Tattvabodhavidhāyinī 1924-1931
TBV-SD 1,01 || arham || TBV-SD 1,02śrīsiddhasenadivākararacitaṃ TBV-SD 1,03saṃmatitarka — prakaraṇam | TBV-SD 1,04rājagacchīya-tarkapañcānana-nyāyacakravartti-śrīabhayadevasūrinirmitayā TBV-SD 1,05tattvabodhavidhāyinyākhyayā vyākhyayā sahitam | TBV-SD 1,07sphuradvāgaṃśuvidhvastamohāndhatamasodayam | TBV-SD 1,08vardhamānārkamabhyarcya yate sammativṛttaye || 1 || TBV-SD 1,09prajñāvadbhiryadyapi sammatiṭīkāḥ kṛtāḥ subahvarthāḥ | TBV-SD 1,10tābhyastathā'pi na mahānupakāraḥ svalpabuddhīnām || 2 || TBV-SD 1,11śemuṣyunmeṣalavaṃ teṣāmādhātumāśrito yatnaḥ | TBV-SD 1,12mandamatinā mayā'pyeṣa nātra saṃpatsyate viphalaḥ || 3 || TBV-SD 1,13‘iha ca śārīra — mānasānekaduḥkhadāridryopadravavidrutānāṃ nirupamā'natiśayānantaśivasukhā- TBV-SD 1,14nanyasamā'vandhyakāraṇasamyagjñāna — darśana — cāritrātmakaparamaratnatrayajighṛkṣayā atigambhīrajinavacana- TBV-SD 1,15mahodadhimavatarītukāmānāṃ tadavataraṇopāyamaviduṣāṃ bhavyasattvānāṃ taddarśanena teṣāṃ mahānupakāraḥ prava- TBV-SD 1,16rttatām, tatpūrvakaścātmopakāraḥ’ iti manvāna ācāryo duṣṣamā'rasamāśyāmāsamayodbhūtasamastajana- TBV-SD 1,17tāhārdasaṃtamasavidhvaṃsakatvenāvāptayathārthābhidhānaḥ siddhasenadivākaraḥ tadupāyabhūtasammatyākhyapraka- TBV-SD 1,18raṇakaraṇe pravarttamānaḥ “śiṣṭāḥ kvacidabhīṣṭe vastuni pravarttamānā abhīṣṭadevatāviśeṣastavavidhānapurassaraṃ TBV-SD 1,19pravarttante” iti tatsamayaparipālanaparastadvidhānodbhūtaprakṛṣṭaśubhabhāvānalpajvaladanalanirdagdhapracuratara- TBV-SD 1,20kliṣṭakarmāvirbhūtaviśiṣṭapariṇatiprabhavāṃ prastutaprakaraṇaparisamāptiṃ cā''kalayan ‘arhatāmapyarhattā TBV-SD 1,21śāsanapūrvikā, pūjitapūjakaśca lokaḥ, vinayamūlaśca svargā — 'pavargādisukhasumanaḥsamūhānandāmṛtara- TBV-SD 1,22sodagrasvarūpaprāptisvabhāvaphalapradānapratyalo dharmakalpadrumaḥ’ iti pradarśanaparairbhuvanagurubhirapyavāptāmala- TBV-SD 1,23kevalajñānasaṃpadbhistīrthakṛdbhiḥ śāsanārthābhivyaktikaraṇasamaye vihitastavatvāt ‘śāsanamatiśayataḥ TBV-SD 1,24stavārham’ iti niścinvan ‘asādhāraṇaguṇotkīrtanasvarūpa eva ca pāramārthikastavaḥ’ iti ca saṃpra- TBV-SD 1,25dhārya śāsanasyābhīṣṭadevatāviśeṣasya pradhānabhūtasiddhatva — kusamayaviśāsitvā — 'rhatpraṇītatvādiguṇa- TBV-SD 1,26prakāśanadvāreṇa stavābhidhāyikāṃ gāthāmāha — TBV-SD 1,27siddhaṃ siddhatthāṇaṃ ṭhāṇamaṇovamasuhaṃ uvagayāṇaṃ | TBV-SD 1,28kusamayavisāsaṇaṃ sāsaṇaṃ jiṇāṇaṃ bhavajiṇāṇaṃ || 1 || TBV-SD 1,29asyāśca samudāyārtha etatpātanikayaiva prakāśitaḥ, avayavārthastu prakāśyate — śāsyante jīvā- TBV-SD 1,30dayaḥ padārthā yathāvasthitatvena aneneti ‘śāsanaṃ’ dvādaśāṅgam, tacca ‘siddhaṃ’ pratiṣṭhitam — niścita- TBV-SD 1,31prāmāṇyamiti yāvat — svamahimnaiva, nātaḥ prakaraṇāt pratiṣṭhāpyam | TBV-SD 2,02atrāhurmīmāṃsakāḥ — arthatathātvaprakāśako jñātṛvyāpāraḥ pramāṇam, tasyārthatathābhāvaprakāśakatvaṃ TBV-SD 2,03prāmāṇyam, tacca svataḥ utpattau, svakārye yathāvasthitārthaparicchedalakṣaṇe, svajñāne ca; vijñānotpāda- TBV-SD 2,04kasāmagrīvyatiriktaguṇādisāmagryantara — pramāṇāntara — svasaṃvedanagrahaṇānapekṣatvāt | apekṣātrayarahitaṃ TBV-SD 2,05ca prāmāṇyaṃ svata ucyate iti | atra ca prayogaḥ — ye yadbhāvaṃ pratyanapekṣāste tatsvarūpaniyatāḥ, TBV-SD 2,06yathā'vikalā kāraṇasāmagrī aṅkurotpādane, anapekṣaṃ ca prāmāṇyamutpattau, svakārye, jñaptau ca iti || TBV-SD 2,08atra parataḥprāmāṇyavādinaḥ prerayanti — anapekṣatvamasiddham | tathāhi — utpattau tāvat prāmāṇyaṃ TBV-SD 2,09vijñānotpādakakāraṇavyatiriktaguṇādikāraṇāntarasāpekṣam, tadanvaya — vyatirekānuvidhāyitvāt | TBV-SD 2,10tathāca prayogaḥ — yat cakṣurādyatiriktabhāvā — 'bhāvānuvidhāyi tat tatsāpekṣam, yathā'prāmāṇyam; TBV-SD 2,11cakṣurādyatiriktabhāvā — 'bhāvānuvidhāyi ca prāmāṇyam iti svabhāvahetuḥ; tasmādutpattau parataḥ, tathā TBV-SD 2,12svakārye ca sāpekṣatvāt parataḥ | tathāhi — ye pratīkṣitapratyayāntarodayā na te svatovyavasthita- TBV-SD 2,13dharmakāḥ, yathā'prāmāṇyādayaḥ, pratīkṣitapratyayāntarodayaṃ ca prāmāṇyaṃ tatra iti viruddhavyāptopalabdhiḥ | TBV-SD 2,14tathā jñaptau ca sāpekṣatvāt parataḥ | tathāhi — ye sandeha — viparyayā'dhyāsitatanavaste paratoniścitayathā- TBV-SD 2,15vasthitasvarūpāḥ, yathā sthāṇvādayaḥ, tathā ca sandeha — viparyayā'dhyāsitasvabhāvaṃ keṣāñcit pratyayānāṃ TBV-SD 2,16prāmāṇyamiti svabhāvahetuḥ || TBV-SD 2,18atra yattāvaduktam — ‘prāmāṇyaṃ vijñānotpādakakāraṇavyatiriktaguṇādikāraṇasavyapekṣamutpattau’ TBV-SD 2,19tadasat, teṣāmasattvāt; tadasattvaṃ ca pramāṇato'nupalabdheḥ | tathāhi — na tāvat pratyakṣaṃ cakṣurādīndri- TBV-SD 2,20yagatān guṇān grahītuṃ samartham, atīndriyatvenendriyāṇāṃ tadguṇānāmapi pratipattumaśakteḥ | athānumā- TBV-SD 2,21namindriyaguṇān pratipadyate, tadapyasamyak; anumānasya pratibaddhaliṅganiścayabalenotpattyabhyupagamāt | TBV-SD 2,22pratibandhaśca kiṃ pratyakṣeṇendriyagataguṇaiḥ saha gṛhyate liṅgasya ? āhosvidanumānena ? iti vaktavyam | TBV-SD 2,23tatra yadi pratyakṣamindriyāśritaguṇaiḥ saha liṅgasya sambandhagrāhakamabhyupagamyate, tadayuktam; indriyaguṇā- TBV-SD 2,24nāmapratyakṣatve tadgatasambandhasyāpyapratyakṣatvāt TBV-SD 2,25“dviṣṭhasambandhasaṃvittirnaikarūpapravedanāt” iti vacanāt | TBV-SD 2,26athānumānena prakṛtasambandhaḥ pratīyate, tadapyayuktam; yatastadapyanumānaṃ kiṃ gṛhītasambandhali- TBV-SD 2,27ṅgaprabhavam ? utāgṛhītasambandhaliṅgasamuttham ? | tatra yadyagṛhītasambandhaliṅgaprabhavam, tadā kiṃ TBV-SD 2,28pramāṇam ? utāpramāṇam ? | yadyapramāṇam, nātaḥ sambandhapratītiḥ | atha pramāṇam, tadapi TBV-SD 2,29na pratyakṣam — anumānasya bāhyārthaviṣayatvena pratyakṣatvānabhyupagamāt, pratyakṣapakṣoktadoṣācca — kiṃtu TBV-SD 2,30anumānam, taccānavagatasambandhaṃ na pravarttata ityādi vaktavyam | athāvagatasambandham, tasyāpi TBV-SD 2,31sambandhaḥ kiṃ tenaivānumānena gṛhyeta ? utānyena ? | yadi tenaiva gṛhyata ityabhyupagamaḥ — sa na yuktaḥ, itare- TBV-SD 2,32tarāśrayadoṣaprasaṅgāt | tathāhi — gṛhītapratibandhaṃ tat svasādhyapratibandhagrahaṇāya pravarttate, tatpravṛttau TBV-SD 2,33ca svotpādakapratibandhagraha ityanyo'nyasaṃśrayo vyaktaḥ | athānyenānumānena pratibandhagrahābhyupa- TBV-SD 2,34gamaḥ — so'pi na yuktaḥ, anavasthāprasaṅgāt | tathāhi — tadapyanumānamanumānapratibandhagrāhakamanumā- TBV-SD 2,35nāntarād gṛhītapratibandhamudayamāsādayati, tadapyanyato'numānād gṛhītapratibandhamityanavasthā | TBV-SD 2,36kiṃca, tadanumānaṃ svabhāvahetuprabhāvitam ? kāryahetusamuttham ? anupalabdhiliṅgaprabhavaṃ vā pratibandha- TBV-SD 3,01grāhakaṃ syāt ? | anyasya sādhyaniścāyakatvena saugatairanabhyupagamāt | taduktam — “trirūpāṇi ca TBV-SD 3,02trīṇyeva liṅgāni” | “anupalabdhiḥ, svabhāvaḥ, kāryaṃ ca” iti TBV-SD 3,03“trirūpālliṅgālliṅgivijñānamanumānam” iti ca | tatra svabhāvahetuḥ pratyakṣagṛhī- TBV-SD 3,04te'rthe vyavahāramātrapravarttanaphalaḥ, yathā śiṃśipātvādirvṛkṣādivyavahārapravarttanaphalaḥ | na ca atyakṣā- TBV-SD 3,05śritaguṇaliṅgasambandhaḥ pratyakṣataḥ pratipannaḥ, yena svabhāvahetuprabhavamanumānaṃ tatsambandhavyavahāramāra- TBV-SD 3,06cayati | nāpi kāryahetusamuttham akṣāśritaguṇaliṅgasambandhagrāhakatvena tat prabhavati, kāryahetoḥ TBV-SD 3,07siddhe kārya — kāraṇabhāve kāraṇapratipattihetutvenābhyupagamāt; kārya — kāraṇabhāvasya ca siddhiḥ TBV-SD 3,08pratyakṣā — 'nupalambhapramāṇasampādyā; na ca locanādigataguṇāśritaliṅgasambandhagrāhakatvena pratyakṣa- TBV-SD 3,09pravṛttiḥ, yena tatkāryatvena kasyacilliṅgasya pratyakṣataḥ pratipattiḥ syāt; tanna kāryahetorapi prati- TBV-SD 3,10bandhapratipattiḥ | anupalabdhestvevaṃvidhe viṣaye pravṛttireva na sambhavati, tasyā abhāvasādhakatvena TBV-SD 3,11vyāpārābhyupagamāt | na cānyalliṅgamabhyupagamyata ityuktam | na ca pratyakṣā — 'numānavyatiriktaṃ TBV-SD 3,12pramāṇāntaramiti nendriyagataguṇapratipattiḥ | yanna kvacidapi pramāṇena pratibhāti na tat TBV-SD 3,13sadvyavahārāvatāri, yathā śaśaśṛṅgam; na pratibhānti ca kvacidapi pramāṇenātīndriyendriyaguṇā TBV-SD 3,14bhavadabhyupagatā iti kutasteṣāṃ vijñānotpādakakāraṇavyatiriktānāṃ prāmāṇyotpādakatvam ? | TBV-SD 3,15atha kāryeṇa yathārthopalabdhyātmakena teṣāmadhigamaḥ, tadapyayuktam; yathārthatvā — 'yathārthatve TBV-SD 3,16vihāya yadi kāryasya upalabdhyākhyasya svarūpaṃ niścitaṃ bhavet tadā yathārthatvalakṣaṇaḥ kāryasya TBV-SD 3,17viśeṣaḥ pūrvasmāt kāraṇakalāpādaniṣpadyamāno guṇākhyaṃ svotpattau kāraṇāntaraṃ parikalpayati, yadā tu TBV-SD 3,18yathārthaivopalabdhiḥ svotpādakakāraṇakalāpānumāpikā tadā kathamutpādakavyatirekeṇa guṇasadbhāvaḥ ? | TBV-SD 3,19ayathārthatvaṃ tūpalabdheḥ kāryasya viśeṣaḥ pūrvasmāt kāraṇasamudāyādanupapadyamānaḥ svotpattau sāmagrya- TBV-SD 3,20ntaraṃ kalpayati, ata eva parato'prāmāṇyamucyate, tasyotpattau doṣāpekṣatvāt | na cendriyanairmalyādi TBV-SD 3,21guṇatvena vaktuṃ śakyam, nairmalyaṃ hi tatsvarūpameva, na punaraupādhiko guṇaḥ; tathāvyapadeśastu TBV-SD 3,22doṣābhāvanibandhanaḥ | tathāhi — kāmalādidoṣāsattvānnirmalamindriyamucyate, tatsattve sadoṣam | TBV-SD 3,23manaso'pi middhādyabhāvaḥ svarūpam, tatsadbhāvastu doṣaḥ | viṣayasyāpi niścalatvādiḥ svabhāvaḥ, TBV-SD 3,24calatvādikastu doṣaḥ | pramāturapi kṣudādyabhāvaḥ svarūpam, tatsadbhāvastu doṣaḥ | taduktam — TBV-SD 3,25“iyatī ca sāmagrī pramāṇotpādikā” tadutpadyamānamapi prāmāṇyaṃ svotpādakakā- TBV-SD 3,26raṇavyatiriktaguṇānapekṣatvāt svata ucyate | nāpyetad vaktavyam — tajjanakānāṃ svarūpamayathārtho- TBV-SD 3,27palabdhyā samadhigatam, yathārthatvaṃ tu pūrvasmāt kāryāvagatāt kārakasvarūpādaniṣpadyamānaṃ kimiti TBV-SD 3,28guṇākhyaṃ sāmagryantaraṃ na kalpayati ? | prakriyāyā viparyayeṇāpi kalpayituṃ śakyatvāt | yato na TBV-SD 3,29lokaḥ prāyaśo viparyayajñānāt svarūpasthaṃ kāraṇamapyanuminoti kiṃtu samyagjñānāt; tathāvidhe TBV-SD 3,30ca kārakānumāne'śakyapratiṣedhā pūrvoktaprakriyā | nāpi tṛtīyaṃ kāryamastītyuktam | TBV-SD 3,31api cārthatathābhāvaprakāśanarūpaṃ prāmāṇyam, tasya cakṣurādikāraṇasāmagrīto vijñānotpattā- TBV-SD 3,32vapyanutpattyabhyupagame vijñānasya kiṃ svarūpaṃ bhavadbhiraparamabhyupagamyate ? iti vaktavyam | na ca TBV-SD 3,33tadrūpavyatirekeṇa vijñānasvarūpaṃ bhavanmatena sambhavati, yena prāmāṇyaṃ tatra vijñānotpattāvapyanutpanna- TBV-SD 3,34muttarakālaṃ tatraivotpattimadabhyupagamyeta; bhittāviva citram | kiṃca, yadi svasāmagrīto vijñānotpa- TBV-SD 3,35ttāvapi na prāmāṇyaṃ samutpadyate, kiṃtu tadvyatiriktasāmagrītaḥ paścād bhavati, tadā viruddhadharmā- TBV-SD 3,36dhyāsāt kāraṇabhedācca bhedaḥ syāt; anyathā “ayameva bhedo bhedaheturvā, yaduta viruddhadharmā- TBV-SD 3,37dhyāsaḥ, kāraṇabhedaśca; sa cenna bhedako viśvamekaṃ syāt” iti vacaḥ pariplaveta | TBV-SD 4,01tasmādyata eva guṇavikalasāmagrīlakṣaṇāt kāraṇād vijñānamutpadyate tata eva prāmāṇyamapīti TBV-SD 4,02‘guṇavaccakṣurādibhāvābhāvānuvidhāyitvāt’ ityasiddho hetuḥ | ata evotpattau ‘sāmagryantarā- TBV-SD 4,03napekṣatvaṃ’ nāsiddham, anapekṣatvaviruddhasya sāpekṣatvasya vipakṣe sadbhāvāt tato vyāvarttamāno hetuḥ TBV-SD 4,04svasādhyena vyāpyate iti viruddhā — 'naikāntikatvayorapyabhāva iti bhavatyato hetoḥ svasādhyasiddhiḥ | TBV-SD 4,05arthatathātvaparicchedarūpā ca śaktiḥ prāmāṇyam | śaktayaśca sarvabhāvānāṃ svata eva bhavanti, TBV-SD 4,06notpādakakāraṇakalāpādhīnāḥ | taduktam — TBV-SD 4,07“svataḥ sarvapramāṇānāṃ prāmāṇyamiti gamyatām | TBV-SD 4,08nahi svato'satī śaktiḥ kartumanyena pāryyate” || TBV-SD 4,09etacca naiva satkāryadarśanasamāśrayaṇādabhidhīyate, kiṃtu yaḥ kāryadharmaḥ kāraṇakalāpe'sti sa eva TBV-SD 4,10kāraṇakalāpādupajāyamāne kārye tata evodayamāsādayati; yathā mṛtpiṇḍe vidyamānā rūpādayo TBV-SD 4,11ghaṭe'pi mṛtpiṇḍādupajāyamāne mṛtpiṇḍarūpādidvāreṇopajāyante | ye punaḥ kāryadharmāḥ kāraṇeṣvavi- TBV-SD 4,12dyamānā na te kāraṇebhyaḥ kārye udayamāsādayati tata eva prādurbhavanti, kiṃtu svataḥ; yathā TBV-SD 4,13ghaṭasyaivodakāharaṇaśaktiḥ, tathā vijñāne'pyarthatathātvaparicchedaśaktiḥ cakṣurādiṣu vijñānakāraṇeṣvavi- TBV-SD 4,14dyamānā na tata eva bhavati, kiṃtu svata eva prādurbhavati | kiṃcoktam — TBV-SD 4,15“ātmalābhe hi bhāvānāṃ kāraṇāpekṣitā bhavet | TBV-SD 4,16labdhātmanāṃ svakāryeṣu pravṛttiḥ svayameva tu” || TBV-SD 4,17tathāhi — “mṛtpiṇḍa-daṇḍa-cakrādi ghaṭo janmanyapekṣate | TBV-SD 4,18udakāharaṇe tasya tadapekṣā na vidyate” || iti | TBV-SD 4,19atha cakṣurādervijñānakāraṇādupajāyamānatvāt prāmāṇyaṃ parata upajāyata iti yadyabhidhīyate, TBV-SD 4,20tadabhyupagamyata eva | preraṇābuddherapi apauruṣeyavidhivākyaprabhavāyāḥ prāmāṇyotpattyabhyupagamāt | TBV-SD 4,21tathā'numānabuddhirapi gṛhītāvinābhāvānanyāpekṣaliṅgādupajāyamānā tata eva gṛhītaprāmāṇyā TBV-SD 4,22upajāyata iti ‘sarvatra vijñānakāraṇakalāpavyatiriktakāraṇāntarānapekṣamupajāyamānaṃ prāmāṇyaṃ svata TBV-SD 4,23utpadyate’ iti notpattau parataḥ prāmāṇyam || TBV-SD 4,25nāpi ‘svakārye'rthatathābhāvaparicchedalakṣaṇe pravarttamānaṃ pramāṇaṃ svotpādakakāraṇavyatiriktani- TBV-SD 4,26mittāpekṣaṃ pravarttate’ ityabhidhātuṃ śakyam; yatastannimittāntaramapekṣya svakārye pravarttamānaṃ kiṃ saṃvāda- TBV-SD 4,27pratyayamapekṣya pravarttate ? āhosvit svotpādakakāraṇaguṇānapekṣya pravarttate ? iti vikalpadvayam | tatra TBV-SD 4,28yadyādyo vikalpo'bhyupagamyate, tadā cakrakalakṣaṇaṃ dūṣaṇamāpatati | tathāhi — pramāṇasya svakārye pravṛ- TBV-SD 4,29ttau satyāmarthakriyārthināṃ pravṛttiḥ, pravṛttau cārthakriyājñānotpattilakṣaṇaḥ saṃvādaḥ, taṃ ca saṃvādama- TBV-SD 4,30pekṣya pramāṇaṃ svakārye'rthatathābhāvaparicchedalakṣaṇe pravarttata iti yāvat pramāṇasya svakārye na pravṛ- TBV-SD 4,31ttirna tāvadarthakriyārthināṃ pravṛttiḥ, tāmantareṇa nārthakriyājñānasaṃvādaḥ, tatsadbhāvaṃ vinā pramāṇasya TBV-SD 4,32tadapekṣasya svakārye na pravṛttiriti spaṣṭaṃ cakrakalakṣaṇaṃ dūṣaṇamiti | na ca bhāvinaṃ saṃvādapratyayamapekṣya TBV-SD 4,33pramāṇaṃ svakārye pravarttata iti śakyamabhidhātum, bhāvino'sattvena vijñānasya svakārye pravarttamānasya TBV-SD 4,34sahakāritvāsaṃbhavāt | atha dvitīyaḥ, tatrāpi kiṃ gṛhītāḥ svotpādakakāraṇaguṇāḥ santaḥ pramāṇasya TBV-SD 4,35svakārye pravarttamānasya sahakāritvaṃ prapadyante ? āhosvidagṛhītāḥ ? ityatrāpi vikalpadvayam | tatra TBV-SD 4,36yadyagṛhītā iti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; agṛhītānāṃ sattvasyaivāsiddheḥ sahakāritvaṃ dūrotsāritameva | atha TBV-SD 4,37dvitīyaḥ, so'pi na yuktaḥ; anavasthāprasaṅgāt | tathāhi — gṛhītasvakāraṇaguṇāpekṣaṃ pramāṇaṃ svakārye TBV-SD 4,38pravarttate, svakāraṇaguṇajñānamapi svakāraṇaguṇajñānāpekṣaṃ pramāṇakāraṇaguṇaparicchedalakṣaṇe svakārye prava- TBV-SD 5,01rttate, tadapi svakāraṇaguṇajñānāpekṣamityanavasthāsamavatāro durnivāra iti | atha pramāṇakāraṇaguṇa- TBV-SD 5,02jñānaṃ svakāraṇaguṇajñānānapekṣameva pramāṇakāraṇaguṇaparicchedalakṣaṇe svakārye pravarttate, tarhi pramāṇamapi TBV-SD 5,03svakāraṇaguṇajñānānapekṣamevārthaparicchedalakṣaṇe svakārye pravarttiṣyata iti vyarthaṃ pramāṇasya svakāraṇagu- TBV-SD 5,04ṇajñānāpekṣaṇamiti na svakārye pravarttamānaṃ pramāṇamanyāpekṣam | taduktam — TBV-SD 5,05“jāte'pi yadi vijñāne tāvannārtho'vadhāryate | TBV-SD 5,06yāvat kāraṇaśuddhatvaṃ na pramāṇāntarād gatam || TBV-SD 5,07tatra jñānāntarotpādaḥ pratīkṣyaḥ kāraṇāntarāt | TBV-SD 5,08yāvaddhi na paricchinnā śuddhistāvadasatsamā || TBV-SD 5,09tasyāpi kāraṇāśuddherna jñānasya pramāṇatā | TBV-SD 5,10tasyāpyevamitītthaṃ tu na kvacidvyavatiṣṭhate” || iti