याभ्यावृत्तौ सुजभाव इति चेत्; न; क्रियाध्याहाराद् द्विस्तावानिति यथा । १ । स्यान्मतम् — भरतादीनि द्रव्याणि अत्राभ्यावर्तन्ते न तु क्रिया तस्मान्नास्ति सुजिति ? तन्न; किं कारणम् ? क्रियाध्याहारात् । यथा द्विस्तावानयं प्रासाद इति ‘मीयते’ इत्येवमाद्यध्याह्रि- यमाणक्रियापेक्षया सुजुत्पत्तिः, एवमिहापि धातकीषण्डे भरतादयो ‘द्विःसंख्यायन्ते’ इत्येवं ३०सामर्थ्यप्रापितक्रियापेक्षया सुज्वेदितव्यः । तच्च संख्यानं द्विधा — स्वरूपभेदेन विष्कम्भादिभेदेन च । तत्र स्वरूपसंख्यानं द्वौ भरतौ द्वौ हिमवन्तावित्येवमादि । विष्कम्भादिसंख्यानं जम्बूद्वीपे हिमवदादीनां वर्षधराणां यो विष्कम्भः तद्द्विगुणो धातकीषण्डे हिमवदादीनामिति । १९५ अथ धातकीषण्डे भरतस्य को विष्कम्भः ? उच्यते — षट्षष्टिशतानि चतुर्दशानि योजनानां धातकीषण्डभरताभ्यन्तरविष्कम्भः एकान्नत्रिं — शच्च भागशतम् । २ । षट्सहस्राणि षट्शतानि चतुर्दशोत्तराणि योजनानां योजनस्य द्वादश- द्विशतभागाः एकान्नत्रिंशच्च भागशतं धातकीषण्डभरताभ्यन्तरविष्कम्भः । ०५सैकाशीतिपञ्चशताधिकद्वादशसहस्राणि मध्यविष्कम्भः षट्त्रिंशच्च भागाः । ३ । द्वादश- सहस्राणि योजनानां पञ्चशतान्येकाशीत्युत्तराणि षट्त्रिंशच्च भागा धातकीषण्डभरतमध्य- विष्कम्भः । सप्तचत्वारिशत्पञ्चशताष्टादशसहस्राणि बाह्यविष्कम्भः पञ्चपञ्चाशञ्च भागश- तम् । ४ । अष्टादशसहस्राणि योजनानां पञ्चशतानि सप्तचत्वारिंशानि पञ्चपञ्चाशञ्च १०भागशतं बाह्यभरतविष्कम्भः । वर्षाद्वर्षश्चतुर्गुणविस्तार आ विदेहात् । ५ । वर्षाद्वर्षश्चतुर्गुणविस्तार आ विदेहाद् द्रष्टव्यः । भरताच्चतुर्गु णविष्कम्भो हैमवतः । हैमवताच्चतुर्गुणविष्कम्भो हरिवर्षः । हरिवर्षाच्चतु- र्गु णविष्कम्भो विदेह इति । तथा च भरततुल्यविस्तार ऐरावतः । ऐरावताच्चतुर्गु णविस्तारो हैरण्यवतः । हैरण्यवताच्चतुर्गुणविस्तारो रम्यकः । धतकीषण्डवलयविष्कम्भश्चत्वारि योजन- १५शतसहस्राणि । तत्परिधिरेकचत्वारिंशद्योजनशतसहस्राणि दशसहस्राणि नव योजनशतानि विशेषोनैकषष्ट्युत्तराणि एकं शतसहस्रं अष्टसप्ततिसहस्राणि अष्टौ शतानि च द्वाचत्वारिंशानि योजनानि धातकीषण्डे वर्षधररुद्धक्षेत्रम् । तत्परिधिमपनीयावशिष्टं द्वादशद्विशतभागहृतं लब्धम्, भरतविष्कम्भ उक्तः । वर्षाणां वर्षधराणां सरितां वृत्तवेदाढ्यानां ह्रदानामन्येषां च तान्येव नामानि । २०वर्षधरा हिमवदादयः उक्तोत्सेधावगाहा द्विगुणविस्ताराः । चत्वारोऽपि वृत्तवेदाढ्या उक्तोच्छ्रा — यावगाहसमा द्वियोजनसहस्रविस्ताराः । यमकाद्री च व्याख्यातोत्सेधावगाहौ द्वियोजनसहस्र- मूलविस्तारौ पञ्चदशयोजनशतमध्यविष्कम्भौ उपर्येकयोजनसहस्रविस्तारौ । काञ्चनाद्रयश्च व्याख्यातोच्छ्रायावगाहा द्विगुणविस्ताराः । ह्रदाश्व पद्मादयः षडपि द्विगुणायामविष्कम्भाव- गाहाः । द्वीपाः पद्मानि च द्विगुणायामविष्कम्भावगाहानि । २५भरतैरावतविभाजिनाविष्वाकारगिरी । ६ । उदगपाक् भरतैरावतयोर्विभागहेतू कालो- दलवणोदस्पर्शिनौ योजनशतावगाहौ चतुर्योजनशतोत्सेधौ अध उपरि चैकयोजनसहस्रविस्तारौ काञ्चनपरिणामौ इष्वाकारगिरी भवतः । तत्र धातकीषण्डे द्वौ मेरू पूर्वापरौ योजनसहस्रावगाहौ पञ्चनवतियोजनशतमूल- विष्कम्भौ धरणीतले चतुर्नवतियोजनशतविस्तारौ चतुरशीतियोजनसहस्रोत्सेधौ योजनसहस्र- ३०विस्तारतलौ पूर्वोक्तप्रमाणचूलिकौ । समाद् भूमितलात् पञ्चयोजनशतान्युत्प्लुत्य नन्दनवनं भवति पञ्चयोजनशतविस्तारम् । पञ्चपञ्चाशद्योजनशताधिकपञ्चाशद्योजनसहस्राणि १९६ तत उत्प्लुत्य सौमनसं नाम वनं पञ्चशतयोजनविष्कम्भं भवति । ततोऽष्टाविंशतियोजन — सहस्राण्युत्प्लुत्य पाण्डुकवनं भवति । तयोर्दशसु प्रदेशेष्वेकप्रदेशवृद्धिः । जम्बूद्वीपे यत्र जम्बूवृक्षः तत्र धातकीषण्डे धातकीवृक्षः । परिवाराश्च पूर्वोक्तवर्णनाः । तन्निवासी द्वीपाधिपतिस्तत एव द्वीपस्य धातकीषण्ड इति नाम वेदितव्यम् । तत्र चक्रारान्तर- ०५संस्थाना वर्षा वर्षधराश्च चक्राराकारा उभयजलधिस्पर्शिनः । तत्परिक्षेपिकालोदसमुद्रः टङ्कच्छिन्नतीर्थः अष्टयोजनशतसहस्रवलयविष्कम्भ एकनवतिशतसहस्राणि सप्ततिश्च सहस्राणि साधिकपञ्चोत्तराणि षट्शतानि योजनानां तत्परिधिः । कालोदपरिक्षेपिपुष्करद्वीपः षोडशयोजनशतसहस्रवलयविष्कम्भः । तत्र द्वीपाम्भोनिधि- द्विगुणपरिक्लृप्तिवत् धातकीषण्डवर्षादिद्विगुणविधिप्रसङ्गे विशेषावधारणार्थमाह — १०पुष्करार्धे च ॥ ३४ ॥ चशब्दः किमर्थः ? संख्याभ्यावृत्त्यनुवर्तनार्थश्चशब्दः । १ । द्विरित्येतस्याः संख्याभ्यावृत्तेरनुवर्त्तनार्थश्चशब्दः क्रियते, पुष्करार्धे च द्विर्भरतादयः संख्यायन्त इति । किं जम्बूद्वीपभरतादिसंख्या द्विरावर्त्यत इत्यभिसंबध्यते आहोस्वित् धातकीषण्डभरतादिसंख्येति ? ‘जम्बूद्वीपभरतादिसंख्यैव संब- १५ध्यते । अनन्तरा कस्मान्नाभिसंबध्यत इति ? इच्छातो विशेषसम्बन्ध इति । अतश्चैतदेवं धातकीषण्डे हिमवदादीनामपि विष्कम्भः, पुष्करार्धे च हिमवदादीनां द्विगुण इष्यत इति । नामानि च तान्येव वेदितव्यानि । अथ भरतस्य को विष्कम्भः ? एकान्नाशीत्युत्तरपञ्चशताधिकैकचत्वारिंशद्योजनसहस्राणि भरताभ्यन्तरविष्कम्भः सत्रि- सप्ततिभागशतं च । २ । एकचत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्चशतान्येकान्नाशीत्युत्तराणि योजनानां २०त्रिसप्तत्युत्तरभागशतं च भरताभ्यन्तरविष्कम्भो वेदितव्यः । द्वादशपञ्चशतोत्तरत्रिपञ्चाशद्योजनसहस्राणि मध्यविष्कम्भो नवनवत्यधिकं च भाग- शतम् । ३ । त्रिपञ्चाशत्सहस्राणि योजनानां पञ्चशतानि द्वादशानि नवनवत्यधिकं च भागशतं मध्यभरतविष्कम्भः । द्वाचत्वारिंशच्चतुःशतोत्तरपञ्चषष्टिसहस्राणि बाह्यविष्कम्भस्त्रयोदश च भागाः । ४ । २५पञ्चषष्टिसहस्राणि योजनानां चत्वारि शतानि द्वाचत्वारिंशानि त्रयोदशभागाः बाह्य- भरतविष्कम्भः । वर्षाद्वर्षश्चतुर्गुणविस्तार आविदेहात् । ५ । वर्षात् वर्षः चतुर्गुणविस्तार आविदेहात् द्रष्ट- व्यः । भरताच्चतुर्गुणविष्कम्भो हैमवतः, हैमवताच्चतुर्गुणविष्कम्भो हरिवर्षः, हरिवर्षाच्चतुर्गुण- विष्कम्भो विदेह इति । तथा भरततुल्यविस्तार ऐरावतः, ऐरावताच्चतुर्गुंणविस्तारो हैरण्यवतः, ३०हैरण्यवताच्चतुर्गुणविस्तारो रम्यक इति । एककोटिद्वाचत्वारिंशच्छतसहस्राणि त्रिंशत्सहस्राणि द्वे च शते योजनानां सविशेषा चैकान्नपञ्चाशत् पुष्करार्धान्तःपरिधिः । त्रीणि शतसहस्रणि १९७ पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणि षट्शतानि चतुरशीतिश्च योजनानि पुष्करार्धे पर्वतरुद्धक्षेत्रम्, परिधेरपनीयाऽवशिष्टं द्वादशद्विशतभागहृतलब्धं भरतविष्कभ्भ उक्तः । वर्षधरविजयार्धवृत्त — वेदाढ्यादयः जम्बूद्वीपवर्णनायां विहितोत्सेधावगाहाः धातकीषण्डविहितद्विगुणविस्ताराः पुष्करार्धे च वेदितव्याः । इष्वाकारौ मन्दरौ च तावत्परिमाणावेव । यत्र जम्बूवृक्षस्तत्र ०५पुष्करं सपरिवारं वेदितव्यम् । तन्निवासी द्वीपाधिपतिः, तत एव तस्य दीपस्य नाम रूढं पुष्करद्वीप इति । अथ कथं पुष्करार्धसंज्ञा ? मानुषोत्तरशैलेन विभक्तार्धत्वात् पुष्करार्धसंज्ञा । ६ । पुष्करद्वीपस्य बहुमध्यदेशभावी वलय- वृत्तो मानुषोत्तरनामशैलः, तेन विभक्तार्धत्वात् पुष्करार्धसंज्ञा वेदितव्या । सप्तदशयोजनशता- न्येकविंशान्यस्योच्छ्रायः । चत्वारि योजनशतानि त्रिंशानि सक्रोशान्यवगाहः, द्वाविंशं योजनसहस्रं १०मूलविस्तारः । सप्तयोजनशतानि त्रयोविंशानि मध्यविस्तारः । चतुर्विंशानि चत्वारि योजनशता- न्युपरि विस्तारः । सोऽयमभ्यन्तरमुखनिषण्णसिंहाकृतिरर्धयवराश्युपमानः मानुषोत्तराद्रिः । तस्योपरि चतसृषु दिक्षु पञ्चाशद्योजनायामतदर्धविस्तारसार्धयोजनसप्तत्रिंशद्योजनोत्से- धानि अष्टयोजनोत्सेधतदर्धविष्कम्भतावत्प्रवेशद्वाराणि अर्हदायतनवर्णनोपेतानि चत्वार्यर्हदा- यतनानि प्रागादिषु दिक्षु प्रदक्षिणावृतानि । वैडूर्य-अश्मगर्भ-सौगन्धिक-रुचक-लोहिताक्ष-अञ्ज- १५नक — अञ्जनमूल-कनक-रजत-स्फटिक-अङ्क-प्रवाल-वज्र-तपनीयकूटसंज्ञानि चतुर्दशकूटानि पञ्चयोजनशतोच्छ्रायाणि पञ्चयोजनशतमूलविष्कम्भाणि पञ्चसप्तत्युत्तरत्रियोजनशतमध्यवि- ष्कम्भाणि अर्धतृतीययोजनशतोपरिविष्कम्भाणि । तत्र चतसृषु दिक्षु त्रीणि त्रीणि कूटानि पूर्वोत्तरस्यां दिश्येकं कूटं पूर्वदक्षिणस्यां दिश्येकम् । तेषु यशस्वदादयः पल्योपमस्थितयः सुपर्णकु- माराणां राजानो निवसन्ति । प्राच्यां दिशि वैडूर्ये यशस्वान्, अश्मगर्भे यशष्कान्तः, सौगन्धिके २०यशोधरः । अपाच्यां रुचके नन्दनः, लोहिताक्षे नन्दोत्तरः, अञ्जनकेऽशनिधोषः । प्रतीच्यामञ्ज- नमूले सिद्धार्थः, कनके क्रमणः, रजते मानुषः । उदीच्यां स्फटिके सुदर्शनः, अङ्केऽमोघः, प्रवाले सुप्रबुद्धः । पूर्वोत्तरस्यां वज्रे हनूमान् । पूर्वदक्षिणस्यां तपनीये स्वातिः । चतसृषु विदिक्षु पुनरिमानि चत्वारि कूटानि रत्न — सर्वरत्न-वैलम्ब-प्रभञ्जननामानि पूर्वकूटपरिमाणानि । निषधाद्रिस्पृष्टभागे पूर्वदक्षिणस्यां रत्ने पन्नगेन्द्रो वेणुदेवः । नीलाद्रिस्पृष्टभागे पूर्वोत्तरस्यां २५सर्वरत्ने सुपर्णेन्द्रो वेणुतालिः । निषधाद्रिस्पृष्टभागेऽपरदक्षिणस्यां वैलम्बकूटे वातेन्द्रो वैलम्बः । नीलाद्रिस्पृष्टभागेऽपरोत्तरस्यां प्रभञ्जनकूटे वातेन्द्रः प्रभञ्जनो निवसति । अत्राह — किमर्थं जम्बूद्वीपधराधरादिसंख्या द्विरावृत्ता पुष्करार्धे कथ्यते, न पुनः कृत्स्न एव पुष्करद्वीपे इति ? अत्रोच्यते — प्राङ्मानुषोत्तरान्मनुष्याः ॥ ३५ ॥ ३०यस्मात् प्राङ्मानुषोत्तरान्मनुष्या न बहिः, ततो न बहिः पूर्वोक्तक्षेत्रविभागोऽस्ति । अथवा, उक्तमिन्द्रियविकल्पाधिकारे *“कृमिपिपीलिकाभ्रमरमनुष्यादीनामेकैकवृद्धानि” [तº सूº२ । २३] इति; तत्र न ज्ञायते क्व मनुष्या इति ? अतस्तदधिकरणविशेष- १९८ प्रतिपत्त्यर्थमुच्यते — जम्बूद्वीपादारभ्य प्राङ् मानुषोत्तरात् मनुष्या न बहिरिति । व्याख्यातो मानुषोत्तराद्रिः । नास्मादुत्तरं कदाचिदपि विद्याधराः ऋद्धिप्राप्ता अपि मानुषा गच्छन्ति अन्यत्रोपपादसमुद्घाताभ्याम्, ततोऽस्याऽन्वर्थसंज्ञा । एवं द्विगुणद्विगुणवलयविष्कम्भेषु द्वीपसमुद्रेषु गतेष्वष्टमो नन्दीश्वरो द्वीपः । तस्य वलय- ०५विष्कम्भः कोटिशतं त्रिषष्टिकोट्यः चतुरशीतिश्च योजनशतसहस्राणि । तत्परिधिः द्वे कोटि- सहस्रे द्विसप्ततिकोटयः त्रयस्त्रिंशच्छतसहस्राणि चतुःपञ्चाशत्सहस्राण्येकशतं नवतियोजनानि गव्यूतं च साधिकम् । तद्बहुमध्यदेशभाविनश्चतसृषु दिक्षु चत्वारोऽञ्जनगिरयः योजन- सहस्रावगाहाश्चतुरशीतियोजनसहस्रोत्सेधाः मूलमध्याग्रेषूत्सेधसमायामविष्कम्भाः पटहा- काराः । तेषां चतसृषु दिक्षु तिर्यगेकं योजनशतसहस्रमतीत्य प्रत्येकं चतस्रो १०वाप्यो भवन्ति । तत्र पौरस्त्याञ्जनगिरेः नन्दा-नन्दवती-नन्दोत्तरा-नन्दिघोषासंज्ञा योजन- सहस्रावगाहा योजनशतसहस्रायामविष्कम्भाश्चतुष्कोणा मत्स्यकच्छपादिजलचरविरहिताः पद्मोत्पलादिजलरुहकुसुमसञ्छादितस्फटिकमणिस्वच्छगम्भीरनीराः । प्राच्यां दिशि नन्दा शक्रस्य, अपाच्यां नन्दावती ऐशानस्य, प्रतीच्यां नन्दोत्तरा चमरस्य, उदीच्यां नन्दिघोषा वैरोचनस्य । दाक्षिणात्याञ्जनगिरेर्विजया वैजयन्ती जयन्ती अपराजिता चेति चतस्रो १५वाप्यः पूर्वोक्तप्रमाणवर्णनाः शक्रलोकपालानाम् । प्राच्यां दिशि विजया वरुणस्य, अपाच्यां वैजयन्ती यमस्य, प्रतीच्यां जयन्ती सोमस्य, उदीच्यामपराजिता वैश्रवणस्य । पाश्चात्याञ्जन- गिरेरशोका सुप्रबुद्धा कुमुदा पुण्डरीकिणी चेति चतस्रो वाप्यः पूर्वोक्तप्रमाणवर्णनाः । पूर्वस्यां दिशि अशोका वेणुदेवस्य, दक्षिणस्यां सुप्रबुद्धा वेणुतालेः, अपरस्यां कुमुदा वरुणस्य, उत्तरस्यां पुण्डरीकिणी भूतानन्दस्य । उदीच्याञ्जनगिरेः प्रभङ्करा सुमना २०आनन्दा सुदर्शना चेति चतस्रो वाप्यः पूर्वोक्तप्रमावर्णना ऐशानलोकपालानाम् । प्राच्यां दिशि प्रभङ्करा वरुणस्य, अपाच्यां सुमना यमस्य, प्रतीच्याम् आनन्दा सोमस्य, उदीच्यां सुदर्शना वैश्रवणस्य । षोडशानामप्यासामभ्यन्तरान्तराणि पञ्चषष्टिसहस्राणि योजनानां पञ्चशतानि पञ्चचत्वारिंशानि । मध्यान्तराणि एकं शतसहस्रं योजनानां चत्वारिंशत्सहस्राणि षट् च शतानि द्वियोजनोत्तराणि । बाह्यान्तराणि द्वे शतसहस्रे योजनानां त्रयोविंशतिसहस्राणि २५षट् च शतान्येकषष्ट्युत्तराणि । षोडशानामपि तासां मध्येषु सहस्रावगाहा मूलमध्याग्रेषु दशयोजनसहस्रायामविष्कम्भाः तावदुत्सेधाः पटहाकाराः जाम्बूनदमयाः, अर्जुनसुवर्णशिखर- त्वाद् दधिमुखा इति कृत्वा अन्वर्थसंज्ञाः षोडश नगवराः । परितस्ता वापीः चत्वारि वनानि प्रत्येकमशोक-सप्तपर्ण-चम्पक-चूतनामानि वापीसमायामानि तदर्धविष्कम्भाणि । पूर्वेणाऽशोकवनं दक्षिणतः सप्तपर्णवनमाहुः । ३०अपरेण चम्पकवनमुत्तरतश्चूतवृक्षवनम् ॥ १ ॥ एतद्वापीकोणसमीपस्थाः प्रत्येकं चत्वारो नगा रतिकराख्या अर्धतृतीययोजनशता — वगाहा एकयोजनसहस्रोत्सेधा मूलमध्याग्रेषु तावदायामविष्कम्भाः पटहाकाराः काञ्चन — मणिपरिणामाः । सर्वे ते समुदिताश्चतुःषष्टिः । तत्र ये अभ्यन्तरकोणस्था द्वात्रिंशन्नगा देवानामाक्रीडनस्थानैरलङ्कृताः । ये बाह्यकोणस्थाः द्वात्रिंशद्रतिकरा अञ्जनाद्रयो दधिमुखाश्च १९९ तेषां द्विपञ्चाशदुपरि बहुमध्यदेशभावीनि प्राङ्मुखानि योजनशतायामतदर्धविष्कम्भाणि पञ्चसप्ततियोजनोत्सेधानि अष्टयोजनोत्सेधतदर्धविस्तारतावत्प्रवेशपूर्वोत्तरदक्षिणद्वाराणि द्विपञ्चाशदर्हदायतनानि अर्हदायतनवर्णनोपेतानि चातुर्मासिकमहामहिमार्हाणि । पूर्वोक्तचतुः- षष्टिवनषण्डबहुमध्यदेशभाविनो द्विषष्टियोजनोत्सेधा एकत्रिंशद्योजनायामविष्कम्भा अष्ट — ०५योजनोत्सेधतदर्धविस्तारद्वाराश्चतुःषष्टिरेव प्रासादाः । एतेष्वशोकवनावतंसकादयः पल्यो — पमायुषः दशकार्मुकोत्सेधाः स्वभवननामानो देवा निवसन्ति । एवं द्विगुणवलयविष्कम्भेषु द्वीपसमुद्रेषु गतेष्वेकादशमः कुण्डलवरद्वीपः । तद् बहुमध्य- देशभाविवलयाकारः संपूर्णयवराश्युपमानः कुण्डलनगः योजनसहस्रावगाहः द्विचत्वारिंशद्यो- जनसहस्रोत्सेधः द्वाविंशदशसहस्रयोजनमूलविस्तारः त्रयोविंशसप्तसहस्रयोजनमध्यविस्तारः १०चतुर्विंशचतुर्योजनसहस्राग्रविस्तारः । तस्योपरि पूर्वादिदिग्विभावीनि वज्र-वज्रप्रभ-कनक- कनकप्रभ-रजत-रजतप्रभ-सुप्रभ-महाप्रभ-अङ्क-अङ्कप्रभ-मणि-मणिप्रभ-स्फटिक-स्फटिकप्रभ- हिमवत्-महेन्द्रकूटसंज्ञानि षोडश कूटानि मानुषोत्तरकूटतुल्यप्रमाणानि एकैकस्यां दिशि चत्वारि चत्वार्यवसेयानि । पूर्वस्यां दिशि वज्रे त्रिशिराः, वज्रप्रभे पञ्चशिराः, कनके महाशिराः, कनकप्रभे महाभुजः । अपाच्यां रजते पद्मः, रजतप्रभे पद्मोत्तरः, सुप्रभे १५महापद्मः, महाप्रभे वासुकिः । अपरस्यामङ्के स्थिरहृदयः, अङ्कप्रभे महाहृदयः, मणिकूटे श्रीवृक्षः, मणिप्रभे स्वस्तिकः । उदीच्यां स्फटिके सुन्दरः, स्फटिकप्रभे विशालाक्षः, हिमवति पाण्डुरः, महेन्द्रे पाण्डुकः । एते त्रिशिरःप्रभृतयः पाण्डुकान्ताः षोडशापि नागेन्द्राः पल्योप — मायुषः । पूर्वापरयोर्दिशोः कुण्डलनगे एकयोजनसहस्रोत्सेधे तावन्मूलविष्कम्भे अर्धाष्टमशत — मध्यविष्कम्भे पञ्चशताग्रविष्कम्भे कुण्डलवरद्वीपाधिपतेरावासौ द्वे कूटे । तस्यैवोपरि २०पूर्वादिषु दिक्षु चत्वार्यर्हदायतनानि अञ्जनाद्रिजिनायतनतुल्यप्रमाणानि । कुण्डलवरद्वीपद्विगुणवलयविष्कम्भः कुण्डलवरोदः, तद्द्विगुणवलयविष्कम्भः शङ्खवर — द्वीपः, तद्द्विगुणवलयविष्कम्भः शङ्खवरोदः तद्द्विगुणवलयविष्कम्भः रुचकवरद्वीपः । तद्बहुमध्यदेशभावी वलयाकार रुचकवरनगः एकयोजनसहस्रावगाहश्चतुरशीतियोजनसहस्रो- त्सेधः, मूलमध्याग्रेषु द्विचत्वारिंशद्योजनसहस्रविस्तारः । तस्योपरि पूर्वादिषु दिक्षु चत्वारि २५कूटानि नन्द्यावर्त-स्वस्तिक-श्रीवृक्ष-वर्धमानसंज्ञानि पञ्चयोजनशतोत्सेधानि मूलमध्याग्रेषु योजनसहस्रायामविष्कम्भाणि । प्राच्यां दिशि नन्द्यावर्ते पद्मोत्तरः, अपाच्यां स्वस्तिके सुहस्ती, प्रतीच्यां श्रीवृक्षे नीलः, उदीच्यां वर्धमानेऽञ्जनगिरिः । त एते पद्मोत्तरादयः चत्वारो दिग्गजेन्द्राः पल्योपमायुषः । तस्यैवोपरि पूर्वस्यां दिशि वैडूर्य-काञ्चन-कनक- अरिष्ट-दिक्स्वस्तिक-नन्दन-अञ्जन-अञ्जनमूलकनामान्यष्टौ कूटानि पूर्वोक्तकूटतुल्यप्रमा- ३०णानि । वैडूर्ये विजया, काञ्चने वैजयन्ती, कनके जयन्ती, अरिष्टेऽपराजिता, दिक्स्वस्तिके नन्दा, नन्दने नन्दोत्तरा, अञ्जने आनन्दा, अञ्जनमूलके नान्दीवर्धना । एता दिक्कुमार्यः तीर्थकरजन्मकाले इहाऽऽगत्याऽर्हन्मातृसमीपे भृङ्गारान् गृहीत्वाऽवतिष्ठन्ते । दक्षिणस्याममोघ- सुप्रबुद्ध-मन्दिर-विमल-रुचक-रुचकोत्तर-चन्द्र-सुप्रतिष्ठसंज्ञान्यष्टौ कूटानि पूर्वोक्तकूटतुल्य- २०० प्रमाणानि । अमोघे सुस्थिता, सुप्रबुद्धे सुप्रणिधिः, मन्दिरे सुप्रबुद्धा, विमले यशोधरा, रुचके लक्ष्मीमती, रुचकोत्तरे कीर्त्तिमती, चन्द्रे वसुन्धरा, सुप्रतिष्ठे चित्रा । एता दिक्कुमार्यः इहाऽऽगत्याऽर्हन्मातृसमीपे आदर्शधारिण्योऽवतिष्ठन्ते । अपरस्यां लोहिताक्ष-जगत्कुसुम- पद्म-नलिन-कुमुद-सौमनस-यशोभद्राख्यान्यष्टौ कूटानि पूर्वोक्तकूटतुल्यप्रमाणानि । लोहिताक्षे ०५इलादेवी, जगत्कुसुमे सुरादेवी, पद्मे पृथिवी, नलिने पद्मावती, कुमुदे कानना, सौमनसे नवमिका, यशसि यशस्विनी, भद्रकूटे भद्रा । एता दिक्कुमार्य इहाऽऽगत्याऽर्हन्मातृसमीपे छत्राणि धारयन्त्यो गायन्त्य आसते । उदीच्यां स्फटिक-अङ्क-अञ्जन-काञ्चन-रजत-कुण्डल- रुचिर — सुदर्शनसंज्ञान्यष्टौ कूटानि पूर्वोक्तकूटतुल्यप्रमाणानि । स्फटिकेऽलंभूषा, अङ्के मिश्रकेशी, अञ्जने पुण्डरीकिणी, काञ्चने वारुणी, रजत आशा, कुण्डले ह्री, रुचिरे श्रीः, सुदर्शने १०धृतिरिति । एता दिक्कुमार्यः प्रगृहीतचामरा अर्हन्मातृऋः सेवन्ते । पूर्वादिषु दिक्षु पुनरपराणि चत्वारि कूटानि-विमल-नित्यालोक-स्वयंप्रभ-नित्योद्योतसंज्ञानि । पूर्वस्यां दिशि विमले चित्रा, दक्षिणस्यां नित्यालोके कनकचित्रा, अपरस्यां स्वयंप्रभे त्रिशिराः, उत्तरस्यां नित्योद्योते सूत्रमणिः । एता विद्युत्कुमार्यः इहाऽऽगत्य जिनमातृसमीपे भास्करवदुद्योतं कुर्वन्त्य आसते । विदिक्षु चत्वारि कूटानि वैडूर्य-रुचक-मणिप्रभ-रुचकोत्तमनामानि । पूर्वोत्तरस्यां वैडूर्ये १५रुचका, पूर्वदक्षिणस्यां रुचके रुचकाभा, अपरदक्षिणस्यां मणिप्रभे रुचकान्ता, अपरोत्तरस्यां रुचकोत्तमे रुचकप्रभा एता दिक्कुमारीमहत्तरिकाः । विदिक्षु पुनरपराणि चत्वारि कूटानि रत्न-रत्नप्रभ-सर्वरत्न-रत्नोच्चयाख्यानि । पूर्वोत्तरस्यां रत्ने विजया, पूर्वदक्षिणस्यां रत्नप्रभे वैजयन्ती, अपरदक्षिणस्यां सर्वरत्ने जयन्ती, अपरोत्तरस्यां रत्नोच्चये अपराजिता । एता विदिक्कुमारीमहत्तरिकाः । एता अष्टावपि महत्तरिका इह आगत्य तीर्थकराणां जातकर्माणि २०कुर्वन्ति । तान्येतानि विदिक्कुमारीणां महत्तरिकाणां च कूटानि द्वादशाप्येकयोजनसहस्रो- त्सेधानि मूलमध्याग्रेषु एकसहस्राऽर्धाऽष्टमशतपञ्चशतविस्ताराणि । रुचकनगस्योपरि चतसृषु दिक्षु चत्वार्यर्हदायतनानि प्राङ्मुखान्यञ्जनाद्रिजिनालयतुल्यप्रमाणानि । एवं द्विगुणद्विगुण- वलयविष्कम्भा असंख्येया दीपसमुद्रा वेदितव्याः । यो मानुषोत्तराद्रिरुक्तः तस्मात्प्राग्भवन्तः गतिनामापेक्षाभिधानाः पूर्वोंदिता द्विविधाः २५कथमिति चेत् ? उच्यते — आर्या म्लेच्छाश्च ॥ ३६ ॥ आर्या द्विविधा ऋद्धिप्राप्तेतरविकल्पात् । १ । गुणैर्गुणवद्भिर्वा अर्यन्ते सेव्यन्ते इत्यार्याः । ते द्विविधाः ऋद्धिप्राप्तार्याः, अनृद्धिप्राप्तार्याश्चेति । अनृद्धिप्राप्तार्याः पञ्चविधाः क्षेत्रजातिकर्मचारित्रदर्शनभेदात् । २ । ये अनृद्धिप्राप्तार्यास्ते ३०पञ्चविधा भवन्ति — क्षेत्रार्याः जात्यार्याः कर्मायाः चारित्रार्याः दर्शनार्याश्चेति । तत्र क्षेत्रार्याः काशीकोशलादिषु जाताः । इक्ष्वाकुज्ञातिभोजादिषु कुलेषु जाता जात्यार्याः । कर्मार्यास्त्रेधा — सावद्यकर्मार्या अल्पसावद्यकर्मार्या असावद्यकर्मार्याश्चेति । सावद्यकर्मार्याः २०१ षोढा — असि-मषी-कृषि-विद्या-शिल्प-वणिक्कर्मभेदात् । असिधनुरादिप्रहरणप्रयोगकुशला असि- कर्मार्याः । द्रव्यायव्ययादिलेखननिपुणा मषीकर्मार्याः । हलकुलिदन्तालकादिकृष्युपकरण- विधानविदः कृषीबलाः कृषिकर्मार्याः । आलेख्यगणितादिद्विसप्ततिकलावदाता विद्या- कर्मार्याः चतुःषष्टिगुणसम्पन्नाश्च । रजकनापिताऽयस्कारकुलालसुवर्णकारादयः शिल्प- ०५कर्मार्याः । चन्दनादिगन्धघृतादिरसशाल्यादिधान्यकार्पासाद्याच्छादनमुक्तादिनानाद्रव्यसंग्रह- कारिणो बहुविधा वणिक्कर्मार्याः । षडप्येते अविरतिप्रवणत्वात् सावद्यकर्मार्याः, अल्पसावद्य- कर्मार्याः श्रावकाः श्राविकाश्च विरत्यविरतिपरिणतत्वात्, असावद्यकर्मार्याः संयताः, कर्मक्षयार्थो- द्यतविरतिपरिणतत्वात् । चारित्रार्या द्वेधा अधिगतचारित्रार्याः अनधिगमचारित्रार्याश्चेति । तद्भेदः अनुपदेशोपदेशापेक्षभेदकृतः । चारित्रमोहस्योपशमात् क्षयाच्च बाह्योपदेशानपेक्षा १०आत्मप्रसादादेव चारित्रपरिणामास्कन्दिन उपशान्तकषायाः क्षीणकषायाश्चाऽधिगतचारि- त्रार्याः । अन्तश्चारित्रमोहक्षयोपशमसद्भावे सति बाह्योपदेशनिमित्तविरतिपरिणामा अन- धिगमचारित्रार्याः । दर्शनार्या दशधा — आज्ञामार्गोपदेशसूत्रबीजसंक्षेपविस्तारार्थावगाढपरमा- वगाढरुचिभेदात् । तत्र भगवदर्हत्सर्वज्ञप्रणीताज्ञामात्रनिमित्तश्रद्धाना आज्ञारुचयः । निःसङ्ग- मोक्षमार्गश्रवणमात्रजनितरुचयो मार्गरुचयः । तीर्थकरबलदेवादिशुभचरितोपदेशहेतुकश्रद्धाना १५उपदेशरुचयः । प्रव्रज्यामर्यादाप्ररूपणाचारसूत्रश्रवणमात्रसमुद्भूतसम्यग्दर्शनाः सूत्ररुचयः । बीजपदग्रहणपूर्वकसूक्ष्मार्थतत्त्वार्थश्रद्धाना बीजरुचयः । जीवादिपदार्थसमाससंबोधनसमुद्- भूतश्रद्धानाः संक्षेपरुचयः । अङ्गपूर्वविषयजीवाद्यर्थविस्तारप्रमाणनयादिनिरूपणोपलब्ध- श्रद्धाना विस्ताररुचयः । वचनविस्तारविरहितार्थग्रहणजनितप्रसादा अर्थरुचयः । आचारादि- द्वादशाङ्गाऽभिनिविष्टश्रद्धाना अवगाढरुचयः । परमावधिकेवलज्ञानदर्शनप्रकाशितजीवाद्य- २०र्थविषयात्मप्रसादाः परमावगाढरुचयः । ऋद्धिप्राप्तार्या अष्टविधाः — बुद्धि-क्रिया-विक्रिया-तपः-बल-औषध-रस-क्षेत्रभेदात् । ३ । ऋद्धिप्राप्तार्या अष्टविधा भवन्ति बुद्ध्यादिविकल्पात् । तत्र बुद्धिरवगमो ज्ञानं तद्विषया अष्टादश- विधाः ऋद्धयः — केवलज्ञानमवधिज्ञानं मनःपर्ययज्ञानं बीजबुद्धिः कोष्ठबुद्धिः पदानुसारित्वं संभिन्न- श्रोतृत्वं दूरादास्वादनदर्शनस्पर्शनघ्राणश्रवणसमर्थता दशपूर्वित्वं चतुर्दशपूर्वित्वं अष्टाङ्गमहा- २५निमित्तज्ञतां प्रज्ञाश्रवणत्वं प्रत्येकबुद्धता वादित्वं चेति । तत्र (के? ) केवलाऽवधिमनःपर्यया व्या- ख्याताः । सुकृष्टसुमथीकृते क्षेत्रे सारवति कालादिसहायापेक्षं बीजमेकमुप्तं यथा अनेकबीज- कोटिप्रदं भवति तथा नोइन्द्रियश्रुतावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमप्रकर्षे सति एकबीजपद- ग्रहणादनेकपदार्थप्रतिपत्तिर्बीजबुद्धिः । कोष्ठागारिकस्थापितानामसंकीर्णानामविनष्टानां भू- यसां धान्यबीजानां यथा कोष्ठेऽवस्थानं तथा परोपदेशादवधारितानाम् अर्थग्रन्थबीजानां भू- ३०यसामव्यतिकीर्णानां बुद्धाववस्थानं कोष्ठबुद्धिः । पदानुसारित्वं त्रेधा — अनुस्रोतः प्रतिस्रोतः उभयथा चेति । एकपदस्यार्थं परत उपश्रुत्यादौ अन्ते च मध्ये वा शेषग्रन्थार्थावधारणं २०२ पदानुसारित्वम् । द्वादशयोजनायामे नवयोजनविस्तारे चक्रधरस्कन्धावारे गजवाजिखरोष्ट्र- मनुष्यादीनाम् अक्षरानक्षररूपाणां नानाविधशब्दानां युगपदुत्पन्नानां तपोविशेषबललाभापा- दितसर्वजीवप्रदेशश्रोत्रेन्द्रियपरिणामात् सर्वेषामेककालग्रहणं संभिन्नश्रोतृत्वम् । तपःशक्ति- विशेषाविर्भावितासाधारणरसनेन्द्रियश्रुतावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमाङ्गोपाङ्गनामलाभापेक्षस्य ०५अवधृतनवयोजनक्षेत्राद् बहिर्बहुयोजनविप्रकृष्टक्षेत्रादायातस्य रसस्याऽऽस्वादनसामर्थ्यम् । एवं शेषेष्वपि इन्द्रियविषयेषु अवधृतक्षेत्राद् बहिर्बहुयोजनप्रकृष्टदेशादायातेषु ग्रहणसामर्थ्यं योज्यम् । महारोहिण्यादिभिस्त्रिरागताभिः प्रत्येकमात्मीयरूपसामर्थ्याविष्करणकथनकुशला- भिर्वेगवतीभिर्विद्यादेवताभिरविचलितचारित्रस्य दशपूर्वदुस्तरसमुद्रोत्तरणं दशपूर्वित्वम् । संपूर्णश्रुतकेवलिता चुतुर्दशपूर्वित्वम् । १०अष्टौ महानिमित्तानि अन्तरिक्ष-भौम-अङ्ग-स्वर-व्यञ्जन-लक्षण-छिन्न-स्वप्ननामानि । तत्र रविशशिग्रहनक्षत्रभगणोदयास्तमयादिभिरतीतानागतफलप्रविभागप्रदर्शनमन्तरिक्षम् । भुवो घनशुषिरस्निग्धरूक्षादिविभावनेन पूर्वादिदिक्सूत्रनिवासेन वा वृद्धिहानिजय- पराजयादिविज्ञानं भूमेरन्तर्निहितसुवर्णरजतादिसंसूचनं च भौमम् । अङ्गप्रत्यङ्ग- दर्शनस्पर्शनादिभिस्त्रिकालभाविसुखदुःखादिविभावनमङ्गम् । अक्षरानक्षरशुभाशुभशब्दश्रवणे- १५नेष्टानिष्टफलाविर्भावनं महानिमित्तं स्वरम् । शिरोमुखग्रीवादिषु तिलकमशकलक्ष्मव्रणा- दिवीक्षणेन त्रिकालहिताहितवेदनं व्यञ्जनम् । श्रीवृक्षस्वस्तिकभृङ्गारकलशादिलक्षणवीक्ष- णात् त्रैकालिकस्थानमानैश्वर्यादिविशेषज्ञानं लक्षणम् । वस्त्रशस्त्रछत्रोपानदासनशयनादिषु देवमानुषराक्षसादिविभागैः शस्त्रकण्टकमूषिकादिकृतछेदनदर्शनात् कालत्रयविषयलाभालाभ- सुखदुःखादिसूचनं छिन्नम् । वातपित्तश्लेष्मदोषोदयरहितस्य पश्चिमरात्रिभागे चन्द्रसूर्यधरा- २०द्रिसमुद्रमुखप्रवेशनसकलमहीमण्डलोपगूहनादिशुभघृततैलाक्तात्मीयदेहखरकरभारूढापाग्दिग्ग- मनाद्यशुभस्वप्नदर्शनात् आगामिजीवितमरणसुखदुःखाद्याविर्भावकः स्वप्नः । एतेषु महानि- मित्तेषु कौशलमष्टाङ्गमहानिमित्तज्ञता । अतिसूक्ष्मार्थतत्त्वविचारगहने चतुर्दशपूर्विण एव विषयेऽनुयुक्ते अनधीतद्वादशाङ्गचतुर्दशपूर्वस्य प्रकृष्टश्रुतावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमावि- र्भूताऽसाधारणप्रज्ञाशक्तिलाभान्निःसंशयं निरूपणं प्रज्ञाश्रवणत्वम् । परोपदेशमन्तरेण स्वश- २५क्तिविशेषादेव ज्ञानसंयमविधाननिपुणत्वं प्रत्येकबुद्धता । शक्रादिष्वपि प्रतिबन्धिषु सत्स्व- प्रतिहततया निरुत्तराभिधानं पररन्ध्रापेक्षणं च वादित्वम् । क्रियाविषया ऋद्धिर्द्विविधा — चारणत्वमाकाशगामित्वं चेति । तत्र चारणा अनेकविधाः जलजङ्घातन्तुपुष्पपत्रश्रेण्यग्निशिखाद्यालम्बनगमनाः । जलमुपादाय वाप्यादिष्वप्कायान् जीवानविराधयन्तः भूमाविव पादोद्धारनिक्षेपकुशला जलचारणाः । भुव उपर्याकाशे चतुर- ३०ङ्गुलप्रमाणे जङ्घोत्क्षेपनिक्षेपशीघ्रकरणपटवो बहुयोजनशताशुगमनप्रवणा जङ्घाचारणाः । एवमितरे च वेदितव्याः । पर्यङ्कावस्थानिषण्णा वा कायोत्सर्गशरीरा वा पादोद्धारनिक्षेपण- विधिमन्तरेण आकाशगमनकुशला आकाशगामिनः । विक्रियागोचरा ऋद्धिरनेकविधा — अणिमा महिमा लघिमा गरिमा प्राप्तिः प्राकाम्यमी- शित्वं वशित्वमप्रतिघातोऽन्तर्धानं कामरूपित्वमित्येवमादिः । तत्राणुशरीरविकरणमणिमा, २०३ विसछिद्रमपि प्रविश्याऽऽसित्वा तत्र च चक्रवर्तिपरिवारविभूतिं सृजेत् । मेरोरपि महत्तर- शरीरविकरणं महिमा । वायोरपि लघुतरशरीरता लघिमा । वज्रादपि गुरुतरदेहता गरिमा । भूमौ स्थित्वाऽङ्गुल्यग्रेण मेरुशिखरदिवाकरादिस्पर्शनसामर्थ्यं प्राप्तिः । अप्सु भूमाविव गमनं भूमौ जल इवोन्मज्जननिमज्जनकरणं प्राकाम्यम् । त्रैलोक्यस्य प्रभुता ईशित्वम् । सर्वजीव- ०५वशीकरणलब्धिर्वशित्वम् । अद्रिमध्ये वियतीव गमनागमनमप्रतीघातः । अदृश्यरूपशक्ति- ताऽन्तर्धानम् । युगपदनेकाकाररूपविकरणशक्तिः कामरूपित्वमिति । तपोऽतिशयर्द्धिः सप्तविधा — उग्र-दीप्त-तप्त-महा-घोर-तपो-वीरपराक्रम-घोरब्रह्मचर्यभेदात् । चतुर्थषष्ठाष्टमदशमद्वादशपक्षमासाद्यनशनयोगेष्वन्यतमयोगमारभ्य आमरणादनिवर्तका उग्र- तपसः । महोपवासकरणेऽपि प्रवर्धमानकायवाङ्मानसबलाः विगन्धरहितवदनाः पद्मोत्पलादि- १०सुरभिनिश्वासा अप्रच्युतमहादीप्तिशरीरा दीप्ततपसः । तप्तायसकटाहपतितजलकणवदाशु- शुष्काल्पाहारतया मलरुधिरादिभावपरिणामविरहिताभ्यवहाराः तप्ततपसः । सिंहनिष्क्रीडिता- दिमहोपवासानुष्ठानपरायणायतयो महातपसः । वातपित्तश्लेष्मसन्निपातसमुद्भूतज्वरकासश्वा- साक्षिशूलकुष्ठप्रमेहादिविविधरोगसन्तापितदेहा अपि अप्रच्युताऽनशनकायक्लेशादितपसो भीम- श्मशानाद्रिमस्तकगुहादरीकन्दरशून्यग्रामादिषु प्रदुष्टयक्षराक्षसपिशाचप्रनृत्तवेतालरूपविकारेषु १५परुषशिवारुतानुपरतसिंहव्याघ्रादिव्यालमृगभीषणस्वनघोरचौरादिप्रचरितेष्वभिरुचितावासाश्च घोरतपसः । त एव गृहीततपोयोगवर्धनपरा घोरपराक्रमाः । चिरोषिताऽस्खलितब्रह्मचर्यवासाः प्रकृष्टचारित्रमोहनीयक्षयोपशमात् प्रणष्टदुःस्वप्ना घोरब्रह्मचारिणः । बलालम्बना ऋद्धिस्त्रिविधा — मनोवाक्कायभेदात् । तत्र मनःश्रुतावरणवीर्यान्तराय- क्षयोपशमप्रकर्षे सत्यन्तर्मुहूर्ते सकलश्रुतार्थचिन्तनेऽवदाता मनोबलिनः । मनोजिह्वाश्रुतावरण- २०वीर्यान्तरायक्षयोपशमातिशये सत्यन्तर्मुहूर्ते सकलश्रुतोच्चारणसमर्थाः सततमुच्चैरुच्चारणे सत्यपि श्रमविरहिता अहीनकण्ठाश्च वाग्बलिनः । वीर्यान्तरायक्षयोपशमाविर्भूताऽसाधारण- कायबलत्वात् मासिकचातुर्मासिकसांवत्सरिकादिप्रतिमायोगधारणेऽपि श्रमक्लमविरहिताः कायबलिनः । औषधर्द्धिरष्टविधा — असाध्यानामप्यामयानां सर्वेषां विनिवृत्तिहेतुरामर्शक्ष्वेलजल्लमल- २५विट्सर्वौषधिप्राप्तास्याविषदृष्ट्यविषविकल्पात् । आमर्शः संस्पर्शः, यदीयहस्तपादाद्यामर्श औषधिप्राप्तो यैस्ते आमर्शौषधिप्राप्ताः । क्ष्वेलो निष्ठीवनमौषधिर्येषां ते क्ष्वेलौषधिप्राप्ताः । स्वेदालम्बनो रजोनिचयो जल्लः, स औषधिप्राप्तो येषां ते जल्लौषधिप्राप्ताः । कर्णदन्त- नासाक्षिसमुद्भवं मलं औषधिप्राप्तं येषां ते मलौषधिप्राप्ताः । विडुच्चार औषधिर्येषां ते विडौषधिप्राप्ताः । अङ्गप्रत्यङ्गनखदन्तकेशादिरवयवः तत्संस्पर्शी वाय्वादिस्सर्व औषधि- ३०प्राप्तो येषां ते सर्वौषधिप्राप्ताः । उग्रविषसंपृक्तोऽप्याहारो येषामास्यगतो निर्विषीभवति यदीयास्यनिर्गतवचःश्रवणाद्वा महाविषपरीता अपि निर्विषीभवन्ति ते आस्याविषाः । येषामालोकनमात्रादेवातितीव्रविषदूषिता अपि सन्तः विगतविषा भवन्ति ते दृष्ट्यविषाः । रसर्द्धिप्राप्तार्याः षड्विधाः — आस्यविषा दृष्टिविषाः क्षीरास्रविणः मध्वास्रविणः सर्पिरास्र- विणः अमृतास्रविणश्चेति । प्रकृष्टतपोबला यतयो यं ब्रुवते म्रियस्वेति स तत्क्षण एव महाविष- २०४ परीतो म्रियते, ते आस्यविषाः । उत्कृष्टतपसो यतयः क्रुद्धा यमीक्षन्ते स तदैवोग्रविषपरीतो म्रियते ते दृष्टिविषाः । विरसमप्यशनं येषां पाणिपुटनिक्षिप्तं क्षीररसगुणपरिणामि जायते, येषां वा वचनानि क्षीरवत्क्षीणानां सन्तर्पकाणि भवन्ति ते क्षीरास्रविणः । येषां पाणिपुटपतित आहारो नीरसोऽपि मधुरसवीर्यपरिणामो भवति, येषां वचांसि श्रोतृऋणां दुखार्दितानामपि ०५मधुगुणं पुष्णन्ति ते मध्वास्रविणः । येषां पाणिपात्रगतमन्नं रूक्षमपि सर्पीरसवीर्यविपाकानाप्नो- ति, सर्पिरिव वा येषां भाषितानि प्राणिनां संतर्पकाणि भवन्ति ते सर्पिरास्रविणः । येषां पाणि- पुटप्राप्तं भोजनं यत्किञ्चिदमृततामास्कन्दति, येषां वा व्याहृतानि प्राणिनाम् अमृतवदनुग्राह- काणि भवन्ति तेऽमृतास्रविणः । क्षेत्रर्द्धिप्राप्तार्या द्वेधा — अक्षीणमहानसा अक्षीणमहालयाश्चेति । लाभान्तरायक्षयोपशमप्र- १०कर्षप्राप्तेभ्यो यतिभ्यो यतो भिक्षा दीयते ततो भाजनाच्चक्रधरस्कन्धावारोऽपि यदि भुञ्जीत तद्दिवसे नान्नं क्षीयते ते अक्षीणमहानसाः । अक्षीणमहालयलब्धिप्राप्ता यतयो यत्र वसन्ति देवमनुष्यतैर्यग्योना यदि सर्वेऽपि तत्र निवसेयुः परस्परमबाधमानाः सुखमासते । त एते सर्वे ऋद्धिप्राप्तार्याः । म्लेच्छा द्विविधा अन्तरद्वीपजाः कर्मभूमिजाश्चेति । ४ । म्लेच्छा द्विविधा वेदितव्याः — अन्त- १५रद्वीपजाः कर्मभूमिजाश्चेति । तत्रान्तरद्वीपाः लवणोदधेरष्टासु दिक्ष्वष्टौ, तदन्तरेषु चाष्टौ । हिमवच्छिखरिणोरुभयोश्च विजयार्धयोरन्तेष्वष्टौ । तत्र दिक्षु द्वीपा वेदिकायास्तिर्यक्पञ्चयो- जनशतानि प्रविश्य भवन्ति । विदिक्ष्वन्तरेषु च द्वीपाः पञ्चाशेषु पञ्चयोजनशतेषु गतेषु भवन्ति । शैलान्तेषु द्वीपाः षट्षु योजनशतेषु गतेषु भवन्ति । दिक्षु द्वीपाः शतयोजनविस्तीर्णाः, विदिक्ष्वन्तरेषु च द्वीपाः तदर्धविष्कम्भाः । शैलान्तेषु पञ्चविंशतियोजनविस्ताराः । २०तत्र पूर्वस्यां दिशि एकोरुकाः । अपरस्यां लाङ्गूलिनः । उत्तरस्यामभाषकाः । दक्षिणस्यां विषाणिनः । शशकर्णशष्कुलीकर्णकर्णप्रावरणलम्बकर्णाः विदिक्षु । अश्व-सिंह-श्व-महिष- वराह-व्याघ्र-उलूक-कपिमुखा अन्तरेषु । मेघविद्युन्मुखाः शिखरिण उभयोरन्तयोः । मत्स्य- मुखाः कालमुखा हिमवत उभयोरन्तयोः । हस्तिमुखादर्शमुखा उत्तरविजयार्धस्योभयोरन्तयोः । गोमुखमेषमुखा दक्षिणविजयार्धस्योभयोरन्तयोः । एकोरुका मृदाहारा गुहावासिनः शेषाः २५पुष्पफलाहाराः वृक्षवासिनः । सर्वे ते पल्योपमायुषः । ते चतुर्विंशतिरपि द्वीपा जलतलादेक- योजनोत्सेधाः । तथा कालोदेऽपि वेदितव्याः । त एते अन्तरद्वीपजा म्लेच्छाः । कर्मभूमि- जाश्च शक-यवन-शबर-पुलिन्दादयः । काः पुनः कर्मभूमय इति ? अत आह- भरतैरावतविदेहाः कर्मभूमयोऽन्यत्र देवकुरूत्तरकुरुभ्यः ॥ ३७ ॥ ३०अथवा, मोक्षमार्गस्त्रितयः प्रकृतः । स किं सर्वेषु क्षेत्रेषु भवति ? न इत्याह कर्मभू- मिष्वेव । कुत एतत् ? भोगभूमिषु हि यद्यपि मनुष्याणां ज्ञानदर्शने स्तः चारित्रं तु नास्ति अविरतभोगपरिणामित्वात् । यद्येवं कास्ताः कर्मभूमयः इति ? अतस्तत्प्रतिपादनार्थमिदमुच्यते । कर्मभूमय इति विशेषणानुपपत्तिः सर्वत्र कर्मणो व्यापारात् । १ । अष्टविधस्य कर्मणो बन्धस्तत्फलानुभवनं च सर्वेष्वेव मनुष्यक्षेत्रेषु साधारणः । अतः कर्मभूमय इति विशेषणं ३५नोपपद्यते ? २०५ न वा; प्रकृष्टशुभाशुभकर्मोपार्जननिर्जराधिष्ठानोपपत्तेः । २ । न वा एष दोषः । किं कारणम् ? यतः प्रकृष्टं शुभकर्म सर्वार्थसिद्धिसौख्यप्रापकं तीर्थकरत्वमहर्द्धिनिर्वर्तकं वा असाधारणम् । अशुभकर्म च प्रकृष्टं कलङ्कलपृथिवीमहादुःखप्रापकम् अप्रतिष्ठाननरकगमनं च कर्मभूमिष्वेवोपार्ज्यते द्रव्य-भव-क्षेत्र-काल-भावापेक्षत्वात् कर्मबन्धस्य । सकलसंसारकारण- ०५निर्जराकर्म चात्रैव प्रवर्तते । ततो भरतादिष्वेव कर्मभूमय इति युक्तो व्यपदेशः । षट्कर्मदर्शनाच्च । ३ । षण्णां कर्मणाम् असि-कृषि-मषी-विद्या-वणिक्-शिल्पानामत्रैव दर्शनाच्च कर्मभूमिव्यपदेशो युक्तिमान् । अन्यत्रशब्दः परिवर्जनार्थः । ४ । यथा ‘न क्वचित्सर्वदा सर्वविस्रम्भगमनं नयः अन्यत्र धर्मात्’ तस्य अन्यो मार्ग एव न विद्यते इति धर्मं वर्जयित्वा अर्थकामयोरविस्रम्भगमनं नयः, १०धर्मे तु विस्रम्भ एव कार्य इति, एवमिहापि ‘विदेहाः कर्मभूमयः’ इत्युक्ते विदेहाभ्यन्तरत्वाद्देव- कुरूत्तरकुरूणामपि कर्मभूमित्वप्रसङ्गे अन्यत्रवचनाद् देवकुरूत्तरकुरुभ्योऽन्ये विदेहाः कर्मभूमयः, देवकुरूत्तरकुरवो हैमवतादयश्च भोगभूमय इति वेदितव्याः । सर्वास्वेव भूमिषु मनुष्याणां स्थितिपरिच्छेदार्थमाह- नृस्थिती परावरे त्रिपल्योपमान्तर्मुहूर्ते ॥ ३८ ॥ १५यथासंख्यमभिसंबन्धः । १ । त्रिपल्योपमान्तर्मुहूर्तयोर्यथासंख्यमभिसंबन्धो वेदितव्यः — परा नृस्थितिः त्रिपल्योपमा, अपरा अन्तर्मुहूर्ता इति । त्रीणि पल्यानि उपमा यस्याः स्थितेः सा त्रिपल्योपमा । अन्तर्गतो मुहूर्तो यस्याः सा अन्तर्मुहूर्ता । अत्राह-किमिदं पल्यं नाम इति ? उच्यते — तत्परिच्छेदः प्रमाणविधिनिर्णयपुरस्सर इति प्रमाणविधिरेव तावदुच्यते । प्रमाणं द्विविधं लौकिकलोकोत्तरभेदात् । २ । लौकिकं लोकोत्तरमिति प्रमाणं द्वेधा २०विभज्यते । लौकिकं षोढा मानोन्मानावमानगणनाप्रतिमानतत्प्रमाणभेदात् । ३ । लौकिकं मानं षोढा विभज्यते — मानमुन्मानमवमानं गणना प्रतिमानं तत्प्रमाणं चेति । तत्र मानं द्वेधा — रसमानं बीजमानं चेति । घृतादिद्रव्यपरिच्छेदकं षोडशिकादि रसमानम् । कुडवादि बीजमानम् । कुष्ठ- तगरादिभाण्डं येनोत्क्षिप्य मीयते तदुन्मानम् । निवर्तनादिविभागेन क्षेत्रं येनावगाह्य मीयते २५तदवमानं दण्डादि । एकद्वित्रिचतुरादिगणितमानं गणनामानम् । पूर्वमानापेक्षं मानं प्रति- मानं प्रतिमल्लवत् । चत्वारि महिधिकातृणफलानि श्वेतसर्षप एकः, षोडशसर्षपफलानि २०६ धान्यमाषफलमेकम्, द्वे धान्यमाषफले गुञ्जाफलमेकम्, द्वे गुञ्जाफले रूप्यमाष एकः, षोडश- रूप्यमाषकाः धरणमेकम्, अर्धतृतीयधरणानि सुवर्णः, स च कंसः, चत्वारः कंसाः पलम्, पलशतं तुला, अर्धकंसः त्रीणि च पलानि कुडवः, चतुःकुडवः प्रस्थः, चतुःप्रस्थमाढकम्, चतुराढकं द्रोणः, षोडश द्रोणा खारी, विंशति खार्यो वाह इत्यादि मागधकप्रमाणम् । मणिजात्यश्वादेर्द्रव्यस्य ०५दीप्त्युच्छ्रायगुणविशेषादिमूल्यपरिमाणकरणे प्रमाणमस्येति तत्प्रमाणम् । तद्यथा — मणिरत्नस्य दीप्तिर्यावत्क्षेत्रमुपरि व्याप्नोति तावत्प्रमाणं सुवर्णकूटं मूल्यमिति । अश्वस्य च यावानुच्छ्राय- स्तावत्प्रमाणं सुवर्णकूटं मूल्यम् । यावता रत्नस्वामिनः परितोषः तावद्रत्नमूल्यम् एवमन्येषामपि द्रव्याणाम् । लोकोत्तरं चतुर्धा द्रव्यक्षेत्रकालभावभेदात् । ४ । लोकोत्तरं प्रमाणं चतुर्धा भिद्यते । १०कुतः ? द्रव्यक्षेत्रकालभावभेदात् । तत्र द्रव्यप्रमाणं जघन्यमध्यमोत्कृष्टम् एकपरमाणु द्वित्रिचतु- रादिप्रदेशात्मकम् आमहास्कन्धात् । क्षेत्रप्रमाणं जघन्यमध्यमोत्कृष्टमेकाकाशद्वित्रिचतुरादि- प्रदेशनिष्पन्नमासर्वलोकात् । कालप्रमाणं जघन्यमध्यमोत्कृष्टमेकद्वित्रिचतुरादिसमयनिष्पन्नम् आ अनन्तकालात् । भावप्रमाणमुपयोगः साकाराऽनाकारभेदः जघन्यः सूक्ष्मनिगोतस्य, मध्यमो- ऽन्यजीवानाम्, उत्कृष्टः केवलिनः । १५तत्र द्रव्यप्रमाणं द्वेधा संख्योपमाभेदात् । ५ । संख्याप्रमाणमुपमाप्रमाणं चेति द्वेधा द्रव्यप्रमाणं विभज्यते । तत्र संख्याप्रमाणं त्रिधा संख्येयासंख्येयानन्तभेदात् । तत्र संख्येयप्रमाणं त्रेधा, इतरे द्वे नवधा नवधा ज्ञेये । जघन्यमजघन्योत्कृष्टमुत्कृष्टं चेति संख्येयं त्रिविधम् । संख्येयप्र- माणावगमार्थं जम्बूद्वीपतुल्यायामविष्कम्भा योजनसहस्रावगाहः बुद्ध्या कुशूलाश्चत्वारः कर्तव्याः — शलाका-प्रतिशलाका-महाशलाकाख्यास्त्रयोऽवस्थिताः चतुर्थोऽनवस्थितः । अत्र द्वौ २०सर्षपौ निक्षिप्तौ जघन्यमेतत्संख्येयप्रमाणम्, तमनवस्थितं सर्षपैः पूर्णं गृहीत्वा कश्चिद् देवः एकैकं सर्षपमेकैकस्मिन् द्वीपे समुद्रे च प्रक्षिपेत् तेन विधिना स रिक्तः । रिक्त इति शलाका- कुशले एकं सर्षपं प्रक्षिपेत् । यत्र अन्त्यसर्षपो निक्षिप्तस्तमवधिं कृत्वा अनवस्थितं कुशूलं परिकल्प्य सर्षपैः पूर्णं कृत्वा ततः परेषु द्वीपसमुद्रेष्वेकैकसर्षपप्रदानेन स रिक्तः कर्तव्यः । रिक्त इति शलाकाकुशूले पुनरेकं प्रक्षिपेत् । अनेन विधिना अनवस्थितकुशूलपरिवर्धनेन शलाकाकुशूले २५परिपूर्णे, पूर्ण इति प्रतिशलाकाकुशूले एकः सर्षपो निक्षेप्तव्यः । एवं तावत्कर्तव्यो यावत्प्रतिश- लाकाकुशूलः परिपूर्णो भवति । परिपूर्णे इति महाशलाकाकुशूले एकः सर्षपः प्रक्षेप्तव्यः । सोऽपि तथैव परिपूर्णः । एवमेतेषु चतुर्ष्वपि पूर्णेषु उत्कृष्टसंख्येयमतीत्य जघन्यपरीतासंख्येयं गत्वैकं रूपं पतितम्, ततः एकस्मिन् रूपे अपनीते उत्कृष्टसंख्येयं भवति । मध्यममजघन्योत्कृष्टसंख्ये- यम् । यत्र संख्येयेन प्रयोजनं तत्राजघन्योत्कृष्टसंख्येयं ग्राह्यम् । ३०यदसंख्येयं तत्त्रिविधं परीतासंख्येयं युक्तासंख्येयं असंख्येयासंख्येयं चेति । तत्र परीतासं- ख्येयं त्रिविधं जघन्योत्कृष्टमध्यमभेदात् । एवमितरे चाऽसंख्येये भिद्येते । तथा अनन्तमपि त्रिविधं परीतानन्तं युक्तानन्तं अनन्तानन्तं चेति । तदपि प्रत्येकं पूर्व- वत्त्रिधा भेद्यम् । यज्जघन्यपरीतासंख्येयं तद्विरलीकृत्य मुक्तावलीकृता अत्रैकैकस्यां मुक्तायां जघन्यपरीतासंख्येयं देयम् । एवमेतद्वर्गितम् । प्राथमिकीं मुक्तावलीमपनीय यान्येकैकस्यां ३५मुक्तायां जघन्यपरीतासंख्येयानि दत्तानि तानि संपिण्ड्य मुक्तावली कार्या । ततो यो जघन्य- २०७ परीतासंख्येयसंपिण्डनान्निष्पन्नो राशिः स देयः एकैकस्यां मुक्तायाम् । एवमेतत्संवर्गितम् उत्कृ- ष्टपरीतासंख्येयमतीत्य जघन्ययुक्तासंख्येयं गत्वा पतितम् । अत एकरूपेऽपनीते उत्कृष्टपरीता- संख्येयं भवति । मध्यमजघन्योत्कृष्टपरीतासंख्येयम् । यत्रावलिकया कार्यं तत्र जघन्ययुक्ता- संख्येयं ग्राह्यम् । यज्जघन्ययुक्तासंख्येयं तद्विरलीकृत्य मुक्तावली रचिता । तत्रैकैकमुक्तायां ०५जघन्ययुक्तासंख्येयानि देयानि । एवमेतत् सकृद्वर्गितमुत्कृष्टयुक्तासंख्येयमतीत्य जघन्याऽसंख्ये- याऽसंख्येयं गत्वा पतितम्, तत एकरूपेऽपनीते उत्कृष्टं युक्तासंख्येयं भवति मध्यममजघन्योत्कृष्ट- युक्तासंख्येयं भवति । यज्जघन्याऽसंख्येयासंख्येयं तद्विरलीकृत्य पूर्वविधिना त्रीन्वारान् वर्गित- संवर्गितं उत्कृष्टासंख्येयासंख्येयं प्राप्नोति । ततो धर्माधर्मैकजीवलोकाकाशप्रत्येकशरीरजीवबादर- निगोतशरीराणि षडप्येतान्यसंख्येयानि स्थितिबन्धाध्यवसायस्थानान्यनुभागबन्धाध्यवसायस्था- १०नानि योगाविभागपरिच्छेदरूपाणि चासंख्येयलोकप्रदेशपरिमाणान्युत्सर्पिण्यवसर्पिणीसमयांश्च प्रक्षिप्य पूर्वोक्तराशौ त्रीन्वारान् वर्गितसंवर्गितं कृत्वा उत्कृष्टाऽसंख्येयाऽसंख्येयमतीत्य जघन्य- परीतानन्तं गत्वा पतितम् । तत एकरूपेऽपनीते उत्कृष्टाऽसंख्येयाऽसंख्येयं भवति । मध्यमम- जघन्योत्कृष्टाऽसंख्येयाऽसंख्येयं भवति । यत्रासंख्येयाऽसंख्येयेन प्रयोजनं तत्राऽजघन्योत्कृष्टाऽसं- ख्येयाऽसंख्येयं ग्राह्यम् । यज्जघन्यपरीतानन्तं तत्पूर्ववद्वर्गितसंवर्गितमुत्कृष्टपरीतानन्तमतीत्य जघ- १५न्ययुक्तानन्तं गत्वा पतितम् । तत एकरूपेऽपनीते उत्कृष्टपरीतानन्तं तद्भवति । मध्यममजघ- न्योत्कृष्टपरीतानन्तम् । अभव्यराशिप्रमाणमार्गणे जघन्ययुक्तानन्तं ग्राह्यम् । यज्जघन्ययुक्ता- नन्तं तद्विरलीकृत्यात्रैकैकरूपे जघन्ययुक्तानन्तं दत्त्वा सकृद्वर्गितमुत्कृष्टयुक्तानन्तमतीत्य जघन्य- मनन्तानन्तं गत्वा पतितम् । तत एकरूपेऽपनीते उत्कृष्टयुक्तानन्तं भवति । मध्यममजघन्यो- त्कृष्टयुक्तानन्तम् । यज्जघन्याऽनन्ताऽनन्तं तद्विरलीकृत्य पूर्ववत्त्रीन्वारान् वर्गितसंवर्गितमुत्कृ- २०ष्टाऽनन्ताऽनन्तं न प्राप्नोति, ततः सिद्धनिगोतजीववनस्पतिकायातीताऽनागतकालसमयसर्वपुद्ग- लसर्वाऽऽकाशप्रदेशधर्माधर्मान्तिकायाऽगुरुलघुगुणानन्तान् प्रक्षिप्य प्रक्षिप्य त्रीन् वारान् वर्गित- संवर्गिते कृते उत्कृष्टाऽनन्ताऽनन्तं न प्राप्नोति, ततोऽनन्ते केवलज्ञाने दर्शने च प्रक्षिप्ते उत्कृ- ष्टाऽनन्ताऽनन्तं भवति । तत एकरूपेऽपनीतेऽजघन्योत्कृष्टाऽनन्ताऽनन्तं भवति । यत्राऽनन्ता- ऽनन्तमार्गणातत्राजघन्योत्कृष्टाऽनन्ताऽनन्तं ग्राह्यम् । २५उपमाप्रमाणमष्टविधं पल्यसागरसूचीप्रतरघनाङ्गुलजगच्छ्रेणीलोकप्रतरलोकभेदात् । ६ । अन्तादिमध्यहीनः अविभागोऽतीन्द्रियः एकरसवर्णगन्धः द्विस्पर्शः परमाणुः । अनन्तानन्तपरमा- णुसंघातपरिमाणादाविर्भूता उत्संज्ञासंज्ञैका । अष्टावुत्संज्ञासंज्ञासंहताः संज्ञासंज्ञैका । अष्टौ संज्ञासंज्ञा एकस्त्रुटिरेणुः । अष्टौ त्रुटिरेणवः संहताः एकस्त्रसरेणुः । अष्टौ त्रसरेणवः संहताः एको रथरेणुः । अष्टौ रथरेणवः संहताः एका देवकुरूत्तरकुरुमनुजकेशाग्रकोटी भवति । ता ३०अष्टौ समुदिता एका रम्यकहरिवर्षमनुजकेशाग्रकोटी भवति । अष्टौ ताः संहताः हैरण्यवत- हैमवतमनुजकेशाग्रकोटी भवति । ता अष्टौ संपिण्डिताः भरतैरावतविदेहमनुजकेशाग्रकोटी भवति । ता अष्टौ संहता एका लिक्षा भवति । अष्टौ लिक्षा संहता एका यूका भवति । अष्टौ यूका एकं यवमध्यम् । अष्टौ यवमध्यानि एकमङ्गुलमुत्सेधाख्यम् । एतेन नारकतैर्यग्यो- नानां देवमनुष्याणामकृत्रिमजिनालयप्रतिमानां च देहोत्सेधो मातव्यः । तदेव पञ्चशतगुणितं २०८ प्रमाणाङ्गुलं भवति । एतदेव चावसर्पिण्यां प्रथमचक्रधरस्याऽऽत्माङ्गुलं भवति । तदानीं तेन ग्रामनगरादिप्रमाणपरिच्छेदो ज्ञेयः । इतरेषु युगेषु मनुष्याणां यद्यदात्माङ्गुलं तेन तेन तदा ग्रामनगरादिप्रमाणपरिच्छेदो ज्ञेयः । यत्तत्प्रमाणाङ्गुलं तेन द्वीपसमुद्रजगतीवेदिकापर्वतविमा- ननरकप्रस्ताराद्यकृत्रिमद्रव्यायामविष्कम्भादिपरिच्छेदोऽवसेयः । तत्र षडङ्गुलः पादः । द्वाद- ०५शाङ्गुलो वितस्तिः । द्विवितस्तिः हस्तः । द्विहस्तः किष्कुः । द्विकिष्कुर्दण्डः । द्वे दण्डसहस्रे गव्यूतम् । चतुर्गव्यूतं योजनम् । पल्यं त्रिविधं व्यवहारोद्धाराद्धाविकल्पादन्वर्थात् । ७ । व्यवहारपल्यम् उद्धारपल्यम् अद्धापल्य- मिति त्रिधा पल्यं विभज्यते । अन्वर्थश्चायं विकल्पः । आद्यं व्यवहारपल्यमुत्तरपल्यव्यवहारबीज- त्वान्नानेनकिञ्चित्परिच्छेद्यमस्ति । द्वितीयमुद्धारपल्यं तत उद्धृतैर्लोमच्छेदैर्द्वीपसमुद्रसंख्यानिर्णय १०इति । तृतीयमद्धापल्यं अद्धाकाल इत्यर्थः । अतो हि स्थितेः परिच्छेदः इति । तद्यथा — प्रमाणा- ङ्गुलपरिमितयोजनायामविष्कम्भावगाहानि त्रीणि पल्यानि कुशूला इत्यर्थः । एकादिसप्ता- न्ताहोरात्रिजाताविकलोमाग्राणि तावच्छिन्नानि यावद् द्वितीयं कर्तरीच्छेदं नावाप्नुवन्ति । तादृशैर्लोमच्छेदैः परिपूर्णं घनीकृतं व्यवहारपल्यमित्युच्यते । ततो वर्षशते वर्षशते अतीते एकैकलोमापकर्षणविधिना यावता कालेन तद्रिक्तं भवेत् तावत्कालो व्यवहारपल्योपमाख्यः । १५तैरेव रोमच्छेदैः प्रत्येकमसंख्येयवर्षकोटिसमयमात्रच्छिन्नैः पूर्णमुद्धारपल्यम् । ततः समये समये एकैकस्मिन् रोमच्छेदेऽपकृष्यमाणे यावता कालेन तद्रिक्तं भवेत् तावत्कालः उद्धारपल्योपमा- ख्यः । एषामुद्धारपल्यानां दशकोटीकोट्यः एकमुद्धारसागरोपमम् । अर्धतृतीयोद्धारसागरोप- माणां यावन्तो रोमच्छेदास्तावन्तो द्वीपसमुद्राः । पुनरुद्धारपल्यरोमच्छेदैर्वर्षशतसमयमात्र- च्छिन्नैः पूर्णमद्धापल्यम् । ततः समये समये एकैकस्मिन् रोमच्छेदेऽपकृष्यमाणे यावता कालेन २०तद्रिक्तं भवति तावत्कालः अद्धापल्योपमाख्यः । एषामद्धापल्यानां दशकोटीकोट्य एकमद्धासा- गरोपमम् । दशाद्धासागरोपमकोटीकोट्य एकाऽवसर्पिणी, तावत्येवोत्सर्पिणी । अनेन अद्धा- पल्येन नारकतैर्यग्योनानां देवमनुष्याणां च कर्मस्थितिर्भवस्थितिरायुःस्थितिः कायस्थितिश्च परिच्छेतव्या । अद्धापल्यस्याऽर्द्धच्छेदेन शलाकाविरलीकृत्य प्रत्येकमद्धापल्यप्रदानं कृत्वा अन्योऽन्यगुणिते कृते यावन्तश्छेदास्तावद्भिराकाशप्रदेशैर्मुक्तावली कृता सूच्यङ्गुलमित्युच्यते । २५तदेवाऽपरेण सूच्यङ्गुलेन गुणितं प्रतराङ्गुलम् । तत्प्रतराङ्गुलमपरेण सूच्यङ्गुलेनाऽभ्यस्तं घनाङ्गुलम् । असंख्येयानां वर्षाणां यावन्तः समयास्तावत्खण्डमद्धापल्यं कृतम्, ततोऽसंख्येयान् खण्डानपनीयाऽसंख्येयमेकं भागं बुद्ध्या विरलीकृत्य एकैकस्मिन् घनाङ्गुलं दत्त्वा परस्परेण गुणिता जाता जगच्छ्रेणी । सा अपरया जगच्छ्रेण्या अभ्यस्ता प्रतरलोकः । स एवाऽपरया जगच्छ्रेण्या संवर्गितो घनलोकः । ३०क्षेत्रप्रमाणं द्विविधम् — अवगाहक्षेत्रं विभागनिष्पन्नक्षेत्रं चेति । तत्रावगाहक्षेत्रमनेकवि- धम् — एकद्वित्रिचतुःसंख्येयाऽसंख्येयाऽनन्तप्रदेशपुद्गलद्रव्यावगाह्येकाद्यसंख्येयाकाशप्रदेशभेदात् । विभागनिष्पन्नक्षेत्रं चाऽनेकविधम् — असंख्येयाकाशश्रेणयः, क्षेत्रप्रमाणाङ्गुलस्यैकोऽसंख्येयभागः, असंख्येयाः क्षेत्रप्रमाणाङ्गुलाऽसंख्येयभागाः क्षेत्रप्रमाणाङ्गुलमेकं भवति । पादवितस्त्यादि पूर्ववद्वेदितव्यम् । कालप्रमाणमुच्यते — सर्वजघन्यगतिपरिणतस्य परमाणोः स्वावगाढप्रदेशव्यति- ३५क्रमकालः परमनिषिद्धो निर्विभागः समयः । असंख्येयाः समयाः आवलिका । असंख्येयावलिका २०९ एक उच्छ्वासस्तावानेव निश्वासः । तावुभावनुपहतस्य पुंसः प्राण एकः । सप्तप्राणाः स्तोकः । सप्त स्तोकाः लवः । सप्तसप्ततिर्लवाः मुहूर्तः । त्रिंशन्मुहूर्ता अहोरात्रः । पञ्चदशाऽ- होरात्राः पक्षः । द्वौ पक्षौ मासः । द्वौ मासौ ऋतुः । ऋतवस्त्रयोऽयनम् । द्वेऽयने संवत्सरः । चतुरशीतिवर्षशतसहस्राणि पूर्वाङ्गम् । चतुरशीतिपूर्वाङ्गशतसहस्राणि पूर्वम् । एवमनयैव ०५वृद्ध्या पर्वाङ्ग-पर्व-नयुताङ्ग-नयुत-कुमुदाङ्ग-कुमुद-पद्माङ्ग-पद्म-नलिनाङ्ग-नलिन-कमला- ङ्ग — कमल-तुट्याङ्ग-तुट्य-अटटङ्ग-अटट-अममाङ्ग-अमम-हूहूअङ्ग-हूहू-लताङ्ग-लता-महाल- ताङ्ग — महालताप्रभृतिसंज्ञा । कालो वर्षगणनागम्यः संख्येयो वेदितव्यः । ततः परोऽसंख्येयः पल्योपमसागरोपम — प्रमितः । ततः परोऽनन्तः कालोऽतीतोऽनागतश्च सर्वज्ञप्रत्यक्षः । भावप्रमाणं पञ्चविधं ज्ञानम् पुरस्ताद्व्याख्यातम् । १०यथैवेते उत्कृष्टजघन्ये स्थिती नृणां तथैव- तिर्यग्योनिजानां च ॥ ३९ ॥ तिरश्चां योनिस्तिर्यग्योनिः । का पुनरसौ ? तिर्यङ्नामकर्मोदयापादितं जन्म तिर्यग्योनिः । १ । तिर्यग्गतिनाम्नः कर्मणः उदयेना- पादितं जन्म तिर्यग्योनिरिति व्यपदिश्यते । तिर्यग्योनौ जातास्तिर्यग्योनिजाः । तेषां १५तिर्यग्योनिजानाम् उत्कृष्टा भवस्थितिः त्रिपल्योपमा, जघन्याऽन्तर्मुहूर्ता । मध्ये विकल्पः, तत्प्रतिपादनार्थमिदमुच्यते- तिर्यञ्चः त्रिविधाः एकेन्द्रियविकलेन्द्रियपञ्चेन्द्रियभेदात् । २ । एकेन्द्रियाः विकलेन्द्रियाः पञ्चेन्द्रियाश्चेति त्रिविधाः तिर्यञ्चो वेदितव्याः । द्वादशद्वाविंशतिदशसप्तत्रिवर्षसहस्राणि एकेन्द्रियाणामुत्कृष्टा स्थितिर्यथासंभवं त्रीणि २०रात्रिन्दिवानि च । ३ । एकेन्द्रियाः पञ्चविधाः पृथिवीकायिका अप्कायिकाः तेजस्कायिका वायुकायिका वनस्पतिकायिकाश्चेति । तत्र पृथिवीकायिका द्विविधाः शुद्धपृथिवीकायिकाः खरपृथिवीकायिकाश्चेति । तत्र शुद्धपृथिवीकायिकानाम् उत्कृष्टा स्थितिर्द्वादशवर्षसहस्राणि । खरपृथिवीकायिकानां द्वाविंशतिवर्षसहस्राणि । वनस्पतिकायिकानां दशवर्षसहस्राणि । अप्कायिकानां सप्तवर्षसहस्राणि । वायुकायिकानां त्रीणि वर्षसहस्राणि । तेजस्कायिकानां २५त्रीणि रात्रिन्दिवानि । विकलेन्द्रियाणां द्वादशवर्षा एकान्नपञ्चाशद्रात्रिन्दिवानि षण्मासाश्च । ४ । द्वीन्द्रियाणा- मुत्कृष्टा स्थितिर्द्वादशवर्षाः । त्रीन्द्रियाणां एकान्नपञ्चाशद्रात्रिन्दिवानि । चतुरिन्द्रियाणां षण्मासाः । पञ्चेन्द्रियाणां पूर्वकोटिनवपूर्वाङ्गानि द्विचत्वारिंशद्द्वासप्ततिवर्षसहस्राणि त्रिपल्योपमा ३०च । ५ । पञ्चेन्द्रियाः तैर्यग्योनाः पञ्चविधाः — जलचराः, परिसर्पाः, उरगाः, पक्षिणः, चतुः- पादश्चेति । तत्र जलचराणामुत्कृष्टा स्थितिः मत्स्यादीनां पूर्वकोटी । परिसर्पाणां गोधा- नकुलादीनां नव पूर्वाङ्गानि । उरगाणां द्विचत्वारिंशद्वर्षसहस्राणि । पक्षिणां द्वासप्ततिवर्ष- सहस्राणि । चतुःपदां त्रीणि पल्योपमानि । सर्वेषां तेषां जघन्या स्थितिरन्तर्मुहूर्ता । किमर्थो योगविभागः ? २१० पृथग्योगकरणं यथासंख्यनिवृत्त्यर्थम् । ६ । प्रत्येकं यथा स्यातामिति यथासंख्यनिवृत्त्यर्थो योगविभागः क्रियते । अथैतेषां भवस्थितिः कायस्थितिः का ? कः पुनरनयोर्विशेषः ? एकभवविषया भवस्थितिः । कायस्थितिरेककायापरित्यागेन नानाभवग्रहणविषया । यद्येवमुच्यतां कस्य ०५का कायस्थितिः ? उच्यते — पृथिव्यप्तेजोवायुकायिकानां कायस्थितिरुत्कृष्टा असंख्येया लोकाः । वनस्पतिकायिकस्याऽनन्तः कालः असंख्येयाः पुद्गलपरिवर्ताः आवलिकाया असंख्येयभागमात्राः । विकलेन्द्रियाणाम् असंख्येयानि वर्षसहस्राणि । पञ्चेन्द्रियाणां तिर्यङ्- मनुष्याणां तिस्रः पल्योपमाः पूर्वकोटीपृथक्त्वेनाऽभ्यधिकाः । तेषां सर्वेषां जघन्या कायस्थितिरन्तर्मुहूर्ता । देवनारकाणां भवस्थितिरेव कायस्थितिरिति । १०इति तत्त्वार्थवार्तिके व्याख्यानालङ्कारे तृतीयोऽध्यायः समाप्तः । २११ चतुर्थोऽध्यायः असकृद् देवशब्द उक्तः *“भवप्रत्ययोऽवधिर्देवनारकाणाम्”[तº सूº१ । २०] इत्येव- मादिषु, तत्र न ज्ञायते के देवाः कियन्तो वा इति ? तन्निश्चयार्थमित उत्तरं प्रक्रम्यते । अथवा, सम्यग्दर्शनविषयजीवभेदत्रसस्थावरनिर्णयाय तदधिकरणभूताधस्तिर्यग्लोकनिवेशक्रमो व्याख्यातः, इतस्तद्विशेषप्रतिपत्तये ऊर्ध्वलोकविभागो वक्तव्यः । तत्र बहुवक्तव्यसद्भावेऽप्यधि- ०५पतिप्रतिपादनपुरस्सरस्तदधिकरणविभागनिर्णय इतीदमुच्यते- देवाश्चतुर्णिकायाः ॥ १ ॥ देवगतिनामकर्मोदये सति द्युत्याद्यर्थावरोधाद् देवाः । १ । अन्तरङ्गहेतौ देवगतिनामकर्मो- दये सति बाह्यद्युत्यादिक्रियासंबन्धमन्तर्नीय दीव्यन्तीति देवा इति व्यपदिश्यन्ते । एकत्वेन निर्देशः कर्तव्यः देवश्चतुर्णिकायः इति; स जात्यभिधानाद् बहूनामर्थानां प्रतिपादको भवति १०इति ? अत उत्तरं पठति- बहुत्वनिर्देशोऽन्तर्गतभेदप्रतिपत्त्यर्थः । २ । इन्द्रादिकृताः स्थित्यादिजनिताश्चाऽन्तर्गता बहवो देवभेदाः सन्ति तेषां प्रतिपत्त्यर्थं बहुत्वनिर्देशः क्रियते । स्वधर्मविशेषापादितसामर्थ्यात् निचीयन्त इति निकायाः । ३ । तस्य देवगतिनाम- कर्मोदयस्वधर्मविशेषापादितभेदस्य सामर्थ्यान्निचीयन्त इति निकायाः संघाता इत्यर्थः । चत्वारो १५निकाया येषां ते चतुर्णिकायाः । के पुनस्ते ? भवनवासिनो व्यन्तरा ज्योतिष्का वैमानि- काश्चेति । तेषां लेश्यावधारणार्थमुच्यते- आदितस्त्रिषु पीतान्तलेश्याः ॥ २ ॥ आदित इति वचनं विपर्यासनिवृत्त्यर्थम् । १ । अन्ते अन्यथा वा ग्रहणं मा विज्ञायीति २०आदित इत्युच्यते । आदौ आदितः । द्व्येकनिवृत्त्यर्थं त्रिग्रहणम् । २ । द्वयोरेकस्य च निवृत्त्यर्थं त्रिग्रहणं क्रियते । अथ चतुर्णां निवृत्त्यर्थं कस्मान्न भवति ? आदित इति वचनात् । लेश्यावधारणार्थं पीतान्तवचनम् । ३ । षट्लेश्या उक्ताः । तत्र चतसृणां लेश्यानाम- वधारणार्थं क्रियते पीतान्तग्रहणम् । पीतं तेज इत्यर्थः । पीता अन्ते यासां ताः पीतान्ताः, २५पीतान्ता लेश्या येषां ते पीतान्तलेश्याः । तेनैतदुक्तं भवति — आदितस्त्रिषु निकायेषु भवन- वासिव्यन्तरज्योतिष्कनामसु देवानां कृष्णा नीला कापोता पीतेति चतस्रो लेश्या भवन्तीति । तेषां निकायानामन्तर्विकल्पप्रतिपादनार्थमाह- २१२ दशाष्टपञ्च द्वादशविकल्पाः कल्पोपपन्नपर्यन्ताः ॥ ३ ॥ चतुर्णां दशादिभिर्यथासंख्यमभिसंबन्धः । १ । चतुर्णां देवनिकायानां दशादिभिः संख्याशब्दैः यथासंख्यमभिसंबन्धो वेदितव्यः । दशविकल्पा भवनवासिनः, अष्टविकल्पा ०५व्यन्तराः, पञ्चविकल्पाः ज्योतिष्काः, द्वादशविकल्पा वैमानिका इति । सर्वेषां वैमानिकानां द्वादशविकल्पान्तःपातित्वे प्रसक्ते तद्व्यपोहार्थमाह- कल्पोपपन्नपर्यन्तवचनं ग्रैवेयकादिव्युदासार्थम् । २ । ग्रैवेयकादयोः वक्ष्यन्ते तेषां द्वादशवि- कल्पेष्वन्तर्भावो मा विज्ञायीति विशेषणमुपादीयते । अथ कथं कल्पाः ? इन्द्रादिविकल्पनाधिकरणत्वात्कल्पा रूढिवशात् । ३ । इन्द्रादयः प्रकारा वक्ष्यमाणा दश १०एषु कल्प्यन्ते इति कल्पाः । भवनवासिषु च दशविकल्पसद्भावात् कल्पप्रसङ्ग इति चेत्; न; रूढिवशादिति विशेष्योक्तत्वात् । कल्पेषूपपन्नाः कल्पोपपन्नाः पर्यन्ता येषां ते इमे कल्पोपप- न्नपर्यन्ताः । कल्पोपपन्ना इति कथं वृत्तिः ? *“साधनं कृता”[जैनेन्द्रº १ । ३ । २९] इति वा मयूरव्यंसकादित्वाद्वा । पुनरपि तद्विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- १५इन्द्रसामानिकत्रायस्त्रिंशपारिषदात्मरक्षलोकपालानीकप्रकीर्ण- काभियोग्यकिल्विषिकाश्चैकशः ॥ ४ ॥ परमैश्वर्यादिन्द्रव्यपदेशः । १ । अन्यदेवाऽसाधारणाणिमादिगुणयोगादिन्दन्तीतीन्द्राः । तत्स्थानार्हत्वात् सामानिकाः । २ । तेषामिन्द्राणामाज्ञैश्वर्यवर्जितं यत् स्थानायुर्वीर्य- परिवारभोगोपभोगादि तदेतेषां समानम्, समाने भवाः सामानिकाः *“समानस्य तदादेश्च” २०[जैनेन्द्रवाº ३ । ३ । ३५] इति ठञ् । महत्तरपितृगुरूपाध्यायतुल्याः । मन्त्रिपुरोहितस्थानीयास्त्रायस्त्रिंशाः । ३ । यथेह राज्ञां मन्त्रिपुरोहिता हितानुशासिनस्तथा तत्रेन्द्राणां त्रायस्त्रिंशा वेदितव्याः । कथं त्रायस्त्रिंशाः ? त्रयस्त्रिंशति जाताः त्रायस्त्रिंशाः *“दृष्टे साम्नि च जाते च अण् डिद्वा विधीयते”[पातº महाº २ । ४ । ७] इत्यभिधानमस्तीति अण् डिद् भवति । ननु च भेदाभावाद् वृत्तिर्न प्राप्नोति ? संख्यानसंख्येयभेदविवक्षायाम् आधाराधेयत्वो- २५पपत्तेर्वृत्तिर्भवति । स्वार्थे को वा, वात् अण्, त्रयस्त्रिंशदेव त्रायस्त्रिंशा इति । कुतः ? *“हृत”[जैनेन्द्रº ३ । १ । ६१] इति बहुत्वनिर्देशाद् अन्तमादिवत् । वयस्यपीठमर्दसदृशाः पारिषदाः । ४ । परिषदि जाता भवा वा पारिषदाः, ते वयस्य- पीठमर्दसदृशा वेदितव्याः । २१३ आत्मरक्षाः शिरोरक्षोपमाः । ५ । आत्मानं रक्षन्तीति आत्मरक्षास्ते शिरोरक्षोपमाः । आवृतावरणाः प्रहरणोद्यता रौद्राः पृष्ठतोऽवस्थायिनः । अपायाभावात्तत्कल्पनावैयर्थ्य- मिति चेत्; न; ऋद्धिविशेषख्यापनार्थत्वात् प्रीतिप्रकर्षहेतुत्वाच्च । आरक्षिकार्थचरसमा लोकपालाः । ६ । लोकं पालयन्तीति लोकपाला अर्थचरा रक्षिक- ०५समाः ते वेदितव्याः । दण्डस्थानीयान्यनीकानि । ७ । पदात्यादीनि सप्तानीकानि दण्डस्थानीयानि वेदितव्यानि । प्रकीर्णकाः पौरजनपदकल्पाः । ८ । यथेह राज्ञां पौरा जानपदाश्च प्रीतिहेतवः तथा तत्रेन्द्राणां प्रकीर्णकाः प्रत्येतव्याः । १०आभियोग्या दाससमानाः । ९ । यथेह दासा वाहनादिव्यापारं कुर्वन्ति तथा तत्राऽऽभि- योग्या वाहनादिभावेनोपकुर्वन्ति । आभिमुख्येन योगोऽभियोगः, अभियोगे भवा आभियोग्याः ततः स्वार्थे चातुर्वर्ण्यादिवत् ट्यण् । अथवा अभियोगे साधवः आभियोग्याः, अभियोग- मर्हन्तीति वा । अन्त्यवासिस्थानीयाः किल्विषिकाः । १० । किल्विषं पापं तदेषामस्तीति किल्विषिकाः १५ते अन्त्यवासिस्थानीया मताः । एकश इति वीप्सार्थे शस् । ११ । एकैकस्य निकायस्य एकश इति वीप्सार्थे द्योत्ये शस् प्रयुज्यते । एत इन्द्रादयो दश विकल्पाश्चतुर्षु निकायेषु उत्सर्गेण प्रसक्तास्ततोऽपवादार्थमाह- त्रायस्त्रिंशलोकपालवर्ज्या व्यन्तरज्योतिष्काः ॥ ५ ॥ व्यन्तरेषु ज्योतिष्केषु च त्रायस्त्रिंशान् लोकपालांश्च वर्जयित्वा इतरेऽष्टौ विकल्पा २०द्रष्टव्याः । अथ तेषु निकायेषु किमेकैक इन्द्रः उताऽन्यः प्रतिनियमः कश्चिदस्तीति ? अत आह- पूर्वयोर्द्वीन्द्राः ॥ ६ ॥ पूर्वयोरिति वचनं प्रथमद्वितीयनिकायप्रतिपत्त्यर्थम् । १ । प्रथमस्य द्वितीयस्य च निकायस्य प्रतिपत्त्यर्थं पूर्वयोरिति द्विवचनं क्रियते । कथं पूर्वशब्दो द्वितीयं गमयति ? २५तृतीयापेक्षया पूर्वोपपत्तेः । चतुर्थापेक्षया तृतीयस्यापि पूर्वत्वप्रसङ्ग इति चेत्; न; प्रत्यासत्ते- र्द्वितीयस्यैवोपादानात् । अथ कथमत्र भेदः ? ननु व्यतिरेकाभावादभेदेन निर्देशो न्याय्यः ? उच्यते- समूहसमूहिनोः कथञ्चिदर्थान्तरत्वोपपत्तेर्भेदविवक्षा । २ । संज्ञालक्षणप्रयोजनादिभिः कथञ्चिदर्थान्तरत्वं समहसमूहिनोर्लोके दृष्टम् । यथा व्रीहीणां राशिः, आम्राणां वनमिति । ३०तथा देवानां निकाययोश्च भेदविवक्षायाम् अधिकरणत्वेन सम्बन्धित्वेन वा निर्देशः क्रियते । द्वीन्द्रा इत्यन्तर्नीतवीप्सार्थो निर्देशः । ३ । द्वौ द्वाविन्द्रौ येषां ते द्वीन्द्रा इति वीप्सार्थ- मन्तर्नीय निर्देशः क्रियते यथा द्विपदिका त्रिपदिका इति । युज्यते तत्र वीप्सागतिर्वीप्सायां २१४ वुनो विधानात्, इह तु न विधानमस्ति ? यथा तर्हि सप्तपर्णोऽष्टापदमिति न चोच्यते वीप्सायामिति गम्यते च, तथेहापि वीप्सार्थसंप्रत्ययः । के पुनस्ते द्वित्ववीप्साविषयत्वेन विवक्षिताः इति ? अत्रोच्यते — भवनवासिषु तावत् द्वौ असुरकुमाराणामिन्द्रौ चमरो वैरोचनश्च । नागकुमाराणां धरणो भूतानन्दश्च । विद्युत्कुमा- ०५राणां हरिसिंहो हरिकान्तश्च । सुपर्णकुमाराणां वेणुदेवो वेणुधारी च । अग्निकुमाराणाम् अग्निशिखोऽग्निमाणवश्च । वातकुमाराणां वैलम्बः प्रभञ्जनश्च । स्तनितकुमाराणां सुघोषो महाघोषश्च । उदधिकुमाराणां जलकान्तो जलप्रभश्च । द्वीपकुमाराणां पूर्णो वशिष्टश्च । दिक्कुमाराणाम् अमितगतिरमितवाहनश्चेति । व्यन्तरेष्वपि द्वौ किन्नराणामिन्द्रौ किन्नरः किम्पुरुषश्च । किम्पुरुषाणां सत्पुरुषो महा- १०पुरुषश्च । महोरगाणाम् अतिकायो महाकायश्च । गन्धर्वाणां गीतरतिर्गीतयशाश्च । यक्षाणां पूर्णभद्रो माणिभद्रश्च । राक्षसानां भीमो महाभीमश्च । पिशाचानां कालो महाकालश्च । भूतानां प्रतिरूपोऽप्रतिरूपश्च । अथ एषां देवानां सुखं कीदृशमित्युक्ते सुखावबोधार्थमुच्यते- कायप्रवीचारा आ ऐशानात् ॥ ७ ॥ १५प्रवीचार इति कोऽयं शब्दः ? मैथुनोपसेवनं प्रवीचारः । १ । प्रविपूर्वाच्चरेः संज्ञायां घञ् । प्रविचरणं प्रवीचारः मैथुनव्यवहार इत्यर्थः । काये प्रवीचारो येषां ते इमे कायप्रवीचाराः । आङ्ग्रहणमभिविध्यर्थम् । २ । आङयमभिविध्यर्थो वेदितव्यः — ईशानोऽधिपतिः *“तस्येदम्”[जैनेन्द्रº ३ । ३ । ८८] इत्यणि, ऐशानः कल्पः । आ एतस्मादधो ये देवास्ते २०कायप्रवीचाराः संक्लिष्टकर्मत्वात् मनुष्यवत् स्त्रीविषयसुखमनुभवन्तीत्यर्थः । प्राग्ग्रहणे हि क्रियमाणे ऐशाने कल्पे देवान् वर्जयित्वेत्ययमर्थः संप्रतीयेत । असंहितानिर्देशोऽसन्देहार्थः । ३ । आ ऐशानादित्यसंहितया निर्देशः क्रियतेऽसन्देहार्थम् । ऐशानादित्युच्यमाने सन्देहः स्यात् — ‘किमाङन्तर्भूतः उत दिक्शब्दोऽध्याहार्यः’ इति ? अथवा विमुच्य संशयम्, अनिष्टं कल्प्येत पूर्वयोरित्यधिकारात् ऐशानात् पूर्वयोरित्यवधिग्रहणात् । २५इतरेषां सुखविभागेऽनिर्ज्ञाते तत्प्रतिपादनार्थमाह- शेषाः स्पर्शरूपशब्दमनःप्रवीचाराः ॥ ८ ॥ शेषग्रहणं किमर्थम् ? उक्तावशिष्टसंग्रहार्थं शेषग्रहणम् । १ । उक्तानामवशिष्टानां संग्रहार्थं शेषग्रहणं क्रियते । के पुनस्ते ? सानत्कुमारादिकल्पनिवासिनः, इतरथा हि ग्रैवेयकादिष्वपि संप्रत्ययः ३०स्यात् *“परेऽप्रवीचाराः”[४ । ९] इति वक्ष्यमाणमनवधारितविषयं स्यात् । स्पर्शश्च रूपं च शब्दश्च मनश्च स्पर्शरूपशब्दमनांसि, स्पर्शरूपशब्दमनःसु प्रवीचारो येषां त इमे स्पर्शरूप- शब्दमनःप्रवीचाराः । अत्र चोद्यते- २१५ विषयविवेकापरिज्ञानादनिर्देशः । २ । इमे स्पर्शप्रवीचारा एते रूपप्रवीचारा इत्यादि- विषयविवेकापरिज्ञानादयमनिर्देशः, अगमको निर्देशः अनिर्देशः । द्वयोर्द्वयोरिति वचनात्सिद्धिरिति चेत्; न; आर्षविरोधात् । ३ । स्यान्मतं द्वयोर्द्वयो- रिति वक्तव्यं तेन विषयविवेकसिद्धिर्भवति इति ? तन्न; किं कारणम् ? आर्षविरोधात् । ०५आर्षे ह्युक्तम् — *“सानत्कुमारमाहेन्द्रयोर्देवाः स्पर्शप्रवीचाराः, बह्मब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्ठेषु रूपप्रवीचाराः । शुक्रमहाशुक्रसतारसहस्रारेषु शब्दप्रवीचाराः । आनतप्राणताऽऽरणाऽच्युत- कल्पेषु मनःप्रवीचाराः । ” इन्द्रापेक्षयेति चेत्; न; आनतादिषु दोषात् । ४ । स्यादेतत् — इन्द्रापेक्षया द्वयोः द्वयोरिति वचनं नार्षविरोधि ? तद्यथा — सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः कल्पयोर्द्वाविन्द्रौ तयोर्देवाः स्पर्शप्रवी- १०चाराः, ब्रह्मब्रह्मोत्तरयोरेक इन्द्रः, लान्तवकापिष्ठयोरप्येकः, तयोर्देवा रूपप्रवीचाराः । शुक्र- महाशुक्रयोरेक इन्द्रः, सतारसहस्रारयोरप्येकः, तयोर्देवाः शब्दप्रवीचारा इति ? तन्न; किं कारणम् ? आनतादिषु दोषात् । आनतादिषु हि चत्वार इन्द्राः । कथं तर्हि निर्देशः कर्तव्यः ? यथागममिति । स तर्हि तथानिर्देशः कर्तव्यः ? न वा पुनःप्रवीचारग्रहणादिष्टार्थगतेः । ५ । न वैष दोषः, किं कारणम् ? पुनःप्रवीचार- १५ग्रहणादिष्टार्थगतेः । कथम् ? प्रवीचारग्रहणमनुवर्तते । क्व प्रकृतम् ? ‘कायप्रवीचाराः’ इति । ननु च तद्वृत्तावुपसर्जनीभूतमशक्यमनुवर्तयितुम् ? अर्थवशात् अनुवर्तत इति व्याख्यायते । तत एवं वक्तव्यं शेषाः स्पर्शरूपशब्दमनःस्विति । एवमप्यनुवर्तमानः प्रवीचारशब्दः भावसा- धनो वृत्तिमन्तरेण ‘शेषाः’ इत्यनेन सामानाधिकरण्यं न प्रतिपद्यते ? शेषाणामिति तर्हि निर्देशः कर्तव्यः, एवं सिद्धे यत्पुनः प्रवीचारग्रहणं तस्यैतत्प्रयोजनम् इष्टप्रवीचारसिद्धिः कथं २०स्यात् इति । कः पुनरिष्टः । आर्षाविरोधी — सानत्कुमारमाहेन्द्रयोर्हि देवान् मैथुनसुखप्रेप्सयोत्प- न्नेच्छान् विदित्वा देव्य उपतिष्ठन्ते, तदङ्गस्पर्शनमात्रादेव प्रीतिमुपलभन्ते विनिवृत्तेच्छाश्च भवन्ति तथा देव्योऽपि । ब्रह्मब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्ठेषु देवा दिव्याङ्गनास्वभावसुभगशृंगा- राकारविलासचतुरमनोज्ञवेषरूपालोकनमात्रादेव परं सुखमवाप्नुवन्ति । शुक्रमहाशुक्रसतार- सहस्रारेषु देवाः सुरवनितानां मधुरसङ्गीतमृदुहसितकथनभूषणरवोपदर्शनश्रवणरसायनं २५पीत्वैव परां प्रीतिमास्कन्दन्ति । आनतप्राणताऽऽरणाऽच्युतकल्पेषु देवाः स्वाङ्गनामनःसंकल्प- मात्रादेव परं सुखमनुभवन्ति । अथोत्तरेषां किं प्रकारं सुखमित्युक्ते तन्निश्चयार्थमाह- परेऽप्रवीचाराः ॥ ९ ॥ पर इति किमर्थम्, अप्रवीचारा इत्येव सिद्धमुत्तरेषां ग्रहणम् ? ३०परवचनं कल्पातीतसर्वदेवसंग्रहार्थम् । १ । कल्पातीतानां सर्वेषां देवानां संग्रहार्थं पर- वचनं क्रियते, इतरथाऽनिष्टमपि कल्पयितुं शक्येत । अप्रवीचारग्रहणं प्रकृष्टसुखप्रतिपत्त्यर्थम् । २ । प्रवीचारो हि वेदनाप्रतीकारस्तदभावे तेषां परमसुखमनवरतमित्येतस्य प्रतिपत्त्यर्थमप्रवीचारा इत्युच्यते । २१६ उक्तमादिनिकायदेवा दश विकल्पा इति तेषां सामान्यविशेषसंज्ञानिर्ज्ञानार्थमाह- भवनवासिनोऽसुरनागविद्युत्सुपर्णाग्निवातस्तनितोदधिद्वीपदिक्कुमाराः ॥ १० ॥ भवनेषु वसनशीला भवनवासिनः । १ । भवनेषु वसन्तीत्येवंशीला भवनवासिन इति प्रथमनिकायस्येयं सामान्यसंज्ञा । ०५असुरादयस्तद्विकल्पाः । २ । तेषां भवनवासिनामसुरादयो दश विकल्पा द्रष्टव्याः । सर्वे नामकर्महेतुकाः । ३ । सर्वे ते नामकर्मोदयापादितविशेषा वेदितव्याः । अस्यन्ति देवैः सहासुरा इति चेत्; न; अवर्णवादात् । ४ । स्यान्मतं युद्धे देवैः सहास्यन्ति प्रहरणादीनित्यसुरा इति; तन्न; किं कारणम् ? अवर्णवादात् । अवर्णवाद एषः देवानामु- परि मिथ्याज्ञाननिमित्तः । कुतः ? १०महाप्रभावत्वात् । ५ । ते हि सौधर्मादयो देवा महाप्रभावाः, न तेषामुपरि इतरेषां निकृष्टबलानां मनागपि प्रातिलोम्येन वृत्तिरस्ति । अपि च, वैरकारणाभावात् । ६ । तेषां प्रतिविशिष्टशुभकर्मोदयापादितविभवानामर्हत्पूजाभोगा- नुभवनमात्रतन्त्राणां परदारहरणादिनिमित्तं न वैरमस्ति ततो नासुराः सुरैर्युध्यन्ते । अथ ते कथं कुमाराः ? १५कौमारवयोविशेषविक्रियादियोगात्कुमाराः । ७ । सर्वेषां देवानामवस्थितवयःस्वभावत्वेऽपि कौमारवयोविशेषस्वभावस्वरूपं विक्रिया च कुमारवदुद्धतवेषभाषाऽऽभरणप्रहरणावरणयानवा- हनत्वं च उल्वणरागक्रीडनप्रियत्वं चेत्येतैर्योगात् कुमारा इति व्यपदिश्यन्ते । प्रत्येकमभिसम्बन्धः । ८ । तस्य कुमारशब्दस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धः क्रियते — असुरकुमारा नागकुमारा इति एवमादि । २०अत्राह क्व तेषां भवनानि इति ? अत्रोच्यते- अस्या रत्नप्रभायाः पङ्कबहुलभागेऽसुरकुमाराणां भवनानि चतुःषष्टिशतसहस्राणि । अस्माज्जम्बूद्वीपात् तिर्यगपागसंख्येयान् द्वीपसमुद्रान् अतीत्य पङ्कबहुलभागे चमरस्याऽसु- रेन्द्रस्य चतुस्त्रिंशद्भवनशतसहस्राणि, चतुःषष्टिसामानिकसहस्राणि, त्रयस्त्रिंशत्त्रायस्त्रिंशाः, तिस्रः परिषदः, सप्तानीकानि चत्वारो लोकपालाः, पञ्चाग्रमहिष्यः, चत्वारि चतुःषष्ट्युत्त- २५राणि आत्मरक्षसहस्राणि, एवं विभवपरिवारः दक्षिणार्धपतिः दिव्यान् भोगान् अनुभवति । तथोत्तरस्यां दिशि वैरोचनस्य त्रिंशद्भवनशतसहस्राणि षष्टिसामानिकसहस्राणि, त्रयस्त्रिं- शत्त्रायस्त्रिंशाः, तिस्रः परिषदः, सप्तानीकानि, चत्वारो लोकपालाः, पञ्चाग्रमहिष्यः, चत्वारि चतुःषष्ट्युत्तराणि आत्मरक्षसहस्राणि, एवं विभवपरिवारः उत्तरार्धपतिः दिव्यान् भोगान् अनुभुङ्क्ते । ३०खरपृथ्वीभागे उपर्यधश्चैकैकयोजनसहस्रं वर्जयित्वा शेषे नवानां कुमाराणां भवनानि भवन्ति । तद्यथा — अस्माज्जम्बूद्वीपात्तिर्यगपागसंख्येयान् द्वीपसमुद्रानतीत्य धरणस्य नागराजस्य चतुश्चत्वारिंशत्भवनशतसहस्राणि, षष्टिसामानिकसहस्राणि, त्रयस्त्रिंशत्त्रायस्त्रिंशाः, तिस्रः २१७ परिषदः, सप्तानीकानि, चत्वारो लोकपालाः, षडग्रमहिष्यः, षडात्मरक्षसहस्राण्याख्यायन्ते । तथा अस्माज्जम्बूद्वीपात्तिर्यगुदगसंख्येयान् द्वीपसमुद्रान् अतीत्य भूतानन्दस्य नागेन्द्रस्य चत्वारिं- शद्भवनशतसहस्राणि, अवशिष्टं धरणेन्द्रवज्ज्ञेयम् । तान्येतानि नागकुमाराणां चतुरशीति- भवनशतसहस्राणि । तथा सुपर्णकुमाराणां द्विसप्ततिर्भवनशतसहस्राणि । तत्र वेणुदेवस्य ०५दक्षिणाधिपतेः अष्टत्रिंशद्भवनशतसहस्राणि । इतरद्धरणेन्द्रवन्नेयम् । उत्तराधिपतेर्वेणुधारिणः चतुस्त्रिंशद्भवनशतसहस्राणि । अवशिष्टं धरणेन्द्रवन्नेयम् । विद्युदग्निस्तनितोदधिद्वीपदिक्कुमा- राणां षण्णामपि प्रत्येकं षट्सप्ततिर्भवनशतसहस्राणि । तत्र दक्षिणेन्द्राणां हरिसिंहाग्निशिख- सुघोषजलकान्तपूर्णामितगतीनां प्रत्येकं चत्वारिंशद्भवनशतसहस्राणि । हरिकान्ताग्निमाणव- महाघोषजलप्रभवशिष्टामितवाहनानाम् उत्तराधिपतीनां प्रत्येकं षट्त्रिंशद्भवनशतसहस्राणि । १०वातकुमाराणां षण्णवतिर्भवनशतसहस्राणि । तत्र वैलम्बस्य दक्षिणेन्द्रस्य पञ्चाशद्भवनशतस- हस्राणि । उत्तराधिपतेः प्रभञ्जनस्य षट्चत्वारिंशद्भवनशतसहस्राणि । सर्वेषामेषां धरणेन्द्र- वन्नेयम् । तान्येतानि भवनानि समुदितानि सप्तकोट्यो द्विसप्ततिश्च शतसहस्राणि । द्वितीयनिकायस्य सामान्यविशेषसंज्ञावधारणार्थमाह- व्यन्तराः किन्नरकिम्पुरुषमहोरगगन्धर्वयक्षराक्षसभूतपिशाचाः ॥ ११ ॥ १५विविधदेशान्तरनिवासित्वाद् व्यन्तराः । १ । विविधदेशान्तराणि येषां निवासास्ते व्यन्तरा इत्यन्वर्थाः । सामान्यसंज्ञेयमष्टानामपि विकल्पानाम् । किन्नरादयस्तद्विकल्पाः । २ । तेषां व्यन्तराणामष्टौ विकल्पाः किन्नरादयो द्रष्टव्याः । नामकर्मोदयविशेषतस्तद्विशेषसंज्ञाः । ३ । देवगतिनाम्नो मूलस्य उत्तरोत्तरप्रकृतिभेदस्यो- दयाद्विशेषसंज्ञा भवन्ति । किन्नरनामकर्मोदयात् किन्नराः, किम्पुरुषनामकर्मोदयात् किम्पुरुषाः २०इत्यादि । क्रियानिमित्ता एवेति चेत्; न; उक्तत्वात् । ४ । स्यादेतत् — क्रियानिमित्ता एवैताः संज्ञाः, किन्नरान् कामयन्त इति किन्नराः, किम्पुरुषान् कामयन्त इति किम्पुरुषाः, पिशिताशनात् पिशाचा इत्यादि; तन्न; किं कारणम् ? उक्तत्वात् । उक्तमेतत् — अवर्णवाद एष देवानामु- परीति । कथम् ? न हि ते शुचिवैक्रियिकदेहा अशुच्यौदारिकशरीरान् नरान् कामयन्ते, २५नापि पिशितमश्नन्ति । मांसमदिरादिषु दृष्टा लोके प्रवृत्तिरिति चेत्; न; क्रीडासुख- निमित्तत्वात्, मानसाहाराहि ते । क्व पुनस्तेषामावासाः इति ? अत्रोच्यते — अस्माज्जम्बूद्वीपात्तिर्यगपागसंख्येयान् द्वीप- समुद्रान् अतीत्य औपरिष्टे खरपृथिवीभागे किन्नरस्य किन्नरेन्द्रस्य असंख्येयानि नगरशत- सहस्राणि वर्ण्यन्ते । तस्य चत्वारि सामानिकसहस्राणि, तिस्रः परिषदः, सप्तानीकानि, ३०चतस्रोऽग्रमहिष्यः, षोडशात्मरक्षसहस्राणि । उदीच्यां दिशि पूर्ववदेव किन्नरेन्द्रः किम्पुरुषस्ता- दृग्विभवपरिवारः । एवं शेषाणां षण्णां दक्षिणेन्द्राणां सत्पुरुषातिकायगीतिरतिपूर्णभद्रस्वरूप- कालाख्यानां दक्षिणे भागे आवासाः । तथा महापुरुषमहाकायगीतयशोमाणिभद्राऽप्रतिरूप- महाकालानां तु उत्तराधिपतीनाम् उत्तरभागे आवासास्तावन्त एव वेदितव्याः । राक्षसेन्द्रस्य २१८ भीमस्य दक्षिणस्यां दिशि पङ्कबहुलभागेऽसंख्येयानि नगरशतसहस्राणि आख्यायन्ते । उत्तरस्यां दिशि महाभीमस्य राक्षसेन्द्रस्य पङ्कबहुलभागेऽसंख्येयानि नगरशतसहस्राणि वर्ण्यन्ते । षोड- शानामपि एषां व्यन्तरेन्द्राणां सामानिकादिपरिवारास्तुल्याः । भूमितलेऽपि द्वीपाद्रिसमुद्र- देशग्रामनगरत्रिकचतुष्कचत्वरगृहाङ्गणरथ्याजलाशयोद्यानदेवकुलादीनि असंख्येयानि आवास- ०५शतसहस्राणि तेषामाख्यायन्ते । तृतीयस्य निकायस्य सामान्यविशेषसंज्ञासंकीर्तनार्थमाह- ज्योतिष्काः सूर्याचन्द्रमसौ ग्रहनक्षत्रप्रकीर्णकतारकाश्च ॥ १२ ॥ द्योतनस्वभावत्वाज्ज्योतिष्काः । १ । द्योतनं प्रकाशनं तत्स्वभावत्वादेषां पञ्चानामपि विकल्पानां ज्योतिष्का इतीयमन्वर्था सामान्यसंज्ञा । काऽस्याः सिद्धिः ? १०ज्योतिःशब्दात्स्वार्थे के निष्पत्तिः । २ । ज्योतिःशब्दात् स्वार्थे के सति ज्योतिष्का इति निष्पद्यते । कथं स्वार्थे कः ? यावादिषु पाठात् । प्रकृतिलिङ्गानुवृत्तिप्रसङ्ग इति चेत्; न; अतिवृत्तिदर्शनात् । ३ । स्यान्मतम् — यदि स्वा- र्थिकोऽयं कः, ज्योतिःशब्दस्य नपुंसकलिङ्गत्वात् कान्तस्यापि नपुंसकलिङ्गता प्राप्नोतीति ? तन्न; किं कारणम् ? अतिवृत्तिदर्शनात् । प्रकृतिलिङ्गातिवृत्तिरपि दृश्यते — यथा कुटीरः १५शमीरः शुण्डार इति । तद्विशेषाः सूर्यादयः । ४ । तेषां ज्योतिष्काणां सूर्यादयः पञ्च विकल्पा द्रष्टव्याः । पूर्ववत्तन्निर्वृत्तिः । ५ । तेषां संज्ञाविशेषाणां पूर्ववन्निर्वृत्तिर्वेदितव्या — देवगतिनामकर्म- विशेषोदयादिति । सूर्याचन्द्रमसावित्यानङ् देवताद्वन्द्वे । ६ । सूर्यश्च चन्द्रमाश्च द्वन्द्वे कृते पूर्वपदस्य *“देवता- २०द्वन्द्वे”[जैनेन्द्रº ४ । ३ । १३९] इत्यानङ् भवति । सर्वत्र प्रसङ्ग इति चेत्; न; पुनर्द्वन्द्वग्रहणादिष्टे वृत्तिः । ७ । स्यादेतत् — यदि *“देवताद्वन्द्वे” [जैनेन्द्रº ४ । ३ । १३९] इत्यानङ् भवति, इहापि प्राप्नोति ग्रहनक्षत्रप्रकीर्णकताराः किन्न- रकिम्पुरुषादयः असुरनागादय इति; तन्न; किं कारणम् ? *“आनङ् द्वन्द्वे”[जैनेन्द्रº ४ । ३ । १३८] इत्यतः द्वन्द्व इति वर्तमाने पुनर्द्वन्द्वग्रहणात् इष्टे द्वन्द्वे वृत्तिर्जायते । २५पृथग्ग्रहणं प्राधान्यख्यापनार्थम् । ८ । सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहादिभ्यः पृथक् ग्रहणं क्रियते प्राधान्य- ख्यापनार्थम् । ज्योतिष्केषु हि सर्वेषु सूर्याणां चन्द्रमसां च प्राधान्यम् । किं कृतं पुनस्तत् ? प्रभावादिकृतम् । सूर्यस्यादौ ग्रहणम् अल्पाच्तरत्वात् अभ्यर्हितत्वाच्च । ९ । सूर्यशब्द आदौ प्रयुज्यते । कुतः ? अल्पाच्तरत्वात् अभ्यर्हितत्वाच्च । सर्वाभिभवसमर्थत्वाद्धि अभ्यर्हितः सूर्यः । ३०ग्रहादिषु च । १० । किम् ? ‘अल्पाच्तरत्वात् अभ्यर्हितत्वाच्च पूर्वनिपातः’ इति वाक्यशेषः । ग्रहशब्दस्तावत् अल्पाच्तरोऽभ्यर्हितश्च तारकाशब्दात्, नक्षत्रशब्दोऽभ्यर्हितः । २१९ क्व पुनस्तेषां निवास इति ? अत्रोच्यते — अस्मात् समात् भूमिभागादूर्ध्वं सप्त योजनशतानि नवत्युत्तराणि उत्पत्य सर्वज्योतिषाम् अधोभाविन्यस्तारकाश्चरन्ति । ततो दशयोजनान्युत्पत्य सूर्याश्चरन्ति । ततोऽशीतिर्योजनान्युत्पत्य चन्द्रमसो भ्रमन्ति । तत- स्त्रीणि योजनान्युत्पत्य नक्षत्राणि । ततस्त्रीणि योजनानि उत्पत्य बुधाः । ततस्त्रीणि ०५योजनानि उत्पत्य शुक्राः । ततस्त्रीणि योजनान्युत्पत्य बृहस्पतयः । ततश्चत्वारि योजना- न्युत्पत्य अङ्गारकाः । ततश्चत्वारि योजनान्युत्क्रम्य शनैश्चराश्चरन्ति । स एष ज्योतिर्गणगोचरो नभोऽवकाशः दशाधिकयोजनशतबहुलः तिर्यगसंख्यातद्वीपसमुद्रप्रमाणो घनोदधिपर्यन्तः । उक्तं च- *“णवदुत्तरसत्तसया दससीदिच्चदुतिगं च दुगचदुक्कं । १०तारारविससिरिक्खा बुधभग्गवगुरुअंगिरारसणी ॥ ” तत्राभिजित् सर्वाभ्यन्तरचारी, मूलः सर्वबहिश्चारी, भरण्यः सर्वाधश्चारिण्यः, स्वातिः सर्वोपरिचारी । तप्ततपनीयसमप्रभाणि लोहिताक्षमणिमयानि अष्टचत्वारिंशद्योजनैकषष्टि- भागविष्कम्भायामानि तत्त्रिगुणाधिकपरिधीनि चतुर्विंशतियोजनैकषष्टिभागबाहुल्यानि अर्ध- गोलकाकृतीनि षोडशभिर्देवसहस्रैरूढानि सूर्यविमानानि । प्रत्येकं पूर्वदक्षिणोत्तरापरान् १५भागान् क्रमेण सिंहकुञ्जरवृषभतुरगरूपाणि विकृत्य चत्वारि चत्वारि देवसहस्राणि वहन्ति । एषामुपरि सूर्याख्या देवाः । तेषां प्रत्येकं चतस्रोऽग्रमहिष्यः — सूर्यप्रभा सुसीमा अर्चिमालिनी प्रभङ्करा चेति, प्रत्येकं देवीरूपचतुःसहस्रविकरणसमर्थाः । ताभिः सह दिव्यं सुखमनु- भवन्तोऽसंख्येयशतसहस्राधिपतयः सूर्याः परिभ्रमन्ति । विमलमृणालवर्णान्यङ्कमयानि चन्द्रविमानानि । षट्पञ्चाशद्योजनैकषष्टिभागविष्कम्भायामानि अष्टाविंशतियोजनैक- २०षष्टिभागबाहुल्यानि, प्रत्येकं षोडशभिर्देवसहस्रैः पूर्वादिषु दिक्षु क्रमेण सिंहकुञ्जराश्ववृषभ- रूपविकारिभिरूढानि । तेषामुपरि चन्द्राख्या देवाः । तेषां प्रत्येकं चतस्रोऽग्रमहिष्यः — चन्द्र- प्रभा सुसीमा अर्चिमालिनी प्रभङ्करा चेति, प्रत्येकं चतुर्देवीरूपसहस्रविकरणपटवः । ताभिः सह सुखमुपभुञ्जानाश्चन्द्रमसोऽसंख्येयविमानशतसहस्राधिपतयो विहरन्ति । अञ्जन- समप्रभाणि अरिष्टमणिमयानि राहुविमानान्येकयोजनायामविष्कम्भाण्यर्धतृतीयधनुःशतबाह- २५ल्यानि । नवमल्लिकाप्रभाणि रजतपरिणामानि शुक्रविमानानि गव्यूतायामविष्कम्भाणि । जात्यमुक्ताद्युतीनि अङ्कमणिमयानि बृहस्पतिविमानानि देशोनगव्यूतायामविष्कम्भाणि । कनकमयान्यर्जुनवर्णानि बुधविमानानि । तपनीयमयानि तप्ततपनीयाभानि शनैश्चरविमा- नानि । लोहिताक्षमयानि तप्तकनकप्रभाण्यङ्गारकविमानानि । बुधादिविमानान्यर्धगव्यू- तायामविष्कम्भाणि । शुक्रादिविमानानि राहुविमानतुल्यबाहल्यानि । राह्वादिविमानानि ३०प्रत्येकं चतुर्भिः देवसहस्रैरुह्यन्ते । नक्षत्रविमानानां प्रत्येकं चत्वारि देवसहस्राणि वाहकानि । तारकाविमानानां प्रत्येकं द्वे देवसहस्रे वाहके । राह्वाद्याभियोग्यानां रूपविकाराश्चन्द्र- वन्नेयाः । नक्षत्रविमानानाम् उत्कृष्टो विष्कम्भः क्रोशः । तारकाविमानानां वैपुल्यं जघन्यं क्रोशचतुर्भागः । मध्यमं साधिकः क्रोशचतुर्भागः । उत्कृष्टम् अर्धगव्यूतम् । ज्योतिष्क- विमानानां सर्वजघन्यवैपुल्यं पञ्चधनुःशतानि । ज्योतिषामिन्द्राः सूर्याचन्द्रमसः, ते ३५चाऽसंख्याताः । २२० ज्योतिष्काणां गतिविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- मेरुप्रदक्षिणा नित्यगतयो नृलोके ॥ १३ ॥ मेरुप्रदक्षिणवचनं गत्यन्तरनिवृत्त्यर्थम् । १ । मेरोः प्रदक्षिणा मेरुप्रदक्षिणा इत्यु- च्यन्ते । किमर्थम् ? गत्यन्तरनिवृत्त्यर्थं विपरीता गतिर्माभूत् । ०५गतेः क्षणे क्षणेऽन्यत्वात् नित्यत्वाभाव इति चेत्; न; आभीक्ष्ण्यस्य विवक्षितत्वात् । २ । अयं नित्यशब्दः कूटस्थेष्वविचलेषु भावेषु वर्तते, गतिश्च क्षणे क्षणेऽन्या, ततोऽस्या नित्येति विशेषणं नोपपद्यत इति चेत्; न; किं कारणम् ? आभीक्ष्ण्यस्य विवक्षितत्वात् । यथा नित्यप्रह- सितो नित्यप्रजल्पित इति आभीक्ष्ण्यं गम्यत इति, एवमिहापि नित्यगतयः अनुपरतगतय इत्यर्थः । अनेकान्ताच्च । ३ । यथा सर्वभावेषु द्रव्यार्थादेशात् स्यान्नित्यत्वं पर्यायार्थादेशात् स्याद- १०नित्यत्वं तथा गतावपीति नित्यत्वमविरुद्धमविच्छेदात् । नृलोकग्रहणं विषयार्थम् । ४ । ये अर्धतृतीयेषु द्वीपेषु द्वयोश्च समुद्रयोर्ज्योतिष्कास्ते मेरु- प्रदिक्षणा नित्यगतयो नान्ये इति विषयावधारणार्थं नृलोकग्रहणं क्रियते । गतिकारणाभावादयुक्तिरिति चेत्; न; गतिरताभियोग्यदेववहनात् । ५ । स्यान्मतम्- इह लोके भावानां गतिः कारणवती दृष्टा, न च ज्योतिष्कविमानानां गतेः कारणमस्ति ततस्त- १५दयुक्तिरिति; तन्न; किं कारणम् ? गतिरताभियोग्यदेववहनात् । गतिरता हि आभियोग्य- देवा वहन्तीत्युक्तं पुरस्तात् । कर्मफलविचित्रभावाच्च । ६ । कर्मणां हि फलं वैचित्र्येण पच्यते ततस्तेषां गतिपरिणति- मुखेनैव कर्मफलमवबोद्धव्यम् । एकादशभिः योजनशतैरेकविंशैर्मेरुमप्राप्य ज्योतिष्काः प्रद- क्षिणाश्चरन्ति । २०तत्र जम्बूद्वीपे द्वौ सूर्यौ, द्वौ चन्द्रमसौ, षट्पञ्चाशन्नक्षत्राणि, षट्सप्तत्यधिकं ग्रहशतम्, एकं कोटीकोटिशतसहस्रं त्रयस्त्रिंशत्कोटीकोटिसहस्राणि नवकोटीकोटिशतानि पञ्चाशच्च कोटीकोट्यस्तारकाणाम् । लवणोदे चत्वारः सूर्याः, चत्वारश्चन्द्राः, नक्षत्राणां शतम्, द्वादशम् ग्रहाणाम्, त्रीणि शतानि द्वापञ्चाशानि द्वे कोटीकोटिशतसहस्रे सप्तषष्टिकोटीकोटिसहस्राणि नव च कोटीकोटिशतानि तारकाणाम् । धातकीषण्डे द्वादश सूर्याः, द्वादश चन्द्राः, नक्षत्राणां २५त्रीणि शतानि षट्त्रिंशानि, ग्रहाणां सहस्रं षट्पञ्चाशम्, अष्टौ कोटीकोटिशतसहस्राणि सप्त- त्रिंशच्च कोटीकोटिशतानि तारकाणाम् । कालोदे द्वाचत्वारिंशदादित्याः, द्वाचत्वारिंशच्चन्द्राः, एकादश नक्षत्रशतानि षट्सप्तत्यधिकानि, षट्त्रिंशत् ग्रहशतानि षण्णवत्यधिकानि, अष्टा- विंशतिकोटीकोटिशतसहस्राणि द्वादशकोटीकोटिसहस्राणि नवकोटीकोटिशतानि पञ्चाशच्च कोटीकोट्यस्तारकाणाम् । पुष्करार्धे द्वासप्ततिः सूर्याः, द्वासप्ततिश्चन्द्राः, द्वे नक्षत्रसहस्रे षोडशे, ३०त्रिषष्टिः ग्रहशतानि षट्त्रिंशानि । अष्टचत्वारिंशत्कोटीकोटिशतसहस्राणि द्वाविंशतिः कोटी- कोटिसहस्राणि द्वे कोटीकोटिशते तारकाणाम् । बाह्ये पुष्करार्धे च ज्योतिषामियमेव संख्या । ततश्चतुर्गुणाः पुष्करवरोदे, ततः परा द्विगुणा द्विगुणा ज्योतिषां संख्या अवसेया । जघन्यं तारकान्तरं गव्यूतसप्तभागः, मध्यं पञ्चाशत् गव्यूतानिं, उत्कृष्टं योजन- सहस्रम् । जघन्यं सूर्यान्तरं चन्द्रान्तरं च नवनवतिः सहस्राणि योजनानां षट्शतानि चत्वा- २२१ रिंशदधिकानि । उत्कृष्टमेकं योजनशतसहस्रं षट्शतानि पष्ट्युत्तराणि । जम्बूद्वीपादिषु एकैकस्य चन्द्रमसः षट्षष्टिकोटीकोटिसहस्राणि नवकोटीकोटिशतानि पञ्चसप्ततिश्च कोटीकोट्यः तारकाणाम् । अष्टाशीतिर्महाग्रहाः, अष्टाविंशतिर्नक्षत्राणि परिवारः । सूर्यस्य चतुरशीतिमण्डलशतम् अशीतिः योजनशतं जम्बूद्वीपस्य अन्तरमवगाह्य प्रकाशयति । ०५तत्र पञ्चषष्टिरभ्यन्तरमण्डलानि लवणोदस्यान्तस्त्रीणि त्रिंशानि योजनशतान्यवगाह्य प्रकाशयति । तत्र मण्डलानि बाह्यान्येकान्नविंशतिशतम् । द्वियोजनमेकैकमण्डलान्तरम् । द्वे योजने अष्टचत्वारिंशद्योजनैकषष्टिभागाश्च एकैकमुदयान्तरम् । चतुश्चत्वारिंशद्योजनसहस्रैः अष्टाभिश्च शतैर्विंशैरप्राप्य मेरुं सर्वाभ्यन्तरमण्डले सूर्यः प्रकाशयति । तस्य विष्कम्भो नवनवतिः सहस्राणि षट्शतानि चत्वारिंशानि योजनानाम् । तदा अहनि मुहूर्ताः अष्टादश १०भवन्ति । पञ्चसहस्राणि द्वे शते एकपञ्चाशयोजनानां एकान्नत्रिंशद्योजनषष्टिभागाश्च मुहूर्त- गतिक्षेत्रम् । सर्वबाह्यमण्डले चरन् सूर्यः पञ्चचत्वारिंशत्सहस्रैः त्रिभिश्च शतैः त्रिशैर्योजनानां मेरुमप्राप्य भासयति । तस्य विष्कम्भः एकं शतसहस्रं षट् च शतानि षष्ट्यधिकानि योजनानाम् । तदा दिवसस्य द्वादश मुहूर्ताः । पञ्चसहस्राणि त्रीणि शतानि पञ्चोत्तराणि योजनानां पञ्चदशयोजनषष्टिभागाश्च मुहूर्तगतिक्षेत्रम् । तदा एकत्रिंशद्योजनसहस्रेषु अष्टासु च १५योजनशतेषु अर्धद्वात्रिंशेषु स्थितो दृश्यते । सर्वाभ्यन्तरमण्डले दर्शनविषयपरिमाणं प्रागुक्तम् । मध्ये हानिवृद्धिक्रमो यथागमं वेदितव्यः । चन्द्रमण्डलानि पञ्चदश, द्वीपावगाहः समुद्राव- गाहश्च सूर्यवद्वेदितव्यः । द्वीपाभ्यन्तरे पञ्च मण्डलानि । समुद्रमध्ये दश । सर्वबाह्याभ्यन्तर- मण्डलविष्कम्भविधिः, मेरुचन्द्रान्तरप्रमाणं च सूर्यवत् प्रत्येतव्यम् । पञ्चदशानां मण्डलाना- मन्तराणि चतुर्दश । तत्रैकैकस्य मण्डलान्तरस्य प्रमाणं पञ्चत्रिंशद्योजनानि योजनैकषष्टि- २०भागास्त्रिंशत् तद्भागस्य चत्वारः सप्तभागाः ३५-(३/६)(०/१)-(४/७) । सर्वाभ्यन्तरमण्डले पञ्चसहस्राणि त्रिसप्तत्यधिकानि योजनानां सप्तसप्ततिर्भागशतानि चतुश्चत्वारिंशानि मण्डलं त्रयोदशभि- र्भागसहस्रैः सप्तभिश्च भागशतैः पञ्चविंशैः छित्वा अवशिष्टानि चन्द्रः एकैकेन मुहूर्तेन गच्छति । सर्वबाह्यमण्डले पञ्चसहस्राणि शतं च पञ्चविंशं योजनानाम् एकान्नसप्ततिर्भाग- शतानि नवत्यधिकानि मण्डलं त्रयोदशभिः भागसहस्रैः सप्तभिश्च भागशतैः पञ्चविंशैः २५छित्वाऽवशिष्टानि चन्द्रः एकैकेन मुहूर्तेन गच्छति । दर्शनविषयपरिमाणं सूर्यवद्वेदितव्यम् । हानिवृद्धिविधानं च यथागममवसेयम् । पञ्चयोजनशतानि दशोत्तराणि सूर्याचन्द्रमसोश्चार- क्षेत्रविष्कम्भः । गतिमज्ज्योतिःसंबन्धेन व्यवहारकालप्रतिपत्त्यर्थमाह- तत्कृतः कालविभागः ॥ १४ ॥ ३०तदिति किमर्थम् ? गतिमज्ज्योतिःप्रतिनिर्देशार्थंतद्वचनम् । १ । गतिमतां ज्योतिषां प्रतिनिर्देशार्थंतदित्युच्यते । न हि केवलया गत्या नापि केवलैर्ज्योतिर्भिः कालः परिच्छिद्यते, अनुपलब्धेरपरिवर्तनाच्च । २२२ ज्योतिःपरिवर्तनलभ्यो हि कालपरिच्छेदः । २ । कालो द्विविधो व्यावहारिको मुख्यश्च । तत्र व्यावहारिकः कालविभागः तत्कृतः समयावलिकादिर्व्याख्यातः, क्रियाविशेषपरिच्छिन्नः अन्यस्यापरिच्छिन्नस्य परिच्छेदहेतुः । मुख्योऽन्यो वक्ष्यमाणलक्षणः । आह — न मुख्यः कालोऽस्ति सूर्यादिगतिव्यतिरिक्तो लिङ्गाभावात् । अपि च, कलानां ०५समूहः कालः, कलाश्च क्रियावयवाः । किञ्च, पञ्चास्तिकायोपदेशात् पञ्चैवास्तिकाया आगमे उपदिष्टा न षष्ठः, ततो न मुख्यः कालोऽस्ति; इत्यपरीक्षिताभिधानमेतत्; यत्ताव- दुक्तम् — लिङ्गाभावान्नास्ति मुख्यः काल इति; अत्रोच्यते- क्रियायां काल इति गौणव्यवहारदर्शनात् मुख्यसिद्धिः । ३ । योऽयमादित्यगमनादौ क्रियेति रूढेः काल इति व्यवहारः कालनिर्वर्तनापूर्वकः, मुख्यस्य कालस्यास्तित्वं गमयति । १०नहि मुख्ये गव्यसति वाहीके गौणे गोशब्दस्य व्यवहारो युज्यते । अत एव न कलासमूह एव कालः । ४ । अत एव । कुत एव ? मुख्यस्य कालस्यास्तित्वा- देव, कलानां समूह एव काल इति व्यपदेशो नोपपद्यते । कल्यते क्षिप्यते प्रेर्यते येन क्रिया- वद्द्रव्यं स कालः, तस्य विस्तरेण निर्णय उत्तरत्र वक्ष्यते । प्रदेशप्रचयाभावादस्तिकायेष्वनुपदेशः । ५ । प्रदेशप्रचयो हि कायः स एषामस्ति ते १५अस्तिकाया इति जीवादयः पञ्चैव उपदिष्टाः । कालस्य त्वेकप्रदेशत्वादस्तिकायत्वाभावः । यदि हि अस्तित्वमेव अस्य न स्यात् षट्द्रव्योपदेशो न युक्तः स्यात् । कालस्य हि द्रव्यत्व- मस्त्यागमे । परलक्षणाभावः स्वलक्षणोपदेशसद्भावात् । इतरत्र ज्योतिषामवस्थाप्रतिपादनार्थमाह- बहिरवस्थिताः ॥ १५ ॥ २०बहिरित्युच्यते । कुतो बहिः ? नृलोकात् । कथमवगम्यते ? अर्थवशाद्विभक्तिपरिणाम इति । नृलोके नित्यगतिवचनादन्यत्रावस्थानसिद्धिरिति चेत्; न; उभयासिद्धेः । १ । स्यान्मतम्- ‘नृलोके नित्यगतयः’ इति वचनात् अन्यत्र अवस्थानं ज्योतिषां सिद्धम्, अतो बहिरवस्थिता इति वचनमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? उभयासिद्धेः । नृलोकादन्यत्र बहिर्ज्योतिषाम- स्तित्वमवस्थानं चाऽप्रसिद्धं अतस्तदुभयसिद्ध्यर्थं ‘बहिरवस्थिताः’ इत्युच्यते । असति हि २५वचने, नृलोके एव सन्ति नित्यगतयश्च इत्यवगम्येत । तुरीयस्य निकायस्य सामान्यसंज्ञाकीर्तनार्थमाह — वैमानिकाः ॥ १६ ॥ वैमानिकग्रहणमधिकारार्थम् । १ । इत ऊर्ध्वं ये वक्ष्यन्ते तेषु वैमानिकसंप्रत्ययः कथं स्यात् इत्यधिकारः क्रियते । विशेषेण आत्मस्थान् सुकृतिनो मानयन्तीति विमानानि, विमा- ३०नेषु भवा वैमानिकाः । तानि विमानानि त्रिविधानि — इन्द्रक-श्रेणि-पुष्पप्रकीर्णकभेदेन । तत्रेन्द्र- कविमानानि इन्द्रवन्मध्येऽवस्थितानि । तेषां चतसृषु दिक्षु आकाशप्रदेशश्रेणिवदवस्थानात् श्रेणिविमानानि । विदिक्षु प्रकीर्णपुष्पवत् अवस्थानात् पुष्पप्रकीर्णकानि । तेषां वैमानिकानां भेदावबोधनार्थमाह- २२३ कल्पोपपन्नाः कल्पातीताश्च ॥ १७ ॥ कल्पेषूपपन्नाः कल्पोपपन्नाः, कल्पानतीताः कल्पातीताः । ग्रैवेयकादिषु नवादिकल्पनासंभवात् कल्पत्वप्रसङ्ग इति चेत्; न; उक्तत्वात् । १ । ०५स्यान्मतम् — नवग्रैवेयका नवानुदिशाः पञ्चानुत्तराः इति च कल्पनासंभवात् तेषामपि कल्पत्वप्रसङ्ग इति; तन्न; किं कारणम् ? उक्तत्वात् । उक्तमेतत् — इन्द्रादिदशतयकल्पना- सद्भावात् कल्पा इति । नवग्रैवेयकादिषु इन्द्रादिकल्पना नास्ति तेषामहमिन्द्रत्वात् । तेषामवस्थानविशेषनिर्ज्ञानार्थमाह- उपर्युपरि ॥ १८ ॥ १०उपर्युपरिवचनमतिर्यगसमस्थितिप्रतिपत्त्यर्थम् । १ । न ज्योतिष्कवत्तिर्यगवस्थिता नापि व्यन्तरवदसमस्थितय इति प्रतिपत्त्यर्थमुपर्युपरीत्युच्यते । कथमत्र द्वित्वम् ? *“सामीप्येऽधोऽध्यु- परि”[जैनेन्द्रº ५ । ३ । ५] इति । ननु च, नात्र सामीप्यमस्ति असंख्येययोजनान्तरत्वात्तेषाम्; नैष दोषः; तुल्यजातीयेनाऽव्यवधानं सामीप्यम् । न च तेषां तुल्यजातीयं व्यवधायकं विवक्षि- तम् । इदं विचार्यते — किमत्राधेयत्वेन कल्प्यमाना देवाः, उत विमानानि, आहोस्वित् कल्पा १५इति, किं वा कामचारः ? देवा इति चेत्; न; अनिष्टत्वात् । २ । यदि देवा उपर्युपरीत्यनेनाभिसंबध्यन्ते; तन्न; किं कारणम् ? अनिष्टत्वात् । देवानां हि उपर्युपरि अवस्थानमनिष्टम् । विमानानि इति चेत्; न; श्रेणिप्रकीर्णकानां तिर्यगवस्थानात् । ३ । अथ विमानान्युप- र्युपरीति कल्प्यन्ते; तदपि नोपपद्यते; श्रेणिप्रकीर्णकानां तिर्यगवस्थानात् । श्रेणिविमानानि २०पुष्पप्रकीर्णकविमानानि च प्रतीन्द्रकं तिर्यगवस्थितानि इति इहेष्यन्ते । कल्पा इति चेददोषः । ४ । यदि कल्पाः; न दोषो भवति । ‘यथा न दोषः तथास्तु’ कल्पा हि उपर्युपरिस्थिता इति । उपसर्जनत्वादनभिसंबन्ध इति चेत्; न; दृष्टत्वात् । ५ । स्यादेतत् — कल्पोपपन्ना इत्यत्र कल्पग्रहणमुपसर्जनं तेनात्र संबन्धो नोपपद्यते इति; तन्न; किं कारणम् ? दृष्टत्वात् । दृष्टो २५हि उपसर्जनीभूतस्यापि अर्थस्य बुद्ध्याऽपेक्षितस्य विशेषणेनाभिसंबन्धः । ‘राजपुरुषोऽयम् । कस्य ? राज्ञः’ इति, एवमिहापि प्रत्यासत्तेः बुद्ध्या उपसर्जनमपि कल्पग्रहणमभिसंबध्यते उपर्यु- परि कल्पा इति । अथ कल्पातीतेषु किमभिसंबध्यते ? विमानानि । यद्येवं कियत्सु कल्पविमानेषु ते देवा भवन्ति इत्यत आह- ३०सौधर्मैशानसानत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्ठशुक्रमहाशुक्र- शतारसहस्रारेष्वानतप्राणतयोरारणाऽच्युतयोर्नवसु ग्रैवेयकेषु विजय- वैजयन्तजयन्ताऽपराजितेषु सर्वार्थसिद्धौ च ॥ १९ ॥ कथमेषां सौधर्मादीनां कल्पाभिधानम् ? २२४ चातुरर्थिकेनाऽणा स्वभावतो वा कल्पाभिधानम् । १ । चातुरर्थिकेन अणा स्वभावतो वा कल्पस्याभिधानं भवति । अथ कथमिन्द्राभिधानम् ? स्वभावतः साहचर्याद्वा इन्द्राभिधानम् । २ । स्वभावतो वा साहचर्याद्वा इन्द्राभिधानं द्रष्ट- व्यम् । तत्कथमिति चेत् ? उच्यते — सुधर्मा नाम सभा, सा अस्मिन्नस्तीत्यण् सौधर्मः कल्पः, ०५“तदस्मिन्”[जैनेन्द्रº ३ । २ । ५८] इत्यण् तत्कल्पसाहचर्यादिन्द्रोऽपि सौधर्मः । ईशानो नाम इन्द्रः स्वभावतः, ईशानस्य निवासः कल्पः ऐशानः, *“तस्य निवासः”[जैनेन्द्रº ३ । २ । ६०] इत्यण्, तत्साहचर्यादिन्द्रोऽपि ऐशानः । सनत्कुमारो नाम इन्द्रः स्वभावतः, तस्य निवासः कल्पः सानत्कुमारः, तत्साहचर्यादिन्द्रोऽपि सानत्कुमारः । महेन्द्रो नाम इन्द्रः स्वभावतः, तस्य निवासः कल्पः माहेन्द्रः, तत्साहचर्यात् इन्द्रोऽपि माहेन्द्रः । ब्रह्मा इन्द्रः तस्य लोको ब्रह्मलोकः १०कल्पः, एवं ब्रह्मोत्तरश्च । ब्रह्मणः इन्द्रस्य निवासः ब्राह्म इति कल्पाभिधानं भवति, तत्साह- चर्याद् ब्राह्म इतीन्द्रस्याऽभिधानम् । लान्तवस्य इन्द्रस्य निवासः लान्तवः कल्पः, तत्साहचर्याद्वा इन्द्रोऽपि लान्तवः । शुक्रस्य इन्द्रस्य निवासः शौक्रः कल्पः, तत्साहचर्यात् इन्द्रोऽपि शौक्रः । अथवा शुक्रः कल्पः, तत्साहचर्यात् इन्द्रोऽपि शुक्रः । शतारस्येन्द्रस्य निवासः शातार इति कल्पः, तत्साहचर्यादिन्द्रोऽपि शातारः, । अथवा शतारः कल्पः तत्साहचर्यात् इन्द्रोऽपि शतारः । १५सहस्रारस्याप्येवम् । आनतस्येन्द्रस्य निवासः आनतः कल्पः, तत्साहचर्यात् इन्द्रोऽपि आनतः । अथवा आनतः कल्पः, तत्साहचर्यात् इन्द्रोऽप्यानतः । प्राणतस्य इन्द्रस्य निवासः प्राणतः कल्पः तत्साहचर्यात् इन्द्रोऽपि प्राणतः । अथवा प्राणतः कल्पः तत्सहचरित इन्द्रोऽपि प्राणतः । आर- णस्य इन्द्रस्य निवासः आरणः कल्पः, तत्साहचर्यात् इन्द्रोऽप्यारणः । अथवा आरणः कल्पः, तत्सहचरित इन्द्रोऽप्यारणः । अच्युतस्येन्द्रस्य निवासः आच्युतः कल्पः, तत्साहचर्यात् इन्द्रोऽप्या- २०च्युतः । अथवा अच्युतः कल्पः, तत्सहचरित इन्द्रोऽप्यच्युतः । लोकपुरुषस्य ग्रीवास्थानीयत्वात् ग्रीवाः, ग्रीवासु भवानि ग्रैवेयकाणि विमानानि, तत्साहचर्यात् इन्द्रा अपि ग्रैवेयकाः । विजया- दयोऽन्वर्थसंज्ञाः अभ्युदयविघ्नहेतुविजयात् । सर्वार्थानां सिद्धेश्च, विजयादीनि विमानानि, तत्साहचर्यात् इन्द्रा अपि विजयादिनामानः । अथ किमर्थं सर्वार्थसिद्धस्य पृथग्ग्रहणं न तैः सह द्वन्द्वः कर्तव्यः ? २५सर्वार्थसिद्धस्य पृथग्ग्रहणं स्थित्यादिविशेषप्रतिपत्त्यर्थम् । ३ । विजयादिषु चतुर्षु जघन्या स्थितिर्द्वात्रिंशत्सागरोपमाः साधिकाः; उत्कृष्टा त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाः । सर्वार्थसिद्धेजघन्यो- त्कृष्टा च त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमा । यः प्रभावः सर्वार्थसिद्धैकदेवस्य नासौ सर्वविजयादिदेवा- नाम् इत्येवमादिविशेषप्रतिपत्त्यर्थं विजयादिभ्यः सर्वार्थसिद्धस्य पृथग्ग्रहणं क्रियते । ग्रैवेयकादीनां पृथग्ग्रहणं कल्पातीतत्वनिर्ज्ञापनार्थम् । ४ । सौघर्मादयः अच्युतान्ता द्वादश ३०कल्पाः, ततोऽन्ये कल्पातीता इत्येतस्य निर्ज्ञापनार्थं ग्रैवेयकादीनां पृथक् ग्रहणं क्रियते । नवशब्दस्य वृत्त्यकरणं अनुदिशसूचनार्थम् । ५ । नवशब्दस्य ग्रैवेयकशब्देन वृत्तिः कर्तव्या नवग्रैवेयकेष्विति, तदकरणम् अन्यान्यपि नव सन्ति इत्येतस्य सूचनार्थम्, तेन अनुदिशसंग्रहः २२५ कृतो भवति । इतरथा हि लघ्वर्था वृत्तिः क्रियेत । किमिदमनुदिशमिति ? प्रतिदिशमित्यर्थः । दिक्शब्दस्य शरत्प्रभृतिषु पाठात् डः (टः) अनुदिशं विमानानि अनुदिशविमानानि । आकारान्तो वा दिशाशब्दो दिक्पर्यायवाची इति तेनानोर्वृत्तिः । उपर्युपरीत्यनेन द्वयोर्द्वयोरभिसंबन्धः । ६ । आगमाऽपेक्षया व्यवस्था भवति इति उपर्यु- ०५परीत्यनेन द्वयोर्द्वयोरभिसंबन्धो वेदितव्यः । प्रथमौ सौधर्मैशानकल्पौ, तयोरुपरि सानत्कुमार- माहेन्द्रौ । तयोरुपरि ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरौ । तयोरुपरि लान्तवकापिष्ठौ । तयोरुपरि शुक्रमहा- शुक्रौ । तयोरुपरि शतारसहस्रारौ । तयोरुपरि आनतप्राणतौ । तयोरुपरि आरणाऽच्युतौ । प्रत्येकमिन्द्रसंबन्धो मध्ये प्रतिद्वयम् । ७ । प्रत्येकमिन्द्रसंबन्धो वेदितव्यः, मध्ये प्रति- द्वयम् । सौधर्मैशानकल्पयोर्द्वाविन्द्रौ । सानत्कुमारमाहेन्द्रयोर्द्वौ । ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरयोरेकः १०ब्रह्मा नाम । लान्तवकापिष्ठयोरेको लान्तवाऽऽख्यः । शुक्रमहाशुक्रयोरेकः शुक्रसंज्ञः । शतारसहस्रारयोरेकः शतारनामा । आनतप्राणतयोर्द्वौ । आरणाऽच्युतयोर्द्वौ । तथा चोत्तरयोः पृथग्वचनमर्थवत् । ८ । एवं कृत्वा उत्तरयोः पृथग्वचनमर्थवत् भवति- आनतप्राणतयोरारणाऽच्युतयोरिति । इतरथा हि लघ्वर्थ एक एव द्वन्द्वः क्रियेत । तद्यथा- अस्माद् भूमितलान्नवनवतिर्योजनसहस्राणि चत्वारिंशच्च योजनान्युत्पत्य सौधर्मैशानकल्पौ १५भवतः । तयोरेकत्रिंशद् विमानप्रस्ताराः — ऋतु-चन्द्र-विमल-वल्गु-वीर-अरुण-नन्दन-नलिन- लोहित-काञ्चन-वञ्चन्-मारुत-ऋद्धीश-वैडूर्य-रुचक-रुचिर-अङ्क-स्फटिक-तपनीय-मेघ-हारिद्र- पद्म-लोहिताक्ष-वज्र-नन्द्यावर्त-प्रभङ्कर-पिष्टक-गज-मस्तक-चित्रप्रभासंज्ञाः । मन्दरचूलि- काया उपरि ऋतुविमानम्, तयोरन्तरं वालाग्रमात्रम् । ऋतुविमानाच्चतसृषु दिक्षु चतस्रो विमानश्रेण्यो निर्गताः, प्रत्येकं द्विषष्टिविमानसंख्याः । विदिक्षु पुष्पप्रकीर्णकविमानानि । २०एवम् एकैकश्रेणीविमानहानिराप्रभाविमानाद्वेदितव्या । एकैकप्रस्तारान्तरमसंख्येयानि योजनशतसहस्राणि । तत्र प्रभासंज्ञादिन्द्रकविमानाद् दक्षिणस्यां दिशि श्रेण्यां द्वात्रिंशद्विमान- संख्यायामष्टादशं श्रेणीविमानं तत्कल्पविमानम् । तस्य स्वस्तिक — वर्धमान-विश्रुताख्यास्त्रयः प्राकाराः । तत्र बाह्यप्राकारान्तरनिवासीनि अनीकानि पारिषदाश्च । मध्यप्राकारान्तर- निवासिनस्त्रिदशसचिवाः, अभ्यन्तरप्राकारनिवासी देवराजः शक्रः सौधर्म इति चोच्यते । २५तस्य विमानस्य चतसृषु दिक्षु चत्वारि नगराणि — काञ्चन-अशोकमन्दिर-मसार-गल्वसंज्ञानि । तस्य द्वात्रिंशद्विमानशतसहस्राणि, त्रयस्त्रिंशत् त्रायस्त्रिंशाः, चतुरशीतिरात्मरक्षसहस्राणि, तिस्रः परिषदः, सप्तानीकानि, चतुरशीतिः सामानिकसहस्राणि, चत्वारो लोकपालाः, पद्मा शिवा सुजाता सुलसा अञ्जुका कालिन्दी श्यामा भानुरित्येता अष्टावग्रमहिष्यः । अन्यानि चत्वारिंशद्वल्लभिकानां देवीनां सहस्राणि । सर्वाश्चैता अग्रमहिष्यो वल्लभिकाश्च प्रत्येकं ३०पञ्चपल्योपमस्थितिकाः षोडशदेवीसहस्रपरिवृताः । एकैका चाऽग्रमहिषी वल्लभिका च षोडशदेवीरूपसहस्रविकरणसमर्था । तत्र शक्रस्याभ्यन्तरपरिषत् समिता नाम, द्वादश- २२६ सहस्राणि देवानां पञ्चपल्योपमायुषाम् । चन्द्रा नाम मध्यपरिषत् चतुर्दशसहस्राणि देवानां चतुःपल्योपमायुषाम् । जातुर्नाम बाह्यपरिषत् षोडशसहस्राणि देवानां त्रिपल्योपमायुषाम् । आभ्यन्तरपरिषदि देवानामेकैकस्य देवस्य देव्यः सप्तशतसंख्याः अर्धतृतीयपल्योपमस्थितयः । मध्यमपरिषदि देवानामेकैकस्य देवस्य देव्यः षट्शतसंख्याः द्विपल्योपमस्थितयः । बाह्य- ०५परिषदि देवानामेकैकस्य देवस्य देव्यः पञ्चशतसंख्याः अध्यर्धपल्योपमस्थितयः, तावद्देवी- रूपविकरणसमर्थाः । अष्टानामपि अग्रमहिषीणामभ्यन्तरपरिषत् सप्तदेवीशतानि । मध्यम- परिषत् षड्देवीशतानि । बाह्यपरिषत् पञ्चदेवीशतानि । एतासु तिसृषु अपि परिषत्सु देव्यः अर्धतृतीयपल्योपमस्थितयः । पदात्यश्वगजवृषभरथनर्तकीगन्धर्वाख्यानि सप्तानी- कानि पल्योपमस्थितीनि । अनीकमहत्तराश्च पल्योपमायुषः । तत्र वायुर्नाम पदात्यनीक- १०महत्तरः सप्तभिः कक्षाभिः परिवृतः । प्रथमा कक्षा चतुरशीतिः पदातिशतसहस्राणि । द्वितीया तद्द्विगुणा । एवं द्विगुणा द्विगुणा पदातिसंख्या आसप्तम्याः । हरिरश्वानीक- महत्तरः । ऐरावतो गजानीकमहत्तरः । दामयष्टिर्वृषभानीकमहत्तरः । मातली रथानीक- महत्तरः । नीलाञ्जना नर्तकीगणमहत्तरिका । अरिष्टयशस्को नाम गन्धर्वानीकमहत्तरः । एषां षण्णामप्यनीकानां संख्या पदातिसंख्यया तुल्या, सैषा विक्रियाकृता । प्राकृती तु १५एकैकस्यानीकस्य षट्छतसंख्या । तेषां प्राकृतानां देवानां प्रत्येकं षट्छतसंख्यानामेकैकस्य देवस्य षट्देवीशतानि । एकैका चात्र देवी षड्देवीरूपविकरणसमर्था अर्धपल्योपमस्थितिका । सप्तानामप्यनीकमहत्तराणामेकैकस्य षट्देवीशतानि । एकैका चात्र देवी देवीषड्रूपविकरण- समर्था अर्धपल्योपमस्थितिका । आत्मरक्षाणां चतुरशीतिसहस्रसंख्यानां पल्योपमायषामेकै- कस्य द्वे द्वे देवीशते । एकैका चात्र देवी षड्देवीरूपविकरणसमर्था अर्धपल्योपमस्थितिका । २०शक्रस्य बालको नामाऽऽभियोग्यः पल्योपमायुः, जम्बूद्वीपप्रमाणायामयानविमानविक्रिया- समर्थः । तस्य षड्देवीशतानि । एकैका चात्र षड्देवीरूपविकरणसमर्था अर्धपल्योपम- स्थितिका । प्राच्यां दिशि स्वयंप्रभे विमाने सोमो लोकपालः अर्धतृतीयपल्योपमायुः । तस्य चत्वारि सामानिकसहस्राणि अर्धतृतीयपल्योपमायूंषि । चत्वारि देवीसहस्राणि अर्धतृतीयपल्योपमायूंṃषि । चतस्रोऽग्रमहिष्यः अर्धतृतीयपल्योपमायुषः । सोमस्याभ्यन्तर- २५परिषत् ईषा नाम पञ्चपञ्चाशद्देवाः सपादपल्योपमायुषः । दृढा नाम मध्यमपरिषत् चत्वारि देवशतानि सपादपल्योपमायूंṃषि । चतुरन्ता नाम बाह्यपरिषत् पञ्चदेवशतानि सपाद- पल्योपमायूंṃषि । अपाच्यां दिशि वरज्येष्ठे विमाने यमो नाम लोकपालः । शेषं सोमवत् । प्रतीच्यां दिशि अञ्जने विमाने वरुणो नाम लोकपालः पादोनत्रिपल्योपमायुः । ईषा नाम तस्याऽभ्यन्तरपरिषत् षष्टिर्देवा अध्यर्धपल्योपमायुषः । मध्या दृढा पञ्चदेवशतानि देशो- ३०नाध्यर्धपल्योपमायूंषि । बाह्या चतुरन्ता षड्देवशतानि देशाधिकाध्यर्धपल्योपमायूंṃषि । तिसृष्वपि परिषत्सु स्वभर्तृस्थितयो देव्यः । शेषं सोमवत् । उदीच्यां दिशि वल्गुविमाने वैश्रवणो नाम लोकपालः त्रिपल्योपमायुः, तस्याऽभ्यन्तरपरिषत् ईषा, सप्ततिर्देवाः अध्यर्ध- पल्योपमायुषः । मध्या दृढा षड्देवशतानि देशोनाध्यर्धपल्योपमायूंṃषि । बाह्या चतुरन्ता सप्तदेवशतानि सपादपल्योपमायूंṃषि । तिसृष्वपि परिषत्सु स्वभर्तृस्थितयो देव्यः । २२७ शेषं सोमवत् । चतुर्णामपि लोकपालानामेकैकस्याऽर्धचतुर्थकोटीसंख्या अप्सरसः । सौधर्मेन्द्रक- विमानानाम् एकत्रिंशच्छ्रेणीविमानानां चत्वारि सहस्राणि त्रीणि शतानि एकसप्तत्यधि- कानि । पुष्पप्रकीर्णकविमानानाम् एकत्रिंशच्छतसहस्राणि पञ्चनवतिः सहस्राणि पञ्च- शतान्यष्टनवत्यधिकानि । तान्येतानि समुदितानि द्वात्रिंशद्विमानशतसहस्राणि भवन्तीत्युक्तः ०५सौधर्मकल्पः । तथा तस्मात् प्रभाविमानात् उदक्छ्रेण्यां द्वात्रिंशद्विमानविरचितायां यदष्टादशं तत्कल्पविमानम् । तस्य परिवारवर्णना पूर्ववद्वेदितव्या । तस्याधिपतिः — ऐशानो देवराजः । यस्याऽष्टाविंशतिर्विमानशतसहस्राणि, त्रयस्त्रिंशत्त्रायस्त्रिंशा देवाः, अशीतिः सामानिक- सहस्राणि, तिस्रः परिषदः, सप्तानीकानि, अशीतिरात्मरक्षसहस्राणि, चत्वारो लोकपालाः । १०श्रीमती सुसीमा वसुमित्रा वसुन्धरा जया जयसेना अमला प्रभा चेत्यष्टावग्रमहिष्यः सप्त- पल्योपमस्थितयः । द्वात्रिंशद्वल्लभिकासहस्राणि सप्तपल्योपमायूंṃषि । अभ्यन्तरपरिषत्समिता दशदेवसहस्राणि सप्तपल्योपमायूंṃषि । चन्द्रा मध्यमा परिषत् द्वादशदेवसहस्राणि षट्पल्यो- पमायूंṃषि । जातुर्बाह्यपरिषत् चतुर्दशदेवसहस्राणि पञ्चपल्योपमायूंṃषि । लघुपराक्रमः पदात्यनीकमहत्तरः, अमितगतिः अश्वानीकमहत्तरः, द्रुमकान्तो वृषभानीकमहत्तरः, किन्नरो १५रथानीकमहत्तरः, पुष्पदन्तो गजानीकमहत्तरः, गीतयशा गन्धर्वानीकमहत्तरः, श्वेता नर्तकी- गणमहत्तरिका । तत्र पदात्यनीकमहत्तरस्य प्रथमा कक्षा अशीतिर्देवसहस्राणि, द्वितीया तद्- द्विगुणा, एवं द्विगुणा द्विगुणा आ सप्तम्याः । एवं शेषाणामप्यनीकानां विक्रियासंख्या । त ऐते सर्वे अनीकदेवाः तन्महत्तराश्च साधिकपल्योपमायुषः । ऐशानस्य दक्षिणस्यां दिशि समे विमाने सोमो नाम लोकपालः, अर्धपञ्चपल्योपमायुः । तस्याभ्यन्तरपरिषत् षष्टिर्देवाः । २०मध्यममरिषत् पञ्चदेवशतानि । बाह्यपरिषत् षड्देवशतानि सप्त च देवाः । अपरस्यां दिशि सर्वतोभद्रे यमो लोकपालः अर्धपञ्चमपल्योपमायुः । शेषः सोमवत् । उत्तरस्यां दिशि सुभद्रे वरुणो लोकपालः पञ्चपल्योपमायुः । तस्याभ्यन्तरपरिषदशीतिर्देवाः । मध्यमपरिषत् सप्तदेवशतानि । बाह्यपरिषदष्टौ देवशतानि । पूर्वस्यां दिशि अमिते विमाने वैश्रवणो लोकपालः पादोनपञ्चपल्योपमायुः । तस्याभ्यन्तरपरिषत् सप्ततिर्देवाः । मध्यमपरिषत् २५षड्देवशतानि । बाह्यपरिषत् सप्तदेवशतानि । ईशानस्य पुष्पको नाम आभियोग्यो देवः बालकतुल्यः जम्बूद्वीपप्रमाणपुष्पकयानविमानविकरणसमर्थः । शेषः शक्रवन्नेयः । एवमुत्तर- श्रेणिविमानपुष्पकप्रकीर्णकाधिपतिरीशानो वर्णितः । प्रभाविमानादूर्ध्वं बहूनि योजनसहस्राणि उत्पत्य सानत्कुमारमाहेन्द्रकल्पौ भवतः । तयोः सप्तविमानप्रस्ताराः — अञ्जन-वनमाल-नाग-गरुड-लाङ्गल-बलभद्र-चक्राभिधानाः । ३०तत्राञ्जनविमानाच्चतसृष्वपि दिक्षु चतस्रो विमानश्रेण्यो निर्गताः । विदिक्षु पुष्पप्रकीर्णकविमानानि । तत्रैकैकस्यां विमानश्रेण्याम् एकत्रिंशद्विमानानि एकै- कहीनान्याचक्रात् । तेषामन्तराण्यपि बहूनि योजनशतसहस्राणि । चक्राख्यादन्त- विमानाद् दक्षिणश्रेण्यां पञ्चविंशतिविमानविराजितायां पञ्चदशं कल्पविमानं सौधर्म- कल्पविमानसदृशम् । तस्याधिपतिः सानत्कुमारो देवराजः । तस्य द्वादशविमानशत- २२८ सहस्राणि, त्रयस्त्रिंशत्त्रायस्त्रिंशा देवाः, द्विसप्ततिः सामानिकसहस्राणि, तिस्रः परिषदः, सप्तानीकानि, द्विसप्ततिः आत्मरक्षसहस्राणि, चत्वारो लोकपालाः । अष्टावग्रमहिष्यः शक्राग्रमहिषीसमाना नवपल्योपमायुषः । एकैका चात्राऽष्टाभिः देवीसहस्रैः परिवृताः द्वात्रिंशद्देवीसहस्रविकरणसमर्थाः । अष्टावन्यानि वल्लभिकानां सहस्राणि तावदायुर्विकरण- ०५समर्थानि । समिताऽभ्यन्तरपरिषदष्टौ देवसहस्राणि साधिकार्धचतुर्थसागरोपमायूंषि । चन्द्रा मध्यमपरिषद् दशदेवसहस्राणि साधिकार्धचतुर्थसागरोपमायूंषि । जातुर्बाह्यपरिषत् द्वादश- देवसहस्राणि साधिकार्धचतुर्थसागरोपमायूंषि । अभ्यन्तरपरिषद्देवानाम् एकैकस्य सप्तदेवी- शतानि पञ्चपल्योपमायूंषि । मध्यमपरिषद्देवानाम् एकैकस्य, षड्देवीशतानि पञ्चपल्यो- पमायूंषि । बाह्यपरिषद्देवानाम् एकैकस्य पञ्चदेवीशतानि पञ्चपल्योपमायूंषि । सर्वाणि १०च तानि तावद्विक्रियासमर्थानि । तस्यानीकमहत्तराः शक्रानीकमहत्तरसमाना अर्धचतुर्थ- सागरोपमायुषः । पदातीनां प्रथमकक्षा द्विसप्ततिसहस्राणि । द्वितीया तद्द्विगुणा । एवं द्विगुणा द्विगुणा आ सप्तम्याः । तथा शेषेष्वपि षट्सु अनीकेषु अनीकमहत्तराणामेकैकस्य त्रीणि देवीशतानि पञ्चपल्योपमायूंषि । आत्मरक्षदेवानाम् एकैकस्य देवीशतं पञ्चपल्यो- पमायुः । बालकनामाभियोग्यदेवस्याऽऽयुः अर्धचतुर्थानि सागरोपमाणि । त्रीणि देवीशतानि १५पञ्चपल्योपमायूंषि । पूर्वादिषु दिक्षु स्वयंप्रभ-वरज्येष्ठ-स्वयंजन-वल्गुविमानवासिनः सोमयम- वरुणवैश्रवणाः चत्वारो लोकपालाः । एषामेकैकस्य दश दश सामानिकशतानि, दशदशदेवी- शतानि, चतस्रोऽग्रमहिष्यः, तिस्रः परिषदः । सागरोपमत्रयस्थिती सोमयमौ । पादाधिकता- वदायुर्वरुणः । अर्धाधिकतावदायुर्वैश्रवणः । सोमयमयोरभ्यन्तरपरिषच्चत्वारिंशद् देवाः । मध्यमपरिषत् त्रीणि देवशतानि । बाह्यपरिषच्चत्वारि देवशतानि । वरुणस्याऽभ्यन्तर- २०परिषत्पञ्चाशद् देवाः । मध्या चत्वारि देवशतानि । बाह्या पञ्चदेवशतानि । वैश्रवणस्य अभ्यन्तरपरिषत् पष्टिर्देवाः । मध्या पञ्चदेवशतानि । बाह्या परिषत् षड्देवशतानि । चतसृष्वपि अभ्यन्तरपरिषत्सु देवानामायुः त्रीणि सागरोपमाणि । एकैकस्य देवीशतम् । चतसृष्वपि मध्यमपरिषत्सु देवानामायुः देशोनानि त्रीणि सागरोपमाणि । एकैकस्य पञ्चसप्त- तिर्देव्यः । चतसृष्वपि बाह्यपरिषत्सु देवा अर्धतृतीयसागरोपमायुषः, एकैकस्य पञ्चाशद् देव्यः । २५तस्माच्चक्रविमानादुत्तरस्यां दिशि श्रेण्यां पञ्चविंशतिविमानमण्डितायां पञ्चदशं कल्पविमानं पूर्वोक्तवर्णनम् । तस्येश्वरो महेन्द्रो देवराजः । यस्याऽष्टौ विमानशतसहस्राणि, त्रयस्त्रिंशत्त्रायस्त्रिंशा देवाः, सप्ततिः सामानिकसहस्राणि, तिस्रः परिषदः, सप्ततिरात्मरक्ष- सहस्राणि, चत्वारो लोकपालाः, ऐशानाग्रमहिषीतुल्यसंज्ञा अष्टावग्रमहिष्यः एकादशपल्यो- पमायुषः । अष्टौ चास्य वल्लभिकानां सहस्राणि तावदायूंṃषि । शेषः सानत्कुमाराग्रमहिषी- ३०वल्लभिकावत् । समिताऽभ्यन्तरपरिषत् षड्देवसहस्राणि । चन्द्रा मध्यमपरिषत् अष्टौ- देवसहस्राणि । जातुर्बाह्यपरिषत् दशदेवसहस्राणि । तिसृष्वपि परिषत्सु देवानां सानत्कुमार- परिषद्देवस्थितेरधिका स्थितिः । शेषो देवीगणपरिमाणायुर्विक्रियासामर्थ्यादिविधिः सानत्कु- मारपरिषद्वत् । अनीकमहत्तराणामाख्या ऐशानवद्वेदितव्याः । पदात्यनीकस्य प्रथमकक्षा सप्त- तिर्देवसहस्राणि, द्वितीया तद्द्विगुणा, एवं द्विगुणा द्विगुणा आ सप्तम्याः । तथा शेषेष्वपि षट्सु २२९ अनीकेषु । अनीकमहत्तराणाम् एकैकस्य त्रीणि देवीशतानि । एकैका चाऽत्र सप्तपल्योपम- स्थितिका । आत्मरक्षाणामायुः साधिकार्धचतुर्थानि सागरोपमाणि । एकैकस्य सप्तपल्योपमा- युषां देवीनां शतम् । दक्षिणादिषु दिक्षु सम-सर्वतोभद्र-सुभद्र-समितविमानवासिनः सोमयम- वरुणवैश्रवणलोकपालाः । एकैकस्य दश दश सामानिकशतानि, तावत्संख्या देव्यः, चतस्रोऽग्रम- ०५हिष्यः, तिस्रः परिषदः । तत्रार्धचतुर्थसागरोपमस्थितिर्वरुणः, तदूनस्थितिर्धनदः, ततोऽप्यून- स्थिती सोमयमौ, सोमयमयोरभ्यन्तरपरिषत् पञ्चाशद् देवाः । मध्या चत्वारि देवशतानि । बाह्या पञ्चदेवशतानि । वैश्रवणस्याऽभ्यन्तरपरिषत् षष्टिर्देवाः । मध्या पञ्चदेवशतानि । बाह्या षड्देवशतानि । वरुणस्याभ्यन्तरपरिषत्सप्ततिर्देवाः । मध्या षड्देवशतानि । बाह्या सप्तदेव- शतानि । लोकपालचतुष्टयाभ्यन्तरपरिषद्देवानामैकैकस्य देवीशतम् । मध्यमपरिषद्देवानां १०एकैकस्य सप्ततिर्देव्यः । बाह्यपरिषद्देवानाम् एकैकस्य पञ्चाशद्देव्यः । आयुश्च तेषां यथा- संख्यं साधिकानि समानि देशोनानि च त्रीणि सागरोपमाणि । पुष्पकयानविमानाभियोग्यदेवः साधिकार्धचतुर्थसागरोपमायुः । तस्य देवानां साधिकद्विसागरायुषां शतम् । चक्रविमानादूर्ध्वं बहूनि योजनशतसहस्राणि उत्पत्य ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरकल्पौ स्तः । तयोश्चत्वारो विमानप्रस्ताराः — अरिष्टो देवसमितो ब्रह्म ब्रह्मोत्तर इति । अरिष्टविमानाच्च १५चतसृष्वपि दिक्षु चतस्रो विमानश्रेण्यो निर्गताः चतुर्विंशतिविमानगणनाः । विदिक्षु पुष्प- प्रकीर्णकानि । एवमेकैकश्रेणिविमानहान्यानेतव्या आ ब्रह्मोत्तरात् । तेषां प्रस्ताराणामन्त- राण्यपि बहूनि योजनशतसहस्राणि । ब्रह्मोत्तरविमानाद् दक्षिणश्रेण्याम् एकविंशतिविमान- विराजितायां द्वादशं कल्पविमानं पूर्वोक्तवर्णनम् । तस्याधिपतिः ब्रह्मो (ह्म) देवराजः । यस्य साधिके द्वे विमानशतसहस्रे, त्रयस्त्रिंशत्त्रायस्त्रिंशाः देवाः, षट्त्रिंशत् सामानिकसहस्राणि, २०तिस्रः परिषदः, सप्तानीकानि, षड्त्रिंशदात्मरक्षसहस्राणि, चत्वारो लोकपालाः । पद्मादयः शक्राग्रमहिषीतुल्यसंज्ञा अष्टावग्रमहिष्यः त्रयोदशपल्योपमस्थितयः चतुर्देवीसहस्रपरिवृताः । द्वे च वल्लभिकासहस्रे त्रयोदशपल्योपमस्थितिके । एकैकाग्रमहिषी वल्लभिका चतुष्षष्टिदेवी- रूपसहस्रविकरणसमर्था । समिताभ्यन्तरपरिषत् चत्वारि देवसहस्राणि अष्टसागरोपमायूंषि । चन्द्रा मध्यमपरिषत् षड्देवसहस्राणि देशोनाष्टसागरोपमायूंषि । जातुर्बाह्या अष्टौ देव- २५सहस्राणि अष्टसागरोपमायूंषि । अभ्यन्तरपरिषद्देवानामेकैकस्य पञ्चाशद् देव्यः । मध्यम- परिषद्देवानां चत्वारिंशद् देव्यः । बाह्यपरिषद्देवानां त्रिंशद् देव्यः । वाय्वादयः सप्तानी- कमहत्तरा अर्धाष्टमसागरोपमायुषः । तत्र वायोः पदात्यनीकमहत्तरस्य प्रथमकक्षा षट्- त्रिंशत्सहस्राणि, द्वितीया तद्द्विगुणा, एवं द्विगुणा द्विगुणा आ सप्तम्याः । सर्वेषामनीकमहत्त- राणामेकैकस्य अर्धतृतीयानि देवीशतानि । चतस्रोऽग्रमहिष्यः । आत्मरक्षदेवानामायुः अर्धाऽष्ट- ३०मानि सागरोपमाणि । एकैकस्य पञ्चाशद् देव्यः । बालकाभियोग्यदेवोऽपि तावदायुर्देवीकः । पूर्वादिषु दिक्षु स्वयंप्रभवरज्येष्ठस्वयंजनवल्गुविमाननिवासिनः सोमयमवरुणवैश्रवणा लोक- पालाः । तेषामेकैकस्य पञ्च सामानिकशतानि, पञ्च देवीशतानि, चतस्रोऽग्रमहिष्यः । अर्धाष्टमसागरोपमायुर्धनदः । तदूनायुर्वरुणः । ततोऽप्यूनस्थिती सोमयमौ । सोमयमयोरभ्यन्तर- परिषत् त्रिंशद्देवाः । मध्या द्वे देवशते । बाह्या त्रीणिदेवशतानि । वरुणस्याभ्यन्तरपरिषच्चत्वा- ३५रिंशद् देवाः । मध्या त्रीणि देवशतानि । बाह्या चत्वारि देवशतानि । वैश्रवणस्याभ्यन्तर- परिषत् पञ्चाशद् देवाः । मध्या चत्वारि देवशतानि । बाह्या पञ्च देवशतानि । चतसृषु अभ्यन्तरपरिषत्सु देवानामायुरष्टौ सागरोपमाणि । मध्यमपरिषद्देवानां देशोनान्यष्टौ २३० सागरोपमाणि । बाह्यपरिषद्देवानां तान्येवार्धाष्टमानि । तेषां देव्यो यथासंख्यं पञ्चा- शच्चत्वारिंशत् त्रिंशच्च वेदितव्याः । ब्रह्मोत्तरादुत्तरश्रेण्यामेकविंशतिविमानायां द्वादशं कल्पविमानं पूर्ववत् । तस्याधिपतिः ब्रह्मोत्तरः । यस्य न्यूने द्वे विमानशतसहस्रे, त्रयस्त्रिंशत्त्रायस्त्रिंशा देवाः, द्वात्रिंशत्सामानिक- ०५सहस्राणि, तिस्रः परिषदः, सप्तानीकानि, द्वात्रिंशदात्मरक्षसहस्राणि, चत्वारो लोकपालाः, ऐशानेन्द्राग्रमहिषीतुल्यसंज्ञा अष्टावग्रमहिष्यः पञ्चदशपल्योपमायुषः, द्वे च वल्लभिकासहस्रे तावदायुषी । अवशिष्टं ब्रह्मेन्द्रवत् । ब्रह्मोत्तरस्याभ्यन्तरपरिषत् समिता द्वे देवसहस्रे । चन्द्रा मध्या चत्वारि देवसहस्राणि । जातुर्बाह्या षड्देवसहस्राणि । अवशिष्टं ब्रह्मेन्द्रपरिषद्वत् । पुष्पकाभियोग्योऽपि तद्वदेव । पदात्यनीकस्य प्रथमकक्षा द्वात्रिंशद् देवसहस्राणि । इतरद् १०ब्रह्मेन्द्रवत् । आत्मरक्षाश्च तद्वदेव । दक्षिणादिदिक्षु सोमादयो लोकपाला ब्रह्मेन्द्रवन्नेयाः । ब्रह्मोत्तरविमानादूर्ध्वं बहुयोजनशतसहस्राणि उत्पत्य लान्तवकापिष्ठौ कल्पौ भवतः । ययोर्द्वौ विमानप्रस्तारौ ब्रह्महृदयलान्तवाख्यौ । तत्र लांतवविमानाद् दक्षिणश्रेण्याम् एकान्न- विंशतिविमानविरचितायां नवमं कल्पविमानं पूर्वोक्तपरिवारम् । तस्याधिपतिर्लान्तवो नाम देवराजः । यस्याधिकानि पञ्चविंशतिविमानसहस्राणि, त्रयस्त्रिंशत् त्रायस्त्रिंशा देवाः, १५चतुर्विंशतिः सामानिकसहस्राणि, तिस्रः परिषदः, सप्तानीकानि, चतुर्विंशतिरात्मरक्ष- सहस्राणि, चत्वारो लोकपालाः, शक्राग्रमहिषीसमानसंज्ञा अष्टावग्रमहिष्यः सप्तदशपल्योप- मायुषः, प्रत्येकं द्वाभ्यां देवीसहस्राभ्यां परिवृताः । अन्यानि च वल्लभिकानां तावदायुषां पञ्चशतानि । एकैका चात्राग्रमहिषी वल्लभिका च एकं देवीशतसहस्रमष्टाविंशति च देवी- सहस्राणि विकरोति । समिताऽभ्यन्तरपरिषत् एकं देवसहस्रम् । तत्रैकैकस्य साधिकानि दश- २०सागरोपमाणि आयुः, सप्ताशीतिश्च देव्यः । मध्या चन्द्रा द्वे देवसहस्रे । अत्रैकैकस्य देशोनानि दशसागरोपमाण्यायुः, पञ्चसप्ततिश्च देव्यः । जातुर्बाह्या चत्वारि देवसहस्राणि । तत्रैकैकस्य मध्यपरिषद्देवायुषः किञ्चिन्न्यूनमायुः, त्रिषष्टिश्च देव्यः । बालकाभियोग्यो बाह्य- परिषत्समायुः, षष्टिश्चास्य देव्यः । अनीकानां तन्महत्तराणां चायुः मध्यमपरिषदायुषः किञ्चिन्न्यूनमायुः । सर्वेषां प्रथमकक्षा चतुर्विंशतिः सहस्राणि । ततो द्विगुणा द्विगुणा आ २५सप्तम्याः । तत्रैकैकस्य देवस्य महत्तरस्य च षष्टिर्देव्यः । पूर्वादिषु दिक्षु स्वयंप्रभ-वरज्येष्ठ- स्वयंजन-वल्गुविमाननिवासिनः सोमादयश्चत्वारो लोकपालाः । तत्रैकैकस्य चत्वारि सामानि- कशतानि, अर्धतृतीयानि देवीशतानि, चतस्रोऽग्रमहिष्यः, तिस्रः परिषदः । जातुपरिषत्सदृशा- युर्वैश्रवणः । ततो न्यूनायुर्वरुणः । ततो न्यूनायुषौ सोमयमौ । सोमयमयोरभ्यन्तरपरिषद्विंशति- र्देवाः, मध्या देवशतम्, बाह्या द्वे देवशते । वरुणस्याभ्यन्तरपरिषत्त्रिंशद् देवाः, मध्या द्वे ३०देवशते, बाह्या त्रीणि देवशतानि । वैश्रवणस्याभ्यन्तरपरिषच्चत्वारिंशद् देवाः, मध्या त्रीणि देवशतानि, बाह्या चत्वारि देवशतानि । सर्वाभ्यन्तरपरिषद्देवानामायुरेकादशसागरोप- माणि । मध्यमपरिषद्देवानां तान्येव किञ्चिन्न्यूनानि । बाह्यपरिषद्देवानां ततोऽपि किञ्चिन्न्यूनानि । तेषां यथाक्रमं पञ्चविंशतिः विंशतिः पञ्चदशदेव्यः । लान्तवविमानादुत्तरश्रेण्याम् एकान्नविंशतिविमानविराजितायां नवमं कल्पविमानं ३५पूर्वोक्तवर्णनम् । तस्याधिपतिः कापिष्ठः । यस्योनानि पञ्चविंशतिः विमानसहस्राणि, २३१ त्रयस्त्रिंशत्त्रायस्त्रिंशा देवाः, द्वाविंशतिः सामानिकसहस्राणि, तिस्रः परिषदः, सप्तानीकानि, द्वाविंशतिरात्मरक्षसहस्राणि, चत्वारो लोकपालाः, श्रीमत्यादयोऽष्टावग्रमहिष्यः पञ्चशत- संख्याश्च वल्लभिका एकान्नविंशतिपल्योपमायुषः । अवशिष्टं लान्तवेन्द्रवत्, परिषदश्च । सर्वेषामनीकानां प्रथमकक्षा द्वाविंशतिसहस्राणि, इतरल्लान्तवेन्द्रवत् । आत्मरक्षादिविधिश्च ०५तथैव ज्ञेयः । अयं तु विशेषः लान्तवेन्द्रजातुपरिषत्सदृशायुर्वरुणः । तत ऊनायुः वैश्रवणः । ततोऽप्यूनायुषौ सोमयमौ । लान्तवविमानाद्बहूनि योजनशतसहस्राणि उत्पत्य महाशुक्रो नाम विमानप्रस्तारो भवति । ततो महाशुक्रविमानात् दक्षिणश्रेण्याम् अष्टादशविमानपरिमण्डितायां द्वादशं कल्प- विमानं पूर्वोक्तपरिवारम् । तस्याधिपतिः शुक्रो नाम देवराजः । यस्याधिकानि विंशतिर्विमान- १०सहस्राणि, त्रयस्त्रिंशत्त्रायस्त्रिंशा देवाः, चतुर्दश सामानिकसहस्राणि, तिस्रः परिषदः, सप्तानीकानि, चतुर्दशाऽऽत्मरक्षसहस्राणि, चत्वारो लोकपालाः, पद्मादयोऽष्टावग्रमहिष्यः, एकैका चात्र दशभिर्देवीसहस्रैः परिवृता । वल्लभिकाश्च अर्धतृतीयशतसंख्याः । एकैका यत्राग्र- महिषी वल्लभिका चैकविंशतिपल्योपमायुः, द्वे देवीरूपशतसहस्रे षट्पञ्चाशतं च देवीरूपसह- स्राणि विकरोति । समिताऽभ्यन्तरपरिषत् पञ्चदेवशतानि चतुर्दशसागरोपमायूंषि । १५तत्रैकैकस्य त्रिचत्वारिंशद् देव्यः । चन्द्रा मध्या एकं देवसहस्रं देशोनचतुर्दशसागरोपमायुः । तत्रैकैकस्याष्टत्रिंशद् देव्यः । जातुर्बाह्या द्वे देवसहस्रे मध्यमपरिषदूनायुषी । अत्रैकैककस्य पञ्च- त्रिंशद् देव्यः । अनीकानां महत्तराणां च जातुवदायुः । सर्वेषां प्रथमकक्षा चतुर्दशदेवसहस्राणि, एकैकस्य पञ्चाशद् देव्यः । बालकाभियोग्योऽपि तावदायुर्देवीकः, आत्मरक्षाश्च । पूर्वादिषु दिक्षु स्वयंप्रभ-वरज्येष्ठ-स्वयंजन-वल्गुविमानवासिनः सोमादयश्चत्वारो लोकपालाः । धनदस्य २०जातुवदायुः, ततोऽप्यूनायुर्वरुणः, ततोऽप्यूनायुषौ सोमयमौ । तयोरभ्यन्तरपरिषदष्टदेवाः । मध्या पञ्चाशत् । बाह्या देवशतम् । वरुणस्याभ्यन्तरपरिषत् विंशतिर्देवाः । मध्या देवशतम् । बाह्या द्वे देवशते । वैश्रवणस्याभ्यन्तरपरिषद्विंशतिर्देवाः । मध्या द्वे देवशते । बाह्या त्रीणि देवशतानि । सर्वाभ्यन्तरपरिषद्देवानामायुः पञ्चदशसागरोपमाणि । मध्यमपरिषद्देवानामायु- स्तान्येव देशोनानि । बाह्यपरिषद्देवानामायुः सार्धचतुर्दशसागरोपमाणि । तेषां यथाक्रमं २५विंशतिः पञ्चदश दश च देव्यो भवन्ति । महाशुक्रविमानादुत्तरश्रेण्याम् अष्टादशविमानशोभितायां द्वादशं कल्पविमानम् । तस्याधिपतिः महाशुक्रः । यस्योनानि विंशतिर्विमानसहस्राणि, त्रयस्त्रिंशत्त्रायस्त्रिंशा देवाः, द्वादश सामानिकसहस्राणि, तिस्रः परिषदः, सप्तानीकानि, द्वादशात्मरक्षसहस्राणि, चत्वारो लोकपालाः, श्रीमत्यादयोऽष्टावग्रमहिष्यः अर्धतृतीयशतसंख्याश्च वल्लभिकाः ३०त्रयोविंशतिपल्योपमायुषः । शेषं शुक्रवत् । तिस्रोऽपि परिषदः शुक्रवदेव वेदितव्याः । अनीकानां प्रथमकक्षा द्वादशदेवसहस्राणि । शेषं शुक्रवत् । आत्मरक्षाणां पुष्पकाभियोग्यस्य च तथैव विधिः । दक्षिणादिषु दिक्षु सम-सर्वतोभद्र-सुभद्र-समितविमाननिवासिनः सोमाद-, यश्चत्वारो लोकपालाः । शुक्रजातुपरिषत्समस्थितिर्वरुणः । तत ऊनायुर्वैश्रवणः । ततोऽप्यू- नायुषौ सोमयमौ । शेषं शुक्रवत् । ३५महाशुक्रविमानादूर्ध्वं बहूनि योजनशतसहस्राणि उत्पत्य सहस्रार एकविमानप्रस्तारो भवति । यत्र दक्षिणोत्तरौ शतारसहस्रारकल्पौ । तत्र सहस्रारविमानाद् दक्षिणश्रेण्यां सप्तदश- २३२ विमानगणनायां नवमं कल्पविमानम् । तस्याधिपतिः शतारो नाम देवराजः । यस्याधिकानि त्रीणि विमानसहस्राणि, त्रयस्त्रिंशत्त्रायस्त्रिंशा देवाः, चत्वारि सामानिकसहस्राणि, तिस्रः परिषदः, सप्तानीकानि, चत्वारि आत्मरक्षसहस्राणि, चत्वारो लोकपालाः, पद्मादयोऽष्टावग्रमहिष्यः पञ्चविंशतिपल्योपमायुषः । एकैका चात्र पञ्चभिर्देवीशतैः परि- ०५वृताः पञ्चदेवीरूपशतसहस्राणि द्वादशदेवीरूपसहस्राणि विकरोति । द्विषष्टिर्वल्लभिका- स्तावदायुर्विक्रियाः । समिताऽभ्यन्तरपरिषदर्धतृतीयानि देवशतानि साधिकषोडशसागरो- पमायूंषि । तेषामेकैकस्यैकविंशतिर्देव्यः । चन्द्रा मध्या पञ्चदेवशतानि देशोनषोडशसा- गरोपमायूंषि । तेषाम् एकैकस्याऽष्टादश देव्यः । जातुर्बाह्या एकं देवसहस्रं चन्द्रायुरू- नायुः, तेषामेकैकस्य पञ्चदश देव्यः । सर्वेषामप्यनीकानां महत्तराणां च जातुवदायुः । प्रथम- १०कक्षा चत्वारि देवसहस्राणि । एकैकस्य चत्वारिंशद् देव्यः । पूर्वादिषु दिक्षु स्वयंप्रभादिवि- माननिवासिनः सोमादयश्चत्वारो लोकपालाः । जातुपरिषत्समायुर्वैश्रवणः । तत ऊनायु- र्वरुणः, ततोऽप्यूनायुषौ सोमयमौ । तयोरभ्यन्तरपरिषत्पञ्चदेवाः । मध्या पञ्चविंशति- र्देवाः । बाह्या पञ्चाशद् देवाः । वरुणस्याभ्यन्तरपरिषद् दशदेवाः । मध्या पञ्चाशद् देवाः । बाह्या देवशतम् । वैश्रवणस्याभ्यन्तरपरिषत् पञ्चदशदेवाः । मध्या देवशतम् । बाह्या द्वे १५देवशते । सर्वाभ्यन्तरपरिषद्देवानामायुः सप्तदशसागरोपमाणि । मध्यमपरिषद्देवानामायुः तान्येव देशोनानि । बाह्यपरिषद्देवानामायुः सार्धानि षोडशसागरोपमाणि । तेषां यथा- क्रमं पञ्चदश दश पञ्चदेव्यो भवन्ति । सहस्रारविमानादुत्तरश्रेण्यां सप्तदशविमानभूषितायां नवमं कल्पविमानम् । तस्याधिपतिः सहस्रारः । यस्योनानि त्रीणि विमानसहस्राणि, त्रयस्त्रिंशत्त्रायस्त्रिंशा देवाः, द्वे सामानि- २०कसहस्रे, तिस्रः परिषदः, सप्तानीकानि, द्वे आत्मरक्षसहस्रे, चत्वारो लोकपालाः, श्रीमत्याद- योऽष्टावग्रमहिष्यः सप्तविंशतिपल्योपमायुषः । शेषः शतारेन्द्रवत् । परिषदात्मरक्षाऽनीकाभि- योग्यवर्णना च शतारेन्द्रवत् । अयं तु विशेषः — अनीकानां प्रथमकक्षा द्वे देवसहस्रे । दक्षि- णादिषु दिक्षु सम-सर्वतोभद्र-सुभद्र-समितविमाननिवासिनः सोमादयश्चत्वारो लोकपालाः । तेषामेकैकस्य द्वे सामानिकदेवशते, त्रिषष्टिर्देव्यः, चतस्रोऽग्रमहिष्यः, तिस्रः परिषदः । शेषः २५शतारेन्द्रवत् । शतारेन्द्रजातुपरिषत्सदृशायुर्वरुणः । ततो न्यूनायुर्धनदः । ततो न्यूनायुषौ सोमयमौ । शेषः शतारेन्द्रवत् । सहस्रारविमानादूर्ध्वं बहूनि योजनशतसहस्राणि उत्पत्य आनतप्राणतारणाच्युतकल्पाः सन्ति । तत्र षड्विमानप्रस्ताराः — आनत-प्राणत-पुष्पक-सातक-आरण-अच्युतसंज्ञकाः । तत्रानतविमानाच्चतसृष्वपि दिक्षु चतस्रो विमानश्रेण्यो निर्गताः । विदिक्षु ३०पुष्पप्रकीर्णकानि । तत्रैकैकस्यां विमानश्रेण्यां षोडशश्रेणिविमानानि । एवमौ- परिष्टेषु पञ्चसु विमानप्रस्तारेषु एकैकश्रेणिविमानहानिर्वेदितव्या । तत्रारणा- च्युतविमानाद् दक्षिणश्रेण्याम् एकादशविमानविरचितायां षष्ठं कल्पविमानम् । तस्या- धिपतिरारणो नाम देवराजः । यस्याधिकान्यर्धचतुर्थानि विमानशतानि, त्रयस्त्रिंशत्त्त्रायत्रिंशा देवाः, दश सामानिकशतानि, तिस्रः परिषदः, सप्तानीकानि, दशात्मरक्षशतानि, चत्वारो ३५लोकपालाः, पद्मादयोऽष्टावग्रमहिष्यः अष्टचत्वारिंशत्पल्योपमायुषः । एकैका चात्राऽर्धतृतीयैः २३३ देवीशतैः परिवृता दशदेवीरूपशतसहस्राणि चतुर्विंशति च देवीरूपसहस्राणि विकरोति । वल्लभिकाश्च पञ्चदश तावदायुर्विक्रियाः । समिताऽभ्यन्तरपरिषत् पञ्चविंशतिर्देवशतम् । तत्रैकैकः साधिकविंशतिसागरोपमायुर्दशदेवीकः । चन्द्रा मध्या, अर्धतृतीयानि देवशतानि । तत्रै- कैकः देशोनविंशतिसागरोपमस्थितिरष्टदेवीकः । जातुर्बाह्या पञ्चदेवशतानि । तत्रैकैकः अर्धविं- ०५शतिसागरोपमस्थितिः षड्देवीकः । अनीकानां प्रथमकक्षा एकं देवसहस्रम् । सर्वेषां देवानां तन्महत्तराणां च एकैकस्य त्रिंशद् देव्यः । आत्मरक्षाणां च त्रिंशत् । बालकाभियोग्यस्य चन्द्रायुषः ऊनमायुः, त्रिंशद् देव्यः । पूर्वादिषु दिक्षु स्वयंप्रभादिविमाननिवासिनः सोमादयश्चत्वारो लोक- पालाः । तेषामेकैकस्य सामानिकशतम् । द्वात्रिंशद् देव्यः, चतस्रोऽग्रमहिष्यः, तिस्रः परि- षदः । जातुसमानायुर्वैश्रवणः । ततो न्यूनायुर्वरुणः । ततो न्यूनायुषौ सोमयमौ । तयो- १०रभ्यन्तरपरिषत्त्रयो देवाः । मध्या द्वादश । बाह्या पञ्चविंशतिः । वरुणस्याभ्यन्तरपरिषत् पञ्चदेवाः । मध्या पञ्चविंशतिः । बाह्या पञ्चाशत् । वैश्रवणस्याभ्यन्तरपरिषत् षड्देवाः । मध्या पञ्चाशत् । बाह्या शतम् । तेषां यथाक्रमम् एकविंशतिसागरोपमाणि तान्येव देशो- नानि तान्येव चार्धोनान्यायुरवगन्तव्यम्, सप्त पञ्च तिस्रश्च देव्यो ज्ञेयाः । आरणाच्युतविमानादुत्तरश्रेण्याम् एकादशविमानविभूषितायां षष्ठं कल्पविमानम् । १५तस्याधिपतिरच्युतो नाम देवराजः । यस्योनान्यर्धचतुर्थानि विमानशतानि । त्रयस्त्रिंशत्त्रा- यस्त्रिंशा देवाः । दश सामानिकशतानि । तिस्रः परिषदः । सप्तानीकानि । दश आत्म- रक्षशतानि । चत्वारो लोकपालाः । श्रीमत्यादयोऽष्टावग्रमहिष्यः पञ्चपञ्चाशत्पल्योप- मायुषः, वल्लभिकाश्च पञ्चदश तावदायुषः । अवशिष्टम् आरणेन्द्रवत् । परिषदादिविधिश्च तथैव नेयः । अयं तु विशेषः वरुणोऽधिकायुः । ततो न्यूनायुर्धनदः । ततोऽप्यूनायुषौ २०सोमयमौ । त एते लोकानुयोगोपदेशेन चतुर्दशेन्द्रा उक्ताः । इह द्वादश इष्यन्तेपूर्वोक्तेन क्रमेण ब्रह्मोत्तरकापिष्ठमहाशुक्रसहस्रारेन्द्राणां दक्षिणेन्द्रानुवर्तित्वात् आनतप्राणतकल्पयोश्च एकैकेन्द्रत्वात् । सौधर्मविमानसंख्या प्रागुक्ता । ऐशानेऽष्टाविंशतिर्विमानशतसहस्राणि । श्रेणिविमा- २५नानि चतुर्दशशतानि सप्तपञ्चाशानि । पुष्पप्रकीर्णकानां सप्तविंशतिः शतसहस्राणि अष्ट- नवतिः सहस्राणि पञ्चशतानि त्रिचत्वारिंशानि । सानत्कुमारे द्वादशविमानशतसहस्राणि । श्रेणिविमानानां पञ्चशतानि पञ्चनवत्यधिकानि । प्रकीर्णकानाम् एकादशशतसहस्राणि नवनवतिः सहस्राणि चत्वारि शतानि पञ्चोत्तराणि । माहेन्द्रेऽष्टौ विमानशतसहस्राणि । श्रेणिविमानानाम् एकं शतं षण्णवत्यधिकम् । प्रकीर्णकानां सप्तशतसहस्राणि नवनवति- ३०सहस्राणि अष्टौ शतानि चतुरुत्तराणि । ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरकल्पयोः चत्वारि विमानशत- सहस्राणि । श्रेणिविमानानां त्रीणि शतानि चतुःषष्ट्यधिकानि । प्रकीर्णकानां त्रीणि शतसहस्राणि नवनवतिः सहस्राणि षट्शतानि षट्त्रिंशानि । लान्तवकापिष्ठयोः पञ्चा- शत्सहस्राणि । श्रेणिविमानानां शतम् अष्टपञ्चाशम् । प्रकीर्णकानामेकान्नपञ्चाशत्सहस्राणि २३४ अष्टौ शतानि द्विचत्वारिंशानि । शुक्रमहाशुक्रयोः चत्वारिंशत्सहस्राणि । श्रेणिविमानानां त्रिसप्ततिः । प्रकीर्णकानाम् एकान्नचत्वारिंशत्सहस्राणि नवशतानि सप्तविंशानि । शता- रसहस्रारकल्पयोः षड्विमानसहस्राणि । श्रेणिविमानानाम् एकान्नसप्ततिः । प्रकीर्णकानाम् एकान्नषष्टिशतानि एकत्रिंशानि । आरणाच्युतकल्पयोः सप्तविमानशतानि । श्रेणिविमानानां ०५त्रीणि शतानि त्रिंशानि । प्रकीर्णकानां त्रीणि शतानि सप्तत्यधिकानि । चतुर्दशस्वपि कल्पविमानेषु विमानसंख्या चतुरशीतिः शतसहस्राणि षण्णवतिः सहस्राणि सप्त च विमान- शतानि । आरणाच्युतविमानादूर्ध्वं बहूनि योजनशतसहस्राण्युत्पत्य सन्ति तत्राधोग्रैवेयकविमा- नानि । येषु त्रयो विमानप्रस्ताराः सुदर्शनामोघसुप्रबुद्धाः । तत्र सुदर्शनेन्द्रकाच्चतसृष्वपि १०दिक्षु चतस्रो विमानश्रेण्यः । तत्रैकैकस्यां विमानश्रेण्यां दश विमानानि । सुदर्शनादूर्ध्वं बहूनि योजनशतसहस्राणि उत्पत्याऽस्ति अमोघो नाम विमानप्रस्तारः । अत्रापि चतसृष्वपि दिक्षु चतस्रो विमानश्रेण्यो निर्गताः । अत्रैकस्यां विमानश्रेण्यां नवविमानानि । अमोघादूर्ध्वं बहूनि योजनशतसहस्राणि उत्पत्य अस्ति सुप्रबुद्धो नाम विमानप्रस्तारः । अत्रापि चतसृष्वपि दिक्षु चतस्रो विमानश्रेण्यो विनिर्गताः । एकैकस्यां विमानश्रेण्याम् अष्टौ विमानानि । त्रिष्वेप्येतेषु १५पुष्पप्रकीर्णकविमानानि न सन्ति । तान्येतान्येकादशोत्तरविमानशतम् । सुप्रबुद्धविमानादूर्ध्वं बहूनि योजनशतसहस्राणि उत्पत्य सन्ति तत्र मध्यमग्रैवेयकविमानानि । येषु त्रयः प्रस्तारा यशोधरसुभद्रविशालाः । पूर्ववदत्रापि एकैकश्रेणिविमानहान्या पञ्चसप्ततिश्रेणिविमानानि । पुष्पप्रकीर्णकानि द्वात्रिंशत् । तान्येतानि सप्तोत्तरं शतम् । सुविशालविमानादूर्ध्वं बहूनि योजनशतसहस्राणि उत्पत्य सन्ति तत्रोपरिमग्रैवेयकविमानानि । येषु त्रयः प्रस्ताराः सुमनाः २०सौमनाः प्रीतिङ्कर इति । पूर्ववदत्राप्येकैकविमानहान्या एकान्नचत्वारिंशत् श्रेणिविमानानि । द्वापञ्चाशत्पुष्पप्रकीर्णकानि । तान्येतानि समुदितानि एकनवतिर्विमानानाम् । प्रीतिङ्करविमानादूर्ध्वं बहूनि योजनशतसहस्राणि उत्पत्य सन्ति तत्राऽनुदिशविमा- नानि । येष्वेक एवाऽऽदित्यो नाम विमानप्रस्तारः । तत्र दिक्षु चत्वारि श्रेणिविमानानि । प्राच्यां दिशि अर्चिर्विमानम्, अपाच्यामर्चिमाली, प्रतीच्यां वैरोचनम्, उदीच्यां प्रभासम्, २५मध्ये आदित्याख्यम् । विदिक्षु पुष्पप्रकीर्णकानि चत्वारि — पूर्वदक्षिणस्यामर्चिप्रभम्, दक्षिणा- परस्याम् अर्चिर्मध्यम्, अपरोत्तरस्याम् अर्चिरावर्तम्, उत्तरपूर्वस्यामर्चिर्विशिष्टम् । तान्ये- तानि नव । आदित्यविमानादूर्ध्वं बहूनि योजनशतसहस्राणि उत्पत्य सन्ति तत्रानुत्तरविमा- नानि । यत्रैक एव सर्वार्थसिद्धसंज्ञो विमानप्रस्तारः । दिक्षु प्रदक्षिणानि विजयवैजयन्त- ३०जयन्तापराजितविमानानि चत्वारि, मध्ये सर्वार्थसिद्धसंज्ञम् । पुष्पप्रकीर्णकानि न सन्ति । सौधर्मैशानयोः कल्पयोर्विमानानि सप्तविंशैकयोजनशतबाहल्यानि पञ्चयोजनशतो- च्छ्रायाणि । सानत्कुमारमाहेन्द्रयोर्ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्ठेषु शुक्रमहाशुक्रशतार- सहस्रारेषु आनतप्राणताऽऽरणाऽच्युतेषु नवसु ग्रैवेयकेषु अनुदिशाऽनुतरेषु च विमानानां बाहल्यमेकैकयोजनविहीनम्, उच्छ्रायश्च एकैकयोजनशताधिको यथाक्रमं वेदितव्यः । तान्ये- २३५ तानि श्रेणीन्द्रप्रकीर्णकविमानानि कानिचित् संख्येययोजनशतविस्ताराणि । कानिचिद- संख्येययोजनशतविस्ताराणि । यानि संख्येयविस्ताराणि तानि संख्येययोजनशतसहस्र- विस्ताराणि, यान्यसंख्येयविस्ताराणि तानि असंख्येययोजनशतसहस्रविस्ताराणि । सौधर्मै- शानयोर्विमानानि पञ्चवर्णानि कृष्णनीलरक्तहारिद्रशुक्लवर्णानि । सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः ०५चतुर्वर्णानि कृष्णहीनानि । ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्ठेषु त्रिवर्णानि विमानानि कृष्ण- नीलवर्जितानि । शुक्रमहाशुक्रशतारसहस्राराऽऽनतप्राणतारणाच्युतेषु द्विवर्णानि विमानानि हारिद्रशुक्लवर्णानि । ग्रैवेयकानुदिशानुत्तरविमानानि शुक्लवर्णान्येव । परमशुक्लं सर्वार्थसिद्धविमानम् । एषामधिकृतानां वैमानिकानां देवानां परस्परतो विशेषप्रत्तिपत्त्यर्थमाह- १०स्थितिप्रभावसुखद्युतिलेश्याविशुद्धीन्द्रियावधिविषयतोऽधिकाः ॥ २० ॥ स्वोपात्तायुष उदयात् स्थानं स्थितिः । १ । स्वेनोपात्तस्यं देवायुषः उदयात्तस्मिन् भवे तेन शरीरेण स्थानं स्थितिरित्युच्यते । शापानुग्रहलक्षणः प्रभावः । २ । शापोऽनिष्टापादनम्, अनुग्रह इष्टप्रतिपादनम्, तल्ल- क्षणः प्रवृद्धो भाव प्रभाव इत्याख्यायते । १५सद्वेद्योदये सति इष्टविषयानुभवनं सुखम् । ३ । सद्वेद्योदयमूलहेतौ सति बाह्यस्येष्ट- विषयस्य उपनिपाते तद्विषयमनुभवनं सुखमिति कथ्यते । शरीरवसनाभरणादिदीप्तिर्द्युतिः । ४ । शरीरस्य वसनस्याऽऽभरणादीनां च दीप्तिः द्युतिरिति उपाख्यायते । लेश्याशब्द उक्तार्थः । ५ । लेश्याशब्द उक्तार्थ एव वेदितव्यः । लेश्याया विशुद्धिः २०लेश्याविशुद्धिः । इन्द्रियावधिभ्यां विषयाभिसंबन्धः । ६ । विषयशब्दस्य इन्द्रियावधिभ्यामभिसंबन्धो भवति । इन्द्रियं चाऽवधिश्च इन्द्रियावधी, तयोर्विषय इन्द्रियावधिविषय इति । इतरथा हि तदाधिक्यप्रसङ्गः । ७ । अक्रियमाणे ह्येवमभिसंबन्धे उपर्युपरि देवेषु इन्द्रि- याणामाधिक्यं प्रसज्येत । २५स्थितिग्रहणमादौ तत्पूर्वकत्वादितरेषाम् । ८ । स्थितिग्रहणमादौ क्रियते तत्पूर्वकत्वादि- तरेषां प्रभावादीनाम् । स्थितिमतां हि प्रभावादयो भवन्ति नाऽस्थितस्येति । तेभ्यस्तैर्वाऽधिका इति तसिः । ९ । तेभ्यः स्थित्यादिभ्यः अधिका इति *“अपादानेऽहीय- रुहोः”[जैनेन्द्रº ४ । ३ । ५०] इति तसिः । तैर्वाधिका इति तसि प्रकरणे *“आद्यादिभ्य उपसंख्या- नम्”[जैनेन्द्रº ४ । २ । ४९] इति तसिः । उपर्यपरि वैमानिकाः इत्यनुवर्तन्ते, तेनैवमभिसंबध्यते ३०उपर्युपरि वैमानिकाः प्रतिकल्पं प्रतिप्रस्तारं च स्थित्यादिभिरेभिरधिका इति । तत्र स्थितिः उत्कृष्टा जघन्या च, सा उपरिष्टाद्वक्ष्यते । इह तु वचनं येषां समा भवति तेषामपि गुणतोऽ- धिकत्वज्ञापनार्थम् । यः प्रभावः सौधर्मकल्पदेवानां निग्रहानुग्रहविक्रियापराभियोगादिषु, उपर्युपरि ततोऽनन्तगुणः मन्दाभिमानतया अल्पसंक्लिष्टत्वाच्च न प्रवर्तते । एवं सुखादयोऽपि प्रत्येतव्याः । लेश्यानियमः उपरि वक्ष्यते । इह तु वचनं यत्र विधानं समानं तत्रापि कर्म- ३५विशुद्धितोऽधिका भवन्ति इति प्रतिपादनार्थम् । २३६ यथा स्थित्यादिभिरुपर्यधिका एवं गत्यादिभिरपि इत्यतिप्रसङ्गे तन्निवृत्त्यर्थमाह- गतिशरीरपरिग्रहाभिमानतो हीनाः ॥ २१ ॥ देशान्तरप्राप्तिहेतुर्गतिः । १ । उभयनिमित्तवशात् उत्पद्यमानः कायपरिस्पन्दो गतिरि- त्युच्यते । ०५शरीरमुक्तलक्षणम् । २ । *“औदारिकवैक्रियिकाऽऽहारकतैजसकार्मणानि शरीराणि” [तº सूº२ । ३६] इत्यत्र शरीरमुक्तलक्षणम् । लोभकषायोदयान्मूर्च्छा परिग्रहः । ३ । लोभकषायवेदनीयस्य उदयान्मूर्च्छा संकल्पःḥ परि- ग्रह इत्याख्यायते । मानकषायोदयापादितोऽभिमानः । ४ । मानकषायवेदनीयस्य उदयापादितोऽहङ्कारः अभि- १०मान इति कथ्यते । गतिश्च शरीरं च परिग्रहश्च अभिमानश्च गतिशरीरपरिग्रहाभिमानाः तैः गतिशरीरपरिग्रहाभिमानतः । तसिप्रकरणे *“आद्यादिभ्य उपसंख्यानम्”[जैनेन्द्रवाº ४ । २ । ४९] इति तसिः । यदि हि अपादानविवक्षा स्यात् *“अहीयरुहोः”[जैनेन्द्रº ४ । ३ । ५०] इति प्रतिषेधः स्यात् । गतिग्रहणमादौ लक्षणद्वययोगात् । ५ । गतिग्रहणमादौ क्रियते । कुतः ? लक्षणद्वय- १५योगात् *“द्वन्द्वेसु”[जैनेन्द्रº १ । ३ । ९८]*“अल्पाच्तरम्”[जैनेन्द्रº १ । ३ । १००] इति । ततः शरीरग्रहणं तस्मिन् सति परिग्रहोपपत्तेः । ६ । ततः परं शरीरग्रहणं क्रियते । कुतः ? तस्मिन् सति परिग्रहोपपत्तेः, सति शरीरे परिग्रहो ममेदं बुद्धिरुपजायते । तद्वत्त्वेऽपि केवलिनः परिग्रहेच्छाभाव इति चेत्; न; देवाधिकारात् । ७ । स्यादेतत्- शरीरवत्त्वेऽपि केवलिनः ममेदमिति संकल्पो न विद्यते ततोऽयं हेतुव्यभिचार इति; तन्न; २०किं कारणम् ? देवाधिकारात् । देवा हि रागादिमन्तोऽधिकृताः, तेषामवश्यं सति शरीरे परिग्रहाभिलाषेण भवितव्यमिति नास्ति व्यभिचारः । तन्मूलत्वात्तदनन्तरमभिमानग्रहणम् । ८ । परिग्रहमूलो हि लोकेऽभिमानो दृष्टः, ततोऽस्य तदनन्तरं ग्रहणं क्रियते । उपर्युपरीत्यनुवर्तते, तेनोपर्युपरि देवानाम् उक्ता गत्यादयो हीना वेदितव्याः । तद्यथा — सौधर्मैशानयोर्देवाः क्रीडादिनिमित्तां गतिं महाविषय- २५त्वेन मुहुर्मुहुर्वृत्त्या चाधिकामास्कन्दन्ति न तथोपरि देवाः विषयाभिष्वङ्गोद्रेकाभावात् । ततस्तन्निमित्ता गतिरपि क्रमेण हीयते । शरीरमपि सौधर्मैशानयोर्देवानां सप्तारत्नि- प्रमाणम् । सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः षडरत्निप्रमाणम् । ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्ठेषु पञ्चारत्निः । शुक्रमहाशुक्रशतारसहस्रारेषु च चतुररत्निः । आनतप्राणतयोरर्धचतुर्था- रत्निः । आरणाच्युतयोररत्नित्रयप्रमाणम् । अधोग्रैवेयकेषु अर्धतृतीयारत्निः, मध्यमग्रैवेय- ३०केषु अरत्निद्वयमात्रम्, उपरिमग्रैवेयकेषु अनुदिशविमानेषु च अध्यर्धारत्निः, अनुत्तरेष्वरत्नि- प्रमाणमात्रम् । परिग्रहोऽपि विमानपरिवारादिलक्षण उपर्युपरि हीन इत्युक्तं पुरस्तात् । कुतः पुनरुपर्युपरि परिग्रहाभिमानहानिरिति ? उच्यते — प्रतनुकषायत्वाल्पसंक्लेशावधिविशुद्धितत्त्वावलोकनसंवेगपरिणामानाम् उत्तरोत्तराधिक्याद् अभिमानहानिः । ९ । प्रतनुकषायत्वादल्पसंक्लेशो भवति, ततोऽवधिविशुद्धिर्जायते, संक्लेशवशा- ३५दवधिर्हीयत इत्युक्तं पुरस्तात् । ततोऽवधिविशुद्धेः उपर्युपरि देवाः शारीरमानसदुःखपरीतान् २३७ नारकतैर्यग्योनमानुषान् प्रकर्षेणाऽवलोकयन्ति । ततस्तन्निमित्तसंवेगपरिणामः संसाराद्भी- रुता उपजायते । ततो दुःखहेतुषु दुरन्तेषु परिग्रहेषु अभिभानो हीयते । किञ्च, विशुद्धपरिणामप्रकर्षनिमित्तत्वाच्च उपर्युपर्युपपत्तेः । १० । इह विशुद्धपरिणामभेद- निमित्तः पुण्यकर्मबन्धविकल्पः, तत्पूर्वको देवेषु उपपाद इति उपर्युपरि अभिमानहानिः । ०५कारणसदृशं हि कार्यं दृष्टमिति । तद्यथा — तैर्यग्योनेषु असंज्ञिनः पर्याप्ताः पञ्चेन्द्रियाः संख्येयवर्षायुषः, अल्पशुभपरिणामवशेन पुण्यबन्धमनुभूय भवनवासिषु व्यन्तरेषु च उत्पद्यन्ते । त एव संज्ञिनो मिथ्यादृष्टयः सासादनसम्यग्दृष्टयश्च आसहस्रारादुत्पद्यन्ते । त एव सम्यग्दृष्टयः सौधर्मादिषु अच्युतान्तेषु जायन्ते । असंख्येयवर्षायुषः तिर्यङ्मनुष्या मिथ्या- दृष्टयः सासादनसम्यग्दृष्टयश्च आ ज्योतिष्केभ्य उपजायन्ते, तापसाश्चोत्कृष्टाः । त एव १०सम्यग्दृष्टयः सौधर्मैशानयोर्जन्मानुभवन्ति । मनुष्याः संख्येयवर्षायुषः मिथ्यादर्शनाः सासादन- सम्यग्दर्शनाश्च भवनवासिप्रभृतिषूपरिमग्रैवेयकान्तेषु उपपादमास्कन्दन्ति । परिव्राजकानां देवेषूपपादः आ ब्रह्मलोकात् । आजीवकानाम् आसहस्रारात् । तत ऊर्ध्वमन्यलिङ्गिनां नास्त्युपपादः । निर्ग्रन्थलिङ्गधराणामेव उत्कृष्टतपोऽनुष्ठानोपचितपुण्यबन्धानाम् अस- म्यग्दर्शनानामुपरिमग्रैवेयकान्तेषु उपपादः । तत ऊर्ध्वं सम्यग्दर्शनज्ञानचरणप्रकर्षोपेतानामेव १५जन्म नेतरेषाम् । श्रावकाणां सौधर्मादिष्वच्युतान्तेषु जन्म नाधो नोपरीति परिणामविशुद्धि- प्रकर्षयोगादेव कल्पस्थानातिशययोगोऽवसेयः । पुरस्तात्त्रिषु निकायेषु देवानां लेश्याविधिरुक्त इदानीं वैमानिकेषु लेश्याविधि- प्रतिपत्त्यर्थमाह- पीतपद्मशुक्ललेश्या द्वित्रिशेषेषु ॥ २२ ॥ २०किमर्थं पृथग्लेश्याभिधानं क्रियते, ननु यत्रैवान्यो लेश्याविधिः तत्रैवेदं वक्तव्यम् ? अत उत्तरं पठति- पृथग्लेश्याभिधानं लघ्वर्थम् । १ । पृथगिदं लेश्याभिधानं क्रियते लघ्वर्थम् । तत्र हि पाठे क्रियमाणे वैमानिकानां स्वामिनां भेदेन निर्देशः कर्तव्यः स्यात् । अथ कोऽयं निर्देशः ? पीतपद्मशुक्ललेश्या इति । पीता च पद्मा च शुक्ला च पीतपद्मशुक्लाः, ता लेश्या येषां त २५इमे पीतपद्मशुक्ललेश्या इति । यद्येवं द्वन्द्वे पुंवद्भावात् निर्देशो नोपपद्यते ? नैष दोषः; औत्तरपदिकं ह्रस्वत्वम्, यथाकार्यविपरिणामाद्वा सिद्धम् । *“द्रुतायां तपरकरणे मध्यम- बिलम्बितयोरुपसंख्यानम्”[पातº महाº १ । १ । ६९] इत्यत्रौत्तरपदिकं ह्रस्वत्वम्, एवमिहापि वेदितव्यम् । तत्र कस्य का लेश्या इत्यत्रोच्यते- ३०सौधर्मैशानीयाः पीतलेश्याः । २ । सौधर्मैशानीया देवाः पीतलेश्या द्रष्टव्याः । २३८ सानत्कुमारमाहेन्द्रीया देवाः पीतपद्मलेश्याः । ३ । सनत्कुमारे माहेन्द्रे च देवाः पीत- पद्मलेश्याः प्रत्येतव्याः । ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्ठेषु पद्मलेश्याः । ४ । चतुर्ष्वेषु देवाः पद्मलेश्याः द्रष्टव्याः । ०५शुक्रमहाशुक्रशतारसंहस्रारेषु पद्मशुक्ललेश्याः । ५ । चतुर्ष्वेषु देवाः पद्मशुक्ललेश्या विज्ञेयाः । आनतादिषु शुक्ललेश्याः । ६ । आनतादिषु शेषेषु देवाः शुक्ललेश्याः प्रत्येतव्याः । तत्राप्यनुत्तरेषु परमशुक्ललेश्याः । शुद्धमिश्रलेश्याविकल्पानुपपत्तिः सूत्रेऽनभिधानादिति चेत्; न; मिश्रयोरन्यतरग्रहणात् १०यथा लोके । ७ । स्यान्मतम् — उक्तो लेश्याविकल्पः शुद्धो मिश्रश्च नोपपद्यते, कुतः ? सूत्रेऽनभि- धानात् इति; तन्न; किं कारणम् ? मिश्रयोरन्यतरग्रहणात्, यथा लोके । तद्यथा — छत्रिणो गच्छन्तीत्यछत्रिष्वपि छत्रिव्यपदेशः, एवमिहापि मिश्रयोरप्यन्यतरग्रहणेन ग्रहणं भवति इति पीतपद्मलेश्याः पूर्वग्रहणेन परग्रहणेन वा गृह्यन्ते, एवं पद्मशुक्ललेश्या अपीति नास्ति दोषः । द्वित्रिशेषग्रहणादग्रहणमिति चेत्; न; इच्छातः संबन्धोपपत्तेः । ८ । स्यान्मतम् — एवमपि १५ग्रहणं नोपपद्यते । कुतः ? द्वित्रिशेषग्रहणात् । सूत्रे ह्येवं पठ्यते — द्वयोः पीतलेश्याः, त्रिषु पद्मलेश्याः, शेषेषु शुक्ललेश्या इति, तच्चानिष्टमिति; तन्न; किं कारणम् ? इच्छातः संबन्धोपपत्तेः । एवं हि संबन्धः क्रियते — द्वयोः कल्पयुगलयोः पीतलेश्याः, सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः पद्मलेश्याया अविवक्षातः । ब्रह्मलोकादिषु त्रिषु कल्पयुगलेषु पद्मलेश्याः, शुक्रमहाशुक्रयोः शुक्ललेश्याया अविवक्षातः । शेषेषु शतारादिषु शुक्ललेश्याः, पद्मलेश्याया अविवक्षातः, इति २०नास्त्यार्षविरोधः । पाठान्तराश्रयाद्वा । ९ । अथवा पाठान्तरमाश्रियते । किं पुनः तत् ? ‘पीतमिश्रपद्ममिश्र- शुक्ललेश्या द्विद्विचतुश्चतुःशेषेषु’ इति, ततो न कश्चिदार्षविरोधः । निर्देशवर्णपरिणामसंक्रमकर्मलक्षणगतिस्वामित्वसाधनसंख्याक्षेत्रस्पर्शनकालान्तरभावाल्प- बहुत्वैश्च साध्या लेश्याः । १० । एतैर्निर्देशादिभिः षोडशभिरनुयोगद्वारैः लेश्याः साधयि- २५तव्याः । तत्र निर्देशस्तावत् — कृष्णलेश्या नीललेश्या कपोतलेश्या तेजोलेश्या पद्मलेश्या शुक्ललेश्या चेति । वर्णो भ्रमरमयूरकण्ठकपोततपनीयपद्मशङ्खवर्णा यथाक्रमं लेश्याः । वर्णान्तरमासाम् अनन्तविकल्पम् । एकद्वित्रिचतुःसंख्येयाऽसंख्येयाऽनन्तकृष्णगुणयोगात् कृष्णलेश्याः अनन्त- ३०विकल्पा । एवमितरा अपि । परिणामः — असंख्येयलोकप्रदेशप्रमाणेषु असंख्येयगुणेषु कषायोदयस्थानेषु उत्कृष्ट- मध्यमजघन्यांशकेषु संक्लेशहान्या परिणामात्मानः अशुभास्तिस्रः कृष्णनीलकापोतलेश्याः २३९ परिणमन्ते । तथा जघन्यमध्यमोत्कृष्टांशकेषु विशुद्धिवृद्ध्या तिस्रः शुभाः तेजःपद्मशुक्ललेश्याः परिणमन्ते । तथोत्कृष्टमध्यमजघन्यांशकेषु विशुद्धिहान्या तिस्रः शुभाः परिणमन्ते । तथा जघन्यमध्यमोत्कृष्टांशेषु संक्लेशविवृद्ध्या तिस्रः अशुभाः परिणमन्ते । एकैका चात्र लेश्या असंख्येयलोकप्रदेशप्रमाणपरिणामाऽध्यवसायस्थाना । ०५संक्रमः — कृष्णलेश्यः संक्लिश्यमानो नान्यां लेश्यां संक्रामति, कृष्णलेश्ययैव षट्स्थान- पतितेन संक्रमेण वर्धते । तद्यथा — कृष्णलेश्याया यत्प्राथमिकं संक्लेशस्थानं ततः स्थानादनन्त- भागाभ्यधिका वृद्धिरसंख्येयभागाऽभ्यधिका वा संख्येयभागाभ्यधिका वा संख्येयगुणाभ्यधिका वा असंख्येयगुणाभ्यधिका वा अनन्तगुणाभ्यधिका वा । तथा हीयमानोऽपि लेश्यान्तरसंक्रमं न करोति कृष्णलेश्ययैव षट्स्थाननिपतितसंक्रमेण हीयते । तद्यथा — कृष्णलेश्याया यदुत्कृष्टं १०संक्लेशस्थानं ततः स्थानादनन्तभागहान्या वा असंख्येयभागहान्या वा संख्येयभागहान्या वा संख्येयगुणहान्या वा असंख्येयगुणहान्या वा अनन्तगुणहान्या वा । यदा कृष्णलेश्या अनन्तगुण- हान्या हीयते तदा नीललेश्याया उत्कृष्टं स्थानं संक्रामति, तदैव कृष्णलेश्यस्य संक्लिश्यमानस्य एको विकल्पो वृद्धौ स्वस्थानसंक्रमो नाम । हानौ पुनर्द्वौ विकल्पौ स्वस्थानसंक्रमः परस्थान- संक्रमश्चेति । एवमितरास्वपि लेश्यासु वृद्धिहान्योः संक्रमविकल्पविधिर्वेदितव्यः । अयं तु १५विशेषः — शुक्ललेश्यस्य विशुद्धिवृद्धौ लेश्यान्तरसंक्रमो नास्ति स्वस्थानसंक्रमोऽस्ति । संक्लेश- विवृद्धौ विशुद्धिहानौ तु स्वस्थानसंक्रमोऽप्यस्ति परस्थानसंक्रमोऽपि । मध्यलेश्यानां हानौ वृद्धौ च उभावपि संक्रमौ स्तः । अनन्तभागपरिवृद्धिः कया परिवृद्ध्या ? सर्वजीवैरनन्तभागपरि- वृद्ध्या । असंख्येयभागपरिवृद्धिः कया परिवृद्ध्या ? असंख्येयलोकभागपरिवृद्ध्या । संख्येय- भागपरिवृद्धिः कया परिवृद्ध्या ? उत्कृष्टसंख्येयभागपरिवृद्ध्या । संख्येयगुणपरिवृद्धिः कया २०परिवृद्ध्या ? उत्कृष्टसंख्येयगुणपरिवृद्ध्या । असंख्येयगुणपरिवृद्धिः कया परिवृद्ध्या ? असंख्येयलोकगुणपरिवृद्ध्या । अनन्तगुणपरिवृद्धिः कया परिवृद्ध्या ? सर्वजीवाऽनन्तगुण- परिवृद्ध्या । लेश्याकर्म उच्यते — जम्बूफलभक्षणं निदर्शनं कृत्वा, स्कन्धविटपशाखानुशाखापिण्डिका- छेदनपूर्वकं फलभक्षणं स्वयं पतितफलभक्षणं चोद्दिश्य कृष्णलेश्यादयः प्रवर्तन्ते । २५अथ लक्षणमुच्यते — अनुनयानभ्युपगमोपदेशाग्रहण-वैरामोचनाऽतिचण्डत्व-दुर्मुखत्व- निरनुकम्पता-क्लेशन-मारणापरितोषणादि कृष्णलेश्यालक्षणम् । आलस्य-विज्ञानहानि-कार्या- निष्ठापन-भीरुता-विषयातिगृद्धि-माया-तृष्णाऽतिमान-वञ्चनाऽनृतभाषण-चापलातिलुब्धत्वादि नीललेश्यालक्षणम् । मात्सर्य-पैशुन्य-परपरि भवाऽऽत्मप्रशंसा-परपरिवादवृद्धिहान्यगणनाऽऽ- त्मीयजीवितनिराशता-प्रशस्यमानधनदान-युद्धमरणोद्यमादि कपोतलेश्यालक्षणम् । दृढमित्रता- ३०सानुक्रोशत्व-सत्यवाद-दानशीलात्मीयकार्यसंपादनपटुविज्ञानयोग-सर्वधर्मसमदर्शनादितेजोले- श्यालक्षणम् । सत्यवाक्य-क्षमोपेत-पण्डित-सात्त्विकदानविशारद-चतुरर्जुगुरुदेवतापूजाकरण- निरतत्वादि पद्मलेश्यालक्षणम् । वैररागमोहविरह-रिपुदोषाग्रहण-निदानवर्जन-सार्वसावद्यका- र्यारम्भौदासीन्य-श्रेयोमार्गानुष्ठानादि शुक्लेश्यालक्षणम् । २४० गतिरुच्यते — कपोतलेश्यापरिणत आत्मा कां गतिं गच्छतीति ? षड्र्विशतिविकल्पेषु ले- श्यांशकेषु आयुषो ग्रहणहेतवः अष्टावंशकाः मध्यमाः । कुतः पुनरेतदनुगम्यते इति चेत् ? *“अष्टाभिः अपकर्षैः मध्यमेन परिणामेनाऽऽयुर्बध्नाति” इत्यार्षोपदेशात् । शेषा अष्टादशलेश्यांशका गतिविशेषहेतवः पुण्यपापविशेषोपचयहेतुत्वात्तेषां तदपेक्षो मध्यमपरिणामः ०५तद्योग्यायुर्बन्धहेतुर्भवति, तत आयुर्नामकर्मोदयापादितो गतिविशेषो लेश्यावशादवसेयः । तद्यथा — उत्कृष्टशुक्ललेश्यांशकपारिणामादात्मानः कालं कृत्वा सर्वार्थसिद्धं यान्ति । जघन्य- शुक्ललेश्यांशकपरिणामात् शुक्रमहाशुक्रशतारसहस्रारान् यान्ति । मध्यमशुक्ललेश्यांशकपरि- णामात् आनतादिषु प्राक् सर्वार्थसिद्धादुत्पद्यन्ते । उत्कृष्टपद्मलेश्यांशकपरिणामात् सहस्रारमु- पगच्छन्ति । जघन्यपद्मशुक्ललेश्यांशकपरिणामात् सानत्कुमारमाहेन्द्रौ यान्ति । मध्यमपद्म- १०लेश्यांशकपरिणामात् ब्रह्मलोकादिषु आ शतारादुपपद्यन्ते । उत्कृष्टतेजोलेश्यांशकपरिणामात् सानत्कुमारमाहेन्द्रकल्पान्त्यचक्रेन्द्रकश्रेणिविमानान्यास्कन्दन्ति । जघन्यतेजोलेश्यांशकपरि- णामात् सौधर्मैशानप्रथमेन्द्रकश्रेणिविमानानि यान्ति । मध्यमतेजोलेश्यांशकपरिणामात् चन्द्रादीन्द्रकश्रेणिविमानादिषु आबलभद्रेन्द्रकश्रेणिविमानेभ्य उपपद्यन्ते । उत्कृष्टकृष्ण- लेश्यांशकपरिणामात् अप्रतिष्ठानमधितिष्ठन्ति । जघन्यकृष्णलेश्यांशकपरिणामात् पञ्च- १५म्यामध इन्द्रकनरकं तमिस्रसंज्ञकं संश्रयन्ते । मध्यमकृष्णलेश्यांशकपरिणामात् हिमेन्द्रकादिषु आ महारौरवादुपजायन्ते । उत्कृष्टनीललेश्यांशकपरिणामात् पञ्चम्यामन्धेन्द्रकमवाप्नुवन्ति । जघन्यनीललेश्यांशकपरिणामात् वालुकायां तप्तेन्द्रकं यान्ति । मध्यमनीललेश्यांशकपरिणा- मात् वालुकायां त्रस्तेन्द्रकादि झषेन्द्रकान्तेषु उत्पद्यन्ते । उत्कृष्टकपोतलेश्यांशकपरिणामात् वालुकाप्रभायां संप्रज्वलितनरकं यान्ति । जघन्यकपोतलेश्यांशकपरिणामात् रत्नप्रभायां २०सीमन्तकं यान्ति । मध्यमकपोतलेश्यांशकपरिणामात् रौरुकादिषु आ संज्वलितेन्द्रकादुपप- द्यन्ते । मध्यमकृष्णनीलकपोततेजोलेश्यांशकपरिणामात् भवनवासिव्यन्तरज्योतिष्कपृथिव्य- म्बुवनस्पतीन् व्रजन्ति । मध्यमकृष्णनीलकपोतलेश्यांशकपरिणामात् तेजोवायुकायिकेषु जायन्ते । देवनारकाः स्वलेश्याभिः तिर्यङ्मनुष्यान् योग्यानायान्ति । स्वामित्वमुच्यते — रत्नप्रभाशर्कराप्रभयोः नारकाः कापोतलेश्याः । वालुकाप्रभायां नील- २५कपोतलेश्याः । पङ्कप्रभायां नीललेश्याः । धूमप्रभायां नीलकृष्णलेश्याः । तमःप्रभायां कृष्णलेश्याः । महातमःप्रभायां परमकृष्णलेश्याः । भवनवासिव्यन्तरज्योतिष्काः कृष्णनील- कापोततेजोलेश्याः । एकद्वित्रिचतुरिन्द्रियाः संक्लिष्टत्रिलेश्याः । असंज्ञिपञ्चेन्द्रियतिर्यञ्चः संक्लिष्टचतुर्लेश्याः । संज्ञिपञ्चेन्द्रियतिरश्चां मनुष्याणां च मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्टि- सम्यङ्मिथ्यादृष्ट्यसंयतसम्यग्दृष्टीनां षडपि लेश्याः । संयतासंयतप्रमत्तसंयताऽप्रमत्त- ३०संयतानां तिस्रः शुभाः । अपूर्वकरणादीनां सयोगकेवल्यन्तानां शुक्ललेश्यैव । अयोगकेव- लिनोऽलेश्याः । सौधर्मैशानीयाः तेजोलेश्याः । सानत्कुमारमाहेन्द्रीयाः तेजःपद्मलेश्याः । ब्रह्मब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्ठेषु देवाः पद्मलेश्याः । शुक्रमहाशुक्रशतारसहस्रारेषु पद्मशुक्ल- लेश्याः । आनतादिष्वासर्वार्थसिद्धात् शुक्ललेश्याः । सर्वार्थसिद्धाः परमशुक्ललेश्याः । २४१ साधनमुच्यते — द्रव्यलेश्या नामकर्मोदयनिमित्ताः, भावलेश्याः कषायोदयक्षयोपशमप्र- शमप्रक्षयकृताः । संख्या कथ्यते — कृष्णनीलकापोतलेश्या एकशो द्रव्यप्रमाणेनाऽनन्ताः, अनन्तानन्ताभि- रुत्सर्पिण्यवसर्पिणीभिर्नापह्रियन्ते कालेन । क्षेत्रेणाऽनन्तानन्तलोकाः । तेजोलेश्या द्रव्यप्रमा- ०५णेन ज्योतिर्देवाः साधिकाः । पद्मलेश्या द्रव्यप्रमाणेन संज्ञिपञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनीनां संख्येय- भागाः । शुक्ललेश्याः पल्योपमस्याऽसंख्येयभागाः । क्षेत्रमुच्यते — कृष्णनीलकापोतलेश्या एकशः स्वस्थानसमुद्धातोपपादैः सर्वलोके वर्तन्ते । तेजःपद्मलेश्या एकशः स्वस्थानसमुद्धातोपपादैर्लोकस्याऽसंख्येयभागे । शुक्ललेश्याः स्वस्थानो- पपादाभ्यां लोकस्यासंख्येयभागे, समुद्घातेन लोकस्याऽसंख्येयभागे, असंख्येयेषु भागेषु १०सर्वलोके वा । स्पर्शनमुच्यते — कृष्णनीलकापोतलेश्यैः स्वस्थानसमुद्धातोपपादैः सर्वलोकः स्पष्टः । तेजो- लेश्यैः स्वस्थानेन लोकस्यासंख्येयभागः, अष्टौ चतुर्दशभागा वा देशोनाः, समुद्धातेन लोकस्याऽ- संख्येयभागः अष्टौ नव चतुर्दशभागा वा देशोनाः, उपपादेन लोकस्यासंख्येयभागा अध्यर्ध- चतुर्दशभागा वा देशोनाः । पद्मलेश्यैः स्वस्थानसमुद्धाताभ्यां लोकस्यासंख्येयभागः अष्टौ १५चतुर्दशभागा वा देशोनाः, उपपादेन लोकस्यासंख्येयभागः पञ्चचतुर्दशभागा वा देशोनाः । शुक्ललेश्यैः स्वस्थानोपपादाभ्यां लोकस्यासंख्येयभागः स्पृष्टः षट्चतुर्दशभागा वा देशोनाः, समुद्घातेन लोकस्याऽसंख्येयभागः षट् चतुर्दशभागा वा देशोनाः, असंख्येया वा भागाः सर्व- लोको वा । काल उच्यते — कृष्णनीलकपोतलेश्यानाम् एकशः जघन्येनान्तर्मुहूर्तः, उत्कर्षेण त्रयस्त्रिं- २०शत्सागरोपमाणि साधिकानि, सप्तदशसागरोपमाणि साधिकानि, सप्तसागरोपमाणि साधिकानि । तेजःपद्मशुक्ललेश्यानामेकशः कालो जघन्येन अन्तमुहूर्तः, उत्कर्षेण द्वे सागरो- पमे साधिके, अष्टादश सागरोपमाणि साधिकानि, त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि साधिकानि । अन्तरमभिधीयते — कृष्णनीलकपोतलेश्यानाम् — एकशः अन्तरं जघन्येनान्तर्मुहूर्तः, उत्कर्षेण त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि साधिकानि । तेजःपद्मशुक्ललेश्यानामेकशः अन्तरं जघन्येनाऽन्तर्मु- २५हूर्तः, उत्कर्षेणानन्तः कालोऽसंख्येयाः पुद्गलपरिवर्ताः । भावो व्याख्यायते — षडपि लेश्या औदयिकभावाः शरीरनाममोहनीयकर्मोदयापादि- तत्वात् । अल्पबहुत्वं वक्ष्यते — सर्वतः स्तोकाः शुक्ललेश्याः, पद्मलेश्या असंख्येयगुणाः, तेजोलेश्या असंख्येयगुणाः, अलेश्या अनन्तगुणाः, कपोतलेश्या अनन्तगुणाः, नीललेश्या विशेषाधिकाः, ३०कृष्णलेश्या विशेषाधिकाः । आह — कल्पोपपन्ना इत्युक्तं तत्रेदं न ज्ञायते के कल्पा इति ? अत्रोच्यते- प्राग्ग्रैवेयकेभ्यः कल्पाः ॥ २३ ॥ इदं नं ज्ञायते कुत आरभ्य कल्पा भवन्ति इति ? सौधर्मादिग्रहणमनुवर्तते, तेनायमर्थो लभ्यते सौधर्मादयः कल्पा इति । यद्येवं तदनन्तरमेवेदंसूत्रं वक्तव्यम् ? अत उत्तरं पठति- २४२ सौधर्माद्यनन्तरं कल्पाभिधाने व्यवधानप्रसङ्गः । १ । यदि सौधर्माद्यनन्तरं कल्पाभि- धानं क्रियते व्यवधानं प्रसज्येत । कस्य ? स्थितिप्रभावादिसूत्रत्रयस्य । सति च व्यवधाने तेन विधीयमानोऽर्थः कल्पेष्वेव स्यात् अनन्तरत्वाद्, ग्रैवेयकादिषु न स्यात् व्यवहितत्वात् । इह पुनः पाठे सति स्थित्यादिविशेषविधिरविशेषेण सिद्धो भवति । अथ के कल्पातीताः ? ०५कल्पातीतसिद्धिः परिशेषात् । २ । कल्पातीतानां सिद्धिर्भवति । कुतः ? परिशेषात् । परिशिष्टा हि ग्रैवेयकादयोऽनुत्तरान्ताः । भवनवास्याद्यतिप्रसङ्ग इति चेत्; न; उपर्युपरीत्यभिसम्बन्धात् । ३ । स्यादेतत्, परिशिष्टा यदि कल्पातीता भवनवास्यादीनामपि वैमानिकत्वमपि प्रसज्येत इति; तन्न; किं कारणम् ? उपर्युपरीत्यभिसंबन्धात् । उपर्युपरि वैमानिका नाधस्तात् इति । तेन १०कल्पातीता अहमिन्द्रा एव । कथं पुनस्तेषामहमिन्द्रत्वम् ? सामानिकादिविकल्पाभावात् । चतुर्णिकायोपदेशानुपपत्तिः षट्सप्तसम्भवादिति चेत्; न; तत्रैवान्तर्भावात् लौकान्तिक- वत् । ४ । स्यान्मतम् — चत्वारो देवनिकाया इत्युपदेशो नोपपद्यते इति । कुतः ? षट्सप्त- संभवात् । षण्णिकायाः सम्भवन्ति भवनपातालव्यन्तरज्योतिष्ककल्पोपपन्नविमानाधिष्ठानात् । भवनवासिनो दशविधा उक्ताः । पातालवासिनो लवणोदादिसमुद्रावासाः सुस्थितप्रभासादयः । १५व्यन्तरा अनादृतप्रियदर्शनादयः जम्बूद्वीपाधिपतयः । ज्योतिष्काः पञ्चविधा व्याख्याताः । कल्पोपपन्ना द्वादश वर्णिताः । विमानानि ग्रैवेयकादीनि उपदिष्टानि । अथवा सप्तदेव- निकायाः, त एवाऽऽकाशोपपन्नैः सह । आकाशोपपन्नाश्च द्वादशविधाः — पांशुतापि-लवणतापि- तपनतापि-भवनतापि-सोमकायिक-यमकायिक-वरुणकायिक-वैश्रवणकायिक-पितृकायिक-अनल- कायिक रिष्टक-अरिष्ट-सम्भवा इति; तन्न; किं कारणम् ? तत्रैवान्तर्भावात्, लौकान्तिकवत् । २०यथा लौकान्तिकानां कल्पवासिष्वन्तर्भावात् न निकायान्तरत्वं तथा पातालवासिनाम् आकाशोपपन्नानां व्यन्तरेष्वन्तर्भावात्, कल्पवासिनां च वैमानिकत्वात् न निकायान्तरत्वम् । इति नास्ति चातुर्विध्यहानिः । आह — य एते दृष्टान्तत्वेनोपात्ताः लौकान्तिकास्ते कस्मिन् कल्पे भवन्तीति ? अत्रोच्यते- ब्रह्मलोकालया लौकान्तिकाः ॥ २४ ॥ २५एत्य तस्मिंल्लीयन्त इत्यालयः । १ । यत्र प्राणिन एत्य लीयन्ते स आलयो निवास इत्यर्थः । ब्रह्मलोक आलयो येषां ते ब्रह्मलोकालयाः । सर्वब्रह्मलोकदेवानां लौकान्तिकत्वप्रसङ्ग इति चेत्; न; लोकान्तोपश्लेषात् । २ । स्यादेतत् ब्रह्मलोकालया इत्यविशेषाभिधानात्तेषां सर्वेषां लौकान्तिकत्वं प्रसज्येत इति; तन्न; किं कारणम् ? लोकान्तोपश्लेषात् । ब्रह्मलोकस्यान्तो लोकान्तः, तस्मिन् भवा लौकान्तिकाः । ३०अथवा, जातिजरामरणाकीर्णो लोकः तस्यान्तो लोकान्तः तत्प्रयोजना लौकान्तिकाः । ते हि परीतसंसाराः, ततश्च्युता एकं गर्भवासमवाप्य परिनिर्वान्ति । तेषां सामान्येनोपदिष्टानां भेदप्रदर्शनार्थमिदमुच्यते- २४३ सारस्वतादित्यवह्न्यरुणगर्दतोयतुषिताव्याबाधारिष्टाश्च ॥ २५ ॥ क इमे सारस्वतादयः ? पूर्वोत्तरादिषु दिक्षु यथाक्रमं सारस्वतादयः । १ । पूर्वोत्तरादिषु अष्टासु अपि दिक्षु यथा- ०५क्रममेते सारस्वतादयो देवगणा वेदितव्याः । तद्यथा अरुणसमुद्रप्रभवः मूले संख्येययोजन- विस्तारः तमस्कन्धः समुद्रवद्वलयाकारः अतितीव्रान्धकारपरिणामः, स ऊर्ध्वं क्रमवृद्ध्या गच्छन् मध्येऽन्ते च संख्येययोजनबाहल्यः अरिष्टविमानस्याधोभागे समेतः कुक्कुटकुटीवद- वस्थितः । तस्योपरि तमोराजयोऽष्टावुत्पत्य अरिष्टेन्द्रकविमानसप्रणिधयः । तत्र चतसृष्वपि दिक्षु द्वन्द्वं गताः तिर्यगालोकान्तात्, तदन्तरेषु सारस्वतादयो ज्ञेयाः । तत्र पूर्वोत्तरकोणे सार- १०स्वतविमानम्, पूर्वस्यां दिशि आदित्यविमानम्, पूर्वदक्षिणस्यां वह्निविमानम्, दक्षिणस्यामरुण- विमानम्, दक्षिणापरकोणे गर्दतोयविमानम्, अपरस्यां दिशि तुषितविमानम्, उत्तरापरस्या- मव्याबाधविमानम्, उत्तरस्यामरिष्टविमानम् । चशब्दसमुच्चिताः तदन्तरालवर्तिनः । २ । तेषामन्तरालेषु चशब्दसमुच्चिता द्वन्द्ववृत्त्या देवगणाः प्रत्येतव्याः । तद्यथा — १५अग्न्याभसूर्याभचन्द्राभसत्याभश्रेयस्करक्षेमङ्करवृषभेष्टकामचरनिर्माणरजोदिगन्तर- क्षेतात्मरक्षितसर्वरक्षितमरुद्वस्वश्वविश्वाख्याः । ३ । एते अग्न्याभादयः षोडश देवगणा श्रौकान्तिकभेदाः कथ्यन्ते । सारस्वतादित्यान्तर अग्न्याभसूर्याभाः, आदित्यवह्न्यन्तरे चन्द्राभसत्याभाः, वह्न्यरुणान्तराले श्रेयस्करक्षेमङ्कराः, अरुणगर्दतोयान्तराले वृषभेष्टकाम- चराः, गर्दतोयतुषितमध्ये निर्माणरजोदिगन्तरक्षिताः, तुषिताव्याबाधमध्ये आत्मरक्षितसर्व- २०रक्षिताः, अव्याबाधारिष्टान्तरे मरुद्वस्वः, अरिष्टसारस्वतान्तरे अश्वविश्वाः । तान्येतानि विमाननामानि तन्निवासिनां च तद्योगात् । तत्र सारस्वताः सप्तशतसंख्याः । आदित्याश्च सप्तशतगणनाः । वह्नयः सप्तसहस्राणि सप्ताधिकानि । अरुणाश्च तावन्त एव । गर्दतोया नवसहस्राणि नवोत्तराणि । तुषिताश्च तावन्त एव । अव्याबाधा एकादशसहस्राणि एका- दशानि । अरिष्टा अपि तावन्त एव । चशब्दसमुच्चितानां संख्येत्युच्यते — अग्न्याभे देवाः २५सप्तसहस्राणि सप्ताधिकानि । सूर्याभेऽमरा नवसहस्राणि नवोत्तराणि । चन्द्राभे सुराः एका- दशसहस्राणि एकादशानि । सत्याभे विबुधाः त्रयोदशसहस्राणि त्रयोदशानि । श्रेयस्करे देवाः पञ्चदशसहस्राणि पञ्चदशानि । क्षेमङ्करे अमराः सप्तदशसहस्राणि सप्तदशानि । वृषभेष्टे सुराः एकान्नविंशतिसहस्राणि एकान्नविंशतिश्च । कामचरेऽमराः एकविंशतिसहस्राणि एकविंशतिश्च । निर्माणरजसि देवाः त्रयोविंशतिसहस्राणि त्रयोविंशतिश्च । दिगन्तरक्षिते ३०देवाः पञ्चविंशतिसहस्राणि पञ्चविंशतिश्च । आत्मरक्षिते सुराः सप्तविंशतिसहस्राणि सप्तविंशतिश्च । सर्वरक्षिते विबुधा एकान्नत्रिंशत्सहस्राणि एकान्नत्रिंशच्च । मरुति देवाः २४४ एकत्रिंशत्सहस्राणि एकत्रिंशच्च । वसुनि सुराः त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्च । अश्वे सुराः पञ्चत्रिंशत्सहस्राणि पञ्चत्रिंशच्च । विश्वे देवाः सप्तत्रिंशत्सहस्राणि सप्तत्रिंशच्च । त एते चतुर्विंशतिलौकान्तिकगणाः समुदिताः चत्वारिंशत्सहस्राणि अष्टसप्ततिश्च शतानि षडुत्तराणि । सर्वे ते स्वतन्त्रा हीनाधिकत्वाभावात्, विषयरतिविरहाद् देवर्षयः, तत इतरेषां ०५देवानामर्चनीयाः, चर्तुदशपूर्वधराः, सततं ज्ञानभावनावहितमनसः, संसारान्नित्यमुद्विग्नाः अनित्याशरणाद्यनुप्रेक्षासमाहितमानसाः, अतिविशुद्धसम्यग्दर्शनाः, तीर्थकरनिष्क्रमणप्रतिबोधन- पराः । नामकर्मणोऽसंख्योत्तरोत्तरप्रकृतित्वात् संसारिणां जीवानां संज्ञाः शुभाशुभनामकर्मो- दयापादिताः वेदितव्याः । एवमयं कार्मणशरीरप्रणालिकया आस्रवापेक्षयापादितसुखदुःखानां भव्याभव्यभेदाहित- १०द्वैविध्यानां प्राणिनां संसारोऽनादिः अपर्यवसानः । अन्येषां मोहोपशमप्रध्वंसनं प्रत्यादृतानां अप्रतिपतितसम्यग्दर्शनानां परीतविषयः, सप्ताष्टानि भवग्रहणानि उत्कर्षेण वर्तन्ते, जघन्येन द्वित्राणि अनुबन्ध्योच्छिद्यन्ते । प्रतिपतितसम्यक्त्वानां तु भाज्यम् । आह — अप्रतिपतितसम्यक्त्वेषु किमविशेष एव आहोस्वित् कश्चिदस्ति प्रतिविशेषः इति ? अत्रोच्यते- १५विजयादिषु द्विचरमाः ॥ २६ ॥ विजयादिषु इति आदिशब्दः प्रकारार्थः । १ । अयम् आदिशब्दः प्रकारार्थो द्रष्टव्यः । तेन विजयवैजयन्तजयन्तापराजिताऽनुदिशविमानानामिष्टानां ग्रहणं सिद्धं भवति । कः पुनरत्र प्रकारार्थः ? अहमिन्द्रत्वे सति सम्यग्दृष्ट्युपपादः । सर्वार्थसिद्धग्रहणप्रसङ्ग इति चेत्; न; तेषां परमोत्कृष्टत्वात्, सर्वार्थसिद्ध इत्यन्वर्थनिर्देशात् एकचरमत्वसिद्धेश्च । २०द्विचरमत्वं मनुष्यदेहद्व यापेक्षम् । २ । चरमशब्द उक्तार्थः । द्वौ चरमौ देहौ येषां ते द्विचरमाः, तेषां भावो द्विचरमत्वम् । एतन्मनुष्यदेहद्वयापेक्षमवगन्तव्यम् । विजयादिभ्यः च्युता अप्रतिपतित- सम्यक्त्वा मनुष्येषूत्पद्य संयममाराध्य पुनर्विजयादिषूत्पद्य च्युता मनुष्यभवमवाप्य सिध्यन्ति इति द्विचरमदेहत्वम्, इतरथा हि द्वौ मनुष्यभवौ एको देवभवश्चेति त्रिचरमत्वं स्यात् न द्विचरमत्वम् । कुतः पुनः मनुष्यदेहस्य चरमत्वमिति चेत् ? उच्यते- २५मनुष्यदेहस्य चरमत्वं तेनैव मुक्तिपरिणामोपपत्तेः । ३ । यतो मनुष्यभवमवाप्य देवनारक- तैर्यग्योनाः सिध्यन्ति न तेभ्य एवेति मनुष्यदेहस्य चरमत्वम् । एकस्य चरमत्वमिति चेत्; न; औपचारिकत्वात् । ४ । स्यान्मतम् — एकस्य भवस्य चरमत्वम् अन्त्यत्वात्, न द्वयोस्ततो द्विचरमत्वमयुक्तमिति; तन्न; किं कारणम् ? औपचारि- कत्वात् । येन देहेन साक्षान्मोक्षोऽवाप्यते स मुख्यश्चरमः, तस्य प्रत्यासन्नो मनुष्यभवः तत्प्र- ३०त्यासत्तेश्चरम इत्युपचर्यते । देवभवेन व्यवहितत्वात् प्रत्यासत्त्यभाव इति चेत्; न; *“येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि वचनप्रामाण्यात्” इति । आर्षविरोध इति चेत्; न; प्रश्नविशेषापेक्षत्वात् । ५ । स्यान्मतम् — विजयादिषु द्विचर- मत्वमार्षविरोधि । कुतः ? त्रिचरमत्वात । एवं ह्यार्षे उक्तमन्तरविधाने — *“अनुदिशानुत्त- रविजयवैजयन्तजयन्तापराजितविमानवासिनामन्तरं जघन्येन वर्षपुथक्त्वम् उत्कर्षेण द्वे साग- २४५ रोपमे सातिरेके”[षट्खंº] इति । तस्यायमर्थः — तेभ्यः च्युता मनुष्येषूत्पद्य अष्टवर्षाः संयममा- राध्य अन्तर्मृहूर्तेन विजयादिषु भवमाप्नुवन्ति इति जघन्येन वर्षपृथक्त्वम् । केचित्तेभ्यश्च्युता मनुष्येषूत्पद्य संयममवाप्य सौधर्मैशानकल्पयोः जनित्वा पुनरपि मनुष्यभवमनुभूय विजयादिषु जायन्ते इति उत्कर्षेण द्वे सागरोपमे साधिके इति, ततो मनुष्यभवत्रयोपपत्तेर्द्विचरमत्वमयुक्त- ०५मिति; तन्न; किं कारणम् ? प्रश्नविशेषापेक्षत्वात् । एवं हि व्याख्याप्रज्ञप्तिदण्डकेषूक्तम् — विजयादिषु देवा मनुष्यभवमास्कन्दन्तः कियतीर्गत्यागतीः विजयादिषु कुर्वन्ति इति गौतम- प्रश्ने भगवत्तोक्तं जघन्येनैको भवः आगत्या उत्कर्षेण गत्यागतिभ्यां द्वौ भवौ । सर्वार्थसिद्धाः च्युता मनुष्येषूत्पद्य तेनैव भवेन सिध्यन्तीति, न लौकान्तिकवदेकभविका एवेति विजया- दिषु द्विचरमत्वं नार्षविरोधि, कल्पान्तरोत्पत्त्यनपेक्षत्वात् प्रश्नस्येति । १०आह — उक्तं भवता जीवस्य औदयिकेषु भावेषु तैर्यग्योनिगतिरौदयिकीति, स्थितौ- चोक्तम् *“तिर्यग्योनिजानां च”[तº सूº३ । ३९] इति । आस्रवविधाने च वक्ष्यते *“माया तैर्यग्योनस्य”[तº सूº६ । १६] इति । तद्वक्तव्यं के तिर्यग्योनय इति ? अत्रोच्यते- औपपादिकमनुष्येभ्यः शेषास्तिर्यग्योनयः ॥ २७ ॥ अयुक्तोऽयं निर्देशः ‘औपपादिकमनुष्येभ्यः’ इति । कुतः ? मनुष्यशब्दस्य अल्पाच्तर- १५त्वात् पूर्वनिपातप्राप्त्यर्हत्वात्; नैष दोषः; अभ्यर्हितत्वात् औपपादिकशब्दस्य पूर्वनिपातः । कथमभ्यर्हितत्वम् ? देवानामौपपादिकेष्वन्तर्भावात्, देवा हि स्थितिप्रभावादिभिरभ्यर्हिता इति व्याख्याताः । उक्तेभ्य औपपादिकमनुष्येभ्योऽन्ये शेषाः । १ । औपपादिका उक्ता देवनारकाः, मनु- ष्याश्च व्याख्याताः *“प्राङ् मानुषोत्तरान्मनुष्याः”[तº सूº३ । ३५] इति । तेभ्योऽन्ये ये ते २०शेषाः तिर्यग्योनयः । सिद्धप्रसङ्ग इति चेत्; न; सांसारिकप्रकरणात् । २ । स्यान्मतम् — औपपादिकमनुष्येभ्यो- ऽन्यत्वं सिद्धानामप्यस्ति इति तिर्यग्योनित्वप्रसङ्ग इति; तन्न; किं कारणम् ? सांसारिक- प्रकरणात् । संसारिणः प्रकृताः, तेन तेभ्योऽन्ये संसारिण एव तिर्यग्योनयो न सिद्धाः । अथ केयं तिर्यग्योनिः ? २५तिरोभावात् तैर्यग्योनिः । ३ । तिरोभावो न्यग्भावः उपबाह्यत्वमित्यर्थः, ततः कर्मोदया- पादितभावा तिर्यग्योनिरित्याख्यायते । तिरश्चि योनिर्येषां ते तिर्यग्योनयः । ते च त्रसस्थावरादिविकल्पा व्याख्याताः । देवादिवत्तदाधारनिर्देश इति चेत्; न; सर्वलोकव्यापित्वात् । ४ । स्यान्मतम् — यथा देवानामूर्ध्वलोकः, मनुष्याणां तिर्यग्लोकः, नारकाणामधोलोक आधारविशेष उक्तः तथा तिर- २४६ श्चामपि आधारो विशिष्टो निर्देष्टव्य इति; तन्न; किं कारणम् ? सर्वलोकव्यापित्वात् ते हि तिर्यञ्चः सर्वान् लोकान् व्याप्य वर्तन्ते इति । कुतः पुनः सर्वलोकव्यापित्वमेषा- मिति चेत् ? उच्यते- सूक्ष्मबादरभेदात् । ५ । तिर्यञ्चो द्विविधाः — सूक्ष्मा बादराश्चेति सूक्ष्मबादरनामक- ०५र्मोदयापादितभावाः । तत्र सूक्ष्माः पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतयः सर्वलोकव्यापिनः । बादराः पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतयः विकलेन्द्रियाः पचेन्द्रियाश्च क्वचिदेव वर्तन्ते न सर्वत्र । द्वितीयेऽध्याये तन्निर्देश इति चेत्; न; कृत्स्नलोकभावात् । ६ । स्यादेतत् — द्वितीयेऽध्याये एषां तिरश्चां निर्देशः कर्तव्यः नात्रेति; तन्न; किं कारणम् ? कृत्स्नलोकभावादयमेव तन्निर्देशो युक्तः, सर्वांल्लोकानुक्त्वा तदाधारनिर्देशः सुगम इति । १०शेषसंप्रतिपत्तेश्च । ७ । नारकादीन् सर्वानुक्त्वा तेभ्योऽन्ये शेषास्तिर्यञ्च इति शेषसंप्र- तिपत्तिश्च भवति इति इहैव तन्निर्देशो युक्तः । स्थितिरिदानीं वक्तव्या । सा नारकाणां मनुष्याणां तिरश्चां चोक्ता, देवानामुच्यते । तत्र चादावुद्दिष्टानां भवनवासिनां स्थितिप्रतिपादनार्थमाह- स्थितिरसुरनागसुपर्णद्वीपशेषाणां सागरोपमत्रिपल्योपमार्धहीनमिता ॥ २८ ॥ १५असुरादीनां सागरोपमादिभिरभिसंबंधो यथाक्रमम् । १ । असुरादीनां सागरोपमादिभि- र्यथाक्रममभिसंबन्धो वेदितव्यः । इयं स्थितिरुत्कृष्टा । जघन्याप्युत्तरत्र वक्ष्यते । तद्यथा- असुराणां सागरोपमा स्थितिः, नागानां त्रीणि पल्योपमानि, सुपर्णानाम् अर्धतृतीयानि, द्वीपानां द्वे, शेषाणां षण्णाम् अध्यर्धपल्योपमम् । आद्यदेवनिकायस्थित्यभिधानानन्तरं व्यन्तरज्योतिष्कस्थितिवचने क्रमप्राप्ते सति २०तदुल्लङ्घ्य वैमानिकानां स्थितिरुच्यते । कुतः ? तयोरुत्तरत्र लघुनोपायेन स्थितिवचनात् । तेषु च आदावुद्दिष्टयोः कल्पयोः स्थितिविधानार्थमाह- सौधर्मैशानयोः सागरोपमेऽधिके ॥ २९ ॥ द्विवचननिर्देशाद् द्वित्वगतिः । १ । सागरोपमे इति द्विवचननिर्देशाद् द्वे सागरोपमे इति गम्यते । २५अधिके इत्यधिकार आ सहस्रारात् । २ । अधिके इत्ययं अधिकारो द्रष्टव्यः । आ कुतः ? आ सहस्रारात् । तेन सौधर्मैशानयोर्देवानामुत्कृष्टा स्थितिः द्वे सागरोपमे सातिरेके प्रत्येतव्ये । उत्तरयोः स्थितिविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः सप्त ॥ ३० ॥ ३०अधिकारात् सागराधिकसंप्रत्ययः । १ । सागरग्रहणम् अधिकग्रहणं च अनुवर्तते । तेना- यमर्थो लभ्यते — सानत्कुमारमाहेन्द्रयोर्देवानामुत्कृष्टा स्थितिः सप्तसागरोपमाणि साधि- कानि इति । ब्रह्मलोकादिष्वच्युतावसानेषु स्थितिविशेषप्रतिपत्यर्थमाह- २४७ त्रिसप्तनवैकादशत्रयोदशपञ्चदशभिरधिकानि तु ॥ ३१ ॥ सप्तग्रहणस्य त्र्यादिभिरभिसंबन्धः द्वयोर्द्वयोः । १ । सप्तग्रहणं प्रकृतम्, तस्येह निर्दिष्टैः त्र्यादिभिरभिसंबन्धो द्रष्टव्यः । सप्त त्रिभिरधिकानि, सप्त सप्तभिरधिकानीत्यादि । ०५तुशब्दो विशेषणार्थः । २ । तुशब्दो विशेषणार्थो द्रष्टव्यः । किं विशिनष्टि ? अधिक- शब्दोऽनुवर्त्तमानः चतुर्भिरिह संबध्यते नोत्तराभ्यामित्ययमर्थो विशेष्यते । तेनायमर्थो भवति- ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरयोः दशसागरोपमाणि साधिकानि । लान्तवकापिष्ठयोश्चतुर्दशसागरोप- माणि साधिकानि । शुक्रमहाशुक्रयोः षोडशसागरोपमाणि साधिकानि । शतारसहस्रारयोरष्टा- दशसागरोपमाणि साधिकानि । आनतप्राणतयोर्विंशतिः सागरोपमाणि । आरणाच्युतयोर्द्वा- १०विंशतिः सागरोपमाणि उत्कृष्टा स्थितिरिति । ननु च तुशब्दोऽनर्थकः ‘अधिके’ इत्यधिकारे आसहस्रारादित्युक्तत्वात् ? न, अतस्तत्सिद्धेः । तत ऊर्ध्वं स्थितिविशेषप्रतिपत्यर्थमाह- आरणाच्युतादूर्ध्वमेकैकेन नवसु ग्रैवेयकेषु विजयादिषु सर्वार्थसिद्धे च ॥ ३२ ॥ १५अधिकारादधिकसंबन्धः । १ । अधिकग्रहणमनुवर्तते तेनेह संबन्धो वेदितव्यः — एकैकेनाऽधि- कानीति । किमर्थं नवसु ग्रैवेयकेषु विजयादिष्किति पृथग् ग्रहणम् ? ग्रैवेयकेभ्यो विजयादीनां पृथग्ग्रहणमनुदिशसंग्रहार्थम् । २ । ग्रैवेयकविजयादिष्वित्युच्यमाने अनुदिशविमानानामसंग्रहः स्यात्, ततस्तत्संग्रहार्थं पृथग्ग्रहणं क्रियते । प्रत्येकमेकैकवृद्ध्यभिसंबन्धार्थं नवग्रहणम् । ३ । ग्रैवेयकेष्वित्युच्यमाने यथा विजयादिषु २०सर्वेषु एकमेव सागरोपममधिकं तथा सर्वेषु ग्रैवेयकेषु एकमेव सागरोपममधिकमिति प्रतीयेत तस्मान्नवग्रहणं क्रियते । नवसु प्रत्येकमेकैकस्य सागरोपमस्य आधिक्यं यथा स्यादिति । अथ सर्वार्थसिद्धस्य पृथग्ग्रहणं किमर्थम् ? सर्वार्थसिद्धस्य पृथग्ग्रहणं विकल्पनिवृत्त्यर्थम् । ४ । यथाऽधस्ताज्जघन्योत्कर्षस्थितिविकल्प- तथा सर्वार्थसिद्धे माभूत् इत्येवमर्थं पृथग्ग्रहणं क्रियते । तेनायमर्थो वेदितव्यः — अधोग्रैवेयकेषु २५प्रथमे त्रयोविंशतिसागरोपमाणि । द्वितीये चतुर्विंशतिसागरोपमाणि । तृतीये पञ्चविंशति- सागरोपमाणि । मध्यमग्रैवेयकेषु प्रथमे षड्विंशतिसागरोपमाणि, द्वितीये सप्तविंशतिः, तृतीये अष्टाविंशतिः । उपरिमग्रैवेयकेषु प्रथमे एकान्नत्रिंशत्, द्वितीये त्रिंशत्, तृतीये एकत्रिंशत् । अनुदिशविमानेषु द्वात्रिंशत् । विजयादिषु त्रयस्त्रिंशत् सागरोपमाणि उत्कृष्टा स्थितिः । सर्वा- र्थसिद्धे त्रयस्त्रिंशदेवेति । ३०अत्राह मनुष्यतिर्यग्योनिजानां परापरस्थिती व्याख्यायते, देवानां किं उत्कृष्टैव न वेति ? उच्यते- अपरा पल्योपममधिकम् ॥ ३३ ॥ अपरा जघन्येत्यर्थः । स्थितिरित्यनुवर्तते । व्याख्यातपरिमाणपल्योपमम् । केषाम् ? देवानामियं जघन्या स्थितिः ? सौधमै शानयोर्देवानाम् । कथं गम्यते ? २४८ पारिशेष्यात्सौधर्मैशानयोरपरा स्थितिः । १ । भवनवास्यादीनां जघन्या स्थितिर्वक्ष्यते । सानत्कुमारादीनां च परतः परतः पूर्वा पूर्वाऽनन्तरा इति । ततः परिशेषात् सौधर्मैशानयो- र्देवानां साधिकं पल्योपमं जघन्या स्थितिर्वेदितव्या । तत ऊर्ध्वं जघन्यस्थितिप्रतिपादनार्थमाह — ०५परतः परतः पूर्वा पूर्वानन्तरा ॥ ३४ ॥ परस्मिन् देशे परतः, तस्य वीप्सायां द्वित्वम् । पूर्वशब्दस्यापि । किमुक्तं भवति — पूर्वा पूर्वा या स्थितिरुत्कृष्टोक्ता सा सा उपरि उपरि देवानां जघन्येत्येतदुक्तं भवति । किम- विशेषेण ? नेत्याह । अधिकग्रहणानुवृत्तेः सातिरेकसंप्रत्ययः । १ । अधिकग्रहणमनुवर्तते ? क्व प्रकृतम् ? १०‘अपरा पल्योपममधिकम्’ इत्यत्र, सातिरेकसंप्रत्ययो भवति । सौधर्मैशानयोः परा स्थितिः द्वे सागरोपमे साधिके । ते सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः सातिरेके जघन्या स्थितिः । सानत्कु- मारमाहेन्द्रयोः परा स्थितिः सप्तसागरोपमाणि साधिकानि । तानि सातिरेकाणि ब्रह्मलोक- ब्रह्मोत्तरयोर्जघन्या स्थितिरित्यादि । आ कुतोऽयमधिकारः ? आ विजयादिभ्योऽधिकारः । २ । आ विजयादिभ्योऽनुत्तरेभ्यः अयमधिकारो वेदितव्यः । १५कथं गम्यते ? ‘सर्वार्थसिद्धस्य पृथग् ग्रहणात्’ इत्युक्तं पुरस्तात् । अनन्तरेत्यवचनं पूर्वोक्तेरिति चेत्; न; व्यवहिते पूर्वशब्दप्रयोगात् । ३ । स्यान्मतम्, पूर्वेति वचनात् आनन्तर्यप्रतीतेः अनन्तरेति वचनमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? व्यवहितेऽपि पूर्वशब्दप्रयोगात् । अयं हि पूर्वशब्दः व्यवहितेऽपि प्रयुज्यते । तद्यथा — पूर्वं मथुरायाः पाटलिपुत्र- मिति । ततः सोधर्मैशानयोः या परा स्थितिः सा ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरलोकयोर्जघन्या स्थिति- २०रित्येवमाद्यनिष्टं प्रतीयेत ततोऽनन्तरमुच्यते । नारकाणामुत्कृष्टा स्थितिरुक्ता, जघन्या सूत्रेऽनुक्ता, तामप्रकृतामपि लघुनोपायेन प्रतिपादयितुमिच्छन्नाह- नारकाणां च द्वितीयादिषु ॥ ३५ ॥ चशब्दः किमर्थः ? २५चशब्दः प्रकृतसमुच्चयार्थः । १ । चशब्दः क्रियते प्रकृतसमुच्चयार्थः । किं प्रकृतम् ? परतः परतः पूर्वा पूर्वाऽनन्तरा अपरा स्थितिरिति । तेनायमर्थो लभ्यते — रत्नप्रभायां नारकाणां परा स्थितिरेकं सागरोपमं सा शर्कराप्रभायां जघन्या । शर्कराप्रभायामुत्कृष्टा स्थितिः त्रीणि सागरोपमाणि, सा बालुकाप्रभायां जघन्येत्येवमादि । तद्व्यासो व्याख्यातः पुरस्तात् । अथ प्रथमायां पृथिव्यां का जघन्या स्थितिरिति ? अत आह- ३०दशवर्षसहस्राणि प्रथमायाम् ॥ ३६ ॥ अपरा स्थितिरित्यनुवर्तते । अथ भवनवासिनां का जघन्या स्थितिरिति ? अत आह- २४९ भवनेषु च ॥ ३७ ॥ चशब्दः किमर्थः ? प्रकृतसमुच्चयार्थ इति । एवं तेन भवनवासिनामपरा स्थितिर्दश- वर्षसहस्राणि इत्यभिसंबध्यते । ०५व्यन्तराणां तर्हि का जघन्या स्थितिरिति ? अत आह- व्यन्तराणां च ॥ ३८ ॥ चशब्दः प्रकृतसमुच्चयार्थ इति, एवं तेन व्यन्तराणामपरा स्थितिः दशवर्षसहस्राणि इत्यवगम्यते । परा व्यन्तराणां प्रागभिधातव्येति चेत्; न; लाघवार्थत्वात् । १ । स्यादेतत् — यथा १०अन्येषां देवनिकायानां परा स्थितिः प्रागुक्ता तथा व्यन्तराणामपि परा प्रागभिधातव्या इति ? तन्न; किं कारणम् ? लाघवार्थत्वात् । यदि परा स्थितिः प्रागुच्येत पुनः दशवर्षसहस्रग्रहणं क्रियेत, तथा सति गौरवं स्यात् । यद्येवम्, अमीषां का परा स्थितिरिति ? अत आह- परा पल्योपममधिकम् ॥ ३९ ॥ १५स्थित्यभिसंबन्धात् स्त्रीलिङ्गनिर्देशः । १ । स्थितिरित्यनुवर्तते । तेनाभिसंबन्धात् परेति स्त्रीलिङ्गनिर्देशो द्रष्टव्यः । इदानीं ज्योतिष्काणां परा स्थितिर्वक्तव्येति, अत आह- ज्योतिष्काणां च ॥ ४० ॥ चशब्दः प्रकृतसमुच्चयार्थ इति, एवं तेनैवमभिसंबध्यते — ज्योतिष्काणां च परा स्थितिः २०पल्योपममधिकमिति । अथापरा ज्योतिष्काणां कियती स्थितिरिति ? अत आह- तदष्टभागोऽपरा ॥ ४१ ॥ तस्य पल्योपमस्याष्टभागो ज्योतिष्काणामपरा स्थितिरित्यर्थः । अत्राह — ‘ज्योतिष्काणां पल्योपममधिकं परा स्थितिः’ इत्यविशेषाभिधाने न ज्ञायते चन्द्रादीनां किं स्थितिविशेष २५इति ? अत्रोच्यते- चन्द्राणां वर्षशतसहस्राधिकम् । १ । चन्द्राणां वर्षशतसहस्राधिकं पल्योपमं परा स्थितिः । सूर्याणां वर्षसहस्राधिकम् । २ । वर्षसहस्राधिकं पल्योपमं सूर्याणां परा स्थितिः । शुक्राणां शताधिकम् । ३ । शुक्राणां वर्षशताधिकं पल्योपमं परा स्थितिः । बृहस्पतीनां पूर्णम् । ४ । बृहस्पतीनां पूर्णपल्योपमं परा स्थितिः, नाधिकम् । ३०शेषाणामर्धम् । ५ । शेषाणां ग्रहाणां बुधादीनां पल्योपमस्यार्धं परा स्थितिः । नक्षत्राणां च । ६ । किम् ? अर्धपल्योपमं परा स्थितिः । तारकाणां चतुर्भागः । ७ । पल्योपमस्य चतुर्भागस्तारकाणां परा स्थितिः । २५० तदष्टभागो जघन्योभयेषाम् । ८ । तस्य पल्योपमस्याष्टभागः जघन्या स्थितिः उभयेषां तारकाणां नक्षत्राणां च भवति । शेषाणां चतुर्भागः । ९ । शेषाणां सूर्यादीनां पल्योपमस्य चतुर्भागो जघन्या स्थिति- र्वेदितव्या । ०५अथ लौकान्तिकदेवानां का स्थितिरिति ? अत्रोच्यते- लौकान्तिकानामष्टौ सागरोपमाणि सर्वेषाम् ॥ ४२ ॥ अष्टसागरोपमस्थितयो लौकान्तिकाः । १ । एकैव लोकान्तिकानां स्थितिः । काऽसौ ? अष्टौ सागरोपमाणि । सर्वे ते शुक्ललेश्याः पञ्चहस्तोत्सेधशरीराः । व्याख्यातो जीवः । २ । सम्यग्दर्शनस्य विषयप्रदर्शनमुखेनोपन्यस्तेषु जीवादिषु आद्यो १०जीवपदार्थो व्याख्यातः । स च एकोऽनेकात्मकः । ३ । स जीव एकः अनेकात्मको भवति । कुत एकस्या- नेकात्मकत्वमिति चेत् ? अत्रोच्यते- अभावविलक्षणत्वात् । ४ । अभूतं नास्तीत्येकरूपोऽभावः । न हि अभावः अभावात्मना भिद्यते । तद्विसदृशस्तु नानारूपो भावः, इतरथा हि तयोरविशेष एव स्यात् । स तु षोढा १५भिद्यते — जायते अस्ति विपरिणमते वर्धते अपक्षीयते विनश्यतीति । तत्र उभयनिमित्तव- शादात्मलाभमापद्यमानो भावः जायत इत्यस्य विषयः । यथा मनुष्यगत्यादिनामकर्मोदया- पेक्षया आत्मा मनुष्यादित्वेन जायत इत्युच्यते । तस्यायुरादिनिमित्तवशादवस्थानमस्तित्वम् । सत एवावस्थान्तरावाप्तिर्विपरिणामः । अनिवृत्तपूर्वस्वभावस्य भावान्तरेण आधिक्यं वृद्धिः । क्रमेण पूर्वभावैकदेशनिवृत्तिरपक्षयः । तत्पर्यायसामान्यविनिवृत्तिर्विनाशः । एवं प्रतिक्षणं २०वृत्तिभेदादनन्तरूपा जायन्ते इति नानात्मता भावस्य, अथवा सत्ज्ञेयद्रव्यामूर्तातिसूक्ष्मावगा- हनासंख्येयप्रदेशाऽनादिनिधनचेतनत्वादिना । किञ्च, अनेकवाग्विज्ञानविषयत्वात् । ५ । इह लोके एकोऽर्थोंऽनेकशब्दवाच्यो भवति तथाभि- धेयपरिणामे सति तेषां शब्दानां तत्र प्रयोगात् । प्रयोगो हि प्रतिपादनक्रिया, तस्याः शब्दार्थावु- भावपि साधकौ । शब्दस्तावद् व्यञ्जकत्वात् साधकः । अर्थोऽपि व्यङ्ग्यत्वात् कर्मभावमापद्य- २५मानः तत्समकालमेव स्वातन्त्र्यमनुभवति, तस्मिन् सति क्रियाप्रवृत्तेः । यथा पचौ तण्डुला कर्म- रूपापन्ना एव कर्तृतामास्कन्दन्ति येनोच्यते कर्मकारकमिति, अतः तस्मिन् सति अनेकः शब्दः प्रयुज्यते यथा घटः पार्थिवः मार्तिकः सन् ज्ञेयो नवो महान् इत्यादि, एवमात्मकानां च विज्ञानानामालम्बनं भवति तैर्विना तस्याभावात् । सर्वे ते घटस्य आत्मानः । तथा आत्मन्यपि अनेकवाग्विज्ञानालम्बनदर्शनादेकस्यानेकात्मकत्वमवसेयम् । अपि च, २५१ अनेकशक्तिप्रचितत्वात् । ६ । यथा घृतं स्नेहयति तर्पयति उपबृंहयतीति अनेकशक्ति, घटो वा जलधारणाहरणादिलक्षणयाऽनेकया शक्त्या प्रचितः, तथा आत्मनोऽपि द्रव्यक्षेत्र- कालभावनिमित्तवशादनेकविकारप्राप्तियोग्यबहुशक्तियोगादनेकात्मकत्वम् । इतश्च, वस्त्वन्तरसम्बन्धाविर्भूतानेकसम्बन्धिरूपत्वात् । ७ । यथैको घटः पूर्वापरान्तरितानन्त- ०५रित-दूरासन्न-नवपुराण-समर्थासमर्थ-देवदत्तकृतचैत्रस्वामिकत्व-संख्या-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग- विभागादिभेदादनेकव्यपदेशभाग्भवति, सम्बन्धानामानन्त्यात्, तत्तत्सम्बन्धिनमवेक्ष्य तस्य तस्य पर्यायस्य भावात् । अथवा, पुद्गलानामानन्त्यात्तत्तत्पुद्गलद्रव्यमपेक्ष्य एकपुद्गलस्थस्य तस्यैकस्यैव पर्यायस्याऽन्यत्वभावात् । यथा प्रदेशिन्याः मध्यमाभेदात् यदन्यत्वं न तदेव अनामिकाभेदात् । मा भूत् मध्यमाऽनामिकयोरेकत्वं मध्यमाप्रदेशिन्यन्यत्वहेतुत्वेनाऽविशेषा- १०दिति । न चैतत्परावधिकमेवार्थसत्त्वम् । यदि मध्यमासामर्थ्यात् प्रदेशिन्याः ह्रस्वत्वं जायेत शशविषाणेऽपि स्याच्छक्रयष्टौ वा । नापि स्वत एव, परापेक्षाभावे तद्व्यक्त्यभावात् । तस्मा- त्तस्यानन्तपरिणामस्य द्रव्यस्य तत्तत्सहकारिकारणं प्रतीत्य तत्तद्रूपं वक्ष्यते । न तत् स्वत एव नापि परकृतमेव । एवं जीवोऽपि कर्मनोकर्मविषयवस्तूपकरणसम्बन्धभेदादाविभूर्त- जीवस्थानगुणस्थानमार्गणास्थानविकल्पाऽनन्तपर्यायरूपः प्रत्येतव्यः । इतश्च, १५अन्यापेक्षाभिव्यङ्ग्याऽनेकरूपोत्कर्षापकर्षपरिणतगुणसम्बन्धित्वात् । ८ । यथा एको घट एकद्वित्रिचतुःसंख्येयाऽसंख्येयानन्तावस्थोत्कर्षापकर्षात्मकरूपादिपरिणतिप्रतियोगिद्रव्यापेक्षासह- कारिकारणाभिव्यञ्जनीयात्मीयानन्तनीलनीलतरादिपरिणामः, तथा जीवोऽपि परद्रव्य- संबन्धापेक्षाभिव्यक्ततीव्राद्यवस्थाविशेषक्रोधाद्यविभागपरिच्छेदाऽनन्तरूपत्वादनेकः । इतश्च, अतीतानागतवर्तमानकालसंबन्धित्वात् । ९ । इह समुदायावयवप्रध्वंसविषयेणातीतेन २०कालेन उत्पत्तिनिर्ज्ञातसंभावनविषयेण च अनागतेन कालेन, साधनप्रवृत्त्यविरामगोचरेण च वर्तमानेन कालेन संबन्धात् मृदादिद्रव्यं तस्मिन् तस्मिन् कालेऽनेकभेदमापद्यमानं दृष्टम् । वर्तमानमात्रत्वेऽपूर्वत्वात् अपरत्वाच्च अवध्यभावे वर्तमानस्याप्यभावो बन्ध्यापुत्रयुक्त्ववत् । तथा जीवस्यापि अनाद्यतीतकालसम्बन्धपरिणतैः अनागतानन्तकालवशवर्तिभिः वर्तमान- कालोद्भूतवृत्तिभिश्च पर्यायैरर्थव्यञ्जनभेदाद् द्वैविध्यमास्कन्दद्भिरभिसम्बन्धाद्नन्तरूपता । २५इतश्च, उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तत्वात् । १० । उत्पादादीनामानन्त्यम् अनन्तकाले एकस्मिंश्च काले । यथा घट एकस्मिन्नेव काले द्रव्यतः पार्थिवत्वेन उत्पद्यते न जलत्वेन, देशत इहत्य- त्वेन न पाटलिपुत्रकत्वेन, कालतो वर्तमानकालतया नातीतानागताभ्याम्, भावतो महत्त्वेन नाल्पत्वेन, एतेषां च एकैक उत्पादः सजातीयान्यपार्थिवानेकघटान्तरगतेभ्यः सौवर्णादीष- ३०द्विजातीयघटान्तरगतेभ्यो वा अत्यन्तविजातीयपटाद्यनन्तमूर्तामूर्तद्रव्यान्तरापन्नेभ्यो वा उत्पादेभ्यो भिद्यमानः तावद्धा भेदमुपयाति अन्यथा तैरविशिष्टः स्यात् । तथा तदैवानुत्पद्य- मानद्रव्यसंबन्धकृतोर्ध्वाधस्तिर्यगन्तरितानन्तरितैकान्तरादिदिग्भेद-महदल्पत्वादिगुणभेद-रूपाद्यु- त्कर्षापकर्षानन्तभेद-त्रैलोक्यत्रिकालविषयसंबन्धिवशभिद्यमानरूपो वा उत्पादोऽनेको भवति । २५२ तथाऽनेकावयवात्मकस्कन्धप्रदेशभेददृष्टविषमोत्पादनानारूपतया वा अनेक उत्पादः । उदका- दिधारणाहरणप्रदानाधिकरणभयहर्षशोकपरितापभेदजननादिस्वकार्यप्रसाधनेन वा अनेक उत्पादः । तदैव तावन्त एव तत्प्रतिपक्षभूता विनाशाः, पूर्वेणाविनष्टस्य उत्तरेणानुत्पादात् । उभयविपक्षभूताः स्थितयोऽपि तदैव तावत्यः तदाधारभूताः, अनवस्थितस्य वन्ध्यापुत्रवदु- ०५त्पादविनाशासंभवात्, अभावप्रसङ्गाच्च । घट उत्पद्यत इति यदा वर्तमानकालता; तदा अनभिनिर्वृत्तत्वात् पूर्वापरीभूतसाध्यमानभावाभिधानाच्चासत्त्वम् । उत्पत्त्यनन्तरं तु विनाशेऽभ्युपगम्यमाने सत्त्वभूतावस्थाभिधायकोत्पन्नशब्दवाच्यत्वाभावात् उत्पादेऽप्यभावो विनाशेप्यभाव इति भावाभावात्तदाश्रयो व्यवहारो विरोधमुपगच्छेत्, बीजशक्त्य- भावाच्च उत्पादविनाशशब्दवाच्यताभ्रेषश्च । तत उत्पद्यमानता उत्पन्नता विनाशश्चेति १०तिस्रोऽवस्था अभ्युपगन्तव्याः । तथा जीवस्याप्येकस्य द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकनयगोचरसामान्य- विशेषानन्तशक्त्यपेक्षार्पितस्थित्युत्पत्तिनिरोधानन्तरूपत्वात् अनेकत्वं प्रत्येतव्यम् । इतश्च, अन्वयव्यतिरेकात्मकत्वाच्च । ११ । इह घट एकोऽप्यन्वयव्यतिरेकात्मकतया अनेको दृष्टः सदचेतननवपुराणत्वादिभिः, तथा आत्मापि एकोऽन्वयव्यतिरेकात्मतया अनेकः प्रत्येतव्यः । के पुनरन्वयाः ? बुद्ध्यभिधानानुवृत्तिलिङ्गेन अनुमीयमानाविच्छेदाः स्वात्मभूताऽस्तित्वा- १५ऽऽत्मत्वज्ञातृत्वद्रष्ट्टत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वाऽमूर्तत्वाऽसंख्यातप्रदेशत्वावगाहनातिसूक्ष्मत्वागुरुलघुत्वाहे- तुकत्वाऽनादिसंबन्धित्वोर्ध्वगतिस्वभावादयः । अथ के व्यतिरेकाः ? वाग्विज्ञानव्यावृत्ति- लिङ्गसमधिगम्यपरस्परविलक्षणा उत्पत्तिस्थितिविपरिणामवृद्धिक्षयविनाशधर्माणः गतीन्द्रिय- काययोगवेदकषायज्ञानसंयमदर्शनलेश्यासम्यक्त्वादयः । तस्य शब्देनाभिधानं क्रमयौगपद्याभ्याम् । १२ । तस्यैकस्य जीवस्यानेकात्मकस्य प्रत्यायने २०शब्दः प्रवर्तमानो द्वेधा व्यवतिष्ठते क्रमेण यौगपद्येन वा, न तृतीयो वाक्पथोऽस्ति । ते च कालादिभिर्भेदाभेदार्पणात् ॥ १३ ॥ ते च क्रमयौगपद्ये कालादिभिः भेदाभेदार्प- णाद्भवतः । यदा वक्ष्यमाणैः कालादिभिरस्तित्वादीनां धर्माणां भेदेन विवक्षा तदैकस्य शब्द- स्यानेकार्थप्रत्यायनशक्त्यभावात् क्रमः । यदा तु तेषामेव धर्माणां कालादिभिरभेदेन वृत्त- मात्मरूपमुच्यते तदैकेनापि शब्देन एकधर्मप्रत्यायनमुखेन तदात्मकत्वमापन्नस्य अनेकाशेष- २५रूपस्य प्रतिपादनसंभवात् यौगपद्यम् । तत्र यदा यौगपद्यं तदा सकलादेशः, स एव प्रमाण- मित्युच्यते । *“सकलादेशः प्रमाणाधीनः” इति वचनात् । यदा तु क्रमः तदा विकलादेशः, स एव नय इति व्यपदिश्यते । *“विकलादेशो नयाधीनः” इति वचनात् । कथं सकलादेशः ? एकगुणमुखेनाऽशेषवस्तुरूपसंग्रहात् सकलादेशः । १४ । यदा अभिन्नमेकं वस्तु एक- ३०गुणरूपेण उच्यते गुणिनां गुणरूपमन्तरेण विशेषप्रतिपत्तेरसंभवात् । एको हि जीवोऽस्तित्वा- दिष्वेकस्य गुणस्य रूपेणाऽभेदवृत्त्या अभेदोपचारेण वा निरंशः समस्तो वक्तुमिष्यते, विभाग- निमित्तस्य प्रतियोगिनो गुणान्तरस्य तत्रानाश्रयणात्, तदा सकलादेशः । कथमभेदवृत्तिः २५३ कथं वा अभेदोपचारः ? द्रव्यार्थत्वेनाश्रयणे तदव्यतिरेकादभेदवृत्तिः । पर्यायार्थत्वेनाश्रयणे परस्परव्यतिरेकेऽपि एकत्वाध्यारोपḥ, ततश्चाऽभेदोपचारः । तत्राऽऽदेशवशात् सप्तभङ्गी प्रतिपदम् । १५ । तत्रैतस्मिन् सकलादेश आदेशवशात् सप्तभङ्गी प्रतिपदं वेदितव्या । तद्यथा — स्यादस्त्येव जीवः, स्यान्नास्त्येव जीवः, स्याद- ०५वक्तव्य एव जीवः, स्यादस्ति च नास्ति च, स्यादस्ति चाऽवक्तव्यश्च, स्यान्नास्ति चावक्त- व्यश्च, स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्च इत्यादि । उक्तं च- “*पुच्छावसेण भंगा सत्तेव दु संभवंति जस्स जथा । वत्थुत्ति तं पौच्चदि सामण्णविसेसदो णियदं ॥ १ ॥ ” इति । तत्र स्यादस्त्येव जीव इत्येतस्मिन् वाक्ये जीवशब्दो द्रव्यवचनः विशेष्यत्वात्, अस्तीति १०गुणवचनो विशेषणत्वात् । तयोस्सामान्यार्थाविच्छेदेन विशेषणविशेष्यसंबन्धावद्योतनार्थ एवकारः । तेनेतरनिवृत्तिप्रसङ्गे तत्संभवप्रदर्शनार्थः स्याच्छब्दप्रयोगः, स च लिङ्न्त- प्रतिरूपको निपातः । तस्यानेकान्तविधिविचारादिषु बहुष्वर्थेषु संभवत्सु इह विवक्षावशात् अनेकान्तार्थो गृह्यते । यद्ययमनेकान्तार्थः तेनैव सर्वस्योपादानात् इतरेषां पदानामानर्थक्यं प्रसज्यते; नैष दोषः; सामान्येनोपादानेऽपि विशेषार्थिना विशेषोऽनुप्रयोक्तव्यः, वृक्ष- १५शब्दस्य सामान्यशब्दत्वात् धवादिविशेषप्रतिपादने धवाद्युपादानवत् । अथवा, स्याच्छब्दोऽय- मनेकान्तार्थस्य द्योतकः । द्योतकश्च वाचकप्रयोगसन्निधिमन्तरेणाऽभिप्रेतार्थावद्योतनाय नालमितितद्द्योत्यधर्माधारार्थाभिधानायेतरपदप्रयोगः क्रियते । अथ केनोपात्तोऽनेकान्तार्थः अनेन द्योत्यते ? उक्तमेतत् — अभेदवृत्त्या अभेदोपचारेण वा प्रयुक्तशब्दवाच्यतामेवास्कन्दन्ति इतरे धर्मा इति । एवमितरेष्वपि वाक्येषु अर्थप्रकल्पनं प्रत्येतव्यम् । २०यद्येवं स्यादस्त्येव जीवः इत्यनेनैव सकलादेशेन जीवद्रव्यगतानां सर्वेषां धर्माणां संग्रहात् इतरेषां भङ्गानामानर्थक्यमासजति; नैष दोषः; गुणप्राधान्यव्यवस्थाविशेषप्रतिपादनार्थ- त्वात् सर्वेषां भङ्गानां प्रयोगोऽर्थवान् । तद्यथा, द्रव्यार्थिकस्य प्राधान्ये पर्यायगुणभावे च प्रथमः । पर्यायार्थिकस्य प्राधान्ये द्रव्यगुणभावे च द्वितीयः । तत्र प्राधान्यं शब्देन विवक्षि- तत्वाच्छब्दाधीनम्, शब्देनानुपात्तस्यार्थतो गम्यमानस्याऽप्राधान्यम् । तृतीये तु युगपद्भावे २५उभयस्याप्राधान्यं शब्देनाभिधेयतयाऽनुपात्तत्वात् । चतुर्थस्तूभयप्रधानः क्रमेण उभयस्या- स्त्यादिशब्देन उपात्तत्वात् । तथोत्तरे च भङ्गा वक्ष्यन्ते । तत्रास्तित्वैकान्तवादिनः ‘जीव एव अस्ति’ इत्यवधारणे अजीवनास्तित्वप्रसङ्गभया- दिष्टतोऽवधारणविधिः ‘अस्त्येव जीवः’ इति नियच्छन्ति, तथा चावधारणसामर्थ्यात् शब्दप्रापितादभिप्रायवशवर्तिनः सर्वथा जीवस्याऽस्तित्वं प्राप्नोति । सर्वेणाऽस्तित्वेन ३०व्याप्त इति पुद्गलाद्यस्तित्वेनापि जीवस्यास्तित्वं प्राप्तम्, शब्देन तथा प्रापितत्वात्, शब्दप्रमाणकाश्च वयमर्थाधिगमे । स्यान्मतम्, अस्तित्वसामान्येन व्याप्तिर्न त्वस्तित्व- २५४ विशेषैः यथा अनित्यमेव कृतकमिति अनित्यत्वस्याभावे कृतकत्वस्याप्यभाव एवेत्यवधारणात्, यत्कृतकं तत्सर्वमनित्यमिति, न हि सर्वप्रकारेण अनित्यत्वेन सर्वप्रकारं कृतकत्वं व्याप्यते किन्तु अनित्यत्वसामान्येन, नाऽनित्यत्वव्यक्त्या घटपटरथादिगतयेति । एवं तर्हि त्वयैवा- भ्युपगतं अवधारणनिष्फलत्वं सामान्याऽनित्यत्वेनाऽनित्यत्वं न विशेषाऽनित्यत्वेनेति । ०५स्वगतेनापि विशेषेणानित्यं भवत्येवेति चेत्; न; स्वगतेनेति विशेषणात्, परगतेन विशेषेणा- ऽनित्यत्वं न भवतीति आपद्यते, अनवधारणकं वा वाक्यं प्रयोक्तव्यम् — अनित्यं कृतकमिति । तथा चाऽनित्यस्याऽनवधृतत्वात् नित्यत्वप्रसङ्गोऽपि । एवं यद्यस्तित्वसामान्येनास्ति जीवः न तु पुद्गलादिगतयाऽस्तित्वव्यक्त्या, अतो न पुद्गलाद्यस्तित्वेन, अस्तित्वं जीवस्येति ब्रुवता त्वयैवाभ्युपगतं सामान्यरूपं विशेषरूपं चेति प्रकारवदस्तित्वमिति । तथा सति सामान्यास्ति- १०त्वेनास्ति विशेषास्तित्वेन नास्तीति स्यादस्ति स्यान्नास्तीति प्राप्तमवधारणनिष्फलत्वम् । सर्वेण हि प्रकारेणाऽस्तित्वाभ्युपगमे नास्तित्वनिरासेन अवधारणं फलवत् स्यात् । अनियमे तु अव्यावृत्तत्वात् पुद्गलाद्यस्तित्वेनापि प्राप्तिरित्यवश्यम् एकान्तवादिनाऽवधारणमभ्युपग- मनीयम् । तथा च सति पूर्वोक्तो दोषः । स्यादेतत् — यदस्ति तत् स्वायत्तद्रव्यक्षेत्रकालभावरूपेण भवति नेतरेण तस्याऽ- १५प्रस्तुतत्वात् । यथा घटो द्रव्यतः पार्थिवत्वेन, क्षेत्रत इहत्यतया, कालतो वर्तमान- कालसंबन्धितया, भावतो रक्तत्वादिना, न परायत्तैर्द्रव्यादिभिस्तेषामप्रसक्तत्वात् इति । एवं चेत् द्रव्यक्षेत्रकालभावान्तरसंबन्धितया नास्तीत्यतः स्यादस्ति स्या- न्नास्तीति सिद्धम् । नियमानभ्युपगमे तु स घटो न स्यादेव असामान्यत्वे सति नियतद्रव्य- क्षेत्रकालभावसंबन्धित्वेनाऽभूतत्वात् शशविषाणवत् । अनियतद्रव्यादिरूपत्वे वा सर्वथाभावात् २०सामान्यमेव स्यात् नासौ घटः, अनियतद्रव्यादिरूपत्वात् महासामान्यवत् । कथम् ? यदि हि असौ द्रव्यतः पार्थिवत्वेन तथोदकादित्वेनापि भवेत्, ततोऽसौ घट एव न स्यात् पृथिव्यु- दकदहनपवनादिषु वृत्तत्वात् द्रव्यत्ववत् । तथा, यथा इहत्यतया अस्ति तथाविरोधिदिगन्ता- नियतदेशस्थतयापि यदि स्यात्तथा चासौ घट एव न स्यात् विरोधिदिगन्ताऽनियतसर्व- देशस्थत्वात् आकाशवत् । तथा, यथा वर्तमानघटकालतया अस्ति तथाऽतीतशिवकाद्यनागत- २५कपालादिकालतयापि स्यात् तथा चाऽसौ घट एव न स्यात् सर्वकालसंबन्धित्वात् मृद्द्रव्यवत् । यथा चेहदेशकालविशेषसंबन्धितया अस्मत्प्रत्यक्षत्वं तथा अतीतानागतकालान्यदेशसम्बन्धित्वे- नाप्यस्मत्प्रत्यक्षत्वं स्यात्, उदकाद्यानयनादिसंव्यवहारपातित्वं वा । तथा, यथा नवत्वेन तथा पुराणत्वेन, सर्वरूपरसगन्धस्पर्शसंख्यासंस्थानादित्वेन वा स्यात्; तथा चासौ घट एव न स्यात् सर्वथाभावित्वात् भवनवत् । यथा हि भवनं रूपं रसो गन्धः स्पर्शश्च भवति पृथुः ३०महान् ह्रस्वः पूर्णः रिक्तो वा भवतीति न कुतश्चित् वस्तुनो वस्तुधर्माद्वा व्यावर्तते तच्च न घटः, एवं घटोऽपि स्यात् । एवं जीवस्यापि मनुष्यत्वेनाऽर्प्यमाणस्य स्वद्रव्यादिरूपतयै- वाऽस्तित्वं नेतरथा । यदीतरथापि स्यात्; मनुष्य एव न स्यात् नियतद्रव्यक्षेत्रकालभाव- सम्बन्धित्वेनाऽभूतत्वात् खरविषाणवत् । अनियतद्रव्यादिरूपत्वे वा सर्वथाभावात् सामान्य- मेव स्यात् नासौ मनुष्यः अनियतद्रव्यादिरूपत्वात् महासामान्यवत् । कथम् ? ३५यदि हि असौ यथा जीवद्रव्यत्वेनाऽस्ति एवं पुद्गलादित्वेनापि स्यात् ततोऽसौ २५५ मनुष्य एव न स्यात्, पुद्गलादिष्वपि दृष्टत्वात् द्रव्यत्ववत् । तथा, यथा इहत्यतया अस्ति तथा विरोधिदिगन्तानियतदेशस्थतयापि यदि स्यात्; तथा चासौ मनुष्य एव न स्यात् विरोधिदिगन्तानियतसर्वदेशस्थत्वात् आकाशवत् । तथा, यथा वर्तमानकालतया अस्ति तथा अतीतनारकाद्यनागतदेवादिकालतयापि स्यात्, तथा चासौ मनुष्य एव न ०५स्यात् सर्वकालसंबन्धित्वात् जीवत्ववत् । यथा च इह — देशकालविशेषसंबन्धितया अस्म- त्प्रत्यक्षत्वं तथाऽतीतानागतकालान्यदेशसंबन्धित्वेनापि अस्मत्प्रत्यक्षत्वं स्यात्, यथा यौवनेन तथा वृद्धत्वेन अन्यद्रव्यगतरूपरसादिभिर्वा यदि स्यात् तथा चासौ मनुष्य एव न स्यात् सर्वथाभावित्वात् भवनवत् । तस्मात् स्यादस्ति स्यान्नास्ति । इतश्च स्यादस्ति स्यान्नास्ति स्वपरसत्ताभावाभावोभयाधीनत्वात् जीवस्य । यदि १०परसत्तया अभावं स जीवः स्वात्मनि नापेक्षते, अतः स जीव एव न स्यात् सन्मात्रं स्यात्, नासौ जीवः सत्त्वे सति विशेषरूपेण अनवस्थितत्वात् सामान्यवत् । तथा परसत्ताभावापेक्षायामपि जीवत्वे यदि स्वसत्तापरिणतिं नापेक्षते तथापि तस्य वस्तुत्वमेव न स्यात् जीवत्वं वा, सद्भावापरिणतत्वे पराभावमात्रत्वात् खपुष्पवत् । अतः पराभा- वोऽपि स्वसत्तापरिणत्यपेक्ष एव अस्तित्वस्वात्मवत् । यथा अस्तित्वस्वात्मा अस्तित्वस्वा- १५त्मना अस्ति न नास्तित्वस्वात्मनेति स्यादस्ति, स्यान्नास्ति इतरथा हि वस्त्वभावः स्यात् । कथम् अभावो हि भावनिरपेक्षोऽत्यन्तशून्यं वस्तु प्रतिपादयेत् अन्वयाप्रतिलम्भात् । भावोऽपि वा अभावनिरपेक्षः सर्वरूपं वस्तु प्रतिपादयेत् व्यतिरेकाप्रतिलम्भात् । न च सर्वथा सता सर्वा- भावरूपेण वा शक्यं भवितुम् । किं हि वस्तु सर्वात्मकं सर्वाभावरूपं वा दृष्टमिति ? तद्धि वस्त्वेव न स्यात् सर्वाभावरूपत्वात् खपुष्पवत् । न च वस्तुत्वं सर्वात्मकत्वात् शक्यं प्रति- २०पत्तुम् असाधारणत्वात्, वस्तुत्वे चाऽवस्तुत्वे चाऽदर्शनात् श्रावणत्ववत् । अभावता हि भावरूप- वैलक्षण्यात् क्रियागुणव्यपदेशाभावात् अवतिष्ठते । भावतापि अभाववैलक्षण्यात् क्रियागुण- व्यपदेशवत्त्वात् सिध्यतीति परस्परापेक्षे भावाभावरूपत्वे । अपि च, अभावः स्वसद्भावं भावाभावं च अपेक्षमाणः सिध्यति । भावोऽपि स्वसद्भावं अभावाभावं चाऽपेक्ष्य सिद्धिमुपयाति । यदि तु अभाव एकान्तेनाऽस्ति इत्यभ्युपगम्येत ततः सर्वात्मनाऽस्तित्वात् स्वरूपवद्भावात्म- २५नापि स्यात्, तथा च भावाभावरूपसङ्करादस्थितरूपत्वादुभयोरप्यभावः । अथ एकान्तेन नास्ति इत्यभ्युपगम्येत ततो यथा भावात्मना नास्ति तथा तथाऽभावात्मनापि न स्यात्, ततश्च अभावस्याऽभावात् भावस्याऽप्रतिपक्षत्वात् भावमात्रमेव स्यात् । तथा खपुष्पादयोऽपि भावा एव अभावाभावरूपत्वात् घटवत् इति सर्वभावप्रसङ्गः । एवं भावास्तित्वैकान्तेऽपि योज्यम् । तस्माद्भावः स्यादस्ति स्यान्नास्ति तथा अभावोऽपि । एवं जीवोऽपि स्यादस्ति स्यान्नास्तीत्यव- ३०सेयम् । एवं स्वात्मनि घटादिवस्तुसिद्धौ च भावाभावयोः परस्परापेक्षत्वात् यदुच्यते — *“अर्थात् प्रकरणाद्वा घटे अप्रसक्तायाः पटादिसत्तायाः किमिति निषेधः क्रियते” ? २५६ इति; तदयुक्तम् । किञ्च घटे अर्थत्वात् अर्थसामान्यात् पटादिसर्वार्थप्रसङ्गः संभवत्येव । तत्र विशिष्टं घटार्थत्वम् अभ्युपगम्यमानं पटादिसत्तारूपस्यार्थसामर्थ्य प्रापितस्य अर्थ- तत्त्वस्य निरासेनैव आत्मानं शक्नोति लब्धुम्, इतरथा हि असौ घटार्थ एव न स्यात् पटा- द्यर्थरूपेणाऽनिवृत्तत्वात् पटाद्यर्थस्वरूपवत्, विपरीतो वा । यश्चास्य पटादिरूपेणाभावः ०५सोऽपि घटधर्म एव तदधीनत्वात् भाववत्, अतोऽसौ स्वपर्याय एव, परेण तु विशेष्यमाण- त्वात् परपर्याय इत्युपचर्यते । स्वपरविशेषणायत्तं हि वस्तुस्वरूपप्रकाशनमिति । अथ ‘अस्त्येव जीवः’ इत्यत्राऽस्तिशब्दवाच्यादर्थात् भिन्नस्वभावो वा जीवशब्दवाच्यो- ऽर्थः स्यात्, अभिन्नस्वभावो वा ? यदि अभिन्नस्वभावः, ततो यत् सदर्थस्य रूपं जीव- शब्दार्थस्यापि तदेव रूपमिति ततोऽन्यधर्मानवकाशत्वादविशिष्टार्थता स्यात् । ततश्च सामा- १०नाधिकरण्यविशेषणविशेष्यत्वाभावो घटकुटशब्दवत् अन्यतराप्रयोगश्च स्यात् । किञ्च, सत्त्वस्य सर्वद्रव्यपर्यायविषयत्वात् तदभिन्नस्वभावस्य जीवस्यापि तादात्म्यमिति सर्वस्य तत्त्वस्याऽविशिष्टैकजीवत्वप्रसङ्गः । सत्स्वभावत्वाच्च जीवस्वरूपचैतन्यतद्विकल्पज्ञानादि- क्रोधादिनारकत्वादिसर्वविशेषणाभावत्वप्रसङ्गश्च स्यात् । जीवस्वभावत्वाद्वा अस्तित्वस्य स्वात्मनि पुद्गलादिषु च सत्प्रत्ययाभिधानहेतुत्वाभावो जीवत्ववत् । १५अथायं दोषो माभूत् इति अस्तिशब्दवाच्यात् अर्थात् भिन्नस्वभावो जीवशब्दार्थः प्रतिज्ञायेत; एवमपि स्वतो जीवस्याऽसद्रूपत्वप्रसङ्गः । ततश्च नास्ति जीवोऽस्तिशब्दवाच्या- र्थविविक्तत्वात् खरविषाणवत्, विपर्ययो वा । ततश्च तदधीनबन्धमोक्षादिव्यवहाराभावः । अस्तित्वस्य च जीवादर्थान्तरत्ववत्, इतरेभ्योपि भिन्नत्वात् निराश्रयत्वादभाव एवेति तदाश्र- यव्यवहाराभावः । किञ्च, अस्तित्वाद्भिन्नस्वभावस्य जीवस्य कः स्वभाव इति वक्तव्यम् ? २०यश्चास्य स्वभाव इत्युच्यते स सर्वो न स्यात् असत्स्वभावत्वात् खपुष्पवत् । तस्मात् स्याद्भि- न्नार्थत्वं स्यादभिन्नार्थत्वं चाभ्युपगन्तव्यम् । पर्यायार्थादेशात्भवनजीवनभेदात् अस्ति- जीवशब्दौ स्याद्भिन्नार्थौ । द्रव्यार्थादेशात् तदव्यतिरेकात् तद्ग्रहणेन ग्रहणात् स्याद- भिन्नार्थौ । तस्मात् स्यादस्ति स्यान्नास्तीति सिद्धम् । इतश्च, स्यादस्ति स्यान्नास्ति अर्थाभिधानप्रत्ययानां तथाप्रसिद्धेः । २५कश्चिदाह — जीवार्थो जीवशब्दो जीवप्रत्ययः इत्येतत्त्रितयं लोके अविचारसिद्धम् — तथाहि वर्णाश्रमिणः अस्तित्वमेवाश्रित्य तासु तासु क्रियासु प्रवृत्ताः तस्मादस्त्येवेति । तमितरः प्रत्याह — नास्त्येवैतत्त्रि तयम् — अर्थस्तावन्नास्त्यनुपलब्धेः, विज्ञानमेव तथा परिणतं स्वप्नवत् कल्पयति । प्रत्ययजीवोऽपि नास्त्येव विज्ञानस्य ज्ञेयरूपेणाऽनाख्येयत्वात् । स्वतस्तु विज्ञानं न जीवो नाप्यजीवः प्रकाशमात्रं केनचिदपि रूपेण अनिरूप्यत्वात्यद्यपि २५७ निरूप्येत स्वप्नज्ञानवत् असदाकारेणैव निरूप्येत — नास्ति ज्ञानम् असदाकारनिरूप्यत्वात् खरविषाणवत् । अभिधानमपि नास्ति । तद्धि पदरूपं वा स्यात्, वाक्यरूपं वा ? तन्नास्त्येव अयुगपत्कालावयवत्वात् । यत्पुनरेत् — जीवशब्दग्रहणं तत्परिकल्पितैर्वर्णमागैरनुक्रमेणाऽऽहित- शक्तिकासु बुद्धिषु शक्तिपरिपाकप्राप्तौ प्रत्यस्तमितसकलवर्णभागविषयविज्ञानं जीवशब्दत्वेन ०५अध्यवसीयते नत्वभिधानजीवः कश्चिदस्ति । तदपि विज्ञानं क्षणिकत्वात् प्रत्यर्थवशवर्तित्वाच्च एकस्य पूर्वापरीभूतार्थप्रत्यवभासनासंभवान्नास्त्येवेति । यद्येवं वाच्यवाचकसंबन्धो लोके रूढः प्रत्याख्यातः स्यात् ततश्च लोकविरोधः, तन्नास्तित्वे परीक्षाप्रयासश्च विफलः स्यात् इत्यभ्युपगन्तव्यम् — जीवः स्यादस्ति स्यान्नास्तीति । अतः द्रव्यार्थिकः पर्यायार्थिकमात्मसात्कुर्वन् व्याह्रियते, पर्यायार्थिकोऽपि द्रव्यार्थिकमिति उभावपि इमौ सकलादेशौ । १०तृतीयो विकल्पः उच्यते — द्वाभ्यां गुणाभ्यामेकस्यैव अभिन्नस्याभेदरूपेण युगपद्वक्तु- मिष्टत्वात् । तत्र यथा प्रथमद्वितीययोर्विकल्पयोरेकस्मिन् काले एकेन शब्देन एकस्यार्थस्य समस्तस्यैव एकेन गुणरूपेणाभिधानं क्रमात्, एवं यदा द्वाभ्यां प्रतियोगिभ्यां गुणाभ्यामवधारणात्काभ्यां युगपदेकस्मिन् काले एकेन शब्देन एकस्यार्थस्य कृत्स्नस्यैवाभेदरूपेणाभिधित्सा तदा अवाच्यः तद्विधार्थस्य शब्दस्य चाऽभावात् । तत्र युगप- १५द्भावो गुणानां कालादिभिरभेदेन विवक्षितानां वृत्तिः, न च तैरभेदोऽत्र सम्भवति । के पुनस्ते कालादयः ? काल आत्मरूपमर्थः सम्बन्धः उपकारो गुणिदेशः संसर्गः शब्द इति । तत्र येन कारणेन विरुद्धा भवन्ति गुणास्तेषामेकस्मिन् काले क्वचिदेकवस्तुनि वृत्तिर्न दृष्टा अतस्तयोर्नास्ति वाचकः शब्दः तथावृत्त्यभावात् । अत एकस्मिन्नात्मनि सदसत्त्वे प्रविभक्ते असंसर्गात्मरूपे २०अनेकान्तरूपे न स्तः । एककाले येनात्मा तथोच्येत ताभ्यां विविक्तं च परस्परत आत्मरूपं गुणानांनान्योन्यात्मनि वर्तते, यत उभाभ्यां युगपदभेदेनोच्येत । न च विरुद्धत्वात् सदसत्त्वा- दीनाम् एकान्तपक्षे गुणानामेकद्रव्याधारा वृत्तिरस्ति यतः अभिन्नाधारत्वेनाऽभेदो युगपद्भावः स्यात्, येन केनचित् शब्देन वा सदसत्त्व उच्येयाताम् । न च सम्बन्धतोऽभिन्नता गुणानां संभवति भिन्नत्वात् संबन्धस्य । यथा छत्रदेवदत्तसम्बन्धोऽन्यः दण्डदेवदत्तसंबन्धात् । कारणयोः २५संबन्धिनोर्भिन्नत्वात् न तावेकेन संबन्धेनाभिन्नौ । एवं सदसत्त्वयोरात्मना सह संबन्धस्य भिन्नत्वात् न संबन्धेनापि युगपद्वृत्तिसंभवः यतः शब्देनोच्यते । समवाय इति चेत्; न; तेनापि भिन्नेन भवितव्यं भिन्नाभिधानप्रत्ययहेतुत्वात् संयोगवत् । न च गुणा उपकारेणाऽ- भिन्नाः; यतो द्रव्यस्य गुणाधीन उपकारो नीलरक्ताद्युपरञ्जनम्, ते च स्वरूपतो भिन्नाः । यच्च तेषामात्मनि नीलरक्तत्वाद्यस्ति रूपं यावच्च नीलनीलतरादि तावता द्रव्यं रञ्जयति ३०अतस्तेषामुपकारोऽपि भिद्यत एव । एवं सदसत्त्वयोर्भिन्नत्वात् सत्त्वेनोपरक्तं सत् असत्त्वेनोप- २५८ रक्तं असन्नोपकारसारूप्यम्, यतः तदभेदेन शब्दो वाचकः स्यात् । न चैकदेशेन गुणिन उपकारः संभवति येनैकदेशोपकारेण सहभावो भवेत् नीलादेर्गुणस्य । कृत्स्नस्य हि गुणस्योपकारकत्वं द्रव्यस्य च पटादेः समस्तस्योपकार्यत्वम्, गुण उपकारको गुणी उपकार्य इति । न चैकदेशो गुणगुणिनोः । अतः कृत्स्नयोः उपकार्योपकारकरूपसिद्धिर्न देशेन यतो ०५देशतः सहभावात् कश्चिच्छब्दो वाचकः कल्प्येत । न चैकान्तपक्षे गुणानां संसृष्टमनेकात्मकं रूपमस्ति अवधृतैकान्तरूपत्वात् सत्त्वासत्त्वादेर्गुणस्य । यदा शवलरूपव्यतिरिक्तौ परस्पर- विविक्तौ शुक्लकृष्णौ गुणौ असंसृष्टौ नैकस्मिन्नर्थे सह वर्तितुं समर्थौ अवधृतरूपत्वात्, अतः ताभ्यां संसर्गाभावात् एकान्तपक्षे न युगपदभिधानमस्ति अर्थस्य तथा वर्त्तितुं शत्त्यभावात्, तद्विधस्य च अर्थसंबन्धस्याऽभावात् । न चैकः शब्दो द्वयोर्गुणयोः सहवाचकोऽस्ति । यदि स्यात् १०सच्छब्दः स्वार्थवदसदपि सत्कुर्यात् असच्छब्दोऽपि स्वार्थवत् सदपि असत्कुर्यात्, न च तथा लोके संप्रत्ययोऽस्ति तयोर्विशेषशब्दत्वात् । एवमुक्तात् कालादियुगपद्भावासंभवात् । शब्दस्य च एकस्य उभयार्थवाचिनोऽनुपलब्धेः अवक्तव्य आत्मा । अथवा वस्तुनि मुख्यप्रवृत्त्या तुल्यबलयोः परस्पराभिधानप्रतिबन्धे सति इष्टविप- रीतनिर्गुणत्वापत्तेः विवक्षितोभयगुणत्वेनाऽनभिधानात् अवक्तव्यः । अयमपि सकलादेशः १५परस्परावधारितविविधरूपैकात्मकाभ्यां गुणाभ्यां गुणविशेषणत्वेन युगपदुपक्षिप्ताभ्याम् अविवक्षितांशभेदस्य वस्तुनः समस्तस्य एकेन गुणरूपेणाभेदवृत्त्या अभेदोपचारेणं वाऽभिधातुं प्रक्रान्तत्वात् । स च अवक्तव्यशब्देन अन्यैश्च षड्भिर्वचनैः पर्यायान्तरविवक्षया च वक्त- व्यत्वात् स्यादवक्तव्यः । यदि सर्वथा अवक्तव्यः स्यात् अवक्तव्य इत्यपि चाऽवक्तव्यः स्यात् कुतो बन्धमोक्षादिप्रक्रियाप्ररूपणविधिः ? २०ताभ्यामेव क्रमेणाभिधित्सायां तथैव वस्तुसकलस्वरूपसंग्रहात् चतुर्थोऽपि विकल्पः सकलादेशः । अयमपि स्यादित्येवार्पयितव्यः, सर्वथोभयात्मकत्वे परस्परविरोधात् उभयदोष- प्रसङ्गाच्च । कथमेते निरूप्यन्ते ? सर्वसामान्येन तदभावेन च, विशिष्टसामान्येन तदभावेन च विशिष्टसामान्येन तदभावसामान्येन च, विशिष्टसामान्येन तद्विशेषेण च, सामान्येन विशि- ष्टसामान्येन च, द्रव्यसामान्येन गुणसामान्येन च, धर्मसमुदायेन तद्व्यतिरेकेण च, धर्मसामान्य- २५सम्बन्धेन तदभावेन च, धर्मविशेषसंबन्धेन तदभावेन च । तद्यथा सर्वसामान्येन तदभावेन च इह द्विविधोऽर्थः श्रुतिगम्योऽर्थाधिगम्यश्च । तत्रानपेक्षितवृत्तिनिमित्तः श्रुतिमात्रप्रापितः श्रुतिगम्यः । अर्थप्रकरणसंभवाभिप्रायादिशब्द- न्यायात् कल्पितोऽर्थाधिगम्यः । तत्र आत्मा अस्तीति सर्वप्रकारानाश्रयणादिच्छावशात् कल्पितेन सर्वसामान्येन वस्तुत्वेन अस्तीति प्रथमः । तत्प्रतिपक्षेणाऽभावसामान्येनाऽवस्तुत्वेन ३०नास्त्यात्मा इति द्वितीयः । आभ्यामेव युगपदभेदविवक्षायां वाचकाभावान्नाभिधीयत इति तृतीयः । आभ्यामेव क्रमेणार्पिताभ्यामुभयरूपं वस्तु उच्यते इति चतुर्थः । विशिष्टसामान्येन तदभावेन च — यथाश्रुतत्वात् श्रुत्युपात्तेन आत्मनैवाभिसंबन्धः, ततश्चात्मत्वेनैव अस्त्यात्मा इति प्रथमः । यथाश्रुतप्रतियोगित्वात् अनात्मत्वेनैव नास्त्यात्मा इति द्वितीयः । युगपदुभाभ्यां २५९ आत्मानात्मत्वसदसत्त्वाभ्यामवक्तव्यः । आभ्यामेव क्रमेणार्पिताभ्यामुभयरूपं वस्तूच्यते इति चतुर्थः । विशिष्टसामान्येन तदभावसामान्येन च — यथाश्रुतत्वात् आत्मत्वेनैवास्तीति प्रथमः । अभ्युपगमविरोधभयात् वस्त्वन्तरात्मना क्षित्युदकज्वलनघटपटगुणकर्मादिना सर्वेण प्रकारेण सामान्यतो नास्तीति द्वितीयः । आभ्यामेव युगपदात्मघटादिसदसत्त्वाभ्यामवक्तव्यः । क्रमेण ०५तु वाच्यत्वात् चतुर्थः । विशिष्टसामान्येन तद्विशेषेण च — आत्मसामान्येनास्त्यात्मा । आत्म- विशेषेण मनुष्यत्वेन नास्ति । आत्मत्वमनुष्यत्वापेक्षाभ्यां सदसत्त्वाभ्याम् एकत्वे युगपद- वक्तव्यः । पर्यायेणाभिधेयत्वाच्चतुर्थः । सामान्येन विशिष्टसामान्येन च — अविशेषरूपेण द्रव्यत्वेन अस्त्यात्मा । विशिष्टेन सामान्येन प्रतियोगिनाऽनात्मत्वेन नास्त्यात्मा । ताभ्यां तु द्रव्यत्वानात्मत्वसदसत्त्वाभ्यां युगपदवक्तव्यः । क्रमेण ताभ्यां वक्तव्यत्वात् चतुर्थः । द्रव्य- १०सामान्येन गुणसामान्येन च वस्तुनस्तथा तथा संभवात् तां तां विवक्षामाश्रित्याविशेषरूपेण द्रव्यत्वेनास्त्यात्मा, तत्प्रतियोगिना विशेषरूपेण गुणत्वेन नास्त्यात्मा । ताभ्यां तु द्रव्यत्व- गुणत्वसदसत्त्वाभ्यां युगपदवक्तव्यः । क्रमेण तदुभयवाग्गोचरत्वाच्चतुर्थः । धर्मसमुदायेन तद्व्यतिरेकेण च — त्रिकालगोचरानेकशक्तिज्ञानादिधर्मसमुदायरूपेणाऽऽत्मास्ति । तद्व्यतिरेकेण नास्त्यनुपलब्धेः । ताभ्यां युगपदवक्तव्यः । क्रमेण अभिधेयतामनुभवति इति चतुर्थः । धर्म- १५सामान्यसंबन्धेन तदभावेन च — गुणरूपगतसामान्यसंबन्धविवक्षायां यस्य कस्यचित् धर्मस्य आश्रयत्वेन अस्त्यात्मा । न तु कस्यचिदपि धर्मस्याश्रयो न भवतीति धर्मसामान्यानाश्रयत्वेन नास्त्यात्मा । आभ्यां युगपदवक्तव्यः । पर्यायेण तु तदुभयविशेष्यत्वात् चतुर्थः । धर्मविशेष- संबन्धेन तदभावेन च — अनेकधर्मणोऽन्यतमधर्मसंबन्धेन तद्विपक्षेणे वा विवक्षायाम्, यथा अस्त्यात्मा नित्यत्वेन निरवयवत्वेन चेतनत्वेन वा, तेषामेवान्यतमधर्मप्रतिपक्षेण नास्त्यात्मा । २०युगपत्ताभ्यामवक्तव्यः । क्रमेण तदभिधानविषयत्वाच्चतुर्थः । पञ्चमो भङ्ग उच्यते — त्रिभिः आत्मभिर्द्व्यंशः । जीवस्यानेकद्रव्यात्मकस्याऽनेक- पर्यायात्मकस्य च किञ्चिद् द्रव्यार्थविशेषं पर्यायार्थविशेषं वा आश्रित्यास्तीत्युच्यते एक आत्मा, तस्यैवाऽन्य आत्मा द्रव्यसामान्यं पर्यायसामान्यं तद्विशेषद्वयं वाऽङ्गीकृत्य युगपदविभाग- विवक्षायां वचनगोचरातीतः । यथा स्यादस्त्यात्मा द्रव्यत्वेन, द्रव्यविशेषेण वा जीवत्वेन, २५मनुष्यत्वादिना वा । द्रव्यपर्यायसामान्यमुररीकृत्य वस्तुत्वसत्त्वमवस्तुत्वासत्त्वं च युगपद- भेदविवक्षायामवाच्यः । विशेषद्वयं वा मनुष्यत्वामनुष्यत्वादि, यतः सर्वेऽपि तस्यैकस्यैव ते आत्मानो विद्यन्ते तदैवेति । ततः स्यादस्ति चाऽवक्तव्यश्च जीवः । अयमपि सकलादेशः, अंशाभेदविवक्षायाम् एकांशमुखेन सकलसंग्रहात् । तथा षष्ठः त्रिभिः आत्मभिर्द्व्यंशः । यतो वस्तुगतं नास्तित्वमवक्तव्यरूपानुविद्धं ३०नान्तरेणात्मभेदं शक्यं कल्पयितुं वस्तुनस्तथापि भावात् । तत्र नास्तित्वं पर्यायाश्रयम् । स च पर्यायो युगपद्वृत्तः क्रमवृत्तो वा । सहवृत्तो जीवस्य पर्यायः अविरोधात् सहावस्थायी सहवृत्तेः गतीन्द्रियकाययोगवेदकषायज्ञानसंयमादिः । क्रमवर्ती तु क्रोधादिदेवादिबाल्याद्यवस्था- लक्षणः । तत्र गत्यादिव्यतिरिक्तः क्रोधादिक्रमवृत्तधर्मरूपनैरन्तर्यमात्रादर्थान्तरभूत एकोऽ- वस्थितो द्रव्यार्थो जीवो नाम नास्ति, किन्तु त एव धर्मास्तथा सन्निविष्टा जीवव्यपदेशभाजः २६० इति अस्यां कल्पनायां नास्तित्वम् । यश्च वस्तुत्वेन सन्निति द्रव्यार्थांशः यश्च तत्प्रतियोगि- नाऽवस्तुत्वेनाऽसन्निति पर्यायांशः, ताभ्यां युगपदभेदविवक्षायाम् अवक्तव्य इति द्वितीयोंऽशः । तस्मान्नास्ति चावक्तव्यश्चाऽऽत्मा । अयमपि सकलादेशः शेषवाग्गोचरस्वरूपसमूहस्याऽविना- भावात् तत्रैवान्तर्भूतस्य स्याच्छब्देन द्योतितत्वात् । ०५तथा सप्तमो विकल्पः चतुर्भिरात्मभिः त्र्यंशः । द्रव्यार्थविशेषं कञ्चिदाश्रित्याऽस्ति- त्वं पर्यायविशेषं च कञ्चिदाश्रित्य नास्तित्वमिति समुच्चितरूपं भवति, द्वयोरपि प्राधान्येन विवक्षितत्वात् । द्रव्यपर्यायविशेषेण च केनचित् द्रव्यपर्यायसामान्येन च केनचित् युगपद- वक्तव्यः इति तृतीयोंऽशः । ततः स्यादस्ति च नास्ति चाऽवक्तव्यश्च आत्मा । अयमपि सकलादेशः, यतः सर्वान् द्रव्यार्थान् द्रव्यमित्यभेदादेकं द्रव्यार्थं मन्यते । सर्वान् पर्यायार्थांश्च १०पर्यायजात्यभेदादेकं पर्यायार्थम् । अतो विवक्षितवस्तुजात्यभेदात् कृत्स्नं वस्तु एकद्रव्यार्थाभिन्नम् एकपर्यायाभेदोपचरितं वा एकमिति सकलसंग्रहात् । अथ कथं विकलादेशः ? निरंशस्यापि गुणभेदादंशकल्पना विकलादेशः । १६ । स्वेन तत्त्वेनाप्रविभागस्यापि वस्तुनो विविक्तं गुणरूपं स्वरूपोपरञ्जकमपेक्ष्य प्रकल्पितमंशभेदं कृत्वा अनेकात्मकैकत्व- व्यवस्थायां नरसिंहसिंहत्ववत् समुदायात्मकमात्मरूपमभ्युपगम्य कालादिभिरन्योन्यविषयानु- १५प्रवेशरहितांशकल्पनं विकलादेशः, नतु केवलसिंहे सिंहत्ववत् एकात्मकैकत्वपरिग्रहात् । यथा वा पानकमनेकखण्डदाडिमकपूंṃरादिरसानुविद्धमास्वाद्य अनेकरसात्मकत्वमस्यावसाय पुनः स्वशक्तिविशेषादिदमप्यस्तीदमप्यस्तीति विशेषनिरूपणं क्रियते, तथा अनेकात्मकैकवस्त्वभ्यु- पगमपूर्वकं हेतुविशेषसामर्थ्यात् अर्पितसाध्यविशेषावधारणं विकलादेशः । कथं पुनरर्थस्याऽ- भिन्नस्य गुणो भेदकः ? दृष्टो हि अभिन्नस्याप्यर्थस्य गुणस्तत्त्वभेदं कल्पयन् यथा परुत् २०भवान् पटुरासीत् पटुतर एषम इति गुणविविक्तरूपस्य द्रव्यस्याऽसंभवात् गुणभेदेन गुणिनोऽपि भेदः । तत्रापि तथा सप्तभङ्गी । १७ । तत्रापि विकलादेशे तथा आदेशवशेन सप्तभङ्गी वेदितव्या । कथम् ? गुणिभेदकेष्वंशेषु क्रमेण यौगपद्येन क्रमयौगपद्याभ्यां वा विवक्षावशात् विकलादेशा भवन्ति । तत्र प्रथमद्वितीययोरप्रचितः क्रमः, तृतीये यौगपद्यम्, चतुर्थे प्रचितः २५क्रमः, पञ्चमे षष्ठे वा अप्रचितक्रमयौगपद्ये, सप्तमे प्रचितक्रमयौगपद्ये । तद्यथा सर्व- सामान्यादिषु द्रव्यार्थादेशेषु केनचिदुपलभ्यमानत्वात् स्यादस्त्येवात्मेति प्रथमो विकलादेशः । अत्रेतरेषां वस्तुनि सतामपि कालादिभिर्भेदविवक्षातः शब्दवाच्यत्वेनान्तर्भावाभावान्निरासा- भावाच्च न विधिर्न प्रतिषेधः । एवं शेषभङ्गेष्वपि विवक्षितांशमात्रप्ररूपणायां इतरेष्वौ- दासीन्येन विकलादेशकल्पना योज्या । ननु च सामान्यार्थाविच्छेदेन विशेषणविशेष्यसंबन्धा- ३०वद्योतनार्थे एवकारे सति तदवधारणादितरेषां निवृत्तिः प्राप्नोति ? नैष दोषः; अत्राप्यत एव स्याच्छब्दप्रयोगः कर्तव्यः ‘स्यादस्त्येव जीवः’ इत्यादि । कोऽर्थः ? एवकारेणेतरनिवृत्तिप्रसङ्गे स्वात्मलोपात् सकलो लोपो मा विज्ञायीति वस्तुनि यथावस्थितं विवक्षितधर्मस्वरूपं तथैव द्योतयति स्याच्छब्दः । *“विवक्षितार्थवागङ्गम्” इति वचनात् । एवमा- २६१ देशवशात् सप्तवचनप्रकारा भवन्तीति विकल्पान्तरप्रवृत्तिनिमित्ताभावात् । अयं च मार्गः द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकनयद्वयाश्रयः । तौ च संग्रहाद्यात्मकौ । ते चार्थ- नयरूपेण शब्दनयरूपेण च प्रवृत्ताः । तत्र संग्रहव्यवहारर्जुसूत्रा अर्थनयाः । शेषाः शब्दनयाः । तत्र संग्रहः सत्त्वविषयः, सकलं वस्तुतत्त्वं सत्त्वे अन्तर्भाव्य संग्रहात् । व्यवहारोऽसत्त्वविषयः ०५विविक्तसत्त्वपरिग्रहादन्यापेक्षासत्त्वप्रतिपत्तेः । ऋजुसूत्रो वर्तमानविषयः अतीतानागतयोः विनष्टानुत्पन्नत्वेन व्यवहाराभावात् । एते त्रयोऽर्थनया एकैकात्मकाः संयुक्ताश्च सप्त वाक्- प्रकारान् जनयन्ति । तत्राद्यः संग्रह एकः, द्वितीयो व्यवहार एकः, तृतीयः संग्रहव्यवहाराव- विभक्तौ, चतुर्थः संग्रहव्यवहारौ समुच्चित्तौ, पञ्चमः संग्रहः संग्रहव्यवहारौ चाविभक्तौ । षष्ठो ब्यवहारः संग्रहव्यवहारौ चाविभक्तौ । सप्तमः संग्रहव्यवहारौ प्रचितौ तौ चाविभक्तौ । १०एष ऋजुसूत्रेऽपि योज्यः । व्यञ्जनपर्यायास्तु शब्दनया द्विविधं वचनं प्रकल्पयन्ति — अभेदेनाभिधानं भेदेन च । यथा शब्दे पर्यायशब्दान्तरप्रयोगेऽपि तस्यैवार्थस्याभिधानादभेदः । समभिरुढे वा प्रवृत्ति- निमित्तस्य अप्रवृत्तिनिमित्तस्य च घटस्याभिन्नस्य सामान्येनाभिधानात् । एवंभूतेषु प्रवृत्ति- निमित्तस्य भिन्नस्यैकस्यैवार्थस्याभिधानात् भेदेनाभिधानम् । १५अथवा, अन्यथा द्वैविध्यम् — एकस्मिन्नर्थेऽनेकशब्दप्रवृत्तिः, प्रत्यर्थं वा शब्दविनिवेश इति । यथा शब्दे अनेकपर्यायशब्द वाच्य एकः । समभिरूढे वा नैमित्तिकत्वात् शब्दस्यैक- शब्दवाच्य एकः । एवंभूते वर्तमाननिमित्तशब्द एकवाच्य एकः । अत्र चोद्यते कथमेते अस्तित्वनास्तित्वादयो धर्माः विरुद्धरूपा एकस्मिन् वस्तुनि अविरोधमुपयान्तीति ? उच्यते- विरोधाभावस्तल्लक्षणाभावात् । १८ । नास्त्येषामादेशवशादर्प्यमाणानां विरोधः । २०कुतः ? तल्लक्षणाभावात् । इह विरोधः कल्प्यमानः त्रिधा व्यवतिष्ठते — वध्यघातकभावेन वा सहानवस्थात्मना वा प्रतिबन्ध्यप्रतिबन्धकरूपेण वा । तत्र वध्यघातकभावः अहिनकुलाग्न्युद- कादिविषयः । स त्वेकस्मिन् काले विद्यमानयोः सति संयोगे भवति, संयोगस्यानेकाश्रयत्वात् द्वित्ववत् । नासंयुक्तमुदकमुग्निं विध्यापयति सर्वत्राग्न्यभावप्रसङ्गात् । ततः सति संयोगे बलीयसोत्तरकालमितरद्बाध्यते । न चैवमस्तित्वनास्तित्वयोः क्षणमात्रमपि एकस्मिन् २५वृत्तिरस्ति, इति भवताऽभ्युपगम्यते, यतो वध्यघातकभावरूपो विरोधः तयोः कल्प्येत । अथैक- स्मिन् वृत्तिरभ्युपगम्येत तत्तुल्यबलहेतुसाध्यत्वात् तयोरन्यतरस्य बलीयस्त्वाभावात् वध्यघातकत्वाभावः । अतस्तल्लक्षणाभावात् नासौ विरोधः संभवति । २६२ नापि सहानवस्थानलक्षणो विरोधः तल्लक्षणाभावात् । स ह्ययुगपत्कालयोर्भवति यथा आम्रफले श्यामतापीततयोः । पीततोत्पद्यमाना पूर्वकालभाविनीं श्यामतां निरुणद्धि । न च तथा जीवस्यास्तित्वनास्तित्वे पूर्वोत्तरकालभाविनी । यदि स्याताम्, अस्तित्वकाले नास्तित्वा- भावात् जीवसत्तामात्रं सर्वं प्राप्नुवीत । नास्तित्वकाले च अस्तित्वाभावात्तदाश्रयो बन्ध- ०५मोक्षादिव्यवहारो विरोधमुपगच्छेत् । सर्वथैवासतः पुन आत्मलाभाभावात्, सर्वथा च सतः पुनरभावप्राप्त्यनुपपत्तेः नैतयोः सहानवस्थानं युज्यते । तथा जीवादिषु प्रतिबन्ध्यप्रतिबन्धकभावोऽपि न विरोधः संभवति । यथा सति फलवृन्तसंयोगे प्रतिबन्धके गौरवं पतनकर्म नारभते प्रतिबन्धात्; तदभावे तु पतनकर्म दृश्यते *“संयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम्”[वैशेº सूº ५ । १ । ७] इति वचनात् । न च तथा १०अस्तित्वं नास्तित्वस्य प्रयोजनं प्रतिबध्नाति तस्मिन्नेव काले परद्रव्यादिरूपेणानुपलब्धि- बुद्ध्युत्पत्तिदर्शनात् । नास्तित्वं वा सदस्तित्वप्रयोजनं प्रतिबध्नाति तदैव स्वरूपाद्यपेक्षयो- पलब्धिबुद्धिदर्शनात् । तस्मात् वाङ्मात्रमेव विरोधः । एक्मर्पणाभेदादविरुद्धोऽनेकात्मको जीव इति स्थितमेतत् । इति तत्त्वार्थवार्तिके व्याख्यानालङ्कारे चतुर्थोऽध्यायः । ४३१ श्रीमद्भट्टाकलङ्कदेवविरचितं तत्त्वार्थवार्तिकम् पञ्चमोऽध्यायः इदानीं सम्यग्दर्शनस्य विषयभावेनोपक्षिप्तेषु जीवादिषु अजीवपदार्थो विचारप्राप्तः, तस्य भेदसंज्ञासंकीर्तनार्थमिदमुच्यते तत्पूर्वकत्वादितरस्येति — अजीवकाया धर्माधर्माकाशपुद्गलाः ॥ १ ॥ अजीवकाया इति समानाधिकरणा वृत्तिः । १ । अजीवाश्च ते कायाश्च ते अजीवकाया ०५इति समानाधिकरणलक्षणा वृत्तिरियं वेदितव्या । कथं वृत्तिः ? “विशेषणं विशेष्येण” [जैनेन्द्रº १ । ३ । १२] इति सति व्यभिचारे नीलोत्पलादिषु वृत्तिः ? इहाप्यस्ति व्यभिचारः, कायशब्दस्य जीवेष्वपि वृत्तेः, अजीबशब्दस्यापि काले । भिन्नाधिकरणवृत्तौ को दोषः ? भिन्नाधिकरणत्वे हि अर्थान्तरभावप्रसङ्गः । २ । यथा राज्ञः पुरुषः राजपुरुष इति अर्था- न्तरभावे भिन्नाधिकरणत्वं भवति, तथा अजीवानां कायः अजीवकायः इति भिन्नाधिकरणत्वे १०गृह्यमाणेऽर्थान्तरभावः प्रसज्येत । दृष्टत्वात् सुवर्णाङ्गुलीयकवदिति चेत्; न; तत्रान्यविशेषनिवृत्त्यर्थत्वात् । ३ । स्यान्म- तम् — भिन्नाधिकरणत्वेऽपि नार्थान्तरभावः । कुतः ? दृष्टत्वात् । कथम् ? सुवर्णाङ्गुलीयकवत् । यथा सुवर्णस्य अङ्गुलीयकं सुवर्णाङ्गुलीयकमिति भिन्नाधिकरणत्वेऽपि नार्थभेदः, तथा इहापि न दोष इति । तन्न; किं कारणम् ? तत्रान्यविशेषनिवृत्त्यर्थत्वात् । तत्र हि सुवर्णशब्दप्रयोगः १५रूप्यादेः प्रमाणान्तरस्य च निवृत्त्यर्थम्, सुवर्णस्येदमङ्गुलीयकं न रूप्यादेर्न माषादेर्वेति, न तथेह अजीवस्य काया अजीवकाया इति विशेषणेन कदाचिदर्थान्तरनिवृत्तिरस्ति । ४३२ अस्तु वाऽविरोधात् । ४ । अथवा अस्तु भिन्नाधिकरणा वृत्तिः । कुतः ? अविरोधात् । यस्माज्जीवोऽपि कायः पञ्चास्तिकायोपदेशात् अतस्तन्निवृत्त्यर्थोऽत्राजीवशब्दप्रयोगः । अजीवस्य कायो न जीवस्येति । किञ्च, कथञ्चिद्भेदोपपत्तेः । ५ । केनचित्प्रकारेण संज्ञालक्षणप्रयोजनादिना भेद उपपद्यते । यथा ०५सुवर्णस्याङ्गुलीयकमित्यत्र सुवर्णं सामान्यं तद्विशेषोऽङ्गुलीयकं तयोः सामान्यविशेषयोः संज्ञा- लक्षणादिभिः कथञ्चिन्नानात्वम् । यदि सर्वथैकत्वं स्यात्; सुवर्णसामान्यस्याङ्गुलीयकवत् कुण्डलादिषु वृत्तिर्न स्यात् । सुवर्णसामान्यवद्वा अङ्गुलीयकत्वस्य कुण्डलादिषु वृत्तिः स्यात् । त एवाऽन्यनिवृत्त्यर्थः प्रयोगो युक्तः, सुवर्णस्येदमङ्गुलीयकं न रूप्यादेरिति । यदि सर्वथैकत्वं स्यात्; व्यपदेश एव न स्यात् । तथा अजीवानां काया इत्यत्रापि कायशब्दः प्रदेशवाची । प्रदेशाश्च धर्मा- १०दीनां वक्ष्यन्ते । ते च तेभ्यः संज्ञालक्षणादिभिः कथञ्चिद्भिन्नाः । अन्यथा ऐकान्तिकैकत्वे धर्मा- दीनामेकत्ववत् प्रदेशानामप्येकत्वं स्यात्, प्रदेशानां बहुत्ववत् धर्मादीनां बहुत्वं प्रसज्येत । तत एव अन्यनिवृत्त्यर्थः प्रयोगो युक्तः अजीवानां काया न जीवस्येति । यदि सर्वथैकत्वं स्यात्; व्यप- देश एव न स्यात् । ततो भेदोपपत्तेः युक्ता भिन्नाधिकरणा वृत्तिः । ननु चाभेदेऽपि लोके व्यपदेशो दृष्टः यथा शिलापुत्रकस्य शरीरं राहोः शिर इति । न हि शिलापुत्रकादन्यच्छरीरमस्ति, नापि १५राहोरन्यच्छिरः, शिरोमात्रत्वादिति । तत्राप्यस्ति भेदः । कुतः ? शक्तितः । योऽनेकक्रियानिष्पादन- शक्तिभेदेन भिन्नरूपः शिलापुत्रकः तस्येदं शरीरं एकक्रियाविषयमिति शब्दप्रकल्पिताद् बुद्धिभेदाद्वा कथञ्चित्पृथक्त्वमध्यवसेयम् । अतश्चैतदेवं तदन्यनिवृत्त्यर्थं विशेषणम् उपादीयते — शिलापुत्र- कस्येदं शरीरं न मनुष्यादेः, राहोरिदं शिरः नान्यस्य इति । ऐकान्तिकैकत्वे हि अन्यनिवृत्तिर्न स्यात् यथा सुवर्णस्य सुवर्णं धटस्य घट इति । २०अजीव इत्यभावमात्रप्रसङ्ग इति चेत्; न; भावान्तरप्रतिपत्तेरनश्ववत् । ६ । स्यान्मतम् — न जीवोऽजीव इत्युक्तेऽभावमात्रं प्रसज्येत यथा न भावः अभाव इति; तन्न; किं कारणम् ? भावा- न्तरप्रतिपत्तेः । कथम् ? अनश्ववत् । यथा नायमश्वः अनश्व इत्युक्ते नाभावसंप्रत्ययः किन्तु “नञिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा ह्यर्थगतिः” [पातº महाº ३ । १ । १२] इति, अन्यस्मिन् भाव एव तुल्योदरैकशफादिलक्षणे गर्दभे संप्रत्ययो भवति । एवमिहापि नायं जीव इति प्रतिषेधात् नाभावे २५संप्रत्ययः, किन्तु अन्यस्मिन् भाव एव अनुपयोगलक्षणे धर्मादौ प्रतिपत्तिर्भवति । सादृश्याभावात् अप्रतिपतिरिति चेत्; न; सत्त्वद्रव्यत्वादिभिः सादृश्योपपत्तेः । यच्चोक्तम् — यथा ‘न भावः अभावः’ इत्युक्ते अभावमात्रसंप्रत्यय इति; तदप्ययुक्तम्; सत एव पररूपत्वादिभिः अभावशब्दगो- चरत्वोपपत्तेः । अभ्यन्तरीकृतेवार्थः कायशब्दः । ७ । इवार्थमभ्यन्तरीकृत्य अत्र कायशब्दः प्रयुक्तः काया ३०इव काया इति । क उपमार्थः ? यथौदारिकादिशरीरनामकर्मोदयवशात् पुद्गलैश्चीयन्ते कायाः तथा धर्मादीनामनादिपारिणामिकप्रदेशचयनात् कायत्वम् । तद्ग्रहणं प्रदेशावयवबहुत्वज्ञापनार्थम् । ८ । तस्य कायशब्दस्य ग्रहणं क्रियते । किमर्थम् ? प्रदेशावयवबहुत्वज्ञापनार्थम् । मुख्यरूपेणाऽविद्यमानत्वेऽपि श्रोतृऋणां सुखावबोधार्थं प्रज्ञया द्रव्य- परमाण्ववगाहमात्रत्वेन प्रदिश्यन्त इति प्रदेशाः, प्रदेशा एवावयवाः प्रदेशावयवाः तेषां बहुत्वस्य ३५ज्ञापनार्थम् । न, असंख्येयाः प्रदेशाः धर्माधर्मैकजीवानामिति शास्त्रप्रवृत्तेः । ९ । न त तत्प्रयोजनम् उपपद्यते । कुतः ? अन्यत एव तत्सिद्धेः । वक्ष्यते हि — “असंख्येयाः प्रदेशाः धर्माधर्मैकजीवानाम्” [तº सूº५ । ८] इति । अत एवैषां प्रदेशबहुत्वं सिद्धं नार्थः कायग्रहणेन । ४३३ प्रदेशसंख्यावधारणार्थमिति चेत्; न; अतोऽप्यनिश्चयात् । १० । स्यादेतत् “असंख्येयाः प्रदेशाः धर्माधर्मैकजीवानाम्” [तº सूº५ । ८] इत्यनेन न प्रदेशसंख्यावधारणं क्रियते । कुतः ? त्रयाणां संभूय प्रदेशासंख्येयत्वप्रतिपत्तेः । ततः एकैकस्याऽसंख्येयप्रदेशख्यापनार्थं कायग्रहणमिति; तन्न; किं कारणम् ? अतोऽप्यनिश्चयात् । कायग्रहणादपि नास्ति निश्चयः, प्रदेशप्रचयमात्रप्रतिपत्तेः । ०५कुतस्तर्हि तन्निश्चयः ? “लोकाकाशेऽवगाहः” [तº सूº५ । १२] इत्यादि वचनात् तन्निश्चयः । ११ । यदयं “लोकाकाशेऽवगाहः” इत्युक्त्वा “धर्माधर्मयोः कृत्स्ने” [तº सूº५ । १३] इत्यादि वक्ष्यते, तेन तस्य प्रदेशपरिमाणस्य निश्चयो भवति । अप्रदेशैकद्रव्यत्वप्रसङ्ग इति चेत्; न; उक्तत्वात् । १२ । स्यादेतत् — कायग्रहणादृते अप्र- १०देशैकद्रव्यता प्राप्नोति, अतस्तन्निवृत्त्यर्थं कायग्रहणमिति; तन्न; किं कारणम् ? उक्तत्वात् । उक्तमे- तत् — ‘असंख्येयाः प्रदेशाः धर्माधर्मैकजीवानाम् इति वक्ष्यते’ इति । आर्षानुवादार्थमिति चेत्; न; तदवस्थत्वात् । १३ । स्यादेतत् — आर्षमेवं प्रवृत्तम् “पञ्चा- स्तिकायाः” इति । अतः तदनुवादार्थं कायग्रहणमिति; तच्च न, कस्मात् ? तदव- स्थत्वात् ‘असंख्येयाः प्रदेशाः’ इत्यनेनैव आर्षानुवादस्य कृतत्वात् । १५स्वभावापरित्यागार्थमिति चेत्; न; नित्यावस्थितवचनात् सिद्धेः । १४ । स्यान्मतं कायस्वभावापरित्यागार्थं कायग्रहणमिति; तन्न; किं कारणम् ? नित्यावस्थितवचनात् सिद्धेः वक्ष्यते हि “नित्यावस्थितान्यरूपाणि” [तº सूº५ । ४] इति, तत एव स्वभावापरित्यागः सिद्धः । तत्तर्हि कायग्रहणं न कर्तव्यम् ? कर्तव्यं च । किं प्रयोजनम् ? तत्सिद्धावसंख्येयप्रदेशावधारणसिद्धेः । १५ । तस्य कायशब्दस्य पञ्चस्वपि अस्तिकायेषु २०प्रदेशावयवबहुत्वार्थस्य सिद्धौ सत्याम् उत्तरवचनमवधारणार्थं युज्यते — असंख्येयाः प्रदेशाः न संख्येयाः नाप्यनन्ताः इति, विधिपूर्वकत्वादवधारणस्य । अद्धाप्रदेशप्रतिषेधार्थं च । १६ । अद्धाशब्दो निपातः कालवाची, स वक्ष्यमाणलक्षणः, तस्य प्रदेशप्रतिषेधार्थमिह कायग्रहणं क्रियते । यथाऽणोः प्रदेशमात्रत्वात् द्वितीयादयोऽस्य प्रदेशा न सन्तीत्यप्रदेशोऽणुः, तथा कालपरमाणुरपि एकप्रदेशत्वादप्रदेश इति । २५धर्मादयः संज्ञाः सामा(म)यिक्यः । १७ । धर्मादयः संज्ञाः सामा(म)यिक्यो द्रष्टव्याः । आर्हते हि प्रवचनेऽनादिनिधने अर्हदादिभिः यथाकालमभिव्यक्तज्ञानदर्शनातिशयप्रकाशैरवद्योति- तार्थसारे रूढा एताः संज्ञा ज्ञेयाः । क्रियानिमित्ता वा । १८ । अथवा क्रियानिमित्ता एताः संज्ञाः वेदितव्याः । कथमिति चेत् ? उच्यते — ३०स्वयं क्रियापरिणामिनां साचिव्यधानाद्धर्मः । १९ । स्वयं क्रियापरिणामिनां जीवपुद्ग- लानां यस्मात्साचिव्यं दधाति तस्माद्धर्म इत्याख्याते । तद्विपरीतोऽधर्मः । २० । तस्य विपरीतलक्षणः अधर्म इत्याम्नायते । ४३४ आकाशन्तेऽस्मिन् द्रव्याणि स्वयं चाकाशत इत्याकाशम् । २१ । जीवादीनि द्रव्याणि स्वैः स्वैः पर्यायैः अव्यतिरेकेण यस्मिन्नाकाशन्ते प्रकाशन्ते तदाकाशम्, स्वयं चाऽऽत्मीयपर्याय- मर्यादया आकाशत इत्याकाशम् । अवकाशदानाद्वा । २२ । अथवा इतरेषां द्रव्याणाम् अवकाशदानादाकाशमिति पृषोदरादिषु ०५निपातितः शब्दः । अलोकाकाशस्यावकाशदानाभावात्तदभाव इति चेत्; न; तत्सामर्थ्याऽविरहात् । २३ । स्यान्मतम् — यद्यवकाशदानादाकाशमित्युच्यते अलोकाकाशे जीवाद्यवकाशदानाभावात् आकाशव्य- पदेशो नोपपद्यते इति; तन्न, किं कारणम् ? तत्सामर्थ्याऽविरहात् । यथैष्यत्कालस्यातिदूरस्यापि वर्तमानप्राप्त्यर्हत्वात् तत्प्राप्त्यभावेऽपि भविष्यद्व्यपदेशो भवति, एवमलोकाकाशस्यावगाहिद्र- १०व्याभावेऽपि अवगाहनशक्तिरविरुद्धा इत्यवकाशदानात् आकाशत्वं युज्यते । अथवा, क्रियानिमित्त- त्वेऽपि रूढिविशेषबललाभात् गोशब्दवत् तदभावेऽपि प्रवर्तते । पूरणगलनान्वर्थसंज्ञत्वात् पुद्गलाः । २४ । यथा भासं करोति भास्कर इति भासनार्थ- मन्तर्नीय भास्करसंज्ञाऽन्वर्था प्रवर्तते तथा भेदात् संघातात् भेदसंघाताभ्यां च पूर्यन्ते गलन्ते चेति पूरणगलनात्मिकां क्रियामन्तर्भाव्य पुद्गलशब्दोऽन्वर्थः पृषोदरादिषु निपातितः, यथा शवशायनं १५श्मशानमिति । परमाणुषु तदभावात् पुद्गलत्वाभाव इति चेत्; न; गुणापेक्षया तत्सिद्धेः । २५ । स्यान्म- तम् — अणूनां निरवयवत्वात् पूरणगलनक्रियाभावात् पुद्गलव्यपदेशाभावप्रसङ्ग इति; तन्न; किं कारणम् ? गुणापेक्षया तत्सिद्धेः । रूपरसगन्धस्पर्शयुक्ता हि परमाणवः एकगुणरूपादिपरिणताः द्वित्रिचतुःसंख्येयाऽसंख्येयाऽनन्तगुनत्वेन वर्धन्ते, तथैव हानिमपि उपयान्तीति गुणापेक्षया पूरणग- २०लनक्रियोपपत्तेः परमाणुष्वपि पुद्गलत्वमविरुद्धम् । अथवा गुण उपचारकल्पनम् पूरणगलनयोः भावित्वात् भूतत्वाच्च शक्त्यपेक्षया परमाणुषु पुद्गलत्वोपचारः । पुङ्गिलानाद्वा । २६ । अथवा पुमांसो जीवाः, तैः शरीराहारविषयकरणोपकरणादिभावेन गिल्यन्त इति पुद्गलाः । अण्वादिषु तदभावादपुद्गलत्वमिति चेत्; उक्तोत्तरमेतत् । बहुवचनं स्वातन्त्र्यप्रतिपत्त्यर्थम् । २७ । धर्माधर्माकाशपुद्गला इति बहुवचनं स्वातन्त्र्य- २५प्रतिपत्त्यर्थं द्रष्टव्यम् । किं पुनः स्वातन्त्र्यम् ? धर्मादयो गत्याद्युपग्रहान् प्रति वर्तमानाः स्वयमेव तथा परिणमन्ते न परप्रत्ययाधीना तेषां प्रवृत्तिः इत्येतदत्र विवक्षितं स्वातन्त्र्यम् । ननु च बाह्य- द्रव्यादिनिमित्तवशात् परिणामिनां परिणाम उपलभ्यते, स च स्वातन्त्र्ये सति विरुध्यत इति; नैष दोषः; बाह्यस्य निमित्तमात्रत्वात् । न हि गत्यादिपरिणामिनो जीवपुद्गलाः गत्याद्युपग्रहे धर्मा- दीनां प्रेरकाः । ननु इतरेतरयोगलक्षणे द्वन्द्वे न्यायप्राप्तं बहुवचनं तेन कथं स्वातन्त्र्यं प्रतीयते ? ३०समाहारे समुदायप्रधाने एकवचनेन सिद्धे बहुवचनं ज्ञापकं स्वातन्त्र्यस्य । यथा “हृतः” [जैनेन्द्रº ३ । १ । ६१] इत्यत्र एकवचनेन सिद्धे बहुवचनं ज्ञापकम् — अनुक्तस्यापि हृत उत्पत्तिर्यथा स्यात् इति, तेन सिद्धः अन्ते भवः अन्तिमः, यमेन प्रोक्तं याम्यं धर्मशास्त्रमित्यादि । प्रशस्ताभिधानाद्धर्मग्रहणमादौ । २८ । धर्मशब्दोऽयं लोके प्रशस्तार्थः ततोऽस्य ग्रहणमादौ क्रियते । ४३५ तदनन्तरमधर्मग्रहणं लोकव्यवस्थाहेतुत्वात् । २९ । तदनन्तरम् अधर्मग्रहणं क्रियते । कुतः ? लोकव्यवस्थाहेतुत्वात् । पञ्चास्तिकायाः कालश्च लोकः, अवतिष्ठन्ते पदार्था अनया āकृत्येत्यवस्था, विविधा अवस्था व्यवस्था विविधसन्निवेशो वेत्रासनाद्याकार इत्यर्थः, लोकस्य व्यवस्था लोकव्यवस्था तस्या हेतुत्वात् लोकव्यवस्थाहेतुत्वात् । असति हि अधर्मास्तिकाये गति- ०५मतां द्रव्याणां गतिविषयनियमाभावात् । विष्वग्भावे सति लोकव्यवस्था विशिष्टा न स्यात्, अतोऽस्य धर्मानन्तरं ग्रहणं न्याय्यम् । तत्प्रतिपक्षत्वाच्च । ३० । तस्य धर्मास्तिकायस्य प्रतिपक्षोऽधर्मास्तिकायः स्थितिकारणत्वात् । ततश्चानन्तरं ग्रहणं क्रियते । तत्परिच्छेद्यत्वात्तदनन्तरम् आकाशग्रहणम् । ३१ । ताभ्यां धर्माधर्माभ्याम् आकाशं परि- १०च्छिद्यते — यत्र धर्माधर्मौ तल्लोकाकाशम् इतरदलोकाकाशमिति । अतः तदनन्तरम् आकाश- ग्रहणं क्रियते । अमूर्तत्वसाधर्म्याच्च । ३२ । यथा धर्माधर्मावमूर्तौ रूपादिविरहात् एवमाकाशमप्यमूर्तम्, अतश्चानन्तरमुक्तम् । तदवगाहित्वात् तत्समीपे पुद्गलवचनम् । ३३ । तदाकाशमवगाह्य पुद्गला वर्तन्ते इति १५तत्समीपे तेषां वचनं क्रियते । आकाशग्रहणमादौ धर्मादीनामाधारत्वादिति चेत्; न; लोकविनिवेशस्यानादित्वात् । ३४ । स्यान्मतम् — धर्मादीनां पञ्चानामपि द्रव्याणामाकाशम् आधारः साधारणः, ततस्तस्य ग्रहणं सर्वेषा- मादौ न्याय्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? लोकविनिवेशस्यानादित्वात् । नाऽयं नियमोऽस्ति लोक- विनिवेशे आकाशमाधारः इतराणि द्रव्याणि आधेयानि इति । किन्तु लोकविनिवेशक्रम एवायम- २०नादिसिद्ध इति नाकाशमाधारः । आदिमतां हि कुण्डबदरादीनां दृष्ट आधाराधेयभावः । आर्षविरोध इति चेत्; न; आदेशवचनात् । ३५ । स्यादेतत् — यद्याधाराधेयभावो नेष्यते यदुक्तमार्षे — “स्वप्रतिष्ठमाकाशम् आकाशप्रतिष्ठं तनुवातवलयं तनुवातवलयप्रतिष्ठं घनवातवलयं तत्प्रतिष्टं घनो- दधिवलयम्” इत्यादि, तद्विरोधः इति; तन्न; किं कारणम् ? आदेशवचनात् ? यदि एकान्तेनाधाराधेयभावो न स्यात् स्यादार्षविरोधः, यदा तु ‘स्यादाधाराधेयभाव इति २५स्यान्नाधाराधेयभावः’ इति आदेशवचनादिष्यते ततो नास्त्यार्षविरोधः । कथमिति चेत् ? उच्यते — आकाशादीनां द्रव्यार्थादेशात् स्यादाधाराधेयत्वाभावो यतः पर्यायार्थिकगुणभावे द्रव्यार्थिकप्राधान्यात् प्रतिनियतानादिपारिणामिकद्रव्यार्थेनादिष्टानामाकाशादीनां षण्णामाधारा- धेयपर्यायाभावः । द्रव्यार्थिकगुणभावे च पर्यायार्थिकप्राधान्यात् षण्णामपि द्रव्याणाम् आदि- मत्त्वोपपत्तेराधाराधेयभावो युज्यते । ततस्तदपेक्षया आधाराधेयभाव आर्षे प्रणीत इति नास्ति ३०विरोधः । अथवा व्यवहारनयादेशात् स्यादाधाराधेयता, यतोऽनादिपारिणामिकलोकविनि- वेशेऽपि व्यवहार एवं प्रवृत्तः ‘आकाशमाधारः अन्यानि द्रव्याणि आधेयानि’ इति । एवम्भूतनया- देशात् स्यादनाधाराधेयता, यतोऽनादिपारिणामिकलोकविनिवेशस्यैवंभूतत्वात् ‘स्वात्मप्रतिष्ठान्येव सर्वद्रव्याणि’ इति । ननु च व्यवहारनयापेक्षया आधाराधेयभावाभ्युपगमे अनवस्थाप्रसङ्गः — घनोद- धिवलयस्य घनवातवलयमाधारः, घनवातवलयस्य तनुवातवलयमाधारः, तनुवातवलयस्य आका- ४३६ शम्, आकाशस्याऽन्यत्, तस्यान्यत्, तस्याप्यन्यदिति; नैषः दोषः; आकाशस्य सर्वगतत्वात् अनन्तत्वाच्च । यद्धि सर्वगतमनन्तं च तस्य सर्वत्र सान्निध्यात् ‘तस्याप्यन्यत् तस्याप्यन्यत्’ इति व्यवहाराभावात् अनवस्था नास्ति । परिशेषादसर्वगतस्यान्तवतो मूर्तिमतः सावयवस्यैन्द्रियकस्य स्यादनवस्था, तद्विपरीतलक्षणञ्चाकाशम्, अतो नास्त्यनवस्था । यदि सर्वगतत्वादिलक्षणस्यानवस्था ०५दृष्टा सोच्यताम्, नैषोच्यते ततो विमुच्यतामनवस्थादोषकल्पना । तस्मान्निःप्रतिद्वन्द्वः पूर्वोक्त एवास्तु क्रमहेतुः । कालोपसंख्यानमिति चेत्; न; वक्ष्यमाणलक्षणत्वात् । ३६ । स्यादेतत् — कालोऽपि कश्चिद- जीवपदार्थोऽस्ति । अतश्चास्ति यद्भाष्ये बहुकृत्वः “षड्द्रव्याणि” इत्युक्तम्, अतोऽस्योप- संख्यानं कर्तव्यमिति ? तन्न; किं कारणम्; वक्ष्यमाणलक्षणत्वात् । वक्ष्यते हि तस्य लक्षणमु- १०परिष्टात् । अत्राह “सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य” [तº सूº१ । २९] इत्येवमादिषु द्रव्याण्युक्तानि कानि तानीति ? अत्रोच्यते — द्रव्याणि ॥ २ ॥ स्वपरप्रत्ययोत्पादविगमपर्यायैः द्रूयन्ते द्रवन्ति वा तानीति द्रव्याणि । १ । स्वश्च परश्च १५स्वपरौ, स्वपरौ प्रत्ययौ ययोः तौ स्वपरप्रत्ययौ । उत्पादश्च विगमश्चोत्पादविगमौ स्वपरप्रत्ययौ उत्पादविगमौ येषां ते स्वपरप्रत्ययोत्पादविगमाः । के पुनस्ते ? पर्यायाः । द्रव्यक्षेत्रकालभाव- लक्षणो बाह्यः प्रत्ययः परः प्रत्ययः तस्मिन् सत्यपि स्वयमतत्परिणामोऽर्थो न पर्यायान्तरम् आस्क- न्दति इति । तत्समर्थः स्वश्च प्रत्ययः । तावुभौ संभूय भावानाम् उत्पादविगमयोः हेतू भवतः नान्यतरापाये कुशूलस्थमाष-पच्यमानोदकस्थघोटकमाषवत् । एवमुभयहेतुकोत्पादविगमैः तैस्तैः २०स्वपर्यायैः द्रूयन्ते गम्यन्ते द्रवन्ति गच्छन्ति तान् पर्यायानिति द्रव्याणीति व्यपदिश्यन्ते । भेदनयव- शात् कर्तृकर्मणोर्भेदं कृत्वा निर्देशः क्रियते स्वजात्यपरित्यागेनावस्थितिरन्वयैरुपलब्धस्वरूपाणां मुहुर्मुहुरुत्पादाविगमवतां च भेदोपपत्तेः । यदा द्रव्याणां कर्मविवक्षा तदा न्यायप्राप्तः कर्मणि यः । यदा कर्तृविवक्षा तदा बहुलापेक्षया कर्तरि यः । अथवा उत्पादकविनश्वरनानापर्यायोत्पाद- विनाशाविच्छेदेऽपि सान्ततिकद्रव्यार्थादेशवशेन द्रवणात् गमनात् संप्रत्ययाद् द्रव्याणि । कुत एतत् ? २५गत्यर्थानां ज्ञानार्थत्वात् । इवार्थे वा निपातितो द्रव्यशब्दः । २ । अथवा “द्रव्यं भव्ये” [जैनेन्द्रº ४ । १ । १५८] इत्य- नेन निपातितो द्रव्यशब्दो वेदितव्यः । द्रु इव भवतीति द्रव्यम् । क उपमार्थः ? द्रु इति दारु नाम यथा अग्रन्थि अजिह्मं दारु तक्ष्णोपकल्प्यमानं तेन तेन अभिलषितेनाकारेण आविर्भवति, तथा द्रव्यमपि आत्मपरिणामगमनसमर्थं पाषाणखननोदकवदविभक्तकर्तृकरणमुभयनिमित्तवशोपनीता- ३०त्मना तेन तेन पर्यायेण द्रु इव भवतीति द्रव्यमित्युपमीयते । द्रव्यत्वादिति चेत्; न; तदभावात् । ३ । स्यान्मतम् — यथा दण्डसम्बन्धात् दण्डीत्यभिधानं प्रत्ययश्च देवदत्ते भवति तथा द्रव्यत्वं नाम सामान्यविशेषोऽस्ति पृथिव्यादिषु द्रव्यं द्रव्यमिति प्रत्ययाभिधानानुप्रवृत्तिदर्शनात्, गुणकर्मभ्यो व्यावृत्त्युपलब्धेश्चानुमीयमानान्वयव्यतिरेकः तेन ४३७ योगाद् द्रव्यं न पर्यायद्रवणादिति; तन्न; किं कारणम् ? तदभावात् । यथा दण्डसम्बन्धात् प्राक् देवदत्तो जात्यादिभिः सिद्धः । देवदत्तसंबन्धाच्च प्राग्दण्डो वृत्तत्वद्राधिमादिभिः प्रसिद्धः, ततस्तयोः संबन्धो युक्तः । न च तथा द्रव्यत्वयोगात् प्राक् द्रव्यमुपलभ्यते । यद्युपलभ्येत संबन्धकल्पनम- नर्थकं स्यात् । द्रव्यत्वमपि द्रव्यसंबन्धात् प्राङ् नोपलब्धस्वरूपम्, अतः तयोरसतोर्न युक्तः संबन्धः । ०५अस्तित्वे चाभ्युपगम्यमाने पृथगनुपलभ्यमानशक्तिकयोः संबन्धेऽपि न तच्छक्तिप्रादुर्भावोऽस्ति, यथा जात्यन्धयोः पृथग्दर्शनशक्तिविरहात्, न योगेऽपि रूपालोकनशक्तिसंभवः । तथा द्रब्यद्रब्यत्वयोरपि द्रव्यप्रत्ययाभिधानोपत्त्यसामर्थ्ये तत्संबन्धेऽपि न सामर्थ्यम् । तत्र द्रव्यं तावत् प्राक् द्रव्यत्वसमवा- यात् द्रव्यात्मनैव नात्मनि द्रव्यप्रत्ययाभिधानयोरुत्पादकम् । यदि स्यात्; द्रव्यत्वसंबन्धस्य वैयर्थ्यं स्यात् । तथा द्रव्यत्वमपि प्राग्द्रव्यसमवायात् द्रव्यत्वात्मन्येव न द्रव्यप्रत्ययाभिधाननिमित्तमस्ति । १०माभूद् द्रव्यत्वस्य द्रव्येण समवायस्य वैयर्थ्यमिति अतस्तयोः पृथगनुपलभ्यमानसामर्थ्ययोः संबन्धे- ऽपि न तत्सामर्थ्यमस्ति इत्यवेमः न द्रव्यत्वयोगाद् द्रव्यमिति । ननु च द्रव्यत्वसंबन्धात् प्राक् द्रव्य- व्यपदेशो नास्ति, अस्ति तु तत्, ततः सतो द्रव्यत्वस्य युक्तः संबन्धः; नैषोऽस्ति परिहारः । कुतः ? सतोऽसत्त्वात् । नहि तद्द्रव्यं स्वतोऽस्ति सत्तायोगादेव सत्स्यात् स च नास्तीत्युक्तम् । अथासता- मपि संबन्धः स्यात् खरविषाणादीनामपि स्यात् । किञ्च, द्रव्यत्वं नाम सर्वगतः पदार्थः, स यदि १५अतदात्मकेन संबन्ध्यते गुणकर्मभिः, खरविषाणादिभिश्च संबन्ध्येत, न चेष्यते संबन्धः । अथ तदात्मकेनैव संबन्ध्यते द्रव्यत्वसंबन्धो व्यर्थः प्रागपि तदात्मकत्वात्, ततः स्वतो द्रव्यसिद्धिः । आह — समवायिकारणत्वाद् द्रव्यत्वेन द्रव्यमेव सम्बध्यते न गुणकर्माणि नापि खरविषाणा- दीनि, द्रव्यत्वस्य हि द्रव्यमेव समवायिकारणमिष्टं नेतराणि इति । उच्यते — न, स्वतोऽसिद्धत्वात् । यदि द्रव्यत्वादन्यद्द्रव्यं स्वतःसिद्धं स्यात् अतस्तत्समवायिकारण- २०मिति व्यपदेशार्हं स्यात्, न च तत्स्वतःसिद्धं किञ्चिदस्ति, अतः स्वतोऽसिद्धत्वात् न तत्समवा- यिकारणम् । अथ तत्स्वतोऽसिद्धमपि समवायिकारणं खरविषाणादिषु को मत्सरः ? अथाऽसत्त्वान्न समवायिकारणं तानि; नन्वसत्त्वाद् द्रव्यमपि द्रव्यत्वस्य न समवायिकारणम् । किञ्च, अतस्तत्सिद्धेः । यत एव द्रव्यत्वस्य समवायिकारणं द्रव्यं न गुणकर्माणि अतस्तद्द्रव्यत्वं द्रव्य एव समवैति न गुणकर्मादिषु इति विवक्षितम्, ननु अत एव द्रव्यात्मैव २५द्रव्यत्वम्, आभ्यन्तरोऽर्थोऽनादिपारिणामिकः द्रव्यापरित्यागी न द्रव्याद् बहिरन्यः सामान्य- विशेषाख्यः इत्येतत्सिद्ध्यति । आह — विशेषोपलब्धेर्द्रव्यमेव समवायिकारणं द्रव्यत्वस्य । को विशेषः ? आश्रयभावः, यस्माद् द्रव्यमितेरषां पदार्थानामाधारः उच्यते — न द्रव्यमाश्रयः स्वतोऽसिद्धत्वात् । लोके स्वतः- सिद्ध आधेयानामाश्रयो भवति यथा घटो जलादीनां न तथा द्रव्यत्वात् पृथक् द्रव्यं स्वतःसिद्ध- ३०मस्ति यदाधारो द्रव्यत्वस्येति व्यपदिश्येत । किञ्च, द्रव्याभिधानानुपपत्तिश्च । ४ । यस्य वादिना द्रव्यत्वयोगात् द्रव्यमित्यभिमतं तस्य द्रव्यमित्यभिधानं नोपपद्यते । कथमिति चेत् ? उच्यते — इहाऽभेदेन वा व्यपदेशः स्यात्, भेदेन वा ? यदि अभेदेन व्यपदेशः; यथा यष्टिसहचरितः पुरुषो यष्टिरित्युच्यते तथा द्रव्यत्व- ३५सहचरितं द्रव्यत्वमिति व्यपदिश्येत न द्रव्यमिति । अथ मतं द्रव्यत्वस्य द्रव्यत्वमित्यभिधानमस्ति द्रव्यमिति च, तेन द्रव्यत्वेन द्रव्यमित्यमिधीयमानेन योगाद् द्रव्यमिति; तदिदमसिद्धमसिद्धेन ४३८ साध्यते । द्रव्यत्वस्य द्रव्यमित्यभिधानं कुतः ? स्वत एवेति चेत्; द्रव्ये कोऽपरितोषः ? अर्थान्तरा- दिति चेत्; तत्रापि स एव दोषः, द्रव्यत्वाभिधानप्रसङ्गश्च । कुतो ह्येतत् — उभयशब्दवाच्यत्वे द्रव्यत्वस्य तद्योगात् द्रव्ये द्रव्यमित्यभिधानं भवति न द्रव्यत्वमिति । अथ भेदेन व्यपदेशः; यथा यष्टिरस्यास्तीति यष्टिमानिति व्यदिश्यते, एवं द्रव्यत्वमस्यास्तीति द्रव्यत्ववद्द्रव्यमित्यभिधानं ०५प्रसज्येत न द्रव्यमिति । अथ मतमेतत् — यथा शुक्लगुणयोगात् शुक्लः पटः इति मत्वर्थीयस्य निवृत्तिः, एवमिहापि मत्वर्थीयस्याभाव इति; विषम उपन्यासः । युज्यते तत्र मत्वर्थीयस्याभावः गुणवचनेभ्यो निवृत्तेरन्वाख्यातत्वात् । अनन्वाख्याने वा ‘उभयवचनाः शुक्लादयः’ इति व्याकर- णाभ्युपगमात् । अयं तु द्रव्यत्वशब्दो न गुणवचनः तेन अस्मान्मतोर्निवृत्तिर्दुरुपपादा । किञ्च, त्वस्यापि निवृत्तिर्नान्वाख्याता ततो द्रव्यमित्यभिधानं नोपपद्यते । १०द्रव्यत्वोत्पत्त्यभावश्चोभयथा दोषात् । ५ । द्रव्यस्य भावो द्रव्यत्वमिति त्वस्य चोत्पत्तिर्न प्राप्नोति । कुतः ? उभयथा दोषात् । इदमिह संप्रधार्यम्-असौ भावः द्रव्यस्य आत्मभूतो वा स्यात्, अनात्मभूतो वा ? यद्यात्मभूतः; अनादिपारिणामिकद्रव्यस्य आत्मभवने त्वस्य विधानात्, नान्यद् द्रव्याद् द्रव्यत्वमिति संसर्गवादहानिः । अथ अर्थान्तरभूतः; द्रव्यस्य भावो द्रव्यत्वमिति विग्रहो नोपपद्यते, द्रव्यानात्मभूतत्वात् द्रव्यत्वस्य । न हि घटस्य भाव इति पटे वृत्तिरुपपद्यते । १५किञ्च, द्रव्यस्य भावो द्रव्यत्वमिति यथा अन्यो भावः तथा द्रव्यत्वस्यान्यो भावः स्याद्वा, न वा ? यदि नास्ति; तस्य स्वभावाभावादभावः स्यात् । अथास्ति; तस्मिन्नभिधेये त्वत्तोत्पत्तेः द्रव्यत्वत्वमिति प्राप्नोति, तथा सति अनवस्था । अथ मतमेतत् — यथा अवेर्मांसमिति विगृह्य अविकशब्दादुत्पत्तिर्भवति आविकमिति, तथा द्रव्यत्वस्य भाव इति विगृह्य द्रव्यशब्दादेव त्वोत्पत्तिर्भवतीति; नैतद्युक्तम्; अर्थान्तरविषयत्वात् । युज्यते अवेर्मांसमविकस्य मांसमिति २०केवलो विग्रहभेदो नार्थभेद इति एकेन विग्रहः अपरस्मादुत्पत्तिरिति । इह तु द्रव्य-द्रव्य- त्वशब्दयोः पदार्थान्तरविषयत्वात् विग्रहभेदे अर्थभेद इति नासौ न्यायः कल्पयितुं शक्यः । एकस्यानेकत्र वृत्त्यभावो बहुत्वप्रसङ्गो वा । ६ । तद्द्रव्यत्वमेकमित्यभ्युपगम्यते तद्वा- दिभिः । तत्कथमेकं निरवयवम् अनेकत्र पृथिव्यादौ वर्तितुमुत्सहते ? अथ वरेत; बहुत्वमेवास्य स्यात् अनेकत्र वृत्तेः रूपादिवत् । आकाशवदेकं सत् अनेकमवगाहत इति चेत्; न; वैषम्यात् । २५युज्यते महापरिमाणं वियदवगाहते सकलमिति गुणानां तु द्रव्यपदार्थविषयत्वात् कथममहद्द्रव्यत्वं कृत्स्नं वेवेष्टि । एकत्वसंख्यागुणवदुपचारतो महत्त्वमस्येति चेत्; तदिदमसिद्धेन साध्यते । सिद्धसाध्यव्यवस्थाश्रया हि कथामार्गाः । उपचरितस्य मुख्यकार्यसाधनाशक्तेश्च । अपि च द्रव्यत्वेन एकमाकाशं प्रदेशभेदेन त्वनन्तमितीष्टत्वात् दृष्टान्ताभावः । नीलद्रव्यवदिति चेत्; न; असिद्धत्वात् । ७ । स्यान्मतम् — यथा नीलीद्रव्यमेकम् अनेकशाटी- ३०पटकम्बलसंबन्धि दृष्टं तथैकं द्रव्यत्वमपि अनेकद्रव्यसंबन्धीति । तन्न; किं कारणम् ? असिद्ध- त्वात् । नैतत् सिद्धं शाटीपटकम्बलेषु एकमेव नीलीद्रव्यमिति । यथा शाट्यादिभेदः तथा ४३९ तद्रञ्जकस्य नीलीद्रव्यस्यापि भेदोपपत्तेः । एकस्मिन्नपि पटे यन्मध्ये नीलीद्रव्यं न तत्प्रान्तयोः, यच्च प्रान्तयोः न तन्मध्ये इति भेदोऽभ्युपगन्तव्यः किमुत भिन्नेषु द्रव्येषु । नीलत्ववदिति चेत्; न; तदपि साध्यसमम् । अथ मतमेतत् — दृष्टान्ताभावेऽपि एकत्वमस्य सिद्धमग्निवदिति चेत्; न; प्रतिज्ञाहानेः । ८ । यथा अग्ने- ०५रन्यस्मिन्नुष्णे दृष्टान्ते असत्यपि औष्ण्यम् । एवमसत्यपि एकस्मिन् अनेकसंबन्धिनि दृष्टान्ते द्रव्यत्वस्य द्रव्येषु वृत्तिः सिद्ध्यतीति; तदपि नोपपद्यते; प्रतिज्ञाहानेः । ननु दृष्टान्तो नास्तीति प्रतिज्ञाय दृष्टान्तं ब्रुवतस्ते प्रतिज्ञा हीयते । किञ्च, युक्त्यभावेऽपि यदि द्रव्यत्वमेकमनेकसंबन्धीति मन्यते स्वत एव द्रव्यं द्रव्यमिति कस्मान्न प्रतिपद्यते ? समवायादिति चेत्; न; तस्य प्रत्युक्तत्वात् । गुणसंद्रावो द्रव्यमिति चेत्; न; एकान्ते दोषोपपत्तेः । ९ । स्यादेतद् — गुणसंद्रावो द्रव्यमित्ये- १०तल्लक्षणमनवद्यम् । गुणैः संद्रूयते प्राप्यते गुणान्वा संद्रवति प्राप्नोति इति द्रव्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? एकान्ते दोषोपपत्तेः । कथमिति चेत् ? उच्यते — गुणेभ्यो द्रव्यम् अन्यद्वा स्यात्, अनन्यद्वा ? यद्यनन्यत; कर्तृकर्मभेदाभावात् निर्देशो नोपपद्यते । अपि च, एकान्तानन्यत्वे हि गुणा एव वा स्युः, द्रव्यमेव वा । यदि गुणा एव; द्रव्याभावे तदविनाभाविनां गुणानामपि निराधारत्वादभावः स्यात् । अथ द्रव्यमेव; एवमपि अलक्षणत्वात् खरविषाणत्वकल्पना द्रव्यस्य १५स्यात् । अथान्यत्वं गृह्येत एवमप्येकान्तेन पृथग्भावे स्वरूपशून्यत्वं स्यात् । अभ्युपगम्योच्यते गुणैः संद्रूयते द्रव्यमिति लक्षणं नोपपद्यते; गुणानां निष्क्रियत्वे द्रव्यं प्रत्याभिमुख्येन द्रवणा- भावात् । “दिक्कालावाकाशं च क्रियावद्भ्यो वैधर्म्यात् निष्क्रियाणि । एतेन कर्माणि गुणाश्च व्याख्याताः निःक्रियाः । ” [वैशेº दº ५ । २ । २१, २२] इति वचनात् । गुणान् संद्रवति इति च लक्षणं नोपपद्यते निःक्रियद्रव्याणां गुणान् प्रति द्रवणाभावात् । २०किञ्च, स्वतोऽसिद्धत्वात् । यथा वाटीपरिक्षेपादिलक्षणान् ग्रामादीन् स्वतःसिद्धान् देवदत्तः सिद्धः प्राप्नोति न तथा गुणाः स्वतःसिद्धाः सन्ति यान् प्राप्नुयाद् द्रव्यम् । आह — पाकजदर्शनात् तत्सिद्धिः । पार्थिवेषु परमाणुषु अग्निसंयोगात् औष्ण्यापेक्षात् श्यामाद्युच्छेदेन रक्ताद्यारम्भे च ननु प्राप्यते गुणैर्द्रव्यम् । उच्यते — ननु युतसिद्धत्वप्रसङ्गात् । यदि द्रव्यमवतिष्ठते रूपादयो विनश्यन्ति प्रादुर्भवन्ति च । ननु युतसिद्धा द्रव्यरूपादय इत्यासक्तम् । २५अथ अयुतसिद्धाः समवायसंबन्धात् इति मतम्; ननु द्रव्यवत्तन्नित्यत्वप्रसङ्गः । एवं सति अयुतसिद्धिर्भवति — यदा रूपादयस्तदा द्रव्यं यदा द्रव्यं तदा रूपादय इति, नन्वेवं सति यथा द्रव्यं नित्यं तथा रूपादयोऽपि नित्याः यथा रूपादीनामनित्यत्वं तथा द्रव्यस्येति प्राप्तं तुल्यवृत्तित्वम् । किञ्च, विरोधात् पण्डितमूर्खवत् । यदि पण्डितो न मूर्खः अथ मूर्खो न पण्डितः तथा यदि समवायसंबन्धात् द्रव्यादयुतसिद्धाः रूपादयः न विनक्ष्यन्ति न वोत्पत्स्यन्ते । अथ विनश्यन्त्यु- ३०त्पद्यन्ते च नाऽयुतसिद्धाः । अथवा, अयुतसिद्धाश्च नाम रूपादयः विनश्यन्ति उत्पद्यन्ते च द्रव्यं चावतिष्ठत इति कुतस्त्योऽयं न्यायः । न च गुणैद्रूयते गम्यते उपलभ्यते तदिति द्रव्यम्, कस्मात् ? अर्थान्तरत्वात् । न हि घटेन पट उपलभ्यते अन्यत्वात् । अथोपलभ्यते द्रव्यगुणलक्षणभेदकल्पनाविरोधः । ४४० आह — भेदे एव उपलभ्योपलम्भकभावो दृष्टः अग्निधूमादिषु, नाऽभेदे स्वात्मनि वृत्ति- विरोधात् । न ह्यङ्गुल्यग्रमात्मानं स्पृशति इति ? उच्यते — युज्यते अग्निधूमादिषु भिन्नेष्वेव लक्ष्यलक्षणभावः पृथक्सिद्धरूपत्वात् । न च द्रव्यगुणानां पृथक् प्रसिद्धरूपता व्यतिरेकेण अनुपलब्धेः । ०५यच्चोक्तम् — स्वात्मनि वृत्तिविरोध इति; तदप्येकान्तग्रहणात् सूक्तं न भवति । दृश्यते हि स्वात्मन्यपि वृत्तिः यथा प्रदीपः स्वात्मानं प्रकाशयति, न तस्य स्वरूपप्रकाशने प्रदीपान्तरमपेक्षते । यद्यपेक्षेत; पटादिवदप्रकाशकत्वमेवाऽस्य स्यात् । किञ्च, तस्य तत्त्वस्योपदेष्टा स्वात्मानं वेत्ति वा, न वा ? यदि न वेत्ति; स्ववचनविरोधः — “आत्मन्यात्ममनसोः संयोगविशेषात् आत्मप्रत्यक्षम् । ” [वैशेº ९ । १ । ११] इति वचनात् । १०असर्वज्ञत्वप्रसङ्गश्च । यद्यात्मानमेवासौ न वेत्ति कथम् इतरद्विजानीयात् ततोऽस्य स्वपर- विशेषानभिज्ञत्वात् असर्वज्ञत्वं प्रसज्यते । अथ वेत्ति; ननु स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् इति प्रतिज्ञातं हीयते । तस्मात् स्वात्मनि वृत्त्यविरोधात् द्रव्यात्मका एव पर्यायाः द्रव्यं लक्षयन्तीति साधूक्तम् । यो हि मन्यते — गुणसमुदायमात्रं द्रव्यं नातोऽन्यत् किञ्चिदिति; तस्यापि गुणसंद्रावो द्रव्यमिति १५एतल्लक्षणं नोपपद्यते । कुतः ? कर्तृकर्मभेदाभावादेव । गुणसमुदायमात्रद्रव्यवादिनो हि वादिनो न गुणाः पृथक् सन्ति नापि समुदायः ततोऽन्योऽस्ति येषां कुतश्चित् भेदात् कर्तृकर्मभावो भवेत् । ननु चाऽभेदेऽपि कर्तृकर्मभावो दृष्टः यथा आत्मानं प्रदीपः प्रकाशयति इति, तत्रापि कथञ्चिद् भेदेन भवितव्यम्, भासुरस्य रूपस्य द्रव्यस्य च स्याद् भेददर्शनात् । यदि सर्वथैवाऽभेदः स्यात्; सर्वं द्रव्यं भासुररूपं स्याद् भासुरस्य च द्रव्यस्य सर्वदैव ताद्रूप्यं प्रसज्येत । दृश्यते च २०माषादिभावः । न च समुदायकल्पना युज्यते गुणानां पृथक्स्वरूपानुपलब्धेः । दृश्यते माषादीनां पृथगुपलभ्यमानरूपाणां समुदायः । नापि गुणकल्पनोपपद्यते, गुण्यते विशेष्यते यैरर्थास्ते गुणाः विशेषणानीत्यर्थः । न च गुणिनं विशेष्यं कञ्चिदन्तरेण गुणानां गुणत्वं भवति । किञ्च, समुदायो गुणेभ्योऽन्यो वा स्यात्, अनन्यो वा, अवक्तव्यो वा ? अन्यत्वानन्यत्वयोः २५विहिता दोषाः । यद्यवक्तव्यः; स्ववचनविरोधः प्रसज्यते । यदि समुदायोऽस्ति नावक्तव्यः, अथ अवक्तव्यो न समुदायोऽस्ति, सतः संज्ञोपपत्तेः, अवक्तव्यस्य च सर्ववाग्गोचरात्यये निरात्मकत्वप्रस- ङ्गात् इति शिष्टेतरवचनवत् अन्यत्वोपपत्तेश्च । यदि वक्तव्यलक्षणा गुणाः समुदायो न वक्तव्य- लक्षणः; ननु च लक्षणभेदादन्यत्वं सिद्धम् । किञ्च, रूपादिपरमाणुसमुदायमात्रत्वे तुट्यादेः धर्मान्तरस्याऽप्रादुर्भावात्, अणूनामती- ३०न्द्रियस्वभावव्यतिक्रमाभावात् दृश्यमिदं भ्रान्तिरूपं स्यात् । सत्यमेवेदमिति चेत्, प्रत्यक्षानु- मानयोः तदाभासयोश्च अविशेषप्रसङ्गः स्यात् । ४४१ ‘द्रव्यं भव्ये’ इत्ययमपि द्रव्यशब्दः कान्तवादिनां न संभवति; स्वतोऽसिद्धस्य द्रव्यस्य भव्यार्थासंभवात् । संसर्गवादिनस्तावत् गुणकर्मसत्ताद्रव्यत्वादिसामान्यविशेषेभ्यो द्रव्यस्यात्यन्त- मन्यत्वे खरविषाणकल्पस्य स्वतोऽसिद्धत्वात् न भवनक्रियायाः कर्तृत्वं युज्यते । परतः सिद्धिरपि स्वतोऽसिद्धस्य न संभवति खरविषाणवत् । गुणसमुदायमात्रत्वेऽपि समुदायस्य संवृत्या कल्पि- ०५तस्याऽसत्त्वात् गुणानां च प्रत्येकं अनुपलभ्यत्वात् तदव्यतिरेकाच्चाऽसत्त्वमिति भवनक्रियायाः कर्तृता दुरुपपादा । अनेकान्तवादिनस्तु गुणसंद्रावो द्रव्यम्, द्रव्यं भव्य इति चोपपद्यते, पर्यायि- पर्याययोः कथञ्चिद्भेदोपपत्तेरित्युक्तं पुरस्तात् । धर्मादिसामानाधिकरण्याद्बहुवचनम् । १३ । प्रकृताः धर्मादयो बहवः तत्सामानाधिक- रण्याद् बहुवचनेन निर्देश क्रियते । धर्मादीन्येव द्रव्याणि नान्यानीति । १०पुल्लिङ्गप्रसङ्ग इति चेत्; न; आविष्टलिङ्गत्वात् । १४ । स्यादेतत् — यदि तत्सामानाधि- करण्याद्बहुवचनं क्रियते तत एव पुल्लिङ्गमपि प्राप्नोति इति । ते हि अजीवकाया उक्ताः पुल्लिङ्गा इति; तन्न; किं कारणम् ? आविष्टलिङ्गत्वात् । आविष्टो ह्ययं द्रव्यशब्दः वचनादिवत् स्वलिङ्गं न जहाति । अनन्तरत्वाच्चतुर्णामेव द्रव्यव्यपदेशप्रसङ्ग अन्यावापार्थमिदमुच्यते — १५जीवाश्च ॥ ३ ॥ जीवशब्दो व्याख्यातार्थः । जीवत्वादिति चेत्; न; प्रतिषिद्धत्वात् । १ । स्यादेतत् — जीवत्व नाम सामान्यविशेषोऽस्ति तेन योगात् जीवा इति; तन्न; किं कारणम् ? प्रतिषिद्धत्वात् । द्रव्यत्ववदस्य प्रतिषेधो वेदितव्यः । किञ्च, २०अनवस्थाप्रतिज्ञाहानिदोषप्रसङ्गात् । २ । यो जीवत्वसंयोगाज्जीव इति प्रत्ययाभिधाने कल्प- यति स प्रष्टव्यः — जीवत्वे केन योगात् प्रत्ययाभिधानवृत्तिरिति ? तत्रापि अन्यत एवेति चेत्; अनवस्थाप्रसङ्गः । अथाऽनवस्थादोषो माक्लृपत् इति जीवत्वे स्वत एव वृत्तिरभ्युपगम्यते; ननु प्रतिज्ञाहानिस्ते अर्थान्तरसंसर्गात् सर्वत्र वृत्तिरिति, तद्वज्जीवेऽपि स्यात् । अथ मतमेतत् — जीवत्वे प्रदीपवत् स्वत एव वृत्तिरिति; जीवे कोऽपरितोषः । आह — पदार्थान्त- २५रत्वादेव जीवजीवत्वयोः न जीवत्ववत् जीवे स्वतः प्रत्ययाभिधानसिद्धिः, यस्मात् न पदार्थान्तर- धर्मः पदार्थान्तरे भवितुमर्हति पदार्थान्तरत्वादेव, अन्यथा पदार्थसंकरप्रसङ्गः, स च नास्ति, अतो नानवस्थाप्रतिज्ञाहानिदोषौ स्त इति । उच्यते — न पदार्थान्तरत्वासिद्धेः । यदि जीवजीवत्वयोः पदार्थान्तरत्वमभविष्यत् अपि तर्हि धर्मसंकराभावोऽसेत्स्यत् । न तु पदार्थान्तरत्वमस्ति इत्युक्तं पुरस्तात् ‘स्वतोऽसिद्धत्वात्’ इति । ३०किञ्च, प्रतिज्ञाहानिस्ते प्रसजति यदि पदार्थान्तरधर्मः पदार्थान्तरे न भवेत्; सत्तायाः सदिति प्रत्ययाभिधानहेतुत्वलक्षणो धर्मः द्रव्यगुणकर्मसु न स्यात् । अथ योगेऽपि सत्प्रत्ययाभि- धानहेतुत्वं सत्ताया एवेति चेत्; न सन्ति द्रव्यगुणकर्माणि सत्प्रत्ययाभिधानहेतुत्वविरहात् खरविषाणवत् इत्यासक्तम् । ततः सिद्धमेतत् — जीवनक्रियोपलक्षितद्रव्यविशेषविषयाऽनादिपारि- णामिकी जीवसंज्ञेति । ४४२ द्रव्यलक्षणयोगाद्द्रव्याणीति चेत्; न; नियमार्थत्वात् । ३ । स्यान्मतम् “उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत्” [५ । २९] इति द्रव्यलक्षणं वक्ष्यते, तेन योगाद् धर्मादीनां द्रव्यत्वं सिद्धं नार्थोंऽनेन द्रव्यसंख्या- नेन इति; तन्न; किं कारणम् ? नियमार्थत्वात् । नियमार्थोऽयमारम्भः । धर्माऽधर्माऽऽकाश- पुद्गला जीवाश्च वक्ष्यमाणलक्षणेन कालेन सह षडेव द्रव्याणीति । तेनान्यवादिपरिकल्पितानां ०५दिगादीनां निवृत्तिः सिद्धा । कथमिति चेत् ? उच्यते — पृथिव्यप्तेजोवायुमनांसि पुद्गलद्रव्ये अन्त- र्भवन्ति रूपरसगन्धस्पर्शवत्त्वात् । वायोर्मनसश्च रूपादियोगाभाव इति चेत्; न; रूपादिमत्त्वात् । वायुस्तावत् रूपादिमान् स्पर्शवत्त्वात् घटादिवत् । चक्षुरादिकरणग्राह्यत्वाभावात् रूपाद्यभाव इति चेत्; न; परमाण्वादिषु अतिप्रसङ्गात् । मनोऽपि द्विविधं द्रव्यमनो भावमनश्चेति । तत्र भावमनो ज्ञानं तस्य जीवगुणत्वादात्मन्य- १०न्तर्भावः । द्रव्यमनश्च रूपादियोगात् पुद्गलद्रव्यविकारः । तद्योगाभावोऽनुपलभ्यत्वात् इति चेत्; परमाण्वादिषु विधर्मस्वपि वृत्तेः संशयहेतुत्वम् । रूपादिमन्मनो ज्ञानोपयोगकरणत्वात् चक्षुरिन्द्रियवत् । अमूर्तेऽपि शब्दे ज्ञानोपयोगकरणत्व- दर्शनात् व्यभिचारी हेतुरिति चेत्; न; तस्य पौद्गलिकत्वात् मूर्तिमत्त्वोपपत्तेः । परमाण्वादीना- मतीन्द्रियत्वेऽपि रूपादिमत्कार्यदर्शनात् रूपादिमत्त्वमनुमीयते न तथा वायूनां मनसां च १५रूपादिमत्कार्यमुपलभ्यते यतोऽवसीयते रूपादिमत्त्वमेषामिति चेत्; न; तेषामपि तदुपपत्तेः । सर्वेषां परमाणूनां सर्वरूपादिमत्कार्यत्वप्राप्तियोग्यताभ्युपगमात् । न च केचित् पार्थिवादिजाति- विशेषयुक्ताः परमाणवः सन्ति; जातिसंकरेण आरम्भदर्शनात् । दिशोऽप्याकाशे अन्तर्भावः आदित्योदयाद्यपेक्षया आकाशप्रदेशपङक्तिषु इत इदमिति व्यवहारोपपत्तेः । जीवा इति बहुवचनं वैविध्यख्यापनार्थम् । ४ । जीवा इति बहुवचनं क्रियते वैविध्यख्या- २०पनार्थम् । विविधा हि जीवाः संसारिणो मुक्ताश्चेति । संसारिणोऽपि गतीन्द्रियादिचतुर्दशमार्गणा- स्थानविकल्पात् मिथ्यादृष्ट्यादिचतुर्दशगुणस्थानभेदात् सूक्ष्मबादरादिचतुर्दशजीवस्थानविकल्पाच्च विविधाः । मुक्ताश्च एकद्वित्रिःचतुःसंख्येयासंख्येयानन्तसमयसिद्धपर्यायभेदाश्रयात् मुक्तिहेतुशरीरा- कारानुविधायिस्वक्षेत्रपरक्षेत्रावगाहनादिभेदाच्च विविधाः । एकयोग इति चेत्; न; जीवानामेव प्रसङ्गात् । ५ । स्यान्मतम् — एक एव योगः कर्तव्यः २५द्रव्याणि जीवा इति । एवं च सति चशब्दाकरणात् लध्विति; तन्न; कि कारणम् ? जीवानामेव प्रसङ्गात् । तथा सति जीवा एव द्रव्याणि न धर्मादीनि इत्यनिष्टमासज्यते । बहुवचनादिति चेत्; न; उक्तत्वात् । ६ । स्यादेतद् — द्रव्याणीति बहुवचनात् धर्मादीनां जीवानां च द्रव्यसंज्ञा सिद्ध्यतीति; तन्न, किं कारणम् ? उक्तत्वात् । उक्तमेतत् ‘जीवा इति बहु- वचनं वैविध्यख्यापनार्थम्’ इति । तत्सामानाधिकरण्यात् द्रव्याणि इति बहुवचनं न्यायप्राप्तम् इति ३०इति न ततो धर्मादिगतिः । अधिकारादिति चेत्; न; उक्तत्वात् । ७ । स्यादेतत् — “अजीवकायाः घर्माधर्माकाशपुद्गलाः” [५ । १] इत्यजीवाधिकारात् एकयोगेऽपि जीवाजीवयोर्द्रव्यसंज्ञा सेत्स्यति इति; तन्न; किं कारणम् ? जीवावबद्धत्वात् । द्रव्यशब्दोऽयं जीवावबद्ध इति जीवानामेव द्रव्यसंज्ञा प्राप्नोति । ४४३ सत्यप्यधिकारे यत्नाभावाच्च । ८ । अनुवर्तमाना अपि विधयो न चानुवर्तनादेव भवन्ति । किं तर्हि ? यत्नाद्भवन्तीति । जीवानामेव द्रव्यसंज्ञा स्यात् अजीवानां न स्यात् यत्नाभावात् । ततः पृथक्योगग्रहणं न्याय्यम् । एवं च कृत्वा चशब्दोऽप्यर्थवान् भवति । उक्तानां द्रव्याणां विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह — ०५नित्यावस्थितान्यरूपाणि ॥ ४ ॥ नित्यशब्दो ध्रौव्यवचनः । १ । अयं नित्यशब्दः ध्रौव्यवचनो वेदितव्यः । नेर्ध्रुवे त्योऽन्वा- ख्यातः । किं पुनरिह नित्यत्वम् ? तद्भावाव्ययो नित्यत्वम् । २ । येन भावेन उपलक्षितं द्रव्यं तस्य भावस्याऽव्ययो नित्यत्वमु- च्यते । वक्ष्यते “तद्भावाव्ययं नित्यम्” [५ । ३१] इति । धर्मादीनि द्रव्याणि गतिहेतुत्वादिविशेपलक्ष- १०णद्रव्यार्थादेशात् अस्तित्वादिसामान्यलक्षणद्रव्यार्थादेशाच्च कदाचिदपि न व्ययन्तीति नित्यानि । इयत्तानतिवृत्तेरवस्थितानि । ३ । धर्मादीनि पडपि द्रव्याणि कदाचिदपि पडिति इयत्त्वं नातिवर्तन्ते, ततोऽवस्थितानीत्युच्यन्ते । अथवा, धर्माधर्मलोकाकाशैकजीवानां तुल्यासंख्येयप्रदे- शत्वम्, अलोकाकाशस्य पुद्गलानां चाऽनन्तप्रदेशत्वमित्येतदियत्त्वम्, तस्यानतिवृत्तेः अवस्थि- १५तानीति व्यपदिश्यन्ते । गतार्थत्वादवक्तव्यमिति चेत्; न; परिणामानेकत्वात् । ४ । स्यान्मतम् — नित्यवचनेनैव गतार्थत्वात् अवस्थितानीति न वक्तव्यम्, न हि नित्यत्वमतिक्रम्यावस्थित्वमस्तीति; तन्न; किं कारणम् ? परिणामानेकत्वात् । धर्मादीनामनेकः परिणामोऽस्ति गतिस्थित्युपग्रहादिपर्यायोत्पादव्य- यव्यवस्थितिलक्षणः । अतः किम् ? अमुष्मिन् परिणामानेकत्वेऽपि न मूर्तिमत्त्वोपयोगपरिणामो २०भवति धर्माधर्मकालाकाशानाम्, नापि जीवानामचेतनत्वम्, पुद्गलानां च अमूर्तत्वम् अवस्थितवचनात् । विरोधादयुक्तमिति चेत्; न; उभयनयसद्भावात् । ५ । स्यादेतत् — परिणामानेकत्वं येपामिष्ट- मवस्थितत्वं चेति एतद्विरुद्धमिति; तन्न; किं कारणम् ? उभयनयसद्भावात् । धर्मादीनां सर्वेषां द्रव्याणां द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकाऽन्यतरगुणप्रधानभावार्पणाभेदात् स्थित्युत्पत्तिनिरो- २५धात्मकमविरुद्धम् । अवस्थितविशेषणं वा नित्यग्रहणम् । ६ । अथवा, नित्यग्रहणमिदमवस्थितविशेषणं विज्ञायते । यथा गमनागमनाद्यनेकपर्यायसद्भावेऽप्यभीक्ष्णप्रजल्पनसद्भावात् ‘नित्यप्रजल्पितो देवदत्तः’ इत्युच्यते, तथोभयकारणवशोपनीतोत्पादनिरोधसंभवेऽपि अमूर्तत्वादिस्वभावं कदा- चिदपि धर्माधर्मादीनि न जहतीति नित्यावस्थितानीत्युच्यन्ते । ३०क्रियावत्त्वनिवृत्त्यर्थमवस्थितवचनमिति चेत्; न; निःक्रियाणीत्याम्नातत्वात् । ७ । स्यादेतत् — परिस्पन्दात्मिकायाः क्रियायाः निवृत्त्यर्थमवस्थितवचनमिति; तन्न; किं कारणम् ? निष्क्रि- याणीत्याम्नातत्वात् । ४४४ अरूपग्रहणं द्रव्यस्वतत्त्वनिर्ज्ञानार्थम् । ८ । अरूपग्रहणं क्रियते द्रव्यस्वतत्त्वनिर्ज्ञानार्थम् । न विद्यते रूपं येषां तान्यरूपाणि । रूपव्युदासात्तदविनाभाविनां रसादीनामपि व्युदासो वेदि- तव्यः । अरूपाणि अमूर्तानीति यावत् । वृत्तौ पञ्चवचनात् षड्द्रव्योपदेशव्याघात इति चेत्; न; अभिप्रायाऽपरिज्ञानात् । ९ । ०५स्यान्मतम् — वृत्तावुक्तम् — “अवस्थितानि धर्मादीनि न हि कदाचित्पञ्चत्वं व्यभिचरन्ति” इति, ततः षड्द्रव्याणीत्युपदेशस्य व्याघात इति; तन्न; किं कारणम् ? अभिप्रायापरिज्ञानात् । अयमभि- प्रायो वृत्तिकारस्य — “कालश्च” [५ । ३८] इति पृथग् द्रव्यलक्षणं कालस्य वक्ष्यते, तदनवेक्ष्य अधि- कृतानि पञ्चैव द्रव्याणीति षड्द्रव्योपदेशाविरोधः । यथा सर्वेषां द्रव्याणां नित्यावस्थितानि इत्येतत् साधारणं लक्षणं तथा अरूपत्वमपि १०प्राप्तम्, अतस्तदपवादार्थमाह — रूपिणः पुद्गलाः ॥ ५ ॥ रूपशब्दस्याऽनेकार्थत्वे मूर्तिपर्यायग्रहणं शास्त्रसामर्थ्यात् । १ । रूपशब्दोऽनेकार्थः । क्वचिद् द्रव्ये वर्तते — गोरूपाणि गोद्रव्याणि इत्यर्थः । क्वचित् स्वभावे वर्तते — “चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपम्” [योगभाº१ । ९] स्वभाव इत्यर्थः । क्वचिदभ्यासे वर्तते, दशरूपमध्ययनं कार्यम् — दशवारानभ्यासः कार्य १५इत्यर्थः । क्वचिच्छ्रुतौ वर्तते — स्वं रूपं शब्दस्य स्वा श्रुतिरित्यर्थः । क्वचिन्महाभूतेषु वर्तते — “रूपं चत्वारि महाभूतानि उपादाय रूपं चेति । ” इति । क्वचित् गुणविशेषे वर्तते — चक्षुर्ग्रहणयोग्यो योऽर्थ- स्तद्रूपमिति । क्वचिन्मूर्तिपर्यायवचनः — रूपिद्रव्यं मूर्तिमद् — द्रव्यमित्यर्थः । तत्रेह मूर्तिपर्यायवचनो रूपशब्दो ग्रहीतव्यः । कुतः ? शास्त्रसामर्थ्यात् । अर्हत्प्रोक्ते हि गणधरावधारिते श्रौते शास्त्रे- अभिहितम् — “रूपिद्रव्यं मूर्तिद्रव्यम्” इति । तस्मात् रूपिणः पुद्गला मूर्तिमन्तः पुद्गला २०इत्यर्थः । कापुनः मूर्तिः ? रूपादिसंस्थानपरिणामो मूर्तिः । २ । रूपमादिर्येषां त इमे रूपादयः । के पुनस्ते ? रूपरस- गन्धस्पर्शाः, परिमण्डलत्रिकोणचतुरस्रायतचतुरस्रादिराकृतिः संस्थानम्, तै रूपादिभिः संस्थानैश्च परिणामो मूर्तिरित्याख्यायते । गुणविशेषवचनग्रहणं वा । ३ । अथवा रूपमित्यनेन गुणविशेषो गृह्यते चक्षुर्ग्रहणयोग्यः । २५रसाद्यग्रहणमिति चेत्; न; तदविनाभावात् तदन्तर्भावसिद्धेः । ४ । स्यादेतत् — गुणविशेष- ग्रहणे सति रसादीनामग्रहणं प्रसक्तमिति; तन्न; किं कारणम् ? तदविनाभावात् तदन्तर्भावसिद्धेः । रूपाविनाभाविनो हि रसादयो रूपग्रहणेन गृह्यन्ते । इनोऽनुत्पत्तिरभेदादिति चेत्; न; कथञ्चिद् व्यतिरेकसिद्धेः । ५ । स्यादाकूतम् — सति भेदे इन उत्पत्तिर्दृष्टा यथा दण्डोऽस्यास्तीति दण्डीति । न च तथा रूपं द्रव्याद्भिन्नमस्ति तस्यैव रूपादिपर्याय- ३०परिणामात् । तत इन उत्पत्तिर्नोपपद्यते ‘रूपमेषामस्ति ते रूपिणः’ इति; तन्न; किं कारणम् ? कथञ्चिद्व्यतिरेकसिद्धेः । यद्यपि पुद्गलद्रव्यादनन्यद्रूपं तत्परिणामात्, द्रव्यार्थादेशाद् व्यतिरेकेणाऽ- नुपलब्धेः । तथापि पर्यायार्थिकनयविवक्षाविजृम्भितैः रूपविनाशे पुद्गलावस्थानात् उत्पाद्या- ४४५ नुत्पाद्यत्वाद् आदिमदनादिमत्त्वात् अन्वयव्यतिरेकरूपवाग्विज्ञानवृत्तिहेतुत्वादित्येवमादिभिः हेतुभिः कथञ्चिद् व्यतिरेकः सिद्ध्यतीति तदपेक्ष इनः प्रादुर्भावः सिद्धः । तेनैव व्यपदेशाच्च । ६ । अनन्यत्वेऽपि लोके व्यपदेशो दृष्टः ‘आत्मवान् आत्मा, सारवान् वृक्षः’ इति । नहि आत्मनोऽन्य आत्मास्ति, नापि वृक्षादन्यः सारः, तथापि व्यपदेशो ०५दृश्यते । एवमिह अनन्यत्वेऽपि व्यपदेशो वेदितव्यः । पुद्गला इति बहुवचनं भेदप्रतिपादनार्थम् । ७ । पुद्गला इति बहुवचनं क्रियते । किं प्रयोजनम् ? भेदप्रतिपादनार्थम् । भिन्ना हि पुद्गलाः परमाणभेदात् स्कन्धभेदाच्च । तद्विकल्पा उपरिष्टाद्वक्ष्यन्ते । अत्राह — किं पुद्गलवद्धर्मादीन्यपि द्रव्याणि प्रत्येकं भिन्नानि इति ? अत्रोच्यते — १०आ आकाशादेकद्रव्याणि ॥ ६ ॥ अभिविधावाङ्प्रयोगः । १ । अभिविधिरभिव्याप्तिः, तस्मिन्नर्थे अयमाङ् प्रयुज्यते, तेनाऽऽ- काशस्यापि एकद्रव्यत्वं संकीर्तितं भवति । यदि हि मर्यादायां गृह्यते आकाशस्यान्तर्भावो न स्यात् । सौत्रीमानुपूर्वीमाश्रित्य इदमुक्तं तेन धर्माधर्माकाशानि गृह्यन्ते । एकशब्दः संख्यावचनः । २ । अन्याऽसहायाद्यनेकार्थसंभवेऽप्ययमेकशब्दः संख्यावचनो १५द्रष्टव्यः । तत्संबन्धाद् द्रव्यशब्दस्यैकवचनप्रसङ्ग इति चेत्; न; धर्माद्यपेक्षया बहुत्वसिद्धेः । ३ । स्यान्मतम् — यद्ययमेकशब्दः संख्यावचनः तेन सामानाधिकरण्याद् द्रव्यशब्दस्याप्येकवचनमेव प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? धर्माद्यपेक्षया बहुत्वसिद्धेः । धर्मादीनि बहूनि द्रव्याणि तद- पेक्षया बहुवचनं युज्यते एकस्यानेकार्थप्रत्यायनशक्तियोगात् । २०एकैकमित्यस्तु लघुत्वात् । ४ । अत्र कश्चिदाह — ‘आ आकाशादेकैकम्’ इत्येव तावदस्तु सूत्रम्; कुतः ? लघुत्वात् । कथं द्रव्यगतिः ? प्रसिद्धत्वाद् द्रव्यगतिः । ५ । धर्मादीनि षड्द्रव्याणि इति प्रसिद्धमतो द्रव्यगतिर्भवति, तस्मादनर्थकं द्रव्यग्रहणमिति । न वा द्रव्यापेक्षयैकत्वख्यापनार्थत्वात् । ६ । न वानर्थकम् । किं कारणम् ? द्रव्यापेक्षया २५एकत्वख्यापनार्थत्वात् । एकैकमित्युक्ते न ज्ञायते किं द्रव्यतः क्षेत्रतः भावत इति ? अतोऽसन्देहार्थं द्रव्यग्रहणं क्रियते । तेनाऽयमर्थो गृह्यते — गतिस्थितिपरिणामिविविधजीवपुद्गलद्रव्यानेकपरिणाम- निमित्तत्वेन सत्यपि भावतो बहुत्वे, सति च प्रदेशभेदादसंख्येयक्षेत्रत्वे धर्मद्रव्यमधर्मद्रव्यं च द्रव्यत एकैकमेव । अवगाह्यनेकद्रव्यविविधावगाहननिमित्तत्वेन अनन्तभावत्वेऽपि प्रदेशभेदात् सति चानन्तक्षेत्रत्वे द्रव्यतः एकमेवाकाशमिति न जीवपुद्गलवदेषां बहुत्वम्, नापि धर्मादिवत् ३०जीवपुद्गलानामेकद्रव्यत्वम् । यदि हि स्यात्, दृष्टस्य क्रियाकारकभेदस्य इष्टस्य च संसारमोक्ष- क्रियाविस्तरस्य विरोधः स्यात् । आह कालद्रव्यं किम् एकमनेकमिति ? उत्तरत्र तस्य निर्णयो वक्ष्यते । अधिकृतानामेवैकद्रव्याणां विशेषप्रतिपत्त्यर्थमिदमुच्यते — ४४६ निष्क्रियाणि च ॥ ७ ॥ उभयनिमित्तापेक्षः पर्यायविशेषो द्रव्यस्य देशान्तरप्राप्तिहेतुः क्रिया । १ । अभ्यन्तरं क्रिया- परिणामशक्तियुक्तं द्रव्यम्, बाह्यं च नोदनाभिघाताद्यपेक्ष्योत्पद्यमानः पर्यायविशेषः द्रव्यस्य देशान्तर- ०५प्राप्तिहेतुः क्रियेत्युपदिश्यते । उभयनिमित्त इति विशेषणं द्रव्यस्वभावनिवृत्त्यर्थम् । यदि हि द्रव्य- स्वभावः स्यात् परिणामिनो द्रव्यस्याऽनुपरतक्रियत्वप्रसङ्गः । द्रव्यस्य पर्यायविशेष इति विशे- षणम् अर्थान्तरभावनिवृत्त्यर्थम् । यदि हि क्रिया द्रव्यादर्थान्तरभूता स्यात् द्रव्यस्य निश्चलनत्वप्र- सङ्गः । देशान्तरप्राप्तिहेतुरिति विशेषणं ज्ञानादिरूपादिनिवृत्त्यर्थम् । तस्याः प्रादिवृत्त्या अन्यपदार्थगतिः । २ । तस्याः क्रियायाः प्रादिवृत्त्या अन्यपदार्थगतिर्भ- १०वति — निष्क्रान्तानि क्रियायाः निष्क्रियाणीति । निष्क्रियत्वादुत्पादाभाव इति चेत्; न; अन्यथोपपत्तेः । ३ । स्यादेतत् — धर्मादीनि द्रव्याणि यदि निष्क्रियाणि ततस्तेषाम् उत्पादो न भवेत् । क्रियापूर्वको हि घटादीनामुत्पादो दृष्टः, उत्पादा- भावाच्च व्ययाभाव इति सर्वद्रव्याणामुत्पादादित्रितयरूपकल्पनाव्याघात इति; तन्न; किं कारणम् ? अन्यथोपपत्तेः । क्रियानिमित्तोत्पादाभावेऽपि एषां धर्मादीनामन्यथोत्पादः कल्प्यते । १५तद्यथा, द्विविध उत्पादः — स्वनिमित्तः, परप्रत्ययश्च । स्वनिमित्तस्तावत् अनन्तानामगुरुलघुगुणाना- मागमप्रामाण्यादभ्युपगम्यमानानां षट्स्थानपतितया वृद्ध्या हान्या च वर्तमानानां स्वभावादेषा- मुत्पादो व्ययश्च । परप्रत्ययोऽपि अश्वादेर्गतिस्थित्यवगाहनहेतुत्वात्, क्षणे क्षणे तेषां भेदात् तद्धेतुत्वमपि भिन्नमिति परप्रत्ययापेक्ष उत्पादो विनाशश्च व्यवह्रियते । निष्क्रियत्वात् गतिस्थित्यवगाहनक्रियाहेतुत्वाभाव इति चेत्; न; वलाधानमात्रत्वा- २०दिन्द्रियवत् । ४ । स्यादेतत् — यद्येतानि निष्क्रियाणि गतिस्थित्यवगाहनक्रियाहेतुत्वमेषां नोपपद्यते । क्रियावन्ति हि जलादीनि मत्स्यादीनां गत्यादिनिमित्तानि दृष्टानि इति; तन्न; किं कारणम् ? बला- धानमात्रत्वात् इन्द्रियवत् । यथा दिदृक्षोश्चक्षुरिन्द्रियं रूपोपलब्धौ बलाधानमात्रमिष्टं न तु चक्षुषः तत्सामर्थ्यम् इन्द्रियान्तरोपयुक्तस्य तदभावात् । यथा वा, आयुःसंक्षयात् आत्मनि शरीरान्निष्क्रान्ते सदपीन्द्रियम् रूपाद्युपलब्धौ समर्थं न भवति, ततो ज्ञायते आत्मन एवैतत्सामर्थ्यम् इन्द्रियाणां तु २५बलाधानमात्रत्वमिति, तथा स्वयमेव गतिस्थित्यवगाहनपर्यायपरिणामिनां जीवपुद्गलानां धर्मा- धर्माकाशद्रव्याणि गत्यादिनिर्वृत्तौ बलाधानमात्रत्वेन विवक्षितानि न तु स्वयं क्रियापरिणामीनि । कुतः पुनरेतदेवमिति चेत् ? उच्यते — द्रव्यसामर्थ्यात् । ५ । यथा आकाशमगच्छत् सर्वद्रव्यैः संबद्धम्, न चास्य सामर्थ्यमन्य- स्यास्ति । तथा च निष्क्रियत्वेऽप्येषां गत्यादिक्रियानिर्वृत्तिं प्रति बलाधानमात्रत्वमसाधारणमवसेयम् । ३०चशब्दोऽभिहितसंबन्धार्थः । ६ । चशब्दः क्रियते अभिहितानामेकद्रव्याणां संबन्धार्थः । अतो धर्माऽधर्माकाशानां निष्क्रियत्वनियमाज्जीवपुद्गलानां स्वतः परतश्च क्रियापरिणामित्वं सिद्धम् । ४४७ अत्र कश्चिदाह — आत्मा सर्वगतत्वान्निष्क्रियः, क्रियाहेतुगुणसमवायात् परत्र क्रिया- हेतुरिति; तत्प्रतिविधानार्थमाह — द्रव्यस्य क्रियापरिणामिनोऽर्थान्तरे तत्परिणामसामर्थ्यं वायुवत् । ७ । यथा वायुः स्वयं क्रियापरिणतत्वात् वनस्पतौ क्रियानिमित्तं तथा आत्मनः क्रियापर्यायस्वभावस्य वीर्यान्तरायज्ञाना- ०५वरणक्षयक्षयोपशमाङ्गोपाङ्गनामलाभावष्टम्भे सति विहायोगतिनामोदयापादितशक्तिविशेषे च सति व्रज्यामनुतिष्ठतो हस्तादिषु क्रियोत्पत्तिर्युक्ता, न तु निष्क्रियस्यात्मनः परत्र क्रियाहेतुत्वं युक्तम् । तत्र यदुक्तम् — “आत्मसंयोगप्रयत्नाभ्यां हस्ते कर्म” [वैशेº ५ । १ । १] इत्येतदपाकीर्णम् । कथमिति चेत् ? उच्यते — अतत्परिणामस्य तदभावो व्योमवत् । ८ । यथा व्योम्नो निष्क्रियस्य घटादिषु सत्यपि १०संयोगे न क्रियाहेतुत्वम्, तथा आत्मनो निष्क्रियस्य सत्यपि संयोगे हस्तादिषु न क्रियाहेतुत्वं युक्तम् । किञ्च, उभयोः निष्क्रियत्वात् । ९ । यथोभयोर्जात्यन्धयोः सम्बन्धे न दर्शनशक्तिप्रादुर्भावोऽस्ति तथा आत्मसंयोगप्रयत्नयोः निष्क्रियत्वात् क्रियाहेतुत्वमयुक्तम् । कथं निःक्रियत्वमिति चेत् ? उच्यते — “दिक्कालावाकाशं च क्रियावद्भ्यो वैधर्म्यात् निःक्रियाणि । एतेन कर्माणि गुणाश्च व्याख्याताः” १५[वैशेº ५ । २ । २१, २२] निष्क्रिया इति वचनात् संयोगप्रयत्नयोः गुणत्वात् निष्क्रियत्वम् । अग्निसंयोगवदिति चेत्; न; अस्मदिष्टसिद्धेः । १० । स्यान्मतम् — यथा अग्निसयोगः औष्ण्यापेक्षः परत्र घटादौ पाकजान् रूपादीनारभते नात्माधारेऽग्नौ तथा आत्मसंयोगप्रयत्नयोर- दृष्टापेक्षयोः हस्तादौ क्रियाहेतुत्वं युक्तं नात्मनीति; तन्न; किं कारणम् ? अस्मदिष्टसिद्धेः । यथा अग्निसंयोगो रूपादिमद्द्रव्यगुणः परत्र घटादौ रूपादिमति रूपाद्यन्तरोत्पत्तिहेतुर्भवति, तथा आत्म- २०संयोगप्रयत्नावपि परत्र हस्तादौ क्रियामारभमाणौ क्रियावद्द्रव्यगुणाविति क्रियावत्त्वमात्मनोऽस्म- दिष्टं सिद्धम् । तत्सामर्थ्याभावाच्च । ११ । य उक्तोऽग्निसंयोगो दृष्टान्तः न तस्य तत्सामर्थ्यमस्ति । कुतः ? अनुष्णाशीतस्याऽप्रेरकस्यानुपघातिनोऽप्राप्तस्य संयोगस्य रूपाद्युच्छेदोत्पत्त्योर्हेतुत्वासंभवात् । तस्मादसौ असिद्धो दृष्टान्तो दार्ष्टान्तिकार्थसिद्धये नालम् । २५गुरुत्ववदिति चेत्; न; तुल्यत्वात् । १२ । स्यादेतत् — यथा निष्क्रियं गुरुत्वं लोष्टे वर्तमानं तृणादौ क्रियाया हेतुः तथा आत्मसंयोगप्रयत्नौ निष्क्रियावपि सन्तौ हस्तादौ क्रियाहेतू इति; तन्न; किं कारणम् ? तुल्यत्वात् । अग्निसंयोगेन तुल्यमेतत् । यथा क्रियापरिणामिनो लोष्टस्य गुणो गुरुत्वं परत्र क्रियाहेतुः तथा आत्मसंयोगप्रयत्नावपि क्रियापरिणामिद्रव्यगुणाविति क्रियावत्त्वमात्मनः सिद्धम् । किञ्च, निष्क्रियस्य गुरुत्वस्याऽस्पर्शकस्याऽप्रेरकस्यानुपघातिनोऽन्यत्र क्रियाहेतुत्वं नोपपद्यते ३०इति दृष्टान्तोऽसिद्धः । द्रव्यमेव तथापरिणतं क्रियाहेतुरिति । धर्मास्तिकायवदिति चेत्; न; वैषम्यात् । १३ । स्यान्मतम् — यथा धर्मास्तिकायो निष्क्रियः जीवपुद्गलानां गतिहेतुः तथा आत्मसंयोगादिः निष्क्रियोऽपि परत्र क्रियाहेतुरिति; तन्न; किं कारणम् ? वैषम्यात् । युज्यते धर्मास्तिकायस्य जीवपुद्गलगतिं प्रत्यप्रेरकत्वम्, निष्क्रियस्यापि बलाधानमात्रत्व- दर्शनात्, आत्मगुणस्तु अपरत्र क्रियारम्भे प्रेरको हेतुरिष्यते तद्वादिभिः । न च निष्क्रियो द्रव्यगुणः ३५प्रेरको भवितुमर्हति इति वैषम्यम् । किञ्च, धर्मास्तिकायाख्यं द्रव्यमाश्रयकारणं भवतु, न तु ४४८ निष्क्रियात्मद्रव्यगुणस्य ततो व्यतिरेकेणाऽनुपलभ्यमानस्य क्रियाया आश्रयकारणत्वं युक्तम् । अर्थान्तरभावे चासत्त्वमिति वैषम्यम् । किञ्च, शरीरे क्रियाभावो जीवस्य निष्क्रियत्वात् आकाशप्रदेशवत् । १४ । यथा आकाशप्रदेशो निष्क्रियः शरीरे क्रियारम्भहेतुर्न भवति तथा आत्मा तद्गुणश्च निष्क्रियत्वात् क्रियाहेतुर्न भवेत् । ०५किञ्च, एकान्तेनाऽमूर्तस्य निष्क्रियस्य शरीरेण सह सम्बन्धाभावात् परस्परोकारो नोपपद्यते आका- शवदेव । शरीरवियोगे निष्क्रियत्वप्रसङ्ग इति चेत्; न; अभ्युपगमात् । १५ । स्यान्मतम् — यस्य कार्म- णशरीरसम्बन्धे सति तत्प्रणालिकापादिता क्रिया आत्मनोऽभिप्रेता तस्याष्टविधकर्मसंक्षये शरीर- वियोगात् अशरीरस्यात्मनो निष्क्रियत्वं प्रसक्तमिति; तन्न; किं कारणम् ? अभ्युपगमात्, कारणा- १०भावात् कार्याभाव इति । कर्मनोकर्मनिमित्ता या क्रिया सा तदभावे नास्तीति निष्क्रियत्वं मुक्तस्या- भ्युपगम्यतेऽस्माभिः । अथवा, परनिमित्तक्रियानिवृत्तावपि स्वाभाविकी मुक्तस्योर्ध्वगतिरभ्युपगम्यते प्रदीपवत् । अथवा, स्यात् शरीरवियोगे मुक्तस्य निष्क्रियस्य यद्यनन्तवीर्यज्ञानदर्शनाचिन्त्यसु- खानुभवनादयः क्रिया नाऽभ्युपगम्येरन्, अभ्युपगम्यन्ते तु, तस्मादयमदोषः शरीरवियोगा- दात्मनो निष्क्रियत्वप्रसङ्ग इति । १५वक्ष्यमाणत्वाच्च पूर्वप्रयोगादिभिः । १६ । वक्ष्यते चोत्तरत्र मुक्तानां क्रिया । कथम् ? पूर्व- प्रयोगादिभिः । पुद्गलानामपि द्विविधा क्रिया विस्रसा प्रयोगनिमित्ता च । १७ । पुद्गलाना द्विविधा क्रिया वक्ष्यते । सा द्वितयी भवति विस्रसा प्रयोगनिमित्ता चेति । सा अनन्या स्वात्मविशेषभावात् । १८ । सा क्रिया तद्वतोऽनन्या वेदितव्या । कुतः ? २०स्वात्मविशेषभावात् । यथा अग्नेर्नान्यदौष्ण्यं स्वात्मविशेषभावात् । यद्यन्यत् स्यात्; अग्नेरभाव- प्रसङ्गः स्यात् अलक्षणत्वात् । तथा क्रियापि क्रियावतो नान्या स्वात्मविशेषभावात् । यद्यन्या स्यात्; द्रव्यस्यास्पन्दत्वं स्यात् क्रियायाश्चाऽभावः, तस्मादनन्या क्रिया । अर्थान्तरत्वेऽपि योगात् व्यपदेशो दण्डदण्डिवदिति चेत्; न; स्वतोऽसिद्धत्वात् । १९ । अर्थान्तरत्वेऽपि क्रियायाः तद्योगाद् द्रव्यस्य क्रियावद्व्यपदेशः दण्डदण्डिवदिति च यदि मतम्, २५तदपि नोपपद्यते; कुतः ? स्वतोऽसिद्धत्वात् । युज्यते स्वतःसिद्धेन दण्डेन योगात् देवदत्तस्य दण्डिव्यपदेशः, न च तथा क्रिया स्वतःसिद्धा व्यतिरेकेणानुपलब्धेः । तस्मात्तद्वद्व्यपदेशो न युक्तः । समवायादिति चेत्; न; अविशेषप्रसङ्गात् । २० । स्यान्मतम्, सत्यमेतत् न दण्डदण्डि- वद्योगः, स्वतःसिद्ध्यभावात् । कथं तर्हि ? समवायो नामाऽयुतसिद्धिलक्षणः संबन्धोऽस्ति, तेनै- कत्वमिव नीतस्य द्रव्यस्य क्रियावद्व्यपदेशो भवतीति; तन्न; किं कारणम् ? अविशेषप्रसङ्गात् । ३०अयुतसिद्धिलक्षणश्चेत् संबन्धः क्रियाक्रियावतोरविशिष्टः; यद्द्रव्यं सैव क्रिया, या च क्रिया, तदेव द्रव्यमित्यविशेषः प्राप्नोति, तथा च सति पदार्थान्तरकल्पनाव्याघातः । पदार्थान्तरत्वं चेदभ्यु- पगम्यते; न नामाऽयुतसिद्धिलक्षणः संबन्धः । अनन्यत्वे द्वयोरैकात्म्यमिति चेत्; न; कथञ्चिद्व्यतिरेकसिद्धेः । २१ । स्यादेतत्, यदि क्रियाक्रियावतोरनन्यत्वमभ्युपगम्यते तयोरैकात्म्यं प्रसज्येत । दृष्टा च नानात्मता — द्रव्यमवस्थितं ४४९ क्रिया क्षणिकात्मिका, द्रव्यमकारणं क्रिया कारणवतीति । यद्यैकात्म्यं स्यात् द्रव्यस्यावस्थानवत् अकारणवच्च क्रियाया अप्यवस्थानमकारणत्वं च स्यात्, विपर्ययो वेति; तन्न; किं कारणम् ? कथ- ञ्चिद् व्यतिरेकसिद्धेः । अत एवाऽस्माभिः कथञ्चिदन्यत्वमवसीयते ऐकात्म्यं मा विज्ञायीति । क्रियावत्त्वे सत्यनित्यत्वमिति चेत्; न; व्यभिचारात् । २२ । स्यादेतत्, यदि क्रियावत्त्व- ०५मभ्युपगम्यते जीवस्यानित्यत्वं प्राप्नोति । दृष्टा हि क्रियावतां प्रदीपादीनामनित्यतेति; तन्न; किं कारणम् ? व्यभिचारात् । महदहङ्कारादीनां परमाण्वादीनां च क्रियावतामपि नित्यत्वदर्शनात् व्यभिचारी हेतुः । अथ सर्वानित्यत्ववादी आत्मानित्यत्वे हेतुं ब्रूयात् असिद्धो हेतुः “सर्वे प्रत्ययजाश्चैव सर्वे चैव निरीहकाः” इति क्रियावत्त्वनिह्नवात् । किञ्च, १०अभ्युपगमात् । २३ । अभ्युपगम्यतेऽस्मामिः क्रियावतां जीवादीनां पर्यायार्थिकनयादेशात् अनित्यत्वं ततो न बाधाकरोऽयं हेतुः । असिद्धेश्च । २४ । नेदं क्रियावत्त्वमस्मान् प्रति सिद्धं द्रव्यार्थिकनयादेशात् निष्क्रियत्वो- पपत्तेः । एतेन प्रदीपादिदृष्टान्तासिद्धिश्च योज्या । किञ्च, अनुत्पादाव्ययोत्पादव्ययदर्शनात् । २५ । पर्यायार्थिकगुणभावे द्रव्यार्थिकप्राधान्यात् सर्वे १५भावा अनुत्पादाव्ययदर्शनात् निष्क्रिया नित्याश्च । द्रव्यार्थिकगुणभावे पर्यायार्थिकप्राधान्यात् सर्वे भावा उत्पादव्ययदर्शनात् सक्रिया अनित्याश्चेति अनेकान्तोपपत्तेः एकान्तवादिविहिता दोषा नानेकान्तवादे अवकाशं लभन्ते । अजीवकाया इत्यत्र कायग्रहणे प्रदेशास्तित्वमात्रत्वं निर्ज्ञातं नत्वियत्ताऽवधारिता प्रदेशानाम्, अतस्तन्निर्धारणार्थमिदमुच्यते — २०असंख्येयाः प्रदेशा धर्माऽधर्मैकजीवानाम् ॥ ८ ॥ संख्याविशेषातीतत्वादसंख्येयाः । १ । संख्यानं संख्या गणनेत्यर्थः । स्वलक्षणेन परस्परतो विशेष्यत इति विशेषः । संख्यायाः संख्यैव वा विशेषः संख्याविशेषः तमतिक्रान्ता ये तेऽसंख्येयाः । न केनचित् संख्यातुं शक्यन्त इति यावत् । तदनुपलब्धेरसर्वज्ञत्वप्रसङ्ग इति चेत्, न; तेनात्मनाऽवसितत्वात् । २ । स्यान्मतम्, यदि २५ते न केनचिदपि संख्यातुं शक्यन्ते, प्राप्तं तर्हि तदनुपलब्धेरसर्वज्ञत्वमिति; तन्न; किं कारणम् ? तेनात्मनाऽवसितत्वात् । यथा अनन्तमनन्तात्मनोपलभमानस्य न सर्वज्ञत्वं हीयते तथा असंख्ये- यमसंख्येयात्मनाऽवबुध्यमानस्य नास्ति सर्वज्ञत्वहानिः । न हि अन्यथाऽवस्थितमर्थमन्यथा वेत्ति सर्वज्ञो यथार्थज्ञत्वात् । अर्थस्य चाधिगमे त्रिविधं मानं व्याख्यातं संख्येयमसंख्येयमनन्त- मिति । तत्रेहाऽजघन्योत्कृष्टासंख्येयं परिगृह्यते । ३०प्रदिश्यन्त इति प्रदेशाः । ३ । प्रदिश्यन्ते प्रतिपाद्यन्त इति प्रदेशाः । कथं प्रदिश्यन्ते ? परमाण्ववस्थानपरिच्छेदात् । ४ । वक्ष्यमाणलक्षणो द्रव्यपरमाणुः स यावति क्षेत्रेऽवतिष्ठते स प्रदेश इति व्यवह्रियते । ते धर्माधर्मैकजीवाः तुल्याऽसंख्येयप्रदेशाः । तत्र धर्माधर्मौ निष्क्रियौ व्याप्य स्थितौ । जीवः तावत्प्रदेशोऽपि संहरणविसर्पणस्वभावत्वात् कर्मनिर्वर्तितं शरीरमणु महद्वा ४५० अधितिष्ठंस्तावदवगाह्य वर्तते । यदा तु लोकपूरणं भवति तदा मन्दरस्याधश्चित्रवज्रपटलयोर्मध्ये जीवस्याष्टौ मध्यप्रदेशाः व्यवतिष्ठन्ते, इतरे प्रदेशाः ऊर्ध्वमधस्तिर्यक् च कृत्स्नं लोकाकाशं व्यश्नुवते । एकद्रव्यस्य प्रदेशकल्पनोपचार इति चेत्; न; मुख्यक्षेत्रविभागात् । ५ । स्यान्मतम्, एक- द्रव्यस्य प्रदेशकल्पना उपचारतः स्यात् । उपचारश्च मिथ्योक्तिर्न तत्त्वपरीक्षायामधिक्रियते प्रयो- ०५जनाभावात् । न हि मृगतृष्णिकया मृषार्थात्मिकया जलकृत्यं क्रियते इति; तन्न; किं कारणम् ? मुख्यक्षेत्रविभागात् ? मुख्य एव क्षेत्रविभागः, अन्यो हि घटावगाह्यः आकाशप्रदेशः इतरावगा- ह्यश्चान्य इति । यदि अन्यत्वं न स्यात्; व्याप्तित्वं व्याहन्यते । निरवयवत्वानुपपत्तिरिति चेत्; न; द्रव्यविभागाभावात् । ६ । स्यादेतत्, यदि मुख्य एव विभागोऽभ्युपगम्यते निरवयवत्वं तर्हि नोपपद्यते इति; तन्न; किं कारणम् ? द्रव्यविभागाभावात् । १०यथा घटो द्रव्यतो विभागवान् सावयवः, न च तथैषां द्रव्यविभागोऽस्तीति निरवयवत्वं प्रयुज्यते । भेद्यत्वादात्मनामेकग्रहणम् । ७ । भेद्या आत्मानो बहव इत्यर्थः, तेन एकग्रहणं क्रियते, नानाजीवापेक्षया हि अनन्तप्रदेशत्वं स्यात् । कथञ्चित्प्रदेशभेदोपपत्तेः संबन्धनिर्देशः । ८ । एकश्चासौ जीवश्च एकजीवः, धर्मश्चाऽधर्म- श्चैकजीवश्च धर्माधर्मैकजीवाः तेषां धर्माधर्मैकजीवानाम् । प्रदेशा इति संबन्धनिर्देशः क्रियते । १५कुतः ? कथञ्चित्प्रदेशभेदोपपत्तेः । असंख्येयप्रदेशा इत्यस्तु लघुत्वात् इति चेत्; न; उत्तरार्थत्वात् भेदकरणस्य । ९ । स्यान्म- तम् — ‘असंख्येयप्रदेशाः धर्माधर्मैकजीवाः’ इत्यस्तु सूत्रम्, कुतः ? लघुत्वादिति; तन्न; किं कारणम् ? उत्तरार्थत्वात् भेदकरणस्य । प्रदेशा इति भेदकरणमुत्तरार्थम् । द्रव्यप्रधाने हि निर्देशे सति प्रदेशाना- मुपसर्जनत्वात् उत्तरत्राभिसंबन्धो न स्यात् । ततः प्रतिसूत्रं प्रदेशग्रहणे क्रियमाणे गौरवं स्यात् । २०कश्चिदाह — प्रदेशकल्पना निरवयवत्वादौपचारिकी सिंहवत् । १० । धर्मादीनां या प्रदेशकल्पना सा औपचारिकी । कुतः ? निरवयवत्वात् । कथम् ? सिंहवत् । यथा विशिष्टपञ्चेन्द्रियतिर्यङ्नामकर्मो- दयापादिताविशेषे क्रौर्यशौर्यादिगुणप्रकर्पाधिष्ठाने खरनखोग्रदंष्ट्राभासुरकेसरकपिलनयनतारकाद्यव- यवविशिष्टे केसरिणि सिंहशब्दोऽध्यवसितः माणवके अतद्गुणे भक्त्याऽध्यारोप्यते, तथा पुद्गलेषु २५मुख्यः प्रदेशशब्दः धर्मादिषु भक्त्योपचर्यते इति । न वा; प्रत्ययाभेदात् । ११ । न वा औपचारिकी । कुतः ? प्रत्ययाभेदात् । इह मुख्यप्रत्ययात् सिंहविशेषात् अध्यवसानरूपात् माणवके सिंह इति गौणप्रत्ययोऽध्यारोपरूपो भिन्न उपलभ्यते, न च तथा पुद्गलेषु धर्मादिषु च प्रदेशप्रत्ययो भिन्नोऽस्ति, उभयत्रावगाहभेदतुल्यत्वात् । इतश्च, उभयत्र सोपपदत्वात् । १२ । सिंहशब्दो निरुपपदो मुख्यं गमयति सोपपदो गौणम् — ३०सिंहो माणवक इति, न तथा प्रदेशशब्दे विशेषोऽस्ति पुद्गलेषु धर्मादिषु च सोपपदत्वात् — ‘घटस्य प्रदेशाः धर्मादीनां प्रदेशाः’ इति । ततो नास्त्यत्र विशेषः । इतश्च, हेत्वपेक्षाभावात् । १३ । सिंहे प्रसिद्धः क्रौर्यादिधर्मः तदेकदेशसादृश्यं माणवके गौणव्यवहारस्य हेतुरस्ति, न तथा पुद्गलेषु प्रसिद्धं हेतुमवेक्ष्य धर्मादिषु प्रदेशोपचारः क्रियते तेषामपि स्वाधीन- प्रदेशत्वात् । तस्मादुपचारकल्पना न युक्ता । ३५स्वतोऽवधारणाभावात् नाञ्जसा इति चेत्; न; अत्यन्तपरोक्षत्वात् । १४ । स्यान्मतम्; यदि घटादिवत् धर्मादीनाम् आञ्जसाः प्रदेशा भवेयुर्ननु घटादिवदेव स्वतः प्रदिश्येरन् । घटादीनां ४५१ हि प्रदेशा ग्रीवादय आञ्जसाः स्वत एव प्रदिश्यन्ते न द्रव्यान्तरतः, न त्वेवं धर्मादीनां प्रदेशाः स्वतः प्रदिश्यन्ते परमाण्ववगाहपरिच्छेद्यत्वात्, अतो न मुख्या इति; तन्न; किं कारणम् ? अत्यन्तपरोक्षत्वात् । युज्यते घटादीनां प्रत्यक्षत्वात् स्वत एव प्रदेशावधारणम् । अत्यन्तपरोक्षास्तु धर्मादयः, तत एषां मुख्या अपि प्रदेशा न शक्याः स्वात्मन्येवावधारयितुं न गौणप्रदेशत्वात् । ०५अर्हदागमप्रामाण्यात् । १५ । युगपत् सकलपदार्थत्वावभासनज्ञानातिशयेनार्हता आविष्कृत आगमः गणधरैरनुस्मृतवचनरचनः श्रुताख्यः, तच्छिष्यप्रशिष्यप्रज्ञावीचिपरम्परासमुपनीतोऽस्ति । तस्य प्रामाण्याद्धर्मादीनां क्षेत्रप्रदेशाः मुख्याः इत्येतदभ्युपगन्तव्यम् । तद्यथा, एकैकस्मिन्नात्मप्रदेशे अनन्तानन्ता ज्ञानावरणादिकर्मप्रदेशा अवतिष्ठन्ते, एकैकस्मिन् कर्मप्रदेशे अनन्तानन्ता औदारि- कादिशरीरप्रदेशाः, एकैकस्मिन् शरीरप्रदेशे अनन्तानन्ता वैस्रसोपचयप्रदेशाः क्लिन्नगुडरेण्वाद्यु- १०पचयवदवतिष्ठन्ते, तथा धर्मादिप्रदेशेष्वपि । किञ्च, स्थितास्थितवचनात् । १६ । भावान्तर(भवान्तर)परिणामे सुखदुःखानुभवने क्रोधादिपरि- णामे वा जीवप्रदेशानाम्उद्धवनिधवपरिस्पन्दस्याप्रवृत्तिः स्थितिः, प्रवृत्तिरस्थितिरित्युच्यते । तत्र “सर्वकालं जीवाष्टमध्यप्रदेशा निरपवादाः सर्वजीवानां स्थिता एव, केवलिनामपि अयोगिनां सिद्धानां च सर्वे प्रदेशाः स्थिता एव, व्यायामदुःखपरितापोद्रेकपरिणतानां जीवानां यथोक्ताष्टमध्यप्रदेशवर्जितानाम् इतरे १५(ता इतरे) प्रदेशाः अस्थिता एव, शेषाणां प्राणिनां स्थिताश्चाऽस्थिताश्च” इति वचना- न्मुख्या एव प्रदेशाः । किञ्च, इन्द्रियपरिणामवचनात् । १७ । इह वीर्यान्तरायमतिश्रुतज्ञानावरणक्षयोपशमाङ्गोपाङ्ग- नामलाभोपष्टम्भात् उत्सेधाङ्गुलस्यासंख्येयभागप्रमितानां विशुद्धानाम् आत्मप्रदेशानां चक्षुरा- दीन्द्रियपर्यायपरिणाम उक्तः प्रतिविशिष्टप्रदेशत्वात् परस्परस्थानासंक्रमेण साक्षाच्च दृश्यते तस्मा- २०न्मुख्या एवाऽऽत्मप्रदेशाः । किञ्च, द्रव्याणां प्रतिनियतप्रदेशावस्थानात् । १८ । इहान्येषु आकाशप्रदेशेषु पाटलिपुत्रं स्थितम्, अन्येषु च मथुरा, अतो नाना आकाशप्रदेशाः । यस्यैकान्तेन अप्रदेशमाकाशं तस्य यद्देशं पाटलिपुत्रं तद्देशभाविन्येव मथुरापि स्यात् । किञ्च, उभयदोषप्रसङ्गात् । १९ । संसरतोऽप्यस्य पिण्डस्य कर्णशष्कुल्यन्तरे अदृष्टविशेषसंस्कृतमा- २५काशं श्रोत्रमिति यदाख्यायते; तत्कृत्स्नं वा आकाशं स्यात्, न वा ? यदि कृत्स्नम्; ननूर्ध्वाधस्तिर्यग- वस्थितस्पर्शवद्द्रव्याभिघातोत्पन्नाः सर्वे शब्दाः सदा सर्वैः जीवैरुपलभ्या इत्यासक्तम् । अथैष दोषो मा प्रापत् इति प्रतिनियताकाशप्रदेशाः श्रोत्रमितीष्यते; नन्वाकाशप्रदेशानां बहुत्वात् यत्प्रति- ज्ञातम् — ‘न सन्त्याकाशप्रदेशा मुख्याः’ इति तद्धीनम् । अथवा, परमाणुराकाशेन कृत्स्रेन वा संयुज्येत, न वा ? यदि कृत्स्नेन; नन्वेवमणुमात्रमाकाशम् आकाशमात्रो वाऽणुः प्राप्नोति । अथ ३०एकप्रदेशेन संयुज्यते; ननु निरपवादमेतत् सिद्धं मुख्या एवाऽऽकाशप्रदेशा इति । किञ्च, कर्माभावप्रसङ्गात् । २० । इहोत्पन्नं कर्म स्वाश्रयम्आश्रयान्तराद्वियोज्य आश्रयान्तरेण संयोजयति इत्येषः कर्मणः स्वभावः, सत्येवं प्रदेशवत्त्वमाकाशस्य सिद्धम्, इतरथा हि कर्माभाव- प्रसङ्गः प्रदेशान्तरसङ्क्रमाभावात् । किञ्च, ४५२ एकानेकप्रदेशत्वं प्रत्यनेकान्तात् पुरुषवत् । २१ । यथा पुंसः सामान्यपौरुषेयशरीरद्रव्यार्था- देशात् स्यादेकत्वम्, तस्यैव शिरःपृष्ठोरूदरपाणिपादाङ्गुलिपर्वाद्यङ्गोपाङ्गपर्यायार्थादेशात् स्यादने- कत्वम् । अथवा, पुरुषद्रव्यार्थादेशात्स्यादेकत्वम्, स्वजात्यपरित्यागेन पावकलावकादिपर्यायार्था- देशात् स्यादनेकत्वम्, पितृपुत्रभ्रातृभागिनेयभ्रातृव्यमातुलादिपर्यायार्थादेशात् वा स्यादनेकत्वम्, ०५पञ्चेद्रियारोग्यमेधाविपटुकुशलसुशीलत्वादिपर्यायार्थादेशाद्वा स्यादनेकत्वम्, तथा धर्माधर्मा- काशजीवानाम् आत्मीयद्रव्यार्थादेशात् स्यादेकप्रदेशत्वं प्रतिनियतप्रदेशपर्यायार्थादेशात् स्यान्ना- नात्वम् इत्यनेकान्तः । संसारिणश्च व्यवहारतः सावयवत्वात् । २२ । व्यवहाराद् व्यवहारतः व्यवहारनयार्पणादि- त्यर्थः । कः पुनर्व्यवहारः ? अनादिकर्मबन्धनबद्धत्वम्, अतस्तदावेशात् तदनुविधायित्वे सति १०सावयवत्वोपपत्तेः संसारिणो जीवस्य प्रदेशवत्त्वम् । शुद्धनयादेशात्तूपयोगस्वभावस्याऽऽत्मनोऽप्रदे- शत्वम् । अथाकाशस्य कति प्रदेशा इति ? अत आह — आकाशस्यानन्ताः ॥ ९ ॥ अनन्ता इत्यन्यपदार्थनिर्देशः । १ । अन्तोऽवसानमित्यर्थः, अविद्यमानोऽन्तो येषां त १५इमेऽनन्ताः । अन्यपदार्थनिर्देशोऽयम् । के पुनस्ते ? प्रदेशाः । कुतः ? प्रत्यासत्तेस्तदभि- संबन्धोपपत्तेः । असंख्येयानन्तयोरविशेष इति चेत्; न; उक्तत्वात् । २ । स्यान्मतम् — असंख्येयानन्तयोर्नास्ति विशेषः । कुतः ? इयत्तापरिच्छेदाभावतुल्यत्वादिति; तन्न; किं कारणम् ? उक्तत्वात् । उक्तोऽनयो- र्भेदः “नृस्थिती परावरे” [तº सूº३ । ३८] इत्यत्र । २०अनन्तत्वादपरिज्ञानमिति चेत्; न; अतिशयज्ञानदृष्टत्वात् । ३ । स्यादेतत् — सर्वज्ञेनानन्तं परिच्छिन्नं वा, अपरिच्छिन्नं वा ? यदि परिच्छिन्नम्; उपलब्धावसानत्वात् अनन्तत्वमस्य हीयते । अथापरिच्छिन्नम्; तत्स्वरूपानवबोधात् असर्वज्ञत्वं स्यादिति । तन्न; किं कारणम् ? अतिशयज्ञान- दृष्टत्वात् । यत्तत्केवलिनां ज्ञानं क्षायिकम् अतिशयवत् अनन्तानन्तपरिमाणं तेन तदनन्तमवबुध्यते साक्षात् । तदुपदेशादितरैरनुमानेनेति न सर्वज्ञत्वहानिः । न च तेन परिच्छिन्नमित्यतः सान्तम् २५अनन्तेनाऽनन्तमिति ज्ञातत्वात् । किञ्च, सर्वेषामविप्रतिपत्तेः । ४ । नात्र सर्वे प्रवादिनो विप्रतिपद्यन्ते । केचित्तावदाहुः — “अनन्त लोकधातवः” इति । अपरे मन्यन्ते दिक्कालात्माकाशानां सर्वगतत्वात् अनन्तत्वमिति । iतरे ब्रुवते — प्रकृतिपुरुषयोरनन्तत्वं सर्वगतत्वादिति । न चैतेषामनन्तत्वादपरिज्ञानम्, नापि परिज्ञानत्वमात्रादेव तेषामन्तवत्त्वम् । तस्मात् नैतद्युक्तम् अनन्तत्वादपरिज्ञानमिति । ३०सर्वज्ञाभावप्रसङ्गाच्च । ५ । यस्य अर्थानामानन्त्यमपरिज्ञानकारणं तस्य सर्वज्ञाभावः प्रसजति । अनन्तो हि ज्ञेयः, तस्यानन्त्यादेव न च कश्चित् परिच्छेत्ताऽस्तीति । अथान्तवत्त्वं स्यात्; संसारो मोक्षश्च नोपपद्यते । कथमिति चेत्; उच्यते — जीवाश्चेत्सान्ताः; सर्वेषां हि मोक्षप्राप्तौ संसारोच्छेदः प्राप्नोति । तद्भयात् मुक्तानां पुनरावृत्त्यभ्युपगमे स मोक्ष एव न स्यात् अनात्यन्तिकत्वात् । एकैक- स्मिन्नपि जीवे कर्मादिभावेन व्यवस्थिताः पुद्गला अनन्ताः, तेषामन्तवत्त्वे सति कर्मनोकर्मविषय- ४५३ विकल्पाभावात् संसाराभावः तदभावान्मोक्षश्च न स्यात् । तथा अतीतानागतकालयोरन्त- वत्त्वे प्राक् पश्चाच्च कालव्यवहाराभावः स्यात् । न चासौ युक्तः, असतः प्रादुर्भावाभावात् सतश्चात्यन्तविनाशानुपपत्तेरिति । तथा आकाशस्यान्तवत्त्वाभ्युपगमे ततो बहिर्घनत्वप्रसङ्गः । नास्ति चेद्घनत्वम्; आकाशेनापि भवितव्यमित्यन्तवत्त्वाभावः । ०५उक्तममूर्तानां प्रदेशपरिमाणम्, इदानीं मूर्तानां पुद्गलानां प्रदेशपरिमाणं निर्ज्ञातव्यमित्यत आह — संख्येयाऽसंख्येयाश्च पुद्गलानाम् ॥ १० ॥ चशब्दोऽनन्तसमुच्चयार्थः । १ । अनन्ताः प्रकृतास्तेषां समुच्चयार्थश्चशब्दः क्रियते — संख्येया असंख्येया अनन्ताश्चेति । के पुनस्ते ? ‘प्रदेशाः’ इत्यनुवर्तते । कस्यचित्पुद्गलद्रव्यस्य द्व्यणु- कादेः संख्येयाः प्रदेशाः कस्यचिदसंख्येयाः अनन्ताश्च । १०अनन्तानन्तोपसंख्यानमिति चेत्; न; अनन्तसामान्यात् । २ । स्यादेतत् — अनन्तानन्तप्रदे- शाश्च पुद्गलाः सन्ति तदुपसंग्रहार्थं तदुपसंख्यानं कर्तव्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? अनन्तसामा- न्यात् । अनन्तप्रमाणं त्रिविधमुक्तम् — परीतानान्तं युक्तानन्तम् अनन्तानन्तं चेति । तत्सर्वमनन्त- सामान्येऽन्तर्भावात् अनन्तग्रहणेन गृह्यत इति नोपसंख्यातव्यम् । अधिकरणविरोधादानन्त्याभाव इति चेत्; न; सूक्ष्मपरिणामावगाहनसामर्थ्यात् । ३ । १५स्यान्मतम् — असंख्यातप्रदेशो लोकः, अनन्तप्रदेशस्य अनन्तानन्तप्रदेशस्य च स्कन्धस्याधिकरणमिति विरोधः, ततो नानन्त्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? सूक्ष्मपरिणामावगाहनसामर्थ्यात् । परमाण्वादयो हि सूक्ष्मभावेन परिणता एकैकस्मिन्नप्याकाशप्रदेशे अनन्तानन्ता अवतिष्ठन्ते । अवगाहनसामर्थ्य- मप्येषामव्याहतमस्ति येन एकैकस्मिन्नपि प्रदेशे अनन्ताऽनन्तानामवस्थानं न विरुध्यते । किञ्च, अनेकान्तात् । ४ । नायमेकान्तः — अल्पेऽधिकरणे महद्द्रव्यं नावतिष्ठते इति । कुतः ? २०प्रचयविशेषात् । ५ । प्रचयविशेषः संघातविशेषः इत्यर्थः । पुद्गलानां हि प्रचयविशेषात् अल्पे क्षेत्रे बहूनामवस्थानं दृष्टम् । कथम् ? संहृतविसर्पितचम्पकादिगन्धादिवत् । ६ । यथाऽल्पे कुड्मलावस्थे चम्पके सूक्ष्मप्रचय- परिणामात् संहृताश्चम्पकपुष्पगन्धावयवाः तद्व्यापिनो बहवोऽवतिष्ठमाना दृष्टाः । तस्मिन्नेव विसर्पिते स्थूलप्रचयपरिणामाद्विनिर्गताश्चम्पकगन्धावयवाः सर्वदिग्व्यापिनो दृष्टाः । यथा वाल्पे २५करीषपटले दारुपिण्डे च प्रचयविशेषावगाढाः सन्तः पुद्गला अग्निना दह्यमानाः प्रचयविशेषेण धूमभावेन दिङ्मण्डलव्यापिनो दृष्टाः, तथाऽल्पेऽपि लोकाकाशे अनन्तानामनन्तानन्तानां च जीव- पुद्गलानामवस्थानमिति नास्ति विरोधः । पुद्गलानामित्यविशेषवचनात् परमाणोरपि प्रदेशवत्त्वप्रसङ्गे तत्प्रतिषेधार्थमाह — नाणोः ॥ ११ ॥ ३०अणोः प्रदेशाः न, सन्तीति वाक्यशेषः । कुतो न सन्तीति चेत् ? उच्यते — प्रदेशमात्रत्वात् । १ । यथा आकाशप्रदेशस्यैकस्य प्रदेशभेदाभावात् अप्रदेशवत्त्वम्, एवम- णोरपि प्रदेशमात्रत्वात् प्रदेशभेदाभावः । किञ्च, ४५४ ततोऽल्पपरिमाणाभावात् । २ । न हि अणोरल्पीयान् अस्ति यतोऽस्य प्रदेशाः भिद्येरन् । अतः स्वयमेवाद्यन्तपरिमाणत्वादप्रदेशोऽणुः । किञ्च, अन्वर्थसंज्ञत्वात् । ३ । यथा प्रदीपनात् प्रदीप इत्यन्वर्थसंज्ञा तथाऽणुरितीयमप्यन्वर्थसंज्ञा अणुत्वात् सूक्ष्मत्वात् अणुरिति । यदि ह्यणोरपि प्रदेशाः स्युः; अणुत्वमस्य न स्यात् प्रदेशप्रचय- ०५रूपत्वात्, तत्प्रदेशानामेवाणुत्वं प्रसज्येत । अप्रदेशत्वादभावः खरविषाणवदिति चेत्; न; उक्तत्वात् । ४ । स्यादेतत् — यथा खरविषाणम- प्रदेशत्वान्नास्ति तथाणुरपि भवेदिति; तन्न; किं कारणम् ? उक्तत्वात् । उक्तमेतत् — प्रदेशमात्रोऽणुः, न खरविषाणवदप्रदेश इति । आदिमध्यान्तव्यपदेशाभावादिति चेत्; न; विज्ञानवत् । ५ । स्यान्मतम् — आदिमध्यान्तव्य- १०पदेशः परमाणोः स्याद्वा, न वा ? यद्यस्ति; प्रदेशवत्त्वं प्राप्नोति । अथ नास्ति; खरविषाणवदस्या- भावः स्यादिति । तन्न; किं कारणम् ? विज्ञानवत् । यथा विज्ञानमादिमध्यान्तव्यपदेशाभावे- ऽप्यस्ति तथाऽणुरपि इति । उत्तरत्र च तस्यास्तित्वं वक्ष्यते । एषामवधृतप्रदेशानां धर्मादीनामाधारप्रतिपत्त्यर्थमाह — लोकाकाशेऽवगाहः ॥ १२ ॥ १५अनन्तरत्वात् पुद्गलानामवगाहप्रसङ्ग इति चेत्; न, समुदायापेक्षत्वात् । १ । स्यादेतत् अनन्तराः पुद्गलाः ततस्तेषामेव लोकाकाशेऽवगाहः इत्ययमर्थ आसक्त इति; तन्न; किं कारणम् ? समुदायापेक्षत्वात् । धर्मादीनि द्रव्याणि समुदितान्यत्रापेक्ष्यन्ते, तत्रानन्तरमिदं व्यवहितमिदमिति विवेको नास्ति । ततः सर्वद्रव्याणामाधारगतिः सिद्धा भवति । आकाशस्यापि अन्याधारकल्पनेति चेत्; न; स्वप्रतिष्ठत्वात् । २ । स्यान्मतम् — यथा धर्मा- २०दीनां लोकाकाशमाधारः तथा आकाशस्याप्यन्येनाधारेण भवितव्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? स्वप्रतिष्ठत्वात् । स्वस्मिन् प्रतिष्ठाऽस्येति स्वप्रतिष्ठमाकाशम् । स्वात्मैवास्याधेय आधारश्चेत्यर्थः । कुतः ? ततोऽधिकप्रमाणद्रव्यान्तराधाराभावात् । ३ । न हि आकाशादधिकप्रमाणं द्रव्यान्तरमस्ति यत्राकाशमाधेयं स्यात्, ततः सर्वतो विरहितान्तस्यास्याधिकरणान्तरस्याऽभावात् स्वप्रतिष्ठ- मवसेयम् । २५तथा चानवस्थानिवृत्तिः । ४ । एवं च कृत्वा अनवस्थादोषनिवृत्तिर्भवति — यतः स्वप्रतिष्ठमा- काशं न तस्यान्यदधिकरणं द्रव्यान्तरमस्ति । अन्याधिकरणत्वे हि तस्याप्यन्यत् तस्याप्यन्यदित्य- नवस्था प्रसज्येत । किञ्च, परमार्थतया आत्मवृत्तित्वात् । ५ । एवंभूतनयादेशात् सर्वद्रव्याणि परमार्थतया आत्मप्रति- ष्ठानीत्याधाराधेयाभावात् कुतोऽनवस्था ? ३०अन्योन्याधारताव्याघात इति चेत्; न; व्यवहारतस्तत्सिद्धेः । ६ । स्यान्मतम् — यदि सर्वाणि द्रव्याणि परमार्थतया स्वात्मप्रतिष्ठानि ननु यदुक्तम् — “वायोराकाशमधिकरणम्, उदकस्य वायुः, पृथिव्या उदकम्, सर्वजीवानां पृथिवी, अजीवा जीवाधाराः, जीवाश्चाऽजीवाधाराः, कर्मणामधिकरणं जीवाः, जीवानां कर्माणि, धर्माधर्मकाला आकाशाधिकरणाः” इत्येतस्या अन्योन्याधारतायाः व्याघात इति; तन्न; किं कारणम् ? व्यवहारतस्तत्सिद्धेः । सर्वमिदमुक्तम् अन्योन्याधारत्वं ४५५ व्यवहारनयवक्तव्यबललाभादेशात् सिद्ध्यति । व्यावहारिकमेतत् — आकाशे वातादीनामवगाह इति । आधारान्तरकल्पनायामनवस्थाप्रसङ्ग इति । परमार्थतस्तु आकाशवत् वातादीन्यपि स्वात्माधिष्ठानानि । तत्कथमिति चेत् ? उच्यते — क्रियाविष्टकर्तृकर्माधारवत् । ७ । क्रिया द्विविधा — कर्तृसमवायिनी कर्मसमवायिनी चेति । ०५तत्र कर्तृसमवायिनी आस्ते गच्छतीति । कर्मसमवायिनी ओदनं पचति, कुशूलं भिनत्तीति । तदा विष्टस्य कर्तुः कर्मणश्चाधार आसनादिः स्थाल्यादिश्च । तत्र व्यवहारनयवशात् क्रियायाः द्रव्य- मधिकरणम्, तदाविष्टस्य द्रव्यस्य द्रव्यान्तरम् । परमार्थतस्तु एवंभूतनयवशात् क्रिया क्रियात्म- न्येव, द्रव्यमपि स्वात्मन्येव । तथा लोकाकाशेऽवगाहो धर्मादीनामिति व्यवहारनयादेशादुक्तम्, परमार्थतस्तु सर्वद्रव्याणि स्वात्माधिकरणानि । १०आकाशधर्मादीनामाधाराधेयत्वात् कुण्डबदरवत् प्रसङ्ग इति चेत्; न; अयुतसिद्धेऽपि तद्दर्शनात् शरीरे हस्तवत् । ८ । स्यादेतत् — यथा कुण्डे बदराणि इत्याधारः कुण्डम्, आधेयानि बद- राणीति पूर्वापरकालत्वं युतसिद्धिश्च तेषाम्, तथा आधारत्वात् पूर्वमाकाशं पश्चाद्धर्मादीन्याधेयत्वा- दिति युतसिद्धि; अतोऽनादित्वव्याघात इति; तन्न; किं कारणम् ? अयुतसिद्धेऽपि तद्दर्शनात् । कथम् ? शरीरे हस्तवत् । यथा हस्तशरीरयोर्युगपदुत्पत्तौ पूर्वापरत्वेऽसति अयुतसिद्धस्य हस्तस्य १५शरीरमाधारः, तथा आकाशधर्मादीनामनादिपारिणामिकयौगपद्यसिद्धौ असति पूर्वापरीभावे भवत्याधाराधेयत्वम् । किञ्च, अनेकान्तात् । ९ । नैतदैकान्तिकम् — युतसिद्धस्यैवाधाराधेयत्वं नायुतसिद्धस्येति । स्तम्भसारा- दिषु कुण्डबदरादिषु च दर्शनात् । तस्मादनेकान्तान्नायमुपालम्भः । अथ लोकाकाश इत्युच्यते, को लोको नाम ? २०यत्र पुण्यपापफललोकनं स लोकः । १० । पुण्यपापयोः कर्मणोः फलं सुखदुःखलक्षणं यत्रा- (यत्र)लोक्यते स लोकः । कः पुनरसौ ? आत्मा । लोकतीति वा लोकः । ११ । लोकति पश्यत्युपलभते अर्थानिति लोकः । इतरद्द्रव्यालोकप्रसङ्ग इति चेत्; न; रूढौ क्रियाया व्युत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् । १२ । स्यादेतत् — द्विधाप्युक्तेन क्रमेण जीवस्यैव लोकत्वं प्राप्तम् इतरेषां द्रव्याणामलोकत्वं ततश्च “षड्- २५द्रव्यसमूहो लोकः” इत्यार्षस्य विरोध इति; तन्न; किं कारणम् ? रूढौ क्रियाया व्युत्प- त्तिमात्रनिमित्तत्वात् । यथा गच्छतीति गौरिति व्युत्पत्तौ स्थितादीनां न गोत्वनिवृत्तिः, तथा लोक- नाल्लोक इति व्युत्पत्तावपि धर्मादीनामपि न लोकत्वं हीयते । लोक्यत इति वा लोकः । १३ । सर्वज्ञेनाऽनन्ताऽप्रतिहतकेवलदर्शनेन लोक्यते यः स लोकः । तेन धर्मादीनामपि लोकत्वं सिद्धम् । ३०आत्मनोऽलोकत्वप्रसङ्ग इति चेत्; न; स्वात्मलोकनात् । १४ । यो लोकते आत्मा तस्याऽ- लोकत्वं प्राप्नोति लोक्यत्वाभावादिति; तन्न; किं कारणम् ? स्वात्मलोकनात् । योऽसौ सर्वज्ञो बाह्यं लोकमानः स आत्मानमपि लोकते इति लोकत्वमस्य सिद्धम्, इतरथा हि तस्य सर्वदर्शित्वाभावः आत्मानवलोकनात् । आत्मानमनवलोकमानस्य बाह्यलोकनासंभवश्च घटादिवत् । यथा घटादि- रात्मानमपश्यन्नपरान् न पश्यति । ३५अलोकस्यापि लोकत्वप्रसङ्ग इति चेत्; न; उक्तत्वात् । १५ । स्यान्मतम् — यदि लोक्यत इति लोकः, अलोकस्यापि लोकत्वं प्राप्नोति सर्वदर्शिना लोक्यत्वात् । अथालोकं न लोकते; सर्वदर्शित्व- ४५६ मस्य हीयते, न चैतदिष्टम्, तस्माल्लोकत्वप्रसङ्ग इति; तन्न; किं कारणम् ? उक्तत्वात् — रूढिविशेष- बललाभात् विशेषे वृत्तिरिति । उभयविशेषणभावाद्वा । १६ । अथवा, उभयविशेषणमिहोपादीयते । यत्रस्थेन सर्वज्ञेन लोक्यते यः स लोक इति । न चाऽलोकस्थेनाऽलोको लोक्यते ततो नालोकस्य लोकत्वप्रसङ्गः । ०५तस्याऽऽकाशं लोकाकाशं जलाशयवत् । १७ । यथा जलस्य आशय(यः)स्थानं जलाशय इत्यु- च्यते, तथा लोकस्याकाशं लोकाकाशमिति स्थानापेक्षः संबन्धोऽवसेयः । धर्माधर्मपुद्गलकालजीवा यत्र लोक्यन्ते स लोक इति वा । १८ । अथवा, धर्माधर्मपुद्गलकाल- जीवा यत्र लोक्यन्ते स लोक इत्यधिकरणसाधनो घञ् । किं पुनरधिकरणम् ? आकाशम् । लोक एवाकाशं लोकाकाशमिति समानाधिकरणलक्षणा वृत्तिः, तस्मिन्नवस्थानं धर्मादीनां द्रव्याणाम् । अत १०आकाशं परप्रत्ययवशात् द्वेधा विभज्यते — लोकाकाशमलोकाकाशं चेति । लोकाकाशं धर्माधर्म- तुल्याऽसंख्येयप्रदेशम् । बहिः समन्तादनन्तमलोकाकाशम् । तत्रावध्रियमाणानामवस्थानभेदसंभवात् विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह — धर्माधर्मयोः कृत्स्ने ॥ १३ ॥ निरवशेषव्याप्तिप्रदर्शनार्थं कृत्स्नवचनम् । १ । यथा अगारैकदेशे घटस्यावस्थानं न तथा १५धर्माधर्मयोः लोकाकाशेऽवगाहः । किं तर्हि ? तिलेषु तैलवदिति निरवशेषव्याप्तिप्रदर्शनार्थं कृत्स्न- वचनं क्रियते । धर्माधर्मौ हि लोकाकाशमशेषं नैरन्तर्येण व्याप्य स्थितौ । कथमेषां परस्पर- प्रदेशाविरोधः ? अमूर्तित्वात् त्रयाणां परस्परप्रदेशाविरोधः । २ । मूर्तिमन्तोऽपि केचित् जलभस्मसिकतादयः एकत्र अविरोधेनाऽवतिष्ठन्ते किमुताऽमूर्तीनि धर्माधर्माकाशानि । तस्मादमूर्तित्वादेषां परस्पर- २०प्रदेशाविरोधो वेदितव्यः । अनादिसंबन्धपरिणामाच्च । ३ । भेदसंघातगतिपरिणामपूर्वकादिमत्संबन्धानां स्थवि- ष्ठानां स्कन्धानां केषाञ्चित् प्रदेशविरोधः स्यात् न तु धर्मादीनां तद्वत् आदिमान् संबन्धः, पारि- णामिकाऽनादिसंबन्धात्तेषाम्, ततश्च अन्योऽन्यप्रदेशाविरोधः सिद्धः । ततो विपरीतानां मूर्तिमतामप्रदेशसंख्येयाऽनन्तप्रदेशानां पुद्गलानामवगाहनविशेषप्रति- २५पत्त्यर्थमाह — एकप्रदेशादिषु भाज्यः पुद्गलानाम् ॥ १४ ॥ एकप्रदेशादिष्वित्यवयवेन विग्रहः समुदायो वृत्त्यर्थः । १ । एकश्चासौ प्रदेशश्चैकप्रदेशः, एकप्रदश आदिर्येषां त इमे एकप्रदेशादयः । के पुनस्ते ? प्रदेशाः । कुत एतत् ? तुल्यजातीयत्वात् उपलक्ष्योपलक्षणयोः सोमशर्मादिवत् । प्रदेशग्रहणानुवृत्तेर्वा, तेष्वेकप्रदेशादिषु इति विग्रहे समु- ३०दायो वृत्त्यर्थः सर्वादिवत् । तेनैकप्रदेश उपलक्षणभूतोऽप्यन्तर्भवति । भाज्यो विकल्प्यः । २ । भजनीयो भाज्यः पृथक्कर्तव्यः विकल्प्यो विभाज्य इत्यनर्थान्तरम् । कः पुनरसौ ? अवगाह इत्यनुवर्तते । तद्यथा-एकस्य परमाणोरेकत्रैव आकाशप्रदेशेऽवगाहः, ४५७ द्वयोरेकत्रोभयत्र च बद्धयोरबद्धयोश्च, त्रयाणामेकत्र द्वयोस्त्रिषु च बद्धानामबद्धानां च । एवं संख्ये- यासंख्येयाऽनन्तप्रदेशानां स्कन्धानामेकसंख्येयासंख्येयप्रदेशेषु लोकाकाशे अवस्थानं प्रत्येतव्यम् । एकप्रदेशे नैकस्यावस्थानमयुक्तमिति चेत्; न; उक्तत्वात् । ३ । स्यान्मतम् — भवतु तावद्ध- र्मादीनां एकप्रदेशेऽवस्थानम् अमूर्तिस्वभावत्वात्, मूर्तिमतां तु पुद्गलानाम् एकप्रदेशेऽवस्थान- ०५मयुक्तम् । भवति चेत्; प्रदेशस्य विभागवत्त्वं प्रसक्तम्, अवगाहिनां चैकत्वमिति; तन्न; किं कारणम् ? उक्तत्वात् । उक्तमेतत् — प्रचयविशेषादिभिरै(रे)कत्रावस्थानमिति । किञ्च, एकापवरकेऽनेकप्रकाशावस्थानदर्शनादविरोधः । ४ । यथैकस्मिन्नपवरके बहवः प्रकाशाः वर्तन्ते न च क्षेत्रविभागः, नापि एकक्षेत्रावगाहित्वात् तेषां प्रकाशानामेकत्वम्, तथैकस्मिन् प्रदेश अनन्ता अपि स्कन्धाः सूक्ष्मपरिणामात् असङ्करेण व्यवतिष्ठन्त इति नास्ति विरोधः । किञ्च, १०द्रव्यस्वभावस्याऽचोदनार्हत्वात् । ५ । द्रव्याणां हि स्वभावाः प्रतिनियताः सन्ति, न ते चोद- नार्हाः — एवं भवतु मैवं भूदिति । यथा अग्न्यादीनां दहनादयः तृणादीनां च दाह्यत्वादयस्तथा मूर्तिमत्त्वेऽपि अवगाहनस्वभावत्वादेकस्मिन्नपि प्रदेशे बहूनां स्कन्धानामवरोधो न विरोधाय कल्प्यते । किञ्च, आर्षोक्तत्वात् सूक्ष्मनिगोतावस्थानवत् । ६ । सर्वज्ञज्ञानद्योतितार्थसारं गणधरानुस्मृतवचन- १५रचनं शिष्यप्रशिष्यप्रबन्धाऽव्युपरमादव्युच्छिन्नसन्तानम् आर्षमवितथमस्ति — “ओगाढगाढणिचिदो पोग्गलकाएहि सव्वदो लोगो । सुहुमेहिं बादरेहिं अणंताणंतेहि विविधेहिं ॥ ”[पञ्चास्तिº गाº ६४] इत्येवमादि । अतस्तत्प्रामाण्यादपि उक्तोऽवगाहोऽवसेयः । यथैकनिगोतजीवशरीरेऽनन्ता निगोतजीवाः तिष्ठन्ति साधारणाऽऽहारप्राणापानजीवितमरणत्वात् साधारणा इत्यन्वर्थसंज्ञा इत्येत- २०दागमप्रामाण्यादवसीयते तथैवेदमपीति । अथ जीवानामवगाहः कथमित्यत इदमुच्यते — असंख्येयभागादिषु जीवानाम् ॥ १५ ॥ असंख्येयभागादिष्विति चोक्तम् । किमुक्तम् ? अवयवेन विग्रहः समुदायो वृत्त्यर्थ इति । १ । असंख्येयानां भागानामेको भागोऽसंख्येय- २५भागः, असंख्येयभाग आदिर्येषां ते असंख्येयभागादयः तेषु असंख्येयभागादिषु । किं भाज्यः ? अवगाह इत्यनुवर्तते । अत्राह — कस्याऽसंख्येयभागादिष्विति ? लोकाकाशप्रकरणात्तदभिसंबन्धः । २ । लोकाकाश इत्यनुवर्तते, अतस्तदभिसंबन्धोऽत्र वेदि- तव्यः । ननु च असावधिकरणनिर्देशः, संबन्धनिर्देशेन चेहार्थः । अर्थवशाद्विभक्तिपरिणामः । ३ । यथा ‘उच्चानि देवदत्तस्य गृहाणि आमन्त्रयस्वैनम्’ ‘देवदत्तम्’ ३०इति गम्यते, एवमसंख्येयभागादिषु इत्यनेनाभिसंबन्धात् लोकाकाश इत्येष निर्देशः । लोकाका- शस्येत्यर्थवशात् विभक्तिः परिणम्यते । तद्यथा — लोकस्य प्रदेशाः असंख्येया भागाः कृताः, तत्रै- ४५८ कस्मिन्नसंख्येयभागे एको जीवोऽवतिष्ठते । तथा द्वित्रिचतुरादिष्वपि असंख्येयभागेषु आ सर्व- लोकादवगाहः प्रत्येतव्यः । नानाजीवानां तु सर्वलोक एव । असंख्येयत्वाविशेषादवगाहाविशेष इति चेत्; न; असंख्येयस्याऽसंख्येयविकल्पत्वात् । ४ । स्यान्मतम् — एकस्मिन्नप्यसंख्येयभागे प्रदेशा असंख्येयाः, द्वित्रिचतुरादिष्वपि असंख्येया एव ततो ०५नास्ति जीवानामवगाहविशेष इति; तन्न; किं कारणम् ? असंख्येयस्यासंख्येयविकल्पत्वात् । अज- घन्योत्कृष्टासंख्येयस्य हि असंख्येया विकल्पाः । अतोऽवगाहविकल्पो जीवानां सिद्धः । प्रमाणविरोधादवगाहायुक्तिरिति चेत्; न; जीवद्वैविध्यात् । ५ । स्यादेतत् — यदैकस्मिन् लोकस्यासंख्येयभागे एको जीवोऽवतिष्ठते द्रव्यप्रमाणेनानन्तानन्तो जीवराशिः लोकाकाशे प्रमा- णविरोधान्न स्थातुमर्हति इति; तन्न; किं कारणम् ? जीवद्वैविध्यात् । द्विविधा जीवाः बादराः १०सूक्ष्माश्चेति । तत्र बादराः सप्रतिघातशरीराः । सूक्ष्मा जीवाः सूक्ष्मपरिणामादेव सशरीरत्वेऽपि परस्परेण बादरैश्च न प्रतिहन्यन्त इत्यप्रतिघातशरीराः । ततो यत्रैकसूक्ष्मनिगोतजीवस्तिष्ठति तत्रानन्तानन्ताः साधारणशरीराः वसन्ति । बादराणां च मनुष्यादीनां शरीरेषु संस्वेदजसंमूर्च्छन- जादीनां जीवानां प्रतिशरीरं बहूनामवस्थानमिति नास्त्यवगाहविरोधः । यदि बादरा एव जीवा अभविष्यन्नपि तर्हि अवगाहविरोधोऽजनिष्यत । कथं सशरीरस्यात्मनोऽप्रतिघातत्वमिति चेत् ? १५दृष्टत्वात् । दृश्यते हि वालाग्रकोटिमात्रछिद्ररहिते घनबहलायसभित्तितले वज्रमयकपाटे बहिः समन्तात् वज्रलेपलिप्ते अपवरके देवदत्तस्य मृतस्य मूर्तिमज्ज्ञानावरणादिकर्मतैजसकार्मणशरीर- संबन्धित्वेऽपि गृहमभित्त्वैव निर्गमनम्, तथा सूक्ष्मनिगोतानामप्यप्रतिघातित्वं वेदितव्यम् । अत्राह — लोकाकाशतुल्यप्रदेशः एको जीव इत्युक्तम्, तस्य कथं लोकस्यासंख्येयभागादिषु वृत्तिः ? ननु सर्वलोकव्याप्त्यैव भवितव्यमित्यत्रोच्यते — २०प्रदेशसंहारविसर्पाभ्यां प्रदीपवत् ॥ १६ ॥ कार्मणशरीरवशात् उपात्तसूक्ष्मबादरशरीरानुवर्तनं प्रदेशसंहारविसर्पः । १ । अमूर्तस्व- भावस्याप्यात्मनः अनादिसंबन्धं प्रत्येकत्वात् कथञ्चिन्मूर्ततां बिभ्रतः लोकाकाशतुल्यप्रदेशस्यापि कार्मणशरीरवशात् उपात्तसूक्ष्मशरीरमधितिष्ठतः शुष्कचर्मवत् संकोचनं प्रदेशसंहारः । बादरश- रीरमधितिष्ठतो जले तैलवत् विसर्पणं विसर्पः । २५ताभ्यामसंख्येयभागादिषु वृत्तिः प्रदीपवत् । २ । यथा निरावरणव्योमप्रदेशावधृतप्रकाश- परिमाणः प्रदीपः शरावमानिकापवरकाद्यावरणवशात् तत्परिमाणप्रकाश उपलभ्यते, तथा ताभ्यां प्रदेशसंहारविसर्पाभ्याम् असंख्येयभागादिषु परिच्छिन्ना वृत्तिरात्मनोऽवगन्तव्या । तद्वदनित्यत्वप्रसङ्ग इति चेत्; न; इष्टत्वात् । ३ । स्यादेतत् — यदि संहारविसर्पणस्वभाव आत्मा प्रदीपादिवदेवास्यानित्यत्वं प्रसजतीति; तन्न; किं कारणम् ? इष्टत्वात् । इष्टमेवैतत् — आत्मनः ३०कार्मणशरीरापादितप्रदेशसंहारविसर्पपर्यायादेशादनित्यत्वम् । अथवा इष्टत्वात्, इष्टमेवैतत्, संको- चविकासस्वभावत्वेऽपि रूपिद्रव्यसामान्यादेशान्नित्यत्वं तथात्मनोऽपीति न बाधाकरो दृष्टान्तः । सावयवत्वात् प्रदेशविशरणप्रसङ्ग इति चेत्; न; अमूर्तस्वभावापरित्यागात् । ४ । स्यान्मतम् — प्रदीपादिवत् यदि प्रदेशसंहारविसर्पवानात्मा, अतः संसारिणः घटादिवत् छेदभेदा- ४५९ दिभिः प्रदेशविशरणप्रसङ्गः, ततश्च शून्यता प्राप्नोति इति; तन्न; किं कारणम् ? अमूर्तस्वभावा- परित्यागात् । बन्धं प्रत्येकत्वे सत्यपि लक्षणभेदादन्यत्वमापद्यमानः नामूर्तस्वभावं जहातीति घटादिवत् न प्रदेशविशरणमस्ति । किञ्च, अनेकान्तात् । ५ । यो ह्येकान्तेन संहारविसर्पवानेवात्मा सावयवश्चेति वा ब्रूयात् तं प्रत्यय- ०५मुपालम्भो घटामुपेयात् । यस्य त्वनादिपारिणामिकचैतन्यजीवद्रव्योपयोगादिद्रव्यार्थादेशात् स्यान्न प्रदेशसंहारविसर्पवान्, द्रव्यार्थादेशाच्च स्यान्निरवयवः, प्रतिनियतसूक्ष्मबादरशरीरापेक्षनिर्माण- नामोदयपर्यायार्थादेशात् स्यात् प्रदेशसंहारविसर्पवान्, अनादिकर्मबन्धपर्यायार्थादेशाच्च स्यात् सावयवः, तं प्रत्यनुपालम्भः । किञ्च, तत्प्रदेशानामकारणपूर्वकत्वादणुवत् । ६ । यस्यावयवाः कारणपूर्वका भवन्ति तस्यावयव- १०विशरणं भवति, अवयूयन्ते इत्यवयवाः । यथा पटादेरनेकतन्त्वादिसंघातकारणत्वात् तन्त्वादिवि- श्लेषे विशरणं भवति न तथा आत्मनः अन्यद्रव्यसंघातपूर्वकाः प्रदेशाः । कुतः ? तत्प्रदेशानाम- कारणपूर्वकत्वात् । यथा अणोः प्रदेशः नान्यद्रव्यसंघातपूर्वकः ततो नासाववयवविश्लेषपूर्वकमनि- त्यत्वमास्कन्दति किन्तु संघातेनाऽनित्यः, तथा आत्मप्रदेशानामपि नान्यद्रव्यसंघातपूर्वकत्वमतः प्रदेशवत्त्वात् आत्मा सावयवोऽपि नावयवविश्लेषादनित्यः, किन्तु गत्यादिपर्यायादेशादनित्यः । १५तत एव प्रतिप्रदेशं गुणविशेषाभावो घटवत् । ७ । कुत एव ? प्रदेशानामकारणपूर्वकत्वादेव । यथा घटस्य प्रदेशा अन्यद्रव्यसंघातपूर्वका इति तेषु प्रतिप्रदेशं रूपादिगुणविशेषो दृष्टः, न तथा आत्मप्रदेशा अन्यद्रव्यसंघातपूर्वका इति न तेषु प्रतिप्रदेशं सुखादिगुणविशेषो भवति । यदि अन्य- द्रव्यसंघातपूर्वकाः स्युरात्मप्रदेशाः तेषु घटवत् सुखादिविशेषवृत्तिः स्यात्, ततश्चात्मनो बहुत्वं प्रसज्येत । यथाऽणौ निरवयवे एकजातीयो गुणः शुक्लादिरेककाले भवति एक एव न भिन्नजातीय- २०स्तथा आत्मनि निरवयवे एकजातीयो गुणः सुखादिरेककाले भवति एक एव । अत्र कश्चिदाह — “वर्षातपाभ्यां किं व्योम्नश्चर्मण्यस्ति तयोः फलम् । चर्मोपमश्चेत् सोऽनित्यः खतुल्यश्चेदसत्फलम् ॥ ” इति । अत्रोच्यते — पिष्टपेषणमेतत्, मूर्ताऽमूर्तत्वं प्रति नित्यानित्यत्वं च प्रत्यनैकान्तिकत्वात् उपालम्भाभाव इति । २५पुद्गलवदेकप्रदेशादिषु वृत्तिप्रसङ्ग इति चेत्; न; शरीरप्रमाणानुविधानात् । ८ । स्या- न्मतम् — प्रदेशसंहारविसर्पाभ्यामेव पुद्गलवदेकप्रदेशादिषु जीवस्य वृत्तिः प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? शरीरप्रमाणानुविधानात् । कार्मणशरीरवशादुपात्तं महदल्पं वा शरीरमधितिष्ठति संसारी जीव इत्युक्तम् । न चैकप्रदेशादिकं शरीरमस्ति जघन्येनाऽङ्गलस्याऽसंख्येयभागप्रमा- णत्वात् । अतो नास्यैकप्रदेशादिषु वृत्तिरस्ति । ३०मुक्तानां तत्प्रसङ्ग इति चेत्; न; देशोनान्त्यविग्रहप्रमाणावस्थानात् । ९ । स्यादेतत् — यदि शरीरप्रमाणानुविधानात् आत्मनो नैकप्रदेशादिषु वृत्तिः, मुक्तानां तर्हि तदभावात्तत्प्रसङ्ग इति; तन्न; किं कारणम् ? देशोनान्त्यविग्रहप्रमाणावस्थानात् । येन शरीरेण मुक्तिमवाप्तवान् जीवस्तत्प्रमाणमेव देशोनमवलम्ब्यावतिष्ठते, न ततो वृद्धिर्नापि हानिः, पुनः प्रदेशसंहारविसर्पकारणाभावात् । अत्राह — ४६० न धर्मादीनां नानात्वम्, कुतः ? देशसंस्थानकालदर्शनस्पर्शनावनाहनाद्यभेदात् । १० । देशस्तावदेषामभिन्नः — यस्मिन् देशे धर्मोऽवस्थितः तस्मिन्नेवेतरेषामवस्थानात् । संस्थानमप्यभिन्नम् — यदेव धर्मस्य संस्थानमाकारः तदेवेतरेषाम् । कालश्चाभिन्नः — त्रिषु कालेषु धर्मादीनां तुल्यवृत्तित्वात् । दर्शनमप्यविशिष्टम् — येषु(तेषु)यत्रैको धर्मः प्रत्यक्षज्ञानिभिर्दृष्टः तत्रैवेतरेषामपि दर्शनम् । स्पर्शन- ०५मप्यविशिष्टम् — धर्मादीनि द्रव्याणि सर्वात्मनाऽन्योन्यं स्पृशन्तीति । अवगाहनं चाऽभिन्नम् — एषां सर्वगतत्वात् । तथा अरूपत्वद्रव्यत्वज्ञेयत्वादिभिरप्यविशेषोऽवसेयः । अत्रोच्यते — न; अतस्तत्सिद्धेः । ११ । यत एव धर्मादीनां देशादिभिः अविशेषस्त्वया चोद्यते अत एव नानात्वसिद्धिः, यतो नासति नानात्वेऽविशेषसिद्धिः । न ह्येकस्याविशेषोऽस्ति । किञ्च, यथा रूप- रसादीनां तुल्यदेशादित्वे नैकत्वं तथा धर्मादीनामपि नानात्वमिति । १०आह — रूपादीनां तुल्यदेशत्वेऽपि चाक्षुपत्वादिविशिष्टलक्षणोपेतत्वात् नानात्वं युक्तं न तथा धर्मादीनां विशेषकरं किञ्चिल्लक्षणमुक्तम् । स्यादेतत्, यदि न लक्षणभेदः । अस्ति तु भिन्नं लक्षणम् । किं पुनस्तदिति ? अत उत्तरं पठति — गतिस्थित्युपग्रहौ धर्माधर्मयोरुपकारः ॥ १७ ॥ अथवा, अणुस्कन्धभेदात् पुद्गलानाम् असंख्येयप्रदेशत्वाच्च आत्मनाम् अवगाहिनाम् एक- १५प्रदेशादिषु पुद्गलानाम् असंख्येयभागादिषु च जीवानामवस्थानं युक्तमुक्तम् । तुल्ये पुनरसंख्येय- प्रदेशत्वे कृत्स्नलोकव्यापित्वमेव धर्माधर्मयोः न पुनरसंख्येयभागादिवृत्तिरित्येतत्कथमनपदिष्ट- हेतुकमवसातुं शक्यमिति । अत्र ब्रूमः — अवसेयमसंशयम् । यथा मत्स्यगमनस्य जलमुपग्रहकारण- मिति नासति जले मत्स्यगमनं भवति, तथा जीवपुद्गलानां प्रयोगविस्रसा परिणामनिमित्ताहित- प्रकारां गतिस्थितिलक्षणां क्रियां स्वत एवाऽऽरभमाणानां सर्वत्र भावात् तदुपग्रहकारणाभ्यामपि २०धर्माधर्माभ्यां सर्वगताभ्यां भवितव्यम्, नासतोस्तयोर्गतिस्थितिवृत्तिरिति व्यापित्वदर्शनार्थमिद- मुच्यते । द्रव्यस्य देशान्तरप्राप्तिहेतुः परिणामो गतिः । १ । द्रव्यस्य बाह्यान्तरहेतुसन्निधाने सति परि- णममानस्य देशान्तरप्राप्तिहेतुः परिणामो गतिरित्युच्यते । तद्विपरीता स्थितिः । २ । द्रव्यस्य स्वदेशादप्रच्यवनहेतुर्गतिनिवृत्तिरूपा स्थितिरवगन्तव्या । २५उपग्रहोऽनुग्रहः । ३ । द्रव्याणां शक्त्यन्तराविर्भावे कारणभावोऽनुग्रह उपग्रह इत्याख्यायते । गतिस्थित्युपग्रहावित्यनेकविग्रहसंभवादर्थानिश्चयः । ४ । विग्रहपूर्वको हि लोके वृत्तिपद- स्यार्थनिश्चयो भवति । गतिस्थित्युपग्रहौ इत्यत्र तु अनेकविग्रहसंभवात् नास्त्यर्थानिश्चयः । तद्यथा — गतिश्च स्थितिश्च गतिस्थिती, गतिस्थिती उपग्रहौ ययोस्तौ गतिस्थित्युपग्रहौ । गतिस्थि- त्योरुपग्रहौ गतिस्थित्युपग्रहौ । गतिस्थिती एव वा उपग्रहौ गतिस्थित्युपग्रहौ इति ? नैष दोषः । ३०अन्यपदार्थवृत्त्यभावो गतिस्थित्युपग्रहौ धर्माधर्मावित्यवचनात् । ५ । नात्राऽन्यपदार्था वृत्तिः संभवति । कुतः ? गतिस्थित्युपग्रहौ धर्माधर्मावित्यवचनात् । ४६१ न षष्ठीवृत्तिर्द्विवचननिर्देशात् । ६ । नेयं षष्ठी वृत्तिः — गतिस्थित्योरुपग्रहौ गतिस्थित्युपग्रहा- विति । कुतः ? द्विवचननिर्देशात् । यदि हि अत्र षष्ठीवृत्तिः स्यात्, उत्तरपदार्थस्य भावस्यैकस्य प्राधान्यात् लघ्वर्थ एकवचननिर्देशः क्रियेत, भेदेन च प्रयोजनाभावात् । परिशेषात् समानाधिकरणा वृत्तिः । ७ । परिशेषात् समानाधिकरणलक्षणा वृत्तिर्वेदितव्या — ०५गतिस्थिती एव उपग्रहौ गतिस्थित्युपग्रहाविति । तथा च द्वित्वोपपत्तिः । ८ । एवं च कृत्वा द्वित्वमुपपन्नं भवति, गतिस्थित्योर्भेदात् तत्सा- मानाधिकरण्यात् भेदसिद्धेः । कथं सामानाधिकरण्यम् ? कर्मसाधनत्वात् — उपगृह्येते इत्युपग्रहौ गतिस्थिती इति । धर्माधर्मयोरिति कर्तृनिर्देशः । ९ । धर्माधर्मयोरित्ययं कर्तृनिर्देशो द्रष्टव्यः । कथम् ? कर्तरि १०षष्ठीविधानात् । कां क्रियामपेक्ष्य कर्तृत्वं विवक्षितम् ? उपकार इत्युच्यते — उपकरोति क्रियायाः कर्तृत्वम् उपकार इति । किंसाधनोऽयं शब्दः ? भावसाधनः । उपकार इति भावसाधनश्चेत्; पूर्वेण सामानाधिकरण्यानुपपत्तिरर्थान्तरवृत्तेः । १० । यद्युपकरणमुपकार इति भावसाधनशब्दः, गतिस्थित्युपग्रहावित्यनेन सामानाधिकरण्यं नोपपद्यते धर्माधर्मयोरुपकारो गतिस्थित्युपग्रहाविति । कुतः ? अर्थान्तरवृत्तेः । उपकारो हि धर्माधर्मयो- १५र्वर्तते कर्तृस्थक्रियात्वात् करोतेः, उपगृह्यमाणे तु गतिस्थिती जीवपुद्गलेष्विति । एवं तर्हि कर्म- साधनः ? कर्मसाधनश्चेद्वचनभेदानुपपत्तिः । ११ । यदि कर्मसाधनः; वचनभेदो नोपपद्यते, सामा- नाधिकरण्यात् द्विवचनं प्राप्नोति । न वा सामान्योपादानात् । १२ । न वैष दोषः, किं कारणम् ? सामान्योपादानात् । यथा २०‘साधोः कार्यं तषःश्रुते’ इति प्राक्सामान्यमपेक्ष्य लब्धैकवचनः कार्यशब्दः पश्चाद्विशेषसन्निधा- नेऽपि नोपात्तं वचनं जहाति, तदिहापि (तद्वदिहापि) उपकारशब्दः उपात्तान्तरङ्गैकवचनो भिन्नवचनपदान्तरापेक्षायामपि न वचनान्तरसंक्रमं करोति । षष्ठीवृत्तिर्वा भावसाधनत्वोपपत्तेः । १३ । अथवा, गतिस्थित्योरुपग्रहौ गतिस्थित्युपग्रहाविति षष्ठीवृत्तिरियम् । कुतः ? भावसाधनत्वोपपत्तेः, उपग्रहणमुपग्रह इति भावसाधनोऽयं शब्दः । तथा २५उपकारशब्दश्च भावसाधनः — उपकरणमुपकारः इति । ननु चोक्तं भावस्यैकत्वात् द्विवचननिर्देशो नोपपद्यते इति; नैष दोषः; यथासंख्यप्रतिपत्त्यर्थो द्विवचनप्रयोगः । १४ । धर्माधर्मौ द्वौ गतिस्थित्युपग्रहौ द्वौ, तयोः सामान्यात् यथासंख्यं स्यादिति द्विवचनप्रयोगः क्रियते । एकवचने हि सति यथा भूमिरेकै- वाऽश्वादीनां गतिस्थित्योरुपग्रहे वर्तते, तथा धर्म एक एव जीवपुद्गलानां गतिस्थित्योरुपग्रहं कुर्यात्, ३०तथाऽधर्मोऽपि इत्ययमर्थो गम्येत । अत्यतरस्य वैयर्थ्यमिति चेत्; न; अनेकसहायकारणदर्शनात् । तेनैतदुक्तं भवति — जीवपुद्गलानां स्वयमेव गतिपरिणामिनां तदुपग्रहकारणत्वेनानुमीयमानो धर्मा- ४६२ स्तिकायः । तेषामेव स्वत एव स्थितिमास्कन्दतां बाह्योपग्रहकारणत्वेनानुमीयमानोऽधर्मास्ति- कायः । सर्वत्र च तत्प्रयोजनदर्शनात् सर्वगतौ चैताविति । उपग्रहावचनमुपकारेण कृतत्वात् । १५ । उपग्रहवचनमनर्थकम् । कुतः ? उपकारेण कृत- त्वात् । उपग्रह उपकार इत्यनर्थान्तरम् । तेन गतिस्थिती धर्माधर्मयोरुपकार इत्यस्तु लघुत्वात् । ०५तयोः कर्तृत्वप्रसङ्ग इति चेत्; न; उपकारवचनात् यष्ट्यादिवत् । १६ । स्यादेतत् — गतिस्थित्योः धर्माधर्मौ कर्तारौ इत्ययमर्थः प्रसक्त इति; तन्न; किं कारणम् ? उपकारवचनात् । उपकारो बलाधानम् अवलम्बनम् इत्यनर्थान्तरम् । तेन धर्माधर्मयोः गतिस्थितिनिर्वर्तने प्रधान- कर्तृत्वमपोदितं भवति । यथा अन्धस्येतरस्य वा स्वजङ्घाबलाद्गच्छतः यष्ट्याद्युपकारकं भवति न तु प्रेरकं तथा जीवपुद्गलानां स्वशक्त्यैव गच्छतां तिष्ठतां च धर्माधर्मौ उपकारकौ न प्रेरकौ १०इत्युक्तं भवति । गतिस्थिती धर्माधर्मकृते इत्यनुपदेशाच्च । १७ । यदि धर्माधर्मौ गतिस्थित्योः प्रधानक- र्तारौ स्याताम् ‘गतिस्थिती धर्माधर्मकृते’ इत्युच्येत, न त्वेवमुक्तम् । ततश्च मन्यामहे न प्रधानक- र्तारौ इति । न वा, यथासंख्यनिवृत्त्यर्थत्वात् । १८ । न वैष दौषः । किं कारणम् ? यथासंख्यनिवृत्त्यर्थ- १५त्वात् । ‘गतिस्थिती धर्माधर्मयोरुपकारः’ इत्युच्यमाने आत्मनां गतिपरिणामोपकारो धर्मस्य न पुद्गलानाम्, स्थितिपरिणामोपकार इतरस्य नात्मनामिति याथासंख्यं प्रतीयेत, तन्निवृत्त्यर्थमुपग्रह- वचनं क्रियते । व्याख्यानादिष्टसंप्रत्यय इति चेत्; न; प्रतिपत्तेर्गौरवात् । १९ । स्यादेतत्, सर्वसन्देहेष्विद- मुपतिष्ठते — “व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि सन्देहादलक्षणम्” [पातº महाº पस्पशाº सूº ६] इति । २०तत इष्टस्य संप्रत्ययो भवतीति; तन्न; किं कारणम् ? प्रतिपत्तेर्गौरवात् । व्याख्यानादिष्टसंप्रत्यये क्रियमाणे बुद्धिखेदो माभूत् इत्युपग्रहवचनं कृतम् । सौषिर्यादाकाशस्योपग्रह इति चेत्; न; धर्माधर्मकालात्मपुद्गलाधिकरणत्वात् नगरान्त- र्गतवेश्मवत् । २० । स्यादेतत् — आकाशं सर्वगतमस्ति, तच्च सौषिर्यगुणोपेतम्, अतः तस्यैव गतिस्थि- त्युपग्रहौ युक्तः, किमन्याभ्यां वृथा कल्पिताभ्यां धर्माधर्माभ्यामिति ? तन्न; किं कारणम् ? धर्मा- २५धर्मकालात्मपुद्गलाधिकरणत्वात् नभसः । कथम् ? नगरान्तर्गतवेश्मवत् । यथा नगरान्तर्गतानां वेश्मनां नगरमधिकरणं तथा धर्मादीनां पञ्चानाम् आकाशमधिकरणम् । न चान्यस्य धर्मोंऽन्यस्य भवितुमर्हति । यदि स्यात्, अप्तेजोगुणा द्रवदहनादयः पृथिव्या एव कल्प्यन्ताम् । किञ्च, आकाशास्तित्वेऽपि अनुगृहीतृद्रव्यसंबन्धेन सामर्थ्याविर्भावदर्शनात् अनिमिषव्रज्या- वत् । २१ । यथा अनिमिषस्य व्रज्या जलोपग्रहाद्भवति, जलाभावे च भुवि न भवति सत्यप्या- ३०काशे । यद्याकाशोपग्रहात् मीनस्य गतिर्भवेत् भुवि अपि भवेत् । तथा गतिस्थितिपरिणामिनाम् आत्मपुद्गलानां धर्माधर्मोपग्रहात् गतिस्थिती भवतो नाकाशोपग्रहात् । यद्याकाशोपग्रहात् गतिस्थिती स्याताम्; अलोकाकाशेऽपि भवेताम् । ततश्च लोकालोक्विभागाभावः स्यात् । लोकव्यतिरिक्तेन चाऽलोकेन भवितव्यं नञ्पदोषहितस्यार्थवत्त्वदर्शनात् अब्राह्मणाभिधानवत् । ४६३ स्वबाह्यकारणभावाऽभावयोस्तद्भावाभावदर्शनात् तदभाव इति चेत्; न; साधारणकार- णत्वादाकाशवत् । २२ । स्यान्मतम् — इह गतिमतां स्थितिमतां च द्रव्याणां प्रतिनियतस्वबाह्यकारणसन्नि- धाने सति नियतगतिस्थित्योर्भावो दृष्टः, यथा मत्स्यादीनां जलादिसद्भावे भावः तदभावे चाभावो दृष्टः । तेषामेव जलाद्यभावे धर्माधर्मयोः सतोरपि गतिस्थित्यभावः, तस्मात्तदधीने गतिस्थिती इति ०५धर्माधर्मयोरभावः इति; तन्न; किं कारणम् ? साधारणकारणत्वात् आकाशवत् । यथा सत्यपि भूम्यादावधिकरणे सर्वेषां साधारणमधिकरणमाकाशमिष्यते तथा मत्स्यादीनां सत्स्वपि जलादिषु कारणेषु सर्वेषां गतिस्थित्योः साधारणकारणौ धर्माधर्मावभ्युपगन्तव्यौ । आकाशमेव पर्याप्तमिति चेत्; न; सर्वतन्त्रविरोधात् । २३ । स्यादेतत् — आकाशमेव विभु- त्वात् सर्वद्रव्याणां गतिस्थित्योः साधारणकारणत्वेन पर्याप्तमिति; तन्न; किं कारणम् ? सर्वतन्त्र- १०विरोधात् । आकाशमेव पर्याप्तं नान्यदिति नियच्छतः सर्वतन्त्रविरोधो भवति । तद्यथा — केचि- त्तावदाहुः — आकाशकालदिगात्मानः सर्वगता अपि सन्तः प्रतिनियतस्वलक्षणाः इति । तत्र हि दिङ्निमित्तो यो व्यवहारः इत इदमिति, कालनिमित्तश्च परोऽयमपरोऽयमिति नासावाकाशादृ- तेऽस्ति इत्याकाशस्यैवादः सामर्थ्यं न दिक्कालयोरिति दिक्कालाभावः प्रसक्तः । तथा च सर्वा- त्मनां चैकत्वप्रसङ्गः । यदि व्यापित्वादाकाशस्यैव गतिस्थित्युपग्रहः कल्प्यते, ननु यत्प्रत्यर्थनियत- १५बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारगुणोपपत्तेः “व्यवस्थातः । शास्त्रसामर्थ्याच्च नाना” [वैशेº ३ । २ । २०, २१] आत्मान इति व्यवस्थितं तद्विरुध्यते । अपर आहुः — त्रयो गुणाः सत्त्वरजस्तमोऽभि- धानाः प्रसादलाघवशोषतापावरणसादनादिभिन्नस्वभावा इति । यदि व्यापित्वादाकाशस्यैव गतिस्थित्युपग्रहाविष्टौ; ननु सत्त्वस्य व्यापित्वात् शोषतापादयो रजोधर्माः सादनावरणादयश्च तमो- धर्माः सत्त्वस्यैवेषितव्याः । तथेतरयोरपि प्रतिपक्षधर्मा इति सङ्करप्रसङ्गः । तथा सर्वक्षेत्रज्ञानां २०चैकत्वसङ्गः चैतन्यस्वरूपाविशेषात् आद्यन्तभोगाविशेषाच्च । अन्ये मन्यन्ते — रूपणानुभवन- निमित्तग्रहणसंस्कृताभिसंस्करणालम्बनप्रज्ञप्तिस्वभावलक्षणा रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानाभिधानाः पञ्च स्कन्धाः इति । तत्र यद्येकस्यैव सर्वधर्माः कल्प्यन्ते; नासति विज्ञानेऽनुभवादयः संभवन्तीत्य — नुभवादयो विज्ञानस्यैव कल्प्येरन् । तथा सति शेषस्कन्धनिवृत्तौ स्वनिवृत्तिरपि स्यात्, न चैतत् सर्वमिष्टम् । तस्मादभ्युपगम्यतामाकाशस्य विभुत्वेऽपि न धर्माधर्मयोः प्रयोजनं नास्तीति सिद्धौ २५धर्माधर्मास्तिकायौ । उभयानुग्रहात् परस्परप्रतिबन्ध इति चेत्; न; स्वतः परिणामसामर्थ्यस्याऽनुग्रहाकाङ्- क्षित्वात् कुण्टनयनयष्टिप्रदीपवत् । २४ । स्यान्मतम्, यथा तुल्यबलाभ्यां शकुन्ताभ्यामाकृष्यमाणो मांसपिण्डः — यावत्क्षेत्रमेकेनाऽऽकृष्यते तावदितरेण अपकृष्येतेति नास्योत्कर्षापकर्षगतिविधिः संभवति, तथा जगद्व्यापित्वात् धर्माधर्मयोर्यदा धर्मोपग्रहाद् आत्मपुद्गलानां गतिस्तदैवाधर्मोप- ३०ग्रहात् स्थितिरिति गतेः प्रतिबन्धः । यदा वा अधर्मानुग्रहात्स्थितिस्तदैव धर्मानुग्रहाद्गतिरिति स्थितेः प्रतिबन्धः । एवं तेषां न गतिर्न स्थितिरित्युभयाभावः इति; तन्न; किं कारणम् ? स्वतः परिणाम- सामर्थ्यस्य अनुग्रहाकाङ्क्षित्वात् । कथम् ? कुण्टनयनयष्टिप्रदीपवत् । यथा कुण्टस्य गतिपरि- णामसमर्थस्य यष्टिरुपग्राहिका न तु सा तस्य गतेः कर्त्री । यद्यसमर्थस्यापि कर्त्री भवेत्; मूर्च्छित- सुषुप्तादीनामपि यष्टिसंबन्धाद्गतिः स्यात् । यथा वा नयनस्य स्वतो दर्शनसमर्थस्य प्रदीप उपग्राहकः ३५न तु प्रदीपो नेत्रस्य दर्शनशक्तेः कर्ता । यद्यसमर्थस्यापि कर्ता स्यात्, मूर्च्छितसुषुप्तजात्यन्धानामपि दर्शनं कुर्यात् । तथा आत्मपुद्गालानामपि स्वयमेव गतिस्थितिपरिणामिनां धर्माधर्मावुपग्राहकौ ४६४ गतिस्थित्योर्न कर्तारौ । यदि कर्तारौ स्यातां स्याद् गतिस्थितिविरोधः । अतोऽनुग्राहकत्वान्नास्ति दोषः । किञ्च, क्वचिदुपग्राहकाभावेऽपि गतिस्थितिदर्शनात् पतत्त्रिवत् । २५ । यथा पतत्त्रिणः प्रकृष्टगति- स्थितिक्रियापरिणामसामर्थ्यात् जलतुल्यबाह्योपग्राहकाभावेऽपि धर्माधर्मद्रव्यसद्भावात् गतिस्थिती ०५दृष्टे, तथेतरेषामपि द्रव्याणां धर्माधर्मोपष्टम्भात् गतिस्थितिसिद्धिरिति तदुपपत्तिः । तत्राप्याकाशं निमित्तमिति चेदुक्तम् । २६ । यदि तत्रापि पतत्त्र्यादिषु आकाशमुपग्राहक- मस्तीति कल्प्यते; उक्तमेतत् — नाकाशं गतिस्थित्युपग्रहकारणम् अवगाहनलक्षणत्वात्तस्येति । अनेकान्ताच्च समग्रविकलेन्द्रियवत् । २७ । यथा नायमेकान्तः — सर्वश्चक्षुष्मान् बाह्यप्रकाशोप- ग्रहात् रूपं गृह्णातीति । यस्मात् द्वीपिमार्जारादयः स्वजातिविशेषोपात्तनयनबलादेव विनापि १०बाह्यप्रदीपाद्युपग्रहात् रूपग्रहणसमर्थाः, मनुष्यादयस्तु तथादर्शनशक्त्यभावात् प्रदीपाद्युपग्रहमपे- क्ष्यन्त इत्यनेकान्तः । यथा वा, नायमेकान्तः — सर्व एव गतिमन्तो यष्ट्याद्युपग्रहात् गतिमारभन्ते नवेति, यस्मात् समग्रपञ्चेन्द्रियो बाह्ययष्ट्याद्युपग्रहात् बिनापि धर्मोपग्रहाद्गतिमारभते नैवं चक्षु- र्विकलः, स तु समविषमादिभूप्रदेशादर्शनात् तद्विशेषाविष्करणसमर्थां यष्टिमवष्टभ्य गतिमारभते इत्यनेकान्तः । तथा नायमेकान्तः — सर्वेषाम् आत्मपुद्गलानां सर्वे बाह्योपग्रहहेतवः सन्तीति, किन्तु १५केषाञ्चित् पतत्त्रिप्रभृतीनां धर्माधर्मावेव, अपरेषां जलादयोऽपीत्यनेकान्तः । अनुपलब्धेरभाव इति चेत्; न; स्वतीर्थकराद्यभावप्रसङ्गात् । २८ । स्यान्मतम्, नच धर्मा- धर्मौ स्तः अनुपलब्धेः खरविषाणवत् । सतां हि यष्ट्यादीनाम् उपलब्धिरस्ति, तदुपकारश्च निम्नो- न्नतादिभूप्रदेशे भेददर्शनं दृष्टम् । न च तथा धर्माधर्मावुपलभ्येते नापि तदुपकार इत्यसत्त्वमिति; तन्न; किं कारणम् ? स्वतीर्थकराद्यभावप्रसङ्गात् । न वयमेवंप्रतिज्ञाः — यो यो नोपलभ्यः स सोऽस- २०न्निति । यस्तु एवंवादी तस्य स्वतीर्थकराद्यभावप्रसङ्गः खरविषाणवत् । यथा खरविषाणम् अनु- पलब्धेरसत् तथा स्वतीर्थकरपुण्यापुण्यपरलोकादीनामप्यसत्त्वमासक्तम्, न चाऽसत्त्वमिष्टं ततो हेतोर्व्यभिचारः । किञ्च, अनुपलब्ध्यसिद्धेः । २९ । भगवदर्हत्सर्वज्ञप्रत्यक्षज्ञानगोचरत्वात् तत्प्रणीतपरमागमप्रमाणगम्य- त्वात् तदनुसारिस्वकार्यदर्शनाद्यनुमानविषयत्वाच्च धर्माधर्मयोरुपलब्धेरनुपलब्धिलक्षणो हेतुर- २५स्मान् प्रत्यसिद्धः । न च हेतुः स्वयमसिद्धः साध्यमर्थं साधयितुमलम् । अत एव विवादात् । ३० । यत एव यष्ट्यादिवत् न प्रत्यक्षौ धर्माधर्मावत एव विवादः — किमनुपलब्धेः खरविषाणवदभावोऽनयोः, उत अण्वाकाशमूलोदकादिवत् अभाव इति ? न हि यत एव विवादः तत एव निर्णयो भवितुमर्हति । किञ्च, कार्यस्यानेकोपकरणसाध्यत्वात् तत्सिद्धेः । ३१ । इह लोके कार्यमनेकोपकरणसाध्यं दृष्टम्, ३०यथा मृत्पिण्डो घटकार्यपरिणामप्राप्तिं प्रति गृहीताभ्यन्तरसामर्थ्यः बाह्यकुलालदण्डचक्रसूत्रोदक- कालाकाशाद्यनेकोपकरणापेक्षः घटपर्यायेणाऽऽविर्भवति, नैक एव मृत्पिण्डः कुलालादिबाह्यसाध- नसन्निधानेन विना घटात्मनाविर्भवितुं समर्थः, तथा पतत्त्रिप्रभृतिद्रव्यं गतिस्थितिपरिणामप्राप्तिं प्रत्यभिमुखं नान्तरेण बाह्यानेककारणसन्निधिं गतिं स्थितिं चावाप्तुमलमिति तदुपग्रहकारणधर्माऽ- धर्मास्तिकायसिद्धिः । ततः किम् ? अनुमानविरोधो वेदितव्यः । ३५संसर्ग एव हेतुरिति चेत्; न; कारणनियमाभावप्रसङ्गात् । ३२ । स्यान्मतम् — नानेकका- रणसाध्यं कार्यम् । किं तर्हि ? संसर्ग एव हेतुः कार्यात्मलाभस्य, विवक्तानां तन्त्वादीनां कार्यारम्भ- ४६५ सामर्थ्याभावात् इति; तन्न; किं कारणम् ? कारणनियमाभावप्रसङ्गात् — यस्मात्कस्माच्चित्कार- णसंसर्गात् पटनिष्पत्तिरस्तु । नो चेदेवं प्रतिविशिष्टतन्त्वादिकारणविषयसंसर्गापेक्षत्वादनेककार- णत्वसिद्धिः । किञ्च, एकस्य कारणस्य संसर्गाभावात् । ३३ । अनेककारणसाध्यत्वात् संसर्गस्य । संसर्गकारणत्वे ०५प्रतिज्ञाहानिः । अपि च, संसर्गकारणानां संयोगविशेषःसंयोगिनां बहुत्वादनेकः तत्साध्यत्वात् कार्यस्य अनेककारणत्वसिद्धिः । किञ्च, स्वसमयविरोधात् । ३४ । न च वयमेवंपक्षाः — यन्नोपलभ्यते प्रत्यक्षेण तन्नास्तीति । यस्य तु वादिन एषोऽभिप्रायस्तस्य स्वसमयविरोधः । तद्यथा — सर्वे हि वादिनः प्रत्यक्षाऽप्रत्यक्षार्थवादिनः । केचित्तावदाहुः — प्रत्येकं रूपपरमाणवोऽतीन्द्रियास्तत्समुदायोऽनेकपरमाणुक इन्द्रियग्राह्यो नाम १०चित्तचैतसिकविकल्पमतीन्द्रियमिति । अपर आहुः — व्यक्तस्य पृथिव्यादेः प्रधानपरिणामस्य प्रत्यक्षत्वं सत्त्वादीनां गुणानां परमात्मनां चाऽप्रत्यक्षमिति । अन्ये तु मन्यन्ते — “महत्यनेकद्रव्य- त्वात् रूपाच्चोपलब्धिः” [वैशेº ४ । १ । ६] इत्येवमादिना अनेकपरमाणुसमुदयभावेन निष्पन्नाः पृथि- व्यादयस्तद्विषयाश्च रूपादयस्तत्समवायिनः संख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागादयश्च प्रत्यक्षाः, अण्वाकाशादयोऽप्रत्यक्षा इति । यदि यष्ट्यादिवदनुपलब्धेः धर्माधर्मयोरभावः प्रतिज्ञायेत; ननु १५विज्ञानादीनां सत्त्वादीनाम् अण्वादीनां चाऽप्रत्यक्षत्वादभावः स्यादिति स्वसमयविरोधः । अथैषां कार्यदर्शनात् अस्तित्वमनुमीयते; धर्माधर्मयोः को मत्सरः ? किञ्च, त्वदीयजीवितमरणादिवत्तत्सिद्धिः । ३५ । यथा त्वदीयजीवितमरणसुखदुःखलाभालाभा- दीनां मनुष्यमात्राप्रत्यक्षाणाम् अतिशयज्ञानिभिरुपलभ्यमानस्वरूपाणाम् अस्तित्वम्, तथा ताव- कीनप्रमाणगोचरातीतयोरपि परमर्षिसर्वज्ञदृष्टयोः धर्माधर्मयोरस्तित्वमिति को विरोधः ? किञ्च, २०ज्ञानादिवदिति चेत्; न; उक्तत्वात् । ३६ । स्यादेतत् — यथा ज्ञानादीनामात्मपरिणामानां पुद्गल- परिणामानां च दध्यादिद्रव्यादीनां निर्वृत्तिः परस्पराश्रया न धर्माधर्मास्तिकायस्थानीयद्रव्यान्त- राश्रया, तथा जीवपुद्गलेषु गतिस्थितिपरिणामा अपि अन्योन्याश्रया इति धर्माधर्माभाव इति । तन्न; किं कारणम् ? उक्तत्वात् । उक्तमेतत् — पतत्त्रिप्रभृतीनां गतिस्थितिकारणेन साधारणेन बाह्येन भवितव्यमिति । किञ्च, ज्ञानादिदध्यादिविकाराणामपि निर्वृत्तेः कालो हेतुः बाह्योऽस्तीत्यभ्युपगमाद- २५समस्समाधिः । अदृष्टहेतुके गतिस्थिती इति चेत्; न; पुद्गलेष्वभावात् । ३७ । स्यान्मतम् — अदृष्टो नामात्म- गुणोऽस्ति यद्धेतुकः सुखदुःखविपाकः तत्साधनसन्निधानं च । एवं च कृत्वोक्तम् — “अग्नेरूर्ध्वज्वलनं वायोश्चतिर्यक्पवनम् अणुमनसोश्चाद्यं कर्मेत्येतान्यदृष्टकारितानि, उपसर्पणमपसर्पणमसितपीतसंयोगाः कायान्तर- संयोगश्चेति अदृष्टकारितानि” [वैशेº ५ । २ । १३, १७] इत्यादि, तद्धेतुके गतिस्थिती इति; तन्न; किं कारणम् ? ३०पुद्गलेष्वभावात् । अचेतनत्वात् पुद्गलानां पुण्यापुण्यकरणाभावात् तत्कृतगतिस्थित्यभावदोषः । यस्योपकारस्तादर्थ्या क्रियाप्रवृत्तिरिति चेत्; न; अन्यधर्मस्याऽन्यत्र क्रियारम्भे सामर्थ्याभावात् । ३८ । स्यादेतत् — यस्य घटादय उपकरिष्यन्ति तस्य पुंसोऽदृष्टाद् वटादिषु गतिस्थिती भवत इति; तन्न; किं कारणम् ? अन्यधर्मस्याऽन्यत्र क्रियारम्भे सामर्थ्याभावात् । न हि स्वाश्रये क्रियामनारभमाणः अन्यत्र क्रियाहेतुरस्तीत्युक्तं पुरस्तात् । किञ्च, ४६६ पुण्यापुण्यात्ययेऽपि गतिस्थितिदर्शनात् । ३९ । विनिर्मुक्तपुण्यापुण्यबन्धानां सिद्धानां गति- स्थिती इष्येते । ततो नादृष्टहेतुके गतिस्थिती । अमूर्तत्वाद्गतिस्थितिनिमित्तत्वानुपपत्तिरिति चेत्; न; दृष्टान्ताभावात् । ४० । स्यान्मतम् — रूपादिगुणविरहितत्वात् अमूर्तौ धर्माधर्मावभ्युपगम्येते, ततस्तयोर्गतिस्थितिहेतुत्वं नोपपद्यते इति; ०५तन्न; किं कारणम् ? दृष्टान्ताभावात् । न हि दृष्टान्तोऽस्ति येनामूर्तत्वात् गतिस्थितिहेतुत्वं व्यावर्तेत । किञ्च, आकाशप्रधानविज्ञानादिवत्तत्सिद्धेः । ४१ । यथा आकाशममूर्तमपि सत् सर्वपदार्थानाम- वगाहनप्रयोजनमुपपादयति । यथा वा, प्रधानममूर्तमपि पुरुषार्थप्रवृत्त्या महदादिविकारमापद्य- मानं पुरुषस्योपकरोति । यथा वा, विज्ञानममूर्तमपि सन्नामरूपोत्पत्तौ निमित्तं “विज्ञानप्रत्ययं १०नामरूपम्” इति वचनात् । यथा वा, अपूर्वाख्यो धर्मः क्रियया अभिव्यक्तः सन्न- मूर्तोऽपि पुरुषस्योपकारी वर्तते, तथा धर्माधर्मयोरपि गतिस्थित्युपग्रहोऽवसेयः । अत्राह — यद्यतीन्द्रिययोर्धर्माधर्मयोरुपकारसंबन्धेनास्तित्वमवध्रियते तदनन्तरमुद्दिष्टस्य नभ- सोऽतीन्द्रियस्याधिगमे क उपकार इति ? अत्रोच्यते — आकाशस्यावगाहः ॥ १८ ॥ १५आकाशशब्दो व्याख्यातार्थः । अवगाहशब्दो भावसाधनः । १ । अवगाहनमवगाह इति भावसाधनोऽवगाहशब्दो वेदि- तव्यः । अवगाहोऽनुप्रवेश इत्यर्थः । धर्माधर्मयोरवगाहं प्रति कर्तृत्वादनादिसंबन्धनिवृत्तिरिति चेत्; न; औपचारिकत्वात् व्याप्तिसद्भावात् । २ । स्यान्मतम् — यथा जलमवगाहते हंस इति न जलहंसयोरनादिसंबन्धः, तथा २०आकाशं धर्माधर्माववगाहेते इत्यभ्युपगमात् अनादिसंबन्धो निवर्तत इति; तन्न; किं कारणम् ? औपचारिकत्वात् । औपचारिकोऽयमवगाहः । कुतः ? क्रियाऽभावात् । कुतस्तर्हि उपचारः ? व्याप्तिसद्भावात् । यथा गमनाभावेऽपि सर्वगतमाकाशमित्युच्यते व्याप्तिसद्भावात्, तथा मुख्यावगाहक्रियाऽभावेपि लोकाकाशेऽपि सर्वत्र व्याप्तिदर्शनात् व्यवह्रियते — धर्माधर्मयोर्लोकाका- शेऽवगाह इति । २५अयुतसिद्धानामाधाराधेयत्वानुपपत्तिरिति चेत्; न; तत्रापि दर्शनात् पाणिरेखावत् । ३ । स्यादेतत् — युतसिद्धानां लोके दृष्ट आधाराधेयभावः यथा कुण्डबदरादीनाम् । अयुतसिद्धाश्चैते आकाशधर्माधर्माः अप्राप्तिपूर्वकप्राप्त्यभावात्, तत आधाराधेयभावो नोपपद्यत इति; तन्न; किं कारणम् ? तत्रापि दर्शनात् । यथा युतसिद्ध्यभावे पाणौ रेखेति आधाराधेयभावो दृष्टः तथा लोकाकाशे धर्माधर्मावित्याधेयाधारभावः सिद्धः । ३०दृष्टत्वादीश्वरैश्वर्यवत् । ४ । यथेश्वरस्यैश्वर्यस्य वाऽयुतसिद्धेऽपि ईश्वरे ऐश्वर्यमिति व्यव- वहारो दृष्टस्तथा लोकाकाशे धर्माधर्माविति व्यपदेशो युक्तः । अनेकान्ताच्च तत्सिद्धिः । ५ । नायमेकान्तः — अनादिसंबन्धौ धर्माधर्मौ अयुतसिद्धौ चेति । किं तर्हि ? स्यादनादिसंबन्धौ स्यान्नाऽनादिसंबन्धौ, स्यादयुतसिद्धौ स्यान्नाऽयुतसिद्धावित्यादि । ४६७ तद्यथा — पर्यायार्थिकगुणभावे द्रव्यार्थिकप्राधान्यात् व्ययोदयाभावात् स्यादनादिसंबन्धौ अयुतसिद्धौ च । द्रव्यार्थिकगुणभावे पर्यायार्थिकप्राधान्यात् पर्यायाणां व्ययोत्पादसद्भावात् स्यान्नाऽनादि- संबन्धौ नायुतसिद्धौ चेत्यादि योज्यम् । ततः किम् ? कथञ्चित् अवगाहः आधाराधेयभावश्च सिद्धो भवति । ०५जीवपुद्गलानां मुख्योऽवगाहः क्रियापरिणामात् । ६ । जीवानां पुद्गलानां च मुख्योऽवगाहो वेदितव्यः । कुतः ? क्रियापरिणामात् । यथा हंसो जलमवगाहते इति मुख्यो व्यपदेशः तथा जीवपुद्गला आकाशमवगाहन्ते क्रियापरिणामात् इति मुख्यो व्यपदेशोऽवसेयः । आकाशस्यावकाशदानसामर्थ्यात् परस्परप्रतिघाताभाव इति चेत्; न; स्थूलानामन्योन्य- प्रतिघातात् । ७ । स्यान्मतम् — यद्यवकाशदानसमर्थमाकाशं तस्य च सर्वत्र सन्निधानात्, मूर्तानां १०परस्परप्रतिघातो न स्यात् । दृश्यते च बज्रादिभिर्लोष्टादीनां भित्त्यादिभिश्च गवादीनाम्, ततोऽ- स्याऽवकाशदानसामर्थ्यं हीयत इति; तन्न; किं कारणम् ? स्थूलानामन्योन्यप्रतिघातात् । स्थूला हि परस्परतः प्रतिहन्यन्ते न सूक्ष्मास्तेषामन्योन्यप्रवेशशक्तियोगात्, न तस्य तावता अवकाशदान- सामर्थ्यं हीयते । असाधारणलक्षणत्वानुपपत्तेरिति चेत्; न; सर्वावगाहविशेषलक्षणोपपत्तेः । ८ । स्यादेतत् — १५यदि सूक्ष्मभावात् इतरेऽपि पदार्थाः अन्योन्यावकाशदानं कुर्वन्ति नाकाशस्येदमसाधारणलक्षणम् । असाधारणेन हि लक्षणेन अस्तित्वमनुमीयते, अतस्तदभावादाकाशाभाव इति; तन्न; किं कारणम् ? सर्वावगाहविशेषलक्षणोपपत्तेः । यथा भूम्यादिषु अश्वादिगतिस्थित्युपग्रहदर्शनेऽपि सर्वद्रव्यगति- स्थित्युपग्रहरूपेणासाधारणलक्षणेनानुमीयते (येते) धर्माधर्मौ, तथा सर्वद्रव्यावगाहनविशेषलक्षणो- पपत्तेराकाशस्यास्तित्वमनुमीयते । २०अलोकाकाशे तदभावादभाव इति चेत्; न; स्वभावापरित्यागात् । ९ । स्यान्मतम् — यद्यवकाश- दानलक्षणमाकाशम् अलोकाकाशेऽवगाहिनामभावात् तल्लक्षणाभावात् लक्ष्यानवधारणप्रसङ्ग इति; तन्न; किं कारणम् ? स्वभावापरित्यागात् । यथा हंसस्यावगाहकस्याभावेऽप्यवगाह्यत्वं जलस्य न हीयते, तथा अवगाहित्रभावेऽपि नाऽलोकाकाशस्य अवकाशदानसामर्थ्यहानिः । अजातत्वादभाव इति चेत्; न; असिद्धेः । १० । स्यादेतत् — नास्त्याकाशमजातत्वात् खरविषा- २५णवत् इति; तन्न; किं कारणम् ? असिद्धेः । द्रव्यार्थिकगुणभावे पर्यायार्थिकप्राधान्यात् स्वप्रत्ययाऽ- गुरुलघुगुणवृद्धिहानिविकल्पापेक्षया अवगाहकजीवपुद्गलपरप्रत्ययावगाहभेदविवक्षया च आका- शस्य जातत्वोपपत्तेः हेतोरसिद्धिः । अथवा, व्ययोत्पादौ आकाशस्य दृश्येते । यथा चरमसम- यस्याऽसर्वज्ञस्य सर्वज्ञत्वेनोत्पादस्तथोपलब्धेः, असर्वज्ञत्वेन व्ययस्तथाऽनुपलब्धेः, एवं चरमस- मयस्यासर्वज्ञस्य साक्षादनुपलभ्यमाकाशं सर्वज्ञत्वोपपत्तौ उपलभ्यत इति उपलभ्यत्वेनोत्पन्नमनु- ३०पलभ्यत्वेन च विनष्टम् । यदि तेनाऽविनष्टमनुत्पन्नं च स्यात्; सर्वज्ञत्वमेवास्य न स्यात् । अतो व्ययोत्पाददर्शनात् असिद्धो हेतुः । बुद्धिशब्दलक्षणस्य खरविषाणस्य स्वकारणसन्निधाने सति जन्मवत्त्वात् अस्तित्वाच्च साध्यसाधनधर्मासिद्धता दृष्टान्तस्य — खरो मृतः गौर्जातः स एव जीव इत्ये- कजीवविवक्षायां खरव्यपदेशभाजो जीवस्य गोजातिसंक्रमे विषाणोपलब्धेः, अर्थखरविषाणस्यापि जात्यस्तित्वसद्भावात् उभयधर्मासिद्धता । निरन्वयविनश्वरत्वे तु स्मृत्यभावात् लोकसंव्यवहार- ३५लोपः स्यात् । अनावृतिराकाशमिति चेत्; न; नामवत् तत्सिद्धेः । ११ । स्यादेतत् — नाकाशं नाम ४६८ किञ्चिद्वस्त्वस्ति, आवरणाभावमात्रं हि तदिति; तन्न; किं कारणम् ? नामवत्तत्सिद्धेः । यथा नाम- वेदनादि अमूर्तत्वात् अनावृत्यपि सदस्तीत्यभ्युपगम्यते, तथा आकाशमपि वस्तुभूतमित्यवसेयम् । शब्दलिङ्गत्वादिति चेत्; न; पौद्गलिकत्वात् । १२ । स्यान्मतम् — नावगाहेन आकाशमनुमीयते । कुतस्तर्हि ? शब्दलिङ्गत्वात् । शब्दो ह्याकाशगुणः वाताभिघातबाह्यनिमित्तवशात् सर्वत्रोत्पद्य- ०५मान इन्द्रियप्रत्यक्षः अन्यद्रव्यासंभवी गुणिनमाकाशं सर्वगतं गमयति, गुणानामाधारपरतन्त्र- त्वादिति; तन्न; किं कारणम् ? पौद्गलिकत्वात् । पुद्गलद्रव्यविकारो हि शब्दः, नाकाशगुणः । तस्यो- परिष्टात् युक्तिर्वक्ष्यते । प्रधानविकार आकाशमिति चेत्; न; तत्परिणामाभावात् आत्मवत् । १३ । स्यान्मतम् — प्रधानं नाम सत्त्वरजस्तमसां साम्यरूपमस्ति प्रसवस्वभावकम्, तद्विकारा महदादयस्तद्विकार- १०विशेषः कश्चित् आकाशमिति; तन्न; किं कारणम् ? तत्परिणामाभावात् आत्मवत् । यथा पर- मात्मनां नित्यत्वात् निष्क्रियत्वात् अनन्तत्वाद्यविशेषात् आविर्भावतिरोभावाऽभावात् परिणामा- भावः, तथा प्रधानस्यापि नित्यत्वनिष्क्रियत्वानन्तत्वाद्यविशेषान्न स्यात्परिणामः, तदभावात् प्रधान- विकाराकाशकल्पनाव्याघातः । किञ्च, यथा घटस्य प्रधानविकारस्याऽनित्यत्वं मूर्तत्वमसर्वग- तत्वं च तथा आकाशस्यापि स्यात् विपर्ययो वा । १५उपकारप्रकरणाभिसंबन्धेनेदमुच्यते — शरीरवाङ्मनःप्राणापानाः पुद्गलानाम् ॥ १९ ॥ शरीरे सत्युत्तरेषां प्रवृत्तिदर्शनात् आदौ तद्वचनम् । १ । सति शरीरेऽधिष्ठानभूते उत्तरेषां वागादीनामाधेयानां प्रवृत्तिरिति कृत्वा शरीरं प्रधानमतस्तस्यादौ ग्रहणं क्रियते । तदनन्तरं वागुपादानं पुरुषहितावाप्तिमूलत्वात् । २ । तदनन्तरं वागुपादानं क्रियते । कुतः ? २०पुरुषहितावाप्तिमूलत्वात् । पुरुषस्य हि वाक् हिते प्रवर्तिका श्रोत्रेन्द्रियद्वारेण । अन्येन्द्रियोपसंख्यानमिति चेत्; न; चशब्दस्येष्टसमुच्चयार्थत्वात् । ३ । स्यान्मतम् — चक्षु- रादीन्यपीन्द्रियाणि पुरुषस्योपकारकाणि सन्ति, तेषामुपसंख्यानं कर्तव्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? चशब्दस्येष्टसमुच्चयार्थत्वात् । उत्तरसूत्रे वक्ष्यते चशब्दः, स इष्टसमुचयार्थो भवति । आत्मप्रदेशाच्चक्षुराद्यग्रहणमिति चेत्; न; द्रव्येन्द्रियस्य पौद्गलिकत्वात् । ४ । स्यादेतत् — २५उत्सेधाङ्गुलासंख्येयभागप्रमिता आत्मप्रदेशा ज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमनिमित्ताश्चक्षुरा- दिव्यपदेशभाजो न पौद्गलिका इत्यनुपसंख्यानमिति; तन्न; किं कारणम् ? द्रव्येन्द्रियस्य पौद्गलिक- त्वात् । अङ्गोपाङ्गनामलाभनिमित्ता हि द्रव्येन्द्रियपरिणामाः पौद्गलिकाः आत्मनामुपकारे वर्तन्ते । मनोऽग्रहणप्रसङ्गाच्च । ५ । यदि ज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमनिमित्तत्वाच्चक्षुराद्य- ग्रहणं न्याय्यं मन्यते मनसोऽप्यग्रहणं प्राप्नोति । मनोऽपि हि नोइन्द्रियावरणक्षयोपशमापेक्षम् । ३०अनवस्थितत्वात् मनोग्रहणमिति चेत्; न; अनवस्थानेऽपि तन्निमित्तत्वात् । ६ । स्यान्म- तम् — यथा चक्षुरादिव्यपदशेभाज आत्मप्रदेशा अवस्थिता नियतदेशत्वात् न तथा मनोऽवस्थित- मस्ति, अत एव तदनिन्द्रियमित्युच्यते, ततोऽस्य न पृथग्ग्रहणमिति; तन्न; किं कारणम् ? अनवस्था- ४६९ नेऽपि तन्निमित्तत्वात् । यत्र यत्र प्रणिधानं तत्र तत्र आत्मप्रदेशा अङ्गुलासंख्येयभागप्रमिता मनोव्यपदेशभाजः । वागग्रहणप्रसङ्गाच्च । ७ । यदि आत्मपरिणामाच्चक्षुराद्यग्रहणं कल्प्यते वाचोऽप्यग्रहणम्, वागपि ज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमोपष्टम्भजनितवृत्तिः । ०५बहिर्विनिःसृतानामात्मपरिणामाभावात्तद्ग्रहणमिति चेत्; न; उक्तत्वात् । ८ । स्यादेतत् — बहिर्विनिःसृता वाक्पुद्गला आत्मपरिणामा न भवन्ति, तदर्थं पृथग्ग्रहणमिति; तन्न; किं कार- णम् ? उक्तत्वात् । उक्तमेतत् तदुत्पतद्भि (तदुत्तरद्भि) रेवाऽस्माभिः — चक्षुरादीनि द्रव्येन्द्रियाणि पौद्गलिकानीति । तस्मात् सूक्तं चशब्दस्येष्टसमुच्चयार्थत्वादिति । ततो मनोग्रहणं तद्वतस्तत्सिद्धेः । ९ । ततः पश्चात् मनोग्रहणं क्रियते । कुतः ? तद्वतस्त- १०त्सिद्धेः । यस्यात्मनः शरीरमस्ति वाङ्निर्वर्तनसामर्थ्यं च, तस्य हि तद्भवतीति । अन्ते प्राणापानोपादानं सर्वसंसारिकार्यत्वात् । १० । अन्ते प्राणापानोपादानं क्रियते । कुतः ? सर्वसंसारिकार्यत्वात् । सर्वेषां हि संसारिणां जीवानां प्राणापानलक्षणं कार्यमस्ति । पुद्गलद्रव्यलक्षणार्थमिति चेत्; न; वक्ष्यमाणत्वात् । ११ । स्यान्मतम् — शरीरवाङ्मनःप्राणा- पानग्रहणमिदं पुद्गलद्रव्यस्य लक्षणार्थं नोपकारप्रतिपादनार्थमिति; तन्न; किं कारणम् ? वक्ष्यमा- १५णत्वात् । वक्ष्यते हि उत्तरत्र पुद्गललक्षणं व्यापि, इदं तु आत्मोपकारकत्वादुपग्रहप्रकरणे उच्यते । प्रत्यक्षत्वादनुपदेशः इति चेत्; न; केपाञ्चिदप्रत्यक्षत्वात् । १२ । स्यादेतत् — धर्मादीनां गत्युपग्रहादिप्रयोजनमुक्तं युक्तं तेपामप्रत्यक्षाणामधिगमहेतुत्वात् । शरीराद्युपग्रहाभिधानं तु पुद्गला- नामयुक्तं प्रत्यक्षत्वात् । यो हि ब्रूयात् — पुरस्तात् आदित्य उदेति पश्चादस्तं गच्छति, मधुरो गुडः, कटुकं शृङ्गिवेरमिति; किं तेन कृतं स्यादिति ? तन्न; किं कारणम् ? केपाञ्चित् अप्रत्यक्षत्वात्, २०औदारिकवैक्रियिकाहारकतैजसकार्मणशरीराणि सौक्ष्म्यादप्रत्यक्षाणि, तदुदयापादितवृत्तीन्युपचय- शरीराणि कानिचित् प्रत्यक्षाणि कानिचिदप्रत्यक्षाणि । मनोऽप्रत्यक्षमेव । वाक्प्राणापानाः केचित् प्रत्यक्षाः, केचिदप्रत्यक्षा इन्द्रियगोचरातीतत्वात् । अतः पुद्गलोपकारस्फुटीकरणार्थः शरी- राद्युपदेशः क्रियते । शरीराण्युक्तानि । १३ । शरीराण्यौदारिकादीनि व्याख्यातानि पौद्गलिकानि । २५कार्मणमपौद्गलिकमिति चेत्; न; तद्विपाकस्य मूर्तिमत्संबन्धनिमित्तत्वात् । १४ । स्यादेतत् — कार्मणं पौद्गलिकं न भवति । कुतः ? अनाकारत्वात् । आकारवतां हि औदारिकादीनां पौद्गलि- कत्वं युक्तं कार्मणं तु अनाकारमिति; तन्न; किं कारणम् ? तद्विपाकस्य मूर्तिमत्संबन्धनिमित्तत्वात् । यथा ब्रीह्यादीनामुदकादिद्रव्यसंबन्धप्रापितपाकानां पौद्गलिकत्वं दृष्टं तथा कार्मणमपि गुडकण्टका- दिमूतिमद्द्रव्योपनिपाते सति विपच्यमानत्वात् पौद्गलिकमित्यवसेयम् । न हि अमूर्तं किञ्चि- ३०न्मूर्तिमत्संबन्धे सति विपच्यमानं दृष्टमिति । वाग् द्विधा अपि पौद्गलिकी तन्निमित्तत्वात् । १५ । द्विधा वाक् — भाववाक् द्रव्यवागिति । सोभयी पौद्गलिकी । कुतः ? तन्निमित्तत्वात् पुद्गलकार्यत्वादित्यर्थः । भाववाक् तावद्वीर्यान्तरायम- तिश्रुतज्ञानावरणक्षयोपशमाङ्गोपाङ्गनामलाभनिमित्तत्वात् पौद्गलिकी, तदभावे तद्वृत्त्यभावात् । ४७० तत्सामर्थ्योपेतेन क्रियावतात्मना प्रेर्यमाणाः पुद्गला वाक्त्वेन विपरिणमन्त इति द्रव्यवागपि पौद्ग- लिकी श्रोत्रेन्द्रियविषयत्वात् । पुनः कुतो न गृह्यते इति चेत् ? उच्यते — पुनरग्रहणं तडिद्द्रव्यवदसंहतत्वात् । १६ । यथा तडिद्द्रव्यं चक्षुषोपलब्धं विष्वग्वि- शीर्णत्वात् पुनर्न दृश्यते तथा श्रोत्रेण उपलब्धा वाक् विष्वग्विशीर्णा पुनर्न श्रूयते । अथ कथं ०५चक्षुरादिभिरसौ न गृह्यते ? चक्षुरादिग्रहणाभावो घ्राणग्राह्ये रसाद्यनुपलब्धिवत् । १७ । यथा घ्राणग्राह्ये गन्धद्रव्ये तद- विनाभाविनः सन्तोऽपि रसादयो नोपलभ्यन्ते, तथा श्रोत्रेन्द्रियविषयोऽपि शेषेन्द्रियैर्न गृह्यते सूक्ष्मत्वात् । अमूर्तिरिति चेत्; न; मूर्तिमद्ग्रहणप्रेरणावरोधदर्शनात् । १८ । स्यादेतत् — अमूर्तः शब्दः १०अमूर्तगुणत्वादिति; तन्न; किं कारणम् ? मूर्तिमद्ग्रहणप्रेरणावरोधदर्शनात् । मूर्तिमता इन्द्रियेण शब्दो गृह्यते । न चामूर्तः कश्चिदिन्द्रियग्राह्योऽस्ति । प्रेर्यते च मूर्तिमता पवनेन अर्कतूलराशिवत् दिगन्तरस्थेन ग्राह्यत्वात् । न चाऽमूर्तस्य मूर्तिमता प्रेरणं प्रयुज्यते । अवरुध्यते च शब्दः नल- विलादिभिः कुल्याजलवत् । नचाऽमूर्तं किञ्चिन्मूर्तिमता अवरुध्यमानं दृष्टमिति । अत्राह — नैते हेतवः । यस्तावदुच्यते — इन्द्रियग्राह्यत्वादिति; श्रोत्रमाकाशमयममूर्त्तममूर्त्तस्य १५ग्राहकमिति को विरोधः ? यश्चोच्यते — प्रेरणादिति; नासौ प्रेर्यते गुणस्य गमनाभावात् । देशान्तरस्थेन कथं गृह्यते इति चेत् ? “संयोगाद्बिभागात् शब्दाच्च शब्दनिष्पत्तिः” [वैशेº २ । २ । ३१] इति शब्दा- न्तरारम्भाद् ग्रहणम् । वेगवद्द्रव्याभिघातात् तदनारम्भेऽग्रहणं न प्रेरणमिति । योऽप्युच्यते — अव- रोधादिति; स्पर्शवद्द्रव्याभिघातादेव दिगन्तरे शब्दान्तरानारम्भात्, एकदिक्कारम्भे सति अवरोध इव लक्ष्यते न तु मुख्योऽस्तीति । अत्रोच्यते — नैते दोषाः । श्रोत्रं ‘तावदाकाशमयम्’ इति नोपपद्यते; २०आकाशस्यामूर्तस्य कार्यन्तरारम्भशक्तिविरहात् । अदृष्टवशादिति चेत्; चिन्त्यमेतत् — किमसावदृष्ट आकाशं संस्करोति, उतात्मानम्, आहोस्वित् शरीरैकदेशमिति ? न तावदाकाशे संस्कारो युज्यते; अमूर्तित्वात् अन्यगुणत्वादसंबन्धाच्च । आत्मन्यपि शरीरादत्यन्तमन्यत्वेन कल्पिते नित्ये निरवयवे संस्काराधानं न युज्यते, तदुपार्जनफलादानाऽसंभवात् । नापि शरीरैकदेशे युज्यते; अन्यगुणत्वात् अनभिसंबन्धाच्च । किञ्च, मूर्तिमत्संबन्धजनितवि पत्संपत्तिदर्शनात् श्रोत्रं मूर्त्तमेवेत्यवसेयम् । यद- २५प्युच्यते — स्पर्शवद्द्रव्याभिघातात् शब्दान्तरानारम्भ इति; खात्पतिता नो रत्नवृष्टिः, स्पर्शवद्द्रव्या- भिघातादेव मूर्त्तत्वमस्य सिद्धम् । न हि अमूर्तः कश्चित् मूर्तिमता विहन्यते । तत एव च मुख्या- वरोधसिद्धिः स्पर्शवदभिघाताभ्युपगमात् । अभिभवादिदर्शनाच्च मूर्तः शब्दः इत्यवगन्तव्यम् । १९ । यथा तारकादयो भास्करप्रभाभि- वान्मूर्तिमन्तः, तथा सिंहगजभेर्यादिशब्दैर्बृहद्भिः शकुनिरुतादयोऽभिभूयन्ते । तथा कंसादिषु ३०पतिता ध्वन्यन्तरारम्भे हेतवो भवन्ति । गिरिगह्वरादिषु च प्रतिहताः प्रतिश्रुद्भावमास्कन्दन्ति । अत्राह — अमूर्तेरप्यभिभवा दृश्यन्ते — यथा विज्ञानस्य सुरादिभिः मूर्तिमद्भिस्ततो नायं निश्चयहेतुरिति; उच्यते — नायं व्यभिचारः, विज्ञानस्य क्षायोपशमिकस्य पौद्गलिकत्वाभ्युपगमात् । इतरथा हि आकाशवन्नाभिभूयते (भूयेत) । ४७१ मनश्च द्वितयं पौद्गलिकं तन्मयत्वात् । २० । द्विप्रकारं मनो भावमनो द्रव्यमनश्चेति । तदुभयमपि पौद्गलिकम् । कुतः ? तन्मयत्वात् । भावमनस्तावत् लब्ध्युपयोगलक्षणं पुद्गलावल- म्बनत्वात् पौद्गलिकम् । द्रव्यमनश्च ज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमलाभप्रत्ययाः गुणदोषविचार- स्मरणादिप्रणिधानाभिमुखस्याऽऽत्मनोऽनुग्राहकाः पुद्गलाः वीर्यविशेषावर्जनसमर्थाः मनस्त्वेन ०५परिणता इति कृत्वा पौद्गलिकं नाकाशमयम् । अर्थान्तरमिति चेत्; न; अनेकान्तात् इन्द्रियवत् । २१ । स्यादेतत् — अर्थान्तरम् आत्मनो मन इति; तन्न; किं कारणम् ? अनेकान्तात् इन्द्रियवत् । यथा वीर्यान्तरायज्ञानावरणक्षयोपशमापेक्षस्य आत्मन एवेन्द्रियपरिणामादेशादात्मनो नानन्यदिन्द्रियम्, इन्द्रियनिवृत्तावपि आत्मनोऽवस्थानात् स्यादन्यत् । तथाऽऽत्मन एव तत्क्षयोपशमापेक्षस्य मनःपरिणामादेशात् स्यादनन्यत्, १०मनोनिवृत्तावात्मनोऽवस्थानात् स्यदन्यत् । अवस्थायीति चेत्; न; अनन्तरसमयप्रच्युतेः । २२ । स्यादेतत् — अवस्थायि मनः, न तस्य निवृत्तिरिति; तन्न; किं कारणम् ? अनन्तरसमयप्रच्युतेः । मनस्त्वेन हि परिणताः पुद्गला गुणदोष- विचारस्मरणादि कार्यं कृत्वा तदनन्तरसमय एव मनस्त्वात् प्रच्यवन्ते । आदेशवचनाच्च । २३ । नायमेकान्तः — अवस्थाय्येव मन इति । कुतः ? आदेशवचनात् — १५द्रव्यार्थादेशान्मनः स्यादवस्थायि, पर्यायादेशात् स्यादनवस्थायि । एकद्रव्यमिति चेत्; न; असामर्थ्यात् । २४ । स्यादेतत् — एकद्रव्यं मनः प्रत्यात्मं वर्तते इति । उक्तं च — “प्रयत्नायौगपद्यात् ज्ञानायौगपद्याच्चैकं मनः” [वैशेº ३ । २ । ३] इति; तन्न; किं कारणम् ? असामर्थ्यात् । कथमसामर्थ्यम् ? परमाणुमात्रत्वात् । परमाणुमात्रं हि मनः तदात्मनेन्द्रियेण च युक्तं सत् स्वप्रयोजनं प्रति व्याप्रियते इत्यभिमतम् । तत्रेदं विचार्यते — तत् आत्मेन्द्रियाभ्यां सर्वात्मना वा २०संबन्ध्येत, तदेकदेशेन वा ? यदि सर्वात्मना; तयोरात्मेन्द्रिययोरर्थान्तरभावात् व्यतिरिक्तयोरन्यतरेण सर्वात्मना संबन्धः स्यात् अणोर्मनसः नोभाभ्यां युगपत्, विरोधात् । अथान्येन देशेन आत्मना संबध्यते अन्येन देशेनेन्द्रियेण; एवं सति प्रदेशवत्त्वं मनसः प्रसक्तम् । तच्चानिष्टम्, अणुमात्रत्वात् मनसः । किञ्च, यद्यात्मा मनसा सर्वात्मना संबध्यते; मनसोऽणुत्वात् आत्मनोऽप्यणुत्वम्, आत्मनो विभुत्वात् मनसो वा विभुत्वं प्रसज्यते । अथैकदेशेनाऽऽत्मा मनसा संयुज्यते, ननु प्रदेशवत्त्वमात्मनः २५प्रसक्तम् । ततश्चतुष्टयत्रयद्वयसन्निकर्षजज्ञानसुखदुःखादीनां प्रदेशवृत्तित्वात् आत्मनः कश्चित् प्रदेशो ज्ञानादियुक्तः कश्चित् प्रदेशो ज्ञानादिविरहित इति । यत्र ज्ञानादिविरहितः तत्रात्मलिङ्गाभावात् तदभाव इति सर्वगतत्वाभावः स्यात् । तथेन्द्रियेण मनो यदि सर्वात्मना संयुज्यते; इन्द्रियस्याणु- मात्रत्वं मनसो वेन्द्रियमात्रत्वान्नाणुत्वम् । अथैकदेशेन मन इन्द्रियेण संयुज्यते; न तर्हि अणु तत् । किञ्च, गुणगुणिनोरन्यत्वान्नित्यत्वाच्च मनसः संयोगविभागपरिणामाभावात् नास्यात्मना न चेन्द्रियैः ३०संयोगविभागौ स्तः । अथ संयोगविभागाभ्यां मनः परिणमते; न तर्हि नित्यम् । न च गुणगुणिनो- रन्यत्वम् । अचेतनत्वाच्च मनसः अनेनैव इन्द्रियेणाऽनेनैव चात्मना संयोक्तव्यं नेन्द्रियान्तरैर्न चात्मान्तरैरिति विशेषज्ञानाभावात् प्रतिनियतात्मेन्द्रियसंयोगाभावः । कर्मवदिति चेत्; न; पौरुषे- यपरिणामानुरञ्जित्वात् कर्मणः स्याच्चैतन्यम्, पुद्गलद्रव्यादेशाच्च स्यादचेतनत्वमिति विषमो दृष्टान्तः । ४७२ सौक्ष्म्याच्च मनसश्चक्षुरादीनां रूपादिग्रहणयोग्यत्वाभावः अणुना मनसा चक्षुरादेः कृत्स्नस्याऽनधि- ष्ठितत्वात् । यावान् देशश्चक्षुरादीनामणुना मनसाऽधिष्ठितस्तावता एव रूपादिग्रहणसामर्थ्यं भवेत् न कृत्स्नस्य । दृष्टं च कृत्स्नग्रहणं तस्मात् नाणु । आशुसंचारीति चेत्; न; अचेतनत्वात् । २५ । स्यान्मतम् — अणुमात्रमपि सन्मनः आशुसंचा- ०५रित्वात् कृत्स्नग्रहणहेतुरिति; तन्न; किं कारणम् ? अचेतनत्वात् । न हि अचेतनस्य मनसः बुद्धि- पूर्विका सर्वत्र व्यापृतिर्युक्ता । अदृष्टवशादिति चेत्; न; क्रियापरिणामाभावात् । २६ । स्यादेतत् — यथा पुरुषेण प्रेर्यमाणम- लातचक्रमाशुसंचरणात् सर्वत्रोपलभ्यते, तथाऽदृष्टवशान्मनसो भ्रमणमिति; तन्न; किं कारणम् ? क्रियापरिणामाभावात् । क्रियावता हि पुरुषेण प्रेर्यमाणमलातचक्रं सर्वत्रोपलभ्यते इत्येतद्युक्तम्, १०अदृष्टः पुनरात्मगुणः स्वयमक्रियोऽन्यत्र क्रियाहेतुरित्येतदयुक्तमित्युक्तं पुरस्तात् । अनादिसंबन्धमिति चेत्; न; संयोगित्वात् । २७ । स्यादेतत् — अनादिसंबन्धमात्मना मनः स्वभावत एवेति; तन्न; किं कारणम् ? संयोगित्वात् । अप्राप्तिपूर्विका हि प्राप्तिः संयोगः इत्यणुम- नोवादिनाऽभ्युपगम्यते इति न मनोद्रव्यस्याऽऽत्मनाऽनादिसंबन्धः । क्षायोपशमिकत्वाच्च नार्हतस्य आत्मनाऽनादिसंबन्धं मन इति सिद्धमस्ति । १५तत्परित्यागविरोधाच्च । २८ । यदि अनादिसंबन्धं मनो भवेत्, अतोऽस्य परित्यागविरोधः स्यात् । अस्ति च परित्यागः । अतो नानादिसंबन्धं मनः । कर्मवदिति चेत्; न; अनेकान्तात् । २९ । स्यादेतत् — यथा जीवकर्मणोरनादिसम्बन्धेऽपि कर्म- परित्यागाविरोधः तथा मनसोऽपीति; तन्न; किं कारणम् ? अनेकान्तात् । नायमेकान्तः — जीव- कर्मणोरनादिसंबन्ध इति । किं तर्हि ? कर्मबन्धसन्तत्यपेक्षया स्यादनादिसंबन्धः, मिथ्यादर्शनादि- २०प्रत्ययापादितबन्धभेदापेक्षया स्यादादिमान् । अतोऽस्य तत्प्रत्यनीकभावनाप्रकर्षसन्निधौ परित्याग इति नास्ति विरोधः । इन्द्रियसहकारिवेदनावगमादिति चेत्; न; चेतनास्वभावत्वात् । ३० । स्यादेतत् — इन्द्रियाण सहकारिकारणं मनः । कुतः ? चक्षुरादिभिरिष्टानिष्टरूपरसादिविषयोपलब्धौ तत्सन्निधाने सुखदुः- खवेदनावगमात् नान्योऽस्य व्यापारोऽस्ति इति; तन्न; किं कारणम् ? चेतनास्वभावत्वात् । २५निष्टप्तायःपिण्डवत् इन्द्रियपरिणामात् आत्मैव इन्द्रियम्, अतश्चेतनास्वाभाव्यात् इन्द्रिया- ण्येव वेदनावगमं कुर्वन्ति । अतश्चैतदेवं यदि मनोऽन्तरेण इन्द्रियाणां वेदनावगमो न स्यात् एकेन्द्रियविकलेन्द्रियाणामसंज्ञिपञ्चेन्द्रियाणां च वेदनावगमो न स्यात् । पृथगुपकारानुपलम्भात् तदभाव इति चेत्; न; गुणदोषविचारादिदर्शनात् । ३१ । स्या- न्मतम् — नास्ति मनः पृथगुपकारानुपलम्भात् इति; तन्न; किं कारणम् ? गुणदोषविचारादिदर्शनात् ३०मनसः । मनोलब्धिमता आत्मना मनस्त्वेन परिणामिता पुद्गलाः तिमिरान्धकारादिबाह्याभ्यतरेन्द्रि- यप्रतिघातहेतुसन्निधानेऽपि गुणदोषविचारस्मरणादिव्यापारे साचिव्यमनुभवन्ति, अतोऽस्त्यन्तः- करणं मनः । विज्ञानमिति चेत्; न; तत्सामर्थ्याभावात् । ३२ । स्यान्मतम् — न मनो नामाऽन्यदस्ति । किं तर्हि ? विज्ञानमेव किञ्चिन्मनः इति व्यपदिश्यते । उक्तं च — ४७३ “पण्णामनन्तरातीतं विज्ञानं यद्धि तन्मनः” [अभिधº१ । १७] इति; तन्न; किं कारणम् ? तत्साम- र्थ्याभावात् । वर्तमानमेव विज्ञानं बाह्यमर्थं नावबोद्धुमलं किमङ्ग पुनरतीतम् ? वर्तमानं ताव- द्विज्ञानं क्षणिकं पूर्वोत्तरविज्ञानसंबन्धनिरुत्सुकं कथं गुणदोषविचारस्मरणादिव्यापारे साचिव्यं कुर्यात् ? अनुस्मरणं हीदं स्वयमनुभूतस्यार्थस्य दृष्टं नानुभूतस्य (नाननुभूतस्य) नान्यानुभूतस्य । न ०५च क्षणिकैकान्ते तत्संभवति । एकसन्तानपतितत्वात् तदुपपत्तिरिति चेत्; न; तदवस्तुत्वात् तदतीतमत्यन्तमसत् कथमिव गुणदोषविचारस्मरणादौ सहायि भवेत् ? आलयविज्ञानं बीज- शक्तिरूपं सदवस्थितमालम्बनं भवतीति चेत्; तस्य एकस्य कालान्तरावस्थायित्वाभ्युपगमे क्षणिकत्वप्रतिज्ञाहानिः । न चेत्; तदालम्बनाभावः । प्रधानविकार इति चेत्; न; अचेतनत्वात् । ३३ । स्यादेतत् — न पौद्गलिकं मनः । किं तर्हि ? १०प्रधानविकारः । प्रधानस्य महदहङ्कारादिभावेन परिणामिनः कश्चिद्विकारविशेषो मनः इत्याख्या- यते इति; तन्न; किं कारणम् ? अचेतनत्वात् । प्रधानमचेतनं तद्विकाराश्च तदात्मका इति घटवद- चेतनस्य तस्य गुणदोषविचारस्मरणादिव्यापारे साचिव्याभावः । किञ्च, मनः करणं विचारादेः, कर्ता पुरुषः, प्रधानं वा स्यात् ? न तावत् पुरुषः; निर्गुणत्वात्, सात्त्विका हि गुणदोषविचारादयः । न च प्रधानम्; तस्याऽचेतनत्वात् । न हि लोके किञ्चिदचेतनं गुणदोषविचारादेः कर्तृ दृष्टम् । १५किञ्च, तदव्यतिरेकात्तदभावः । ३४ । प्रधानात् सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्थारूपात् महदहङ्कारा- दयः परिणामा वैषम्यरूपाःव्यतिरिक्ता वा स्युः, अव्यतिरिक्ता वा ? यदि व्यतिरिक्ताः; कार्य- कारणैकत्वैकान्तप्रतिज्ञाहानिः । अथाव्यतिरिक्ताः; प्रधानमेव न परिणामा नाम केचन सन्तीति मनसो निवृत्तिः । २०कोष्ठ्यो वायुरुच्छ्वासलक्षणः प्राणः । ३५ । वीर्यान्तरायज्ञानावरणक्षयोपशमाङ्गोपाङ्ग- नामोदयापेक्षिणा आत्मना उदस्यमानः कोष्ठ्यो वायुरुच्छ्वासलक्षणः प्राण इत्युच्यते । बाह्यो वायुरभ्यन्तरीक्रियमाणोऽपानः । ३६ । तेनैव आत्मना बाह्यो वायुरभ्यन्तरीक्रियमाणो निःश्वासलक्षणोऽपान इत्याख्यायते । एतावप्यात्मानुग्राहिणौ जीवितहेतुत्वात् । तन्मूर्तिमत्त्वं प्रतिघातादिदर्शनात् । ३७ । तयोः प्राणापानयोः तेषां वाङ्मनःप्राणापानानां २५वामूर्तिमत्त्वमवगन्तव्यम् । कुतः ? प्रतिघातादिदर्शनात् । प्रतिभयहेतुभिरशनिशब्दादिभिर्मनसः प्रतिघातो दृश्यते, सुरादिभिश्चाऽभिभवः । हस्तपुटादिभिरास्यसंवरणात् प्राणापानयोः प्रतिघात उपलभ्यते, श्लेष्मणा चाभिभवः । नचाऽमूर्तस्य मूर्तिमद्भिरभिघातादयः स्युः । अत आत्मास्तित्वसिद्धिः प्राणापानादिकर्मणः तत्कार्यत्वात् । ३८ । अत आत्मनोऽस्तित्वं प्रासिधत् । कुतः ? प्राणापानादिकर्मणः तत्कार्यत्वात् । यथा यन्त्रप्रतिमाचेष्टितं प्रयोक्तुरस्तित्वं ३०गमयति तथा प्राणापानादिकर्मापि क्रियावन्तमात्मानं साधयति, असति तस्मिन्नप्रवृत्तेः । नाक- स्मात्; नियमदर्शनात् । न विज्ञानादिकृतम्; तेषाममूर्तत्वे प्रेरणशक्तिविरहात् । न रूपस्कन्ध- ४७४ कृतम्; तस्याचेतनत्वात् । सर्वेषां निरीहकत्वात्कर्माभाव इति चेत्; न; देशान्तरप्राप्त्यभाव- प्रसङ्गात् । वायुधातुविशेषात् देशान्तरे प्रादुर्भावः क्रियेत्युपचर्यते न मुख्या क्रियाऽस्ति “भूतिर्यैषां क्रिया सैव” इति वचनात् इति चेत्; न; वायुधातुविशेषाऽसामर्थ्यात् । वायुधातुरपि निःक्रियः स कथमिव देशान्तरप्रादुर्भूतिहेतुः स्यात् । क्षणिकत्वाभ्युपगमादनवस्थितानां कर्मा- ०५भावः इति चेत्; न; असिद्धत्वात्, अयुक्तेश्च । प्राण्यङ्गत्वाद् द्वन्द्वैकवद्भावप्रसङ्ग इति चेत्; न; अङ्गाङ्गिद्वन्द्वे तदभावात् । ३९ । स्यान्मतम् — शरीरं च वाक् च मनश्च प्राणश्चाऽपानश्च शरीरवाङ्मनःप्राणापाना इति द्वन्द्वे कृते एकवद्भावः प्राप्नोति । कुतः ? प्राण्यङ्गत्वात् इति; तन्न; किं कारणम् ? अङ्गाङ्गिद्वन्द्वे तदभावात् । प्राण्यङ्गानामेव यो द्वन्द्वः तस्यैकवद्भावः उक्तः । अङ्गमवयव एकदेश इत्यनर्थान्तरम् । शरीरमत्राङ्गि १०चास्तीत्येकवद्भावो न भवति । अथवा, वागादीनि नाङ्गानि दन्तादिवदनवस्थितत्वात् । अथवा, द्वन्द्वैकवद्भावः सर्वः समाहारविषयः । समाहारश्चैकप्राणिविषयाणां युक्तः । नानाप्राणिस्थाश्चैते विवक्षिताः, ततो नास्त्येकवद्भावः । पुद्गलशब्दो निर्दिष्टार्थः । ४० । पुद्गलशब्दस्यार्थो निर्दिष्टः — पुंगिलनात् पूरणगलनाद्वा पुद्गल इति । उपग्रहप्रकरणात्कर्तरि षष्ठी । ४१ । उपग्रहशब्दः प्रकृतः, स च भावसाधनः तेन कर्तुरनुक्त- १५त्वात् पुद्गलानामिति कर्तरि षष्ठी द्रष्टव्या । तेन शरीरादिपरिणामैरात्मनां पुद्गला उपग्रहीतार इत्युक्तं भवति । ते चात्मानः सक्रियाः कर्ममलीमसाः सन्तः शरीरादिकृतमुपकारं तद्बन्धपूर्वकम- नुभवन्तीत्येतदुक्तम् । एकान्तनिष्क्रियत्वे अत्यन्तशुद्धत्वे च शरीरादिभिः बन्धाभावात् तत्कृतो- पकाराभावः, तत्क्रियाहेतुत्वाभावश्चेति संसाराभावः, तदभावात् कुतो मोक्षः ? यथा चैतच्चतुष्टयं गमनव्याहरणचिन्तनप्राणनादिभावेन परिणामविशेषाहितमनुग्राहकं २०पौद्गलिकत्वात् तथाऽयमपि तत्कृत एवोपकार इति प्रदर्शयन्नाह — सुखदुःखजीवितमरणोपग्रहाश्च ॥ २० ॥ बाह्यप्रत्ययवशात् सद्वेद्योदयादात्मनः प्रसादः सुखम् । १ । यदात्मस्थं सद्वेद्यं कर्म द्रव्यादि- बाह्यप्रत्ययवशात् परिपाकमुपयाति तदात्मनः प्रसादः प्रीतिरूपः सुखमित्याख्यायते । तथा असद्वेद्योदयात् आत्मपरिणामः संक्लेशप्रायो दुःखम् । २ । तथा तेन प्रकारेण बाह्यप्रत्य- २५यवशेनेत्यर्थः, असद्वेद्योदयादात्मपरिणामो यः संक्लेशप्रायः स दुःखमिति कथ्यते । भवस्थितिनिमित्तायुर्द्रव्यसंबन्धिनो जीवस्य प्राणापानलक्षणक्रियाविशेषाव्युपरमो जीवि- तम् । ३ । भवधारणकारणमायुराख्यं कर्म, तदुदयापादितां भवस्थितिमादधानस्य जीवस्य पूर्वोक्तस्य प्राणापानलक्षणस्य क्रियाविशेषास्याविच्छेदो जीवितमिति प्रत्येतव्यम् । तदुच्छेदो मरणम् । ४ । तस्य जीवितस्योच्छेदो जीवस्य मरणमित्यवसेयम् । ३०सुखग्रहणमादौ तदर्थत्वात्परिस्पन्दस्य । ५ । सर्वेषां प्राणिनां परिस्पन्दः सुखप्राप्त्यर्थः, ततोऽस्य ग्रहणमादौ क्रियते । ४७५ तदनन्तरं दुःखवचनं तत्प्रतिपक्षत्वात् । ६ । सुखस्य हि प्रतिपक्षभूतं दुःखम्, अप्रीतिहेतु- त्वात् । ततोऽस्य वचनं तदनन्तरं क्रियते । जीवतस्तदुभयदर्शनात् तदनन्तरं जीवितग्रहणम् । ७ । यतः तदुभयं सुखदुःखं जीवनो भवति, ततः तदनन्तरं जीवितग्रहणं क्रियते । ०५अन्ते प्राप्यत्वान्मरणस्यान्ते वचनम् । ८ । आयुःक्षयनिमित्तं मरणमन्ते प्राणिभिरवाप्यत इति तदुपादानमन्ते क्रियते । सुखं च दुःखं च जीवितं च मरणं च सुखदुःखजीवितमरणानि तान्येवोपग्रहः सुखदुःख- जीवितमरणोपग्रहः । केषाम् ? पुद्गलानामिति प्रकृतमभिसंबध्यते । प्रकृतत्वादुपग्रहावचनमिति चेत्; न; स्वोपग्रहप्रदर्शनार्थत्वात् । ९ । स्यान्मतम् — प्रकृतमुप- १०ग्रहवचनमस्ति तेन शरीरवाङ्मनःप्राणापानैः सुखदुःखजीवितमरणैश्च पुद्गला जीवान् उपगृह्णन्ति इत्यस्मिन्नर्थे प्रतिपादिते पुनरुपग्रहवचनमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? स्वोपग्रहप्रदर्शनार्थ- त्वात् । यथा धर्माधर्माकाशानि परेषामेवोपग्रहं कुर्वन्ति न तथा पुद्गलाः, स्वोपग्रहश्चैपामस्तीति प्रदर्शनार्थं पुनरुपग्रहवचनं क्रियते । तद्यथा — कंसादीनां भस्मादीनि जलादीनां कतकादीनि अयः- प्रभृतीनामुदकादीनि उपकारं कुर्वन्ति । १५मरणमात्मोपग्रहो नेति चेत्; न; निर्विण्णस्य तत्प्रियत्वात् । १० । स्यादेतत् — मरणमात्मोप- ग्रहो नोपपद्यते । कुतः ? अनिष्टत्वात् । न हि कस्यचित् मरणमीप्सितमिति; तन्न; किं कारणम् ? निर्विण्णस्य तत्प्रियत्वात् । व्याधिपीडाशोकादिभिर्जीवितान्निवृत्तादरस्य निर्विण्णस्य हि जनस्य मरणं प्रियं लोके दृश्यते । प्रयोजनप्रतिपादनार्थत्वाच्च दुःखवत् । ११ । यथा दुःखमनिष्टमपि जीवानां पुद्गलैः प्रति- २०पाद्यं प्रयोजनमिति गृह्यते तथा मरणमपीति नास्ति दोषः । लघ्वर्थमेकसूत्रीकरणमिति चेत्; न; आशङ्कानिवृत्त्यर्थत्वात् । १२ । स्यान्मतम् — ‘शरीर- वाङ्मनःप्राणापानाः सुखदुःखजीवितमरणोपग्रहाश्च पुद्गलानाम्’ इत्येकमेव सूत्रं कर्तव्यं लघ्वर्थमिति; तन्न; किं कारणम् ? आशङ्कानिवृत्त्यर्थत्वात् । शरीरवाङ्मनःप्राणापाना हेत- वश्चत्वारः सुखदुःखजीवितमरणानि च फलानि चत्वारि, तेषां याथासंख्यमनिष्टमाशङ्क्येत, २५तन्निवृत्त्यर्थं नानायोगकरणम् । उत्तरसूत्रे सुखादिसंबन्धनार्थं च । तदनुपपत्तिर्नित्यानित्यपक्षयोर्विकारावस्थानाभावात् । १३ । तेषां सुखादीनाम् अनुपपत्तिः । क्व ? नित्यपक्षेऽनित्यपक्षे च । कुतः ? विकारावस्थानाभावात् । तद्यथा — नित्यपक्षे तावत् आत्मनां पूर्वापरकालतुल्यत्वात् परिणामान्तरसंक्रान्तिलक्षणस्य विकारस्याभावात् सुखादिककल्पनमयुक्तम् । अनित्यपक्षे चावस्थानाभावात् सुखादिसंबन्धोऽनुपपन्नः । अवस्थितस्य हि इष्टानिष्टशब्दस्पर्शादि- ३०सन्निपाते सति सुखादिप्रभवः स्यात् । स चाकस्मान्न भवति । किं तर्हि ? कुशलाकुशलभावना- पूर्वकः । कुशलाकुशलभावना च स्मृत्यभिसंबन्धिचेष्टाभिनिर्वृत्तिलक्षणा । स्मृत्यादयश्चान- वस्थितस्य न संभवन्तीत्यतो नित्यानित्यात्मकस्यात्मनः सुखादिनिरूपणं निरवद्यम् । ४७६ आह — अजीवद्रव्यचतुष्टयस्य यथा परानुग्रहः सान्ततिकः किमेवमात्मनामपि, उतान्यो विधिरस्तीति ? अत्रोच्यते — परस्परोपग्रहो जीवानाम् ॥ २१ ॥ कर्मव्यतिहारविषयः परस्परशब्दः । १ । कर्मव्यतिहारः क्रियाव्यतिहार इत्यर्थः । तद्विष- ०५योऽयं परस्परशब्दः । परस्परस्योपग्रहः परस्परोपग्रहः । कः पुनरसौ ? स्वामिभृत्यादिभावेन वृत्तिः परस्परोपग्रहः । २ । स्वामी भृत्य आचार्यः शिष्य इत्येव- मादिभावेन वृत्तिः परस्परोपग्रह इत्युच्यते । स्वामी तावत् वित्तत्यागादिना भृत्यादीनामुपग्रहे वर्तते, भृत्याश्च हितप्रतिपादनेन अहितप्रतिषेधेन च । आचार्य उभयलोकफलप्रदोपदेशदर्शनेन तदुपदेश- विहितक्रियानुष्ठापनेन च शिष्याणामनुग्रहे वर्तते । शिष्या अपि तदानुकूल्यवृत्त्या । १०प्रकृतत्वादुपग्रहावचनमिति चेत्; न; अनन्तरचतुष्टयप्रतिनिर्देशार्थत्वात् । ३ । स्यादेतत् — प्रकृतमुपग्रहवचनमस्ति तदभिसंबन्धात् पुनरुपग्रहवचनमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? अन- न्तरचतुष्टयप्रतिनिर्देशार्थत्वात् । नाऽपूर्वः कश्चित् परस्परोपग्रहो जीवानामस्ति, अनन्तरसूत्रे निर्दिष्टः सुखादिचतुष्टयोपग्रह एवेति प्रदर्शनार्थं पुनरुपग्रहवचनम् । स्त्रीपुंसरतिवदनियमप्रदर्शनार्थं च । ४ । यथा स्त्रीपुंसौ यौगपद्येन रतिक्रियायां परस्परस्योप- १५कुरुतः न तथा सुखाद्युपग्रहे नियम इति प्रदर्शनार्थं च पुनरुपग्रहवचनं क्रियते । जीवो हि कश्चित् स्वस्य सुखं कुर्वन् परस्यैकस्य सुखं करोति कश्चिद् द्वयोः कश्चिद्वहूनाम् । कश्चिद् दुःख- मात्मनः कुर्वन् परस्यैकस्य द्वयोः बहूनां वा दुःखं करोति । कदाचिद् द्वौ बहवो वाऽऽत्मानः सुखं दुःखं वा कुर्वन्तः परस्यैकस्य द्वयोर्बहूनां वा सुखं दुःखं[वा]उत्पादयन्ति । एवमितरत्रापि योज्यम् । आह — यदि अवश्यं सतोपकारिणा भवितव्यम्, संश्च कालोऽभिमतः स किमुपकारः इति ? २०अत्रोच्यते — तस्य खलु वक्ष्यमाणस्वतत्त्वस्याऽमूर्तेः — वर्तनापरिणामक्रियाः परत्वापरत्वे च कालस्य ॥ २२ ॥ अथवा, यथा धर्मादीनामस्तित्वस्याऽऽविर्भावक उपकार उक्तो गत्यादिः, तथा कालस्यापि प्रतिनियत उपकारोऽस्तित्वसंसूचकोऽस्ति, उत नास्ति ? अस्त्युपकारः । यद्येवं स उच्यतामिति ? अत आह — वर्तनादीनि । २५करणाधिकरणयोर्वर्त्तनेति चेत्; युटि सति ङीप्रसङ्गः । १ । स्यादेतत् — वर्ततेऽनया अस्यां वेति विगृह्य वर्तनाशब्दो निष्पाद्यत इति । एवं सति परत्वाद्युटि सति टित्त्वात् ङी प्राप्नोति कथं तर्हि सिद्धिः ? णिजन्ताद्युचि वर्तना । २ । स्त्रीलिङ्गे कर्मणि भावे वा णिजन्ताद्युचि सति वर्तनेति भवति । वर्त्यते वर्तनमात्रं वा वर्तनेति । ४७७ अनुदात्तेत्त्वात्ताच्छीलिको वा । ३ । अथवा, वृत्तिरयमनुदात्तेत्, ततस्ताच्छीलिको युच् वर्तनशीला वर्तनेति । का पुनर्वर्तना ? प्रतिद्रव्यपर्यायमन्तर्नीतैकसमया स्वसत्तानुभूतिर्वर्तना । ४ । द्रव्यस्य पर्यायो द्रव्यपर्यायः, द्रव्यपर्यायं द्रव्यपर्यायं प्रति प्रतिद्रव्यपर्यायम्, अन्तर्नीत एकः समयोऽनया सा अन्तर्नीतैकसमया, ०५का पुनरसौ ? स्वसत्तानुभूतिः, उत्पादव्ययध्रौव्यैक्यवृत्तिः सत्ता, न ततोऽन्या काचिदस्ति । स्वा सत्ता स्वसत्ता, प्रतिनियता असाधारणीत्यर्थः, बुद्ध्यभिधानानुप्रवृत्तिलिङ्गेनानुमीयमाना सादृश्योपचारादेकापि सती जीवाजीवतद्भेदप्रभेदैः संबन्धमापद्यमाना विशिष्टशक्तिभिरेव संब- ध्यते । तस्या अनुभूतिः स्वसत्तानुभूतिर्वतनेत्युच्यते । एकस्मिन्नविभागिनि समये धर्मादीनि द्रव्याणि षडपि स्वपर्यायैरादिमदनादिमद्भिरुत्पादव्ययध्रौव्यविकल्पैर्वर्तन्त इति कृत्वा तद्विषया १०वर्तना । सा आनुमानिकी व्यावहारिकदर्शनात् पाकवत् । ५ । यथा व्यावहारिकस्य पाकस्य तण्डु- लविक्लेदनलक्षणस्यौदनपरिणामस्य दर्शनादनुमीयते — अस्ति प्रथमसमयादारभ्य सूक्ष्मपाकाभि- निर्वृत्तिः प्रतिसमयमिति । यदि हि प्रथमसमये अग्न्युदकसन्निधाने कश्चित् पाकविशेषो न स्यात्, एवं द्वितीये तृतीये च न स्यादिति पाकाभाव एव स्यात् । तथा सर्वेषामपि द्रव्याणां स्वपर्याया- १५भिनिर्वृत्तौ प्रतिसमयं दुरधिगमा निष्पत्तिरभ्युपगन्तव्या । तल्लक्षणः कालः । ६ । सा वर्तना लक्षणं यस्य स काल इत्यवसेयः । समयादीनां क्रिया- विशेषाणां समयादिनिर्वृत्त्यानां च पर्यायाणां पाकादीनां स्वात्मसद्भावानुभवनेन स्वत एव वर्त- मानानां निर्वृत्तेर्बहिरङ्गो हेतुः समयः । पाक इत्येवमादिस्वसंज्ञारूढिसद्भावे काल इत्ययं व्यव- हारोऽकस्मान्न भवतीति तद्व्यवहारहेतुना अन्येन भवितव्यमित्यनुमेयः । २०आदित्यगतेरिति चेत्; न; तद्गतावपि तत्सद्भावात् । ७ । स्यादेतत् — आदित्यगतिनिमित्ता द्रव्याणां वर्तनेति; तन्न; किं कारणम् ? तद्गतावपि तत्सद्भावात् । सवितुरपि व्रज्यायां भूतादि- व्यवहारविषयभूतायां क्रियेत्येवं रूढायां वर्तनादर्शनात् तद्धेतुना अन्येन कालेन भवितव्यम् । आकाशप्रदेशनिमित्तेति चेत्; न; तां प्रत्यधिकरणभावाद्भाजनवत् । ८ । स्यादेतत् — आकाशप्रदेशनिमित्ता वर्तना नान्यस्तद्धेतुः कालोऽस्तीति; तन्न; किं कारणम् ? तां प्रत्यधिकरण- २५भावात् भाजनवत् । यथा भाजनं तण्डुलानामधिकरणं न तु तदेव पचति, तेजसो हि स व्यापारः, तथा आकाशमप्यादित्यगत्यादिवर्तनायामधिकरणं न तु तदेव निर्वर्तयति । कालस्य हि स व्यापारः । सत्तात इति चेत्; न; तस्या अप्यनुग्रहात् । ९ । स्यान्मतम् — सत्ता नाम सर्वपदार्थानां साधारण्यस्ति तद्धेतुका वर्तनेति; तन्न; किं कारणम् ? तस्या अप्यनुग्रहात् । कालानुगृहीतवर्तना हि सत्तेति ततोऽप्यन्येन कालेन भविनव्यम् । ३०द्रव्यस्य स्वजात्यपरित्यागन प्रयोगविस्रसालक्षणो विकारः परिणामः । १० । द्रव्यस्य चेतनस्येतरस्य वा द्रव्यार्थिकनयस्य अविवक्षातो न्यग्भूतां स्वां द्रव्यजातिमजहतः पर्यायार्थिक- नयार्पणात् प्राधान्यं विभ्रता केनचित् पर्यायेण प्रादुर्भावः पूर्वपर्यायनिवृत्तिपूर्वको विकारः प्रयोग- विस्रसालक्षणः परिणाम इति प्रतिपत्तव्यः । तत्र प्रयोगः पुद्गलविकारः, तदनपेक्षा विक्रिया विस्रसा । तत्र परिणामो द्विविधः — अनादिरादिमांश्च । अनादिर्लोकसंस्थानमन्दराकारादिः । आदिमान् प्रयो- ४७८ गजो वैस्रसिकश्च । तत्र चेतनस्य द्रव्यस्यौपशमिकादिर्भावः कर्मोपशमाद्यपेक्षोऽपौरुषेयत्वात् वैस्रसिक इत्युच्यते । ज्ञानशीलभावनादिलक्षणः आचार्यादिपुरुषप्रयोगनिमित्तत्वात् प्रयोगजः । अचेतनस्य च मृदादेः घटसंस्थानादिपरिणामः कुलालादिपुरुषप्रयोगनिमित्तत्वात् प्रयोगजः । इन्द्रधनुरादिनानापरिणामो वैस्रसिकः । तथा धर्मादेरपि परिणामो योज्यः । ०५परिणामाभावः सत्त्वासत्त्वयोर्दोषोपपत्तेरिति चेत्; न; पक्षान्तरत्वात् । ११ । स्यान्मतम् — नास्ति परिणामः । कुतः ? सत्त्वासत्त्वयोः दोषोपपत्तेः । बीजमङ्कुरे स्याद्वा, न वा ? यदि सदङ्कुरे बीजम्; अङ्कुराभावो बीजवत् । अथासत्; न बीजमङ्कुरत्वेन परिणतम्, अङ्कुरे तत्स्वभावाभा- वात् । अतः परिणामाभावः इति; तन्न; किं कारणम् ? पक्षान्तरत्वात् । यथा सत्पक्षदोषो नाऽसत्पक्षं स्पृशति पक्षान्तरत्वात्, असत्पक्षदोषोऽपि सत्पक्षं तत एव । तथा सदसदेकान्तपक्षदोषावप्यने- १०कान्तपक्षं न स्पृशतः पक्षान्तरत्वादेव, इतरथा हि पक्षसङ्करप्रसङ्गः । उभयदोषप्रसङ्ग इति चेत्; न; जात्यन्तरत्वान्नरसिंहरूपवत् । शालिबीजादिद्रव्यार्थादेशात् अङ्कुरे स्याद्वीजमस्ति । यद्यन्वयो- च्छेदः स्यात्; फलविशेषाभावः प्रसज्येत । शालिबीजादिपर्यायार्थादेशात् स्यादङ्कुरे नास्ति बीजम् । यद्यविपरिणामः स्यात्; अन्यथावृत्तिदर्शनमयुक्तं स्यात् । प्रतिषेधाभावाच्च । १२ । इदमसि त्वं प्रष्टव्यः ? परिणामः सन्वा प्रतिषिध्येत, असन्वेति ? १५उभयथा च प्रतिषेधाभावः ? यदि सन्; सत्त्वादेव न प्रतिषिध्येत । अथ सन्नपि प्रतिषिध्येत; ननु परिणामप्रतिषेधोऽपि सत्त्वात् प्रतिषिध्यत इति प्रतिषेधाभावः । तदभावादप्रतिषिद्धः परिणामः । अथ प्रतिषेधः सत्त्वादप्रतिषिद्धः; ननु परिणामोऽपि सत्त्वात् अप्रतिषिद्धः । अथाऽसन् परिणामः; असत्त्वादेव खरविषाणवत् न प्रतिषिध्यते इति प्रतिषेधाभावः । अथवा, यस्य परिणामो नास्ति स वक्तृत्वेनापरिणतः वाच्यस्याप्यर्थस्याभिधेयत्वेनापरिणामः अभिधानस्य च वाचकत्वेनापरिणाम २०इति वक्तृवाच्यवचनानामभावात् प्रतिषेधाभावः, तदभावादप्रतिषिद्धः परिणामः स्थितः । अन्यानन्यत्वदोषादिति चेत्; न; उक्तत्वात् । १३ । स्यान्मतम् — नास्ति परिणामः । कुतः ? अन्यानन्यत्वयोर्दोषात् । बीजादङ्कुरोऽन्यो वा स्यात्, अनन्यो वा ? यदि अन्यो बीजादङ्कुरः; न तर्हि बीजपरिणामोऽङ्कुरः । अथानन्यो बीजादङ्कुरः; न तर्हि अङ्कुरोऽस्ति बीजादनन्यत्वात् । उक्तं च- “स्याच्चेद्वीजं परिणतं नान्यो बीजाच्च सोऽङ्कुरः । २५तच्च नैवं यदि ह्यन्यो न तत्तच्चेन्न सोऽङ्कुरः ॥ ” तन्न; किं कारणम् ? उक्तत्वात् । उक्तमेतत् — पक्षान्तरत्वात् दोषाभाव इति । स्याद्बीजादङ्कु- रोऽन्यः स्यादनन्यः । यस्मात् प्रागङ्कुरोत्पादात् बीजेऽङ्कुरपर्यायो नासीत् पश्चाच्च जातः तस्मात् बीजादङ्कुरः पर्यायार्थादेशात् स्यादन्यः । यस्माच्च शालिबीजजातिविशिष्टोऽन्योऽङ्कुरोऽसन्, तस्माच्छालिबीजजात्यात्मकद्रव्यार्थादेशात् बीजादङ्कुरः स्यादनन्यः । ३०व्यवस्थिताव्यवस्थितदोषादिति चेत्; न; अनेकान्तात् । १४ । स्यान्मतम् — बीजेऽङ्कुरत्वेन परिणते अङ्कुरे बीजं व्यवस्थितं वा स्यात्, अव्यवस्थितं वा ? यदि व्यवस्थितम्; बीजस्य व्यवस्थानात् विरो- धात् अङ्कुराभावः । अथाव्यवस्थितम्; न तर्हि बीजमङ्कुरत्वेन परिणतम् । तस्मादुभयत्र दोषान्नास्ति ४७९ परिणाम इति ? तन्न; किं कारणम् ? अनेकान्तात् । यथा मनुष्यायुर्नामकर्मोदयादङ्गोपाङ्गपर्यायाना- स्कन्दन् निष्टप्तायःपिण्डवत् अङ्गुल्युपाङ्गपरिणामात् अङ्गुलिरात्मा, अतो वीर्यान्तरायक्षयोपशमा- पेक्षोऽङ्गुल्यात्मा संकोचनप्रसारणपर्यायावास्कदन् अनादिपारिणामिकचैतन्यद्रव्यार्थादेशात् स्यात् सन्, पौद्गलिकपरिवृत्तावस्थितागुङ्ल्युपाङ्गपर्यायार्थादेशाच्च स्यात् सन्, अत एव स्यादनन्यः स्याद- ०५वस्थितः । संकोचनप्रसारणपर्यायार्थादेशात् स्यादसन् अत एव स्यादन्यः स्यादनवस्थितः । तथै- केन्द्रियवनस्पतिनामायुरुदयाविष्कृतः आत्मैव बीजपर्यायमास्कन्दन् निष्टप्तायःपिण्डवत् बीजपरि- णामात् बीजव्यपदेशभाक् । अतः किम् ? अनादिपारिणामिकचैतन्यद्रव्यार्थादेशात् स्यात् सन्, पौद्गलिकशालिजात्येकेन्द्रियरूपरसशब्दस्पर्शपर्यायार्थादेशाच्च स्यात् सन्, अत एव स्यादनन्यः स्यादवस्थितः । पौद्गलिकशालिबीजपर्यायार्थादेशात् स्यादसन्, अत एव स्यादन्यः स्यादन- १०वस्थितः । इत्येवमनेकान्ताश्रयणादेकान्तपक्षदोषनुषङ्गाभावः । वृद्ध्यभावप्रसङ्ग इति चेत्; न; अन्यहेतुत्वात् । १५ । स्यादेतत् — नास्ति परिणामः । कुतः ? वृद्ध्यभावप्रसङ्गात् । यदि बीजमङ्कुरत्वेन परिणमेत; बीजमात्र एवाङ्कुरः स्यात् पयःपरिणामदधिवत्, ततो वृद्ध्यभावः । उक्तं च — “किञ्चान्यद्यदि तद्बीजं गच्छेदङ्कुरतामिह । १५विवृद्धिरङ्कुरस्य स्यात् कथं बीजादपुष्कलात् ॥ १ ॥ ” भौमौदकरससंबन्धाद्वृद्धिरिति चेत्; न; बीजपरिणामाभावप्रसङ्गात् । उक्तं च — “अथेष्टं तै रसैभैमैरौदकैश्च विवर्धते । नन्वेवं सति बीजस्य परिणामो न युज्यते ॥ १ ॥ ” भौमौदकरसद्रव्यान्तरसंचयात् वृद्धिरिति चेत्; न; द्रव्यान्तरसंयोगेऽपि वृद्ध्यभावात् । २०यदि भौमौदकरसद्रव्यान्तराणि संयोगवृद्ध्या वर्तन्ते; ननु वृद्ध्यभावः जतुसंयोगे काष्ठबृद्ध्य- भाववत् । उक्तं च — “आलिप्तं जतुना काष्ठं यथा स्थूलत्वमृच्छति । ननु काष्ठं तथैवास्ते जतु चात्र विवर्धते ॥ १ ॥ तथैव यदि तद्बीजमास्ते येनात्मना स्थितम् । २५रसाश्च वृद्धिं कुर्वन्ति बीजं तत्र करोति किम् ॥ २ ॥ ” इति; तन्न; किं कारणम् ? अन्यहेतुत्वात् । ‘बीजमात्रः अङ्कुरो भवेत्’ इति ब्रुवता त्वयैवाभ्युपगतः परिणामः । यस्तु भवता दोष उपन्यस्तः वृद्ध्यभावप्रसङ्ग इति; नासौ युक्तः; कुतः ? अन्यहेतुत्वात् । यथा मनुष्यायुर्नामोदयाभ्यां जातो बालः बाह्यसावित्रकिरणादिसंबन्धापेक्षस्तन्यनवनीताद्याहारमनु- भवन् अभ्यन्तरवीर्यान्तरायक्षयोपशमाविर्भाविताहारजरणसामर्थ्यकायाग्निबलोपेतः उपयुक्ताहार- ३०रसादिपरिणामान्निर्माणनामकर्मोदयापेक्षो वर्धते, तथा वनस्पतिविशेषायुर्नामोदयापेक्षो बीजाधिष्ठानो जीवोऽङ्कुरो जातः भौमौदकरसाहारं तप्तायः पिण्डवत् आत्मसात्कुर्वन् बाह्यसावित्रकिरणसंतापा- भ्यन्तरवीर्यान्तरायक्षयोपशमाविर्भाविताङ्कुरकायाग्निबलात् भौमौदकरसान् जरयन् स्वानुरूपनिर्मा- णकर्मोदयापेक्षो वर्धते । अयं तु वृद्ध्यभावदोष एकान्तवादिनामेव भवति । नित्यत्वैकान्ते तावद्वि- परिणामाभावात् वृद्ध्यभावः । क्षणिकैकान्तवादेऽपि प्रतीत्यसमुत्पादाभ्युपगमात् तावतोऽधिगमे ४८० तावत एवोपगमाद् वृद्ध्यभावः । किञ्च सर्वेषां क्षणिकत्वात् अङ्कुरस्य तत्कारणाभिमतानां च भौमौदकरसादीनां युगपद्वा विनाशः स्यात्, पौर्वापर्येण वा ? यदि युगपत्; नास्ति तत्कृता वृद्धिः । न हि वृद्धिहेतवो विनश्यन्तोऽन्यस्य विनश्यतोऽर्थस्य वृद्धिं कुर्वन्तो दृष्टाः । अथ पौर्वापर्येण; विनष्ट- स्याङ्कुरस्य भौमादयः किं कुर्वन्ति, विनष्टा वा किं कुर्युः ? अनेकान्तवादिनां तु अङ्कुरो भौमादयश्च ०५द्रव्यार्थादेशात् स्यान्नित्याः पर्यायार्थादेशाच्च स्यात्क्षणिका इति वृद्ध्युपपत्तिः । क्षणिकत्वे प्रबन्धभेदाभ्युपगमात् वृद्धिरिति चेत्; न; तदभावात् । १६ । स्यान्मतम् — भावानां क्षणिकत्वेऽपि वृद्धिर्युज्यते । कुतः ? प्रबन्धभेदाभ्युपगमात् । त्रिविधो हि प्रबन्धः — सभागरूपः, क्रमा- पेक्षः, अनियतश्चेति । तत्र प्रदीपात् प्रदीप एकः प्रबध्यते स्रोतसः स्रोत एवेति (इवेति), सादृश्यात् सभागरूपः प्रबन्धः । स (स्व) सन्ततिपरिणामक्रमोपलम्भात् बालकुमारबीजाङ्कुराद्यविच्छेदः क्रमा- १०पेक्षः । कृकलासानेकवर्णप्रबन्धानियमो मेघेन्द्रधनुरादिष्वनियतः । ततोऽस्ति वृद्धिरिति; तन्न; किं कारणम् ? तदभावात् । इदमिह संप्रधार्यम् — सतोर्वा प्रबन्धः स्यात्, सदसतोः, असतोर्वा ? न ताव- दसतोः प्रबन्धः वन्ध्यासुताकाशकुसुमयोः । नापि सदसतोः खरखरविषाणयोः । परिशेषात् सतोरेव । क्षणिकवादे तु पूर्वोत्तरस्कन्धयोर्नैकस्मिन् क्षणेऽस्तित्वमिति प्रबन्धाभावः । अस्तित्वे च क्षणिक- प्रतिज्ञाहानिः । आह — क्षणिकत्वेऽपि तुलान्तनामोन्नामवत् युगपदुत्पादविनाशभावात् अर्थप्रबन्ध १५इत्यस्ति वृद्धिरिति; उच्यते — यदि युगपदुत्पादविनाशयोः वृत्तिः; कार्यकारणभावाभावः सव्येतरगोविषाणवत् । ध्रौव्यैकान्ते परिणामाभावोऽनेकदोषप्रसङ्गात् । १७ । ध्रौव्यैकान्ते य उक्तः परिणामः “व्यवस्थितस्य द्रव्यस्य धर्मान्तरनिवृत्तौ धर्मान्तरोपजनने च परिणामः । ” [योगभाº३ । १३] अवस्थितस्य हि ध्रौव्यादिलक्षणस्य द्रव्यस्य क्षीरधर्ममात्रनिवृत्तौ दधिधर्ममात्रोत्पत्तौ परिणाम इति; स २०नोपपद्यते; कुतः ? अनेकदोषप्रसङ्गात् । न हि तस्यद्रव्यमवस्थितमस्ति यस्य परिणामो भवेत् । अथास्ति समुदायव्यतिरिक्तं द्रव्यम्; ननु गुणसमुदायमात्रद्रव्यप्रतिज्ञाहानिः । किञ्च, उभयदोषप्रसङ्गात् । १८ । इदमिह मीमांस्यम् — यन्निवर्तते यच्चोत्पद्यते यच्च व्यवतिष्ठते तदेतत्- त्रितयं गुणसमुदायमात्रं वा स्यात्, ततोऽन्यद्वेति ? यदि गुणसमुदायमात्रम्; ननु स एवासौ प्राक पश्चाच्च गुणसमुदायः कोऽत्र कस्य वा परिणामः ? अन्येन नाम निवृत्तेन अन्येनावस्थितेनाऽन्येन- २५चोत्पन्नेन भवितव्यमिति न्याय्यम् । अथान्यदिति गृह्यते; एवमपि गुणसमुदायमात्रद्रव्यप्रतिज्ञा- हातिः । किञ्च, ध्रौव्यैकान्तविरोधः, एकश्चेद्धर्मो निवर्तते एकश्चेदुत्पद्यते अनित्यताप्राप्तेरिति । किञ्च, समुदायः गुणेभ्योऽन्यो वा स्यात्, अनन्यो वा ? यद्यनन्यः; गुणा एवेति समुदायकल्प- नाव्याघातः, तदभावाच्च तदविनाभाविनां गुणानामप्यभावः । अथान्यः समुदायः; पुनरत्र प्रतिक्षाविरोधः परस्पराविनाभाविनोः स्वरूपशून्यत्वं च स्यात्, कुतः परिणामकल्पना ? ३०यच्चोक्तम् — पूर्वभावस्यान्यभावाप्तिः परिणाम इति; तदयुक्तम्; कस्मात् ? उभयदोषप्रसङ्गात् । शब्दादीनां सुखादिसमन्वयभावानुपपत्तिः शब्दादिभावनिवृत्तिर्वेति । यदि पूर्वभावस्य अन्यभावा- पत्तिः परिणामः; सुखदुःखमोहानां शब्दादिभावापत्तेः शब्दादिषु सुखादिसमन्वयभावानुप- पत्तिः । किं कारणम् ? पूर्वभावस्यान्यभावापत्तिः परिणामः इति प्रतिज्ञानात् । अथ पूर्वभावस्य ४८१ नान्यभावापत्तिः सुखादिसमन्वयात्; कथं तर्हि पूर्वभावस्यान्यभावापत्तिः परिणामः ? तथैव सुखा- द्यवस्थानात् शब्दादिभावानुपपत्तिः प्रसजति, सा चानिष्टा, तस्मान्न पूर्वभावस्यान्यभावापत्तिः परिणामः । किञ्च, अभावस्यापरिणामात् । यद्येनात्मना नास्ति न तस्य तद्भावापत्तिः विद्यते । यथा ०५अभावस्य भावात्मनाऽभावान्न तद्भावापत्तिः, एवं गुणानां स्थूलत्वेन अभावात् तद्भावापत्तिर- युक्ता । अथास्ति तद्भावः; ततः परिणामानुपपत्तिः तद्भावात् । येनात्मना यद्विद्यते तस्य न पुनस्त- द्भावापत्तिः । नह्यभाव अभावात्मकत्वात् पुनरभावो भवति । एवमेकान्ते कारणस्योभयथा परि- णामानुपपत्तेः अनेकान्त आश्रयणीयः — पर्यायार्थादेशात् स्यादन्यभावापत्तिः, द्रव्यार्थादेशात् स्यान्ना- न्यभावापत्तिः परिणाम इति । तथा द्रव्यर्थादेशात् स्यादवस्थितस्य द्रव्यस्य परिणामः, पर्यायार्था- १०देशात् स्यादनवस्थितस्येति । अथ का क्रियेति ? अत्रोच्यते — क्रिया परिस्पन्दात्मिका द्विविधा । १९ । द्रव्यस्य द्वितयनिमित्तवशात् उत्पद्यमाना परिस्पन्दा- त्मिका क्रियेत्यवसीयते । सा द्विविधा पूर्ववत् प्रयोगविस्रसानिमित्ता । प्रायोगिकी शकटादीनाम् । विस्रसानिमित्ता मेघादीनाम् । स्थितिग्रहणमिति चेत्; न; परिणामावरोधात् । २० । स्यादेतत् — यदि परिस्पन्दात्मिका क्रिया १५इत्युच्यते स्थितेर्ग्रहणं प्राप्नोति । गतिनिवृत्तिर्हि स्थितिरिति; तन्न; किं कारणम् ? परिणामावरो- धात् । स्थितिर्हि परिणामेऽन्तर्भवति । परिणामग्रहणमेवास्तु इति चेत्; न; भावद्वैविध्यख्यापनार्थत्वात् । २१ । स्यान्मतम् — यथा स्थितिः परिणामेऽन्तर्भवति तथा क्रियापि तत्रैवावरुध्यते इति परिणामग्रहणमेवैकमस्तु इति; तन्न; किं कारणम् ? भावद्वैविध्यख्यापनार्थत्वात् । द्रव्यस्य हि भावो द्विविधः — परिस्पन्दात्मकः, अपरि- २०स्पन्दात्मकश्च । तत्र परिस्पन्दात्मकः क्रियेत्याख्यायते, इतरः परिणामः, इत्येतत् ख्यापनार्थं पृथग- ग्रहणम् । क्षेत्रप्रशंसाकालनिमित्तात् परत्वापरत्वानवधारणमिति चेत्; न; कालोपकारप्रकरणात् । २२ । स्यान्मतम् — क्षेत्रप्रशंसाकालनिमित्ते परत्वापरत्वे । तत्र क्षेत्रनिमित्ते तावदाकाशप्रदेशाल्पबहु- त्वापेक्षे । एकस्यां दिशि बहूनाकाशप्रदेशानतीत्य स्थितः परः, ततः अल्पानदीत्य स्थितोऽपरः । २५प्रशंसाकृते अहिंसादिप्रशस्तगुणयोगात् परो धर्मः, तद्विपरीतोऽधर्मोऽपरः इति । कालहेतुके शतवर्षः परः, षोडशवर्षोऽपर इति । अतोऽर्थभेदात् परत्वापरत्वयोरनवधारणमिति; तन्न; किं कारणम् ? कालोपकारप्रकरणात् कालकृतेऽत्र परत्वापरत्वे गृह्येते, दूरासन्नदेशावस्थायिनोः कुमारस्थविरयोः, तपस्विचाण्डालयोः सन्निकृष्टदेशे चाण्डाले पर इति व्यवहारो दृश्यते, विप्रकृष्टे च तपस्विनि अपर इति । ते एते परत्वापरत्वे कालकृते इह गृह्येते । ३०वर्तनाद्युपकारलिङ्गः कालः । २३ । उक्ता वर्तनादयः उपकारा यस्याऽर्थस्य लिङ्गं स काल इत्यनुमीयते । तथा चोक्तम् — “येन मूर्तानामुपचयाश्चापचयाश्च लक्ष्यन्ते स कालः” इति । वर्तनाग्रहणमेवास्त्विति चेत्; न; कालद्वैविध्यप्रदर्शनार्थत्वात् प्रपञ्चस्य । २४ । स्यान्मतम् — वर्तनाग्रहणमेवास्तु कालास्तित्वख्यापनं तद्विकल्पत्वात् परिणामादीनामिति; तन्न; किं कारणम् ? ४८२ कालद्वैविध्यप्रदर्शनार्थत्वात् प्रपञ्चस्य । द्विविधः कालः — परमार्थकालः व्यवहाररूपश्चेति । तत्र परमार्थकालः वर्तनालिङ्गः गत्यादीनां धर्मादिवत् वर्तनाया उपकारकः । स किंस्वरूप इति चेत् ? उच्यते — यावन्तो लोकाकाशे प्रदेशास्तावन्तः कालाणवः परस्परं प्रत्यबन्धाः एकैकस्मिन्नाकाशप्रदेशे एकैकवृत्त्या लोकव्यापिनः मुख्योपचारप्रदेशकल्पनाऽभावान्निरवयवाः । मुख्यप्रदेशकल्पना हि ०५धर्माधर्मजीवाकाशेषु पुद्गलेषु च द्व्यणुकादिषु स्कन्धेषु । परमाणुषूपचारप्रदेशकल्पना, प्रचयशक्ति- योगात् । उभयथा च कालाणूनां प्रदेशकल्पनाऽभावात्, धर्मास्तिकायादिवत् कायत्वाभावः । अत एव विनाशहेतुत्वाभावात् नित्याः । परप्रत्ययोत्पादविनाशसद्भावादनित्याः । सूचीसूत्रमार्गा- काशच्छिद्रवत् परिच्छिन्नमूर्तित्वेऽपि रूपादियोगाभावात् अमूर्ताः । निष्क्रियाश्च प्रदेशान्तर- संक्रमाभावात् । व्यवहारकालः परिणामादिलक्षणः । कालवर्तनया लब्धकालव्यपदेशः, कुतश्चित १०परिच्छिन्नः अपरिच्छिन्नस्य परिच्छेदहेतुः । कालबैविध्यसिद्धिः परस्परापेक्षत्वात् । २५ । भूतो वर्तमानो भविष्यन्निति त्रिविधः कालः सिद्धः । कुतः ? परस्परापेक्षत्वात् । यथा वृक्षपङ्क्तिमनुसरतो देवदत्तस्य एकैकतरुं प्रति प्राप्तः प्राप्नुवन प्राप्स्यन् व्यपदेशस्तथा तान् कालाणूननुसरतां द्रव्याणां क्रमेण वर्तनापर्यायमनुभवतां भूतवर्त- मानभविष्यद्व्यवहारसद्भावः । तत्र परमार्थकाले भूतादिव्यवहारो गौणः, व्यवहारकाले मुख्यः । १५परस्परापेक्षश्चासौ — यद्द्रव्यं क्रियापरिणतं कालपरमाणुं प्राप्नोति तद्द्रव्यं तेन कालेन वर्तमान- समयस्थितिसंबन्धवर्तनया वर्तमानः कालः, कालाणुरपि वर्तयंस्तद्द्रव्यमनतिक्रान्तसंबन्ध- वर्तनात्तदाख्यो भवति । तदेव कालवशात् अनुभूतवर्तनासंबन्धं भूतम्, कालाणुरपि भूतः । तदेव वर्त्स्यत्स्थितिसंबन्धवर्तनापेक्षं भविष्यदिति व्यपदिश्यते, कालाणुश्च भविष्यन्निति । एवं सवितुरनुसमयगतिप्रचयापेक्षया आवलिकोच्छ्वासप्राणस्तोकलवनालिकामुहूर्ताऽहोरात्रपक्षमासर्त्व- २०यनादिसवितृगतिपरिवर्तनकालवर्तनया व्यवहारकालो मनुष्यक्षेत्रे संभवति इत्युच्यते, तत्र ज्यो- तिषां गतिपरिणामात्, न बहिः निवृत्तगतिव्यापारत्वात् ज्योतिषाम् । मनुष्यक्षेत्रसमुत्थेन ज्योति- र्गतिसमयावलिकादिना परिच्छिन्नेन क्रियाकलापेन कालवर्तनया कालाख्येन ऊर्ध्वमधस्तिर्यक् च प्राणिनां संख्येयाऽसंख्येयाऽनन्तानन्तकालगणनाप्रभेदेन कर्मभवकायस्थितिपरिच्छेदः सर्वत्र जघन्यमध्यमोत्कृष्टावस्थः क्रियते । २५क्रियामात्रमेव कालस्तद्व्यतिरेकेणानुपलब्धिरिति चेत्; न; तद्भावे कालाभिधानलोप- प्रसङ्गात् । २६ । स्यान्मतम् — क्रियामात्रमेव कालः । कुतः ? तद्व्यतिरेकेणानुपलब्धेः । सर्वोऽयं कालव्यवहारः क्रियाकृतः । क्रिया हि क्रियान्तरपरिच्छिन्ना अन्यक्रियापरिच्छेदे वर्तमाना कालाख्या भवति । योऽपि समयो नाम भवद्भिरुच्यते स परमाणुपरिवर्तनक्रियासमय एव काल- सामानाधिकरण्यात् । न समयपरिमाणपरिच्छेदकोऽन्यः ततः सूक्ष्मतरः कश्चिदस्ति कालः । तत्स- ३०मयक्रियाकलाप आवलिका, तत्प्रचय उच्छ्वास इत्यादि समयक्रियाकलापपरिच्छिन्ना आवलिका उच्छ्वासपरिच्छेदे वर्तमाना कालाख्या । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । लोकेऽपि तथैव गोदोहेन्धनपा- कादिरन्योन्यपरिच्छेदे वर्तमानः कालाख्यः इति क्रियैव काल इति; तन्न; किं कारणम् ? तदभावे कालाभिधानलोपप्रसङ्गात् । सत्यम्, क्रियाकृत एवायं व्यवहारः सर्वः — उच्छ्वासमात्रेण कृतं मुहूर्तेन कृतमिति, किन्तु समय उच्छ्वासो निश्वासो मुहूर्तः इति स्वसंज्ञाभिर्निरूढानां काल इत्यभि- ४८३ धानमकस्मान्न भवति । यथा देवदत्तसंज्ञया निरूढे पिण्डे दण्ड्यभिधानमकस्मान्न भवतीति दण्ड- संबन्धसिद्धिः, तथा कालसिद्धिरपि । इतरथा कालव्यवहाराभावप्रसङ्गः स्यात् । वर्तमानाभावप्रसङ्गाच्च । २७ । यस्य क्रियामात्रमेव कालो नान्यः कश्चिदस्ति वर्तनालक्षणः, तस्य वर्तमानकालाभावः प्रसक्तः । कथम् ? ऊयते पट इति यः प्रक्षिप्तस्तन्तुः सोऽतिक्रान्तः, यः ०५प्रक्षेप्स्यते सोऽनागतः, न च तयोरन्तरे काचिदन्या अनतिक्रान्ताऽनागामिनी क्रिया अस्ति या वर्त- मानत्वेन परिगृह्येत । वर्तमानापेक्षौ च पुनरतीतानागताविष्येते तदभावे तयोरप्यभावः स्यात् । यदप्युक्तम् — आरम्भादिरपवर्गान्तः क्रियाकलापो वर्तमान इति । “आरम्भाय प्रसृता यस्मिन् काले भवन्ति कर्तारः । कार्यस्यानिष्ठातः तन्मध्यमकालमिच्छन्ति ॥ ” इति; १०तदप्ययुक्तम्; कुतः ? अभ्युपगमविरोधात् । पूर्वं क्रियाकाल इत्युक्तं पश्चात् क्रियासमूह इति । क्षणिकानां क्रियावयवानां समूहाभावाच्च । यस्य पुनरन्यो वर्तनालक्षणः कालः, तस्य प्रथम- समयक्रियावर्तनया आरम्भमुपादाय द्वितीयादिसमयक्रियाविशेषाणां द्रव्यार्थतयाऽवस्थानमनुभवतां समुदायमुपचर्य तत्समूहसाध्यस्य घटादेरापरिसमाप्तेर्वर्तते घटादिक्रियेति वर्तमानकालसिद्धिः कल्प्यते । यदि व्यतिरेकेणानुपलब्धेः कालो नास्तीत्युच्यते; ननु क्रियायाः क्रियासमूहस्य १५चाभावः । कारकाणां हि प्रवृत्तिविशेषः क्रिया, न तेभ्यः प्रवृत्तिर्व्यतिरिक्ता उपलभ्यते । यथा सर्पात्म- लाभ एव कौटिल्यं न तत्तस्माद् व्यतिरिक्तमुपलभ्यते एवं क्रियापीति । तथा क्रियावयवेभ्यो व्यति- रिक्तो न तत्समूह उपलभ्यते तदात्मकत्वात्, अतस्तयोरभा वप्रसङ्गः स्यात् । किञ्च, क्रिया क्रियान्तरस्य परिच्छेदिका कालव्यपदेशभागित्यनुपपन्नम् अनवस्थानात् । स्थितो हि लोके प्रस्थादिः परिमाणविशेषः ब्रीह्यादेरवस्थितस्य परिच्छेदको दृष्टः । न च तथा क्रियाऽवस्थिता अस्ति- २०क्षणमात्रावलम्बनाभ्युपगमात् । न हि स्वयमनवस्थितः कश्चिदनवस्थितस्य परिच्छेदको दृष्टः । प्रदीपपरिस्पन्दवत् इति चेत्; यथा प्रदीपोऽनवस्थितः परिस्पन्दस्यानवस्थितस्यैव परिच्छेदे वर्तते तथा क्रियापीति; एतच्चायुक्तम्; असिद्धत्वात् । प्रदीपः परिस्पन्दश्च क्षणिक इति नास्माभिरभ्यु- पगम्यते स्वकार्यस्य प्रकाशनादेरनेकक्षणसाध्यत्वात् । समूहस्य परिच्छेद्यपरिच्छेदकभावादिति चेत्; न; क्षणिकानां समूहाभावात् । शब्दवदिति चेत्; न; यथा क्षणिकानां वर्णध्व नीनां समुदायः २५पदवाक्यरूपः तथा क्रियावयवानामिति; एतदप्यसाम्प्रतम् असिद्धत्वादेव । न हि वर्णध्वनयः क्षणिकाः; देशान्तरस्थश्रोतृविषयभावापत्तिदर्शनात् । शब्दान्तरारम्भात् तत्प्रतिसिद्धिरिति चेत्; न; क्षणिकस्यारम्भशक्तिविरहात् । यस्मिन् क्षणे स्वयमात्मलाभमापद्यते न तदाऽन्यमुत्पादयति असत्त्वात्, उत्तरक्षणे च नारभते उत्पत्त्यनन्तरापवर्गित्वात् । आसन्नसदवस्थाको हि क्षण उत्पत्तिकाल इति व्यपदिश्यते, उत्तरकालमस्य सत्त्वं नास्ति इत्युत्पत्तिव्यवहार एव न स्यात् । ३०पूर्वविज्ञानाहितसंस्कारबीजाधारभूतायां बुद्धौ समुदायकल्पनेति चेत्; न; तस्या अपि तादा- त्म्यात् । यस्य तु द्रव्यार्थादेशात् स्यान्नित्या क्रिया पर्यायार्थादेशाच्च स्यादनित्या बुद्धिरपि; तस्य वस्तुनि बुद्धौ च क्रियावयवसमूहस्य शक्तिव्यक्तिस्वरूपेण व्यवस्थितस्य कालवर्तनया प्रतिलब्ध- कालव्यपदेशस्य परिच्छिन्नस्यान्यपरिच्छेदे वृत्तिरुपपद्यते इति व्यवहारकालसिद्धिः । तत्प्रसिद्धौ च ४८४ मुख्यकालसिद्धिः इत्युक्तम् । अथ किमर्थं परत्वापरत्वयोः पृथग्ग्रहणम्, वर्तनापरिणामक्रिया- परत्वापरत्वानीत्येवं वक्तव्यम् ? परत्वापरत्वयोः पृथग्ग्रहणं परस्परापेक्षत्वात् । २८ । परत्वापरत्वे पृथग्गृह्येते । कुतः ? पर- स्परापेक्षत्वात् । परत्वं ह्यपेक्ष्यापरत्वं भवति, अपरत्वं चापेक्ष्य परत्वमिति । ०५अथ किमर्थं वर्तनाग्रहणमादौ क्रियते ? वर्तनाग्रहणमादौ अभ्यर्हितत्वात् । २९ । वर्तनाग्रहणमादौ क्रियते । कुतः ? अभ्यर्हितत्वात् । कथमभ्यर्हितत्वम् ? वर्तनापूर्वकत्वात् परमार्थकालप्रतिपत्तेः । तन्निमित्तत्वात् व्यवहारकाललिङ्ग- स्याप्राधान्यम् । अत्राह — उक्तं भवता शरीरादीनि पुद्गलानामुपकार इति, तन्त्रान्तरीया जीवं परिभाषन्ते, १०तत्कथमिति ? अत्रोच्यते — स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गलाः ॥ २३ ॥ स्पर्शग्रहणमादौ विषयबलदर्शनात् । १ । स्पर्शग्रहणमादौ क्रियते । कुतः ? विषयबलदर्श- नात् । सर्वेषु हि विषयेषु स्पर्शस्य बलं दृश्यते । स्पृष्टग्राहिष्विन्द्रियेषु स्पर्शस्यादौ ग्रहणव्यक्तिः, सर्वसंसारिजीवग्रहणयोग्यत्वाच्च । १५रसप्रसङ्ग इति चेत्; न; स्पर्शे सति तद्भावात् । २ । स्यान्मतम् — यदि विषयबलात् आदौ स्पर्शोऽधीतः, ननु विषयबलत्वात् आदौ रस एवाध्येयः । स्पर्शसुखनिरुत्सुकेष्वपि रसव्यापारद- र्शनादिति; तन्न; किं कारणम् ? स्पर्शे सति तद्भावात्, तत्रापि सति स्पर्शे रसव्यापार इति स्पर्शग्रहणमेवादौ ज्यायः । तत एवानन्तरं रसवचनं स्पर्शग्रहणानन्तरभावितत्वात् (भावित्वात्) रसग्रहणस्य, तदनन्तरं तद्ग्रहणं क्रियते । २०वायौ तदभावात् व्यभिचार इति चेत्; न; तत्राप्यभ्युपगमात् । ३ । स्यादेतत् — वायुः स्पर्श- वान् इति तदनन्तरं रसग्रहणाभावात् व्यभिचार इति; तन्न; किं कारणम् ? तत्राप्यभ्युपगमात् । रूपादयो हि स्पर्शाविनाभाविनः घटादिष्विव वायावप्यभ्युपगम्यन्ते । स्पर्शवत्तत्र सतां रूपादीना- मपि ग्रहणं कस्मान्नेति चेत् ? स्थूलविषयग्राहित्वाच्चक्षुरादीनां घ्राणेन्द्रियविषयवत् वायौ सता- मपि रूपादीनामग्रहणम् । २५रूपात् प्राग् गन्धवचनम् अचाक्षुषत्वात् । ४ । रूपात् प्राक् गन्धवचनं क्रियते । किं कार- णम् ? अचाक्षुषत्वात् । अन्ते वर्णग्रहणं स्थोल्ये सति तदुपलब्धेः । ५ । सर्वेषामन्ते वर्णग्रहणं क्रियते । कुतः ? स्थौल्ये सति तदुपलब्धेः । नित्ययोगे मतुविधानम् । ६ । स्पर्शश्च रसश्च गन्धश्च वर्णश्च स्पर्शरसगन्धवर्णास्ते येषां सन्ति ३०ते स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः इति नित्ययोगे मतुविधानं द्रष्टव्यम् । यथा क्षीरिणो न्यग्रोधा इति क्षीरेण नित्ययोगात् मत्वर्थीयविधानम्, तथा अनादिपारिणामिकस्पर्शादिगुणसामान्यनित्ययोगे मतुरिति । स्पर्शादीनामनन्तपर्यायत्वेऽपि मौलभेदप्रसिद्ध्यर्थमितः क्रियते । मृदुकठिनगुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षस्पर्शभेदाः । ७ । एते मृद्वादयोऽष्टौ स्पर्शस्य मूलभेदा द्रष्टव्याः । ४८५ तिक्तकटुकाम्लमधुरकषाया रसप्रकाराः । ८ । तिक्तादयः पञ्च रसप्रकाराः वेदितव्याः । गन्धः सुरभिरसुरभिश्च । ९ । गन्धो द्विविधः — सुरभिरसुरभिश्चेति । वर्णाः पञ्चधा नीलपीतशुक्लकृष्णलोहितभेदात् । १० । नीलादिभिः पञ्चभिः प्रकारैः वर्णा भिद्यन्ते । एषां च स्पर्शनादीनामेकैकस्य एकद्वित्रिचतुःसंख्येयाऽसंख्येयानन्तगुणपरिणामोऽवसेयः । ०५सकलरूपादिद्रव्यधर्मनिर्देशात् अवशिष्टविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह — शब्दबन्धसौक्ष्म्यस्थौल्यसंस्थानभेदतमश्छायातपो- द्योतवन्तश्च ॥ २४ ॥ शब्दादीनामभिहितनिर्वचनानां परिप्राप्तद्वन्द्वानां मतुना अभिसंबन्धः । १ । शब्दादीनां निर्वचनेन प्रतिलब्धार्थानां परस्परापेक्षायां सत्यां द्वन्द्वं कृत्वा मतुना संबन्धो योजयितव्यः । १०तद्यथा — शपत्यर्थमाह्वयति प्रत्याययति, शप्यते येन, शपनमात्रं वा शब्दः । बध्नाति, बध्यतेऽसौ, बध्यतेऽनेन, बन्धनमात्रं वा बन्धः । लिङ्गेन आत्मानं सूचयति, सूच्यतेऽसौ, सूच्यतेऽनेन, सूच- नमात्रं वा सूक्ष्मः, सूक्ष्मस्य भावः कर्म वा सौक्ष्म्यम् । स्थूलयते परिवृंहयति, स्थूल्यतेऽसौ, स्थूल्य- तेऽनेन, स्थूलनमात्रं वा स्थूलः । स्थूलस्य भावः कर्म वा स्थौल्यम् । संतिष्ठते, संस्थीयतेऽनेनेति, संस्थितिर्वा संस्थानम् । भिनत्ति, भिद्यते, भेदनमात्रं वा भेदः । पूर्वोपात्ताशुभकर्मदयात् ताम्यति १५आत्मा, तम्यतेऽनेन, तमनमात्रं वा तमः । पृथिव्यादिघनपरिणाम्युपश्लेषात् देहादिप्रकाशावरण- तुल्याकारेण छिद्यते, छिनत्त्यात्मानमिति वा छाया । असद्वेद्योदयात् आतपत्यात्मानम्, आतप्यते- ऽनेन, आतपनमात्रं वा आतपः । निरावरणमुद्योतयति, उद्योत्यतेऽनेन, उद्योतनमात्रं वा उद्योतः । शब्दश्च बन्धश्च सौक्ष्म्यं च स्थौल्यं च संस्थानं च भेदश्च तमश्च छाया च आतपश्च उद्योतश्च शब्दबन्धसौक्ष्म्यस्थौल्यसंस्थानभेदतमश्छायातपोद्योताः, ते येषां सन्ति ते शब्दबन्धसौक्ष्म्य- २०स्थौल्यसंस्थानभेदतमश्छायातपोद्योतवन्तः । शब्दो द्वेधा भाषालक्षणविपरीतत्वात् । २ । शब्दो द्वेधा व्यवतिष्ठते । कुतः ? भाषालक्षण- विपरीतत्वात् — भाषालक्षणो विपरीतश्चेति । भाषात्मक उभयथा अक्षरीकृतेतरविकल्पात् । ३ । तत्र भाषात्मकः शब्दः उभयथा कल्प्यते । कुतः ? अक्षरीकृतेतरविकल्पात् । अक्षरीकृतः शास्त्राभिव्यञ्जकः संस्कृतविपरीतभेदात् २५आर्यम्लेच्छव्यवहारहेतुः । अवर्णात्मको द्वीन्द्रियादीनाम्, अतिशयज्ञानस्वरूपप्रतिपादनहेतुश्च । स एव सर्वः प्रायोगिकः । अभाषात्मको द्वेधा प्रयोगविस्रसानिमित्तत्वात् । ४ । अभाषात्मकः शब्दो द्वेधा विभज्यते । कुतः ? प्रयोगविस्रसानिमित्तत्वात् । तत्र वैस्रसिको वलाहकादिप्रभवः । प्रयोगश्चतुर्धा ततविततघनसौषिरभेदात् । ५ । प्रयोगजः शब्दः चतुर्धा भिद्यते । कुतः ? तत- ३०विततघनसौषिरभेदात् । तत्र चर्मतननात्ततः पुष्करभेरीदर्दुरादिप्रभवः । विततः तन्त्रीकृतो वीणा- सुघोषादिसमुद्भवः । घनस्तालघण्टालालनाद्यभिघातजः । सौषिरो वंशशङ्खादिनिमित्तः । स शब्दः आकाशगुणः इति केषाञ्चित् दर्शनम्; तदयुक्तमित्युक्तं पुरस्तात् । ४८६ aपरे मन्यन्ते — ध्वनयः क्षणिकाः क्रमजन्मानः स्वरूपप्रतिपादनादेवोपक्षीणशक्तिका नार्था- न्तरमवबोधयितुमलम् । यदि समर्थाः स्युः; पदेभ्य इव पदार्थेषु प्रतिवर्णं वर्णार्थेषु प्रत्ययः स्यात् । एकेन चार्थे कृते वर्णन्तरोपादानमनर्थकं स्यात् । नापि क्रमजन्मनां सहभावः संघातोऽस्ति योऽर्थेन युज्यते । अतस्तेभ्योऽर्थप्रतिपादने समर्थः शब्दात्मा अमूर्तो नित्योऽतीन्द्रियो निरवयवो निष्क्रियो ०५ध्वनिभिरभिव्यङ्ग्य इत्यभ्युपगन्तव्य इति; एतच्चानुपपन्नम्; कुतः ? व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावानुपपत्तेः । व्यङ्ग्यस्तावत् शब्दात्मा स्वेन स्वरूपेणावस्थितो वा व्यज्येत, अनवस्थितो वा ? यदि स्वरूपेणा- वस्थितो व्यज्येत; तत्रापि द्वैतं भवति ध्वनिसन्निधेः प्राक् पश्चाच्चानुपलब्धेः सौक्ष्म्यं वा हेतुः स्यात्, प्रतिबन्धकं वा किञ्चित् ? यदि सौक्ष्म्यान्नोपलभ्येत; सर्वकालमस्याग्रहणमेव स्यात् आकाशादिवत् । अथ ध्वनिसन्निधाने स्थौल्यमस्य स्यात्; विकारप्राप्तेः नित्यता हीयते । नापि किञ्चित् प्रति- १०बन्धकमस्ति घटोपलब्धौ तमोवत् । प्रभाभावस्तमो न वस्त्वन्तरमिति चेत्; न; अतिशयवत्त्वात् सम्पन्नरूपवत्त्वाच्च नीलादिवर्णवत् । स्वरूपेणानवस्थितश्चेत्; नासौ व्यङ्ग्यः कार्यः स्यात् ध्वनिसन्निधाने स्वरूपप्राप्तेः । तत एवैषां ध्वनीनां व्यञ्जकत्वमयुक्तम् । किञ्च, आद्यो वर्णध्वनिः शब्दात्मनः सकलस्य वा व्यञ्जकः स्यात्, एकदेशस्य वा ? यदि सकलस्य; इतरेषां ध्वनीनाम् आनर्थक्यं स्यात् । अथैकदेशस्य; निरवयवत्वमस्य हीयते । किञ्च, स १५ध्वनिर्व्यञ्जकः स्फोटस्य वा उपकारं कुर्यात्, श्रोत्रस्य, उभयस्य वा ? न तावत् पृथिवीगन्धस्य जल- सेकवत् स्फोटस्योपग्रहे वर्तते; तस्य नित्यत्वात् विकारप्राप्त्यनभ्युपगमात् । न चामूर्तस्याभिव्यङ्- ग्यस्य विक्रियोपपद्यते । नापि चक्षुषोऽञ्जनवत् श्रोत्रस्योपकारे वर्तते; वधिरस्य गुणान्तरोत्पादनश- क्त्यभावात् । युज्यते नेत्रस्याञ्जनमुपकारकमिति तिमिरादिदोषहननदर्शनात्, न तथोपहतश्रवणस्य ध्वनिकृतमुपकारं किञ्चिदप्युपलभामहे । अथ कल्पेन्द्रियस्य उपग्रहे वर्तते; न तत्रार्थावबोधना- २०दुपग्रहोऽन्योऽस्ति । तदभ्युपगमे तेनैव कृतकृत्यत्वात् स्फोटकल्पना अनर्थिका । नाप्युभयस्यो- पग्रहो युक्तः; प्रत्येकमयुक्तत्वादेव । किञ्च, न ध्वनयः स्फोटाभिव्यक्तिहेतवो भवन्ति उत्पत्तिक्षणादूर्ध्वमनवस्थानात् उत्पत्तिक्षणे चाऽसत्त्वात् । अथ क्षणिका अपि सन्तः अभिव्यक्तिहेतवः; कश्चेदानीं भवतो मत्सरः ? अर्थप्रत्यायने तदभ्युपगमे च स्फोटकल्पना व्यर्था । प्रदीपवदिति चेत्; न; तस्यासिद्ध- २५त्वात् । नोत्पत्त्यनन्तरापवर्गी प्रदीपः आत्मलाभे देशान्तरसंबन्धनिमित्तक्रियापरिणाम- विप्रकृष्टदेशस्थघटादिप्रकाशनदर्शनात् । कर्मवदिति चेत्; असिद्धत्वादेव, कर्मव्यक्तयः क्षणिकाः सत्यः कर्मत्वजातिमभिव्यञ्जयन्तीत्यसिद्धमस्मान् प्रति, द्रव्यगुणकर्मविपयसामा- ४८७ न्य विशेषस्यार्थान्तरभूतस्यानभ्युपगमात् । कर्मणोऽपि द्रव्यादपृथग्भूतस्य द्रव्यार्थावस्थाना- भ्युपगमात् । किञ्च, अभिव्यञ्जकाभिव्यङ्ग्यवैधर्म्यात् । यथा मूर्तः क्रियावान् प्रदीपोऽभिव्यञ्जकः तद्व्यङ्ग्याश्च घटादयः क्रियावन्तो मूर्तिमन्तो दृष्टाः, न च तथा ध्वनिर्मूर्त्तः क्रियावांश्च, तद्व्यङ्ग्यः ०५स्फोटोऽपि न तद्धर्मः ततोऽभिव्यक्त्यभावः । किञ्च, स्फोटः ध्वनेरन्यो वा स्यात्, अनन्यो वा ? यद्यनन्यः; तादात्म्यं प्राप्नोति, व्य- ङ्ग्यत्वाभावश्च भेदाभावात् । अथान्यः; तस्य श्रोत्रोपलभ्यत्वाभावः । किञ्च, व्यङ्ग्यत्वे सति अनित्यत्वं स्यात् स्फोटस्य घटादिवत् विज्ञानेन व्यङ्ग्यत्वात् । आकाशादेर्व्यभिचार इति चेत्; न; मूर्तिमता व्यङ्ग्यत्वादिति विशेष्यवचनात् । किञ्च, यस्य १०व्यङ्ग्यत्वं तस्य कार्यत्वमपि दृष्टं यथा घटादेः । न तथा स्फोटस्य कार्यत्वमस्ति नित्यत्वाभ्युपगमा- दिति व्यङ्ग्यत्वाभावः । महदादिवदिति चेत्; साध्यसमत्वात्, यथा महदादि व्यङ्ग्यमेव न कार्यं तथा स्फोटोऽपीति; तन्न; साध्यसमत्वात् । यथेदं स्फोटस्य व्यङ्ग्यत्वं साध्यं तथा महदादेरपीति । किञ्च, दृष्टान्ताभावात् । न चामूर्तः कश्चिन्नित्यो निरवयवो मूर्तिमताऽनित्येन सावयवेन व्यङ्ग्यो दृष्टः, तदभावात् साध्यसिद्ध्यभावः । तस्मात् ध्वनिरूप एव शब्दो द्विशक्तिरभ्युप- १५गन्तव्यः । स च पुद्गलद्रव्यार्थादेशात्ततोऽनन्यत्वात् स्यान्नित्यः श्रोत्रोपलभ्यपर्यायसामान्यस्थि- त्यपेक्षया कालान्तरस्थायी, प्रतिसमयस्थितिभेदापेक्षया क्षणिक इति च जैनेश्वरदर्शनमनवद्यम् । बन्धोऽपि द्विधा विस्रसाप्रयोगभेदात् । ६ । बन्धश्च द्वैविध्यमश्नुते । कुतः ? विस्रसा — प्रयोग- भेदात् । वैस्रसिकः प्रायोगिकश्चेति । आद्यो द्वेधा आदिमदनादिविकल्पात् । ७ । आद्यो वैस्रसिको बन्धो द्विधा भिद्यते । कुतः ? २०आदिमदनादिविकल्पात् । तत्रादिमान् स्निग्धरूक्षगुणनिमित्तः विद्युदुल्काजलधाराग्नीन्द्रधनुरादि- विषयः । अनादिरपि वैस्रसिकबन्धो धर्माधर्माकाशानामेकशः त्रैविध्यान्नवविधः । धर्मास्तिकाय- बन्धः धर्मास्तिकायदेशबन्धः धर्मास्तिकायप्रदेशबन्धः । अधर्मास्तिकायबन्धः अधर्मास्तिकायदेश- बन्धः अधर्मास्तिकायप्रदेशबन्धः । आकाशास्तिकायबन्धः आकाशास्तिकायदेशबन्धः आकाशास्ति- कायप्रदेशबन्धश्चेति । कृत्स्नो धर्मास्तिकायः, तदर्धं देशः, अर्धार्धं प्रदेशः । एवमधर्माकाशयोरपि । २५कालाणूनामपि सततं परस्परविश्लेषाभावात् अनादिः । एकजीवप्रदेशानां च संहरणविसर्पणस्व- भावत्वेऽपि परस्परवियोगाभावात् अनादिर्बन्धः । धर्माधर्मकालाकाशानां परस्परवियोगाभावात् अनादिर्बन्धः । नानाजीवानामपि सामान्यापेक्षया इतरद्रव्यैः सह सम्बन्धोऽनादिः । पुद्गलद्रव्ये- ष्वपि महास्कन्धादीनां सामान्यादनादिर्बन्धः । एवं सर्वद्रव्यविषये बन्धे सति पुद्गलप्रकरणात् तद्विपयो बन्धः परिगृह्यते । ३०विस्रसा विधिविपर्यये निपातः । ८ । पौरुषेयपरिणामापेक्षो विधिः, तद्विपर्यये विस्रसाशब्दो निपातो द्रष्टव्यः । विस्रसा प्रयोजनो वैस्रसिको बन्धः । प्रयोगः पुरुषकायवाङ्मनःसंयोगलक्षणः । ९ । पुरुषस्य कायवाङ्मनःसंयोगः प्रयोग इत्यु- च्यते । प्रयोगप्रयोजनो बन्धः प्रायोगिकः । स द्वेधा अजीवविषयो जीवाजीवविषयश्चेति । तत्रा- जीवविषयो जतुकाष्ठादिलक्षणः । जीवाजीवविषयः कर्मनोकर्मबन्धः । कर्मबन्धो ज्ञानावरणा- ३५दिरष्टतयो वक्ष्यमाणः । नोकर्मबन्धः औदारिकादिविषयः । स पुनः पञ्चविधः — आलपनाऽऽले- पनसंश्लेषशरीरशरीरिभेदात् । रथशकटादीनां लोहरज्जुवरत्रादिभिरालपनादाकर्षणात् बन्धः ४८८ आलपनबन्धः । अनेकार्थत्वात् धातूनां लपिः आकर्षणक्रियो ज्ञेयः । कुड्यप्रासादादीनां मृत्पिण्डेष्टकादिभिः प्रलेपदानेन अन्योन्यालेपनात् अर्पणात् आलेपनबन्धः । धातूनामनेकार्थत्वात् आङ्पूर्वस्य लिपः अर्पणक्रियस्य ग्रहणम् । जतुकाष्ठादिसंश्लेषणात् संश्लेषबन्धः । शरीरबन्धः पञ्चधा — औदारिकवैक्रियिकाहारकतैजसकार्मणशरीरनोकर्मबन्धभेदात् । स प्रत्येकं चतुश्चतुश्चतुर्द्वि- ०५रेकभङ्गभेदात् पञ्चदशधा । तत्रौदारिकशरीरनोकर्मप्रदेशानामौदारिकशरीरनोकर्मप्रदेशैरन्यो- न्यानुप्रवेशात् औदारिकौदारिकशरीरनोकर्मबन्धः प्रथमः । औदारिकतैजसशरीरनोकर्मप्रदे- शानाम् अन्योन्यानुप्रवेशाद् औदारिकतैजसशरीरनोकर्मबन्धो द्वितीयः । औदारिकर्कामणशरीर- नोकर्मप्रदेशानामन्योन्यानुप्रवेशः औदारिककार्मणशरीरनोकर्मबन्धस्तृतीयः । औदारिकतैजस- कार्मणशरीरनोकर्मप्रदेशानामन्योन्यानुप्रवेशः औदारिकतैजसकार्मणशरीरनोकर्मबन्धश्चतुर्थः । १०अनेन विधिना वैक्रियिकवैक्रियिकशरीरनोकर्मबन्धः वैक्रियिकतैजसशरीरनोकर्मबन्धः वैक्रियिक- कार्मणशरीरनोकर्मबन्धः वैक्रियिकतैजसकार्मणशरीरनोकर्मबन्धः । आहारकाहारकशरीरनो- कर्मबन्धः आहारकतैजसशरीरनोकर्मबन्धः आहारककार्मणशरीरनोकर्मबन्धः आहारकतैजस- कार्मणशरीरनोकर्मबन्धः । तैजसतैजसशरीरनोकर्मबन्धः तैजसकार्मणशरीरनोकर्मबन्धः । कार्मण- कार्मणशरीरनोकर्मबन्धश्च योज्यः । शरीरिबन्धो द्वेधा — अनादिरादिमांश्च । अष्टजीवमध्यप्रदेशाना- १५मुपर्यधश्चतुर्णां रुचकवदवस्थितानां सर्वकालमन्योन्यापरित्यागात् अनादिबन्धः । इतरेषां प्रदे- शानां कर्मनिमित्तसंहरणविसर्पणस्वभावत्वादादिमान् । अथवा, यथा क्रोधपरिणत आत्मैव क्रोधः तथा तप्तायःपिण्डवत् शरीरेण सह बन्धं प्रत्यात्मनः एकत्वादात्मैव शरीरमिति व्यपदेशात् पूर्वोक्ताः पञ्चदश विकल्पाः शरीरिविषयत्वेन योज्याः । औदारिकादिशरीरभेदार्पणात् प्रागुक्ता विकल्पाः । २०अत्राह — कर्मनोकर्मणोः कः प्रतिविशेष इति ? उच्यते — आत्मपरिणामेन योगभाव- लक्षणेन क्रियत इति कर्म । तदात्मनोऽस्वतन्त्रीकरणे मूलकारणम् । तदुदयापादितः पुद्गलपरिणाम आत्मनः सुखदुःखबलाधानहेतुः औदारिकशरीरादिः ईषत्कर्म नोकर्मेत्युच्यते । किञ्च, स्थितिभे- दाद्भेदः । कर्मणां स्थितिरुत्तरत्र वक्ष्यते । नोकर्मणां स्थितिरुच्यते — औदारिकवैक्रियिकशरीरयोः स्वायुःप्रमाणस्थितिर्निषेकः । तत्रौदारिकशरीरस्य त्रिपल्योपमा स्थितिः, यस्मादेकसमयादारभ्य आ- २५त्रिपल्योपमसमाप्तेरवस्थानम् । वैक्रियिकशरीरस्य त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमा स्थितिः, यस्मादेकसमय- निषेकादारभ्य त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमान्त्यसमयावस्थानम् । आहारकशरीरस्य अन्तर्मुहूर्तपरिमाणा स्थितिः । तैजसशरीरस्य षट्षष्टिसागरोपमा स्थितिः । कार्मणशरीरस्य कर्मस्थितिः ज्ञानावरणाद्य- नेककर्मस्थितिसंभवेऽप्यात्मीयैव कर्मस्थितिर्ग्राह्या । औदारिकवैक्रियिकतैजसकार्मणशरीरकर्मणा- मेकैकस्य विंशतिसागरोपमकोटीकोट्यः स्थितिः । आहारकशरीरकर्मणोऽन्तःकोटीकोट्यः स्थितिः । ३०सौक्ष्म्यं द्विविधम् अन्त्यमापेक्षिकं च । १० । सौक्ष्म्यं द्विविधं वेदितव्यम् । कुतः ? अन्त्यम् आपेक्षिकं चेति । तत्राऽन्त्यं परमाणूनाम् । आपेक्षिकं बिल्वामलकबदरादीनाम् । तथा स्थौल्यम् । ११ । तेनैव प्रकारेणान्त्यम् आपेक्षिकं चेति द्विविधं स्थौल्यमवगन्तव्यम् । तत्रान्त्यं स्थौल्यं जगद्व्द्यापिनि महास्कन्धे । आपेक्षिकं बदरामलकबिल्वतालादिषु । संस्थानं द्वेधा — इत्थंलक्षणम् अनित्थंलक्षणं च । १२ । संस्थानमाकृतिर्द्वेधा भिद्यते — इत्थं- ३५लक्षणम्, अनित्थंलक्षणं चेति । वृत्तत्र्यस्रचतुरस्रायतपरिमण्डलादि इत्थमतोऽन्यदनित्थम् । १३ । वृत्तं त्र्यस्रं चतुरस्रमायतं ४८९ परिमण्डलमित्येवमादि संस्थानमित्थंलक्षणम् । अतोऽन्यन्मेघादीनां संस्थानम् अनेकविधम् इत्थ- मिदमिति निरूपणाभावात् अनित्थंलक्षणम् । भेदः षोढोत्करचूर्णखण्डचूर्णिकाप्रतराणुचटनविकल्पात् । १४ । भेदः षोढा भिद्यते । कुतः ? उत्करादिविकल्पात् । तत्रोत्करः काष्ठादीनां करपत्रादिभिरुत्करणम् । चूर्णो यवगोधूमा- ०५दीनां सक्तुकणिकादिः । खण्डो घटादीनां कपालशर्करादिः । चूर्णिका माषमुद्गादीनाम् । प्रतरोऽ- भ्रपटलादीनाम् । अणुचटनं तप्तायःपिण्डादिष्वयोघनादिभिरभिहन्यमानेषु स्फुलिङ्गनिर्गमः । तमो दृष्टिप्रतिबन्धकारणम् । १५ । दृष्टेः प्रतिबन्धकं वस्तु तम इति व्यपदिश्यते । यदपहरन् प्रदीपः प्रकाशको भवति । छाया प्रकाशावरणनिमित्ता । १६ । प्रकाशावरणं शरीरादि यस्या निमित्तं भवति सा छाया । १०सा द्वेधा तद्वर्णादिविकार — प्रतिबिम्बमात्रग्रहणविकल्पात् । १७ । सा छाया द्वेधा व्यवति- ष्ठते । कुतः ? तद्वर्णादिविकारात् प्रतिबिम्बमात्रग्रहणाच्च । आदर्शतलादिषु प्रसन्नद्रव्येषु मुखादि- च्छाया तद्वर्णादिपरिणता उपलभ्यते । इतरत्र प्रतिबिम्बमात्रमेव । अत्राह — विपरीतग्रहणं कुतः, प्राङ्मुखस्य प्रत्यङ्मुखा छाया दृश्यते इति ? प्रसन्नद्रव्य- परिणामविशेषाद्भवति । अत्र चोद्यते — नादर्शतलादिच्छायासद्भावः । किं तर्हि ? ‘नयननिर्गतेन १५रश्मिना घनद्रव्यात् प्रतिहतनिवृत्तेन स्वमुखस्यैव ग्रहणम्’ इति; तदयुक्तम्; विपर्यासग्रहणाभाव- प्रसङ्गात्, कुड्यादिषु अतिप्रसङ्गात्, ग्रहणशक्त्यभावाच्च । विपर्यासग्रहणाभावप्रसङ्गस्तावत् यदि प्रतिनिवृत्तेन नयनरश्मिना स्वशरीरस्यैव ग्रहणं प्राङ्मुखस्य प्राङ्मुखमित्येव ग्रहणं स्यात्, विपर्यासहेत्वभावात् । कुड्यादिषु चातिप्रसङ्गः स्यात्, नयनरश्मेः प्रतिघातस्य तत्रापि सद्भावात् । नाप्यसौ नयनरश्मिः शरीरान्निष्क्रान्तः मनसाऽनधिष्ठितो ग्रहीतुं शक्नोति । २०आतप उष्णप्रकाशलक्षणः । १८ । आतप आदित्यनिमित्त उष्णप्रकाशलक्षणः पुद्गलपरिणामः । उद्योतश्चन्द्रमणिखद्योतादिविषयः । १९ । चन्द्रमणिखद्योतादीनां प्रकाश उद्योत उद्यते । क्रियोपसंख्यानं पुद्गलपरिणामादिति चेत्; न; धर्माधर्माकाशानां क्रियाप्रतिषेधासंबन्धे- नोक्तत्वात् । २० । स्यादेतत् — क्रिया उपसंख्यातव्या । कुतः ? पुद्गलपरिणामादिति; तन्न; किं कारणम् ? धर्माधर्माकाशानां क्रियाप्रतिषेधसंबन्धेनोक्तत्वात् । २५कालस्यापि क्रियावत्त्वप्रसङ्ग इति चेत्; न; पूर्वत्रानभिधानात् । २१ । स्यान्मतम् — यदि धर्माधर्माकाशानां क्रियापरिणामप्रतिषेधात् सामर्थ्यात् पुद्गलानां क्रियावत्त्वमवसीयते, ननु कालस्यापि क्रियावत्त्वं प्रसज्यत इति; तन्न; किं कारणम् ? पूर्वत्र अनभिधानात् “अजीवकाया धर्मा- धर्माकाशपुद्गलाः” [तº सूº५ । १] इत्यत्र । तत्र हि पाठे “आ आकाशादेकद्रव्याणि, निष्क्रियाणि” [तº सूº५ । ६ — ७] इत्यतः कालस्य बहिर्भावात् पुद्गलवत् क्रियावत्त्वं भवेत् । अथवा, पूर्वत्रानभि- ३०धानात् । क्व ? द्रव्याणि जीवाः कालश्चेति । यदि कालस्य क्रियावत्त्वमिष्टं भवेत् तत्र पठ्येत, तथा सति “जीवाश्च” [तº सूº५ । ३] इति चशब्दाकरणात् लघुसूत्रं स्यात्, पुनः ‘कालश्च’ इत्यव- ४९० चनाच्च । अनन्तसमयार्थं पुनः ‘कालश्च’ इति कर्तव्यमिति चेत्; न; आकाशस्यानन्ताः कालस्य चेति सिद्धत्वात् । एवं लघीयसा न्यायेन सिद्धे यदुत्तरत्र विदेशे “कालश्च” [तº सूº५ । ३९] इति वचनं तेन ज्ञायते नास्ति कालस्य क्रियावत्त्वमिति । तच्च निष्क्रियत्वं परिस्पन्दात्मिकां क्रियां प्रत्यव- सेयम्, न चास्त्यादिक्रियां प्रति । तस्मादनादिपारिणामिकास्त्यादिक्रियाद्रव्यार्थादेशात् स्यात् ०५क्रियावान् कालः । देशान्तरप्रापणसमर्थपरिस्पन्दक्रियाविशेषपरिणामाभावादेशाच्च स्यान्निष्क्रियः । सा दशप्रकारा प्रयोगबन्धाभावच्छेदाभिघातावगाहनगुरुलघुसंचारसंयोगस्वभावनिमि- त्तभेदात् । २१[अ] । सैषा क्रिया दशप्रकारा वेदितव्या । कुतः प्रयोगादिनिमित्तभेदात्, तद्यथा इष्वेर- ण्डबीजमृदङ्गशब्दजतुगोलकनौद्रव्यपाषाणालाबू सुराजलदमारुतादीनाम् । इषुचक्रकणयादीनां प्रयोगगतिः । एरण्डतिन्दुकबीजानां बन्धाभावगतिः । मृदङ्गभेरीशङ्खादिशब्दपुद्गलानां छिन्नानां १०गतिः छेदगतिः । जतुगोलककन्दुदारुपिण्डादीनाम् अभिघातगतिः । नौद्रव्यपोतकादीनाम् अवगाह- नगतिः । पाषाणायःस्फालानां गुरुगतिः । अलाबूद्रुतार्कतूलादीनां लघुगतिः । सुरासौवीरकादीनां संचारगतिः । जलदरथमुशलादीनां वायुवाजिहस्त्यादीनां संयोगनिमित्ता संयोगगतिः । मारुत- पावकपरमाणुसिद्धज्योतिष्कादीनां स्वभावगतिः । वायोः केवलस्य तिर्यग्गतिः । भस्त्रादियोगाद- नियता गतिः । अग्नेरूर्ध्वगतिः कारणवशाद्दिगन्तरगतिः । परमाणोरनियता । सिद्ध्यतामूर्ध्व- १५गतिरेव । ज्योतिषां नित्यभ्रमणं नृलोके । मत्वर्थीयप्रयोगादन्यत्वं शब्दादीनां दण्डवदिति चेत्; न; अनेकान्तात् । २२ । स्यान्मतम्- यथा अन्यत्वे सति संबन्धे मत्वर्थीयो दृश्यते दण्डी देवदत्त इति, तथा अत्रापि मत्वर्थीयदर्शनात् शब्दादीनामन्यत्वं तद्वद्भ्योऽनुमीयत इति; तन्न; किं कारणम् ? अनेकान्तात् । अनन्यत्वेऽपि लोके मत्वर्थीयो दृश्यते — सारवान् स्तम्भः आत्मवान् पुरुषः इति । २०कथञ्चित् अन्यत्वोपपत्तेश्च । २३ । शब्दादीनां पुद्गलेभ्यः भेदार्थादेशात् स्यादन्यत्वम् । शब्दादिपरिणामे च तप्तायःपिण्डवत् तादात्म्यादेशात् स्यादनन्यत्वम् । अत्राह — यदि स्पर्शादयश्च शब्दादयश्च पुद्गलपरिणामाः किमर्थमेषां पृथग्ग्रहणं ननु एक एव योगः कर्तव्यः इति ? अत्रोच्यते — पृथग्ग्रहणं केषाञ्चिदुभयपर्यायज्ञापनार्थम् । २४ । स्पर्शादयः परमाणूनां स्कन्धानां च २५भवन्ति शब्दादयस्तु स्कन्धानामेव व्यक्तिरूपेण भवन्ति सौक्ष्म्यवर्ज्या इत्येतस्य विशेषस्य प्रति- पत्त्यर्थं पृयग्योगकरणम् । सौक्ष्म्यं तु अन्त्यमणुष्वेव, आपेक्षिकं स्कन्धेषु । यद्येवं सौक्ष्म्यग्रहणं पूर्वसूत्र एव कर्तव्यम् ? इह करणं स्थौल्यप्रतिपक्षप्रतिपत्त्यर्थम् । स्पर्शादीनामेकजातीयपरिणामख्यापनार्थं च । २५ । स्पर्शादीनां गुणानां परिणाम एकजातीय इत्येतस्यार्थस्य ख्यापनार्थं च क्रियते पृथक्ग्रहणम् । तद्यथा — स्पर्श एको गुणः काठिन्यलक्षणः ३०स्वजात्यपरित्यागेन पूर्वोत्तरस्वगतभेदनिरोधोपजननसन्तत्या वर्तनात्, द्वित्रिचतुःसंख्येयाऽसंख्येया- नन्तगुणकठिनस्पर्शपर्यायैरेव परिणमते न मृदुगुरुलध्वादिस्पर्शैः । एवं मृद्वादयोऽपि योज्याः । रसश्च तिक्त एक एव गुणः रसजातिमजहन् पूर्ववन्नाशोत्पादावनुभवन् द्वित्रिचतुःसंख्येयाऽसंख्येयानन्त- गुणतिक्तरसैरेव परिणमते न कटुकादिरसैः । एवं कटुकादयो वेदितव्याः । गन्धश्च सुरभिरेको गुणः स्वजातिमजहन्पूर्ववद्द्व्यादिगुणसुरभिगन्धपर्यायैरेव परिणमते नासुरभिगन्धैः । एवमसुरभिगन्धो ३५वाच्यः । वर्णश्च शुक्ल एको गुणः स्वजात्यपरित्यागेन पूर्ववद्द्व्यादिशुक्लवर्णैरेव परिणमते न नीला- ४९१ दिभिः । एवं नीलादयोऽपि च नेतव्याः । अथ यदा कठिनस्पर्शो मृदुस्पर्शेन, गुरुर्लघुना, स्निग्धो रूक्षेण, शीत उष्णेन परिणमते, तिक्तश्च कटुकादिभिः, सुरभिश्चेतरेण, शुक्लश्च कृष्णादिभिः, इतरे चैतरैः, संयोगे च गुणान्तरैस्तदा कथम् ? तत्रापि कठिनस्पर्शः स्पर्शजातिमजहन् मृदुस्पर्शेनैव विनाशोत्पादौ अनुभवन् परिणमते नेतरैः, एवमितरत्रापि योज्यम् । ०५नोदनाभिघाताद्युपसंख्यानमिति चेत्; न; चशब्दस्येष्टसमुच्चयार्थत्वात् । २६ । स्यान्मतम् — नोदनाभिघातादयः पुद्गलपरिणामाः सन्ति तेपामत्रोपसंख्यानं कर्तव्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? चशब्दस्येष्टसमुच्चयार्थत्वात् । ये पुद्गलपरिणामा आगमे इष्टाः तेषामिह चशब्देन समुच्चयः क्रियते । अत्राह — यद्येवमर्थं पृथग्योगकरणम्, उच्यतां के स्पर्शादिपरिणामाः पुद्गलाः, के वा तदु- भयभाजः इति ? अत्रोच्यते — १०अणवः स्कन्धाश्च ॥ २५ ॥ प्रदेशमात्रभाविस्पर्शादिपर्यायप्रसवसामर्थ्येनाण्यन्ते शब्द्यन्ते इत्यणवः । १ । प्रदेशमात्र- भाविभिः स्पर्शादिभिः गुणैस्सततं परिणमन्त इत्येवं अण्यन्ते शब्द्यन्ते ये ते अणवः । सौक्ष्म्या- दात्मादयः आत्ममध्या आत्मान्ताश्च । उक्तं च — “अन्तादि अन्तमज्झं अन्तन्तं णेव इंदिए गेज्झं । १५जं दव्वं अविभागी तं परमाणुं विजाणीहि ॥ १ ॥ ” स्थौल्याद्ग्रहणनिक्षेपणादिव्यापारास्कन्द(न्ध)नात्स्कन्धाः । २ । स्थौल्यभावेन ग्रहणनि- क्षेपणादिव्यापारास्कन्द(न्ध)नात् स्कन्धा इति संज्ञायन्ते । रूढौ क्रिया क्वचित् सती उपलक्षणत्वेना- श्रिता इति ग्रहणादिव्यापाराऽयोग्येप्वपि द्व्यणुकादिपु स्कन्धाख्या वर्तते । उभयत्र जात्यपेक्षं बहुवचनम् । ३ । अनन्तभेदा अपि पुद्गला अणुजात्या स्कन्धजात्या च २०द्वैविध्यमापद्यमानाः सर्वे गृह्यन्त इति तज्जात्याधारानन्तभेदसंसूचनार्थं बहुवचनं क्रियते । अणुस्कन्धा इत्यस्तु लघुत्वादिति चेत्; न; उभयसूत्रसंबन्धार्थत्वात् भेदकरणस्य । ४ । स्यान्मतम् — ‘अणवः स्कन्धा अणुस्कन्धाः’ इति वृत्तिकरणमिह युक्तं लघुत्वादिति; तन्न; किं कारणम् ? उभयसूत्रसंबन्धार्थत्वात् भेदकरणस्य — स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तोऽणवः, शब्दबन्धसौक्ष्म्यस्थौल्य- संस्थानभेदतमश्छायातपोद्योतवन्तश्च स्कन्धा इति । वृत्तौ पुनः सत्यां समुदायस्यार्थवत्त्वात् २५अवयवार्थाभावात् भेदेनाभिसंबन्धः कर्तुं न शक्यः । कारणमेव तदन्त्यमित्यसमीक्षिताभिधानम्; कथञ्चित् कार्यत्वात् । ५ । “कारणमेव तदन्त्यम्” इति केचित् कथयन्ति परमाणुम्; तदसमीक्षिताभिधानम्; कुतः ? कथञ्चित् कार्यत्वात् । परमाणुर्हि केनचित् प्रकारेण कार्यः “भेदादणुः” [५ । २७] इति वक्ष्यमाणत्वात् । अविरोध इति चेत्; न; एवशब्देनाऽवधारणात् । ६ । स्यादेतत् — कथञ्चित् कार्यत्वोपपत्तौ ३०कारणत्वस्य अप्रतिपेधात् अविरोध इति; तन्न; किं कारणम् ? एवशब्देनावधारणात् । यत एव- कारकरणं ततोऽन्यत्रावधारणमिति कारणमेव परमाणुर्न कार्यमिति कार्यत्वनिषेधात् । नित्य इति चायुक्तं स्नेहादिभावेनानित्यत्वात् । ७ । नित्यः परमाणुः इति एतच्च वचनम- युक्तम् । कुतः ? स्नोहादिभावेन अनित्यत्वात् । स्नेहादयो हि गुणाः परमाणौ प्रादुर्भवन्ति वियन्ति च्च, ततस्तत्पूर्वकमस्यानित्यत्वमिति । ४९२ अनादिपरमाण्ववस्थमिति चेत्; न; तत्कार्याभावात् । ८ । स्यान्मतम् — अनाद्यणुत्वावस्थः परमाणुरस्ति स द्व्यणुकादिकार्यहेतुत्वात् कारणमेव न कार्यम् । न हि असौ भेदादुत्पद्यत इति; तन्न; किं कारणम् ? तत्कार्याभावात् । न हि तस्यानादिपारिणामिकाण्ववस्थस्य कार्यमस्ति, तत्स्व- भावाविनिवृत्तेः । सति च कार्ये तद्भेदादणुरिति कार्यत्वसिद्धिः । ततः कार्यस्याभावात् कारणमिति ०५व्यपदेशश्च नोपपद्यते । नहि असति पुत्रे अस्ति पितृव्यपदेश इति । छायादि तत्कार्यमिति चेत्; न; स्कन्धनिमित्तत्वात् । ९ । यदि छायादि कार्यमनादिपरमा- णोरिति कल्प्यते; तदपि नोपपद्यते; कुतः ? स्कन्धनिमित्तत्वात् । अनन्तानन्तप्रदेशस्कन्धारब्धं छायादि नानादिपरमाणुकार्यम् । प्रतिज्ञामात्रमिति चेत्; न; चाक्षुषत्वात् । १० । अथ मतम् — प्रतिज्ञामात्रमेतत् स्कन्धकार्यं १०छायादि नाणुकार्यमिति; तच्चायुक्तम्; कुतः ? चाक्षुषत्वात् । चाक्षुषं हि छायादि अचाक्षुषमणु(षाणु)- कार्यं न भवितुमर्हति । न चानादिपरमाणुर्नाम कश्चिदस्ति “भेदादणुः । ” [५ । २७] इति वचनात् । नित्यवचनं तदर्थमिति चेत्; न; तस्यापि स्नेहादिविपरिणामाभ्युपगमात् । ११ । स्यान्म- तम् — नित्यवचनमनादिपरमाण्वर्थमिति; तन्न; किं कारणम् ? तस्यापि स्नेहादिविपरिणामाभ्युपग- मात् । न हि निष्परिणामः कश्चिदर्थाऽस्ति । १५नयापेक्षमिति चेत्; युक्तम् । १२ । अथ मतम् — “कारणमेव तदन्त्यं नित्यः” इति वचनं नयापेक्षम् । द्व्यणुकादिवत् संघातकार्याभावात् कारणमेव, द्रव्यार्थतया व्ययोदयाभावात् नित्यः, इत्येवं सति युक्तम्, हेतुविशेषसामर्थ्यार्षणे अवधारणाऽविरोधात्, द्रव्यार्थतयाऽवस्थानाच्च । एकरसवर्णगन्धोऽणुः निरवयवत्वात् । १३ । एकरसः एकगन्धश्च परमाणुर्वेदितव्यः । कुतः ? निरवयवत्वात् । सावयवानां हि मातुलिङ्गादीनाम् अनेकरसत्वं दृश्यते, अनेकवर्णत्वं च २०मयूरादीनाम्, अनेकगन्धत्वं चानुलेपनादीनां च । निरवयवश्चाणुरत एकरसवर्णगन्धः । द्विस्पर्शो विरोधाभावात् । १४ । द्विस्पर्शोऽणुरवगन्तव्यः । कुतः ? विरोधाभावात् । कौ पुनः द्वौ स्पर्शौ ? शीतोष्णस्पर्शयोरन्यतरः स्निग्धरूक्षयोरन्यतरश्च, एकप्रदेशत्वात् विरोधिनोः युगपदन- वस्थानम् । गुरुलघुमृदुकठिनस्पर्शानां परमाणुष्वभावः, स्कन्धविषयत्वात् । कथं पुनस्तेषामणूना- मत्यन्तपरोक्षाणाम् अस्तित्ववसीयत इति चेत् ? उच्यते — २५तदस्तित्वं कार्यलिङ्गत्वात् । १५ । तेषामणूनामस्तित्वं कार्यलिङ्गत्वादवगन्तव्यम् । कार्य- लिङ्गं हि कारणम् । नाऽसत्सु परमाणुषु शरीरेन्द्रियमहाभूतादिलक्षणस्य कार्यस्य प्रादुर्भाव इति । अनेकान्तः कारणत्वादिविकल्पः । १६ । अणोः कारणत्वादिविकल्पोऽनेकान्तो योज्यः — स्या- त्कारणं स्यात्कार्यमित्यादि । द्व्यणुकादिकार्यप्रादुर्भावनिमित्तत्वात् स्यात्कारणमणुः, भेदादुपजायत इति स्यात्कार्यम्, स्निग्धरूक्षत्वादिकार्यगुणाधिकरणाद्वा । ततः पुनर्भेदाभावात् स्यादन्त्यः, प्रदेश- ३०भेदाभावेऽपि पुनरपि गुणभेदसद्भावात् स्यान्नान्त्यः । सूक्ष्मपरिणामसद्भावत्वात् स्यात्सूक्ष्मः, स्थूलका- र्यप्रभवयोनित्वात् स्यात्स्थूलः । द्रव्यताऽपरित्यागात् स्यान्नित्यः, बन्धभेदपर्यायादेशात् गुणान्तर- सङ्क्रान्तिदर्शनाच्च स्यादनित्यः । निष्प्रदेशत्वपर्यायार्पणात् स्यादेकरसवर्णगन्धो द्विस्पर्शश्च, अनेक- ४९३ प्रदेशस्कन्धपरिणामशक्तियोगात् स्यादनेकरसादिः । कार्यलिङ्गेनानुमीयमानसद्भावादेशात् स्या- त्कार्यलिङ्गः, प्रत्यक्षज्ञानगोचरत्वपर्यायादेशात् स्यान्न कार्यलिङ्गः । उक्तं च — “कारणमेवं तदन्त्यं सूक्ष्मो नित्यश्च भवति परमाणुः । एकरसगन्धवर्णो द्विस्पर्शः कार्यलिङ्गश्च ॥ १ ॥ ” ०५के पुनः स्कन्धाः ? परिप्राप्तबन्धपरिणामाः स्कन्धाः । १७ । बन्धो वक्ष्यते, तं परिप्राप्ताः येऽणवः ते स्कन्धा इति व्यपदेशमर्हन्ति । ते त्रिविधाः — स्कन्धाः स्कन्धदेशाः स्कन्धप्रदेशाश्चेति । अनन्तानन्तपरमाणुबन्ध- विशेषः स्कन्धः । तदर्धं देशः । अर्धार्धं प्रदेशः । तद्भेदाः पृथिव्यप्तेजोवायवः स्पर्शादिशब्दादि- पर्यायाः । पृथिवी तावत् घटादिलक्षणा स्पर्शादिशब्दाद्यात्मिका सिद्धा । अम्भोऽपि तद्विकारत्वात् १०तदात्मकम्, साक्षात् गन्धोपलब्धेश्च । तत्संयोगिनां पार्थिवद्रव्याणां गन्धः तद्गुण इवोपलभ्यत इति चेत्; न; साध्यत्वात् । तद्वियोगकालादर्शनात् तदविनाभावाच्च तद्गुण एवेति निश्चयः कर्तव्यः — गन्धवदम्भः रसवत्त्वात् आम्रफलवत् । तथा तेजोऽपि स्पर्शादिशब्दादिस्वभावकं तद्वत्का- र्यत्वात् घटवत् । स्पर्शादिमतां हि काष्ठादीनां कार्यं तेजः । किञ्च, तत्परिणामात् । उपयुक्तस्य हि आहारस्य स्पर्शादिगुणस्य वातपित्तश्लेष्मविपरिणामः । पित्तं च जठराग्निः, तस्मात् स्पर्शादि- १५मत्तेजः । तथा स्पर्शादिशब्दादिपरिणामो वायुः स्पर्शवत्त्वात् घटादिवत् । किञ्च, तत्परिणामात् । उपयुक्तस्य हि आहारस्य स्पर्शादिगुणस्य वातपित्तश्लेष्मविपरिणामः । वातश्च प्रणादिः । ततो वायुरपि स्पर्शादिमान् इत्यवसेयः । एतेन ‘चतुस्त्रिद्व्येकगुणाः पृथिव्यादयः पार्थिवादिजातिभिन्नाः’ इति दर्शनं प्रत्युक्तम् । आह — किमेषां अणुस्कन्धलक्षणः परिणामोऽनादिः, उत आदिमान् इति ? उच्यते — स २०खलूत्पत्तिमत्त्वादादिमान् प्रतिज्ञायते । यद्येवमभिधीयताम् — कस्मान्निमित्तादुत्पद्यन्त इति । तत्र स्कन्धानां तावदुत्पत्तिहेतुप्रतिपादनार्थमिदमुच्यते — भेदसंघातेभ्य उत्पद्यन्ते ॥ २६ ॥ संहतानां द्वितयनिमित्तवशात् विदारणं भेदः । १ । बाह्याभ्यन्तरविपरिणामकारणसन्निधाने सति संहतानां स्कन्धानां विदारणं नानात्वं भेद इत्युच्यते । २५विविक्तानाम् एकीभावः संघातः । २ । पृथग्भूतानाम् एकत्वापत्तिः संघात इति कथ्यते । द्वित्वाद् द्विवचनप्रसङ्ग इति चेत्; न; बहुवचनस्यार्थविशेषज्ञापनार्थत्वात् । ३ । स्यादेतद्- भेदसंघातयोर्द्वित्वात् द्विवचनेन भवितव्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? बहुवचनस्यार्थविशेषज्ञाप- नार्थत्वात् । अतो भेदेन संघातः भेदसंघातः इत्यस्याप्यवरोधः कृतो भवति । उत्पूर्वः पदिर्जात्यर्थः । ४ । उत्पूर्वः पदिर्जात्यर्थो द्रष्टव्यः — उत्पद्यन्ते जायन्त इति यावत् । ३०तदपेक्षो हेतुनिर्देशः । ५ । भेदसंघातेभ्य इत्ययं हेतुनिर्देशः तदपेक्षो वेदितव्यः । “निमित्त- कारणहेतुषु सर्वासां प्रायदर्शनात्” [पातº महाº २ । ३ । २३] इति भेदसंघातेभ्यः कारणेभ्यः उत्पद्यन्ते ४९४ इति हेत्वर्थगतेः । तद्यथा — द्वयोः परमाण्वोः संघाताद् द्विप्रदेशस्कन्ध उत्पद्यते । द्विप्रदेशस्य अणोश्च त्रयाणां वा अणूनां संघातात्त्रिप्रदेशः । द्वयोः द्विप्रदेशयोः त्रिप्रदेशस्याणोश्चतुर्णां वा अणूनां संघा- ताच्चतुष्प्रदेशः । एवं संख्येयानाम् असंख्येयानामनन्तानां च संघातात्तावत्प्रदेशः । एषामेव भेदात् द्विप्रदेशपर्यन्तात् स्कन्धा उत्पद्यन्ते । एवं भेदसंघाताभ्याम् एकसामयिकाभ्यां द्विप्रदेशादयः ०५स्कन्धा उत्पद्यन्ते अन्यतो भेदेन अन्यस्य संघातेनेति । एवमुक्तानामणुस्कन्धानामविशेषेण भेदादिहेतुकोत्पत्तिप्रसङ्गे विशेषप्रतिपत्त्यर्थमिदमुच्यते — भेदादणुः ॥ २७ ॥ सामर्थ्यादवधारणप्रतीतेरेवकारावचनं अब्भक्षवत् । १ । यथा न कश्चित् अपो न भक्ष- यति इत्यब्भक्षणसिद्धेः अब्भक्षवचनात् अप एव भक्षयतीत्यवधारणं गम्यते, एवं भेदसंघातेभ्य १०उत्पद्यन्ते इत्यनेनैवाणोर्भेदादुत्पत्तौ सिद्धायां पुनर्वचनमवधारणार्थं भवति — भेदादेवाणुः न संघा- तात् नापि भेदसंघाताभ्यामिति । अत्राह — संघातादेव स्कन्धानामात्मलाभसिद्धेर्भेदसंघातग्रहणमनर्थकमिति तद्ग्रहणप्रयो- जनप्रतिपादनार्थमिदमुच्यते — भेदसंघाताभ्यां चाक्षुषः ॥ २८ ॥ १५अनन्तानन्तपरमाणुसमुदयनिष्पाद्योऽपि कश्चिच्चाक्षुषः कश्चिच्चाऽचाक्षुषः । तत्र योऽचाक्षुषः स कथं चाक्षुषो भवतीति चेत् ? उच्यते — भेदसंघाताभ्यां चाक्षुषः न भेदादिति । काऽत्रोपपत्तिरिति चेत् ? ब्रूमः — सूक्ष्मपरिणामस्य स्कन्धस्य भेदे सौक्ष्म्यापरित्यागात् अचाक्षुषत्वमेव । सूक्ष्मपरिणतः पुनरपरः सत्यपि तद्भेदेऽन्यसंघातान्तरसंयोगात् सौक्ष्म्यपरिणामोपरमे स्थौल्योत्पत्तौ चाक्षुषो भवति । २०अत्राह — गतिस्थित्यवगाहनवर्तनाशरीरादिपरस्परोपकाराद्यनुमितास्तित्वं धर्मादि पुरस्ता- द्द्रव्यमित्याख्यातम्, तत्कथं द्रव्यमित्यवध्रियते ? सद्द्रव्यलक्षणम् ॥ २९ ॥ सत्त्वात्, यत्सत्तद् द्रव्यम् । यद्येवं प्राप्तमिदं सतः किं लक्षणमिति ? उच्यते — यदिन्द्रियग्राह्यमतीन्द्रियमपि बाह्याध्यात्मिक- २५निमित्तापेक्षम् उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत्तत् ‘वेदितव्यम्’ इति वाक्यशेषः । अथवा, धर्मादि सत्त्वात् द्रव्यमित्यवधृतम् । तस्मात् अभिधीयतां किं तत्सत् इति ? तत इदमुपादिक्षत — उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् ॥ ३० ॥ इति अथवा, यद्युपकारसद्भावात् धर्मादिद्रव्यं सद्विवक्षितं यदा तर्हि नोपकरोति तदा तदसत्त्व- ३०प्रसङ्ग इति; उच्यते — असत्यपि उपकारविशेषे यस्मात् सामान्ये द्रव्यलक्षणत्रये सन्निहिते उत्पाद- व्ययध्रौव्ययुक्तं सद्द्रव्यं भविष्यतीत्यर्थः । स्वजात्यपरित्यागेन भावान्तरावाप्तिरुत्पादः । १ । चेतनस्य अचेतनस्य वा द्रव्यस्य स्वजाति- मजहतः निमित्तवशात् भावान्तरावाप्तिरुत्पादनमुत्पाद इत्युच्यते मृत्ण्डिस्य घटपर्यायवत् । ४९५ तथा पूर्वभावविगमो व्ययनं । २ । तेन प्रकारेण तथा स्वजात्यपरित्यागेन इत्यर्थः, पूर्वभावविगमो व्ययनं व्यय इति कथ्यते यथा घटोत्पत्तौ पिण्डाकृतेः । ध्रुवेः स्थैर्यकर्मणो ध्रुवतीति ध्रुवः । ३ । अनादिपारिणामिकत्वभावत्वेन व्ययोदयाभावात् ध्रुवति स्थिरीभवति इति ध्रुवः, ध्रुवस्य भावः कर्म वा ध्रौव्यम्, यथा पिण्डघटाद्यवस्थासु मृदा- ०५द्यन्वयात् । अन्येनान्यस्य योगे दण्डिवदिति चेत्; न; अन्तर्णीतसत्ताक्रियस्य युजेराश्रितत्वात् । ४ । स्यान्मतम् — उत्पादश्च व्ययश्च ध्रौव्यं च उत्पादव्ययध्रौव्याणि । उत्पादव्ययध्रौव्यैर्युक्तम् उत्पादव्यय- ध्रौव्ययुक्तमिति निर्देशो नोपपद्यते । कुतः ? अन्येनान्यस्य योगात् दण्डिवदिति; तन्न; किं कारणम् ? अन्तर्णीतसत्ताक्रियस्य युजेराश्रितत्वात् । कथं पुनः युजेः सत्ताक्रियत्वमिति चेत् ? १०उच्यते — सर्वे धातवो भाववचनाः । भावश्च सत्ता क्रिया इत्यनर्थान्तरम् । तामेव सर्वे शब्दाः स्वार्थोपनिधानेनावच्छिद्यावच्छिद्य विपयीकुर्वन्ति । उत्पादव्ययध्रौव्यं सदिति यावत् तावदुत्पा- दव्ययध्रौव्ययुक्तमिति । सर्वधातूनां सत्तार्थत्वे एधादीनां वृद्ध्यादिप्रतिनियतार्थत्वाभाव इति चेत्; न; सत्तार्थत्वे सत्येधादीनां वृद्ध्याद्यर्थप्रवृत्तेः, नाऽसतां खरविपाणादीनां वृद्ध्यादिरर्थोऽस्ति । उत्पादव्ययध्रौव्यवदिति न्याथ्यमिति चेत्; न; उपालम्भपरिहारतुल्यत्वात् । ५ । स्यादे- १५तत् — यद्यन्तर्णीतसत्ताक्रियो युजिः परिगृह्यते उत्पादव्ययध्रौव्यवदित्येतदेव न्याय्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? उपालम्भपरिहारतुल्यत्वात् । यथा गोभ्योऽन्यत्वे देवदत्तस्य गोमानिति व्यपदेशो भवति न तथा उत्पादव्ययध्रौव्येभ्योऽन्यत् द्रव्यमिति ‘मत्वर्थीयो नोपपद्यते’ इति उपालम्भो न निवर्तते । ’ ‘अनन्यत्वेऽपि लोके मत्वर्थीयो दृश्यते — आत्मवान् आत्मा, सारवान स्तम्भः’ इति परि- हारश्च तुल्यः । २०समाधिवचनत्वाद्वा । ६ । अथवा समाधिवचनोऽयं युजिः परिगृह्यते । युक्तः समाहित इत्यर्थः । समाधानं च तात्पर्यं तादात्म्यमिति यावत् । उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तमुत्पादव्ययध्रौव्यात्मक- मित्यर्थः । कथञ्चिदन्यत्वोपपत्तेर्वा । ७ । यथा वा पर्यायेभ्यः पर्यायिणः कथञ्चिदन्यत्वोपपत्तेः योग- वचन एव वा युक्तशब्दो न्याय्यः । यदि हि सर्वथा अनन्यत्वं स्यात् उभयाभावप्रसङ्गः स्यात् । २५सच्छब्दस्य प्रशंसाद्यनेकार्थसंभवे विवक्षातोऽस्तित्वसंप्रत्ययः । ८ । सच्छब्दः प्रशंसा- दिषु बह्वर्थेषु दृष्टप्रयोगः । प्रशंसायां तावत् — सत्पुरुषः प्रशस्तः पुरुषः इत्यर्थः । क्वचिदादरे — सत्करोति आदरं करोतीत्यर्थः । क्वचिदस्तित्वे — सद्भूतमयमाह विद्यमानमाहेत्यर्थः । क्वचित् प्रज्ञायमाने — प्रव्रजितः सन् कथमनृतं व्रूयात् ? प्रव्रजित इति प्रज्ञायमान इत्यर्थः । तत्रेह विवक्षातः अस्तित्व- वचनो वेदितव्यः । ३०व्ययोत्पादाव्यतिरेकाद् द्रव्यस्य ध्रौव्यानुत्पत्तिरिति चेत्; नः अभिहितानवबोधात् । ९ । स्यादेतत् — व्ययोत्पादाभ्यामव्यतिरेकाद् द्रव्यस्य व्ययोत्पादात्मकत्वात् ध्रुवत्वं नोपपद्यते इति; तन्न; ४९६ किं कारणम् ? अभिहितानवबोधात् । द्रव्यार्थावस्थानात् ध्रौव्यमभिहितम्, न व्ययोत्पादाभ्यां व्यति- रेकात् । यदि च व्ययोत्पादाभ्यां व्यतिरेकात् ध्रौव्यमभिहितं स्यात् तदव्यतिरेकात् अध्रौव्यं भवेत् । यदि वा व्ययोदयाभ्यां व्यतिरेकात् द्रव्यं ध्रुवम्; द्रव्यादपि व्यतिरेकात् व्ययोदययोर्ध्रौव्यं प्रसज्येत । अथवा, अभिहितानवबोधात् । नैकान्तेन व्ययोदयाभ्यामव्यतिरेको द्रव्यस्याभिहितः । यदि ०५स्यात्; तदत्यन्ताव्यतिरेकात् तद्भावापत्तेर्ध्रौव्याभावः स्यात् । यतस्तु केनचित् प्रकारेण व्ययोत्पादाभ्यां व्यतिरेकः केनचिदव्यतिरेकः । व्ययोत्पादकाले द्रव्यार्थावस्थानात् स्याद् व्यति- रेकः । द्रव्यजात्यपरित्यागात् स्यादव्यतिरेकः । तत एकान्तपक्षोपालम्भाभावः । एकान्तव्यतिरेके हि द्रव्यं प्रत्याख्याय अन्यत्र व्ययादयावुपलभ्येयाताम् । ऐकान्तिकाऽव्यतिरेके च एकलक्षणत्वात् aन्यतराभावे अवशिष्टस्याप्यभावः स्यात् । १०स्ववचनविरोधाच्च । १० । यदि व्ययोत्पादाव्यतिरेकान्न द्रव्यस्य ध्रौव्यम् यस्तेन स्वपक्षसि- द्धये हेतुर्व्यपदिश्यते स साधकत्वादव्यतिरिक्त इति परपक्षस्यापि साधकः स्यात् । परपक्षस्य वा यो दूपक इति ततोऽव्यतिरेकात् स्वपक्षस्यापि दूपक इति वचनविरोधः । ततश्च न युक्तमुक्तं व्ययो- त्पादाऽव्यतिरेकात् र्ध्रौव्यानुपपत्तिरिति । उत्पादादीनां द्रव्यस्य चोभयथा लक्ष्यलक्षणभावानुपपत्तिरिति चेत्; न; अन्यत्वानन्य- १५त्वं प्रत्यनेकान्तोपपत्तेः । ११ । स्यान्मतम् — उत्पादव्ययध्रौव्याणि द्रव्यादर्थान्तरभूतानि वा स्युः, अनर्था- न्तरभूतानि वा ? यद्यर्थान्तरभावः कल्प्येत; तानि वः सत्ता, ततोऽन्यत्वात् द्रव्यस्याभावः स्यात् । तदभावे च निराधारत्वात् उत्पादादीनामभाव इति लक्ष्यलक्षणभावो नोपपद्यते । नहि असतां वन्ध्यापुत्राकाशकुसुमादीनां लक्ष्यलक्षणभावोऽस्ति । अथानर्थान्तरत्वमिष्येत्; लक्ष्यमेव लक्षणमिति दृष्टविरोधः स्यादिति; तन्न; किं कारणम् ? अन्यत्वानन्यत्वं प्रत्यनेकान्तोपपत्तेः । पर्यायिणः पर्या- २०याणां च स्यादन्यत्वं स्यादनन्यत्वम् । यथैकस्य मनुष्यस्य जातिकुलरूपादिभिः अविशिष्टस्य अनेक- संबन्ध्यन्तराविर्भूतपिर्तापुत्रभ्रातृभागिनेयादयो धर्माः परस्परतो विशिष्टा उपलभ्यन्ते न तेषां भेदा- त्तस्य भेदः, नापि तस्याऽभेदात्तेषामभेदः, ततः पितृत्वादिशक्त्यषेक्षया नाना मनुष्यत्वापेक्षया न पृथक्, तथा द्रव्यस्यापि बाह्याभ्यन्तरहेतुविशेषापादिताः पर्यायाः कथञ्चिद्भिन्नाः द्रव्यार्पणात् कथञ्चिदभिन्नाः इति नासत्त्वं न लक्ष्यलक्षणभावाभावः । तस्मादुत्पादादित्रयैक्यवृत्तिः सत्ता, तद्युक्तं २५द्रव्यमित्यवसेयम् । अत्राह — यथा द्रव्यस्यात्मभूतोऽन्वयो धर्मः तथा पर्यायोऽप्यात्मभूतो द्रव्यस्येति तन्नि- वृत्तिवद् द्रव्यनिवृत्तिकल्पनायामुच्छेदप्रसङ्ग इति; अत्र ब्रूमहे — स्यादेतदेवं यदि क्रमेण पिण्डघट- कपालादिवद्रूपद्रव्याजीवानुपयोगत्वादिलक्षणः परिणामः कादाचित्कः स्यात् । यतः सत्यपि व्ययो- त्पादवत्त्वे पर्यायाणाम् — ३०तद्भावाव्ययं नित्यम् ॥ ३१ ॥ किम् अध्यवस्यामः ? द्रव्यमिति वाक्यशेषः । तद्भाव इत्युच्यते । कस्तद्भावः ? प्रत्यभिज्ञानहेतुता तद्भावः । १ । तदेवेदमिति स्मरणं प्रत्यभिज्ञानम्, तदकस्मान्न भवति इति योऽस्य हेतुः स तद्भावः । भवनं भावः, तस्य भावस्तद्भावः, येनात्मना प्राग्दृष्टं वस्तु तेनैवात्मना ४९७ पुनरपि भावात् तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञायते । यद्यत्यन्तनिरोधाभिनवप्रादुर्भावमात्रमेव स्यात्; स्मरणानुपपत्तेः तदधीनो लोकसंव्यवहारो विरुध्येत । ततः तद्भावेनाव्ययं तद्भावाव्ययम् नित्यमिति निश्चीयते । विरोध इति चेत्; धर्मान्तराश्रयणात् । २ । स्यान्मतम् — वियदेव न व्येति, उत्पद्यमान एव ०५नोत्पद्यते इति विरोधः, ततो न युक्तमिति; तन्न; किं कारणम् ? धर्मान्तराश्रयणात् । यदि येन रूपेण व्ययोदयकल्पना तेनैव रूपेण नित्यता प्रतिज्ञायेत स्याद्विरोधः, जनकत्वापेक्षयैव पितापुत्र- व्यपदेशवत्, नन्तु धर्मान्तरसंश्रयणात् । पुनरपि मिथ्यादर्शनाकुलितचेताः निरूपितमपि त्रितयात्मकत्वमप्रतिपद्यमान आह — यद् व्येति उत्पद्यते च तत्सन्नित्यं चेत्यतिसाहसमेतत् दुरुपपादत्वात् कथं श्रद्धीयत इति ? अत्रो- १०च्यते — श्रद्धेहि व्ययोत्पादवत्सु पर्यायेषु अव्यभिचारिणी सन्नित्यत्वे स्त इति । कुतः ? यस्माद् द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकसंभवे अन्यतरविवक्षावशात् यथोक्ते उभे अपि — अपितानर्पितसिद्धे ॥ ३२ ॥ धर्मान्तरविवक्षाप्रापितप्राधान्यमर्षितम् । १ । अनेकात्मकस्य वस्तुनः प्रयोजनवशात् यस्य कस्यचिद्धर्मस्य विवक्षया प्रापितप्राधान्यम् अर्थरूपमर्पितमुपनीतमिति यावत् । १५तद्विपरीतमनर्पितम् । २ । प्रयोजनाभावात् सतोऽप्यविवक्षा भवति इत्युपसर्जनीभूतमन- र्पितमित्युच्यते । अर्पितं चानर्पितं च अर्पितानर्पिते ताभ्यां सिद्धे सन्नित्यत्वे अपितानर्पितसिद्धे । तद्यथा — मृत्पिण्डः रूपिद्रव्यमित्यर्पितः स्यान्नित्यः तदर्थापरित्यागात् । अनेकधर्मपरिणामिनोऽ- र्थस्य धर्मान्तरविवक्षाव्यापारात् रूपिद्रव्यात्मनाऽर्पणात् मृत्पिण्ड इत्येवमर्पितं पुद्गलद्रव्यं स्याद- नित्यं तस्य पर्यायस्याध्रुवत्वात् । तत्र यदि द्रव्यार्थिकनयविषयमात्रपरिग्रहः; स्यात् व्यवहारलोपः २०तदात्मकवस्त्वभावात् । यदि च पर्यायार्थिकनयगोचरमात्राभ्युपगमः स्यात्; लोकयात्रा न सिद्ध्यति तथाविधस्य वस्तुनोऽसद्भावात् । तावेकत्रोपसंहृतौ लोकयात्रासमर्थौ भवतः तदुभयात्मकस्य वस्तुनः प्रसिद्धेः । इत्येवमर्पितानर्पितव्यवहारसिद्धे सन्नित्यत्वे । आह — सतोऽनेकनयव्यवहारतन्त्रत्वात् उपपन्ना भेदसंघातेभ्यः सतां स्कन्धात्मनोत्पत्तिः । इदं तु सन्दिह्मः — किं संघातः संयोगादेव द्व्यणुकादिलक्षणो भवति, उत कचिद्विशेषोऽवध्रियते २५इति ? उच्यते — सति संयोगे बन्धादेकत्वपरिणामकात् संघातो निष्पद्यते । यद्येवमिदमुच्यतां कुतो न खलु पुद्गलजात्यपरित्यागे संयोगे च भवति केषाञ्चित् बन्धोऽन्येषां च नेति ? उच्चते — यस्मात्तेषां पुद्गलात्माऽविशेषेऽपि अनन्तपर्यायाणां परस्परविलक्षणपरिणामाहितसामर्थ्याद् भवन् प्रतीतः — स्निग्धरूक्षत्वाद् बन्धः ॥ ३३ ॥ स्नेहपर्यायाविर्भावात् स्निह्यते स्मेति स्निग्धः । १ । बाह्याभ्यन्तरकारणवशात् स्नेहपर्याया- ३०विर्भावात् स्निह्यते स्मेति स्निग्धः । रूक्षणाद् रूक्षः । २ । द्वितयनिमित्तवशात् रूक्षणात् रूक्ष इति व्यपदिश्यते । स्नेग्धश्च रूक्षश्च स्निग्धरूक्षौ तयोर्भावः स्निग्धरूक्षत्वम् । स्निग्धत्वं चिक्कणत्वलक्षणः पर्यायः । तद्विपरीतः परिणामो रूक्षत्वम् । स्निग्धरूक्षत्वादिति हेतुर्निर्देशः । ४९८ तत्कृतो बन्धो द्व्यणुकादिपरिणामः । द्वयोः स्निग्धरूक्षयोरण्वोः परस्पराश्लेषलक्षणे बन्धे सति द्व्यणुकः स्कन्धो भवति । एवं संख्येयाऽसंख्येयाऽनन्तप्रदेशस्कन्धो योज्यः । एकगुणादिसंख्येयाऽसंख्येयानन्तविकल्पः स्नेहः । ३ । अविभागपरिच्छेदैकगुणः स्नेहः प्रथमः । एवं द्वित्रिचतुःसंख्येयाऽसंख्येयानन्तगुणः स्नेहविकल्पः । एवंगुणा परमाणवः सन्ति । ०५तथा रूक्षः । ४ । यथा स्नेह उक्तस्तथा रूक्षोऽपि संख्येयाऽसंख्येयानन्तविकल्पो वेदितव्यः । एवंगुणाश्च परमाणवः सन्ति । तोयाजागोमहिष्युष्ट्रीक्षीरघृतेषु पांशुकणिकाशर्करादिषु च प्रकर्षाप्रकर्षदर्शनात्तदनु- मानम् । ५ । यथा तोयादजाक्षीरघृते प्रकृष्टस्नेहे ततः प्रकृष्टस्नेहे गोक्षीरघृते ततश्चाधिकस्नेहे महिषी- क्षीरघृते ततोऽप्युत्कृष्टस्नेहे उष्ट्रीक्षीरघृते । पांशुभ्यः प्रकृष्टरूक्षगुणाः तुषकणिकादयः ततोऽपि प्रकृष्ट- १०रूक्षाः शर्कराः । तथा परमाणुष्वपि प्रकर्षाप्रकर्षवृत्त्या स्निग्धरूक्षगुणाः सन्तीत्यनुमानं क्रियते । स्निग्धरूक्षगुणनिमित्ते बन्धे अविशेषेण प्रसक्ते अनिष्टगुणनिवृत्त्यर्थमाह — न जघन्यगुणानाम् ॥ ३४ ॥ शाखादित्वाद्देहाङ्गत्वाद्वा जघन्यशब्दसिद्धिः । १ । जघनमिव जघन्यमिति शाखादित्वात् सिद्ध्यति । क उपमार्थः ? यथा शरीरावयवेषु जघनं निकृष्टं तथाऽन्योपि निकृष्टो जघन्य इत्यु- १५च्यते । अथवा देहाङ्गत्वात्सिद्धिः । जघने भवः जघन्यः । जघन्य इव जघन्यः । यथा जघने भवो निकृष्टस्तथाऽन्योऽपि निकृष्टो जघन्य इति व्यपदिश्यते । गुणशब्दस्यानेकार्थत्वे विवक्षावशाद्भागग्रहणम् । २ । गुणशब्दोऽनेकस्मिन्नर्थे दृष्टप्रयोगः । कश्चिद्रूपादिषु वर्तते — रूपादयो गुणा इति । क्वचिद्भागे वर्तते — द्विगुणा यवास्त्रिगुणा यवा इति । क्वचिदुपकारे वर्तते — गुणज्ञः साधुः उपकारज्ञ इति यावत् । क्वचिद्द्रव्ये वर्तते — गुणवानयं देश २०इत्युच्यते यस्मिन् गावः शस्यानि च निष्पद्यन्ते । क्वचित्समेष्ववयवेषु — द्विगुणा रज्जुः त्रिगुणा रज्जु- रिति । क्वचिदुपसर्जने — गुणभूता वयमस्मिन् ग्रामे उपसर्जनभूता इत्यर्थः । तत्रेह भागे वर्तमानः परिगृह्यते । जघन्यो गुणो येषां ते जघन्यगुणास्तेषां जघन्यगुणानां नास्ति बन्धः । एतदुक्तं भवति — एकगुणस्निग्धस्य एकगुणस्निग्धेन द्वितीयादिसंख्येयाऽसंख्येयानन्तगुणस्निग्धेन वा नास्ति बन्धः । तस्यैवैकगुणस्निग्धस्य एकगुणरूक्षेण द्व्यादिसंख्येयाऽसंख्येयाऽसंख्येयानन्तगुणरूक्षेण वा नास्ति २५बन्धः । तथा एकगुणरूक्षस्यापि योज्यमिति । एतौ जघन्यगुणस्निग्धरूक्षौ वर्जयित्वा अन्येषां स्निग्धरूक्षाणां परस्परेण संबन्धो भवतीति aविशेषप्रसङ्गे तत्रापि प्रतिषेधविषयख्यापनार्थमाह — गुणसाम्ये सदृशानाम् ॥ ३५ ॥ सदृशग्रहणं तुल्यजातीयसंप्रत्ययार्थम् । १ । स्निग्धजात्या रूक्षजात्या च तुल्यानां संप्रत्ययः ३०कथं स्यादिति सदृशग्रहणं क्रियते । गुणसाम्यग्रहणं तुल्यभागसंग्रहार्थम् । २ । तुल्यभागा ये तेषां ग्रहणार्थं गुणसाम्यग्रहणं क्रियते । ४९९ सदृशग्रहणमनर्थकं गुणसाम्यवचनादिति चेत्; न; समानगुणकारयोः स्निग्धरूक्षयोः प्रतिषेधप्रसङ्गात् । ३ । स्यादेतत् — सदृशग्रहणमनर्थकम् । कुतः ? गुणसाम्यवचनात्सिद्धेरिति; तन्न; किं कारणम् ? समानगुणकारयोः स्निग्धरूक्षयोः प्रतिषेधप्रसङ्गात् । सदृशग्रहणे ह्यसति द्विगुणस्निग्धानां द्विगुणरूक्षैः त्रिगुणस्निग्धानां त्रिगुणरूक्षैर्गुणकारसाम्याद्बन्धः प्रतिषिध्येत । सदृशग्रहणे पुनः सति ०५द्विगुणस्निग्धानां द्विगुणस्निग्धैर्द्विर्गुणरूक्षाणां द्विगुणरूक्षैरित्येवमादिषु बन्धप्रतिषेधः कृतो भवति । नवेष्टत्वात् । ४ । न वा एतत्प्रयोजनमस्ति । किं कारणम् ? इष्टत्वात् । इष्यते द्विगुणस्निग्धा- नामपि द्विगुणरूक्षैर्बन्धप्रतिषेधः । किमर्थं तर्हि सदृशग्रहणम् ? गुणवैषम्ये बन्धप्रतिपत्त्यर्थम् । ५ । गुणवैषम्ये सदृशानां बन्धो भवतीत्येतस्यार्थस्य प्रति- पत्त्यर्थं सदृशग्रहणं क्रियते । १०अतो विषमगुणानां तुल्यजातीयानां चाविशेषेण प्रसक्ताविष्टार्थसंप्रत्ययार्थमिदमुच्यते — द्व्यधिकादिगुणानां तु ॥ ३६ ॥ द्व्यधिकश्चतुर्गुणः । १ । द्वाभ्यां गुणाभ्यामधिको द्व्यधिकः । कः पुनरसौ ? चतुर्गुणः ? आदिशब्दस्य प्रकारार्थत्वात् पञ्चगुणादिसंप्रत्ययः । २ । द्व्यधिकादीत्ययमादिशब्दः प्रका- रार्थः । कः पुनरसौ प्रकारः ? द्वाभ्यामधिकता । तेन पञ्चगुणादीनां संप्रत्ययो भवति । ‘अवय- १५येन विग्रहः समुदायो वृत्त्यर्थः’ इति चतुर्गुणस्यापि ग्रहणं भवति । तेन द्व्यधिकादिगुणानां तुल्य- जातीयानामतुल्यजातीयानां च बन्ध उक्तो भवति, नेतरेषाम् । तद्यथा — द्विगुणस्निग्धस्य परमाणोः एकगुणस्निग्धेन द्विगुणस्निग्धेन त्रिगुणस्निग्धेन वा नास्ति बन्धः, चतुर्गुणस्निग्धेन पुनरस्ति बन्धः । तस्यैव पुनर्द्विगुणस्निग्धस्य पञ्चगुणस्निग्धेन षट्सप्ताष्टनवदशसंख्येयाऽसंख्येयानन्त- गुणस्निग्धेन बन्धो न विद्यते । एवं त्रिगुणस्निधस्य पञ्चगुणस्निग्धेन बन्धोऽस्ति, शेषैः पूर्वोत्तरैर्न २०भवति । चतुर्गुणस्निग्धस्य षड्गुणस्निग्धेनास्ति बन्धः, शेषैः पूर्वोत्तरैर्नास्ति । एवं शेषेष्वपि योज्यः । तथा द्विगुणरूक्षस्य एकद्वित्रिगुणरूक्षैर्नास्ति बन्धः, चतुर्गुणरूक्षेण त्वस्ति बन्धः । तस्यैव द्विगुणरूक्षस्य पञ्चगुणरूक्षादिभिरुत्तरैर्नास्ति बन्धः । एवं त्रिगुणरूक्षादीनामपि द्विगुणा- धिकैर्बन्धो योज्यः । एवं भिन्नजातीयेष्वपि द्विगुणस्निग्धस्य एकद्वित्रिगुणरूक्षैर्नास्ति बन्धः, चतुर्गु- णरूक्षेण त्वस्ति बन्धः, उत्तरैः पञ्चगुणरूक्षादिभिर्नास्ति । एवं त्रिगुणस्निग्धादीनां पञ्चगुणरूक्षा- २५दिभिरस्ति, शेषैः पूर्वोत्तरैर्नास्ति बन्ध इति योज्यः । उक्तं च — “णिद्धस्स णिद्धेण दुराहिएण लुक्खस्स लुक्खेण दुराहिएण । णिद्धस्य लुक्खेण हवेदि बंधो जहण्णवज्जे विसमे समे वा ॥ १ ॥ ”[छक्खंº वग्गº ५ । ६ । ३६] एवमुक्तेन विधिना बन्धे सत्यणूनां द्व्यणुकाद्यनन्तानन्तप्रदेशावसानस्कन्धोत्पत्तिर्वेदितव्या । तुशब्दो व्यावृत्तिविशेषप्रतिपत्त्यर्थः । ३ । तुशब्दः क्रियमाणः प्रतिषेधं व्यावर्त्तयति बन्धं ३०च विशेषयति । अत्राह — किमर्थं संयोगजातीयः पुद्गलानां बन्धो नाम धर्मः कल्प्यते ? ननु प्राप्त्याद्यात्म- कत्वादनेनैव सर्वसामूहिकव्यवहारसिद्धिरिति ? उच्यते — संयोगेऽपि सति प्राप्तिमात्रेण कृतार्थत्वात् परस्परानुप्रवेशनिरुत्सुकौ स्निग्धरूक्षगुणौ स्कन्धौ परमाणूनां संयोगमात्रत्वात् पारिणामिकौ न स्याताम् शुक्लकृष्णतन्तुसंयोगावस्थानवत्, ततोऽयमारम्भः — ५०० बन्धेऽधिकौ पारिणामिकौ ॥ ३७ ॥ प्रकृतत्वाद् गुणसंप्रत्ययः । १ । प्रकृतं गुणग्रहणम्, तदभिसंबन्धाद् गुणसंप्रत्ययो भवतीत्य- धिकगुणाविति । ०५भावान्तरापादनं परिणामकत्वं क्लिन्नगुडवत् । २ । यथा क्लिन्नगुडोऽधिकमधुररसः पतितानां रेण्वादीनां स्वगुणापादनात् परिणामकः, तथा अन्योऽपि अधिकगुणः अल्पीयसः परि- णामक इति कृत्वा द्विगुणादिस्निग्धरूक्षस्य चतुर्गुणादिस्निग्धरूक्षः परिणामको भवतीति ततः पूर्वा- वस्थाप्रच्यवपूर्वकं तातीर्यकमवस्थान्तरं प्रादुर्भवतीत्येकस्कन्धत्वमुपपद्यते, इतरथा हि शुक्लकुष्ण- तन्तुवत्संयोगे सत्यप्यपरिणामकत्वात् सर्वं विविक्तरूपेणैवावतिष्ठेत । दृश्यते हि श्लेषे सति वर्ण- १०गन्धरसस्पर्शानामवस्थान्तरभावः शुक्लपीतादिसंयोगे शुक्लपत्रवर्णादिप्रादुर्भाववत् । समाधिकावित्यपरेषां पाठः । ३ । “बन्धे समाधिकौ पारिणामिकौ” [तत्त्वार्थाधिº५ । ३६] इत्य- परे सूत्रं पठन्ति, द्विगुणस्निग्धस्य द्विगुणरूक्षोऽपि परिणामक इति । तदनुपपत्तिरार्षविरोधात् । ४ । स पाठो नोपपद्यते । कुतः ? आर्षविरोधात् । एवं ह्युक्तमार्पे वर्गणायां बन्धविधाने — नोआगमद्रव्यबन्धविकल्पे सादिवैस्रसिकबन्धनिर्देशे प्रोक्तः(क्तम् — )‘विष- १५मस्निग्धतायाम् विपमरूक्षतायां च बन्धः समस्निग्धतायां समरूक्षतायां च भेदः’ इति । तदनुसारेण च सूत्रमुक्तम् “गुणसाम्ये सदृशानाम्” [५ । ३४] समगुणानां बन्धप्रतिषेधात् बन्धे समः परिणामक इत्यार्पविरोधिवचो न विद्वद्ग्राह्यम् । विषमे समे वास्ति बन्धः इति वचनान्न विरोध इति चेत्; न; आर्षार्थाज्ञानात् । ५ । स्यान्मतम् — ‘जघन्यवर्जे विषमे समे वास्ति’ इति वचनात् समगुणस्यापि बन्ध इत्यभ्युपगमान्नास्ति २०विरोधः इति; तन्न; किं कारणम् ? आर्षार्थाज्ञानात् । नायमस्यार्थः — समगुणस्य बन्ध इति । कस्तर्हि ? समस्तुल्यजातीयः, विषमोऽतुल्यजातीयः । समस्य चतुर्गुणस्निग्धस्य षड्गुणस्निग्धेनास्ति बन्धः विषमस्य चतुर्गुणरूक्षस्य षड्गुणस्निग्धेनास्ति बन्धः इत्ययमार्षार्थः । तत्रैतत् स्यात् — किमर्थोऽयमा- रम्भ इति ? उच्यते — पौद्गलिकं कर्मात्मस्थानन्तानन्तप्रदेशं कायवाङ्मनोयोगनिमित्तं विस्रसोप- चितानन्तप्रदेशस्निग्धरूक्षपरिणतं बन्धमायातमात्मनः ज्ञानावरणादिभावेन त्रिंशत्सागरोपमकोटि- २५कोट्याद्यवस्थानभाक् तत्परिणामकापादितपरिणामात् घनादिवन्न विष्वग्भवतीति । अत्राह — उक्तं भवता “द्रव्याणि, जीवाश्चेति” [५ । २, ३] इति; तत्र किमुद्देशत एव द्रव्याणां प्रसिद्धिराहोस्विल्लक्षणतोऽपीति ? अत्रोच्यते — लक्षणतोऽपि प्रसिद्धिः । तत्कथमिति चेत् ? उच्यते — गुणपर्ययवद् द्रव्यम् ॥ ३८ ॥ गुणाश्च ते पर्ययाश्च गुणपर्ययास्ते यस्य सन्तीति तद् गुणपर्ययवदिति । मतुर्नोपपद्यते ३०अनर्थान्तरभावात्, अर्थान्तरभावे चाऽभावप्रसङ्गः; इत उत्तरं पठति — अनन्यत्वेऽपि लोके सुवर्णाङ्गुलीयकवद् व्यपदेशदर्शनात् मत्वर्थीयसिद्धिḥ । १ । अनन्य- त्वेऽपि लोके व्यपदेशो दृश्यते, यथा सुवर्णस्याङ्गुलीयकं सुवर्णाङ्गुलीयकमिति । तथा लक्षणतः कथञ्चिद्भेदोपपत्तेः गुणपर्ययेभ्योऽनन्यत्वे कथञ्चिद्भेदसिद्धेः मत्वर्थीयमुपपद्यते । ५०१ गुणाभावादयुक्तिरिति चेत्; न; अर्हत्प्रवचनहृदयादिषु गुणोपदेशात् । २ । गुण इति संज्ञा तन्त्रान्तराणाम्, आर्हतानां तु द्रव्यं पर्यायश्चेति द्वितयमेव तत्त्वम् । अतश्च द्वितयमेव नयद्वयोप- देशात्, द्रव्यर्थिकः पर्यायार्थिक इति द्वावेव मूलनयौ । यदि गुणोऽपि कश्चित्स्यात्, तद्विषयेण मूलनयेन तृतीयेन भवितव्यम् । न चास्त्यसाविति, अतो गुणाभावात् गुणपर्ययवदिति निर्देशो न ०५युज्यते; तन्न; किं कारणम् ? अर्हत्प्रवचनहृदयादिषु गुणोपदेशात् । उक्तं हि अर्हत्प्रवचने- “द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणाः” [तº सूº५ । ४०] इति । अन्यत्र चोक्तम् — “गुण इति दव्वविधाणं दव्ववियारो य पज्जयो भणिदो । तेहि अणूणं दव्वं अजुदवसिद्धं हवदि णिच्चं ॥ १ ॥ ” इति । यदि गुणोऽपि विद्यते, ननु चोक्तम् — तद्विषयस्तृतीयो मूलनयः प्राप्नोतीति; नैष दोषः; १०द्रव्यस्य द्वावात्मानौ सामान्यं विशेषश्चेति । तत्र सामान्यमुत्सर्गोऽन्वयः गुण इत्यनर्थान्तरम् । विशेषो भेदः पर्याय इति पर्यायशब्दः । तत्र सामान्यविषयो नयो द्रव्यार्थिकः । विशेषविषयः पर्यायार्थिकः । तदुभयं समुदितमयुतसिद्धरूपं द्रव्यमित्युच्यते, न तद्विपयस्तृतीयो नयो भवितु- मर्हति, विकलादेशत्वान्नयानाम् । तत्समुदयोऽपि प्रमाणगोचरः सकलादेशत्वात् प्रमाणस्य । गुणा एव पर्याया इति वा निर्देशः । ३ । अथवा, उत्पादव्ययध्रौव्याणि पर्यायाः, न १५तेभ्योऽन्ये गुणाः सन्ति, ततो गुणा एव पर्याया इति सति सामानाधिकरण्ये मतौ सति गुणपर्या- यवदिति निर्देशो युज्यते । विशेपणानुपपत्तिरर्थाभेदादिति चेत्; न; मतान्तरनिवृत्त्यर्थत्वात् । ४ । स्यादेतत्- यदि गुणा एव पर्यायाः; विशेषणमपार्थकम्; कुतः ? अर्थाभेदात् । ततो गुणवदिति वा पर्याय- वदिति वा वक्तव्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? मतान्तरनिवृत्त्यर्थत्वात् । मतान्तरे हि द्रव्यादन्ये २०गुणाः परिकल्पिताः, न ते सन्ति ? अर्थान्तरभावे सत्यनुपलब्धिप्रसङ्गात् । अतो द्रव्यस्य परि- णमनं परिवर्तनं पर्यायः । तद्भेदा एव गुणाः न भिन्नजातीया इति मतान्तरनिवृत्त्यर्थत्वात् विशेषणमर्थवत् । उक्तानां द्रव्याणां लक्षणनिर्देशात्तद्विषय एव द्रव्यव्यवसायप्रसक्ते अनुक्तद्रव्यसंसूचनार्थ- मिदमाह — २५कालश्च ॥ ३९ ॥ यथोक्तद्रव्यलक्षणोपेतत्वाद् द्रव्यम् । १ । यथोक्तं द्रव्यलक्षणम् — “उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत्, गुणपर्ययवद् द्रव्यम्” [तº सूº, ५ । ३०, ३७] इति च; तेन लक्षणेनोपेतत्वात् कालश्च द्रव्यमित्य- वगम्यते । कथं लक्षणोपेतत्वमिति चेत् ? उच्यते — आकाशादिवत्तत्सिद्धिः । २ । यथा आकाशादीनां द्रव्यलक्षणं तथा कालस्यापि सिद्ध्यति । ३०ध्रौव्यं तावत् कालस्य स्वप्रत्ययं स्वभावव्यवस्थानात्, व्ययोदयौ परप्रत्ययौ, अगुरुलघुगुणवृद्धिहान्य- पेक्षया स्वप्रत्ययौ च । तथा गुणा अपि कालस्य साधारणासाधारणरूपाः सन्ति । तत्रासाधारणः वर्तनाहेतुत्वम्, साधारणाश्च अचेतनत्वामूर्तत्वसूक्ष्मत्वागुरुलघुत्वादयः । पर्यायाश्च व्ययोत्पादलक्षणा योज्याः । तस्यास्तित्वलिङ्गं सन्निवेशक्रमश्च व्याख्यातः । ५०२ आह — द्रव्यत्वे सनि किमसौ कालः आकाशवदेक उत संख्येयोऽसंख्येयोऽनन्तो वेति ? अत्रोच्यते — सोऽनन्तसमयः ॥ ४० ॥ व्यवहारकालप्रमाणावधारणार्थं वचनम् । १ । मुख्याः परमार्थकालाणवः धर्मास्तिकाय- ०५प्रदेशतुल्या असंख्येया व्याख्याताः । इदं तु वचनं व्यवहारकालप्रमाणावधारणार्थं क्रियते । साम्प्र- निकस्यैकसमयिकत्वेऽप्यतीतानागताश्च समया अन्तातीता इति कृत्वा अनन्ता इति व्यप- दिश्यन्ते । मुख्यस्यैव वानन्तपर्यायवर्तनाहेतुत्वात् । २ । अथवा, मुख्यस्यैव कालस्य प्रमाणावधार- णार्थमुच्यते । अनन्तपर्यायवर्तनाहेतुत्वादेकोऽपि कालाणुरनन्त इत्युपचर्यते । समयः पुनः परम- १०निरुद्धः कालांशः । तत्प्रचयविशेप आवलिकादिर्व्याख्यातः । आह — “गुणपर्ययवद्द्रव्यम्” इत्युक्तम्, तत्र के गुणाः इति ? अत्रोच्यते — द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणाः ॥ ४१ ॥ आश्रयशब्दोऽधिकरणसाधनः कर्मसाधनो वा । १ । अयमाश्रयशब्दः अधिकरणसाधनः गुणा यत्राश्रयन्ते स आश्रय इति पुल्लिङ्गे घः । अथवा कर्मसाधनः गुणैराश्रियत इत्याश्रयः । द्रव्य- १५शब्द उक्तार्थः, द्रव्यमाश्रयो येपां ते द्रव्याश्रयाः । निर्गुणा इति विशेषणं द्व्यणुकादिनिवृत्त्यर्थम् । २ । द्रव्याश्रया गुणा इत्युच्यमाने द्व्यणुका- दिष्वपि गुणसंप्रत्ययः स्यात् — कारणद्रव्याश्रयाणि कार्यद्रव्याणीति, ततस्तन्निवृत्त्यर्थं निर्गुणा इति विशेषणमुपादीयते । द्व्यणुकादीनां हि रूपादयो गुणाः सन्तीति तन्निवृत्तिः कृता भवति । पर्यायाणां गुणत्वप्रसङ्ग इति चेत्; न; द्रव्याश्रया इति विशेषणात्तन्निवृत्तेः । ३ । स्यात्म- २०तम् — यदि गुणा द्रव्याश्रया इत्येतत्तावल्लक्षणं गुणानाम्, पर्यायाणामपि घटसंस्थानादीनां तदुभय- मस्तीति गुणत्वं प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? द्रव्याश्रया इति विशेषणात्तन्निवृत्तेः । ननु द्रव्याश्रया इति विशेषणं तदाश्रयत्वप्रतिपत्त्यर्थं तदन्तरेणापि सिद्ध्यति । कुतः ? सामर्थ्यात् — निराश्रयगुणाभावात् आश्रयान्तराभावाच्च, ततस्तदनर्थकं पर्यायनिवृत्त्यर्थं भवति । किं शब्दाधि- क्यादर्थाधिक्यमिति पर्यायनिवृत्तिर्गृह्यते ? न; इत्याह — २५मत्वर्थे वा वृत्तिविधानात् इति । ४ । मत्वर्थेऽन्यपदार्थे वृत्तिः, मत्वर्थश्च नित्ययोगे विद्यत इति नित्ययोगोऽत्र वेदितव्यः । नित्यं द्रव्यमाश्रित्य ये वर्तन्ते ते गुणा इति । पर्यायाः पुनः कादाचित्का इति न तेषां ग्रहणम् । तेनान्वयिनो धर्मा गुणा इत्युक्तं भवति । तद्यथा जीवस्यास्ति- त्वादयः ज्ञानदर्शनादयश्च । पुद्गलस्याचेतनत्वादयः रूपादयश्चेति । पर्यायाः पुनः घटज्ञानादयः कपालादिविकाराश्च । ३०अत्राह — उक्तः परिणामशब्दः असकृन्न तु तस्यार्थो वर्णितः, तस्मादुच्यतां कः परि- णामः इति ? ५०३ तद्भावः परिणामः ॥ ४२ ॥ अथवा, गुणा द्रव्यादर्थान्तरभूता इति केषाञ्चिद्दर्शनम्, तत्किं भवतः सम्मतम् ? नेत्याह — यद्यपि कथञ्चिद् व्यपदेशादिभेदहेत्वपेक्षया द्रव्यादन्ये तथापि तदव्यतिरेकात्तत्परिणामाच्चानन्ये । ०५यद्येवं स उच्यतां कः परिणाम इति ? तन्निश्चयार्थमिदमुच्यते — तद्भावः परिणामः । धर्मादीनां येनात्मना भवनं सः तद्भावः परिणामः । १ । धर्मादीनि द्रव्याणि येनात्मना भवन्ति स तद्भावः तत्त्वं परिणाम इत्याख्यायते । तत्स्वरूपं व्याख्यातम् । २ । तस्य परिणामस्य स्वरूपं व्याख्यातम् । क्व ? “वर्तनापरिणाम- क्रियाः” [तº सूº५ । २२] इत्यत्र । १०स द्विविधोऽनादिरादिमांश्च । ३ । स एष परिणामो द्विधा भिद्यते । अनादिरादिमांश्चेति । तत्रानादिर्धर्मादीनां गत्युपग्रहादिः । न ह्येतदस्ति धर्मादीनि द्रव्याणि प्राक्, पश्चाद्गत्युपग्रहादिः, प्राग्वा गत्युपग्रहादिः पश्चाद्धर्मादीनि इति । किं तर्हि ? अनादिरेषां संबन्धः । आदिमांश्च बाह्य- प्रत्ययापादितोत्पादः । अत्रान्ये धर्माधर्मकालाकाशेषु अनादिः परिणामः, आदिमान् जीवपुद्गलेषु इति वदन्ति; १५तदयुक्तम्; कुतः ? सर्वद्रव्याणां द्व्यात्मकत्वे सत्त्वम्, अन्यथा नित्याभावप्रसङ्गात् । कथं तर्हि ग्राह्यम् ? नयद्वयवशात् सर्वत्र तदुभयसिद्धिः । ४ । द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकनयद्वयविवक्षावशात् सर्वेषु धर्मादिद्रव्येषु स उभयः परिणामोऽवसेयः । अयं तु विशेषः धर्मादिषु चतुर्षु द्रव्येष्वत्यन्तपरोक्षे- ष्वनादिरादिमांश्च परिणामः आगमगम्यः, जीवपुद्गलेषु कथञ्चित्प्रत्यक्षगम्योऽपि इति । २०इति तत्त्वार्थवार्तिके व्याख्यानालङ्कारे पञ्चमोध्यायः । ५०४ षष्ठोऽध्यायः आह — अजीवपदार्थो व्याख्यातः । इदानीं तदनन्तरोद्देशभाग् आस्रवपदार्थो व्याख्येय इति ततस्तत्प्रसिद्ध्यर्थमिदमुच्यते — कायवाङ्मनःकर्म योगः ॥ १ ॥ कायादीनामितरेतरयोगलक्षणो द्वन्द्वः । १ । कायश्च वाक् च मनश्च कायवाङ्मनासि ०५इतीतरेतरयोगे द्वन्द्वः । वाङ्मनसमितिप्रसङ्ग इति चेत्; न; बहुषु तदभावात् । २ । स्यादेतत् — वाङ्मनसमिति प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? बहुषु तदभावात् । द्वयोः हि सविधिः, तेन बहुपु न भवति । कायवाङ्मनसां कर्म कायवाङ्मनस्कर्मेति । “कृकमिकं सः” [जैनेन्द्रº ५ । ४ । ३४] इति सत्वम् । काया- दयः शब्दा व्याख्यातार्थाः । १०कर्मशब्दस्यानेकार्थत्वे क्रियावाचिनो ग्रहणम्, इहान्यस्यासंभवात् । ३ । कर्मशब्दोऽने- कार्थः । क्वचित्कर्तुरीप्सिततमे वर्तते — यथा घटं करोतीति । क्वचित्पुण्यापुण्यवचनः — यथा “कुशलाऽ- कुशलं कर्म” [आप्तमीº श्लोº ८] इति । क्वचिच्च क्रियावचनः — यथा “उत्क्षेपणमवक्षेपणमाकुञ्चनं प्रसारणं गमनमिति कर्माणि” [वैशेº १ । १ । ७] इति । तत्रेह कियावाचिनो ग्रहणम् । कुतः ? अन्यस्या- संभवात् । तत्कथमिति चेत् ? उच्यते — १५न कर्तुरीप्सिततमम्, अन्यतरस्योभयस्य च विवक्षाऽसंभवात् । ४ । कर्तुः क्रियया आप्तु- मिष्टतमं कर्म । तत्त्रिविधं निर्वर्त्यं विकार्यं प्राप्यं चेति । तत् त्रितयमपि कर्तुरन्यत् । तत्र यदि कायादीनां कर्तृत्वम्; कर्मान्यद्वाच्यम् । न चातोऽन्यत् सूत्रे गृहीतमस्ति । अथ कर्मत्वं कायादीनाम्; कर्ताऽन्यो वाच्यः । न चासौ संगृहीतोऽस्ति । अथ युगपत्कर्तृत्वं कर्मत्वञ्चेष्टम्; तच्चासंभवात् असत् । तस्मात् कर्तुरीप्सिततमं नेह परिगृहीतम् । २०नापि पुण्यापुण्यलक्षणम्; उत्तरसूत्रस्य सामर्थ्यात् । ५ । नापीह पुण्यापुण्यलक्षणं कर्म गृह्यते । कुतः ? उत्तरसूत्रसामर्थ्यात् । यदि पुण्यापुण्यलक्षणमिह गृह्येत, “स आस्रवः शुभः पुण्यस्य” [तº सूº६ । २, ३] इत्युत्तरसूत्रारम्भोऽनर्थकः स्यात् । कर्तुरीप्सिततमं वा आत्मनः कर्तृत्वात् । ६ । अथवा सामर्थ्यसन्निहित इहात्मा कर्ता, तस्य कर्तुरीप्सिततमत्वात् पारिभाषिकं कर्म गृह्यते । २५कर्त्रादिसाधनेष्विच्छातो विशेषाध्यवसायः । ७ । कर्मशब्दस्य कर्त्रादिषु साधनेषु संभवत्सु इच्छातो विशेषोऽध्यवसेयः । वीर्यान्तरायज्ञानावरणक्षयक्षयोपशमापेक्षेण आत्मनात्मपरिणामः पुद्गलेन च स्वपरिणामः व्यत्ययेन च निश्चयव्यवहारनयापेक्षया क्रियत इति कर्म । करणप्रशंसा- विवक्षायां कर्तृधर्माध्यारोपे सति स परिणामः कुशलमकुशलं वा द्रव्यभावरूपं करोतीति कर्म । आत्मनः प्राधान्यविवक्षायां कर्तृत्वे सति परिणामस्य करणत्वोपपत्तेः बहुलापेक्षया क्रियतेऽनेन ५०५ कर्मेत्यपि भवति । साध्यसाधनभावानभिधित्सायां स्वरूपावस्थिततत्त्वकथनात् कृतिः कर्मेत्यपि भवति । एवं शेपकारकोपपत्तिश्च योज्या । योगशब्दस्यापि तथैव । ८ । तेनैव प्रकारेण योगशब्दस्यापि कर्त्रादिसाधनसंभवो योज्यः । त्रैविध्यानुपपत्तिरात्मपरिणामाविशेषादिति चेत्; न पर्यायविवक्षाव्यापाराद्रूपादिवत् । ९ । ०५स्यान्मतम् — योगस्य त्रैविध्यं नोपपद्यते । कुतः ? आत्मपरिणामाविशेषात् । आत्मा हि निरवय- वद्रव्यम्, तत्परिणामो योगः, सोऽविशिष्ट इति; तन्न; किं कारणम् ? पर्यायविवक्षाव्यापारा- द्रूपादिवत् । यथा घटस्यैकत्वमजहतश्चक्षुरादिकरणसंबन्धवशाद्रूपादिपरिणामभेदः, तथा आत्मनः एकत्वेऽपि पर्यायभेदात् योगस्य भेदो ज्ञेयः । चक्षुरादिग्रहणनिमित्तत्वाद् रूपाध्यवसायस्येति चेत्; न; आत्माभेदेऽपि कायादीनां १०पूर्वकृतकर्मापादितसामर्थ्योपलम्भात् । १० । स्यादेतत् — युज्यते घटस्य रूपादिभेदाध्यवसायः । कुतः ? चक्षुरादिग्रहणनिमित्तत्वात् । ग्रहणभेदाद्धि लोके ग्राह्यभेदो दृष्टः, न तथा आत्मन इति; तन्न; किं कारणम् ? आत्माऽभेदेऽपि कायादीनां पूर्वकृतकर्मापादितसामर्थ्योपलम्भात् । तद्यथा पुद्गलविपाकिनः शरीरनामकर्मण उदयापादिते कायवाङ्मनोवर्गणान्यतमालम्बने सति वीर्या- न्तरायमत्यक्षराद्यावरणक्षयोपशमापादिताभ्यन्तरवाग्लब्धिसान्निध्ये वाक्परिणामाभिमुख्यस्या- १५त्मनः प्रदेशपरिस्पन्दो वाग्योगः । अभ्यन्तरवीर्यान्तरायनोइन्द्रियावरणक्षयोपशमात्मकमनोलब्धि- सन्निधाने पूर्वोक्तबाह्यनिमित्तालम्बने च सति मनःपरिणामाभिमुख्यस्यात्मनः प्रदेशपरिस्पन्दो मनोयोगः । वीर्यान्तरायक्षयोपशमसद्भावे औदारिकादिसप्तविधकायवर्गणान्यतमालम्बनापेक्षा- त्मप्रदेशपरिस्पन्दः काययोगः । यदि क्षयोपशमलब्धिरभ्यन्तरहेतुः क्षये कथम् ? क्षयेऽपि हि सयोगकेवलिनः त्रिविधो योग इष्यते । अथ क्षयनिमित्तोऽपि योगः कल्प्यते, अयोगकेवलिनां २०सिद्धानां च योगः प्राप्रोति; नैष दोषः; क्रियापरिणामिन आत्मनस्त्रिविधवर्गणालम्बनापेक्षः प्रदेश- परिस्पन्दः सयोगकेवलिनो योगविधिर्विधीयते, तदालम्बनाभावात् उत्तरेषां योगविधिर्नास्ति । अनेकान्ताच्च लावकादिवत् । ११ । यथा देवदत्तस्य जातिकुलरूपसंज्ञालक्षणसम्बन्धाद्य- विशेषादेकत्वमजहतः वाह्योपकरणसंबन्धोपनीतभेदलावकपावकादिपर्यायानास्कन्दतः स्यादेकत्वं स्यादनेकत्वमित्यनेकान्तः तथा प्रतिनियतक्षायोपशमिकशरीरादिपर्यायार्थादेशात् स्यात्त्रैविध्यं २५योगस्य, अनादिपारिणामिकात्मद्रव्यार्थादेशात् स्यादैकविध्यमित्यनेकान्तः । ततो नायमुपालम्भः । ध्यानं योग इति चेत्; न; तस्य वक्ष्यमाणत्वात् । १२ । स्यादेतत् — ध्यानं योगशब्दार्थः न कायवाङ्मनस्कर्मेति; तन्न; किं कारणम् ? तस्य वक्ष्यमाणत्वात् । युजेः समाधिवचनस्य योगः समाधिः ध्यानमित्यनर्थान्तरम्, स तु वक्ष्यते । इहास्रवप्रतिपादनार्थत्वात् त्रिविधक्रिया योग इत्युच्यते । ३०समुदाये योगव्यपदेशप्रसङ्ग इति चेत्; न; प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्तेः । १३ । स्यान्मतम् — यथा गर्गाः शतं दण्ड्यन्तामिति अर्थिनश्च राजानो हिरण्येन भवन्ति न च प्रत्येकं दण्डयन्ति । कुतः ? समुदाये वाक्यपरिसमाप्तेः, तथा कायवाङ्मनस्कर्मसमुदाये योगव्यपदेशः प्रसक्त इति चेत्; न; किं कारणम् ? प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्तेः । यथा देवदत्तजिनदत्तगुरुदत्ता भोज्यन्तामिति भुजिः प्रत्येकं परिसमाप्यते, तथा योगव्यपदेशोऽपि प्रत्येकं त्रिषु कर्मसु वेदितव्यः । ५०६ अत्राह — अभ्युपेमः आहितत्रैविध्या क्रिया योग इति । प्रकृत इदानीं निर्दिश्यताम् किंलक्षण आस्रव इति ? अत्रोच्यते — योऽयं योगशब्दाभिधेयः संसारिणः पुरुपस्य प्रयोगस्त्रिविधः — स आस्रवः ॥ २ ॥ ‘कायवाङ्मनस्कर्मास्रवः’ इत्यस्तु लघुत्वादिति चेत्; न; योगाप्रख्यानात् । १ । स्यान्म- ०५तम् — कायवाङ्मनस्कर्मास्रव इत्यस्तु सूत्रम्, कुतः ? लघुत्वादिति; तन्न; किं कारणम् ? योगाप्र- ख्यानात् । योगशब्दो हि आगमे प्रसिद्धः, तस्यार्थोऽप्रख्यातः स्यात् । कायवाङ्मनस्कर्म योग आस्रव इति चेत्; न; सर्वयोगास्रवप्रसङ्गात् । २ । अथ मतमेतत् — ‘कायवाङ्मनस्कर्म योग आस्रवः’ इत्येकयोगः कर्तव्यस्तथा सति तच्छब्दस्यावचनात्, योगविभागस्य चाऽकरणात्, निर्देशश्च लघुर्भवति, योगशब्दार्थश्चप्रख्यातो भवति इति; तन्न; किं कारणम् ? १०सर्वयोगास्रवप्रसङ्गात् । केवलिसमुद्धातकाले हि दण्डकपाटप्रतरलोकपूर्णयोगस्याप्यास्रवत्वं प्रसब्येत । अस्त्वास्रवत्वं को दोषः ? सूक्ष्मयोगत्वं तत्रेप्यते, तन्निमित्तश्च बन्धोऽल्पः; तद्विपरीतता प्राप्नोति । अपि च, वर्गणालम्वननिमित्तो योग आस्रव इष्यते, न च दण्डादियोगस्तदालम्बनहेतुकः, तस्माद- स्यास्रवत्वं नेष्यते । यद्येवं दण्डादिव्यापारकालेऽनास्रवत्वादबन्धकत्वं प्राप्नोति, इष्यते च बन्धः ? नैष दोषः; न दण्डादियोगनिमित्तो बन्धः । किं तर्हि ? कायवर्गणानिमित्तः आत्मप्रदेशपरिस्पन्दो- १५ऽस्ति, तन्निमित्तस्तत्र बन्धः । एकयोगेऽपि तत्प्रयोजनाकरणात्तदप्रसङ्ग इति चेत्; न; योगविभागकरणसामर्थ्यात्तत्प्र- तीतेः । ३ । यथा केवलिनः सत्स्वपीन्द्रियेपु तदव्यापारात् इन्द्रियजकर्मबन्धाभावः तथा दण्डादियोगे सत्यपि तत्पूर्वकबन्धाभावात् आस्रवत्वमस्य योगविभागवदेकयोगेऽपि व्यावर्तते इति; तन्न; किं कारणम् ? योगविभागकरणसामर्थ्यात्तत्प्रतीतेः । सति हि योगविभागे य उद्दिष्टो योगः स आस्रवो २०भवति नान्य इत्ययमर्थोऽवगन्तुं शक्यते तेनान्योऽपि योगोऽस्तीति सूच्यते । एकयोगे पुनः सति तस्यार्थस्याप्रतीतेः सर्वस्य योगस्यास्रवत्वं प्रसज्यत एव । अथास्रवाभिधानं कुतो भवति ? तत्प्रणालिकया कर्मास्रवणादास्रवाभिधानं सलिलवाहिद्वारवत् । ४ । यथा सरःसलिल- वाहि द्वारं तदास्रवणकारणत्वात् आस्रव इत्याख्यायते, तथा योगप्रणालिकया आत्मनः कर्म आस्रवतीति योगः आस्रव इति व्यपदेशमर्हति । २५कषायक्लिन्नस्य तदुपश्लेष आर्द्रवस्त्ररेणुवत् । ५ । यथा आर्द्रवासः समन्ताद्वातानीतं रेणुमुपादत्ते, तथा कषायतोयार्द्र आत्मा योगानीतं कर्म सर्वप्रदेशैर्गृह्णाति । यथा वा, निष्टप्तायः- पिण्डोऽम्भसि प्रक्षिप्तोऽम्भः समन्तादात्मसात्करोति, तथा कषायोष्णो जीवो योगानीतं कर्म समन्तादादत्ते । आह — कर्म द्विविधं पुण्यं पापं चेति, तस्य किमविशेषेण योगः आस्रवणहेतुराहोस्विदस्ति ३०कश्चित्प्रतिविशेष इति ? अत्रोच्यते — शुभः पुण्यस्याऽशुभः पापस्य ॥ ३ ॥ प्राणातिपातानृतभाषणवधचिन्तनादिरशुभः । १ । प्राणातिपातादत्तादानमैथुनप्रयोगादिर- शुभः काययोगः । अनृतभाषणपरुषासत्यवचनादिरशुभो वाग्योगः । वधचिन्तनेर्ष्यासूयादिरशुभो मनोयोगः । ५०७ ततोऽनन्तविकल्पादन्यः शुभः । २ । तस्मादनन्तविकल्पादशुभयोगादन्यः शुभयोग इत्यु- च्यते । तद्यथा अहिंसाऽस्तेयब्रह्मचर्यादिः शुभः काययोगः । सत्यहितमितभाषणादिः शुभो वाग्योगः । अर्हदादिभक्तितपोरुचिश्रुतविनयादिः शुभो मनोयोगः । आह — असंख्येयलोकत्वा- दध्यवसायावस्थानानां कथमनन्तविकल्पत्वमिति ? उच्यते — अनन्तानन्तपुद्गलप्रदेशप्रचितज्ञाना- ०५वरणवीर्यान्तरायदेशसर्वघातिद्विविधस्पर्धकक्षयोपशमादेशात् योगत्रयस्यानन्त्यम् । अनन्तानन्त- प्रदेशकर्मादानकारणत्वाद्वा अनन्तः, अनन्तानन्तनानाजीवविषयभेदाद्वाऽनन्तः । कथं योगस्य शुभाशुभत्वम् ? शुभाशुभपरिणामनिर्वृत्तत्वाच्छुभाशुभव्यपदेशः । ३ । शुभपरिणामनिर्वृत्तो योगः शुभः, अशुभपरिणामनिर्वृत्तश्चाशुभ इति कथ्यते, न शुभाशुभकर्मकारणत्वेन । यद्येवमुच्येत; शुभयोग १०एव न स्यात्, शुभयोगस्यापि ज्ञानावरणादिबन्धहेतुत्वाभ्युपगमात् । पुनात्यात्मानं पूयतेऽनेनेति वा पुण्यम् । ४ । कर्मणः स्वातन्त्र्यविवक्षायां पुनात्यात्मानं प्रीणयतीति पुण्यम् । पारतन्त्र्यविवक्षायां करणत्वोपपत्तेः पूयतेऽनेनेति वा पुण्यम्, तत्सद्वेद्या- द्युत्तरत्र वक्ष्यते । तत्प्रतिद्वन्द्विरूपं पापम् । ५ । तस्य पुण्यस्य प्रतिद्वन्द्विरूपं पापमिति विज्ञायते । पाति रक्ष- १५त्यात्मानम् अस्माच्छुभपरिणामादिति पापाभिधानम् । तदसद्वेद्याद्युत्तरत्र वक्ष्यते । उभयमपि पारतन्त्र्यहेतुत्वादविशिष्टमिति चेत्; न; इष्टानिष्टनिमित्तभेदात्तद्भेदसिद्धेः । ६ । स्यान्मतम् — यथा निगलस्य कनकमयस्यायसस्य चाऽस्वतन्त्रीकरणं फलं तुल्यमित्यविशेषः, तथा पुण्यं पापं चात्मनः पारतन्त्र्यनिमित्तमविशिष्टमिति नात्र संकल्पभेदो युक्त इति; तन्न; किं कारणम् ? इष्टानिष्टनिमित्तभेदात्तद्भेदसिद्धेः । यदिष्टगतिजातिशरीरेन्द्रियविषयादिनिर्वर्तकं तत्पुण्यम् । अनिष्ट- २०गतिजातिशरीरेन्द्रियविपयादिनिर्वर्तकं यत्तत्पापमित्यनयोरयं भेदः । तत्र शुभो योगः पुण्यस्यास्रवः, अशुभः पापस्य । शुभपरिणामस्य घातिकर्मनिमित्तत्वात्तदनिर्देश इति चेत्; न; इतरपुण्यपापापेक्षत्वात् । ७ । स्यादेतत् — शुभः पुण्यस्येत्यनिर्देशः, अगमको निर्देशः अनिर्देशः । कुतः ? घातिकर्मबन्धस्य शुभपरि- णामहेतुत्वादिति; तन्न; किं कारणम् ? इतरपुण्यपापापेक्षत्वात्, अघातिकर्मसु पुण्यं पापं चापेक्ष्ये- २५दमुच्यते । कुतः ? घातिकर्मबन्धस्य स्वविषये निमित्तत्वात्, । अथवा, नैवमवधारणं क्रियते — शुभः पुण्यस्यैवेति । कथं तर्हि ? शुभ एव पुण्यस्येति । तेन शुभः पापस्यापि हेतुरित्यविरोधः । यद्येवं शुभः पापस्यापि हेतुः भवति; अशुभः पुण्यस्यापि भवतीत्यभ्युपगमः कर्तव्यः, सर्वोत्कृष्टस्थितीनाम् उत्कृष्टसंक्लेशहेतुकत्वात् । उक्तं च — “सव्वठ्ठिदीणमुक्कस्सगो दु उक्कस्ससंकिलेसेण । ३०विवरीदेण जघण्णो आउगतिगवज्जसेसाणं ॥ ”[पंचसंº ४ । ४ । ९] इति, ततः सूत्रद्वयमनर्थकमिति; नानर्थकम्; अनुभागबन्धं प्रत्येतदुक्तम् । अनुभागबन्धो हि प्रधान- भूतः तन्निमित्तत्वात् सुखदुःखविपाकस्य । तत्रोत्कृष्टविशुद्धपरिणामनिमित्तः सर्वशुभप्रकृतीनामु- त्कृष्टानुभागबन्धः । उत्कृष्टसंक्लेशपरिणामनिमित्तः सर्वाशुभप्रकृतीनामुत्कृष्टानुभागबन्धः । उत्कृष्टः शुभपरिणामः अशुभजघन्यानुभागबन्धहेतुत्वेऽपि भूयसः शुभस्य हेतुरिति शुभः पुण्यस्ये- ३५त्युच्यते, यथा अल्पापकारहेतुरपि बहूपकारसद्भावादुपकार इत्युच्यते । एवमशुभः पापस्येत्यपि । उक्तं च — ५०८ “शुभपगदीण विसोधिए तिव्वमसुहाण संकिलेसेण । विपरीदे दु जहण्णो अणुभागो सव्वपगदीणं ॥ ”[पंचसंº४ । ४४५] इति । आह — किमयमास्रवः सर्वसंसारिसमानफलारम्भहेतुराहोस्वित् कश्चिदस्ति विशेष इति ? ०५अत्रोच्यते — सकषायाऽकषाययोः साम्परायिकेर्यापथयोः ॥ ४ ॥ आस्रवस्योभयस्वामिकत्वाद् द्वयीप्रसिद्धिः । १ । उभौ आस्रवस्य स्वामिनौ — सकषायोऽकषा- यश्चेति । तस्यास्रवस्यानन्त्येऽपि स्वामिनो द्वैविध्यकल्पनया द्वयी प्रसिद्धिरवसेया । कोऽत्र कषायः ? कषत्यात्मानमिति कषायः । २ । क्रोधादिपरिणामः कषति हिनस्त्यात्मानं कुगतिप्रापणा- १०दिति कषायः । कषायवद्वा श्लेषहेतुत्वात् । ३ । अथवा, यथा कषायो नैयग्रोधादिः श्लेषहेतुस्तथा क्रोधा- दिरप्यात्मनः कर्मश्लेषहेतुत्वात् कषाय इव कषाय इत्युच्यते । सह कषायेण वर्तते इति सकषायः । न विद्यते कषयोऽस्येत्यकषायः । सकषायश्चाकषायश्च सकषायाकषायौ तयोः सकषायाकषाययोः । समन्तात्पराभव आत्मनः सम्परायः । ४ । कर्मभिः समन्तादात्मनः पराभवोऽभिभवः १५सम्पराय इत्युच्यते । तत्प्रयीजनं साम्परायिकम् । ५ । तत्प्रयोजनं कर्म साम्परायिकमित्युच्यते यथा ऐन्द्रमहिकमिति । ईरणमीर्या योगमतिः । ६ । ईरेर्गत्यर्थाद्भावे ण्यः, ईरणमीर्या योगगतिरिति यावत् । तद्द्वारकमीर्यापथम् । ७ । सा ईर्या द्वारं पन्था यस्य तदीर्यापथं कर्म । साम्परायिकं च २०ईर्यापथं च साम्परायिकेर्यापथे तयोः साम्परायिकेर्यापथयोः यथासंख्यमभिसंबन्धो भवति । सकषायस्यात्मनः साम्परायिकस्य कर्मण आस्रवो भवति, अकषायस्य ईर्यापथस्येति । तद्यथा- सम्परायः कषाय इत्यर्थः । मिथ्यादृष्ट्यादीनां सूक्ष्मसाम्परायान्तानां कषायोदयपिच्छिलपरिणा- मानां योगवशादानीतं कर्म भावेनोपश्लिष्यमाणं आर्द्रचर्माश्रितरेणुवत् स्थितिमापद्यमानं साम्परा- यिकमित्युच्यते । उपशान्तक्षीणकषाययोः योगिनश्च योगवशादुपात्तं कर्म कषायाभावाद् बन्धाभावे २५शुष्ककुड्यपतितलोष्टवद् अनन्तरसमये निवर्तमानमीर्यापथमित्युच्यते । “अजाद्यत्” इत्युभयत्र पूर्वनिपातप्रसङ्ग इति चेत्; न; अतिबहुवक्तव्यतया तयोरभ्यर्हित- त्वात् । ८ । स्यादेतत् — अकषायशब्दस्येर्यापथशब्दस्य च “अजाद्यत्” [जैनेन्द्रº १ । ३ । ९९] इति पूर्व- निपातः प्राप्नोति; तन्न; किं कारणम् ? अतिबहुवक्तव्यतया तयोरभ्यर्हितत्वात् सकषायशब्दस्य साम्परायिकशब्दस्य चाभ्यर्हितत्वमिति पूर्वनिपातो भवति । ३०यदि साम्परायिकास्रवो बहुवक्तव्यः, तस्य के भेदाः इति ? अत्रोच्यते — इन्द्रियकषायाऽव्रतक्रियाः पञ्चचतुःपञ्चपञ्चविंशतिसंख्याः पूर्वस्य भेदाः ॥ ५ ॥ इन्द्रियादय उक्तलक्षणा द्वन्द्वविषयाः । १ । इन्द्रियादीनामुक्तलक्षणानां द्वन्द्वो वेदितव्यः । इन्द्रियाणि च कषायाश्च अव्रतानि च क्रियाश्च इन्द्रियकषायाव्रतक्रिया इति । रा चायं द्वन्द्व ३५इतरेतरयोगलक्षण इति बहुवचनं भवति । ५०९ पञ्चादीनां संख्याशब्दानां संख्यया वृत्तिः । २ । पञ्चादीनां संख्याशब्दानां संख्याशब्देन सह वृत्तिर्द्रष्टव्या पञ्चाधिका विंशतिः पञ्चविंशतिः । पञ्च च चत्वारश्च पञ्च च पञ्चविंशतिश्च पञ्चचतुःपञ्चपञ्चविंशतिः, सा संख्या येषां ते पञ्चचतुःपञ्चपञ्चविंशतिसंख्याः । पूर्वशब्दो व्यवस्थावचनः । ३ । अयं पूर्वशब्दो व्यवस्थावचनः — अतीतसूत्रे यः प्राङ् निर्दिष्ट- ०५स्तस्येति । भिद्यन्ते इति भेदाः । ४ । परस्परतो भिद्यन्त विशिष्यन्ते इति भेदाः प्रकारा इत्यर्थः । यथासंख्यमभिसंबन्धो व्याख्यानतः । ५ । यथासंख्यमभिसंबन्धोऽत्र द्रष्टव्यः । कुतः ? व्याख्यानतः । पञ्चेन्द्रियाणि, चत्वारः कषायाः, पञ्चाऽव्रतानि, पश्चविंशतिः क्रिया इति । इन्द्रियादीनामात्मनोऽनन्यत्वान्यत्वं प्रत्यनेकान्तः । ६ । इन्द्रियादीनामात्मनः अनन्यत्वा- १०न्यत्वं प्रत्यनेकान्तो वेदितव्यः । तद्यथा, अनादिपारिणामिकचैतन्यद्रव्यार्थादेशादिन्द्रियादीनां भेदाभावादनन्यत्वम् । कर्मोदयक्षयोपशमनिमित्तपर्यायार्थादेशाद्भेदोपपत्तेः स्यादन्यत्वम् । इन्द्रिया- दिनिवृत्तौ द्रव्यावस्थानाच्च स्यादन्यत्वम् । तत एव पर्यायभेदात् पञ्चादिसंख्यानिर्देश उपपन्नो भवति । तत्र पञ्चेन्द्रियाणि स्पर्शा(र्शना)दीन्युक्तानि । क्रोधादयः कषाया अनन्तानुबन्ध्यादि- विकल्पा वक्ष्यन्ते । हिंसादीन्यव्रतानि “प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरोपणं हिंसा” [तº सूº७ । १३] इत्येव- १५मादिलक्षणानि वक्ष्यन्ते । पञ्चविंशतिः क्रिया उच्यन्ते — सम्यक्त्वमिथ्यात्वप्रयोगसमादानेर्यापथक्रियाः पञ्च । ७ । तत्र चैत्यगुरुप्रवचनपूजादि- लक्षणा सम्यक्त्ववर्धिनी क्रिया सम्यक्त्वक्रिया । अन्यदेवतास्तवनादिरूपा मिथ्यात्वहेतुका प्रवृ- त्तिर्मिथ्यात्वक्रिया । गमनागमनप्रवर्तनं कायादिभिः प्रयोगक्रिया, वीर्यान्तरायज्ञानावरणक्षयो- पशमे सति अङ्गोपाङ्गोपष्टम्भादात्मनः कायवाङ्मनोयोगनिर्वृत्तिसमर्थपुद्गलग्रहणं वा । संयतस्य २०सतः अविरतिं प्रत्याभिमुखं(ख्यं)समादानक्रिया । ईर्यापथकर्मनिमित्ता ईर्यापथक्रिया । एताः पञ्च क्रियाः । प्रदोषकायाधिकरणपरितापप्राणातिपातक्रियाः पञ्च । ८ । क्रोधावेशात् प्रादोषिकी क्रिया । सा क्रोधस्वभाविकेति क्रोधग्रहणेनैव गृहीतेः पौनरुक्त्यमिति चेत्; न; क्रोधनिमित्तत्वात् । क्रोधो हि प्रदोषहेतुः, अतः कार्यकारणभेदादपौनरुक्त्यम् । नैमित्तिक(काऽ)निमित्तभेदाच्च — इष्टदारवित्त- २५हरणादेर्निमित्ताद्विनापि पिशुनः स्वभावत एव क्रुध्यति, तथा दृष्टिविषादयश्च । उक्तं च — “अणिमित्तमेव कोई कम्सस्स वसंगदो कसायाणं । उदयं उवेदि जीवो चंद इव महग्गह्रं पव्वे ॥ ” तथा — “मृगलोहितताम्रलोलजिह्वैर्हरिशार्दूलवृकैर्निसर्गहिंस्रैः । ३०भुजगैश्च सवैरजातरोषैः समरूपाण्यसतां विचेष्टितानि ॥ ” इत्यनिमित्तः क्रोधः, निमित्तवान् प्रदोषः । प्रदुष्टस्य सतोऽभ्युद्यमः कायिकी क्रिया । हिंसोप- करणादानादाधिकरणिकी क्रिया । दुःखोत्पत्तितन्त्रत्वात् पारितापिकी क्रिया । आयुरिन्द्रियबलप्रा- णानां वियोगकरणात् प्राणातिपातिकी । एताः पञ्च क्रियाः । दर्शनस्पर्शनप्रत्ययसमन्तानुपाताऽनाभोगक्रियाः पञ्च । ९ । रागार्द्रीकृतत्वात् प्रमादिनः ३५रमणीयरूपालोकनाभिप्रायो दर्शनक्रिया । प्रमादवशात् स्पृष्टव्यसञ्चेतनानुबन्धः स्पर्शनक्रिया । ५१० ननु इन्द्रियग्रहणादेव सिद्धेर्दर्शनस्पर्शनग्रहणमनर्थकमिति; नैष दोषः; पूर्वत्रेन्द्रियविज्ञानग्रहणम्, इह तत्पूर्वपरिस्पन्दग्रहणम् । अपूर्वाधिकरणोत्पादनात् प्रात्यायिकी क्रिया । स्त्रीपुरुपपशुसंपातिदेशे अन्तर्मलोत्सर्गकरणं समन्तानुपानक्रिया । अप्रमृष्टादृष्टभूमौ कायादिनिक्षेपोऽनाभोगक्रिया । ता एताः पञ्च क्रियाः । ०५स्वहस्तनिसर्गविदारणाज्ञाव्यापादनानाकाङ्क्षाः क्रियाः पञ्च । १० । यां परेण निर्वर्त्यां क्रियां स्वयं करोति सा स्वहस्तक्रिया । पापादानादिप्रवृत्तिविशेपाभ्यनुज्ञानं निसर्गक्रिया । आल- स्याद्वा प्रशस्तक्रियाणामकरणं पराचरितसावद्यादिप्रकाशनं विदारणक्रिया । यथोक्तामाज्ञामावश्य- कादिषु चारित्रमोहोदयात् कर्तुमशक्नुवतोऽन्यथाप्ररूपणात् आज्ञाव्यापादिका क्रिया । शाठ्या- लस्याभ्यां प्रवचनापदिष्टविधिकर्तव्यतानादरः अनाकाङ्क्षक्रिया । ता एताः पञ्च क्रियाः । १०आरम्भपरिग्रहमायामिथ्यादर्शनाप्रत्याख्यानक्रियाः पञ्च । ११ । छेदनभेदनविस्रंसनादि- क्रियापरत्वम्, अन्येन चारम्भे क्रियमाणे प्रहर्प आरम्भक्रिया । परिग्रहाविनाशार्था पारिग्राहिकी । ज्ञानदर्शनादिषु निकृतिर्वञ्चनं मायाक्रिया । अन्यं मिथ्यादर्शनक्रियाकरणकारणाविष्टं प्रशंसादि- भिर्द्रढयति यथा साधु करोपीति सा मिथ्यादर्शनक्रिया । संयमघातिकर्मोदयवशादनिवृत्तिर- प्रत्याख्यानक्रिया । १५इन्द्रियकषायाव्रतानां क्रियास्वभावानतिवृत्तेः क्रियावचनेनैव गतत्वात् प्रपञ्चमात्रप्रसङ्ग इति चेत्; न; अनेकान्तात् । १२ । स्यान्मतम् — इन्द्रियकषायाव्रतान्यपि क्रियास्वभावानि ततस्तेषां क्रियाग्रहणेन ग्रहणादनर्थकमुपादानम्, सति चोपादाने प्रपञ्चमात्रत्वं प्राप्नोतीति; तन्न; किं कार- णम् ? अनेकान्तात् । नायमेकान्तः इन्द्रियकषायाव्रतानि क्रियास्वभावान्येवेति । कुतः ? नाम- स्थापनाद्रव्येन्द्रियकषायाव्रतेपु परिस्पन्दाभावात् । यतो नामेन्द्रियादौ न क्रियाऽस्ति नाममात्र- २०त्वात् । स्थापनायां च न मुख्यक्रियाऽस्ति तदेवेदमिति वाग्बुद्धिप्रवृत्तिमात्रनिमित्तत्वात् । द्रव्ये च प्रच्युतेन्द्रियकषायाव्रतक्रियापरिणामे अनागतेन्द्रियकषायाव्रतक्रियापरिणामाभिमुखे वा साम्प्र- तिकेन्द्रियकषायाव्रतक्रियाणामभावान्न परिस्पन्दात्मिका क्रियाऽस्ति । अथवा, नायमेकान्तः, इन्द्रियकषायाव्रतानि क्रियास्वभावान्येवेति । कुतः ? आदेशवचनात् । द्रव्यार्थिकगुणभावे पर्या- यार्थिकप्राधान्यात् इन्द्रियकषायाव्रतानां स्यात् क्रियास्वभावाऽनतिवृत्तिः । पर्यायार्थिकगुणभावे २५द्रव्यार्थिकप्राधान्यात् स्यात् क्रियास्वभावातिवृत्तिरिति । किञ्च, शुभेतरास्रवपरिणामाभिमुखत्वात् इन्द्रियकषायाव्रतानां द्रव्यास्रवत्वात् । १३ । शुभेत- रास्रवपरिणामाभिमुखत्वादिन्द्रियकषायाव्रतानां द्रव्यास्रवत्वम्, भावास्रवः कर्मादानम्, तच्च पञ्चविंशतिक्रियाभिरास्रवति कर्मेत्येतदर्थमिन्द्रियकषायाव्रतवचनम् । न वा प्रतिज्ञातविरोधात् । १४ । न वा एतत्प्रयोजनमस्ति । किं कारणम् ? प्रतिज्ञातविरो- ३०धात् । यत्प्रतिज्ञातं “कायवाङ्मनस्कर्म योगः, स आस्रवः” [६ । १, २] इति; तद्विरुध्यते, द्रव्यास्रव इत्यभ्युपगमात् । कार्यकारणक्रियाकलापविशेषज्ञापनार्थं वा । १५ । निमित्तनैमित्तिकविशेषज्ञापनार्थं तर्हि पृथगिन्द्रियादिग्रहणं क्रियते; सत्यम्; स्पृशत्यादयः क्रुध्यत्यादयः हिनस्त्यादयश्च क्रिया आस्रवः; ५११ इमाः पुनरतत्प्रभवाः पञ्चविंशतिक्रियाः सत्स्वेतेषु त्रिषु प्राच्येषु परिणामेषु भवन्ति — यथा मूर्च्छा कारणं परिग्रहः कार्यं तस्मिन्सति पारिग्राहिकीक्रिया न्यासरक्षणाविनाशसंस्कारादिलक्षणा । तथा, क्रोधः कारणं प्रदोषश्च कार्यं तस्मिन् सति प्रादोषिकी क्रिया । मानः कारणं कार्यमप्रणतिः तस्यां सत्यामपूर्वाधिकरणोत्पादनत्वात् प्रात्यायिकी क्रिया । माया कारणं कार्यं कुटिलक्रिया तस्यां ०५सत्यां ज्ञानदर्शनचारित्रेषु मायाप्रवृत्तिक्रिया । प्राणातिपातः कारणं कार्यं प्राणातिपातिकी क्रिया । मृपावादाऽदत्तादानाऽब्रह्मचर्याणि कारणं कार्यमसंयमोदयादाज्ञाव्यापादिका क्रिया । एवमितर- त्रापि योज्यम् । इन्द्रियग्रहणमेवास्त्विति चेत्; न; तदभावेऽप्यास्रवसद्भावात् । १६ । स्यादेतत् — इन्द्रियग्र- हणमेवास्तु, कुतः ? लघुत्वात् — इन्द्रियैर्हि उपलभ्य विचार्य च कषायाव्रतक्रियासु प्रवर्तन्ते प्रजाः । १०अतः इन्द्रियवचनेनैव गतत्वात् कषायाव्रतक्रियाणामग्रहणमस्विति; तन्न; किं कारणम् ? तदभावेऽ- प्यास्रवसद्भावात् । यदि हीन्द्रियग्रहणमेव स्यात् प्रमत्तस्यैव आस्रव उक्तः स्यात् नाप्रमत्तस्य । प्रमत्तो हि चक्षुरादिभिः रूपादिविषयासेवनं प्रत्यादृतः रूपादीन् सेवमानोऽसेवमानो वा अन- न्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानक्रोधमानमायालोभहिंसादिकारणकषायाष्टकपरिणतः हिंसादीन् कुर्वन्नकुर्वन् वा सातत्येनाविरतः प्रमत्तत्वात् कर्मादत्ते । अप्रमत्तस्तु पञ्चदशप्रमादातीतोऽपि योगकषायनिमि- १५त्तमास्रवमश्नुते । एकद्वित्रिचतुरिन्द्रियाऽसंज्ञिपञ्चेन्द्रियेषु च यथासंभवं चक्षुरादीन्द्रियमनोविचा- राभावेऽपि क्रोधादिहिंसापूर्वककर्मादानं दृश्यते । तस्मात् सर्वसंग्रहार्थं कषायादिग्रहणं क्रियते । कषायाणां साम्परायिकभावेऽपि पर्याप्तत्वात् अग्रहणमिति चेत्; न; सन्मात्रेऽपि तत्प्रस- ङ्गात् । १७ । स्यान्मतम् — नाऽरक्तद्विष्टो रूपादीनर्थान् चक्षुरादिभिरुपलभते, नचाऽरक्तद्विष्टो जीवान् हिनरित मृपावादादिषु वा प्रवर्तते, अतः कषायग्रहणेनैव साम्परायिकास्रवस्य पर्याप्तत्वात् २०इन्द्रियाव्रतक्रियाणामग्रहणमस्तु इति; तन्न; किं कारणम् ? सन्मात्रेऽपि तत्प्रसङ्गात् । उपशान्तकषा- यस्य कषायसन्मात्रावस्थाने चक्षुरादिभी रूपादिग्रहणात् रागद्वेषहिंसाद्यात्मलाभप्रसङ्गः । किञ्च, चक्षुरादिभी रूपादिग्रहणे वीतरागत्वात्, अन्यथा यस्य चक्षुरादिभी रूपादिग्रहणमात्रत्वात् रक्तद्विष्टत्वम्, तस्य वीतरागत्वाभावः । तस्मात् कषायग्रहणमात्रमयुक्तम् । अव्रतवचनमेवेति चेत्; न; तत्प्रवृत्तिनिमित्तनिर्देशार्थत्वात् । १८ । स्यादेतत् — अव्रतवच- २५नमेव युक्तं तत्रैवेन्द्रियकषायक्रियापरिणामान्तर्भावादिति; तन्न; किं कारणम् ? तत्प्रवृत्तिनिमित्त- निर्देशार्थत्वात् । तस्य हि अव्रतस्येन्द्रियादिपरिणामाः प्रवृत्तिनिमित्तानि भवन्ति ततस्तद्- ग्रहणं न्याय्यम् । आह — योगत्रयस्य एकान्नचत्वारिंशत्प्रभेदाः सर्वात्मकार्यत्वात् संसारिणां सर्वेषां साधारणाः, ततः फलानुभवं प्रत्यविशेष इति ? अत्रोच्यते — नैतदेवम्, यस्मात् सत्यपि प्रत्यात्मसंभवे तेषां ३०परिणामेभ्यः अनन्तविकल्पेभ्यः विशेषोऽभ्यनुज्ञायते । कथमिति चेत् ? उच्यते — तीव्रमन्दज्ञाताऽज्ञातभावाधिकरणवीर्यविशेषेभ्यस्तद्विशेषः ॥ ६ ॥ अतिप्रवृद्धक्रोधादिवशात् तीवनात्तीव्रः । १ । बाह्याभ्यन्तरहेतूदीरणवशादुद्रिक्तः परिणामः तीवनात् स्थूलभावात् तीव्र इत्युच्यते । तद्विरीतो मन्दः । २ । अनुदीरणप्रत्ययसन्निधानात् उत्पद्यमानोऽनुद्रिक्तः परिणामो मन्द- ३५नात् गमनात् मन्द इत्युच्यते । ५१२ ज्ञातमात्रं ज्ञात्वा वा प्रवृत्तेर्ज्ञातम् । ३ । हिनस्मि इत्यसति परिणामे प्राणव्यपरोपणे ज्ञात- मात्रं मया व्यापादित इति ज्ञातम् । अथवा ‘अयं प्राणी हन्तव्यः’ इति ज्ञात्वा प्रवृत्तेः ज्ञातमित्युच्यते । मदात्प्रमादाद्वाऽनववुध्य प्रवृत्तिरज्ञातम् । ४ । सुरादिपरिणामकृतात् करणव्यामोहकरात् मदाद्वा मनःप्रणिधानविरहलक्षणात् प्रमादाद्वा व्रज्यादिष्वनवबुध्य प्रवृत्तिरज्ञातमिति व्यवसीयते । ०५अधिक्रियन्तेऽस्मिन्नर्था इत्यधिकरणम् । ५ । अर्थाः प्रयोजनानि पुरुपाणां यत्राधिक्रियन्ते प्रस्तूयन्ते तदधिकरणम्, द्रव्यमित्यर्थः । द्रव्यस्यात्मसामर्थ्यं वीर्यम् । ६ । द्रव्यस्य शक्तिविशेषः सामर्थ्यं वीर्यमिति निश्चीयते । भावशब्दस्य प्रत्येकं परिसमाप्तिर्भुजिवत् । ७ । यथा देवदत्तजिनदत्तगुरुदत्ता भोज्यन्तामिति भुजिः प्रत्येकं परिसमाप्यते तथा अयं भावशब्दः प्रत्येकं तीव्रादिभिरभिसंबध्यते — तीव्रभावः मन्द- १०भावः ज्ञातभावः अज्ञातभाव इति । युगपदसंभवात् भावशब्दस्यायुक्तं विशेषणमिति चेत्; न; वुद्धिविशेषव्यापारात् । ८ । स्यान्मतम् — भावो नाम द्रव्यस्य अहेयः परिणामः, तस्यैकत्वात् सदात्मख्यापनं युगपत्तीव्रादिविशे- षणं चानुपपन्नम्, यथा गोत्वमेकं न खण्डमुण्डादीनां गोद्रव्याणां विशेषकं गोप्रत्ययाभिधानहेतु- त्वात् तथा भावः सत्प्रत्ययाभिधानहेतुत्वात् न तीव्रादीनां विशेषक इति; तन्न; किं कारणम् ? १५बुद्धिविशेषव्यापारात् । बौद्धोऽयं व्यापारः तीव्रादिपरिणामानां विशेषकः । कथम् ? भावद्वैविध्यात् । द्विविधो हि नो द्रव्याणां भावः परिस्पन्दरूपः इतरश्च । तत्रापरिस्पन्दो द्रव्याणाम् अस्तित्वभावोऽ- नादिः । परिस्पन्दरूपस्तु व्ययोत्पादात्मक आदिमान् । तत्र योऽपरिस्पन्दः स सामान्यमात्रगतो भावः नासौ तीव्रादीनां विशेपकः । यस्तु कायादिक्रियालक्षणो भावः स कायादि सत्त्वस्य युगप- त्तीव्रादीनां च विशेषकः कायवाङ्मनस्कर्मयोगाधिकारात् । सोऽयं विशेषः बौद्धाद् व्यापाराद् २०विभाव्यते । अथवा, भाववत् आत्मनोऽव्यतिरेकात् तीव्रादीनामपि भावसिद्धिः । किञ्च, भावभूयस्त्वात् । असंख्येयलोकपरिमाणा हि भावाः एकैकस्मिन्नपि कषायादिपरि- णामे, ततो भावबहुत्वोपपत्तेः युगपदसंभवात् एकस्य भावस्य अयुक्तः संबन्धः इत्यवबोध्यम् । योऽपि त्वन्मत्याऽयं भावः एकः तथापि बौद्धाद् व्यापारात्संबन्धः सिद्धः । वीर्यस्यात्मपरिणामत्वात् पृथगग्रहणमिति चेत्; न; तद्विशेषवतो व्यपरोपणादिष्वास्र- २५वफलभेदज्ञापनार्थत्वात् । ९ । स्यान्मतम् — पृथग् वीर्यग्रहणमनर्थकम् । कुतः ? आत्मपरिणामत्वात् । जीवाधिकरणस्य हि परिणामो वीर्यमधिकरणग्रहणेनैव गृह्यत इति; तन्न; किं कारणम् ? तद्विशे- षवतो व्यपरोपणादिष्वास्रवादिज्ञापनार्थत्वात् । वीर्यवतो हि आत्मनः तीव्रतीव्रतरादिपरिणाम- विशेषो जायते । तथा च तीव्रादिग्रहणसिद्धिः । १० । तेन प्रकारेण तथा आस्रवफलभेदज्ञापनेनेत्यर्थः, ३०तीव्रादीनां पृथग्ग्रहणं सिद्धं भवति । इतरथा हि जीवाधिकरणस्वरूपत्वात् तीव्रादीनां पृथग्ग्रहणमनर्थकं स्यात् । तन्निमित्तत्वाच्छरीराद्यानन्त्यसिद्धिः । ११ । कार्यभेदेनावश्य कारणभेदपूर्वकेण भवि- तव्यम् । उक्ताश्चानन्ता आस्रवभेदा अनुभागविकल्पात्, ततस्तत्कार्यमात्मनः शरीराद्यानन्त्यं सिद्ध्यति । कार्यानन्त्यं च कारणानन्त्यस्यानुमानम् । ५१३ अत्राह — अधिकरणमुक्तं तत्स्वरूपमनिर्ज्ञातम्, अतस्तदुच्यतामिति ? तत्र भेदप्रतिपादनद्वारेण अधिकरणस्वरूपनिर्ज्ञानार्थमिदमुच्यते — अधिकरणं जीवाजीवाः ॥ ७ ॥ उक्तलक्षणा जीवाऽजीवाः । १ । जीवानामजीवानां च लक्षणं व्याख्यातम् । पुनर्वचन- ०५मिदानीं किमर्थम् ? पुनर्वचनमधिकरणविशेपज्ञापनार्थम् । २ । पुनर्वचनं क्रियते अधिकरणविशेषज्ञापनार्थम् । जीवाऽजीवानामधिकरणं इत्ययं विशेषो ज्ञापयितव्य इति । कः पुनरसौ ? हिंसाद्युपकरणभावः । द्विवचनप्रसङ्ग इति चेत्; न; पर्यायाणामधिकरणत्वात् । ३ । स्यादेतत् — मूलपदार्थयोर्द्वि- त्वात् जीवश्चाजीवश्च जीवाजीवाविति द्विवचनं प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? पर्यायाणामधि- १०करणत्वात् । न जीवाजीवसामान्यमधिकरणत्वं विभर्ति । किं तर्हि ? पर्यायाः । येन केनचित् पर्यायेण विशिष्टं द्रव्यम् अधिकरणमित्याख्यायते । ततो बहुवचनं न्यायप्राप्तम् । जीवाजीवाधिकरणमित्यस्तु लघुत्वादिति चेत्; न; वृत्तिद्वयेऽप्यभिप्रेतार्थगत्यभावात् । ४ । स्यादेतत् — ‘जीवाजीवाधिकरणम्’ इत्येतत्सूत्रमस्तु, कुतः ? लघुत्वादिति; तन्न; किं कारणम् ? वृत्तिद्वयेऽप्यभिप्रेतार्थगत्यभावात् । अत्र द्वितयी वृत्तिः स्यात् — जीवाजीवावेवाधिकरणम्, जीवाजीव- १५र्योवाऽधिकरणं जीवाजीवाधिकरणमिति ? न तावत् सामानाधिकरण्यलक्षणा वृत्तिरुपपद्यते; जीवा- जीवत्वविशेषणविशिष्टाधिकरणमात्रप्रतिपत्तेः आस्रवविशेषज्ञापनाभावात् अभिप्रेतार्थगत्यभावः । नापि भिन्नाधिकरणा वृत्तिः युज्यते; तयोराधारमात्रप्रतिपत्तेः अभिप्रेतास्रवविशेषार्थगत्यभाव इति । न च तयोरधिकरणं व्यतिरिक्तमुपलभ्यते, तस्मादस्तु तयोराद्य एव पाठः । अथ जीवाजीवा- धिकरणं कस्य ? आस्रवः प्रकृतः, तस्येत्यभिसंबध्यते । स तर्हि तथानिर्देशः कर्तव्यः ? न कर्तव्यः । २०अर्थवशाद्विभक्तिपरिणामोपपत्तेरास्रवस्येत्यभिसंबन्धः । ५ । यथा‘उच्चानि देवदत्तस्य गृहाणि आमन्त्रयस्वैनम्’ ‘देवदत्तम्’ इति अर्थवशाद्विभक्तिपरिणामो भवति, एवमिहाप्यधिकरणं जीवा- जीवौ कस्य ? आस्रवस्येत्यभिसंबन्धोऽर्थवशाद्वेदितव्यः । तदुभयमधिकरणं दशप्रकारम् — विषलवणक्षारकटुकास्लस्नेहाग्नि-दुष्प्रयुक्तकायवाङ्मनोयोगभेदात् । किमेतावानेव भेदः, आहोस्वित् कश्चिदन्योऽप्यस्ति ? अस्तीति । आह — यद्येवम्, आद्यस्यैव २५तावद्भेदः कथ्यतामिति ? अत्रोच्यते — आद्यं संरम्भसमारम्भारम्भयोगकृतकारितानुमतकषायविशेषैस्त्रि- स्त्रिस्त्रिश्चतुश्चैकशः ॥ ८ ॥ आद्याऽग्रहणं सामर्थ्यात् सिद्धेरिति चेत्; न; विस्पष्टार्थत्वात् । १ । स्यान्मतम् — आद्यग्रह- णमनर्थकम् । कुतः ? सामर्थ्यात् सिद्धेः । किं पुनः सामर्थ्यम् ? वक्ष्यमाणानन्तरसूत्रे ‘पर’वच- ३०नम्, तेनाद्यमिदं विज्ञायत इति; तन्न; किं कारणम् ? विस्पष्टार्थत्वात् । आनुमानिके हि सति संप्रत्येयप्रतिपत्तेर्गौरवं स्यात् । प्रयत्नावेशः संरम्भः । २ । प्राणव्यपरोपणादिषु प्रमादवतः प्रयत्नावेशः संरम्भ इत्युच्यते । साधनसमभ्यासीकरणं समारम्भः । ३ । साध्यायाः क्रियायाः साधनानां समभ्यासीकरणं समाहारः समारम्भ इत्याख्यायते । ५१४ प्रक्रमः आरम्भः । ४ । प्रशब्दस्यादिकर्मणि प्रवृत्तेः आदौ क्रमः प्रक्रमः आरम्भ इति विज्ञा- यते । आङः आदिकर्मणो द्योतनत्वात् । तत्त्वकथनात् सर्वे भावसाधनाः । ५ । संरम्भणं संरम्भः, समारम्भणं समारम्भः, आर- म्भणमारम्भ इति । ०५व्याख्यातार्थो योगशब्दः । ६ । योगशब्दस्यार्थो व्याख्यातः “कायावाङ्मनस्कर्म योगः” [६ । १] इति । कृतवचनं स्वातन्त्र्यप्रतिपत्त्यर्थम् । ७ । स्वातन्त्र्यविशिष्टेनात्मना यत्प्रादुर्भावितं तत्कृत- मित्युच्यते । कारिताभिधानं परप्रयोगापेक्षम् । ८ । परस्य प्रयोगमपेक्ष्य सिद्धिमापद्यमानं कारितमिति १०कथ्यते । अनुमतशब्दः प्रयोजकस्य मानसपरिणामप्रदर्शनार्थः । ९ । यथा मौनव्रतिकश्चक्षुष्मान् पश्यन् क्रियमाणस्य कार्यस्याप्रतिषेधात् अभ्युपगमात् अनुमन्ता, तथा कारयिता प्रयोक्तृत्वात्, तत्समर्थाचरणावहितमनःपरिणामः अनुमन्तेत्यवगम्यते । अभिहितलक्षणाः कषायाः । १० । कषायाणां लक्षणमभिहितम् — कषन्त्यात्मानम् अतः १५कषाया इति । विशिष्यते विशिष्टिर्वा विशेषः । ११ । विशिष्यतेऽर्थोऽर्थान्तरादिति विशेषः । अथवा, विशि- ष्टिर्वा विशेषः । तस्य प्रत्येकमभिसंबन्धः । १२ । स विशेषशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते — संरम्भविशेषः समा- रम्भविशेष इत्यादि । २०विशेषैरिति निर्देशानुपपत्तिः क्रियापदाभावात् । १३ । यथा देवदत्तेन भुक्तं पाणिना कृतमिति क्रियापदप्रयोगे सति कर्तृकरणनिर्देश उपपद्यते न तथेह क्रियापदमस्तीति विशेषैरिति निर्देशो नोपपद्यते ? न वा, वाक्यशेषापेक्षत्वात् । १४ । नवैष दोषः । किं कारणम् ? वाक्यशेषापेक्षत्वात् क्रियापदमत्रोपस्क्रियते — संरम्भसमारम्भारम्भयोगकृतकारितानुमतकषायविशेषैः‘भिद्यते’ इति । अप्र- २५युक्तक्रियापेक्षा हि कारकविवक्षा दृश्यते — शङ्कुलया खण्डः, प्रविशपिण्डीमिति यथा । अधिकृताभिसंबन्धाद्वा । १५ । अथवा, अधिकृतो भेदशब्दः ‘पूर्वस्य भेदाः’ इति, अतः स इहाभिसंबध्यत इति तदपेक्षः कारकनिर्देशो वेदितव्यः । त्रिस्त्रिस्त्रिश्चतुरिति सुजन्तानां यथाक्रममभिसंबन्धः । १६ । एते त्रयस्त्रिशब्दाश्चतुशब्दश्च संरम्भादिभिः यथाक्रममभिसंबध्यन्ते सुजन्ताः, संरम्भसमारम्भारम्भास्त्रयः योगास्त्रयः कृतका- ३०रितानुमतास्त्रयः कषायाश्चत्वार इत्येतेषां गणनाभ्यावृत्तिः सुचा द्योत्यते । एकश इति वीप्सार्थनिर्देशः । १७ । एकशब्दः वीप्सार्थद्योतनः “संख्यैकाद्वीप्सायाम्”[जैनेन्द्रº ४ । २ । ४८] इति शस । एकमेकं त्र्यादीन् भेदान्नयेदित्यर्थः । संरम्भादित्रयस्यादौ वचनं वस्तुत्वात् । १८ । संरम्भादित्रयमिदं वस्तु तद्भेदहेतुत्वात् इतरषाम्, अतोऽस्यादौ वचनं क्रियते । ५१५ योगादीनामानुपूर्व्यवचनं पूर्वापरविशेषणत्वात् । १९ । योगादीनामानुपूर्व्यवचनं क्रियते । कुतः ? पूर्वापरविशेषणत्वात् । तस्मात् क्रोधादिचतुष्टयकृतकारितानुमतभेदात् कायादियोगानां संरम्भसमारम्भारम्भाः विशेष्याः प्रत्येकं षट्त्रिंशद्विकल्पाः । तत्र संरम्भस्तावत् — क्रोधकृतकाय- संरम्भः मानकृतकायसरम्भः मायाकृतकायसंरम्भः लोभकृतकायसंरम्भः, क्रोधकारितकायसंरम्भः ०५मानकारितकायसंरम्भः मायाकारितकायसंरम्भः लोभकारितकायसंरम्भः, क्रोधानुमतकायसंरम्भः मानानुमतकायसंरम्भः मायानुमतकायसंरम्भः लोभानुमतकायसंरम्भश्चेति द्वादशधा संरम्भः । क्रोधकृतकायसमारम्भः मानकृतकायसमारम्भः मायाकृतकायसमारम्भः लोभकृतकायसमारम्भः, क्रोधकारितकायसमारम्भः मानकारितकायसमारम्भः मायाकारितकायसमारम्भः लोभकारितकाय- समारम्भः, क्रोधानुमतकायसमारम्भः मानानुमतकायसमारम्भः मायानुमतकायसमारम्भः १०लोभानुमतकायसमारम्भश्चेत्येवं समारम्भोऽपि द्वादशधा । क्रोधकृतकायारम्भः मानकृत- कायारम्भः मायाकृतकायारम्भः लोभकृतकायारम्भः, क्रोधकारितकायारम्भः मानकारितकाया- रम्भः मायाकारितकायारम्भः लोभकारितकायारम्भः, क्रोधानुमतकायारम्भः मानानुमतकाया- रम्भः मायानुमतकायारम्भः लोभानुमतकायारम्भश्चेत्येवमारम्भोऽपि द्वादशधा । एते संपिण्डिताः कायविकल्पाः षट्त्रिंशत् । उक्तं च — १५“संरम्भो द्वादशधा क्रोधादिकृतादिकायसंयोगात् । आरम्भसमारम्भौ तथैव भेदास्तु षट्त्रिंशत् ॥ १ ॥ ” इति । तथा वाङ्मनसयोरपि प्रत्येकं षट्त्रिंशत् । त एते संपिण्डिताः जीवाधिकरणास्रवभेदाः अष्टोत्तरशतसंख्या भवन्ति । चशब्दः क्रोधादिविशेषोपसंग्रहार्थः । २० । चशब्दः क्रियते क्रोधादीनां विशेषाणाम् उप- २०संग्रहार्थम् । तेन अनन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानसञ्ज्वलनषोडशकषायभेदात् द्वात्रिंशदुत्तर- चतुःशतगणनाविकल्पा वेदितव्याः । कथमेषामास्रवत्वमिति चेत् ? उच्यते — संरम्भादीनां क्रोधाद्याविष्टपुरुषकर्तृकाणां तदनुरञ्जनादधिकरणभावो नीलीपटवत् । २१ । यथा नील्यां प्रक्षिप्तः पटः नील्यनुरञ्जनान्नीली भवति तथा संरम्भादिक्रियाणामनन्तानुबन्ध्यादि- कषायाविष्टानामनुरञ्जनाज्जीवाधिकरणत्वं सिद्धम् । २५निरूपितविकल्पादाद्यादधिकरणाद्विलक्षणस्य साम्परायिकनिमित्तविरूढदोषस्य भेदप्रति- पत्त्यर्थमिदमुच्यते — निर्वर्तनानिक्षेपसंयोगनिसर्गा द्विचतुर्द्वित्रिभेदाः परम् ॥ ९ ॥ निर्वर्त्तनादीनां कर्मसाधनं भावो वा । १ । एते निर्वर्तनादयः शब्दाः कर्मसाधना वेदितव्याः — निर्वर्त्यते इति निर्वतना, निक्षिप्यत इति निक्षेपः, संयुज्यतेऽसौ संयोगः, निसृज्यतेऽसौ निसर्ग ३०इति । अथवा भावसाधनाः — निर्वर्तनं निर्वर्तना, निक्षिप्तिर्निक्षेपः, संयुक्तिः संयोगः, निसृष्टिर्नि- सर्ग इति । सामानाधिकरण्येन वैयधिकरण्येन वाऽधिकरणसंबन्धः । २ । अधिकरणशब्दोऽनुवर्तते, तस्येह सामानाधिकरण्येन वैयधिकरण्येन वाभिसंबन्धो द्रष्टव्यः । यदा कर्मसाधना एते शब्दास्तदा सामानाधिकरण्येन संबन्धः कर्त्तव्यः — निर्वर्तनैव अधिकरणमित्यादि । यदा तु भावसाधनास्तदा ३५वैयधिकरण्येन, निर्वर्तनानिक्षेपसंयोगनिसर्गलक्षणा भावाः परमधिकरणं विशिषन्तीति अध्याह्रिय- ५१६ माणक्रियापदापेक्षया कर्मनिर्देशः । निर्वर्तना निष्पादना, निक्षेपः स्थापना, संयोगो मिश्रीभावः, निसर्गः प्रवर्तनम् । द्विचतुर्द्वित्रिभेदा इति द्वन्द्वपूर्वोऽन्यपदार्थनिर्देशः । ३ । द्वौ च चत्वारश्च द्वौ च त्रयश्च द्विचतुर्द्वित्रयः, ते भेदाः एषां ते द्विचतुर्द्वित्रिभेदाः इति द्वन्द्वगर्भोऽन्यपदार्थनिर्देशः प्रत्येतव्यः । ०५परवचनमनर्थकं पूर्वत्राद्यवचनात् । ४ । परवचनमनर्थकम् । कुतः ? पूर्वत्राद्यवचनात् । अस्मिन् सति पूर्वत्राद्यवचनमनर्थकम् अर्थापत्तिसिद्धेः । ५ । अस्मिन् परवचने सति पूर्व- स्मिन् सूत्रे आद्यवचनमनर्थकम् । कुतः ? अर्थापत्तिसिद्धेः । अर्थापत्तिरनैकान्तिकीति चेत्; न; प्रयासमात्रत्वात् । ६ । स्यादेतत् — अर्थापत्तिरनैकान्तिकी दृष्टा, यथा हि असति मेघे वृष्टिर्नास्तीत्युक्ते अर्थादापन्नं सति मेघे वृष्टिरस्तीति, सत्यपि मेघे १०कदाचिद्वृष्टिर्नास्तीत्यर्थापत्तिरनैकान्तिकीति; तन्न; किं कारणम् ? प्रयासमात्रत्वात् । प्रयासमात्रमेतत्- अर्थापत्तिरनैकान्तिकीति । ‘अहिंसा धर्मः’ इत्युक्ते अर्थापत्त्या ‘हिंसा अधर्मः’ इति न न सिद्ध्यति ? सिद्ध्यत्येव । असति मेघे न वृष्टिरित्युक्ते सति मेघे वृष्टिरित्यत्रापि सत्येव मेघे इति नास्ति दोषः । असेवन्धार्थत्वादिति चेत्; न; निवर्त्याभावात् । ७ । स्यादेतत् — असति परशब्दे असंब- न्धार्थमिदं स्यात्, ततः संबन्धार्थं परशब्दोपादानमिति; तन्न; किं कारणम् ? निवर्त्याभावात् । १५किमन्यन्निवर्त्यमस्ति येनेदमसंबन्धः स्यात् ? ननु संरम्भादिकं जीवाधिकरणं निवर्त्यमस्ति; न; तस्य संबन्धत्वादाद्यं जीवाधिकरणं संरम्भादिविशिष्टमिति । ततः परिशेषात् अजीवाधिकरण- भेवेदमिति व्यर्थं परवचनम् । एतेन प्रकृष्टवाचित्वं प्रत्युक्तम् । ८ । केन ? निवर्त्याभावात् इत्यनेन । न हि निकृष्टं जीवा- धिकरणं यत्प्रकृष्टेनाऽजीवाधिकरणेन निवर्त्येत इति । २०इष्टवाचित्वमिति चेत्; न; अत एव । ९ । स्यादेतत् — इष्टवाची परशब्द इति, यथा परं धाम गत इति इष्टं धाम गत इति; तन्न; किं कारणम् ? अत एव । कुत एव ? निवर्त्याभावात् इति, एवं किमनिष्टं यस्मिन् सति निवर्त्ये इष्टवाची परशब्दोऽर्थवान् स्यात् ? न वा अन्यार्थत्वात् । १० । न वाऽनर्थकः । कुतः ? अन्यार्थत्वात् । परशब्दोऽयमन्यार्थः, संरम्भादिभ्योऽन्यत् निर्वर्तनादीत्यर्थः । इतरथाहि निर्वर्तनादीनामप्यात्मपरिणामसद्भावाज्जीवा- २५धिकरणविकल्प एवेति विज्ञायेत । अथवा, उक्तमेतत् — विस्पष्टार्थत्वादिति । इष्टार्थसंप्रत्ययाद्वा । ११ । अथवा इष्टार्थोऽनेन परशब्देन संप्रत्याय्यते । कः पुनरिष्टार्थ इति चेत् ? उच्यते — निर्वर्तनाधिकरणं द्विविधं मूलोत्तरभेदात् । १२ । अजीवाधिकरणं निर्वर्तनालक्षणं द्वेधा व्यवतिष्ठते । कुतः ? मूलोत्तरभेदात् । मूलगुणनिर्वर्तनाधिकरणम् उत्तरगुणनिर्वर्तनाधिकरणं चेति । ३०तत्र मूलं पञ्चविधानि शरीराणि वाङ्मनःप्राणापानाश्च । उत्तरं काष्ठपुस्तचित्रकर्मादि । निक्षेपश्चतुर्धा अप्रत्यवेक्षादुष्प्रमार्जनसहसाऽनाभोगभेदात् । १३ । निक्षेपश्चतुर्धा भिद्यते । कुतः ? अप्रत्यवेक्षादुष्प्रमार्जनसहसाऽनाभोगभेदात् — अप्रत्यवेक्षितनिक्षेपाधिकरणं दुष्प्रमृष्टनि- क्षेपाधिकरणं सहसानिक्षेपाधिकरणम् अनाभोगनिक्षेपाधिकरणं चेति । ५१७ संयोगो द्विधा भक्तपानोपकरणभेदात् । १४ । संयोगो द्विधा विभज्यते । कुतः ? भक्त- पानोपकरणभेदात् — भक्तपानसंयोगाधिकरणम् उपकरणसंयोगाधिकरणं चेति । निसर्गस्त्रिधा कायादिभेदात् । १५ । निसर्गस्त्रिधा कल्प्यते । कुतः ? कायादिभेदात् । काय- निसर्गाधिकरणं वाङ्निसर्गाधिकरणं मनोनिसर्गाधिकरणं चेति । ०५आह — योऽयम् आहितत्रैविध्यानन्तपर्यायः कायवाङ्मनसां परिणामः आस्रवशब्दाभिलाप्यः, किमसौ सकलसाम्परायिकावर्जनहेतुरैकध्येन प्रणिधीयमानः ? नेत्युच्यते, कश्चित् कस्यचित् कुतश्चित् कायिकादिव्यापाराविशेपे सति यस्मान्नियमेनैव — तत्प्रदोषनिह्नवमात्सर्याऽन्तरायाऽऽसादनोपघाता ज्ञानदर्शनावरणयोः ॥ १० ॥ १०ज्ञानकीर्तनानन्तरमनभिव्याहरतोऽन्तः पैशुन्यं प्रदोषः । १ । मत्यादिज्ञानपञ्चकस्य मोक्षप्रा- पणं प्रति मूलसाधनस्य कीर्तने कृते कस्यचित् अनभिव्याहरतः अन्तःपैशुन्यपरिणामो यो भवति स प्रदोप इति कथ्यते । पराभिसन्धानतो ज्ञानव्यपलापो निह्नवः । २ । यत्किञ्चित् परनिमित्तमभिसन्धाय नास्ति न वेद्मीत्यादि ज्ञानस्य व्यपलपनं वञ्चनं निह्नव इत्युच्यते । १५यावद्यथावद्दयज्ञानाप्रदानं मात्सर्यम् । ३ । कुतश्चित् कारणात् आत्मना भावितज्ञानं दानार्हमपि योग्याय यतो न दीयते तन्मात्सर्यम् । ज्ञानव्यवच्छेदकरणम् अन्तरायः । ४ । कलुपेणात्मना ज्ञानस्य व्यवच्छेदकरणमन्तराय इति भण्यते । वाक्कायाभ्यां ज्ञानवजनमासादनम् । ५ । कायेन वाचा च परप्रकाशज्ञानस्य वर्जनमासादनं २०वेदितव्यम् । प्रशस्तज्ञानदूपणमुपघातः । ६ । स्वमतेः कलुपभावाद् युक्तस्याप्ययुक्तवत्प्रतीतेः दोषोद्भावनं दूपणमुपघात इति विज्ञायते । आसादनमेवेति चेत्; न; सतो विनयाद्यननुष्ठानात् । ७ । स्यादेतत् — एवं सति उपघात आसादनमेव प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? सतो विनयाद्यननुष्ठानात् । सतो हि ज्ञानस्य २५विनयप्रकाशनादिगुणकीर्तनाननुष्ठानमासादनम्, उपघातस्तु ज्ञानमज्ञानमेवेति ज्ञाननाशाभिप्राय इत्ययमनयोर्भेदः । तदित्यनेन किं प्रतिनिदिश्यते ? तदिति ज्ञानदर्शनप्रतिनिर्देशः । ८ । तदित्यनेन ज्ञानदर्शने प्रतिनिर्दिश्येते, तयोः प्रदोषनिह्नव- मात्सर्यान्तरायासादनोपघाताः तत्प्रदोषनिह्नवमात्सर्यान्तरायासादनोपघाता इति । कथं पुनर- प्रकृतयोरशब्दितयोः तदित्यनेन परामर्शः स्यात् ? ३०सामर्थ्यात्तदभिसंवन्धः । ९ । सामर्थ्यात्तयोर्ज्ञानदर्शनयोः अभिसंबन्धो भवति । किं सा- मर्थ्यम् ? ज्ञानदर्शनावरणयोरास्रव इति वचनसामर्थ्यात्तत्प्रदोपादय इति संवन्धः क्रियते । अथ ज्ञानदर्शनवत्सु तत्साधनेषु च का प्रतिपत्तिः ? तद्वत्साधनप्रदोषादयश्च तत्प्रदोषादिग्रहणेनैव गृह्यन्ते तन्निमित्तत्वात् । ५१८ तुल्यास्रवत्वादेकत्वमिति चेत्; न; वचनविरोधात् । १० । स्यान्मतम् — तुल्यास्रवत्वादनयो- रेकत्वं प्राप्नोति, तुल्यकारणानां हि लोके एकत्वं दृष्टमिति; तन्न; किं कारणम् ? वचनविरोधात् । यदि तुल्यास्रवत्वात् ज्ञानदर्शनावरणयोरेकत्वं ननु कण्ठादिसंयोगविभागतुल्यहेतुत्वात् वचनस्य साधकदूषकत्वाविशेषे यत्रापदिष्टस्तत्राऽसाधकत्वाद्वचनविरोधः । अथ तुल्यहेतुत्वेऽपि वचनं ०५स्वपक्षस्य साधकमेव परपक्षस्य दूषकमेवेति न साधकदूषकधर्मयोरेकत्वमिति मतम्; ननु यदुक्तं तुल्यहेतुत्वादेकत्वमिति तद्धीनम् । दृष्टागमव्याघातात् । ११ । दृष्टागमव्याघाताच्च नैतद्युक्तम् । यस्य तुल्यहेतुकानामेकत्वं तस्य मृत्पिण्डादितुल्यहेतुकानां घटशरावादीनां नानात्वं व्याहन्यत इति दृष्टव्याघातः । प्रधानतुल्य- निमित्तानां महदहङ्कारादीनाम्, अविद्यातुल्यप्रत्ययानां पुण्यापुण्यानेज्यसंस्काराणाम्, चतुष्टय- १०सन्निकर्षाऽविशिष्टकारणरूपादिज्ञानसुखदुःखादीनां चैकत्वमित्यागमव्याघातः । आवरणाभावे साहचर्यात् । १२ । आवरणात्यन्तसंक्षये केवलिनि युगपत् केवलज्ञानदर्श- नयोः साहचर्यं भास्करे प्रतापप्रकाशसाहचर्यवत् । ततश्चानयोस्तुल्यास्रवत्वं युक्तम् । इतरत्र क्रमवृत्तिर्जलसमवेताग्निप्रतापप्रदीपप्रकाशवत् । १३ । इतरस्मिन् सावरणे ज्ञान- दर्शनयोः क्रमेण वृत्तिः, यथा जलसमवायिनोऽग्नेः प्रताप एव न प्रकाशः, प्रदीपप्रकाशस्य च १५प्रकाश एव न प्रतापः, तथा छद्मस्थस्य यदा ज्ञानोपयोगः न तदा दर्शनोपयोगः यदा दर्शनोपयोगः न तदा ज्ञानोपयोगः । अतीतानागतयोर्दर्शनाभावस्तल्लक्षणाभावादिति चेत्; न; निराधरणत्वात् । १४ । स्यान्म- तम् — नास्त्यतीतेऽनागते च दर्शनम्, कुतः ? तल्लक्षणाभावात् । अस्पृष्टेऽविषये च ज्ञानमुत्पद्यते स्पृष्टे विषये च दर्शनम्, न ह्यतीतानागतयोः विनष्टानुत्पन्नत्वे सत्यसत्त्वात् स्पृष्टत्वविषयत्वे स्त इति २०तत्र ज्ञानमेव दर्शनमिति केवलिनोऽतीतानागतदर्शित्वमयुक्तम् ? तन्न; किं कारणम् ? निरावर- णत्वात् । यथा भास्करस्य निरस्तघनपटलावरणस्य यत्र प्रकाशस्तत्र प्रतापः यत्र च प्रतापस्तत्र प्रकाशः, तथा निरावरणस्य केवलिभास्करस्याऽचिन्त्यमाहात्म्यविभूतिविशेषस्य यत्र ज्ञानं तत्रा- वश्यं दर्शनं यत्र च दर्शनं तत्र च ज्ञानम् । किञ्च, तद्वत्प्रवृत्तेः । १५ । यथा हि असद्भूतमनुपदिष्टं च जानाति तथा पश्यति किमत्र भवतो २५हीयते ? किञ्च, विकल्पात् । १६ । यथा ह्यस्पृष्टेऽविषये च सावरणस्योपदेशाभावे न ज्ञानमस्तीति केवलि- नोऽपि किं तद्वद्भवति ? तथा सावरणस्य विषये स्पष्टे च दर्शनप्रवृत्तेः न केवलिनस्तद्वद्भविष्यति इति सिद्धं केवलिनस्त्रिकालगोचरं दर्शनम् । भवतु तावन्निरावरणत्वात् केवलिनोऽतीतानागतयो- र्दर्शनप्रवृत्तिः अवधिज्ञानिनः सावरणस्य कथं दर्शनमिति ? अत्रोच्यते — ३०करणनिरपेक्षक्षयोपशमशक्तिविशेषयोगादवधिज्ञानिनः । १७ । यद्यप्यवधिज्ञानिन आव- रणमस्ति तथाप्यवधिदर्शनावरणक्षयोपशमविशेषस्य करणनिरपेक्षत्वात् केवलदर्शनवत् अनु- पदेशपूर्वकप्रवृत्तेः अतीतानागतयोरस्पृष्टाविषयत्वेऽपि अवधिदर्शनं प्रवर्तते । मनःपर्ययदर्शनमप्यस्त्विति चेत्; न; कारणाभावात् । १८ । यथा अवधिज्ञानं दर्शन- पूर्वकं तथा मनःपर्ययज्ञानेनापि दर्शनपुरस्सरेण भवितव्यमिति चेत्; तन्न; किं कारणम् ? ५१९ कारणाभावात् । न मनःपर्ययदर्शनावरणमस्ति दर्शनावरणचतुष्टयोपदेशात्, तदभावात् तत्क्षयो- पशमाभावे तन्निमित्तमनःपर्ययदर्शनोपयोगाभावः । किञ्च, परकीयमनःप्रणालिकया तदधिगमात् । १९ । मनःपर्ययज्ञानं स्वविषये अवधिज्ञानवत् न स्वमुखेन वर्तते । कथं तर्हि ? परकीयमनःप्रणालिकया । ततो यथा मनोऽतीतानागतानर्थांश्चिन्त- ०५यति न तु पश्यति तथा मनःपर्ययज्ञान्यपि भूतभविप्यन्तौ वेत्ति न पश्यति । वर्तमानमपि मनो विपयविशेषाकारेणैव प्रतिपद्यते, ततः सामान्यपूर्वकवृत्त्यभावात् मनःपर्ययदर्शनाभावः, अलमति- प्रसङ्गिन्या कथया । प्रकृतं प्रस्तूयते — भिन्नास्रवत्वं वा प्रदोपादीनां विपयभेदाद्भेदसिद्धेः । २० । अथवा, भिन्नास्रवत्वं ज्ञानदर्श- नावरणयोर्वेदितव्यम् । कुतः ? पदोपादीनां विषयभेदाद्भेदसिद्धेः । ज्ञानविषया हि प्रदोषादयो १०ज्ञानावरणस्यास्रवाः, दर्शनविषयाश्च दर्शनावरणस्येति । अपि च, आचार्योपाध्यायप्रत्यनीकत्व- अकालाध्ययन-श्रद्धांऽभाव-अभ्यासालस्य-अनादरार्थश्रवण-तीर्थोपरोध-बहुश्रुतगर्व-मिथ्योपदेश- बहुश्रुतावमान-स्वपक्षपरिग्रहपण्डितत्व-स्वपक्षपरित्याग-अबद्धप्रलाप-उत्सूत्रवाद-साध्यपूर्वकज्ञाना- धिगम-शास्त्रविक्रय-प्राणातिपातादयः ज्ञानावरणस्यास्रवाः । दर्शनमात्सर्याऽन्तराय-नेत्रोत्पाटनेन्द्रिय- प्रत्यनीकत्व-दृष्टिगौरव-आयतस्वापिता-दिवाशयनालस्य-नास्तिक्यपरिग्रह-सम्यग्दृष्टिसंदूपण-कुतीर्थप्र- १५शंसा-प्राणव्यपरोपण-यतिजनजुगुप्सादयो दर्शनावरणस्यास्रवाः, इत्यस्ति आस्रवभेदः । यथा अनयोः कर्मप्रकृत्योरास्रवभेदस्तथा — दुःखशोकतापाक्रन्दनवधपरिदेवनान्यात्मपरोभयस्थानि असद्वेद्यस्य ॥ ११ ॥ पीडालक्षणः परिणामो दुःखम् । १ । विरोधिद्रव्योपनिपाताभिलपितवियोगाऽनिष्टनिष्ठुरश्र- २०वणादिबाह्यसाधनापेक्षात् असद्वेद्योदयादुत्पद्यमानः पीडालक्षणः परिणामो दुःखमित्याख्यायते । अनुग्राहकसम्वन्धविच्छेदे वैक्लव्यविशेषः शोकः । २ । अनुग्राहकस्य वान्धवादेः संवन्ध- विच्छेदे तद्गताशयस्य चिन्ताखेदलक्षणः परिणामो वैक्लव्यविशेषो मोहकर्मविशेषशोकोदयापेक्षः शोक इत्युच्यते । परिवादादिनिमित्तादाविलान्तःकरणस्य तीव्रानुशयस्तापः । ३ । परिवादः परिभवः, २५परुपवचनश्रवणादिनिमित्तापेक्षया कलुपान्तःकरणस्य तीव्रानुशयः परिणामः ताप इत्यभिधीयते । परितापजाश्रुपातप्रचुरविलापाद्यभिव्यक्तं क्रन्दनमाक्रन्दनम् । ४ । परितापनिमित्तेनाश्रु- पातप्रचुरविलापेनाङ्गविकारादिना चाभिव्यक्तं क्रन्दनमाक्रन्दनं प्रत्येतव्यम् । आयुरिन्द्रियवलप्राणवियोगकरणं वधः । ५ । भवधारणकारणस्यायुपः रूपादिग्रहणनिमि- त्तानाम् इन्द्रियाणां कायादिवर्गणालम्बनबलस्योच्छ्वासनिःश्वासलक्षणस्य च प्राणस्य परस्परतो ३०वियोगकरणं वध इत्यवधार्यते । संक्लेशप्रवणं स्वपरानुग्रहाभिलाषविषयमनुकम्पाप्रायं परिदेवनम् । ६ । संक्लेशपरिणामा- लम्बनं स्वपरानुग्रहाभिलाषविषयम् अनुकम्पाप्रचुरं परिदेवनमिति परिभाष्यते । ५२० दुःखजातीयत्वात् सर्वेषां पृथगवचनमिति चेत्; न; कतिपयविशेषसंबन्धेन तज्जात्या- ख्यानात् । ७ । स्यान्मतम् — शोकादयो हि सर्वे दुःखजातीयाः ततो दुःखग्रहणादेव सिद्धे पृथगेषां वचनमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? कतिपयविशेषसंबन्धेन तज्जात्याख्यानात् । यथा गौरित्युक्ते अनिर्ज्ञातविशेषे तत्प्रतिपादनार्थं खण्डमुण्डशुक्लकृष्णाद्युपादानं क्रियते, तथा दुःखविषयास्रवाऽसंख्ये- ०५यलोकभेदसंभवात् दुःखमित्युक्ते विशेषानिर्ज्ञानात् कतिपयविशेषनिदर्शनेन् तद्विवेकप्रतिपत्तिः कथं स्यादिति शोकाद्युपादानं क्रियते । एते खल्वपि विधयः सुपरिगृहीता भवन्ति येषु लक्षणं च प्रपञ्चश्चेति । कथञ्चिदन्यत्वोपपत्तेश्च । ८ । यथा मृत्पिण्डघटकपालादीनां मूर्तिमद्रूपद्रव्यार्थादेशात् स्याद- नन्यत्वम्, प्रतिनियतसंस्थानादिपर्यायादेशात् स्यादन्यत्वम्, तथा दुःखशोकतापाक्रन्दनवधपरि- १०देवनानामप्रीतिसामान्यादेशात् स्याद्दुःखपरिणामादनन्यत्वम्, प्रत्यर्थनियतहेतुभेदाहितविशेषदुःख- शोकतापाक्रन्दनवधपरिदेवनपर्यायादेशात् स्यादन्यत्वम् । दुःखादीनां कर्त्रादिसाधनभावः पर्यायिपर्याययोर्भेदाभेदविवक्षोपपत्तेः । ९ । दुःखादीनां शब्दानां कर्त्रादिसाधनत्वमवसेयम् । कुतः ? पर्यायिपर्याययोर्भेदाभेदविवक्षोपपत्तेः । यदा पर्यायि- पर्याययोरभेदविवक्षा तदा तप्तायःपिण्डवत्तत्परिणामादात्मैव दुःखयतीति कर्तृसाधनत्वम् । यदा १५पर्यायिपर्याययोर्भेदविवक्षा तदा दुखयत्यनेनास्मिन्निति वा दुःखमिति करणादिसाधनत्वम् । वस्तुस्वरूपमात्रकथनात् दुःखनं दुःखमिति भावसाधनत्वं वा । एवं शोकादिष्वपि योज्यम् । तदेकान्तावधारणेऽनुपपन्नम् अन्यतरैकान्तसंग्रहात् । १० । कर्त्रादिसाधनत्वं दुःखादीनामे- कान्तावधारणेऽनुपपन्नम् ? कुतः अन्यतरैकान्तसंग्रहात् । पर्यायमात्रत्वे तावदसत्यात्मनि विज्ञाना- दीनां करणादिसाधनत्वमयुक्तं कर्तुरभावात् । स्वातन्त्र्यशक्तिविशिष्टार्थापेक्षाणि हि शेषकारकाणि २०तदभावादभावमास्कन्देयुः । कर्तृसाधनत्वमपि — चायुक्तम्, करणादिसाचिव्यव्यपेक्षाभावात् । न च तेषां विज्ञानादीनां परस्परं प्रति साचिव्यमस्ति युगपदुपजायमानत्वात् सव्येतरगोविषाणवत् । नाप्यतीतानागतानां वर्तमानं प्रति सहायभावोऽस्ति असत्त्वाद् वन्ध्यापुत्रवत् । क्षणिकत्वाच्व पूर्वा- नुभूतस्मरणाभावात् शोकादिपरिणामाऽभावः । पूर्वानुभूतं हि अर्थं विनष्टं चिन्तयतः शोकादयो भवन्ति । न च क्षणिकवादे स्मरणमस्ति, तदभावाच्छोकाद्यभावः । सन्तानादिति चेत्; न; तदभा- २५वादित्युक्तत्वात् । भावसाधनत्वमपि नोपपत्तिक्षमम्, भाववन्तमन्तरेण भावस्य वृत्त्यभावात् । द्रव्यमात्रत्वे च क्रियागुणविरहात् पुरुषस्य निर्गुणत्वं निष्क्रियत्वं च दधानस्य सुखदुःखादि- परिणामप्राप्तिं प्रति कर्तृत्वाभावः । तदभावात् करणादीनामप्यभावः । अथ कर्त्रादिसाधनभावः कल्प्यते; न तर्हि निर्गुणत्वं निष्क्रियत्वं चात्मनोऽवतिष्ठते । तथा अचेतनस्यापि दुःखादिपरिणामं प्रति कर्तृभावोऽनुपपन्नः, दुःखादीनां घटादिष्व- ३०चेतनेष्वदर्शनात् । यद्यचेतनस्यापि दुःखादयोऽभ्युपगम्येरन्; चेतनाचेतनयोरविशेषः स्यात् । निष्क्रियत्वेऽप्यधर्मनिमित्ताः पुरुषस्य दुःखादय इति चेत्; न; निष्क्रियस्य धर्माधर्मोपार्जनविध्य- भावात् तत्फलानुभवनाभावाच्च । तान्यात्मपरोभयस्थानि क्रोधाद्यावेशात् । ११ । तानि दुःखादीनि क्रोधाद्यावेशात् आत्म- परोभयस्थानि भवन्ति । तद्यथा, यदा क्रोधाद्याविष्ट आत्मा स्वस्मिन् दुःखादीन्युत्पादयति तदा ५२१ आत्मस्थानि भवन्ति । यदा पुनरीश्वरः कषायवशात् परस्य दुःखादीनि जनयति तदा परस्थानि भवन्ति । यदा तूत्तमर्णादयः अधमर्णादिनिरोधे वर्तमानाः तज्जनितानि क्षुत्पिपासादीनवाप्नु- वन्ति तदोभयस्थानि । विद्यादीनामवगमनाद्यर्थत्वादनिर्देश इति चेत्; न; विदेश्चेतनार्थस्य ग्रहणात् । १२ । ०५स्यान्मतम् — इमे चत्वारो विदयः विदविद्लृविन्तिविद्यतयः अवगमनलाभविचारसद्भावार्थाः, एतेषां कस्यचिदपि संग्रहे अभिप्रेतस्यार्थस्याऽगतेरनिर्देश इति; तन्न; किं कारणम् ? विदेश्चेतनार्थ- स्य ग्रहणात् । विदेः चुरादिण्यन्तस्य चेतनार्थस्येदं वेद्यमिति । तदसद्वेद्यमप्रशस्तत्वात् । १३ । तद्वेद्यमसदिति विशेष्यते । कुतः ? अप्रशस्तत्वात् । अनिष्ट- फलप्रादुर्भावकरणत्वादप्रशस्तमित्याख्यायते । १०दुःखाभिधानमादौ प्रधानत्वात् । १४ । दुःखग्रहणमादौ क्रियते । कुतः ? प्रधानत्वात् । कुतः पुनरस्य प्राधान्यम् ? तद्विकल्पत्वात् इतरेषाम् । किमेतावन्त एव विकल्पाः ? नेत्याह — शोकादिग्रहणस्य विकल्पोपलक्षणत्वादन्यसंग्रहः । १५ । इमे शोकादयः दुःखविकल्पा दुःखविकल्पानामुपलक्षणार्थमुपादीयन्ते, ततोऽन्येषामपि संग्रहो भवति । के पुनस्ते ? अशुभप्रयोग- परपरिवाद-पैशुन्य-अनुकम्पाऽभाव-परपरितापनाऽङ्गोपाङ्गच्छेदन-भेदन-ताडन-त्रासन-तर्जन-भर्त्स- १५न-तक्षण-विशंसन-बन्धन-रोधन-मर्दन-दमन-वाहन-विहेडन-ह्रेपण-कायरौक्ष्य-परनिन्दात्मप्रशंसा-सं- क्लेशप्रादुर्भावनायुर्वहमानता-निर्दयत्व-सत्त्वव्यपरोपण-महारम्भपरिग्रह-विश्रम्भोपघात-वक्रशीलता- पापकर्मजीवित्वाऽनर्थदण्ड-विषमिश्रण-शरजालपाशवागुरापञ्जरयन्त्रोपायसर्जन-बलाभियोग-श- स्त्र-प्रदान-पापमिश्रभावाः । एते दुःखादयः परिणामा आत्मपरोभयस्था असद्वेद्यस्यास्रवा वेदितव्याः । स्वतीर्थकरोपदेशविरोधादयुक्तिरिति चेत्; न; सर्वथा प्रश्नविनिवृत्तेः । १६ । स्यादेतत् — २०यदि दुःखाधिकरणमसद्वेद्यहेतुः, ननु नाग्न्यलोचाऽनशनादितपःकरणं दुःखहेतुरिति तदनुष्ठा- नोपदेशनं स्वतीर्थकरस्य विरुद्धम्, तदविरोधे च दुःखादीनामसद्वेद्यास्रवस्यायुक्तिरिति; तन्न; किं कारणम् ? सर्वथा प्रश्नविनिवृत्तेः । न तावदार्हतस्य प्रश्न उपपद्यते — स्वतीर्थकरोपदेशव्याघात- प्रसङ्गात् । यस्य क्षणिकवादः तस्यापि न युज्यते, सर्वदुःखशून्यानात्मकत्वाभ्युपगमे हिंसादिवत् दानादेरप्यकुशलत्वं दुःखहेतुतुल्यत्वादिति । तथेतरेषामपि हिंसादीना दुःखहेतुत्वेन पापास्रवहेतून- २५भ्युपगच्छतां यमनियमपरिपालनविविधवेषानुष्ठानदुश्चरोपवासब्रह्मचर्यादीनां दुःखहेतुत्वात् तदनुष्ठानविरोधप्रसङ्गान्नोपपद्यते प्रश्नः । किञ्च, द्वेषासंभवात् । १७ । यथा अनिष्टद्रव्यसंपर्काद् द्वेषोत्पत्तौ दुःखोत्पत्तिः न तथा बाह्याभ्यन्तर- तपःप्रवृत्तौ धर्मध्यानपरिणतस्य यतेरनशनकेशलुञ्चनादिकरणकारणापादितकायक्लेशेऽस्ति द्वेष- संभवः, तस्मान्नासद्वेद्यबन्धोऽस्ति । क्रोधाद्यावेशे हि सति स्वपरोभयदुःखादीनां पापास्रवहेतु- ३०त्वमिष्टं न केवलानाम् । किञ्च, आहितप्रसादत्वात् । १८ । यथा यतिरहिंसादिकरणकारणोद्यतत्वादाहितप्रसादः तथा अयमु- पवासादिकरणकारणेऽप्याहितप्रसादः अनशनादितपः करोतीति दुःखाद्यभावः । किञ्च, प्रायश्चित्तोपदेशात् । १९ । कादाचित्कान्यकारणाविर्भूतक्रोधादिपरिणामे च सति तदुत्सि- सृक्षार्थं प्रायश्चित्तविधानं क्रियते, ततः कथमिव यतेः अनशनादितपश्चरणे क्रोधादिपरिणामो ३५भवेत् ? किञ्च, ५२२ अनुग्रहवुद्ध्या तद्व्यापाराद्गण्डपाटनवत् । २० । यथा भिषक् करुणार्द्रीकृतचेताः संयतस्यो- परि अनुग्रहबुद्ध्या गण्डं पाटयंस्तत्र क्रोधाद्यभावात् नापुण्यं बध्नाति, तथा अनादिसांसारिक- जातिजरामरणवेदनाजिघांसां प्रत्यागूर्णो यतिः तदुपाये प्रवर्तमानः स्वपरस्थदुःखादिहेतुत्वे सत्यपि क्रोधाद्यभावात् पापस्याबन्धकः । किञ्च, ०५मनोरत्या सौख्याभिधानात् । २१ । यथा दुःखाभिभूतानामपि संसारिणां यत्र मनोरतिस्तत्र सौख्यं तथा अनशनादिकरणस्य यतेर्मनोरतिसौख्यसान्निध्याददोषः । उक्तञ्च — “पुरे वने वा स्वजनेऽजने वा प्रासादशृङ्गे द्रुमकोटरे वा । प्रियाङ्गनाऽङ्केऽथ शिलातले वा मनोरतिं सौख्यमुदाहरन्ति ॥ ” इति । यद्यसद्वेद्यस्यामी प्रयोगाः यथा द्वितीयस्य क आस्रवा इति ? उच्यन्ते — १०भूतव्रत्यनुकम्पादानसरागसंयमादियोगः क्षान्तिः शौचमिति सद्वेद्यस्य ॥ १२ ॥ आयुर्नामकर्मोदयवशाद्भवनाद् भूतानि । १ । तासु तासु योनिष्वायुर्नामकर्मोदयवशाद्भवनाद्- भूतानि सर्वे प्राणिन इत्यर्थः । व्रताभिसंबन्धिनो व्रतिनः । २ । व्रतानि वक्ष्यन्ते अहिंसादीनि, तदभिसंबन्धिनो ये ते १५व्रतिनः । ते द्वेधा अगारं प्रति निवृत्तौत्सुक्याः संयताः, गृहिणश्च संयतासंयताः । अनुकम्पनमनुकम्पा । ३ । अनुग्रहार्द्रीकृतचेतसः परपीडामात्मस्थामिव कुर्वतोऽनुकम्पन- मनुकम्पा । भूतानि च व्रतिनश्च भूतव्रतिनः, भूतव्रतिष्वनुकम्पा भूतव्रत्यनुकम्पा । “साधनं कृता बहुलम्” [जैनेन्द्रº १ । ३ । २९] इति वृत्तिः । यथा गलचोपक इति । मयूरव्यंसकादित्वाच्च । स्वस्य परानुग्रहबुद्ध्या अतिसर्जनं दानम् । ४ । आत्मीयस्य वस्तुनः परानुग्रहबुद्ध्या २०अतिसर्जनं दानमिति कथ्यते । सम्परायनिवारणप्रवणोऽक्षीणाशयः सरागः । ५ । पूर्वोपात्तकर्मोदयवशादक्षीणाशयः सन् सम्परायनिवारणं प्रत्यागूर्णमनाः सराग इत्युच्यते । प्राणीन्द्रियेष्वशुभप्रवृत्तेर्विरतिः संयमः । ६ । प्राणिष्वेकेन्द्रियादिषु चक्षुरादिष्विन्द्रियेषु च अशुभप्रवृत्तेर्विरतिः संयम इति निश्चीयते । सरागस्य संयमः सरागसंयमः, सरागो वा संयमः २५सरागसंयमः । आदिशब्देन संयमाऽसंयमाऽकामनिर्जराबालतपोऽनुरोधः । ७ । संयमासंयमः अकाम- निर्जरा बालतप इत्येतेषामादिशब्देनानुरोधः क्रियते । तत्र संयमासंयमः अनात्यन्तिकी विरतिः । विषयाऽनर्थनिवृत्तिं चात्माभिप्रायेणाकुर्वतः पारतन्त्र्याद्भोगोपभोगनिरोधोऽकामनिर्जरा । यथार्थप्र- तिपत्त्यभावादज्ञानिनो बाला मिथ्यादृष्ट्यादयस्तेषां तपः बालतपः अग्निप्रवेश-कारीपसाधनादि ३०प्रतीतम् । निरवद्यक्रियाविशेषानुष्ठानं योगः । ८ । निरवद्यस्य क्रियाविशेषस्यानुष्ठानं योगः समाधिः, सम्यक् प्रणिधानमित्यर्थः । दण्डभावनिवृत्त्यर्थं च तस्य ग्रहणं क्रियते । भूतव्रत्यनुकम्पादानं च सरागसंयमादयश्च भूतव्रत्यनुकम्पादानसरागसंयमादयस्तेषां योगः भूतव्रत्यनुकम्पादानस- रागसंयमादियोगः । ५२३ धर्मप्रणिधानात्क्रोधादिनिवृत्तिः क्षान्तिः । ९ । क्रोधादेः कषायस्य शुभपरिणामभावना- पूर्विका निवृत्तिः क्षान्तिरित्युच्यते । ननु क्षमूषिति षित्त्वात् अङि क्षमेति भवितव्यम्; सत्यमेव- मेतत्, यदि भूवादिषु पठितस्य ग्रहणं स्यात् । इदं दिवादिपठितस्य क्षमू सहने इत्यस्य रूपम् । लोभप्रकाराणामुपरमः शौचम् । १० । लोभप्रकारेभ्यः उपरतः शुचिरित्युच्यते, तस्य भावः ०५कर्म वा शौचम् । के पुनर्लोभप्रकाराः ? स्वद्रव्यात्याग-परद्रव्यापहरण-सान्न्यासिकनिह्नवादयः । इतिकरणः प्रकारार्थः । ११ । हेत्वेवंप्रकारादिव्यवच्छेदादिषु दृष्टप्रयोग इतिशब्दः, तत्रेह प्रकारार्थो गृह्यते । एवंप्रकाराः सद्वेद्यस्यास्रवा इति । वृत्तिप्रसङ्गो लघुत्वादिति चेत्; न; अन्योपसंग्रहार्थत्वात् । १२ । स्यान्मतम् — वृत्तिरत्र न्याय्या संयमादियोगक्षान्तिशौचानीति । कुतः ? लघुत्वादिति; तन्न; किं कारणम् ? अन्योप- १०संग्रहार्थत्वात् । इतिकरणानर्थक्यमिति चेत्; न; उभयग्रहणस्य व्यक्त्यर्थत्वात् । १३ । स्यादेतत् — यद्यवृत्ति- करणमन्योपसंग्रहार्थम्, इतिशब्दोपादानस्यापि तदेव प्रयोजनमिति तस्यानर्थक्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? उभयग्रहणस्य व्यक्त्यर्थत्वात् । व्यक्त्यर्थमुभयं गृह्यते । के पुनस्ते गृह्यमाणाः ? अर्ह- त्पूजाकरणपरता-बालवृद्धतपस्विवैयावृत्त्योद्योगार्जवविनयप्रधानतादयः । १५व्रतिग्रहणमनर्थकमिति चेत्; न; प्राधान्यख्यापनार्थत्वात् । १४ । स्यान्मतम् — भूतग्रहणादेव सिद्धं व्रतिग्रहणमनर्थकं सामान्यनिर्देशस्य सर्वविशेषव्यापित्वाविरोधादिति; तन्न; किं कारणम् ? प्राधान्यख्यापनार्थत्वात् । भूतेषु याऽनुकम्पा तस्या व्रतिष्वनुकम्पा प्रधानभूतेत्ययमर्थः ख्याप्यते । नित्यानित्यात्मकत्वे अनुकम्पादिसिद्धिर्नान्यथा । १५ । द्रव्यत्वाद्यन्वयादेशान्नित्यतामजहतः नैमित्तिकपरिणाममुखेनानित्यतामास्कन्दतः जीवस्यानुकम्पादयः परिणामविशेषा युज्यन्ते नान्यथा । २०यदि नित्यत्वमेव स्यात्; विक्रियाऽभावात् अनुकम्पादिपरिणत्यभावः, तदभ्युपगमे च नित्यताव्या- घातः । क्षणिकैकान्तेऽपि पूर्वोत्तरावग्राहकैकविज्ञानाभावात् अनुकम्पादिप्रच्यवः । संस्कारादिति चेत्; न; तस्याप्यनित्यत्वात् । ज्ञानाऽज्ञानभावे चाऽनुपपत्तेः । आह — उक्ता सदसत्प्रकारस्य वेदनीयस्योपादानहेतवः । अथ अनन्तरस्यानन्तप्रवाहसंसारा- स्पदकारणस्य मोहस्यात्मलाभे को हेतुरिति ? अत्रोच्यते — २५केवलिश्रुतसङ्घधर्मदेवाऽवर्णवादो दर्शनमोहस्य ॥ १३ ॥ करणक्रमव्यवधानातिवर्तिज्ञानोपेताः केवलिनः । १ । करणं चक्षुरादि, कालभेदेन वृत्तिः क्रमः, कुड्यादिनाऽन्तर्धानं व्यवधानम्, एतान्यतीत्य वर्तते, ज्ञानावरणस्यात्यन्तसंक्षये आविर्भूत- मात्मनः स्वाभाविकं ज्ञानम्, तद्वन्तोऽर्हन्तो भगवन्तः केवलिन इति व्यपदिश्यन्ते । तदुपदिष्टं बुद्ध्यतिशयर्द्धियुक्तगणधरावधारितं श्रुतम् । २ । तैर्व्यपगतरागद्वेषमोहैरुपदिष्टं ३०बुद्ध्यतिशयर्द्धियुक्तैः गणधरैरवधारितं श्रुतमित्युच्यते । तद्विस्तरतो व्याख्यातम् । रत्नत्रयोपेतः श्रमणगणः सङ्घः । ३ । सम्यग्दर्शनादिरत्नत्रयभावनापराणां चतुर्विधानां श्रमणानां गणः सङ्घ इति कथ्यते । ५२४ एकस्याऽसङ्घत्वमिति चेत्; न; अनेकव्रतगुणसंहननादेकस्यापि सङ्घत्वसिद्धेः । ४ । स्यादेतत् — सङ्घो गणो वृन्दमित्यनर्थान्तरम् तस्य कथमेकस्मिन् वृत्तिरिति ? तन्न; किं कारणम् ? अनेकव्रतगुणसंहननादेकस्यापि सङ्घत्वसिद्धेः । उक्तं च — “संघो गुणसंघादो कम्माण विमोयदो हवदि संघो । ०५दंसणणाणचरित्ते संघादित्तो हवदि संघो ॥ १ ॥ ”[भगº आराº गाº ७१४] अहिंसादिलक्षणो धर्मः । ५ । तस्मिन् जिनप्रवचने निर्दिष्टोऽहिंसादिलक्षणो धर्म इत्युच्यते । देवशब्दो व्याख्यातार्थः । ६ । “देवाश्चतुर्णिकायाः” [तº सूº४ । १] इत्यत्र देवशब्दो व्याख्यातार्थः । अन्तःकलुपदोषादसद्भूतमलोद्भावनमवर्णवादः । ७ । गुणवत्सु महत्सु स्वमतिकलुषदोषात् १०असद्भूतमलोद्भावनमवर्णवाद इति वर्ण्यते । केवलिश्रुतसंघधर्मदेवानामवर्णवादः केवलिश्रुतसंघ- धर्मदेवाऽवर्णवादः । पिण्डाभ्यवहारजीवनादिवचनं केवलिषु । ८ । पिण्डाभ्यवहारजीविनः कंवलदशानिर्हरणाः अलाबूपात्रपरिग्रहाः कालभेदवृत्तज्ञानदर्शनाः केवलिन इत्यादिवचनं केवलिष्ववर्णवादः । मांसभक्षणाद्यनवद्याभिधानं श्रुते । ९ । मांसमत्स्यभक्षणं मधुसुरापानं वेदनार्दितमैथुनोपसेवा १५रात्रिभोजनमित्येवमाद्यनवद्यमित्यनुज्ञानं श्रुतेऽवर्णवादः । शूद्रत्वाणुचित्वाद्याविर्भावनं सङ्घे । १० । एते श्रमणाः शूद्राः अस्नानमलदिग्धाङ्गाः अशुचयो दिगम्बरा निरपत्रपा इहैवेति दुःखमनुभवन्ति परलोकश्च मुपित इत्यादिवचनं सङ्घेऽवर्णवादः । निर्गुणत्वाद्यभिधानं धर्मे । ११ । जिनोपदिष्टो दशविकल्पो धर्मो निर्गुणः, तदुपसेविनो ये २०ते चाऽसुरा भवन्ति इत्येवमाद्यभिधानं धर्मावर्णवादः । सुरामांसोपसेवाद्याघोषणं देवावर्णवादः । १२ । सुरा मांसं चोपसेवन्ते देवा आह(अहि)- ल्यादिषु चासक्तचेतसः इत्याद्याघोषणं देवावर्णवादः । दर्शनं मोहयति मोहनं वा दर्शनमोहः । १३ । दर्शनमुक्तलक्षणं “तत्त्वार्थश्रद्धानम्” [तº सूº १ । २] इत्यत्र, दर्शनं मोहयतीति दर्शनमोहः, दर्शनस्य मोहनं वा दर्शनमोहः, तस्य दर्शनमोहस्यैते २५आस्रवा वेदितव्याः । आह — यद्येते दर्शनमोहस्यापादकाः परिणामा निश्चीयन्ते । क इदानीमनन्तरोद्दिष्टस्य चारि- त्रमोहस्यास्रव इति ? अत्रोच्यते — कषायोदयात्तीव्रपरिणामश्चारित्रमोहस्य ॥ १४ ॥ द्रव्यादिनिमित्तवशात् कर्मपरिपाक उदयः । १ । प्रागुपात्तस्य कर्मणः द्रव्यादिनिमित्त- ३०वशात् फलप्राप्तिः परिपाक उदय इति निश्चीयते । कषायो निरुक्तः । कषायस्य उदयः कषायोदयः तस्मात् कषायोदयात् । ५२५ तीव्रपरिणामशब्दावुक्तार्थौ । २ । “तीव्रमन्द” [तº सूº६ । ६] इत्यत्र तीव्रशब्दो व्याख्या- तार्थः “तद्भावः परिणामः” [तº सूº५ । ४१] इत्यत्र परिणामशब्दो वर्णितार्थः । चारित्रं मोहयति मोहनं वा चारित्रमोहः । ३ । चारित्रमुक्तलक्षणम्, तन्मोहयति मोहनं वा तस्य चारित्रमोह इति निर्ध्रियते, तस्य चारित्रमोहस्य कषायोदयनिमित्तः तीव्रपरिणामो यः स ०५आस्रव इति वेदितव्यः । स किंस्वरूपं इति चेत् ? उच्यते — जगदनुग्रहतन्त्रशीलव्रतभावितात्मत- पस्विजनगर्हण-धर्मावध्वसंन-तदन्तरायकरण-शीलगुणदेशसंयतविरतिरतिप्रच्यावन-मधुमद्यमांसवि- रतचित्तविभ्रमापादान-वृत्तसंदूषण-संक्लिष्टलिङ्गव्रतधारण-स्वपरकषायोत्पादनादिलक्षणः कषायवेद- नीयस्यास्रवः । उत्प्रहास-दीनाभिहासित्व-कन्दर्पोपहसन-बहुप्रलापोपहासशीलता हास्यवेदनीयस्य । विचित्रपरक्रीडन-परसौचित्यावर्जन-बहुविधपीडाभाव-देशाद्यनौत्सुक्यप्रीतिसंजननादिः रतिवेदनी- १०यस्य । परारतिप्रादुर्भावन-रतिविनाशन-पापशीलसंसर्गता-ऽकुशलक्रियाप्रोत्साहनादिः अरतिवेदनीय- स्य । स्वशोकाऽमोदशोचन-परदुःखाविष्करण-शोकप्लुताभिनन्दनादिः शोकवेदनीयस्य । स्वयं भय- परिणाम-परभयोत्पादन-निर्दयत्व-त्रासनादिर्भयवेदनीयस्य । सद्धर्मापन्नचतुर्वर्णविशिष्टवर्गकुलक्रिया- चारप्रवणजुगुप्सा-परिवादशीलत्वादिर्जुगुप्सावेदनीयस्य । प्रकृष्टक्रोधपरिणामातिमानितेर्ष्याव्यापारा- लीकाभिधायिता-ऽतिसन्धानपरत्व-प्रवृद्धराग-पराङ्गनागमनादर-वामलोचनाभावाभिष्वङ्गतादिः स्त्री- १५वेदस्य । स्तोकक्रोध-जैह्मनिवृत्त्यनुत्सिक्तत्वा-ऽलोभभावा-ऽङ्गनासमवायाल्परागत्व-स्वदारसन्तोषे- र्ष्याविशेषोपरम-स्नानगन्धमाल्याभरणानादरादिः पुंवेदनीयस्य । प्रचुरक्रोधमानमायालोभपरि- णाम-गुह्येन्द्रियव्यपरोपण-स्त्रीपुंसानङ्गव्यसनित्व-शीलव्रतगुणधारिप्रव्रज्याश्रितप्रम(मै)थुन-पराङ्गना- वस्कन्दनरागतीव्रानाचारादिर्नपुंसकवेदनीयस्य । आह — मोहनीयस्यानेकविकल्पस्यास्रवभेदो निर्दिष्टः । इदानीम् आयुश्चतुष्टयस्यास्रवभेदो २०वक्तव्य इति । तत्राद्यस्य नियतकालपरिपाकस्यायुषः कारणप्रदर्शनार्थमिदमुच्यते — बह्वारम्भपरिग्रहत्वं नारकस्यायुषः ॥ १५ ॥ संख्यावैपुल्यवाचिनो बहुशब्दस्य ग्रहणमविशेषात् । १ । अयं बहुशब्दः अस्त्येव संख्या- पदम् — एकः द्वौ बहव इति । अस्ति वैपुल्यवाची बहुरोदनो बहुसूप इति । तस्य द्विप्रकारस्यापि ग्रहणमिह नविरुध्यते । कुतः ? अविशेषात् । २५आरम्भो हैंस्रं कर्म । २ । हिंसनशीलाः हिंस्राः, तेषां कर्म हैंस्रम् आरम्भ इत्युच्यते । बहव आरम्भाः बह्वारम्भाः, बहुर्वा आरम्भो बह्वारम्भः । ममेदमिति संकल्पः परिग्रहः । ३ । ममेदं वस्तु अहमस्य स्वामीत्यात्मात्मीयाभिमानः संकल्पः परिग्रह इत्युच्यते । बह्वारम्भाः परिग्रहा यस्य स बह्वारम्भपरिग्रहः तस्य भावः बह्वारम्भ- परिग्रहत्वं नारकस्यायुषः आस्रवो भवति । एतदुक्तं भवति — परिग्रहप्रणिधानप्रयुक्ताः तीव्रतरपरि- ३०णामा हिंसापरा बहुशो विज्ञाता ह्यनुमता भाविताश्च, तत्कृतकर्मात्मसात्करणात् तप्तायःपिण्डवत् आहितक्रौर्या नारकस्यायुषः आस्रव इति संक्षेपः । तद्विस्तरस्तु मिथ्यादर्शनाश्लिष्टाचारतोत्कृष्टमा- नता — शैलभेदसदृशरोष — तीव्रलोभानुरागा-ऽनुकम्पाहीनभाव-परपरितापान्तःप्राणिधान — वधबन्धना- भिनिवेश — प्राणभूतजीवसत्त्वाजस्रोपघातपरिणाम — प्राणवधात्मकानृतवचनशीलत्व — परस्वहरणानि- ५२६ भृताभिष्वङ्गपरिणाम — मैथुनोपसेवनाविरति-महारम्भवशीकृतेन्द्रियता-कामभोगाभिलाषप्रवृद्धता- नैःशील्य-पापनिमित्ताहाराभिप्राय-स्थिरवैर-नृशंसासमीक्षितक्रन्दनकारिता-निरनुग्रहस्वाभाव्य-यति- समयभेद — तीर्थकरासादन — कृष्णलेश्याभिजातरौद्रध्यानमरणकालतादिलक्षणो विज्ञेयः । आह — उक्तो नारकस्यायुष आस्रवः, तैर्यग्योनस्येदानीं वक्तव्य इति ? अत्रोच्यते — ०५माया तैर्यग्योनस्य ॥ १६ ॥ चारित्रमोहोदयात् कुटिलभावो माया । १ । चारित्रमोहकर्मोदयाविर्भूत आत्मनः कुटिल- स्वभावः मायेति व्यपदिश्यते । सा माया निकृतिस्तैर्यग्योनस्यायुप आस्रव इति संक्षेपः । प्रप- ञ्चस्तु — मिथ्यात्वोपष्टम्भा-ऽधर्मदेशना-ऽनल्पारम्भपरिग्रहा-ऽतिनिकृति-कूटकर्मा-ऽवनिभेदसदृशरोष- निःशीलता-शब्दलिङ्गवञ्चना-ऽतिसन्धानप्रियता-भेदकरणा-ऽनर्थोद्भावन-वर्णगन्धरसस्पर्शान्यत्वापा- १०दन-जातिकुलशीलसंदूषण-विसंवादनाभिसन्धि-मिथ्याजीवित्व-सद्गुणव्यपलोपा-ऽसद्गुणख्या- पन-नीलकपोतलेश्यापरिणाम-आर्तध्यानमरणकालतादिलक्षणः प्रत्येतव्यः । आह — व्याख्यातस्तैर्यस्योनस्यायुष आस्रवः । इदानीं मानुपस्यायुषः को हेतुरिति ? अत्रोच्यते — अल्पारम्भपरिग्रहत्वं मानुषस्य ॥ १७ ॥ १५नारकायुरास्रवविपरीतो मानुषस्य । १ । नारकायुरास्रवो व्याख्यातः, तद्विपरीतो मानुष- स्यास्रव इति संक्षेपः । व्यासस्तु-मिथ्यादर्शनालिङ्गितमति-विनीतस्वभावता-प्रकृतिभद्रता-मार्द- वार्जवसमाचारसुखप्रज्ञापनीयता-वालुकाराजिसदृशरोष-प्रगुणव्यवहारप्रायता-ऽल्पारम्भपरिग्रह-स- न्तोपाभिरति-प्राण्युपघातविरमण-प्रदोपविकर्मनिवृत्ति-स्वागताभिभाषणा-ऽमौखर्य-प्रकृतिमधुरता- लोकयात्रानुग्रह-औदासीन्या-ऽनुसूया-ऽल्पसंक्लेशता-गुरुदेवताऽतिथिपूजासंविभागशीलता-कपोत- २०पीतलेश्योपश्लेष-धर्मध्यानमरणकालतादिलक्षणः । किमेतावानेवायुषो मानुषस्यास्रव इति ? उच्यते — स्वभावमार्दवं च ॥ १८ ॥ उपदेशानपेक्षं स्वभावमार्दवम् । १ । मृदोर्भावः कर्म वा मार्दवम्, स्वभावेन मार्दवं स्वभा- वमार्दवम् । उपदेशानपेक्षमित्यर्थः । ननु पूर्वत्र व्याख्यातमिदं पुनर्ग्रहणमनर्थकं सूत्रेऽनुपात्तमिति २५कृत्वा पुनरिदमुच्यते । एकयोगीकरणमिति चेत्; न; उत्तरापेक्षत्वात् । २ । स्यान्मतम् — एको योगः कर्तव्यः- ‘अल्पारम्भपरिग्रहत्वं स्वभावमार्दवं मानुषस्य’ इति; तन्न; किं कारणम् ? उत्तरापेक्षत्वात् । दैवस्या- युषः कथमयमास्रवः स्यादिति पृथक्करणम् । किमेतदेव द्वितयं मानुषस्यास्रवः ? नेत्युच्यते — ३०निःशीलव्रतत्वं च सर्वेषाम् ॥ १९ ॥ चशब्दोऽधिकृतसमुच्चयार्थः । १ । अल्पारम्भपरिग्रहत्वं मानुषस्यायुषः निःशीलव्रतत्वं चेत्यधिकृतसमुच्चयार्थश्चशब्दः क्रियते । शीलानि च व्रतानि च शीलव्रतानि, निष्क्रान्तः शील- व्रतेभ्यः निःशीलव्रतः, तस्य भावः निःशीलव्रतत्वम् । ५२७ सर्वेषां ग्रहणं सकलास्रवप्रतिपत्त्यर्थम् । २ । सकलस्यायुषः आस्रवप्रतिपत्तिः कथं स्यादिति सर्वेषामित्युच्यते । देवायुषोऽपि प्रसङ्ग इति चेत्; न; अतिक्रान्तापेक्षत्वात् । ३ । यदि सर्वेषां ग्रहणं सकल- संग्रहार्थं क्रियते, देवायुषोऽप्ययमास्रवः प्रसक्तः ? नैष दोषः; अतिक्रान्तापेक्षत्वात् । अतिक्रान्ता- ०५नामायुषां सर्वेषामास्रव इत्यपेक्ष्यते । पृथक्करणात् सिद्धेरानर्थक्यमिति चेत्; न; भोगभूमिजार्थत्वात् । ४ । स्यादेतत्-पृथक्क- रणादेवातिक्रान्तायुस्त्रयापेक्षा सिद्ध्यति । यदि मानुषायुरास्रव एवेष्टः स्यात् तत्रैव क्रियेत, ततः सर्वेषां ग्रहणमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? भोगभूमिजार्थत्वात् । भोगभूमिजापेक्षया निःशीलव्रतत्वं दैवस्यायुष आस्रव इत्येतस्य प्रदर्शनार्थं सर्वेषामित्युच्यते । १०आह — त्रयाणामास्रवविधिरुक्तः । इदानीं दैवस्यायुषो विव्रियतामिति ? अत्रोच्यते — सरागसंयमसंयमासंयमाऽकामनिर्जराबालतपांसि दैवस्य ॥ २० ॥ व्याख्याताः सरागसंयमादयः । १ । प्राक् शुभपरिणामाः सरागसंयमादयः व्याख्याताः ते दैवस्यायुष आस्रवहेतवो भवन्तीति संक्षेपः । विस्तरस्तु-कल्याणमित्रसम्बन्ध-आयतनोपसेवा-सद्धर्म- श्रवणगौरवदर्शना-ऽनवद्यप्रोषधोपवास-तपोभावना-बहुश्रुतागमपरत्व-कषायनिग्रह-पात्रदान-पीतपद्म- १५लेश्यापरिणाम-धर्म्यध्यानमरणादिलक्षणः सौधर्माद्यायुपः आस्रवः । अव्यक्तसामायिक-विराधित- सम्यग्दर्शनता भवनाद्यायुषः महर्द्धिकमानुपस्य वा । पञ्चाणुव्रतधारिणोऽविराधितसम्यग्दर्शनाः तिर्यङ्मनुष्याः सौधर्मादिषु अच्युतावसानेपूत्पपद्यन्ते, विनिपतितसम्यक्त्वा भवनादिषु । aनधिगतजीवाजीवा बालतपसः अनुपलब्धतत्त्वस्वभावा अज्ञानकृतसंयमाः संक्लेशाभावविशेषात् केचिद्भवनव्यन्तरादिषु सहस्रारपर्यन्तेषु मनुष्यतिर्यक्ष्वपि च । अकामनिर्जरा-क्षुत्तृष्णानिरोध-ब्रह्म- २०चर्य-भूशय्या-मलधारण-परितापादिभिः परिखेदितमूर्तयः चारकनिरोधबन्धनबद्धाः दीर्घकालरो- गिणः असंक्लिष्टाः तरुगिरिशिखरपातिनः अनशन-ज्वलनजलप्रवेशन-विषभक्षणधर्मबुद्धयः व्यन्त- रमानुषतिर्यक्षु । निःशीलव्रताः सानुकम्पदृदयाः जलराजितुल्यरोषा भोगभूमिसमुत्पन्नाश्च व्यन्तरादिषु जन्म प्रतिपद्यन्ते इति । उक्तो दैवस्यायुष आक्रान्तभेद आस्रवः । किमेतावानेव देवायुरास्रवविधिः, आहोस्विदन्यो- २५ऽप्यस्तीति ? अत्रोच्यते — सम्यक्त्वं च ॥ २१ ॥ किम् ? दैवस्यायुषः, ‘आस्रवः’ इत्यनुवर्तते । उक्तं सम्यक्त्वलक्षणम् । अविशेषाभिधानेऽपि सौधर्मादिविशेषगतिः पृथक्करणात् । १ । सम्यक्त्वं दैवस्यायुष आस्रव इत्यविशेषाभिधानेऽपि सौधर्मादिविशेषगतिर्भवति । कुतः ? पृथक्करणात् । यद्यविशेषग- ५२८ तिरेवेष्टा स्यात् पृथक्क्रणमनर्थकं स्यात् पूर्वसूत्रे एवोच्येत । यद्येवं पूर्वसूत्र उक्त आस्रवविधिः अविशेषेण प्रसक्तः, तेन सरागसंयमसंयमासंयमाक्पि भवनवास्याद्यायुष आस्रवौ प्रसक्तौ ? न, अतस्तत्सिद्धेः । २ । नैष दोषः । कुतः ? अतस्तत्सिद्धेः । यत एव सम्यक्त्वं सौधर्मादि- ष्विति नियम्यते तत एव तयोरपि नियमसिद्धिः, नासति सम्यक्त्वे सरागसंयमसंयमासं- ०५यमव्यपदेश इति । आह — आयुषोऽनन्तरं यन्निर्दिष्टं नाम, तस्य क आस्रव इति ? अत्रोच्यते — तन्नाम द्विविधम्- अशुभं शुभं चेति । तत्राशुभनामास्रवप्रतिपत्त्यर्थमारभ्यते — योगवक्रता विसंवादनं चाऽशुभस्य नाम्नः ॥ २२ ॥ कायवाङ्मनसां कौटिल्येन वृत्तिर्योगवक्रता । १ । कायवाङ्मनांसि व्याख्यातानि, तेषां १०कुटिलता योगवक्रता इत्युच्यते । अनार्जवं प्रणिधानमिति यावत् । विसंवादनमन्यथाप्रवर्त्तनम् । २ । अन्येन प्रकारेण प्रवर्तनं प्रतिपादनं विसंवादनमिति विज्ञायते । योगवक्रतैवेति चेत्; सत्यम्; आत्मान्तरेऽपि तद्भावप्रयोजकत्वात् पृथग्वचनम् । ३ । स्यादे- तत् — अन्यथाप्रवर्तनं विसंवादनं तदेव योगवक्रताऽपीति पृथग्ग्रहणमनर्थकमिति; सत्यमेवमेतत्; १५किन्तु आत्मान्तरेऽपि तद्भावप्रयोजकत्वात् पृथग्वचनम् । सम्यगभ्युदयनिःश्रेयसार्थासु क्रियासु प्रवर्तमानमन्यं कायवाङ्मनोभिर्विसंवादयति — मैवं कार्षीरेवं कुर्विति कुटिलतया प्रवर्तनं विसं- वादनम्, आत्मगता योगवक्रतेत्ययमनयोर्भेदः । चशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । ४ । चशब्दः क्रियते अनुक्तस्यास्रवस्य समुच्चयार्थः । कः पुन- रसौ ? मिथ्यादर्शन-पिशुनता-ऽस्थिरचित्तस्वभावता-कूटमानतुलाकरण-सुवर्णमणिरत्नाद्यनुकृति-कुटि- २०लसाक्षित्वा-ऽङ्गोपाङ्गच्यावन-वर्णगन्धरसस्पर्शान्यथाभावन-यन्त्रपञ्जरक्रिया-द्रव्यान्तरविषयसंबन्ध- निकृतिभूयिष्ठता-परनिन्दात्मप्रशंसा-ऽनृतवचन-परद्रव्यादान-महारम्भपरिग्रह-उज्वलवेषरूपमद-प- रुषासभ्यप्रलाप-आक्रोश-मौखर्य-सौभाग्योपयोगवशीकरणप्रयोग-परकुतूहलोत्षादना-ऽलङ्कारादर- चैत्यप्रदेशगन्धमाल्यधूपादिमोषण-विलम्बनोपहास-इष्टिकापाक-दवाग्निप्रयोग-प्रतिमायतनप्रतिश्रयारा- मोद्यानविनाशन-तीव्रक्रोधमानमायालोभ-पापकर्मोपजीवनादिलक्षणः । स एप सर्वोऽशुभस्य नाम्न २५आस्रवः । आह-अथ शुभनामकर्मणः क आस्रव इति ? उच्यते — तद्विपरीतं शुभस्य ॥ २३ ॥ ṛजुयोगोऽविसंवादनं च तद्विपरीतम् । १ । कायवाङ्मनसां ऋजुत्वमविसंवादनं च तद्विपरीतमित्युच्यते । चशब्देन धार्मिकदर्शनसंभ्रम-सद्भावोपनयन-संसरणभीरुता-प्रमादवर्जना- ३०ऽसंभेदचरिततादयो यथोक्ताऽशुभविपरीता परिणामाः शुभनाम्न आस्रवाः प्रत्येतव्याः । आह-किमेतावानेव शुभनामास्रवविधिः, उत कश्चिदस्ति प्रतिविशेषः इति ? उच्यते — यदिदं तीर्थकरनामकर्म अनन्तानुपमप्रभावमचिन्त्यविभूतिविशेपकारणं त्रैलोक्यविजयकरं तस्यास्रवविधि- विशेषोऽस्तीति । यद्येवमुच्यतां तस्यास्रव इति ? अत इदमारभ्यते — ५२९ दर्शनविशुद्धिर्विनयसम्पन्नता शीलव्रतेष्वनतिचारोऽमीक्ष्णज्ञानोपयोग- संवेगौ शक्तितस्त्यागतपसी साधुसमाधिर्वैयावृत्त्यकरणमर्हदा- चार्यबहुश्रुतप्रवचनभक्तिरावश्यकापरिहाणिर्मार्गप्रभावना ०५प्रवचनवत्सलत्वमिति तीर्थकरत्वस्य ॥ २४ ॥ जिनोपदिष्टे निर्ग्रन्थे मोक्षवर्त्मनि रुचिः निःशङ्कितत्वाद्यष्टाङ्गा दर्शनविशुद्धिः । १ । जिनेन भगवताऽर्हता परमेष्ठिनोपदिष्टे निर्ग्रन्थलक्षणे मोक्षवर्त्मनि रुचिर्दर्शनविशुद्धिः । तस्या अष्टाव- ङ्गानि — निःशङ्कितत्वम्, निःकाङ्क्षता, विचिकित्साविरहः, अमूढदृष्टिता, उपवृंहणम्, स्थितिकरणम्, वात्सल्यम्, प्रभावनं चेति । तत्र इहलोकपरलोकव्याधिमरणासंयमारक्षणाकस्मिकसप्तविधभयविनि- १०र्मुक्तता, अर्हदुपदिष्टे वा प्रवचने किमिदं स्याद्वा नवेति शङ्कानिरासो निःशङ्कितत्वम् । उभयलोक- विषयोपभोगाकाङ्क्षानिवृत्तिः कुदृष्ट्यन्तराकाङ्क्षानिरासो वा निःकाङ्क्षता । शरीराद्यशुचिस्व- भावमवगम्य शुचीति मिथ्यासंकल्पापनयः, अर्हत्प्रवचने वा इदमयुक्तं घोरं कष्टं न चेदिदं सर्व- मुपपन्नमित्यशुभभावनाविरहः निर्विचिकित्सता । बहुविधेषु दुर्नयदर्शनवर्त्मसु तत्त्ववदाभासमानेषु युक्त्यभावं परीक्षाचक्षुषा व्यवसाय्य विरहितमोहता अमूढदृष्टिता । उत्तमक्षमादिभावनया १५आत्मनो धर्मपरिवृद्धिकरणमुपवृंहणम् । कषायोदयादिषु धर्मपरिभ्रंशकारणेषु उपस्थितेष्वात्मनो धर्माऽप्रच्यवनं परिपालनं स्थितिकरणम् । जिनप्रणितधर्मामृते नित्यानुरागता वात्सल्यम् । सम्य- ग्दर्शनज्ञानचारित्ररत्नत्रयप्रभावेन आत्मनः प्रकाशनं प्रभावनम् । ज्ञानादिषु तद्वत्सु चादरः कषायनिवृत्तिर्वा विनयसंपन्नता । २ । सम्यग्ज्ञानादिषु मोक्ष- साधनेषु तत्साधनेषु गुर्वादिषु च स्वयोग्यवृत्त्या सत्कार आदरः कषायनिवृत्तिर्वा विनयसम्पन्नता । २०चरित्रविकल्पेषु शीलव्रतेषु निरवद्या वृत्तिः शीलव्रतेष्वनतिचारः । ३ । अहिंसादिषु व्रतेषु तत्परिपालनार्थेषु च क्रोधवर्जनादिषु शीलेषु निरवद्या वृत्तिः कायवाङ्मनसां शीलव्रतेष्वन- तिचार इति कथ्यते । ज्ञानभावनायां नित्ययुक्लता ज्ञानोपयोगः । ४ । मत्यादिविकल्पं ज्ञानं जीवादिपदार्थस्वत- त्त्वविषयं प्रत्यक्षपरोक्षलक्षणम् अज्ञाननिवृत्त्यव्यवहितफलं हिताहितानुभयप्राप्तिपरिहारोपेक्षाव्य- २५वहितफलं यत्, तस्य भावनायां नित्ययुक्तता ज्ञानोपयोगः । संसारदुःखान्नित्यभीरुता संवेगः । ५ । शारीरं मानसं च बहुविकल्पप्रियविप्रयोगाऽप्रिय- संयोगेप्सिताऽलाभादिजनितं संसारदुःखं यदतिकष्टं ततो नित्यभीरुता संवेगः । परप्रीतिकरणातिसर्जनं त्यागः । ६ । आहारो दत्तः पात्राय तस्मिन्नहनि तत्प्रीतिहेतुर्भवति, अभयदानमुपपादितमेकभवव्यसननोदनकरम्, सम्यग्ज्ञानदानं पुनः अनेकभवशतसहस्रदुःखोत्तर- ३०णकारणम् । अत एतत्त्रिविधं यथाविधि प्रतिपद्यमानं त्यागव्यपदेशभाग्भवति । अनिगूहितवीर्यस्य मार्गाविरोधिकायक्लेशस्तपः । ७ । शरीरमिदं दुःखकारणमनित्यमशुचि, नास्य यथेष्टभोगविधिना परिपोषो युक्तः, अशुच्यपीदं गुणरत्नसंचयोपकारीति विचिन्त्य विनि- वृत्तविषयसुखाभिष्वङ्गस्य स्वकार्यं प्रत्येतद्भृतकमिव नियुञ्जानस्य यथाशक्ति मार्गाविरोधि काय- क्लेशानुष्ठानं तप इति निश्चीयते । ५३० मुनिगणतपःसंधारणं समाधिः भाण्डागाराग्निप्रशमनवत् । ८ । यथा भाण्डागारे दहने समुत्थिते तत्प्रशमनमनुष्ठीयते बहूपकारत्वात् तथा अनेकव्रतशीलसमृद्धस्य मुनिगणस्य तपसः कुतश्चित् प्रत्यूहे समुत्थिते तत्संधारणं समाधिरिति समाख्यायते । गुणवद्दुःखोपनिपाते निरवद्येन विधिना तदपहरणं वैय्यावृत्त्यम् । ९ । गुणवतः साधु- ०५जनस्य दुःखे सन्निहिते निरवद्येन विधिना तदपहरणं बहूपकारं वैयावृत्त्यमिति व्याख्यायते । अर्हदाचार्येषु बहुश्रुतेषु प्रवचने च भावविशुद्धियुक्तोऽनुरागो भक्तिः । १० । अर्हदाचार्येषु केवलश्रुतज्ञानादिदिव्यनयनेषु परहितकरप्रवृत्तेषु स्वपरसमयविस्तरनिश्चयज्ञेषु च बहुश्रुतेषु प्रवचने च श्रुतदेवतासन्निधिगुणयोगदुरासदे मोक्षपदभवनारोहणसुरचितसोपानभूते भावविशुद्धियुक्तोऽ नुरागः भक्तिः, त्रिविधा(चतुर्विधा)कल्प्यते । १०षण्णामावश्यकक्रियाणां यथाकालप्रर्वतनमावश्यकाऽपरिहाणिः । ११ । षडावश्यकक्रियाः — सामायिकं चतुर्विंशतिस्तवः वन्दना प्रतिक्रमणं प्रत्याख्यानं कायोत्सर्गश्चेति । तत्र सामायिकं सर्वसावद्ययोगनिवृत्तिलक्षणं चित्तस्यैकत्वेन ज्ञाने प्रणिधानम् । चतुर्विंशतिस्तवः तीर्थकरगुणा- नुकीर्तनम् । वन्दना त्रिशुद्धिः द्व्यासना चतुःशिरोऽवनतिः द्वादशावर्तना । अतीतदोषनिवर्तनं प्रतिक्रमणम् । अनागतदोषापोहनं प्रत्याख्यानम् । परिमितकालविषया शरीरे ममत्वनिवृत्तिः १५कायोत्सर्गः । इत्येतासां षण्णामावश्यकक्रियाणां यथाकालप्रवर्तनम् अनौत्सुक्यं आवश्यकाऽपरि- हाणिरिति परिभाष्यते । ज्ञानतपोजिनपूजाविधिना धर्मप्रकाशनं मार्गप्रभावनम् । १२ । ज्ञानरविप्रभया परसमयख- द्योतोद्योततिरस्कारिण्या, सत्तपसा महोपवासादिलक्षणेन सुरपतिविष्टरप्रकम्पनहेतुना, जिनपूजया वा भव्यजनकमलषण्डप्रबोधनप्रभया, सद्धर्मप्रकाशनं मार्गप्रभावनमिति संभाव्यते । २०वत्से धेनुवत्सधर्मणि स्नेहः प्रवचनवत्सलत्वम् । १३ । यथा धेनुर्वत्से अकृत्रिमस्नेहमुत्पाद- यति तथा सधर्माणमवलोक्य तद्गतस्नेहार्द्रीकृतचित्तता प्रवचनवत्सलत्वमित्युच्यते । यः सधर्मणि स्नेहः स एव प्रवचनस्नेह इति । तान्येतानि षोडशकारणानि सम्यग्भाव्यमानानि व्यस्तानि समस्तानि च तीर्थकरनामकर्मास्रवकारणानि प्रत्येतव्यानि । आह — नामानन्तरनिर्देशभाजो गोत्रस्योपादाने किं निबन्धनमिति प्रतिविधीयते । तद्- २५द्वैविध्ये सति आद्यस्य तावत् — परात्मनिन्दाप्रशंसे सदसद्गुणच्छादनोद्भावने च नीचैर्गोत्रस्य ॥ २५ ॥ दोषोद्भावनेच्छा निन्दा । १ । तथ्यस्य वा अतथ्यस्य वा दोषस्योद्भावनं प्रतीच्छा मनःपरि- णामोऽवक्षेपो निन्देत्युच्यते । ३०गुणोद्भावनाभिप्रायः प्रशंसा । २ । सद्भूतस्याऽसद्भूतस्य वा गुणस्योद्भावनं प्रत्यभिप्रायः प्रशंसे- त्युपदिश्यते । परश्च आत्मा च परात्मानौ, निन्दा च प्रशंसा च निन्दाप्रशंसे, परात्मनो निन्दाप्रशंसे परात्मनिंन्दाप्रशंसे यथासंख्यमभिसंबन्धः । परनिन्दा आत्मप्रशंसेति यावत् । अनुद्भूतवृत्तिता छादनम् । ३ । प्रतिबन्धकहेतुसन्निधाने सति अनुद्भूतवृत्तिताऽनाविर्भावः छादनमित्यवसीयते । ५३१ प्रतिबन्धकाऽभावे प्रकाशितवृत्तितोद्भावनम् । ४ । प्रतिबन्धकस्य हेतोरभावे प्रकाशितवृत्तिता उद्भावनमिति व्यपदेशमर्हति । संश्चाऽसंश्च सदसन्तौ, सदसन्तौ च तौ गुणौ च सदसद्गुणौ, छादनं चोद्भावनं च छाद- नोद्भावने, सदसद्गुणयोः छादनोद्भावने सदसद्गुणच्छादनोद्भावने । अत्रापि यथासंख्यमभि- ०५संबन्धः, सद्गुर्णच्छादनमसद्गुणोद्भावनमिति । गूयते तदिति गोत्रम् । ५ । गूयते शब्द्यते तदिति गोत्रम्, औणादिकेन त्रटा निष्पत्तिः । नीचैरित्यधिकरणप्रधानः शब्दः । ६ । नीचैरित्ययं शब्दः अधिकरणप्रधानो द्रष्टव्यः, नीचैः स्थाने येनात्मा क्रियते तन्नीचैर्गोत्रम्, तस्यास्रवकारणान्येतानि परनिन्दादीनि । तत्प्रपञ्च उच्यते — जातिकुलबलरूपश्रुताज्ञैश्वर्यतपोमद-परावज्ञानोत्प्रहसन-परपरिवादशीलता-धार्मिकजननिन्दात्मोत्क- १०र्षा — ऽन्ययशोविलोपा-ऽसत्कीर्त्युत्पादन-गुरुपरिभव-तदुद्धट्टन-दोषख्यापन-विहेडन-स्थानावमान-भ- र्त्सन-गुणावसादन-अञ्जलिस्तुत्यभिवादनाभ्युत्थानाऽकरण-तीर्थकराधिक्षेपादिः । आह — उपपादितो नीचैर्गोत्रस्यास्रवः, इदानीमुच्चैर्गोत्रस्यास्रवविधिः क इति ? अत्रोच्यते — तद्विपर्ययो नीचैर्वृत्त्यनुत्सेकौ चोत्तरस्य ॥ २६ ॥ नीचैर्गोत्रास्रवप्रतिनिर्देशनार्थस्तच्छब्दः । १ । प्रत्यासत्तेस्तदित्यनेन नीचैर्गोत्रास्रवः प्रति- १५निर्दिश्यते । विपर्ययोऽन्यथावृत्तिः । २ । अन्येन प्रकारेण वृत्तिर्विपर्यय इति व्यपदिश्यते । तस्य विपर्ययः तद्विपर्ययः । कः पुनरसौ — आत्मनिन्दा-परप्रशंसे सद्गुणोद्भावनमसद्गुणच्छादनं च । गुरुष्ववनतिर्नीचैर्वृत्तिः । ३ । गुणोत्कृष्टेषु विनयेन अवनतिर्नीचैर्वृत्तिरित्याख्यायते । अनहङ्कारताऽनुत्सेकः । ४ । विज्ञानादिभिरुत्कृष्टस्यापि सतः तत्कृतमदविरहोऽनहङ्कारता अनु- २०त्सेक इत्युच्यते । तान्येतानि उत्तरस्योच्चैर्गोत्रस्यास्रवकारणानि भवन्ति । प्रपञ्चस्तु विव्रियते — जाति- कुलबलरूपवीर्यपरिज्ञानैश्वर्यतपोविशेषवतः आत्मोत्कर्षाऽप्रणिधानं परावज्ञानौद्धत्यनिन्दाऽसूयोपहा- सपरपरिवादनिवृत्तिः विनिहतमानता धर्म्यजनपूजाऽभ्युत्थानाञ्जलिप्रणतिवन्दना ऐदंयुगीनान्य- पुरुषदुर्लभगुणस्याप्यनुत्सिक्तता, अहङ्काराऽत्यये नीचैर्वृत्तिता भस्मावृतस्येव हुतभुजः स्वमाहात्म्या- प्रकाशनं धर्मसाधनेषु परमसम्भ्रम इत्यादि । २५आह — उक्तः सप्तविधकर्म प्रत्यास्रवविकल्पः । इदानीमष्टमस्य कर्मणोऽन्तरायस्यास्रवविधिः क इति ? अत्रोच्यते — विध्नकरणमन्तरायस्य ॥ २७ ॥ दानादिविहननं विघ्नः । १ । दानादीन्युक्तानि “दानलाभभोगोपभोगवीर्थाणि च” [तº सूº२ । ४] इत्यत्र, तेषां विहननं विघ्न इत्युच्यते । “घञर्थे कविधानं स्थास्रापाव्यधिहनियुध्यर्थम्” [जैनेन्द्रº वाº ३०२ । ३ । ५२] इति कविधिः । विघ्नस्य कारणं विघ्रकरणम् अन्तरायस्यास्रव इति संक्षेपः । तद्विस्तरस्तु विव्रियते — ज्ञानप्रतिषेध-सत्कारोपघात-दानलाभभोगोपभोगवीर्यस्नानानुलेपनगन्धमाल्याच्छादनवि- भूषणशयनासनभक्ष्यभोज्यपेयलेह्यपरिभोगविघ्रकरण-विभवसमृद्धिविस्मय-द्रव्यापरित्याग-द्रव्यासंप्र- योगसमर्थनाप्रमादा-ऽवर्णवाद-देवतानिवेद्यानिवेद्यग्रहण-निरवद्योपकरणपरित्याग-परवीर्यापहरण-ध- र्मव्यवच्छेदनकरण-कुशलाचरणतपस्विगुरुचैत्यपूजाव्याघात-प्रव्रजितकृपणदीनानाथवस्त्रपात्रप्रति- ५३२ श्रयप्रतिषेधक्रिया-परनिरोधबन्धन-गुह्याङ्गछेदन-कर्णनासिकौष्ठकर्तन-प्राणिवधादिः । अत्र चोद्यते — सूत्रेऽनुपात्तः सर्वास्रवप्रपञ्चः कथमेवं गन्तुं(मवगन्तुं)शक्यते इति ? अत्रोच्यते — इतिकरणानुवृत्तेः सर्वत्रानुक्तसंग्रहः । २ । इतिकरणोऽनुवर्तते । क्व प्रकृतः ? “क्षान्तिः शौचमिति सद्वेद्यस्य” [६ । १२] इत्यतः, तेनानुक्तार्थसंग्रहः सर्वत्र वेदितव्यः । प्रकारार्थो हि इतिकरण इति । ०५स्वोपात्तकर्मवशादात्मनो विकारः शौण्डातुरवत् । ३ । एवमुक्तेनास्रवविधिनोपात्तं कर्माष्ट- विधं ज्ञानावरणादिसंज्ञकं वक्ष्यमाणमूलोत्तरप्रकृतिभेदं यत्तन्निमित्तमात्मा संसारविकारमनुपरत- मनुभवति । यथा शौण्डः स्वरुचिविशेषान्मदमोहविभ्रमकरीं मदिरां पीत्वा तत्परिपाकवशात् अनेकविकारमास्कन्दति, यथा वा आतुरः अपथ्यभोजनकृतं वातादिविकारमवाप्नोति । अनपदिष्टहेतुकत्वादास्रवाऽनियम इति चेत्; न; स्वभावाभिव्यञ्जकत्वाच्छास्त्रस्य । ४ । १०स्यान्मतम् — य उक्त आस्रवनियमो ज्ञानावरणादीनां तत्प्रदोषनिह्नवादिः, स नोपपद्यते, कुतः ? अन- पदिष्टहेतुकत्वात् । नात्र हेतुरपदिष्टः येनास्रवनियमं प्रतिपद्येमहि । यच्च नाम सहेतुकं तद्वि- दुषां ग्राह्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? स्वभावाभिव्यञ्जकत्वात् शास्त्रस्य । यथा प्रदीपो घटादीनां स्वभावमभिव्यनक्ति तथा शास्त्रमपि सतामेवार्थानां प्रकाशकम्, तत्रायं परिणाम इदं वीर्यं द्रव्यावर्जनसमर्थ इति स्वभावव्याख्यानादुपालम्भाभावः । १५तत्सिद्धिरतिशयज्ञानदृष्टत्वात् । ५ । तस्य शास्त्रस्य सतामर्थानामभिव्यञ्जकत्वं दृष्टम् । कुतः ? अतिशयज्ञानदृष्टत्वात्, भगवतामर्हतामतिशयवज्ज्ञानं युगपत्सर्वार्थावभासनसमर्थं प्रत्यक्षम्, तेन दृष्टं यच्छास्त्रं तद् यथार्थोपदेशकम्, अतस्तत्प्रामाण्यात् ज्ञानावरणाद्यास्रव- नियमप्रसिद्धिः । सर्वाविसंवादाच्चोपालम्भनिवृत्तिः । ६ । नात्र प्रवादिनो विसंवदन्ते — पृथिव्यादीनां द्रव्याणां २०कठिनद्रवोष्णचलनादिस्वभावानां रूपादीना च गुणानां चाक्षुषत्वादिप्रतिनियतस्वभावानां उत्क्षे- पणादीनां च संयोगविभागनिरपेक्षकारणत्वादिस्वभावानामभ्युपगमात् । तथा सत्त्वरजस्तमसां गुणानां प्रकाशप्रवृत्तिनियमस्वभावानामभ्युपेतत्वात् । तथा अविद्यादीनां संस्कारादिप्रतिनियतका- रणस्वभावानामिष्टत्वात् ततो नायमुपालम्भः आस्रवनियमाभाव इति । तत्प्रदोषादीनां सर्वास्रवत्वान्नियमाभाव इति चेत्; न; अनुभागविशेषनियमोपपत्तेः । ७ । २५स्यादेतत् — येतत्प्रदोषनिह्नवादयः ज्ञानावरणादीनामास्रवाः प्रतिनियता उक्ताः, ते सर्वेषां कर्मणा- मास्रवा भवन्ति, ज्ञानावरणे वध्यमाने युगपदितरेषामपि बन्ध इष्यते आगमे, तस्मादास्रवनि- यमाभाव इति; तन्न; किं कारणम् ? अनुभागविशेषनियमोपपत्तेः । यद्यपि तत्प्रदोषादिभिः ज्ञानावरणादीनां सर्वासां प्रकृतीनां प्रदेशादिबन्धनियमो नास्ति, तथापि अनुभागविशेषनियमहेतु- त्वेन तत्प्रदोषनिह्नवादयः प्रविभज्यन्ते । ३०इति तत्त्वार्थवार्तिके व्याख्यानालङ्कारे षष्ठोऽध्यायः समाप्तः ॥ ६ ॥ ५३३ अथ सप्तमोऽध्यायः आस्रवपदार्थव्याख्यां प्रतिज्ञायोक्तोऽष्टोत्तरशतभेदसंख्यो बहुविचारः । स द्वेधा पुण्य- पापलक्षणसाम्परायिकनिमित्तत्वात् । तत्र पुण्यास्रवो व्याख्येयः प्रधानत्वात् तत्पूर्वकत्वात् मोक्षस्य । यद्येवम्, उच्यतां कैस्ते क्रियाविशेषाः प्रारभ्यमाणास्तस्यास्रवा भवन्तीति ? अत्रोच्यते — व्रतिभिः । तत्रानिर्धारितेयत्ताविशेषलक्षणत्वात् व्रतस्य तत्प्रसिद्ध्यर्थमिदमुच्यते — ०५अथवा, “कायवाङ्मनस्कर्म योगः, स आस्रवः, शुभः पुण्यस्य” [६ । १, २, ३] इति सामान्येनोक्तः, तद्विशेषप्रतिपत्त्यर्थमिदमुच्यते — अथवा, उक्तमेतत् सद्वेद्यास्रवविधाने — “भूतव्रत्यनुकम्पा” [६ । १२] इति; तत्रेदं न ज्ञायते किं व्रतम्, को व्रतीति ? तन्निर्धारणार्थमिदमुच्यते — हिंसाऽनृतस्तेयाऽब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरतिर्व्रतम् ॥ १ ॥ १०हिंसादयो निर्देक्ष्यमाणलक्षणाः । १ । “प्रमत्तयोगात् प्राणव्यपरोपणं हिंसा” [७ । १३] इत्येवमा- दिभिः सूत्रैः हिंसादीनां लक्षणं निर्देक्ष्यते । विरमणं विरतिः । २ । चारित्रमोहोपशमक्षयक्षयोपशमनिमित्तौपशमिकादिचारित्राविर्भावात् विरमणं विरतिः । व्रतमभिसन्धिकृतो नियमः । ३ । बुद्धिपूर्वकपरिणामोऽभिसन्धिः, इदमेवेत्थमेव वा कर्त- १५व्यमित्यन्यनिवृत्तिः नियमः, अभिसन्धिना कृतः अभिसन्धिकृतः सर्वत्र व्रतव्यपदेशभाग् भवति । हिंसाऽनृतस्तेयाऽब्रह्मपरिग्रहेभ्य इत्यपादाननिर्देशः । ४ । हिंसाऽनृतस्तेयाऽब्रह्मपरिग्रहेभ्य इत्यपादाननिर्देशो द्रष्टव्यः । ध्रुवत्वाभावात्तदनुपपत्तिरिति चेत्; न; बुद्ध्यपाये ध्रुवत्वविवक्षोपपत्तेः । ५ । स्यान्मतम्- नात्राऽपादानत्वमुपपद्यते । कुतः ? ध्रुवत्वाभावात् । ध्रुवत्वेन हि प्रसिद्धोऽर्थः अपादानसंज्ञो २०भवति यथा ग्रामादागच्छति इति, न तथा हिंसादयः परिणामा ध्रुवाः क्षणिकत्वात्, तदपायेऽपा- याऽप्रतीतेः । अथ हिंसादिपरिणत आत्मैव हिंसादिव्यपदेशभागिति द्रव्यार्थादेशात् ध्रुवत्वं कल्प्यते, एवमपि ततो विरतिर्नोपपद्यते नित्यत्वात्, तस्मादपादानत्वमयुक्तमिति; तन्न; किं कारणम् ? बुद्ध्यपाये ध्रुवत्वविवक्षोपपत्तेः, यथा धर्माद्विरमतीत्यत्र य एष मनुष्यः सम्भिन्नबुद्धिः स पश्यति — ‘दुष्करो धर्मः फलं चास्य श्रद्धामात्रगम्यम्’ इति स्वबुद्ध्या संप्राप्य निवर्तते । एव- २५मिहापि य एष मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी स पश्यति य एते हिंसादयः परिणामाः पापहेतवः पाप- कर्मणि च प्रवर्तमानमिहैव राजानो दण्डयन्ति परत्र च बहुविधं दुःखमवाप्नोतीति स्वबुद्ध्या संप्राप्य निवर्तते । ततो बुद्ध्या ध्रुवत्वविवक्षोपपत्तेः अपादानत्वं युक्तम् । ५३४ अहिंसायाः प्रधानत्वादादौ तद्वचनम्, इतरेषां तत्परिपालनार्थत्वात् । ६ । अहिंसा सर्वेषु व्रतेषु प्रधानम् अतस्तद्वचनमादौ क्रियते । कुतः पुनः प्राधान्यम् ? इतरेषां तत्परिपालनार्थत्वात् । इतराणि हि सत्यादीनि व्रतानि शस्यस्य वृतिपरिक्षेपवत् अहिंसापरिपालनार्थानि । विरतिशब्दः प्रत्येकं परिसमाप्यते । ७ । हिंसाया विरतिः, अनृताद्विरतिः, स्तेयाद्विरतिः, ०५अब्रह्मणो विरतिः, परिग्रहाद्विरतिरिति । यद्येवम् — विषयभेदाद्विरतिभेदे बहुत्वप्रसङ्गः । ८ । यथा गुडतिलौदनादीनां पक्तव्यानां भेदात् पाको भिद्यते — द्वौ पाकौ त्रयः पाका इति, एवं त्यक्तव्यहिंसादिभेदात्त्यागस्यापि भेदोपपत्तेः विरतेर्बहुत्वं प्राप्नोति इति ? न वा; तद्विषयविरमणसामान्योपादानात् । ९ । न वा एष दोषः । किं कारणम् ? तद्विषय- १०विरमणसामान्योपादानात् । नात्र विषयभेदाद्भेदो विवक्षितः । यथा गुडतिलौदनादीनां पाक इति सामान्ये विवक्षिते एकवचनं तथा विरमणसामान्यस्य विवक्षितत्वादेकवचनं न्याय्यम् । तत एव सर्वसावद्यनिवृत्तिलक्षणसामायिकापेक्षया एकं व्रतम्, भेदपरतन्त्रछेदोपस्थापनापेक्षया पञ्चविधं व्रतम् । अत्र कश्चिदाह — हिंसादिभ्यो निवृत्तिवचनमनर्थकं संवरेऽन्तर्भावात् । १० । हिंसादिभ्यो निवृत्तिर्व्रतमिति १५आस्रवप्रकरणे विधानमिदमनर्थकम्; कुतः ? संवरेऽन्तर्भावात् । प्रतिज्ञामात्रमिति चेत्; न; धर्माभ्यन्तरत्वात् । ११ । स्यान्मतम् — प्रतिज्ञामात्रमेतत् — संवरेऽ- न्तर्भाव इति; तन्न; किं कारणम् ? धर्माभ्यन्तरत्वात् । दशविधो हि धर्मो वक्ष्यते, तत्र संयमे भावकायविनयेर्यापथभैक्ष्यशयनासनप्रतिष्ठापनवाक्याष्टविधविशुद्धिलक्षणे अहिंसादीना- मन्तर्भावः, सत्यादिषु च । २०तत्प्रपञ्चार्थ उपन्यास इति चेत्; न; तत्रैव करणात् । १२ । स्यादेतत् — तस्य संयमस्यायं प्रपञ्चो यथा स्यादित्यहिंसादीनाम् उपन्यास इति; तन्न; किं कारणम् ? तत्रैव करणात् । यदि तस्यैवायं प्रपञ्चः, तत्रैव क्रियेत प्रकरणोत्कर्षकरणे प्रयोजनाभावात् । न संवरो व्रतानि परिस्पन्ददर्शनात् । १३ । व्रतानि संवरव्यपदेशं नार्हन्ति । कुतः ? परिस्पन्ददर्शनात् । परिस्पन्दो हि दृश्यते, अनृताऽदत्तादानपरित्यागे सत्यवचन-दत्तादानक्रिया- २५प्रतीतेः । गुप्त्यादिसंवरपरिकर्मत्वाच्च । १४ । गुप्त्यादिलक्षणः संवरो वक्ष्यते, तस्येदं परिकर्म व्रतानि, कृतव्रतपरिकर्मा हि साधुः सुखेन संवरं करोतीति, ततश्च पृथक्त्वमवसेयम् । रात्रिभोजनविरत्युपसंख्यानमिति चेत्; न; भावनान्तर्भावात् । १५ । स्यान्मतम् — इह रात्रिभोजनविरत्युपसंख्यानं कर्त्तव्यं तदपि षष्ठमणुव्रतमिति; तन्न; किं कारणम् ? भावनान्तर्भा- ३०वात् । भावनासु हि अन्तर्भवति रात्रिभोजनविरमणम् । अनिर्देशादिति चेत्; न; आलोकितपानभोजनवचनात् । १६ । अथ मतमेतत् — भावनासु निर्देशाभावादयुक्तमिति; तन्न; किं कारणम् ? आलोकितपानभोजनवचनात् । वक्ष्यते हि अहिंसा- व्रतपरिपालनाय आलोकितपानभोजनभावना कार्या इति । प्रदीपादिसंभवे सति रात्रावपि तत्प्रसङ्ग इति चेत्; न; अनेकारम्भदोषात् । १७ । स्यान्म- ३५तम् — यद्यालोकनार्थं दिवाभोजनम्, प्रदीपचन्द्रादिप्रकाशाभिव्यक्तं रात्रौ भोजनं कार्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? अनेकारम्भदोषात् । अग्न्यादिसमारम्भकरणकारणलक्षणो हि दोषः स्यात् । ५३५ परकृतप्रदीपादिसंभवे तदभाव इति चेत्; न; चङ्क्रमणाद्यसंभवात् । १८ । स्यादेतत् — परकृत-प्रदीपादिसंभवे नारम्भदोषः इति; तन्न; किं कारणम् ? चङ्क्रमणाद्यसंभवात् । ‘ज्ञानादि- त्यस्वेन्द्रियप्रकाशपरीक्षितमार्गेण युगमात्रपूर्वापेक्षी देशकाले पर्यट्य यतिः भिक्षां शुद्धामुपाददीत’ इत्याचारोपदेशः, न चायं विधिः रात्रौ भवतीति चङ्क्रमणाद्यसंभवः । ०५दिवानीतस्य रात्रौ भोजनप्रसङ्गः इति चेत्; न; उक्तोत्तरत्वात् । १९ । स्यान्मतम् — दिवा ग्रामं पर्यट्य केनचिद्भाजने भोजनाद्यानीय रात्रावुपयोगः प्रसक्त इति; तन्न; किं कारणम् ? उक्तोत्तर- त्वात् । उक्तोत्तरमेतत् — प्रदीपादिसमारम्भप्रसङ्ग इति । नेदं संयमसाधनम् — आनीय भोक्तव्यमिति । नापि निस्सङ्गस्य पाणिपात्रपुटाहारिणः आनयनं संभवति । भाजनान्तरसंग्रहे अनेकावद्यदर्शनात् अतिदीनचरितप्रसङ्गादचिरादेव निवृत्तिपरिणामासंभवाच्च । भाजनेनानीतस्य परीक्ष्य भोजनं १०संभवतीति चेत्; न; योनिप्राभृतज्ञस्य संयोगविभागगुणदोषविचारस्य तदानीमेवोपपत्तेः, आनी- तस्य पुनर्दोषदर्शनात् विसर्जनेऽनेकदोषोपपत्तेश्च । स्फुटार्थाभिव्यक्तेश्च दिवाभोजनं युक्तम् । २० । यथा रविप्रकाशस्य स्फुटार्थाभिव्यञ्ज- कत्वात् भूमिदेशदातृजनचङ्क्रमणाद्यन्नपानादिपतितमितरच्च स्पष्टमुपलभ्यते न तथा चन्द्रादि- प्रकाशानाम् अस्फुटार्थाभिव्यञ्जकत्वात् स्फुटा भूभ्याद्युपलब्धिरस्तीति दिवाभोजनमेव युक्तम् । १५तदेतदविशेषचोदितं पञ्चतयविषयव्रताभिधानं विरत्याश्रयविवक्षाद्वयसंभवात् अभिधे- यात्मभूतधर्मोपादानादभिधानानांव्यक्तिव्यपदेशवद् द्वैविध्यमनुभवतीत्याह — देशसर्वतोऽणुमहती ॥ २ ॥ कुतश्चिद्दिश्यते इति देशः । १ । कुतश्चिदवयवात् दिश्यत इति देशः प्रदेशः, एकदेश इत्यर्थः । सरत्यशेषानवयवानिति सर्वः । २ । सरति गच्छति अशेषानवयवानिति सर्व इत्युच्यते । २०देशश्च सर्वश्च देशसर्वौ, देशसर्वाभ्यां देशसर्वतः । विरतिरित्यनुवर्तते । हिंसादेर्देशतो विरतिरणु- व्रतम्, सर्वतो विरतिर्महाव्रतम् । अणु च महच्च अणुमहती इति व्रतापेक्षया नपुंसकलिङ्गनिर्देशः । आह — ‘न हिनस्मि नानृतं वदामि नादत्तमाददे नाङ्गनां स्पृशामि न परिग्रहमुपाददे’ इति एषोऽभिसन्धिः, योऽत्राऽसमर्थभावनापरः कथं यथाप्रतिज्ञाताभिघातभाक् स्यात् इति ? अत्रो- च्यते — यस्मादवहितेनेमा भावयितव्याः परमार्थादित्सया — २५तत्स्थैर्यार्थं भावनाः पञ्च पञ्च ॥ ३ ॥ भावनाशब्दः कर्मसाधनः । १ । अयं भावनाशब्दः कर्मसाधनो द्रष्टव्यः । वीर्यान्तरायक्ष- योपशमचारित्रमोहोपशमक्षयोपशमाङ्गोपाङ्गनामलाभापेक्षेण आत्मना भाव्यन्ते ता इति भावनाः । पञ्च पञ्चेत्यत्र वीप्सायां शस्प्रसङ्ग इति चेत्; न; कारकाधिकारात् । २ । स्यादेतत् — पञ्च पञ्चेत्यस्मिन् निर्देशे वीप्साविवक्षिते विप्सायां शसा भवितव्यं पञ्चश इति, तथा सति ३०लघुश्च निर्देशो भवतीति; तन्न; किं कारणम् ? कारकाधिकारात् । कारकादिति तत्र वर्तते, न चाऽत्र कारकत्वमस्ति इति शसा न भवितव्यम् । क्रियाध्याहारात् कारकत्वमिति चेत्; न; विकल्पाधिकारात् । ३ । स्यादेतत् — ‘पञ्च पञ्च भावयेत्’ इत्येवमादि क्रियापदाध्याहारे कारकत्वोपपत्तौ शसा भवितव्यमिति; तन्न; किं ५३६ कारणम् ? विकल्पाधिकारात् वेत्यनुवर्तते, तेनात्र शस् न भवति । ननु लघुत्वात् शसा निर्देशः कर्तव्यः; प्रतिपत्तेः गौरवं मा भूत् इति द्वित्वमेव कृतम्, वाक्याध्याहारे हि क्रियमाणे प्रतिपत्ते- र्गौरवं स्यात् इति । तस्य पञ्चविधस्य व्रतस्य स्थैर्यार्थम् एकैकस्य पञ्च पञ्च भावना वेदितव्याः । यद्येवम्, आद्यस्य अहिंसाव्रतस्य का इति ? उच्यते — ०५वाङ्मनोगुप्तीर्याऽऽदाननिक्षेपणसमित्यालोकित- पानभोजनानि पञ्च ॥ ४ ॥ वाग्गुप्तिर्मनोगुप्तिरीर्यासमितिरादाननिक्षेपणसमितिरालोकितपानभोजनमित्येताः पञ्च अहिं- साव्रतस्य भावनाः । अथ द्वितीयस्य व्रतस्य काः ? १०क्रोधलोभभीरुत्वहास्यप्रत्याख्यानान्यनुवीचिभाषणं च पञ्च ॥ ५ ॥ क्रोधप्रत्याख्यानं लोभप्रत्याख्यानं भीरुत्वप्रत्याख्यानं हास्यप्रत्याख्यानम् अनुवीचिभाषणं चेत्येताः पञ्च भावनाः सत्यव्रतस्य ज्ञेयाः । अनुवीचिभाषणम् अनुलोमभाषणमित्यर्थः । ननु अप्रशस्तक्रियस्यापि वचसोऽनुवीचिभाषणमापन्नम्; नैष दोषः; पुण्यास्रवस्य प्रकृतत्वात्, अप्रश- स्तक्रियानुवीचिभाषणस्यानधिकारः । विचार्य भाषणमनुवीचिभाषणमिति वा । १५इदानीं तृतीयस्य व्रतस्य भावना वक्तव्याः — शून्यागारविमोचितावासपरोपरोधाकरणभैक्ष्यशु- द्धिसधर्माऽविसंवादाः पञ्च ॥ ६ ॥ शून्यागारेषु गिरिगुहातरुकोटरादिष्वावासः । परकीयेषु च मोचितेष्वावासः । परेषाम् उपरोधाकरणम् । आचारशास्त्रमर्गेण भैक्ष्यशुद्धिः । ममेदं तवेदमिति सधर्मभिः अविसंवाद २०इति एताः पञ्च अदत्तादानविरमणव्रतस्य भावनाः प्रत्येतव्याः । अथेदानीं ब्रह्मचर्यस्य भावना वक्तव्याः — स्त्रीरागकथाश्रवणतन्मनोहराङ्गनिरीक्षणपूर्वरतानुस्मरणवृष्ये- ष्टरसस्वशरीरसंस्कारत्यागाः पञ्च ॥ ७ ॥ स्त्रीरागकथाश्रवणवर्जनं तन्मनोहराङ्गनिरीक्षणविरहः पूर्वरतानुस्मरणपरित्यागः वृष्येष्टर- २५सानुभवननिरासः स्वशरीरसंस्कारत्यागश्चेति चतुर्थव्रतस्य भावनाः पञ्च विज्ञेयाः । अतः परं पञ्चमव्रतस्य भावना निर्देष्टव्याः — मनोज्ञाऽमनोज्ञेन्द्रियविषयरागद्वेषवर्जनानि पञ्च ॥ ८ ॥ पञ्चानामिन्द्रियाणां स्पर्शादीनामिष्टानिष्टेषु विषयेषु उपनिपतितेषु स्पर्शादिषु रागद्वेषवर्ज- नानि पञ्च अस्य आकिञ्चन्यव्रतस्य भावनाः प्रत्येतव्याः । ३०किञ्चान्यत्, यथा अमीषां व्रतानां द्रढिमार्थं भावनाः प्रति यतेद् विपश्चिदिति भावनो- पदेशः, तथा तदर्थं तद्विरोधिष्वपि, इत्याह — ५३७ हिंसादिष्विहामुत्रापायावद्यदर्शनम् ॥ ९ ॥ अभ्युदयनिःश्रेयसार्थानां नाशकोऽपायो भयं वा । १ । अभ्युदयनिःश्रेयसार्थानां क्रियासाधनानां नाशकोऽनर्थः अपाय इत्युच्यते । अथवा ऐहलौकिकादिसप्तविधं भयमपाय इति ०५कथ्यते । अवद्यं गर्ह्यम् । २ । गर्ह्यमवद्यमिति यावत् । अपायश्च अवद्यं च अपायावद्ये । अपायाव- द्ययोर्दर्शनं अपायावद्यदर्शनं भावयितव्यम् । क्व ? इहाऽमुत्र च । केषु ? हिंसादिषु । कथमिति- चेत् ? उच्यते — हिंसायां तावत् हिंस्रो हि नित्योद्वेजनीयः सततानुबद्धवैरश्च, इहैव च वधबन्ध- परिक्लेशादीन् प्रतिलभते, प्रेत्य चाशुभां गतिम्, गर्हितश्च भवति इति हिंसाया व्युपरमः १०श्रेयान् । तथा अनृतवादी अश्रद्धेयो भवति, इहैव च जिह्वाच्छेदनादीन् प्रतिलभते, मिथ्या- भ्याख्यानदुःखितेभ्यश्च बद्धवैरेभ्यो बहूनि व्यसनानि अवाप्नोति, प्रेत्य चाशुभां गतिम्, गर्हितश्च भवति इति अनृतवचनात् व्युपरमः श्रेयान् । तथा स्तेनः परद्रव्याहरणासक्तमतिः सर्वस्योद्वेजनीयो भवति, इहैव चाऽभिधातवधबन्धहस्तपादकर्णनासोत्तरौष्ठच्छेदनभेदनसर्वस्वहर- णादीन् प्रतिलभते, प्रेत्य चाशुभां गतिम्, गर्हितश्च भवतीति स्तेयात् व्युपरमः श्रेयान् । तथा १५अब्रह्मचारी मदविभ्रमोद्ग्रथितचित्तः वनगज इव वासितावञ्चितो विवशो वधबन्धपरिक्ले- शादीन् अनुभवति, मोहाभिभूतत्वाच्च कार्याऽकार्यानभिज्ञो न किञ्चिदकुशलं नाचरति, पराङ्गनालिङ्गनासङ्गकृतरतिश्च इहैव वैरानुबन्धिनः लिङ्गच्छेदनवधबन्धसर्वस्वहरणादीन् अपायान् प्राप्नोति, प्रेत्य वाऽशुभां गतिमश्नुते, गर्हितश्च भवतीति, अतो विरतिरात्महिता । तथा परिग्रहवान् शकुनिरिव गृहीतमांसखण्डः अन्येषां तदर्थिनां पतत्त्रिणाम्, इहैव तस्करादीनामभि- २०भवनीयो भवति, तदर्जनरक्षणप्रक्षयकृतांश्च दोषान् बहूनवाप्नोति, न चास्य तृप्तिर्भवति इन्ध- नैरिवाग्नेः, लोभाभिभूतत्वाच्च कार्याकार्यानपेक्षो भवति, प्रेत्य चाऽशुभां गतिमास्कन्दति, लुब्धोऽयमिति गर्हितश्च भवति इति तद्विरमणं श्रेयः । एवं हिंसादिष्वपायावद्यदर्शनं भावनीयम् । हिंसादिषु भावनान्तरप्रतिपादनार्थमिदमुच्यते — दुःखमेव वा ॥ १० ॥ २५अत्र चोद्यते — दुःखमसद्वेद्योदयकृतः परितापः, हिंसादयः क्रियाविशेषाः, कथं दुःखमेव हिंसादयः इति ? अत्रोच्यते — दुःखमेवेति कारणे कार्योपचारोऽन्नप्राणवत् । १ । यथा ‘अन्नं वै प्राणाः’ इति प्राणकारणे अन्ने प्राणोपचारः तथा दुःखकारणेषु हिंसादिषु दुःखमेव इत्युपचारो वेदितव्यः । कारणकारणे वा धनप्राणवत् । २ । अथवा, यथा द्रविणकारणमन्नपानम्, अन्नपानकारणाः ३०प्राणाः इति प्राणकारणे द्रविणे प्राणोपचारः । उक्तं च — “यदेतद् द्रविणं नाम प्राणा ह्येते बहिश्चराः । स तस्य हरते प्राणान् यो यस्य हरते धनम् ॥ १ ॥ ” इति तथा हिंसादयोऽसद्वेद्यकर्मकारणम्, असद्वेद्यकर्म दुःखकारणमिति दुःखकारणकारणेषु हिंसादिषु दुःखमेवेत्युपचारः । ३५तत्परत्र भावनमात्मसाक्षिकम् । ३ । तदेतद्दुःखमेवेति भावनं परत्रात्मसाक्षिकम् अवगन्त- व्यम् । तद्यथा — ममाऽप्रियं यथा वधपरिपीडनं तथा सर्वसत्त्वानाम् । यथा मम मिथ्याख्यानकटु- ५३८ कपरुषादीनि वचांसि शृण्वता अतितीव्रदुःखमभूतपूर्वमुत्पद्यते एवं सर्वजीवानाम् । यथा च ममेष्टद्र- व्यवियोगे व्यसनमभूतपूर्वमुपजायते एवं सर्वभूतानाम् । यथा च मम कान्ताजनपरिभवे परकृते सति मानसी पीडाऽतितीव्रा जायते तथेतरेषाम् । यथा च मम परिग्रहेषु अप्राप्तेषु प्राप्तेषु विनष्टेषु काङ्क्षारक्षाशोकोद्भवं दुःखं तथा सर्वप्राणिनामिति हिंसादिभ्यो व्युपरमः परमहितः । ०५स्पर्शकृतं सुखमिति चेत्; न; वेदनाप्रतीकारत्वात् । ४ । स्यादेतत्, न सर्वं दुःखमेव । किं तर्हि ? स्पर्शकृतं सुखमप्यस्ति, वराङ्गनामृदुसुभगगात्रसंश्लेषणात् रतिसुखमुपजायत इति; तन्न; किं कारणम् ? वेदनाप्रतीकारत्वात् । यथा त्वङ्मांसरुधिरकलुषभावोद्गीर्णया कण्ड्वा बाध्य- मानः नखमुखशकलशर्करादिभिः छिन्नगात्रो रुधिरार्द्रोऽनुपरतकण्डूयो दुःखमपि तत्सुखमिति मन्यते, तथा मैथुनोपसेवी मोहादसुखमपि सुखमिति मन्यते । दुःखयोनित्वाच्च दुःखमेवेति भावनीयम् । १०यथैते क्रियाविशेषाः तात्पर्येण भाव्यमाना व्रतपूर्णतां जनयन्ति तथा अमूनि तादर्थ्यात् ऐहिकप्रयोजनविनिवृत्तौत्सुक्येन अवहितचेतसाऽजस्रं भाव्यमानानि व्रतसम्पदमापादयन्तीत्याह- मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थ्यानि च सत्त्वगुणाधिक- क्लिश्यमानाविनेयेषु ॥ ११ ॥ परेषां दुःखानुत्पत्त्यभिलाषो मैत्री । १ । स्वकायवाङ्मनोभिः कृतकारितानुमतविशेषणैः १५परेषां दुःखानुत्पत्तौ अभिलाषः मित्रस्य भावः कर्म वा मैत्री । वदनप्रसादादिभिरभिव्यज्यमानान्तर्भक्तिरागः प्रमोदः । २ । वदनप्रसादेन नयनप्रह्लादनेन रोमाञ्चोद्भवेन स्तुत्यभीक्ष्णसंज्ञासंकीर्तनादिभिश्च अभिव्यज्यमानाऽन्तर्भक्तिरागः प्रकर्षेण मोदः प्रमोद इत्युच्यते । दीनानुग्रहभावः कारुण्यम् । ३ । शारीरमानसदुःखाभ्यर्दितानां दीनानां प्राणिनाम् अनु- २०ग्रहात्मकः परिणामः करुणस्य भावः कर्म वा कारुण्यमिति कथ्यते । रागद्वेषपूर्वकपक्षपाताऽभावो माध्यस्थ्यम् । ४ । रागात् द्वेषाच्च कस्यचित् पक्षे पतनं पक्षपातः तदभावात् मध्ये तिष्ठतीति मध्यस्थः, मध्यस्थस्य भावः कर्म वा माध्यस्थ्यम् । अनादिकर्मबन्धवशात् सीदन्तीति सत्त्वाः । ५ । अनादिना अष्टविधकर्मबन्धसन्तानेन तीव्रदुःखयोनिषु चतसृषु गतिषु सीदन्तीति सत्त्वाः । २५सम्यग्ज्ञानादिभिः प्रकृष्टा गुणाधिकाः । ६ । सम्यग्ज्ञानदर्शनादयो गुणाः, तैः प्रकृष्टा गुणा- धिका इति विज्ञायन्ते । असद्वेद्योदयापादितक्लेशाः क्लिश्यमानाः । ७ । असद्वेद्योदयापादितशारीरमानसदुःखसन्ता- पात् क्लिश्यन्त इति क्लिश्यमानाः । तत्त्वार्थश्रवणग्रहणाभ्यामसम्पादितगुणा अविनेयाः । ८ । तत्त्वार्थोपदेशश्रवणग्रहणाभ्यां ३०विनीयन्ते पात्रीक्रियन्ते इति विनेयाः, न विनेया अविनेयाः । एतेषु सत्त्वादिषु मैत्र्यादीनि यथाक्रमं भावयितव्यानि । तद्यथा, ‘क्षमयामि सर्वजीवान् क्षाम्यामि सर्वजीवेभ्यः, प्रीतिर्मे सर्वसत्त्वैः, वैरं मे न केनचित्’ इति मैत्री सर्वसत्त्वेषु भावयितव्या । सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राधिकेषु वन्दनास्तुतिवैया- वृत्त्यकरणादिभिः प्रमोदो भावनीयः । मोहाभिभूतेषु मतिश्रुताज्ञानविभङ्गपरिगतेषु विषयतर्षाग्निना दह्यमानमानसेषु हिताहितविपरीतप्रवृत्तिषु विविधदुःखाभिभूतेषु दीनकृपणाऽनाथबालवृद्धेषु क्लिश्य- ५३९ मानेषु कारुण्यं भाव्यम् । अविनेयेषु ग्रहणधारणविज्ञानोहापोहवियुक्तेषु महामोहाभिभूतेषु दुष्ट- व्युद्ग्राहितेषु च माध्यस्थ्यं भावनीयम् । न हि तत्र वक्तुर्हितोपदेशस्य फलवत्त्वं भवतीति । एवं भावयतः परिपूर्णानि अहिंसादीनि व्रतानि भवन्ति । किमेतावानेव अभिनवाऽकुशलकर्मादाननिवृत्तिपरेण महाव्रतधारिणा क्रियाकलापः प्रणि- ०५धातव्यः ? नेत्याह — जगत्कायस्वभावौ वा संवेगवैराग्यार्थम् ॥ १२ ॥ जगत्कायशब्दावुक्तार्थौ । १ । जगच्छब्दः कायशब्दश्च उक्तार्थौ द्रष्टव्यौ । स्वेनात्मना भवनं स्वभावः । २ । स्वेनात्मना असाधारणेन धर्मेण भवनं स्वभाव इत्युच्यते । जगच्च कायश्च जगत्कायौ, जगत्काययोः स्वभावौ जगत्कायस्वभावौ । १०संसाराद् भीरुता संवेगः । ३ । संसाराद् विविधवेदनाकराद् भीरुता संवेजनं संवेग इत्युच्यते । रागकारणाभावात् विषयेम्यो विरञ्जनं विरागः । ४ । चारित्रमोहोदयाभावे तस्योपशमात् क्षयात् क्षयोपशमाद्वा शब्दादिभ्यो विरञ्जनं विराग इति व्यवसीयते । विरागस्य भावः कर्म वा वैराग्यम् । संवेगश्च वैराग्यं च संवेगवैराग्ये, संवेगवैराग्याभ्यां संवेगवैराग्यार्थं जगत्कायस्वभावौ १५भावयितव्यौ । तद्यथा — जगत्स्वभावस्तावत् आदिमदनादिमत्परिणामद्रव्यसमुदायरूपः तालवृक्ष- संस्थानः अनादिनिधनः । अत्र जीवाः चतसृषु गतिषु नानाविधं दुःखं भोजं भोजं परिभ्रमन्ति न चात्र किञ्चिन्नियतमस्ति । जलबुद्बुदोपमं जीवितम्, विद्युन्मेघादिविकारचपला भोगसंपदः इत्ये- वमादिः । कायस्वभावश्च अनित्यता दुःखहेतुत्वं निःसारता अशुचित्वमित्येवमादिः । एवं भावयतः संवेगः संजायते । तत आरम्भपरिग्रहदोषदर्शनाद्विरतिः धर्मे बहुमानो धार्मिकेषु च धर्मश्रवणे २०धार्मिकदर्शने च मनसः प्रसादः । उत्तरोत्तरगुणप्रतिपत्तौ च श्रद्धेति वैराग्यं च भवति शरीर- भोगोपभोगसंसारनिर्वेदलक्षणम् । एवं भावनोपेतः सम्यग्व्रतानि परिपालयति । ता एताः सर्वा व्रतभावनाः सर्वेषु पदार्थेषु सर्वथा नित्येषु सत्सु विक्रियाभावात् नोप- पद्यन्ते । विक्रियाभ्युपगमे च नित्यताप्रतिज्ञाहानिः । सर्वथैवाऽनित्येषु चाऽनेकक्षणवृत्त्येकवस्त्वभा- वात् अनेकार्थविषयैकविज्ञानाभावाच्च स्मरणानुपपत्तेर्भावनाऽभावः । अनेकान्तवादिनः पुनः २५द्रव्यार्थिकनयादेशात् नित्यतामवलम्बमानस्य उभयनिमित्तवशात् उत्पत्तिनिरोधौ प्रत्याभिमुख्य- मादधानस्य स्मरणोपपत्तेः विक्रियोपपत्तेश्च भावनासिद्धिः । अत्राह — उक्तं भवता हिंसादिनिवृत्तिर्व्रतमिति । तत्र न जानीमः के हिंसादयः क्रियाविशेषा इति ? अत्रोच्यते — युगपद्वक्तुमशक्यत्वात् तल्लक्षणनिर्देशस्य क्रमप्रसङ्गे यासावादौ चोदिता सैव तावत् — ३०प्रमत्तयोगात् प्राणव्यपरोपणं हिंसा ॥ १३ ॥ अनवगृहीतप्रचारविशेषः प्रमत्तः । १ । इन्द्रियाणां प्रचारविशेषमनवधार्य प्रवर्तते यः स प्रमत्तः । अभ्यन्तरीकृतेवार्थो वा । २ । अथवा, अभ्यन्तरीकृतेवार्थः प्रमत्त इत्युच्यते । कः पुनरिवार्थः ? यथा सुरापः प्रवृद्धमदत्वात् कार्याऽकार्यवाच्याऽवाच्याद्यनभिज्ञः, तथा जीवस्थानयोन्याश्रयविशे- ३५षानविद्वान् कषायोदयाविष्टः हिंसाकारणेषु स्थितः अहिंसायां सामान्येन न यतत इति प्रमत्तः । ५४० पञ्चदशप्रमादपरिणतो वा । ३ । अथवा चतसृभिः विकथाभिः कषायचतुष्टयेन पञ्चभि- रिन्द्रियैः निद्राप्रणयाभ्यां च परिणतो यः स प्रमत्त इति कथ्यते । योगशब्दः संबन्धपर्यायवचनः । ४ । अयं योगशब्दः संबन्धपर्यायवचनो द्रष्टव्यः, योजनं योगः संबन्ध इति यावत् । यद्येवं भावप्रधानो निर्देशः कर्तव्यः — ‘प्रमत्तत्वयोगाद्’ इति, द्रव्यप्रधाने ०५हि सति संबन्धाऽप्रतीतेः; नैष दोषः; आत्मपरिणाम एव कर्तृत्वेन निर्दिश्यते प्रमाद्यतिस्म इति प्रमत्तः परिणामः, तेन योगात् प्रमत्तयोगादिति । कायवाङ्मनस्कर्म वा । ५ । अथवा, कायवाङ्मनस्कर्म योग इत्युच्यते । प्रमत्तस्य योग प्रमत्तयोगः तस्मात् प्रमत्तयोगात् इति हेतुनिर्देशः । प्रमत्तयोगाद्धेतोः प्राणव्यपरोपणं हिंसेति । व्यपरोपणं वियोगकरणम् । ६ । वियोगकरणं व्यपरोपणमित्युच्यते । प्राणा उक्ताः, तेषां १०व्यपरोपणं प्राणव्यपरोपणम् । प्राणग्रहणं तत्पूर्वकत्वात् प्राणिव्यपरोपणस्य । ७ । प्राणग्रहणं क्रियते तत्पूर्वकत्वात् प्राणि- व्यपरोपणस्य । प्राणवियोगपूर्वको हि प्राणिवियोगः, स्वतः प्राणिनो निरवयवत्वाद्वियोगाभावात् । अन्यत्वादधर्माभावः इति चेत्; न; तद्दुःखोत्पादकत्वात् । ८ । स्यान्मतम् — प्राणेभ्योऽन्य आत्मा, अतः प्राणवियोगे नात्मनः किञ्चिद्भवतीत्यधर्माभावः स्यादिति; तन्न; किं कारणम् ? १५तद्दुःखोत्पादकत्वात् । प्राणव्यपरोपणे हि सति तत्संबन्धिनो जीवस्य दुःखमुत्पद्यत इत्यधर्म- सिद्धिः । शरीरिणोऽन्यत्वात् दुःखाऽभाव इति चेत्; न; पुत्रकलत्रादिवियोगे तापदर्शनात् । ९ । स्यादेतत् — अन्यः शरीरी प्राणेभ्यः, अतस्तत्पूर्वकदुःखमस्य न युज्यते इति; तन्न; किं कारणम् ? पुत्रकलत्रादिवियोगे तापदर्शनात् । अन्यत्वेऽपि सति पुत्रकलत्रादिवियोगे तापो दृश्यते । २०बन्धं प्रत्येकत्वाच्च । १० । यद्यपि शरीरिशरीरयोः लक्षणभेदान्नानात्वम्, तथापि बन्धं प्रत्येकत्वात् तद्वियोगपूर्वकदुःखोषपत्तेरधर्माऽभाव इत्यनुपालम्भः । एकान्तवादिनां तदनुपपत्तिर्बन्धाभावात् । ११ । ये निष्क्रियत्वनित्यत्वशुद्धत्वसर्वगतत्वा- दिभिः एकान्तेन आत्मानं कल्पयन्ति तेषां शरीरेण सह बन्धाभावात् दुःखादीनामनुपपत्ति- र्भवति । २५उभयविशेषणोपादानम् अन्यतराभावे हिंसाऽभावज्ञापनार्थम् । १२ । प्रमत्तयोगात् प्राण- व्यपरोपणमित्येतदुभयं विशेषणमुपादीयते । किमर्थम् ? अन्यतराभावे हिंसाऽभावज्ञापनार्थम् । यदा प्रमत्तयोगो नास्ति केवलं प्राणव्यपरोपणमेव न तदा हिंसा । उक्तं च — “वियोजयति चासुभिर्न च वधेन संयुज्यते । ”[सिद्धº द्वाº३ । १६] “उच्चालदम्मि पादे इरियासमिदस्स णिग्गमट्ठाणे । ३०आवादेज्ज कुलिगो मरेज्ज तज्जोगमासेज्ज ॥ १ ॥ णहि तस्स तण्णिमित्तो बंधो सुहमोपि देसिदो समये । मुच्छा परिग्गहोत्ति य अज्झप्पपमाणदो भणिदो ॥ २ ॥ ”[प्रवचनसाº३ । १७, क्षेº१ — २] इति । ननु च प्राणव्यपरोपणाभावेऽपि प्रमत्तयोगमात्रादेव हिंसेष्यते । उक्तं च — “मरदु व जियदु व जीवो अयदाचारस्स णिच्छिदा हिंसा । ३५पयदस्स णत्थि बंधो हिंसामेत्तेण समिदस्स ॥ १ ॥ ”[प्रवचनसाº३ । १७] इति । ५४१ नैष दोषः; तत्रापि प्राणव्यपरोपणमस्ति भावलक्षणम् । तथा चोक्तम् — “स्वयमेवात्मनात्मानं हिनस्त्यात्मा प्रमादवान् । पूर्वं प्राण्यन्तराणां तु पश्चात्स्याद्वा न वा वधः ॥ १ ॥ ” इति । एवं कृत्वा यैरुपालम्भः क्रियते — ०५“जले जन्तुः स्थले जन्तुराकाशे जन्तुरेव च । जन्तुमालाकुले लोके कथं भिक्षुरहिंसकः ॥ ” इति; सोऽत्रावकाशं न लभते । भिक्षोर्ज्ञानध्यानपरायणस्य प्रमत्तयोगाभावात् । किञ्च, सूक्ष्म- स्थूलजीवाभ्युपगमात् । “सूक्ष्मा न प्रतिपीड्यन्ते प्राणिनः स्थूलमूर्तयः । १०ये शक्यास्तेविवर्ज्यन्ते का हिंसा संयतात्मनः ॥ ” अत्र कश्चिदाह — साधूक्तं भवता प्राणव्यपरोपणं हिंसेति । प्राणानां हि परस्परतो वियोगो हिंसा, न कश्चित् प्राणी विद्यते इति । अत उत्तरं पठति — प्राण्यभावे प्राणाभावः कर्तुरभावात् । १३ । यदि प्राणी न स्यात् प्राणानामभावः । कुतः ? कर्तुरभावात् । इह कुशलाऽकुशलात्मककर्मपूर्वकाः प्राणाः तच्च कर्म असति कर्तरि न भवतीति १५प्राणाभावः स्यात्, अतः प्राणसद्भाव एव प्राणिनोऽस्तित्वं गमयति । सन्दंशादिकरणसद्भावे अयस्कारसंसिद्धिवत् । किञ्च, असति प्राणिनि रूपणाऽनुभवनोपलम्भननिमित्तग्रहणसंस्करणभिन्नलक्षणाः रूप- वेदनाविज्ञानसंज्ञासंस्काराः विविक्तशक्तित्वात् परस्परोपकारं प्रति विनिवृत्तौत्सुक्याः क्षणिक- त्वात् स्वप्रयोजनं प्रत्यप्यसमर्थाः हिंसानिर्वृत्तिहेतवो न भवन्ति । स्मृत्यभिसन्धिक्रियाचित्तानां २०व्यधिकरणवदेकाधिकरणेऽप्यनुपपत्तेः, एकेनापि विकले प्राणातिपाताऽनभ्युपगमात् । अपि च, उत्पत्त्यनन्तरं विनाशाभ्युपगमे निरोधस्याहेतुकत्वात् प्राणातिपातलक्षणस्य विनाशस्य हिंसको हेतुर्न भवति इति तत्फलानभिसंबन्धः । अथाऽहेतोरपि तत्फलमिष्यते; अहिंसको नाम न कश्चि- दस्ति । भिन्नसन्तानोत्पत्तिहेतुर्हिंसक इति चेत्; न; असत उत्पत्तेर्हेत्वभावात् । अथाऽसत उत्पत्ते- र्हेतुरिष्यते; सतो विनाशे हेतुः स्यादिति को विरोधः ? २५आह — अभिहितलक्षणहिंसानन्तरोद्दिष्टम् अनृतं किं लक्षणमिति ? अत्रोच्यते — असदभिधानमनृतम् ॥ १४ ॥ असदिति नञा सत्प्रतिषेधाच्छून्यार्थसंप्रत्ययप्रसङ्गः । १ । न सत् असदिति नञा सत्प्रति- षेधः क्रियते, तेन शून्यार्थसंप्रत्ययः प्रसज्यते, तेन नास्ति न किञ्चिदित्येवमाद्येवानृतं स्यात्, यदसत् सदिति ब्रूयात् न तदनृतं स्यात् । ३०न वा, सच्छब्दस्य प्रशंसार्थवाचित्वात् । २ । न वैष दोषः, किं कारणम् ? सच्छब्दस्य प्रशंसार्थवाचित्वात् । न सदसत् अप्रशस्तमिति यावत् । ५४२ अभिधानशब्दः करणादिसाधनः । ३ । अयमभिधानशब्दः करणादिषु साधनेषु द्रष्टव्यः । अभिधीयते अनेन, अभिधीयते, अभिधा वा अभिधानमिति । असतोऽर्थस्याभिधानम् असद- भिधानम् । ऋतं सत्यार्थे । ४ । ऋतमित्येतत् पदं सत्यार्थे द्रष्टव्यम् । सत्सु साधु सत्यं प्रत्यवायकारणा- ०५निष्पादकत्वात् । न ऋतमनृतम् । मिथ्याऽनृतमित्यस्तु लघुत्वात् इति चेत्; न; विपरीतार्थमात्रसंप्रत्ययप्रसङ्गात् । ५ । स्यान्मतम् — मिथ्याऽनृतमित्येतत् सूत्रमस्तु । कुतः ? लघुत्वात् । सूत्रं हि नाम यल्लघु गमकं च तत् कर्तव्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? विपरीतार्थमात्रसंप्रत्ययप्रसङ्गात् । अयं हि मिथ्याशब्दः विपरीतार्थे वर्तते । तेन भूतनिह्नवे अभूतोद्भावने च यदभिधानं तदेवानृतं स्यात् — नास्ति आत्मा १०नास्ति परलोक इति, श्यामाकतण्डुलमात्रमात्मा अङ्गुष्ठपर्वमात्रः सर्वगतो निष्क्रियः इति च, यत्तु विद्यमानार्थविषयं परप्राणिपीडाकरणं तन्न स्यात् । असदिति पुनरुच्यमाने अप्रशस्तार्थं यत् तत्सर्वमनृतमुक्तं भवति । तेन विपरीतार्थस्य प्राणिपीडाकरस्य चानृतत्वमुपपन्नं भवति । अथाऽनृतानन्तरमुद्दिष्टं यत्स्तेयं तस्य किं लक्षणमिति ? अत आह — अदत्तादानं स्तेयम् ॥ १५ ॥ १५आदानं ग्रहणम्, अदत्तस्याऽऽदानम् अदत्तादानं स्तेयमित्युच्यते । सर्वमदत्तमाददानस्याऽकुशलकल्पनायां कर्मादेयमात्मसात्कुर्वतः स्तेयप्रसङ्गः । १ । यद्यविशेषेण अदत्तस्य आदानं स्तेयमित्युच्यते, कर्माष्टविधं अन्येनाऽदत्तमाददानस्य स्तेयं प्राप्नो- तीति । एतेन नोकर्मापि चोदितं भवति । न; दानादानयोर्यत्रैव प्रवृत्तिनिवृत्ती तत्रैवोपपत्तेः । २ । नैष दोषः, येषु मणिमुक्ताहिरण्या- २०दिषु दानादानयोः प्रवृत्तिनिवृत्तिसंभवः तेष्वेव स्तेयस्योपपत्तेः, तेन कर्मणि नास्ति प्रसङ्गः । इच्छामात्रमिति चेत्; न; अदत्तादानग्रहणात् । ३ । स्यादेतत् — इच्छामात्रमिदं यस्य दाना- दानसंभवस्तस्य ग्रहणमिति; तन्न; किं कारणम् ? अदत्तादानग्रहणात् । यस्य हि दानादाने संभ- वतः तस्य ग्रहणमकुशलम् । यदि हि कर्मादानमपि स्तेयं स्यात् ‘अदत्तादानम्’ इत्येतत् विशेषणम- युक्तं स्यात्, प्रसक्तस्य अदत्तमिति प्रतिषेधोपपत्तेः । २५कर्मापि हि किमर्थं कस्मैचिन्न दीयत इति चेत्; न; हस्तादिकरणग्रहणविसर्गासंभ- वात् सूक्ष्मत्वात् । ४ । अथ मतमेतत् — किमर्थं कर्म न कस्मैचिद्दीयत इति गृह्यते ? ननु लोकवादः प्रसिद्धः — आरामविहारादिपादपानां फलम् अन्यस्मै जलसेकेन दीयते इति; तन्न; किं कारणम् ? हस्तादिकरणविसर्गासंभवात् । यथा वस्त्रपात्रादि हस्तादिकरणैरादीयते अन्यस्मै च दीयते न तथा कर्म हस्तादिभिरादीयते अन्यस्मै च दीयते । कुतः ? सूक्ष्मत्वात् । सूक्ष्मं हि कर्म हस्तादिग्रहण- ३०विसर्गयोग्यं न भवति । कथं तर्हि तदादीयते ? शरीराहारविषयपरिणामतस्तद्बन्धः । ५ । स्वपरकीयेषु शरीरेषु आहारेषु शब्दादिविष- येषु च रागद्वेषरूपात्तीव्रादिविकल्पात् परिणामात् तस्य कर्मबन्धो भवति, ततः स्वपरिणामवशी- कृतत्वाच्च नान्यस्मै दीयते । यद्येवं नित्यकर्मबन्धः प्राप्नोति ? नैष दोषः; ५४३ आस्रवनिरोधे सति संवृतत्वाद् बन्धाभावः । ६ । आस्रवनिरोधो वक्ष्यते गुप्त्यादिलक्षणः, तस्मिन् सति संवृतत्वात् नास्ति बन्धः इति नित्यबन्धाभावः । अतो यत्रैवैहलौकिकोपकारविशेषाद् दानाभिप्रायस्तत्रैव अदत्तादानप्रक्लृप्तिः । शब्दादिविषयरथ्याद्वाराद्यदत्तादानात् स्तेयप्रसङ्गे इति चेत्; न; अप्रमत्तत्वात् । ७ । स्यादे- ०५तत् — शब्दादिविषयरथ्याद्वारादीन्यदत्तानि आददानस्य भिक्षोः स्तेयं प्राप्नोतीति; तन्न; किं कार- णम् ? अप्रमत्तत्वात् । यत्नवतो ह्यप्रमत्तस्य ज्ञानिनः शास्त्रदृष्ट्या शब्दादिविषयरथ्याद्वाराद्या- दानेऽपि विरतस्याऽस्तेयप्रसिद्धेः, सामान्यतो मुक्तत्वात् । दत्तमेव वा तत्सर्वम्, तथा हि अयं पिहि- तद्वारादीन् न प्रविशति । वन्दनादिनिमित्तधर्मादानात् स्तेयप्रसङ्ग इति चेत्; न; उक्तत्वात् । ८ । स्यान्मतम् — वन्द- १०नाक्रियासंबन्धेन धर्मोपचये सति प्रशस्तं स्तेयं प्राप्नोति; तन्न; किं कारणम् ? उक्तत्वात् । उक्त- मेतत् — दानादानसंभवो यत्र तत्र स्तेयप्रसङ्ग इति । प्रमत्ताधिकाराच्चान्यत्राऽप्रसङ्गः । ९ । “प्रमत्तयोगात् प्राणव्यपरोपणं हिंसा” [तº७ । १३] इत्यतः प्रमत्तयोगग्रहणमनुवर्तते । तेन प्रमत्तस्य स्तेयम्, वन्दनादिषु योगत्रयेणाऽऽभिमुख्यादात्मनः प्रम- त्तत्वं नास्ति, अतः सत्यपि धर्मादानेऽस्य न स्तेयम् । परिशेषात् प्रमत्तस्य सत्यसति च परकीय- १५द्रव्यादाने त्रेधाऽपि तदादानाद्यर्थोद्यतत्वात् स्तेयम्, तदपि प्राणिपीडाकारणत्वात् पापास्रव इत्यु- च्यते । अत्राह — व्याख्यातं हिंसादित्रयलक्षणम् । अथाऽब्रह्म किंलक्षणमिति ? अत्रोच्यते — मैथुनमब्रह्म ॥ १६ ॥ मैथुनमिति किमिदम् ? मिथुनस्य भावो मैथुनम् । २०मिथुनस्य भाव इति चेत्; न; द्रव्यद्वयभवनमात्रप्रसङ्गात् । १ । यदि मिथुनस्य भावो मैथुनमित्युच्यते; नैतद्युक्तम्; कुतः ? द्रव्यद्वयभवनमात्रप्रसङ्गात् । एवं सति औदासीन्यावस्थित- विनिवृत्तरागस्त्रीपुंसभवनेऽपि मैथुनप्रसङ्गः । मिथुनस्य कर्मेति चेत्; न; पुरुषद्वयनिर्वर्त्यक्रियाविशेषप्रसङ्गात् । २ । यदि मिथुनस्य कर्म मैथुनमित्युच्यते; नैतदुपपन्नम्; कुतः ? पुरुषद्वयनिर्वर्त्यक्रियाविशेषप्रसङ्गात् । द्वयोः पुरु- २५षयोः निर्वर्त्यं यद्भारोद्वहनादि कर्म तत्रापि प्रसङ्गः स्यात् । स्त्रीपुंसयोः कर्म इति चेत्; न; पच्यादिक्रियाप्रसङ्गात् । ३ । स्यान्मतम् — न सर्वं मिथुनमिह परिगृह्यते अनिष्टप्रसङ्गात्, ततः स्त्रीपुंसमिथुनविषयकर्मसंग्रह इति; तन्न; किं कारणम् ? पच्यादि- क्रियाप्रसङ्गात् । ततश्च स्त्रीप्रव्रजितयोर्नमस्काराद्यासेवने मैथुनप्रसङ्गदोषः । अत उत्तरं पठति — स्त्रीपुंसयोः परस्परगात्रोपश्लेषे रागपरिणामो मैथुनम् । ४ । चारित्रमोहोदये सति स्त्रीपुं- ३०सयोः परस्परगात्रोपश्लेषे सति सुखमुपलिप्समानयोः रागपरिणामो यः स मैथुनव्यपदेशभाक् । ननु नायं शब्दार्थः; सत्यमेवमेतत्; तथापि “प्रसिद्धिवशात् अर्थाध्यवसायः” इतीष्टार्थो गृह्यते । न वैकस्मिन्नप्रसङ्गात् । ५ । न वैतद्युक्तम् ? कुतः ? एकस्मिन्नप्रसङ्गात् । हस्तपादपुद्गलसंघ- ट्टनादिभिरव्रह्म सेवमाने एकस्मिन्नपि मैथुनमिष्यते, तन्न सिद्ध्यति । ३५उपचारादिति चेत्; न; मुख्यफलाभावप्रसङ्गात् । ६ । स्यादेतत् — यथा स्त्रीपुंसयोः चारित्र- मोहोदये वेदनापीडितयोः कर्म मैथुनं तथैकस्यापि चारित्रमोहोदयोद्रिक्तरागस्य हस्तादिसंघट्टनेऽस्ति ५४४ मैथुनमिति; न; मुख्यफलाभावप्रसङ्गात् । यन्मुख्ये मैथुने कर्मास्रवफलं तदत्र न प्रसज्यते मुख्यसिं- हगतक्रौर्यशौर्यादेर्माणवकेऽप्रवृत्तिवत् । इष्यते च मुख्यमतो नोपचारः । न वा स्पर्शवद्द्रव्यसंयोगस्याविशेषाभिमानात् । ७ । यथा स्त्रीपुंसयो रत्यर्थे संयोगे पर- स्पररतिकृतस्पर्शाभिमानात् सुखं तथैकस्यापि हस्तादिसघट्टनात् स्पर्शाभिमानस्तुल्यः । तस्मान्मुख्य ०५एब तत्रापि मैथुनशब्दलाभः रागद्वेषमोहाविष्टत्वात् । किञ्च, एकस्य द्वितीयोपपत्तौ मैथुनत्वसिद्धेः । ८ । यथैकस्यापि पिशाचवशीकृतत्वात् सद्विती- यत्वं तथैकस्य चारित्रमोहोदयाविष्कृतकामपिशाचवशीकृतत्वात् सद्वितीयत्वसिद्धेः मैथुनव्यव- हारसिद्धिः । प्रसिद्धिवशाच्चार्थचिशेषप्रतीतेः पूर्वोक्तानां चाऽनवद्यत्वम् । ९ । अयं मैथुनशब्दः लोके १०शास्त्रे च स्त्रीपुरुषसंयोगजरतिविशेषे प्रसिद्धः । लोके तावद् गोपालादयोऽपि स्त्रीपुंसरतिकर्म मैथुनमित्याचक्षते । शास्त्रेऽपि “अश्ववृषयोर्मैथुनेच्छायाम्” [पाº वाº ७ । १ । ५१] इत्येवमादौ तदेव कर्माख्यायते । ततः प्रसिद्धिवशात् अर्थविशेषप्रतीतेः पूर्वोक्तानां च पक्षाणामनवद्यत्वमवसेयम् । तद्यथा — यत्तावदुक्तम् — मिथुनस्य भाव इति चेन्न द्रव्यद्वयभवनमात्रप्रसङ्गादिति; तदसत्; अभ्यन्तर- १५परिणामाभावे बाह्यहेतोरफलत्वात् । यथा कंकडुकचणकादीनाम् अभ्यन्तरपाककारणविक्लेद- शक्त्यभावात् बाह्योदकाग्निसंबन्धस्याऽफलत्वं तथा अभ्यन्तरचारित्रमोहोदयापादितस्त्रैणपौंस्ना- त्मकरतिपरिणामाभावात् बाह्यद्रव्यद्वयभवनेऽपि न मैथुनम् । यच्चोक्तम् — मिथुनस्य कर्मेति चेन्न पुरुषद्वयनिर्वर्त्यक्रियाविशेषप्रसङ्गात् इति; तच्च वार्तम्; कुतः ? कदाचित् पुरुषद्वयेऽपि दर्शनात् । चरित्रमोहोदयाविष्टानां हि पुरुषाणां तादृशेष्वेव पुरुषेषु २०मैथुनं दृश्यते । उक्तं च — “पुरुषाः पुरुषेष्वेव यदनिष्टप्रयोजनाः । अत्यारूढस्य तत्सर्वं रागस्यैव विचेष्टितम् ॥ ” इति । यदप्युक्तम् — स्त्रीपुंसयोः कर्मेति चेन्न पच्यादिक्रियाप्रसङ्गात् इति; तदसाम्प्रतम्; कुतः तद्वि- षयस्यैव ग्रहणात् । तयोरेव यत्कर्म तदिह गृह्यते, पच्यादिकर्म पुनः अन्येनापि क्रियते । अपि च, २५प्रमत्तयोगादित्यनुवर्तते ततः चरित्रमोहोदयात् प्रमत्तस्य मिथुनस्य कर्म मैथुनमित्युक्तम्, नमस्कारा- द्युपयुक्तस्य चाऽप्रमत्तत्वात् चारित्रमोहोदयाभावाच्च सत्यपि बन्दनादिमिथुनकर्मणि न मैथुनम् । अहिंसादिगुणबृंहणाद् ब्रह्म । १० । अहिंसादयो गुणाः यस्मिन् परिपाल्यमाने बृंहन्ति वृद्धि- मुपयन्ति तद्ब्रह्मेत्युच्यते, न ब्रह्म अब्रह्म । किं तत् ? मैथुनम् । तत्र हिंसादयो दोषाः पुष्यन्ति । यस्मात् मैथुनसेवनप्रवणः स्थाष्णुचरिष्णून प्राणिनो हिनस्ति मृषावादमाचष्टे अदत्तमादत्ते सचेत- ३०नमितरं च परिग्रहं गृह्णाति । अत्राह — उक्तं भवता हिंसादिचतुष्टयस्य विशेषलक्षणम् । इदानीमिदमुच्यतां परिग्रहस्य किं लक्षणमिति ? अत्रोच्यते — मूर्च्छा परिग्रहः ॥ १७ ॥ मूर्च्छेत्युच्यते । का मूर्च्छा ? ३५बाह्याभ्यन्तरोपधिसंरक्षणादिव्यापृतिर्मूर्च्छा । १ । बाह्यानां गोमहिषमणिमुक्तादीनां चेतना- ५४५ चेतनानाम् अभ्यन्तराणां च रागादीनामुपधीनां संरक्षणार्जनसंस्कारादिलक्षणव्यापृतिः मूर्च्छेति कथ्यते । वातपित्तश्लेष्मविकारप्रसङ्ग इति चेत्; न; विशेषितत्वात् । २ । स्यान्मतम् — वातपित्तश्ले- ष्मणामन्यतमस्य दोषस्य प्रकोपात् उपजायमानो विकारो मूर्च्छेति; तन्न; किं कारणम् ? विशेषि- ०५तत्वात् । मूर्च्छिरयं मोहसामान्ये वर्तमानः बाह्याभ्यन्तरोपधिसंरक्षणादिविषयः परिगृहीत इति विशेषितत्वात् इष्टार्थसंप्रत्ययो भवति । सामान्यचोदनाश्च विशेषेष्ववतिष्ठन्त इति । बाह्यस्याऽप्रसङ्ग इति चेत्; न; आध्यात्मिकप्रधानत्वात् । ३ । स्यादेतत् — मूर्च्छेत्यनेन आध्या- त्मिकः परिग्रहः परिगृह्यते, तेन बाह्यस्य परिग्रहत्वं न प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? आध्या- त्मिकप्रधानत्वात् । ममेदमिति संकल्पः आध्यात्मिकः परिग्रहः, स प्रधानभूत इति तस्योपादानं १०क्रियते, तस्मिन् संगृहीते तत्कारणस्याप्यनुषङ्गेण प्रतीतेः । अथ यदा बाह्यः प्राधान्येन इष्यते कथं तस्य संग्रहः ? मूर्च्छाकारणत्वात् बाह्यस्य मूर्च्छाव्यपदेशः । ४ । यथा अन्नं वै प्राणा इति प्राणकारणे अन्ने प्राणोपचारः, तथा मूर्च्छाकारणत्वात् बाह्यः परिग्रहो मूर्च्छेति व्यवह्रियते । ज्ञानदर्शनचारित्रेषु सङ्गः परिग्रहः इति चेत्; न; प्रमत्तयोगाधिकारात् । ५ । स्यान्मतम् — १५यथा आध्यात्मिकेऽपि रागादावात्मपरिणामे सङ्गः परिग्रह इत्युच्यते, ज्ञानदर्शनचरित्रेष्वपि ममेति संकल्पः परिग्रहः प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? प्रमत्तयोगाधिकारात् । ततः ज्ञानदर्शनचारित्र- वतोऽप्रमत्तस्य मोहाभावात् न मूर्च्छास्ति इति निष्परिग्रहत्वं सिद्धम् । किञ्च, तेषां ज्ञानादीनाम- हेयत्वात् आत्मस्वभावानतिवृत्तेरपरिग्रहत्वम् । रागादयः पुनः कर्मोदयतन्त्रा इत्यनात्मस्वभावत्वा- द्धेयाः, ततस्तेषु संकल्पः परिग्रह इति युज्यते । २०तन्मूलाः सर्वदोषानुषङ्गाः । ६ । सः परिग्रहो मूलमेषां ते तन्मूलाः । के पुनस्ते ? सर्वे दोषा- नुषङ्गाः ? ममेदमिति हि सति संकल्पे रक्षणादयः सञ्जायन्ते । तत्र च हिंसाऽवश्यंभाविनी, तदर्थ- मनृतं जल्पति, चौर्यं चाचरति, मैथुने च कर्मणि प्रतियतते, तत्प्रभवा नरकादिषु दुःखप्रकाराः, इहापि अनुपरतव्यसनमहार्णवावगाहनम् । एवममूभिर्भावनाभिः स्थिरीकृतचेतसोऽपायावद्यदर्शिनो विचक्षणस्य सर्वसंसारिक्रिया- २५कलापात् दुःखबुद्ध्या निरुत्सुकीकृतविषयकुतूहलस्य मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थ्यप्रणिधानापादित- सौहार्दस्य जन्ममरणपरिखेदितमतेरवलोकितशरीरस्वभावस्य मोक्षं प्रत्यवहितस्य यस्य सन्ति व्रतानि स भवति — निःशल्यो व्रती ॥ १८ ॥ अनेकधा प्राणिगणशरणाच्छल्यम् । १ । विविधवेदनाशलाकाभिः प्राणिगणं शृणाति हिनस्ति ३०इति शल्यम् । आबाधकत्वादुपचारसिद्धिः । २ । यथा शरीरानुप्रवेशात् काण्डादिप्रहरणं शरीरिणो बाधा- करं शल्यं तथा कर्मोदयविकारोऽपि शारीरमानसबाधाहेतुत्वात् शल्यमिव शल्यमित्युपचर्यते । तत्त्रिविधं मायानिदानमिथ्यादर्शनभेदात् । ३ । तदेतच्छल्यं त्रिविधं वेदितव्यम् । कुतः ? मायानिदानमिथ्यादर्शनभेदात् । माया निकृतिर्वञ्चनेत्यनर्थान्तरम्, विषयभोगाकाङ्क्षा निदा- ३५नम्, मिथ्यादर्शनमतत्त्वश्रद्धानम् । एतस्मात्त्रिविधाच्छल्यान्निष्क्रान्तो निःशल्यो व्रतीत्युच्यते । अत्र कश्चिदाह — ५४६ विरोधाद्विशेषणानुपपत्तिः । ४ । निःशल्यत्वं व्रतित्वमित्येतदुभयं विरुद्धम्, ततो न निःश- ल्यत्वाद् व्रती भवितुमर्हति । न हि दण्डसंबन्धाच्छत्री स्यात्, तस्मात् व्रताभिसंबन्धादेव व्रतीति वक्तव्यम्, शल्याभावाच्च निःशल्य इति । आनर्थक्यं च, अन्यतरेण गतार्थत्वात् । ५ । यदि व्रतित्वान्निःशल्यः, तस्मात् व्रतीत्येता- ०५वद्वाच्यम्, न निःशल्य इति । यदि च निःशल्यत्वात् व्रती, तस्मान्निःशल्य इत्येतावद्वाच्यम्, न व्रतीति । विकल्प इति चेत्; न; फलविशेषाभावात् । ६ । स्यादेतत् — विकल्पोऽत्र गृह्यते निशल्यो वा व्रती वा इति, ततो न विशेषणविशेष्यसंबन्धाऽभावो दोष इति; तन्न; किं कारणम् ? फलविशेषा- भावात् । फलविशेषवतां हि लोके विकल्पो दृष्टः, यथा देवदत्तं घृतेन वा सूपेन वा दध्ना वा भोज- १०येत् इति, न तथेह फलविशेषोऽस्ति निःशल्यो वा व्रती वेति उभयविशेषणविशिष्टस्यैकस्येष्टत्वात् । नवा, अङ्गाङ्गिभावस्य विवक्षितत्वात् । ७ । न वा एष दोषः, किं कारणम् ? अङ्गाङ्गिभावस्य विवक्षितत्वात् । न हिंसाद्युपरतिमात्रव्रतसंबन्धात् व्रती भवति अन्तरेण शल्याभावम्, सति शल्यापगमे व्रतसंबन्धात् व्रतीति विवक्षितः । यथा बहुक्षीरघृतो ‘गोमान्’ इति व्यपदिश्यते, बहुक्षीरघृताभावात् सतीष्वपि गोषु न गोमान् तथा सशल्यत्वात् सत्स्वपि व्रतेषु न व्रती, यस्तु १५निःशल्यः स व्रती । तत्रैतत् स्यात् — कथमेतदेवं भविष्यतीति ? उच्यते — प्रधानानुविधानात् अप्रधानस्य । ८ । यथा तीक्ष्णेन परशुना छिनत्तीति तीक्ष्णगुणविशिष्ट- परशुरप्रधानभूतः छेत्तुः प्रधानस्योपकारे वर्तते तथा निःशल्यत्वगुणविशिष्टानि व्रतानि गुणभूतानि तद्वतः प्रधानस्य विशेषकाणि । आह — किमेष व्रती व्यपगतशल्यत्रयो हिंसाद्यभावात् यथोक्तक्रियासमूहविजृम्भितपरि- २०णामः परिग्रहनिरपेक्षः सर्व एव अगारसंबन्धं प्रति निवृत्तौत्सुक्यः प्रतिज्ञायते उत विरतोऽपि कश्चित् गृही निश्चीयत इति ? अत्रोच्यते — अमीषामेव हिंसादीनां विरतिविशेषस्य भेदात् अधिकृतो व्रती द्वेधा — अगार्यनगारश्च ॥ १९ ॥ प्रतिश्रयार्थितया अङ्गनादगारम् । १ । प्रतिश्रयार्थिभिः जनैरङ्ग्यते गम्यते तदित्यगारं वेश्म २५इत्यर्थः । अगारमस्यास्तीत्यगारी, न विद्यते अगारमस्येत्यनगारः । अनियमप्रसङ्ग इति चेत्; न; भावागारस्य विवक्षितत्वात् । २ । स्यान्मतम् — शून्यागारदेव- कुलाद्यावासस्य मुनेरगारित्वं प्राप्तम्, अनिवृत्तविषयतृष्णस्य कुतश्चित्कारणात् विमुच्यागारं वने वसतः अनगारत्वं चेत्यनियमप्रसङ्ग इति; तन्न; किं कारणम् ? भावागारस्य विवक्षितत्वात् । चारि- त्रमोहोदये सति अगारसंबन्धं प्रत्यनिवृत्तपरिणामः अगारमित्युच्यते, स यस्यास्त्यसौ वने वसन्नपि ३०अगारीति व्यपदेशमर्हति । तदभावादनगार इति च भवति । व्रतिकारणासाकल्यात् गृहस्थस्याव्रतित्वमिति चेत्; न; नैगमसंग्रहव्यवहारव्यापारात् नगरावासवत् । ३ । यथा गृहापवरकादिनगरैकदेशे निवास्यपि नगरावास इति शब्द्यते, तथा असक्र- लव्रतोऽपि नैगमसंग्रहव्यवहारनयविवक्षापेक्षया व्रतीति व्यपदिश्यते । राजवद्वा । ४ । यथा द्वात्रिंशज्जनपदसहस्राधिपतिः सार्वभौमो राजेति एकजनपदपतिः ३५तदर्धेश्वरो वा न राजा न भवति ? भवत्येव, तथा अष्टादशशीलसहस्रचतुरशीतिगुणशतसहस्र- धरत्वादनगारः संपूर्णव्रत इति संयतासंयतोऽणुव्रतधरत्वात् न व्रतीति न भवति ? भवत्येव । ५४७ अत्राह — हिंसादीनामन्यतमस्मात् यः प्रतिनिवृत्तः स खल्वगारी व्रती नैवम्; किं तर्हि ? पञ्चतय्या अपि विरतेर्वैकल्येन विवक्षित इति, उच्यते — अणुव्रतोऽगारी ॥ २० ॥ अणुशब्दः सूक्ष्मवचनो द्रष्टव्यः । अणूनि व्रतानि अस्य सोऽणुव्रतः । कथमणुत्वमिति ०५चेत् ? उच्यते — सर्वसावद्यनिवृत्त्यसंभवात् । कुतस्तर्हि असौ निवृत्तः ? द्वीन्द्रियादिव्यपरोपणान्निवृत्तः । १ । द्वीन्द्रियादीनां जङ्गमानां प्राणिनां व्यपरोपणात् त्रिधा निवृत्तः अगारीत्याद्यमणुव्रतम् । स्नेहद्वेषमोहावेशात् असत्याभिधानवर्जनप्रवणः । २ । स्नेहस्य द्वेषस्य मोहस्य चोद्रेकात् यदसत्याभिधानं ततो निवृत्तादरो गृहीति द्वितीयमणुव्रतम् । १०अन्यपीडाकरात् पार्थिवभयाद्युत्पादितनिमित्तादप्यदत्तात् प्रतिनिवृत्तः । ३ । अन्यपी- डाकरपार्थिवभयादिवशादवश्यं परित्यक्तमपि यददत्तं ततः प्रतिनिवृत्तादरः श्रावक इति तृतीयमणु- व्रतम् । उपात्ताऽनुपात्तान्याङ्गनासङ्गाद्विरतरतिः । ४ । उपात्ताया अनुपात्तायाश्च अन्याङ्गनायाः सङ्गा- द्विरतरतिः विरताविरत इति चतुर्थमणुव्रतम् । १५परिच्छिन्नधनधान्यक्षेत्राद्यवधिर्गृही । ५ । धनधान्यक्षेत्रादीनाम् इच्छावशात् कृतपरिच्छेदः गृहीति पञ्चममणुव्रतम् । आह — किं स्थवीयसीं विरतिमभ्युपगतस्य श्रावकस्य किमेतावानेव विशेषः आहोस्विदस्ति कश्चिदन्योऽपीति ? अत्रोच्यते — दिग्देशानर्थदण्डविरतिसामायिकप्रोषधोपवासोपभोगपरिभोगपरि- २०माणातिथिसंविभागव्रतसम्पन्नश्च ॥ २१ ॥ आकाशप्रदेशश्रेणी दिक् । १ । आकाशस्य प्रदेशाः परमाणुपरिच्छेदात् प्रविभक्ताः श्रेणीकृता दिग्व्यपदेशमर्हन्ति । आदित्यादिगतिविभक्तस्तद्भेदः । २ । आदित्यादिगत्योदयास्तमयपरिच्छिन्नया विभक्तस्त- द्भेदः — प्राची दिग् दक्षिणा प्रतीची उत्तरा ऊर्ध्वमधो विदिशश्चेति । २५ग्रामादीनाम् अवधृतपरिमाणः प्रदेशो देशः । ३ । ग्रामनगरगृहापवरकादीनामवधृतपरि- माणानां प्रदेशो देश इत्युच्यते । उपकारात्यये पापादाननिमित्तमनर्थदण्डः । ४ । असत्युपकारे पापादानहेतुः अनर्थदण्ड इत्यवध्रियते । विरमणं विरतिः निवृत्तिरिति यावत् । दिग्देशानर्थदण्डेभ्यो विरतिः दिग्देशानर्थ- दण्डविरतिः । साधनं कृतेति वृत्तिः । ३०विरतिशब्दः प्रत्येकं परिसमाप्यते । ५ । दिग्विरतिः देशविरतिरनर्थदण्डविरतिरिति । विरत्यग्रहणमधिकारादिति चेत्; न; उपसर्जनानभिसंबन्धात् । ६ । स्यादेतत् — “हिंसानृत- स्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरतिव्रतम्” [७ । १] इत्यतः विरतिग्रहणमनुवर्तते, ततः पुनरिह विरतिग्रहण- ५४८ मनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? उपसर्जनानभिसंबन्धात् । तदनुवर्तमानं विरतिग्रहणं दिग्देशा- नर्थदण्डग्रहणेन उपसर्जनेन नाभिसम्बध्यते, ततः पुनर्विरतिग्रहणं क्रियते । एकत्वेन गमनं समयः । ७ । समेकीभावे वर्तते, तद्यथा ‘संगतं घृतं संगतं तैलम्’ इत्युक्ते एकीभूतमिति गम्यते । एकत्वेन गमनं समयः । प्रतिनियतकायवाङ्मनस्कर्मपर्यायार्थं प्रतिनिवृत्त- ०५त्वादात्मनो द्रव्यार्थेनैकत्वगमनमित्यर्थः । समय एव सामायिकम्, समयः प्रयोजनमस्येति वा सामायिकम् । उपेत्य तस्मिन् वसन्तीन्द्रियाणि इत्युपवासः । ८ । शब्दादिग्रहणं प्रति निवृत्तौत्सुक्यानि पञ्चापीन्द्रियाणि उपेत्य तस्मिन् वसन्तीत्युपवासः । अशनपानभक्ष्यलेह्यलक्षणचतुर्विधाहारपरि- त्याग इत्यर्थः । प्रोषधशब्दः पर्वपर्यायवाची । प्रोषधे उपवासः प्रोषधोपवासः । साधनं कृतेति- १०वृत्तिः, संज्ञायामिति वा । उपेत्य भुज्यते इत्युपभोगः । ९ । उपेत्यात्मसात्कृत्य भुज्यते अनुभूयत इत्युपभोगः । अश- नपानगन्धमाल्यादिः । परित्यज्य भुज्यत इति परिभोगः । १० । सकृद् भुक्त्वा परित्यज्य पुनरपि भुज्यते इति परिभोग इत्युच्यते । आच्छादनप्रावरणालङ्कारशयनासनगृहयानवाहनादिः । उपभोगश्च परि- १५भोगश्च उपभोगपरिभोगौ, उपभोगपरिभोगयोः परिमाणम् उपभोगपरिभोगपरिमाणम् । संयममविनाशयन्नततीत्यतिथिः । ११ । चारित्रलाभबलोपेतत्वात् संयममविनाशयन् अततीत्यतिथिः । अथवा नास्य तिथिरस्ति इत्यतिथिः, अनियतकालागमन इत्यर्थः । संविभजनं संविभागः । १२ । अतिथये संविभागः अतिथिसंविभागः । अश्वघासादि- वद् वृत्तिः । २०व्रतग्रहणमनर्थकमिति चेत्; उक्तम् । १३ । व्रतमित्यनुवर्तते, पुनर्व्रतग्रहणमनर्थकमिति चेत्; उक्तम्; किमुक्तम् ? उपसर्जनानभिसंबन्धादिति । व्रतसंपन्नशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते । १४ । दिग्विरतिव्रतसंपन्नः देशविरतिव्रतसंपन्न इत्यादि । अथ किमर्था दिङ्निवृत्तिः ? दुष्परिहरक्षुद्रजन्तुप्रायत्वाद्दिङ्निवृत्तिः । १५ । दुष्परिहरैः क्षुद्रजन्तुभिराकुला दिश अत- २५स्तन्निबृत्तिः कर्तव्या । तत्परिमाणं च योजनादिभिरभिज्ञानवद्भिः । १६ । तासां परिमाणं योजनादिभिः पर्व- तादिप्रसिद्धाभिज्ञानैः कर्तव्यम् । अगमनेऽपि प्राणिवधाभ्यनुज्ञानमिति चेत्; न; निवृत्त्यर्थत्वात् । १७ । स्यान्मतम् — दिक्- परिमाणकरणात् अगमनेऽपि तदन्तरावस्थितप्राणिगणवधाभ्यनुज्ञानं प्रसक्तम्, अन्यथा वा दिक्- ३०परिमाणमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? निवृत्त्यर्थत्वात् । कार्त्स्न्येन निवृत्तिं कर्तुमशक्नुवतः शक्त्या प्राणिवधविरतिं प्रत्यागूर्णस्यात्र प्राणयात्रा भवतु वा मा वा भूत् । सत्यपि प्रयोजनभू- यस्त्वे परिमितदिगवधेर्बहिर्नास्कन्त्स्यामिति प्रणिधानान्न दोषः । तृष्णाप्राकाम्यनिरोधतन्त्रत्वाच्च । १८ । प्रवृद्धेच्छस्य आत्मनस्तस्यां दिशि विना यत्नात् मणिरत्नादिलाभोऽस्तीत्येवम् अन्येन प्रोत्साहितस्यापि मणिरत्नादिसम्प्राप्तितृष्णाप्राकाम्यनिरोधः ३५कथं तन्त्रितो भवेदिति दिग्विरतिः श्रेयसी । ततो बहिर्महाव्रतप्रसिद्धिः । १९ । अहिंसाद्यणुव्रतधारिणोऽप्यस्य परिमिताद्दिगवधेबर्हिर्मनो- वाक्काययोगैः कृतकारितानुमतविकल्पैः हिंसादिसर्वसावद्यनिवृत्तिरिति महाव्रतत्वमवसेयम् । ५४९ तथैव देशनिवृत्तिः । २० । यथा दिङ्निवृत्तिः कृता तथैव देशनिवृत्तिः कार्या । मदीयस्य गृहान्तरस्य तटाकस्य वा मध्यं मुक्त्वा देशान्तरं नास्कन्त्स्यामि इति तन्निवृत्तौ पूर्ववत् प्रयोजनं वेदितव्यम् । महाव्रतत्वं च बहिर्व्यवस्थाप्यम् । अयमनयोर्विशेषः — दिग्विरतिः सार्वकालिकी देश- विरतिर्यथाशक्ति कालनियमेनेति । ०५अनर्थदण्डः पञ्चधा अपध्यान-पापोपदेश-प्रमादाचरित-हिंसाप्रदाना-ऽशुभश्रुतिभेदात् । २१ । अनर्थदण्डः पञ्चधा भिद्यते । कुतः ? अपध्यान-पापोपदेश-प्रमादाचरित-हिंसाप्रदाना-ऽशुभश्रुतिभेदात् । तत्र परेषां जयपराजयवधबन्धाङ्गच्छेदस्वहरणादि कथं स्यादिति मनसा चिन्तनमपध्यानम् । क्लेश- तिर्यग्वणिज्यावधकारम्भादिषु पापसंयुतं वचनं पापोपदेशः । तद्यथा अस्मिन् देशे दासा दास्यश्च सुलभास्तानमुं देशं नीत्वा विक्रये कृते महानर्थलाभो भवतीति क्लेशवणिज्या । गोमहिष्यादीन् १०अमुत्र गृहीत्वा अन्यत्र देशे व्यवहारे कृते भूरिवित्तलाभ इति तिर्यग्वणिज्या । वागुरिकसौकरि- कशाकुनिकादिभ्यो मृगवराहशकुन्तप्रभृतयोऽमुस्मिन् देशे सन्तीति वचनं वधकोपदेशः । आरम्भ- केभ्यः कृषीवलादिभ्यः क्षित्युदकज्वलनपवनवनस्पत्यारम्भोऽनेनोपायेन कर्तव्यः इत्याख्यानमारम्भ- कोपदेशः । इत्येवं प्रकारं पापसंयुक्तं वचनं पापोपदेशः । प्रयोजनमन्तरेणापि वृक्षादिच्छेदनभूमिकुट्टनसलिलसेचनाद्यवद्यकर्म प्रमादाचरितमिति १५कथ्यते । विषशस्त्राग्निरज्जुकशादण्डादिहिंसोपकरणप्रदानं हिंसाप्रदानमित्युच्यते । हिंसारागादिप्रवर्धितदुष्टकथाश्रवणशिक्षणव्यापृतिरशुभश्रुतिरित्याख्यायते । एतस्मादनर्थद- ण्डाद्विरतिः कार्या । मध्येऽनर्थदण्डग्रहणं पूर्वोत्तरातिरेकानर्थक्यज्ञापनार्थम् । २२ । पूर्वयोः दिग्देशयोरुत्त- २०रयोश्चोपभोगपरिभोगयोरवधृतपरिमाणयोरनर्थकं चङ्क्रमणादि विषयोपसेवनं च निष्प्रयोजनं न कर्तव्यमित्यतिरेकनिवृत्तिज्ञापनार्थं मध्येऽनर्थदण्डवचनं क्रियते । सामायिके नियतदेशकाले महाव्रतत्वं पूर्ववत् । २३ । इत्यति देशे एतावति काल इत्यव- धारिते सामायिके स्थितस्य महाव्रतत्वं पूर्ववद्वेदितव्यम्, अणुस्थूलकृतहिंसादिनिवृत्तेः । संयमप्रसङ्ग इति चेत्; न; तद्धातिकर्मोदयात् । २४ । स्यान्मतम् — सामायिके सर्वसावद्य- २५निवृत्तिलक्षणे स्थितस्य तस्य संयमः प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? तद्धातिकर्मोदयात् । तस्य हि संयमघातिकर्मोदयोऽस्तीति न संयतत्वम् । महाव्रतत्वाभाव इति चेत्; न; उपचारात्, राजकुले सर्वगतचैत्रवत् । २५ । यद्यभ्यन्त- रसंयमघातिकर्मोदयोऽस्ति तदुदयेनावश्यमनिवृत्तपरिणामेन भवितव्यं ततश्च महाव्रतत्वमस्य नोपपद्यत इति मतम्; तन्न; किं कारणम् ? उपचारात्, राजकुले सर्वगतचैत्रवत् । यथा पौरज- ३०नपदकोष्ठागारादिषु बाह्येषु व्यापारेषु सर्वेषु व्यापृतः स्नानानुलेपनशयनान्तःपुरादिव्यापारेषु अभ्यन्तरेषु केषुचित् व्यापृतिमननुगच्छन्नपि राजकुले सर्वगतश्चैत्र इत्युपचर्यते, तथा हिंसादिषु बाह्येषु सर्वेषु अनासक्तधिषणः अभ्यन्तरसंयमघातिकर्मोदयापादितमन्दाविरतिपरिणामे सत्यपि महाव्रत इत्युपचर्यते । एवं च कृत्वा अभव्यस्यापि निर्ग्रन्थलिङ्गधारिणः एकादशाङ्गाध्या- यिनो महाव्रतपरिपालना देशसंयतसंयतभावस्यापि उपरिग्रैवेयकविमानवासितोपपन्ना भवति । ३५स्नानगन्धमाल्यादिविरहितोऽवकाशे शुचावुपवसेत् । २६ । स्वशरीरसंस्कारकारणस्नान- गन्धमाल्याभरणादिभिर्विरहितः शुचौ अवकाशे साधुनिवासे चैत्यालये स्वप्रोषधोपवासगृहे वा धर्मकथाश्रवणश्रावणचिन्तनावहितान्तःकरणः सन्नुपवसेत् निरारम्भः श्रावकः । ५५० भोगपरिसंख्यानं पञ्चविधं त्रसघातप्रमादबहुवधानिष्टानुपसेव्यविषयभेदात् । २७ । भोग- परिसंख्यानं पञ्चविधं प्रत्येतव्यम् । कुतः ? त्रसघातप्रमादबहुवधानिष्टानुपसेव्यविषयभेदात् । तत्र मधु मांसं सदा परिहर्तव्यं त्रसघातं प्रति निवृत्तचेतसा । मद्यमुपसेव्यमानं कार्याकार्यविवेक- संमोहकरमिति तद्वर्जनं प्रमादविरहायानुष्ठेयम् । केतक्यर्जुनपुष्पादीनि बहुजन्तुयोनिस्थानानि ०५शृङ्गवेरमूलकार्द्रहरिद्रानिम्बकुसुमादीन्यनन्तकायव्यपदेशार्हाणि, एतेषामुपसेवने बहुघातोऽल्पफल- मिति तत्परिहारः श्रेयान् । यानवाहनाभरणादिषु एतावदेवेष्टमतोऽन्यदनिष्टमित्यनिष्टान्निवर्तनं कर्तव्यम् । न हि असत्यभिसन्धिनियमे व्रतमिति । इष्टानामपि चित्रवस्त्रविकृतवेषाभरणादीना- मनुपसेव्यानां परित्यागः कार्यः यावज्जीवम् । अथ न शक्तिरस्ति कालपरिच्छेदेन वस्तुपरिमा- णेन च शक्त्यनुरूपं निवर्तनं कार्यम् । १०अतिथिसंविभागश्चतुर्विधो भिक्षोपकरणौषधप्रतिश्रयभेदात् । २८ । अतिथिसंविभागश्च- तुर्धा भिद्यते । कुतः ? भिक्षोपकरणौषधप्रतिश्रयभेदात् । मोक्षार्थमभ्युद्यतायातिथये संयमपराय- णाय शुद्धाय शुद्धचेतसा निरवद्या भिक्षा देया, धर्मोपकरणानि च सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रोपवृंह- णानि दातव्यानि, औषधमपि योग्यमुपयोजनीयम्, प्रतिश्रयश्च परमधर्मश्रद्धया प्रतिपादयि- तव्य इति । १५चशब्दो वक्ष्यमाणगृहस्थधर्मसमुच्चयार्थः । कः पुनरसौ ? मारणान्तिकीं सल्लेखनां जोषिता ॥ २२ ॥ स्वायुरिन्द्रियबलसंक्षयो मरणम् । १ । स्वपरिणामोपात्तस्यायुषः इन्द्रियाणां बलानां च कारणवशात् संक्षयो मरणमिति मन्यन्ते मनीषिणः । अन्तग्रहणं तद्भवमरणप्रतिपत्त्यर्थम् । २ । मरणं द्विविधम् — नित्यमरणं तद्भवमरणं चेति । २०तत्र नित्यमरणं समये समये स्वायुरादीनां निवृत्तिः । तद्भवमरणं भवान्तरप्राप्त्यनन्तरोपश्लिष्टं पूर्वभवविगमनम् । तत्रान्तग्रहणं कियते तद्भवमरणपरिग्रहार्थम् । मरणमन्तो मरणान्तः, मरणान्तः प्रयोजनमस्या इति मारणान्तिकी । सम्यक्कायकषायलेखना सल्लेखना । ३ । लिखेर्ण्यन्तस्य लेखना तनूकरणमिति यावत् । कायस्य बाह्यस्य अभ्यन्तराणां च कषायाणां तत्कारणहापनया क्रमेण सम्यक् लेखना सल्लेखना, २५तां मारणान्तिकीं सल्लेखनां जोषिता सेविता गृहीत्यभिसम्बन्धः । सेविताग्रहणं विस्पष्टार्थमिति चेत्; न; अर्थविशेषोपत्तेः । ४ । स्यान्मतम् — इह सेवितेत्येव विस्पष्टार्थं वक्तव्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? अर्थविशेषोपपत्तेः । न केवलमिह सेवनं गृह्यते । किं तर्हि ? प्रीत्यर्थोऽपि, जुषि प्रीतिसेवनयोरिति । यस्मात् असत्यां प्रीतौ बलान्न सल्लेखना कार्यते, सत्यां हि प्रीतौ स्वयमेव करोति । ३०सल्लेखनाया जोषितेति प्राप्नोतीति चेत्; न; तृनः प्रयोगात् । ५ । स्यान्मतम् — यथा कटस्य कर्तेति विभक्तिनिर्देशः तथा सल्लेखनाया जोषितेति प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? तृनः प्रयोगात् । आत्मवधकत्वप्रसङ्ग इति चेत्; न; अप्रमत्तत्वात् । ६ । स्यान्मतम् — सल्लेखनामास्थितस्य स्वाभिसन्धिपूर्वकायुरादिनिवृत्तेरात्मवधः प्राप्नोतीति ? तन्न; किं कारणम् ? अप्रमत्तत्वात् । ३५प्रमत्तयोगाद्धि प्राणव्यपरोपणं हिंसेत्युक्तम् । न चास्य प्रमादयोगोऽस्ति । कुतः ? रागाद्यभावात् । ७ । रागद्वेषमोहाविष्टस्य हि विषशस्त्राद्युपकरणप्रयोगवशात् आत्मानं घ्नतः ५५१ स्वघातो भवति । न तथा सल्लेखनां प्रतिपन्नस्य रागादयः सन्ति ततो नात्मवधदोषसंस्पर्शः । उक्तञ्च — “रागादीणमणुप्पा अहिंसकत्तेति देसिदं समये । तेसिं चेदुप्पत्ती हिंसेति जिणेहि णिद्दिट्ठा ॥ १ ॥ ” ०५किञ्च, मरणस्याऽनिष्टत्वात् । ८ । यथा वणिजः विविधपण्यदानादानसंचयपरस्य गृहविनाशोऽनिष्टः तद्विनाशकारणे चोपस्थिते यथाशक्ति परिहरति दुष्परिहरे च पण्याविनाशो यथा भवति तथा यतते । एवं गृहस्थोऽपि व्रतशीलपुण्यसंचयप्रवर्तमानस्तदाश्रयस्य शरीरस्य न पातमभिवाञ्छति, तदुपप्लवकारणे चोपस्थिते स्वगुणाऽविरोधेन परिहरति, दुष्परिहरे च यथा स्वगुणविनाशो न १०भवति तथा प्रयतत इति कथमात्मवधो भवेत् ? किञ्च, उभयानभिसन्धानात् । ९ । यथा तपस्थः शीतोष्णजसुखदुःखानभिसन्धानात् अनभिसं- हितसुखदुःखसंबन्धेऽपि सुखदुःखकृतरागद्वेषाभावात् न सुखदुःखकृतकर्मबन्धभाक् तथा अर्हत्प्र- णीतां सल्लेखनां कुर्वन् जीवितमरणानभिसन्धानात् अनभिसंहितात्मीयमरणसंबन्धेऽपि रागद्वेषा- भावात् नात्मवधकः । किञ्च, १५स्वसमयविरोधात् । १० । यथा क्षणिकवादिनः ‘क्षणिकाः सर्वे भावाः’ इति ब्रुवतः स्वसम- यविरोधस्तथा ‘यदा सत्त्वश्च भवति सत्त्वसंज्ञा च भवति वधकश्च भवति वधचित्तं चास्यो- त्पन्नं भवति इत्येतां चतुर्विधां चेतनां प्राप्य हिंसा जयते’ इति ब्रुवतोऽसत्यात्मवधकत्वचित्ते सल्लेखनां कुर्वतः आत्मवधकत्वं जायत इत्याचक्षाणस्यासंचेतितकर्मबन्धाभावः समयविरोधः । अथ स्वसमयविरोधो माभूदिति चतुर्विधयैव चेतनया कर्म बध्यते इतीष्टम्; ननु सल्लेखनायाम् २०आत्मवधकचित्ताभावात् आत्माऽहिंसकत्वं सिद्धम् । अथवा, यथा सदा मौनव्रतिकस्य मौनव्रतिकोऽ- स्मीति वचनं स्ववचसा विरुध्यते, तथा सर्वानात्मकवादिनः आत्माभावादात्मनो वधकत्वमाच- क्षाणस्य सर्वानात्मकाऽऽर्यसत्यवचनविरोधः । अथ स्वसमयविराधो माक्लृऋपदिति सर्वानात्मक- मिष्टम्; नन्वात्माभावात् आत्मवधाभावः । योऽपि ब्रूयात् निःक्रिय आत्मेति, तस्य पुनः साधुजनसेवितां सल्लेखनामातिष्ठमानस्या- २५त्मवधकत्वं भवतीत्यभिलपतः आत्मनो निष्क्रियत्वप्रतिज्ञाहानिः । निष्क्रियत्वाभ्युपगमे चात्मव- धप्राप्त्युपालम्भनाभावः । आह — कदा अनेन सल्लेखनायां प्रयतितव्यमिति ? अत्रोच्यते — जरारोगेन्द्रियहानिभिरावश्यकपरिक्षये । ११ । जरसा शरीरदूषिण्या यदा प्रहतजङ्घाब- लवीर्यो भवति रोगैश्च वातादिविकारजनितैरभिद्रुतः प्रक्षीणेन्द्रियबलश्च भवति तदा आवश्यक- ३०परिक्षयमपेक्षमाणः स्मृतिमान् प्रासुकाशनपानकोपवाससेवनादिना क्रमेण प्रक्षीयमाणशरीरबलः आमरणाद्भावनानुप्रेक्षासमाधिबहुलः शास्त्रोक्तेन विधिना सल्लेखनां जोषिता उत्तमार्थस्याराधको भवति । एकयोगकरणं ज्याय इति चेत्; न; कदाचित् कस्यचित्तां प्रत्याभिमुख्यज्ञापनार्थत्वात् । १२ । स्यादेतत् — पूर्वसूत्रेण सह एक एव योगः कर्तव्यः लघ्वर्थ इति; तन्न; किं कारणम् ? कदा- ३५चित् कस्यचित् तां प्रत्याभिमुख्यज्ञापनार्थत्वात् । सप्ततयशीलवतः कदाचित् कस्यचिदेव गृहिणः सल्लेखनाभिमुख्यं न सर्वस्येति । किञ्च, ५५२ वेश्मापरित्यागिनस्तदुपदेशात् । १३ । वेश्मापरित्यागिनः दिग्विरत्यादिसप्ततयशीलोपदेशः । वेश्मपरित्यागेन तु श्रावकत्वेनैव गृहिणः सल्लेखनेत्येवमर्थो भेदेनोपदेशः । अविशेषविधिप्रतिपादनार्थत्वाद्वा । १४ । अयं सल्लेखनाविंधिः न श्रावकस्यैव दिग्विर- त्यादिशीलवतः । किं तर्हि ? संयतस्यापीति अविशेषज्ञापनार्थत्वाद्वा पृथगुपदेशः कृतः । ०५अत्राह — उक्तं भवता निःशल्यो व्रतीति, तत्र चोक्तानि शल्यानि मायानिदानमिथ्यादर्शन- संज्ञकानि । ततः सम्यग्दृष्टिना व्रतिना भवितव्यम् । तत्सम्यग्दर्शनं किं निरपवादमुत सापवाद- मिति ? उच्यते — कस्यचिन्मोहनीयावस्थाविशेषात् कदाचिदिमे भवन्त्यपवादाः — शङ्काकाङ्क्षाविचिकित्साऽन्यदृष्टिप्रशंसासंस्तवाः सम्य- ग्दृष्टेरतीचाराः ॥ २३ ॥ १०निःशङ्कितत्वादयो व्याख्याताः दर्शनविशुद्धिरित्यत्र, तत्प्रतिपक्षभूताः शङ्कादयो वेदि- तव्याः । अथ प्रशंसासंस्तवयोः को विशेषः ? वाङ्मानसविषयभेदात् प्रशंसासंस्तवभेदः । १ । मनसा मिथ्यादृष्टिज्ञानचारित्रगुणोद्भावनं प्रशंसा । भूताऽभूतगुणोद्भावनवचनं संस्तव इत्ययमनयोर्भेदः । प्रकरणादगार्यवधारणमिति चेत्; न; सम्यग्द्दृष्टिग्रहणस्य उभयार्थत्वात् । २ । स्यान्मतम् — १५अगारिव्रतशीलप्रकरणमिदम्, अतः तस्यैव सम्यग्दृष्टेः शङ्कादयोऽतिचाराः प्रसक्ता नानगारस्येति; तन्न; किं कारणम् ? सम्यग्दृष्टिग्रहणस्योभयार्थत्वात् । पुनः सम्यग्दृष्टिग्रहणमेवमर्थं सम्यग्दर्शन- सामान्यस्येमेऽतिचारा इति । यद्येवमर्थं सम्यग्दृष्टिग्रहणं नार्थोऽनेन, अगारिग्रहणं निवृत्तमिति व्या- ख्येयम् ? नैवं शङ्क्यम्; उत्तरत्राऽगारिग्रहणानुवर्तनस्येष्टत्वात् । दर्शनमोहोदयादतिचरणमतीचारः । ३ । दर्शनमोहोदयात्तत्त्वार्थश्रद्धानादतिचरणमतीचारः २०अतिक्रम इत्यनर्थान्तरम् । एते शङ्कादयः पञ्च सम्यग्दर्शनस्यातिचाराः । अष्टाङ्गत्वात् सम्यर्ग्दशनस्यातिक्रमाणां तावत्त्वमेवेति चेत्; न; अत्रैवान्तर्भावात् । ४ । स्यादेतत् — सम्यग्दृर्शनमष्टाङ्गं निःशङ्कितत्वादिलक्षणमुक्तम्, तस्यातिचारैरपि तावद्भिरेव भवि- तव्यमित्यष्टावतिचारा उपदेष्टव्या इति; तन्न; किं कारणम् ? अत्रैवान्तर्भावात् । व्रतशीलानां पञ्च पञ्चातिचारान् विवक्षुणा आचार्येण प्रशंसासंस्तवयोरितरानन्तर्भाव्य सम्यग्दृष्टेरपि पञ्चैवाति- २५चारा उक्ता इति न दोषः । आह — सम्यग्दर्शनस्याद्यस्य व्रतशीलपत्राञ्चितजिनधर्मकमलकर्णिकाकारस्य अगार्यनगारयोः साधारणाः शङ्कादयोऽतिचारा व्याख्याताः । इदानीं व्रतशीलानाम् अतिचारगणना कर्त्तव्तेति । तत्र गृहीतव्रतशीलातिक्रमेयत्ताख्यापनार्थमिदमुच्यते — व्रतशीलेषु पञ्च पञ्च यथाक्रमम् ॥ २४ ॥ ३०व्रतानि अहिंसादीनि । शीलानि दिग्विरत्यादीनि । व्रतानि च शीलानि च व्रतशीलानि । तेषु व्रतशीलेषु । व्रतग्रहणमेवास्त्विति चेत्; न; शीलविशेषद्योतनार्थत्वात् । १ । स्मान्मतम् — व्रतग्रहणमे- वास्तु, दिग्विरत्यादीनि अपि व्रतान्येव अतश्चैतदेवं यदाह — अतिथिसंविभागव्रतसंपन्नश्चेति; तन्न; ५५३ कारणम् ? शीलविशेषद्योतनार्थत्वात् । अभिसन्धिपूर्वको नियमो व्रतमिति कृत्वा दिग्विर- त्यादीन्यपि व्रतानि भवन्ति, किन्तु व्रतपरिरक्षणं शीलमित्यस्य विशेषस्य द्योतनार्थं शीलग्रहणम् । तेन दिग्विरत्यादीनि शीलग्रहणेन गृह्यन्ते । सामर्थ्याद् गृहिव्रतसंप्रत्ययः । २ । यद्यपि इदं सूत्रमविशेषेणोक्तं तथापि सामर्थ्याद् गृहि- ०५व्रतग्रहणमवसेयम् । किं सामर्थ्यम् ? वक्ष्यमाणवधबन्धच्छेदादिवचनम् । ते हि बन्धवधच्छेदा- दयो गृहस्थस्यैव नानगारस्येति । पञ्च पञ्चेति वीप्सायां द्वित्वम् । ३ । पञ्च पञ्चेत्येतत् वीप्सायां द्वित्वमवसेयम् । ततोऽ- नवयवाभिधानं वीप्सार्थमिति अनवयवेन व्रतशीलानि पञ्चसंख्यया व्याप्यन्ते । ननु च लध्वर्थं पञ्चश इति शसा निर्देशः कर्तव्यः; सत्यमेवमेतत्; व्यक्त्यर्थं वाक्येन निर्देशः क्रियते । १०यथाक्रमवचनं वक्ष्यमाणातिचारक्रमसंबन्धनार्थम् । ४ । वक्ष्यमाणा अतिचारा अहिंसा- दिभिः क्रमेणाभिसंबध्यन्तामित्येवमर्थं यथाक्रमवचनं क्रियते । यो यः क्रमो यथाक्रमं क्रमानति- वृत्त्येत्यर्थः । आह — यद्येवं तस्मादुच्यतां तावदाद्यस्य प्राणव्यपरोपणनिवृत्तलक्षणस्याणुव्रतस्य केऽतिचाराः, येभ्योऽयं निवृत्तौ निरपवादो भवतीति ? अत्रोच्यते — १५बन्धवधच्छेदातिभारारोपणान्नपाननिरोधाः ॥ २५ ॥ अभिमतदेशगतिनिरोधहेतुर्बन्धः । १ । अभिमतदेशगमनं प्रत्युत्सुकस्य तत्प्रतिबन्धहेतुः कीला- दिषु रज्वादिभिर्व्यतिषङ्गो बन्ध इत्युच्यते । प्राणिपीडाहेतुर्वधः । २ । दण्डकशावेत्रादिभिरभिघातः प्राणिनां वध इति गृह्यते न प्राणव्य- परोपणम्, ततः प्रागेवास्य विनिवृत्तत्वात् । २०छेदोऽङ्गापनयनम् । ३ । कर्णनासिकादीनामवयवानाम् अपनयनं छेद इति कथ्यते । न्याय्यभारादतिरिक्तभारवाहनमतिभारारोपणम् । ४ । न्यायादनपेताद्भारादतिरिक्तस्य भारस्य वाहनम्, अतिलोभाद्गवादीनामतिभारारोपणमिति गण्यते । क्षुत्पिपासाबाधनमन्नपाननिरोधः । ५ । तेषामेव गवादीनां कुतश्चित् कारणात् क्षुत्पिपा- साबाधोत्पादनमन्नपाननिरोध इस्याख्यायते । एते पञ्च अहिंसाणुव्रतस्यातिचाराः । २५मिथ्योपदेशरहोऽभ्याख्यानकूटलेखक्रियान्यासापहार- साकारमन्त्रभेदाः ॥ २६ ॥ मिथ्यान्यप्रवर्तनमतिसन्धापनं वा मिथ्योपदेशः । १ । अभ्युदयनिःश्रेयसार्थेषु क्रियाविशेषेषु अन्यस्यान्यथा प्रवर्तनमतिसन्धापनं वा मिथ्योपदेश इत्युच्यते । संवृतस्य प्रकाशनं रहोऽभ्याख्यानम् । २ । स्त्रीपुंसाभ्याम् एकान्तेऽनुष्ठितस्य क्रियाविशेषस्य ३०प्रकाशनं यत् रहोऽभ्याख्यानं तद्वेदितव्यम् । परप्रयोगादन्यानुक्तपद्धतिकर्म कूटलेखक्रिया । ३ । अन्येनानुक्तं किञ्चित् परप्रयोगवशात् एवं तेनोक्तम् अनुष्ठितमिति वञ्चनानिमित्तं लेखनं कूटलेखक्रिया । हिरण्यादिनिक्षेपेऽल्पसंख्यानुज्ञानवचनं न्यासापहारः । ४ । हिरण्यादेर्द्रव्यस्य निक्षेप्तुर्वि- स्मृतसंख्यस्याल्पशः संख्यानमाददानस्यैवमित्यनुज्ञावचनं न्यासापहार इत्याख्यायते । ५५४ अर्थादिभिः परगुह्यप्रकाशनं साकारमन्त्रभेदः । ५ । अर्थप्रकरणाङ्गविकारभ्रूविक्षेपादिभिः पराकूतमुपलभ्य तदाविष्करणमसूयादिनिमित्तं यत्तत्साकारमन्त्रभेद इति कथ्यते । त एते सत्यव्र- तस्य पञ्चातिक्रमाः । स्तेनप्रयोगतदाहृतादानविरुद्धराज्यातिक्रमहीनाधिकमानो- ०५न्मानप्रतिरूपकव्यवहाराः ॥ २७ ॥ मोषकस्य त्रिधा प्रयोजनं स्तेनप्रयोगः । १ । मुष्णन्तं स्वयमेव वा प्रयुङ्क्ते, अन्येन वा प्रयो- जयति, प्रयुक्तमनुमन्यते वा यतः स स्तेनप्रयोगो वेदितव्यः । चोरानीतग्रहणं तदाहृतादानम् । २ । अप्रयुक्तेनाननुमतेन च चोरेणानीतस्य ग्रहणं तदा- हृतादानं प्रत्येतव्यम् । तत्र को दोषः ? परपीडाराजभयादयः प्रतीताः । एतेन विरुद्धराज्याति- १०क्रमादयो व्याख्याताः । उचितादन्यथा दानग्रहणमतिक्रमः । ३ । उचितान्न्याय्यात् अन्येन प्रकारेण दानग्रहणमति- क्रम इत्युच्यते । विरुद्धं राज्यं विरुद्धराज्यं विरुद्धराज्येऽतिक्रमः विरुद्धराज्यातिक्रमः । तत्राल्प- मूल्यलभ्यानि महार्घाणि द्रव्याणिति प्रयत्नः । कूटप्रस्थतुलादिमिः क्रयविक्रयप्रयोगो हीनाधिकमानोन्मानः । ४ । प्रस्थादि मानं तुलाद्यु- १५न्मानम् । एतेन न्यूनेनान्यस्मै देयं अधिकेनात्मनो ग्राह्यमित्येवमादिकूटप्रयोगः हीनाधिकमानो- न्मानमित्याख्यायते । कृत्रिमहिरण्यादिकरणं प्रतिरूपकव्यवहारः । ५ । कृत्रिमैः हिरण्यादिभिः वञ्चनापूर्वको व्यवहारः प्रतिरूपकव्यवहार इति व्यपदिश्यते । त एते पञ्च अदत्तादानविरतेरतीचाराः । परविवाहकरणेत्वरिकाऽपरिगृहीतापरिगृहीतागमनानङ्गक्री- २०डाकामतीव्राभिनिवेशाः ॥ २८ ॥ सद्वेद्यचारित्रमोहोदयाद्विवहनं विवाहः । १ । सद्वेद्यस्य चारित्रमोहस्य चोदयात् विवहनं कन्यावरणं विवाह इत्याख्यायते । परस्य विवाहः परविवाहः परविवाहत्य करणं परविवाह- करणम् । अयनशीलेत्वरी । २ । ज्ञानावरणक्षयोपशमापादितकलागुणज्ञतया चारित्रमोहस्त्रीवेदोदय- २५प्रकर्षादङ्गोपाङ्गनामोदयावष्टम्भाच्च परपुरुषानेति गच्छतीत्येवंशीला इत्वरी । ततः कुत्सायां कः, इत्वरिका । अपरिगृहीता च परिगृहीता च अपरिगृहीतापरिगृहीते । या गणिकात्वेन पुंश्चलित्वेन वा परपुरुषगमनशीला अस्वामिका सा अपरिगृहीता । या पुनः एकपुरुषभर्तृका सा परिगृहीता । इत्वरिके च ते अपरिगृहीतापरिगृहीते च इत्वारिकाऽपरिगृहीतापरिगृहीते तयोर्गमनं इत्वरिका- परिगृहीतापरिगृहीतागमनम् । ३०अनङ्गेषु क्रीडा अनङ्गक्रीडा । ३ । अङ्गं प्रजननं योनिश्च ततोऽन्यत्र क्रीडा अनङ्गक्रीडा । अनेकविधप्रजननविकारेण जघनादन्यत्र चाङ्गे रतिरित्यर्थः । कामस्य प्रवृद्धः परिणामः कामतीव्राभिनिवेशः । ४ । कामस्य प्रवृद्धः परिणामः अनुपर- तवृत्त्यादिः कामतीव्राभिनिवेश इत्युच्यते । एते पञ्च स्वदारसन्तोषव्रतस्यातिचाराः । दीक्षितातिबालातैर्यग्योन्यादीनामनुपसंग्रह इति चेत्; न; कामतीव्राभिनिवेशग्रहणात् ३५सिद्धेः । ५ । स्यान्मतम् — दीक्षिता अतिबाला तैर्यग्योनीत्येवमादीनामनुपसंग्रह इति; तन्न; किं ५५५ कारणम् ? कामतीव्राभिनिवेशग्रहणात् सिद्धेः । दीक्षितादिषु हि परिहर्तव्यासु वृत्तिः कामतीव्रा- भिनिवेशाद्भवति । उक्तोऽत्र दोषः राजभयलोकापवादादिः । क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्यदासीदासकुप्यप्रमाणातिक्रमाः ॥ २९ ॥ क्षेत्रवास्त्वादीनां द्वयोर्द्वयोर्द्वन्द्बः प्राक् कुप्यात् । १ । क्षेत्रवास्त्वादीनां द्वयोर्द्वयोः द्वन्द्वो ०५भवति । किमविशेषेण ? इत्याह — प्राक्कुप्यात् । क्षेत्रं च वास्तु च क्षेत्रवास्तु, हिरण्यं च सुवर्णं च हिरण्यसुवर्णम्, धनं च धान्यं च धनधान्यम्, दासी च दासश्च दासीदासम् । क्षेत्रवास्तु च हिरण्यसुवर्णं च धनधान्यं च दासीदासं च कुप्यं च क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्यदासीदास- कुप्यानि । दासीदासमिति गवाश्वादिषु निपातनात् एकशेषभावः । क्षेत्रं शस्याधिकरणम् । वास्तु अगारम् । हिरण्यं रूप्यादिव्यवहारतन्त्रं सुवर्णं प्रतीतम् । धनं गवादि । धान्यं ब्रीह्यादि । १०दासीदासं भृत्यस्त्रीपुंसवर्गः । कुप्यं क्षौमकार्पासकौशेयचन्दनादि । तीव्रलोभाभिनिवेशादतिरेकाः प्रमाणातिक्रमाः । २ । एतावानेव परिग्रहो मम नातोऽन्य इति परिच्छिन्नात् क्षेत्रवास्त्वादिविषयादतिरेकाः अतिलोभवशात् प्रमाणातिक्रमा इति प्रत्या- ख्यायते । त एते पञ्च परिग्रहविरमणस्यातिक्रमाः । उक्ता व्रतानामतिचाराः, शीलानामतिचारा वक्ष्यन्ते । तद्यथा — १५ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्व्यतिक्रमक्षेत्रवृद्धिस्मृत्यन्तराधानानि ॥ ३० ॥ परिमितदिगवधिव्यतिलङ्घनमतिक्रमः । १ । परिमितस्य दिगवधेरतिलङ्घनमतिक्रम इत्युच्यते । स समासतस्त्रिविधः — ऊर्ध्वातिक्रमः अधोऽतिक्रमः तिर्यगतिक्रमश्चेति । तत्र पर्वताद्यारोहणादूर्ध्वातिक्रमः । २ । पर्वतमरुभूम्यादीनामारोहणादूर्ध्वातिक्रमो भवति । कूपावतरणादेरधोऽतिवृत्तिः । ३ । कूपावतरणादेः अधो दिगवधेरतिवृत्तिर्वेदितव्या । २०विलप्रवेशादिस्तिर्यगतीचारः । ४ । भूमिविलगिरिदरीप्रवेशादिस्तिर्यगतीचारो द्रष्टव्यः । अभिगृहीताया दिशो लोभावेशादाधिक्याभिसन्धिः क्षेत्रवृद्धिः । ५ । प्राग् दिशं योजना- दिभिः परिच्छिद्य पुनर्लोभवशात्ततोऽधिकाकाङ्क्षणं क्षेत्रवृद्धिरित्यध्यवसीयते । इच्छापरिमाणेऽन्तर्भावात् पौनरुक्त्यमिति चेत्; न; तस्यान्याधिकरणत्वत् । ६ । स्यादे- तत् — इच्छापरिमाणे पञ्चमेऽणुव्रते अस्यान्तर्भावात् पुनर्ग्रहणं पुनरुक्तमिति; तन्न; किं कारणम् ? २५तस्यान्याधिकरणत्वात् । इच्छापरिमाणं क्षेत्रवास्त्वादिविषयम्, इदं पुनः दिग्विरमणमन्यार्थम् — अस्यां दिशि लाभे जीवितमलाभे च मरणमतोऽन्यत्र लाभेऽपि न गमनमिति, न तु दिशि क्षेत्रा- दिष्विव परिग्रहबुद्ध्यात्मसात्करणात् परिमाणकरणमस्ति, ततोऽर्थविशेषोऽस्यावसेयः । तदतिक्रमः प्रमादमोहव्यासङ्गादिभिः । ७ । तस्यैतस्य दिक्परिमाणस्यातिक्रमः प्रमादात् मोहाद् व्यासङ्गाद्वा भवतीत्यवसेयः । ३०अननुस्मरणं स्मृत्यन्तराधानम् । ८ । अनुस्मरणम् परामर्शनं प्रत्यवेक्षणमित्यनर्थान्तरम्, इदमिदं मया योजनादिभिरभिज्ञानं कृतमिति, तदभावः स्मृत्यन्तराधानम् । त एते पञ्च दिग्- विरणस्यातिक्रमाः । ५५६ आनयनप्रेष्यप्रयोगशब्दरूपानुपातपुद्गलक्षेपाः ॥ ३१ ॥ तमानयेत्याज्ञापनमानयनम् । १ । आत्मना संकल्पिते देशे स्थितस्य प्रयोजनवशात् यत्कि- ञ्चिदानयेत्याज्ञापनम् आनयनमित्याख्यायते । एवं कुर्विति विनियोगः प्रेप्यप्रयोगः । २ । परिच्छिन्नदेशाद्वहिः स्वयमगत्वा अन्यमप्यना- ०५नीय प्रेष्यप्रयोगेणैवाभिप्रेतव्यापारसाधनं प्रेष्यप्रयोगः । अभ्युत्कासिकादिकरणं शब्दानुपातः । ३ । व्यापारकरान् पुरुषान् उद्दिश्याभ्युत्कासिकादि- करणं शब्दानुपात इति शब्द्यते । स्वविग्रहप्ररूपणं रूपानुपातः । ४ । मम रूपं निरीक्ष्य व्यापारमचिरान्निष्पादयन्ति इति स्वविग्रहप्ररूपणं रूपानुपात इति निर्णीयते । १०लोष्टादिनिपातः पुद्गलक्षेपः । ५ । कर्मकरान् पुरुषानुद्दिश्य लोष्टपाषाणनिपातः पुद्गलक्षेप इति कथ्यते । त एते देशविरमणस्य पञ्चातिक्रमाः । कथं पुनरतिक्रम इति ? उच्यते — स्वयमनाक्रामन्नन्येनाक्रामयतीत्यतिक्रमः । ६ । यस्मात् स्वयमनतिक्रमन् अन्येनातिक्राम- यति ततोऽतिक्रम इति व्यपदिश्यते । यदि हि स्वयमतिक्रमेत् व्रतलोप एवास्य स्यात् । कन्दर्पकौत्कुच्यमौखर्याऽप्तमीक्ष्याधिकरणोपभोगपरि- १५भोगानर्थक्यानि ॥ ३२ ॥ रागोद्रेकात् प्रहासमिश्रोऽशिष्टवाक्प्रयोगः कन्दर्पः । १ । चारित्रमोहोदयापादितात् रागो- द्रेकात् प्रहाससंयुक्तो योऽशिष्टवाक्प्रयोगः स कन्दर्प इति निर्ध्रियते । तदेवोभयं परत्र दुष्टकायकर्मयुक्तं कौत्कुच्यम् । २ । रागस्य समावेशाद्धास्यवचनम् अशि- ष्टवचनम् इत्येतदुभयं परत्र दुष्टेन कायकर्मणा युक्तं कौत्कुच्यमिच्युते । २०धार्ष्ट्यप्रायमवद्धवहुप्रलापित्वं मौखर्यम् । ३ । अशालीनतया यत्किञ्चनानर्थकं बहुप्रलपनं मौखर्यमिति प्रत्येतव्यम् । असमीक्ष्य प्रयोजनमाधिक्येन करणमधिकरणम् । ४ । अधिरुपरिभावे वर्तते, करोति- श्चापूर्वप्रादुर्भावे, प्रयोजनमसमीक्ष्य आधिक्येन प्रवर्तनमधिकरणम् । तत्त्रेधा कायवाङ्मनोविषयभेदात् । ५ । तदधिकरणं त्रेधा व्यवतिष्ठते । कुतः ? कायवा- २५ङ्मनोविषयभेदात् । तत्र मानसं परानर्थककाव्यादिचिन्तनम्, वाग्गतं निष्प्रयोजनकथाख्यानं परपीडाप्रधानं यत्किञ्चनवक्तृत्वम्, कायिकं च प्रयोजनमन्तरेण गच्छंṃस्तिष्ठन्नासीनो वा सचि- त्तेतरपत्रपुष्पफलच्छेदनभेदनकुट्टनक्षेपनादीनि कुर्यात् । अग्निविषक्षारादिप्रदानं चारभेत इत्येव- मादि, तत्सर्वमसमीक्ष्याधिकरणम् । यावताऽर्थेनोपभोगपरिभोगौ सोऽर्थः, ततोऽन्यस्याधिक्यमानर्थक्यम् । ६ । यस्य यावताऽ- ३०र्थेन उपभोगपरिभोगौ प्रकल्प्येते तस्य तावानर्थ इत्युच्यते, ततोऽन्यस्याधिक्यमानर्थक्यं भवति । उपभोगपरिभोगव्रतेऽन्तर्भावात् पौनरुक्त्यप्रसङ्ग इति चेत्; न; तदर्थानवधारणात् । ७ । स्यादेतत् — उपभोगपरिभोगव्रतेऽन्तर्भवतीति पौनरुक्त्यमासज्यत इति; तन्न; किं कारणम् ? तदर्थानवधारणात् । इच्छावशात् उपभोगपरिभोगपरिमाणावग्रहः सावद्यप्रत्याख्यानं चेति तदुक्तम्, ५५७ इह पुनः कल्प्यस्यैव आधिक्यमित्यतिक्रम इत्युच्यते । नन्वेवमपि तद्व्रतातिचारान्तर्भावात् इदं वचनमनर्थकम् ? नानर्थकम्; सचित्ताद्यतिक्रमवचनात् । असमीक्ष्याधिकरणमित्यत्र सुप्सुपेति वृत्तिः, मयूरव्यंसकादित्वाद्वा । त एते पञ्च अनर्थदण्डविरतेरतीचाराः । योगदुःप्रणिधानानादरस्मृत्यनुपस्थानानि ॥ ३३ ॥ ०५योगशब्दो व्याख्यातार्थः । १ । अयं योगशब्दो व्याख्यातार्थो द्रष्टव्यः । क्व ? “कायवाङ्म- नस्कर्म योगः” [६ । १] इत्यत्र । दुष्ठु प्रणिधानमन्यथा वा दुःप्रणिधानम् । २ । प्रणिधानं प्रयोगः परिणाम इत्यनर्थान्तरम् । दुष्ठु पापं प्रणिधानं दुःप्रणिधानम्, अन्यथा वा प्रणिधानं दुःप्रणिधानम् । तत्र क्रोधादिपरिणाम- वशात् दुष्ठु प्रणिधानं शरीरावयवानाम् अनिभृतमवस्थानम्, वर्णसंस्काराभावाऽर्थागमकत्व- १०चापलादि वाग्गतम्, मनसोऽनर्पितत्वंचेत्यन्यथा प्रणिधानम् । अनादरोऽनुत्साहः । ३ । इतिकर्तव्यं प्रत्यसाकल्यात् यथाकथञ्चित् प्रवृत्तिरनुत्साहः अनादर इत्युच्यते । अनैकाग्र्यं स्मृत्यनुपस्थानम् । ४ । अनैकाग्त्यमसमाहितमनस्कता स्मृत्यनुपस्थानमित्या- ख्यायते । १५मनोदुःप्रणिधानं तदिति चेत्; न; तत्रान्याचिन्तनात् । ५ । स्यादेतत् — स्मृत्यनुपस्थानं तन्मनोदुःप्रणिधानमेवेति तस्य ग्रहणमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? तत्रान्याचिन्तनात् । तत्र हि अन्यत् किञ्चित् अचिन्तयतश्चिन्तयत एव वा विषये क्रोधाद्यावेशः औदासीन्येन वाऽव- स्थानं मनसः, इह पुनः परिस्पन्दनात् चिन्ताया एकाग्त्येणानवस्थानमिति विस्पष्टमर्न्यत्वम् । रात्रिन्दिवीयस्य वा प्रमादाधिकस्य सञ्चित्यानुपस्थानम् । त एते पञ्च सामायिकस्यातिक्रमाः । २०अप्रत्यवेक्षिताऽप्रमार्जितोत्सर्गादानसंस्तरोपक्रमणाऽना- दरस्मृत्यनुपस्थानानि ॥ ३४ ॥ प्रत्यवेक्षणं चाक्षुषो व्यापारः । १ । जन्तवः सन्ति न सन्ति चेति प्रत्यवेक्षणं चाक्षुषो व्या- पारः प्रतीयते । प्रमार्जनमुपकरणोपकारः । २ । मृदुनोपकरणेन यत् क्रियते प्रयोजनं तत् प्रमार्जनं प्रत्ये- २५तव्यम् । तस्य प्रतिषेधविशिष्टस्योत्सर्गादिभिः संबन्धः । ३ । तस्योभयस्य प्रतिषेधविशिष्टस्य उत्स- र्गादिभिस्त्रिभिः प्रत्येकमभिसंबन्धो भवति — अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्ग इत्यादि । तत्राऽप्रत्यवेक्षि- तायां भुवि मूत्रपुरीषोत्सर्गः, अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितस्य अर्हदाचार्यपूजोपकरणस्य गन्धमाल्यधूपा- देरात्मपरिधानाद्यर्थस्य वस्त्रपात्रादेश्चाऽऽदानम्, अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितस्य प्रावरणादेः संस्तरस्योप- ३०क्रमणम् । आवश्यकेष्वनादरः । ४ । आवश्यकेषु अनादरः अनुत्साहो भवति । कुतः ? क्षुदभ्यर्दि- तत्वात् । स्मृत्यनुपस्थानं व्याख्यातम् । ५ । त एते पञ्च प्रोषधोपवासस्यातिचाराः । ५५८ सचित्तसंबन्धसंमिश्राभिषवदुःपक्वाहाराः ॥ ३५ ॥ सह चित्तेन वर्तत इति सचित्तः । १ । चित्तं विज्ञानं तेन सह वर्तत इति सचित्तः, चेतना- वद्द्रव्यमित्यर्थः । तदुपश्लिष्टः संबन्धः । २ । तेन चित्तवता द्रव्येणोपश्लिष्टः संबन्ध इत्याख्यायते । संबध्यत ०५इति संबन्धः । तद्व्यतिकीर्णः संमिश्रः । ३ । तेन सचित्तेन द्रव्येण व्यतिकीर्णः संमिश्र इति कथ्यते । संमिश्रयत इति संमिश्रः । पूर्वेणाविशिष्ट इति चेत्; न; तत्र संसर्गमात्रत्वात् । ४ । स्यान्मतम् — संबन्धेनाविशिष्टः संमिश्र इति ? तन्न; किं कारणम् ? तत्र संसर्गमत्रत्वात् । सचित्तसंबन्धे हि संसर्गमात्रं विव- १०क्षितम्, इह तु सूक्ष्मजन्तुव्याकुलत्वे विभागीकरणस्याशक्यत्वात् नानाजातीयद्रव्यसमाहारः सूक्ष्मजन्तुप्राय आहारः संमिश्र इष्टः । कथं पुनरस्य सचित्तादिषु वृत्तिः ? प्रमादसंमोहाभ्यां सचि- त्तादिषु वृत्तिः । क्षुत्पिपासातुरत्वात् त्वरमाणस्य सचित्तादिषु अशनाय पानायानुलेपनाय परि- धानाय वा वृत्तिर्भवति । द्रवो वृष्यं वाऽभिषवः । ५ । द्रवः सौवीरादिकः वृष्यं वा द्रव्यमभिषवः इत्यभिधीयते । १५असम्यक्पक्वो दुष्पक्वः । ६ । अन्तस्तण्डुलभावेनाऽतिविक्लेदनेन बा दुष्ठु पक्व आहारो दुष्पक्व इत्युच्यते । ननु दुष्पच इति प्राप्नोतीति; कृच्छ्रार्थविवक्षाभावात् न भवति । तस्याभ्यवहारे को दोषः ? इन्द्रियमदवृद्धिः स्यात्, सचित्तप्रयोगो वा वातादिप्रकोपो वा, तत्प्रतीकारविधाने स्यात् पापलेपः, अतिथयश्चैनं परिहरेयुरिति । त एते पञ्च उपभोगपरिभोगसंख्यानमर्यादाभ्रेषाः । सचित्तनिक्षेपापिधानपरव्यपदेशमात्सर्यकालातिक्रमाः ॥ ३६ ॥ २०सचित्ते निक्षेपः सचित्तनिक्षेपः । १ । सचित्तो व्याख्यातः । सचित्ते पद्मपत्रादौ निधानं निक्षेप इत्युच्यते । “साधनं कृता” [जैनेन्द्रº १ । ३ । २०] इति वा मयूरव्यंसकादित्वाद्वा वृत्तिः । प्रकरणात् सचित्ते नाऽपिधानम् । २ । अपिधानमावरणमित्यर्थः । प्रकरणवशात् सचि- त्तेनापिधानमिति विशेष्यते, इतरथा हि प्रागधिकरणत्वेन निर्दिष्टं सचित्तग्रहणं नाभिसंबध्येत । अन्यदातृदेयार्पणं परव्यपदेशः । ३ । अन्यत्र दातारः सन्ति दीयमानोऽप्यमन्यस्येति वा २५अर्पणं परव्यदेश इति प्रतिपाद्यते । प्रयच्छतोऽप्यादराभावो मात्सर्यम् । ४ । प्रयच्छतोऽपि सतः आदरमन्तरेण दानं मात्सर्य- मिति प्रतीयते । अकाले भोजनं कालातिक्रमः । ५ । अनगाराणाम् अयोग्यकाले भोजनं कालातिक्रम इति कथ्यते । त एते पञ्च अतिथिसंविभागशीलभ्रेषाः प्रणीताः । ३०सप्तानामपि शीलानामतीचारा उक्ता उच्चावचाः । अथ सल्लेखनाया मरणविशेषापादन- समर्थाया अनुपदिष्टचित्तेनारभ्यायाः केऽतीचाराः भवन्तीति ? अत आह — जीवितमरणाशंसामित्रानुरागसुखानुबन्धनिदानानि ॥ ३७ ॥ आकाङ्क्षणमाशंसा । १ । आकाङ्क्षणमभिलाषः आशंसेत्युच्यते । जीवितं च मरणं च जीवितमरणम्, जीवितमरणस्य आशंसा जीवितमरणाशंसा । ५५९ अवश्यहेयत्वे शरीरस्यावस्थानादरो जीविताशंसा । २ । शरीरमिदमवश्यं हेयं जलबुद्बु- द्वदनित्यम्, अस्यावस्थानं कथं स्यादित्यादरो जीविताशंसा प्रत्येतव्या । जीवनसंक्लेशात् मरणं प्रति चित्तानुरोधो मरणाशंसा । ३ । रोगोपद्रवाकुलतया प्राप्तजीव- नसंक्लेशस्य मरणं प्रति चित्तस्य प्रणिधानं मरणाशंसा इति व्यपदेशमर्हति । ०५पूर्वकृतसहपांशुक्रीडनाद्यनुस्मरणान्मित्रानुरागः । ४ । व्यसने सहायत्वमुत्सवे संभ्रम इत्ये- वमादिषु कृतं बाल्ये युगपत् क्रीडनमित्येवमादीनामनुस्मरणात् मित्रेऽनुरागो भवति । अनुभूतप्रीतिविशेषस्मृतिसमःवाहारः सुखानुवन्धः । ५ । एवं मया भुक्तं शयितं क्रीडित- मित्येवमादि प्रीतिविशेषं प्रति स्मृतिसमन्वाहारः सुखानुबन्ध इत्यभिधीयते । भोगाकाङ्क्षया नियतं दीयते चित्तं तस्मिंस्तेनेति वा निदानम् । ६ । विषयसुखोत्कर्षाभि- १०लाषो भोगाकाङ्क्षा तया नियतं चित्तं दीयते तस्मिंस्तेनेति वा निदानमिति व्यपदिश्यते । एते पञ्च सल्लेखनायाः व्यतिक्रमाः । अत्राह — उक्तं भवता तीर्थकरत्वकारणकर्मास्रवनिर्देशे ‘शक्तितस्त्यागतपसी’ इति, पुनश्चोक्तं शीलव्रतविधाने ‘अतिथिसंविभाग’ इति, तस्य दानस्य लक्षणमनिर्ज्ञातं तदुच्यतामिति ? अत आह — अनुग्रहार्थं स्वस्यातिसर्गो दानम् ॥ ३८ ॥ १५स्वपरोपकारोऽनुग्रहः । १ । स्वस्य परस्य चोपकारः अनुग्रह इत्याख्यायते । स्वोपकारः पुण्य- संचयः, परोपकारः सम्यग्ज्ञानादिवृद्धिः । स्वशब्दो धनपर्यायवचनः । २ । आत्मात्मीयज्ञातिधनपर्यायवाचित्वे स्वशब्दस्य धनपर्या- वाचिनो ग्रहणमिह द्रष्टव्यम् । अनुग्रहार्थं स्वस्यातिसर्गः त्यागो दानं वेदितव्यम् । अत्राह — उक्तं दानं तत्किमविशिष्टफलमाहोस्वित् अस्ति कश्चित् प्रतिविशेष इति ? अत्रो- २०च्यते — विधिद्रव्यदातृपात्रविशेषात्तद्विशेषः ॥ ३९ ॥ प्रतिग्रहादिक्रमो विधिः । १ । प्रतिग्रह उच्चदेशस्थापनं पादप्रक्षालनम् अर्चनं प्रणमनमित्येव- मादिक्रियाविशेपाणां क्रमो विधिरित्याख्यायते । विशेषो गुणकृतस्तस्य प्रत्येकमभिसंबन्धः । २ । परस्परतो विशिष्यते विशिष्टिर्वा विशेषः, २५स गुणकृतः, तस्य प्रत्येकमभिसंबन्धो भवति — विधिविशेषः द्रव्यविशेषः दातृविशेषः पात्रविशेष इति । तत्र विधिविशेषः प्रतिग्रहादिषु आदरानादरकृतो भेदः । तपःस्वाध्यायपरिवृद्धिहेतुत्वादिर्द्रव्यविशेषः । ३ । दीयमाने अन्नादौ प्रतिगृहीतुस्तपःस्वाध्या- यपरिणामविवृद्धिकारणत्वादिर्द्रव्यविशेष इति भाष्यते । अनसूयाऽविपादादिर्दातृविशेषः । ४ । प्रतिग्रहीतरि अनसूया त्यागेऽविषादः दित्सतो ३०ददतो दत्तवतश्च प्रीतियोगः कुशलाभिसन्धिता दृष्टफलानपेक्षिता निरुपरोधत्वमनिदानत्वमित्ये- वमादिः दातृविशेषोऽवसेयः । मोक्षकारणगुणसंयोगः पात्रविशेषः । ५ । मोक्षकारणैः सम्यग्दर्शनादिभिः गुणैः योगः पात्रविशेष इति प्रतीयते । ततश्च फलविशेषः क्षित्यादिविशेषाद् वीजफलविशेषवत् । ६ । ततश्च विध्यादिविशेषाद्दान- ३५फलविशेषो भवति, यथा क्षित्यादिकारणविशेषसन्निपाते सति नानाविधबीजफलविशेष इति । ५६० निरात्मकत्वे सर्वभावानां विध्यादिस्वरूपाभावः । ७ । निरात्मकाः सर्वे भावा इत्यस्मिन् दर्शने विध्यादिस्वरूपाभावः स्यात् । अस्ति चेद्विध्यादिस्वरूपम्; ‘निरात्मकाः सर्वे भावाः’ इत्य- मुष्य सङ्गरस्य व्याघातः । क्षणिकत्वाच्च विज्ञानस्य तदभिसन्धानाभावः । ८ । क्षणमात्रावलम्बिनि विज्ञाने ‘पात्रभूतोऽ ०५यमृषिस्तपःस्वाध्यायपरायणो मामनुगृहीष्यति, अस्मै च देयमिदं व्रतशीलभावनापरिबृंहणकरम्, अयं चात्र विधिः’ इत्यभिसन्धिर्न स्यात्, पूर्वोत्तरक्षणविषयसंस्कारावग्रहसमर्थैकज्ञानाभावात् । नित्यत्वाज्ञत्वनिष्क्रियत्वाच्च । ९ । यस्यापि दर्शनम् — सत आत्मनोऽकारणत्वान्नित्यत्वम्, ज्ञानगुणादर्थान्तरभूतत्वादज्ञत्वम्, सर्वगतत्वान्निष्क्रियत्वम्; तस्य तत एव विध्याद्यनुपपत्तिः । क्रियागुणसमवायादुपपत्तिरिति चेत्; न; तत्परिणामाभावात् । १० । स्यादेतत् — अर्थान्तर- १०त्वेऽपि इहेदं बुद्धिलक्षणात् समवायादेकत्वापत्ताविव तद्व्यपदेशोपपत्तेः विध्याद्युपपत्तिरिति; तन्न; किं कारणम् ? तत्परिणामाभावात् । यथा देवदत्तस्य दण्डयोगाद्दण्डिव्यपदेशेऽपि न दण्डस्वभा- वापत्तिः तथा आत्मनोऽपि क्रियागुणवद्व्यपदेशेऽपि तत्स्वभावसंक्रमाभावः, ततश्चाधिकृतविध्या- द्यभाव एव । क्षेत्रस्य वाऽचेतनत्वात् । ११ । यस्यापि दर्शनम् — चतुर्विंशतिविधं क्षेत्रमचेतनम्, क्षेत्रज्ञश्चे- १५तनः पुरुष इति; तस्यापि क्षेत्रस्याचेतनत्वाद्विध्याद्यभिसन्धानाभावो घटादिवत् । अथास्ति विध्या- द्यभिसन्धिः; न तर्हि अचेतनं क्षेत्रम् । क्षेत्रज्ञस्य च नित्यत्वात् शुद्धत्वात् निःक्रियत्वादेव विध्या- द्यनुपपत्तिः । स्याद्वादिनस्तदुपपत्तिरनेकान्ताश्रयणात् । १२ । स्याद्वादिनस्तु तेषां विध्यादीनामुपपत्तिः । कुतः ? अनेकान्ताश्रयणात् — स्यान्नित्य आत्मा स्यादनित्य इत्येवमाद्यनेकान्ताश्रयणादेकान्तदृष्टि- २०दोषाभावः । इति तत्त्वार्थवार्तिके व्याख्यानालङ्कारे सप्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥ ७ ॥ ५६१ अष्टमोऽध्यायः आस्रवपदार्थ उक्तः । अवसरप्राप्तं बन्धं व्याचक्ष्महे । स पुनश्चेतनेतरद्रव्यपरिणामः नामा- दिचतुष्टयधर्मभागपि द्रव्यभावबन्धविशेषाद् द्वयीमवस्थां बिभर्ति । तत्र जतुकाष्ठरज्जुनिगला- दिलक्षणं द्रव्यबन्धं बहुप्रकारं हित्वा प्रकरणसामर्थ्याद्भावबन्धं ब्रूमः । स द्वेधा — कर्म-नोकर्मबन्ध- भेदात् । मातापितृपुत्रस्नेहसंबन्धः नोकर्मबन्धः । यः पुनः अयमितरः कर्मबन्धः तं पौनर्भविक- ०५कर्मबन्धसन्ततिसद्भावादादिमन्तमनादिमन्तं च प्रतिजानीमहे बीजाङ्कुरप्रादुर्भावसन्तानवत् । आह — आस्तां तावद्व्याख्यानम्, इदमेव तावदग्रे वक्तव्यम् — के इमे बन्धहेतवो यैरयं बन्धः प्रवर्तत इति ? इतरथा हि बन्धपदार्थप्रक्लृप्तये पुनस्तद्धेतवः प्रणेतव्याः स्युः । स्यादेतत् — कारणाभावाद् बन्धप्रसिद्धिसामर्थ्यमित्येतच्च वार्तम्, अनिर्मोक्षप्रसङ्गात् । अकस्माच्च तदभावात् । यद्यकस्माद्बन्धः; मोक्षः कस्मान्नाकस्मात् ? न चाकस्माद्वन्धमोक्षौ; तदर्थप्रक्रिया- १०विरोधप्रसङ्गात् । अतो बन्धमुक्त्वा मा पुनर्वोचं इति आदौ एव बन्धकारणनिर्देशोऽनुष्ठेयः । कार्य-कारणयोश्च पूर्वापरभावात् पूर्वं कारणं वाच्यं पश्चात् कार्यम्; उच्यते — न वक्तव्याः पुनरिह, यस्मात् षष्ठसप्तमयोः विविधफलानुग्रहतन्त्रास्रवप्रकरणवशात् सप्रपञ्चाः आत्मनः कर्मबन्धहेतवो व्याख्याताः । के पुनस्ते ? मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषाययोगा बन्धहेतवः ॥ १ ॥ १५क्व पुनरेते उक्ताः ? मिथ्यादर्शनं क्रियास्वन्तर्भूतम् । १ । पञ्चविंशतिः क्रिया उक्ताः तास्वन्तर्भूतं मिथ्यादर्शनं द्रष्टव्यम् । विरतिप्रतिपक्षभूताऽप्यविरतिः । २ । विरतिर्व्याख्याता, तत्प्रतिपक्षभूता अविरतिरपि तत्रैव वर्णिता “इन्द्रियकषायाव्रतक्रियाः” [तº सूº६ । ५] इत्यत्र । २०अज्ञाव्यापादनानाकाङ्क्षक्रिययोरन्तर्भावः प्रमादस्य । ३ । आज्ञाव्यापादनक्रियाऽनाकाङ्क्ष क्रियेत्यनयोः प्रमादस्यान्तर्भावो वेदितव्यः । स च प्रमादः कुशलेष्वनादरः मनसोऽप्रणिधानम् । कषायाः क्रोधादयः प्रोक्ताः । ४ । क्रोधादयोऽनन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानसंज्ज्वलन- विकल्पाः कषायाः प्रोक्ताः । क्व ? “इन्द्रियकषायाव्रतक्रियाः” [तº सूº६ । ५] इत्यत्रैव । योगः कायादिविकल्पः प्रक्लृप्तः । ५ । योगश्च कायादिविकल्पः प्रक्लृप्तः । क्व ? “कायवा- २५ङ्मनस्कर्म योगः” [तº सूº६ । १] इत्यत्र । मिथ्यादर्शनं द्वेधा-नैसर्गिकपरोपदेशनिमित्तभेदात् । ६ । मिथ्यादर्शनं द्वेधा व्यवतिष्ठते । कुतः ? नैसर्गिकपरोपदेशनिमित्तभेदात् । तत्रोपदेशनिरपेक्षं नैसर्गिकम् । ७ । तत्र परोपदेशमन्तरेण मिथ्याकर्मोदयवशात् यदावि- र्भवति तत्त्वार्थाश्रद्धानलक्षणं तन्नैसर्गिकमिति व्यवसीयते । ३०परोपदेशनिमित्तं चतुर्विधं क्रियाऽक्रियावाद्याज्ञानिकवैनयिकमतविकल्पात् । ८ । परोपदेश- निमित्तं मिथ्यादर्शनं चतुर्विधमवगन्तव्यम् । कुतः ? क्रियाऽक्रियावाद्याज्ञानिकवैनयिकमतवि- कल्पात् । ५६२ चतुरशीतिः क्रि(तिरक्रि)यावादाः इति कौक्वलकाण्ठेविद्धिप्रभृतिमतविकल्पात् इति । ९ । कौक्वलकाण्ठेविद्धिकौशिकहरिश्मश्रुमान्कपिलरोमशहारिताश्वमुण्डाश्वलायनादिमतविकल्पात् क्रि- या(अक्रिया)वादाश्चतुरशीतिविधा द्रष्टव्याः । अशीतिशतमक्रि(तं क्रिया)वादानां मरीचिकुमारोलूककपिलादिदर्शनभेदात् । १० । मरी- ०५चिकुमारोलूककपिलगार्ग्यव्याघ्रभूतिवाद्वलिमाठरमौद्गल्यायनप्रभृतिदर्शनभेदात् अक्रिया(क्रिया)वादा अशीतिशतसंख्याः प्रत्येतव्याः । आज्ञानिकवादाः सप्तषष्टिसंख्याः साकल्यवाष्कलप्रभृतिदृष्टिभेदात् । ११ । साकल्यवा- ष्कलकुथुमिसात्यमुग्रिचारायणकाठमाध्यन्दिनीमौदपैप्पलादबादरायणस्विष्ठिकृदैतिकायनवसुजैमि- निप्रभृतिदृष्टिभेदात् सप्तषष्टिसंख्या आज्ञानिकवादा ज्ञेयाः । १०वैनयिकानां द्वात्रिंशद्वशिष्टपाराशरादिमार्गभेदात् । १२ । वशिष्टपाराशरजतुकर्णवाल्मीकि- रोमहर्षिणिसत्यदत्तव्यासैलापुत्रौपमन्यवेन्द्रदत्तायस्थूलादिमार्गभेदात् वैनयिकाः द्वात्रिंशद्गणना भवन्ति । त एते मिथ्योपदेशभेदाः त्रीणि शतानि त्रिषष्ट्युत्तराणि । अत्र चोद्यते — बादरायणवसुजैमिनिप्रभृतीनां श्रुतिविहितक्रियानुष्ठायिनां कथमाज्ञानिकत्व- मिति ? उच्यते — प्राणिवधधर्मसाधनाभिप्रायात् । न हि प्राणिवधः पापहेतुर्धर्मसाधनत्वमापत्तुम- १५र्हति । आगमप्रामण्यात् प्राणिवधो धर्महेतुरिति चेत्; न; तस्यागमत्वाऽसिद्धेः । १३ । स्यादेतत् — अपौरुषयो वेदागमोऽस्ति, तस्य कर्तृदोषानुषङ्गाशङ्काभावात् प्रामाण्यम्, अतस्तत्र प्रणीतः प्राणिवधो धर्महेतुरिति; तन्न; किं कारणम् ? तस्यागमत्वासिद्धेः । सर्वप्राणिहितानुशासने हि प्रवृत्त आगमः, न हिंसाविधायि वचः आगमो भवितुमर्हति दस्युजनवचनवत् । किञ्च, २०अनवस्थानात् । १४ । यथा ‘आद्यः पुष्यः, आद्यः पुनर्वसू’ इति विसंवादिवचोऽनवस्थानात् अप्रमाणं तथा वेद एव क्वचित् प्रदेशे धर्महेतुः पशुवध उक्तः — “पशुवधेन सर्वान् कामानवाप्नोति” “यज्ञो हि भूत्यै सर्वस्य तस्माद्यज्ञे वधोऽवधः । ” इति च, क्वचित् पुनरजैः त्रिवर्षपरमोषितैर्बीजैः “अजं पिष्ट्यं कृत्वा यष्टव्यम्” इति हिंसा परिहृता । अतोऽन- वस्थानाच्च वेदागमस्याप्रामाण्यम् । किञ्च, २५परमागमे प्रतिषिद्धत्वात् । १५ । अर्हता भगवता प्रोक्ते परमागमे प्रतिषिद्धः प्राणिवधः, सर्वत्र हिंसाविरतिः श्रेयसीति । अतः परमागमे प्रतिषिद्धत्वात् न धर्महेतुः प्राणिवधः । तदसिद्धिरिति चेत्; न; अतिशयज्ञानाकरत्वात् । १६ । स्मान्मतम् — आर्हतस्य प्रवचनस्य तत्त्वमसिद्धं तस्य पुरुषकृतित्वे सति अयुक्तेरिति; तन्न; किं कारणम् ? अतिशयज्ञानाकरत्वात् । यदिदं जीवादिपदार्थस्वरूपनिरूपणं नयप्रमाणाद्यधिगमोपायप्रापितयुक्तिबन्धमोक्षादिप्रतिपादन- ३०समर्थमित्येवमादीनामतिशयज्ञानानामाकर आर्हत आगमः, रत्नानामिवोदधिः, अतोऽस्य पर- मागमत्वम् । अन्यत्राप्यतिशयज्ञानदर्शनादिति चेत्; न; अत एव तेषां संभवात् । १७ । स्यान्मतम्- अन्यत्रापि अतिशयज्ञानानि दृश्यन्ते कल्पव्याकरणच्छन्दोज्योतिषादीनि ततोऽनैकान्तिकत्वात् नायं हेतुरिति; तन्न; किं कारणम् ? अत एवैतेषां संभवात् । आर्हतमेव प्रवचनं तेषां प्रभवः । ३५उक्तञ्च — ५६३ “सुनिश्चितं नः परतन्त्रयुक्तिषु स्फुरन्ति याः काश्चन सूक्तसंपदः । तवैव ताः पूर्वमहार्णवोत्थिता जगत्प्रमाणं जिनबाक्यविप्रुषः ॥ ”[द्वात्रिंº१ । ३०] इति । श्रद्धामात्रमिति चेत्; न; भूयसामुपलब्धेः रत्नाकरवत् । १८ । स्यादेतत् — आर्हतमेव प्रव- चनं सर्वेषामतिशयज्ञानानां प्रभव इति श्रद्धामात्रमेतत् न युक्तिक्षममिति; तन्न; किं कारणम् ? ०५भूयसामुपलब्धेः रत्नाकरवत् । यथा ग्रामनगरपत्तनादिषु दृश्यमानानामपि रत्नानां तत्प्रभवत्व- मध्यवस्यति लोकः, भूयसामुपलब्धे रत्नाकर एव तेषां प्रभव इत्यध्यवसीयते, तथा सर्वातिशय- ज्ञाननिधानत्वात् जैनमेव प्रवचनम् आकर इत्यवगम्यते । तदुद्भवत्वात्तेषामपि प्रामाण्यमिति चेत्; न; निःसारत्वात् काचादिवत् । १९ । अथ मत- मेतत् — यदि वेदव्याकरणादीनाम् अर्हत्प्रवचनोद्भवत्वमभ्युपगम्यते, तेषां प्रामाण्यात् तद्विहितहिंसा- १०द्यनुष्ठानं दानादिवन्न दोषकरमिति; तन्न; किं कारणम् ? निःसारत्वात् । यथा काचमणिक्षारशम्बू- कादीनां रत्नाकरसमुद्भवत्वेऽपि निःसारत्वं तथा वेदादीनां जिनशासनसमुद्रसमुद्भवत्वेऽपि न प्रामाण्यमित्यवसेयम् । किञ्च, सर्वेषामविशेषप्रसङ्गात् । २० । यदि हिंसा धर्मसाधनं मत्स्यबन्ध(वधक)शाकुनिकशौकरिका- दीनां सर्वेषामविशिष्टा धर्मावाप्तिः स्यात् । ततश्चाऽहिंसालक्षणो धर्म इत्येवमादिवचनमयुक्तं स्यात् । १५यज्ञात्कर्मणोऽन्यत्र वधः पापायेति चेत्; न; उभयत्र तुल्यत्वात् । २१ । स्यादेतत् — यज्ञे पशुवधः प्रत्यवायहेतुर्न भवति अन्यत्र पापहेतुरिति न अहिंसालक्षणधर्मविरोध इति; तन्न; किं कारणम् ? उभयत्र तुल्यत्वात् । उभयत्र हि असौ दुःखहेतुत्वेन तुल्यः, अतः फलेनापि समेन भवितव्यम् । अन्तर्वेदिगतः पशुवधः प्रत्यवायहेतुः प्राणवियोगहेतुत्वात् बहिर्वेदिपशुवधवत्, विपर्ययो वा । २०तादर्थ्यात् सर्गस्येति चेत्; न; साध्यत्वात् । २२ । स्यादेतत् — “यज्ञार्थ पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयंभुवा । ” [मनुº५ । ३९]इति । अतः सर्गस्य यज्ञार्थत्वात् न तस्य विनियोक्तुः पापमिति, तन्न; किं कारणम् ? साध्यत्वात् । साध्यमेतत् — स्वयंभुवा यज्ञार्थं पशवः सृष्टा इति । किञ्च, अन्यथोपयोगे दोषप्रङ्गात् । २३ । यद्धि यदर्थं तस्यान्यथोपयोगे दोषो दृष्टः यथा श्लेष्म- प्रशमनार्थम् औषधमन्यथा प्रयुज्यमानं दोषकरं तथा यज्ञार्थः पशुसर्ग इति कृत्वा क्रयविक्रया- २५दिषु क्रियमाणेषु कर्तुरनिष्टफलावाप्तिः प्रसज्येत । मन्त्रप्राधान्याददोष इति चेत्; न; प्रत्यक्षविरोधात् । २४ । स्यान्मतम् — यथा विषं मन्त्र- प्राधान्यादुपयुज्यमानं न मरणकारणम्, तथा पशुवधोऽपि मन्त्रसंस्कारपूर्वकः क्रियमाणो न पाप- हेतुरिति; तन्न; किं कारणम् ? प्रत्यक्षविरोधात् । यथा मन्त्रेण संरिक्रयमाणं विषं गौरवहीनं प्रत्यक्षत उपलभ्यते, यथा वा विना रज्जुनिगलादिबन्धेभ्यो जलमनुष्यादिं स्तम्भयन्तः प्रत्यक्षतः प्रतीताः ३०मन्त्रबलादेव केवलात्, तथा यदि मन्त्रेभ्य एव केवलेभ्यो याज्ञे कर्मणि पशून्निपातयन्तः दृश्येरन् मन्त्रबलं श्रद्धीयेत । दृश्यते तु रज्वादिभिर्मारणम् । तस्मात् प्रत्यक्षविरोधात् मन्यामहे न मन्त्र- सामर्थ्यमिति । हिंसादोषाविनिवृत्तेः । २५ । अभ्युपगम्योच्यते — यथा शस्त्रादिभिः प्राणिनो व्यापादयन्न- शुभाभिसन्धिः पापेन बध्यते तथा मन्त्रैरपि पशून् मारयन् दुष्कर्मबन्धी भवेदेवेति हिंसादोषो ३५न निवर्तते । ५६४ नियतपरिणामनिमित्तस्यान्यथाविधिनिषेधासंभवात् । २६ । नियतं शुभाशुभलक्षणं परि- णामं प्रतीत्य पुण्यपापकर्मबन्धो भवति । नासावन्यथा विधातुं निषेद्धुं वा शक्यते । यदि स्यात्; असञ्चेतितकर्मबन्धाभ्युपगमे बन्धमोक्षप्रक्रियाविरोधः स्यात् । कर्तुरसंभवाच्च । २७ । “अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः” [मैत्राº६ । ३६] अग्निहवनादिक्रियायाः ०५कर्ता पिण्डो वा स्यात् भौतिकः, पुरुषो वा ? यदि भौतिकः पिण्डः; तस्याचेतनत्वात् घटादिवत् पुण्यापुण्यलक्षणक्रियासंचेतनाभावात् कर्तृत्वाभावः । अथ पुरुषः; स नित्यो वा स्यात्, क्षणिको वा ? यदि क्षणिकः; मन्त्रार्थानुस्मरणतत्प्रयोगानुविधानचिन्तनाद्यभावात् न कर्तृत्वमुपपन्नम् । अथ हि नित्यः स्यात्; पूर्वापरकालतुल्यत्वात् विक्रियाविरहे दूरादेव कर्तृत्वं व्यावृत्तं ततः कर्तुरभावात् क्रियाफलानभिसंबन्धः । “पुरुष एवेदं सर्वं यच्च भाव्यम्”[ऋक्º १०१० । ९०] इत्येवमाद्युपनिषद्वाक्यप्रामाण्याच्च एकपुरुषैकान्तकल्पनायां वध्यघातकादिविवेकाभावः । चेतनाशक्तिपरिणाममात्राभ्युपगमे च दृश्यस्य विश्वरूपस्याभावात् प्रत्यक्षविरोधः, प्रमाणतदा- भासाविशेषप्रसङ्गोऽस्तु । निर्विकल्पपुरुषतत्त्वकल्पनायां च निर्विकल्पत्वादिविकल्पभावाभावयोः सङ्गरवचनविरोधप्रसङ्गश्चेति विषयतृष्णातुरविकल्पितं वैदिकवचनं न प्रमाणीकर्तव्यम् । एवं परोपदेशनिमित्तमिथ्यादर्शनविकल्पा अन्ये च संख्येया योज्याः ऊह्याः, परिणाम- १५विकल्पात् असंख्येयाश्च भवन्ति, अनन्ताश्च अनुभागभेदात् । यन्नैसर्गिकं मिथ्यादर्शनं तदप्येक- द्वित्रिचतुरिन्द्रियासंज्ञिपञ्चेन्द्रियसंज्ञितिर्यङ्म्लेच्छशवरपुलिन्दादिपरिग्रहादनेकविधम् । पञ्चविधं वा । २८ । अथवा पञ्चविधं मिथ्यादर्शनमवगन्तव्यम् — एकान्तमिथ्यादर्शनं विप- रीतमिथ्यादर्शनं संशयमिथ्यादर्शनं वैनयिकमिथ्यादर्शनम् आज्ञानिकमिथ्यादर्शनं चेति । तत्रेद- मेवेत्थमेवेति धर्भिधर्मयोरभिनिवेश एकान्तः, “पुरुष एवेदं सर्वम्” [ऋक् संº१० । ९०] इति वा, नित्य २०एव वा अनित्य एवेति, सग्रन्थो निर्ग्रन्थः, केवली कवलाहारी, स्त्री सिद्ध्यतीत्येवमादिर्विपर्ययः । सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः किं स्याद्वा नवेति मतिद्वैधं संशयः । सर्वदेवतानां सर्वस- मयानां च समदर्शनं वैनयिकत्वम् । हिताहितपरीक्षाविरह आज्ञानिकत्वम् । अविरतिकषाययोगा द्वादशपञ्चविंशतित्रयोदशभेदाः । २९ । अविरतिः कषायः योगः इत्येते द्वादश — पञ्चविंशति — त्रयोदशभेदाः द्रष्टव्याः । तत्र पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतित्रसकायचक्षुः- २५श्रोत्रघ्राणरसनस्पर्शननोइन्द्रियेषु हननासंयमनाविरतिभेदात् द्वादशविधा अविरतिः । षोडश कषायाः नव नोकषायाः ईषद्भेदो न भेद इति पञ्चविंशतिः कषायाः । चत्वारो मनोयोगाः चत्वारो वाग्योगाः पञ्च काययोगाः इति त्रयोदशविकल्पो योगः, आहारककाययोगाऽऽहारकमिश्रयोगयोः प्रमत्तसंयते संभवात् पञ्चदशापि भवन्ति । प्रमादोऽनेकविधः । ३० । भावकायविनयेर्यापथभैक्ष्यशयनासनप्रतिष्ठापनवाक्यशुद्धिलक्षणा- ३०ष्टविधसंयम — उत्तमक्षमामार्दवार्जवशौचसत्यतपस्त्यागाऽऽकिञ्चन्यब्रह्मचर्यादिविषयानुत्साहभेदादने- कविधः प्रमादोऽवसेयः । समुदायावयवयोर्बन्धहेतुत्वं वाक्यपरिसमाप्तेर्वैचित्र्यात् । ३१ । मिथ्यादर्शनादीनां बन्ध- हेतुत्वं समुदायेऽवयवे च वेदितव्यम् । कुतः ? वाक्यपरिसमाप्तेर्वैचित्र्यात् । तत्र मिथ्यादृष्टेः पञ्चापि समुदिताः बन्धहेतवः । सासादनसम्यग्दृष्टि-असंयतसम्यग्दृष्टीनामविरत्यादयश्चत्वारः । ३५संयतासंयतस्याविरतिमिश्राः प्रमादकषाययोगाश्च । प्रमत्तसंयतस्य प्रमादकषाययोगाः । अप्रमत्ता- ५६५ दीनां चतुर्णां कषाययोगौ । उपशान्तक्षीणकषायसयोगकेवलिनाम् एक एव योगः । अयोगकेवली अबन्धहेतुः । तत्र च मिथ्यादर्शनादिविकल्पानां प्रत्येकं बन्धहेतुत्वमवगन्तव्यम् । न हि सर्वाणि मिथ्यादर्शनानि एकस्मिन्नात्मनि युगपत् संभवन्ति, नापि हिंसादयः सर्वे परिणामाः । अविरतेः प्रमादस्य चाऽविशेष इति चेत्; न; विरतस्यापि प्रमाददर्शनात् । ३२ । स्यादेतत् — ०५प्रमादोऽपि अविरतिरेवेति पृथग्ग्रहणमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? विरतस्यापि प्रमाददर्शनात् । विरतस्यापि पञ्चदश प्रमादाः संभवन्ति — विकथाकषायेन्द्रियनिद्राप्रणयलक्षणाः । कषायाऽविरत्योरभेद इति चेत्; न; कार्यकारणभेदोपपत्तेः । ३३ । स्यादेतत् — कषायाविर- त्योर्नास्ति भेदः उभयोरपि हिंसादिपरिणामरूपत्वादिति; तन्न; किं कारणम् ? कार्यकारणभेदोप- पत्तेः । कारणभूता हि कषायाः कार्यात्मिकाया हिंसाद्यविरतेरर्थान्तरभूता इति । १०आह — प्रपञ्चेनोपपादितान् बन्धहेतून्निरचेष्म, इदं तु सन्दिह्मः — अमूर्तेरात्मनो हस्ताद्यसंभवे सत्यादानशक्तिविरहात् कथं बन्धो भवतीति ? इमे ब्रूमहे — आत्मकर्मबन्धसन्ततेः पूर्वापरीभा- वानवधारणात् । नैवमवधार्यते — ‘पूर्वमात्मा पश्चात् कर्माणि प्राक् वा कर्माण्यवर आत्मा’ इति ऐकान्तिकाऽमूर्तत्वनिवृत्तिः । ततः कर्मशरीरसंबन्धीतप्तायःपिण्डोऽम्भ इव — सकषायत्वाज्जीवः कर्मणो योग्यान् पुद्गलानादत्ते स बन्धः ॥ २ ॥ १५पुनः कषायग्रहणमनुवाद इति चेत्; न; कर्मविशेषाशयवाचित्वात् जठराग्निवत् । १ । यथा जठराख्याशयानुरूपमभ्यवहरणं तथा कषायेषु सत्सु तीव्रमन्दमध्यमकषायाशयानुरूपे स्थित्यनुभवने भवत इत्येतस्य विशेषस्य प्रतिपत्त्यर्थं बन्धहेतुविधाने कषायग्रहणं निर्दिष्टं पुनरनूद्यते । जीवाभिधानं प्रचोदितत्वात् । २ । यच्चोदितम् — अमूर्तिरहस्तो जीवः कथं कर्मादत्त इति तस्य प्रतिवचनार्थं जीव इत्यभिधीयते । २०जीवनाविनिर्मुक्तत्वाद्वा । ३ । जीवनमायुस्तदविनिर्मुक्तोऽयं कर्मादत्ते न विनिर्मुक्त इति, अतश्च जीववचनम् । कर्मणो योग्यानिति पृथग्विभक्त्युच्चारणं वाक्यान्तरज्ञापनार्थम् । ४ । कर्मयोग्यानिति लघुनिर्देशात् सिद्धे कर्मणो योग्यानिति पृथग्विभक्त्युच्चारणं वाक्यान्तरज्ञापनार्थं क्रियते । किं पुनस्तद्वाक्यान्तरम् ? ‘कर्मणो जीवः सकषायो भवति’ इत्येकं वाक्यम् । एतदुक्तं भवति — कर्मण २५इति हेतुनिर्देशः, कर्मणो हेतोर्जीवः सकषायो भवति, नाकर्मकस्य कषायलेपोऽस्ति, ततः जीवकर्म- णोरनादिसंबन्ध इति । द्वितीयं वाक्यम् — ‘कर्मणो योग्यान् पुद्गलानादत्ते’ इति । एतदुक्तं भवति- अर्थवशाद्विभक्तिपरिणाम इति प्राक्कर्मण इति हेतुनिर्देश इह संबन्धनिर्देशः संपद्यते — सकषायत्वा- ज्जीवः कर्मणो योग्यान् पुद्गलानादत्त इति । पुद्गलवचनं कर्मणस्तादात्म्यख्यापनार्थम् । ५ । पुद्गलात्मकं कर्मेत्येतस्य विशेषस्य ख्यापनार्थं ३०पुद्गलग्रहणं क्रियते । तदसिद्धमिति चेत्; न; अमूर्तेरनुग्रहोपघाताभावात् । ६ । स्यादेतत् — पौद्गलिकं कर्मेत्येतद- सिद्धम् आत्मगुणत्वात् तस्येति; तन्न; किं कारणम् ? अमूर्तेरनुग्रहोपघाताभावात् । यथा आकाशम- ५६६ मूर्ति दिगादीनाममूर्तानां नानुग्राहकमुपघातकं च तथैवामूर्ति कर्माऽमूर्तेरात्मनोऽनुग्रहोपघातयोर्हे- तुर्न स्यात् । आदत्त इति प्रतिज्ञातोपसंहारार्थम् । ७ । यत्प्रतिज्ञातं सकषायत्वाज् जीवो बन्धमनुभवति तस्योपसंहारार्थमिदमुच्यते आदत्त इति । ०५अतस्तदुपश्लेषो बन्धः । ८ । अतो मिथ्यादर्शनाद्यावेशादार्द्रीकृतस्यात्मनः सर्वतो योगविशे- षात् तेषां सूक्ष्मैकक्षेत्रावगाहिनाम् अनन्तप्रदेशानां पुद्गलानां कर्मभावयोग्यानामविभागोपश्लेषो बन्ध इत्याख्यायते । तद्भावो मदिरापरिणामवत् । ९ । यथा भाजनविशेषे प्रक्षिप्तानां विविधरसबीजपुष्पफलानां मदिराभावेन परिणामः तथा पुद्गलानामपि आत्मनि स्थितानां योगकषायवशात् कर्मभावेन परि- १०णामो वेदितव्यः । ‘स’ वचनमन्यनिवृत्त्यर्थम् । १० । स एष बन्धो नान्योऽस्तीत्यन्यनिवृत्त्यर्थं ‘स’वचनं क्रियते, तेन गुणगुणिबन्धो निवर्त्तितो भवति । यदि हि गुणगुणिबन्धः स्यात् मुक्त्यभावः प्रसज्येत, गुणस्व- भावापरित्यागाद् गुणिनः, स्वभावपरित्यागे च गुणिनोऽप्यभाव इति मुक्ताभावः । करणादिसाधनो बन्धशब्दः । ११ । करणादिसाधनेष्वयं बन्धशब्दो द्रष्टव्यः । तत्र करणसा- १५धनस्तावत् — बध्यतेऽनेनात्मेति बन्धः । “हलः” [जैनेº३ । १०२] इति करणे घञ् । कः पुनसौ ? मिथ्यादर्शनादिः । ननु स बन्धहेतुरुक्तः कथं बन्धो भवितुमर्हति ? सत्यमेवमेतत्, अभिनव- द्रव्यकर्मादाननिमित्तत्वाद् बन्धहेतुरपि सन् पूर्वोपात्तकर्महेतुकत्वात् कार्यतामास्कन्दन् तदनुविधा- नात् आत्मनोऽस्वतन्त्रीकरणत्वात् करणव्यपदेशमर्हतीति । तद्रञ्जनेन आत्मना आत्मसात्क्रियते इति कर्मसाधनत्वमपि च युक्तिमत् । ज्ञानदर्शनाऽव्याबाधाऽनामाऽगोत्राऽनन्तरायत्वलक्षणं २०पुरुपसामर्थ्थं प्रतिबघ्नाति बन्धः इति कर्तृसाधनत्वमपि चोपपत्तिमत् । एवं बन्धनं बन्ध इति भावसाधनो वा अस्वतन्त्रीक्रियामात्रविवक्षायाम् । ननु भावसाधने सामानाधिकरणं(ण्यं)नोपपद्यते ज्ञानावरणं बन्ध इत्यादि; नैष दोषः; तदव्यतिरेकात् भावस्य तद्वता सामानाधिकरण्यं भवति — यथा ज्ञानमेवात्मेति । एवमितरसाधनयोजना च कर्तव्या । तस्योपचयापचयसद्भावः कर्माऽऽयव्ययदर्शनाद् व्रीहिकोष्ठागारवत् । १२ । यथा कोष्ठागारे २५ब्रीहीणामन्येषां निर्गमादपरेषां च प्रवेशनात् उपचयापचयौ दृष्टौ तथा अनादिकार्मणकोष्ठागार- स्यान्येषां कर्मणां भोगात् आदानाच्चेतरेषामुपचयापचयौ स्तः । आह — किमयं बन्ध एकरूप एव आहोस्वित् प्रकारा अपि अस्य सन्तीति ? अत इदमाह — प्रकृतिस्थित्यनुभवप्रदेशास्तद्विधयः ॥ ३ ॥ अकर्तरीत्यनुवृत्तेरपादानसाधना प्रकृतिः । १ । “स्त्रियां क्तिः” [जैनेन्द्रº २ । ३ । ७५] इत्यत्र ३०अकर्तरीत्यनुवर्तते तस्मादपादाने प्रकृतिशब्दो व्युत्पाद्यते — प्रक्रियते अस्या ज्ञानावरणादेरर्थानवग- मादिति प्रकृतिः । भावसाधनौ स्थित्यनुभवौ । २ । स्थानं स्थितिः अनुभवनमनुभव इति भावसाधनत्वमन- योरवगन्तव्यम् । कर्मसाधनः प्रदेशशब्दः । ३ । प्रदिश्यतेऽसावितिं प्रदेशः कर्मणि घञ् । ५६७ प्रकृतिः स्वभाव इत्यनर्थान्तरम् । ४ । यथा निम्बस्य का प्रकृतिः ? तिक्ततास्वभावः । गुडस्य का प्रकृतिः ? मधुरतास्वभावः । तथा ज्ञानावरणीयस्य का प्रकृतिः ? अर्थानवगमः । प्रकृतिः स्वभाव इत्यनर्थान्तरम् । एवं दर्शनावरणस्य अर्थानालोचनम्, वेद्यस्य सदसल्लक्षणस्य सुखदुःखसंवेदनम्, दर्शनमोहस्य तत्त्वार्थाश्रद्धानम्, चारित्रमोहस्य असंयमः परिणामः, आयुषो ०५भवधारणम्, नाम्नो नारकादिनामकरणम्, गोत्रस्य उच्चैर्नीचैः स्थानसंशब्दनम्, अन्तरायस्य दानादिविघ्नकरणम् । तदेवं लक्षणं कार्यं प्रक्रियते प्रभवत्यस्या इति प्रकृतिः । तत्स्वभावाप्रच्युतिः स्थितिः । ५ । तस्य स्वभावस्य अप्रच्युतिः स्थितिरित्युच्यते । यथा अजा- गोमहिष्यादिक्षीराणां माधुर्यस्वभावादप्रच्युतिः स्थितिः, तथा ज्ञानावरणादीनामर्थानवगमादि- स्वभावादप्रच्युतिः स्थितिः । १०तद्रसविशेषोऽनुभवः । ६ । यथा अजागोमहिष्यादिक्षीराणां तीव्रमन्दादिभावेन रसविशेषः तथा कर्मपुद्गलानां स्वगतसामर्थ्यविशेषोऽनुभव इति कथ्यते । इयत्ताऽवधारणं प्रदेशः । ७ । कर्मभावपरिणतपुद्गलस्कन्धानां परमाणुपरिच्छेदेनावधारणं प्रदेश इति व्यपदिश्यते । विधिशब्दः प्रकारवचनः । ८ । अयं विधिशब्दः प्रकारवचनो द्रष्टव्यः — विधयः प्रकारा १५इति यावत् । तस्य विधयस्तद्विधय बन्धप्रकारा इत्यर्थः । त एते प्रकृत्यादयश्चत्वारो बन्धप्रकाराः । तत्र योगनिमित्तौ प्रकृतिप्रदेशौ । ९ । तेषु बन्धविकल्पेषु प्रकृतिबन्ध प्रदेशबन्ध इत्येतौ द्वौ योगनिमित्तौ वेदितव्यौ । स्थित्यनुभवौ कषायहेतुकौ । १० । स्थितिबन्धोऽनुभवबन्ध इत्येतौ द्वावपि कषायहेतुकौ प्रत्येतव्यौ । तत्प्रकर्षभेदात् तद्बन्धविचित्रभावः । कारणानुरूपं हि कार्यमिति । २०आद्यो द्वेधा मूलोत्तरप्रकृतिभेदात् । ११ । आद्यः प्रकृतिबन्धः द्वेधा विभज्यते । कुतः ? मूलोत्तरप्रकृतिभेदात् । यद्येवं कास्ता मूलप्रकृतय इति ? अत्रोच्यते — आद्यो ज्ञानदर्शनावरणवेदनीयमोहनीयायुर्नामगोत्रान्तरायाः ॥ ४ ॥ सामानाधिकरण्ये सति पूर्वोत्तरवचनविरोध इति चेत्; न; उभयनयधर्मविवक्षासद्भा- २५वात् । १ । स्यादेतत् — ज्ञानावरणादयोऽन्तरायान्ताः प्रकृतिबन्धो नान्य इति ज्ञानावरणादिभिः सामा- नाधिकरण्यात् आद्यशब्दस्य बहुवचनप्रसङ्ग इति; तन्न; किं कारणम् ? उभयनयधर्मविवक्षासद्भा- वात् । द्रव्यार्थिकनयविषयस्य सामान्यस्य विवक्षातः प्रकृतिबन्ध एक इत्याद्यशब्दादेकवचनप्रयोगः । तस्य विशेषा ज्ञानावरणादयः पर्यायार्थिकनयविषयभूताः प्राधान्येन विवक्षिता इति तेभ्यो बहु- वचनप्रयोगः कृतः । दृश्यते हि लोके सत्यपि सामानाधिकरण्ये वचनभेदः, यथा प्रमाणं श्रोतारः, ३०गावो धनमिति । यथासंभवं कर्त्रादिसाधनत्वं ज्ञानावरणादिशब्दानाम् । २ । ज्ञानावरणादयः शब्दाः कर्त्रादिषु यथासंभवं साधयितव्याः । तद्यथा — आवृणोति आव्रियतेऽनेन वा इत्यावरणम् । आवर- णशब्दः प्रत्येकं परिसमाप्यते ज्ञानावरणं दर्शनावरणमिति । ननु “करणाधिकरणयोः” [जैनेº २ । ३ । ९९] ५६८ अनः कथं कर्तरि ? बहुलापेक्षया । वेद्यत इति वेदनीयम् कर्मण्यनीयः । मोहयति मुह्यतेऽनेनेति वा मोहः । कथं ज्ञानावरणीयं दर्शनावरणीयं मोहनीयमिति ? बहुलापेक्षया कर्त्तर्यनीयः । एत्यनेन गच्छति नारकादिभवमित्यायुः, “जनेरुसिः” [उणादिº] इति प्रकृते, “एतेर्णिच्च” [उणादिº] इत्युसिः । नमयत्यामानं नारकादिभावेन नम्यतेऽनेनेति नाम, उणादिषु निपातितशब्दः । उच्चैर्नीचैश्च गूयते ०५शब्द्यतेऽनेनेति गोत्रम् । अन्तरं मध्यं दातृदेयादीनामन्तरं मध्यमेति ईयते वाऽनेनेत्यन्तरायः । बहि- र्योगे वा, यस्मिन् मध्येऽवस्थिते दात्रादीनां दानादिक्रियाऽभावः, दानादीच्छाया बहिर्भावो वा सोऽन्तरायः । प्रयोगपरिणामादागच्छदेवाऽविशिष्टं कर्माऽऽवरणादिविशेषैर्विभज्यते अन्नादेर्वातादिवि- कारवत् । ३ । यथा अन्नादेरभ्यवह्रियमाणस्यानेकविकारसमर्थवातपित्तश्लेष्मखलरसभावेन परि- १०णामविभागः तथा प्रयोगापेक्षया अनन्तरमेव कर्माणि आवरणाऽनुभवन-मोहापादन-भवधारण- नानाजातिनाम-गोत्र-व्यवच्छेदकरणसामर्थ्यवैश्वरूप्येण आत्मनि सन्निधानं प्रतिपद्यन्ते । ज्ञानावरणमेव मोह इति चेत्; न; अर्थान्तरभावात् । ४ । स्यादेतत् — सति मोहे हिताहित- परीक्षणाभावात् ज्ञानावरणादविशेषो मोहस्येति; तन्न; किं कारणम् ? अर्थान्तरभावात् । याथात्म्य- मर्थस्यावगम्यापि इदमेवेति सद्भूतार्थाश्रद्धानं यतः स मोहः । ज्ञानावरणेन ज्ञानं तथाऽन्यथा वा १५न गृह्णाति । कार्यभेदे च कारणान्यत्वात् । ५ । यथा भिन्नलक्षणाङ्कुरदर्शनात् बीजकारणान्यत्वं तथैव- अज्ञानचारित्रमोहकार्यान्तरदर्शनात् ज्ञानावरणमोहनीयकारणभेदोऽध्यवसीयते । ज्ञानदर्शनयोरन्यत्वं प्रत्युक्तम् । ६ । ज्ञानदर्शनयोरन्यत्वं पुरस्ताद्विहितम् । अतः किम् ? ज्ञानदर्शनकार्यान्यत्वात् यत्क्षयक्षयोपशमकारणे ज्ञानदर्शने तयोरपि ज्ञानदर्शनावरणयोर- २०न्यत्वं सिद्धम् । ज्ञानावरणस्याविशेषेऽपि प्रत्यास्रवं मत्यादिविशेषो जलवत् । ७ । यथा अम्भो नभसः पत- देकरसं भाजनविशेषात् विष्वगरसत्वेन विपरिणमते तथा ज्ञानशक्त्युपरोधस्वभावाऽविशेषात् उपनिपतत् कर्म प्रत्यास्रवं सामर्थ्यभेदात् मत्याद्यावरणभेदेन व्यवतिष्ठते । एतेनेतराणि व्याख्यातानि । ८ । इतराणि दर्शनावरणादीनि मूलोत्तरप्रकृतिविकल्पवन्ति २५उक्तेनैव क्रमेण व्याख्यातानि भवन्ति । अत्र चोद्यते — पुद्गलद्रव्यस्यैकस्यावरणसुखदुःखादिनिमित्तत्वानुपपत्तिर्विरोधात् । ९ । एकस्य पुद्गल- द्रव्यस्य आवरणसुखदुःखादिनिमित्तत्वं नोपपद्यते । कुतः ? विरोधात् । न वा, तत्स्वाभाव्यादग्नेर्दाहपाकप्रतापप्रकाशसामर्थ्यवत् । १० । न वैष दोषः । किं कारणम् ? तत्स्वाभाव्यात् । यथा अग्नेरेकस्यापि दाहपाकप्रकाशसामर्थ्यं न विरुध्यते, तथैकस्यापि पुद्नलद्रव्य- ३०स्य आवरणसुखदुःखादिनिमित्तत्वं न विरुध्यते । किञ्च, अनैकान्तिकत्वात् । ११ । एकानेकलक्षणत्वात् द्रव्यस्य स्यादनेकत्वं स्यादेकत्वम् । द्रव्यार्था- देशात् स्यादेकं पुद्गलद्रव्यम् । अनेकपरमाणुस्निग्धरुक्षबन्धापादितानेकात्मकस्कन्धपर्यायार्थादेशात् स्यादनेकम् । ततश्च नास्ति विरोधः । ५६९ पराभिप्रायेणेन्द्रियाणां भिन्नजातीयानां क्षीराद्युपयोगे वृद्धिवत् । १२ । पराभिप्रायेणे- दमुच्यते — यथा पृथिव्यप्तेजोवायुभिरारब्धानामिन्द्रियाणां भिन्नजातीयानां क्षीरघृतादिष्वेकमप्युपयु- ज्यमानम् अनुग्राहकं दृष्टं तथेदमपि इति । वृद्धिरेकैवेति चेत्; न; प्रतीन्द्रियं वृद्धिभेदात् । १३ । स्यादेतत् — वृद्धिरेकैव, तस्या घृताद्य- ०५नुग्राहकमिति न विरोध इति; तन्न; किं कारणम् ? प्रतीन्द्रियं वृद्धिभेदात् । यथैवेन्द्रियाणि भिन्नानि तथैवेन्द्रियवृद्धयोऽपि भिन्नाः । तथैवातुल्यजातीयेनानुग्रहसिद्धिः । १४ । यथा भिन्नजातीयेन क्षीरेण तेजोजातीयस्य चक्षुषोऽनुग्रहः, तथैव आत्मकर्मणोश्चेतनाऽचेतनत्वात् अतुल्यजातीयं कर्म आत्मनोऽनुग्राहकमिति सिद्धम् । किमेतावानेव संख्याविकल्पः ? नेत्युच्यते — १०एकादिसंख्येयविकल्पाः च शब्दतः । १५ । एकादयः संख्येया विकल्पा भवन्ति — शब्दतः । तत्रैक स्तावत् सामान्यादेः(देकः)कर्मबन्धः विशेषाणामविवक्षितत्वात्, सेनावनवत् । यथा सैनिकानां तुरगादीनां भेदानामविवक्षायां समुदायादेशात् एका सेना, यथा वा अशोकतिलकवकुलादीनां भेदे- नाविवक्षायां सामान्यादेशात् एकं वनम् । स एव पुण्यपापभेदाद् द्विविधः, यथा स्वामिभृत्यादेशात् द्विविधा सेना । त्रिविधो बन्धः — अनादिः सान्तः, अनादिरनन्तः, सादिः सान्तश्चेति, भुजाकाराऽल्प- १५तरावस्थितभेदाद्वा । प्रकृतिस्थित्यनुभवप्रदेशाच्चतुर्विधः । द्रव्यक्षेत्रकालभवभावनिमित्तभेदात् पञ्च- विधः । षड्जीवनिकायविकल्पात् षोढा व्यपदिश्यते । रागद्वेषमोहक्रोधमानमायालोभहेतुभेदात् सप्ततयीं वृत्तिमनुभवति । ज्ञानावरणादिविकल्पादष्टधा । एवं संख्येया विकल्पाः शब्दतो योज्याः । चशब्देनाध्यवसायस्थानविकल्पात् असंख्येयाः । अनन्तानन्तप्रदेशस्कन्धपरिणामविधिरनन्तः, ज्ञानावरणाद्यनुभवाविभागपरिच्छेदापेक्षया वा अनन्तः । २०क्रमप्रयोजनं ज्ञानेनात्मनोऽधिगमात् । १६ । क्रमप्रयोजनमिदानीं वक्तव्यम् ? तदुच्यते — ज्ञानावरणं सर्वेषामादावुक्तम् । कुतः ? ज्ञानेनात्मनोऽधिगमात् । ज्ञानं हि स्वाधिगमनिमित्तत्वात् प्रधानम् । ततो दर्शनावरणमनाकारोपलब्धेः । १७ । ततः पश्चात् दर्शनावरणमुच्यते । कुतः ? अना- कारोपलब्धेः । साकारोपयोगाद्धि अनाकारोपयोगो निकृष्यते अनभिव्यक्तग्रहणात् । उत्तरेभ्य- २५स्तु प्रकृष्यते अर्थोपलब्धितन्त्रत्वात् । तदनन्तरं वेदनावचनं तदव्यभिंचारात् । १८ । तदनन्तरं वेदना उच्यते । कुतः ? तदव्य- व्यभिचारात् । ज्ञानदर्शनाऽव्यभिचारिणी हि वेदना घटादिष्वप्रवृत्तेः । ततो मोहाभिधानं तद्विरोधात् । १९ । ततः पश्चात् मोहोऽभिधीयते । कुतः ? तद्विरोधात्, तेषां ज्ञानदर्शनसुखदुःखानां विरोधात् । मूढो हि न जानाति न पश्यति न च सुखदुःखं वेदयते । ३०ननु च मूढानामपि सुखदुःखज्ञानदर्शनानि उपलभ्यन्ते, यदि हि विरोधः स्यात् सुखदुःखज्ञानदर्श- नानि मिथ्यादृष्ट्यसंयतानां न स्युः; नैष दोषः; क्वचिद्विरोधदर्शनात् ‘विरोधात्’ इत्युच्यते न सर्वत्र । मोहाभिभूतस्य हि कस्यचित् हिताहितविवेकादिर्नास्ति । आयुर्वचनं तत्समीपे तन्निबन्धनत्वात् । २० । तत्समीपे आयुर्वचनं क्रियते । कुतः ? तन्निबन्धनत्वात् । आयुर्निबन्धनानि हि प्राणिनां सुखादीनि । ५७० तदनन्तरं नामवचनं तदुदयापेक्षत्वात् प्रायो नामोदयस्य । २१ । तदनन्तरं नामवचनं क्रियते । कुतः ? तदुदयापेक्षत्वात् प्रायो नामोदयस्य । आयुरुदयापेक्षो हि प्रायेण गत्याद्युदयो लक्ष्यते । ततो गोत्रवचनं प्राप्तशरीरादिलाभस्य संशब्दनाभिव्यक्तेः । २२ । परिप्राप्तशरीरादिला- ०५भस्य हि पुंसः गोत्रोदयनिमित्तं शुभाशुभं संशब्दनमभिव्यज्यते, ततो नाम्नोऽनन्तरं गोत्राभिधानं क्रियते । परिशेषादन्ते अन्तरायवचनम् । २३ । अन्यस्याभावात् परिशेषात् अन्ते अन्तरायवचनं क्रियते । आह — उक्तो मूलप्रकृतिबन्धोऽष्टविधः । अथ द्वितीयः पुनरुत्तरप्रकृतिबन्धः कतिविध इति ? १०अत्रोच्यते — पञ्चनवद्व्यष्टाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंशद्द्विपञ्चभेदो यथाक्रमम् ॥ ५ ॥ पञ्चादीनां पञ्चान्तानां द्वन्द्वपूर्वोऽन्यपदार्थनिर्देशः । १ । पञ्च च नव च द्वौ च अष्टाविंश- तिश्च चत्वारश्च द्विचत्वारिंशच्च द्वौ च पञ्च च पञ्चनवद्व्यष्टाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंशद्द्विपञ्च, ते भेदा यस्य स भवति पञ्चनवद्व्यष्टाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंशद्द्विपञ्चभेदः, इति द्वन्द्वगर्भोऽन्यप- १५दार्थनिर्देशो वेदितव्यः । द्वितीयग्रहणमिति चेत्; न; परिशेषात्सिद्धेः । २ । स्यादेतत् — द्वितीयग्रहणं कर्तव्यं द्वितीय उत्तर प्रकृतिबन्धः एवंभेद इति संप्रत्ययः कथं स्यात् इति ? तन्न; किं कारणम् ? परिशेषात् सिद्धेः । आद्यो मूलप्रकृतिबन्धो व्याख्यातः, ततः परिशेषात् उत्तरप्रकृतिबन्धसंप्रत्ययः सिद्ध्यति । भेदशब्दः प्रत्येकं परिसमाप्यते । ३ । अयं भेदशब्दः प्रत्येकं परिसमाप्यते पञ्चभेदो नवभेद २०इत्यादि । यथाक्रमं यथानुपूर्वम् । ४ । यो यः क्रमः यथाक्रमं यथानुपूर्वमित्यर्थः । पञ्चविधं ज्ञानावर- णम्, नवविधं दर्शनावरणमित्यादि । यद्येवमाद्यमावरणं केषां पञ्चानामिति ? अत्रोच्यते — मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानाम् ॥ ६ ॥ २५मत्यादीन्युक्तलक्षणानि । १ । मत्यादीनि ज्ञानानि उक्तलक्षणानि वेदिव्यानि । क्व ? आद्येऽध्याये । मत्यादीनामिति पाठो लघुत्वादिति चेत्; न; प्रत्येकमभिसंबन्धार्थत्वात् । २ । स्यान्मतम्- मत्यादीनि ज्ञानानि उक्तानि, तेषामिहादिशब्दोपलक्षितानां पाठो युक्तो लघुत्वादिति; तन्न; किं कारणम् ? प्रत्येकमभिसंबन्धार्थत्वात् । प्रत्येकमभिसम्बन्धार्थ इह प्रतिपदं पाठः क्रियते — मते- ३०रावरणं श्रुतस्यावरणमित्यादि । इतरथा हि मत्यादीनामित्युच्यमाने तेषामेकमावरणमिति संप्रत्ययः स्यात् । वचनात् पञ्चसंख्याप्रतीतिरिति चेत्; न; प्रत्येकं पञ्चत्वप्रसङ्गात् । ३ । स्यादेतत् — पञ्च ५७१ ज्ञानावरणस्योत्तरप्रकृतयः इत्युक्तम्, मत्यादीनि च ज्ञानानि पञ्चोक्तानि ततो वचनात् पञ्चसंख्या- संप्रत्यय इति; तन्न; किं कारणम् ? प्रत्येकं पञ्चत्वप्रसङ्गात् । बहु वचनात् मत्यादीनां प्रत्येकं पञ्चावरणानीत्यनिष्टं प्रसज्येत । प्रतिपदग्रहणे पुनः सति सामर्थ्यादिष्टार्थसंप्रत्ययः शक्यते कर्तुम् । अत्र कश्चिदाह — ०५मत्यादीनां सत्त्वासत्त्वयोरावृत्यभावः । ४ । इदमिह संप्रधार्यम् — सतां मत्यादीनां कर्म आव- रणं भवेत्, असतां वेति ? किञ्चातः यदि सताम्; परिप्राप्तात्मलाभत्वात् सत्त्वादेव आवृतिर्नोप- पद्यते । अथाऽसताम्; नन्वावरणाभावः । नहि खरविषाणवदसदाव्रियते । न वा; आदेशवचनात् । ५ । न वैष दोषः । किं कारणम् ? आदेशवचनात् । कथञ्चित् सता- मावरणं कथञ्चिदसताम् । द्रव्यार्थादेशेन सतां मत्यादीनामावरणम्, पर्यायार्थादेशेनाऽसताम् । १०यद्येकान्तेन सतामावरणं क्षायोपशमिकत्वमेषां न स्यात् । अथैकान्तेनाऽसताम्; एवमपि क्षायोप- शमिकत्वं नोपपद्यते असत्त्वात् । सतश्चावरणदर्शनात् । सतो हि नभसः मेघपटलादिना आवरणं दृश्यते, तथा सतां मत्यादीनामावरणमिति को विरोधः ? अर्थान्तराभावाच्च प्रत्याख्यानावरणवत् । ६ । यथा न कुटीभूतं प्रत्याख्यानं नाम कश्चित् पर्यायोऽस्ति यस्यावरणात् प्रत्याख्यानावरणत्वं भवेत् किन्तु प्रत्याख्यानावरणसान्निध्यात् आत्मा १५प्रत्याख्यानपर्यायेण नोत्पद्यत इत्यतः प्रत्याख्यानावरणस्य आवरणत्वम्, तथा न कुटीभूतानि मत्यादीनि कानिचित् सन्ति येषामावरणात् मत्याद्यावरणानाम् आवरणत्वं भवेत् किन्तु मत्या- द्यावरणसन्निधाने आत्मा मत्यादिज्ञानपर्यायैर्नोत्पद्यते इत्यतो मत्याद्यावरणानाम् आवरणत्वम् । अपर आह — अभव्यस्योत्तरावरणद्वयानुपपत्तिस्तदभावात् । ७ । इदमिह संप्रधार्यम् — मनःपर्ययज्ञानगमन- २०शक्तिः केवलप्राप्तिसामर्थ्यं चाऽभव्यस्य स्याद्वा, न वेति ? यदि स्यात्; तस्याऽभव्यत्वानुपपत्तिः । अथ नास्ति; तदुभयसामर्थ्याभावात् तदावरणकल्पना व्यर्थेति उत्तरस्यावरणद्वयस्य नोपपत्तिः ? नवा, उक्तत्वात् । ८ । नवैष दोषः । किं कारणम् ? उक्तत्वात् । उक्तमेतत् — ‘आदेशवचनात्’ इति । द्रव्यार्थादेशेन सतोर्मनःपर्ययकेवलज्ञानयोरावरणम्, पर्यायार्थादेशेनाऽसतोः । अपि चोक्तम् — ‘अर्थान्तराभावाच्च प्रत्याख्यानावरणवत्’ इति । यदि द्रव्यार्थादेशेन मनःपर्ययज्ञानं केवलज्ञानं २५चास्त्यभव्यस्य; भव्यत्वमस्य प्राप्नोति । न सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रशक्तिभावाभावाभ्यां भव्याभव्य- त्वं कल्प्यते । कथं तर्हि ? सम्यक्त्वादिव्यक्तिभावाऽभावाभ्यां भव्याऽभव्यत्वमिति विकल्पः कनकेतरपाषाणवत् । ९ । यथा कनकभावव्यक्तियोगमवाप्स्यति इति कनकपाषाण इत्युच्यते तदभावादन्धपाषाण इति तथा सम्यक्त्वादिपर्यायव्यक्तियोगार्हो यः स भव्य तद्विपरीतोऽभव्यः इति चोच्यते । ३०ज्ञानावरणादज्ञोऽतिदुःखितः । १० । ज्ञानावरणोदयेनोपरतज्ञानसामर्थ्यः लुप्तस्मृतिर्धर्मश्रवण- निरुत्सुकः अज्ञानावमानकृतं च बहुदुःखमनुभवति । आह — उक्तो ज्ञानावरणोत्तरप्रकृतिविकल्पः । इदानीं दर्शनावरणस्य वक्तव्य इति । अत आह — ५७२ चक्षुरचक्षुरवधिकेवलानां निद्रानिद्रानिद्राप्रचला- प्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्धयश्च ॥ ७ ॥ चक्षुरादीनां दर्शनावरणसंबन्धात् भेदनिर्देशः । १ । चक्षुश्चाचक्षुश्चवधिश्च केवलं च चक्षुर- ०५चक्षुरवधिकेवलानि तेषां चक्षुरचक्षुरवधिकेवलानम् दर्शनावरणानीति भेदनिर्देशः दर्शनावरणसं- बन्धाद्वेदितव्यः । मदखेदक्लमविनोदार्थः स्वापो निद्रा । २ । मदखेदक्लमानां विनोदाय यः स्वापः स निद्रा इत्युच्यते । कथम् ? निपूर्वस्य द्रातेः कुत्साक्रियस्याङि निद्राशब्दनिष्पत्तिः । यत्सन्निधानादात्मा निद्रायते कुत्स्यते सा निद्रा । द्रायतेर्वा स्वप्नक्रियस्य निद्रा । १०उपर्युपरि तद्वृत्तिर्निद्रानिद्रा । ३ । तस्या निद्राया उपर्युपरि पुनः पुनर्वृत्तिः निद्रानिद्रा इत्युच्यते । प्रचलयत्यात्मानमिति प्रचला । ४ । या क्रिया आत्मानं प्रचलयति सा प्रचलेत्युच्यते, पचादिलक्षणे अचि । सा पुनः शोकश्रममदादिप्रभवा । विनिवृत्तेन्द्रियव्यापारस्यान्तःप्रीतिलवमात्र- हेतुः आसीनस्यापि नेत्रगात्रक्रियासूचिता । १५पौनःपुन्येन सैवाहितावृत्तिः प्रचलाप्रचला । ५ । सैव प्रचला पुनः पुनरावर्तमाना प्रचला- प्रचलेत्युच्यते । स्वप्ने यया वीर्यविशेषाविर्भावः सा स्त्यानगृद्धिः । ६ । यत्सन्निधानाद्रौद्रकर्मकरणं बहु- कर्मकरणं च भवति सा स्त्यानगृद्धिः । कथम् ? स्त्यायतेरनेकार्थत्वात् स्वप्नार्थ इह गृह्यते । गृधेरपि दीप्तिः । स्त्याने स्वप्ने गृध्यति दीप्यते यदुदयादात्मा रौद्रं बहु च कर्म करोति सा स्त्यान- २०गृद्धिः । नानाधिकरणाभावात् वीप्सानुपपत्तिरिति चेत्; न; कालादिभेदतस्तद्भेदसिद्धेः । ७ । स्यान्मतम् — नानाधिकरणविषया वीप्सा, न चेह नानाधिकरणत्वमस्ति एकात्मगोचरत्वात्, ततो वीप्साऽभावात् असति द्वित्वे निद्रानिद्राप्रचलाप्रचलेति निर्देशो नोपपद्यत इति; तन्न; किं कारणम् ? कालादिभेदात् तद्भेदसिद्धेः । इह एकस्यापि वस्तुनः कालकृताद् गुणभेदाद् भेदो दृश्यते — पटुर्भवान् २५परुदासीत् पटुतर ऐषम इति । तथा देशकृतादपि — मथुरायां दृष्टः, पुनः पाटलिषुत्रे दृश्यमान उच्यते — अन्योऽत्र त्वमसि संपन्न इति । एवमिहापि कालादिभेदात् भेदोपपत्तेः वीप्सा युज्यते । आभीक्ष्ण्ये वा द्वित्वप्रसिद्धिः । ८ । अथवा मुहुर्मुहुर्वृत्तिराभीक्ष्ण्यं तस्य विवक्षायां द्वित्वं भवति यथा गेहमनुप्रवेशमनुप्रवेशमास्त इति । निद्रादिकर्मसद्वेद्योदयात् निद्रादिपरिणामसिद्धि; । ९ । निद्रादिकर्मणः सद्वेद्यस्य चोदयात् ३०निद्रादिपरिणामसिद्धिर्भवति । तत्र हि शोकक्लमादिविगमदर्शनात् सद्वेद्योदयः स्फुटोऽवगन्तव्यः, असद्वेद्यस्य च मन्दोदयः । निद्रादीनामभेदेनाभिसंबन्धः । १० । निद्रा च निद्रानिद्रा च प्रचला च प्रचलाप्रचला च स्त्यानगृद्धिश्च निद्रानिद्रानिद्राप्रचलाप्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्धयः । अनुवर्तमानेन दर्शनावरणेनाभेदे- नाभिसंबन्धः क्रियते । ५७३ निद्रादीनामभेदेनाभिसंबन्धो(बन्ध)विरोध इति चेत्; न; विवक्षातः संबन्धात् । ११ । स्यादेतत् — चक्षुरादीनां भेदनिर्देशः निद्रादीनामभेदनिर्देशः एकमेव दर्शनावरणमपेक्ष्य क्रियमाणो विरुद्ध इति; तन्न; किं कारणम् ? विवक्षातः संबन्धात् । विवक्षावशाद्धि भेदेनाभेदेन च संबन्धो न विरुध्यते । ०५अथ चक्षुरादिदर्शनाबरणोदयात् आत्मा किमवस्थो भवति ? अत्रोच्यते — चक्षुरचक्षुर्दर्शनावरणोदयात् चक्षुरादीन्द्रियालोचनविकलः । १२ । चक्षुर्दर्शनावरणस्याच- क्षुर्दर्शनावरणस्य चोदयात् आत्मा चक्षुरादीन्द्रियलोचनविकलो भवति एकेन्द्रियभावेन विकले- न्द्रियभावेन च, पञ्चेन्द्रियत्वेऽप्युपहतेन्द्रियालोचनसामर्थ्यश्च भवति । अवधिदर्शनावरणोदयादवधिदर्शनविप्रमुक्तः । १३ । अवधिदर्शनावरणोदयाद् व्यपेतावधि- १०दर्शनः संपद्यते । केवलदर्शनावरणोदयादनाविर्भूतकेवलदर्शनः । १४ । केवलदर्शनावरणस्य कर्मण उदयात् अनाविर्भूतकेवलदर्शनः अप्रत्यवसितसंसारोऽवतिष्ठते । निद्रा-निद्रानिद्रोदयात्तमोमहातमोऽवस्था । १५ । निद्राया उदयात् तमोऽवस्था निद्रानिद्राया उदयात् महातमोऽवस्था संजायते । १५प्रचला-प्रचलाप्रचलोदयाच्चलनातिचलनभावः । १६ । प्रचलोदयादासीनो घूर्णमानश्चल- न्नयनगात्रः पश्यन्नपि न पश्यति । प्रचलाप्रचलोदयादासीनोऽतिघूर्णमानः खन्यमानमपि शरना- राचादिभिः शिरोऽङ्गप्रत्यङ्गादि यत्किञ्चिन्न पश्यति । आह — यत्तत्कर्म तृतीयगणनामवाप्तं तस्योत्तरप्रकृतिविकल्पो न निर्ज्ञात इति ? अत्रोच्यते — सदसद्वेद्ये ॥ ८ ॥ २०यस्योदयाद्देवादिगतिषु शारीरमानससुखप्राप्तिस्तत्सद्वेद्यम् । १ । देवादिषु गतिषु बहुप्रका- रजातिविशिष्टासु यस्योदयात् अनुगृहीत(तृ)द्रव्यसंबन्धापेक्षात् प्राणिनां शारीरमानसानेकविधसुख- परिणामस्तत्सद्वेद्यम् । प्रशस्तं वेद्यं सद्वेद्यम् । यत्फलं दुःखमनेकविधं तदसद्वेद्यम् । २ । नारकादिषु गतिषु नानाप्रकारजातिविशेषावकी- र्णासु कायिकं बहुविधं मानसं वाऽतिदुःसहं जन्मजरामरणप्रियविप्रयोगाऽप्रियसंयोगव्याधिवध- २५बन्धादिजनितं दुःखं यस्य फलं प्राणिनां तदसद्वेद्यम् । अप्रशस्तं वेद्यम् असद्वेद्यम् । आह — व्याख्यातो वेदनीयस्य प्रकृतिबन्धः । अथ खलु मोहनीयस्याष्टाविंशतिप्रभेदस्य किमाख्याः प्रकारा इति ? अत्र ब्रूमः — दर्शनचारित्रमोहनीयाऽकषायकषायवेदनीयाख्यास्त्रिदिवनवषोडशभेदाः सम्यवत्वमिथ्यात्वतदुभयान्यकषायकषायौ हास्यरत्यरतिशोकभयजुगु- ३०प्सास्त्रीपुंनपुंसकवेदाः अनन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानसञ्ज्व- लनविकल्पाश्चैकशः क्रोधमानमायालोभाः ॥ ९ ॥ दर्शनादिभिस्त्रिद्बिनवषोडशभेदानां यथासंख्येन संबन्धः । १ । दर्शनादयश्चत्वारः त्र्याद- योऽपि, तेषां यथासंख्येन संबन्धो भवति — दर्शनमोहनीयं त्रिभेदम्, चारित्रमोहनीयं द्विभेदम्, अकषायवेदनीयं नवविधम्, कषायवेदनीयं षोडशविधमिति । ५७४ तत्र दर्शनमोहनीयं त्रिभेदं सम्यक्त्वमिथ्यात्वतदुभयानीति । २ । तत्र दर्शनमोहनीयं त्रिभेदमवगन्तव्यम् । कुतः ? सम्यक्त्वमिथ्यात्वतदुभयानि इति । तद्वन्धं प्रत्येकं भूत्वा सत्कर्मा- पेक्षया त्रैविध्यमास्कन्दति । तत्र यस्योदयात् सर्वज्ञप्रणीतमार्गपराङ्मुखः तत्त्वार्थश्रद्धाननिरुत्सुको हिताहितविभागाऽसमर्थो मिथ्यादृष्टिर्भवति तन्मिथ्यात्वम् । तदेव सम्यक्त्वम्, शुभपरिणामनि- ०५रुद्धस्वरसं यदौदासीन्येनावस्थितमात्मानं श्रद्दधानं न निरुणद्धि । तद्वेदयमानः पुरुषः सम्यग्दृष्टि- रित्यभिधीयते । तदेव मिथ्यात्वं प्रक्षालनविशेषात् क्षीणाक्षीणमदशक्तिकोद्रववत् सामिशुद्धस्वरसं तदुभयमित्याख्यायते, सम्यङ्मिथ्यात्वमिति यावत् । यस्योदयादात्मनः अर्धशुद्धमदकोद्रवौदनोप- योगापादितमिश्रपरिणामवदुभेयात्मको भवति परिणामः । चारित्रमोहनीयं द्वेधा कषायाकषायभेदात् । ३ । चारित्रमोहनीयं द्वेधा विभज्यते । कुतः ? १०अकषायकषायभेदात् । कषायप्रतिषेधप्रसङ्ग इति चेत्; न; ईषदर्थत्वात् नञः । यथा ‘अलोमिका एलका’ इति, नास्याः कच्छपवल्लोमाभावः किन्तु छेदयोग्यलोमाभावेऽपि ईषत्प्रतिषेधादलोमिके- त्युच्यते, तथा नेमे कषाया अकषायाः हास्यादय इति, नैषां सर्वथैवाऽकषायत्वं किन्तु परोपष्टम्भात् श्ववत्प्रवृत्तेरीषत्प्रतिषेधः । यथा श्वा स्वाम्युपष्टम्भात् प्रवृद्धबलः सत्त्वजिघांसां प्रति वर्तते स्वामि- निवर्तनाच्च निवर्तते, तथा क्रोधादिकषायावष्टम्भात् ईषत्प्रतिषेधे सति हास्यादीनां प्रवृत्तेः, क्रोधा- १५द्यप्रवृत्तौ च निवृत्तेरकषायत्वम् । कथमीषत्प्रतिषेधगतिरिति चेत् ? व्याख्यानतः । अकषायवेदनीयं नवविधं हास्यादिभेदात् । ४ । अकषायवेदनीयं नवविधम् । कुतः ? हास्यादिभेदात् । तत्र यस्योदयात् हास्याविर्भावस्तद्धास्यम् । यदुदयाद्देशादिष्वौत्सुक्यं सा रतिः । अरतिस्तद्विपरीता । यद्विपाकः शोचनं स शोकः । यदुदयादुद्वेगः तद्भयं सप्तविधम् । कुत्साप्रकारो जुगुप्सा । यद्येवं कुत्साग्रहणमेवास्तु लघुत्वात्; न; अर्थविशेषोपपत्तेः । आत्मीयदोषसंवरणं २०जुगुप्सा, परकीयकुलशीलादिदोषाविष्करणावक्षेपणभर्त्सनप्रवणा कुत्सा । यस्योदयात् स्त्रैणान् भावान् मार्दवास्फुटत्वक्लैव्यमदनावेशनेत्रविभ्रमास्फालनसुखपुंस्कामनादीन् प्रतिपद्यते स स्त्रीवेदः । तस्योद्भूतवृत्तित्वमितरयोः पुंनपुंसकयोः सत्कर्मद्रव्यावस्थानान्न्यग्भावः । ननु लोके प्रतीतं योनि- मृदुस्तनादि(पृथुस्तनादि)स्त्रीवेदलिङ्गम्; न; तस्य नामकर्मोदयनिमित्तत्वात्, अतः पुंसोऽपि स्त्रीवेदोदयः । कदाचिद्योषितोऽपि पुंवेदोदयोऽप्याभ्यन्तरविशेषात् । शरीराकारस्तु नामकर्म- २५निर्वर्तितः । एतेनेतरौ व्याख्यातौ । यस्योदयात् पौंस्नान् भावानास्कन्दति स पुंवेदः । यत्कर्मो- दयात् नपुंसकान् भावानुपव्रजति स नपुंसकवेदः । कषायवेदनीयं षोडशविधं अनन्तानुबन्ध्यादिविकल्पात् । ५ । कषायवेदनीयं षोडशविधं द्रष्टव्यम् । कुतः ? अनन्तानुबन्ध्यादिविकल्पात् । तद्यथा कषायाः क्रोधमानमायालोभाः । स्वपरो- पघातनिरनुग्रहाहितक्रौर्यपरिणामोऽमर्षः क्रोधः । स च चतुःप्रकारः — पर्वत-पृथ्वी वालुका-उदकरा- ३०जितुल्यः । जात्याद्युत्सेकावष्टम्भात् पराप्रणतिर्मानः शैलस्तम्भा-ऽस्थि-दारु-लतासमानश्चतुर्विधः । परातिसन्धानतयोपहितकौटिल्यप्रायः प्रणिधिर्माया प्रत्यासन्नवंशपर्वोपचितमूल-मेषशृङ्ग-गोमूत्रिका- ऽवलेखनीसदृशी चतुर्विधा । अनुग्रहप्रवणद्रव्याद्यभिकाङ्क्षावेशो लोभः कृमिराग-कज्जल-कर्दम्- हरिद्रारागसदृशश्चतुर्विधः । तेषां क्रोधमानमायालोभानां चतस्रोऽवस्थाः अनन्तानुबन्धिनः अप्रत्या- ख्यानावरणाः प्रत्याख्यानावरणाः सञ्ज्वलनाश्चेति । अनन्तसंसारकारणत्वान्मिथ्यादर्शनमनन्तम् ५७५ तदनुबन्धिनोऽनन्तानुबन्धिक्रोधमानमायालोभाः । यदुदयाद्देशविरतिं संयमासंयमाख्यामल्पामपि कर्तुं न शक्नोति ते देशप्रत्याख्यानमावृण्वन्त अप्रत्याख्यानावरणाः क्रोधमानमायालोभाः । यदुद- याद्विरतिं कृत्स्नां संयमाख्यां न शक्नोति कर्तुं ते कृत्स्नं प्रत्याख्यानमावृण्वन्तः प्रत्याख्यानावरणाः क्रोधमानमायालोभाः । समेकीभावे वर्तते, संयमेन सहावस्थानादेकीभूताः ज्क्लन्ति, संयमो वा ०५ज्वलति एतेषु सत्स्वपीति सञ्ज्वलनाः क्रोधमानमायालोभाः । त एते समुदिताः षोडश कषाया भवन्ति । आह — व्याख्यातमष्टाविंशत्युत्तरप्रकृतिभेदं मोहनीयम्, अथायुषश्चतुर्विधस्य को नामनिर्देश इति ? अत्रोच्यते — नारकतैर्यग्योनमानुषदैवानि ॥ १० ॥ १०नारकादिषु भवसंबन्धेनायुर्व्यपदेशः । १ । नारकादिषु भवसंबन्धेनायुषो व्यपदेशो भवति — नरकेषु भवं नारकं तिर्यग्योनौ भवं तैर्यग्योनं मनुष्येषु भवं मानुषं देवेषु भवं दैवमिति । यद्भावाभावयोर्जीवितमरणं तदायुः । २ । यस्य भावात् आत्मनः जीवितं भवति यस्य चाभावात् मृत इत्युच्यते तद्भवधारणमायुरित्युच्यते । अन्नादि तन्निमित्तमिति चेत्; न; तस्योपग्राहकत्वात् । ३ । स्यादेतत् — अन्नादि तन्निमित्त १५तल्लाभालाभयोर्जीवितमरणदर्शनादिति; तन्न; किं कारणम् ? तस्यानुग्राहकत्वात् । यथा घटभवने मृत्पिण्डो मूलकारणं तस्योपग्राहकं दण्डादि, तथाऽभ्यन्तरं भवधारणस्य कारणमायुः, अन्नादि तस्योपग्राहकम्, अतश्चैतदेवं यत् क्षीणायुषोऽन्नादिसन्निधानेऽपि मरणं दृश्यते । देवनारकेषु चान्नाद्यभावात् । ४ । देवेषु नारकेषु चान्नाद्यभावात् भवधारणमायुरधीनमेवे- त्यवसेयम् । तेषां हि कादाचित्क आहारोऽनाभोगो व्याख्यातः । २०नरकेषु तीव्रशीतोष्णवेदनेषु यन्निमित्तं दीर्घजीवनं तन्नारकायुः । ५ । नरकेषु तीव्रशीतो- ष्णवेदनाकरेषु यन्निमित्तं दीर्घजीवनं भवधारणं भवति तन्नारकायुः । क्षुत्पिपासाशीतोष्णादिकृतोपद्रवप्रचुरेषु तिर्यक्षु यस्योदयाद्वसनं तत्तैर्यग्योनम् । ६ । क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंशमकादिविविधव्यसनविधेयीकृतेषु तिर्यक्षु यस्योदयाद्वसनं भवति तत्तै- र्यग्योनमायुरवगन्तव्यम् । २५शारीरमानससुखदुःखभूयिष्ठेषु मनुष्येषु जन्मोदयात् मनुष्यायुषः । ७ । शारीरेण मान- सेन च सुखदुःखेन समाकुलेषु मनुष्येषु यस्योदयाज्जन्म भवति तन्मानुषमायुरवसेयम् । शारीरमानससुखप्रायेषु देवेषु जन्मोदयात् देवायुषः । ८ । शारीरेण मानसेन च सुखेन प्रायः समाविष्टेषु देवेषु यस्योदयाज्जन्म भवति तद्दैवमायुरवगन्तव्यम् । कदाचित् प्रियविप्रयोगात् महर्द्धिदेवनिरीक्षणात् च्यवनलिङ्गाज्ञाहानिमालाभूषाम्लानदर्शनाच्च मानसं दुःखमाविर्भवतीति ३०ज्ञापनार्थं प्रायग्रहणम् । आह — व्याख्यातमायुश्चतुर्विधं तदनन्तरमुद्दिष्टं यन्नामकर्म तदुत्तरप्रकृतिसमाख्याः का इति ? अत्रोच्यते — ५७६ गतिजातिशरीराङ्गोपाङ्गनिर्माणबन्धनसंघातसंस्थानसंहननस्पर्शरस- गन्धवर्णानुपूर्व्यागुरुलघूपघातपरघातातपोद्योतोच्छवासविहायोग- तयः प्रत्येकशरीरत्रससुभगसुस्वरशुभसूक्ष्मपर्याप्तिस्थिरादेययश- ०५स्कीर्तिसेतराणि तीर्थकरत्वं च ॥ ११ ॥ यदुदयादात्मा भवान्तरं गच्छति सा गतिः । १ । यस्य कर्मण उदयवशात् आत्मा भवान्तरं प्रत्यभिमुखो व्रज्यामास्कन्दति सा गतिः । गम्यत इति गतिरित्युच्यमानेऽपि रूढिवशात् कस्मिंश्चिद्ग- तिविशेषे वर्तते गोशब्दप्रवृत्तिवत् ? इतरथा हि यदा आत्मा न गच्छति न तदा गतिर्भवेत्, सत्कर्मावस्थायां च गतिव्यपदेशो न स्यात् । सा चतुर्विधा — नरकगतिस्तिर्यग्गतिर्मनुष्यगतिर्देव- १०गतिश्चेति । यन्निमित्त आत्मनो नारकभावः तन्नरकगतिनाम । एवं शेषेष्वपि योज्यम् । तत्राव्यभिचारिसादृश्यैकीकृतोऽर्थात्मा जातिः । २ । तासु नारकादिगतिषु अव्यभिचारिणा सादृश्येन एकीकृतोऽर्थात्मा जातिरिति व्यपदेशमर्हति । तन्निमित्तं जातिनाम । तत्पञ्चविधम्- एकेन्द्रियजातिनाम द्वीन्द्रियजातिनाम त्रीन्द्रियजातिनाम चतुरिन्द्रियजातिनाम पञ्चेन्द्रियजातिनाम चेति । यदुदयादात्मा एकेन्द्रिय इति शब्द्यते तदेकेन्द्रियजातिनाम । एवं शेषेष्वपि योज्यम् । १५यदुदयादात्मनः शरीरनिर्वृत्तिस्तच्छरीरनाम । ३ । यस्योदयादात्मनः शरीरनिर्वृत्तिर्भवति तच्छरीरनाम । तत्पञ्चविधम् — औदारिकशरीरनाम वैक्रियिकशरीरनाम आहारकशरीरनाम तैज- सशरीरनाम कार्मणशरीरनाम चेति । तेषां विशेषो व्याख्यातः । यदुदयादङ्गोपाङ्गविवेकस्तदङ्गोपाङ्गनाम । ४ । यस्योदयाच्छिरःपृष्ठोरुबाहूदरनलकपाणिपा- दानामष्टानामङ्गानां तद्भेदानां च ललाटनासिकादीनाम् उपाङ्गानां विवेको भवति तदङ्गोपाङ्ग- २०नाम । तत्त्रिविधम् — औदारिकशरीराङ्गोपाङ्गनाम वैक्रियिकशरीराङ्गोपाङ्गनाम आहारकशरीराङ्गो- पाङ्गनाम चेति । यन्निमित्ता परिनिप्पत्तिस्तन्निर्माणम् । ५ । अङ्गोपाङ्गानां यन्निमित्ता परिनिष्पत्तिस्तन्नि- र्माणमिति विज्ञायते । तद्द्विविधम् — स्थाननिर्माणं प्रमाणनिर्माणं चेति । जातिनामकर्मोदयापेक्षं चक्षुरादीनां स्थानं प्रमाणं च निर्वर्तयति । निर्मीयतेऽनेन इति हि निर्माणम् । २५शरीरनामकर्मोदयोपात्तानां यतोऽन्योन्यसंश्लेषणं तद्बन्धनम् । ६ । शरीरनामकर्मोदय- वशादुपात्तानां पुद्गलानामन्योन्यप्रदेशसंश्लेषणं यतो भवति तद्बन्धनमित्याख्यायते । तस्याभावे शरीरप्रदेशानां दारुनिचयवत् असंपर्कः स्यात् । अविवरभावेनैकत्वकरणं संघातनामकर्म । ७ । यदुदयादौदारिकादिशरीराणां विवरविरहि- तान्योन्यप्रदेशानुप्रवेशेनैकत्वापादनं भवति तत् संघातनाम । ३०यद्धेतुका शरीराकृतिनिर्वृत्तिस्तत्संस्थाननाम । ८ । यदुदयादौदारिकादिशरीराकृतिनिर्वृत्ति- र्भवति तत्संस्थाननाम प्रत्येतव्यम् । तत् षोढा प्रविभज्यते — समचतुरस्रसंस्थाननाम, न्यग्रोधपरि- मण्डलसंस्थाननाम, स्वातिसंस्थाननाम, कुब्जसंस्थाननाम, वामनसंस्थाननाम, हुण्डसंस्थाननाम चेति । तत्रोर्ध्वाधोमध्येषु समप्रविभागेन शरीरावयवसन्निवेशव्यवस्थापनं कुशलशिल्पिनिर्वर्ति- तसमस्थितिचक्रवत् अवस्थानकरं समचतुरस्रसंस्थाननाम । नाभेरुपरिष्टाद् भूयसो देहसन्निवेशस्या- ५७७ धस्ताच्चाल्पीयसो जनकं न्यग्रोधपरिमण्डलसंस्थाननाम, न्यग्रोधाकारसमताप्रापितान्वर्थम् । तद्विपरीतसन्निवेशकरं स्वातिसंस्थाननाम वल्मीकतुल्याकारम् । पृष्ठप्रदेशभाविबहुपुद्गलप्रचयविशेष- लक्षणस्य निर्वर्तकं कुब्जसंस्थाननाम । सर्वाङ्गोपाङ्गह्रस्वव्यवस्थाविशेषकारणं वामनसंस्थाननाम । सर्वाङ्गोपाङ्गानां हुण्डसंस्थितत्वात् हुण्डसंस्थाननाम । ०५यदुदयादस्थिबन्धनविशेषस्तत्संहननम् । ९ । यस्योदयादस्थिबन्धनविशेषो भवति तत्संह- ननम् । तत्षड्विधम् — वज्रर्षभनाराचसंहनननाम, वज्रनाराचसंहनननाम नाराचसंहनननाम, अर्धनाराचसंहनननाम, कीलिकासंहनननाम, असंप्राप्तसृपाटिकासंहनननाम चेति । तत्र वज्रा- कारोभयास्थिसन्धि प्रत्येकं मध्ये वलयबन्धनं सनाराचं सुसंहतं वज्रर्षभनाराचसंहननम् । तदेव वलयबन्धनविरहितं वज्रनाराचसंहननम् । तदेवोभयं वज्राकारबन्धनव्यपेतमवलयबन्धनं सना- १०राचं नाराचसंहननम् । तदेवैकपार्श्वे सनाराचम् इतरात्रानाराचम् अर्धनाराचसंहननम् । तदु- भयमन्ते सकीलं कीलिकासंहननम् । अन्तरसंप्राप्तपरस्परास्थिसन्धि बहिःसिरास्नायुमांसघटितम् असंप्राप्तसृपाटिकासंहननम् । यदुदयात् स्पर्शरसगन्धवर्णविकल्पा अष्टपञ्चद्विपञ्चसंख्यास्तानि स्पर्शनामादीनि । १० । यस्योदयात् स्पर्शप्रादुर्भावः तत् स्पर्शनाम । तदष्टविधम् — कर्कशनाम, मृदुनाम, गुरुनाम, लघुनाम, १५स्निग्धनाम, रूक्षनाम, शीतनाम, उष्णनाम चेति । यन्निमित्तो रसविकल्पः तद्रसनाम । तत्पञ्च- विधम् — तिक्तनाम, कटुकनाम, कषायनाम, आम्लनाम, मधुरनाम चेति । यदुदयप्रभवो गन्धस्त- द्गन्धनाम । तद्द्विविधम् — सुरभि गन्धनाम, असुरभिगन्धनाम चेति । यद्धेतुको वर्णविभागस्त- द्वर्णनाम । तत्पञ्चविधम् — कृष्णवर्णनाम, नीलवर्णनाम, रक्तवर्णनाम, हारिद्रवर्णनाम, शुक्ल- वर्णनाम चेति । अचेतनेषु स्पर्शादयः कथमिति चेत् ? न कर्मोदयकृतास्ते, पुद्गलस्वभावपरि- २०णामाः । यदुदयात् पूर्वशरीराकाराऽविनाशस्तदानुपूर्व्यं नाम । ११ । यत्पूर्वशरीराकाराऽविनाशः यस्योदयाद्भवति तदानुपूर्व्यं नाम । तच्चतुर्विधम् — नरकगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यं नाम तिर्यग्गतिप्रायोग्या- नुपूर्व्यं नाम मनुष्यगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यं नाम देवगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यं नाम चेति । यदा छिन्नायुर्मनु- ष्यस्तिर्यग्वा पूर्वेण शरीरेण वियुज्यते तदैव नरकभवं प्रत्यभिमुखस्य तस्य पूर्वशरीरसंस्थानानिवृत्ति- २५कारणं विग्रहगतावुदेति तन्नरकगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यनाम । एवं शेषेष्वपि योज्यम् । ननु च तन्नि- र्माणनामकर्मसाध्यं फलं नानुपूर्व्यनामोदयकृतम् ? नैष दोषः; पूर्वायुरुच्छेदसमकाल एव पूर्व- शरीरनिवृत्तौ निर्माणनामोदयो निवर्तते, तस्मिन्निवृत्तेऽष्टविधकर्म तैजसकार्मणशरीरसंबन्धिन आत्मनः पूर्वशरीरसंस्थानाविनाशकारणमानुपूर्व्यनामोदयमुपैति । तस्य कालो विग्रहगतौ जघन्ये- नैकः समयः, उत्कर्षेण त्रयः समयाः । ऋजुगतौ तु पूर्वशरीराकारविनाशे सति उत्तरशरीरयोग्य- ३०पुद्गलग्रहणान्निर्माणनामकर्मोदयव्यापारः । यन्निमित्तमगुरुलघुत्वं तदगुरुलघुनाम । १२ । यस्योदयादयस्पिडण्वत् गुरुत्वान्नाधः पतति न वाऽर्कतूलवल्लघुत्वादूर्ध्वं गच्छति तदगुरुलघुनाम । धर्मादीनामजीवानां कथमगुरुलघुत्वमिति चेत् ? अनादिपारिणामिकागुरुलघुत्वगुणयोगात् । मुक्तजीवानां कथमिति चेत् ? अनादिकर्म- नोकर्मसंबन्धानां कर्मोदयकृतमगुरुलघुत्वम्, तदत्यन्तविनिवृत्तौ तु स्वाभाविकमाविर्भवति । ५७८ यदुदयात् स्वयंकृतोद्बन्धनाद्युपघातस्तदुपघातनाम । १३ । यस्योदयात् स्वयंकृतोद्बन्धनमरु- त्प्रपतनादिनिमित्त उपघातो भवति तदुपघातनाम । यन्निमित्तः परशस्त्राद्याघातस्तत्परघातनाम । १४ । परशब्दोऽन्यपर्यायवाची, फलकाद्या- वरणसन्निधानेऽपि यस्योदयात् परप्रयुक्तशस्त्राद्याघातो भवति तत्परघातनाम । ०५यदुदयान्निर्वृत्तमातपनं तदातपनाम । १५ । आतपति येन आतपनम् आतपतीति वातपः, तस्य निर्वर्तकं कर्म आतपनाम । तदादित्ये वर्तते । यन्निमित्तमुद्योतनं तदुद्योतनाम । १६ । उद्योत्यते येन उद्योतनं वोद्योतः, तन्निमित्तं कर्म उद्योतनाम । तच्चन्द्रखद्योतादिषु वर्तते । यद्धेतुरुच्छ्वासस्तदुच्छ्वासनाम । १७ । उच्छ्वसनमुच्छ्वासः प्राणापानकर्म, तद्यद्धेतुकं १०तदुच्छ्वासनाम । विहाय आकाशं तत्र गतिनिर्वर्तकं विहायोगतिनाम । १८ । विहाय आकाशम्, तत्र गति- निर्वर्तकं विहायोगतिनाम । तद्द्विविधम् — प्रशस्ताऽप्रशस्तविकल्पात् । वरवृषभद्विरदादिप्रशस्तगति- कारणं प्रशस्तविहायोगतिनाम । उष्ट्रखराद्यप्रशस्तगतिनिमित्तमप्रशस्तविहायोगतिनाम चेति । सिद्ध्यज्जीवपुद्गलानां विहायोगतिः कुत इति चेत् ? सा स्वाभाविकी । ननु च विहायोगतिनाम- १५कर्मोदयः पक्ष्यादिष्वेव प्राप्नोति न मनुष्यादिषु । कुतः ? विहायसि गत्यभावात्; नैष दोषः; सर्वेषां विहायस्येव गतिरवगाहनशक्तियोगात् । एकात्मोपभोगकारणशरीरता यतस्तत्प्रत्येकशरीरनाम । १९ । शरीरनामकर्मोदयात् निर्व- र्त्यमानं शरीरमेकात्मोपभोगकारणं यतो भवति तत्प्रत्येकशरीरनामकर्म । एकमेकमात्मानं प्रति प्रत्येकम्, प्रत्येकं शरीरं प्रत्येकशरीरम् । २०यतो बह्वात्मसाधारणोपभोगशरीरं तत्साधारणशरीरनाम । २० । बहूनामात्मनामुपभो- गहेतुत्वेन साधारणं शरीरं यतो भवति तत्साधारणशरीरनाम । तदुदयवर्तिनो जीवाः कीदृशा इति चेत् ? उच्यते — साधारणाऽऽहारादिपर्याप्तिचतुष्टयजन्ममरणप्राणापानानुग्रहोपघाताः साधारण- जीवाः । यदैकस्याहारशरीरेन्द्रियप्राणापानपर्याप्तिनिर्वृत्तिस्तदैवानन्तानामाहारादिपर्याप्तिनिर्वृत्तिः । यदैको जायते तदैवानन्ताजायन्ते । यदैको म्रियते तदैवानन्तानां मरणम् । यदैकस्य प्राणापान- २५ग्रहणविसर्गौ तदैवानन्ताः प्राणापानग्रहणविसर्गौ कुर्वन्ति । यदैक आहारादिनाऽनुगृह्यते तदैवानन्ताः तेनाहारेणानुगृह्यन्ते । यदैकोऽग्निविषादिनोपहन्यते तदैवानन्तानामुपघातः । यदुदयाद् द्वीन्द्रियादिषु जन्म तत्रसनाम । २१ । यस्योदयाद् द्वीन्द्रियादिषु प्राणिषु जङ्गमेषु जन्म लभते तत् त्रसनाम । यन्निमित्त एकेन्द्रियेषु प्रादुर्भावः तत् स्थावरनाम । २२ । एकेन्द्रियेषु पृथिव्यप्तेजोवायुवन- ३०स्पतिकायेषु प्रादुर्भावो यन्निमित्तो भवति तत् स्थावरनाम । यदुदयादन्यप्रीतिप्रभवस्तत्सुभगनाम । २३ । यदुदयात् रूपवानरूपो वा अन्येषां प्रीतिं जनयति तत् सुभगनाम । यदुदयात् रूपादिगुणोपेतोऽपि अप्रीतिकरस्तद्दुर्भगनाम । २४ । रूपादिगुणोपेतोऽपि सन् यस्योदयात् परेषामप्रीतिहेतुर्भवति तद् दुर्भगनाम । ५७९ यन्निमित्तं मनोज्ञस्वरनिर्वर्तनं तत्सुस्वरनाम । २५ । मनोज्ञस्वरनिर्वर्तनं यन्निमित्तमुपजा- यते प्राणिनस्तत् सुस्वरनाम । तद्विपरीतं दुःस्वरनाम । २६ । तद्विपरीतफलत्वात् तद्विपरीतम् अमनोज्ञस्वरनिर्वर्तनकरं दुःस्वरनाम । ०५यदुदयाद्रमणीयत्वं तच्छुभनाम । २७ । यदुदयाद् दृष्टः श्रुतो वा रमणीयो भवत्यात्मा तच्छुभनाम । तद्विपरीतमशुभनाम । २८ । तद्विपरीतफलं द्रष्टुः श्रोतुश्चारमणीयकरम् अशुभनाम । सूक्ष्मशरीरनिर्वर्तकं सूक्ष्मनाम । २९ । यदुदयादन्यजीवानुपग्रहोपघाताऽयोग्यसूक्ष्मशरीर- निर्वृत्तिर्भवति तत्सूक्ष्मनाम । १०अन्यबाधाकरशरीरकारणं बादरनाम । ३० । अन्यबाधानिमित्तं स्थूलं शरीरं यतो भवति तद् बादरनाम । यदुदयादाहारादिपर्याप्तिनिर्वृत्तिस्तत्पर्याप्तिनाम । ३१ । यस्योदयात् आहारादिपर्याप्तिभि- रात्माऽन्तर्मुहूर्तं पर्याप्तिं प्राप्नोति तत्पर्याप्तिनाम । तत्षड्विधम् — आहारपर्याप्तिनाम, शरीरपर्याप्ति- नाम, इन्द्रियपर्याप्तिनाम, प्राणापानपर्याप्तिनाम, भाषापर्याप्तिनाम, मनःपर्याप्तिनाम चेति । १५अत्राह — प्राणापानकर्मोदये वायोर्निष्क्रमणप्रवेशनात्मकं फलम्, उच्छ्वासकर्मोदयेऽपि तदेवेति नास्त्यनयोर्विशेष इति ? उच्यते — ऐन्द्रियिकानिन्द्रियभेदात्तद्विशेषः । ३२ । शीतोष्णसंबन्धजनितदुःखस्य पञ्चेन्द्रियस्य यावु- च्छ्वासनिःश्वासौ दीर्घनादौ श्रोत्रस्पर्शनेन्द्रियप्रत्यक्षौ तावुच्छ्वासनामोदयजौ, यौ तु प्राणापानपर्याप्ति- नामोदयकृतौ तौ सर्वसंसारिणां श्रोत्रस्पर्शानुपलभ्यत्वादतीन्द्रियौ । २०षड्विधपर्याप्त्यभावहेतुरपर्याप्तिनाम । ३३ । यस्योदयात् षडपि पर्याप्तीः पर्यापयितुम् आत्मा असमर्थो भवति तदपर्याप्तिनाम । स्थिरभावस्य निर्वर्तकं स्थिरनाम । ३४ । यदुदयात् दुष्करोपवासादितपस्करणेऽपि अङ्गो- पाङ्गानां स्थिरत्वं जायते तत् स्थिरनाम । तद्विपरीतमस्थिरनाम । ३५ । यदुदयादीषदुपवासादिकरणात् स्वल्पशीतोष्णादिसंबन्धाच्च २५अङ्गोपाङ्गानि कृशीभवन्ति तदस्थिरनाम । प्रभोपेतशरीरताकरणम् आदेयनाम । ३६ । यस्योदयात् प्रभोपेतशरीरं दृष्टेष्टमुपजायते तदा- देय नाम । निष्प्रभशरीरकरणमनादेयनाम । ३७ । निष्प्रभं शरीरं यस्योदयादापद्यते तदनादेयनाम । अत्राह — तैजसं नाम सूक्ष्मशरीरमस्ति तन्निमित्ता शरीरप्रभा नादेयकर्मनिमित्तेति ? उच्यते — ३०सर्वसंसारिजीवशरीरप्रभाऽविशेषप्रसङ्गः स्यात् तैजसस्य सर्वेषां साधारणत्वात्, तत आदेयकर्मो- दयनिमित्ता प्रभेति युक्तम् । पुण्यगुणख्यापनकारणं यशस्कीर्त्तिनाम । ३८ । पुण्यगुणानां ख्यापनं यदुदयाद्भवति तद्य- शस्कीर्तिनाम प्रत्येतव्यम् । ननु यशःकीर्तिरित्यनयोर्नास्त्यर्थविशेष इति पुनरुक्तत्वसङ्गः; नैष दोषः; यशो नाम गुणः, कीर्तनं संशब्दनं कीर्तिः, यशसः कीर्तिः यशःकीर्त्तिरित्यस्त्यर्थभेदः । ३५तत्प्रत्यनीकफलमयशस्कीर्तिनाम । ३९ । पापगुणख्यापनकारणम् अयशस्कीर्तिनाम वेदि- तव्यम् । ५८० आर्हन्त्यकारणं तीर्थकरत्वं नाम । ४० । यस्योदयादार्हन्त्यमचिन्त्यविभूतिविशेषयुक्तमुप- जायते तत्तीर्थकरत्वनाम कर्म प्रतिपत्तव्यम् । गणधरत्वादीनामुपसंख्यानमिति चेत्; न; अन्यनिमित्तत्वात् । ४१ । यथा तीर्थकरत्व- नाम कर्मोच्यते तथा गणधरत्वादीनामुपसंख्यानं कर्तव्यम्, गणधरचक्रधरवासुदेवबलदेवा अपि ०५विशिष्टर्द्धियुक्ता इति चेत्; तन्न; किं कारणम् ? अन्यनिमित्तत्वात् । गणधरत्वं श्रुतज्ञानावरणक्ष- योपशमप्रकर्षनिमित्तम्, चक्रधरत्वादीनि उच्चैर्गोत्रविशेषहेतुकानि । तदेव तीर्थकरत्वस्यापीति चेत्; न; तीर्थप्रवर्तनफलत्वात् । ४२ । स्यान्मतम् — तदेव उच्चै- र्गोत्रं तीर्थकरत्वस्यापि निमित्तं भवतु किं तीर्थकरत्वनाम्नेति ? तन्न; किं कारणम् ? तीर्थप्रवर्तन- फलत्वात् । तीर्थप्रवर्तनफलं हि तीर्थकरनामेष्यते न चोच्चैर्गोत्रोदयात् तदवाप्यते चक्रधरादीनां १०तदभावात् । किमर्थं विहायोगत्यन्तानां प्रत्येकशरीदिभिरेकवाक्यत्वं न कृतम् ? पूर्वेषां प्रतिपक्षविरहात् एकवाक्यत्वाभावः । ४३ । पूर्वे गत्यादयो विहायोगत्यन्ताः प्रति- पक्षविरहिताः, प्रत्येकशरीरादयः सेतरग्रहणेन विशेषयितुमिष्टास्ततस्तेषाम् एकवाक्यभावो न कृतः । अथ किमर्थं तीर्थकरत्वस्य पृथक्वरणम् ? १५प्रधानत्वात्तीर्थकरत्वस्य । ४४ । तीर्थकरत्वं हि प्रधानभूतं सर्वेषु शुभकर्मसु ततस्तस्य पृथ- ग्ग्रहणं क्रियते । अन्त्यत्वाच्च । ४५ । प्रत्यासन्ननिष्ठस्य तस्योदयो जायते ततश्चास्य पृथग्ग्रहणं क्रियते । आह — उक्ताः सोत्तरप्रकृतिबन्धभेदा विविधभावनामनिर्वर्तनाहितान्वर्थसंज्ञा षष्ठी कर्म- प्रकृतिः । अथ सप्तमी कियत्प्रकारेति ? अत्रोच्यते — २०उच्चैर्नीचैश्च ॥ १२ ॥ गोत्रं द्विविधमुच्चैर्नीचैरिति विशेषणात् । १ । गोत्रं द्विविधं द्रष्टव्यम् — उच्चैर्नीचैरिति विशेषणात् उच्चैर्गोत्रं नीचैर्गोत्रमिति । तत्र कीदृशमुच्चैर्गोत्रं कीदृग्वा नीचैर्गोत्रम् ? यस्योदयात् लोकपूजितेषु कुलेषु जन्म तदुच्चैर्गोत्रम् । २ । लोकपूजितेषु कलेषु प्रथितमा- हात्म्येषु इक्ष्वाकूग्रकुरुहरिज्ञातिप्रभृतिषु जन्म यस्योदयाद्भवति तदुच्चैर्गोत्रमवसेयम् । २५गर्हितेषु यत्कृतं तन्नीचैर्गोत्रम् । ३ । गर्हितेषु दरिद्राप्रतिज्ञातदुःखाकुलेषु यत्कृतं प्राणिनां जन्म तन्नीचैर्गोत्रं प्रत्येतव्यम् । आह — व्याख्यातौ गोत्रभेदौ, तदनन्तरमुद्दिष्टस्यान्तरायस्य किमाख्याः प्रकारा इति ? अत्रोच्यते — दानलाभभोगोपभोगवीर्याणाम् ॥ १३ ॥ ३०दानादीनामन्तरायापेक्षयाऽर्थव्यतिरेकनिर्देशः । १ । अन्तराय इति वर्तते तदपेक्षया दाना- दीनामर्थव्यतिरेकः क्रियते दानस्यान्तरायो लाभस्यान्तराय इत्यादि । दानादिपरिणामव्याघातहेतुत्वात् तद्व्यपदेशः । २ । यदुदयाद्दातुकामो न प्रयच्छति, लब्धुकामोऽपि न लभ्यते, भोक्तुमिच्छन्नपि न भुङ्क्ते, उपभोक्तुमिच्छन्नपि नोपभुङ्क्ते, उत्सहि- तुकामोऽपि नोत्सहते । त एते पञ्चान्तरायव्यपदेशा वेदिव्याः । ५८१ भोगोपभोगयोरविशेष इति चेत्; न; गन्धादिशयनादिभेदतस्तद्भेदसिद्धेः । ३ । स्यान्म- तम् — भोगोपभोगयोरविशेषः । कुतः ? सुखानुभवननिमित्तत्वाभेदादिति; तन्न; किं कारणम् ? गन्धादि-शयनादिभेदतस्तद्भेदसिद्धेः । गन्धमाल्यशिरःस्नानवस्त्रान्नपानादिषु भोगव्यवहारः । शय- नासनाङ्गनाहस्त्यश्वरथ्यादिषूपभोगव्यपदेशः । ता एता ज्ञानावरणादीनाम् उत्तरप्रकृतयः ०५संख्येया उक्ताः । ज्ञानावरणस्य नाम्नश्चाऽसंख्येया अपि भवन्तीत्याप्तोपदेशः । व्याख्यातः प्रकृ- तिबन्धविकल्पः, अतः परं स्थितिबन्धविकल्पं व्याख्यास्यामः । आह — व्याख्यास्यति भवान् स्थितिबन्धम्, इदं तु संशेमहे किमसावभिहितलक्षणात् पूर्व- स्मात् प्रकृतिबन्धात् विशिष्टात् अर्थान्तरभूतकर्मविषय आहोस्वित् तस्यैव प्राथमकल्पिकस्य कर्मणः प्रकृतिबन्धव्यपदेशवत् पर्यायान्तरनिर्देश इति ? अत्र ब्रूमहे — अस्थानेऽयं संशयः । कुतः ? १०यस्मादेतासामेव प्रकृतीनाम् अनेकभेदानां यथास्वमनिर्जीर्णानां यावन्तं कालमवस्थानं आश्रय- विनाशाभावात् तस्मिन् स्थितिबन्धविवक्षा, सा पुनः स्थितिरुभयथा — परावरा च । प्रकृष्टात् प्रणिधानात् परा, निकृष्टात् प्रणिधानात् अवरा । यद्येवम् उच्यतां कियत्कालेयं कर्मप्रकृतिरिति ? अत्रोच्यते सति वक्तव्ये — आदितस्तिसृऋणामन्तरायस्य च त्रिंशत्सागरोपमकोटी- १५कोट्यः परा स्थितिः ॥ १४ ॥ आदित इति वचनं मध्यान्तनिवृत्त्यर्थम् । १ । मध्ये अन्ते वा तिसृऋणां ग्रहणं माभूदित्येव- मर्थमादित इत्युच्यते, आदौ आदितः तस्प्रकरणे — “आद्यादिभ्य उपसंख्यानम्” इति तस् । तिसृऋणामिति वचनम् अवधारणार्थम् । २ । आदित इत्युच्यमाने इयतीनां प्रकृतीनां ग्रहण- २०मित्यवधारणं न स्यात्, अतोऽवधारणार्थ तिसृऋणामित्युच्यते । अन्तरायस्य चेति क्रमभेदवचनं समानस्थितिप्रतिपत्त्यर्थम् । ३ । मूलप्रकृतिक्रममुल्लङ्घ्या- न्तरायस्य चेत्युच्यते समानस्थितिप्रतिपत्त्यर्थम् । का पुनरसौ समानस्थितिः ? त्रिंशत्सागरोपम- कोटीकोट्यः । उक्तपरिमाणं सागरोपमम् । कोटीकोट्य इति द्वित्वे बहुत्वानुपपत्तिः इति चेत्; न; राजपुरुषवत्तत्सिद्धेः । ४ । स्यान्म- २५तम् — यथा ग्रामो ग्रामो रमणीय इति वीप्सायां द्वित्वेनैव गतत्वात् बहुवचनं न प्रयुज्यते तथा कोटी- कोट्य इत्यत्रापि वीप्सायां द्वित्वेन गतत्वात् बह्वर्थस्य बहुवचनं न प्राप्नोति ? तन्न; किं कारणम् ? राजपुरुषवत्तत्सिद्धेः । यथा राज्ञः पुरुषः राजपुरुष इति, एवं कोटीनां कोट्यः कोटीकोट्यः इति वृत्तिर्द्रष्टव्या । पराभिधानं जघन्यस्थितिनिवृत्त्यर्थम् । ५ । परेत्युच्यते । किमर्थम् ? जघन्यस्थितिनिवृत्त्यर्थं ३०परा उत्कृष्टा इत्यर्थः । सा कस्येति चेत् ? उच्यते — संज्ञिपञ्चेन्द्रियपर्याप्तकस्य परा स्थितिः । ६ । संज्ञिनः पञ्चेन्द्रियस्य पर्याप्तकस्य ज्ञानदर्श- नावरणवेदनीयान्तरायाणां त्रिंशत्सागरोपमकोटीकोट्यः परा स्थितिर्भवति । अन्येषामागमात् संप्रत्ययः । ७ । अन्येषामेकेन्द्रियादीनामागमात् संप्रत्ययो भवति । तद्यथा एकेन्द्रियपर्याप्तकस्य एकसागरोपमसप्तभागास्त्रयः । द्वीन्द्रियपर्याप्तकस्य पञ्चविंशतिसागरोपमसप्त- ५८२ भागाः त्रयः । त्रीन्द्रियपर्याप्तकस्य पञ्चाशत्सागरोपमसप्तभागास्त्रयः । चतुरिन्द्रियपर्याप्तकस्य सागरोपमशतसप्तभागास्त्रयः । असंज्ञिपञ्चेन्द्रियापर्याप्तकस्य सागरोपमसहस्रसप्तभागास्त्रयः । संज्ञि- पञ्चेन्द्रियापर्याप्तकस्यान्तःसागरोपमकोटीकोट्यः । एकेन्द्रियापर्याप्तकस्य त एव भागाः पल्यो- पमस्यासंख्येयभागोनाः । द्वित्रिचतुःपञ्चेन्द्रियाऽपर्याप्तसंज्ञिनां त एव भागाः पल्योपमा(म) ०५संख्येयभागोनाः । यस्य कर्मणः स्थितिमतिलङ्घ्यान्यकर्मस्थितिरभिहिता तस्य खलु वेदनीयानन्तरोद्देशभाजः — सप्ततिर्मोहनीयस्य ॥ १५ ॥ सागरोपमकोटीकोट्यः परा स्थितिरित्यनुवर्तते । इयमपि परा स्थितिः संज्ञिपञ्चेन्द्रिय- पर्याप्तकस्यावसेया । इतरेषामेकेन्द्रियादीनां यथागमम् । तद्यथा — पर्याप्तकैकद्वित्रिचतुरिन्द्रियाणामेक- १०पञ्चविंशतिपञ्चाशच्छतसागरोपमाणि यथासंख्यम्, अपर्याप्तकैकेन्द्रियस्य पल्योपमासंख्येय- भागोना सैव स्थितिः । द्वीन्द्रियादीनामपि सैव पल्योपमा(म)संख्येयभागोना पर्याप्तकासञ्ज्ञि- पञ्चेन्द्रियस्य सागरोपमसहस्रम्, तस्यैवापर्याप्तकस्य सागरोपमसहस्रं पल्योपमसंख्येयभागोनम्, aपर्याप्तकसंज्ञिनः अन्तःसागरोपमकोटीकोट्यः । आह — निर्दिष्टा पञ्चानां कर्मप्रकृतीनां स्थितिः, अथोपरिष्टयोः का परा स्थितिरिति ? १५अत्रोच्यते — विंशतिर्नामगोत्रयोः ॥ १६ ॥ सागरोपमकोटीकोट्यः परा स्थितिरित्यनुवर्तते । इयमप्युत्कृष्टा संज्ञिपञ्चेन्द्रियपर्याप्तकस्य । एकेन्द्रियादीनां यथागमम् । तद्यथा — एकेन्द्रिपर्याप्तकस्यैकसागरोपमसप्तभागौ द्वौ । द्वीन्द्रियपर्याप्त- कस्य पञ्चविंशतिसागरोपमसप्तभागौ द्वौ । त्रीन्द्रियपर्याप्तकस्य पञ्चाशत्सागरोपमसप्तभागौ द्वौ । २०चतुरिन्द्रियपर्याप्तकस्य सागरोपमशतसप्तभागौ द्वौ । असंञ्ज्ञिपञ्चेन्द्रियपर्याप्तकस्य सागरोपमसहस्र- सप्तभागौ द्वौ । संज्ञिपञ्चेन्द्रियापर्याप्तकस्य अन्तःसागरोपमकोटीकोट्यः । एकेन्द्रियापर्याप्तकस्य तावेव भागौ पल्योपमासंख्येयभागोनौ । द्वित्रिचतुःपञ्चेन्द्रियापर्याप्तकासंज्ञिनां सैव स्थितिः पल्योपमा(म)संख्येयभागोना । आह — आयुषः कोत्कृष्टा स्थितिरिति ? अत्रोच्यते — २५त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यायुषः ॥ १७ ॥ पुनः सागरोपमग्रहणात् कोटीकोटीनिवृत्तिः । १ । सागरोपमग्रहणेऽनुवर्तमाने पुनः सागरोपमग्रहणं कोटीकोटीनिवृत्त्यर्थम् । परा स्थितिरित्यनुवर्तते एव । अस्याप्युत्कृष्टा स्थितिः- संज्ञिपर्याप्तकस्यैव । इतरेषां यथागमम् । तद्यथा असञ्ज्ञिपञ्चेद्रियपर्याप्तकस्य पल्योपमस्यासंख्येय- भागः । शेषाणाम् उत्कृष्टा पूर्वकोटी । ३०आह — अष्टानामपि कर्मप्रकृतीनां व्याख्याता परा स्थितिः । अथ तासामेव का जघन्या स्थितिरित्युपदिश्यते — अन्यकर्मस्थितिविशेषाधिकत्वात् । आनुपूर्व्योल्लङ्घनेन अमुष्यैव तावत् स्वसंवेद्यफलस्य वेद्यस्य वेदितव्या स्थितिः — ५८३ अपरा द्वादश मुहूर्ता वेदनीयस्य ॥ १८ ॥ सूक्ष्मसाम्पराय इति वाक्यशेषः । अथानुपूर्व्यविशेषात्यये सति मोहायुर्व्यवहितयोरन्त्ययोः का जघन्या स्थितिरिति ? उच्यते — ०५नामगोत्रयोरष्टौ ॥ १९ ॥ अत्रापि सूक्ष्मसाम्पराय इति वाक्यशेषः । मुहूर्ता इत्यनुवर्तते, अपरा स्थितिरिति च । अथान्यासां कर्मप्रकृतीनां का जघन्या स्थितिरिति ? उच्यते — शेषाणामन्तर्मुहूर्ता ॥ २० ॥ अपरा स्थितिरित्यनुवर्तते । तत्र ज्ञानदर्शनावरणान्तरायाणां सूक्ष्मसाम्पराये, मोहनीयस्या- १०निवृत्तिबादरसाम्पराये, आयुषः संख्येयवर्षायुष्षु तिर्यक्षु मनुष्येषु च । आह — उभयी ज्ञानावरणादीनामभिहिता स्थितिः । अथानुभवः किंलक्षण इति ? अत्रोच्यते — विपाकोऽनुभवः ॥ २१ ॥ विशिष्टः पाको नानाविधो वा विपाकः । १ । ज्ञानावरणादीनां कर्मप्रकृतीनाम् अनुग्रहोपघाता- त्मिकानां पूर्वास्रवतीव्रमन्दभावनिमित्तो विशिष्टः पाको विपाकः । द्रव्यक्षेत्रकालभवभावलक्षणनि- १५मित्तभेदजनितवैश्वरूप्यो नानाविधो वा पाको विपाकः । असावनुभव इत्याख्यायते । शुभपरि- णामानां प्रकर्षभावात् शुभप्रकृतीनां प्रकृष्टोऽनुभवः अशुभप्रकृतीनां निकृष्टः । अशुभपरिणामानां प्रकर्षभावात् अशुभप्रकृतीनां प्रकृष्टोऽनुभवः शुभप्रकृतीनां निकृष्टः । स एवं प्रत्ययवशादुपात्तोऽनुभवो द्विधा प्रवर्तते — स्वमुखेन परमुखेन च । सर्वासां मूलप्रकृतीनां स्वमुखेनैवानुभवः । उत्तरप्रकृतीनां तु तुल्यजातीयानां परमुखेनापि भवति आयुर्दर्शनचारित्रमोहवर्जानाम् । न हि नारकायुर्मुखेन २०तिर्यगायुर्मनुष्यायुर्वा विपच्यते, नापि दर्शनमोहः चारित्रमोहमुखेन, चारित्रमोहो वा दर्शन- मोहमुखेन । आह — अभ्युपेमः प्रागुपचितनानाप्रकारकर्मविपाकोऽनुभव इति, इदं तु न विजानीमः किमयंप्रसंख्यातोऽप्रसंख्यातः इति ? अत्रोच्यते — प्रसंख्यातोऽनुभूयत इति ब्रूमहे । कुतः ? यतः — स यथानाम ॥ २२ ॥ २५ज्ञानावरणादीनां सविकल्पानां प्रत्येकमन्वर्थसञ्ज्ञानिर्देशादनुभवसंप्रत्ययः । १ । ज्ञाना- वरणस्य फलं ज्ञानाभावः, दर्शनावरणस्य फलं दर्शनशक्त्युपरोध इत्येवमाद्यन्वर्थसञ्ज्ञानिर्देशात् सर्वासां कर्मप्रकृतीनां सविकल्पानाम् अनुभवसंप्रत्ययो जायते । आह — यदि विपाकोऽनुभवः प्रतिज्ञायते, तत्कर्मानुभूतं सत् किमावरणवदवतिष्ठते, आहो- स्विन्निष्पीडितसारं प्रच्यवते इति ? अत्रोच्यते — ३०ततश्च निर्जरा ॥ २३ ॥ पूर्वाजितकर्मपरित्यागो निर्जरा । १ । पीडानुग्रहावात्मने प्रदायाभ्यवहृतौदनादिविकारवत् व्यावर्तते स्थितिक्षयादवस्थानाभावात् । ५८४ सा द्विप्रकारा विपाकजेतरा च । २ । सा द्विप्रकारा वेदितव्या । कुतः ? विपाकजेतरा चेति । तत्र चतुर्गतावनेकजातिविशेषावघूर्णिते संसारमहार्णवे चिरं परिभ्रमतः शुभाशुभस्य कर्मण औद- यिकभावोदीरितस्य क्रमेण विपाककालप्राप्तस्य यस्य यथा । सदसद्वेद्यतान्यतरविकल्पबद्धस्य तस्य तेन प्रकारेण वेद्यमानस्य यथानुभवोदयावलिस्रोतोऽनुप्रविष्टस्यारब्धफलस्य स्थितिक्षयादुदयागतप- ०५रिभुक्तस्य या निवृत्तिः सा विपाकजा निर्जरा । यत्कर्माप्राप्तविपाककालमौपक्रमिकक्रियाविशेषसा- मर्थ्यादनुदीर्णं बलादुदीर्य उदयावलिं प्रवेश्य वेद्यते आम्रपनसादिपाकवत् सा अविपाकनिर्जरा । निमित्तान्तरसमुच्चयार्थश्चशब्दः । ३ । “तपसा निर्जरा [९ । २] इति वक्ष्यते, तस्य समुच्च- यार्थश्चशब्दः क्रियते — ततश्च भवति अन्यतश्चेति । ” संवरात्परत्र पाठ इति चेत्; न; अनुभवानुवादपरिहारार्थत्वात् । ४ । स्यान्मतम् — संवरा- १०न्निर्जरा परत्र पठितव्या ‘यथोद्देशः तथा निर्देशः’ इति; तन्न; किं कारणम् ? अनुभवानुवादपरि- हारार्थत्वात्, तत्र हि पाठे क्रियमाणे विपाकोऽनुभव इति पुनरनुवादः कर्तव्यः स्यात् । पृथङ्निर्जरावचनमनर्थकं बन्धेऽन्तर्भावादिति चेत्; न; अर्थापरिज्ञानात् । ५ । स्यान्मतम् — यथा पुण्यपापयोः पृथग्ग्रहणं न कृतं बन्धेऽन्तर्भावात् तथा निर्जरा अपि उक्तेन क्रमेण अनुभव- बन्धेऽन्तर्भवति इति पृथगस्या ग्रहणमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? अर्थापरिज्ञानात् । फलदान- १५सामर्थ्यमनुभव इत्युच्यते । ततोऽनुभूतानामात्तवीर्य्याणां पुद्गलानां निवृत्तिर्निर्जरेत्ययमर्थभेदः । एवं च कृत्वा ततश्चेति अपादाननिर्देश उपपन्नो भवति, इतरथा हि भेदाभावान्नोपपद्यते । लघ्वर्थमिहैव तपसेति वक्तव्यमिति चेत्; न; संवरानुग्रहतन्त्रत्वात् । ६ । स्यादेतत् — लघ्व- र्थमिहैव ‘ततो निर्जरा तपसा च’ इति वक्तव्यं पुनर्निर्जराग्रहणमाकर्ष(-णं व्यर्थ)मिति; तन्न; किं कारणम् ? संवरानुग्रहतन्त्रत्वात् — तपसा निर्जरा च भवति संवरश्चेति । २०धर्मेऽन्तर्भावात् संवरहेतुत्वमिति चेत्; न; पृथग्ग्रहणस्य प्राधान्यख्यापनार्थत्वात् । ७ । स्यान्मतम् — उत्तमक्षमामार्दवार्जवादियोगे उत्तमं तपः संवरहेतुरिति वक्ष्यते ततस्तत्रान्तर्भावात् संवर- हेतुत्वसिद्धेः, इह वचनाच्च निर्जराहेतुत्वनिर्ज्ञानात् पृथक् तत्र तपोग्रहणमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? पृथग्ग्रहणस्य प्राधान्यख्यापनार्थत्वात् । सर्वेषु संवरनिर्जराहेतुषु तपः प्रधानभूतमित्येतस्य ज्ञापनार्थं पुनस्तपोग्रहणं क्रियते । उक्तं च — २५“कार्यमणोवचिगुत्तो जो तवसा चेठ्ठदे अणेयविहं । सो कम्मणिज्जराए विपुलाए वट्टदे मणुस्सोत्ति ॥ ” तत इह तपोवचनं गौरवं जनयति इति न कृतम् । ताः पुनः कर्मप्रकृतयो द्विविधाः — घातिका अघातिकाश्चेति । तत्र ज्ञानदर्शनावरणमोहान्त- रायाख्या घातिकाः । इतरा अघातिकाः । घातिकाश्चापि द्विविधा — सर्वघातिका देशघातिका- ३०श्चेति । तत्र केवलज्ञानावरणनिद्रानिद्राप्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्धिनिद्राप्रचलाकेवलदर्शनावरणद्वादश- कषायदर्शनमोहाख्याः विंशतिप्रकृतयः सर्वघातिकाः । ज्ञानावरणचतुष्कदर्शनावरणत्रयान्तराय- पञ्चकसञ्ज्वलननोकषायसंज्ञिकाः देशघातिकाः । अवशिष्टाः प्रकृतयः अघातिकाः । तथेदमपरम- वसेयम् — शरीरनामादयः स्पर्शान्ता अगुरुलघूपघातपरघातातपोद्योतप्रत्येकशरीरसाधारणशरी- रस्थिरास्थिरशुभाशुभनिर्माणनामाख्याश्च पुद्गलविपाकप्रदाः । आनुपूर्व्यनाम क्षेत्रविपाककरम् । ३५आयुर्भवधारणफलम् । अवशिष्टाः प्रकृतयो जीवविपाकहेतव इति । एवमनुभवबन्धो व्याख्यातः । ५८५ इदानीं प्रदेशबन्धो वक्तव्यः, तस्मिंश्च वक्तव्ये सति इमे निर्देष्टव्याः — किंहेतवः कदा, कुतः, किंस्वभावाः, कस्मिन्, किंपरिमाणाश्चेति ? तदर्थमिदं यथासंख्यपरिगृहीततत्प्रश्नापेक्षाभेदं सूत्रं प्रणीयते — नामप्रत्ययाः सर्वतो योगविशेषात् सूक्ष्मैकक्षेत्रावगाहस्थिताः ०५सर्वात्मप्रदेशेष्वनन्तानन्तप्रदेशाः ॥ २४ ॥ नाम्नः प्रत्यया नामप्रत्ययाः । नामेति सर्वाः कर्मप्रकृतयः अभिधीयन्ते, “स यथानाम” [तº सूº८ । २२] इति वचनात् । नामासां प्रत्यय इति चेत्; न; समयविरोधात् । १ । अथ मतमेतत् — नाम प्रत्ययो यासां ताः नामप्रत्यया इति; तन्न; किं कारणम् ? समयविरोधात् । एवं हि विग्रहे क्रियमाणे नामकर्म एव १०सर्वासां प्रकृतीनां प्रत्यय इति प्राप्तम्, तच्च समयविरुद्धम् । अनेन हेतुभाव उक्तः । सर्वेषु भवेषु सर्वतः । २ । “दृश्यन्तेऽन्यतोऽपि” इति तसि कृते सर्वेषु भवेषु सर्वत इति भवति । अनेन कालोपादानं कृतम्, एकैकस्य जीवस्य अतिक्रान्ता अनन्ता भवा आगामिनः संख्येया असंख्येया अनन्ता वा भवा भवन्ति, तेषु सर्वेष्वेवेति । योगविशेषादिति वचनं निमित्तनिर्देशार्थम् । ३ । योगो व्याख्यातः कायवाङ्मनस्कर्म- १५लक्षणः । परस्परतो विशिष्यते इति विशेषः । ततो योगविशेषान्निमित्तात् कर्मभावेन पुद्गला आदी- यन्त इति योगविशेषादित्यनेन निमित्तनिर्देशः कृतो भवति । सूक्ष्मग्रहणं ग्रहणयोग्यस्वभावप्रतिपादनार्थम् । ४ । ग्रहणयोग्याः पुद्गलाः सूक्ष्मा न स्थूला इति प्रतिपादनार्थं सूक्ष्मग्रहणं क्रियते । एकक्षेत्रावगाहवचनं क्षेत्रान्तरनिवृत्त्यर्थम् । ५ । आत्मप्रदेशकर्मपुद्गलैकाधिकरणव्यतिरिक्त- २०क्षेत्रान्तरनिवृत्त्यर्थमेकक्षेत्रावर्गाह इति वचनं क्रियते । स्थिता इति वचनं क्रियान्तरनिवृत्त्यर्थम् । ६ । स्थिताः कर्मभावमापद्यन्ते न गच्छन्त इति क्रियान्तरनिवृत्त्यर्थं स्थिता इत्युच्यते । एवं सूक्ष्मादिग्रहणेन कर्मयोग्यस्वभावानुवर्णनं कृतं भवति । सर्वात्मप्रदेशेष्विति वचनमेकप्रदेशाद्यपोहार्थम् । ७ । एकद्वित्रिचतुरादिप्रदेशेष्वात्मनः कर्म- २५प्रदेशाः न प्रवर्तन्ते, क्व तर्हि ? ऊर्ध्वमधस्तिर्यक्षु सर्वेष्वात्मप्रदेशेषु व्याप्य स्थिता इति प्रदर्शनार्थं सर्वात्मप्रदेशेष्वित्युच्यते । अनन्तानन्तप्रदेशवचनं प्रमाणान्तरव्यपोहार्थम् । ८ । न संख्येयाः नचाऽसंख्येयाः नाप्य- नन्ताः इति प्रतिपादनार्थम् अनन्तानन्तप्रदेशा इत्युच्यन्ते । ते खलु पुद्गलस्कन्धा अभव्यानन्तगुणाः सिद्धानन्तभागप्रमितप्रदेशाः घनाङ्गुलासंख्येयभागक्षेत्रावगाहिनः एकद्वित्रिचतुःसंख्येयासंख्येय- ३०समयस्थितिकाः पञ्चवर्णरसद्विगन्धचतुःस्पर्शभावाः अष्टविधकर्मप्रकृतियोग्याः योगवशात् आत्मना आत्मसात्क्रियन्त इति प्रदेशबन्धः समासतो वेदितव्यः । ५८६ आह — बन्धपदार्थान्तरं पुण्यपापोपसंख्यानं चोदितम्, तद्बन्धेऽन्तभूर्तमिति प्रत्याख्या तम् । तत्रेदं वक्तव्यं कोऽत्र पुण्यबन्धः कः पापबन्ध इति ? तत्र पुण्यप्रकृतिपरिगणनार्थमि दमुच्यते — सद्वेद्यशुभायुर्नामगोत्राणि पुण्यम् ॥ २५ ॥ शुभग्रहणमायुरादीनां विशेषणम् । १ । शुभं प्रशस्तमित्यर्थः, तद्ग्रहणमायुरादीनां विशेषणं ०५द्रष्टव्यम् — शुभायुः, शुभनाम शुभगोत्रमिति । शुभायुस्त्रिविधम् । २ । तिर्यगायुर्मनुष्यायुर्देवायुरिति एतत्त्रितयं शुभायुरित्युच्यते । शुभनाम सप्तत्रिंशद्विकल्पम् । ३ । शुभनाम सप्तत्रिंशद्विकल्पमवगन्तव्यम् । तद्यथा — मनुष्यगतिः, देवगतिः, पञ्चेन्द्रियजातिः, पञ्च शरीराणि, त्रीण्यङ्गोपाङ्गानि, समचतुरस्रसंस्थानम्, वज्रर्षभनाराचसंहननम्, प्रशस्तवर्ण-गन्ध-रस-स्पर्शाः, मनुष्यगति-देवगत्यानुपूर्व्यद्वयम्, अगुरु- १०लघु-परघातोच्छ्वासाऽतपोद्योतप्रशस्तविहायोगतयः, त्रस-बादर-पर्याप्ति-प्रत्येकशरीर-स्थिर-शुभ-सुभग- सुस्वर-आदेय-यशस्कीर्तयः निर्माणं तीर्थकरनाम चेति । शुभमेकमुच्चैर्गोत्रम् सद्वेद्यमित्येता द्वाच- त्वारिंशत्प्रकृतयः पुण्यसंज्ञा इति । अतोऽन्यत् पापम् ॥ २६ ॥ अस्मात् पुण्यसंज्ञककर्मप्रकृतिसमूहादन्यत् कर्म पापमित्युच्यते । तद् द्व्यशीतिविधम् । १५तद्यथा — ज्ञानावरणप्रकृतयः पञ्च, दर्शनावरणस्य नव, मोहनीयस्य पड्विंशतिः, पञ्चान्तरायस्य, नरक- गतिः, तिर्यग्गतिः, चतस्रो जातयः, पञ्च संस्थानानि, पञ्च संहननानि, अप्रशस्तवर्ण-गन्ध-रस- स्पर्शाः, नरकगतितिर्यग्गत्यानुपूर्व्यद्वयम्, उपघाता-ऽप्रशस्तविहायोगति-स्थावर-सूक्ष्मा-ऽपर्याप्त-साधा- रणशरीरा-ऽस्थिरा-ऽशुभ-दुर्भग-दुःस्वरा-ऽनोदया-ऽयशस्कीर्तयश्चेति नामप्रकृतयः चतुस्त्रिंशत्, अस- द्वेद्यम्, नरकायुः, नीचैर्गोत्रमिति । २०एवं व्याख्यातः सप्रपञ्चो बन्धपदार्थः अवधिमनःपर्ययकेवलज्ञानप्रत्यक्षप्रमाणगम्यः तदु- पदिष्टागमानुमेयः । इति तत्त्वार्थवार्तिके व्याख्यानालङ्कारेऽष्टमोऽध्यायः समाप्तः ॥ ८ ॥ ५८७ अथ नवमोऽध्यायः अत्राह — योऽयं अनादिसन्ततिः पौनर्भविकसुखदुःखहेतुः अष्टविधविशेषोपचितमूर्तिः नाना- जातिविग्रहोत्पादनप्रवणः पौरुषेयः सर्वात्मप्रदेशावेष्टनसमर्थः कर्मबन्धः स केनचिदुपायेनापि नाम कस्यचित् अनात्यन्तिकः स्यादिति ? अत्रोच्यते — भवति हि केषाञ्चिदात्यन्तिकस्तद्विनाशः यस्मात्तदर्थमेव भगवद्भिरर्हद्भिरुपदिष्टः — ०५आस्रवनिरोधः संवरः ॥ १ ॥ अथवा, आह — कथं पुनरेतदाहितवैचित्र्यं नानास्रवापादितं ज्ञानावरणादिकर्म सम्बन्धं नोप- यादिति ? अत्रोच्यते — संवरात् । कोऽसौ संवर इति ? अत आह — आस्रवनिरोधः संवर इति । अथवा, बन्धपदार्थो निर्दिष्टः । इदानीं तदनन्तरोद्देशभाजः संवरस्य निर्देशः प्राप्तकाल इति; अत इदमाह — आस्रवनिरोधः संवर इति । १०अथ कोऽयमास्रवनिरोधः ? कर्मागमनिमित्ताऽप्रादुर्भूतिरास्रवनिरोधः । १ । कर्मागमनिमित्तं बहुविकल्पं व्याख्यातम्, तस्य कायवाङ्मनःप्रयोगस्य स्वात्मलाभहेत्वसन्निधानात् अप्रादुर्भूतिरास्रवनिरोध इत्युच्यते । आह — यदि अयमास्रवनिरोधः व्याख्यायताम् इदानीं संवर इति ? अत्राभिधीयते — स न व्याख्यातव्यः । किं कारणम् ? यस्मात् — १५तन्निरोधे सति तत्पूर्वककर्मादानाभावः संवरः । २ । कारणाभावात् कार्याभाव इति तस्मिन्नास्रवे निरुद्धे तत्पूर्वकस्यानेकदुःखबीजजननस्य कर्मणः उपनिपाताभावो यः स संवरः । ‘अभिमतः’ इति वाक्यशेषः । तथानिर्देशः कर्तव्य इति चेत्; न; कार्ये कारणोपचारात् । ३ । स्यादेतत् — यद्ययमर्थ इष्ट- स्तथा निर्देशः कर्तव्यः यथा गमको भवति — आस्रवनिरोधे सति संवरः, आस्रवनिरोधादिति वा ? २०तन्न; किं कारणम् ? कार्ये कारणोपचारात् । यथा अन्नं वै प्राणा इति अन्नकार्येषु प्राणेषु अन्नोप- चारः तथा आस्रवनिरोधकार्ये संवरे आस्रवनिरोधोपचारः कृतः । निरुध्यतेऽनेन निरोध इति वा । ४ । अथवा, नायं भावसाधनः निरुद्धिर्निरोध इति । किं तर्हि ? करणसाधनः — निरुध्यते येन स निरोध इति । तथा संवरशब्दोऽपि करणसाधनः — संव्रिय- तेऽनेनेति । कः पुनरसौ ? गुप्त्यादिः वक्ष्यमाणः । तेन ह्युभयं क्रियते इति सामानाधिकरण्यमु- २५पपद्यते । योगविभागो वा । ५ । अथवा, योगविभागोऽत्र द्रष्टव्यः, आस्रवनिरोधः ‘हितार्थिना कर्तव्यः’ इति वाक्यशेषः । तस्य किं प्रयोजनमिति चेत् ? अत आह — संवर इति । संवरः प्रयोजनमस्ये- त्यर्थः । कः पुनरसौ ? मिथ्यादर्शनादिप्रत्ययकर्मसंवरणं संवरः । ६ । मिथ्यादर्शनादयः प्रत्यया व्याख्याताः, ३०तदुपादानस्य कर्मणः संवरणं संवर इति निर्ध्रियते । ५८८ स द्वेधा द्रव्यभावभेदात् । ७ । संवरो द्वेधा व्यवतिष्ठते । कुतः ? द्रव्यभावभेदात् । संसारनिमित्तक्रियानिवृत्तिर्भावसंवरः । ८ । आत्मनो द्रव्यादिहेतुकभवान्तरावाप्तिः संसारः, तन्निमित्तक्रियापरिणामस्य निवृत्तिर्भावसंवर इति व्यपदिश्यते । तन्निरोधे तत्पूर्वककर्मपुद्गलादानविच्छेदो द्रव्यसंवरः । ९ । तस्य संसारकारणस्य भाव- ०५बन्धस्य निरोधे तत्पूर्वकस्य कर्मपुद्गलस्य निरासो द्रव्यसंवर इति निश्चीयते । तद्विभावनार्थं गुणस्थानविभागवचनम् । १० । तस्य संवरस्य विभावनार्थं गुणस्थानविभाग- वचनं क्रियते । तद्यथा — मिथ्यादृष्टि-सासादनसम्यग्दृष्टि-सम्यङ्मिथ्यादृष्टि-असंयतसम्यग्दृष्टि-संयतासंयत-प्रमत्त- संयता-ऽप्रमत्तसंयता-ऽपूर्वकरणा-ऽनिवृत्तिबादरसाम्पराय-सूक्ष्मसाम्पराय-उपशमक-क्षपक-उपा- १०शान्त-क्षीणकषायवीतरागछद्मस्थ-सयोगि-अयोगकेवलिभेदात् चतुर्दशगुणस्थानविकल्पः । ११ । मिथ्यादृष्टिः सासादनसम्यग्दृष्टिः सम्यङ्मिथ्यादृष्टिः असंयतसम्यग्दृष्टिः संयतासंयतः प्रमत्तसंयतः अप्रमत्तसंयतः अपूर्वकरणोपशमकक्षपकौ अनिवृत्तिबादरसाम्परायोपशमकक्षपकौ सूक्ष्मसाम्परा- योपशमकक्षपकौ उपशान्तकषायवीतरागच्छद्मस्थः क्षीणकषायवीतरागछद्मस्थः सयोगकेवली अयोग- केवली चैवं भेदात् चतुर्दशगुणस्थानविकल्पो वेदितव्यः । १५तत्र मिथ्यादर्शनोदयवशीकृतो मिथ्यादृष्टिः । १२ । तेषु मिथ्यादर्शनकर्मोदयेन वशीकृतो जीवो मिथ्यादृष्टिरित्यभिधीयते । यत्कृतं तत्त्वार्थानामश्रद्धानम् । तत्र ज्ञानावरणक्षयोपशमा- पादितानि त्रीण्यपि ज्ञानानि मिथ्याज्ञानव्यपदेशभाञ्जि भवन्ति । तस्य विकल्पाः प्राग्व्याख्याताः । ते सर्वे समासेन द्विधा व्यवतिष्ठन्ते — हिताहितपरीक्षाविरहिताः परीक्षकाश्चेति । तत्रैकेन्द्रियादयः सर्वे संज्ञिपर्याप्तकवर्जिताः हिताहितपरीक्षाविरहिताः, पर्याप्तका उभयेऽपि भवन्ति । २०यदुदयाभावेऽनन्तानुबन्धिकषायोदयविधेयीकृतः सासादनसम्यग्दृष्टिः । १३ । तस्य मिथ्या- दर्शनस्योदये निवृत्ते अनन्तानुबन्धिकषायोदयकलुषीकृतान्तरात्मा जीवः सासादनसम्यग्दृष्टि- रित्याख्यायते । मिथ्यादर्शनोदयनिवृत्तिः कथमिति चेत् ? उच्यते — अनादिमिथ्यादृष्टिर्भव्यः षड्विंश- तिमोहप्रकृतिसत्कर्मकः सादिमिथ्यादृष्टिर्वा षड्विंशतिमोहप्रकृतिसत्कर्मकः सप्तविंशतिमो- २५हप्रकृतिसत्कर्मको वा अष्टाविंशतिमोहप्रकृतिसत्कर्मको वा प्रथमसम्यक्त्वं गृहीतुमारभमाणः शुभपरिणामाभिमुखः अन्तर्मुहूर्तमनन्तगुणवृद्ध्या वर्धमानविशुद्धिः, चतुर्षु मनोयोगेषु अन्यतमेन मनोयोगेन, चतुर्षु वाग्योगेषु अन्यतमेन वाग्योगेन औदारिकवैक्रियिककाययोगयोरन्यतरेण काययोगेन वा समाविष्टः हीयमानान्यतमकषायः साकारोपयोगः, त्रिषु वेदेष्वन्यतमेन वेदेन संक्लेशविरहितः वर्धमानशुभपरिणामप्रतापेन सर्वकर्मप्रकृतीनां स्थितिं ह्रासयन्, अशुभप्रकृती- ३०नामनुभागबन्धमपसारयन् शुभप्रकृतीनां रसमुद्वर्तयन् त्रीणि करणानि कर्तुमुपक्रमते — अथा- प्रवृत्तकरणम्, अपूर्वकरणम्, अनिवृत्तिकरणं चेति । तानि त्रीण्यपि करणानि प्रत्येकमन्त- र्मुहूर्तकालानि । तत्र अन्तःकोटीकोटिस्थितिकानि कर्माणि कृत्वा अथाप्रवृत्तकरणस्य आदिसमयं कालादिलब्ध्युपेतः प्रविशति । इदं तु करणं प्राक् न कदाचिदपि प्रवृत्तम्, अत एवास्यान्वर्थ- संज्ञा — यथेदं करणं न तथा प्राक् प्रवृत्तमित्यथाप्रवृत्तिमिति । तत्राद्ये समये जघन्या ३५विशुद्धिरल्पा, द्वितीये समये जघन्याऽनन्तगुणा, तृतीये समये जघन्या अनन्तानन्तगुणा एवमादि अन्तमुहूर्तपरिसमाप्तेः, ततः प्रथमसमये उत्कृष्टा अनन्तगुणा, द्वितीयसमये उत्कृष्टा अन- ५८९ न्तगुणा एवमादि अथाप्रवृत्तकरणचरमसमयान्नेतव्या । एवमेते नानाजीवानामसंख्येयलोक- प्रमाणाः परिणामविकल्पाः समा विषमाश्च भवति । तेषां समुदायरूपमथाप्रवृत्तकरणम् । अपूर्व- करणस्य प्रथमसमये जघन्या विशुद्धिरल्पा, तस्यैवोत्कृष्टा अनन्तगुणा, द्वितीयसमये जघन्या अनन्तगुणा तस्यैव उत्कष्टा अनन्तगुणा, एवमा अन्तर्मुहूर्तपरिसमाप्तेः । त एते नानाजीवानामसंख्येय- ०५लोकप्रमाणाः परिणामविकल्पा नियमेन विषमा एव परस्परतः । तेषां समुदायरूपमपूर्वकरणम्, अतएवास्यात्यन्तापूर्वत्वादन्वर्थसंज्ञा । अनिवृत्तिकरणकाले नानाजीवानां प्रथमसमये परिणामा एकरूपा एव, द्वितीयसमये ततोऽनन्तगुणा एकरूपा एव, एवम् आ अन्तर्मुहूर्तपरिसमाप्तेः । तेषां समुदायरूपमनिवृत्तिकरणम् । अत एवास्यान्वर्थनाम परस्परतो निवृत्त्यभावादनिवृत्तिकरणमिति । तत्राथाप्रवृत्तकरणे स्थितिखण्डनमनुभागखण्डनं गुणश्रेणी गुणसंक्रमो वा नास्ति केवल- १०मनन्तगुणवृद्ध्या विशुद्ध्यन् अप्रशस्तप्रकृतीरनन्तगुणानुभागहीना बध्नाति, प्रशस्तप्रकृतीश्चानन्त- गुणरसवृद्धाः, स्थितिमपि पल्योपमसंख्येयभागहीनाम् । अपूर्वकरणाऽनिवृत्तिकरणयोः स्थितिखण्ड- नादीनि संभवन्ति स्थितिबन्धश्च क्रमेण हीयते । अशुभप्रकृतीनामनुभागबन्धोऽनन्तगुणहान्या शुभप्रकृतीनां चानन्तगुणवृद्ध्या वर्तते । तत्रानिवृत्तिकरणकालस्य संख्येयेषु भागेषु गतेष्वन्तरकरण- मारभते, येन मिथ्यादर्शनकर्मण उदयघातः क्रियते । ततश्चरमसमये मिथ्यादर्शनं त्रिधा विभक्तं १५करोति — सम्यक्त्वं मिथ्यात्वं सम्यङ्मिथ्यात्वं चेति । एतासां तिसृऋणां प्रकृतीनाम् अनन्तानुब- न्धिक्रोधमानमायालोभानां चोदयाभावेऽन्तर्मुहूर्तकालं प्रथमसम्यक्त्वं भवति । तदन्ते जघन्येन एकसमये उत्कर्षेणावलिकाषट्केऽवशिष्टे यदा अनन्तानुबन्धिक्रोधमानमायालोभानामन्यतमस्योदयो भवति तदा सासादनसम्यग्दृष्टिरित्युच्यते । अत एवास्यान्वर्थसंज्ञा — आसादनं विराधनम्, सहा- सादनेन वर्तत इति सासादना, सासादना सम्यग्दृष्टिर्यस्य सोऽयं सासादनसम्यग्दृष्टिरिति । तस्य २०मिथ्यादर्शनोदयाभावेऽपि अनन्तानुबन्ध्युदयात् त्रीणि ज्ञानानि अज्ञानान्येव भवन्ति । अत एवास्यान्वर्थसंज्ञा — अनन्तं मिथ्यादर्शनं तदनुबन्धनादनन्तानुबन्धीति । स हि मिथ्यादर्शनोदय- फलमापादयन् मिथ्यादर्शनमेव प्रवेशयति । सम्यङ्मिथ्यात्वोदयात् सम्यङ्मिथ्यादृष्टिः । १४ । सम्यङ्मिथ्यात्वसंज्ञिकायाः प्रकृतेरुदयात् आत्मा क्षीणाक्षीणमदशक्तिकोद्रवोपयोगापादितेषत्कलुषपरिणामवत् तत्त्वार्थश्रद्धानाश्रद्धानरूपः २५सम्यङ्मिथ्यादृष्टिरित्युच्यते । अत एवास्य त्रीणि ज्ञानानि अज्ञानमिश्राणि इत्युच्यन्ते । सम्यक्त्वोपेतश्चारित्रमोहोदयादिपा(यादापा)दिताऽविरतिरसंयतसम्यग्दृष्टिः । १५ । औप- शमिकेन क्षायोपशमिकेन क्षायिकेण वा सम्यक्त्वेन समन्वितः चारित्रमोहोदयात् अत्यन्तमविर- तिपरिणामप्रवणोऽसंयतसम्यग्दृष्टिरिति व्यपदिश्यते । तस्य त्रीण्यपि ज्ञानानि सम्यग्ज्ञानव्य- पदेशमर्हन्ति तत्त्वार्थश्रद्धानसमावेशात् । इत ऊर्ध्वं गुणस्थानेषु नियमेन सम्यक्त्वम् । ३०द्विविषयविरत्यविरतिपरिणतः संयतासंयतः । १६ । एतदादीनि गुणस्थानानि चारित्रमोहस्य क्षयोपशमादुपशमात् क्षयाच्च भवन्ति । तत्रानन्तानुबन्धिकषायाः क्षीणाः स्युरक्षीणा वा, ते च अप्रत्याख्यानावरणकषायाश्च सर्वघातिन एव, तेषामुदयक्षयात् सदुपशमाच्च, प्रत्याख्याना- वरणकषायाः सर्वघातिन एव तेषामुदये सति संयमलब्धावसत्याम्, सञ्ज्वलनकषायाः नव नोक- षायाश्च देशघातिन एव, तेषामुदये सति संयमासंयमलब्धिर्भवति । तद्योग्यया प्राणीन्द्रियविषयया ३५विरताविरतवृत्त्या परिणतः संयतासंयत इत्याख्यायते । ५९० परिप्राप्तसंयमः प्रमादवान् प्रमत्तसंयतः । १७ । अनन्तानुबन्धिकषायेषु क्षीणेष्वक्षीणेषु वा प्राप्तोदयक्षयेषु अष्टानां च कषायाणां उदयक्षयात् तेषामेव सदुपशमात् सञ्ज्वलननोकषायाणाम् उदये संयमलब्धिर्भवति । तन्मूलसाधनोपपादितोपजननं बाह्यसाधनसन्निधानाविर्भावमापद्यमानं प्राणेन्द्रियविषयभेदात् द्वितयीं वृत्तिमास्कन्दन्तं संयमोपयोगमात्मसात्कुर्वन् पञ्चदशविधप्रमाद- ०५वशात् किञ्चित्प्रस्खलितचारित्रपरिणामः प्रमत्तसंयत इत्याख्यायते । प्रमादविरहितोऽप्रमत्तसंयतः । १८ । पूर्ववत् संयममास्कन्दन् पूर्वोक्तप्रमादविरहात् अवि- चलितसंयमवृत्तिः अप्रमत्तसंयतः समाख्यायते । इत ऊर्ध्वं गुणस्थानानां चतुर्णां द्वे श्रेण्यौ भवतः- उपशमकश्रेणी क्षपकश्रेणी चेति । यत्र मोहनीयं कर्मोपशमयन्नात्मा आरोहति सोपशमकश्रेणी । यत्र तत्क्षयमुपगमयन्नुद्गच्छति सा क्षपकश्रेणी । १०अपूर्वकरणपरिणाम उपशमकः क्षपकश्चोपचारात् । १९ । प्राग्व्याख्यातोऽपूर्वकरणप- रिणामः, तद्विशुद्धिवशेन श्रेणीमारोहयन्नपूर्वकरण इति व्यपदेशमश्नुते । तत्र कर्मप्रकृतीनां नोप- शमो नापि क्षयः किन्तु पूर्वत्रोत्तरत्र च उपशमं क्षयं वाऽपेक्ष्य उपशमकः क्षपक इति च घृत- घटवदुपचर्यते । अनिवृत्तिपरिणामवशात् स्थूलभावेनोपशमकः क्षपकश्चानिवृत्तिबादरसाम्परायौ । २० । १५पूर्वोक्तोऽनिवृत्तिपरिणामः, तद्वशात् कर्मप्रकृतीनां स्थूलभावेनोपशमकः क्षपकश्चनिवृत्तिबादर- साम्परायाविति भाष्येते । तत्र उपशमनीयाः क्षपणीयाश्च प्रकृतय उत्तरत्र वक्ष्यन्ते । सूक्ष्मभावेनोपशमात् क्षपणाच्च सूक्ष्मसाम्परायौ । २१ । साम्परायः कषायः, स यत्र सूक्ष्म- भावेनोपशान्तिं क्षयं च आपद्यते तौ सूक्ष्मसाम्परायौ वेदितव्यौ । सर्वस्योपशमात् क्षपणाच्च उपशान्तकषायः क्षीणकषायश्च । २२ । सर्वस्य मोहस्योप- २०शमात् क्षपणाच्च उपशान्तकषायः क्षीणकषाय इति च व्यपदेशमर्हतः । घातिकर्मक्षयादाविर्भूतज्ञानाद्यतिशयः केवली । २३ । घातिकर्मणामत्यन्तक्षयात् आविर्भूत- स्वभावाऽचिन्त्यकेवलज्ञानाद्यतिशयविभूतिर्भगवान् केवलीत्यभिलप्यते । स द्विविधो योगभावाभावभेदात् । २४ । स केवली द्विधा भिद्यते । कुतः ? योगभावाभाव- भेदात् — योगवान् सयोगीति गीयते तदभावादयोगीति च । २५तत्र मिथ्यात्वप्रत्ययस्य कर्मणः तदभावे संवरः शेषे । २५ । तत्र मिथ्यात्वप्राधान्येन यत्कर्मास्रवति तन्निरोधात् शेषे सासादनसम्यग्दृष्ट्यादौ तत्संवरो भवति । किं पुनस्तत् ? मिथ्यात्वनपुंसकवेदनरकायुर्नरकगत्येकद्वित्रिचतुरिन्द्रियजातिहुण्डसंस्थानाऽसंप्राप्तसृपाटिकासंहन- ननरकगतिप्रायोग्यानुपूर्व्याऽऽतपस्थावरसूक्ष्माऽपर्याप्तकसाधारणशरीरसंज्ञकषोडशप्रकृतिलक्षणम् । असंयमस्त्रिविधोऽनन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानोदयविकल्पात् । २६ । असंयमस्त्रि- ३०विधो वेदिव्यः । कुतः ? अनन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानविकल्पात् । तत्प्रत्ययस्य तदभावे संवरः । २७ । तत्प्रत्ययस्य कर्मणः तदभावे संवरोऽवसेयः । तद्यथा — निद्रानिद्राप्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्ध्यनन्तानुबन्धिक्रोधमानमायालोभस्त्रीवेदतिर्यगायुस्तिर्यग्गतिचतुः- संस्थानचतुःसंहननतिर्यग्गतिप्रायोग्यानुपूर्व्योद्योताऽप्रशस्तविहायोगतिदुर्भगदुःस्वरानादेयनीचैर्गोत्र- संज्ञकानां पञ्चविंशतिप्रकृतीनाम् अनन्तानुबन्धिकषायोदयकृतासंयमप्रधानास्रवाणाम् एकेन्द्रियादयः ३५सासादनसम्यग्दृष्ट्यन्ताः बन्धकाः, तदभावे तासामुत्तरत्र संवरः । अप्रत्याख्यानावरणक्रोधमान- ५९१ मायालोभमनुष्यायुर्मनुष्यगत्यौदारिकशरीरतदङ्गोपाङ्गवज्रर्षभनाराचसंहननमनुष्यगतिप्रायोग्यानु- पूर्व्यनामकानां दशानां प्रकृतीनाम् अप्रत्याख्यानकषायोदयकृतासंयमहेतुकानाम् एकेन्द्रियादयः असंयतसम्यग्दृष्ट्यन्ता बन्धकाः, तदभावादूर्ध्वं तासां संवरः । सम्यङ्मिथ्यात्वगुणेनायुर्न बध्यते । प्रत्याख्यानावरणक्रोधमानमायालोभानां चतसृऋणां प्रकृतीनां प्रत्याख्यानकषायोदयकारणासंयमा- ०५स्रवाणाम् एकेन्द्रियप्रभृतयः संयतासंयतावसाना बन्धकाः, तदभावात् उपरिष्टात् ताषां संवरः । प्रमादोपनीतस्य तदभावे निरोधः । २८ । प्रमादोपनीतस्य कर्मणः प्रमत्तसंयतादूर्ध्वं तद- भावान्निरोधः प्रत्येतव्यः । किं पुनस्तत् ? असद्वेद्याऽरतिशोकाऽस्थिराऽशुभाऽयशस्कीर्तिविकल्पम् । देवायुर्बन्धारम्भस्य प्रमाद एव हेतुः, अप्रमादोऽपि तत्प्रत्यासन्नः, तत ऊर्ध्वं तस्य संवरः । कषायास्रवस्य तन्निरोधे निरासः । २९ । कषाय एवास्रवो यस्य कर्मणः न प्रमादादिस्तस्य १०तन्निरोधे तन्निरासोऽवसेयः । स एव कषायः प्रमादादिविरहितः तीव्रमध्यमजघन्यभावेन त्रिषु गुणस्थानेषु व्यवस्थितः । तत्राऽपूर्वकरणस्यादौ संख्येयभागे द्वे कर्मप्रकृती निद्राप्रचले बन्ध्येते । तत ऊर्ध्वं संख्येयभागे त्रिंशत्प्रकृतयः — देवगतिपञ्चेन्द्रियजातिवैक्रियिकाहारकतैजसकार्मणशरीरसम- चतुरस्रसंस्थानवैक्रियिकाहारकशरीराङ्गोपाङ्गवर्णगन्धरसस्पर्शदेवगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यागुरुलघूपघात — परघातोच्छ्वासप्रशस्तविहायोगतित्रसबादरपर्याप्तकप्रत्येकशरिरस्थिरशुभसुभगसुस्वरादेयनिर्माणतीर्थ- १५करनामाख्याः बध्यन्ते । तस्यैव चरमसमये चतस्रः प्रकृतयः हास्यरतिभयजुगुप्सासंज्ञा बन्धमुप- यान्ति । ता एताः तीव्रकषायास्रवाः, तदभावान्निर्दिष्टाद्भागादूर्ध्वं संव्रियन्ते । अनिवृत्तिबादरसाम्परा- यस्यादिसमयादारभ्य संख्येयेषु भागेषु पुंवेदक्रोधसंज्वलनौ बध्येते । तत ऊर्ध्वं शेषे शेषे(शेषेषु)संख्ये- येषुभागेषु मानसंज्वलनमायासंज्वलनौ बन्धमुपगच्छतः । तस्यैव चरमसमये लोभसञ्ज्वलनो बन्धमेति । ता एताः प्रकृतयः मध्यमकषायास्रवाः, तदभावे निर्दिष्टस्य भागस्योपरिष्टात् संवरम- २०वाप्नुवन्ति । पञ्चानां ज्ञानावरणानां चतुर्णां दर्शनावरणानां यशस्कीर्तेरुच्चैर्गोत्रस्य पञ्चानामन्तरा- याणां च मन्दकषायास्रवाणां सूक्ष्मसाम्प रायो बन्धकः । तदभावादुत्तरत्र तेषां संवरः । केवलयोगनिमित्तं सद्वेद्यं तदभावात्तस्य निरोधः । ३० । केवलेनैव योगेन सद्वेद्यस्योप- शान्तकषायक्षीणकषायसयोगिनां बन्धो भवति । तदभावादयोगकेवलिनस्तस्य संवरो भवति । अत्राह — आस्रवनिरोधः संवर इत्याख्यातम् । तत्रेदमनिर्ज्ञातम् — आत्मलाभहेतुसन्निधाने सत्या- २५स्रवतां कर्मणां केन निरोधो भवतीति ? तत्र वक्तव्यम् — अनेनास्रवनिरोधः इति ? अत्रोच्यते — स गुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरीषहजयचारित्रैः ॥ २ ॥ संसारकारणगोपनाद् गुप्तिः । १ । यतः संसारकारणात् आत्मनो गोपनं भवति सा गुप्तिः । भावे क्तिः । अपादानसाधनो वा, यतो गोपनं सा गुप्तिरिति । कर्तृसाधनो वा क्तिन् गोपयतीति गुप्तिरिति । ३०सम्यगयनं समितिः । २ । परप्राणिपीडापरिहारेच्छया सम्यगयनं समितिः । संपूर्वादिणो भावे क्तिः । कर्तरि वा क्तिन् । इष्टे स्थाने धत्त इति धर्मः । ३ । आत्मानमिष्ठे नरेन्द्रिसुरेन्द्रमुनीन्द्रादिस्थाने धत्त इति र्धर्मः । उणादिषु निष्पादितः । स्वभावानुचिन्तनमनुप्रेक्षाः । ४ । शरीरादीनां स्वभावानुचिन्तनमनुप्रेक्षा वेदितव्याः । ५९२ अनुप्रपूर्वादीक्षे भावादिसाधनः अकारः । ५ । अनुप्रपूर्वादीक्षेर्भावसाधनोऽकारः । परिषह्यत इति परीषहः । ६ । परिपूर्वात्सहेः कर्मण्यकारः, परिषह्यत इति परीषहः । कथम- कारः ? पचादिलक्षणोऽच् । ननु स कर्तरि विहितः । घञ् तर्हि; स करणाधिकरणयोर्विहितः । घञ् तर्हि कर्मणि; एवमपि परीषाह इति प्राप्नोति, “अनुबन्धकृतमनित्यम्” यथा ज्योतिष- ०५मिति । अथवा बहुलवचनात् कर्मण्यकारः, “अन्यस्यापि” इति दीर्घः । परीषहस्य जयः परीषहजयः । चारित्रशब्दो व्याख्यातः । ७ । “सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः” [तº सूº१ । १] इत्यत्र चारित्रशब्दो व्याख्यातः । चर्यते तच्चारित्रमिति । संवृण्वतो गुप्त्यादयः करणम् । ८ । संवरितुः संवरणक्रियायाः साधकतमत्वविवक्षायां १०गुप्त्यादीनां करणभावः प्रत्येतव्यः । गुप्तिश्च समितिश्च धर्मश्चानुप्रेक्षा च परीषहजयश्च चारित्रं च गुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरीष- हजयचारित्राणि तैर्गुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरीषहजयचारित्रैरिति । संवर एव गुप्त्यादय इति चेत्; न; आस्रवनिमित्तकर्मसंवरणात् । ८a । स्यान्मतम् — संव्रि- यतेऽनेनेतिः संवरः, गुप्त्यादिभिश्च कर्म संव्रियते, ततो गुप्त्यादय एव संवर इति भेदेन निर्देशो १५नोपपद्यते इति; तन्न; किं कारणम् ? आस्रवनिमित्तकर्मसंवरणात् । संवरणमिह संवर इति भाव- साधनः, तस्य गुप्त्यादयः करणत्वेन निर्दिश्यन्ते । संव्रियते संवर इति कर्मसाधनो वा, गुप्त्यादि- भिर्हि कर्म संव्रियत इति । स इति वचनं गुप्त्यादिभिः साक्षात् संबन्धनार्थम् । ९ । संवरोऽधिकृतोऽपि पुनः स इति परामृश्यते । किमर्थम् ? गुप्त्यादिभिः साक्षात् संबन्धनार्थम् । तेन किं लब्धम् ? नियमः २०कृतो भवति — स एष संवरो गुप्त्यादिभिरेव नान्येनोपायेनेति । तेन तीर्थाभिषेकदीक्षाशीर्षोपहार- देवताराधनादयो निवर्तिता भवन्ति, रागद्वेषमोहोपात्तस्य कर्मणः अन्यथा निवृत्त्यसंभवात् । यदि हि स्यात्; मत्स्यादीनामपि अतिसुलभो मोक्षः स्यात्, रक्तद्विष्टमूढानां च । एषां तत्त्वभेदकथनम् उत्तरत्र करिष्यते । आह — किमेतैरेव गुप्त्यादिभिः अयं संवरो निष्पाद्यते ? न । किं तर्हि ? अन्येन च । २५यद्येवम्; उच्यतां केन ? तपसा निर्जरा च ॥ ३ ॥ धर्मे अन्तर्भावात् पृथग्ग्रहणमनर्थकमिति चेत्; न; निर्जराकारणत्वख्यापनार्थत्वात् । १ । स्यान्मतम् — धर्मविकल्पेषु उत्तमक्षमादिषु तपो वक्ष्यते, ततः संवरहेतुत्वे सिद्धे पृथगस्य ग्रहणमनर्थ- कमिति; तन्न; किं कारणम् ? निर्जराकारणत्वख्यापनार्थत्वात् — तपो निर्जराकारणमपि भवतीति । ३०प्राधान्यप्रतिपत्त्यर्थं च । २ । सर्वेषु संवरहेतुषु प्रधानं तप इत्यस्य प्रतिपत्त्यर्थं च पृथग्ग्रहणं क्रियते । संवरनिमित्तसमुच्चयार्थश्चशब्दः । ३ । संवरहेतुरपि तपो भवतीति एतस्य समुच्चयार्थश्चशब्दः क्रियते । तपसा हि अभिनवकर्मसंबन्धाभावः पूर्वोपचितकर्मक्षयश्च, अविपाकनिर्जराप्रतिज्ञानात् । तस्मात्तपोजातीयत्वात् ध्यानानां निर्जराकारणत्वप्रसिद्धिः । ५९३ तपसोऽभ्युदयहेतुत्वान्निर्जराङ्गत्वाभाव इति चेत्; न; एकस्यानेककार्यारम्भदर्शनात् । ४ । स्यादेतत् — तपोऽभ्युदयकारणमिष्टम् देवेन्द्रादिस्थानप्राप्तिहेतुत्वाभ्युपगमात्, ततोऽस्य निर्जराङ्ग- त्वमनुपपन्नमिति; तन्न; किं कारणम् ? एकस्यानेककार्यारभ्भदर्शनात् । यथा अग्निरेकोऽपि विक्ले- दनभस्मसाद्भवनादिप्रयोजन उपलभ्यते, तथा तपोऽभ्युदयकर्मक्षयहेतुरित्यत्र को विरोधः ? ०५गुणप्रधानफलोपपत्तेर्वा कृषीवलवत् । ५ । अथवा, यथा कृषीवलस्य कृषिक्रियायाः पलाल- शस्यफलगुणप्रधानफलाभिसम्बन्धः तथा मुनेरपि तपस्क्रियायां प्रधानोपसर्जनाभ्युदयनिःश्रेयस- फलाभिसम्बन्धोऽभिसन्धिवशाद्वेदितव्यः । आह — गुप्त्यादय उद्दिष्टाः संवरहेतवः । ते किंविषयाः कियत्प्रकाराः प्रत्येकं च किंसामर्थ्याः इति ? अत्रोच्यते — सति बहुवक्तव्ये आदावुद्देशभाजो गुप्तेरेव तावन्निर्धारणं क्रियते — १०सम्यग्योगनिग्रहो गुप्तिः ॥ ४ ॥ योगशब्दो व्याख्यातार्थः । १ । अयं योगशब्दो व्याख्यातार्थो द्रष्टव्यः । क्व ? “कायवाङ्मन- स्कर्म योगः” [तº सूº६ । १] इत्यत्र । प्राकाम्याऽभावो निग्रहः । २ । प्राकाम्यं यथेष्टं चरित्रं तस्याभावो निग्रह इत्याख्यायते, योगस्य निग्रहो योगनिग्रहः । १५सम्यगिति विशेषणं सत्कारलोकपङ्क्त्याद्याकाङ्क्षानिवृत्त्यर्थम् । ३ । पूजापुरस्सरा क्रिया सत्कारः । संयतो महानिति लोके प्रकाशः लोकपङ्क्तिः । एवमाद्यैहलौकिकफलमनुद्दिश्य पार- लौकिकं च विषयसुखमनपेक्ष्य क्रियमाणो निग्रहो गुप्तिरिह परिगृहीतेति प्रतिपत्त्यर्थं सम्यगिति विशेषणमुपादीयते । तस्मात् कायादिनिरोधात्तन्निमित्तकर्मानास्रवणे संवरप्रसिद्धिः । ४ । तस्मात् सम्यग्विशे- २०षणविशिष्टात् संक्लेशाप्रादुर्भावपरात् कायादियोगनिरोधे सति तन्निमित्तं कर्म नास्रवतीति कृत्वा संवरप्रसिद्धिरवगन्तव्या । तद्यथा तिस्रो गुप्तयः — कायगुप्तिः वाग्गुप्तिः मनोगुप्तिरिति । तत्र यत् कायि- कमनिभृतस्य अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितधरणिप्रदेशचङ्क्रमणद्रव्यान्तराधाननिक्षेपशयनासनादिनिमित्तं कर्म सम्मूर्च्छति न तन्निगृहीतकायप्रचारस्याप्रमत्तस्य आस्रोतुमर्हति । यच्च वाचिकमसंवृतस्य अस- त्प्रलापिनोऽप्रियवचनादिहेतुकं कर्म निपतति न तद्विनिवृत्तवाक्प्रयोगस्यास्रवति । यदपि मानसैः २५प्रदोषैः रागद्वेषाभिभूतस्यातीतानागतविषयाभिलाषिण आस्रवति न तदात्मीकृतमनसः कदाचिद- प्युपनिपतति । आह — यदि मूर्तिपरित्यागं कार्स्न्येन कर्तुमशक्नुवतः संक्लेशनिवृत्तये योगनिरोधः प्रतिज्ञायते स यावन्न भवति तावदनेनावश्यं प्राणयात्रानिमित्तं तत्प्रत्यनीकभावात् परिस्पन्दः कर्तव्यः, वाक्प्रयोगो वा प्रश्नापेक्षः, शरीरमलनिर्हरणार्थश्च, तस्मिन् सति कथमस्य संवरः स्यादिति ? ३०अत्रोच्यते — ईर्याभाषैषणादाननिक्षेपोत्सर्गाः समितयः ॥ ५ ॥ सम्यग्ग्रहणेनाधिकृतेन प्रत्येकमभिसम्बन्धः । १ । सम्यगित्यनुवर्तते । तेन प्रत्येकमिहाभि- संम्बन्धः क्रियते — सम्यगीर्या सम्यग्भाषा सम्यगेषणा सम्यगादाननिक्षेपौ सम्यगुत्सर्ग इति । समितिरित्यन्वर्थसंज्ञा तान्त्रिकी पञ्चानाम् । २ । समितिरितीमन्वर्थसंज्ञा सम्यगितिः ३५समितिरिति । क्व प्रसिद्धा ? तान्त्रिकी । केषाम् ? पञ्चानामीर्यादीनाम् । ५९४ तत्र व्रज्यायां जीववधपरिहार ईर्यासमितिः । ३ । विदितजीवस्थानादिविधेर्मुनेः धर्मार्थं प्रयतमानस्य सवितर्युदिते चक्षुषो विषयग्रहणसामर्थ्ये उपजाते मनुष्यादिचरणपातोपहृतावश्याय- प्रायमार्गे अनन्यमनसः शनैर्न्यस्तपादस्य सङ्कुचितावयवस्य युगमात्रपूर्वनिरीक्षणावहितदृष्टेः पृथि- व्याद्यारम्भाभावात् ईर्यासमितिरित्याख्यायते । ०५अत्राह — विदितजीवस्थानादिविधेरित्युक्तम्, तत्र न ज्ञायते कति जीवस्थानानि इति ? अत्रोच्यते — सूक्ष्मबादरैकद्वित्रिचतुरिन्द्रियसंज्ञ्यसंज्ञिपञ्चेन्द्रियपर्याप्तकापर्याप्तकभेदाच्चतुर्दशजीवस्था- नानि । ४ । एकेन्द्रियादयः प्राग् व्याख्यातलक्षणाः । तत्रैकेन्द्रिया द्विविधाः — सूक्ष्मा बादराश्चेति । सूक्ष्मा द्विविधाः — पर्याप्तका अपर्याप्तकाः । बादरा द्विविधाः — पर्याप्तका अपर्याप्तका इति । द्वीन्द्रिया १०द्विविधाः — पर्याप्तका अपर्याप्तकाः । त्रीन्द्रिया द्विविधाः — पर्याप्तका अपर्याप्तकाः । चतुरिन्द्रिया द्विविधाः — पर्याप्तका अपर्याप्तकाः । पञ्चेन्द्रिया द्विविधाः-संज्ञिनोऽसंज्ञिनः । संज्ञिनो द्विविधाः — पर्याप्तका अपर्याप्तकाः । असंज्ञिनो द्विविधाः — पर्याप्तका अपर्याप्तकाश्चेति । एवं जीवस्थानानि वेदितव्यानि । तानि नामकर्मोदयोपादितविशेषाणि एकेन्द्रियजातिसूक्ष्मबादरपर्याप्तकाऽपर्याप्त- कनामोदयजनितानि चत्वारि जीवस्थानानि एकेन्द्रियेषु । द्वीन्द्रियादिषु बादरनामोदय एव । १५विकलेन्द्रियेषु द्वित्रिचतुरिन्द्रियजातिपर्याप्तकापर्याप्तकनामोदयनिर्वर्तितानि । पञ्चेन्द्रियेषु, संज्ञ्यसंज्ञि- पर्याप्तकापर्याप्तकनामोदयलब्धभेदानि चत्वारि जीवस्थानानि । हितमितासन्दिग्धाभिधानं भाषासमितिः । ५ । मोक्षपदप्रापणप्रधानफलं हितम् । तद्द्विविधम् — स्वहितं परहितं चेति । मितमनर्थकबहुप्रलपनरहितम् । स्फुटार्थं व्यक्ताक्षरं चाऽसन्दिग्धम् । एवं- विधमभिधानं भाषासमितिः । तत्प्रपञ्चः — मिथ्याभिधानासूयाप्रियसंभेदाल्पसारशङ्कितसंभ्रान्तकषा- २०यपरिहासाऽयुक्ताऽसभ्यनिष्ठुरधर्मविरोध्यदेशकालालक्षणातिसंस्तवादिवाग्दोर्षविरहिताभिधानम् । अन्नादावुद्गमादिदोषवर्जनमेषणासमितिः । ६ । अनगारस्य गुणरत्नसंचयसंवाहिशरीरशकटि समाधिपत्तनं निनीषतोऽक्षम्रक्षणमिव शरीरधारणमौपधमिव जाठराग्निदाहोपशमनिमित्तमन्नाद्यना- स्वादयतो देशकालसामर्थ्यादिविशिष्टमगर्हितमभ्यवहरतः उद्गमोत्पादनैषणा संयोजनप्रमाणकारणा- ङ्गारधूमप्रत्ययनवकोटिपरिवर्जनमेषणासमितिरिति समाख्यायते । २५धर्मोपकरणानां ग्रहणविसर्जनं प्रति प्रयतनमादाननिक्षेपणासमितिः । ७ । धर्माविरो- धिनां परानुपरोधिनां द्रव्याणां ज्ञानादिसाधनानां ग्रहणे विसर्जने च निरीक्ष्य प्रमृज्य प्रवर्तनमादान- निक्षेपणा समितिः । जीवाविरोधेनाङ्गमलनिर्हरणमुत्सर्गसमितिः । ८ । स्थावराणां जङ्गमानां च जीवादीनाम् अविरोधेनाङ्गमलनिर्हरणं शरीरस्य च स्थापनम् उत्सर्गसमितिरवगन्तव्या । ३०वाक्वायगुप्तिरियमपीति चेत्; न; तत्र कालविशेषे सर्वनिग्रहोपपत्तेः । ९ । स्यान्मतम् — इर्या- समित्यादिलक्षणा वृत्तिः वाक्कायगुप्तिरेव, गोपनं गुप्तिः रक्षणं प्राणिपीडापरिहार इत्यनर्थान्तरमिति; तन्न; किं कारणम् ? तत्र कालविशेषे सर्वनिग्रहोपपत्तेः । परिमितकालविषयो हि सर्वयोगनिग्रहो गुप्तिः । तत्रासमर्थस्य कुशलेषु वृत्तिः समितिः । अतो गमनभाषणाभ्यवहरणग्रहणनिक्षेपोत्सर्गलक्षण- समितिविधावप्रमत्तानां तत्प्रणालिकाप्रसृतकर्माभावान्निभृतानां प्रासीदत् संवरः । ३५पात्राभावात् पाणिपुटाहाराणां संवराभाव इति चेत्; न; परिग्रहदोषात् । १० । स्यादे- तत् — असति पात्रे पणिपुटेन भुञ्जानस्य भिक्षोः पतिताहारनिमित्तप्राणातिपातदर्शनादेषणासमित्य- ५९५ भावात् संवराभाव इति; तन्न; किं कारणम् ? परिग्रहदोषात्, नैस्सङ्गीं चर्यामातिष्ठमानस्य पात्र- ग्रहणे सति तत्संरक्षणादिकृतो दोषः प्रसज्यते । तस्मात् स्वायत्तेन पाणिपुटेन निराबाधे देशे स्थित्वा परीक्ष्य भुञ्जानस्य निभृतस्य तद्गतदोषाभावः । किञ्च, दैन्यप्रसङ्गात् । ११ । कपालमन्यद्वा भाजनमादाय पर्यटतो भिक्षोर्दैन्यमासज्यते । गृहिजना- ०५नीतमपि भाजनं न सर्वत्र सुलभम्, तत्प्रक्षालनादिविधौ च दुःपरिहारः पापलेपः, स्वभाजनेन देशान्तरं नीत्वा भोजने च आशानुबन्धनं स्यात्, स्वपूर्वविशिष्टभाजनादिकगुणासंभवाच्च येन केनचित् भुञ्जानस्य दैन्यं स्यात् । ततः स्वकरपुटभाजनान्नान्यद्विशिष्टमस्ति भिक्षोः । अन्नवत्तत्प्रसङ्ग इति चेत्; न; विनाऽभावात् । १२ । स्यादेतत् — यथा प्राच्यमन्नं संस्कृतं परमरसं परित्यज्य परगृहे यत्किञ्चित् असंस्कृतमन्नम् अरसमनुभूयते भिक्षुणा तथा कपालाद्यादान- १०मपि स्यादिति; तन्न; किं कारणम् ? तेन विनाऽभावात् । चिरकालं तपः संचिचीषतः संयतस्य शरीरयात्रा आहारमन्तरेण न संभवतीति यत्किञ्चित्प्रासुकं कादाचित्कमभ्युपगम्यते न तथा भाजनमिति असमञ्जसो दृष्टान्तः । आह — उक्तं गुप्तिसमित्योः संवरहेतुत्वम्, इदानीं तदनन्तरमुद्दिष्टस्य धर्मस्य संवरहेतुत्वं संवर्णयितव्यमिति । अत्रेदमुच्यते — १५उत्तमक्षमामार्दवार्जवशौवसत्यसंयमतपस्त्यागा- किञ्चन्यब्रह्मचर्याणि धर्मः ॥ ६ ॥ किमर्थमिदमुच्यते ? प्रवर्तमानस्य प्रमादपरिहारार्थं धर्मवचनम् । १ । आद्यं गुप्त्यादि प्रवृत्तिनिग्रहार्थम् । तत्रासमर्थानां प्रवृत्त्युपायप्रदर्शनार्थं द्वितीयमेषणादि । इदं पुनर्दशविधधर्माख्यानं प्रवर्तमानस्य २०प्रमादपरिहारार्थं वेदितव्यम् । क्रोधोत्पत्तिनिमित्ताविषह्याक्रोशादिसंभवे कालुष्योपरमः क्षमा । २ । शरीरस्थितिहेतु- मार्गणार्थं परकुलान्युपयतो भिक्षोर्दुष्टजनाक्रोशोत्प्रसहना(त्प्रहसना)वज्ञानताडनशरीरव्यापादना- दीनां क्रोधोत्पत्तिनिमित्तानां सन्निधाने कालुष्याभावः क्षमेत्युच्यते । जात्यादिमदावेशादभिमानाभावो मार्दवम् । ३ । उत्तमजातिकुलरूपविज्ञानैश्वर्यश्रुतलाभवी- २५र्यस्यापि सतस्तत्कृतमदावेशाभावात् परप्रयुक्तपरिभवनिमित्ताभिमानाभावो मार्दवं माननिर्हरण- मवगन्तव्यम् । योगस्यावक्रता आर्जवम् । ४ । योगस्य कायवाङ्मनोलक्षणस्यावक्रता आर्जवमित्युच्यते । प्रकर्षप्राप्ता लोभनिवृत्तिः शौचम् । ५ । लोभस्य निवृत्तिः प्रकर्षप्राप्ता, शुचेर्भावः कर्म वा शौचमिति निश्चीयते । ३०गुप्तावन्तर्भाव इति चेत्; न; तत्र मानसपरिस्पन्दप्रतिषेधात् । ६ । स्यादेतत् — मनोगुप्तौ शौच- मन्तर्भवतीति पृथगस्य ग्रहणमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? तत्र मानसपरिस्पन्दप्रतिषेधात् । मनोगुप्तौ हि मानसः परिस्पन्दः सकलः प्रतिषिध्यते, तत्राऽसमर्थेषु परकीयेषु वस्तुषु अनिष्टप्रणिधा- नोपरमार्थमिदमुच्यते । ५९६ आकिञ्चन्येऽवरोध इति चेत्; न; तस्य नैर्मम्यप्रधानत्वात् । ७ । स्यादेतत् — आकिञ्चन्यं वक्ष्यते, तत्रास्यावरोधात् शौचग्रहणं पुनरुक्तमिति; तन्न; किं कारणम् ? तस्य नैर्मम्यप्रधानत्वात् । स्वशरीरादिषु संस्काराद्यपोहार्थमाकिञ्चन्यमिष्यते । तच्चतुर्विधं जीवितारोग्येन्द्रियोपभोगभेदात् । ८ । लोभश्चतुःप्रकारः — जीवनलोभ आरो- ०५ग्यलोभ इन्द्रियलोभ उपभोगलोभश्चेति, स प्रत्येक द्विधा भिद्यते स्वपरविषयत्वात्, अतस्तन्निवृत्ति- लक्षणं शौचं चतुर्विधमवसेयम् । सत्सु साधुवचनं सत्यम् । ९ । सत्सु प्रशस्तेषु जनेषु साधुवचनं सत्यमित्युच्यते । तद्दश- प्रकारं व्याख्यातम् । भाषासमितावन्तर्भाव इति चेत्; न; तत्र साध्वसाधुभाषाव्यवहारे हितमितार्थत्वात् । १० । १०स्यादेतत् — सत्यग्रहणमनर्थकम्, कुतः ? भाषासमितावन्तर्भावादिति; तन्न; किं कारणम् ? तत्र साध्वसाधुभाषाव्यवहारे हितमितार्थत्वात् । संयतो हि साधुषु असाधुषु च भाषाव्यवहारं कुर्वन् हितं मितं च ब्रूयात्, अन्यथा रागानर्थदण्डादिदोषानुषङ्गः स्यादिति समितिलक्षणमुक्तम् । इह पुनः सन्तः प्रव्रजितास्तद्भक्ता वा तेषु साधु सत्यं ज्ञानचारित्रशिक्षणादिषु बह्वपि वक्तव्यमित्यनु- ज्ञायते धर्मोपबृंहणार्थम् । १५अथ कः संयमः ? कश्चिदाह — भाषादिनिवृत्तिरिति । न भाषादिनिवृत्तिः संयमः; गुप्त्यन्तर्भावात् । ११ । गुप्तिर्हि निवृत्तिप्रवणा, अतोऽत्रान्त- र्भावात् संयमाभावः स्यात् । अपर आह — कायादिप्रवृत्तिर्विशिष्टा संयम इति । नापि कायादिप्रवृत्तिर्विशिष्टा; समितिप्रसङ्गात् । १२ । समितयो हि कायादिप्रवृत्तिदोष- २०निवृत्तयः, अतस्तत्रान्तर्भावः प्रसज्येत । त्रसस्थावरवधप्रतिषेध आत्यन्तिकः संयम इति चेत्; न; परिहारविशुद्धिचारित्रान्त- र्भावात् । १३ । अथ मतम् — द्वीन्द्रियादीनां त्रसानां पृथिवीकायिकादीनां स्थावराणां च प्राणिनां वधप्रतिषेध आत्यन्तिकः संयम इति; तदपि नोपपद्यते; कुतः ? परिहारविशुद्धिचारित्रान्तर्भावात् । वक्ष्यते हि चारित्रभेदेषु परिहारविशुद्धिलक्षणं चारित्रमिति, तत्रान्तर्भावात् पृथक् संयमग्रहणम- २५नर्थकं स्यात् । कस्तर्हि संयमः ? समितिषु प्रवर्तमानस्य प्राणीन्द्रियपरिहारः संयमः । १४ । ईर्यासमित्यादिषु वर्तमानस्य मुनेस्तत्प्रतिपालनार्थः प्राणीन्द्रियपरिहारः संयम इत्युच्यते । एकेन्द्रियादिप्राणिपीडापरिहारः प्राणि- संयमः । शब्दादिष्विन्द्रियार्थेषु रागानभिष्वङ्ग इन्द्रियसंयमः । अतोऽपहृतसंयमभेदसिद्धिः । १५ । एवं च कृत्वा अपहृतसंयमभेदसिद्धिर्भवति । संयमो ३०हि द्विविधः — उपेक्षासंयमोऽपहृतसंयमश्चेति । देशकालविधानज्ञस्य परानुपरोधेन उत्सृष्टकायस्य त्रिधा गुप्तस्य रागद्वेषानभिष्वङ्गलक्षण उपेक्षासंयमः । अपहृतसंयमस्त्रिविधः — उत्कृष्टो मध्यमो जघ- न्यश्चेति । तत्र प्रासुकवसत्याहारमात्रबाह्यसाधनस्य स्वाधीनेतरज्ञानचरणकरणस्य बाह्यजन्तूपनिपाते आत्मानं ततोऽपहृत्य जीवान् परिपालयत उत्कृष्टः, मृदुना प्रमृज्य जन्तून् परिहरतो मध्यमः, उप- करणान्तरेच्छया जघन्यः । ५९७ तत्प्रतिपादनार्थः शुद्ध्यष्टकोपदेशः । १६ । तस्यापहृतसंयमस्य प्रतिपादनार्थः शुद्ध्यष्टकोप- देशो द्रष्ट्व्यः । तद्यथा, अष्टौ शुद्धयः — भावशुद्धिः कायशुद्धिः विनयशुद्धिः ईर्यापथशुद्धिः भिक्षा- शुद्धिः प्रतिष्ठापनशुद्धिः शयनासनशुद्धिः वाक्यशुद्धिश्चेति । तत्र भावशुद्धिः कर्मक्षयोपशमजनिता मोक्षमार्गरुच्याहितप्रसादा रागाद्युपप्लवरहिता । ०५तस्यां सत्यामाचारः प्रकाशते परिशुद्धभित्तिगतचित्रकर्मवत् । कायशुद्धिर्निरावरणाभरणा निरस्तसंस्कारा यथाजातमलधारिणी निराकृताङ्गविकारा सर्वत्र प्रयतवृत्तिः प्रशमसुखं मूर्तिमिव प्रदर्शयन्तीति । तस्यां सत्यां न स्वतोऽन्यस्य भयमुपजायते नाप्यन्यतस्तस्य । विनयशुद्धिः अर्हदादिषु परमगुरुषु यथार्हं पूजाप्रवणा, ज्ञानादिषु च यथाविधि भक्तियुक्ता, १०गुरोः सर्वत्रानुकूलवृत्तिः, प्रश्नस्वाध्यायवाचनाकथाविज्ञप्त्यादिषु प्रतिपत्तिकुशला, देशकालभावा- वबोधनिपुणा, आचार्यानुमतचारिणी । तन्मूलाः सर्वसंपदः, सैषा भूषा पुरुषस्य, सैव नौः संसारसमुद्रतरणे । ईर्यापथशुद्धिः नानाविधजीवस्थानयोन्याश्रयावबोधजनितप्रयत्नपरिहृतजन्तुपीडा ज्ञाना- दित्यस्वेन्द्रियप्रकाशनिरीक्षितदेशगामिनी द्रुतविलम्बितसंभ्रान्तविस्मितलीलाविकारदिगन्तराव- १५लोकनादिदोषविरहितगमना । तस्यां सत्यां संयमः प्रतिष्ठितो भवति विभव इव सुनीतौ । भिक्षाशुद्धिः परीक्षितोभयप्रचारा प्रमृष्टपूर्वापरस्वाङ्गदेशविधाना आचारसूत्रोक्तकालदेश- प्रकृतिप्रतिपत्तिकुशला लाभालाभमानापमानसमानमनोवृत्तिः लोकगर्हितकुलपरिवर्जनपरा चन्द्र- गतिरिव हीनाधिकगृहा, विशिष्टोपस्थाना, दीनानाथदानशालाविवाहयजनगेहादिपरिवर्जनोपल- क्षिता दीनवृत्तिविगमा प्रासुकाहारगवेषणप्रणिधाना आगमविहितनिरवद्याशनपरिप्राप्तप्राणयात्राफला । २०तत्प्रतिबद्धा हि चरणसंपत् गुणसंपदिव साधुजनसेवानिबन्धना । सा लाभालाभयोः सुरसविर- सयोश्च समसन्तोषाद्भिक्षेति भाष्यते । यथा सलीलसालङ्कारवरयुवतिभिरुपनीयमानघासो गौर्न तदङ्गगतसौन्दर्यनिरीक्षणपरः तृणमेवात्ति, यथा वा तृणोलूपं नानादेशस्थं यथालाभमभ्यवहरति न योजनासंपदमवेक्षते तथा भिक्षुरपि भिक्षापरिवेषकजनमृदुललितरूपवेषविलासावलोकननिरु- त्सुकः शुष्कद्रवाहारयोजनाविशेषं चानवेक्षमाणः यथागतमश्नाति इति गौरिव चारो गोचार इति २५व्यपदिश्यते, तथा गवेषणेति च । यथा शकटं रत्नभारपरिपूर्णं येन केनचित् स्नेहेन अक्षलेपं कृत्वा अभिलषितदेशान्तरं वणिगुपनयति तथा मुनिरपि गुणरत्नभरितां तनुशकटीमनवद्यभिक्षायुरक्षम्र- क्षणेन अभिप्रेतसमाधिपत्तनं प्रापयतीत्यक्षम्रक्षणमिति च नाम निरूढम् । यथा भाण्डागारे समु- त्थितमनलमशुचिना शुचिना वा वारिणा शमयति गृही तथा यतिरपि उदराग्निं प्रशमयतीति उदराग्निप्रशमनमिति च निरुच्यते । दातृजनबाधया विना कुशलो मुनिर्भ्रमरवदाहरतीति भ्रमरा- ३०हार इत्यपि परिभाष्यते । येन केनचित्प्रकारेण स्वभ्रपूरणवदुदरगर्तमनगारः पूरयति स्वादुनेतरेण वेति स्वभ्रपूरणमिति च निरुच्यते । प्रतिष्ठापनशुद्धिपरः संयतः नखरोमसिङ्घाणकनिष्ठीवनशुक्रोच्चारप्रस्रवणशोधने देहपरित्यागे च विदितदेशकालो जन्तूपरोधमन्तरेण प्रयतते । संयतेन शयनासनशुद्धिपरेण स्त्रीक्षुद्रचौरपानाक्षशौण्डशाकुनिकादिपापजनवासा वर्ज्याः, ३५शृङ्गारविकारभूषणोज्वलवेषवेश्याक्रीडाभिरामगीतनृत्यवादित्राकुलशालादयश्च परिहर्तव्याः, अकृत्रिमगिरिगुहातरुकोटरादयः कृत्रिमाश्च शून्यागारादयो मुक्तमोचितावासा अनात्मोद्देशनिर्व- र्तिता निरारम्भाः सेव्याः । ५९८ वाक्यशुद्धिः पृथिवीकायिकारम्भादिप्रेरणरहिताः(ता)परुषनिष्ठुरादिपरपीडाकरप्रयोगनिरुत्सुका व्रतशीलदेशनादिप्रधानफला हितमितमधुरमनोहरा संयतस्य योग्या । तदधिष्ठाना हि सर्वसंपदः । तपो वक्ष्यमाणभेदम् । १७ । कर्मक्षयार्थं तप्यत इति तपः । तदुत्तरत्र वक्ष्यमाणं द्वादश- विकल्पमवसेयम् । ०५परिग्रहनिवृत्तिस्त्यागः । १८ । परिग्रहस्य चेतनाचेतनलक्षणस्य निवृत्तिस्त्याग इति निश्चीयते । अभ्यन्तरतपोविशेषोत्सर्गग्रहणात्सिद्धिरिति चेत्; न; तस्यान्यार्थत्वात् । १९ । स्यान्म- तम् — वक्ष्यते तपोऽभ्यन्तरं षड्विधम्, तत्रोत्सर्गलक्षणेन तपसा ग्रहणमस्य सिद्धमित्यनर्थकं त्याग- ग्रहणमिति; तन्न; किं कारणम् ? तस्यान्यार्थत्वात् । तद्धि नियतकालं सर्वोत्सर्गलक्षणम्, अयं पुनस्त्यागः यथाशक्ति अनियतकालः क्रियते इत्यस्ति भेदः । १०शौचवचनात्सिद्धिरिति चेत्; न; तत्रासत्यपि गर्द्धोत्पत्तेः । २० । अथ मतमेतत् — व्याख्यातं शौचम्, तत्रास्यान्तर्भावात् त्यागग्रहणमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? तत्रासत्यपि गर्द्धोत्पत्तेः । असन्निहिते परिग्रहे कर्मोदयवशात् गर्द्ध उत्पद्यते, तन्निवृत्त्यर्थं शौचमुक्तम् । त्यागः पुनः सन्निहि- तस्यापायः दानं वा स्वयोग्यम्, अथवा संयतस्य योग्यं ज्ञानादिदानं त्याग इत्युच्यते । ममेदमित्यभिसन्धिनिवृत्तिराकिञ्चन्यम् । २१ । उपात्तेष्वपि शरीरादिषु संस्कारापोहाय १५ममेदमित्यभिसन्धिनिवृत्तिराकिञ्चन्यमित्याख्यायते । नास्य किञ्चनास्ति इत्यकिञ्चनः, तस्य भावः कर्म वा आकिञ्चन्यम् । अनुभूताङ्गनास्मरणतत्कथाश्रवणस्त्रीसंसक्तशयनासनादिवर्जनाद् व्रह्मचर्यम् । २२ । मया अनुभूताङ्गना कलागुणविशारदा इति स्मरणं तत्कथाश्रवणं रतिपरिमलादिवासितं स्त्रीसंसक्तशयना- सनमित्येवमादिवर्जनात् परिपूर्णं ब्रह्मचर्यमवतिष्ठते । २०अस्वातन्त्र्यार्थं गुरौ ब्रह्मणि चर्यमिति वा । २३ । अथवा ब्रह्मा गुरुस्तस्मिंश्चरणं तदनुवि- धानमस्य अस्वातन्त्र्यप्रतिपत्त्यर्थं ब्रह्मचर्यमित्याचर्यते । अन्वर्थसंज्ञाप्रतिपादनार्थत्वाद्वा अपौनरुक्ल्यम् । २४ । अथवा सर्वेषामेव परिहारः । यद्यपि गुप्तिसमित्यादिष्वन्तर्भूताः केचन इहोपदिश्यन्ते तथापि तेषां संवरणधारणसामर्थ्याद्धर्म इत्येषा संज्ञा अन्वर्थेति प्रतिपादनार्थं पुनर्वचनमिति नास्ति पौनरुक्त्यम् । २५तद्भावनाप्रवणत्वाद्वा सप्तप्रकारप्रतिक्रमणवत् । २५ । अथवा, यथा ऐर्यापथिक-रात्रिन्दि- वीय-पाक्षिक-चातुर्मासिक-सांवत्सरिक-उत्तमस्थानिकलक्षणं सप्तप्रकारं प्रतिक्रमणं गुप्त्यादिप्रतिष्ठा- नार्थं भाव्यते, तथोत्तमक्षमादिदशविधधर्मभावना गुप्त्यादिपरिपालनार्थैवेति तत्रान्तर्भूतानामपि पृथगुपदेशो युक्तः । उत्तमविशेषणं दृष्टप्रयोजनपरिवर्जनार्थम् । २६ । यत्किञ्चिद् दृष्टं प्रयोजनमनुद्दिश्य क्रिय- ३०माणानि क्षमादीनि संवरणकारणानि भवन्तीत्यस्य विशेषस्य प्रतिपत्त्यर्थमुत्तमविशेषणमुपादीयते — उत्तमक्षमा उत्तममार्दवमित्यादि । कथं पुनरेषां संवरहेतुत्वमिति चेत् ? अत्रोच्यते — सर्वेषां स्वगुणप्रतिपक्षदोषभावनात् संवरहेतुत्वम् । २७ । सर्वेषामेवैषाम् उत्तमक्षमादीनां स्वगुणस्य प्रतिपक्षदोषस्य च भावनात् संवरहेतुत्वमवसेयम् । तद्यथा, उत्तमक्षमायास्तावत् — व्रत- शीलपरिरक्षणम्, इहामुत्र च दुःखानभिष्वङ्गः, सर्वस्य जगतः सम्मानसत्कारभावपरिपक्त्यादि ३५गुणः, तत्प्रतिपक्षस्य क्रोधस्य धर्मार्थकाममोक्षप्राणनाशनं दोष इति विचिन्त्य क्षमितव्यम् । किञ्च, क्रोधनिमित्तस्य स्वात्मनि भावाभावानुचिन्तनात् — ५९९ परैः प्रयुक्तस्य क्रोधनिमित्तस्य आत्मनि भावचिन्तनं तावत् — विद्यन्ते मय्येते दोषाः, किमत्रासौ मिथ्या ब्रवीतीति क्षमितव्यम् । अभावचिन्तनादपि, नैते मयि विद्यन्ते दोषाः, अज्ञाना- दसौ ब्रवीतीति क्षमा कार्या । अपि च, बालस्वभावचिन्तनं परोक्षप्रत्यक्षाक्रोशताडनमारणधर्मभ्रंशनानामुत्तरोत्तर- ०५रक्षार्थम् । तद्यथा — परोक्षमाक्रोशति बाले क्षमितव्यम् । एवंस्वभावा हि बाला भवन्ति । दिष्ट्या च मां परोक्षमाक्रोशति न प्रत्यक्षम् । एतदपि विद्यते बालेष्विति लाभ एव मन्तव्यः । प्रत्यक्ष- माक्रोशति सोढव्यम् । विद्यत एतत् बालेषु, दिष्ट्या च मां प्रत्यक्षमाक्रोशति न ताडयति । एतदपि विद्यते बालेष्विति लाभ एव मन्तव्यः । ताडयत्यपि च मर्षितव्यम् । दिष्ट्या च मां ताडयति न प्राणैर्वियोजयतीति । एतदपि विद्यते बालेष्विति लाभ एव मन्तव्यः । प्राणैर्वियोजयत्यपि तितिक्षा १०कर्तव्या दिष्ट्या च मां प्राणैर्वियोजयति न धर्माद् भ्रंशयति इति । किञ्चान्यत्, ममैवापराधोऽयम् । यत्पुराचरितं तन्महद् दुष्कर्म तत्फलमिदमाक्रोशवचनादि निमित्तमात्रं परोऽत्रेति सहितव्यम् । मार्दवोपेतं गुरवोऽनुगृह्णन्ति, साधवोऽपि साधुमामन्यन्ते । ततश्च सम्यग्ज्ञानादीनां पात्री- भवति । ततः स्वर्गापवर्गफलावाप्तिः । मलिने मनसि व्रतशीलानि नावतिष्ठन्ते । साधवश्चैनं परित्य- जन्ति । तन्मूलाः सर्वा विपदः । १५ऋजुहृदयमधिवसन्ति गुणाः, मायाचारं नाश्रयन्ते । गर्हिता च गतिर्भवति । शुच्याचारमिहापि सन्मानयन्ति सर्वे । विश्रम्भादयश्च गुणाः तमधितिष्ठन्ति । लोभभाव- नाक्रान्तहृदये नावकाशं लभन्ते गुणाः, इह चामुत्र चाऽचिन्त्यं व्यसनमसावश्नुते । सत्यवाचि प्रतिष्ठिताः सर्वा गुणसंपदः । अनृतभाषिणं बन्धवोऽपि अवमन्यते(न्ते)मित्राणि च परित्यजन्ति, जिह्वाछेदनसर्वस्वहरणादिव्यसनभागपि भवति । संयमो ह्यात्महितः । तमनु- २०तिष्ठन्निहैव पूज्यते परत्र किमस्ति वाच्यम् । असंयतः प्राणवधविषयरागेषु नित्यप्रवृत्तः कर्मा- शुभं संचिनुते । तपः सर्वार्थसाधनम् । तत एव ऋद्धयः संजायन्ते । तपस्विभिरध्युषितान्येव क्षेत्राणि लोके तीर्थतामुपगतानि । तद्यस्य न विद्यते स तृणाल्लघुर्लक्ष्यते । मुञ्चन्ति तं सर्वे गुणाः । नासौ मुञ्चति संसारम् । २५उपधित्यागः पुरुषहितः । यतो यतः परिग्रहादपेतः ततस्ततोऽस्य खेदो व्यपगतो भवति । निरवद्ये मनःप्रणिधानं पुण्यविधानम् । परिग्रहाशा बलवती सर्त्रदोषप्रसवयोनिः । न तस्या उपधिभिः तृप्तिरस्ति सलिलैरिव सलिलिनिधेरिह बडवाया । अपि च, कः पूरयति दुःपूरमाशा- गर्तम् । दिने दिने यत्रास्तमस्तमाधेयमाधारत्वाय कल्पते । शरीरादिषु निर्ममत्वः परमनिवृत्ति- मवाप्नोति । शरीरादिषु कृताभिष्वङ्गस्य सर्वकालमभिष्वङ्ग एव संसारे । ३०ब्रह्मचर्यमनुपालयन्तं हिंसादयो दोषा न स्पृशन्ति । नित्याभिरतगुरुकुलावासमधिवसन्ति गुणसंपदः । वराङ्गनाविलासविभ्रमविधेयीकृतः पापैरपि विधेयीक्रियते । अजितेन्द्रियता हि लोके प्राणिनामवमानदात्रीति । एवमुत्तमक्षमादिषु तत्प्रतिपक्षेषु च गुणदोषविचारपूर्विकायां क्रोधादि- निवृत्तौ सत्यां तन्निबन्धनकर्मास्रवाभावात् महान् संवरो भवति । व्यक्तिवचनभेदात् निर्देशवैलक्षण्यमिति चेत्; न; सर्वेषां धर्मभावाव्यतिरेकस्यैकत्वा- ३५दाविष्टलिङ्गत्वा । २८ । स्यान्मतम् — यथा शुक्लः पटः शुक्ला शाटी शुक्लं वस्त्रं शुक्लौ कंवलौ शुक्लाः कंवला इति सति सामानाधिकरण्ये व्यक्तिवचनयोरभेदो दृश्यते, न च तथेहाभेदः, ततो निर्देशो विलक्षण इति; तन्न; किं कारणम् ? सर्वेषां धर्मभावाव्यतिरेकैकत्वात् । सर्वेषूत्तमक्षमादिषु संव- ६०० रणलक्षणो धर्मभावः अस्ति, स च एकः, तस्य विवक्षितत्वात् एकवचननिर्देशः । आविष्टलिङ्गश्च धर्म- शब्दः नान्यसम्बन्धे स्वलिङ्गं जहाति । आह — क्रोधाद्यनुत्पत्तिः क्षमादिविशेषप्रत्यनीकालम्बनादित्युक्तम्, तत्र कस्मात् क्षमादीनयम- वलम्बते नान्यथा वर्तते इति ? उच्यते — यस्मात्तप्तायस्पिण्डवत् क्षमादिपरिणतेनात्महितैषिणा कर्तव्याः — ०५अनित्याशरणसंसारैकत्वान्यत्वाशुच्यास्रवसंवरनिर्जरा लोकबोधि- दुर्लभधर्मस्वाख्यातत्वानुचिन्तनमनुप्रेक्षाः ॥ ७ ॥ उपात्तानुपात्तद्रव्यसंयोगव्यभिचारस्वभावोऽनित्यत्वम् । १ । आत्मना रागादिपरिणामा- त्मना कर्मनोकर्मभावेन गृहीतानि उपात्तानि पुद्गलद्रव्याणि, अनुपात्तानि परमाण्वादीनि, तेषां सर्वेषां द्रव्यात्मना नित्यत्वं पर्यायात्मना सततमनुपरतभेदसंसर्गवृत्तित्वादनित्यत्वम् । इमानि हि शरीरेन्द्रि- १०यविषयोपभोगपरिभोगद्रव्याणि समुदयरूपाणि जलबुद्बुद्वदनवस्थितस्वभावानि गर्भादिषु अवस्था- विशेषेषु सहोपलभ्यमानसंयोगविपर्ययाणि । मोहादत्राज्ञो नित्यतां मन्यते । न किञ्चित्संसारे समुदितं ध्रुवमस्ति आत्मनो ज्ञानदर्शनोपयोगस्वभावादन्यदिति चिन्तनमनित्यत्वानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्य चिन्तय- तस्तेषु अभिष्वङ्गाभावात् भुक्तोज्झितगन्धमाल्यादिषु इव वियोगकालेऽपि विनिपातो नोत्पद्यते । क्षुधितव्याघ्राभिद्रुतमृगशाववज्जन्तोर्जरामृत्युरुजान्तरे परित्राणाभावोऽशरणत्वम् । २ । १५शरणं द्विविधम् — लौकिकं लोकोत्तरं चेति । तत्प्रत्येकं त्रिधा — जीवाजीवमिश्रकभेदात् । तत्र राजा देवता वा लौकिकं जीवशरणम्, प्राकारादि अजीवशरणम्, ग्रामनगरादि मिश्रकम् । पञ्च गुरवो लोकोत्तरं जीवशरणम्, तत्प्रतिबिम्बाद्यजीवशरणम्, सधर्मोपकरणसाधुवर्गो मिश्रकशरणम् । तत्र यथा मृगशावस्य एकान्ते बलवता क्षुधितेन आमिषैषिणा व्याघ्रेणाभिद्रुतस्य न किञ्चित् शरणमस्ति तथा जन्मजरामृत्युव्याधिप्रियविप्रयोगाप्रियसंयोगेप्सितालाभदारिद्र्यदौर्मनस्यादिस- २०मुत्थितेन दुःखेनाभिभूतस्य जन्तोः शरणं न विद्यते । परिपुष्टमपि शरीरं भोजनं प्रति सहायी- भवति न व्यसनोपनिपाते । यत्नेन संचिता अर्था अपि न भवान्तरमनुगच्छन्ति । संविभक्त- सुखदुःखाः सुहृदोऽपि न मरणकाले परित्रायन्ते । बन्धवः समुदिताश्च रुजा परीतं न परियान्ति । अस्ति चेत् सुचरितो धर्मो व्यसनमहार्णवे तरणोपायो भवति । मृत्युना नीयमानस्य सहस्रनय- नादयोऽपि न शरणम् । तस्माद्भवव्यसनसंकटे धर्म एव शरणम् । सुहृदर्थोऽपि न अनपायी, नान्य- २५त्किञ्चिच्छरणमिति भावनमशरणानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्याध्यवस्यतः नित्यमशरणोऽस्मीति भृशमु- द्विग्रस्य सांसारिकेषु भावेषु ममत्वविगमो भवति । भगवदर्हत्सर्वज्ञप्रतीते(प्रणीते)एव वचसि प्रति- यत्नो भवेत् । द्रव्यादिनिमित्ता आत्मनो भवान्तरावाप्तिः संसारः । ३ । चतुर्विधा आत्मावस्थाः — संसारः असंसारः नोसंसारः तत्रितयव्यपायश्चेति । तत्र संसारश्चतसृषु गतिषु नानायोनिविकल्पासु परि- ३०भ्रमणम् । अनागतिरसंसारः शिवपदपरमामृतसुखप्रतिष्ठा । नोसंसारः सयोगकेवलिनः चतुर्गति- भ्रमणाभावात् असंसारप्राप्त्यभावाच्च ईषत्संसारो नोसंसारः इति । अयोगकेवलिनः तत्त्रितय- व्यपायः, भवभ्रमणाभावात् सयोगकेवलिवत् प्रदेशपरिस्पन्दविगमात् असंसारावाप्त्यभावाच्च । देहपरिस्पन्दाभावेऽपि देहिनः सततं प्रदेशचलनमस्ति ततः सदा संसार एव । सिद्धानामयोगकेव- ६०१ लिनां च नास्ति प्रदेशचलनम्, इतरेषां त्रिधाऽवसीयते । स पुनः संसारः क्वचिदनादिनिधनः अभव्यापेक्षया भव्यसामान्यार्पणया च, क्वचित् अनादिरुच्छेदवान् भव्यविशेषापेक्षया । सादिः सनिधनो नोसंसारः । अनिधनः सादिरसंसारः । तत्त्रितयव्यपायोऽन्तर्मुहूर्तकालः । तत्र द्रव्यमिमित्तः संसारश्चतुर्विधः कर्मनोकर्मवस्तुविषयाश्रयभेदात् । तत्र क्षेत्रहेतुको द्विविधः — ०५स्वक्षेत्रपरक्षेत्रविकल्पात् । लोकाकाशतुल्यप्रदेशस्यात्मनः कर्मोदयवशात् संहरणविसर्पणधर्मणः हीनाधिकप्रदेशपरिणामावगाहित्वं स्वक्षेत्रसंसारः । सम्मूर्च्छनगर्भोपपादजन्मनवयोनिविकल्पाद्या- लम्बनः परक्षेत्रसंसारः । कालो द्विविधः — परमार्थरूपो व्यवहाररूपश्चेति । तयोर्लक्षणं प्राग्व्याख्या- तम् । तत्र परमार्थकालवर्तितपरिस्पन्देतरपरिणामविकल्पः तत्पूर्वककालव्यपदेशौपचारिककालत्रय- वृत्तिः कालसंसारः । भवनिमित्तः संसारः द्वात्रिंशद्विधः — पृथिव्यप्तेजोवायुकायिकाः प्रत्येकं चतुर्विधाः १०सूक्ष्मबादरपर्याप्तकाऽपर्याप्तकभेदात् । वनस्पतिकायिकाः द्वेधा — प्रत्येकशरीराः साधारणशरीराश्चेति । प्रत्येकशरीरा द्वेधा — पर्याप्तकापर्याप्तकभेदात् । साधारणशरीराश्चतुर्धा — सूक्ष्मबादरपर्याप्तकापर्याप्तक- विकल्पात् । विकलेन्द्रियाः प्रत्येकं द्विधा पर्याप्तकापर्याप्तकविकल्पात् । पञ्चेन्द्रियाश्चतुर्धा संज्ञ्य- संज्ञिपर्याप्तकापर्याप्तकापेक्षयेति । भावनिमित्तः संसारो द्वेधा स्वभावपरभावाश्रयात् । स्वभावो मिथ्यादर्शनादिः, परभावो ज्ञानावरणादिकर्मरसादिः । एवमेतस्मिन्ननेकयोनिकुलकोटिबहुशतसहस्र- १५संकटे संसारे परिभ्रमन् जीवः कर्मयन्त्रप्रेरितः पिता भूत्वा भ्राता पुत्रः पौत्रश्च भवति, माता भूत्वा भगिनी भार्या दुहिता च भवति, किं बहुना स्वयमात्मनः पुत्रो भवतीत्येवमादि संसारस्व- भावचिन्तनं संसारानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्य भावयतः संसारदुःखभयादुद्विग्नस्य ततो निर्वेदो भवति, निर्विण्णश्च संसारप्रहाणाय प्रतियतते । जन्मजरामरणावृत्तिमहादुःखानुभवनं प्रति सहायानपेक्षत्वमेकत्वम् । ४ । एकत्वमनेक- २०त्वमित्येतदुभयं द्रव्यक्षेत्रकालभावविकल्पम् । तत्र द्रव्यैकत्वं जीवादिष्वन्यतमद्रव्यविषयत्वेनाऽ- भेदकल्पनम् । क्षेत्रैकत्वं परमाण्ववगाहप्रदेशः । कालैकत्वमभेदः समयः । भावैकत्वं मोक्ष- मार्गः । तथा अनेकत्वमपि भेदविषयम् । नहि किञ्चिदेकमेव निश्चितमस्ति अनेकमेव वा । एक- मपि सामान्यार्पणया विशेषार्पणया अनेकमपि । तत्र परिप्राप्तबाह्याभ्यन्तरोपधित्यागस्य सम्यग्ज्ञा- नादेकत्वनिश्चयमास्कन्दतः यथाख्यातचारित्रैकवृत्तिः मोक्षमार्गो भावैकत्वम् । तत्प्राप्तये एक एवा- २५हम्, न कश्चिन्मे स्वः परो वा विद्यते, एक एव जाये एक एव म्रिये, न कश्चिन्मे स्वजनः परजनो वा व्याधिजरामरणादीनि दुःखान्यपहरति । बन्धुमित्राणि श्मशानं नातिवर्तन्ते । धर्म एव मे सहायः सदानपायीति चिन्तनमेकत्वानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्य भावयतः स्वजनेषु प्रीत्यनुबन्धो न भवति परजनेषु च द्वेषानुबन्धो नोपजायते, ततो निस्सङ्गतामभ्युपगतो मोक्षायैव घटते । शरीराद् व्यतिरेको लक्षणभेदादन्यत्वम् । ५ । अन्यत्वं चतुर्धा व्यवतिष्ठते — नामस्थापनाद्रव्य- ३०भावालम्बनेन । आत्मा जीव इति नामभेदः, काष्ठप्रतिमेति स्थापनाभेदः, जीवद्रव्यमजीवद्रव्य- मिति द्रव्यभेदः, एकस्मिन्नपि द्रव्ये बालो युवा मनुष्यो देव इति भावभेदः । तत्र बन्धं प्रत्येकत्वे सत्यपि लक्षणभेदादन्यत्वम् । ततः कुशलपुरुषप्रयोगसन्निधौ शरीरादत्यन्तव्यतिरेकेण आत्मनो ज्ञानादिभिरनन्तैरहेयैरवस्थानं मुक्तिरन्यत्वं शिवपदमिति चोच्यते । तदवाप्तये च ऐन्द्रियिकं शरीरम् अतीन्द्रियोऽहम्, अज्ञं शरीरं ज्ञोऽहम्, अनित्यं शरीरं नित्योऽहम्, आद्यन्तवच्छरीरम् ६०२ अनाद्यन्तोऽहम्, बहूनि मे शरीरशतसहस्राणि अतीतानि संसारे परिभ्रमतः, स एवाहम् अन्य- स्तेभ्यः इत्येवं शरीरादन्यत्वं मे, किमङ्ग पुनर्बाह्येभ्यः परिग्रहेभ्य इति चिन्तनम् अन्यत्वानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्य मनस्समादधानस्य शरीरादिषु स्पृहा नोपपद्यते, ततश्च श्रेयसि वर्तते । शरीरस्याद्युत्तराशुभकारणत्वादिभिरशुचित्वम् । ६ । शुचित्वं द्विविधम् — लौकिकं लोकोत्तरं ०५चेति । तत्रात्मनः प्रक्षालितकर्ममलकलङ्कस्य स्वात्मन्यवस्थानं लोकोत्तरं शुचित्वम्, तत्साधनं च सम्यग्दर्शनादि तद्वन्तश्च साधवः तदधिष्ठानानि च निर्वाणभूम्यादीनि तत्प्राप्त्युपायत्वाच्छुचिव्य- पदेशमर्हन्ति । लौकिकं शुचित्वमष्टविधम् — कालाग्निभस्ममृत्तिकागोमयसलिलज्ञाननिर्विचिकित्स- त्वभेदात् । तदिदं शरीरं शुचीकर्तुं नालम् । कुतः ? अत्यन्ताशुचित्वात् । शरीरमिदमाद्युत्तरा- शुभकारणादिभिरशुचि लक्ष्यते । तद्यथा — आद्यं तावत्कारणं शरीरस्य शुक्रं शोणीतं च, तदुभय- १०मत्यन्ताशुचि । उत्तरकारणमाहारपरिणामादि, कवलाहारो हि ग्रस्तमात्रः श्लेष्माशयं प्राप्य श्लेष्मणा द्रवीकृतः अधिकमशुचि भवति, ततः पित्ताशयं प्राप्य पच्यमान आम्लीकृतः अशुचिरेव भवति, पक्वो वाताशयमवाप्य वायुना विभज्यमानः खलरसभावेन भिद्यते । खलभागो मूत्रपुरी- षादिमलविकारेण विविच्यते । रसभागः शोणितमांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्रभावेन परिणमते । सर्वेषां चैषामशुचीनां भाजनं शरीरमवस्करवत् । अशक्यप्रतीकारं खल्दिं शरीरम्, स्नानानु- १५लेपनधूपप्रघर्षवासमाल्यादिभिरपि न शक्यमशुचित्वमपहर्तुम्, अङ्गारवत् । आश्रितमपि द्रव्य- माश्वेवात्मभावमापादयतीति न जलादीनामपि शुचिहेतुत्वम् । सम्यग्दर्शनादि पुनर्भाव्यमानं जीवस्यात्यन्तिकीं शुद्धिमाविर्भावयतीति तत्त्वतो भावनमशुचित्वानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्य संस्मरतः शरीरनिर्वेदो भवति, निर्विण्णश्च जन्मोदधितरणाय चित्तं समाधत्ते । आस्रवसंवरनिर्जराग्रहणमनर्थकमुक्तत्वादिति चेत्; न; तद्गुणदोषान्वेषणपरत्वात् । ७ । २०स्यान्मतम् — आस्रवसंवरनिर्जरा वर्णिताः, अतस्तासामिह पुनर्ग्रहणमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? तद्गुणदोषान्वेषणपरत्वात् । आस्रवदोषानुचिन्तनमुद्वेगार्थमास्रवोपक्षेपः । आस्रवा हि इहामुत्र चापाययुक्ता महानदीस्रोतोवेगतीक्ष्णा इन्द्रियादयः । तद्यथा — प्रभूतयवसोदकप्रमाथावगाहना- दिगुणसंपन्नवनविचारिणः मदान्धाः बलवन्तोऽपि वारणाः हस्तिबन्धकीषु स्पर्शनेन्द्रियप्रसंसक्त- चित्ताः मनुष्यविधेयतामुपगत्य वधबन्धनवाहनाङ्कुशताडनपार्ष्णिघातादिजनितं तीव्रदुःखमनु- २५भवन्ति, नित्यमेव च स्वयूथस्य स्वच्छन्दप्रवी चारसुखस्य च वनवासस्यानुस्मरन्तो महान्तं खेदम- वाप्नुवन्ति । तथैव च जिह्वेन्द्रियविषयलोलाः मृतहस्तिशरीरस्थस्रोतोवेगावगाहिवायसवत् व्यसन- मुपनिपतन्ति । घ्राणेन्द्रियवशंगताश्च औषधगन्धलुब्धपन्नगवद्विनिपातमिच्छन्ति । चक्षुरिन्द्रियविधे- यीकृताश्च दीपालोकनलोलपतङ्गवद् व्यसनप्रपाताभिमुखा भवन्ति । श्रोत्रेन्द्रियविषयसङ्गाकृष्टमन- सोऽपि गीतध्वनिविषङ्गविस्मृततृणग्रसनहरिणवत् अनर्थोन्मुखा भवन्ति । परत्र च नानाजातिषु ३०बहुविधदुःखप्रज्वालितासु पर्यटन्ति इति । एवमाद्यास्रवदोषदर्शनमास्रवानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्य चिन्त- यतः क्षमादिधर्मश्रेयस्त्वबुद्धिर्न प्रच्यवते । सर्व एते आस्रवदोषाः कूर्मवत् संवृतात्मनो न भवन्ति यथा महार्णवे नावौ विवरपिधा- नेऽसति क्रमाश्रितजलविप्लवे सति तदाश्रयाणां विनाशोऽवश्यंभावी, छिद्रपिधाने च निरुपद्रवमभि- लषितदेशान्तरप्रापणं तथा कर्मागमद्वारसंवरणे सति नास्ति श्रेयःप्रतिबन्ध इति संवरणगुणानुचिन्तनं ३५संवरानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्य चिन्तयतः संवरे नित्योद्युक्तता भवति । ६०३ निर्जरा वेदनाविपाक इत्युक्तम् । सा द्वेधा — अबुद्धिपूर्वा कुशलमूला चेति । तत्र नरकादिषु कर्मफलविपाकजा अबुद्धिपूर्वा, सा अकुशलानुबन्धा । परीषहजये कृते कुशलमूला, सा शुभानु- बन्धा निरनुबन्धा चेति । एवं निर्जराया गुणदोषभावनं निर्जरानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्यानुस्मरतः कर्म- निर्जरायै वृत्तिर्भवति । ०५लोकसंस्थानादिविधिर्व्याख्यातः । ८ । समन्तादनन्तस्यालोकाकाशस्य बहुमध्यदेशभाविनो लोकस्य संस्थानादिविधिर्व्याख्यातः, तत्स्वभावानुचिन्तनं लोकानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्याध्यवस्यतः तत्त्वज्ञानादिविशुद्धिर्भवति । त्रसभावादिलाभस्य कृच्छ्रप्रतिपत्तिः बोधिदुर्लभत्वम् । ९ । उक्तं च — “एगणिगोदसरीरे जीवा दव्वप्पमाणदो दिट्ठा । १०सिद्धेहि अणंतगुणा सव्वेण वितीदकालेण ॥ ”[पंचंसº१ । ८४] इत्यागमप्रामाण्यादेकस्मिन्निगोतशरीरे जीवाः सिद्धानामनन्तगुणाः । एवं सर्वलोको निर- न्तरनिचितः स्थावरैः, अतस्तत्र त्रसता बालुकासमुद्रे पतिता वज्रसिकताकणिकेव दुर्लभा । तत्र च विकलेन्द्रियाणां भूयिष्ठत्वात् पञ्चेन्द्रियता गुणेषु कृतज्ञतेव कृच्छ्रलभ्या । तत्र च तिर्यक्षु पशुमृग- पक्षिसरीसृपादिषु बहुषु सत्सु मनुष्यभावश्चतुष्पथे रत्नराशिरिव दुरासदः । तत्प्रच्यवे पुनस्तदुपपत्ति- १५र्दग्धतरुपुद्गलतद्भावापत्तिवत् दुर्लभा । तल्लाभे च कुदेशानां हिताहितविचारणाविरहितपशुसमान- मानवाकीर्णानां बहुत्वात् सुदेशः पाषाणेषु मणिरिवासुलभः । लब्धेऽपि सुदेशे सुकुले जन्म कृच्छ्र- लभ्यं पापकर्मजीवकुलाकुलत्वात् लोकस्य । कुले हि जातिः प्रायेण शीलविनयाचारसंपत्तिकरी भवति । सत्यामपि कुलसंपदि दीर्घायुरिन्द्रियबलरूपनीरोगत्वादीनि दुर्लभानि । सर्वेष्वपि तेषु लब्धेषु सद्धर्मप्रतिलाभो यदि न स्यात् व्यर्थं जन्म वदनमिव दृष्टिविकलम् । तमेवं कृछ्रलभ्यं २०धर्ममवाप्य विषयसुखे रञ्जनं भस्मार्थं चन्दनदहनमिव विफलम् । विरक्तविषयसुखस्य तपोभावना- धर्मप्रभावनासुखमरणादिलक्षणः समाधिर्दुरवापः । तस्मिन् सति बोधिलाभः फलवान् भवतीति चिन्तनं बोधिदुर्लभत्वानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्य भावयतः बोधिं प्राप्य प्रमादो न कदाचिदपि भवति । जीवस्थानगुणस्थानानां गत्यादिषु मार्गणालक्षणो धर्मः स्वाख्यातः । १० । उक्तानि जीव- स्थानानि गुणस्थानानि च, तेषां गत्यादिषु मार्गणास्थानेषु स्वतत्त्वविचारणालक्षणो धर्मः जिनशा- २५सने स्वाख्यातः । अत्राह — गत्यादय इत्युच्यन्ते, के पुनर्गत्यादय इति ? अत्रोच्यते — गतीन्द्रियकाययोगवेदकषायज्ञानसंयमदर्शनलेश्याभव्यसम्यक्त्वसंज्ञाहारकेषु मार्गणाः । ११ । गम्यत इति गतिः । सा द्वेधा — कर्मोदयकृता क्षायिकी चेति । कर्मोदयकृता चतुर्विधा व्याख्याता — नरकगतिः तिर्यग्गतिः मनुष्यगतिः देवगतिश्चेति । क्षायिकी मोक्षगतिः । इन्द्रस्य लिङ्ग- मिन्द्रेण सृष्टमिति वा इन्द्रियम् । तद् द्रव्यभावभेदेन द्विविधं सत् पञ्चधा वर्णितम् — एकेन्द्रियद्वीन्द्रिय- ३०त्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियपञ्चेन्द्रियभेदेन, तत्कर्मकृतम् । अतीन्द्रियत्वमात्मनः क्षायिकम् । आत्मप्रवृत्त्युप- चितपुद्गलपिण्डः कायः । तत्संबन्धिजीवः षड्विधः — पृथिवीकायिकः अप्कायिकः तेजस्कायिकः वायुकायिकः वनस्पतिकायिकः त्रसकायिकश्चेति । त्रसस्थावरनामकर्मविशेषोदयापादिता एते भावाः । नामकर्मात्यन्तोच्छेदादकायाः सिद्धाः । वीर्यान्तरायक्षयोपशमलब्धवृत्तिवीर्यलब्धिर्योगः । तद्वत आत्मनो मनोवाक्कायवर्गणालम्बनः प्रदेशपरिस्पन्दः उपयोगो योगः । स पञ्चदशप्रकारः — ३५चत्वारो मनोयोगाः चत्वारो वाग्योगाः सप्त काययोगाश्चेति । योगसम्बन्धाऽभावः आत्मनः ६०४ क्षायिकः । तत्र सत्यमनोयोगः मृषामनोयोगः सत्यमृषामनोयोगः असत्यमृषामनोयोगश्चेति चतु- र्विधो वाग्योगः । औदारिककाययोगः औदारिकमिश्रककाययोगः वैक्रियिककाययोगः वैक्रियिक- मिश्रककाययोगः आहारककाययोगः आहारकमिश्रककाययोगः कार्मणकाययोगश्चेति सप्तविधः काययोगः । आत्मप्रवृत्तिसंमोहोत्पादो वेदः । स नोकषायविशेषोदयनिमित्तः त्रिविधः — स्त्रीवेदः ०५पुंवेदो नपुंसकवेदश्चेति । आत्मन औपशमिकं क्षायिकं वा अपगतवेदत्वम् । चारित्रपरिणामकषणात् कषायः । स चतुर्विधः क्रोधमानमायालोभलक्षणो व्याख्यातः । अकषायत्वमात्मन औपशमिकं क्षायिकं वा । तत्त्वार्थावबोधो ज्ञानप्, तत्पञ्चविधमुद्दिष्टम् । मिथ्यादर्शनोदयापादितकालुष्यमज्ञानं त्रिविधम् । व्रतसमितिकषायदण्डेन्द्रिय-धारणानुवर्तननिग्रहत्यागजयलक्षणः संयमः पञ्चविधो वक्ष्यते । संयमः संयमासंयमश्चोक्तौ । स सर्वश्चारित्रमोहस्योदयोपशमात् क्षयोपशमात् क्षयाच्च १०भवति । तत्परिणामत्रयविरहितं सिद्धत्वं क्षायिकम् । दर्शनावरणक्षयक्षयोपशमाविर्भूतवत्तिरालो- चनं दर्शनम् । तच्चतुर्विधमुद्दिष्टं चक्षुरचक्षुरवधिकेवलदर्शनभेदात् । कषायश्लेषप्रकर्षाप्रकर्षयुक्ता योगवृत्तिर्लेश्या । सा षड्विधा कृष्णनीलकपोततेजःपद्मशुक्लविकल्पात् । शरीरनामोदयापादिता द्रव्यलेश्या । अलेश्यत्वं क्षायिकम् । निर्वाणपुरस्कृतो भव्यः, तद्विपरीतोऽभव्यः, तदुभयं पारिणा- मिकम् । विरहितभव्यत्वाभव्यत्वविकल्पो मुक्तः । तत्त्वार्थश्रद्धानलक्षणं सम्यक्त्वमुक्तम् । तत् दर्शन- १५मोहस्योपशमात् क्षयोपशमात् क्षयाच्च भवति । सासादनसम्यक्त्वम् — अनन्तानुबन्धिकषायोदयाद्भ- वतीत्यौदयिकम् । सम्यङ्मिथ्यात्वं क्षायोपशमिकम् । मिथ्यात्वमौदयिकम् । शिक्षाक्रियालापग्राही संज्ञी, तद्विपरीतोऽसंज्ञी । तत्र संज्ञित्वं क्षायोपशमिकम्, असंज्ञित्वमौदयिकम् । तदुभयाभावः क्षायिकः । उपभोगशरीरप्रायोग्यपुद्गलग्रहणमाहारः, तद्विपरीतोऽनाहारः । तत्राहारः शरीरनामो- दयात् विग्रहगतिनामोदयाभावाच्च भवति । अनाहारः शरीरनामत्रयोदयाभावात् विग्रहगतिना- २०मोदयाच्च भवति । तान्येतानि चतुर्दशमार्गणास्थानानि । तेषु जीवस्थानानां सत्ता चिन्त्यते — तिर्यग्गतौ चतु- र्दशापि जीवस्थानानि सन्ति । इतरासु तिसृषु द्वे द्वे पर्याप्तकापर्याप्तकभेदात् । एकेन्द्रियेषु चत्वारि जीवस्थानानि । विकलेन्द्रियेषु द्वे द्वे । पञ्चेन्द्रियेषु चत्वारि । पृथिव्यप्तेजोवायुकायिकेषु प्रत्येकं चत्वारि । वनस्पतिकायिकेषु षट् । त्रसकायिकेषु दश । मनोयोगे एकं जीवस्थानं संज्ञिपर्याप्तकः । २५वाग्योगे पञ्च जीवस्थानानि द्वित्रिचतुरिन्द्रियपर्याप्तकसंज्ञ्यसंज्ञिपर्याप्तकनामानि । काययोगे चतु- र्दश सन्ति । स्त्रीवेदपुंवेदयोः प्रत्येकं चत्वारि जीवस्थानानि संज्ञ्यसंज्ञिपर्याप्तकापर्याप्तकाख्यानि । नपुंसकवेदे चतुर्दशापि सन्ति । अवेदे एकं जीवस्थानं संज्ञिपर्याप्तकसंज्ञम् । चतुर्ष्वपि कषायेषु चतुर्दशापि जीवस्थानानि सन्ति । अकषाये एकमेव संज्ञिपर्याप्तकाख्यम् । मत्यज्ञानश्रुताज्ञानयोश्च- तुर्दशापि सन्ति । विभङ्गमनःपर्ययज्ञानयोरेकमेव जीवस्थानं संज्ञिपर्याप्तकाख्यम् । मतिश्रुतावधि- ३०ज्ञानेषु द्वे जीवस्थाने संज्ञिपर्याप्तकापर्याप्तकाख्ये । केवलज्ञाने एकमेव जीवस्थानं संज्ञिपर्याप्तका- ख्यम् । सामायिकछेदोपस्थापनपरिहारविशुद्धिसूक्ष्मसाम्पराययथाख्यातसंयमसंयमासंयमेषु एक- मेव जीवस्थानं संज्ञिपर्याप्तकनामकम् । असंयमे चतुर्दशापि सन्ति । अचक्षुर्दर्शने चतुर्दशापि जीवस्थानानि सन्ति । चक्षुर्दर्शने त्रीणि जीवस्थानानि चतुरिन्द्रियसंज्ञ्यसंज्ञिपर्याप्तकाख्यानि । तेषामेवाऽपर्याप्तका लब्धाः सन्ति न निर्वृत्ताः । अवधिदर्शने द्वे जीवस्थाने संज्ञिपर्याप्तकापर्याप्त- ६०५ कसंज्ञे । केवलदर्शने संज्ञिपर्याप्तकाख्यम् । आद्यासु तिसृषु लेश्यासु चतुर्दशापि जीवस्थानानि सन्ति । तेजःपद्मशुक्ललेश्यासु द्वे जीवस्थाने संज्ञिपर्याप्तकापर्याप्तकनामनी । अलेश्यत्वे एकं जीव- स्थानं संज्ञिपर्याप्तकाख्यम् । भव्येषु अभव्येषु च चतुर्दशापि जीवस्थानानि सन्ति । औपशमिक- क्षायिकक्षायोपशमिकसम्यक्त्वसासादनसम्यक्त्वेषु द्वे जीवस्थाने संज्ञिपर्याप्तकापर्याप्तकसंज्ञे । ०५सम्यङ्मिथ्यात्वे एकमेव संज्ञिपर्याप्तकाख्यम् । मिथ्यात्वे चतुर्दशापि सन्ति । संज्ञिषु द्वे जीवस्थाने पर्याप्तकापर्याप्तकनामनी । असंज्ञिषु द्वादशावशिष्टानि । संज्ञ्यसंज्ञित्वाऽभावे एकं जीवस्थानं पर्याप्त- काख्यम् । कर्मोदयापेक्षया आहारे चतुर्दशापि सन्ति । अनाहारे सप्ताऽपर्याप्तकस्थानानि । पर्याप्तकं च केवलिसमुद्धाते अयोगकेवलिनि च कर्मोदयार्पणात् । सिद्धाः सर्वत्रातीतजीवस्थानाः । गुणस्थानानामपि तेष्वेव सत्ता विचार्यते — नरकगतौ नारकेषु पर्याप्तकेषु चत्वारि गुणस्था- १०नानि आद्यानि सप्तसु पृथिवीसु । प्रथमायां पृथिव्यामपर्याप्तकेषु द्वे गुणस्थाने मिथ्यादृष्ट्यसंयत- सम्यग्दृष्टी । इतरासु पृथिवीषु अपर्याप्तके कमेव मिथ्यात्वम् । तिर्यग्गतौ तिर्यक्षु पर्याप्तकेषु पञ्च गुणस्थानान्याद्यानि । तेषामपर्याप्तकेषु त्रीणि गुणस्थानानि मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्ट्यसंय- तसम्यग्दृष्टिसंज्ञानि । तिरश्चीषु पर्याप्तिकासु पञ्च गुणस्थानानि आद्यानि, अपर्याप्तिकासु द्वे आद्ये, स्त्रीत्वेन प्रवेशाभावात् असंयतसम्यग्दृष्ट्यभावः । मनुष्यगतौ मनुष्येषु पर्याप्तकेषु चतुर्दशापि १५गुणस्थानानि भवन्ति । अपर्याप्तकेषु त्रीणि गुणस्थानानि मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्ट्यसंयत- सम्यग्दृष्ट्याख्यानि । मानुषीषु पर्याप्तिकासु चतुर्दशापि गुणस्थानानि सन्ति भावलिङ्गापेक्षया न द्रव्यलिङ्गापेक्षया, द्रव्यलिङ्गापेक्षया तु पञ्चाद्यानि । अपर्याप्तिकासु द्वे आद्ये, सम्यक्त्वेन सह स्त्रीजननाभावात् । तिर्यङ्मनुष्येषु भवापर्याप्तकेषु एकमेव गुणस्थानमाद्यम् । देवगतौ भवनवासिव्यन्तरज्योतिष्कदेवेषु पर्याप्तकेषु चत्वारि गुणस्थानान्याद्यानि, अपर्याप्तकेषु द्वे आद्ये । २०तद्देवीषु सौधर्मैशानकल्पवासिदेवीषु च स एव क्रमः । सौधर्मैशानादिषु उपरिमग्रैवेयकान्तेषु चत्वारि गुणस्थानानि आद्यानि, अपर्याप्तकेषु त्रीणि मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्ट्यसंयत- सम्यग्दृष्टिनामानि । अनुदिशानुत्तरविमानवासिषु पर्याप्तापर्याप्तकेषु च एकमेव गुणस्थानम् असंयतसम्यग्दृष्टिसंज्ञम् । एकद्वित्रिचतुरिन्द्रियाऽसंज्ञिपञ्चेन्द्रियेषु एकमेव गुणस्थानमाद्यम् । पञ्चेन्द्रियेषु संज्ञिषु २५चतुर्दशापि सन्ति । पृथिवीकायादिषु वनस्पत्यन्तेषु एकमेव प्रथमम् । त्रसकायिकेषु चतुर्दशापि सन्ति । सत्यमनोयोगेऽसत्यमृषामनोयोगे च संज्ञिमिथ्यादृष्टिप्रभृतयः सयोगिकेवल्यन्ताः । मृषा- मनोयोगे सत्यमृषामनोयोगे च संज्ञिमिथ्यादृष्ट्यादयः क्षीणकषायवीतरागछद्मस्थान्ताः । असत्यमृषावाग्योगे द्वीन्द्रियादयः सयोगकेवल्यन्ताः ? सत्यवाग्योगे संज्ञिमिथ्यादृष्ट्यादयः ३०सयोगिकेवल्यन्ताः । मृषावाग्योगे सत्यमृषावाग्योगे च संज्ञिमिथ्यादृष्टिप्रभृतयः क्षीणकषायवीत- रागछद्मस्थान्ताः । औदारिककाययोगे त्रयोदश गुणस्थानानि सयोगिकेवल्यन्तानि । औदारिक- मिश्रकाययोगे चत्वारि गुणस्थानानि मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्ट्यसंयतसम्यग्दृष्टिसयोगि- केवलिसंज्ञानि । वैक्रियिककाययोगे चत्वारि गुणस्थानानि आद्यानि । वैक्रियिकमिश्रकाययोगे त्रीणि तान्येव सम्यङ्मिथ्यात्ववर्जितानि । आहारककाययोगाहारकमिश्रकाययोगयोरेकमेव गुण- ३५स्थानं प्रमत्तसंयताख्यम् । कार्मणकाययोगे चत्वारि गुणस्थानानि मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्ट्य- संयतसम्यग्दृष्टिसयोगिकेवल्याख्यानि । अयोगे गुणस्थानमेकम् । ६०६ स्त्रीवेदपुंवेदयोरसंज्ञिपञ्चेन्द्रियादयः अनिवृत्तिबादरसाम्परायिकान्ताः । नपुंसकवेदे एके- न्द्रियप्रभृतयः अनिवृत्तिबादरसाम्परायिकान्ताः । नारकाश्चतुर्षु स्थानेषु शुद्धे नपुंसकवेदे । तिर्यञ्च एकेन्द्रियादयः चतुरिन्द्रियान्ताः शुद्धे नपुंसकवेदे । असंज्ञिपञ्चेन्द्रियादयः संयतासंयतान्ताः तिर्यञ्चस्त्रिषु वेदेषु । मनुष्याः त्रिषु वेदेषु मिथ्यादृष्ट्यादयः अनिवृत्तिबादरसाम्परायिकावसानाः । ०५ततः परे मनुष्या अवेदाः । देवाश्चतुर्षु स्थानेषु स्त्रीपुंवेदयोः ज्ञेयाः । क्रोधमानमायासु एकेन्द्रियादयः अनिवृत्तिबादरसाम्परायिकान्ताः । लोभकषाये त एव सूक्ष्मसाम्परायिकान्ताः । ततः परे अकषायाः । मत्यज्ञानश्रुताज्ञानयोरेकेन्द्रियादयः सासादनसम्यग्दृष्ट्यन्ताः, विभङ्गज्ञाने संज्ञिमिथ्या- दृष्टयो वा सासादनसम्यग्दृष्टयो वा पर्याप्तका भवन्ति नाऽपर्याप्तकाः । सम्यङ्मिथ्यादृष्टयः त्रिषु १०ज्ञानेषु अज्ञानमिश्रेषु वर्तन्ते, कारणसदृशत्वात् कार्यस्य । मतिश्रुतावधिज्ञानेषु असंयतसम्यग्दृष्टि- प्रभृतयः क्षीणकषायवीतरागछद्मस्थान्ताः । मनःपर्ययज्ञाने प्रमत्तसंयतादयः क्षीणकषायवीतराग- छद्मस्थान्ताः । केवलज्ञाने द्वे गुणस्थाने सयोगायोगिसंज्ञे । सामायिकछेदोपस्थापनशुद्धिसंयमयोः प्रमत्तसंयतादयः अनिवृत्तिबादरसाम्परायिकान्ताः । परिहारशुद्धिसंयमे द्वे गुणस्थाने प्रमत्ताप्रमत्तलक्षणे । सूक्ष्मसाम्परायसंयमे एकमेव गुण- १५स्थानं सूक्ष्मसाम्परायशुद्धिसंयमाख्यम् । यथाख्यातविहारशुद्धिसंयमे चत्वारि गुणस्थानानि उप- शान्तकषायक्षीणकषायसयोग्ययोगसंज्ञानि । संयमासंयमे एकमेव गुणस्थानं संयतासंयताख्यम् । असंयमे चत्वारि गुणस्थानान्याद्यानि । चक्षुर्दर्शने चतुरिन्द्रियादयः क्षीणकषायवीतरागछद्मस्थान्ताः । अचक्षुर्दर्शने एकेन्द्रिया- दयः क्षीणकषायवीतरागछद्मस्थान्ताः । अवधिदर्शने असंयतसम्यग्दृष्ट्यादयः क्षीणकषायान्ताः । २०केवलदर्शने द्वे गुणस्थाने अन्ते । आद्यासु तिसृषु लेश्यासु एकेन्द्रियादयः असंयतसम्यग्दृष्ट्यन्ताः । तेजःपद्मलेश्ययोः संज्ञि- मिथ्यादृष्टिप्रभृतयः अप्रमत्तावसानाः । शुक्ललेश्यायां संज्ञिमिथ्यादृष्टिप्रभृतयः सयोगिकेवल्यन्ताः । अलेश्या अयोगकेवलिनः । भव्यत्वे चतुर्दशापि गुणस्थानानि सन्ति । अभव्यत्वे प्रथममेव । २५क्षायिकसम्यक्त्वे असंयतसम्यग्दृष्ट्यादयः अयोगकेवल्यन्ताः । वेदकसम्यक्त्वे असंयत- सम्यग्दृष्ट्यादयः अप्रमत्तान्ताः । औपशमिकसम्यक्त्वे असंयतसम्यग्दृष्ट्यादयः उपशान्त- कषायान्ताः । सासादनसम्यक्त्वसम्यङ्मिथ्यात्वमिथ्यात्वेषु एकमेव प्रत्येकम् । नारकेषु प्रथमायां पृथिव्यां क्षायिकवेदकौपशमिकसम्यक्त्वा असंयतसम्यग्दृष्टयः । इतरासु भूमिषु वेदकौपशमिकसम्यक्त्वाः । तिर्यक्षु असंयतसम्यग्दृष्टिस्थाने क्षायिकवेदकौपशमिकसम्यक्त्वानि ३०सन्ति । संयतासंयतस्थाने क्षायिकसम्यक्त्वं नास्ति इतरद् द्वयमस्ति भोगभूमावेवोत्पादात् । तिर- श्चीषु उभयोरपि स्थानयोः क्षायिकसम्यक्त्वं नास्ति, मनुष्यस्य क्षपणामारब्धवतः पुरुषलिङ्गेनैव वृत्तेः, इतरद् द्वितयमस्ति । मनुष्येषु असंयतसम्यग्दृष्टिसंयतासंयतसंयतस्थानेषु क्षायिकवेदकौपश- मिकसम्यक्त्वानि सन्ति । भवनवासिव्यन्तरज्योतिष्कदेवेषु तद्देवीषु सौधर्मैशानकल्पवासिदेवीषु चाऽसंयतसम्यग्दृष्टिस्थाने क्षायिकसम्यक्त्वं नास्ति इतरद् द्वितयमस्ति । सौधर्मादिषु उपरिमग्रैवे- ३५यकान्तेषु क्षायिकवेदकौपशमिकसम्यक्त्वानि सन्ति । अनुदिशानुत्तरविमानवासिदेवेषु क्षायिक- वेदकसम्यक्त्वे स्तः, औपशमिकं चास्ति उपशमश्रेण्यां मृतानां तत्संभवात् । संज्ञित्वे संज्ञिमिथ्यादृष्ट्यादयः क्षीणकषायान्ताः । असंज्ञित्वे एकेन्द्रियादयः असंज्ञिपञ्चे- न्द्रियान्ताः । तदुभयाभावे द्वे गुणस्थाने अन्त्ये । ६०७ आहारे एकेन्द्रियादयः सयोगिकेवलिपर्यन्ताः । अनाहारे पञ्च गुणस्थानानि — विग्रहगतौ मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्ट्यसंयतसम्यग्दृष्टयः, प्रतरलोकपूरणयोः सयोगकेवलिनोऽयोग- केवलिनश्च । सिद्धा व्यतीतगुणस्थाना इति । एवमादिलक्षणो धर्मो निःश्रेयसप्राप्तिहेतुरहो भगवद्भिरर्हद्भिः स्वाख्यात इति चिन्तनं धर्मस्वाख्यातत्वानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्य चिन्तयतः धर्मा- ०५नुरागात् सदा प्रतियत्नो भवति । एवमनित्यत्वाद्यनुप्रेक्षासन्निधाने उत्तमक्षमादिधारणात् महान् संवरो भवति । स्वाख्यात इति युच्प्रसङ्ग इति चेत्; न; प्रादिवृत्तेः । १२ । स्यान्मतम् — सुना योगे अकृच्छ्रार्थे युचा भवितव्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? प्रादिवृत्तेः । शोभन आख्यातः स्वाख्यातः इति प्रादिलक्षणा वृत्तिर्भवति । १०अनुप्रेक्षा इति भावसाधनत्वे बहुवचनविरोधः । १३ । अयमनुप्रेक्षाशब्दो यदि भावसा- धनः, बहुवचनं नोपपद्यते तस्यैकत्वात् । कर्मसाधनत्वे सामानाधिकरण्याभावः । १४ । स्यात् कर्मसाधनत्वमेवमपि युज्यते बहुव- चनं सामानाधिकरण्यं तु नोपपद्यते; अन्या ह्यनुप्रेक्षा अन्यदनुचिन्तनमिति । अथानुचिन्तनमेवा- नुप्रेक्षा; एवमपि लिङ्गवचनभेदविरोधः । १५न वा; कृदभिहितस्य द्रव्यवद्भावात् । १५ । नैष दोषः । किं कारणम् ? कृदभिहितस्य द्रव्य- वद्भावात् । कृदभिहितो भावो हि द्रव्यवद्भवति यथा पाकः पाकौ पाका इति । तथाऽनुप्रेक्षित- व्यार्थभेदात् भावस्य भेदे विवक्षिते बहुवचनं न्यायप्राप्तम् । सामानाधिकरण्यसिद्धिश्चोभयोः कर्मसाधनत्वात् । १६ । सामानाधिकरण्यं च सिद्ध्यति । कुतः ? उभयोः कर्मसाधनत्वात् । अनुप्रेक्ष्यन्ते इत्यनुप्रेक्षाः, अनुचिन्त्यते इत्यनुचिन्तनम् । अनि- २०त्यादिस्वतत्त्वं ह्यनुचिन्त्यमानमनुप्रेक्षाव्यपदेशभाग् भवति । कथम् ? कर्मण्यनः “युड्व्या बहुलम्” [जैनेº २ । ३ । ९४] इति, यथा निरदनमवसेचनमिति । एवमपि लिङ्गसंख्याभेदो नोपपद्यते, उपात्त- लिङ्गसंख्यानां परस्पराभिसम्बन्धो युज्यते यथा गावो धनमिति । अथ धर्मोपदेशात् प्रागनुप्रेक्षाः किमर्थं नोक्ताः ? मध्येऽनुप्रेक्षावचनम् उभयनिमित्तत्वात् । १७ । अनुप्रेक्षावचनं मध्ये क्रियते । कुतः ? २५उभयनिमित्तत्वात् । अनुप्रेक्षा हि भावयन् उत्तमक्षमादींश्च परिपालयति परीषहांश्च जेतु- मुत्सहते । व्याख्याता अनुप्रेक्षाः । संवरहेतुः परीषहजय इत्युक्तम्, अतस्तान् व्याचक्ष्महे । आह — व्याख्या- स्यति भवान्, इदमेव तावद्वक्तव्यं किमर्थमेते सह्यन्ते ? किञ्च, एषां पारिभाषिकी संज्ञा, उतान्वर्था इति ? अत्रोच्यते — ३०मार्गाच्यवननिर्जरार्थं परिसोढव्याः परीषहाः ॥ ८ ॥ महत्त्वादन्वर्थसंज्ञा । १ । संज्ञा च नाम यतो न लघीयसी । कुत एतत् ? लघ्वर्थं हि संज्ञाकरणमिति, तत्र महत्याः संज्ञायाः करणे एतत्प्रयोजनमन्वर्थसंज्ञाः परीषहा इति यथा विज्ञायते तद्विभाव्यते । ६०८ प्रकरणात् संवरमार्गसंप्रतिपत्तिः । २ । संवरो हि प्रकृतः, अतस्तदभिसम्बन्धात् मोक्षपदप्रा- पकसंवरमार्गसंप्रतिपत्तिरिह वेदितव्या । तदच्यवनार्थो निर्जरार्थश्च परीषहजयः । ३ । कर्मागमद्वाराणि संवृण्वतो जैनेन्द्रमार्गान्मा च्योष्महीति पूर्वमेव परीषहान् विजयन्ते । जितपरीषहाः सन्तः तैरनभिभूयमानाः प्रधानसंवरमा- ०५श्रित्याऽप्रतिबन्धेन क्षपकश्रेण्यारोहणसामर्थ्यं प्रतिपद्याभिन्नोत्साहाः सकलसाम्परायिकप्रंध्वसनश- क्तयो ज्ञानध्यानपरशुभिः छिन्नमूलानि कर्माणि विधूय प्रस्फोटितपक्षरेणव इव पतत्त्रिणः ऊर्ध्वं व्रजन्ति इत्येवमर्थं परिसोढव्याः परीषहाः । “सोढः” [जैनेº ५ । ४ । ८१] इति षत्वप्रतिषेधः । यद्येवमुच्यतां के परीषहाः कियन्तो वेति ? अत इदमाह — क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंशमशकनाग्न्यारतिस्त्रीचर्यानिषद्याशय्याक्रोशवध- १०याचनालाभरोगतृणस्पर्शमलसत्कारपुरस्कारप्रज्ञाज्ञानादर्शनानि ॥ ९ ॥ क्षुधादयो द्वाविंशतिः परीषहाः । १ । त एते बाह्याभ्यन्तरद्रव्यपरिणामाः शारीरमानसप्रकृ- ष्टपीडाहेतवः क्षुधादयो द्वाविंशतिः परीषहाः प्रत्येतव्याः । तद्विजये विदुषा संयतेन मोक्षार्थिना प्रतियत्नः कार्यः । तद्यथा — प्रकृष्टक्षुदग्निप्रज्वलने धृत्यम्भसोपशमः क्षुज्जयः । २ । निवृत्तसर्वसंस्कारविशेषस्य शरीरमा- १५त्रोपकरणसन्तुष्टस्य तपःसंयमविलोपं परिहरतः कृतकारितानुमतसंकल्पितोद्दिष्टसंक्लिष्टक्रयागतप्रत्या- त्तपूर्वकर्मपश्चात्कर्मदशविधदोषविप्रमुक्तैषणस्य देशकालजनपदव्यवस्थापेक्षस्य अनशनाध्वरोगतपः- स्वाध्यायश्रमवेलातिक्रमावमोदर्यासद्वेद्योदयादिभ्यः नानाहारेन्धनोपरमे जठराग्निदाहिनी मारुता- लोलिताग्निशिखेव समन्ताच्छरीरेन्द्रियहृदयसंक्षोभकरी क्षुदुत्पद्यते । तस्याः प्रतीकारं त्रिप्रकारम्- अकाले संयमविरोधिभिर्वा द्रव्यैः स्वयमकुर्वतोऽन्येन क्रियमाणमसेवमानस्य मनसा चाऽनभिस- २०न्दधतः दुस्तरेयं वेदना महांṃश्च कालो दीर्घाह इति दीर्घाह इति विषादमनापद्यमानस्य त्वगस्थिसिरा- वतानमात्रकलेवरस्यापि सतः आवश्यकक्रियादिषु नित्योद्यतस्य क्षुद्वशप्राप्तानर्थकाराबन्धनस्थम- नुष्यान् पञ्जरगततिर्यक्प्राणिनः क्षुदभ्यर्दितान् परतन्त्रानपेक्षमाणस्य ज्ञानिनो धृत्यम्भसा संयमकुम्भ- धारितेन क्षुदग्निं शमयतः तत्कृतपीडां प्रत्यवगणयन् क्षुज्जय इत्युच्यते । उदन्योदीरणहेतूपनिपाते तद्वशाप्राप्तिः पिपासासहनम् । ३ । स्नानावगाहनपरिषेकत्यागिनः २५पतत्त्रिवदध्रुवासनावसथस्य अतिलवणस्निग्धरूक्षविरुद्धाहारग्रैष्मातपपित्तज्वरानशनादिभिरुदीर्णां शरीरेन्द्रियोन्माथिनीं पिपासां प्रत्यनाद्रियमाणप्रतीकारमनसः निदाघे पटुतपनकिरणसंतापिते अटव्यामासन्नेष्वपि ह्रदेषु अप्कायिकजीवपरिहारेच्छया जलमनाददानस्य सलिलसेकविवेकम्लानां लतामिव ग्लानिमुपगतां गात्रयष्टिमवगणय्य तपःपरिपालनपरस्य भिक्षाकालेऽपि इङ्गिताकारादिभिः योग्यमपि पानमचोदयतो धैर्यकुम्भावधारितशीलसुगन्धिप्रज्ञातोयेन विध्यापयतः तृष्णाग्निशिखां ३०संयमपरत्वं पिपासासहनमित्यवसीयते । पृथगवचनमैकार्थ्यादिति चेत्; न; सामर्थ्यभेदात् । ४ । स्यादेतत् — क्षुत्पिपासयोः पृथग्वचन- मनर्थकम् । कुतः ? ऐकार्थ्यादिति; तन्न; किं कारणम् ? सामर्थ्यभेदात् । अन्यद्धि क्षुधः सामर्थ्य- मन्यत्पिपासायाः । ६०९ अभ्यवहारसामान्यादिति चेत्; न; अधिकरणभेदात् । ५ । स्यान्मतम् — अभ्यवहारसामा- न्यात् एकार्थमिति; तदपि न युक्तम्; कुतः ? अधिकरणभेदात् । अन्यद्धि क्षुधः प्रतीकाराधिकरणम्, अन्यत्पिपासायाः । शैत्यहेतुसन्निधाने तत्प्रतीकारानभिलाषात् संयमपरिपालनं शीतक्षमा । ६ । परित्यक्तवा- ०५ससः पक्षिवदनवधारितालयस्य शरीरमात्राधिकरणस्य शिशिरवसन्तजलदागमादिवशात् वृक्षमूल- पथिगुहादिषु पतितप्रालेयलेशतुषारलवव्यतिकरशिशिरपवनाभ्याहतमूर्तेः तत्प्रतिक्रियासमर्थद्रव्या- न्तराग्न्याद्यनभिसन्धानात् नारकदुःसहशीतवेदनानुस्मरणात् तत्प्रतीकारचिकीर्षायां परमार्थविलो- पभयात् विद्यामन्त्रौषधपर्णवल्कलत्वक्तृणाजिनादिसंबन्धाद् व्यावृत्तमनसः परकीयमिव देहं मन्यमानस्य धृतिविशेषप्रावरणस्य गर्भागारेषु धूपप्रवेकप्रकरप्ररूपितप्रदीपप्रभवेषु वराङ्गनानवयौ- १०वनोष्णघनस्तननितम्बभुजान्तरतर्जितशीतेषु निवासं सुरतसुखरसाकरमनुभूतमसारत्वावबोधाद- स्मरतः विषादविरहितस्य संयमपरिपालनं शीतक्षमेति भाष्यते । दाहप्रतीकारकाङ्क्षाभावाच्चारित्ररक्षणमुष्णसहनम् । ७ । ग्रैष्मेण पटीयसा भास्करकिरण- समूहेन संतापितशरीरस्य तृष्णानशनपित्तरोगघर्मश्रमप्रादुर्भूतोष्णस्य स्वेदशोषदाहाभ्यर्दितस्य जल- भवनजलावगाहनानुलेपनपरिषेकार्द्रावनीतलनीलोत्पलकदलीपत्रोत्क्षेपमारुतजलतूलिकाचन्दनच- १५न्द्रपादकमलकल्हारमुक्ताहारादिपूर्वानुभूतशीतलद्रव्यप्रार्थनापेतचेतसः उष्णवेदना अतितीव्रा बहु- कृत्वः परवशादवाप्ता, इदं पुनस्तपो मम कर्मक्षयकारणमिति तद्विरोधिनीं क्रियां प्रत्यनादराच्चा- रित्ररक्षणमुष्णसहनमिति समाम्नायते । दंशमशकादिबाधासहनमप्रतीकारम् । ८ । प्रत्याख्यातशरीराच्छादनस्य क्वचिदपि अप्रति- बद्धचेतसः परकृतायतनगुहागह्वरादिषु रात्रौ दिवा वा दंशमशकमक्षिकापिशुकपुत्तिकायूकमत्कु- २०णकीटपिपीलिकावृश्चिकादिभिः तीक्ष्णपातैर्भक्ष्यमाणस्थातितीव्रवेदनोत्पादकैः अव्यथितमनसः स्वकर्मविपाकमनुचिन्तयतो विद्यामन्त्रौषधादिभिः तन्निवृत्तिं प्रति निरुत्सुकस्य आशरीरपतनादपि निश्चितात्मनः परबलप्रमर्दनं प्रति प्रवर्तमानस्य मदान्धगन्धसिन्धुरस्य रिपुजनप्रेरितविविधशस्त्र- प्रतिघातादपराङ्मुखस्य निःप्रत्यूहविजयोपलम्भनमिव कर्मागतिपृतनापराभवं प्रति प्रयतनं दंशमश- कादिबाधासहनमप्रतीकारमित्याख्यायते । २५दंशमशकमात्रप्रसङ्ग इति चेत्; न; उपलक्षणार्थत्वात् । ९ । स्यान्मतम् — दंशमशकस्यैव बाधाकारणस्य ग्रहणं प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम्; उपलक्षणार्थत्वात् । दशनपरितापकारणस्य सर्वस्यैवेदं उपलक्षणं यथा ‘काकेभ्यो रक्ष्यतां सर्पिः’ इत्युपघातकोपलक्षणम् । यद्येवमन्यतरग्रहणमेव कर्तव्यम्; अन्यतरोपादाने स्वरूपग्रहणप्रसङ्गात् द्वितीयवचनमुपलक्षणं संपद्यते । जातरूपधारणं नाग्न्यम् । १० । गुप्तिसमित्यविरोधिपरिग्रहनिवृत्तिपरिपूर्णब्रह्मचर्यमप्रार्थि- ३०कमोक्षसाधनचारित्रानुष्ठानं यथाजातरूपम् असंस्कृतमविकारं मिथ्यादर्शनाविष्टविद्विष्टं परम- माङ्गल्यं नाग्न्यमभ्युपगतस्य स्त्रीरूपाणि नित्याशुचिवीभत्सकुणपभावेन पश्यतो वैराग्यभावना- वरुद्धमनोविक्रियस्याऽसंभावितमनुष्यत्वस्य नाग्न्यदोषासंस्पर्शनात् परीषहजयसिद्धिरिति जात- रूपधारणमुत्तमं श्रेयःप्राप्तिकारणमित्युच्यते । इतरे पुनर्मनोविक्रियां निरोद्धुमसमर्थास्तत्पूर्विकाङ्ग- विकृतिं निगूहितकामाः कौपीनफलकचीवराद्यावरणमातिष्ठन्ते अङ्गसंवरणार्थमेव तन्न कर्मसंव- ३५रणकारणम् । संयमे रतिभावादरतिपरीषहंजयः । ११ । संयतस्य क्षुधाद्याबाधासंयमपरिरक्षणेन्द्रियदुर्जय- त्वव्रतपरिपालनभारगौरवसर्वदाप्रमत्तत्वदेशभाषान्तरानभिज्ञत्वविषमचपलसत्त्वप्रचुरभीमदुर्गनि- ६१० यतैकविहारत्वादिभिररतिं प्रादुष्यतीं धृतिविशेषान्निवारयतः संयमरतिभावनात् विषयसुखरतिर्वि- षाहारसेवेव विपाककटुकेति चिन्तयतः रतिपरिबाधाभावादरतिपरीषहजय इति निश्चीयते । सर्वेषामरतिकारणत्वात् पृथगरतिग्रहणानर्थक्यमिति चेत्; न; क्षुधाद्यभावेऽपि मोहो- दयात्तत्प्रवृत्तेः । १२ । स्यादेतत् — क्षुधादीनां सर्वेषामरतिहेतुत्वात् पृथगरतिग्रहणमनर्थकमिति; तन्न; ०५किं कारणम् ? क्षुधाद्यभावेऽपि मोहोदयात्तत्प्रवृत्तेः । मोहोदयाकुलितचेतसो हि क्षुधादिवेदनाऽ- भावेऽपि संयमेऽरतिरुपजायते । वराङ्गनारूपदर्शनस्पर्शनादिविनिवृत्तिः स्त्रीपरीषहजयः । १३ । एकान्ते आरामभवनादि- प्रदेशे रागद्वेषयौवनदर्परूपमदविभ्रमोन्मादमद्यपानावेशादिभिः प्रमदासु बाधमानासु तदक्षिवक्त्र- भ्रूविकारशृङ्गाराकारविहारहावविलासहासलीलाविजृम्भितकटाक्षविक्षेपसुकुमारस्निग्धमृदुपीनोन्नत- १०स्तनकलशनितान्तताम्रोदरपृथुजघनरूपगुणाभरणगन्धवस्त्रमाल्यादिप्रतिनिगृहीतमनोविप्लुतेः दर्शन- स्पर्शनाभिलाषनिरुत्सुकस्य स्निग्धमृदुविशदसुकुमाराभिधानतन्त्रीवंशमिश्रातिमधुरगीतश्रवणनिवृत्ता- दरश्रोत्रस्य संसारार्णवव्यसनपातालावगाढदुःखरौद्रावर्तकुटिलध्यायिनः स्त्रैणानर्थविनिवृत्तिः स्त्रीपरी- षहजय इति कथ्यते । अन्यवादिपरिकल्पिता देवताविशेषाः ब्रह्मादयः तिलोत्तमादेवगणिकारूप- संदर्शनलोललोचनविकाराः स्त्रीपरीषहपङ्कान्नोद्वर्तुमात्मानं समर्थाः । १५व्रज्यादोषनिग्रहश्चर्याविजयः । १४ । दीर्घकालाभ्यस्तगुरुकुलब्रह्मचर्यस्य अधिगतबन्धमोक्षप- दार्थतत्त्वस्य कषायनिग्रहपरस्य भावनार्पितमतेः संयमायतनभक्तिहेतोर्देशान्तरातिथेः गुरुणाभ्यनु- ज्ञातस्य नानाजनपदव्याहारव्यवहाराभिज्ञस्य ग्रामे एकरात्रं नगरे पञ्चरात्रं प्रकर्षेणावस्थातव्य- मित्येवं संयतस्य वायोरिव निःसङ्गतामुपगतस्य देशकालप्रमाणोपेतमध्वगमनमनुभवतः क्लेशक्षमस्य भीमाटवीप्रदेशेषु निर्भयत्वात् सिंहस्येव सहायकृत्यमनपेक्षमाणस्य परुषशर्कराकण्टकादिव्यधनजा- २०तपादखेदस्यापि सतः पूर्वोचितयानवाहनादिगमनमस्मरतः सम्यग्व्रज्यादोषं परिहरतः चर्यापरीषह- जयो वेदितव्यः । संकल्पितासनादविचलनं निषद्यातितिक्षा । १५ । श्मशानोद्यानशून्यायतनगिरिगुहागह्व- रादिषु अनभ्यस्तपूर्वेषु विदितसंयमक्रियस्य धैर्यसहायस्योत्साहवतो निषद्यामधिरूढस्य प्रादुर्भूतोप- सर्गरोगविकारस्यापि सतः तत्प्रदेशादविचलतः मन्त्रविद्यादिलक्षणप्रतीकाराननपेक्षमाणस्य क्षुद्रजन्तु- २५प्रायविषमदेशाश्रयात् काष्ठोपलवन्निश्चलस्य अनुभूतमृदुकुथास्तरणादिस्पर्शसुखमविगणयतः प्राणि- पीडापरिहारोद्यतस्य ज्ञानध्यानभावनाधीनधियः संकल्पितवीरासनोत्कुटिकासनादिरतेरासनदोष- जयान्निषद्यातितिक्षेत्याख्यायते । आगमोदितशयनात् अप्रच्यवः शय्यासहनम् । १६ । स्वाध्यायध्यानाध्वश्रमपरिखेदितस्य मौहूर्तिकीं खरविषमप्रचुरशर्कराकपालसङ्कटातिशीतोष्णेषु भूमिप्रदेशेषु निद्रामनुभवतः यथाकृत्ये- ३०कपार्श्वदण्डायतादिशायिनः सञ्जातबाधाविशेषस्य संयमार्थमस्पन्दमानस्यानुतिष्ठतः व्यन्तरादिभिर्वा वित्रास्यमानस्य पलायनं प्रति निरुत्सुकस्य मरणभयनिर्विशङ्कस्य निपतितदारुवत् व्यपगतासुवच्चाऽ- परिवर्तमानस्य द्वीपिशार्दूलमहोरगादिदुष्टसत्त्वप्रचरितोऽयं प्रदेशोऽचिरादतो निर्गमनं श्रेयः कदा नु रात्रीर्विवसतीति विषादमनादधानस्य सुखप्राप्तावप्यपरितुष्यतः पूर्वानुभूतनवनीतमृदुशयनरति- मनुस्मरतः सम्यगागमोदितशयनादप्रच्यवः शय्यासहनमिति प्रत्येतव्यम् । ३५अनिष्टवचनसहनमाक्रोशपरीषहजयः । १७ । तीव्रमोहाविष्टमिथ्यादृष्ट्यार्यम्लेच्छखलपापा- चारमत्तोदृप्तशङ्कितप्रयुक्त-माशब्दधिक्कारपरुषावज्ञानाक्रोशादीन् कर्णविरेचनान् हृदयशूलोद्भावकान् ६११ क्रोधज्वलनशिखाप्रवर्धनकरानप्रियान् शृण्वतोऽपि दृढमनसः भस्मसात्कर्तुमपि समर्थस्य परमार्था- वगाहितचेतसः, शब्दमात्रश्राविणस्तदर्थान्वीक्षणविनिवृत्तव्यापारस्य स्वकृताशुभकर्मोदयो ममैष यतोऽमीषां मां प्रति द्वेष इत्येवमादिभिरुपायैरनिष्टवचनसहनमाक्रोशपरीषहजय इति निर्णीयते । मारकेष्वमर्षापोहभावनं वधमर्षणम् । १८ । ग्रामोद्यानाटवीनगरेषु नक्तं दिवा चैकाकिनो ०५निरावरणमूर्तेः समन्तात्पर्यटद्भिश्चौराक्षिकम्लेच्छशवरपरुषवधिरपूर्वापकारिद्विषत्परलिङ्गिभिराहित- क्रोधैः ताडनाकर्षणबन्धनशस्त्राभिधातादिभिर्मार्यमाणस्याप्यनुत्पन्नवैरस्य अवश्यप्रपातुकमेवेदं शरीरं कुशलद्वारेणानेनापनीयते न मम व्रतशीलभावनाभ्रंशनमिति भावशुद्धस्य दह्यमानस्यापि सुगन्ध- मुत्सृजतश्चन्दनस्येव शुभपरिणामस्य स्वकर्मनिर्जरामभिसन्दधानस्य दृढमतेः क्षमौषधिबलस्य मारकेषु सुहृत्स्विवामर्षापोहभावनं वधमर्षणमित्यान्नायते । १०प्राणात्ययेऽप्याहारादिषु दीनाभिधाननिवृत्तिर्याचनाविजयः । १९ । क्षुदध्वपरिश्रमतपो- रोगादिभिः प्रच्यावितवीर्यस्य शुष्कपादपस्येव निरार्द्रमूर्त्तेरुन्नतास्थिस्नायुजालस्य निम्नाक्षिपुटपरि- शुष्काधरौष्ठक्षामपाण्डुकपोलस्य चर्मवत्सङ्कुचिताङ्गोपाङ्गत्वचः शिथिलजानुगुल्फकटिबाहुयन्त्रस्य देशकालक्रमोपपन्नकल्पादायिनः वाचंयमस्य मौनिसमस्य वा शरीरसन्दर्शनमात्रव्यापारस्य ऊर्जि- तसत्त्वस्य प्रज्ञाप्यायितमनसः प्राणात्ययेऽप्याहारवसतिभेषजानि दीनाभिधानमुखवैवर्ण्याङ्गसंज्ञा- १५दिभिरयाचमानस्य रत्नवणिजो मणिसंदर्शनमिव स्वशरीरप्रकाशनमकृपणं मन्यमानस्य वन्दमानं प्रति स्वकरविकसनमिव पाणिपुटधारणमदीनमिति गणयतः याचनासहनमवसीयते । अद्यत्वे पुनः कालदोषाद्दीनानाथपाखण्डिबहुले जगत्यमार्गज्ञैरनात्मविद्भिर्याचनमनुष्ठीयते । अलाभेऽपि लाभवत् सन्तुष्टस्यालाभविजयः । २० । वायुवदनेकदेशचारिणः अप्रकाशितवी- र्यस्याभ्युपगतैककालभोजनस्य सकृन्मूर्तिसंदर्शनव्रतकालस्य देहीति असभ्यवाक्प्रयोगादुपरतस्या- २०नुपात्तविग्रहप्रतिक्रियस्याद्येदं श्वश्चेदमिति व्यपेतसंकल्पस्य एकस्मिन् ग्रामे अलब्ध्वा ग्रामान्तरान्वे- षणनिरुत्सुकस्य पाणिपुटमात्रपात्रस्य बहुषु दिवसेषु बहुषु च गृहेषु भिक्षामनवाप्याप्यसंक्लिष्टचेतसः नायं दाता तत्रान्यो वदान्योऽस्तीति व्यपगतपरीक्षस्य लाभादप्यलाभो मे परमं तपः इति सन्तु- ष्टस्यालाभविजयोऽवसेयः । नानाव्याधिप्रतीकारानपेक्षत्वं रोगसहनम् । २१ । दुःखादिकरणमशुचिभाजनं जीर्णवस्त्र- २५वत्परिहेयं पित्तमारुतकफसन्निपातनिमित्तानेकामयवेदनाभ्यर्दितमन्यदीयमिव विग्रहं मन्यमा- नस्य उपेक्षितृत्वाप्रच्युतेश्चिकित्साव्यावृत्तचेष्टस्य शरीरयात्राप्रसिद्धये व्रणालेपनवद्यथोक्तमाहारमा- चरतो जल्लौषधिप्राप्त्याद्यनेकतपोविशेषर्द्धियोगे सत्यपि शरीरनिःस्पृहत्वात् प्रतीकारानपेक्षिणः पूर्वकृतपापकर्मणः फलमिदमनेनोपायेनानृणीभवामीति चिन्तयतो रोगसहनं संपद्यते । तृणादिनिमित्तवेदनायां मनसोऽप्रणिधानं तृणस्पर्शजयः । २२ । यथाभिनिर्वृत्ताधिकरण- ३०शायिनः शुष्कतृणपत्रभूमिकण्टकफलकशिलातलादिषु प्रासुकेष्वसंस्कृतेषु व्याधिमार्गगमनशीतोष्ण- जनितश्रमविनोदार्थं शय्यां निषद्यां वा भजमानस्य तृणादिबाधितमूर्त्तेरुत्पन्नकण्डुविकारस्य दुःख- मनभिचिन्तयतः तृणादिस्पर्शबाधाऽवशीकृतत्वात्तृणस्पर्शसहनमवगन्तव्यम् । स्वपरमलापचयोपचयसंकल्पाभावो मलधारणम् । २३ । जलजन्तुपीडापरिहारायाऽस्नान- प्रतिज्ञस्य, स्वेदपङ्कदिग्धसर्वाङ्गस्य, सिध्मकच्छूदद्रूदीर्णकायस्य नखरोमश्मश्रुकेशविकृतसहजबाह्य- ३५मलसंपर्ककारणानेकत्वग्विकारस्य स्वगतमलापचये परमलोपचये चाऽप्रणिहितमनसः कर्ममलप- ङ्कापनोदायैवोद्यतस्य पूर्वानुभूतस्नानानुपलेनादिस्मरणपराङ्मुखचित्तवृत्तेर्मलधारणमाख्यायते । ६१२ केशलुञ्चनखेदसहनोपसंख्यानमिति चेत्; न; मलपरीषहावरोधात् । २४ । स्यादेतत् — केशलु- ञ्चने तत्संस्काराकरणे वा महान् खेदः संजायते, तत्सहनमपरमुपसंख्यातव्यमिति; तन्न; किं कारणम् ? मलपरीषहावरोधात् । मलसामान्यसंग्रहे हि तदन्तर्भवति । मानापमानयोस्तुल्यमनसः सत्कारपुरस्कारानभिलाषः । २५ । चिरोषितब्रह्मचर्यस्य महा- ०५तपस्विनः स्वपरसमयनिश्चयज्ञस्य हितोपदेशपरस्य कथामार्गकुशलस्य बहुकृत्वः परवादिविजयिनः प्रणामभक्तिसंभ्रमासनप्रदानादीनि मे न कश्चित्करोतीत्येवमविचिन्तयतः मानापमानयोस्तुल्यमनसः सत्कारपुरस्कारनिराकाङ्क्षस्य श्रेयोध्यायिनः सत्कारपुरस्कारपरीषहजयो वेदितव्यः । सत्कारः पूजाप्रशंसात्मकः । पुरस्कारो नाम क्रियारम्भादिष्वग्रतः करणमामन्त्रणं वा । प्रज्ञाप्रकर्षावलेपनिरासः प्रज्ञाविजयः । २६ । अङ्गपूर्वप्रकीर्णकविशारदस्य कृत्स्नग्नन्थार्था- १०वधारिणः अनुत्तरवादिनस्त्रिकालविषयार्थविदः शब्दन्यायाध्यात्मनिपुणस्य मम पुरस्तादितरे भास्करप्रभाभिभूतोद्योतखद्योतवत् नितरामवभासन्ते इति विज्ञानमदनिरासः प्रज्ञापरीषहजयः प्रत्येतव्यः । अज्ञानावमानज्ञानाभिलाषसहनमज्ञानपरीषहजयः । २७ । अज्ञोऽयं न किञ्चिदपि वेत्ति पशुसम इत्येवमाद्यधिक्षेपवचनं सहमानस्याध्ययनार्थग्रहणपराभिभवादिष्वसक्तबुद्धेश्चिरप्रव्रजि- १५तस्य विविधतपोविशेषभाराक्रान्तमूर्त्तेः सकलसामर्थ्याप्रमत्तस्य विनिवृत्तानिष्टमनोवाक्कायचेष्ट- स्याद्यापि मे ज्ञानातिशयो नोत्पद्यत इत्यनभिसन्दधतः अज्ञानपरीषहजयोऽवगन्तव्यः । प्रव्रज्याद्यनर्थकत्वासमाधानमदर्शनसहनम् । २८ । संयमप्रधानस्य दुःखकरतपोऽनुष्ठायिनः परमवैराग्यभावनाशुद्धहृदयस्य विदितसकलपदार्थतत्त्वस्याऽर्हदायतनसाधुधर्मपूजकस्य चिरन्तनस्य अद्यापि मे ज्ञानातिशयो नोत्पद्यते, महोपवासाद्यनुष्ठायिनां प्रातिहार्यविशेषाः प्रादुरभूवन्निति प्रला- २०पमात्रमिदम्, अनर्थिकेयं प्रव्रज्या विफलं व्रतपरिपालनमित्येवमसमादधानस्य, दर्शनशुद्धियोगा- ददर्शनपरीषहसहनमवसातव्यम् । एवं परीषहान् असंकल्पोपस्थितान् सहमानस्यासंक्लिष्टचेतसः रागादिपरिणामास्रवाभावात् महान् संवरो भवति । श्रद्धानालोचनग्रहणमविशेषादिति चेत्; न; अव्यभिचारदर्शनार्थत्वात् । २९ । स्यादेतत् — श्रद्धानमालोचनमिति द्विविधं दर्शनम्, तस्याविशेषेण ग्रहणमिह प्राप्नोति, कुतः ? अविशेषात् । २५न हि किञ्चिद्विशेषलिङ्गमिहाश्रितमस्तीति; तन्न; किं कारणम् ? अव्यभिचारदर्शनार्थत्वात् । मत्यादिज्ञानपञ्चकाव्यभिचारिश्रद्धानं दर्शनम् । आलोचनं तु न, श्रुतमनःपर्यययोरप्रवृत्तेरतोऽ- स्याव्यभिचारिणः श्रद्धानस्य ग्रहणमिहोपपद्यते । मनोरथपरिकल्पनामात्रमिति चेत्; न; वक्ष्यमाणकारणसामर्थ्यात् । ३० । स्यादेतत् — श्रद्धानदर्शनग्रहणमिदमिति स्वमनोरथपरिकल्पनामात्रमिति; तन्न; किं कारणम् ? वक्ष्यमाण- ३०कारणसामर्थ्यात् । वक्ष्यते हि कारणम् — “दर्शनमोहान्तराययोरदर्शनालाभौ” [तº सूº९ । १४] इति । अवध्यादिदर्शनपरीषहोपसंख्यानमिति चेत्; न; अवधिज्ञानाद्यभावे सहचरितदर्शना- भावादज्ञानपरीषहावरोधात् । ३१ । स्यान्मतम् — “अवध्यादिदर्शनोपेताः सुष्ठु पश्यन्ति नास्य किञ्चिद- तिशयवदस्ति दर्शनम्, गुणप्रत्ययं च तत्” इत्युक्तम् आगमे, नूनमस्मिंस्तद्योग्या गुणा न सन्तीत्येवमादिवचनसहनमवध्यादिदर्शनपरीषहजयः, तस्योपसंख्यानं कर्तव्यमिति; तन्न; किं ३५कारणम् ? अज्ञानपरीषहावरोधात् । तत्कथमिति चेत् ? उच्यते — अवध्यादिज्ञानाभावे तत्सह- ६१३ चरितदर्शनाभावः, आदित्यस्य प्रकाशाभावे प्रतापाभाववत्, तस्मादज्ञानपरीषहेऽवरोधः । यद्येवं श्रद्धानदर्शनमपि ज्ञानाविनाभावीति प्रज्ञापरीषहे तस्यान्तर्भावः प्राप्नोतीति; नैष दोषः; प्रज्ञायां सत्यामपि क्वचित्तत्त्वार्थश्रद्धानाभावाद् व्यभिचारोपलब्धेः । आह — उपपादितं परीषहजयात् संवरो भवतीति । इदमुच्यतां किमेते सर्वे संसारमहार्णं- ०५वादुत्तितीर्षन्तममुं प्रवज्यामभ्युपगतमभिद्रवन्ति उत कश्चित्प्रतिविशेष इति ? अत्रोच्यते — अमी व्याख्यातलक्षणाः क्षुधादयश्चारित्रान्तराणि प्रति भाज्याः, नियमेन पुनरनयोः प्रत्येतव्याः — सूक्ष्मसाम्परायच्छद्मस्थवीतरागयोश्चतुर्दश ॥ १० ॥ चतुर्दशवचनादन्याभावः । १ । चतुर्दशेति वचनादन्येषां परीषहाणामभावो वेदितव्यः । कुतः ? संख्याविशेषपरिग्रहस्य नियमार्थत्वात् — चतुर्दशैव नान्ये इति । १०सूक्ष्मसाम्पराये नियमानुपपत्तिर्मोहोदयादिति चेत्; न; सन्मात्रत्वात् । २ । स्यान्मतम् — युज्यते वीतरागछद्मस्थे निरवशेषमोहनीयस्योपशमात् क्षयाच्च तत्कृतवक्ष्यमाणपरीषहाष्टकाभावाच्च- तुर्दशसंख्यानियमः सूक्ष्मसाम्पराये तु मोहोदयसद्भावाच्चतुर्दशेति नियमो नोपपद्यते इति; तन्न; किं कारणम् ? सन्मात्रत्वात् । तत्र हि केवलो लोभसञ्ज्वलनकषायोदयः, स चात्यन्तसूक्ष्मस्ततो वीतरागछद्मस्थकल्पत्वाच्चतुर्दशेति नियमस्तत्रापि युज्यते । १५तत एव परीषहाभाव इति चेत्; न; बाधाविशेषोपरमेऽपि तद्भावस्वाचिख्यासितत्वात् सर्वार्थसिद्धस्य सप्तमीगमनसामर्थ्यवत् । ३ । अथ मतम् — तत एव तयोः परीषहाभावः । कुत एव ? मोहोदयाभावात्, मन्दोदयाच्च । यस्य हि क्षुधादिवेदनाप्रकर्षोदयस्तस्य तत्सहनात् परीषहजयो भवति । न च मोहोदयबलाधानाभावे वेदनाप्रभवोऽस्ति, तदभावात् सहनवचनं भक्तिमात्रकृत- मिति; तन्न; किं कारणम् ? तद्भावस्याचिख्यासितत्वात् । यथा सर्वार्थसिद्धदेवस्यानुपरतसद्वेद्यो- २०दयप्रकर्षस्यापि सप्तमपृथिवीगमनसामर्थ्यं न हीयते तथा वीतरागच्छद्मस्थस्य कर्मोदयसद्भावकृत- परीषहव्यपदेशो युक्तिमवतरति । आह — यदि शरीरवत्यात्मनि परीषहसन्निधानं प्रतिज्ञायते, अथ भगवत्युत्पन्नकेवलज्ञाने कर्मचतुष्टयफलानुभवनवशवर्त्तिनि कियन्त उपनिपतन्तीति ? अत्रोच्यते — तस्मिन्पुनः — एकादश जिने ॥ ११ ॥ २५‘कैश्चित्कल्प्यन्ते’ इति वाक्यशेषः । वेदनीयोदयभावात् क्षुधादिप्रसङ्ग इति चेत्; न; घातिकर्मोदयसहायाभावात् तत्साम- र्थ्यविरहात् । १ । स्यान्मतम् — घातिकर्मप्रक्षयान्निमित्तोपरमे सति नाग्न्यारतिस्त्रीनिषद्याक्रोशया- चनालाभसत्कारपुरस्कारप्रज्ञाज्ञानदर्शनानि मा भूवन्, अमी पुनर्वेदनीयाश्रयाः खलु परीषहाः प्राप्नुवन्ति भगवति जिने इति; तन्न; किं कारणम् ? घातिकर्मोदयसहायाभावात् तत्सामर्थ्य- ३०विरहात् । यथा विषद्रव्यं मन्त्रौषधिबलादुपक्षीणमारणशक्तिकमुपयुज्यमानं न मरणाय कल्प्यते तथा ध्यानानलनिर्दग्धघातिकर्मेन्धनस्यानन्ताप्रतिहतज्ञानादिचतुष्टयस्यान्तरायाभावान्निरन्तरमुप- चीयमानशुभपुद्गलसन्ततेर्वेदनीयाख्यं कर्म सदपि प्रक्षीणसहायबलं स्वयोग्यप्रयोजनोत्पादनं प्रत्य- समर्थमिति क्षुधाद्यभावः, तत्सद्भावोपचाराद् ध्यानकल्पनवत् । अथवा, नायं वाक्यशेषः ‘एका- ६१४ दश जिने कैश्चित्कल्प्यन्ते’ इति । किं तर्हि ? एकादश सन्तीति । कथम् ? उपचारात् । यथा निर- वशेषनिरस्तज्ञानावरणे परिपूर्णज्ञाने एकाग्रचिन्तानिरोधाभावेऽपि कर्मरजोविधूननफलसंभवात् ध्यानोपचारः तथा क्षुधादिवेदनाभावपरीषहाभावेऽपि वेदनीयकर्मोदयद्रव्यपरीषहसद्भावात् एका- दश जिने सन्तीति उपचारो युक्तः । ०५आह — यदि सूक्ष्मसाम्परायादिषु व्यस्ताः परीषहा अथ समस्ताः क्वेति ? बादरसाम्पराये सर्वे ॥ १२ ॥ बादरसाम्परायग्रहणात् प्रमत्तादिनिर्देशः । १ । बादरसाम्पराय इति नायं गुणस्थानविशेष- परिग्रहः । किं तर्हि ? अर्थनिर्देशः, ततः प्रमत्तादीनां संयतानां सामान्यग्रहणम् — बादरः साम्प- रायो यस्य सोऽयं बादरसाम्पराय इति । तत्र हि — १०निमित्तविशेषस्यानुपक्षीणत्वात् सर्वे । २ । ज्ञानावरणादिनिमित्तविशेषो वक्ष्यते । तस्यानु- पक्षीणत्वात् सर्वे संभवन्ति । कस्मिन् पुनश्चारित्रे सर्वेषां संभवः ? सामायिकच्छेदोपस्थापनापरिहारविशुद्धिसंयमेषु सर्वसंभवः । ३ । एतेषां त्रयाणां चारित्रा- णामन्यतमे सर्वे क्षुत्परीषहादयो द्रष्टव्याः । आह — गृहीतमेतत् परीषहाणां स्थानविशेषावधारणम्, इदं तु न विद्मः — कस्याः प्रकृते कः १५कार्य इति ? अत्रोच्यते — ज्ञानावरणे प्रज्ञाऽज्ञाने ॥ १३ ॥ ज्ञानावरणे अज्ञानं न प्रज्ञेति चेत्; न; अन्यज्ञानावरणसद्भावे तद्भावात् । १ । स्यादेतत्- ज्ञानावरणे सति अज्ञानमनवबोधो भवति न प्रज्ञा ज्ञानस्वभावत्वादात्मन इति; तन्न; किं कार- णम् ? अन्यज्ञानावरणसद्भावे तद्भावात् । प्रज्ञा हि क्षायोपशमिकी अन्यस्मिन् ज्ञानावरणे सति मदं २०जनयति न सकलावरणक्षय इति प्रज्ञाज्ञाने ज्ञानावरणे सति प्रादुःस्त इत्यभिसम्बध्यते । मोहादिति चेत्; न; तद्भेदानां परिगणितत्वात् । २ । स्यान्मतम् — मोहोदयादहं महाप्राज्ञो नान्य इति मन्यते न ज्ञानावरणादिति; तन्न; किं कारणम् ? तद्भेदानां परिगणितत्वात् । मोहभेदा हि परिगणिता दर्शनचारित्रव्याघातहेतुभावेन, तत्र नायमन्तर्भवति, चारित्रवतोऽपि प्रज्ञापरीषह- सद्भावात्, ततो ज्ञानावरण एवेति निश्चयः कर्तव्यः । २५आह — यद्यनयोरेककर्महेतुत्वमात्मलाभेऽवसीयते, अदर्शनाऽलाभयोः को हेतुरिति ? दर्शनमोहान्तराययोरदर्शनालाभौ ॥ १४ ॥ विशिष्टकारणनिर्देशादवध्यादिदर्शनसन्देहाभावः । १ । दर्शनमोह इति विशिष्टमिह कारणं निर्दिश्यते, ततोऽवध्यादिदर्शनविषयः सन्देहो न भवति । अन्तराय इति सामान्यनिर्देशेऽपि सामर्थ्याद्विशेषसंप्रत्ययः । २ । यद्यप्ययमन्तराय इति ३०सामान्यनिर्देशः तथापि सामर्थ्याल्लाभान्तरायविशेषसंप्रत्ययो भवति । ६१५ आह — यद्याद्ये मोहनीयभेदे सत्यदर्शनपरीषहो भवति, अथ द्वितीयस्मिन् केषां जन्मेति ? अत्रोच्यते — चारित्रमोहे नाग्न्यारतिस्त्रीनिषद्याक्रोशयाचना- सत्कारपुरस्काराः ॥ १५ ॥ ०५मोहोदयहेतुत्वं नाग्न्यादीनां प्रतिपद्यामहे पुंवेदोदयादिनिमित्तत्वात्, निषद्यापरीषहस्तु (स्य तु) कथमिति चेत् ? उच्यते — निषद्यापरीषहस्य मोहोदयहेतुत्वं प्राणिपीडार्थत्वात् । १ । मोहोदये सति प्राणिपीडाप- रिणामः संजायते, तत्परिपालनार्थत्वात् निषद्यापरीषहोदयहेतुरित्यवसीयते । आह — अभ्युपेमः कर्मप्रकृतिविशेषत्रय अमी परीषहा उक्ता इति । अथान्ये कस्मिन् सति १०निमित्ते भवन्तीति ? अत्राभिधीयते — वेदनीये शेषाः ॥ १६ ॥ उक्तादन्यनिर्देशे शेषा इति । १ । उक्ताः प्रज्ञापरीषहादयः, तेभ्योऽन्ये शेषा इति निर्दि- श्यन्ते । के पुनस्ते ? क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंशमशकचर्याशय्यावधरोगतृणस्पर्शमलपरीषहाः । निमित्तात् कर्मसंयोग इति चेत्; न; तद्योगाभावात् । २ । स्यान्मतम् — यथा “चर्मणि द्वीपिनं १५हन्ति” निमित्तात्कर्मसंयोग इति विभक्तिविशेषविधानं तथा वेदनीये इत्येवमादि- निर्देशो भवतीति; तन्न; किं कारणम् ? तद्योगाभावात् । कर्मसंयोगे हि तद्विभक्तिविधानम् । न चात्र कर्मसंयोगोऽस्तीति तदभावः । कथं तर्हि निर्देशः ? सन्निर्देशस्तदुपलक्षणत्वात् । ३ । यथा “गोषु दुह्यमानासु गतः, दुग्धास्वागतः” इति सन्निर्देशः तथा वेदनीये सतीत्येवमादिः सन्निर्देशोऽवसेयः । कुतः ? तदुपलक्षणत्वात् । २०आह — व्याख्यातनिमित्तलक्षणविकल्पाः प्रत्यात्म प्रादुर्भवन्तः कति युगपदवतिष्ठन्त इति ? अत्रोच्यते — एकादयो भाज्या युगपदेकस्मिन्नैकोनविंशतेः ॥ १७ ॥ आङभिविध्यर्थः । १ । आङयमभिविध्यर्थो द्रष्टव्यः, तेन एकान्नविंशतिरपि क्वचिद्युग- पद्भवन्तीत्यवगम्यते । तत्कथमिति चेत् ? उच्यते — २५शीतोष्णशय्यानिषद्याचर्याणामसहभावादेकान्नविंशतिसंभवः । २ । शीतोष्णपरीषहयोरेकः, शय्यानिषद्याचर्याणां चान्यतम एव भवति एकस्मिन्नात्मनि । कुतः ? सहानवस्थानात् । ततस्त्र- याणामपगमे युगपदेकात्मनीतरेषां संभवादेकान्नविंशतिविकल्पो बोद्धव्यः । प्रज्ञाऽज्ञानयोर्विरोधादन्यतराभावेऽष्टादशप्रसङ्ग इति चेत्; न; अपेक्षातो विरोधाभावात् । ३ । स्यान्मतम् — प्रज्ञाऽज्ञाने अपि विरुद्धे तयोरन्यतराभावेऽष्टादशसंख्याप्रसङ्ग इति; तन्न; किं ३०कारणम् ? अपेक्षातो विरोधाभावात् । श्रुतज्ञानापेक्षया प्रज्ञाप्रकर्षे सति अवध्याद्यभावापेक्षया अज्ञानोपपत्तेः । ६१६ दंशमशकस्य युगपत्प्रवृत्तेरेकान्नविंशतिविकल्प इति चेत्; न; प्रकारार्थत्वान्मशकशब्दस्य । ४ । स्यादेतत् — प्रज्ञाऽज्ञानयोर्विरोधाद्युगपदसंभवे दंशमशकस्य युगपत्प्रवृत्तेरेकान्नविंशतिविकल्प इति; तन्न; किं कारणम् ? प्रकारार्थत्वान्मशकशब्दस्य, एक एव ह्ययं परीषहः । दंशग्रहणात्तुल्यजातीयसंप्रत्यय इति चेत्; न; श्रुतिविरोधात् । ५ । अथ मतमेतत् — दंश- ०५ग्रहणात्तुल्यजातीयसंप्रत्ययस्ततो मशकशब्दस्य न प्रकारार्थत्वमिति; तन्न; किं कारणम् ? श्रुतिविरो- धात् । यच्छब्द आह तन्नः प्रमाणम्, न च दंशशब्दः प्रकारमभिधत्ते, ततोऽस्य विरोधः स्यात् । तत्तुल्यमिति चेत्; न; अन्यतरेण परीषहस्य निरूपितत्वात् । ६ । यदि श्रुतिविरोधाद- न्यार्थकल्पनमयुक्तमित्युच्यते; ननु मशकशब्देऽपि तत्तुल्यमिति प्रकारार्थत्वमस्य नोपपद्यते इति; तन्न; किं कारणम् ? अन्यतरेण परीषहस्य निरूपितत्वात् । दंशग्रहणेनैव परीषहे निरूपिते मश- १०क हणसामर्थ्यात्प्रकारार्थो विज्ञायते । चर्याद्यविशेषादेकान्नविंशतिवचनमिति चेत्; न; अरतौ परीषहजयाभावात् । ७ । स्यान्म- तम् — चर्यादीनां त्रयाणां परीषहाणामविशेषादेकत्र नियमाभावादेकत्वमित्येकान्नविंशतिवचनं क्रियते इति; तन्न; किं कारणम् ? अरतौ परीषहजयाभावात् । यद्यत्र रतिर्नास्ति परीषहजय एवास्य व्युच्छिद्यते । तस्माद्यथोक्तप्रतिद्वन्द्विसान्निध्यात् परीषहस्वभावाश्रयपरिणामात्मलाभनिमित्तविच- १५क्षणस्य तत्परित्यागायादरप्रवृत्त्यर्थमौपोद्धातिकं प्रकरणमुक्तम् । निर्दिष्टाः परीषहाः, यैरनाविष्टा विपश्चितोऽभिनवानि कर्माणि नोपचिन्वन्ति पूर्वप्रचितानि च निर्जरयन्ति । तदनन्तरं खलु कर्मनिर्हरणार्थमाहितसामर्थ्यं पुरुषसाध्यं यदवोचाम चारित्रम्, तच्चारित्रमोहोपशमक्षयक्षयोपशमलक्षणात्मविशुद्धिलब्धिसामान्यापेक्षया एकम् । प्राणिपीडापरिहा- रेन्द्रियदर्पनिग्रहशक्तिभेदाद् द्विविधम् । उत्कृष्टमध्यमजघन्यविशुद्धिप्रकर्षाप्रकर्षयोगात्तृतीयमवस्थान- २०मनुभवति । विकलज्ञानविषयसरागवीतराग-सकलावबोधगोचरसयोगायोगविकल्पाच्चातुर्विध्यमप्य- श्नुते । पञ्चतयीं च वृत्तिमास्कन्दति । तद्यथा — सामायकच्छेदोपस्थापनापरिहारविशुद्धिसूक्ष्मसाम्पराय- यथाख्यातमिति चारित्रम् ॥ १८ ॥ सामायिकशब्दोऽतीतार्थः । १ । अयं सामायिकशब्दोऽतीतार्थो द्रष्टव्यः । क्व ? “दिग्देशा- २५नर्थदण्डविरतिसामायिक” [७ । २१] इत्यत्र । सामायिकमिति वा समासविषयत्वात् । अथवा आय- न्तीत्यायाः अनर्थाः सत्त्वव्यपरोपणहेतवः, संगताः आयाः समायाः, सम्यग्वा आयाः समायास्तेषु ते वा प्रयोजनमस्येति सामायिकमवस्थानम् । सर्वसावद्ययोगप्रत्याख्यानपरम् । २ । सर्वस्य सावद्ययोगस्याऽभेदेन प्रत्याख्यानमवलम्ब्य प्रवृत्तमवधृतकालं वा सामायिकमित्याख्यायते । ६१७ गुप्तिप्रसङ्ग इति चेत्; न; इह मानसप्रवृत्तिभावात् । ३ । स्यादेतत् — निवृत्तिपरत्वात् सामा- यिकस्य गुप्तिप्रसङ्ग इति ? तन्न; किं कारणम् ? मानसप्रवृत्तिभावात् । अत्र मानसी प्रवृत्तिरस्ति निवृत्तिलक्षणत्वाद् गुप्तेरित्यस्ति भेदः । समितिप्रसङ्ग इति चेत्; न; तत्र यतस्य प्रवृत्त्युपदेशात् । ४ । स्यान्मतम् — यदि प्रवृत्तिरूपं ०५सामायिकं समितिलक्षणं प्राप्तमिति; तन्न; किं कारणम् ? तत्र यतस्य प्रवृत्त्युपदेशात् । सामायिके हि चारित्रे यतस्य समितिषु प्रवृत्तिरुपदिश्यते । अतः कार्यकारणभेदादस्ति विशेषः । धर्मप्रसङ्ग इति चेत्; न; अन्ते वचनस्य कृत्स्नकर्मक्षयहेतुत्वज्ञापनार्थत्वात् । ५ । स्यादेतत् — दशविधो धर्मो व्याख्यातः, तत्र संयमेऽन्तर्भावोऽस्य प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? अन्ते वचनस्य कृत्स्नकर्मक्षयहेतुत्वज्ञापनार्थत्वात् । धर्मे अन्तर्भूतमपि चारित्रमन्ते गृह्यते मोक्षप्राप्तेः साक्षात्कारण- १०मिति ज्ञापनाय । प्रमादकृतानर्थप्रबन्धविलोपे सम्यक् प्रतिक्रिया छेदोपस्थापना । ६ । त्रसस्थावरजन्तु- देशकालप्रादुर्भावनिरोधाप्रत्यक्षत्वात् प्रमादवशादभ्युपगतनिरवद्यक्रियाप्रबन्धविलोपे सति तदुपा- त्तस्य कर्मणः सम्यक् प्रतिक्रिया छेदोपस्थापना विज्ञेया । विकल्पनिवृ(र्वृ)त्तिर्वा । ७ । अथवा, सावद्यं कर्म हिंसादिभेदेन विकल्पनिrवृत्तिः छेदो- १५पस्थापना । परिहारेण विशिष्टा शुद्धिर्यस्मिंस्तत्परिहारविशुद्धिचारित्रम् । ८ । परिहरणं परिहारः प्राणि- वधान्निवृत्तिस्तेन विशिष्टा शुद्धिर्यस्मिंस्तत्परिहारविशुद्धिचारित्रं प्रत्येतव्यम् । तत्पुनस्त्रिंशद्वर्षजातस्य संवत्सरपृथक्त्वं तीर्थकरपादमूलसेविनः प्रत्याख्याननामधेयपूर्वापर(पूर्वपार)गतस्य जन्तुनिरोध- प्रादुर्भावकालपरिमाणजन्मयोनिदेशद्रव्यस्वभावविधानज्ञस्य प्रमादरहितस्य महावीर्यस्य परम- २०निर्जरस्य अतिदुष्करचर्यानुष्ठायिनः, तिस्रः संध्या वर्जयित्वा द्विगव्यूतगामिनः संपद्यते, नान्यस्य । अतिसूक्ष्मकषायत्वात् सूक्ष्मसाम्परायम् । ९ । सूक्ष्मस्थूलसत्त्ववधपरिहाराप्रमत्तत्वात् अनु- पहतोत्साहस्य अखण्डितक्रियाविशेषस्य सम्यग्दर्शनज्ञानमहामारुतसन्धुक्षितप्रशस्ताध्यवसायाग्नि- शिखोपश्लुष्टकर्मेन्धनस्य ध्यानविशेषविशिखीकृतकषायविषाङ्कुरस्य अपचयाभिमुखालीनस्तोक- मोहबीजस्य तत एव परिप्राप्तान्वर्थसूक्ष्मसाम्परायशुद्धिसंयतस्य सूक्ष्मसाम्परायचारित्रमाख्यायते । २५गुप्तिसमित्योरन्यतरत्रान्तर्भाव इति चेत्; न; तद्भावेऽपि गुणविशेषनिमित्ताश्रणात् । १० । स्यान्मतम् — गुप्तिसमित्योरन्यतरत्रान्तर्भवतीदं चारित्रं प्रवृत्तिनिरोधात् सम्यगयनाच्चेति; तन्न; किं कारणम् ? तद्भावेऽपि गुणविशेषनिमित्ताश्रयणात् । लोभसंज्वलनाख्यः साम्परायः सूक्ष्मो भवती- त्ययं विशेष आश्रितः । निरवशेषशान्तक्षीणमोहत्वादथाख्यातचारित्रम् । ११ । चारित्रमोहस्य निरवशेषस्योपश- ३०मात् क्षयाच्चात्मस्वभावावस्थापेक्षलक्षणमथाख्यातचारित्रमित्याख्यायते । पूर्वचारित्रानुष्ठायिभिरा- ख्यातं न तु परिप्राप्तं प्राङ्मोहक्षयोपशमाभ्यामित्यथाख्यातम् । अथशब्दस्यानन्तर्यार्थवृत्तित्वान्नि- रवशेषमोहक्षयोपशमानन्तरमाविर्भवतीत्यर्थः । यथाख्यातमिति वा । १२ । अथवा, यथा आत्मस्वभावोऽवस्थितः तथैवाख्यातत्वात् यथा- ख्यातमित्याख्यायते । ३५इतेरुपादानं ततः कर्मसमाप्तिज्ञापनार्थत्वात् । १३ । हेत्वेवंप्रकारव्यवस्थाविपर्यासादिष ६१८ दृष्टप्रयोग इतिरिह विवक्षातः समाप्तिद्योतनो द्रष्टव्यः । ततो यथाख्यातचारित्रात् सकलकर्मक्षय- समाप्तिर्भवतीति ज्ञाप्यते । उत्तरोत्तरगुणप्रकर्षख्यापनार्थमानुपूर्व्यवचनम् । १४ । सामायिकादीनामानुपूर्व्यवचनमु- त्तरोत्तरगुणप्रकर्षख्यापनार्थं क्रियते । तद्यथा — सामायिकछेदोपस्थापनासंयमजघन्यविशुद्धिलब्धि- ०५रल्पा । ततः परिहारविशुद्धिचारित्रस्य जघन्या लब्धिरनन्तगुणा, तस्यैवोत्कृष्टा लब्धिरनन्तगुणा । ततः सामायिकछेदोपस्थापनासंयमोत्कृष्टा विशुद्धिरनन्तगुणा । ततः सूक्ष्मसाम्परायचारित्रस्य जघन्यविशुद्धिरनन्तगुणा । तस्यैवोत्कृष्टा विशुद्धिरनन्तगुणा । ततो यथाख्यातचारित्रस्य विशुद्धिः संपूर्णा प्रकर्षाप्रकर्षविरहिता अनन्तगुणा । एवमेते पञ्च चारित्रोपयोगाः शब्दविषयत्वेन संख्येय- भेदाः, बुद्ध्यध्यवसानभेदादसंख्येयाः, अर्थतोऽनन्तभेदाश्च भवन्ति । तदेतच्चारित्रं पूर्वास्रवनिरो- १०धकारणत्वात्परमसंवरहेतुरवसेयः । आह — उक्तं चारित्रम्, तदनन्तरमुद्दिष्टं यत् “तपसा निर्जरा च” [९ । ३] इति, तस्येदानीं तपसो विधानं कर्त्तव्यमिति; अत्रोच्यते — तद् द्विविधं बाह्यमभ्यन्तरं च, तत्प्रत्येकं षड्विधम्, तत्र बाह्यस्य भेदप्रतिपत्त्यर्थमाह — अनशनावमोदर्यवृत्तिपरिसंख्यानरसपरित्यागविविक्तशय्यासन- १५कायक्लेशा बाह्यं तपः ॥ १९ ॥ दृष्टफलानपेक्षं संयमप्रसिद्धिरागोच्छेदकर्मविनाशध्यानागमावाप्त्यर्थमनशनवचनम् । १ । यत्किञ्चिद् दृष्टफलं मन्त्रसाधनाद्यनुद्दिश्य क्रियमाणमुपवसनमनशनमित्युच्यते । तत्किमर्थम् ? संयमप्रसिद्धिरागोच्छेदकर्मविनाशध्यानागमावाप्त्यर्थमवसेयम् । तद् द्विविधम् — अवधृतानवधृतकालभेदात् । २ । तदनशनं द्वेधा व्यवतिष्ठते । कुतः ? अवधृ- २०ताऽनवधृतकालभेदात् । तत्रावधृतकालं सकृद्भोजनं चतुर्थभक्तादि, अनवधृतकालमादेहोपरमात् । संयमप्रजागरदोषप्रशमसंतोषस्वाध्यायसुखसिद्ध्याद्यर्थमवमोदर्यम् । ३ । आशितंभवो य ओदनः तस्य चतुर्भागेनार्द्धग्रासेन वा अवममूनं उदरमस्यासाववमोदरः, अवमोदरस्य भावः कर्म वा अवमोदर्यम् । तत्किमर्थम् ? संयमप्रजागरदोषप्रशमसंतोषस्वाध्यायसुखसिद्ध्यर्थम् । एकागारसप्तवेश्मैकरथ्यार्द्धग्रामादिविषयः संकल्पो वृत्तिपरिसंख्यानम् । ४ । भिक्षार्थिनो २५मुनेरेकागारादिविषयः संकल्पश्चिन्तावरोधः वृत्तिपरिसंख्यानमाशानिवृत्त्यर्थमवगन्तव्यम् । दान्तेन्द्रियत्वतेजोऽहानिसंयमोपरोधव्यावृत्त्याद्यर्थं घृतादिरसत्यजनं रसपरित्यागः । ५ । दान्तेन्द्रियत्वं तेजोऽहानिः संयमोपरोधनिवृत्तिरित्येवमाद्यर्थं घृतदधिगुडतैलादिरसत्यजनं रसपरि- त्याग इत्युच्यते । रसवत्परित्याग इति चेत्; न; मतोर्लुप्तनिर्दिष्टत्वात् । ६ । स्यान्मतम् — रसशब्दोऽयं गुण- ३०वाची, तद्वतश्चात्र परित्याग इष्ट इति तस्माद्रसवत्परित्याग इति निर्देशः कर्त्तव्य इति; तन्न; किं कारणम् ? मतोर्लुप्तनिर्दिष्टत्वात् । लुप्तनिर्दिष्टोऽत्र मतुः यथा शुक्लः पट इति । अव्यतिरेकाद्वा तद्वत्संप्रत्ययः । ७ । अथवा, न गुणं व्यतिरिच्य गुणी वर्तते, ततः साम- र्थ्यात्तद्वन्निर्देशः प्रतिपत्तव्यः । द्रव्यत्यागमुखेन रसपरित्यागो नान्यथेति । सर्वत्यागप्रसङ्ग इति चेत्; न; प्रकर्षगतेः । ८ । स्यादेतत् — सर्वमुपभोगार्हं पुद्गलद्रव्यं रसवत्, ३५अतः सर्वत्योगः प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? प्रकर्षगतेः । यथा अभिरूपाय कन्या देयेति ६१९ अभिरूपतमे संप्रत्ययो भवति तथा सर्वस्य पुद्गलद्रव्यस्य रसवत्त्वात् प्रकृष्टरसत्यागसंप्रत्ययो भवति । कश्चिदाह — अनशनावमोदर्यरसपरित्यागानां वृत्तिपरिसंख्यानावरोधात् पृथगनिर्देशः । ९ । वृत्तिपरि- संख्यानमिदं सामान्यभिक्षाचरणे नियमकारित्वात् । अतः अनशनावमोदर्यरसपरित्यागानां तेनै- ०५वावरुद्धत्वात् पृथङ् निर्देशोऽनर्थकः । तद्विकल्पनिर्देश इति चेत्; न; अनवस्थानात् । १० । अथ मतम् — तस्य वृत्तिपरिसंख्यानस्य विकल्पा निर्देष्टव्या इति पृथगुपदेशः कर्तव्य इति; तन्न; किं कारणम् ? अनवस्थानात् । न वा, कायचेष्टाविषयगणनार्थत्वाद् वृत्तिपरिसंख्यानस्य । ११ । न वा एष दोषः; किं कारणम् ? भिक्षाचरणे प्रवर्तमानः साधुः एतावत्क्षेत्रविषयां कायचेष्टां कुर्वीत कदाचिद्यथाशक्तीति १०विषयगणनार्थं वृत्तिपरिसंख्यानं क्रियते, अनशनमभ्यवहर्त्तव्यनिवृत्तिः, एवम् अवमोदर्यरसपरि- त्यागौ अभ्यवहर्तव्यैकदेशनिवृत्तिपराविति महान् भेदः । आबाधात्ययब्रह्मचर्यस्वाध्यायध्यानादिप्रसिद्ध्यर्थं विविक्तशय्यासनम् । १२ । शून्यागारा- दिषु विविक्तेषु जन्तुपीडाविरहितेषु संयतस्य शय्यासनं वेदितव्यम् । तत्किमर्थम् ? आबाधात्यय- ब्रह्मचर्यस्वाध्यायध्यानादिप्रसिद्ध्यर्थम् । १५कायपरिक्लेशः स्थानमौनातपनादिरनेकधा । १३ । नानाविधप्रतिमास्थानं वाचंयमत्वम् आतापनम् वृक्षमूलवासः इत्येवमादिना शरीरपरिखेदः कायक्लेश इत्युच्यते । स किमर्थः ? देहदुःखतितिक्षासुखानभिष्वङ्गप्रवचनप्रभावनार्थम् । १४ । दुःखोपनिपाते सति तितिक्षार्थं विषयसुखे चानभिष्वङ्गार्थं प्रवचनप्रभावनाद्यर्थं च कायक्लेशानुष्ठानं क्रियते । इतरथा हि ध्यान- प्रवेशकाले सुखोचितस्य द्वन्द्वोपनिपाते सति समाधानं न स्यात् । २०परीषहजातीयत्वात् पौनरुक्त्यमिति चेत्; न; स्वकृतक्लेशापेक्षत्वात् । १५ । स्यान्मतम् — अयं कायक्लेशः स्थानमौनादिः परीषहजातीयस्ततः पुनरुपदेशः पौनरुक्त्यं जनयतीति; तन्न; किं कारणम् ? स्वकृतकायक्लेशापेक्षत्वात् । बुद्धिपूर्वो हि कायक्लेश इत्युच्यते, यदृच्छयोपनिपाते परीषहः । दृष्टफलानपेक्षमित्येतत् सर्वत्रानुवर्त्तत्ते । तत्तर्हि कर्तव्यम् — सम्यगित्यनुवृत्तेर्दृष्टफलनिवृत्तिः । १६ । “सम्यग्योगनिग्रहो गुप्तिः” [९ । ३] इत्यतः सम्यग्ग्रहण- २५मनुवर्त्तते, तेन दृष्टफलनिवृत्तिः कृता भवति सर्वत्र । बाह्यत्वमस्य कुतः ? बाह्यद्रव्यापेक्षत्वाद् बाह्यत्वम् । १७ । बाह्यमशनादिद्रव्यमपेक्ष्य क्रियत इति बाह्यत्व- मस्य ग्राह्यम् । परप्रत्यक्षत्वात् । १८ । परेषां खल्वप्यनशनादि प्रत्यक्षं भवति, ततश्चास्य बाह्यत्वम् । तीर्थ्यगृहस्थकार्यत्वाच्च । १९ । अनशनादि हि तीर्थैर्गृहस्थैश्च क्रियते ततोऽप्यस्य बाह्यत्वम् । ३०कथं तर्ह्येतदनशनादि तप इत्युच्यते ? कर्मनिर्दहनात्तपः । २० । यथाऽग्निः सञ्चितं तृणादि दहति तथा कर्म मिथ्यादर्शनाद्यर्जितं निर्दहतीति तप इति निरुच्यते । देहेन्द्रियतापाद्वा । २१ । अथवा देहस्येन्द्रियाणां च तापं करोतीत्यनशनादि अतः तप iत्युच्यते । तत्तापादिन्द्रियनिग्रहः सुकरो भवति । ३५उक्तं बाह्यं तपः, अथाभ्यन्तरस्य के भेदा इति ? अत्रोच्यते — ६२० प्रायश्चित्तविनयवैयावृत्त्यस्वाध्यायव्युत्सर्गध्यानान्युत्तरम् ॥ २० ॥ कुतः पुनरुत्तरत्वम् ? अन्यतीर्थ्यानभ्यस्तत्वादुत्तरत्वम् । १ । यतोऽन्यैस्तीर्थ्यैरनभ्यस्तमनालीढं ततोऽस्योत्तरत्वम्, ०५अभ्यन्तरमिति यावत् । अन्तःकरणव्यापारात् । २ । प्रायश्चित्तादितपः अन्तःकरणव्यापारालम्बनं ततोऽस्याभ्य- न्तरत्वम् । बाह्यद्रव्यानपेक्षत्वाच्च । ३ । न हि बाह्यद्रव्यमपेक्ष्य वर्तते प्रायश्चित्तादि, ततश्चास्याभ्यन्तर- त्वमवसेयम् । १०तद्भेदप्रतिपत्त्यर्थमाह — नवचतुर्दशपञ्चद्विभेदं यथाक्रमं प्राग्ध्यानात् ॥ २१ ॥ नवादीनां भेदशब्दोपसंहितानामन्यपदार्थे वृत्तिः । १ । नवादीनां संख्यापदानां भेदशब्दो- पसंहितानामन्यपदार्थे वृत्तिर्भवति — नव च चत्वारश्च दश च पञ्च च द्वौ च भेदा अस्य नवचतु- र्दशपञ्चद्विभेदमिति । १५द्बिशब्दस्य पूर्वनिपातप्रसङ्ग इति चेत्; न; पूर्वसूत्रापेक्षत्वात् । २ । स्यादेतत् — द्विशब्दस्य पूर्वनिपातः प्राप्नोति, “द्वन्द्वे सुः” [१ । ३ । ९८], “अल्पाच्तरम् । ” [१ । ३ । १००] इति सूत्रप्रामाण्यात् “संख्यायाः अल्पीयस्याः” [१ । ३ । १०० वाº] इत्युपसंख्यानाच्चेति; तन्न; किं कारणम् ? पूर्वसूत्रापेक्ष- त्वात् । पूर्वसूत्रे विहितानां नवादिभिर्यथाक्रममभिसंबन्धः कथं स्यादिति ? नैतद्युक्तम्, न लक्षणेन पदकारा अनुवर्त्याः, पदकारैर्नाम लक्षणमनुवर्त्यमिति । न च प्रयोजनेन लक्षणमुल्लङ्घनीयम्; नैष २०दोषः; राजदन्तादिषु पाठः करिष्यते, लक्ष्यानुविधानाल्लक्षणस्य । प्राग्ध्यानादिति वचनं यथासंख्यप्रतिपत्त्यर्थम् । ३ । प्राग्ध्यानादित्युच्यते यथासंख्यप्रति- पत्तिः कथं स्यादिति, इतरथा हि वैषम्याद्यथासंख्यं न स्यात् । तत्राभ्यन्तरतपोभेदस्याद्यस्य निर्दिष्टविकल्पसंख्यस्य भेदाख्यविशेषप्रक्लृऋप्त्यर्थमिदमुच्यते — आलोचनप्रतिक्रमणतदुभयविवेकव्युत्सर्गतपश्छेदपरिहारो- २५पस्थापनाः ॥ २२ ॥ किमर्थमिदमुच्यते ? प्रमाददोषव्युदासभावप्रसादनैःशल्यानवस्थाव्यावृत्तिमर्यादाऽत्यागसंयमदार्ढ्याराधनादि- सिद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तम् । १ । प्रमाददोषव्युदासः भावप्रसादो नैःशल्यम् अनवस्थावृत्तिः मर्या- दाऽत्यागः संयमादार्ढ्यमाराधनमित्येवमादीनां सिद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं नवविधं विधीयते । प्रायः ३०साधुलोकः, प्रायस्य यस्मिन्कर्मणि चित्तं तत्प्रायश्चित्तम् । “प्रायाच्चित्तिचित्तयोः” [४ । ३ । ११७] इति सुट् । अपराधो वा प्रायः, चित्तं शुद्धिः, प्रायस्य चित्तं प्रायश्चित्तम्, अपराधविशुद्धिरित्यर्थः । तत्र गुरवे प्रमादनिवेदनं दशदोषवर्जितमालोचनम् । २ । तेषु नवसु प्रायश्चित्तविकल्पेषु गुरवे एकान्ते निषण्णाय प्रसन्नमनसे विदितदेशकालस्य शिष्यस्य सविनयेनात्मप्रमादनिवेदनं दशभिर्दोषैर्विवर्जितमालोचनमित्याख्यायते । के पुनस्ते दश दोषा इति चेत् ? उच्यते — ६२१ उपकरणेषु दत्तेषु प्रायश्चित्तं मे लघु कुर्वन्तीति विचिन्त्य दानं प्रथममालोचनदोषः । १ । प्रकृत्या दुर्बलो ग्लानोऽहं उपवासादि न कर्तुमलं यदि लघु दीयेत ततो दोषनिवेदनं करिष्ये इति वचनं द्वितीयो दोषः । २ । अन्यादृष्टदोषगूहनं कृत्वा प्रकाशदोषनिवेदनं मायाचारस्तृतीयो दोषः । ३ । आल- स्यात् प्रमादाद्वा अल्पापराधावबोधनिरुत्सुकस्य स्थूलदोषप्रतिपादनं चतुर्थः । ४ । महादुश्चरप्रायश्चित्त- ०५भयान्महादोषसंवरणं कृत्वा तनुप्रमादाचारनिबोधनं पञ्चमः । ५ । ईदृशे व्रतातिचारे सति किन्नः स्या- त्प्रायश्चित्तमित्युपायेन गुरूपासना षष्ठः । ६ । पाक्षिकचातुर्मासिकसांवत्सरिकेषु कर्मसु महति यति- समवाये आलोचनशब्दाकुले पूर्वदोषकथनं सप्तमः । ७ । गुरूपपादितं प्रायश्चित्तं किमिदं युक्तम् आगमे स्यान्नवेति शङ्कमानस्यान्यसाधुपरिप्रश्नोऽष्टमः । ८ । यत्किञ्चित्प्रयोजनमुद्दिश्यात्मना समानायैव प्रमा- दाचरितमावेद्य महदपि गृहीतं प्रायश्चित्तं न फलकरमिति नवमः । ९ । अस्यापराधेन ममातिचारः १०समानः तमयमेव वेत्ति अस्मै यद्दत्तं तदेव मे युक्तं लघूकर्त्तव्यमिति स्वदुश्चरितसंवरणं दशमो दोषः । १० । आत्मन्यपराधं चिरमनवस्थाप्य निकृतिभावमन्तरेण वालवदृजुबुद्ध्या दोषं निवेदयतः न ते दोषा भवन्त्यन्ये च । संयतालोचनं द्विविषयमिष्टमेकान्ते, संयतिकालोचनं त्र्याश्रयं प्रकाशे । लज्जा- परपरिभवादिगणनया निवेद्यातिचारं यदि न शोधयेद् अपरीक्षितायव्ययाधमर्णवदवसीदति । १५महदपि तपस्कर्म अनालोचनपूर्वकम् नाभिप्रेतफलप्रदम् आविरिक्तकायगतौषधवत् कृतालोचनस्यापि गुरुमतप्रायश्चित्तमकुर्वतोऽपरिकर्मसस्यवत् महाफलं न स्यात् । कृतालोचनचित्तगतं प्रायश्चित्तं परिमृष्टदर्पणतलरूपवत् परिभ्राजते । मिथ्यादुष्कृताभिधानाद्यभिव्यक्तप्रतिक्रिया प्रतिक्रमणम् । ३ । कर्मवशप्रमादोदयजनितं मिथ्या मे दुष्कृतमित्येवमाद्यभिव्यक्तः प्रतीकारः प्रतिक्रमणमित्युच्यते । २०तदुभयसंसर्गे सति शोधनात्तदुभयम् । ४ । किञ्चित्कर्म आलोचनमात्रादेव शुद्ध्यति, अपरं प्रतिक्रमणेन, इतरत्पुनस्तदुभयसंसर्गे सति शुद्धिमुपयातीति तदुभयमित्युपदिश्यते । इदमयुक्तं वर्तते । किमत्रायुक्तम् ? ‘अनालोचयतः न किञ्चिदपि प्रायश्चित्तम्’ इत्युक्तम्, पुनरुपदिष्टम् — ‘प्रतिक्रमणमात्रमेव शुद्धिकरम्’ इति, एतदयुक्तम् । अथ तत्राप्यालोचनपूर्वकत्वम- भ्युपगम्यते, तदुभयोपदेशो व्यर्थः; नैष दोषः; सर्वं प्रतिक्रमणमालोचनपूर्वकमेव, किन्तु पूर्वं २५गुरुणाभ्यनुज्ञातं शिष्येणैव कर्त्तव्यम्, इदं पुनर्गुरुणैवानुष्ठेयम् । संसक्तान्नपानोपकरणादिविभजनं विवेकः । ५ । संसक्तानामन्नपानोपकरणादीनां विभजनं विवेक इत्युच्यते । व्युत्सर्गः कायोत्सर्गादिकरणम् । ६ । कालनियमेन कायोत्सर्गादिकरणं व्युत्सर्ग इत्युच्यते । तपोऽनशनादि । ७ । अनशनावमोदर्यवृत्तिपरिसंख्यानादि तपोऽवगन्तव्यम् । ३०दिवसपक्षमासादिना प्रव्रज्याहापनं छेदः । ८ । चिरप्रव्रजितस्य दिवसमासादिविभागेन प्रव्रज्याहापनं छेद इति प्रत्येतव्यम् । पक्षमासादिविभागेन दूरतः परिवर्जनं परिहारः । ९ । पक्षमासादिकालविभागेन संसर्ग- मन्तरेण दूरतः परिवर्जनं परिहार इत्यवध्रियते । पुनर्दीक्षाप्रापणमुपस्थापना । १० । महाव्रतानां मूलच्छेदं कृत्वा पुनर्दीक्षाप्रापणमुपस्थाप- ३५नेत्याख्यायते । विद्यायोगोपकरणग्रहणादिषु प्रश्नविनयमन्तरेण प्रवृत्तिरेव दोष इति तस्य प्रायश्चित्त- मालोचनमात्रम् । देशकालनियमेनावश्यं कर्त्तव्यमित्यास्थितानां योगानां धर्मकथादिव्याक्षेपहेतु- ६२२ सन्निधानेन विस्मरणे सति पुनरनुष्ठाने प्रतिक्रमणं तस्य प्रायश्चित्तम् । भयत्वरणविस्मरणाऽनवबोधा- शक्तिव्यसनादिभिर्महाव्रतातिचारे सति प्राक्छेदात् षड्विधं प्रायश्चित्तं विधेयम् । शक्त्यनिगूहनेन प्रयत्नेन परिहरतः कुतश्चित्कारणादप्रासुकग्रहणग्राहणयोः प्रासुकस्यापि प्रत्याख्यातस्य विस्मरणात् प्रतिग्रहे च स्मृत्वा पुनस्तदुत्सर्जनं प्रायश्चित्तम् । दुःस्वप्नदुश्चिन्तनमलोत्सर्जनमूत्रातिचारमहा- ०५नदीमहाटवीतरणादिषु व्युत्सर्गः प्रायश्चित्तम् । बहुकृत्वः प्रमादबहुदृष्टापराधप्रत्यनीकवृत्तिविरुद्ध- दृष्टीनां यथाक्रमं छेदमूलभूम्यनुपस्थापनपारञ्चिकविधानं क्रियते । अपकृष्ट्याचार्यमूले प्राय- श्चित्तग्रहणमनुपस्थापनम् । आचार्यादाचार्यान्तरप्रापणमातृतीयं पारञ्चिकम् । तदेतन्नवविधं प्राय- श्चित्तं देशकालशक्तिसंयमाद्यविरोधेनापराधानुरूपं दोषप्रशमनं चिकित्सितवद्विधेयम् । जीवस्या- संख्येयलोकपरिमाणाः परिणामविकल्पाः, अपराधाश्च तावन्त एव, न तेषां तावद्विकल्पं प्रायश्चित्त- १०मस्ति । व्यवहारनयापेक्षया पिण्डीकृत्य प्रायश्चित्तविधानमुक्तम् । आह — व्याख्यातं प्रायश्चित्तम्, इदानीं तदनन्तरमुद्दिष्टस्य विनयस्य विकल्पा वक्तव्याः ? अत्रोच्यते — ज्ञानदर्शनचारित्रोपचाराः ॥ २३ ॥ विनय इत्यनुवृत्तेः प्रत्येकमभिसंबन्धः । १ । विनय इत्यनुवर्त्तते, तेन प्रत्येकमभिसंबन्धो १५भवति — ज्ञानविनयो दर्शनविनयश्चारित्रविनय उपचारविनयश्चेति । तत्र सबहुमानज्ञानग्रहणाभ्यासस्मरणादिर्ज्ञानविनयः । २ । अनलसेन शुद्धमनसा देश- कालादिविशुद्धिविधानविचक्षणेन सबहुमानो यथाशक्ति निषेव्यमाणो मोक्षार्थं ज्ञानग्रहणाभ्यासस्म- रणादिर्ज्ञानविनयो वेदितव्यः । पदार्थश्रद्धाने निशङ्कितत्वादिलक्षणोपेतता दर्शनविनयः । ३ । सामायिकादौ लोकबिन्दुसार- २०पर्यन्ते श्रुतसमुद्रे ये यथा भगवद्भिरुपदिष्टाः पदार्थाः तेषां तथाश्रद्धाने निःशङ्कितत्वादिलक्षणो- पेतता दर्शनविनयो वेदितव्यः । तद्वतश्चरित्रे समाहितचित्तता चारित्रविनयः । ४ । तद्वतो ज्ञानदर्शनवतः पञ्चविधदुश्चर- चरणश्रवणानन्तरमुद्भिन्नरोमाञ्चाभिव्यज्यमानान्तर्भक्तेः परप्रसादो मस्तकाञ्जलिकरणादिभिर्भाव- तश्चानुष्ठातृत्वं चारित्रविनयः प्रत्येतव्यः । २५प्रत्यक्षेष्वाचार्यादिषु पूजनीयेष्वभ्युत्थानाभिगमनाञ्जलिकरणादिरुपचारविनयः । ५ । प्रत्यक्षेष्वाचार्यादिषु पूजनीयेषु अभ्युत्थानाभिगमनाञ्जलिकरणवन्दनानुगमनादिरात्मानुरूप उप- चारविनयोऽवगन्तव्यः । परोक्षेष्वपि कायवाङ्मनोभिरञ्जलिक्रियागुणसंकीर्तनानुस्मरणादिः । ६ । परोक्षेष्वाचार्या- दिष्वञ्जलिक्रियागुणसंकीर्तनानुस्मरणज्ञानानुष्ठायित्वादिः कायवाङ्मनोभिरवगन्तव्यः । किमर्थ- ३०मिदं विनयभावनम् ? ज्ञानलाभाचारविशुद्धिसम्यगाराधनाद्यर्थं विनयभावनम् । ७ । ज्ञानलाभः आचारविशुद्धिः ६२३ सम्यगाराधनमित्येवमादीनां सिद्धिर्भवति विनयभावनेन, ततश्च निवृत्तिसुखमिति विनयभावनं क्रियते । आह — विनयो वर्णितः, तदनन्तरोद्देशभाजो वैयावृत्त्यस्येदानीं विवरणं कर्तव्यमिति, अत इदमुच्यते — ०५आचार्योपाध्यायतपस्विशैक्ष्यग्लानगणकुलसङ्घ- साधुमनोज्ञानाम् ॥ २४ ॥ वैयावृत्त्यमित्यनुवृत्तेः प्रत्येकमभिसम्बन्धः । १ । वैयावृत्त्यमित्यनुवर्त्तते तेन प्रत्येकमभि- संबन्धो भवति — आचार्यवैयावृत्त्यमुपाध्यायवैयावृत्त्यमित्यादि । व्यावृत्तस्य भावः कर्म च वैयावृत्त्यम् । २ । कायचेष्टया द्रव्यान्तरेण वा व्यावृत्तस्य भावः १०कर्म वा वैयावृत्त्यमित्युच्यते । आचरन्ति यस्माद् व्रतानीत्याचार्यः । ३ । यस्मात् सम्यग्ज्ञानादिगुणाधारादाहृत्य व्रतानि स्वर्गापवर्गसुखामृतबीजानि भव्या हितार्थमाचरन्ति स आचार्यः । उपेत्य यस्मादधीयते इत्युपाध्यायः । ४ । विनेयेनोपेत्य यस्माद् व्रतशीलभावनाधिष्ठानादा- गमं श्रुताख्यमधीयते स उपाध्यायः । १५महोपवासाद्यनुष्ठायी तपस्वी । ५ । महोपवासादिलक्षणं तपोऽनुतिष्ठति यः स तपस्वी- त्युच्यते । कुत एतत् ? अतिशयार्थे मत्वर्थीयप्रयोगात् । शिक्षाशीलः शैक्ष्यः । ६ । श्रुतज्ञानशिक्षणपरः अनुपरतव्रतभावनानिपुणः शैक्षक इति लक्ष्यते । रुजादिक्लिष्टशरीरो ग्लानः । ७ । रुजादिभिः क्लिष्टशरीरो ग्लान इत्युच्यते । २०गणः स्थविरसन्ततिः । ८ । स्थविराणां सन्ततिर्गण इत्युच्यते । दीक्षकाचार्यशिष्यसंस्त्यायः कुलम् । ९ । दीक्षकस्याचार्यस्य शिष्यसंस्त्यायः कुलव्यपदेश- मर्हति । चतुर्वर्णश्रमणनिवहः संघः । १० । चतुर्वर्णानां श्रमणानां निवहः सङ्घ इति समाख्यायते । चिरप्रव्रजितः साधुः । ११ । चिरकालभावितप्रव्रज्यागुणः साधुरित्याम्नायते । २५मनोज्ञोऽभिरूपः । १२ । अभिरूपो मनोज्ञ इत्यभिधीयते । सम्मतो वा लोकस्य विद्बत्तावक्तृत्वमहाकुलत्वादिभिः । १३ । अथवा विद्वान् वाग्मी महाकुलीन इति यो लोकस्य सम्मतः स मनोज्ञः, तस्य ग्रहणं प्रवचनस्य लोके गौरवोत्पादन- हेतुत्वात् । असंयतसम्यग्दृष्टिर्वा । १४ । अथवा, असंयतसम्यग्दृष्टिर्मनोज्ञ इति गृह्यते संस्कारोपेतरूप- ३०त्वात् । तेषां व्याधिपरीषहमिथ्यात्वाद्युपनिपाते तत्प्रतीकारो वैयावृत्त्यम् । १५ । तेषामाचार्यादीनां व्याधिपरीषहमिथ्यात्वाद्युपनिपाते प्रासुकौषधिभक्तपानप्रतिश्रयपीठफलकसंस्तरणादिभिर्धर्मोपक- रणैस्तत्प्रतीकारः सम्यक्त्वप्रत्यवस्थापनमित्येवमादि वैयावृत्त्यम् । बाह्यद्रव्यासंभवे स्वकायेन तदानुकूल्यानुष्ठानं च । १६ । बाह्यस्यौषधभक्तपानादेरसंभ- ३५वेऽपि स्वकायेन श्लेष्मसिङ्घाणकाद्यन्तर्मलापकर्षणादि तदानुकूल्यानुष्ठानं च वैयावृत्त्यमिति कथ्यते । तत्पुनः किमर्थमिति चेत् ? उच्यते — ६२४ समाध्याधानविचिकित्साभावप्रवचनवात्सल्याद्यभिव्यक्त्यर्थम् । १७ । समाध्याधानं विचि- कित्साभावः प्रवचनवात्सल्यं सनाथता चेत्येवमाद्यभिव्यक्त्यर्थं वैयावृत्त्यमिष्यते । किमर्थं बहूना- मुपक्षेपः क्रियते, ननु सङ्घवैयावृत्त्यं गणवैयावृत्त्यमिति वा वक्तव्यम् ? बहूपदेशात् क्वचिन्नियमेन प्रवृत्तिज्ञापनाय भूयसामुपन्यासः । १८ । बहुंषु वैयावृत्त्यार्हेषू- ०५पदिष्टेषु क्वचित् कस्यचित् प्रवृत्तिर्यथा स्यादित्येवमाद्यर्थं भूयसामुपन्यासः क्रियते । आह — व्याख्यातं वैयावृत्त्यम्, तत्समीपोद्देशभाजः स्वाध्यायस्येदानीं निर्द्देशः करणीय इति ? अत्राभिधीयते — वाचनापृच्छनानुप्रेक्षाम्नायधर्मोपदेशः ॥ २५ ॥ निरवद्यग्रन्थार्थोभयप्रदानं वाचना । १ । अनपेक्षात्मना विदितवेदितव्येन निरवद्यग्रन्थ- १०स्यार्थस्य तदुभयस्य वा पात्रे प्रतिपादनं वाचनेत्युच्यते । संशयच्छेदाय निश्चितबलाधानाय वा परानुयोगः पृच्छनम् । २ । आत्मोन्नतिपराति- सन्धानोपहाससंघर्षप्रहसनादिविवर्जितः संशयच्छेदाय निश्चितबलाधानाय वा ग्रन्थस्यार्थस्य तदुभयस्य वा परं प्रत्यनुयोगः पृच्छनमिति भाष्यते । अधिगतार्थस्य मनसाऽभ्यासोऽनुप्रेक्षा । ३ । अधिगतपदार्थप्रक्रियस्य तप्तायस्पिण्डवदर्पित- १५चेतसो मनसाऽभ्यासोऽनुप्रेक्षा वेदितव्याः । घोषविशुद्धपरिवर्तनमाम्नायः । ४ । व्रतिनो वेदितसमाचारस्यैहलौकिकफलनिरपेक्षस्य द्रुत- विलम्बितादिघोषविशुद्धं परिवर्तनमाम्नाय इत्युपदिश्यते । धर्मकथाद्यनुष्ठानं धर्मोपदेशः । ५ । दृष्टप्रयोजनपरित्यागादुन्मार्गनिवर्तनार्थं सन्देहव्यावर्त्त- नापूर्वपदार्थप्रकाशनार्थं धर्मकथाद्यनुष्ठानं धर्मोपदेश इत्याख्यायते । किमर्थोऽयं स्वाध्यायः ? २०प्रज्ञातिशयप्रशस्ताध्यवसायाद्यर्थः स्वाध्यायः । ६ । प्रज्ञातिशयः प्रशस्ताध्यवसायः प्रवचन- स्थितिः संशयोच्छेदः परवादिशङ्काभावः परमसंवेगः तपोवृद्धिरतिचारविशुद्धिरित्येवमाद्यर्थः स्वाध्यायोऽनुष्ठेयः । आह — वर्णितः पञ्चविधः स्वाध्यायः, तदनन्तरमुद्दिष्टो यो व्युत्सर्गस्तस्य भेद इदानीं वक्तव्य इति ? अत्राभिधीयते — २५बाह्याभ्यन्तरोपध्योः ॥ २६ ॥ व्युत्सर्ग इत्यनुवृत्तेर्व्यतिरेकनिर्देशः । १ । व्युत्सर्जनं व्युत्सर्ग इति भावसाधनः शब्दोऽनुव- र्त्तते, तदपेक्षोऽयं व्यतिरेकनिर्देशः । उपधीयते बलाधानार्थमित्युपधिः । २ । योऽर्थोऽन्यस्य बलाधानार्थमुपधीयते स उपधिरि- त्युच्यते । ३०अनुपात्तवस्तुत्यागो बाह्योपधिव्युत्सर्गः । ३ । आत्मनाऽनुपात्तस्य एकत्वमनापन्नस्य वस्तुन- स्त्यागो बाह्योपधिव्युत्सर्गोऽवगन्तव्यः । क्रोधादिभावनिवृत्तिरभ्यन्तरोपधिव्युत्सर्गः । ४ । क्रोधमानमायालोभमिथ्यात्वहास्यरत्य- रतिशोकभयादिदोषनिवृत्तिरभ्यन्तरोपधिव्युत्सर्ग इति निश्चीयते । कायत्यागश्च नियतकालो यावज्जीवं वा । ५ । कायत्यागश्चाभ्यन्तरोपधिव्युत्सर्ग इत्युच्यते । ३५स पुनर्द्विविधः — नियतकालो यावज्जीवं चेति । ६२५ परिग्रहनिवृत्तेरवचनमिति चेत्; न; तस्य धनहिरण्यवसनादिविषयत्वात् । ६ । स्यादेतत् — महाव्रतोपदेशकाले परिग्रहनिवृत्तिरुक्ता, ततः पुनरिदं वचनमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? तस्य धनहिरण्यवसनादिविषयत्वात् । धर्माभ्यन्तरे भावादिति चेत्; न; प्रासुकनिरवद्याहारादिनिवृत्तितन्त्रत्वात् । ७ । स्यादेतत् — ०५दशविधधर्मेऽन्तरीभूतस्त्याग इति पुनरिदं वचनमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? प्रासुकनिरवद्या- हारादिनिवृत्तितन्त्रत्वात् तस्य । प्रायश्चित्ताभ्यन्तरत्वादिति चेत्; न; तस्य प्रतिद्वन्द्विभावात् । ८ । अथमतमेतत् — प्रायश्चित्ता- भ्यन्तरो व्युत्सर्गस्ततः पुनस्तस्य वचनमनर्थकमिति; तन्न; किं कारणम् ? तस्य प्रतिद्वन्द्विभावात्, तस्य हि व्युत्सर्गस्यातिचारः प्रतिद्वन्द्वी विद्यते, अयं पुनरनपेक्षः क्रियते इत्यस्ति विशेषः । १०अनेकत्रावचनमनेनैव गतत्वादिति चेत्; न; शक्त्यपेक्षत्वात् । ९ । अनेकत्र वचनमनर्थकम्, इदमेवास्तु पर्याप्तमिति; तन्न; किं कारणम् ? शक्त्यपेक्षत्वात् । क्वचित् सावद्यं प्रत्याख्यायते क्वचित् निरवद्यम् निरवद्यमपि नियतकालं क्वचिदनियतकालं पुरुषशक्त्यपेक्षत्वान्निवृत्तिधर्मस्य, उत्तरो- त्तरगुणप्रकर्षादुत्साहोत्पादनार्थत्वाच्च न पौनरुक्त्यम् । किमर्थं पुनर्व्युत्सर्गः ? निःसङ्गनिर्भयत्वजीविताशाव्युदासाद्यर्थो व्युत्सर्गः । १० । निःसङ्गत्वं निर्भयत्वं जीविता- १५शाव्युदासः दोषोच्छेदो मोक्षमार्गभावनापरत्वमित्येवमाद्यर्थो व्युत्सर्गोऽभिधीयते द्विविधः । आह — अभ्यन्तरतपः षोढा प्रतिज्ञाय प्राग्ध्यानादिति यत्सन्न्यस्तं तपो ध्यानाभिधानं तदना- विष्कृतार्थं प्राप्तविचारकालमिति, अत्रोच्यते — उत्तमसंहननस्यैकाग्रचिन्तानिरोधो ध्यानमान्तर्मुहूर्त्तात् ॥ २७ ॥ आद्यं संहननत्रयमुत्तमम् । १ । वज्रवृषभनाराचसंहननं वज्रनाराचसंहननं नाराचसंहनन- २०मित्येतत्त्रितयं संहननमुत्तमम् । कुतः ? ध्यानादिवृत्तिविशेषहेतुत्वात् । तत्र मोक्षस्य कारणमाद्य- मेकमेव । ध्यानस्य त्रितयमपि । उत्तमं संहननं यस्य स उत्तमसंहननः तस्य उत्तमसंहननस्य । एकशब्दः संख्यापदम् । २ । अन्यासहायाद्यनेकार्थसंभवे एकशब्दोऽत्र संख्यावाची गृह्यते । अङ्ग्यते तदङ्गमिति तस्मिन्निति वाग्रं मुखम् । ३ । अङ्गेर्गत्यर्थस्य कर्मण्यधिकरणे वा उणादौ रग्निपातितः “वज्रेन्द्राग्र” इति अत्र अग्रं मुखमित्यर्थः । २५चिन्ता अन्तःकरणवृत्तिः । ४ । अन्तकरणस्य वृत्तिरर्थेषु चिन्तेत्युच्यते । अनियतक्रियार्थस्य नियतक्रियाकर्तृत्वेनावस्थानं निरोधः । ५ । गमनभोजनशयनाध्ययना- दिषु क्रियाविशेषेषु अनियमेन वर्तमानस्य एकस्याः क्रियायाः कर्तृत्वेनावस्थानं निरोध इत्यव- गम्यते । एकमग्रं मुखं यस्य सोऽयमेकाग्रः, चिन्ताया निरोधः चिन्तानिरोधः, एकाग्रे चिन्तानि- रोधः एकाग्रचिन्तानिरोधः । कुतः पुनरसौ एकाग्रत्वेन चिन्तानिरोधः ? ३०वीर्यविशेषात् प्रदीपशिखावत् । ६ । यथा प्रदीपशिखा निराबाधे प्रज्वलिता न परिस्पन्दते तथा निराकुले देशे वीर्यविशेषादवरुध्यमाना चिन्ता विना व्याक्षेपेण एकाग्रेणावतिष्ठते । अर्थपर्यायवाची वा अग्रशब्दः । ७ । अथवा अङ्ग्यते इत्यग्रः अर्थ इत्यर्थः, एकमग्रं एका- ग्रम्, एकाग्रे चिन्ताया निरोधः एकाग्रचिन्तानिरोधः । योगविभागान्मयूरव्यंसकादित्वाद्वा वृत्तिः । एकस्मिन् द्रव्यपरमाणौ भावपरमाणौ वाऽर्थे चिन्तानियम इत्यर्थः । ६२६ ध्यानशब्दो भावकर्तृकरणसाधनो विवक्षावशात् । ८ । अयं ध्यानशब्दः भावकर्तृकरण- साधनो विवक्षावशाद्वेदितव्यः । तत्र ध्येयं प्रति अव्यापृतस्य भावमात्रेणाभिधाने ध्यातिर्ध्यानमिति भावसाधनो ध्यानशब्दः, ध्यायतीति ध्यानमिति बहुलापेक्षया कर्तृसाधनश्च युज्यते । करणप्रशंसा- परायामभिधानप्रवृत्तौ समीक्षितायां यथा साध्वसिश्छिनत्तीति प्रयोक्तृनिर्वर्त्ययोः सतोरप्युद्यमन- ०५निपातनयोरविशेषतन्त्रत्वाच्छेदनस्य कर्तृधर्माध्यारोपः क्रियते तथा दिध्यासोरप्यात्मनः ज्ञाना- वरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमविशेषतन्त्रत्वात् ध्यानपरिणामस्य युज्यते कर्तृत्वम् । करणत्वमपि चास्य पर्यायपर्यायिणोर्भेदपरिकल्पनासद्भावात् युज्यते अग्नेर्दाहपाकस्वेदादिक्रियाप्रवृत्तस्यात्मभूतौ- ष्ण्यकरणपरिकल्पनवत् । एकान्तकल्पनायां दोषविधानमुक्तम् । ९ । अर्थान्तरभावोऽनर्थान्तरभाव एवेत्येकान्त- १०कल्पनायां दोषविधानमुक्तम् । क्व ? आदिसूत्रे । प्रतीतपरिमाणो मुहूर्त्तः । १० । मुहूर्त्त इति कालविशेषवाचिशब्दः, तस्य परिमाणं प्राग्विहितम् । उत्तमसंहननाभिधानम् अन्यस्येयत्कालाध्यवसायधारणाऽसामर्थ्यात् । ११ । अन्यत्संहन- नमेतावन्तं कालं चिन्तानिरोधधारणे साधनभावं प्रत्यसमर्थमिति उत्तमसंहननग्रहणं क्रियते । १५एकाग्रवचनं वैयग्र्यनिवृत्त्यर्थम् । १२ । एकाग्रवचनं क्रियते वैयग्र्यनिवृत्त्यर्थम् । व्यग्रं हि ज्ञानमेव न ध्यानमिति । चिन्तानिरोधग्रहणं तत्स्वाभाव्यप्रदर्शनार्थम् । १३ । यथा पृथिव्याः कस्मिंश्चित् परिणाम- विशेषे घटशब्दो वर्तते एवं चिन्तायाः ज्ञानात्मिकायाः वृत्तिविशेषे ध्यानशब्दो वर्त्तते इति प्रदर्शनार्थं चिन्तानिरोध इति विशेष्यते । २०ध्यानमित्यधिकृतस्वरूपनिर्देशार्थम् । १४ । यत्तदधिकृतमुत्तमं(रं)तपः, तत्स्वरूपनिर्देशार्थं ध्यानवचनं क्रियते । मुहूर्त्तवचनादाहरादिव्यावृत्तिः । १५ । आहरादिकालान्तरव्यावृत्त्यर्थं मुहूर्त्तवचनं क्रियते । अतः परं दुर्धरत्वात् । अभावो निरोध इति चेत्; न; केनचित् पर्यायेणेष्टत्वात् । १६ । स्यान्मतम् — अभावो निरोध २५इत्यनर्थान्तरम्, स चेत् ध्यानशब्दार्थः खरविषाणवत् ध्यानमसत्प्रसजतीति; तन्न, किं कारणम् ? केनचित्पर्यायेणेष्टत्वात् । अन्यचिन्ताऽभावविक्षायामसदेव ध्यानम्, विवक्षितार्थविषयावगमस्व- भावसामर्थ्यापेक्षया सदेवेति चोच्यते । अभावस्य च वस्तुत्वाद्धेत्वङ्गत्वादिति । १७ । अभावोऽप्ययं वस्तुधर्मः । कुतः ? हेत्वङ्- गत्वादिभिः, ततश्चोपालम्भाभावः । ३०एकार्थवचनं विस्पष्टत्वादिति चेत्; न; अनिष्टप्रसङ्गगात् । १८ । स्यान्मतम् — एकार्थचिन्ता- निरोध इत्यस्तु विस्पष्टत्वादिति; तन्न; किं कारणम् ? अनिष्तप्रसङ्गात् । किमनिष्टम् ? “वीचारोऽर्थ- व्यञ्जनयोगसंक्रान्तिः” [९ । ४४] इति वक्ष्यते, तेनार्थसंक्रम इष्यते — द्रव्यात्पर्याये पर्यायाच्च द्रव्ये । यद्येकार्थे निरोध इह गृह्येत; तद्विरोधः स्यात् । एकाग्रवचनेऽपि तुल्यमिति चेत्; न आभिमुख्ये सति पौनःपुन्येनापि प्रवृत्तिज्ञापनार्थ- ३५त्वात् । १९ । अथ मतमेतत् — एकाग्रवचनेऽपि तस्यानिष्टस्य प्रसङ्गः तुल्य इति; तन्न; किं कारणम् ? आभिमुख्ये सति पौनःपुन्येनापि प्रवृत्तिज्ञापनार्थत्वात् । अग्रं मुखमिति ह्युच्यमानेऽनेकमुखत्वं निव- र्तितं एकमुखे तु संक्रमोऽभ्युपगत एवेति नानिष्टप्राप्तिः । ६२७ प्राधान्यवाचिनो वैकशब्दस्य ग्रहणम् । २० । अथवा, प्राधान्यवचने एकशब्द इह गृह्यते, प्रधानस्य पुंस आभिमुख्येन चिन्तानिरोध इत्यर्थः, अस्मिन्पक्षेऽर्थो गृहीतः । अङ्गतीत्यग्रमात्मेति वा । २१ । अथवा, अङ्गतीत्यग्रमात्मेत्यर्थः । द्रव्यार्थतयैकस्मिन्नात्मन्यग्रे चिन्तानिरोधो ध्यानम्, ततः स्ववृत्तित्वात् बाह्यध्येयप्राधान्यापेक्षा निवर्त्तिता भवति । ०५दिवसमासाद्यवस्थानमुपयुक्तस्येति चेत्; न; इन्द्रियोपघातप्रसङ्गात् । २२ । स्यादेतत् — ध्यानोपयोगेन दिवसमासाद्यवस्थानं नान्तमुहूर्तादिति; तन्न; किं कारणम् ? इन्द्रियोपघातप्रसङ्गात् । प्राणापाननिग्रहो ध्यानमिति चेत्; न; शरीरपातप्रसङ्गात् । २३ । स्यादेतत् — प्राणापानकर्मणो निग्रहो ध्यानमिति; तन्न; किं कारणम् ? शरीरपातप्रसङ्गात् । प्राणापाननिग्रहे सति तदुद्भूतवेदना- प्रकर्षात् आश्वेव शरीरस्य पातः प्रसज्येत । तस्मान्मन्दमन्दप्राणापानप्रचारस्य ध्यानं युज्यते । १०मात्राकालपरिगणनमिति चेत्; न; ध्यानातिक्रमात् । २४ । स्यान्मतम् — मात्राकालपरिगणनं ध्यानमिति; तन्न; किं कारणम् ? ध्यानातिक्रमात् । मात्राभिर्यदि कालगणनं क्रियेत ध्यानमेव न स्याद्वैयग्र्यात् । विध्युपायनिर्देशः कर्तव्य इति चेत्; न; गुप्त्यादिप्रकरणस्य तादर्थ्यात् । २५ । स्यान्मतम् — एकाग्रचिन्तानिरोधो ध्यानमित्येतद्युक्तं किन्तु तदुत्पत्तये विध्युपायनिर्देशः कर्तव्यः — अनेन विधिना १५अनेनोपायेन ध्यानं भवतीति; तन्न; किं कारणम् ? गुप्त्यादिप्रकरणस्य तादर्थ्यात् । ध्यानविधान- भावनार्थमेव हि गुप्त्यादिप्रकरणं प्रक्रान्तम् । संवरार्थं तदिति चेत्; न; प्रागुपदेशस्योभयार्थत्वात् । २६ । स्यान्मतम् — संवरप्रतिपत्त्यर्थं तद्गुप्त्यादि प्रकरणमुक्तं न ध्यानोपायप्रतिपत्त्यर्थम्, न चान्यार्थं प्रकृतमन्यार्थं भवतीति; तन्न; किं कारणम् ? प्रागुपदेशस्योभयार्थत्वात् । अन्यार्थमपि प्रकृतमन्यार्थं भवति, तद्यथा — शाल्यर्थं २०कुल्याः प्रणीयन्ते, ताभ्यश्च पानीयं पीयते, उंṃपस्पृश्यते च, शालयश्च भाव्यन्ते । सकलध्यानधर्मासंग्रह इति चेत्; न; ध्यानप्राभृते प्रणीतत्वात् । २७ । स्यान्मतम् — सकलो ध्यानधर्मो नास्मिन्सूत्रे संगृहीत इत्यपरिपूर्णं लक्षणमिति; तन्न; किं कारणम् ? ध्यानप्राभृते प्रणी- तत्वात् । तत्र हि ध्यानलक्षणं सकलं प्राधान्येनोक्तम्, इह त्वानुषङ्गिकमिति । तस्य ध्यानस्य सामान्येनोक्तस्य विकल्पप्रतिपत्त्यर्थमिदमुच्यते — २५आर्त्तरौद्रधर्म्यशुक्लानि ॥ २८ ॥ ऋतमर्दनमार्त्तिर्वा तत्र भवमार्त्तम् । १ । ऋतं दुःखम्, अथवा अर्दनमार्त्तिर्वा, तत्र भवमार्त्तम् । रुद्रः क्रूरस्तत्कर्म रौद्रम् । २ । रोदयतीति रुद्रः क्रूर इत्यर्थः, तस्येदं कर्म तत्र भवं वा रौद्रमित्युच्यते । ३०धर्मादनपेतं धर्म्यम् । ३ । धर्मो वर्णितः, ततोऽनपेतं ध्यानं धर्म्यमित्याख्यायते । शुचिगुणयोगाच्छुक्लम् । ४ । यथा मलद्रव्यापायात् शुचिगुणयोगाच्छुक्लं वस्त्रं तथा तद्- गुणसाधर्म्यादात्मपरिणामस्वरूपमपि शुक्लमिति निरुच्यते । तदेच्चतुर्विधं ध्यानं द्वैविध्यमश्नुते । कुतः ? प्रशस्ताऽप्रशस्तभेदात् । अप्रशस्तम् अपुण्यास्रव- कारणत्वात् । कर्मनिर्दहनसामर्थ्यात् प्रशस्तम् । किं पुनस्तदिति चेत् ? उच्यते — ६२८ परे मोक्षहेतू ॥ २९ ॥ एकस्यैव परत्वमिति चेत्; न; व्यवहितेऽपि परशब्दप्रयोगात् । १ । स्यान्मतम् — एकस्यैव पर- त्वमुपपद्यते न द्वयोरिति; तन्न; किं कारणम् ? व्यवहितेऽपि परशब्दप्रयोगात्, तद्यथा परा मथुरा ०५पाटलिपुत्रादिति । द्विवचननिर्देशाद्वा गौणस्यापि संप्रत्ययः । २ । अथवा, परमन्त्यं तत्समीपवर्त्यपि परमित्यु- पचर्यते, द्विवचननिर्देशात्तस्यापि ग्रहणं भवति । परयोर्मोक्षहेतुत्वात्, पूर्वयोः संसारहेतुत्वप्रसिद्धिः । ३ । ‘परे मोक्षहेतू’ इति वचनात् परि- शेषात् ‘पूर्वे संसारहेतू’ इति विज्ञायते, तृतीयस्य साध्यस्याभावात् । १०आह — किमेषां लक्षणमिति । तत्रानेकस्य वक्तव्यसंभवे वाचः क्रमवृत्तेराद्यस्य लक्षणप्रति- पादनार्थमिदमुच्यते — आर्तममनोज्ञस्य सम्प्रयोगे तद्विप्रयोगाय स्मृतिसमन्वाहारः ॥ ३० ॥ अप्रियममनोज्ञं बाधाकारणत्वात् । १ । यदप्रियं वस्तु विषकण्टकशत्रुशस्त्रादि तद्बाधाकारण- त्वादमनोज्ञमित्युच्यते । १५भृशमर्थान्तरचिन्तनादाहरणं समन्वाहारः । २ । अर्थान्तरचिन्तनादाधिक्येनाहरणमेकत्रा- वरोधः समन्वाहारः । स्मृतेः समन्वाहारः स्मृतिसमन्वाहारः । अमनोज्ञस्योपनिपाते स कथं नाम मे न स्यादिति संकल्पश्चिन्ताप्रबन्धः आर्तमित्याख्यायते । आह — किमिदमनभिमतचेतनाऽचेतनद्रव्यपर्यायसम्प्रयोगहेतुकमेवार्थं निर्ध्रियते ? न; किं तर्हि ? अन्यथाप्येतत् प्रत्येतव्यमित्युच्यते — २०विपरीतं मनोज्ञस्य ॥ ३१ ॥ प्रागुक्तनिमित्तविपर्ययाद्विपरीतम् । १ । प्रागुक्तं यन्निमित्तं ततो विपर्ययाद्विपरीतमित्य- भिधीयते । तद्यथा मनोज्ञस्य विषयस्य विप्रयोगे संप्रयुयुक्षां प्रति या परिध्यातिः स्मृतिसमन्वा- हारशब्दचोदिता असावप्यार्तं ध्यानमिति निश्चीयते । यथा च प्रियसमवाये तदभावादाहितकालुष्यस्यार्तं प्रतिज्ञायते तथा ज्वरादिसन्तापाभ्याहतमूर्तेः — २५वेदनायाश्च ॥ ३२ ॥ प्रकरणाद् दुःखवेदनासंप्रत्ययः । १ । यद्यपि वेदनाशब्दः सुखदुःखानुभवनविषयसामान्य- स्तथापि आर्त्तस्य प्रकृतत्वाद् दुःखवेदनासंप्रत्ययो भवति । तत्प्रतिचिकीर्षां प्रत्यागूर्णस्यानवस्थित- मनसो धैर्योपरमात् स्मृतिसमन्वाहार आर्त्तध्यानमवगन्तव्यम् । अङ्गविक्षेपशोकाक्रन्दनाश्रुपाताभिव्यक्तं तृतीयम् । २ । यथा अनिष्टसंप्रयोगेष्टविप्रयोगा- ३०ऽशुभवेदनासमवायनिबन्धनमार्त्तं तथा चेदमपि प्रीतिविशेषाभिष्वङ्गमन्थरकामातुरमतेः पौन- र्भविकविषयसुखरसगृद्धस्य तत्संस्कारपरायणस्य कायादिखेदहेतुकम् । निदानं च ॥ ३३ ॥ ‘विपरीतं मनोज्ञस्य’ इत्येव सिद्धमिति चेत्; न; अप्राप्तपूर्वविषयत्वान्निदानस्य । १ । स्यादेतत् — विपरीतं मनोज्ञस्येत्यनेनैव निदानं संगृहीतमिति; तन्न; किं कारणम् ? अप्राप्तपूर्वविषयत्वा- ६२९ न्निदानस्य । सुखमात्रया प्रलम्भितस्याप्राप्तपूर्वप्रार्थनाभिमुख्यादनागतार्थप्राप्तिनिबन्धनं निदान- मित्यस्ति विशेषः । तदेतच्चतुर्विधमार्तं कृष्णनीलकापोतलेश्याबलाधानम् अज्ञानप्रभवं पौरुषेयपरिणामसमुत्थं पापप्रयोगाधिष्ठानं परिभोगप्रसङ्गं नानासंकल्पासङ्गं धर्माश्रयपरित्यागिकषायाश्रयोपस्थानम् अनु- ०५पशमप्रवर्द्धनं प्रमादमूलमकुशलकर्मादानं कटुकविपाकासद्वेद्यं तिर्यग्भवगमनपर्यवसानम् । तदेतत् किं स्वामिकमिति चेत् ? उच्यते — तदविरतदेशविरतप्रमत्तसंयतानाम् ॥ ३४ ॥ अविरताः असंयतसम्यग्दृष्ट्यन्ताः, देशविरताः संयतासंयताः, प्रमत्तसंयताः पञ्चदश- प्रमादोपेताः क्रियानुष्ठायिनः । १०कदाचित् प्राच्यमार्त्तध्यानत्रयं प्रमत्तानाम् । १ । निदानं वर्जयित्वा अन्यदार्त्तत्रयं प्रमादोद- योद्रेकात् कदाचित्प्रमत्तसंयतानां भवति । आह — व्याख्यातमाद्यमप्रशस्तं संज्ञादिभिः, अथ द्वितीयं किंस्वभावसंज्ञाप्रभवस्वामिक- मिति ? अत उच्यते — हिंसानृतस्तेयविषयसंरक्षणेभ्यो रौद्रमविरतदेशविरतयोः ॥ ३५ ॥ १५ध्यानोत्पत्तेर्हिंसादीनां निमित्तभावाद्धेतुनिर्देशः । १ । हिंसादीन्युक्तलक्षणानि, तानि रौद्रध्यानोत्पत्तेर्निमित्तीभवन्तीति हेतुनिर्देशो विज्ञायते । तेन स्मृतिसमन्वाहाराभिसम्बन्धः । २ । तेन हेतुनिर्देशेनानुवर्तमानः स्मृतिसमन्वाहारोऽभि- सम्बध्यते — हिंसायाः स्मृतिसमन्वाहार इत्यादि । अविरतस्य भवतु रौद्रध्यानं देशविरतस्य कथम् ? देशविरतस्यापि हिंसाद्यावेशाद् वित्तादिसंरक्षणतन्त्रत्वाच्च । ३ । देशविरतस्यापि रौद्र- २०ध्यानं भवति । कुतः ? हिंसाद्यावेशात् वित्तादिसरक्षणतन्त्रत्वाच्च कदाचिद्भवितुमर्हति । तत्पुनर्नार- कादीनामकारणं सम्यग्दर्शनसामर्थ्यात् । अथ कथमिदं रौद्रध्यानं संयतस्य न भवति ? तदयुक्तम्; संयते तदावेशे संयमप्रच्युतेः । ४ । संयते रौद्रध्यानं न युज्यते । कुतः ? तदावेशे संयमप्रच्युतेः । यदा रौद्रध्यानाविशिष्टो(नाविष्टो)भवत्यात्मा न तदा संयमोऽत्रावतिष्ठते । तदे- तच्चतुर्विधं रौद्रध्यानम् अतिकृष्णनीलकापोतलेश्याबलाधानं प्रमादाधिष्ठानं नरकगतिफला- २५वसानम् । एवमुक्ताप्रशस्तध्यानपरिणत आत्मा तप्तायस्पिण्ड इवोदकं कर्मादत्ते । आह — परे मोक्षहेतू इति ये उपदिष्टेऽनिर्दिष्टसंज्ञाभेदस्वभावे, तयोस्तावदाद्यं किमभिधान- प्रकारस्वभावविषयमिति ? अत्रोच्यते — तत्खलु सम्यग्ज्ञानबीजमुपशमोत्थमप्रमादसञ्चितं मोह- व्रश्चनं धर्मानुबन्धि सुखफलं त्रिविष्टपावसानम् । ६३० आज्ञापायविपाकसंस्थानविचयाय धर्म्यम् ॥ ३६ ॥ विचितिर्विवेको विचारणा विचयः । १ । विचितिर्विचयो विवेको विचारणेत्यनर्थान्तरम् । तदपेक्षया आज्ञादीनां कर्मनिर्देशः । २ । तं विचयभावमपेक्ष्याज्ञादीनां कर्मनिर्देशः क्रियते । ०५आज्ञा चापायश्च विपाकश्च संस्थानं च आज्ञापायविपाकसंस्थानानि, तेषां विचय आज्ञापायविपा- कसंस्थानविचयः, तदर्थमाज्ञापायविपाकसंस्थानविचयाय । अधिकारात् स्मृतिसमन्वाहारसंबन्धः । ३ । स्मृतिसमन्वाहार इत्यनुवर्तते, तेन प्रत्येकमभि- संबन्धो भवति — आज्ञाविचयाय स्मृतिसमन्वाहार इत्यादि । तत्रागमप्रामाण्यादर्थावधारणमाज्ञाविचयः । ४ । उपदेष्टुरभावात् मन्दबुद्धित्वात् कर्मोदयात् १०सूक्ष्मत्वाच्च पदार्थानां हेतुदृष्टान्तोपरमे सर्वज्ञप्रणीतमागमं प्रमाणीकृत्य ‘इत्थमेवेदं नान्यथा वादिनो जिनाः’ इति गहनपदार्थश्रद्धानादर्थावधारणमाज्ञाविचयः । आज्ञाप्रकाशनार्थो वा । ५ । अथवा, सम्यग्दर्शनविशुद्धपरिणामस्य विदितस्वपरसमयपदार्थ- निर्णयस्य सर्वज्ञप्रणीतानाहितसौक्ष्म्यान् अस्तिकायादीनर्थानवधार्य एवमेते इत्यन्यं प्रति पिपादयिषतः कथामार्गे श्रुतज्ञानसामर्थ्यात् स्वसिद्धान्ताविरोधेन हेतुनयप्रमाणविमर्दकर्मणा ग्रहणसहिष्णून् कृत्वा १५प्रभाषयतः तत्समर्थनार्थस्तर्कनयप्रमाणयोजनपरः स्मृतिसमन्वाहारः सर्वज्ञाज्ञाप्रकाशनार्थत्वादा- ज्ञाविचय इत्युच्यते । सन्मार्गापायचिन्तनमपायविचयः । ६ । मिथ्यादर्शनपिहितचक्षुषाम् आचारविनयाप्रमा- दविधयः संसारविवृद्धये भवत्यविद्याबाहुल्यात् अन्धवत् । तद्यथा जात्यन्धा बलवन्तोऽपि सत्प- थात्प्रच्युताः कुशलमार्गादेशकेनाननुष्ठिताः नीचोन्नतशैलविषमोपलकठिनस्थाणुनिहितकण्टकाकुला- २०टवीदुर्गपतिताः परिस्पन्दवन्तोऽपि न तत्त्वमार्गमनुसर्तुमर्हन्ति देशकाभावात् तथा सर्वज्ञप्रणी- तमार्गाद्विमुखा मोक्षार्थिनः सम्यङ्मार्गापरिज्ञानात् सुदूरमेवापयन्तीति सन्मार्गापायचिन्तन- मपायविचयः । असन्मार्गापायसमाधानं वा । ७ । अथवा, मिथ्यादर्शनाकुलितचेतोभिः प्रवादिभिः प्रणीता- दुन्मार्गात् कथन्नाम इमे प्राणिनोऽपेयुः, अनायतनसेवापायो वा कथं स्यात् पापकरणवचनभावना- २५विनिवृत्तिर्वा कथमुपजायते इत्यपायार्पितचिन्तनमपायविचयः । कर्मफलानुभवविवेकं प्रति प्रणिधानं विपाकविचयः । ८ । कर्मणां ज्ञानावरणादीनां द्रव्य- क्षेत्रकालभवभावप्रत्ययफलानुभवनं प्रति प्रणिधानं विपाकविचयः । तद्यथा मिथ्यादर्शनैकद्वित्रि- चतुरिन्द्रियजात्यातपस्थावरसूक्ष्मापर्याप्तकसाधारणाख्यानां दशानां कर्मप्रकृतीनां प्रथमगुणस्थाने उदयो नोर्ध्वम् । अनन्तानुबन्धिक्रोधमानमायालोभानां प्रथमद्वितीयगुणस्थानयोरुदयो नोर्ध्वम् । ३०सम्यङ्मिथ्यात्वस्य सम्यङ्मिथ्यादृष्टौ उदयो नोर्ध्वं नाधः । अप्रत्याख्यानक्रोधमानमायालोभनरक- देवायुर्नरकदेवगतिवैक्रियिकशरीराङ्गोपाङ्गानुपूर्व्यचतुष्कदुर्भगानादेयायशस्कीर्तिसंज्ञानां सप्तद- शानां कर्मप्रकृतीनामुदयोऽसंयतसम्यग्दृष्ट्यन्तेषु नोपरि । चतुर्णामानुपूर्व्याणां सम्यङ्मिथ्यादृष्टा- वुदयो नास्ति शेषाणामस्ति । प्रत्याख्यानक्रोधमानमायालोभतिर्यगायुस्तिर्यग्गत्युद्योतनीचैर्गोत्रसंज्ञा- नामष्टानां कर्मप्रकृतीनां विपाकः संयतासंयतान्तेषु नोपरि । निद्रानिद्राप्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्धि- ६३१ नामिकानां तिसृणां कर्मप्रकृतीनां फलानुभवनमनुत्तरशरीरप्रमत्तसंयतेषु नोपरि । आहारशरीराहा- रशरीराङ्गोपाङ्गनाम्नोऽप्रमत्तसंयते उदयः नोर्ध्वं नाधः । वेदकसम्यक्त्वप्रकृतेरुदयोऽसंयतसम्यग्दृष्ट्या- दिष्वप्रमत्तसंयतान्तेषु नोर्ध्वं नाप्यधः । अर्धनाराचसंहननकीलिकासंहननासंप्राप्तासृपाटिकासंहनना- ख्यानां तिसृणां प्रकृतीनामुदयोऽप्रमत्तसंयतान्तेषु नोपरि । हास्यरत्यरतिशोकभयजुगुप्साख्यानां ०५षण्णां कर्मप्रकृतीनामपूर्वकरणचरमसमयान्तेषु फलानुभवनं नोर्ध्वम् । त्रयाणां वेदानां त्रयाणां संज्वलनानां चोदयः अनिवृत्तिबादरसाम्परायेषु । तत्र अनिवृत्तिबादरसाम्परायकालस्य शेषे शेषे संख्येयान् भागान् गत्वोदयच्छेदः । लोभसंज्वलनस्य विपाकः सूक्ष्मसाम्परायचरमसमयान्तेषु नोपरि । वज्रनाराचसंहनननाराचसंहननयोरुदयः उपशान्तकषायान्तेषु नोर्ध्वम् । निद्राप्रचलयो- रुदयः क्षीणकषायोपान्तसमयान्तेषु नोपरि । पञ्चानां ज्ञानावरणानां चतुर्णां दर्शनावरणानां १०पञ्चानामन्तरायाणां चोदयः क्षीणकषायचरमसमयान्तेषु नोपरि । अन्यतरवेदनीयौदारिकतैज- सकार्मणशरीरसंस्थानषट्कौदारिकशरीराङ्गोपाङ्गवज्रवृषभनाराच संहननवर्णगन्धरसस्पर्शागुरुलघूप- घातपरघातोच्छ्वासप्रशस्ताप्रशस्तविहायोगतिप्रत्येकशरीरस्थिरास्थिरशुभाशुभसुस्वरदुःस्वरनिर्माणना- मिकानां त्रिंशत्प्रकृतीनामुदयः सयोगकेवलिनश्चरमसमये नोर्ध्वम् । अन्यतरवेदनीयमनुष्यायुर्मनुष्य- गतिपञ्चेन्द्रियजातित्रसबादरपर्याप्तकसुभगादेययशस्कीर्त्युच्चैर्गोत्रसंज्ञकानामेकादशानां प्रकृतीनामुदयः १५अयोगकेवलिनश्चरमसमये नोर्ध्वम् । तीर्थकरनामोदयो द्वयोः केवलिनोर्नोपरि नाप्यधः । अयथाकालविपाक उदीरणोदयः । ९ । तत्र मिथ्यादर्शनस्य उदीरणोदयो मिथ्यादृष्टौ उप- शमसम्यक्त्वाभिमुखस्य चरमावलीमुत्सृज्येतरत्र भवति । एकद्वित्रिचतुरिन्द्रियजात्यातपस्थावर- सूक्ष्मापर्याप्तकसाधारणसंज्ञिकानां नवानां प्रकृतीनामुदीरणोदयः मिथ्यादृष्टौ भवति नोर्ध्वम् । अन- न्तानुबन्धिक्रोधमानमायालोभानामुदीरणोदयो मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्ट्योर्नोपरि । सम्यङ्- २०मिथ्यात्वस्योदीरणोदयः सम्यङ्मिथ्यादृष्टौ नोपरि नाप्यधः । अप्रत्याख्यानावरणक्रोधमानमाया- लोभनरकगतिदेवगतिवैक्रियिकशरीरवैक्रियिकशरीराङ्गोपाङ्गदुर्भगानादेयायशस्कीर्तिसंज्ञका एका- दशप्रकृतय असंयतसम्यग्दृष्ट्यन्तेपूदीर्यन्ते नोर्ध्वम् । नरकायुषो देवायुषश्च मरणकाले चरमावलिं मुक्त्वा असंयतसम्यग्दृष्टावुदीरणोदयो भवत्यधश्च नोर्ध्वम् । चतुर्णामानुपूर्व्याणां विग्रहगतौ मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्ट्यसंयतसम्यग्दृष्टिपूदीरणोदयो नेतरत्र । प्रत्याख्यानक्रोधमानमायालो- २५भतिर्यग्गत्युद्योतनीचैर्गोत्राणां सप्तानां प्रकृतीनामुदीरणोदयः संयतासंयतान्तेषु नोपरि । तिर्यगायुषो मरणकाले चरमावलिं मुक्त्वा संयतासंयतान्तेषूदीरणोदयो नोर्ध्वम् । निद्रानिद्राप्रचलाप्रचलास्त्या- नगृद्धिसदसद्वेद्यानां पञ्चानां प्रकृतीनां प्रमत्तसंयतान्तेपूदीरणोदयो नोपरिष्टात् । उत्तरशरीरवर्तिपूर्व- चरमावल्या सह उदीरणोदयो नास्ति । आहारशरीराहारशरीराङ्गोपाङ्गनाम्नोः प्रमत्तसंयते उदी- रणोदयो नोर्ध्वं नाप्यधः । मनुष्यायुष उदीरणोदयो मरणकाले चरमावलिं मुक्त्वा प्रमत्तसंयतान्तेषु ३०सम्यङ्मिथ्यादृष्टिवर्जितेषूदीरणोदयो भवति नोपरि । वेदकसम्यक्त्वस्योदीरणोदयः असंयतसम्यग्दृ- ष्ट्यादिष्वप्रमत्तसंयतान्तेषु भवति नोर्ध्वं नाप्यधः । अर्धनाराचकीलिकासंप्राप्तासृपाटिकासंहनाना- मुदीरणोदयः अप्रमत्तसंयतान्तेषु भवति नोर्ध्वम् । हास्यरत्यरतिशोकभयजुगुप्सानां षण्णां प्रकृतीना- मपूर्वकरणचरमसमयान्तेपूदीरणोदयो भवति नोर्ध्वम् । त्रयाणां वेदानां त्रयाणां संज्वलनानां चोदी- रणोदयोऽनिवृत्तिबादरसम्परायेषूपान्तेषु भवति नोर्ध्वम् । तस्मिंश्चानिवृत्तिकाले शेषे शेषे ऊर्ध्वं ऊर्ध्वं ३५संख्येयभागान् गत्वा उदीरणोदयोच्छेदः । लोभसंज्वलनस्योदीरणोदयः सूक्ष्मसाम्परायचरमावली- ६३२ वर्जितेषु पूर्वेषु नोपरि । वज्रनाराचसंहनननाराचसंहननयोरुपशान्तकषायान्तेषूदीरणोदयो नोपरि- ष्टात् । समयोत्तरचरमावलीवर्जितक्षीणकषायान्तेषु निद्राप्रचलयोरुदीरणोदयो नोपरि । पञ्चानां ज्ञानावरणानां चतुर्णां दर्शनावरणानां पञ्चानामन्तरायाणां च चरमावलीवर्जितक्षीणकषायान्ते- षूदीरणोदथो नोर्ध्वम् । मनुष्यगतिपञ्चेन्द्रियजात्यौदारिकतैजसकार्माणशरीरषट्संस्थानौदारिकशरी- ०५राङ्गोपाङ्गवज्रवृषभनाराचसंहननवर्णगन्धरसस्पर्शागुरुलघूपघातोच्छ्वासप्रशस्ताप्रशस्तविहायोगतित्र- सबादरपर्याप्तकप्रत्येकशरीरस्थिरास्थिरशुभाशुभसुभगसुस्वरदुःस्वरादेययशस्कीर्तिनिर्माणोच्चैर्गोत्रसं- ज्ञिकानामष्टात्रिंशतः प्रकृतीनां सयोगकेवलिचरमसमयान्तेषूदीरणोदयो नोपरि । तीर्थकरनाम्न उदीरणोदयः सयोगिकेवलिन्येव नोपरि नाप्यधः । लोकसंस्थानस्वभावावधानं संस्थानविचयः । १० । लोकसंस्थानं प्राग्वर्णितम् । तदवयवानां १०च द्वीपादीनां तत्स्वभावावधानं संस्थानविचयः । धर्मादनपेतं धर्म्यम् । ११ । धर्म उत्तमक्षमादिदशविकल्पः, ततोऽनपेतं धर्म्यं ध्यानम् । उत्तमक्षमादिभावनावतः प्रवृत्तेः । अनुप्रेक्षाणां धर्म्यध्यानजातीयत्वात्पृथगनुपदेश इति चेत्; न; ज्ञानप्रवृत्तिविकल्पत्वात् । १२ । स्यादेतत् — अनुप्रेक्षा अपि धर्म्यध्यानेऽन्तर्भवन्तीति पृथगासामुपदेशोऽनर्थक इति; तन्न; किं कारणम् ? १५ज्ञानप्रवृत्तिविकल्पत्वात् । अनित्यादिविषयचिन्तनं यदा ज्ञानं तदा अनुप्रेक्षाव्यपदेशो भवति, यदा तत्रैकाग्रचिन्तानिरोधस्तदा धर्म्यध्यानम् । धर्म्यमप्रमत्तस्येति चेत्; न; पूर्वेषां विनिवृत्तिप्रसङ्गात् । १३ । कश्चिदाह — धर्म्यमप्रमत्तसंयत- स्यैवेति; तन्न; किं कारणम् ? पूर्वेषां विनिवृत्तिप्रसङ्गात् । असंयतसम्यग्दृष्टिसंयतासंयतासंयतप्रमत्तसंयता- नामपि धर्म्यध्यानमिष्यते सम्यक्त्वप्रभवत्वात् । यदि धर्म्यमप्रमत्तस्यैवेत्युच्येत तर्हि; तेषां निवृत्तिः २०प्रसज्येत । उपशान्तक्षीणकषाययोश्चेति चेत्; न; शुक्लाभावप्रसङ्गात् । १४ । कश्चिदाह — उपशान्तक्षीण- कषाययोश्च धर्म्यं ध्यानं भवति न पूर्वेषामेवेति; तन्न; किं कारणम् ? शुक्लाभावप्रसङ्गात् । उप- शान्तक्षीणकषाययोर्हि शुक्लध्यानमिष्यते तस्याभावः प्रसज्येत । तदुभयं तत्रेति चेत्; न; पूर्वस्यानिष्टत्वात् । १५ । स्यादेतत् — उभयं धर्म्यं शुक्लं चोपशान्त- २५क्षीणकषाययोरस्तीति ? तन्न; किं कारणम् ? पूर्वस्यानिष्टत्वात् । पूर्वं हि धर्म्यं ध्यानं श्रेण्योर्नेष्यते आर्षे, पूर्वेषु चेष्यते । आह — यदि धर्म्यध्यानमविरतदेशविरतप्रमत्ताप्रमत्तसंयतान्तानां भवति, अथ शुक्लध्यानं कस्येति ? अत्रोच्यते — तद्वक्ष्यमाणं चतुर्विकल्पम्, तत्र प्रथमयोर्विकल्पयोः स्वामिनिर्देशः क्रियते — शुक्ले चाद्ये पूर्वविदः ॥ ३७ ॥ ३०पूर्वविद्विशेषणं श्रुतकेवलिनस्तदुभयप्रणिधानसामर्थ्यात् । १ । सकलश्रुतधरस्याद्यशुक्ल- ध्यानद्वयप्रणिधानसामर्थ्यं नेतरस्येति प्रतिपत्त्यर्थं पूर्वविद्विशेषणमुपादीयते । चशब्दः पूर्वध्यानसमुच्चयार्थः । २ । चशब्दः क्रियते पूर्वस्य धर्म्यध्यानस्य समुच्चयार्थः । शुक्ले चाद्ये पूर्वविदो भवतः धर्म्यं चेति । ६३३ विषयविवेकापरिज्ञानमिति चेत्; न; व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तेः । ३ । स्यादेतत् — चशब्देन पूर्वस्य ध्यानस्य समुच्चये क्रियमाणे विषयविवेको न ज्ञायते इति; तन्न; किं कारणम् ? व्याख्या- नतो विशेषप्रतिपत्तेः । श्रेण्यारोहणात् प्राग् धर्म्यध्यानं श्रेण्योः शुक्लध्यानमिति व्याख्यास्यामः । आह — यद्याद्ये शुक्ले उपशान्तनिर्दग्धमोहयोर्नियमेन प्रतिज्ञायेते अवशिष्टे कस्य भवत ०५इति ? अत्रोच्यते — परे केवलिनः ॥ ३८ ॥ केवलिशब्दसामान्यनिर्देशात्तद्वतोरुभयोर्ग्रहणम् । १ । केवलीत्ययं शब्दः सामान्यवि- षयः, ततोऽचिन्त्यविभूतिविशेषकेवलज्ञानसाम्राज्यमनुभवतोरुभयोः सयोग्ययोगिकेवलिनोर्ग्रहणम् । परे शुक्लध्याने तयोर्भवतो न छद्मस्थस्येति । १०आह — अन्धकारमुष्ट्यभिघातसादृश्यादमुं शुक्लध्यानाधिष्ठातृप्रक्रियां प्रति न व्याप्रियामहे । कुतः ? तल्लक्षणविशेषनिर्देशानुपलम्भात् । उच्यते — स्यादेतदेवं यद्यमूनि तस्य परस्परविशिष्टानि पर्यायान्तराणि न स्युः — पृथक्त्वैकत्ववितर्कसूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिव्युपरतक्रियानिवर्तीनि ॥ ३९ ॥ वक्ष्यमाणलक्षणापेक्षया सर्वेषामन्वर्थत्वम् । १ । वक्ष्यमाणलक्षणमपेक्ष्य सर्वेषामन्वर्थत्व- १५मवसेयम् । यदिदमुपात्तचातुर्विध्यं शुक्लव्यानं तत्किमालम्बनमिति चेत् ? उच्यते — त्र्येकयोगकाययोगाऽयोगानाम् ॥ ४० ॥ योगशब्दो व्याख्यातार्थः । १ । अयं योगशब्दो व्याख्यातार्थः “कायवाङ्मनस्कर्म योगः” [६ । १] इत्यत्र । यथासंख्यं चतुर्णामभिसम्बधः । २ । चतुर्णां त्रियोगादीनामुक्तैश्चतुर्भिः शुक्लध्यानविकल्पैः २०सह यथासंख्यमभिसम्बन्धो भवति । त्रियोगस्य पृथक्त्ववितर्कम्, त्रिषु योगेष्वेकयोगस्यैकत्ववि- तर्कम्, काययोगस्य सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति, अयोगस्य व्युपरतक्रियानिवर्तीति । तत्राद्यस्य विशेषप्रतिपत्त्यर्थमिदमुच्यते — एकाश्रये सवितर्कवीचारे पूर्वे ॥ ४१ ॥ पूर्वविदारभ्यत्वादेकाश्रयसिद्धिः । १ । उभे अपि परिप्राप्तश्रुतज्ञाननिष्ठेनारभ्येते इत्ये- २५काश्रये इत्युच्यते । सवितर्कवीचार इति द्वन्द्वपूर्वोऽन्यपदार्थनिर्देशः । २ । वितर्कश्च वीचारश्च वितर्कवीचारौ सह वितर्कवीचाराभ्यां वर्तते सवितर्कवीचारः । पूर्वत्वमेकस्यैवेति चेत्; न; उक्तत्वात् । ३ । किमुक्तम् ? तत्समीपवर्तिनस्तद्व्यपदेश इति । द्विवचनसामर्थ्यादुभयोर्ग्रहणम् । ३०तत्र यथासंख्यप्रसङ्गनिवृत्त्यर्थमिदमुच्यते — ६३४ अवीचारं द्वितीयम् ॥ ४२ ॥ पूर्वयोर्यद् द्वितीयं तदवीचारं प्रत्येतव्यम् — अर्थात् आद्यं सवितर्कं सवीचारं च भवति, द्वितीयं सवितर्कमवीचारमिति । ०५अथ वितर्कवीचारयोः क प्रतिविशेष इति ? अत्रोच्यते — वितर्कः श्रुतम् ॥ ४३ ॥ विशेषेण तर्कणमूहनं वितर्कः श्रुतज्ञानमित्यर्थः । यदि श्रुतज्ञाने वितर्कशब्दो वर्तते, जायसे तर्हि पुनरपि प्रष्टव्यः — अथ वीचारः किंलक्षणः इति ? अत्रोच्यते — १०वीचारोऽर्थव्यञ्जनयोगसंक्रान्तिः ॥ ४४ ॥ अर्थो ध्येयः द्रव्यं पर्यायो वा, व्यञ्जनं वचनम्, योगः कायवाङ्मनस्कर्मलक्षणः, संक्रान्तिः परिवर्त्तनम् । द्रव्यं विहाय पर्यायमुपैति, पर्यायं त्यक्त्वा द्रव्यमित्यर्थसंक्रान्तिः । एकं श्रुतवचनमु- पादाय वचनान्तरमालम्बते तदपि विहायान्यदितिव्यञ्जनसंक्रान्तिः । काययोगं त्यक्त्वा योगान्तरं गृह्णाति योगान्तरं च त्यक्त्वाकाययोगमिति योगसंक्रान्तिः, एवं परिवर्तनं वीचार इत्युच्यते । १५तदेत्सामान्यविशेषनिर्दिष्टचतुर्विधं शुक्लं धर्म्यं च पूर्वोदितगुप्त्यादिबहुप्रकारोपायं संसारविनिवृत्तये मुनिर्ध्यातुमर्हति । तदारम्भे च परिकर्म भवति । यदोत्तमशरीरसंहननतया परीषहबाधासहन- शक्तिमन्तमात्मानमवगच्छति तदा ध्यानयोगपरिचयायोपक्रमते । कथमिति चेत् ? उच्यते — पर्वतगुहाकन्दरदरीद्रुमकोटरनदीपुलिनपितृवनजीर्णोद्यानशून्यागारादीनामन्यतम- स्मिन्नवकाशे व्यालमृगपशुपक्षिमनुष्याणामगोचरे तत्रत्यैरागन्तुभिश्च जन्तुभिः परिवर्जिते नात्युष्णे २०नातिशीते नातिवाते वार्षातपवर्जिते समन्तात् बाह्यान्तःकरणविक्षेपकारणविरहिते भूमितले शुचावनुकूलस्पर्शे यथासुखमुपविष्टो बद्धपल्यङ्कासनः समृजुं प्रणिधाय शरीरयष्टिमस्तब्धां स्वाङ्के वामपाणितलस्योपरि दक्षिणपाणितलमुत्तलं समुपादाय नात्युन्मीलन्नातिनिमीलन् दन्तैर्दन्ताग्राणि संदधानः ईषदुन्नतमुखः प्रगुणमध्योऽस्तब्धमूर्त्तिः प्रणिधानगम्भीरशिरोधरः प्रसन्नवक्त्रवर्णः अनिमि- षस्थिरसौम्यदृष्टिः विनिहितनिद्रालस्यकामरागरत्यरतिशोकहास्यभयद्वेषविचिकित्सः मन्दमन्दप्राणा- २५पानप्रचार इत्येवमादिकृतपरिकर्मा साधुः, नाभेरूर्ध्वं हृदये मस्तकेऽन्यत्र वा मनोवृत्तिं यथापरिचयं प्रणिधाय मुमुक्षुः प्रशस्तध्यानं ध्यायेत् । तत्रैकाग्रमना उपशान्तरागद्वेषमोहो नैपुण्यान्निगृहीतशरी- रक्रियो मन्दोच्छ्वासनिःश्वासः सुनिश्चिताभिनिवेषः क्षमावान् बाह्याभ्यन्तरान् द्रव्यपर्यायान् ध्यायन्ना- हितवितर्कसामर्थ्यः अर्थव्यञ्जने कायवचसी च पृथक्त्वेन संक्रामता मनसाऽपर्याप्तबालोत्साहवद- व्यवस्थितेनानिशितेनापि शस्त्रेण चिरात्तरुं छिन्दन्निव मोहप्रकृतीरुपशमयन् क्षपयंश्च पृथक्त्ववितर्क- ३०वीचारध्यानभाग्भवति । पुनर्वीर्यविशेषहानेर्योगाद्योगान्तरं व्यञ्जनाद्व्यञ्जनान्तरमर्थादर्थान्तर- माश्रयन् ध्यानविधूतमोहरजाः ध्यानयोगान्निवर्तते इति । उक्तं पृथक्त्ववितर्कवीचारम् । अनेनैव विधिना सतूलमूलं मोहनीयं निर्दिधिक्षन्ननन्तगुणविशुद्धं योगविशेषमाश्रित्य बहुतराणां ज्ञानावरणसहायिभूतानां प्रकृतीनां बन्धं निरुन्धन् स्थितेः ह्रासक्षयौ च कुर्वन् श्रुतज्ञानो- पयोगवान्निवृत्तार्थव्यञ्जनयोगसंक्रान्तिः अविचलितमना क्षीणकषायो वैडूर्यमणिरिव निरुपलेपो ३५ध्यात्वा पुनर्न निवर्तत इति ? उक्तमेकत्ववितर्कम् । ६३५ एवमेकत्ववितर्कशुक्लध्यानवैश्वानरनिर्दग्धघातिकर्मेन्धनः प्रज्वलितकेवलज्ञानगभस्तिमण्डलः मेघपञ्जरनिरोधनिर्गत इव घर्मरश्मिर्बाभास्यमानो भगवांस्तीर्थकर इतरो वा केवली लोकेश्वराणा- मभिगमनीयोऽर्चनीयश्चोत्कर्षेणायुःपूर्वकोटिं देशोनां विहरति । स यदा अन्तमुहूर्त्तशेषायुष्कः तत्तुल्य- स्थितिवेद्यनामगोत्रश्च भवति तदा सर्ववाङ्मनसयोगं बादरकाययोगं च परिहाप्य सूक्ष्मकाययो- ०५गालम्बनः सूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिध्यानमास्कन्दितुमर्हति । यदा पुनरन्तर्मुहूर्त्तशेषायुष्कस्ततोऽधिकस्थि- तिविशेषकर्मत्रयो भवति योगी तदा आत्मोपयोगातिशयस्य सामायिकसहायस्य विशिष्टकरणस्य महासंवरस्य लघुकर्मपरिपाचनस्य शेषकर्मरेणुपरिशातनशक्तिरवाभाव्यात् दण्डकपाटप्रतरलोकपूर- णानि स्वात्मप्रदेशविसर्पणतश्चतुर्भिः समयैः कृत्वा पुनरपि तावद्भिरेव समयैः समुपहृतप्रदेशविसरणः समीकृतस्थितिविशेषकर्मचतुष्टयः पूर्वशरीरपरिमाणो भूत्वा सूक्ष्मकाययोगेन सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति- १०ध्यानं ध्यायति । तदस्तदनन्तरं समुच्छिन्नक्रियानिवर्तिध्यानमारभते । समुच्छिन्नप्राणापानप्रचारसर्वकाय- वाङ्मनोयोगसर्वप्रदेशपरिस्पन्दक्रियाव्यापारत्वात् समुच्छिन्नक्रियानिवर्तोत्युच्यते । तस्मिन् समुच्छि- न्नक्रियानिवर्तिनि ध्याने सर्वबन्धास्रवनिरोधसर्वशेषकर्मशातनसामर्थ्योपपत्तेरयोगिनः केवलिनः संपूर्णयथाख्यातचारित्रज्ञानदर्शनं सर्वसंसारदुःखजालपरिष्वङ्गोच्छेदजननं साक्षान्मोक्षकारणमुप- १५जायते । स पुनरयोगिकेवली भगवांस्तदा ध्यानानलनिर्दग्धसर्वमलकलङ्कबन्धो निरस्तकिट्टधातुपा- षाणजात्यकनकवल्लब्धात्मा परिनिर्वाति । तदेतद् द्विविधं तपः अभिनवकर्मास्रवनिरोधहेतुत्वात् संवरणकारणं प्राक्तनकर्मरजोविधूनननिमित्तत्वान्निर्जराहेतुरपि । अत्राह — उक्तं परीषहजयात्तपसश्च कर्मनिर्जरा भवतीति, तत्रेदं न ज्ञायते सर्वे सम्यग्दृष्टयः समनिर्जराः आहोस्विदस्ति कश्चित्प्रतिविशेष इति ? अस्तीत्याह — २०सम्यग्दृष्टिश्रावकविरतानन्तवियोजकदर्शनमोहक्षपकोपशमकोपशान्त- मोहक्षपकक्षीणमोहजिनाः क्रमशोऽसंख्येयगुणनिर्जराः ॥ ४५ ॥ प्रथमसम्यक्त्वादिप्रतिलम्भे अध्यवसायविशुद्धिप्रकर्षादसंख्येयगुणनिर्जरात्वं दशानाम् । मद्यपानाविष्टस्य मदैकदेशविगमादव्यक्तावगमशक्तिवत्, प्रकृष्टनिद्रस्य वा तदेकदेशक्षयादल्पस्मृति- जन्मवत्, विषमोहितमूर्तेर्वा एकदेशविषप्रच्युतेश्चेतनाप्रतिलम्भवत्, पित्तादिविकारोपजात- २५मूर्च्छस्य वा मोहैकदेशनिवृत्तेरव्यक्तचैतन्यवत् एकेन्द्रियेष्वनन्तकायादिषु अनन्तकालमुत्पद्योत्पद्य परिभ्रमतः विशेषलब्ध्या द्वीन्द्रियादिजन्म यावत्पञ्चेन्द्रिय इति कदाचित्पुनः प्रतिनिवर्तते । तदेवं बहुकृत्वो निवर्तनारोहणबहुशतसहस्रेषु कदाचित् पञ्चेन्द्रियत्वं नरकादिषु दीर्घकालमनुभूय घुणो- त्कीर्णाक्षरसमानजातीयमानवेषु जन्मावाप्नुयात् । भ्रान्त्वा पुनरपि ततो दुर्लभानि देशकुलादीन्य- वाप्य संक्लेशस्य म्रदिम्ना विशुद्धव्यवसायः प्रतिभाशक्तियुक्तः भव्यः परिणामशुद्ध्या प्रक्षालितान्त- ३०रात्माप्युपदेशासंभवात् सन्मार्गमलभमानः कुतीर्थप्रतिपादितमिथ्यादर्शनो भूत्वा पुनरपि संसार- महाजनपदातिथिर्भवति । अभिहितक्रमेणैव भूयो ज्ञावावरणकर्मैकदेशप्रशमोपजातविशुद्धिरुप- देशलब्धिसम्पन्नः अथवा मौनीन्द्रं दर्शनं कदाचिच्छृणुयात् प्रतिबन्धिनश्च कर्मणः न्यग्भावात् श्रद्दध्यात् कतकसम्पर्कोपजनितकलुषतोयप्रसादवत् असद्भूतार्थोपदेशमलीमसः मिथ्यात्वोप- शमात् परिणतप्रसादः श्रद्धानाभिमुखोऽभिलाषाभिमुख्यादसंख्येयगुणनिर्जरः अभूतपूर्वकरणात् ३५प्रथमसम्यक्त्वाभिमुखो रुचितजिनवचन उपशमसम्यग्दृष्टितामनुभवति । ततः सम्यक्त्वभावना- ६३६ मृतरसविवर्द्धितविशुद्धिः मिथ्यात्वविघातिवीर्याविर्भावे क्षुद्यमानब्रीहितुषकणतन्दुलविवेकवत्, मिथ्यादर्शनकर्म मिथ्यात्वसम्यक्त्वसम्यङ्मिथ्यात्वविभागेन त्रिधा विभज्य सम्यक्त्वं वेदयमानः सद्भूतपदार्थश्रद्धानफलं वेदकसम्यग्दृष्टिर्भवति । ततः प्रशमसंवेगादिमान् जिनेन्द्रभक्तिप्रवर्द्धित- विपुलभावनाविशेषसंभारो यत्र केवलिनः सन्ति भगवन्तस्तत्र मोहं क्षपयितुमारभते; निष्ठापकः ०५पुनश्चतसृषु गतिषु भवति । स निराकृतमिथ्यात्वः क्षायिकसम्यग्दृष्टिरित्याख्यायते । अथवा पूर्वोदित एव शङ्कादिदोषविनिर्मुक्तः कुसमयैरक्षोभितमतिः उपलब्धसद्भावो मोहतिमिरपटलवि- प्रमुक्तदृष्टिः जैनेन्द्रपूजाप्रवचनवात्सल्यसंयमादिप्रशंसादिपरतया क्षपितोपशमितदेशघातिकर्मा संयमासंयमप्राप्त्या श्रावकोऽपि स्यात् । पूर्वनिर्द्दिष्टः ततो विशुद्धिप्रकर्षात् पुनरपि सर्वगृहस्थसङ्ग- विप्रमुक्तो निर्ग्रन्थतामनुभवन् विरत इत्यभिलप्यते । एवमुत्तरोत्तरक्रमो वेदितव्योऽन्वर्थः । त एते १०दशाप्युपर्युपरि असंख्येयगुणनिर्जरा वेदितव्याः । क्षपक इत्यसाधुरन्वाख्यानाभावादिति चेत्; न; चशब्देन मित्संज्ञोपलब्धेः । १ । स्यान्म- तम् — क्षपक इत्ययमसाधुः । कुतः ? अन्वाख्यानाभावादिति; तन्न; किं कारणम् ? चशब्देन मित्संज्ञोपलब्धेः । क्षै जै षै क्षय इत्यस्य कृतात्वस्य “णिचियुकिजविजृऋष्टुसुरजोमताश्च” इति चशब्देन मित्संज्ञायां सत्यां ह्रस्वत्वात् साधुर्भवति । प्रयुक्तानामन्वाख्यानात् प्रयोगदर्शनाच्च । १५आह — सम्यग्दर्शनसन्निधानेऽपि यद्यसंख्येयगुणनिर्जरात्वात् परस्परतो न साम्यमेषां हन्त तर्हि श्रावकवदमी पूर्वसूत्रचोदिता न सर्वे विरतादयो गुणभेदात् निर्ग्रन्थतामर्हन्तीति ? उच्यते — नैतदेवम् । कुतः ? यस्माद् गुणभेदादन्योन्यविशेषेऽपि नैगमादिनयव्यापारात् सर्वेऽपि भवन्ति — पुलाकवकुशकुशीलनिर्ग्रन्थस्नातका निर्ग्रन्थाः ॥ ४६ ॥ अपरिपूर्णव्रता उत्तरगुणहीनाः पुलाकाः । १ । उत्तरगुणभावनापेतमनसो व्रतेष्वपि क्वचित् २०कदाचित् परिपूर्णतामपरिप्राप्नुवन्तः अविशुद्धपुलाकसादृश्यात् पुलाकव्यपदेशमर्हन्ति । अखण्डितव्रताः शरीरसंस्कारर्द्धिसुखयशोविभूतिप्रवणा वकुशाः । २ । नैर्ग्रन्थ्यं प्रस्थिताः अखण्डितव्रताः शरीरोपकरणविभूषानुवर्तिनः ऋद्धियशस्कामाः सातगौरवाश्रिताः अविविक्तपरि- वाराः छेदशबलयुक्ताः वकुशाः । शबलपर्यायवाची वकुशशब्दः । कुशीला द्विविधाः प्रतिसेवनाकषायोदयभेदात् । ३ । कुशीला द्विविधा भवन्ति । कुतः ? २५प्रतिसेवनाकषायोदयभेदात् । अविविक्तपरिग्रहाः परिपूर्णोभयाः कथञ्चिदुत्तरगुणविराधिनः प्रति- सेवनाकुशीलाः । ग्रीष्मे जङ्घाप्रक्षालनादिसेवनाद्वशीकृतान्यकषायोदयाः संज्वलनमात्रतन्त्रत्वात् कषायकुशीलाः । उदके दण्डराजिवत्सन्निरस्तकर्माणोऽन्तर्मुहूर्तकेवलज्ञानदर्शनप्रापिणो निर्ग्रन्थाः । ४ । उदके दण्डराजिर्यथा आश्वेव विलयमुपयाति तथाऽनभिव्यक्तोदयकर्माणः ऊर्ध्वं मुहूर्त्तादुद्भिद्यमान- ३०केवलज्ञानदर्शनभाजो निर्ग्रन्थाः प्रक्षीणघातिकर्माणः केवलिनः स्नातकाः । ५ । ज्ञानावरणादिघातिकर्मक्षयादाविर्भूतकेव- लज्ञानाद्यतिशयविभूतयः सयोगिशैलेशिनो लब्धास्पदाः केवलिनः स्नातकाः । “स्नातवेदसमाप्तौ” इति स्वार्थिके के निष्पन्नः शब्दः । त एते पञ्चनिर्ग्रन्थाः । कश्चिदाह — ६३७ प्रकृष्टाप्रकृष्टमध्यानां निर्ग्रन्थाभावश्चारित्रभेदाद् गृहस्थवत् । ६ । यथा गृहस्थश्चारित्रभे- दान्निर्ग्रन्थव्यपदेशभाग् न भवति तथा पुलाकादीनामपि प्रकृष्टाप्रकृष्टमध्यमचारित्रभेदान्निर्ग्रन्थत्वं नोपपद्यते । न वा, दृष्टत्वात् ब्राह्मणशब्दवत् । ७ । न वैष दोषः । कुतः ? दृष्टत्वात् ब्राह्मणशब्दवत् । ०५यथा जात्या चारित्राध्ययनादिभेदेन भिन्नेषु ब्राह्मणशब्दोऽविशिष्टो वर्त्तते तथा निर्ग्रन्थशब्दोऽपि इति । किञ्च, संग्रहव्यवहारापेक्षत्वात् । ८ । यद्यपि निश्चयनयापेक्षया गुणहीनेपु न प्रवर्त्तते तथापि संग्रहव्यवहारनयविवक्षावशात् सकलविशेषसंग्रहो भवति । किञ्च, दृष्टिरूपसामान्यात् । ९ । सम्यग्दर्शनं निर्ग्रन्थरूपं च भूषावेशायुधविरहितं तत्सामान्ययो- १०गात् सर्वेषु हि पुलाकादिषु निर्ग्रन्थशब्दो युक्तः । भग्नव्रते वृत्तावतिप्रसङ्ग इति चेत्; न; रूपाभावात् । १० । यदि भग्नव्रतेऽपि निर्ग्रन्थ- शब्दो वर्त्तते श्रावकेऽपि स्यादिति अतिप्रसङ्गः; नैष दोषः; कुतः ? रूपाभावात्, निर्ग्रन्थरूपा- भावात् । निर्ग्रन्थरूपमत्र नः प्रमाणम् । न च श्रावके तदस्तीति नातिप्रसङ्गः । अन्यस्मिन् सरूपेऽतिप्रसङ्ग इति चेत्, न; दृष्ट्यभावात् । ११ । स्यादेतत् — यदि रूपं प्रमा- १५णमन्यस्मिन्नपि सरूपे निर्ग्रन्थव्यपदेशः प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? दृष्ट्यभावात् । दृष्ट्या सह यत्र रूपं तत्र निर्ग्रन्थव्यपदेशः न रूपमात्र इति । अथ किमर्थः पुलाकादिव्यपदेशः ? गुणप्रकर्षवृत्तिविशेषख्यापनार्थः पुलाकाद्युपदेशः । १२ । चारित्रगुणस्योत्तरोत्तरप्रकर्षे वृत्ति- विशेषख्यापनार्थः पुलाकाद्युपदेशः क्रियते । तेषां पुलाकादीनां भूयो विशेषप्रतिपत्त्यर्थमिदमुच्यते — २०संयमश्रुतप्रतिसेवनातीर्थलिङ्गलेश्योपपादस्थानविकल्पतः साध्याः ॥ ४७ ॥ तसोऽलक्षणत्वादनिर्देश इति चेत्; न; अन्यतोऽपीति वचनात्सिद्धेः । १ । स्यादेतत् — तसो नोत्पत्तेर्लक्षणमस्ति । ततो निर्देशो न युक्त इति; तन्न; किं कारणम् ? “अन्यतोऽपि” इति वचनात्सिद्धेः । २५भवदादिर्योग इति चेत्; न; अन्यत्रापि दर्शनात् । २ । स्यान्मतम् — भवदादियोगे “अन्यतो ऽपि” इति लक्षणं व्याक्रियते, नान्यत्रेति तसो नोत्पत्तिरिति; तन्न; किं कारणम् ? अन्य- त्रापि दर्शनात् । अन्यत्र तसः प्रयोगो दृश्यते — नार्थतो न शब्दतो नाभिधानतः सुमध्यम इति । प्रतिसेबनेति षत्वाभावः क्रियान्तराभिसंबन्धात् । ३ । यथा विगताः सेवका अस्माद् ग्रामा- द्विसेवको ग्राम इति षत्वं न भवति तथा प्रतिगता सेवना प्रतिसेवनेति क्रियान्तराभिसंबन्धात् ३०षत्वं न भवति । पुलाकादयः संयमादिभिः साध्याः । ४ । एते पुलाकादयः पञ्च निर्ग्रन्थविशेषाः संयमादिभिर- ष्टाभिरनुयोगैः साध्या व्याख्येया इत्यर्थः । तद्यथा, कः कस्मिन् संयमे भवति ? पुलाकवकुशप्रतिसेव- नाकुशीलाः द्वयोः संयमयोः सामायिकच्छेदोपस्थापनयोर्भवन्ति । कषायकुशीला द्वयोः परिहारविशु- द्धिसूक्ष्मसाम्पराययोः पूर्वयोश्च । निर्ग्रन्थस्नातकाः एकस्मिन्नेव यथाख्यातसंयमे । ६३८ श्रुतम् — पुलाकवकुशप्रतिसेवनाकुशीलाः उत्कर्षेणाभिन्नाक्षरदशपूर्वधराः । कषायकुशीला निर्ग्रन्थाश्चतुर्दशपूर्वधराः । जघन्येन पुलाकस्य श्रुतम् आचारवस्तु । वकुशकुशीलनिर्ग्रन्थानां श्रुतम् अष्टौ प्रवचनमातरः । स्नातका अपगतश्रुता केवलिनः । प्रतिसेवना — पञ्चानां मूलगुणानां रात्रिभोजनवर्जनस्य च पराभियोगात् बलादन्यतमं ०५प्रतिसेवमानः पुलाको भवति । वकुशो द्विविधः — उपकरणवकुशः शरीरवकुशश्चेति । तत्र उपक- रणाभिष्वक्तचित्तो विविधविचित्रपरिग्रहयुक्तः बहुविशेषयुक्तोपकरणकाङ्क्षी तत्संस्कारप्रतीकारसेवी भिक्षुरुपकरणवकुशो भवति । शरीरसंस्कारसेवी शरीरवकुशः । प्रतिसेवनाकुशीलो मूलगुणानविरा- धयन् उत्तरगुणेषु काञ्चिद्विराधनां प्रतिसेवते । कषायकुशीलनिर्ग्रन्थस्नातकानां प्रतिसेवना नास्ति । तीर्थमिति सर्वेषां तीर्थकराणां तीर्थेषु भवन्ति । १०लिङ्गं द्विविधं द्रव्यलिङ्गं भावलिङ्गं च । भावलिङ्गं प्रतीत्य सर्वे पञ्च निर्ग्रन्थलिङ्गिनो भवन्तीति । द्रव्यलिङ्गं प्रतीत्य भाज्याः । लेश्याः — पुलाकस्योत्तरास्तिस्रो लेश्या भवन्ति । वकुशप्रतिसेवनाकुशीलयोः षडपि । कषाय- कुशीलस्य परिहारविशुद्धेश्चतस्र(श्च चतस्र)उत्तराः । सूक्ष्मसाम्परायस्य निर्ग्नन्थस्नातकयोश्च शुक्लैव केवला भवति । अयोगशैले प्रतिपन्ना अलेश्याः । १५उपपादः — पुलाकस्य उत्कृष्ट उपपादः उत्कृष्टस्थितिषु देवेषु सहस्रारे, वकुशप्रतिसेवना- कुशीलयोः द्वाविंशतिसागरोपमस्थितिष्वारणाच्युतकल्पयोः, कषायकुशीलनिर्ग्रन्थयोस्त्रायस्त्रिंश- त्सागरोपमस्थितिषु सर्वार्थसिद्धौ । सर्वेषामपि जघन्यः सौधर्मकल्पे द्वे सागरोपमस्थितिषु । स्नातकस्य निर्वाणमिति । स्थानम् — असंख्येयानि संयमस्थानानि कषायनिमित्तानि भवन्ति । तत्र सर्वजघन्यानि २०लब्धिस्थानानि पुलाककषायकुशीलयोः, तौ युगपदसंख्येयानि स्थानानि गच्छतः, ततः पुलाको व्युच्छिद्यते । कषायकुशीलस्ततोऽसंख्येयानीष्टस्थानानि गच्छति एकाकी । ततः कषायकुशीलप्रति- सेवनाकुशीलवकुशाः युगपदसंख्येयानि स्थानानि गच्छन्ति, ततो वकुशो व्युच्छिद्यते । ततोऽप्य- संख्येयानि स्थानानि गत्वा प्रतिसेवनाकुशीलो व्युच्छिद्यते । ततोऽप्यसंख्येयानि गत्वा कषाय- कुशीलो व्युच्छिद्यते । अत ऊर्ध्वमकषायस्थानानि निर्ग्रन्थः प्रतिपद्यते । सोऽप्यसंख्येयानि २५स्थानानि गत्वा व्युच्छिद्यते । अत ऊर्ध्वमेकं स्थानं गत्वा निर्ग्रन्थस्नातको निर्वाणं प्राप्नोतीत्येतेषां संयमलब्धिरनन्तगुणा भवतीति । इति तत्त्वार्थवार्तिके व्याख्यानालङ्कारे नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ ६३९ अथ दशमोऽध्यायः आह — आस्रवदोषानवलिप्तत्वं परिस्पन्दवतोऽपि कुशलस्य कर्मागमद्वारसंवरणादित्युपपा- दितः संवरपदार्थः, तदनन्तरनिर्देशभाविनी निर्जराऽभिधीयतामिति ? अत्र ब्रूमः — नासाविह पुनर्व- क्तव्या । कुतः ? तपोऽनुभवसंबन्धेन यस्मात्पुरैव व्याख्याता । यथानामोपभुक्तविचित्रफलकर्म- निवृत्तिर्निर्जरा । तत्रानवसरप्राप्तेति चेत्; न; अर्थवशाच्छास्त्रगरीयस्त्वपरिहारार्थत्वाच्च । संवरान- ०५न्तरनिर्देशार्हेति चेत्; तथैवाभिहिता “तपसा निर्जरा च” [९ । ३] इति । अत एव गुप्त्याद्यवसानम्, इतरथा हि उभयहेतुत्वविपर्ययेण यत्र क्वचनाभिधानं स्यात् । आह — प्रक्लप्ता निर्जरा, मोक्षोऽभिधातव्यः । स चानुपसम्प्राप्तकेवलज्ञानावस्थस्य नोपपद्यते इति अतः केवलज्ञानमेव तावद्यथा भवति तथोपदेष्टव्यमिति ? उच्यते; नैतदपि भूयो निर्देशार्हं वेदितव्यम् । कुतः ? यस्माद्ध्यानप्रकरणे व्याख्यातम् — १०मोहक्षयाज्ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच्च केवलम् ॥ १ ॥ इति । अथवा, “सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः” [१ । १] इत्युपक्षिप्य लक्षणोत्पत्तिविषयनि- बन्धनादिभिर्विशेषैर्दर्शनचारित्रे समर्थिते, ज्ञानं च प्रमाणस्वभावं पञ्चविधमभ्युपेत्य तत्र चतुष्टयस्य लक्षणोत्पत्तिहेतुविषयनिबन्धाः प्रक्रान्ताः, अतः परमिदं वक्तव्यम् — एवमुत्पद्यते केवलमिति ? अत्र ब्रूमः — न वक्तव्यं पुनः, यस्मात् पुरस्तदेव व्याख्यातम्, संवरनिरुपादानीकृतसन्ततिचारित्रध्यानाग्नि- १५प्रज्वलितेन्धनमोहक्षयात् ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच्च केवलम् । किम् ? उत्पद्यत इत्युपदिष्ट- मिति वाक्यशेषः । वृत्तिप्रसङ्गो लध्वर्थमिति चेत्; न; क्रमेण क्षयज्ञापनार्थत्वात् । १ । स्यान्मतम् — इह वृत्त्या निर्देशः कर्तव्यः मोहज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयात्केवलमिति । किमर्थः ? लध्वर्थमिति; तन्न; किं कारणम् ? क्रमेण क्षयज्ञापनार्थत्वात् । प्रागेव मोहक्षयमुपनीयार्न्तमुहूर्तं क्षीणकषायव्यदेशमवाप्य २०ततो युगपद् ज्ञानदर्शनावरणान्तरायाणां क्षयं कृत्वा केवलमवाप्नोति । तत्क्षयहेतुः केवलोत्पत्तिरिति हेतुलक्षणविभक्तिनिर्देशः । २ । तत्क्षयः केवलज्ञानोत्पत्ते- र्हेतुरिति कृत्वा तदभिसंबन्धावद्योतिकया हेतुलक्षणया विभक्त्या निर्देशः क्रियते । तत्क्षयः प्रणिधानविशेषात् । ३ । तेषां मोहादीनां क्षयो भवति । कुतः ? प्रणिधानविशे- षात्, परिणामविशेषादिति यावत् । तद्यथा — पूर्वाहितेन विधिना परमतपोविशेषैः प्रशस्ताध्यवसाय — २५प्रकर्षात् विशुद्ध्यतः शुभाभिमताः प्रकृतयः स्फीतीभवन्ति, अप्रशस्ताश्च तनूभूय विलीयन्ते । तत्र कश्चिद्वेदकसम्यग्दृष्टिरप्रमत्तगुणस्थाने सप्तप्रकृत्युपशमात् श्रेण्यारोहणाभिमुखश्चारित्रमोहमुपशम- यितुमारभते । अपरः असंयतसम्यग्दृष्टिसंयतासंयतप्रमत्तसंयताप्रमत्तसंयतगुणस्थानेषु कस्मिंश्चित् ६४० सप्तकर्मप्रकृतीः क्षयमुपनीय क्षायिकसम्यग्दृष्टिर्भूत्वा चारित्रमोहमुपशमयितुमुपक्रमते । ततोऽथाप्रवृ- त्तकरणमपूर्वकरणमनिवृत्तिकरणं च कृत्वा उपशमकश्रेणिमारुह्यापूर्वकरणोपशमकगुणस्थानव्यपदेश- मनुभूय तत्राभिनवशुभाभिसन्धितनूकृतपापकर्मप्रकृतिस्थित्यनुभागः विवर्द्धितशुभकर्मानुभवः अनिवृत्तिबादरसाम्परायोपशमकगुणस्थानमधिरुह्य नपुंसकवेदस्त्रीवेदनोकषायषट्कपुंबेदाप्रत्याख्या- ०५नक्रोधद्वयमायाद्वयलोभद्वयक्रोधमानसंज्वलनसंज्ञिकाः प्रकृतीः क्रमेणोपशमय्य ततः सूक्ष्मसाम्प- रायप्रथमसमये मायासंज्वलनमुपशमं नीत्वा लोभसंज्वलनं तनूकृत्य सूक्ष्मसाम्परायोपशमका- ख्यामास्कन्द्य ततः उपशान्तकषायप्रथमसमये लोभसंज्वलने चोपशमं गते सर्वमोहप्रकृत्युपशमात् उपशान्तकषायव्यपदेशभाग्भवति । आयुषः क्षयात् म्रियते । अथवा पुनरपि कषायानुदीरयन् प्रतिनिवर्त्तते । स एव वाऽन्यो वा विशुद्धाध्यवसायानुपरतोत्साहः पूर्ववत् क्षायिकसम्यग्दृष्टिर्भूत्वा १०कर्मविशुद्ध्या महत्या विशुद्ध्यन् क्षपकश्रेणीमनुप्रपद्य तै रेव करणैस्त्रिभिः पूर्ववदपूर्वकरणक्षपकता- माश्लिष्य तत ऊर्ध्वं कषायाष्टकं नष्टं कृत्वा नपुंसकवेदं नाशमापाद्य स्त्रीवेदमुन्मूल्य नोकषायषट्कं पुंवेदे प्रक्षिप्य क्षपयित्वा पुंवेदं क्रोधसंज्वलने क्रोधसंज्वलनं मानसंज्वलने मानसंज्वलनं माया- संज्वलने मायासंज्वलनं च लोभसंज्वलने क्रमेण क्रमेण बादरकृष्टिविभागेन विलयमुपनीय अनिवृत्तिबादरसाम्परायक्षपकभावमवाप्य लोभसंज्वलनं तनूकृत्य सूक्ष्मसाम्परायक्षपकमनुभूय १५निरवशेषं मोहनीयं निर्मूलकाषं कषित्वा क्षीणकषायतामधिरुह्य अवतारितमोहनीयभारः उपान्तिमे समये निद्राप्रचले प्रलयमुपनीय पञ्चानां ज्ञानावरणानां चतुर्णां दर्शनावरणानां पञ्चानामन्तराया- णां चान्तमन्ते समुपगम्य तदनन्तरं ज्ञानदर्शनस्वभावं केवलपर्यायमप्रतर्क्यविभूतिविशेषं निःस- पत्नमवाप्य निरुपलेपः कमलमिवामलः साक्षात्त्रिकालसर्वद्रव्यपर्यायस्वभावज्ञः सर्वत्राप्रतिहतद- र्शनः अवाप्तनिरवशेषपुरुषार्थः जलधरनिरोधकालातीतस्वकिरणकलापसौम्यदर्शनस्तारकाधिप- २०तिरिव ज्वलितमूर्तिः केवली भवति । आह — व्याख्यातं प्रतिबन्धविनिर्मुक्तसम्यक्त्वदर्शनानन्तवीर्यंसमन्वितं केवलम्, तदात्म- लाभश्च सकलकर्मोच्छेदहेतुरभ्युपगतः । अथ किंलक्षणः कस्माच्च हेतोर्मोक्षो भवतीत्युभयमभि- धीयतामिति ? अत्रोच्यते — तस्य खलु भगवतः केवलपर्यायलब्धात्मलाभस्य विग्रहवतः स्वप्रभा- वार्जितानन्तैश्वर्यभाजः पूर्वं दग्धकर्मचतुष्टयस्याऽप्रच्युतवेद्यनामगोत्रायुषश्च — २५बन्धहेत्वभावनिर्जराभ्यां कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षो मोक्षः ॥ २ ॥ मिथ्यादर्शनादिहेत्वभावादभिनवकर्मादानाभावः । १ । मिथ्यादर्शनादीनां पूर्वोक्तानां कर्मास्रवहेतूनां निरोधे कारणाभावात् कार्याभाव इत्यभिनवकर्मादानाभावः । पूर्वोदितनिर्जराहेतुसन्निधाने चार्जितकर्मनिरासः । २ । पूर्वोदितानां निर्जराहेतूनां सन्नि- धानेऽर्जितस्य च कर्मणो निरासो भवति । ताभ्यां बन्धहेत्वभावनिर्जराभ्यामिति हेतुलक्षणविभक्ति- ३०निर्देशः, ततो भवस्थितिहेतुसमीकृतशेषकर्मावस्थस्य युगपदात्यन्तिकः प्रत्येतव्यः कृत्स्नकर्मविप्र- मोक्षो मोक्षः । ६४१ आद्यभावादन्ताभाव इति चेत्; न; दृष्टत्वादन्त्यबीजवत् । ३ । स्यान्मतम् — कर्मबन्ध- सन्तानस्याद्यभावादन्तेनाप्यस्य न भवितव्यम्, दृष्टविपरीतकल्पनायां प्रमाणाभावादिति; तन्न; किं कारणम् ? दृष्टत्वादन्त्यबीजवत् । यथा बीजाङ्कुरसन्तानेऽनादौ प्रवर्त्तमाने अन्त्यबीजमग्निनो- पहताङ्कुरशक्तिकमित्यन्तोऽस्य दृष्टस्तथा मिथ्यादर्शनादिप्रत्ययसाम्परायिकसन्ततावनादौ ध्यानानल- ०५निर्दग्धे कर्मबीजे भवाङ्कुरोत्पादाभावान्मोक्ष इति दृष्टमिदमपह्नोतुमशक्यम् । उक्तं च — “दग्धे बीजे यथाऽत्यन्तं प्रादुर्भवति नाङ्कुरः । कर्मबीजे तथा दग्धे न रोहति भवाङ्कुरः ॥ ” इति । कृत्स्नस्य कर्मत्वेन क्षयः कर्मक्षयः, सतो द्रव्यस्य द्रव्यत्वेन विनाशो नास्ति । कथं तर्हि ? पर्यायेण, तस्योत्पत्तिमत्त्वाद्विनाशेन भवितव्यम्, तन्मुखेन द्रव्यमपि व्ययमुपयातीति व्यपदि- १०श्यते । ततः पुद्गलद्रव्यस्य कारणवशात् कर्मत्वपर्यायमापन्नस्य तत्प्रत्यनीकहेतुसन्निधाने तत्पर्याय- निवृत्तौ तस्य क्षयः इत्युपदेशो भवतीति युक्तमेतत् — कृत्स्नकर्मक्षय इति । भावसाधनो मोक्षशब्दो द्विविषयो विप्रयोगक्रियामात्रगतेः । ४ । मोक्ष असने इत्यस्य मोक्षणं मोक्ष इति भावसाधनः शब्दो द्विविषयः मोक्तव्यमोचकापेक्षत्वात् । कुतः ? विप्रयोगक्रिया- मात्रगतेः । कृत्स्नशब्देन कर्माष्टविधं सद्वन्धोदयोदीरणचतुर्विधव्यवस्थं परिगृहीतम् । तत्र बन्धो- १५दयोदीरणानां क्षयविभागो गुणस्थानभेदेन निर्दिष्टः । सत्कर्मोच्छेदस्तु न प्रतिपादितः, स विव्रियते — कर्माभावो द्विविधः — यत्नसाध्योऽयत्नसाध्यश्चेति । तत्र चरमदेहस्य नरकतिर्यग्देवायुषाम- भावोऽयत्नसाध्यः असत्त्वात् । यत्नसाध्य इत ऊर्ध्वमुच्यते — असंयतसम्यग्दृष्ट्यादिषु चतुर्षु गुण- स्थानेषु कस्मिंश्चिदनन्तानुबन्धिक्रोधमानमायालोभमिथ्यात्वसम्यङ्मिथ्यात्वसम्यक्त्वाख्यप्रकृतिसप्त- कविपतरुवनं शुभाध्यवसायनिशितपरशुपातेन निर्मूलं निच्छिद्यते । निद्रानिद्राप्रचलाप्रचला- २०स्त्यानगृद्धिनरकगतितिर्यग्गत्येकद्वित्रिचतुरिन्द्रियजातिनरकगतितिर्यग्गतिप्रायोग्यानुपूर्व्यातपोद्योत- स्थावरसूक्ष्मसाधारणसंज्ञकानां षोडशानां कर्मप्रकृति पृतनासेनान्या युगपदनिवृत्तिबादरसाम्प- रायःस्वेन समाधिचक्रेण विजयमवाप्नोति । ततः परं कषायाष्टकं नष्टं करोति स एव युगपत् । नपुंसकवेदः स्त्रीवेदश्च क्रमेण तत्रैव क्षयमुपयाति, नोकषायषट्कं चैकेनैव प्रहारेण निषातयति । ततः पुंवेदसंज्वलनक्रोधमानमायाः क्रमेण तत्रैवात्यन्तिकं ध्वंसनमास्कन्दन्ति । लोभसंज्वलनः २५सूक्ष्मसाम्परायान्ते यात्यन्तम् । निद्राप्रचले क्षीणकषायवीतरागछद्मस्थस्योपान्तिमे समये प्रलयमुपव्रजतः । पञ्चानां ज्ञानावरणानां चतुर्णां दर्शनावरणानां पञ्चानामन्तरायाणां च तस्यै- वान्तसमये प्रक्षयो भवति । अन्यतरवेदनीयदेवगत्यौदारिकवैक्रियिकाहारकतैजसकार्मणशरीर संस्थानषडौदारिकवैक्रियिकाहारकशरीराङ्गोपाङ्गषट्संहननपञ्चप्रशस्तवर्णपञ्चाऽप्रशस्तवर्णगन्धद्वय- पञ्चप्रशस्तरसपञ्चाऽप्रशस्तरसस्पर्शाष्टकदेवगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यागुरुलघूपघातपरधातोच्छ्वासप्रशस्त- ३०विहायोगत्यपर्याप्तकप्रत्येकशरीरस्थिरास्थिरशुभाशुभदुर्भगसुस्वरदुःस्वरानादेयायशस्कीर्तिनिर्माणना- मनीचैर्गोत्राख्या द्वासप्ततिप्रकृतयः अयोगिकेवलिन उपान्त्यसमये विनाशमुपयान्ति । अन्यतरवेद- नीयमनुष्यायुर्मनुष्यगतिपञ्चेन्द्रियजातिमनुष्यगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यत्रसबादरपर्याप्तकसुभगादेययश- ६४२ स्कीर्त्तितीर्थकरनामोच्चैर्गोत्रसंज्ञिकानां त्रयोदशानां प्रकृतीनामयोगिकेवलिनश्चरमसमये व्युच्छेदो भवति । आह — किमासां पौद्गलिकीनामेव द्रव्यकर्मप्रकृतीनां निरासान्मोक्षोऽवसीयत उत भावकर्म- णोऽपीति ? अत्रोच्यते — ०५औपशमिकादिभव्यत्वानां च ॥ ३ ॥ किम् ? मोक्ष इत्यनुवर्तते । भव्यत्वग्रहणमन्यपारिणामिकाऽनिवृत्त्यर्थम् । १ । अन्येषां जीवत्वादीनां पारिणामिकानां मोक्षावस्थायामनिवृत्तिज्ञापनार्थं भव्यत्वग्रहणं क्रियते । तेन पारिणामिकेषु भव्यत्वस्य औप- शमिकादीनां च भावानामभावान्मोक्षो भवतीत्यवगम्यते । ननु च द्रव्यनिरासेऽभिहिते तन्नि- १०मित्तानां भावानां निवृत्तिरर्थादवगम्यत इति नार्थोऽनेन योगेन ? नैष दोषः; नायमेकान्तः — ‘निमित्तापाये नैमित्तिकानां निवृत्तिः’ इति । अपि च, अर्थादवगमेऽपि सिद्धे साक्षात्प्रतिपत्त्यर्थ- मिदमुच्यते — विस्पष्टार्थं वक्ष्यमाणसूत्रनिर्देशार्थम् । आह — यद्यपवर्गो भावोपरतेः प्रतिज्ञायते, ननु चौपशमिकादिभावनिवृत्तिवत् सर्वक्षायिक- निवृत्तौ अव्यपदेशो मुक्तस्य प्राप्नोतीति; स्यादेतदेवं यदि विशेषो नोच्येत, अस्ति तु विशेष इति १५अपवादविधानार्थमिदमुच्यते — अन्यत्र केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनसिद्धत्वेभ्यः ॥ ४ ॥ अन्यत्रशब्दो वर्जनार्थः । १ । अन्यत्रशब्दोऽयं वर्जनार्थो द्रष्टव्यः, तन्निमित्तः सिद्धत्वेभ्य इति विभक्तिनिर्देशः, यथा — “अन्यत्र द्रोणभीष्माभ्यां सर्वे योद्धाः पराङ्मुखाः” इति । अन्यशब्दप्रयोगे तद्विज्ञानमिति चेत्; न; स्वार्थिकत्वात् । २ । स्यान्मतम् — अन्यशब्दप्रयोगे २०का विभक्तिर्विज्ञायते यथाऽन्यो देवदत्तादिति, अन्यत्र शब्दोऽयं तस्मान्निर्देशो नोपपद्यते इति; तन्न; किं कारणम् ? स्वार्थिकत्वात् । स्वार्थिकोऽयं त्रः, केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनसिद्धत्वेभ्योऽन्य- स्मिन्नयं विधिरिति । अनन्तवीर्यादिनिप्रवृत्तिप्रसङ्ग इति चेत्; न; अत्रैवान्तर्भावात् । ३ । स्यादेतत् — सम्यक्त्वा- दीनां चतुर्णां क्षायिकाणां संग्रहादितरेषां निवृत्तिरनन्तवीर्यादीनां प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? २५अत्रैवान्तर्भावात् । ज्ञानदर्शनाविनाभाविनो ह्यनन्तवीर्यादयः अत्रैवान्तर्भवन्ति । अनन्तसामर्थ्य- हीनस्यानन्तावबोधवृत्त्यभावात्, ज्ञानमयत्वाच्च सुखस्येति । बन्धस्याव्यवस्था अश्वादिवदिति चेत्; न; मिथ्यादर्शनाद्युच्छेदे कार्यकारणनिवृत्तेः । ४ । स्यादेतत् — यथा अश्वादीनामेकस्मिन् बन्ध उच्छिन्नेऽपि पुनर्बन्धान्तरसंभवादव्यवस्था तथा जीव- स्यापि कस्मिश्चिद् बन्धेऽपगतेऽपि बन्धान्तरप्रसङ्ग इति; तन्न; किं कारणम् ? मिथ्यादर्शनाद्युच्छेदे ३०कार्यकारणनिवृत्तेः । पुनर्बन्धहेत्वभावाद्वन्धाभावः । ६४३ पुनर्बन्धप्रसङ्गो जानतः पश्यतश्च कारुण्यादिति चेत्; न; सर्वास्रवपरिक्षयात् । ५ । स्यादेतत् — व्यसनार्णवे निमग्नं जगदशेषं जानतः पश्यतश्च कारुण्यमुत्पद्यते ततश्च बन्ध इति; तन्न; किं कारणम् ? सर्वास्रवपरिक्षयात् । भक्तिस्नेहकृपास्पृहादीनां रागविकल्पत्वाद्वीतरागे न ते सन्तीति । ०५अकस्मादिति चेत्; अनिर्मोक्षप्रसङ्गः । ६ । यदि कारणमन्तरेणैव मुक्तस्य बन्धः कल्प्यते ननु अनिर्मोक्षः स्यात् । मुक्तिप्राप्त्यनन्तरमेव बन्धोपपत्तेः । स्थानवत्त्वात्पात इति चेत्; न; अनास्रवत्वात् । ७ । स्यादेतत् — स्थानवत्त्वात् मुक्तस्य पातः प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? अनास्रवत्वात् । आस्रववतो हि यानपात्रस्याधःपतनं दृश्यते, न चास्रवो मुक्तस्यास्ति । १०गौरवाभावाच्च । ८ । गौरववतो हि तालफलस्य तत्प्रतिबद्धवृन्तसंयोगाभावे पतनं दृष्टं नागौ- रवस्याकाशप्रदेशस्य, न च गौरवमस्ति मुक्तस्येति पाताभावः । यस्य हि स्थानवत्त्वं पातकारणं तस्य सर्वेषां पदार्थानां पातः स्यात् स्थानवत्त्वाविशेषात् । परस्परोपरोध इति चेत्; न; अवगाहनशक्तियोगात् । ९ । स्यान्मतम् — अल्पः सिद्धावगाह्य आकाशप्रदेश आधारः, आधेयाः सिद्धा अनन्ताः, ततः परस्परोपरोध इति; तन्न; किं कारणम् ? १५अवगाहनशक्तियोगात् । मूर्त्तिमत्स्वपि नामानेकमणिप्रदीपप्रकाशेषु अल्पेऽप्यवकाशे न विरोधः किमङ्ग पुनरमूर्तिषु अवगाहनशक्तियुक्तेषु मुक्तेषु ? तत एव जन्ममरणद्वन्द्वोपनिपातव्याबाधाविरहात् परमसुखिनः । १० । तत एव अमूर्त्त- त्वादेवेत्यर्थः । यस्य हि मूर्त्तिरस्ति तस्य तत्पूर्वकः प्रीतिपरितापसम्बन्धः स्यात्, न चामूर्तानां मुक्तानां जन्ममरणद्वन्द्वोपनिपातव्याबाधाऽस्ति, अतो निर्व्याबाधत्वात् परमसुखिनस्ते । २०न तस्यास्त्युपमानम्, आकाशपरिमाणवत् । ११ । यथा परमाण्ववगाहक्षेत्रमारभ्य एकै- कप्रदेशवृद्ध्या कल्प्यमानं सातिशयं क्षेत्रमाकाशपरिमाणं पुनरिदमिवेत्युपमार्थकल्पनाभावाद- नुपमानं तथा सुखशब्दार्थोऽपि प्रकर्षाप्रकर्षयोगात् संसारगतः सान्तरः, मुक्तानां पुनः परमानन्त- परिमाणयोगान्निरतिशय इत्यनुपमानः । अनाकारत्वादभाव इति चेत्; न; अतीतानन्तरशरीराकारानुविधायित्वात् । १२ । स्यादे- २५तत् — मुक्तानां परित्यक्तमूर्त्तीनामाकाराभावादभावः प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? अतीतानन्तर- शरीराकारानुविधायित्वात् । शरीरानुविधायित्वे तदभावाद्विसर्पणप्रसङ्ग इति चेत्; न; कारणाभावात् । १३ । स्यान्म- तम् — यदि शरीरानुविधायी जीवः, तदभावात् स्वाभाविकलोकाकाशप्रदेशपरिमाणत्वात्तावद्विसर्पणं प्राप्नोतीति; तन्न; कुतः ? कारणाभावात्, पुनर्विसर्पणकारणाभावान्न विसर्पति । ३०नामकर्मसंबन्धात् संहरणविसर्पणधर्मत्वं प्रदीपप्रकाशवत् । १४ । यथा प्रदीपप्रकाशोऽ- वधृतपरिमाणः शरावमानिकापवरकादिद्रव्योपष्टम्भान्महानल्पश्च भवति तथा नामकर्मसंबन्धात् परिच्छिन्नपरिमाणोऽपि जीवः संहरति विसर्पति च, तदभावान्न संहारो विसर्पणं वा मुक्तजीवस्य । ६४४ मूर्त्तिमद्वैधर्म्यादिति चेत्; न; उभयलक्षणप्राप्तत्वात् । १५ । स्यान्मतम् — मूर्त्तः प्रदीप- प्रकाशः अमूर्त्तस्यात्मनः संहरणविसर्पणधर्मत्वे साध्ये दृष्टान्तो नोपपद्यते इति; तन्न; किं कार- णम् ? उभयलक्षणप्राप्तत्वात् । उपयोगस्वलक्षणापेक्षया अमूर्त्तः, बन्धपरिणामापेक्षया मूर्त्तः । उक्तं च — ०५“बंधं पडि एक्कत्तं लक्खणदो हवदि तस्स णाणत्तं तम्हा अमुत्तिभावो णेयन्तो होदि जीवस्स ॥ ” इति । तस्मात्कथञ्चिन्मूर्त्तत्वोपपत्तेः साम्यमेव दृष्टान्तेन । अनित्यत्वप्रसङ्ग इति चेत्; न; तावन्मात्रस्य निर्दिदिक्षितत्वाच्चन्द्रमुखीवत् । १६ । स्यादेतत् — संहरणविसर्पणधर्मत्वादेव प्रदीपप्रकाशवदनित्यत्वं प्राप्नोत्यात्मन इति; तन्न; किं कारणम् ? १०तावन्मात्रस्य निर्दिदिक्षितत्वात् । यथा चन्द्रमुखी कन्येति बहवश्चन्द्रे गुणाः, या चासौ प्रियदर्श- नता सा गम्यते तथा प्रदीपप्रकाशेऽनित्यत्वादिषु बहुषु धर्मेषु सत्स्वपि सङ्कोचविकाससाधर्म्यमात्रं विवक्षितम् । सर्वसाधर्म्याच्च दृष्टान्ताभावप्रसङ्गः । सर्वथाऽभावो मोक्षः प्रदीपवदिति चेत्; न; साध्यत्वात् । १७ । स्यादेतत् — यथा वर्तिस्नेहा- नलसन्निपाते प्रदीपोऽनुपरतवृत्त्या प्रवर्त्तमानस्तत्क्षये न काश्चिद्दिशं विदिशं वा गच्छति तत्रैवा- १५त्यन्तविनाशमुपयाति तथा कारणवशात् स्कन्धप्रतिसन्तानरूपेण प्रवर्तमानः स्कन्धसमूहो जीव- व्यपदेशभाक् क्लेशक्षयान्न काञ्चिद्दिशं विदिशं वा गच्छति तत्रैवात्यन्तं प्रलयमेतीति; तन्न; किं- कारणम् ? साध्यत्वात् । साध्यमेतत् — प्रदीपो निरन्वयनाशमुपयातीति । प्रदीपा एव हि पुद्गलाः, पुद्गलजातिमजहतः परिणामवशान्मषीभावमापन्ना इति नात्यन्तविनाशः । दृष्टत्वाच्च निगलादिवियोगे देवदत्ताद्यवस्थानवत् । १८ । यथा निगलादिद्रव्यवियोगे २०देवदत्तादीनामवस्थानं दृष्टं तथा बन्धविप्रमोक्षे आत्मना च स्थेयमिति दृष्टमिदमपह्नोतुमशक्यमिति नाभावः । यत्रैव कर्मविप्रमोक्षस्तत्रैवावस्थानमिति चेत्; न; साध्यत्वात् । १९ । स्यादेतत् — यस्मिन्नेव देशे कर्मविप्रमोक्षस्तस्मिन्नेवावस्थानं प्राप्नोति पुनर्गतिकारणाभावादिति; तन्न; किं कारणम् ? साध्यत्वात् । साध्यमेतत्तत्रैवावस्थातव्यमिति, बन्धनाभावादनाश्रितत्वाच्च स्याद्गमनमिति । २५आह — न तावदस्य बन्धाभावेऽधोगतिर्गौरवाभावात्, नापि तिर्यग्गतिर्योर्गाभावात्, तस्मा- त्प्राप्तमेतत्तत्रैवावस्थानम्, ततो लोकस्योपरि तदवस्थानकल्पनाव्यावृत्तिरिति; उच्यते — भवेदेतदेवं यद्यनभिमतदेशगतिनिमित्ताभाववत्तस्योर्ध्वगतिनिमित्तं न स्यात् । अस्ति च तत् । तस्मादेकसम- येन हि निरस्तकर्मभारः पुरुषः — तदनन्तरमूर्ध्वं गच्छत्यालोकान्तात् ॥ ५ ॥ ३०तद्वचनं प्रकृतनिर्देशार्थम् । १ । तदित्यनेन प्रकृतोऽर्थो निर्दिश्यते । कश्च प्रकृतः ? कृत्स्न- कर्मविप्रमोक्षः । तस्यानन्तरमूर्ध्वं गच्छति । ६४५ आङभिविध्यर्थः । २ । ईषदर्थादिषु दृष्टप्रयोगः आङिह विवक्षावशादभिविधौ वेदितव्यः । लोकस्यान्तो लोकान्त आलोकान्तादिति । आह — अनुपदिष्टहेतुकमिदमूर्ध्वगमनं कथमध्यवसातुं शक्यमिति ? अत्रोच्यते — पूर्वप्रयोगादसङ्गत्वाद् बन्धच्छेदात्तथागतिपरिणामाच्च ॥ ६ ॥ ०५आह — हेत्वर्थः पुष्कलोऽपि दृष्टान्तसमर्थनमन्तरेणाभिप्रेतार्थसाधनाय नालमिति; उच्यते — आविद्धकुलालचक्रवद् व्यपगतलेपालाबुवदेरण्डबीजवद- ग्निशिखावच्च ॥ ७ ॥ हेतुदृष्टान्तानां यथासंख्यमभिसंबन्धः । १ । पूर्वसूत्रे विहितानां हेतूनामत्रोक्तानां दृष्टान्तानां च यथासंख्यमभिसंबन्धो भवति । तद्यथा — १०अपवर्गप्राप्तये बहुशः प्रणिधानादाविद्धकुलालचक्रवत् । २ । यथा कुलालप्रयोगापादितहस्त- दण्डचक्रसंयोगपूर्वकं भ्रमणमुपरतेऽपि तस्मिन् पूर्वप्रयोगादासंस्कारक्षयाद्भवति एवं भवस्थेनात्मना अपवर्गप्राप्तये बहुशो यत् प्रणिधानं तदभावेऽपि तदावेशपूर्वकं मुक्तस्य गमनमवसीयते । किञ्च, असङ्गत्वान्मुक्तलेपालाबूद्रव्यवत् । ३ । यथा मृत्तिकालेपजनितगौरवमलाबूद्रव्यं जलेऽधः पतति तदेव क्लेदविश्लिष्टमृत्तिकाबन्धनं लघु सदूर्ध्वमेव गच्छति तथा कर्मभाराक्रान्तवशीकृत १५आत्मा तदावेशवशात् संसारे नियमेन गच्छति, तत्सङ्गविप्रमुक्तौ तूपर्येव याति । अनियमप्रसङ्गो दण्डवदिति चेत्; न; ऊर्ध्वगौरवात् । ४ । स्यादेतत् — यथा द्रव्यान्तरसंसक्तो दण्डोऽवस्थितस्तदभावेऽनियमेन पतति तथा कर्मसङ्गाभावेऽनियमेनात्मनोऽपि गमनं प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? ऊर्ध्वगौरवात् । ऊर्ध्वगौरवपरिणामो हि जीव उत्पतत्येव । किञ्च, बन्धच्छेदादेरण्डबीजवत् । ५ । यथा बीजबन्धकोशादिच्छेदादेरण्डबीजस्य गतिर्दृष्टा तथा २०मनुष्यादिभवप्रापकगतिजातिनामादिसकलकर्मबन्धच्छेदात् मुक्तस्य गतिरवसीयते । किञ्च, तथागतिपरिणामाच्च अग्निशिखावत् । ६ । यथा तिर्यक्पवनस्वभावसमीरणसंबन्धनिरु- त्सुका प्रदीपशिखा स्वभावादुत्पतति तथा मुक्तात्माऽपि नानागतिविकारकारणकर्मनिवारणे सति ऊर्ध्वगतिस्वभावत्वादूर्ध्वमेवारोहति । असङ्गत्वबन्धच्छेदयोरर्थाविशेषादनुवादप्रसङ्ग इति चेत्; न; अर्थान्यत्वात् । ७ । २५स्यादेतत् — असङ्गत्वबन्धच्छेदयोर्नास्त्यर्थविशेष इति पौनरुक्त्यं प्राप्नोति, बध्नातिरपि व्यतिषङ्गे वर्त्तत इति; तन्न किं कारणम् ? अर्थान्यत्वात् । अन्योन्यानुप्रवेशे सत्यविभागेनावस्थानं बन्धः, परस्परप्राप्तिमात्रं सङ्ग इत्यस्त्यर्थविशेषः । तस्मात्क्रियाकारणधर्माधर्माभावेऽपि हेत्वन्तरान्मुक्तस्य गतिरभ्यनुज्ञायते । नोदाहरणमलाबूर्मारुतावेशादिति चेत्; न; तिर्यग्गमनप्रसङ्गात् । ८ । स्यादेतत् — अलाबूद्र- ३०व्यं मुक्तगमनसिद्धाबुदाहरणं न भवति; कुतः ? मारुतावेशादिति; तन्न; किं कारणम् ? तिर्यग्गमन- प्रसङ्गात् । यदि मारुतावेशात्तस्य गमनं स्यात्तिर्यक्पवनधर्मत्वान्मरुतस्तिर्यग्गमनमेव स्यान्नोर्ध्वम् । ऊर्ध्वगत्यभावे तदभावप्रसङ्गोऽग्नेरौप्ण्याभावेऽभाववदिति चेत्; न; गत्यन्तरनिवृत्त्य- र्थत्वात् । ९ । स्यान्मतम् — यथोष्णस्वभावस्याग्नेरौष्ण्याभावेऽभावस्तथा मुक्तस्योर्ध्वगतिस्वभावत्वे ६४६ तदभावे तस्याप्यभावः प्राप्नोतीति; तन्न; किं कारणम् ? गत्यन्तरनिवृत्त्यर्थत्वात् । मुक्तस्योर्ध्वमेव गमनं न दिगन्तरगमनमित्ययं स्वभावो नोर्ध्वगमनमेवेति । ऊर्ध्वज्वलनवद्वा । १० । यथा ऊर्ध्वज्वलनस्वभावत्वेऽप्यग्नेर्वेगवद्द्रव्याभिघातात्तिर्यग्ज्वल- नेऽपि नाऽग्नेर्विनाशो दृष्टस्तथा मुक्तस्योर्ध्वगतिस्वभावत्वेऽपि तदभावे नाऽभाव इति । ०५अत्राह — ऊर्ध्वज्वलनस्वभावस्याग्नेर्वेगवदभिघातात्तिर्यग्ज्वलने सति विरोधादूर्ध्वज्वलना- भावो युक्तः, मुक्तस्य तु पुनः स्वभावगतिलोपहेत्वभावादूर्ध्वगत्युपरमोऽनुपपन्न इति; उच्यते लोकान्तान्नोर्ध्वगतिर्मुक्तस्य । कुतः ? धर्मास्तिकायाभावात् ॥ ८ ॥ गत्युपग्रहकारणभूतो धर्मास्तिकायो नोपर्यस्तीत्यलोके गमनाभावः । तदभावे च लोका- १०लोकविभागाभावः प्रसज्यते । किं पुनरमी परिनिर्वृत्ताः कार्मणशरीरोपशमकादिभावनिरुपाख्याः पर्यायान्तरेण शक्याः व्यपदेष्टुम् उतातीतव्यवहारा एव निर्धारयितव्या इति ? उच्यते — शक्याः । कथम् ? यस्मात्ते खलु — क्षेत्रकालगतिलिङ्गतीर्थचारित्रप्रत्येकबुद्धबोधितज्ञाना- वगाहनान्तरसंख्याल्पबहुत्वतः साध्याः ॥ ९ ॥ १५प्रत्युत्पन्नभूतानुग्रहतन्त्रनयद्वयापेक्षया क्षेत्रादिभिः साध्याः सिद्धाः । १ । एतैः क्षेत्रादिभिर- ल्पबहुत्वान्तैर्द्वादशभिरनुयोगद्वारैः प्रत्युत्पन्नभूतानुग्रहतन्त्रनयद्वयापेक्षया साध्याः चिन्त्या विक- ल्प्याः । के पुनस्ते ? सिद्धाः । तद्यथा क्षेत्रेण तावत् कस्मिन् क्षेत्रे सिद्ध्यन्ति ? सिद्धिक्षेत्रे कर्मभूमिषु वा । २ । प्रत्युत्पन्नविषयग्राहिनयार्पणेन सिद्धिक्षेत्रे स्वप्रदेशे, आकाश- प्रदेशे वा सिद्धिर्भवति । भूतानुग्रहतन्त्रनयविवक्षायां जन्म प्रति पञ्चदशसु कर्मभूमिषु, संहरणं २०प्रति मानुषक्षेत्रे सिद्धिः । ऋजुसूत्रनयः शब्दभेदाश्च त्रयः प्रत्युत्पन्नविषयग्राहिणः, शेषा नया उभयभावविषयाः । कालेन कस्मिन्काले सिद्धिः ? एकसमये उत्सर्पिण्यवसर्पिण्योर्वाऽविशेषे । ३ । प्रत्युत्पन्ननयापेक्षया एकसमये सिद्ध्यन् सिद्धो भवति । भूतभावप्रज्ञापननयार्पणया द्वेधा — जन्मनः(तः)संहरणतश्च । तत्र जन्मतः अविशेषेण उत्सर्पिण्यवसर्पिण्योर्जातः सिद्ध्यति । विशेषेणा अवसर्पिण्यां सुपमदुःषमाया अन्ते भागे दुःषमसुष- २५मायां च जातः सिद्ध्यति । दुःषमसुषमायां जातः दुःषमायां सिद्ध्यति न तु दुःषमायां जातः, सः अन्यदा नैव सिद्ध्यति । संहरणतः सर्वस्मिन् काले अवसर्पिण्यामुत्सर्पिण्यां च सिद्ध्यति । गत्या कस्यां गतौ सिद्धिः ? सिद्धिगतौ मनुष्यगतौ वाऽविशेषः । ४ । प्रत्युत्पन्ननयाश्रयणेन सिद्धिगतौ सिद्ध्यति । भूतविषयनयापेक्षया द्विधा कल्पना — अनन्तरगतौ एकान्तरगतौ चेति । तत्रानन्तरगतौ मनुष्य- ३०गतौ सिद्ध्यति । एकान्तरगतौ चतसृषु गतिषु जातः सिद्ध्यति । लिङ्गेन — केन सिद्धिः ? लिङ्ग त्रिविधो वेदः । अवेदत्वेन त्रिभ्यो वा वेदेभ्यः सिद्धिः । ५ । वर्तमानविषयनयविवक्षायामवेदत्वेन सिद्धि- र्भवति । अतीतगोचरनयापेक्षया अविशेषेण त्रिभ्यो वेदेभ्यः सिद्धिर्भवति भावं प्रति, न तु द्रव्यं प्रति, द्रव्यापेक्षया तु पुल्लिङ्गेनैव सिद्धिः । अपरः प्रकारः — लिङ्गं द्विविधम् — निर्ग्रन्थलिङ्गं ६४७ सग्रन्थलिङ्गं चेति । तत्र प्रत्युत्पन्नविपयनयादेशेन निर्ग्रन्थलिङ्गेन सिद्ध्यति । भूतविषयनया- देशेन तु भजनीयम् । तीर्थेन ? तीर्थसिद्धिर्द्वेधा — तीर्थकरेतरविकल्पात् । ६ । तीर्थसिद्धिर्द्वेधा भवति — तीर्थकरत्वेनेतरत्वेन च । सन्ति केचित्तीर्थकरसिद्धाः अपरेऽन्यथा सिद्धाः । ते द्वेधा सत्येव तीर्थकरे सिद्धाः, असति चेति । ०५चारित्रेण केन सिद्ध्यति ? अव्यपदेशेनैकचतुःपञ्चविकल्पचारित्रेण वा सिद्धिः । ७ । प्रत्युत्पन्नावलेहिनयवशान्न चा- रित्रेण नाप्यचारित्रेण व्यपदेशविरहितेन भावेन सिद्धिः । भूतपूर्वगतिर्द्विधा — अनन्तर-व्यवहित- भेदात् । आनन्तर्येण यथाख्यातचारित्रेण सिद्ध्यति, व्यवधानेन चतुर्भिः पञ्चभिर्वा । चतुर्भिस्तावत् सामायिकच्छेदोपस्थापनासूक्ष्मसाम्पराययथाख्यातचारित्रैः । पञ्चभिस्तैरेव परिहारविशुद्धिचा- १०रित्राधिकैः । स्वशक्तिपरोपदेशनिमित्तज्ञानभेदात् प्रत्येकबुद्धवोधितविकल्पः । ८ । केचित्प्रत्येकबुद्धसिद्धाः; परोपदेशमनपेक्ष्य स्वशक्त्यैवाविर्भूतज्ञानातिशयाः । अपरे बोधितबुद्धसिद्धाः, परोपदेशपूर्वकज्ञान- प्रकर्षास्कन्दिनः । ज्ञानेन ? एकेन द्वित्रिचतुर्भिश्च ज्ञानविशेषैः सिद्धिः । ९ । प्रत्युत्पन्नग्राहिनयनिरूपणया केवलज्ञानेनै- १५केन सिद्धिर्भवति । भूतपूर्वगत्या तु द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिश्च ज्ञानविशेषैर्भवति । द्वाभ्याम् — मतिश्रुत- ज्ञानाभ्याम्, त्रिभिर्मतिश्रुतावधिभिः मतिश्रुतमनःपर्ययैर्वा, चतुर्भिर्मतिश्रुतावधिमनःपर्ययैः । अवगाहनं द्विविधम् — उत्कृष्टजघन्यभेदात् । १० । आत्मप्रदेशव्यापित्वमवगाहनं द्विविधम् — उत्कृष्टं जघन्यं चेति । तत्रोत्कृष्टं पञ्चधनुःशतानि पञ्चविंशत्युत्तराणि । जघन्यम् अर्द्धचतुर्थारत्नयः देशोनाः । मध्ये विकल्पाः । एतस्मिन्नवगाहे सिद्ध्यन्ति पूर्वभावप्रज्ञाननयापेक्षया । प्रत्युत्पन्नभाव- २०प्रज्ञापने तु एतस्मिन्नेव देशोने । किमन्तरं सिद्ध्यताम् ? अनन्तरं च सिद्ध्यन्ति सान्तरञ्च । अनन्तरं जघन्येन द्वौ समयौ उत्कर्षेणाष्टौ । ११ । आनन्तर्येण जघन्येन द्वौ समयौ सिद्- ध्यन्ति उत्कर्पेणाष्टौ । अन्तरं जघन्येनैकः समयः उत्कर्षेण पण्मासाः । १२ । सिद्ध्यतां सिद्धिविरहकालोऽन्तरम् । तत् जघन्येनैकसमयः, उत्कर्षेण पण्मासाः प्रत्येतव्याः । २५जघन्येन एक उत्कर्षेण अष्टशतमिति संख्या । १३ । एकसमये कति सिद्ध्यन्ति ? जघन्ये- नैकः उत्कर्षेणाष्टशतमिति संख्या अवगन्तव्या । क्षेत्रादिभेदभिन्नानां परस्परतः संख्याविशेषः अल्पबहुत्वम् । १४ । क्षेत्रादिभिरेकादश- भिरनुयोगद्वारैः भिन्नानां परस्परतः संख्याविशेषोऽल्पबहुत्वमित्युच्यते । तद्यथा — प्रत्युत्पन्ननया- पेक्षया सिद्धिक्षेत्रे सिद्ध्यन्तीति नास्त्यल्पबहुत्वम् । भूतपूर्वनयापेक्षया तु चिन्त्यते — क्षेत्रसिद्धाः ३०द्विधा — जन्मतः संहरणतश्च । तत्राल्पे संहरणसिद्धाः । जन्मसिद्धाः संख्येयगुणाः । संहरणं द्विवि- धम् — स्वकृतं परकृतं च । देवकर्मणा चारणविद्याधरैश्च कृतं परकृतम् । स्वकृतं चारणविद्या- धराणामेव । तेषां च क्षेत्राणां विभागः — कर्मभूमिः अकर्मभूमिः समुद्रो द्वीप ऊर्ध्वमधस्तिर्यगिति । ६४८ सर्वस्तोका ऊर्ध्वलोकसिद्धाः । अधोलोकसिद्धाः संख्येयगुणाः । तिर्यग्लोकसिद्धाः संख्येयगुणाः । सर्वस्तोकाः समुद्रसिद्धाः । द्वीपसिद्धाः संख्येयगुणाः । एवं तावदविशेषेण । विशेषेण च सर्वस्तोकाः लवणोदसिद्धाः । कालोदसिद्धाः संख्येयगुणाः । जम्बूद्वीपसिद्धाः संख्येयगुणाः । धातकीकण्ड- सिद्धाः संख्येयगुणाः । पुष्करद्वीपार्द्धसिद्धाः संख्येयगुणा इति । ०५कालविभागस्त्रिविधः — उत्सर्पिणी अवसर्पिणी अनुत्सर्पिण्यनवसर्पिणी चेति । सर्वस्तोका उत्सर्पिणीसिद्धाः । अवसपिणीसिद्धाः विशेषाधिकाः । अनुत्सर्पिण्यवसर्पिणीसिद्धाः संख्येयगुणाः । प्रत्युत्पन्ननयापेक्षया एकसमये सिद्ध्यन्तीति नास्त्यल्पबहुत्वम् । अन्तरम् — सर्वस्तोकाः अष्टसमयानन्तरसिद्धाः । सप्तसमयानन्तरसिद्धाः संख्येयगुणाः । एवमा द्विसमयानन्तरसिद्धेभ्यः । एवं तावदनन्तरेषु । सान्तरेष्वपि सर्वस्तोकाः षण्मासान्तर- १०सिद्धाः । एकसमयान्तरसिद्धाः संख्येयगुणाः । यवमध्यान्तरसिद्धाः संख्येयगुणाः । अधस्ताद् यवमध्यान्तरसिद्धाः संख्येयगुणाः । उपरियवमध्यान्तरसिद्धा विशेषाधिकाः । गतिं प्रति — प्रत्युत्पन्नभावप्रज्ञापननयस्य सिद्धिगतौ सिद्ध्यन्तीति नास्त्यल्पबहुत्वम् । भूत- विषयनयापेक्षया वानन्तरगतौ मनुष्यगतौ सिद्ध्यन्तीति नास्त्यल्पबहुत्वम् । एकान्तरगतौ तु अल्प- बहुत्वमस्ति । सर्वतः स्तोकास्तिर्यग्योन्यनन्तरगतिसिद्धाः, मनुष्ययोन्यनन्तरगतिसिद्धाः संख्येय- १५गुणाः, नरकयोन्यनन्तरगतिसिद्धाः संख्येयगुणाः, देवयोन्यनन्तरगतिसिद्धाः संख्येयगुणा इति । वेदानुयोगे — प्रत्युत्पन्ननयाश्रयणे अवेदाः सिद्ध्यन्तीति नास्त्यल्पबहुत्वम् । भूतविषयनया- श्रयणे तु सर्वतः स्तोकाः नपुंसकवेदसिद्धाः । स्त्रीवेदसिद्धाः संख्येयगुणाः । पुंवेदसिद्धाः संख्येयगुणाः । तीर्थानुयोगे — तीर्थकरसिद्धाः अल्पे । इतरे सिद्धाः संख्येयगुणाः । चारित्रानुयोगे — प्रत्युत्पन्ननयापेक्षया अव्यपदेशेन सिद्ध्यन्तीति नास्त्यल्पबहुत्वम् । भूत- २०विषयनयाश्रयणे च अनन्तरचारित्रपरिग्रहे यथाख्यातचारित्राः सर्वे सिद्ध्यन्तीति नास्त्यल्पबहु- त्वम् । व्यवधाने च पञ्चचारित्रसिद्धाः अल्पे । चतुश्चारित्रसिद्धाः संख्येयगुणाः । प्रत्येकबुद्ध-बोधितबुद्धानुयोगे — अल्पे प्रत्येकबुद्धाः । बोधितबुद्धाः संख्येयगुणाः । ज्ञानानुयोगे — प्रत्युत्पन्नभावप्रज्ञापनस्य केवली सिद्ध्यतीति नास्त्यल्पबहुत्वम् । पूर्वभाव- प्रज्ञापनस्य सर्वस्तोका द्विज्ञानसिद्धाः । चतुर्ज्ञानसिद्धाः संख्येयगुणाः । त्रिज्ञानसिद्धाः संख्येयगुणाः । २५एवं तावदविशेषेण । विशेषेण च सर्वस्तोकाः मतिश्रुतमनःपर्ययज्ञानसिद्धाः । मतिश्रुतज्ञानसिद्धाः संख्येयगुणाः । मतिश्रुतावधिमनःपर्ययज्ञानसिद्धाः संख्येयगुणाः । मतिश्रुतावधिज्ञानसिद्धाः संख्येय- गुणा इति । अवगाहनानुयोगे — सर्वस्तोकाः जघन्यावगाहनसिद्धाः । उत्कृष्टावगाहनसिद्धाः संख्येयगुणाः । यवमध्यसिद्धाः संख्येयगुणाः । अधस्ताद्यवमध्यसिद्धाः संख्येयगुणाः । उपरि यवमध्यसिद्धा ३०विशेषाधिकाः । संख्यानुयोगे — सर्वस्तोकाः अष्टशतसिद्धाः । अष्टोत्तरशतसिद्धादयः आपञ्चाशत्सिद्धेभ्यः अनन्तगुणाः । एकान्नपञ्चाशत्सिद्धादयः आपञ्चविंशतिसिद्धेभ्यः असंख्येयगुणाः । चतुर्विंशतिसिद्धा- दयः आ एकसिद्धेभ्यः संख्येयगुणाः । ६४९ एवं निसर्गाधिगमयोरन्यतरजं तत्त्वार्थश्रद्धानात्मकं शङ्काद्यतीचारविमुक्तं प्रशमसंवेगानु- कम्पास्तिक्याभिव्यक्तिलक्षणं विशुद्धं सम्यग्दर्शनं सम्यग्दर्शनोपलब्धिविशुद्धं च ज्ञानमधिगम्य, निक्षेपप्रमाणनिर्देशसत्संख्यादिभिरप्युपायैर्जीवानां पारिणामिकौदयिकोपशमिकक्षायोपशमिकक्षायि- काणां भावानां स्वतत्त्वं विदित्वा चेतनाचेतनानां भोगसाधनानामुत्पत्तिप्रलयस्वभावावगमात् विर- ०५क्तो वितृष्णस्त्रिगुप्तः पञ्चसमितो दशलक्षणधर्मानुष्ठानात्तत्फलदर्शनाच्च निर्वाणप्राप्तियतनायाभिवर्द्धित- श्रद्धासंवेगभावनाविर्भावितात्मा अनुप्रेक्षाभिः स्थिरीकृतानभिष्वङ्गः संवृतात्मा निरास्रवत्वाद् व्यपग- ताभिनवकर्मोपचयः परिपहजयाद्वाह्याभ्यन्तरतपोऽनुष्ठानादनुभवनाच्च सम्यग्दृष्टिविरताविरतादीनां च जिनपर्यन्तानां परिणामाध्यवसानविशुद्धिस्थानान्तराणामसंख्येयगुणोत्कर्पप्राप्त्या पूर्वोपचितं कर्म निर्जरयन् सामायिकादीनां च सूक्ष्मसाम्परायान्तानां संयमविशुद्धिस्थानानामुत्तरोत्तरोपल- १०म्भात् पुलाकादीनां च निर्ग्रन्थानां संयमानुपालनविशुद्धिस्थानविशेषाणामुत्तरोत्तरप्रतिपत्त्या घटमा- नोऽत्यन्तप्रहीणार्त्तरौद्रध्यानो धर्म्यध्यानविजयादवाप्तसमाधिबलः, शुक्लध्यानविकल्पयोश्च पृथक्त्वै- कत्ववितर्कयोश्चान्यतरस्मिन् वर्तमानो नानाविधपूर्वोदितर्द्धिविशेषयुक्तः, तत्रानभिष्वक्तचित्तः, पूर्वोदितेन क्रमेण मोहादीन् क्षयं नीत्वा सर्वज्ञज्ञानलक्ष्मीमनुभूय, ततः शेषकर्मक्षयाद्भवबन्ध- निर्मुक्तः निर्दग्धपूर्वोपादानेन्धनो निरुपादान इवाग्निः पूर्वोपात्तभववियोगात् हेत्वभावाच्चोत्त- १५रस्याप्रादुर्भावात् शान्तः संसारदुःखमतीत्य आत्यन्तिकमैकान्तिकं निरुपमं निरतिशयं निर्वाण- सुखमवाप्नोतीति तत्त्वार्थभावनाफलमेतत् । उक्तञ्च — “एवं तत्त्वपरिज्ञानाद्विरक्तस्यात्मनो भृशम् । निरास्रवत्वाच्छिन्नायां नवायां कर्मसन्ततौ ॥ १ ॥ पूर्वार्जितं क्षपयतो यथोक्तैः क्षयहेतुभिः । संसारबीजंकार्त्स्न्येन मोहनीयं प्रहीयते ॥ २ ॥ ततोऽन्तरायज्ञानघ्नदर्शनध्नान्यनन्तरम् । प्रहीयन्तेऽस्य युगपत्त्रीणि कर्माण्यशेषतः ॥ ३ ॥ २०गर्भसूच्यां विनष्टायां यथा तालो विनश्यति । तथा कर्मक्षयं याति मोहनीये क्षयं गते ॥ ४ ॥ ततः क्षीणचतुःकर्मा प्राप्तोऽथाख्यातसंयमम् । बीजबन्धननिर्मुक्तः स्नातकः परमेश्वरः ॥ ५ ॥ शेषकर्मफलापेक्षः शुद्धो बुद्धो निरामयः । सर्वज्ञः सर्वदर्शी च जिनो भवति केवली ॥ ६ ॥ कृत्स्नकर्मक्षयादूर्ध्वं निर्वाणमधिगच्छति । यथा दग्धेन्धनो वह्निर्निरुपादानसन्ततिः ॥ ७ ॥ दग्धे बीजे यथात्यन्तं प्रादुर्भवति नाङ्कुरः । कर्मबीजे तथा दग्धे न रोहति भवाङ्कुरः ॥ ८ ॥ २५तदनन्तरमेवोर्ध्वमालोकान्तात् स गच्छति । पूर्वप्रयोगासङ्गत्वबन्धच्छेदोर्ध्वगौरवैः ॥ ९ ॥ कुलालचक्रडोलायामिषौ चापि यथेप्यते । पूर्वप्रयोगात् कर्मेह तथा सिद्धगतिः स्मृता ॥ १० ॥ मृल्लेपसङ्गनिर्मोक्षाद्यथा दृष्टोऽप्स्वलाबुनः । कर्मसङ्गविर्निर्मोक्षात्तथा सिद्धगतिः स्मृता ॥ ११ ॥ एरण्डयन्त्रपेलासु बन्धच्छेदाद्यथा गतिः । कर्मबन्धनविच्छेदात्सिद्धस्यापि तथेप्यते ॥ १२ ॥ ऊर्ध्वगौरवधर्माणो जीवा इति जिनोत्तमैः । अधोगौरवधर्माणः पुद्गला इति चोदितम् ॥ १३ ॥ ३०यथाधस्तिर्यगूर्ध्वं च लोष्टवाय्वग्निदीप्तयः । स्वभावतः प्रवर्तन्ते तथोर्ध्वगतिरात्मनाम् ॥ १४ ॥ अतस्तु गतिवैकृत्यं तेषां यदुपलभ्यते । कर्मणः प्रतिघाताच्च प्रयोगाच्च तदिप्यते ॥ १५ ॥ स्यादधस्तिर्यगूर्ध्वं च जीवानां कर्मजा गतिः । ऊर्ध्वमेव स्वभावेन भवति क्षीणकर्मणाम् ॥ १६ ॥ द्रव्यस्य कर्मणो यद्वदुत्पत्त्यारम्भवीतयः । समं तथैव सिंद्धस्य गतिर्मोक्षे भवक्षयात् ॥ १७ ॥ उत्पत्तिश्च विनाशश्च प्रकाशतमसोरिह । युगपद्भवतो यद्वत्तथानिर्वाणकर्मणोः ॥ १८ ॥ ६५० तन्वी मनोज्ञा सुरभिः पुण्या परमभासुरा । प्राग्भारा नाम वसुधा लोकमूर्ध्नि व्यवस्थिता ॥ १९ ॥ नृलोकतुल्यविष्कम्भा सितच्छत्रनिभा शुभा । ऊर्ध्वं तस्याःक्षितेः सिद्धा लोकान्ते समवस्थिताः ॥ २० ॥ तादात्म्यादुपयुक्तास्ते केवलज्ञानदर्शने । सम्यक्त्वसिद्धतावस्थाः हेत्वभावाच्च निष्क्रियाः ॥ २१ ॥ ०५ततोऽप्यूर्ध्वगतिस्तेषां कस्मान्नास्तीति चेन्मतिः । धर्मास्तिकायस्याभावात्स हि हेतुर्गतेः परः ॥ २२ ॥ संसारविपयातीतं सिद्धानामव्ययं सुखम् । अव्याबाधमिति प्रोक्तं परमं परमर्पिभिः ॥ २३ ॥ स्यादेतदशरीरस्य जन्तोर्नष्टाष्टकर्मणः । कथं भवति मुक्तस्य सुखमित्यत्र मे शृणु ॥ २४ ॥ लोके चतुर्ष्विहार्थेषु सुखशब्दः प्रयुज्यते । विषये वेदनाभावे विषाके मोक्ष एव च ॥ २५ ॥ सुखो वह्निः सुखो वायुर्विषयेष्विह कथ्यते । दुःखाभावे च पुरुषः सुखितोऽस्मीति भाषते ॥ २६ ॥ १०पुण्यकर्मविपाकाच्च सुखमिष्टेन्द्रियार्थजम् । कर्मक्लेशविमोक्षाच्च मोक्षे सुखमनुत्तमम् ॥ २७ ॥ सुषुप्तावस्थया तुल्यां केचिदिच्छन्ति निर्वृतिम् । तदयुक्तं क्रियावत्त्वात् सुखानुशयतस्तथा ॥ २८ ॥ श्रमक्लममदव्याधिमदनेभ्यश्च संभवात् । मोहोत्पत्तिर्विपाकाच्च दर्शनघ्नस्य कर्मणः ॥ २९ ॥ लोके तत्सदृशो ह्यर्थः कृत्स्नेऽप्यन्यो न विद्यते । उपमीयेत तद्येन तस्मान्निरुपमं स्मृतम् ॥ ३० ॥ लिङ्गप्रसिद्धेः प्रामाण्यमनुमानोपमानयोः । अलिङ्गं चाऽप्रसिद्धं च तत्तेनानुपमं स्मृतम् ॥ ३१ ॥ १५प्रत्यक्षं तद्भगवतामर्हतां तैश्च भाषितम् । गृह्यतेऽस्तीत्यतः प्राज्ञैर्न छद्मस्थपरीक्षया ॥ ३२ ॥ इति तत्त्वार्थसूत्राणां भाष्यं भाषितमुत्तमैः । यत्र सन्निहितस्तर्कन्यायागमविनिर्णयः ॥ ३३ ॥ ” इति तत्त्वार्थवार्तिके व्याख्यानालङ्कारे दशमोऽध्यायः समाप्तः । [समाप्तोऽयं ग्रन्थः]