TBV-SD 5,11tena ‘ye pratīkṣitapratyayāntarodayāḥ’ iti prayoge hetorasiddhiḥ | tasmāt — ‘svasāmagrīta upajā- TBV-SD 5,12yamānaṃ pramāṇamarthayāthātmyaparicchedaśaktiyuktamevopajāyata’ iti svakārye'pi pravṛttiḥ svataḥ TBV-SD 5,13iti sthitam || TBV-SD 5,15nāpi pramāṇaṃ prāmāṇyaniścaye'nyāpekṣam | tadhdyapekṣamāṇaṃ kiṃ svakāraṇaguṇānapekṣate ? āhosvit TBV-SD 5,16saṃvādam ? iti vikalpadvayam | tatra yadi svakāraṇaguṇānapekṣata iti pakṣaḥ kakṣīkriyate, so'saṃgataḥ; TBV-SD 5,17svakāraṇaguṇānāṃ pratyakṣa — tatpūrvakānumānāgrāhyatvenāsattvasya prāgeva pratipādanāt | athābhidhīyate — TBV-SD 5,18yo yaḥ kāryaviśeṣaḥ sa sa guṇavatkāraṇaviśeṣapūrvakaḥ, yathā prāsādādiviśeṣaḥ, kāryaviśeṣaśca TBV-SD 5,19yathāvasthitārthapariccheda iti svabhāvaheturiti, etadasambaddham; paricchedasya yathāvasthitārthapari- TBV-SD 5,20cchedatvāsiddheḥ | tathāhi — paricchedasya yathāvasthitārthaparicchedatvaṃ kiṃ śuddhakārakajanyatvena ? uta TBV-SD 5,21saṃvāditvena ? āhosvid bādhārahitatvena ? utasvid arthatathātvena ? iti vikalpāḥ | tatra yadi TBV-SD 5,22guṇavatkāraṇajanyatveneti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | tathāhi — guṇavatkāraṇa- TBV-SD 5,23janyatvena paricchedasya yathāvasthitārthaparicchedatvam, tatparicchedatvācca guṇavatkāraṇajanyatvamiti pari- TBV-SD 5,24sphuṭamitaretarāśrayatvam | atha saṃvāditvena jñānasya yathāvasthitārthaparicchedatvaṃ vijñāyate, etadapya- TBV-SD 5,25cāru; cakrakaprasaṅgasyātra pakṣeṃ durnivāratvāt | tathāhi — na yāvad vijñānasya yathāvasthitārthapariccheda- TBV-SD 5,26lakṣaṇo viśeṣaḥ sidhyati, na tāvat tatpūrvikā pravṛttiḥ saṃvādārthinām, yāvacca na pravṛttirna tāvada- TBV-SD 5,27rthakriyāsaṃvādaḥ, yāvacca na saṃvādo na tāvad vijñānasya yathāvasthitārthaparicchedatvasiddhiriti cakraka- TBV-SD 5,28prasaṅgaḥ prāgeva pratipāditaḥ | atha bādhārahitatvena vijñānasya yathārthaparicchedatvamadhyavasīyate, tada- TBV-SD 5,29pyasaṅgatam; svābhyupagamavirodhāt | tadabhyupagamavirodhaśca — bādhāvirahasya tucchasvabhāvasya sattvena, TBV-SD 5,30jñāpakatvena vā'naṅgīkaraṇāt; paryudāsavṛttyā tadanyajñānalakṣaṇasya tu vijñānaparicchedaviśeṣāviṣaya- TBV-SD 5,31tvena tadvyavasthāpakatvānupapatteḥ | athārthatathātvena yathāvasthitārthaparicchedalakṣaṇo viśeṣo vijñānasya TBV-SD 5,32vyavasthāpyate, so'pi na yuktaḥ; itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | tathāhi — siddhe'rthatathābhāve tadvijñānasyā- TBV-SD 5,33rthatathābhāvaparicchedatvasiddhiḥ, tatsiddheścārthatathābhāvasiddhiriti parisphuṭamitaretarāśrayatvam | tanna TBV-SD 5,34kāraṇaguṇāpekṣā prāmāṇyajñaptiḥ | atha saṃvādāpekṣaḥ prāmāṇyaviniścayaḥ, so'pi na yuktaḥ; yataḥ TBV-SD 5,35saṃvādakaṃ jñānaṃ kiṃ samānajātīyamabhyupagamyate ? āhosvid bhinnajātīyam ? iti punarapi vikalpa- TBV-SD 5,36dvayam | tatra yadi samānajātīyaṃ saṃvādakamabhyuṃpagamyate, tadā'trāpi vaktavyam — kimekasantānaprabha- TBV-SD 5,37vam ? bhinnasantānaprabhavaṃ vā ? | yadi bhinnasantānaprabhavaṃ samānajātīyaṃ jñānāntaraṃ saṃvādakamitya- TBV-SD 5,38bhyupagamaḥ, ayamapyanupapannaḥ; atiprasaṅgāt | atiprasaṅgaśca — devadattaghaṭavijñānaṃ prati yajñadattaghaṭāntara- TBV-SD 5,39vijñānasyāpi saṃvādakatvaprasakteḥ | atha samānasantānaprabhavaṃ samānajātīyaṃ jñānāntaraṃ saṃvādakamabhyupa- TBV-SD 5,40gamyate, tadātrāpi vaktavyam — kiṃ tat pūrvapramāṇābhimatavijñānagṛhītārthaviṣayam ? uta bhinnaviṣayam ? TBV-SD 6,01iti | tatra yadyekārthaviṣayamiti pakṣaḥ, so'nupapannaḥ; ekārthaviṣayatve saṃvādya — saṃvādakayoravi- TBV-SD 6,02śeṣāt | tathāhi — ekaviṣayatve sati yathā prāktanamuttarakālabhāvino vijñānasyaikasantānaprabhavasya TBV-SD 6,03samānajātīyasya na saṃvādakaṃ tathottarakālabhāvyapi na syāt | kiṃca, taduttarakālabhāvi samāna- TBV-SD 6,04jātīyamekaviṣayaṃ kutaḥ pramāṇatvena siddham — yena prathamasya — prāmāṇyaṃ niścāyayati ? taduttarakā- TBV-SD 6,05labhāvino'nyasmāt tathāvidhādeveti cet, tarhi tasyāpyanyasmāt tathāvidhādeva ityanavasthā | TBV-SD 6,06athottarakālabhāvinastathāvidhasya prathamapramāṇāt prāmāṇyaniścayaḥ, tarhi prathamasyottarakāla- TBV-SD 6,07bhāvinaḥ pramāṇāt tanniścayaḥ, uttarakālabhāvino'pi prathamapramāṇāditi tadevetaretarāśrayatvam | TBV-SD 6,08atha prathamo — ttarayorekaviṣayatva — samānajātīyatvai — kasantānatvāviśeṣe'pyastyanyo viśeṣaḥ, yato TBV-SD 6,09viśeṣād uttaraṃ prathamasya prāmāṇyaṃ niścāyayati, na punaḥ prathamamuttarasya; sa ca viśeṣaḥ — utta- TBV-SD 6,10rasya kāraṇaśuddhiparijñānānantarabhāvitvam | nanu kāraṇaśuddhiparijñānamarthakriyāparijñānamantareṇa TBV-SD 6,11na sambhavati, tatra ca cakrakadoṣaḥ prāk pratipādita iti nārthakriyājñānasambhavaḥ; sambhave TBV-SD 6,12vā tata eva prāmāṇyaniścayasya saṃjātatvād vyarthamuttarakālabhāvinaḥ kāraṇaśuddhijñānavi- TBV-SD 6,13śeṣasamanvitasya pūrvaprāmāṇyāvagamahetutvakalpanam; tanna samānajātīyamekasantānaprabhavamekārthamu- TBV-SD 6,14ttarajñānaṃ pūrvajñānaprāmāṇyaniścāyakam | atha bhinnārthaṃ tad jñānaṃ pūrvajñānaprāmāṇyaniścāyakam, tada- TBV-SD 6,15pyayuktam; evaṃ sati śuktikāyāṃ rajatajñānasya tathābhūtaṃ śuktikājñānaṃ prāmāṇyaniścāyakaṃ syāt; TBV-SD 6,16tanna samānajātīyamuttarajñānaṃ pūrvajñānasya prāmāṇyaniścāyakam | atha bhinnajātīyaṃ prāmāṇyaniścāya- TBV-SD 6,17kamiti pakṣaḥ, tatrāpi vaktavyam — kim arthakriyājñānam ? uta anyat ? | tatrānyaditi na vaktavyam, TBV-SD 6,18ghaṭajñānasyāpi paṭajñānaprāmāṇyaniścāyakatvaprasaṅgāt | athārthakriyājñānaṃ saṃvādakamityabhyupagamaḥ, TBV-SD 6,19ayamapi na yuktaḥ; arthakriyājñānasyaiva prāmāṇyaniścayābhāve pravṛttyādyabhāvataścakrakadoṣeṇāsambhavāt | TBV-SD 6,20atha prāmāṇyaniścayābhāve'pi saṃśayādapi pravṛttisambhavānnārthakriyājñānasyāsambhavaḥ, tarhi prāmāṇya- TBV-SD 6,21niścayo vyarthaḥ | tathāhi — prāmāṇyaniścayamantareṇa pravṛttaḥ ‘visaṃvādabhāg mā bhūvam’ ityartha- TBV-SD 6,22kriyārthī prāmāṇyaniścayamanveṣate, sā ca pravṛttistanniścayamantareṇāpi saṃjāteti vyarthaḥ prāmāṇya- TBV-SD 6,23niścayaprayāsaḥ | kiṃca, arthakriyājñānasyāpi prāmāṇyaniścāyakatvenābhyupagamyamānasya kutaḥ prāmāṇya- TBV-SD 6,24niścayaḥ ? tadanyārthakriyājñānāditi cet, anavasthā | pūrvapramāṇāditi cet, anyo'nyāśrayadoṣaḥ TBV-SD 6,25prāk pradarśito'trāpi | athārthakriyājñānasya svata eva prāmāṇyaniścayaḥ, prathamasya tathābhāve pradveṣaḥ TBV-SD 6,26kiṃnibandhanaḥ ? | taduktam — TBV-SD 6,27“yathaiva prathamaṃ jñānaṃ tatsaṃvādamapekṣate | TBV-SD 6,28saṃvādenāpi saṃvādaḥ punarmṛgyastathaiva hi || TBV-SD 6,29kasyacittu yadīṣyeta svata eva pramāṇatā | TBV-SD 6,30prathamasya tathābhāve pradveṣaḥ kena hetunā ? || TBV-SD 6,31saṃvādasyātha pūrveṇa saṃvāditvāt pramāṇatā | TBV-SD 6,32anyo'nyāśrayabhāvena na prāmāṇyaṃ prakalpate” || iti | TBV-SD 6,33athāpi syādarthakriyājñānamarthābhāve na dṛṣṭamiti na tat svaprāmāṇyaniścaye'nyāpekṣam, sādha- TBV-SD 6,34najñānaṃ tu arthābhāve'pi dṛṣṭamiti tat prāmāṇyaniścaye'rthakriyājñānāpekṣamiti, etadapyasaṅgatam; TBV-SD 6,35arthakriyājñānasyāpyarthamantareṇa svapnadaśāyāṃ darśanāt; na ca svapna — jāgraddaśā'vasthayoḥ kaścidviśeṣaḥ TBV-SD 6,36pratipādayituṃ śakyaḥ | athārthakriyājñānaṃ phalāvāptirūpatvānna svaprāmāṇyaniścaye'nyāpekṣam, sādhana- TBV-SD 6,37vinirbhāsi punarjñānaṃ nārthakriyāvāptirūpaṃ bhavati tat svaprāmāṇyaniścaye'nyāpekṣam | tathāhi — TBV-SD 6,38jalāvabhāsini jñāne samutpanne pānā — 'vagāhanādyarthinaḥ ‘kimetajjñānāvabhāsi jalamabhimataṃ phalaṃ TBV-SD 6,39sādhayiṣyati, uta na’ iti jātāśaṅkāḥ tatprāmāṇyavicāraṃ pratyādriyante; pānā — 'vagāhanārthā- TBV-SD 7,01vāptijñāne tu samutpanne'vāptaphalatvānna tatprāmāṇyavicāraṇāya manaḥ praṇidadhati, naitat sāram; TBV-SD 7,02‘avāptaphalatvāt’ ityasyānuttaratvāt | tathāhi — yathā te vicārakatvājjalajñānāvabhāsino jalasya TBV-SD 7,03‘kiṃ sattvam ? utāsattvam ? ’ iti vicāraṇāyāṃ pravṛttāstathā phalajñānanirbhāsino'pyarthasya sattvā'- TBV-SD 7,04sattvavicāraṇāyāṃ pravarttante; anyathā tadapravṛttau tadavabhāsino'rthasyāsattvāśaṅkayā tajjñānasyā'- TBV-SD 7,05vastuviṣayatvenāpramāṇatayā śaṅkyamānasya na tajjalāvabhāsipravarttakajñānaprāmāṇyavyavasthāpakatvam | TBV-SD 7,06tataścānyasya tatsamānarūpatayā prāmāṇyaniścayābhāvāt katham ‘arthakriyārthā pravṛttirniścitaprāmā- TBV-SD 7,07ṇyād jñānāt’ ityabhyupagamaḥ śobhanaḥ ? | kiṃca, bhinnajātīyaṃ saṃvādakajñānaṃ pūrvasya prāmāṇyaniścāyaka- TBV-SD 7,08mabhyupagamyamānamekārtham ? bhinnārthaṃ vā ? | yadyekārthamityabhyupagamaḥ — sa na yuktaḥ, bhavanmatenā- TBV-SD 7,09ghaṭamānatvāt | tathāhi — rūpajñānād bhinnajātīyaṃ sparśādijñānam, tatra ca sparśādikamābhāti TBV-SD 7,10na rūpam, rūpajñāne tu rūpam — na sparśādikam — ābhāti, rūpa — sparśayośca parasparaṃ bhedaḥ; na cāva- TBV-SD 7,11yavī rūpa — sparśajñānayoreko viṣayatayā'bhyupagamyate, yenaikaviṣayaṃ bhinnajātīyaṃ pūrvajñānaprāmāṇya- TBV-SD 7,12vyavasthāpakaṃ bhavet | api ca, ekaviṣayatve'pi kiṃ yena svarūpeṇa vyavasthāpye jñāne so'rthaḥ TBV-SD 7,13pratibhāti, kiṃ tenaiva vyavasthāpake ? utānyena ? | tatra yadi tenaivetyabhyupagamaḥ, sa na yuktaḥ; vyavasthā- TBV-SD 7,14pakasya tāvaddharmārthaviṣayatvena smṛtivadapramāṇatvena vyavasthāpakatvāsambhavāt | atha rūpāntareṇa TBV-SD 7,15so'rthastatra vijñāne pratibhāti; nanvevaṃ saṃvādya — saṃvādakayorekaviṣayatvaṃ na syāditi dvitīya eva TBV-SD 7,16pakṣo'bhyupagataḥ syāt, sa cāyuktaḥ; sarvasyāpi bhinnaviṣayasyaikasantānaprabhavasya vijātīyasya TBV-SD 7,17prāmāṇyavyavasthāpakatvaprasaṅgāt | tathā kiṃ tat samānakālamarthakriyājñānaṃ pūrvajñānaprāmāṇyaniścā- TBV-SD 7,18yakam ? āhosvid bhinnakālam ? | yadi samānakālam — kiṃ sādhananirbhāsijñānagrāhi ? uta tadagrāhi ? TBV-SD 7,19iti punarapi vikalpadvayam | yadi tadgrāhi, tadasat; jñānāntarasya cakṣurādijñāneṣvapratibhāsanāt, TBV-SD 7,20pratiniyatarūpādiviṣayatvena cakṣurādijñānānāmabhyupagamāt | atha tadagrāhi, na tarhi tajjñānaprāmāṇya- TBV-SD 7,21niścāyakam, tadagrahe tadgatadharmāṇāmapyagrahāt | atha bhinnakālam, tadapyayuktam; pūrvajñānasya TBV-SD 7,22kṣaṇikatvena nāśāduttarakālabhāvivijñāne'pratibhāsanāt, bhāsane cottaravijñānasyāsadviṣayatve- TBV-SD 7,23nāprāmāṇyaprasaktitastadgrāhakatvena na tatprāmāṇyaniścāyakatvam | tadagrāhakaṃ tu bhinnakālaṃ sutarāṃ TBV-SD 7,24na tanniścāyakamiti na bhinnakālamapyekasantānajaṃ bhinnajātīyaṃ prāmāṇyaniścāyakamiti na saṃvādāpekṣaḥ TBV-SD 7,25pūrvapramāṇaprāmāṇyaniścayaḥ | tena jñaptāvapi ‘ye yadbhāvaṃ pratyanapekṣāḥ’ iti prayoge hetornāsiddhiḥ | TBV-SD 7,26vyāptistu sādhyavipakṣā'tanniyatatvavyāpakāt sāpekṣatvānnivarttamānamanapekṣatvaṃ tanniyatatvena vyāpyate TBV-SD 7,27iti pramāṇasiddhaiva | yataśca na pūrvoktena prakāreṇa parataḥprāmāṇyaniścayaḥ sambhavati, tato ‘ye sandeha — TBV-SD 7,28viparyayaviṣayīkṛtātmatattvāḥ’ iti prayoge vyāptyasiddhiḥ | hetoścāsiddhatā sarvaprāṇabhṛtāṃ prāmāṇye TBV-SD 7,29sandeha — viparyayābhāvāt | tathāhi — jñāne samutpanne sarveṣām ‘ayamarthaḥ’ iti niścayo bhavati, na TBV-SD 7,30ca prāmāṇyasya sandehe, viparyate vā satyeṣa yuktaḥ | taduktam — TBV-SD 7,31“prāmāṇyagrahaṇāt pūrvaṃ svarūpeṇaiva saṃsthitam | TBV-SD 7,32nirapekṣaṃ svakārye ca” iti | TBV-SD 7,33svārthaniścayo hi pramāṇakāryam — na ca tat pramāṇāntaragrahaṇaṃ cāpekṣata iti gamyate — na caitat TBV-SD 7,34saṃśaya — viparyayaviṣayatve sambhavatīti | TBV-SD 7,35atha pramāṇā — 'pramāṇayorutpattau tulyaṃ rūpamiti na saṃvāda — visaṃvādāvantareṇa tayoḥ prāmā- TBV-SD 7,36ṇyā — 'prāmāṇyaniścayaḥ, tadasat; apramāṇe taduttarakālamavaśyaṃbhāvinau bādhaka — kāraṇadoṣapratyayau, TBV-SD 7,37tena tatrāprāmāṇyaniścayaḥ; pramāṇe tu tayorabhāvāt kuto'prāmāṇyāśaṅkā ? | atha tattulyarūpe TBV-SD 7,38tayordarśanāt tatrāpi tadāśaṅkā, sā'pi na yuktā; tri — caturajñānāpekṣāmātratastatra tasyā TBV-SD 7,39nivṛtteḥ | na ca tadapekṣātaḥ svataḥprāmāṇyavyāhatiḥ, anavasthā vetyāśaṅkanīyam, saṃvādakajñāna- TBV-SD 8,01syāprāmāṇyāśaṅkāvyavacchede eva vyāpārāt — aparajñānānapekṣaṇācca | tathāhi — anutpannabādhake jñāne TBV-SD 8,02paratra bādhyamānapratyayasādharmyādaprāmāṇyāśaṅkā, tasyāṃ satyāṃ tṛtīyajñānāpekṣā, taccotpannaṃ yadi TBV-SD 8,03prathamajñānasaṃvādi, tadā tena na prathamajñānaprāmāṇyaniścayaḥ kriyate, kiṃtu dvitīyajñānena yat tasyā' — TBV-SD 8,04prāmāṇyamāśaṅkitaṃ tadeva tenāpākriyate; prathamasya tu svata eva prāmāṇyamiti | evaṃ tṛtīye'pi TBV-SD 8,05kathañcit saṃśayotpattau caturthajñānāpekṣāyāmayameva nyāyaḥ | taduktam — TBV-SD 8,06“evaṃ tricaturajñānajanmano nādhikā matiḥ | TBV-SD 8,07prārthyate tāvataivaikaṃ svataḥ prāmāṇyamaśnute” || iti TBV-SD 8,08yatra ca duṣṭaṃ kāraṇam, yatra ca bādhakapratyayaḥ — sa eva mithyāpratyayaḥ — ityasyāpyayameva viṣayaḥ | catu- TBV-SD 8,09rthajñānāpekṣā tvabhyupagamavādata uktā, natu tadapekṣā'pi bhāvato vidyate | atha tṛtīyajñānaṃ dvitī- TBV-SD 8,10yajñānasaṃvādi, tadā prathamasyāprāmāṇyaniścayaḥ — sa tu — tatkṛto'bhyupagamyate eva; kiṃtu dvitīyasya TBV-SD 8,11yadaprāmāṇyamāśaṅkitaṃ tat tenā'pākriyate, na punastasya dvitīyaprāmāṇyaniścāyakatve vyāpāraḥ | yatra TBV-SD 8,12tvabhyaste viṣaye'rthatathātvaśaṅkā nopajāyate tatra balādutpādyamānā śaṅkā tatkarturanarthakāriṇītyāve- TBV-SD 8,13ditaṃ vārttikakṛtā — TBV-SD 8,14“āśaṅketa hi yo mohādajātamapi bādhakam | TBV-SD 8,15sa sarvavyavahāreṣu saṃśayātmā kṣayaṃ vrajet” || iti | TBV-SD 8,16na caitadabhiśāpamātram, yato'śaṅkanīye'pi viṣaye'bhiśaṅkināṃ sarvatrārthā — 'narthaprāptiparihārārthi- TBV-SD 8,17nāmiṣṭā — 'niṣṭaprāpti — parihārasamarthapravṛttyādivyavahārāsambhavād nyāyaprāpta eva kṣayaḥ, svotprekṣita- TBV-SD 8,18nimittanibandhanāyā āśaṅkāyāḥ sarvatra bhāvāt | TBV-SD 8,19preraṇājanitā tu buddhirapauruṣeyatvena doṣarahitāt preraṇālakṣaṇācchabdādupajāyamānā liṅgā — TBV-SD 8,20''ptoktā — 'kṣabuddhivat pramāṇaṃ sarvatra svataḥ | taduktam — TBV-SD 8,21“codanājanitā buddhiḥ pramāṇaṃ doṣavarjitaiḥ | TBV-SD 8,22kāraṇairjanyamānatvālliṅgā — ''ptoktā — 'kṣabuddhivat” || iti | TBV-SD 8,23tasmāt svataḥ prāmāṇyam, aprāmāṇyaṃ parata iti vyavasthitam | ataḥ sarvapramāṇānāṃ svataḥ TBV-SD 8,24siddhatvād yuktamuktam — ‘svataḥ siddhaṃ śāsanaṃ nātaḥ prakaraṇāt prāmāṇyena pratiṣṭhāpyam’ | idaṃ TBV-SD 8,25tvayuktam — ‘jinānām’ iti, jinānāmasattvena śāsanasya tatkṛtatvānupapatteḥ; upapattāvapi parataḥ- TBV-SD 8,26prāmāṇyasya niṣiddhatvāditi || TBV-SD 8,28atra pratividhīyate, yattāvaduktam — ‘arthatathābhāvaprakāśako jñātṛvyāpāraḥ pramāṇam’, tadayuktam; TBV-SD 8,29parābhyupagatajñātṛvyāpārasya pramāṇatvena niṣetsyamānatvāt | yadapyanyadabhyadhāyi — ‘tasya yathārthaprakā- TBV-SD 8,30śakatvaṃ prāmāṇyam, taccotpattau svataḥ, vijñānakāraṇacakṣurādivyatiriktaguṇānapekṣatvāt’ tatra prāmā- TBV-SD 8,31ṇyasyotpattiravidyamānasyātmalābhaḥ, sā cennirhetukā, “deśa — kāla — svabhāvaniyamo na syāt” ityanyatra TBV-SD 8,32pratipāditam | kiṃca, guṇavaccakṣurādisadbhāve sati yathāvasthitārthapratipattirdṛṣṭā, tadabhāve na dṛṣṭā TBV-SD 8,33iti taddhetukā vyavasthāpyate, anvaya — vyatirekanibandhanatvādanyatrāpi hetuphalabhāvasya, anyathā doṣa- TBV-SD 8,34vaccakṣurādyanvaya — vyatirekānuvidhāyinī mithyāpratipattirapi svataḥ syāt | tathā'bhyupagame TBV-SD 8,35“vastuvād dvividhasyātra saṃbhavo duṣṭakāraṇāt”TBV-SD 8,36iti vaco vyāhatamanuṣajyeta | yadapi ‘atyakṣā'kṣāśritaguṇasadbhāve pratyakṣāpravṛtteḥ tatpūrvakānumāna- TBV-SD 8,37syāpi tadgrāhakatvenāvyāpārāt cakṣurādigataguṇānāmasattvāt tadanvaya — vyatirekānuvidhāyitvaṃ TBV-SD 9,01prāmāṇyasyotpattāvayuktam’ ityuktam, tadapyasaṅgatam; aprāmāṇyotpattāvapyasya doṣasya samānatvāt | TBV-SD 9,02tathāhi — ‘atīndriyalocanādyāśritā doṣāḥ kiṃ pratyakṣeṇa pratīyante, utānumānena ? na tāvat pratya- TBV-SD 9,03kṣeṇa, indriyādīnāmatīndriyatvena tadgatadoṣāṇāmapyatīndriyatvena teṣu pratyakṣasyāpravṛtteḥ | nāpyanu- TBV-SD 9,04mānena, anumānasya gṛhītapratibandhaliṅgaprabhavatvābhyupagamāt, liṅgapratibandhagrāhakasya ca pratyakṣa- TBV-SD 9,05syānumānasya cātra viṣaye'sambhavāt, pramāṇāntarasya cātrānantarbhūtasyāsattvena pratipādayiṣyamāṇa- TBV-SD 9,06tvāt’ ityādi sarvamaprāmāṇyotpattikāraṇabhūteṣu locanādyāśriteṣu doṣeṣvapi samānamiti teṣāma- TBV-SD 9,07pyasattvāt tadanvaya — vyatirekānuvidhānasyāsiddhatvādaprāmāṇyamapyutpattau svataḥ syāt | yadapi TBV-SD 9,08‘atha kāryeṇa yathārthopalabdhyātmakena teṣāmadhigamaḥ’ ityādi ‘yato na lokaḥ prāyaśo viparyayajñānā- TBV-SD 9,09dutpādakaṃ kāraṇamātramanuminoti kiṃtu samyagjñānāt’ ityantamabhyadhāyi, tadapyasaṅgatam; yato TBV-SD 9,10yadi lokavyavahārasamāśrayaṇena prāmāṇyā'prāmāṇye vyavasthāpyete tadā'prāmāṇyavat prāmāṇyamapi TBV-SD 9,11parato vyavasthāpanīyam | tathāhi — loko yathā mithyājñānaṃ doṣavaccakṣurādiprabhavamabhidadhāti tathā TBV-SD 9,12samyagjñānamapi guṇavaccakṣurādisamutthamiti tadabhiprāyādaprāmāṇyavat prāmāṇyamapyutpattau parataḥ TBV-SD 9,13kathaṃ na syāt ? tathāhi — timirādidoṣāvaṣṭabdhacakṣuṣko viśiṣṭauṣadhopayogāvāptākṣinairmalyaguṇaḥ TBV-SD 9,14kenacit suhṛdā ‘kīdṛkṣe bhavato locane varttete’ iti pṛṣṭaḥ san prāha — ‘prāk sadoṣe abhūtāmidānīṃ TBV-SD 9,15samāsāditaguṇe saṃjāte’ iti | na ca nairmalyaṃ doṣābhāvameva loko vyapadiśati iti śakyamabhidhā- TBV-SD 9,16tum, timirāderapi guṇābhāvarūpatvavyapadeśaprāpteḥ; tathāca aprāmāṇyamapi prāmāṇyavat svataḥ syāt | TBV-SD 9,17yadapyabhyadhāyi ‘na ca tṛtīyaṃ kāryamasti’ iti, tadapyasamyak; tṛtīyakāryābhāve'pi pūrvoktanyāyena TBV-SD 9,18prāmāṇyasyotpattau parataḥ siddhatvāt | yacca ‘api cārthatathābhāvaprakāśanalakṣaṇaṃ prāmāṇyam’ ityādi TBV-SD 9,19‘viśvamekaṃ syāditi vacaḥ pariplaveta’ itiparyavasānamabhihitam, tadapi aviditaparābhiprāyeṇa; TBV-SD 9,20yato na parasyāyamabhyupagamaḥ — vijñānasya cakṣurādisāmagrīta utpattāvapyarthatathābhāvaprakāśanalakṣa- TBV-SD 9,21ṇasya prāmāṇyasya nairmalyādisāmagryantarāt paścādutpattiḥ, kiṃtu guṇavaccakṣurādisāmagrīta upajāya- TBV-SD 9,22mānaṃ vijñānamāgṛhītaprāmāṇyasvarūpamevopajāyata iti | jñānavat tadavyatiriktasvabhāvaṃ prāmāṇyamapi TBV-SD 9,23parata iti guṇavaccakṣurādisāmagryapekṣatvādutpattau prāmāṇyasyānapekṣatvalakṣaṇasvabhāvaheturasiddho'na- TBV-SD 9,24pekṣatvasvarūpa iti ‘tasmādyata eva guṇavikalasāmagrīlakṣaṇāt’ ityādyayuktamabhihitam | ‘arthatathā- TBV-SD 9,25tvaparicchedarūpā ca śaktiḥ prāmāṇyam, śaktayaśca sarvabhāvānāṃ svata eva bhavanti’ ityādi yadabhidhā- TBV-SD 9,26nam, tadapyasamīcīnam; evamabhidhāne'yathāvasthitārthaparicchedaśakterapyaprāmāṇyarūpāyā asatyāḥ TBV-SD 9,27kenacit kartumaśaktestadapi svataḥ syāt | yadapi ‘etacca naiva satkāryadarśanasamāśrayaṇādabhidhīyate’ TBV-SD 9,28ityādi ‘tadapekṣā na vidyate’ itiparyantamabhihitam, tadapi pralāpamātram; yato'nena nyāyenāprāmā- TBV-SD 9,29ṇyamapi prāmāṇyavat svata eva syāt | tadapi hi viparītārthaparicchedaśaktilakṣaṇaṃ na timirādidoṣa- TBV-SD 9,30saṅgatimatsu locanādiṣu astīti | api ca, jñānarūpatāmātmanyasatīmāvirbhāvayantīndriyādayo na TBV-SD 9,31punaryathāvasthitārthaparicchedaśaktimiti na kiṃcinnimittamutpaśyāmaḥ | kutaścaitadaiśvaryaṃ śaktibhiḥ prāptaṃ TBV-SD 9,32yata imāḥ svata evodayaṃ pratyāsāditamāhātmyāḥ, na punastadādhārābhimatā bhāvaviśeṣā iti ? na ca TBV-SD 9,33tāstebhyaḥ prāptavyatirekāḥ, yataḥ svādhārābhimatabhāvakāraṇebhyo bhāvasyotpattāvapi na tebhya evo- TBV-SD 9,34tpattimanubhaveyuḥ | vyatireke, svāśrayaistato'bhavantyo na sambandhamāpnuyuḥ, bhinnānāṃ kāryakāraṇabhāva- TBV-SD 9,35vyatirekeṇāparasya sambandhasyābhāvāt, āśrayāśrayisambandhasyāpi janyajanakabhāvābhāve'tiprasaṅgato TBV-SD 10,01niṣetsyamānatvāt | dharmatvācchakterāśraya ityapyayuktam, asati pāratantrye paramārthatastadayogāt | TBV-SD 10,02pāratantryamapi na sataḥ, sarvanirāśaṃsattvāt | asato'pi vyomakusumasyeva na, tattvādeva | animi- TBV-SD 10,03ttāścemā na deśa — kāla — dravyaniyamaṃ pratipadyeran; taddhi kiñcit kvacidupalīyeta na vā yad yatra katha- TBV-SD 10,04ñcidāyattamanāyattaṃ vā | sarvapratibandhavivekinyaścecchaktayo nemāḥ kasyacit kadācid virameyuriti TBV-SD 10,05pratiniyataśaktiyogitā bhāvānāṃ pramāṇapramitā na syāt | vyatirekā'vyatirekapakṣastu śaktīnāṃ TBV-SD 10,06virodhā'navasthobhayapakṣoktadoṣādiparihārād vinā'nuddhoṣyaḥ | anubhayapakṣastu na yuktaḥ, paraspara- TBV-SD 10,07parihārasthitarūpāṇāmekaniṣedhasyāparavidhānanāntarīyakatvāt | na ca vihitasya punastasyaiva niṣedhaḥ, TBV-SD 10,08vidhi — pratiṣedhayorekatra virodhāt | ye tvāhuḥ — “uttarakālabhāvinaḥ saṃvādapratyayānna janma prati- TBV-SD 10,09padyate śaktilakṣaṇaṃ prāmāṇyamiti svata ucyate na punarvijñānakāraṇānnopajāyate” iti, te'pi na TBV-SD 10,10samyak pracakṣate; siddhasādhyatādoṣāt, aprāmāṇyamapi caivaṃ svataḥ syāt, nahi ‘tadapyutpanne jñāne TBV-SD 10,11visaṃvādapratyayāduttarakālabhāvinaḥ tatrotpadyate’ iti kasyacidabhyupagamaḥ | yadā ca guṇavatkāraṇa- TBV-SD 10,12janyatā prāmāṇyasya śaktirūpasya prāktananyāyādavasthitā tadā kathamautsargikatvaṃ tasya duṣṭakāraṇa- TBV-SD 10,13prabhaveṣu mithyāpratyayeṣvabhāvāt, parasparavyavacchedarūpāṇāmekatrāsambhavāt ? tasmād “guṇebhyo doṣā- TBV-SD 10,14ṇāmabhāvastadabhāvād aprāmāṇyadvayāsattvenotsargo'napodita evāste” iti vacaḥ pariphalguprāyam | TBV-SD 10,15itaścaitadvaco'yuktam, viparyayeṇāpyasyoddhoṣayituṃ śakyatvāt | tathāhi — doṣebhyo guṇānāmabhāvasta- TBV-SD 10,16dabhāvāt prāmāṇyadvayāsattvenāprāmāṇyamautsargikamāsta iti bruvato na vaktraṃ vakrībhavati | TBV-SD 10,17kiṃca, ‘guṇebhyo doṣāṇāmabhāva’ iti na tuccharūpo doṣābhāvo guṇavyāpāraniṣpādyaḥ | tatra TBV-SD 10,18vyatiriktā'vyatiriktavikalpadvāreṇa kārakavyāpārasyāsambhavāt bhavadbhiranabhyupagamācca | tucchā- TBV-SD 10,19bhāvasyābhyupagame vā — TBV-SD 10,20“bhāvāntaravinirmukto bhāvo'trānupalambhavat | TBV-SD 10,21abhāvaḥ saṃmatastasya hetoḥ kiṃ na samudbhavaḥ ? ” || TBV-SD 10,22iti vaco na śobheta | tasmāt paryudāsavṛttyā pratiyogiguṇātmaka eva doṣābhāvo'bhipretaḥ, TBV-SD 10,23tataśca ‘guṇebhyo doṣābhāvaḥ’ iti bruvatā ‘guṇebhyo guṇāḥ’ ityuktaṃ bhavati | TBV-SD 10,24na ca guṇebhyo guṇāḥ kāraṇānāmātmabhūtā upajāyante iti, svātmani kriyāvirodhāt svakā- TBV-SD 10,25raṇebhyo guṇotpattisadbhāvācca | tadabhāvādaprāmāṇyadvayāsattvamapi prāmāṇyamabhidhīyate; tataśca TBV-SD 10,26guṇebhyaḥ prāmāṇyamutpadyata ityabhyupagamāt parataḥ prāmāṇyamutpadyata iti prāptam | tataśca svārthāva- TBV-SD 10,27bodhaśaktirūpaprāmāṇyātmalābhe cet kāraṇāpekṣā, kā'nyā svakārye pravṛttiryā svayameva syāt ? TBV-SD 10,28tenāyuktamuktam — TBV-SD 10,29“labdhātmanāṃ svakāryeṣu pravṛttiḥ svayameva tu” iti | TBV-SD 10,30ghaṭasya jalodvahanavyāpārāt pūrvaṃ rūpāntareṇa svahetorutpatteryuktaṃ mṛdādikāraṇanirapekṣasya svakārye TBV-SD 10,31pravṛttiriti, ato visadṛśamudāharaṇam | utpattyanantarameva ca vijñānasya nāśopagamāt kuto labdhā- TBV-SD 10,32tmano vṛttiḥ svayameva ? taduktam — TBV-SD 10,33“nahi tat kṣaṇamapyāste jāyate vā'pramā''tmakam | TBV-SD 10,34yenārthagrahaṇe paścādvyāpriyetendriyādivat || TBV-SD 10,35tena janmaiva viṣaye buddhervyāpāra ucyate | TBV-SD 10,36tadeva ca pramārūpaṃ tadvatī karaṇaṃ ca dhī” || iti | TBV-SD 11,01tasmājjanmavyatirekeṇa buddhervyāpārābhāvāt tatra ca jñānānāṃ saguṇeṣu kāraṇeṣvapekṣāvacanāt kutaḥ TBV-SD 11,02svātantryeṇa pravṛttiriti kiṃ tad jñānasya kāryaṃ yatra labdhātmanaḥ pravṛttiḥ svayamevetyucyate ? TBV-SD 11,03svārthaparicchedaścet, na; jñānaparyāyatvāt tasyātmānameva karotītyuktaṃ syāt, taccāyuktam | ‘pramāṇa- TBV-SD 11,04metad’ ityanantaraṃ niścayaścet, na; bhrāntikāraṇasadbhāvena kvacidaniścayāt viparyayadarśanācca | tasmā- TBV-SD 11,05jjanmāpekṣayā guṇavaccakṣurādikāraṇaprabhavaṃ prāmāṇyaṃ parataḥsiddhamiti ‘atha cakṣurādijñānakāraṇa — ’ TBV-SD 11,06ityādyayuktatayā sthitam | TBV-SD 11,07apauruṣeyavidhivākyaprabhavāyāstu buddheḥ svataḥprāmāṇyotpattyabhyupagamo na yuktaḥ, apauruṣeya- TBV-SD 11,08tvasya pratipādayiṣyamāṇatadgrāhakapramāṇāviṣayatvenāsattvāt, sattve'pi bhavannītyā tasyaiva guṇa- TBV-SD 11,09tvāt tathābhūtapreraṇāprabhavāyā buddheḥ kathaṃ na parataḥprāmāṇyam ? kiṃca, apauruṣeyatve preraṇā- TBV-SD 11,10vacaso guṇavatpuruṣapraṇītalaukikavākyeṣu tattvena niścitaṃ prāmāṇyaṃ guṇāśrayapuruṣapraṇītatvavyāvṛttyā TBV-SD 11,11tat tatra na syāt | tathā ca — TBV-SD 11,12“preraṇājanitā buddhiḥ pramāṇaṃ doṣavarjitaiḥ | TBV-SD 11,13kāraṇairjanyamānatvālliṅgā''ptoktā'kṣabuddhivat” || iti | TBV-SD 11,14ityayaṃ śloka evaṃ paṭhitavyaḥ — TBV-SD 11,15preraṇājanitā buddhirapramā guṇavarjitaiḥ | TBV-SD 11,16kāraṇairjanyamānatvādaliṅgā''ptoktabuddhivat || TBV-SD 11,17atha preraṇāvākyasyāpauruṣeyatve puruṣapraṇītatvāśrayā yathā guṇā vyāvṛttāstathā tadāśritā TBV-SD 11,18doṣā api; tataśca tadvyāvṛttāvaprāmāṇyasyāpi preraṇāyā vyāvṛttatvāt svataḥ siddhamutpattau prāmā- TBV-SD 11,19ṇyam | nanvevaṃ sati guṇa — doṣāśrayapuruṣapraṇītavyāvṛttau preraṇāyāṃ prāmāṇyā'prāmāṇyayorvyā- TBV-SD 11,20vṛttatvāt preraṇājanitā buddhiḥ prāmāṇyā'prāmāṇyarahitā prāpnoti | tataśca — TBV-SD 11,21preraṇājanitā buddhirna pramāṇaṃ na cāpramā | TBV-SD 11,22guṇa — doṣavinirmuktakāraṇebhyaḥ samudbhavāt || TBV-SD 11,23ityevamapi prāktanaḥ ślokaḥ paṭhitavyaḥ | ata eva yathā — TBV-SD 11,24“doṣāḥ santi na santīti pauruṣeyeṣu cintyate | TBV-SD 11,25vede karturabhāvāttu doṣāśaṅkaiva nāsti naḥ” || TBV-SD 11,26ityayaṃ śloka evaṃ paṭhitastathaivamapi paṭhanīyaḥ — TBV-SD 11,27guṇāḥ santi na santīti pauruṣeyeṣu cintyate | TBV-SD 11,28vede karturabhāvāttu guṇāśaṅkaiva nāsti naḥ || TBV-SD 11,29na ca yatrāpi guṇāḥ prāmāṇyahetutvenā''śaṅkyante tatrāpi guṇebhyo doṣābhāva ityādi vakta- TBV-SD 11,30vyam, vihitottaratvāt | api ca, apauruṣeyatve'pi preraṇāyā na svataḥ svaviṣayapratītijanakavyā- TBV-SD 11,31pāraḥ — sadā sannihitatvena tato'navaratapratītiprasaṅgāt — kiṃtu puruṣābhivyaktārthapratipādakasamayā- TBV-SD 11,32virbhūtaviśiṣṭasaṃskārasavyapekṣāyāḥ | te ca puruṣāḥ sarve rāgādidoṣābhibhūtā eva bhavatā'bhyupagatāḥ, TBV-SD 11,33tatkṛtaśca saṃskāro na yathārthaḥ — anyathā pauruṣeyamapi vaco yathārthaṃ syāt — ato'pauruṣeyatvābhyu- TBV-SD 11,34pagame'pi samayakartṛpuruṣadoṣakṛtāprāmāṇyasadbhāvāt preraṇāyāmapauruṣeyatvābhyupagamo gajasnānamanu- TBV-SD 11,35karoti | taduktam — TBV-SD 11,36“asaṃskāryatayā pumbhiḥ sarvathā syānnirarthatā | TBV-SD 11,37saṃskāropagame vyaktaṃ gajasnānamidaṃ bhavet” || TBV-SD 11,38yadapyabhāṣi ‘tathā'numānabuddhirapi gṛhītāvinābhāvānanyāpekṣa’ — ityādi, tadapyacāru; avinābhā- TBV-SD 11,39vaniścayasyaiva guṇatvāt, tadaniścayasya viparītaniścayasya ca doṣatvāt | tadevam utpattau prāmāṇyaṃ TBV-SD 11,40guṇāpekṣatvāt parataḥ iti sthitam || TBV-SD 12,02yadapyuktam ‘nāpi svakārye pravartamānaṃ pramāṇaṃ nimittāntarāpekṣam’ iti, tadapyasaṃgatam; yato TBV-SD 12,03yadi kāryotpādanasāmagrīvyatiriktanimittānapekṣaṃ pramāṇamityucyate tadā siddhasādhanam | atha TBV-SD 12,04sāmagryekadeśalakṣaṇaṃpramāṇaṃnimittāntarānapekṣam, tadapyacāru; ekasya janakatvāsaṃbhavāt — TBV-SD 12,05“na hyekaṃ kiṃcijjanakam, sāmagrī vai janikā” iti nyāyasyānyatra vyavasthāpitatvāt | TBV-SD 12,06kiṃca, nārthaparicchedamātraṃ pramāṇakāryam, apramāṇe'pi tasya bhāvāt | kiṃ tarhi ? arthatathātvaparicchedaḥ, TBV-SD 12,07sa ca na jñānasvarūpakāryaḥ; bhrāntajñāne'pi svarūpasya bhāvāt tatrāpi samyagarthaparicchedaḥ syāt | TBV-SD 12,08atha svarūpaviśeṣakāryo yathāvasthitārthaparicchedaḥ iti nātiprasaṅgastarhi sa svarūpaviśeṣo vaktavyaḥ — TBV-SD 12,09kimapūrvārthavijñānatvam, uta niścitatvam, āhosvid bādhārahitatvam, utasvid aduṣṭa- TBV-SD 12,10kāraṇārabdhatvam, kiṃ vā saṃvāditvam iti ? tatra yadyapūrvārthavijñānatvaṃ viśeṣaḥ, sa na yuktaḥ; TBV-SD 12,11taimirikajñāne'pi tasya bhāvāt | atha niścitatvam, so'pyayuktaḥ; parokṣajñānavādino bhavato'bhi- TBV-SD 12,12prāyeṇāsaṃbhavāt | atha bādhārahitatvaṃ viśeṣaḥ, so'pi na yuktaḥ; yato bādhāvirahastatkālabhāvī TBV-SD 12,13viśeṣaḥ, uttarakālabhāvī vā ? na tāvat tatkālabhāvī, mithyājñāne'pi tatkālabhāvino bādhā- TBV-SD 12,14virahasya bhāvāt | athottarakālabhāvī, tatrāpi vaktavyam — kiṃ jñātaḥ sa viśeṣaḥ, uta ajñātaḥ ? tatra TBV-SD 12,15na ajñātaḥ, ajñātasya sattvenāpyasiddhatvāt | atha jñāto'sau viśeṣaḥ, tatrāpi vaktavyam — uttara- TBV-SD 12,16kālabhāvī bādhāvirahaḥ kiṃ pūrvajñānena jñāyate, āhosviduttarakālabhāvinā ? tatra na tāvat pūrva- TBV-SD 12,17jñānenottarakālabhāvī bādhāviraho jñātuṃ śakyaḥ, taddhi svasamānakālaṃ saṃnihitaṃ nīlādikamavabhāsayatu, TBV-SD 12,18na punaḥ ‘uttarakālamapyatra bādhakapratyayo na pravarttiṣyate’ ityavagamayituṃ śaknoti; pūrvamanutpannabādha- TBV-SD 12,19kānāmapyuttarakālabādhyatvadarśanāt | athottarajñānena jñāyate, jñāyatām, kiṃtūttarakālabhāvī bādhā- TBV-SD 12,20virahaḥ kathaṃ pūrvajñānasya vinaṣṭasya viśeṣo bhinnakālasya vinaṣṭaṃ prati viśeṣatvāyogāt ? kiṃca, jñāya- TBV-SD 12,21mānatve'pi keśoṇḍukāderasatyatvadarśanād bādhā'bhāvasya jñāyamānatve'pi kathaṃ satyatvam ? tajjñānasya TBV-SD 12,22satyatvāditi cet, tasya kutaḥ satyatvam ? na prameyasatyatvāt, itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | TBV-SD 12,23aparabādhā'bhāvajñānāditi cet, tatrāpyaparabādhā'bhāvajñānādityanavasthā | atha saṃvādāduttara- TBV-SD 12,24kālabhāvī bādhāvirahaḥ satyatvena jñāyate tarhi saṃvādasyāpyaparasaṃvādajñānāt satyatvasiddhiḥ, tasyā- TBV-SD 12,25pyaparasaṃvādajñānādityanavasthā | kiṃca, yadi saṃvādapratyayāduttarakālabhāvī bādhā'bhāvo jñāyamāno TBV-SD 12,26viśeṣaḥ pūrvajñānasyābhyupagamyate tarhi jñāyamānasvaviśeṣāpekṣaṃ pramāṇaṃ svakārye yathāvasthitārthapariccheda- TBV-SD 12,27lakṣaṇe pravarttata iti kathamanapekṣatvāt tatra svataḥprāmāṇyam ? api ca bādhāvirahasya bhavadabhyu- TBV-SD 12,28pagamena paryudāsavṛttyā saṃvādarūpatvam, ‘bādhāvarjitaṃ ca jñānaṃ svakārye'nyānapekṣaṃ pravarttate’ iti TBV-SD 12,29bruvatā saṃvādāpekṣaṃ tat tatra pravarttata ityuktaṃ bhavati | kiṃca, kiṃ vijñānasya svarūpaṃ bādhyate, āho- TBV-SD 12,30svit prameyam, utārthakriyā iti vikalpatrayam | tatra yadi vijñānasya svarūpaṃ bādhyata iti pakṣaḥ, sa TBV-SD 12,31na yuktaḥ; vikalpadvayānativṛtteḥ | tathāhi — vijñānaṃ bādhyamānaṃ kiṃ svasattākāle bādhyate, uta utta- TBV-SD 12,32rakālam ? tatra yadi svasattākāle bādhyata iti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; tadā vijñānasya parisphuṭarūpeṇa TBV-SD 12,33pratibhāsanāt | na ca vijñānasya parisphuṭapratibhāsino'bhāvastadaiveti vaktuṃ śakyam, satyābhimata- TBV-SD 12,34vijñānasyāpyabhāvaprasaṅgāt | athottarakālaṃ bādhyata iti pakṣaḥ, so'pi na yuktaḥ; uttarakālaṃ tasya TBV-SD 12,35svata eva nāśābhyupagamād na tatra bādhakavyāpāraḥ saphalaḥ — “daivaraktā hi kiṃśukāḥ” | atha prameyaṃ TBV-SD 12,36bādhyate ityabhyupagamaḥ, so'pyayuktaḥ; yataḥ prameyaṃ bādhyamānaṃ kiṃ pratibhāsamānena rūpeṇa bādhyate, TBV-SD 12,37utāpratibhāsamānarūpasahacāriṇā sparśādilakṣaṇena iti vikalpanādvayam | tatra yadi pratibhāsamānena TBV-SD 13,01rūpeṇa, tadayuktam; pratibhāsamānasya rūpasyāsattvāsaṃbhavāt, anyathā samyagjñānāvabhāsino'pya- TBV-SD 13,02sattvaprasaṅgaḥ | athāpratibhāsamānena rūpeṇa bādhyata iti matam, tadapyayuktam; apratibhāsamānasya TBV-SD 13,03rūpasya pratibhāsamānarūpādanyatvāt, na cānyasyābhāve'nyasyābhāvaḥ, atiprasaṅgāt | athārthakriyā TBV-SD 13,04bādhyate, nanu sā'pi kimutpannā bādhyate, utānutpannā ? yadyutpannā, na tarhi bādhyate; tasyāḥ TBV-SD 13,05sattvāt | athānutpannā, sā'pi na bādhyā; anutpannatvādeva | kiṃca, arthakriyā'pi padārthādanyā, TBV-SD 13,06tataśca tasyā abhāve kathamanyasyāsattvamatiprasaṅgādeva ? vyavacchedyāsaṃbhave ca ‘bādhāvarjitam’ iti TBV-SD 13,07viśeṣaṇasyāpyayuktatvānna bādhāviraho'pi vijñānasya viśeṣaḥ | athāduṣṭakāraṇārabdhatvaṃ viśeṣaḥ, TBV-SD 13,08so'pi na yuktaḥ; yatastasyāpyajñātasya viśeṣatvamasiddham, jñātatve vā kuto'duṣṭakāraṇārabdhatvaṃ TBV-SD 13,09jñāyate ? anyasmādaduṣṭakāraṇārabdhād vijñānāditi cet, anavasthā | saṃvādāditi cet, nanu saṃvāda- TBV-SD 13,10pratyayasyāpyaduṣṭakāraṇārabdhatvaṃ viśeṣo'nyasmādaduṣṭakāraṇārabdhāt saṃvādapratyayād vijñāyata iti TBV-SD 13,11saivānavasthā bhavataḥ saṃpadyata iti | kiṃca, jñānasavyapekṣamaduṣṭakāraṇārabdhatvaviśeṣamapekṣya svakārye TBV-SD 13,12jñānaṃ pravarttamānaṃ kathaṃ na tat tatra parataḥ pravṛttaṃ bhavati ? tathā, kāraṇadoṣābhāvaḥ paryudāsavṛttyā TBV-SD 13,13bhavadabhiprāyeṇa kāraṇaguṇaḥ, tataśca ‘aduṣṭakāraṇārabdham’ iti vadatā ‘guṇavatkāraṇārabdham’ ityuktaṃ TBV-SD 13,14bhavati | kāraṇaguṇāśca pramāṇena svakārye pravarttamānenāpekṣyamāṇaniścāyakapramāṇāpekṣā apekṣyante, TBV-SD 13,15tadapi pramāṇaṃ svakāraṇaguṇaniścayāpekṣaṃ svakārye pravartata ityanavasthādūṣaṇaṃ “jāte'pi yadi vijñāne TBV-SD 13,16tāvannārtho'vadhāryate” ityādinā granthena parapakṣe āsañjyamānaṃ svavadhāya kṛtyotthāpanaṃ bhavataḥ prasa- TBV-SD 13,17ktam | athāduṣṭakāraṇajanitatvaniścayamantareṇāpi jñānaṃ svārthaniścaye svakārye pravarttiṣyate, tadasat; TBV-SD 13,18saṃśayādiviṣayīkṛtasya pramāṇasya svārthaniścāyakatvāsaṃbhavāt, anyathā'pramāṇasyāpi svārthaniścāya- TBV-SD 13,19katvaṃ syāt | tannāduṣṭakāraṇārabdhatvamapi viśeṣo bhavannītyā saṃbhavati | atha saṃvāditvaṃ viśeṣaḥ, TBV-SD 13,20so'bhyupagamyata eva; kiṃtu ‘saṃvādapratyayotpattiniścayamantareṇa sa na jñātuṃ śakyate’ iti pratipāda- TBV-SD 13,21yiṣyamāṇatvāt tadapekṣaṃ pramāṇaṃ svakārye pravartata iti tat tatra parataḥ syāt | ata eva nirapekṣa- TBV-SD 13,22tvasya asiddhatvāt pūrvoktanyāyena ‘ye pratīkṣitapratyayāntarodayāḥ’ iti prayoge nāsiddho hetuḥ | TBV-SD 13,23etenaiva yaduktam — TBV-SD 13,24“tatrāpūrvārthavijñānaṃ niścitaṃ bādhavarjitam | TBV-SD 13,25aduṣṭakāraṇārabdhaṃ pramāṇaṃ lokasaṃmatam” || iti, TBV-SD 13,26tadapi nirastam | yaccoktam ‘yadi saṃvādāpekṣaṃ pramāṇaṃ svakārye pravarttate tadā cakrakaprasaṅgaḥ’ tadasa- TBV-SD 13,27ṅgatam; ‘yathāvasthitaparicchedasvabhāvametat pramāṇam’ ityevaṃniścayalakṣaṇe svakārye yathā saṃvā- TBV-SD 13,28dāpekṣaṃ pramāṇaṃ pravarttate na ca cakrakadoṣastathā pratipādayiṣyamāṇatvāt | yadapi ‘atha gṛhītāḥ TBV-SD 13,29kāraṇaguṇāḥ’ ityādyabhidhānam, tadapi parasamayānabhijñatāṃ bhavataḥ khyāpayati; ‘kāraṇaguṇagrahaṇāpekṣaṃ TBV-SD 13,30pramāṇaṃ svakārye pravarttate’ iti parasyānabhyupagamāt | yaccoktam ‘upajāyamānaṃ pramāṇamarthapariccheda- TBV-SD 13,31śaktiyuktam’ iti, tatrāvisaṃvāditvameva arthatathātvaparicchedaśaktiḥ — tacca parato jñāyate — tadapekṣaṃ TBV-SD 13,32pramāṇaṃ svakārye pravarttate iti tat tatra parataḥ sthitam || TBV-SD 13,34‘nāpi prāmāṇyaṃ svaniścaye'nyāpekṣam’ ityuktaṃ yat, tadapyasat; yato niścayastatra bhavan kiṃ TBV-SD 13,35nirnimittaḥ, uta sanimittaḥ iti kalpanādvayam | tatra na tāvannirnimittaḥ, pratiniyatadeśa — kāla- TBV-SD 13,36svabhāvābhāvaprasaṅgāt | sanimittatve'pi kiṃ svanimittaḥ, uta svavyatiriktanimittaḥ ? na tāvat TBV-SD 13,37svanimittaḥ, svasaṃviditapramāṇānabhyupagamād mīmāṃsakasya | atha svavyatiriktanimittaḥ, tatrāpi vakta- TBV-SD 13,38vyam — tannimittaṃ kiṃ pratyakṣam, utānumānam anyasya tanniścāyakasyāsambhavāt ? tatra yadi pratya- TBV-SD 13,39kṣam, tadayuktam; pratyakṣasya tatra vyāpārāyogāt — taddhīndriyasaṃyukte viṣaye tadvyāpārādudayamāsādayat TBV-SD 13,40pratyakṣavyapadeśaṃ labhate, na cendriyāṇāmarthāparokṣatālakṣaṇena phalena, tatsaṃvedanasvarūpeṇa vā sampra- TBV-SD 14,01yogo yena tayoryathārthatvasvabhāvaṃ prāmāṇyamindriyavyāpārajanitena pratyakṣeṇa niścīyate; nāpi mano- TBV-SD 14,02vyāpārajena pratyakṣeṇa, evaṃvidhasyānubhavasyābhāvāt; nāpi tayorutpādakasya jñātṛvyāpārākhyasya yathā- TBV-SD 14,03rthatvaniścāyakatvaṃ prāmāṇyaṃ bāhyendriyajanyena manojanyena vā pratyakṣeṇa niścīyate, tena sahendriyāṇāṃ TBV-SD 14,04sambandhābhāvāt | na cendriyāsambaddhe viṣaye jñānamupajāyamānaṃ pratyakṣavyapadeśamāsādayatītyuktam | TBV-SD 14,05nāpyanumānataḥ prāmāṇyaniścayaḥ, pūrvoktasya phaladvayasya yathāvasthitārthatvalakṣaṇaprāmāṇyaniścaye TBV-SD 14,06liṅgābhāvāt | jñātṛvyāpārasya tu pūrvoktaphaladvayasvabhāvasvakāryaliṅgasambhave'pi na yathārthaniścāyaka- TBV-SD 14,07tvalakṣaṇaprāmāṇyaniścāyakatvam; yatastalliṅgaṃ saṃvedanākhyaṃ yathārthatvaviśiṣṭaṃ tanniścaye vyāpriyeta, TBV-SD 14,08nirviśeṣaṇaṃ vā ? prathamapakṣe tasya yathārthatvaviśeṣaṇagrahaṇe pramāṇaṃ vaktavyam, tacca na sambhavatīti TBV-SD 14,09pratipāditam | nirviśeṣaṇasya phalasya prāmāṇyapratipādakatve mithyājñānaphalamapi prāmāṇyaniścāyakaṃ TBV-SD 14,10syādityatiprasaṅgaḥ | tatraitat syāt pūrvoktaṃ phaladvayamarthasaṃvedana — arthaprakaṭatālakṣaṇamanubhavānniścī- TBV-SD 14,11yate, yathā tasya svataḥ pūrvoktasvarūpaniścayastathā yathārthatvasyāpi, yathā hi tat saṃvedyamānaṃ nīlasaṃ- TBV-SD 14,12vedanatayā saṃvedyate tathā yathārthatvaviśiṣṭasyaiva tasya saṃvittiḥ; nahi nīlasaṃvedanādanyā yathārthatvasaṃ- TBV-SD 14,13vittiḥ | yadyevam, śuktikāyāṃ rajatajñāne'pi arthasaṃvedanasvabhāvatvād yathārthatvaprasaktiḥ | smṛtipramoṣā- TBV-SD 14,14dayastu niṣetsyante iti nānumānādapi tatprāmāṇyaniścayaḥ | kiṃca, pratyakṣā'numānayoḥ prāmāṇya- TBV-SD 14,15niścayanimittatve'bhyupagamyamāne svataḥprāmāṇyaniścayavyāhatiprasaṅgaḥ; tannānyanimitto'pi prāmāṇya- TBV-SD 14,16niścayaḥ | yaduktam ‘nāpi prāmāṇyaṃ svaniścaye'nyāpekṣam, taddhyapekṣamāṇaṃ kiṃ kāraṇaguṇānapekṣate’ TBV-SD 14,17ityādi, tadanabhyupagamopālambhamātram; na hyasmadabhyupagamaḥ — yaduta svakāraṇaguṇajñānāt prāmāṇyaṃ TBV-SD 14,18vijñāyate, kāraṇaguṇānāṃ saṃvādapratyayamantareṇa jñātumaśakyatvāt, saṃvādapratyayāt tu kāraṇaguṇapari- TBV-SD 14,19jñānābhyupagame tata eva prāmāṇyaniścayasyāpi siddhatvād vyarthaṃ guṇaniścayaparikalpanam, prāmāṇya- TBV-SD 14,20niścayottarakālaṃ guṇajñānasya bhāvāt tanniścayasya prāmāṇyaniścaye'nupayogācca | nāpyekadā saṃvādād TBV-SD 14,21guṇān niścitya anyadā saṃvādamantareṇāpi guṇaniścayādeva tatprabhavasya jñānasya prāmāṇyaniścayaḥ TBV-SD 14,22iti vaktuṃ śakyam, atyantaparokṣeṣu cakṣurādiṣu kālāntare'pi niścitaprāmāṇyasvakāryadarśanamantareṇa TBV-SD 14,23guṇānuvṛtterniścetumaśakyatvāt | na ca kṣaṇakṣayiṣu bhāveṣu guṇānuvṛttirekarūpaiva sambhavati, aparāpara- TBV-SD 14,24sahakāribhedena bhinnarūpatvāt | saṃvādapratyayāccārthakriyājñānalakṣaṇāt prāmāṇyaniścayo'bhyupagamyata TBV-SD 14,25eva — “pramāṇamavisaṃvādijñānam” iti pramāṇalakṣaṇābhidhānāt | na ca saṃvāditvalakṣaṇaṃ TBV-SD 14,26prāmāṇyaṃ svata eva jñāyata iti śakyamabhidhātum, yataḥ saṃvāditvaṃ saṃvādapratyayajananaśaktiḥ TBV-SD 14,27pramāṇasya; na ca kāryadarśanamantareṇa kāraṇaśaktirniścetuṃ śakyā | yadāha — “na hyapratyakṣe kārye kāraṇabhāva — TBV-SD 14,28gatiḥ” iti | tasmāduttarasaṃvādapratyayāt pūrvasya prāmāṇyaṃ vyavasthāpyate | na ca saṃvā- TBV-SD 14,29dapratyayāt pūrvasya prāmāṇyāvagame saṃvādapratyayasyāpyaparasaṃvādāt prāmāṇyāvagama ityanavasthāprasa- TBV-SD 14,30ṅgāt prāmāṇyāvagamābhāva iti vaktuṃ yuktam, saṃvādapratyayasya saṃvādarūpatvenāparasaṃvādāpekṣā'bhāva- TBV-SD 14,31to'navasthā'navatārāt | na ca prathamasyāpi saṃvādāpekṣā mā bhūditi vaktavyam, yatastasya saṃvāda — TBV-SD 14,32janakatvameva prāmāṇyam; tadabhāve tasya tadeva na syāt | arthakriyājñānaṃ tu sākṣādavisaṃvādi, artha- TBV-SD 14,33kriyālambanatvāt; tasya svaviṣayasaṃvedanameva prāmāṇyam — tacca — svataḥ siddhamiti nānyāpekṣā | TBV-SD 14,34tena ‘kasyacittu yadīṣyeta’ ityādi parasya pralāpamātram | na cārthakriyājñānasyāpyavastuvṛttiśaṅkāyā- TBV-SD 14,35manyapramāṇāpekṣayā'navasthā'vatāraḥ iti vaktavyam, arthakriyājñānasyārthakriyānubhavasvabhāvatvenārtha- TBV-SD 14,36kriyāmātrārthināṃ ‘bhinnārthakriyāta etad jñānamutpannam, uta tadvyatirekeṇa’ ityevaṃbhūtāyāścintāyā TBV-SD 14,37niṣprayojanatvāt | tathāhi — yathā‘arthakriyā kimavayavavyatiriktenāvayavinā'rthena niṣpāditā, utā'- TBV-SD 14,38vyatiriktena, āhosvidubhayarūpeṇa, athānubhayarūpeṇa, kiṃvā triguṇātmakena, paramāṇusamūhātmakena TBV-SD 14,39vā, atha jñānarūpeṇa, āhosvit saṃvṛtirūpeṇa’ ityādicintā'rthakriyāmātrārthināṃ niṣprayojanā — TBV-SD 14,40niṣpannatvād vāñchitaphalasya — tatheyamapi ‘kiṃ vastusatyāmarthakriyāyāṃ tatsaṃvedanajñānamupajāyate, TBV-SD 14,41āhosvidavastusatyām’ iti, tṛḍ — dāhavicchedādikaṃ hi phalamabhivāñchitam, taccābhiniṣpannaṃ TBV-SD 14,42tadviyogajñānasya svasaṃviditasyodaye iti taccintāyā niṣphalatvam; avastuni jñānadvayāsaṃbhavācca | TBV-SD 15,01yatra hi sādhanajñānapūrvakamarthakriyājñānamutpadyate tatrāvastuśaṃkā naivāsti, na hyanagnāvagnijñāne saṃjāte TBV-SD 15,02pravṛttasya dāha — pākādyarthakriyājñānasya saṃbhava ityāgopālāṅganāprasiddhametat | na ca svapnārthakriyājñāna- TBV-SD 15,03marthakriyā'bhāve'pi dṛṣṭamiti jāgradarthakriyājñānamapi tathā''śaṅkāviṣayaḥ, tasya tadviparītatvāt | TBV-SD 15,04tathāhi — svapnārthakriyājñānamapravṛttipūrvaṃ vyākulamasthiraṃ ca; tadviparītaṃ tajjāgraddaśābhāvi, kuta- TBV-SD 15,05stena vyabhicāraḥ ? yadi cārthakriyājñānamapyarthamantareṇa jāgraddaśāyāṃ bhavet kataradanyajñānamarthāvya- TBV-SD 15,06bhicāri syād yadbalenārthavyavasthā kriyeta ? parataḥprāmāṇyavādino bauddhasya pratikūlamācarāmītya- TBV-SD 15,07bhiprāyavatā tasyānukūlamevācaritam | sa hi ‘nirālambanāḥ sarve pratyayāḥ, pratyayatvāt, svapnapratyaya- TBV-SD 15,08vat’ ityabhyupagacchatyeva, bhavatā tu jāgraddaśā — svapnadaśayorabhedaṃ pratipādayatā tatsāhāyyamevācaritam; TBV-SD 15,09na hi tadvyatiriktaḥ pratyayo'sti yasyārthasaṃsargaḥ | na cāvasthādvayatulyatāpratipādanaṃ tvayā kriyamāṇaṃ TBV-SD 15,10prakṛtopayogi | tathāhi — sāṃvyavahārikasya pramāṇasya lakṣaṇamidamabhidhīyate — “pramāṇamavisaṃvādi TBV-SD 15,11jñānam” iti | tacca sāṃvyavahārikaṃ jāgraddaśājñānameva, tatraiva sarvavyavahārāṇāṃ loke TBV-SD 15,12paramārthataḥ siddhatvāt; svapnapratyayānāṃ tu nirviṣayatayā loke prasiddhānāṃ pramāṇatayā vyavahārābhā- TBV-SD 15,13vāt ‘kiṃ svataḥ prāmāṇyamuta parataḥ’ iti cintāyāḥ anavasaratvāt tatra jāgrajjñāne dvitayadarśanāt TBV-SD 15,14‘kiṃ pramāṇam, kiṃ vā'pramāṇam, tathā kiṃ svataḥ pramāṇam, kiṃ vā parataḥ’ iti cintāyāḥ TBV-SD 15,15pūrvoktalakṣaṇe ‘jāgratpratyayatve sati’ iti viśeṣaṇābhidhāne svapnapratyayena vyabhicāracodanaṃ prastāvā- TBV-SD 15,16nabhijñatāṃ parasya sūcayati | api ca, “arthakriyā'dhigatilakṣaṇaphalaviśeṣaheturjñānaṃ pramāṇam” iti TBV-SD 15,17lakṣaṇe ‘tatphalaṃ naivaṃ pramāṇalakṣaṇānugatamiti kathaṃ tasyāpi prāmāṇyamavasīyate’ iti codyānupa- TBV-SD 15,18pattiḥ | yathā ‘aṅkuraheturbījam’ iti bījalakṣaṇe nāṅkurasyāpi bījarūpatāprasaktiḥ, tato na viduṣā- TBV-SD 15,19mevaṃ praśnaḥ ‘kathamaṅkure bījarūpatā niścīyate’ iti | yathā cāṅkuradarśanād bījasya bījarūpatā TBV-SD 15,20niścīyate tathā'trāpyarthakriyāphaladarśanāt sādhanajñānasya prāmāṇyaniścayaḥ | na cārthakriyājñānasyā- TBV-SD 15,21pyanyataḥ prāmāṇyaniścayādanavasthā, arthakriyājñānasya tadrūpatayā svata eva siddhatvāt | taduktam — TBV-SD 15,22“svarūpasya svatogatiḥ” iti | na ca svarūpe jñānasya bhrāntayaḥ saṃbhavanti, svarūpā- TBV-SD 15,23bhāve svasaṃvitterapyabhedenābhāvaprasaṅgāt | vyatiriktaviṣayameva hi pramāṇamadhikṛtyoktam — “pramāṇama- TBV-SD 15,24visaṃvādi jñānam, arthakriyāsthitiravisaṃvādanam” iti, tathā “prāmāṇyaṃ vyavahāreṇārtha- TBV-SD 15,25kriyālakṣaṇena” iti ca | tasmād yat pramāṇasyātmabhūtamarthakriyālakṣaṇapuruṣārthābhidhānaṃ TBV-SD 15,26phalaṃ yadartho'yaṃ prekṣāvatāṃ prayāsaḥ, tena svataḥsiddhena phalāntaraṃ pratyanaṅgīkṛtasādhanāntarātmatayā TBV-SD 15,27‘pramāṇamavisaṃvādi jñānam’ iti pramāṇalakṣaṇavirahiṇā sādhananirbhāsijñānasyānutkrāntarūpaphalaprāpaṇa- TBV-SD 15,28śaktisvarūpaprāmāṇyādhigame'navasthāpreraṇā kriyamāṇā parasyāsaṅgataiva lakṣyate | ata evedamapi TBV-SD 15,29nirastaṃ yaduktam ‘aniścitaprāmāṇyādapi sādhanajñānāt pravṛttāvarthakriyājñānotpattāvavāptaphalā api TBV-SD 15,30prekṣāvanto yathā sādhanajñānaprāmāṇyavicāraṇāyāṃ manaḥ praṇidadhati — anyathā tatsamānarūpāparasādhana- TBV-SD 15,31jñānaprāmāṇyaniścayapūrvikā'nyadā pravṛttirna syāt — tathā'rthakriyājñānasyāpi prāmāṇyavicāraṇāyāṃ TBV-SD 15,32prekṣāvattayaiva te ādriyante; anyathā'siddhaprāmāṇyādarthakriyājñānāt pūrvasya prāmāṇyaniścaya eva na TBV-SD 15,33syāt’ iti | ‘avāptaphalatvamanarthakam’ iti, tadapyayuktam; ‘arthakriyājñānasya svata eva prāmāṇyam, TBV-SD 15,34sādhanajñānasya tu tajjanakatvena prāmāṇyam’ iti pratipāditatvāt | yadabhyadhāyi — “yadi saṃvādāt TBV-SD 15,35pūrvasya prāmāṇyaṃ niścīyate tadā — TBV-SD 16,01TBV-SD 16,02śrotradhīrapramāṇaṃ syāditarābhirasaṅgateḥ” iti, TBV-SD 16,03tadapyayuktam; gītādiviṣayāyāḥ śrotrabuddherarthakriyānubhavarūpatvena svata eva prāmāṇyasiddheḥ | TBV-SD 16,04tathā citragatarūpabuddherapi svata eva prāmāṇyasiddhiḥ, arthakriyā'nubhavarūpatvāt | gandha — sparśa — TBV-SD 16,05rasabuddhīnāṃ tvarthakriyānubhavarūpatvaṃ suprasiddhameva | yadapyuktam ‘kimekaviṣayam, bhinnaviṣayaṃ vā TBV-SD 16,06saṃvādajñānaṃ pūrvasya prāmāṇyaniścāyakam’ ityādi, ‘tatraikasaṅghātavarttino viṣayadvayasya rūpa — sparśādi- TBV-SD 16,07lakṣaṇasyaikasāmagryadhīnatayā parasparamavyabhicārāt sparśādijñānaṃ jāgradavasthāyāmabhivāñchita- TBV-SD 16,08sparśādivyatirekeṇa asaṃbhavad bhinnaviṣayamapi svaviṣayābhāve'pyāśaṅkyamānarūpajñānasya prāmāṇyaṃ TBV-SD 16,09niścāyayatīti na tatsaṃgata evam | ata eva rūpādyarthāvinābhāvitvād dhvanīnāṃ tadviśeṣa- TBV-SD 16,10śaṅkāyāṃ kvacid vīṇādirūpapratipattau tadviśeṣaśaṅkāvyāvṛttestadrūpadarśanasaṃvādādapi prāmāṇyaniścayaḥ TBV-SD 16,11siddho bhavati | yaccoktam ‘kiṃ saṃvādajñānaṃ sādhanajñānaviṣayaṃ tasya prāmāṇyaṃ vyavasthāpayati, uta TBV-SD 16,12bhinnaviṣayam’ ityādi, tadapyaviditaparābhiprāyasyābhidhānam; na hi saṃvādajñānaṃ tadgrāhakatvena tasya TBV-SD 16,13prāmāṇyaṃ vyavasthāpayati, kintu tatkāryaviśeṣatvena; yathā dhūmo'gnim iti parābhyupagamaḥ | yacca TBV-SD 16,14saṃvādajñānāt sādhanajñānaprāmāṇyaniścaye cakrakadūṣaṇamabhyadhāyi, tadapyasaṅgatam; yadi hi prathama- TBV-SD 16,15meva saṃvādajñānāt sādhanajñānasya prāmāṇyaṃ niścitya pravartteta tadā syāt tad dūṣaṇam, yadā tu vahnirūpa- TBV-SD 16,16darśane satyekadā śītapīḍito'nyārthaṃ taddeśamupasarpaṃstatsparśamanubhavati, kṛpālunā vā kenacit taddeśaṃ TBV-SD 16,17vahnerānayane; tadā'sau vahnirūpadarśana — sparśanajñānayoḥ saṃbandhamavagacchati — ‘evaṃsvarūpo bhāvaḥ evaṃbhū- TBV-SD 16,18taprayojananirvarttakaḥ’ iti — so'vagatasaṃbandho'nyadā'nabhyāsadaśāyāmanumānāt ‘mamāyaṃ rūpaprati- TBV-SD 16,19bhāso'bhimatārthakriyāsādhanaḥ, evaṃrūpapratibhāsatvāt, pūrvotpannaivaṃrūpapratibhāsavat’ ityasmāt TBV-SD 16,20sādhananirbhāsijñānasya prāmāṇyaṃ niścitya pravarttata iti kutaścakrakacodyāvatāraḥ ? “abhyāsadaśāyāmapi TBV-SD 16,21sādhanajñānasyānumānāt prāmāṇyaṃ niścitya pravarttate” ityeke | na ca taddaśāyāmanvaya — vyatireka- TBV-SD 16,22vyāpārasyāsaṃvedanānnānumānavyāpāra ityabhidhātuṃ śakyam, anupalakṣyamāṇasyāpi tadvyāpārasyābhyupa- TBV-SD 16,23gamanīyatvāt akasmād dhūmadarśanāt parokṣāgnipratipattāviva; anyathā gṛhītavismṛtapratibandhasyāpi TBV-SD 16,24taddarśanādakasmāt tatpratipattiḥ syāt | na cādhyakṣaiva sādhanajñānasya phalasādhanaśaktiriti katha- TBV-SD 16,25madhyakṣe'numānapravṛttiḥ iti codyam, dṛśyamānapradeśaparokṣāgnisaṅgateriva tajjananaśakterapratyakṣatvena TBV-SD 16,26anumānapravṛttimantareṇa niścetumaśakyatvāt | taduktam — TBV-SD 16,27“taddṛṣṭāveva dṛṣṭeṣu saṃvitsāmarthyabhāvinaḥ | TBV-SD 16,28smaraṇādabhilāṣeṇa vyavahāraḥ pravarttate” iti | TBV-SD 16,29apare tu manyante “abhyāsāvasthāyāmanumānamantareṇāpi pravṛttiḥ sambhavati” | atha anumāne sati TBV-SD 16,30pravṛttirdṛṣṭā, tadabhāve na dṛṣṭā ityanumānakāryā sā; nanvevaṃ satyabhyāsadaśāyāṃ vikalpasvarūpānumāna- TBV-SD 16,31vyatirekeṇāpi pratyakṣāt pravṛttirdṛśyate iti tadā tatkāryā sā kasmānna bhavati ? tathāhi — pratipā- TBV-SD 16,32doddhāraṃ na vikalparūpānumānavyāpāraḥ saṃvedyate, atha ca pratibhāsamāne vastuni pravṛttiḥ sampadyata TBV-SD 16,33iti | athādāvanumānāt pravṛttirdṛṣṭeti tadantareṇa sā paścāt kathaṃ bhavati ? nanvevamādau paryālo- TBV-SD 16,34canād vyavahāro dṛṣṭaḥ, paścāt paryālocanamantareṇa kathaṃ puraḥsthitavastudarśanamātrād bhavati iti TBV-SD 16,35vācyam ? yadi punaranumānavyatirekeṇa sarvadā pravṛttirna bhavatīti pravarttakamanumānamevetyabhyupagamaḥ, TBV-SD 16,36tathāsati pratyakṣeṇa liṅgagrahaṇābhāvāt tatrāpyanumānameva tanniścayavyavahārakāraṇam, tadapyaparaliṅga- TBV-SD 16,37niścayavyatirekeṇa nodayamāsādayatītyanavasthāprasaṅgato'numānasyaivāpravṛtterna kvacit pravṛttilakṣaṇo TBV-SD 17,01vyavahāra ityabhyāsāvasthāyāṃ pratyakṣaṃ svata eva vyavahārakṛd abhyupeyam | anumānaṃ tu tādātmya — TBV-SD 17,02tadutpatti — pratibandhaliṅganiścayabalena svasādhyādupajāyamānatvādeva tatprāpaṇaśaktiyuktaṃ saṃvādapratya- TBV-SD 17,03yodayāt prāgeva pramāṇābhāsavivekena niścīyate'taḥ svata eva | tathāhi — yad yata upajāyate tat TBV-SD 17,04tatprāpaṇaśaktiyuktam, tadyathā — pratyakṣaṃ svārthasya, anumeyādutpannaṃ cedaṃ pratibaddhaliṅgadarśanadvārāyātaṃ TBV-SD 17,05liṅgijñānamiti tatprāpaṇaśaktiyuktaṃ niścīyata iti | mūḍhaṃ prati viṣayadarśanena viṣayī vyavahāro'tra TBV-SD 17,06sādhyate, saṅketaviṣayakhyāpanena samaye pravarttanāt | tathāhi — pratyakṣe'pyarthāvyabhicāranibandhana evā- TBV-SD 17,07nena prāmāṇyavyavahāraḥ pratipannaḥ, avyabhicāraśca nānyastadutpatteḥ, saiva ca jñānasya prāpaṇaśaktiru- TBV-SD 17,08cyate | taduktam — TBV-SD 17,09“arthasyāsambhave'bhāvāt pratyakṣe'pi pramāṇatā | TBV-SD 17,10pratibaddhasvabhāvasya taddhetutve samaṃ dvayam” || iti | TBV-SD 17,11tasmāt mūḍhaṃ prati parataḥprāmāṇyavyavahāraḥ sādhyate | anumāne prāmāṇyasya pratibaddhaliṅganiścayā- TBV-SD 17,12nantaraṃ svasādhyāvyabhicāralakṣaṇasya tata utpannatvena pratyakṣasiddhatvād na parataḥprāmāṇyaniścaye cakra- TBV-SD 17,13kacodyasyāvatāraḥ | pratyakṣe tu saṃvādāt prāgarthādutpattiḥ aśakyaniścayā iti saṃvādāpekṣaivānabhyā- TBV-SD 17,14sadaśāyāṃ tasya prāmāṇyādhyavasitiryuktā | ata utpattau, svakārye, jñaptau ca sāpekṣatvasya pratipādi- TBV-SD 17,15tatvād ‘ye yadbhāvaṃ pratyanapekṣāḥ’ iti prayoge hetorasiddhiḥ | yataśca sandeha — viparyayaviṣayapratyaya- TBV-SD 17,16prāmāṇyasya parato niścayo vyavasthito'taḥ ‘ye sandeha — viparyayādhyāsitatanavaḥ’ iti prayoge na TBV-SD 17,17vyāptyasiddhiḥ | yadapyuktam ‘sarvaprāṇabhṛtāṃ prāmāṇyaṃ prati sandeha — viparyayābhāvādasiddho hetuḥ’ TBV-SD 17,18ityādi, tadapyasat; yataḥ prekṣāpūrvakāriṇaḥ pramāṇā'pramāṇacintāyāmadhikriyante netare, te ca TBV-SD 17,19kāsāñcid jñānavyaktīnāṃ visaṃvādadarśanājjātāśaṅkā na jñānamātrāt ‘evamevāyamarthaḥ’ iti niści- TBV-SD 17,20nvanti, nāpi tajjñānasya prāmāṇyamadhyavasyanti; anyathaiṣāṃ prekṣāvattaiva hīyata iti sandehaviṣaye kathaṃ TBV-SD 17,21na sandehaḥ ? tathā kāmalādidoṣaprabhave jñāne viparyayarūpatā'pyastīti tadbalād viparyayakalpanā'- TBV-SD 17,22nyajñāne'pi saṅgataiveti prakṛte prayoge nāsiddho heturiti bhavatyato hetoḥ parataḥprāmāṇyasiddhiḥ | TBV-SD 17,23yadapi ‘pramāṇa — tadābhāsayostulyaṃ rūpam’ ityādyāśaṅkya ‘apramāṇe avaśyaṃbhāvī bādhakapratyayaḥ, TBV-SD 17,24kāraṇadoṣajñānaṃ ca’ ityādinā parihṛtam, tadapi na cāru; yato bādha — kāraṇadoṣajñānaṃ mithyāpratyaye TBV-SD 17,25avaśyaṃbhāvi, samyakpratyaye tadabhāvo viśeṣaḥ pradarśitaḥ; sa tu kiṃ bādhakāgrahaṇe, tadabhāvaniścaye TBV-SD 17,26vā ? pūrvasmin pakṣe bhrāntadṛśastadbhāve'pi tadagrahaṇaṃ dṛṣṭaṃ kañcit kālam, evamatrāpi tadagrahaṇaṃ syāt | TBV-SD 17,27tatraitat syād bhrāntadṛśaḥ kañcit kālaṃ tadagrahe'pi kālāntare bādhakagrahaṇam, samyagdṛṣṭau tu kālā- TBV-SD 17,28ntare'pi tadagrahaḥ; nanvetat sarvavidāṃ viṣayaḥ, nārvāgdṛśāṃ vyavahāriṇāmasmādṛśām | bādhakābhāva- TBV-SD 17,29niścayo'pi samyagjñāne kiṃ pravṛtteḥ prāg bhavati, uta pravṛttyuttarakālam ? yadi pūrvaḥ pakṣaḥ, sa na TBV-SD 17,30yuktaḥ; bhrāntajñāne'pi tasya sambhavāt pramāṇatvaprasaktiḥ syāt | atha pravṛttyuttarakālaṃ bādhakābhāva- TBV-SD 17,31niścayaḥ, so'pi na yuktaḥ; bādhakābhāvaniścayamantareṇaiva pravṛtterutpannatvena tanniścayasyākiñcitkara- TBV-SD 17,32tvāt | na ca bādhakābhāvaniścaye pravṛttyuttarakālabhāvini kiñcinnimittamasti | anupalabdhirnimi- TBV-SD 17,33ttamiti cet, na; tasyā asambhavāt | tathāhi — bādhakānupalabdhiḥ kiṃ pravṛtteḥ prāgbhāvinī bādha- TBV-SD 17,34kābhāvaniścayasya pravṛttyuttarakālabhāvino nimittam, atha pravṛttyuttarakālabhāvinī iti vikalpadvayam | TBV-SD 17,35tatra yadi pūrvaḥ pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; pūrvakālāyā bādhakānupalabdheḥ pravṛttyuttarakālabhāvibādhakābhāva- TBV-SD 18,01niścayanimittatvāsambhavāt, na hyanyakālā anupalabdhiranyakālamabhāvaniścayaṃ vidadhāti atiprasa- TBV-SD 18,02ṅgāt | nāpi pravṛttyuttarakālabhāvinī bādhakānupalabdhistanniścayanimittam, prāk pravṛtteḥ ‘uttarakālaṃ TBV-SD 18,03bādhakopalabdhirna bhaviṣyati’ iti arvāgdarśinā niścetumaśakyatvena tasyā asiddhatvāt | nāpi TBV-SD 18,04pravṛttyuttarakālabhāvinyanupalabdhistadaiva niścīyamānā tatkālabhāvibādhakābhāvaniścayasya nimittaṃ TBV-SD 18,05bhaviṣyatīti vaktuṃ śakyam, tatkālabhāvino niścayasyākiñcitkaratvapratipādanāt | kiṃca, bādhakānu- TBV-SD 18,06palabdhiḥ sarvasambandhinī kiṃ tanniścayahetuḥ, utā''tmasambandhinī iti punarapi pakṣadvayam | yadi TBV-SD 18,07sarvasambandhinīti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; tasyā asiddhatvāt — na hi ‘sarve pramātāro bādhakaṃ nopalabhante’ TBV-SD 18,08iti arvāgdarśinā niścetuṃ śakyam | athātmasambandhinītyabhyupagamaḥ, so'pyayuktaḥ; ātmasamba- TBV-SD 18,09ndhinyā anupalabdheḥ paracetovṛttiviśeṣairanaikāntikatvāt | tanna bādhā'bhāvaniścaye'nupalabdhirni- TBV-SD 18,10mittam | nā'pi saṃvādo nimittam, bhavadabhyupagamenānavasthāprasaṅgasya pratipāditatvāt | na ca TBV-SD 18,11bādhā'bhāvo viśeṣaḥ samyakpratyayasya sambhavati iti prāgeva pratipāditam | kāraṇadoṣābhāve'pyaya- TBV-SD 18,12meva nyāyo vaktavya iti nāsāvapi tasya viśeṣaḥ | kiṃca, kāraṇadoṣa — bādhakābhāvayorbhavadabhyupagamena TBV-SD 18,13kāraṇaguṇa — saṃvādakapratyayarūpatvasya pratipādanāt tanniścaye tasya viśeṣe'bhyupagamyamāne parataḥ prāmā- TBV-SD 18,14ṇyaniścayo'bhyupagata eva syāt, na ca so'pi yuktaḥ; anavasthādoṣasya bhavadabhiprāyeṇa prāk prati- TBV-SD 18,15pāditatvāt | yadapyuktam ‘evaṃ tricaturajñāna’ — ityādi, tatraikasya jñānasya prāmāṇyam, punaraprāmā- TBV-SD 18,16ṇyam, punaḥ prāmāṇyam ityavasthātrayadarśanād bādhake, tadbādhakādau vā'vasthātrayamāśaṅkamānasya TBV-SD 18,17kathaṃ parīkṣakasya nāparā'pekṣā yenānavasthā na syāt ? yadapyuktam ‘apekṣātaḥ’ ityādi, tadapya- TBV-SD 18,18saṅgatam; yato nāyaṃ chalavyavahāraḥ prastuto yena katipayapratyayamātraṃ nirūpyate | na hi pramāṇamantareṇa TBV-SD 18,19bādhakāśaṅkānivṛttiḥ, na cāśaṅkāvyāvartakaṃ pramāṇaṃ bhavadabhiprāyeṇa sambhavatītyuktam | tathā kāraṇa- TBV-SD 18,20doṣajñāne'pi pūrveṇa jātāśaṅkasya kāraṇadoṣajñānāntarāpekṣāyāṃ kathamanavasthānivṛttiḥ ? kāraṇado- TBV-SD 18,21ṣajñānasya tatkāraṇadoṣagrāhakajñānābhāvamātrataḥ pramāṇatvād nātrānavasthā | yadāha — TBV-SD 18,22“yadā svataḥ pramāṇatvaṃ tadā'nyannaiva mṛgyate | TBV-SD 18,23nivartate hi mithyātvaṃ doṣājñānādayatnataḥ” || iti, TBV-SD 18,24etaccānuddhoṣyam; prāgeva vihitottaratvāt | na ca doṣājñānād doṣābhāvaḥ, satsvapi doṣeṣu TBV-SD 18,25tadajñānasya sambhavāt | samyagjñānotpādanaśaktivaiparītyena mithyāpratyayotpādanayogyaṃ hi rūpaṃ timi- TBV-SD 18,26rādinimittamindriyadoṣaḥ, sa cātīndriyatvāt sannapi nopalakṣyate | na ca doṣā jñānena vyāptāḥ TBV-SD 18,27yena tannivṛttyā nivartteran | doṣābhāvajñāne tu saṃvādādyapekṣāyāṃ saivānavasthā prāk pratipāditā | TBV-SD 18,28etenaitadapi nirākṛtaṃ yaduktaṃ bhaṭṭena — TBV-SD 18,29“tasmāt svataḥ pramāṇatvaṃ sarvatrautsargikaṃ sthitam | TBV-SD 18,30bādha — kāraṇaduṣṭatvajñānābhyāṃ tadapodyate || TBV-SD 18,31parādhīne'pi caitasminnānavasthā prasajjyate | TBV-SD 18,32pramāṇādhīnametaddhi svatastacca pratiṣṭhitam || TBV-SD 18,33pramāṇaṃ hi pramāṇena yathā nānyena sādhyate | TBV-SD 18,34na sidhyatyapramāṇatvamapramāṇāt tathaiva hi” || iti | TBV-SD 18,35syānmatam “yadapyanyānapekṣapramitibhāvo bādhakapratyayastathā'pyabādhakatayā pratīta evānyasyāpramāṇa- TBV-SD 18,36tāmādhātuṃ kṣamo nānyatheti, so'yamadoṣaḥ; yataḥ — TBV-SD 19,01TBV-SD 19,02bādhakapratyayastāvadarthānyatvāvadhāraṇam | TBV-SD 19,03so'napekṣapramāṇatvāt pūrvajñānamapohate || TBV-SD 19,04tatrāpi tvapavādasya syādapekṣā kvacit punaḥ | TBV-SD 19,05jātāśaṅkasya pūrveṇa sā'pyanyena nivartate || TBV-SD 19,06bādhakāntaramutpannaṃ yadyasyānvicchato'param | TBV-SD 19,07tato madhyamabādhena pūrvasyaiva pramāṇatā || TBV-SD 19,08athānyadaprayatnena samyaganveṣaṇe kṛte | TBV-SD 19,09mūlābhāvānna vijñānaṃ bhaved bādhakabādhanam || TBV-SD 19,10tato nirapavādatvāt tenaivādyaṃ balīyasā | TBV-SD 19,11bādhyate tena tasyaiva pramāṇatvamapodyate || TBV-SD 19,12evaṃ parīkṣakajñānatritayaṃ nātivartate | TBV-SD 19,13tataścājātabādhena nāśaṅkyaṃ bādhakaṃ punaḥ || iti | tathāhi — anena TBV-SD 19,14sarveṇāpi granthena svataḥprāmāṇyavyāhatiḥ parihṛtā, parīkṣakajñānatritayādhikajñānānapekṣayā'navasthā TBV-SD 19,15ca” etad dvitayamapi parapakṣe pradarśitaṃ prāktananyāyena | yaccānyat pūrvapakṣe parataḥprāmāṇye dūṣaṇama- TBV-SD 19,16bhihitaṃ taccānabhyupagamena nirastamiti na pratipadamuccārya dūṣyate | TBV-SD 19,18preraṇābuddhestu prāmāṇyaṃ na sādhananirbhāsipratyakṣasyeva saṃvādāt, tasya tasyāmabhāvāt | TBV-SD 19,19nāpyavyabhicāriliṅganiścayabalāt svasādhyādupajāyamānatvādanumānasyeva | kiṃca, preraṇāprabhavasya TBV-SD 19,20cetasaḥ prāmāṇyasiddhyarthaṃ svataḥprāmāṇyaprasādhanaprayāso'yaṃ bhavatām, codanāprabhavasya ca jñānasya TBV-SD 19,21na kevalaṃ prāmāṇyaṃ na sidhyati, kiṃtvaprāmāṇyaniścayo'pi tava nyāyena sampadyate | tathāhi — TBV-SD 19,22yad duṣṭakāraṇajanitaṃ jñānaṃ na tat pramāṇam, yathā timirādyupadravopahatacakṣurādiprabhavaṃ jñānam, doṣa- TBV-SD 19,23vatpreraṇāvākyajanitaṃ ca ‘agnihotraṃ juhuyāt’ ityādivākyaprabhavaṃ jñānamiti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | TBV-SD 19,24na cāsiddho hetuḥ, bhavadabhiprāyeṇa preraṇāyāṃ guṇavato vakturabhāve tadguṇairanirākṛtairdoṣairjanyamānatvasya TBV-SD 19,25preraṇāprabhave jñāne siddhatvāt | atha syādayaṃ doṣo yadi vaktṛguṇaireva prāmāṇyāpavādakadoṣāṇāṃ TBV-SD 19,26nirākaraṇamabhyupagamyate, yāvatā vakturabhāvenāpi nirāśrayāṇāṃ doṣāṇāmasadbhāvo'bhyupagamyata TBV-SD 19,27eva | taduktam — TBV-SD 19,28“śabde doṣodbhavastāvad vaktradhīna iti sthitam | TBV-SD 19,29tadabhāvaḥ kvacit tāvad guṇavadvaktṛkatvataḥ || TBV-SD 19,30tadguṇairapakṛṣṭānāṃ śabde saṃkrāntyasambhavāt | TBV-SD 19,31yadvā vakturabhāvena na syurdoṣā nirāśrayāḥ” || iti | TBV-SD 19,32bhavedapyevam, yadyapauruṣeyatvaṃ kutaścit pramāṇāt siddhaṃ syāt, tacca na siddham; tatpratipādakapramāṇasya TBV-SD 19,33niṣetsyamānatvāt | ata eva cedamapyanuddhoṣyam — TBV-SD 19,34“tatrāpavādanirmuktirvaktrabhāvāllaghīyasī | TBV-SD 19,35vede tenāpramāṇatvaṃ nāśaṅkāmapi gacchati” || | TBV-SD 19,36tena guṇavato vakturanabhyupagamād bhavadbhiḥ apauruṣeyatvasya cāsambhavād anirākṛtairdoṣairjanyamānatvaṃ TBV-SD 19,37hetuḥ preraṇāprabhavasya cetasaḥ siddhaḥ; doṣajanyatva — aprāmāṇyayoravinābhāvasyāpi mithyājñāne'nyatra TBV-SD 19,38niścitatvāt tadviruddhatva — anaikāntikatvayorapyabhāva iti bhavatyato hetoḥ preraṇāprabhave jñāne prāmā- TBV-SD 19,39ṇyābhāvasiddhiḥ | TBV-SD 20,02kiṃca, pramāṇe siddhe sati ‘kiṃ tatprāmāṇyaṃ svataḥ, parato vā’ iti cintā yuktimatī, bhavada- TBV-SD 20,03bhyupagamena tu tadeva na sambhavati | tathāhi — jñātṛvyāpāraḥ pramāṇaṃ bhavatā'bhyupagamyate, na cāsau TBV-SD 20,04yuktaḥ; tadgrāhakapramāṇābhāvāt | tathāhi — pratyakṣaṃ vā tadgrāhakam, anumānam, anyadvā pramāṇā- TBV-SD 20,05ntaram ? tatra yadi pratyakṣaṃ tadgrāhakamabhyupagamyeta tadā'trāpi vaktavyam — svasaṃvedanam, bāhyendriya- TBV-SD 20,06jam, manaḥprabhavaṃ vā ? na tāvat svasaṃvedanaṃ tadgrāhakam, bhavatā tadgrāhyatvānabhyupagamāt tasya | TBV-SD 20,07nāpi bāhyendriyajam, indriyāṇāṃ svasaṃbaddhe'rthe jñānajanakatvābhyupagamāt; na ca jñātṛvyāpāreṇa saha TBV-SD 20,08teṣāṃ saṃbandhaḥ, pratiniyatarūpādiviṣayatvāt | nāpi manojanyaṃ pratyakṣaṃ jñātṛvyāpāralakṣaṇapramāṇagrā- TBV-SD 20,09hakam, tathāpratītyabhāvāt anabhyupagamācca | athānumānaṃ tadgrāhakamabhyupagamyate, tadapyayuktam; TBV-SD 20,10yato'numānamapi “jñātasaṃbandhasyaikadeśadarśanādasannikṛṣṭe'rthe buddhiḥ” ityevaṃlakṣaṇamabhyupagamyate | TBV-SD 20,11saṃbandhaścānyasaṃbandhavyudāsena niyamalakṣaṇo'bhyupagamyate | yata uktam — “saṃbandho hi na tādā- TBV-SD 20,12tmyalakṣaṇo gamyagamakabhāvanibandhanam | yayorhi tādātmyaṃ na tayorgamyagamakabhāvaḥ, tasya bheda- TBV-SD 20,13nibandhanatvāt; abhede vā sādhanapratipattikāla eva sādhyasyāpi pratipannatvāt kathaṃ gamyagamaka- TBV-SD 20,14bhāvaḥ ? apratipattau vā yasmin pratīyamāne yanna pratīyate tat tato bhinnam, yathā ghaṭe pratīyamā- TBV-SD 20,15ne'pratīyamānaḥ paṭaḥ; na pratīyate cet sādhanapratītikāle sādhyaṃ tadā tat tato bhinnamiti kathaṃ TBV-SD 20,16tayostādātmyam ? kiṃca, yadi tādātmyād gamyagamakabhāvo'bhyupagamyate tadā tādātmyā'viśe- TBV-SD 20,17ṣād yathā prayatnānantarīyakatvamanityatvasya gamakam, tathā'nityatvamapi prayatnānantarīyakatvasya gamakaṃ TBV-SD 20,18syāt | atha prayatnānantarīyakatvamevānityatvaniyatatvena niścitam, nānityatvaṃ tanniyatatvena; niśca- TBV-SD 20,19yāpekṣaśca gamyagamakabhāva iti, tarhi ‘yasminniścīyamāne yanna niścīyate’ ityādi pūrvoktameva dūṣaṇaṃ TBV-SD 20,20punarāpatati | api ca, prayatnānantarīyakatvameva anityatvaniyatatvena niścitamiti vadatā sa evā- TBV-SD 20,21smadabhyupagato niyamalakṣaṇaḥ saṃbandho'bhyupagato bhavati | nāpi tadutpattilakṣaṇaḥ saṃbandho gamyagama — TBV-SD 20,22kabhāvanibandhanam, tathā'bhyupagame vaktṛtvāderapyasarvajñatvaṃ prati gamakatvaṃ syāt | atha sarvajñatve vaktṛ- TBV-SD 20,23tvāderbādhakapramāṇābhāvāt sarvajñatvādibhyo vaktṛtvādervyāvṛttiḥ sandigdheti saṃdigdhavipakṣavyāvṛtti- TBV-SD 20,24katvānnāyaṃ gamakastarhi dhūmasyāpyanagnau bādhakapramāṇābhāvāt tato vyāvṛttiḥ sandigdheti sandi- TBV-SD 20,25gdhavipakṣavyāvṛttikatvādagniṃ prati gamakatvaṃ na syāt | atha “kāryaṃ dhūmo hutabhujaḥ, kāryadharmā- TBV-SD 20,26nuvṛttitaḥ; sa tadabhāve'pi bhavan kāryameva na syāt” ityanagnau dhūmasya sadbhāvabādhakaṃ pramāṇaṃ vidyata TBV-SD 20,27iti nāsau sandigdhavipakṣavyāvṛttikastarhyetat prakṛte'pi vaktṛtvādau samānamiti tasyāpyasarvajñatvaṃ TBV-SD 20,28prati gamakatvaṃ syāt | kiṃca, kāryatve satyapi vaktṛtvādeḥ sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvenāsarvajñatvaṃ TBV-SD 20,29pratyaniyatatvād yadyagamakatvaṃ tarhi sa evāsmadabhyupagato niyamalakṣaṇaḥ saṃbandho'bhyupagato bhavati | TBV-SD 20,30api ca, tādātmya — tadutpattilakṣaṇasaṃbandhābhāve'pi niyamalakṣaṇasaṃbandhaprasādāt kṛttikodaya — TBV-SD 20,31candrodgamana — adyatanasavitrudgama — gṛhītāṇḍapipīlikotsarpaṇa — ekāmraphalopalabhyamānamadhurarasasvarū- TBV-SD 20,32pāṇāṃ hetūnāṃ yathākramaṃ bhāviśakaṭodaya — samānasamayasamudravṛddhi — śvastanabhānūdaya-bhāvivṛṣṭi-tatsamāna- TBV-SD 20,33kālasindūrāruṇarūpasvabhāveṣu sādhyeṣu gamakatvaṃ suprasiddham | saṃyogādilakṣaṇastu saṃbandho bhavataiva TBV-SD 20,34sādhyapratipādanāṅgatvena nirasta iti taṃ prati na prayasyate | TBV-SD 20,35“evaṃ paroktasaṃbandhapratyākhyāne kṛte sati | TBV-SD 20,36niyamo nāma saṃbandhaḥ svamatenocyate'dhunā || TBV-SD 21,01TBV-SD 21,02kāryakāraṇabhāvādisaṃbandhānāṃ dvayī gatiḥ | TBV-SD 21,03niyamā'niyamābhyāṃ syādaniyamādatadgatā || TBV-SD 21,04sarve'pyaniyamā hyete nānumotpattikāraṇam | TBV-SD 21,05niyamāt kevalādeva na kiñcinnānumīyate” || ityādi | TBV-SD 21,06sa ca saṃbandhaḥ kimanvayaniścayadvāreṇa pratīyate, uta vyatirekaniścayadvāreṇa iti vikalpadvayam | TBV-SD 21,07tatra yadi prathamo vikalpo'bhyupagamyate, tatrāpi vaktavyam — kiṃ pratyakṣeṇānvayaniścayaḥ, utānumānena TBV-SD 21,08iti ? na tāvat pratyakṣeṇānvayaniścayaḥ, anvayasya hi rūpam ‘tadbhāve eva bhāvaḥ’, na ca jñātṛvyāpā- TBV-SD 21,09rasya pramāṇatvenābhyupagatasya pratyakṣeṇa sadbhāvaḥ śakyate grahītum, tadgrāhakatvena pratyakṣasya pūrvameva niṣi- TBV-SD 21,10ddhatvāt tvayā'nabhyupagamācca | nāpi jñātṛvyāpārasadbhāve evārthaprakāśanalakṣaṇasya hetoḥ sadbhāvaḥ TBV-SD 21,11pratyakṣeṇa jñātuṃ śakyaḥ, tasyāpīndriyavyāpārajena pratyakṣeṇa pratipattumaśakteḥ; tadaśaktiśca — akṣāṇāṃ tena TBV-SD 21,12saha saṃbandhābhāvāt | nāpi svasaṃvedanalakṣaṇena pratyakṣeṇa pūrvoktasya hetoḥ sadbhāvaḥ śakyo niścetum, TBV-SD 21,13bhavadabhiprāyeṇa tatra tasyāvyāpārāt, tanna pratyakṣeṇa sādhyasadbhāve eva hetusadbhāvalakṣaṇo'nvayo niścetuṃ TBV-SD 21,14śakyaḥ | nāpyanumānena tanniścayaḥ, anumānasya niścitānvayahetuprabhavatvābhyupagamāt | na ca tasyā- TBV-SD 21,15nvayaḥ pratyakṣasamadhigamyaḥ, pūrvoktadoṣaprasaṅgāt | anumānāt tanniścaye'navasthe — taretarāśrayadoṣāvanu- TBV-SD 21,16ṣajjyete iti prāgeva pratipāditam | na ca pratyakṣā'numānavyatiriktaṃ pramāṇāntaraṃ sambhavati | tanna anva- TBV-SD 21,17yaniścayadvāreṇa jñātṛvyāpāre sādhye pūrvoktasya hetorniyamalakṣaṇaḥ saṃbandho niścetuṃ śakyaḥ | nāpi vyati- TBV-SD 21,18rekaniścayadvāreṇa, yato vyatirekaḥ ‘sādhyābhāve hetorabhāva eva’ ityevaṃsvarūpaḥ; na ca prakṛtasya sādhyasyā- TBV-SD 21,19bhāvaḥ pratyakṣeṇa samadhigamyaḥ, tasyābhāvaviṣayatvavirodhāt, anabhyupagamāt, abhāvapramāṇavaiyarthyapra- TBV-SD 21,20saṅgācca | nāpyanumānādisadbhāvagrāhakapramāṇaniśceyaḥ, ata eva doṣāt | athādarśananiśceya iti pakṣaḥ, TBV-SD 21,21so'pi na yuktaḥ; yato'darśanaṃ kimanupalambharūpam, āhosvid abhāvapramāṇasvarūpam iti vaktavyam ? TBV-SD 21,22tatra yadyādyaḥ pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; yato'trāpi vaktavyam — anupalambhaḥ kiṃ dṛśyānupalambho'bhipretaḥ, ā- TBV-SD 21,23hosvid adṛśyānupalambhaḥ iti ? tatra yadyadṛśyānupalambhaḥ prakṛtasādhyābhāvaniścāyako'bhipretaḥ, TBV-SD 21,24tadā'trāpi kalpanādvayam — kiṃ svasaṃbandhī anupalambhastanniścāyakaḥ, uta sarvasaṃbandhī ? yadyātma- TBV-SD 21,25saṃbandhī tanniścāyakaḥ, sa na yuktaḥ; paracetovṛttiviśeṣaistasyānaikāntikatvāt | atha sarvasaṃbandhī TBV-SD 21,26anupalambhastanniścāyaka ityabhyupagamaḥ, ayamapyayuktaḥ; sarvasaṃbandhino'nupalambhasyāsiddhatvāt | atha TBV-SD 21,27dṛśyānupalambhastanniścāyaka iti pakṣaḥ, so'pyasaṅgataḥ; yato dṛśyānupalambhaścaturdhā vyavasthitaḥ — sva- TBV-SD 21,28bhāvānupalambhaḥ, kāraṇānupalambhaḥ, vyāpakānupalambhaḥ, viruddhavidhiśceti | tatra yadi svabhāvānupalambha- TBV-SD 21,29stanniścāyakatvenābhimataḥ, sa na yuktaḥ; svabhāvānupalambhasyaivaṃvidhe viṣaye vyāpārāsaṃbhavāt | tathā- TBV-SD 21,30hi — ekajñānasaṃsargiṇastulyayogyatāsvarūpasya bhāvāntarasyābhāvavyavahārasādhakatvena paryudāsavṛttyā TBV-SD 21,31tadanyajñānasvabhāvo'sāvabhyupagamyate; na ca prakṛtasya sādhyasya kenacit sahaikajñānasaṃsargitvaṃ saṃbhava- TBV-SD 21,32tīti nātra svabhāvānupalambhasya vyāpāraḥ | nāpi kāraṇānupalambhaḥ prakṛtasādhyābhāvaniścāyakaḥ, yataḥ TBV-SD 21,33siddhe kāryakāraṇabhāve kāraṇānupalambhaḥ kāryābhāvaniścāyakatvena pravarttate; na ca prakṛtasya sādhyasya TBV-SD 21,34kenacit saha kāryatvaṃ niścitam, tasyādṛśyatvena prāgeva pratipādanāt | ‘pratyakṣā'nupalambhanibandhanaśca TBV-SD 21,35kāryakāraṇabhāvaḥ’ iti kāraṇānupalambho'pi na tanniścāyakaḥ | vyāpakānupalambhastu siddhe vyāpya — TBV-SD 21,36vyāpakabhāve vyāpyābhāvasādhako'bhyupagamyate | na ca prakṛtasādhyavyāpakatvena kaścit padārtho TBV-SD 21,37niścetuṃ śakyaḥ, prakṛtasādhyasyādṛśyatvapratipādanāt; tanna vyāpakānupalambho'pi tanniścāyakaḥ | TBV-SD 21,38viruddhopalabdhirapyatra viṣaye na pravarttate | tathāhi — eko virodho'vikalakāraṇasya bhavato'nyabhāve'- TBV-SD 21,39bhāvāt sahānavasthānalakṣaṇo niścīyate śīto — ṣṇayoriva viśiṣṭāt pratyakṣāt | na ca prakṛtaṃ sādhya- TBV-SD 21,40mavikalakāraṇaṃ kasyacid bhāve nivarttamānamupalabhyate tasyādṛśyatvādeva | dvitīyastu parasparaparihāra- TBV-SD 22,01sthitilakṣaṇaḥ, so'pi lakṣaṇasya svarūpavyavasthāpakadharmarūpasya dṛśyatvābhyupagamaniṣṭho dṛśyatvābhyu- TBV-SD 22,02pagamanimittapramāṇanibandhano na prakṛtasādhyaviṣaye saṃbhavati, tanna tato'pi prastutasiddhiḥ | tanna TBV-SD 22,03sādhyasyābhāvaniścayo'nupalambhanibandhanaḥ | sādhanābhāvaniścayo'pi nādṛśyānupalambhanimittaḥ, ukta- TBV-SD 22,04doṣatvāt; dṛśyānupalambhanimittatve'pi na svabhāvānupalambhastannimittam, uddiṣṭaviṣayābhāvavyava- TBV-SD 22,05hārasādhakatvena tasya vyāpārābhyupagamāt | anuddiṣṭaviṣayatve'pi ‘yatra yatra sādhyābhāvastatra tatra TBV-SD 22,06sādhanābhāvaḥ’ ityevaṃ na tataḥ sādhanābhāvaniścayaḥ; tanniścayaśca niyamaniścayaheturiti na svabhāvānu- TBV-SD 22,07palambho'pi tanniyamahetuḥ | nāpi kāraṇānupalambhaḥ, yataḥ kāraṇaṃ jñātṛvyāpāra evārthaprakaṭatālakṣa- TBV-SD 22,08ṇasya hetorbhavatā'bhyupagamyate, na cāsau pratyakṣasamadhigamya iti kutastasya samprati kāra- TBV-SD 22,09ṇatvāvagamaḥ ? iti na kāraṇānupalambho'pi tadabhāvaniścayahetuḥ | vyāpakānupalambhe'pyayameva nyāyaḥ, TBV-SD 22,10yato vyāpakatvamapi pūrvoktahetuṃ prati jñātṛvyāpārasyaivābhyupagantavyam; anyathā'nyasya vyāpakatve TBV-SD 22,11sādhyavipakṣād vyāpakanivṛttidvāreṇa nivartamānamapi sādhanaṃ na sādhyaniyataṃ syāt | atha yathā TBV-SD 22,12sattvalakṣaṇo hetuḥ kṣaṇikatvalakṣaṇasādhyavyatiriktakrama — yaugapadyasvarūpapadārthāntaravyāpakanivṛttidvā- TBV-SD 22,13reṇā'kṣaṇikalakṣaṇād vipakṣād vyāvarttamānaḥ svasādhyaniyatastathā prakṛto'pi heturbhaviṣyati, asa- TBV-SD 22,14myagetat; yatastatrāpi yadyarthakriyālakṣaṇasattvavyāpake krama — yaugapadye kutaścit pramāṇāt kṣaṇike TBV-SD 22,15siddhe bhavatastadā tannivṛttidvāreṇa vipakṣād vyāvarttamāno'pi sattvalakṣaṇo hetuḥ svasādhyaniyataḥ TBV-SD 22,16syāt, anyathā tatra vyāpakavṛttyaniścaye rāśyantare kṣaṇikā'kṣaṇikarūpe tasyāśaṅkyamānatvena tadvyā- TBV-SD 22,17pyasyāpi naikāntataḥ kṣaṇikaniyatatvaniścayaḥ | na ca prakṛtasādhye'yaṃ nyāyaḥ, tasyātyantaparokṣatvena TBV-SD 22,18hetuvyāpakabhāvāntarādhikaraṇatvāsiddheḥ; tanna vyāpakānupalambhanimitto'pi vipakṣe sādhanābhāvani- TBV-SD 22,19ścayaḥ | nāpi viruddhopalabdhinimittaḥ, prakṛtasādhyasyātyantaparokṣatvena tadapratipattau tadabhāvaniyata- TBV-SD 22,20vipakṣasyāpyapratipattitastena sahārthaprakāśanalakṣaṇasya hetoḥ sahānavasthānalakṣaṇavirodhāsiddheḥ | para- TBV-SD 22,21sparaparihārasthitalakṣaṇastu virodho'nyonyavyavacchedarūpayorarthaprakāśanā'prakāśanayoḥ sambhavati, na TBV-SD 22,22punararthaprakāśana — ajñātṛvyāpārayoḥ, anyonyavyavacchedarūpatvābhāvāt | nāpi jñātṛvyāpāraniyata- TBV-SD 22,23tvādarthaprakāśanasya sādhyavipakṣeṇa virodha iti śakyamabhidhātum, anyonyāśrayadoṣaprasakteḥ | tathā- TBV-SD 22,24hi — siddhe tanniyatatve tadvipakṣavirodhasiddhiḥ, tatsiddheśca tanniyatatvasiddhiriti spaṣṭa evetaretarāśrayo TBV-SD 22,25doṣaḥ | tanna viruddhopalabdhinimitto'pi vipakṣe sādhanābhāvaniścayaḥ | athādarśanaśabdena abhāvākhyaṃ TBV-SD 22,26pramāṇaṃ vyatirekaniścayanimittamabhidhīyate, tadapyanupapannam; tasya tannimittatvāsambhavāt | tathāhi — TBV-SD 22,27niṣedhyaviṣayapramāṇapañcakasvarūpatayā''tmano'pariṇāmarūpaṃ vā tadabhyupagamyeta, tadanyavastuviṣaya- TBV-SD 22,28jñānarūpaṃ vā gatyantarābhāvāt ? taduktam — TBV-SD 22,29“pratyakṣāderanutpattiḥ pramāṇābhāva ucyate | TBV-SD 22,30sā''tmano'pariṇāmo vā vijñānaṃ vā'nyavastuni” || TBV-SD 22,31tatra yadi ‘niṣedhyaviṣayapramāṇapañcakarūpatvenātmano'pariṇāmalakṣaṇamabhāvākhyapramāṇaṃ sādhanābhāvani- TBV-SD 22,32yatasādhyābhāvasvarūpavyatirekaniścayanimittam’ ityabhyupagamaḥ, sa na yuktaḥ; tasya samudrodakapalapari- TBV-SD 22,33māṇenānaikāntikatvāt | athānyavastuviṣayavijñānasvarūpamabhāvākhyaṃ pramāṇaṃ vyatirekaniścayanimitta- TBV-SD 22,34miti pakṣaḥ, so'pi na yuktaḥ; vikalpānupapatteḥ | tathāhi — kiṃ tat sādhyaniyatasādhanasvarūpādanyad TBV-SD 22,35vastu, yadviṣayaṃ jñānaṃ tadanyajñānamityucyate ? yadi yathoktasādhanasvarūpavyatiriktaṃ padārthāntaraṃ tadā TBV-SD 22,36vaktavyam — tad ekajñānasaṃsargi sādhanena saha, utānyathā iti ? yadi yathoktasādhanenaikajñānasaṃsargi tadā TBV-SD 22,37tadviṣayajñānāt sidhyati yathoktasādhanasyābhāvaniścayaḥ pratiniyataviṣayaḥ, kintu ‘yatra yatra sādhyā- TBV-SD 22,38bhāvastatra tatrāvaśyaṃtayā sādhanasyāpyabhāvaḥ’ ityevaṃbhūto vyatirekaniścayo na tataḥ sidhyati; sarvopasaṃ- TBV-SD 22,39hāreṇa sādhanābhāvaniyatasādhyābhāvaniścayaśca hetoḥ sādhyaniyatatvalakṣaṇaniyamaniścāyaka iti naika- TBV-SD 23,01jñānasaṃsargipadārthāntaropalambhādabhāvākhyāt pramāṇāt vyatirekaniścayaḥ | atha tadasaṃsargipadārthā- TBV-SD 23,02ntaropalambhasvarūpamabhāvākhyaṃ pramāṇaṃ sādhyābhāve sādhanābhāvaniścayanimittam, tadapyasambaddham; TBV-SD 23,03atiprasaṅgāt — na hi padārthāntaropalambhamātrādanyasya tadatulyayogyatārūpasya tena sahaikajñānāsaṃsargiṇaḥ TBV-SD 23,04padārthāntarasyābhāvaniścayaḥ, anyathā sahyopalambhād vindhyābhāvaniścayaḥ syāt | atha tathābhūtasādha- TBV-SD 23,05nādanyastadabhāvaḥ, tadviṣayaṃ jñānaṃ tadanyajñānam, tad vipakṣe sādhanābhāvaniścayanimittam; nanu tadapi TBV-SD 23,06jñānaṃ kiṃ ‘yatra yatra sādhyābhāvastatra tatra sādhanābhāvaḥ’ ityevaṃ pravarttate, uta ‘kvacideva sādhyābhāve TBV-SD 23,07sādhanābhāvaḥ’ ityevam ? tatra yadyādyaḥ kalpaḥ, sa na yuktaḥ; yathoktasādhanaviviktasarvapradeśa — kālapratyakṣī- TBV-SD 23,08karaṇamantareṇa evaṃbhūtajñānotpattyasambhavāt | sarvadeśapratyakṣīkaraṇe ca kālādiviprakṛṣṭānantapradeśapra- TBV-SD 23,09tyakṣīkaraṇavat svabhāvādivyavahitasarvapadārthasākṣātkaraṇāt sa eva sarvadarśī syādityanumānāśra- TBV-SD 23,10yaṇaṃ sarvajñābhāvaprasādhanaṃ cānupapannam | atha dvitīyapakṣābhyupagamaḥ, tadā bhavati tataḥ pratiniyate TBV-SD 23,11pradeśe sādhyābhāve sādhanābhāvaniścayaḥ — ghaṭaviviktapratyakṣapradeśa iva ghaṭābhāvaniścayaḥ — kiṃtu tathābhū- TBV-SD 23,12tāt sādhyābhāve sādhanābhāvaniścayānna vyatireko niścito bhavati | sādhanābhāvaniyatasādhyābhā- TBV-SD 23,13vasya sarvopasaṃhāreṇa niścaye vyatireko niścito bhavati; anyathā — yatraiva sādhyābhāve sādhanābhāvo TBV-SD 23,14na bhavati tatraiva sādhanasadbhāve'pi na sādhyamiti — na sādhanaṃ sādhyaniyataṃ syāditi vyatirekaniśca- TBV-SD 23,15yanimitto na hetoḥ sādhyaniyamaniścayaḥ syāt; tanna dvitīyo'pi pakṣaḥ | atha na prakṛtasādhanābhā- TBV-SD 23,16vajñānaṃ tadviviktasamastapradeśopalambhanimittam — yena pūrvokto doṣaḥ — kintu tadviṣayapramāṇapañcakanivṛ- TBV-SD 23,17ttinimittam | taduktam — TBV-SD 23,18“pramāṇapañcakaṃ yatra vasturūpe na jāyate | TBV-SD 23,19vastusattāvabodhārthaṃ tatrābhāvapramāṇatā” || TBV-SD 23,20nanvatrāpi vaktavyam — kiṃ sarvadeśa — kālāvasthitasamastapramātṛsaṃbandhinī tannivṛttistathābhūtasādhanā- TBV-SD 23,21bhāvajñānanimittam, uta pratiniyatadeśa — kālāvasthitātmasambandhinī iti kalpanādvayam | tatra TBV-SD 23,22yadyādyā kalpanā, sā na yuktā; tathābhūtāyāstannivṛtterasiddhatvāt | na cāsiddhā'pi tathābhūtajñānani- TBV-SD 23,23mittam, atiprasaṅgāt — sarvasyāpi tathābhūtajñānanimittaṃ syāt kenacit saha pratyāsatti — vipra- TBV-SD 23,24karṣābhāvāt; anabhyupagamācca — nahi pareṇāpi pramāṇapañcakanivṛtterasiddhāyā abhāvajñānanimittatā- TBV-SD 23,25'bhyupagatā, kṛtayatnasyaiva pramāṇapañcakanivṛtterabhāvasādhanatvapratipādanāt — TBV-SD 23,26“gatvā gatvā tu tān deśān yadyartho nopalabhyate | TBV-SD 23,27tadā'nyakāraṇābhāvādasannityavagamyate” || ityabhidhānāt | TBV-SD 23,28na cendriyādivadajñātā'pi pramāṇapañcakanivṛttirabhāvajñānaṃ janayiṣyatīti śakyamabhidhātum, pramāṇa- TBV-SD 23,29pañcakanivṛttestuccharūpatvāt | na ca tuccharūpāyā janakatvam, bhāvarūpatāprasakteḥ — evaṃlakṣaṇasya bhāva- TBV-SD 23,30tvāt; tanna sarvasaṃbandhinī pramāṇapañcakanivṛttirvipakṣe sādhanābhāvaniścayanibandhanam | nāpyātmasaṃba- TBV-SD 23,31ndhinī tannimittam, yataḥ sā'pi kiṃ tādātvikī, atītā'nāgatakālabhavā vā ? na pūrvā, TBV-SD 23,32tasyā gaṅgāpulinareṇuparisaṃkhyānenānaikāntikatvāt | nottarā, tādātvikasyātmanastannivṛtterasaṃbha- TBV-SD 23,33vāt asiddhatvācca; tanna ātmasaṃbandhinyapi pramāṇapañcakanivṛttistajjñānotpattinimittam; tanna TBV-SD 23,34anyavastuvijñānalakṣaṇamapyabhāvākhyaṃ pramāṇaṃ vyatirekaniścayanimittam | TBV-SD 23,36yacca — TBV-SD 23,37“gṛhītvā vastusadbhāvaṃ smṛtvā ca pratiyoginam | TBV-SD 23,38mānasaṃ nāstitājñānaṃ jāyate'kṣānapekṣayā” || TBV-SD 24,01ityabhāvapramāṇotpattau nimittapratipādanam, tatra kiṃ vastvantarasya pratiyogisaṃsṛṣṭasya grahaṇam, TBV-SD 24,02āhosvid asaṃsṛṣṭasya ? tatra yadyādyaḥ pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; pratiyogisaṃsṛṣṭavastvantarasya pratyakṣeṇa TBV-SD 24,03grahaṇe pratiyoginaḥ pratyakṣeṇa vastvantare grahaṇād nābhāvākhyapramāṇasya tatra tadabhāvagrāhakatvena TBV-SD 24,04pravṛttiḥ; pravṛttau vā pratiyogisattve'pi tadabhāvagrāhakatvena pravṛtterviparyastattvānna prāmāṇyam | atha TBV-SD 24,05pratiyogyasaṃsṛṣṭavastvantaragrahaṇaṃ tadā pratyakṣeṇaiva pratiyogyabhāvasya gṛhītatvāt tatrābhāvākhyaṃ pramāṇaṃ TBV-SD 24,06pravarttamānaṃ vyartham | atha pratiyogyasaṃsṛṣṭatā'vagamo vastvantarasyābhāvapramāṇasaṃpādyastarhi tadapya- TBV-SD 24,07bhāvākhyaṃ pramāṇaṃ pratiyogyasaṃsṛṣṭavastvantaragrahaṇe sati pravarttate, tadasaṃsṛṣṭatāvagamaśca punarapyabhāva- TBV-SD 24,08pramāṇasaṃpādya ityanavasthā | tathā, pratiyogino'pi smaraṇaṃ kiṃ vastvantarasaṃsṛṣṭasya, athāsaṃsṛṣṭasya ? TBV-SD 24,09yadi saṃsṛṣṭasya tadā nābhāvapramāṇapravṛttiriti pūrvavadvācyam | athāsaṃsṛṣṭasya smaraṇam, nanu pratyakṣeṇa TBV-SD 24,10vastvantarāsaṃsṛṣṭasya pratiyogino grahaṇe tathābhūtasya tasya smaraṇaṃ nānyathā; pratyakṣeṇa ca pūrvapravṛttena TBV-SD 24,11vastvantarāsaṃsṛṣṭapratiyogigrahaṇe punarapyabhāvapramāṇaparikalpanaṃ vyartham — TBV-SD 24,12“vastvasaṃkarasiddhiśca tatprāmāṇyasamāśrayā” || TBV-SD 24,13ityabhidhānāt tadarthaṃ tasya parikalpanam, tacca pratyakṣeṇaiva kṛtamiti tasya vyarthatā | athātrāpyabhāvapramāṇa- TBV-SD 24,14saṃpādyaḥ pratiyogino vastvantarāsaṃsṛṣṭatāgrahastarhi tathābhūtapratiyogigrahaṇe tathābhūtasya tasya smaraṇam, TBV-SD 24,15tatsadbhāve cābhāvapramāṇapravṛttiḥ, tatpravṛttau ca tasyāsaṃsṛṣṭatāgrahaḥ, tadgrahe ca smaraṇamityevaṃ cakrakacodyaṃ TBV-SD 24,16bhavantamanubadhnāti | nāpi vastumātrasya pratyakṣeṇa grahaṇamityabhidhātuṃ śakyam, tathā'bhyupagame tasya vastva- TBV-SD 24,17ntaratvāsiddheḥ pratiyogino'pi pratiyogitvasya, iti na pratiyogino niyatarūpasya smaraṇamiti sutarāma- TBV-SD 24,18bhāvapramāṇotpattyabhāvaḥ | kiṃca, yadi abhāvākhyaṃ pramāṇamabhāvagrāhakamabhyupagamyate tadā tameva pratipāda- TBV-SD 24,19yatu, pratiyoginastu nivṛttiḥ kathaṃ tena pratipāditā syāt ? athābhāvapratipattau tannivṛttipratipattiḥ; TBV-SD 24,20nanu sā'pi nivṛttiḥ pratiyogisvarūpāsaṃsparśinī, tataśca tatpratipattau punarapi kathaṃ pratiyoginivṛ- TBV-SD 24,21ttisiddhiḥ ? tannivṛttisiddheraparatannivṛttisiddhyabhyupagame aparā tannivṛttistathā'bhyupagamanīyetyana- TBV-SD 24,22vasthā | kiṃca, abhāvapratipattau pratiyogisvarūpaṃ kimanuvarttate, vyāvarttate vā ? anuvṛttau kathaṃ pratiyo- TBV-SD 24,23gino'bhāvaḥ ? vyāvṛttau kathaṃ pratiṣedhaḥ pratipādayituṃ śakyaḥ ? tadviviktapratipattestatpratiṣedha iti TBV-SD 24,24cet, na; tadapratibhāsane tadviviktatāyā eva pratipattumaśakteḥ | pratiyogipratibhāsād nāyaṃ doṣa iti TBV-SD 24,25cet, kva tarhi vijñāne tasya pratibhāsaḥ ? yadi pratyakṣe, na yuktaḥ; tatsadbhāvasiddhyā tannivṛttyasiddheḥ | TBV-SD 24,26smaraṇe tasya pratibhāsa iti cet, na; tatrāpi yena rūpeṇa pratibhāti na tenābhāvaḥ, yena na pratibhāti TBV-SD 24,27na tena niṣedhaḥ, tadevaṃ yadi pratiyogisvarūpādanyo'bhāvastathāpi tatpratipattau na tannivṛttisiddhiḥ | TBV-SD 24,28ananyatve'pi tatpratipattau pratiyoginaḥ pratipannatvād na niṣedhaḥ | api ca, tad abhāvākhyaṃ pramāṇaṃ TBV-SD 24,29niścitaṃ sat prakṛtābhāvaniścayanimittatvenābhyupagamyate, āhosvid aniścitam iti vikalpadva- TBV-SD 24,30yam | yadyaniścitamiti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; svayamavyavasthitasya kharaviṣāṇāderiva anyaniścāyakatvā- TBV-SD 24,31yogāt | indriyādestvaniścitasyāpi rūpādijñānaṃ prati kāraṇatvānniścāyakatvaṃ yuktam, na punarabhā- TBV-SD 24,32vapramāṇasya, tasyāparajñānaṃ prati kāraṇatvāsambhavāt; tadasambhavaśca — pramāṇābhāvātmakatvenāvastu- TBV-SD 24,33tvāt; vastutve'pi tasyaiva prameyābhāvaniścayarūpatvenābhyupagamārhatvāt | nāpi dvitīyaḥ pakṣaḥ, yata- TBV-SD 24,34stanniścayo'nyasmādabhāvākhyāt pramāṇādabhyupagamyeta, prameyābhāvād vā ? tatra yadi prathamapakṣaḥ, sa TBV-SD 24,35na yuktaḥ; anavasthāprasaṅgāt | tathāhi — abhāvapramāṇasyābhāvapramāṇānniścitasyābhāvaniścāyakatvam, TBV-SD 24,36tasyāpyanyābhāvapramāṇād ityanavasthā | atha prameyābhāvāt tanniścayaḥ, so'pi na yuktaḥ; itaretarāśra- TBV-SD 24,37yadoṣaprasaṅgāt | tathāhi — prameyābhāvaniścayāt pramāṇābhāvaniścayaḥ, so'pi pramāṇābhāvaniścayād TBV-SD 24,38iti itaretarāśrayatvam | nāpi svasaṃvedanāt pramāṇābhāvaniścayaḥ, tasya bhavatā'nabhyupagamāt; tanna TBV-SD 24,39abhāvākhyaṃ pramāṇaṃ sambhavati | sambhave'pi na tat pramāṇacintārhamiti pratipāditam, pratipādayi- TBV-SD 25,01ṣyate ca pramāṇacintā'vasare atraiva; tannābhāvapramāṇādapi vipakṣe sādhanābhāvaniścayaḥ; ato na TBV-SD 25,02adarśananimitto'pi prakṛtavyatirekaniścayaḥ; tadabhāvād na prakṛtasādhye prakṛtahetorniyamalakṣaṇa- TBV-SD 25,03saṃbandhaniścayaḥ | TBV-SD 25,04na cānvaya — vyatirekaniścayavyatirekeṇānyataḥ kutaścit tanniścayaḥ, niyamalakṣaṇasya saṃbandhasya TBV-SD 25,05yathoktānvaya — vyatirekavyatirekeṇāsambhavāt | tathāhi — ya eva sādhanasya sādhyasadbhāve eva bhāvaḥ TBV-SD 25,06ayameva tasya sādhye niyamaḥ, sādhyābhāve sādhanasyāvaśyatayā'bhāva eva yaḥ ayameva vā tasya TBV-SD 25,07tatra niyamaḥ | ato yadevānvaya — vyatirekayoryathoktalakṣaṇayorniścāyakaṃ pramāṇaṃ tadeva niyamasvarūpa- TBV-SD 25,08sambandhaniścāyakam, tanniścāyakaṃ ca prakṛtasādhyasādhane hetorna sambhavatīti pratipāditam; tannānu- TBV-SD 25,09mānādapi jñātṛvyāpāralakṣaṇapramāṇasiddhiḥ | TBV-SD 25,10athāpi syāt bāhyeṣu kārakeṣu vyāpāravatsu phalaṃ dṛṣṭam — anyathā siddhasvabhāvānāṃ kārakāṇāmekaṃ TBV-SD 25,11dhātvarthaṃ sādhyamanaṅgīkṛtya kaḥ parasparaṃ sambandhaḥ — atastadantarālavartinī sakalakārakaniṣpādyā'- TBV-SD 25,12bhimataphalajanikā vyāpārasvarūpā kriyā'bhyupagantavyā iti prakṛte'pi vyāpārasiddhiriti, etada- TBV-SD 25,13sambaddham; vikalpānupapatteḥ | tathāhi — vyāpāro'bhyupagamyamānaḥ kiṃ kārakajanyo'bhyupagamyate, TBV-SD 25,14āhosvid ajanyaḥ iti vikalpadvayam | tatra yadyajanya iti pakṣaḥ, so'yuktaḥ; yato'janyo'pi kiṃ TBV-SD 25,15bhāvarūpo'bhyupagamyate, āhosvid abhāvarūpaḥ ? yadyabhāvarūpa ityabhyupagamaḥ, so'pyayuktaḥ; yato'- TBV-SD 25,16bhāvarūpatve tasyārthaprakāśalakṣaṇaphalajanakatvaṃ na syāt, tasya phalajanakatvavirodhāt; avirodhe vā TBV-SD 25,17phalārthinaḥ kārakānveṣaṇaṃ vyarthaṃ syāt, tata evābhimataphalaniṣpatterviśvamadaridraṃ ca syāt; tannābhāva- TBV-SD 25,18rūpo vyāpāro'bhyupagantavyaḥ | atha bhāvarūpo'bhyupagamaviṣayaḥ, tadā'trāpi vaktavyam — kimasau nityaḥ, TBV-SD 25,19āhosvid anityaḥ iti ? tatra yadi nitya iti pakṣaḥ, so'saṅgataḥ; nityabhāvarūpavyāpārābhyupagame'- TBV-SD 25,20ndhādīnāmapyarthadarśanaprasaṅgaḥ, suptādyabhāvaḥ, sarvasarvajñatābhāvaprasaṅgaśca; kārakānveṣaṇavaiyarthyaṃ tu TBV-SD 25,21vyaktam | athānitya ityabhyupagamaḥ, so'pyalaukikaḥ; ajanyasya bhāvasyānityatvena kenacidanabhyupaga- TBV-SD 25,22māt | atha vadet — mayaivābhyupagataḥ, tatrāpi vaktavyam — kiṃ kālāntarasthāyī, uta kṣaṇikaḥ ? yadi TBV-SD 25,23kālāntarasthāyī, tadā “kṣaṇikā hi sā na kālāntaramavatiṣṭhate” iti vacaḥ TBV-SD 25,24pariplaveta | kārakānveṣaṇaṃ cātrāpi pakṣe phalārthināmasaṅgatam, kiyatkālasthāyyajanyabhāvarūpa- TBV-SD 25,25vyāpārābhyupagame tatkālaṃ yāvat tatphalasyāpi niṣpatteḥ āvyāpāravināśamarthaprakāśalakṣaṇakārya- TBV-SD 25,26sadbhāvādandhatva — mūrchādīnāmabhāvaḥ syāt | atha kṣaṇika iti pakṣaḥ, so'pi na yuktaḥ; kṣaṇānantaraṃ TBV-SD 25,27vyāpārāsattvenārthapratibhāsābhāvād apagatārthapratibhāsaṃ sarvaṃ jagat syāt | atha svata eva dvitī- TBV-SD 25,28yādikṣaṇeṣu vyāpārotpatternāyaṃ doṣaḥ, ajanyatvaṃ tu tasyāparakārakajanyatvābhāvena, naitadasti; kārakā'- TBV-SD 25,29nāyattasya deśa — kāla — svarūpapratiniyamābhāvasvabhāvatāyāḥ pratipādanāt | kiṃca, anavaratakṣaṇikā'- TBV-SD 25,30janyavyāpārābhyupagame tajjanyārthapratibhāsasyāpi tathaiva bhāvāt suptādyabhāvadoṣastadavasthaḥ; tannājanya- TBV-SD 25,31vyāpārābhyupagamaḥ śreyān | atha janyo vyāpāraḥ iti pakṣaḥ kakṣīkriyate, tadā'trāpi vikalpadvayam — TBV-SD 25,32kimasau janyo vyāpāraḥ kriyā''tmakaḥ, uta tadanātmakaḥ iti ? tatra yadi prathamaḥ pakṣaḥ, sa na TBV-SD 25,33yuktaḥ; atrāpi vikalpadvayānativṛtteḥ | tathāhi — sā'pi kriyā kiṃ spandātmikā, uta aspandā- TBV-SD 25,34tmikā ? yadi spandātmikā tadā''tmano niścalatvādanyeṣāṃ kārakāṇāṃ vyāpārasadbhāve'pi vyāpāro TBV-SD 25,35na syāt; yadartho'yaṃ prayāsastadeva tyaktaṃ bhavataivamabhyupagacchatā | athāparispandātmikā kriyā TBV-SD 25,36vyāpārasvabhāvā, na; tathābhūtāyāḥ parispandābhāvarūpatayā phalajanakatvāyogāt abhāvasya janakatva- TBV-SD 25,37virodhāt | na ca kriyā kāraṇa — phalā'pāntarālavartinī parispandasvabhāvā tadviparītasvabhāvā vā TBV-SD 25,38pramāṇagocaracāriṇī iti na tasyāḥ sadvyavahāraviṣayatvamabhyupagantuṃ yuktamiti na kriyā''tmako TBV-SD 25,39vyāpāraḥ | nāpi tadanātmako vyāpāro'ṅgīkartuṃ yuktaḥ, tatrāpi vikalpadvayapravṛtteḥ | tathāhi — kima- TBV-SD 25,40sāvakriyā''tmako vyāpāro bodhasvarūpaḥ, abodhasvabhāvo vā ? yadi bodhasvarūpaḥ, pramātṛvanna TBV-SD 25,41pramāṇāntaragamyatā'bhyupagantuṃ yuktā | athābodhasvabhāvaḥ, nāyamapi pakṣaḥ; bodhātmakajñātṛvyāpārasyā- TBV-SD 25,42bodhātmakatvāsambhavāt — na hi cidrūpasyācidrūpo vyāpāro yuktaḥ — ‘jānāti’ iti ca jñātṛvyāpārasya TBV-SD 25,43bodhātmakasyaivābhidhānāt; tanna abodhasvabhāvo'pi vyāpāraḥ | kiṃca, asau jñātṛvyāpāro dharmi- TBV-SD 26,01svabhāvaḥ, uta dharmasvabhāvaḥ iti punarapi kalpanādvayam | dharmisvarūpatve jñātṛvanna pramāṇāntaragamya- TBV-SD 26,02tvamityuktam | dharmasvabhāvatve'pi dharmiṇo jñāturvyatirikto vyāpāraḥ, avyatiriktaḥ, ubhayam, anubhayaṃ TBV-SD 26,03ceti catvāro vikalpāḥ | na tāvadvyatiriktaḥ, tattve saṃbandhābhāvena ‘jñāturvyāpāraḥ’ iti vyapadeśā- TBV-SD 26,04yogāt | avyatireke jñātaiva, tatsvarūpavad nāparo vyāpāraḥ | ubhayapakṣastu virodhamaparihṛtya TBV-SD 26,05nābhyupagamanīyaḥ | anubhayapakṣastu anyo'nyavyavacchedarūpāṇāmekavidhānenāparaniṣedhādayukta iti TBV-SD 26,06pratipāditam | kiṃca, vyāpārasya kārakajanyatvābhyupagame tajjanane pravartamānāni kārakāṇi kim TBV-SD 26,07aparavyāpārabhāñji pravarttante, uta tannirapekṣāṇi iti vikalpadvayam | yadyādyo vikalpaḥ, tadā TBV-SD 26,08tadvyāpārajanane'pi tairaparavyāpārabhāgbhiḥ pravarttitavyam, tajjanane'pyaparavyāpārayugbhiḥ pravarttitavya- TBV-SD 26,09mityanavasthiterna phalajananavyāpārodbhūtiriti tatphalasyāpyanutpattiprasaṅgād na vyāpāraparikalpanaṃ TBV-SD 26,10śreyaḥ | atha aparavyāpāramantareṇāpi phalajanakavyāpārajanane pravarttante iti nāyaṃ doṣaḥ, tarhi TBV-SD 26,11prakṛtavyāpāramantareṇāpi phalajanane pravarttiṣyanta iti kimanupalabhyamānavyāpārakalpanaprayāsena ? TBV-SD 26,12kiṃca, asau vyāpāraḥ phalajanane pravarttamānaḥ kimaparavyāpārasavyapekṣaḥ, atha nirapekṣaḥ ityatrāpi TBV-SD 26,13kalpanādvayam | tatra yadyādyā kalpanā, sā na yuktā; aparāparavyāpārajananakṣīṇaśaktitvena vyāpāra- TBV-SD 26,14syāpi phalajanakatvāyogāt | atha vyāpārāntarānapekṣa eva phalajanane pravarttate, tarhi kārakāṇāmapi TBV-SD 26,15vyāpāranirapekṣāṇāṃ phalajanane pravṛttau na kaścicchaktivyāghātaḥ sambhāvyate | atha vyāpārasya TBV-SD 26,16vyāpārasvarūpatvānnāparavyāpārāpekṣā, kārakāṇāṃ tvavyāpārarūpatvāt tadapekṣā; kā punariyaṃ vyāpārasya TBV-SD 26,17vyāpārasvabhāvatā ? yadi phalajanakatvam, tad vihitapratikriyam | atha kārakāśritatvam, tadapi TBV-SD 26,18bhinnasya tajjanyatvaṃ vihāya na sambhavatītyuktam | atha kārakaparatantratvam, tadapi na; anutpannasyā- TBV-SD 26,19sattvāt, nāpyutpannasya, anyānapekṣatvāt; tathāpi tatparatantratve kārakāṇāmapi vyāpāraparatantratā TBV-SD 26,20syāt | athaivaṃ paryanuyogaḥ sarvabhāvapratiniyatasvabhāvavyāvartaka ityayuktaḥ, tathāhi — evamapi TBV-SD 26,21paryanuyogaḥ sambhavati — vahnerdāhakasvabhāvatve ākāśasyāpi sa syāt, itarathā vahnerapi sa na TBV-SD 26,22syāditi | syādetat yadi pratyakṣasiddho vyāpārasvabhāvo bhavet, sa ca na tatheti pratipāditam | TBV-SD 26,23tata evoktam — TBV-SD 26,24“svabhāve'dhyakṣataḥ siddhe yadi paryanuyujyate | TBV-SD 26,25tatrottaramidaṃ yuktaṃ na dṛṣṭe'nupapannatā” || TBV-SD 26,26tanna vyāpāro nāma kaścid yathā'bhyupagataḥ paraiḥ | TBV-SD 26,27athānumānagrāhyatve syādayaṃ doṣaḥ, ata evārthāpattisamadhigamyatā tasyābhyupagatā | nanu dṛṣṭaḥ TBV-SD 26,28śruto vā'rtho'nyathā nopapadyata ityadṛṣṭakalpanā'rthāpattiḥ, tatra kaḥ punarasau bhāvo vyāpāravyatire- TBV-SD 26,29keṇa nopapadyate yo vyāpāraṃ kalpayati ? artha iti cet, kā punarasya tena vinā'nupapadyamānatā ? TBV-SD 26,30notpattiḥ, svahetutastasyāḥ bhāvāt | kiṃca, asāvarthaḥ kim ekajñātṛvyāpāramantareṇānupapadyamānastaṃ TBV-SD 26,31kalpayati, uta sarvajñātṛvyāpāramantareṇa iti vaktavyam | tatra yadi sakalajñātṛvyāpāramantareṇeti pakṣaḥ, TBV-SD 26,32tadā andhānāmapi rūpadarśanaṃ syāt tadvyāpāramantareṇārthābhāvāt sarvajñatāprasaṅgaśca | atha ekajñātṛ- TBV-SD 26,33vyāpāramantareṇānupapattistarhi yāvadarthasadbhāvastāvat tasyārthadarśanamiti suptādyabhāvaḥ | atha arthadha- TBV-SD 26,34rmo'rthaprakāśatālakṣaṇo vyāpāramantareṇānupapadyamānastaṃ kalpayati; nanu sā'pyarthaprakāśatā'rthadharmo TBV-SD 26,35yadyartha eva tadā'rthapakṣokto doṣaḥ | atha tadvyatiriktaḥ, tadā tasya svarūpaṃ vaktavyam | tasyānubhūyamā- TBV-SD 26,36natā sā iti cet, na; paryāyamātrametat, na tatsvarūpapratipattiriti sa eva praśnaḥ | kiṃca, prakā- TBV-SD 26,37śo'nubhavaśca jñānameva, tadanavagame tatkarmatāyāḥ sutarāmanavagama ityarthaprakāśatā — anubhūyamānate TBV-SD 26,38svarūpeṇānavagate kathaṃ jñātṛvyāpāraparikalpike ? kiṃca, arthaprakāśatālakṣaṇo'rthadharmo'nyathā- TBV-SD 26,39nupapannatvenāniścitastaṃ kalpayati, āhosvid niścita iti ? tatra yadyādyaḥ kalpaḥ, sa TBV-SD 26,40na yuktaḥ; atiprasaṅgāt | tathāhi — yadyaniścito'pi tathātvena sa taṃ parikalpayati tadā yathā taṃ TBV-SD 27,01parikalpayati tathā yena vinā'pi sa upapadyate tamapi kiṃ na kalpayati viśeṣābhāvāt ? athā- TBV-SD 27,02niścito'pi tena vinā'nupapadyamānatvena niścitaḥ sa taṃ parikalpayati tarhi liṅgasyāpi niyatatvenā- TBV-SD 27,03niścitasyāpi svasādhyagamakatvaṃ syāt, tathā ca arthāpattireva parokṣārthaniścāyikā nānumānamiti TBV-SD 27,04ṣaṭpramāṇavādābhyupagamo viśīryeta | atha anyathānupapadyamānatvena niścitaḥ sa dharmastaṃ parikalpayati, TBV-SD 27,05tadā vaktavyam — kva tasyānyathānupapannatvaniścayaḥ ? yadi dṛṣṭāntadharmiṇi tadā liṅgasyāpi tatra niyatatva- TBV-SD 27,06niścayo'stītyanumānamevārthāpattiḥ syāt, evaṃ cārthāpattiranumāne'ntarbhūteti punarapi pramāṇaṣaṭkā- TBV-SD 27,07bhyupagamo viśīryeta | atha sādhyadharmiṇi tanniścaya ityanumānāt pṛthagarthāpattiḥ, tadātrāpi vaktavyam — TBV-SD 27,08kutaḥ pramāṇāt tasya tanniścayaḥ ? yadi vipakṣe'nupalambhāt, tanna yuktam; sarvasambandhino'nupa- TBV-SD 27,09lambhasyāsiddhatvapratipādanāt, ātmasaṃbandhinastu anaikāntikatvāditi nānyathā'nupapadyamānatva- TBV-SD 27,10niścayaḥ | kiṃca, arthāpattyutthāpakasyārthānubhūyamānatālakṣaṇasyārthadharmasya ya eva svaprakalpyārthābhāve'- TBV-SD 27,11vaśyaṃtayā'nupapadyamānatvaniścayaḥ sa eva svaprakalpyārthasadbhāve evopapadyamānatvaniścaya ityarthā- TBV-SD 27,12pattyutthāpakasyārthasya, svasādhyānumāpakasya ca liṅgasya na kaścidviśeṣa ityanumānanirāse'rthāpatterapi TBV-SD 27,13nirāsaḥ kṛta eveti nārthāpatterapi jñātṛvyāpāralakṣaṇapramāṇaniścāyakatvam | ye'pi “saṃvittyākhyaṃ TBV-SD 27,14phalaṃ jñātṛvyāpārasadbhāve sāmānyatodṛṣṭaṃ liṅgam” āhuḥ, tanmatamapyasamyak; yataḥ saṃvedanākhyasya TBV-SD 27,15liṅgasya kim arthapratibhāsasvabhāvatvam, uta tadviparītatvam iti kalpanādvayam | tatrārthaprati- TBV-SD 27,16bhāsasvabhāvatve kimapareṇa jñātṛvyāpāreṇa kathitena iti vaktavyam | tadutpattistena vinā na TBV-SD 27,17sambhavatīti cet, na; indriyādestadutpādakasya sadbhāvād vyarthaṃ tatparikalpanam | kriyāmantareṇa TBV-SD 27,18kārakakalāpāt phalāniṣpatteḥ tatkalpaneti cet, nanvindriyādisāmagryasya kva vyāpāraḥ iti TBV-SD 27,19vaktavyam | kriyotpattāviti cet, sā'pi kriyā kriyāntaramantareṇa kathaṃ kārakakalāpādupajāyate TBV-SD 27,20iti punarapi tadeva codyam | kriyāntarakalpane'navasthā prāk pratipāditaiva; tannārthapratibhāsa- TBV-SD 27,21svabhāvatve'nyo vyāpāraḥ kalpanīyaḥ, niṣprayojanatvāt | atha dvitīyā kalpanā'bhyupagamyate, sā'pi TBV-SD 27,22na yuktā; yato'rthasya saṃvedanaṃ tad bhavaj jñātṛvyāpāraliṅgatāṃ samāsādayati, sā ca tadasaṃvedana- TBV-SD 27,23svabhāvasya kathaṃ saṅgatā ? śeṣaṃ tu pūrvameva nirṇītamiti na punarucyate | kiṃca, arthapratibhāsasvabhāvaṃ TBV-SD 27,24saṃvedanam, jñātā, tadvyāpāraśca bodhātmako naitat tritayaṃ kvacidapi pratibhāti | atha ‘ghaṭamahaṃ TBV-SD 27,25jānāmi’ iti pratipattirasti, na caiṣā nihnotuṃ śakyā, nāpyasyāḥ kiñcid bādhakamupalabhyate, tat TBV-SD 27,26kathaṃ na tritayasadbhāvaḥ ? tathāhi — ‘aham’ iti jñātuḥ pratibhāsaḥ, ‘jānāmi’ iti saṃvedanasya, TBV-SD 27,27‘ghaṭam’ iti pratyakṣasyārthasya, vyāpārasya tvaparasya pramāṇāntarataḥ pratipattirityabhyupagamaḥ, ayuktametat; TBV-SD 27,28yataḥ kalpanodbhūtaśabdamātrametat, na punareṣa vastutrayapratibhāsaḥ | ata evoktamācāryeṇa — “ekamevedaṃ TBV-SD 27,29saṃvidrūpaṃ harpa — viṣādādyanekākāravivarttaṃ samutpaśyāmaḥ tatra yatheṣṭaṃ saṃjñāḥ kriyantām” TBV-SD 27,30kiṃca, vyāpāranimitte kārakasaṃbandhe vikalpadvayam — kiṃ pūrvaṃ vyāpāraḥ paścāt saṃbandhaḥ, uta pūrvaṃ saṃbandhaḥ TBV-SD 27,31paścād vyāpāraḥ ? pūrvasmin pakṣe na vyāparārthaḥ saṃbandhaḥ, pūrvameva vyāpārasadbhāvāt | uttarasmin TBV-SD 27,32punarvikalpadvayam — saṃbandhe sati kiṃ parasparasāpekṣāṇāṃ svavyāpārakartṛtvam, uta nirapekṣāṇām ? TBV-SD 27,33sāpekṣatve svavyāpārakartṛtvānupapattiḥ, anekajanyatvāt tasya | nirapekṣatve kiṃ mīlanena ? tataśca TBV-SD 27,34saṃsargāvasthāyāmapi svavyāpārakaraṇādanavarataphalasiddhiḥ, na caitad dṛṣṭamiṣṭaṃ vā; tanna yuktaṃ vyāpā- TBV-SD 27,35rasyāpratīyamānasya kalpanam | ko hyanyathā saṃbhavati phale'pratīyamānakalpanenātmānamāyāsayati ? TBV-SD 27,36anyathāsaṃbhavaśca — indriyādiṣu satsu phalasya prāgeva darśitaḥ, indriyādestavābhyupagamanīyatvāt | TBV-SD 27,37ito'pi saṃvedanākhyaṃ phalamaparokṣaṃ vyāpārānumāpakamayuktam, svadarśanavyāghātaprasakteḥ | TBV-SD 27,38tathāhi — bhavatā śūnyavāda — parataḥprāmāṇyaprasaktibhayāt smṛtipramoṣo'bhyupagataḥ, viparītakhyātau TBV-SD 27,39tayoravaśyaṃbhāvitvāt | tathāhi — tasyāmanyadeśa — kālo'rthastaddeśa — kālayorasan pratibhāti; na ca TBV-SD 28,01taddeśādyasattvasyātyantāsattvasya cāsatpratibhāse kaścidviśeṣaḥ, yathā'nyadeśādyavasthitamākāraṃ kuta- TBV-SD 28,02ścid bhramanimittād jñānaṃ darśayati tathā avidyāvaśādatyantāsantamapi kiṃ na darśayati ? tathā ca TBV-SD 28,03kathaṃ śūnyavādād muktiḥ ? tathā parataḥprāmāṇyamapi mithyātvāśaṅkāyāṃ kasyacijjñānasya bādhakā- TBV-SD 28,04bhāvānveṣaṇād vaktavyam, tadanveṣaṇe ca sāpekṣatvaṃ pramāṇānāmaparihāryaṃ viparītakhyātau, tato na TBV-SD 28,05kasyacid jñānasya mithyātvam; tadabhāvānnānyadeśa — kālākārārthapratibhāsaḥ; nāpi bādhakābhāvā- TBV-SD 28,06pekṣā | bhrāntābhimateṣu tu tathāvyapadeśaḥ smṛtipramoṣāt | tathāhi — ‘idaṃ rajatam’ iti pratītau TBV-SD 28,07‘idam’ iti pūrovyavasthitārthapratibhāsam, ‘rajatam’ iti pūrvāvagatarajatasmaraṇaṃ sādṛśyādeḥ kuta- TBV-SD 28,08ścinnimittāt, tacca smaraṇamapi svarūpeṇa nāvabhāsata iti smṛtipramoṣa ucyate | yatra ‘smarāmi’ iti TBV-SD 28,09pratyayastava smṛterapramoṣaḥ, yatra tu smṛtitve'pi ‘smarāmi’ iti rūpāpravedanaṃ kutaścit kāraṇāt tatra TBV-SD 28,10smṛtipramoṣo'bhidhīyate | asmin mate ‘rajatam’ iti yat phalasaṃvedanaṃ tat kiṃ pratyakṣaphalasya sataḥ, TBV-SD 28,11kiṃ vā smṛteḥ ? yadi pratyakṣaphalasya tadā yathā ‘idam’ iti pratyakṣaphalaṃ pratibhāti tathā ‘rajatam’ TBV-SD 28,12ityapi, tataśca tulye pratibhāse ‘ekaṃ pratyakṣam, aparaṃ smaraṇam’ iti kiṃkṛto viśeṣaḥ ? athoktam — TBV-SD 28,13‘smaraṇasyāpi satastadrūpānavagamāt tenākāreṇāvagamaḥ’ tat kiṃ ‘rajatam’ ityatrāpratipattireva ? TBV-SD 28,14tasyāṃ cābhyupagamyamānāyāṃ kathaṃ smṛtipramoṣaḥ ? anyathā mūrchādyavasthāyāmapi syāt | atha ‘idam’ TBV-SD 28,15iti tatra pratyayābhāvānnāsau, nanu ‘idam’ ityatrāpi vaktavyam — kimābhāti ? puro'vasthitaṃ śukti- TBV-SD 28,16śakalamiti cet, nanu kiṃ pratibhāsamānatvena tat tatra pratibhāti, uta sannihitatvena ? pratibhā- TBV-SD 28,17samānatvena tathā'bhyupagame na smṛtipramoṣaḥ, śuktikāśakale hi svagatadharmaviśiṣṭe pratibhāsamāne TBV-SD 28,18kuto rajatasmaraṇasaṃbhāvanā ? nahi ghaṭagrahaṇe paṭasmaraṇasaṃbhavaḥ | atha śuktikā — rajatayoḥ sādṛśyāt TBV-SD 28,19śuktipratibhāse rajatasmaraṇam, na; tasya vidyamānatve'pyakiṃcitkaratvāt | yadā hyasādhāraṇadharmādhyā- TBV-SD 28,20sitaṃ śuktisvarūpaṃ pratibhāti tadā kathaṃ sadṛśavastusmaraṇam ? anyathā sarvatra syāt | sāmānyamātra- TBV-SD 28,21grahaṇe hi tat kadācid bhavedapi, nāsādhāraṇasvarūpapratibhāse; tanna ‘idam’ ityatra śuktikāśakalasya TBV-SD 28,22pratibhāsanāt tathāvyapadeśaḥ | sannihitatvenāpratibhāsamānasyāpi tadviṣayatvābhyupagame indriya- TBV-SD 28,23saṃbaddhānāṃ taddeśavarttināmaṇvādīnāmapi pratibhāsaḥ syāt | na cāpratibhāsamānānāmindriyādīnāmiva TBV-SD 28,24pratītijanakānāmapi tadviṣayatā saṅgacchate; tanna ‘idam’ ityatra śuktikāśakalapratibhāsaḥ | nāpi TBV-SD 28,25‘rajatam’ ityatra smṛtitve'pi tasyāḥ svarūpeṇānavagamāt ‘pramoṣaḥ’ ityabhyupagamo yuktaḥ | atha TBV-SD 28,26smṛtirapyanubhavatvena pratibhātīti tatpramoṣo'bhyupagamyate, nanvevaṃ saiva śūnyavāda — parataḥprāmāṇya- TBV-SD 28,27bhayādanabhyupagamyamānā viparītakhyātirāpatitā | na cātrāpratipattireva, ‘rajatam’ ityevaṃ smaraṇasyā- TBV-SD 28,28nubhavasya vā pratibhāsanāt | idamatraidaṃparyam — arthasaṃvedanamaparokṣaṃ sāmānyatodṛṣṭaṃ liṅgaṃ yadi jñātṛ- TBV-SD 28,29vyāpārānumāpakamabhyupagamyate tadā smṛtipramoṣe ‘rajatam’ ityatra saṃvedanam, utāsaṃvedanam ? TBV-SD 28,30pratibhāsotpatteḥ saṃvedane'pi rajatamanubhūyamānataya na saṃvedyate, smṛtipramoṣābhāvaprasaṅgāt | nāpi TBV-SD 28,31smaryamāṇatayā, pramoṣābhyupagamāt | viparītakhyātistu nābhyupagamyate, tad ‘rajatam’ ityatra saṃvedana- TBV-SD 28,32syāparokṣatvābhyupagame'pi pratibhāsābhāvaḥ prasaktaḥ | kiṃca, smṛtipramoṣaḥ pūrvoktadoṣadvayabhayāda- TBV-SD 28,33bhyupagataḥ, tacca tadabhyupagame'pi samānam | tathāhi — samyagrajatapratibhāse'pi āśaṅkotpadyate — TBV-SD 28,34‘kimeṣa smṛtāvapi smṛtipramoṣaḥ, uta samyaganubhavaḥ’ iti sāpekṣatvād bādhakābhāvonveṣaṇe TBV-SD 28,35parataḥprāmāṇyam | tatra ca bhavanmatenānavasthā pradarśitaiva | yatra hi smṛtipramoṣastatrottarakālabhāvī TBV-SD 28,36bādhakapratyayaḥ, yatra tu tadabhāvastatra smṛtipramoṣāsambhava iti kathaṃ na bādhakābhāvāpekṣāyāṃ parataḥ — TBV-SD 28,37prāmāṇyadoṣabhayasyāvakāśaḥ ? śūnyavādadoṣabhayamapi smṛtipramoṣābhyupagame'vaśyaṃbhāvi | tathāhi — TBV-SD 28,38dhvastaśrīharṣādyākāraḥ, anutpannaśaṅkhacakravartyādyākāraśca jñāne yaḥ pratibhāti so'vaśyaṃ jñānaracito'san TBV-SD 28,39pratibhāti; rajatādismṛterapyasannihitarajatākārapratibhāsasvabhāvatvāt tatsattvaṃ tadutpattāvasanni- TBV-SD 28,40hitaṃ nopayujyata iti asadarthaviṣayatve jñānasya kathaṃ śūnyavādabhayād bhavataḥ smṛtipramoṣavādino TBV-SD 28,41muktiḥ ? tanna smṛtipramoṣaḥ | kaścāyaṃ smṛtipramoṣaḥ ? kiṃ smṛterabhāvaḥ, utānyāvabhāsaḥ, āho- TBV-SD 28,42svid anyākāraveditvam iti vikalpāḥ | tatra nāsau smṛterabhāvaḥ, pratibhāsābhāvaprasaṅgāt | TBV-SD 29,01athānyāvabhāso'sau, tadā'trāpi vaktavyam — kiṃ tatkālo'nyāvabhāso'sau, athottarakālabhāvī ? TBV-SD 29,02yadi tatkālabhāvī anyāvabhāsaḥ smṛteḥ pramoṣastadā ghaṭādijñānaṃ tatkālabhāvi tasyāḥ pramoṣaḥ TBV-SD 29,03syāt | athottarakālabhāvyasau tasyāḥ pramoṣaḥ, tadapyayuktam; atiprasaṅgāt — yadi nāmottarakāla- TBV-SD 29,04manyāvabhāsaḥ samutpannaḥ, pūrvajñānasya smṛtipramoṣatvenābhyupagatasya tattve kimāyātam ? anyathā TBV-SD 29,05sarvasya pūrvajñānasya smṛtipramoṣatvaprasaṅgaḥ | athānyākāraveditvaṃ tasyā asau, tadā viparītakhyātiḥ TBV-SD 29,06syāt na smṛtipramoṣaḥ | kaścāsau viparīta ākārastasyāḥ ? yadi sphuṭārthāvabhāsitvam, tadasau TBV-SD 29,07pratyakṣasyākāraḥ kathaṃ smṛtisambandhī ? tatsambandhitve vā tasyāḥ pratyakṣarūpataiva syāt na smṛti- TBV-SD 29,08rūpatā | ata eva śuktikāyāṃ rajatapratibhāsasya na smṛtirūpatā tatpratibhāsena vyavasthāpyate, tasya TBV-SD 29,09pratyakṣarūpatayā pratibhāsanāt | nāpi bādhakapratyayena tasyāḥ smṛtirūpatā vyavasthāpyate, TBV-SD 29,10yato bādhakapratyayaḥ tatpratibhātasyārthasyāsadrūpatvamāvedayati, na punastajjñānasya smṛtirūpatām | TBV-SD 29,11tathāhi — bādhakapratyaya evaṃ pravarttate — ‘na idaṃ rajatam’, na punaḥ ‘rajatapratibhāsaḥ prakṛtaḥ smṛtiḥ’ iti | TBV-SD 29,12tanna smṛtipramoṣarūpatā bhrāntadṛśāmabhyupagantuṃ yuktā; ato nāyamapi satpakṣaḥ | tannārthasaṃvedana- TBV-SD 29,13svarūpamapyaparokṣaṃ sāmānyatodṛṣṭaṃ liṅgaṃ prābhākarairabhyupagamyamānaṃ jñātṛvyāpāralakṣaṇapramāṇānumāpaka- TBV-SD 29,14miti mīmāṃsakamatena pramāṇasyaivāsiddhatvāt kathaṃ yathāvasthitārthaparicchedaśaktisvabhāvasya prāmāṇyasya TBV-SD 29,15svataḥ siddhiḥ ? na hi dharmiṇo'siddhau taddharmasya siddhiryuktā, ato na sarvatra svataḥ prāmāṇyasiddhi- TBV-SD 29,16riti sthitam || TBV-SD 29,18śabdasamutthasya tu abhidheyaviṣayajñānasya yadi prāmāṇyamabhyupagamyate tadā apauruṣeyatvasyā- TBV-SD 29,19sambhavād guṇavatpuruṣapraṇītastadutpādakaḥ śabdo'bhyupagantavyaḥ; atha tatpraṇītatvaṃ nābhyupagamyate TBV-SD 29,20tadā tatsamutthajñānasya prāmāṇyamapi na syādityabhiprāyavānācāryaḥ prāha — ‘jinānām’ rāga — dveṣamoha- TBV-SD 29,21lakṣaṇān śatrūn jitavanta iti jināsteṣāṃ ‘śāsanaṃ’ tadabhyupagantavyamiti prasaṅgasādhanam | TBV-SD 29,22na cātredaṃ preryam — yadi jinaśāsanaṃ jinapraṇītatvena siddhaṃ niścitaprāmāṇyamabhyupagamanīyam — TBV-SD 29,23anyathā prāmāṇyasyāpyanabhyupagamanīyatvāditi prasaṅgasādhanamatra pratipādyatvenābhipretam — tatki- TBV-SD 29,24miti bauddhayuktyā''rhatena tvayā svataḥprāmāṇyanirāso'bhihitaḥ ? yataḥ sarvasamayasamūhātmakatva- TBV-SD 29,25meva ācāryeṇa pratipādayitumabhipretam | yad vakṣyatyasyaiva prakaraṇasya parisamāptau | yathā — TBV-SD 29,26‘bhaddaṃ micchaddaṃsaṇasamūhamaiyassa amayasārassa | TBV-SD 29,27jiṇavayaṇassa bhagavao saṃviggasuhāhigammassa’ || ityādi | TBV-SD 29,28ayamevārtho bauddhayuktyupanyāsena samarthitaḥ | anyatrāpyanyamatopakṣepeṇānyamatanirāse'yamevābhiprāyo TBV-SD 29,29draṣṭavyaḥ, sarvanayānāṃ parasparasāpekṣāṇāṃ samyagmatatvena, viparītānāṃ viparyayatvenācāryasyeṣṭatvāt | TBV-SD 29,30ata evoktamanenaiva dvātriṃśikāyām — TBV-SD 29,31“udadhāviva sarvasindhavaḥ samudīrṇāstvayi nātha ! dṛṣṭayaḥ | TBV-SD 29,32na ca tāsu bhavān pradṛśyate, pravibhaktāsu saritsvivodadhiḥ” || TBV-SD 29,33athāpi syāt, yadi prāmāṇyāpavādakadoṣābhāvo guṇanimitta eva bhavet tadā syādetat TBV-SD 29,34prasaṅgasādhanam, yāvatā'pauruṣeyatvenāpi tasya sambhavāt kathaṃ prasaṅgasādhanasyāvakāśaḥ ? asadetat; TBV-SD 29,35apauruṣeyatvasyāsiddhatvāt | tathāhi — kimapauruṣeyatvaṃ śāsanasya prasajyapratiṣedharūpamabhyupagamyate, TBV-SD 29,36uta paryudāsarūpam ? tatra yadi prasajyarūpaṃ tadā kiṃ sadupalambhakapramāṇagrāhyam, uta abhāva- TBV-SD 29,37pramāṇavedyam ? yadi sadupalambhakapramāṇagrāhyam, tadayuktam; sadupalambhakapramāṇaviṣayasyābhāvatvā- TBV-SD 29,38nupapatteḥ, abhāvatve vā na tadviṣayatvam, tasya tadviṣayatvavirodhād anabhyupagamācca | abhāva- TBV-SD 30,01pramāṇagrāhyatvābhyupagame'pi vaktavyam — kimabhāvapramāṇaṃ jñānavinirmuktātmalakṣaṇam, uta anyajñāna- TBV-SD 30,02svarūpam ? prathamapakṣe'pi kiṃ sarvathā jñānavinirmuktātmasvarūpam, āhosvid niṣedhyaviṣayapramāṇa- TBV-SD 30,03pañcakavinirmuktātmalakṣaṇam iti ? prathamapakṣe nā'bhāvaparicchedakatvam, paricchedasya jñānadharmatvāt; TBV-SD 30,04sarvathā jñānavinirmuktātmani ca tadabhāvāt | niṣedhyaviṣayapramāṇapañcakavinirmuktātmano'pi nābhāva- TBV-SD 30,05vyavasthāpakatvam, āgamāntare'pi tasya sadbhāvena vyabhicārāt | tadanyajñānamapi yadi tadanyasattā- TBV-SD 30,06viṣayaṃ syānnābhāvapramāṇaṃ syāt, tasya sadviṣayatvavirodhāt | ‘pauruṣeyatvādanyastadabhāvastadviṣayajñānaṃ TBV-SD 30,07tadanyajñānam’ abhāvapramāṇamiti cet, atrāpi vaktavyam — kimasyotthāpakam ? pramāṇapañcakā- TBV-SD 30,08bhāvaścet, nanvatrāpi vaktavyam — kimātmasaṃbandhī, sarvasaṃbandhī vā pramāṇapañcakābhāvastadutthāpakaḥ ? TBV-SD 30,09na sarvasaṃbandhī, tasyāsiddhatvāt | nātmasaṃbandhī, tasyāgamāntare'pi sadbhāvena vyabhicāritvāt | TBV-SD 30,10āgamāntare pareṇa puruṣasadbhāvābhyupagamāt pramāṇapañcakābhāvo nābhāvapramāṇasamutthāpaka iti cet, TBV-SD 30,11na; parābhyupagamasya bhavato'pramāṇatvāt | pramāṇatve vā vede'pi nābhāvapramāṇapravṛttiḥ, pareṇa tatrāpi TBV-SD 30,12kartṛpuruṣasadbhāvābhyupagamāt; pravṛttau vā''gamāntare'pi syāt, aviśeṣāt | na ca vede puruṣābhyu- TBV-SD 30,13pagamaḥ parasya mithyā, anyatrāpi tanmithyātvaprasakteḥ | kiṃca, pramāṇapañcakābhāvaḥ kiṃ jñāto'bhāva- TBV-SD 30,14pramāṇajanakaḥ, utājñātaḥ ? yadi jñātastadā na tasyāparapramāṇapañcakābhāvād jñaptiḥ, anavasthā- TBV-SD 30,15prasaṅgāt | nāpi prameyābhāvāt, itaretarāśrayadoṣāt | athājñātastajjanakaḥ, na; samayānabhijñasyāpi TBV-SD 30,16tajjanakatvaprasaṅgāt; na cājñātaḥ pramāṇapañcakābhāvo'bhāvajñānajanakaḥ, ‘kṛtayatnasyaiva pramāṇapañcakā- TBV-SD 30,17bhāvo'bhāvajñāpakaḥ’ ityabhidhānāt | na ca indriyāderiva ajñātasyāpi pramāṇapañcakābhāvasyābhāvajñāna- TBV-SD 30,18janakatvam, abhāvasya sarvaśaktirahitasya janakatvavirodhāt; avirodhe vā bhāve'pi ‘abhāvaḥ’ iti TBV-SD 30,19nāma kṛtaṃ syāt | na tucchāt tadabhāvāt tadabhāvajñānam, kintu pramāṇapañcakarahitādātmana iti TBV-SD 30,20cet, na; āgamāntare'pi tathābhūtasyātmanaḥ sambhavād abhāvajñānotpattiḥ syāt | prameyābhā- TBV-SD 30,21vo'pi taddhetustadabhāvānnāgamāntare'bhāvajñānamiti cet, na; abhāvābhāvaḥ prameyasadbhāvaḥ, tasya TBV-SD 30,22pratyakṣādyanyatamapramāṇenāniścaye kathamabhāvābhāvapratipattiḥ ? abhāvajñānābhāvāt tatpratipattirna TBV-SD 30,23sadupalambhakapramāṇasadbhāvāditi cet, na; abhāvajñānasya prameyābhāvakāryatvāt tadabhāvānnābhāvā- TBV-SD 30,24bhāvāvagatiḥ, kāryābhāvasya kāraṇābhāvavyabhicārāt, apratibaddhasāmarthyasyābhāvapratītāvapi neṣṭa- TBV-SD 30,25siddhiḥ | kvacit pradeśe ghaṭābhāvapratipattistu na ghaṭajñānābhāvāt kintvekajñānasaṃsargipadārthānta- TBV-SD 30,26ropalambhāt | na ca puruṣābhāvābhāvapratipattāvayaṃ nyāyaḥ, tadekajñānasaṃsargiṇaḥ kasyacidapya- TBV-SD 30,27bhāvāt | na puruṣa eva tadekajñānasaṃsargī, puruṣabhāvā'bhāvayorvirodhenaikajñānasaṃsargitvā- TBV-SD 30,28sambhavāt; sambhave'pi na puruṣopalambhabhāvāt tadabhāvābhāvapratipattiḥ, tadupalambhasyaiva TBV-SD 30,29tatpratipattirūpatvāt; ata eva viruddhavidhirapyatra na pravarttata iti | kiṃca, kasyābhāvajñānābhāvāt TBV-SD 30,30prameyābhāvābhāvaḥ — vādinaḥ, prativādinaḥ, sarvasya vā ? yadi vādino'bhāvajñānābhāvānnāgamā- TBV-SD 30,31ntare prameyābhāvaḥ, vede'pi mā bhūt, tatrāpi prativādino'bhāvajñānābhāvasyāviśeṣāt | athāgamā- TBV-SD 30,32ntare vādi — prativādinorubhayorapyabhāvajñānābhāvānna prameyābhāvaḥ, vede tu prativādino'bhāvajñā- TBV-SD 30,33nābhāve'pi vādino'bhāvajñānasadbhāvāt, na; vādino yadabhāvajñānaṃ tat sāṅketikam, nābhāvabalo- TBV-SD 30,34tpannam āgamāntare prativādinaḥ aprāmāṇyābhāvajñānavat; na ca sāṅketikādabhāvajñānādabhā- TBV-SD 30,35vasiddhiḥ, anyathā''gamāntare'pi tato'prāmāṇyābhāvasiddhiprasaṅgaḥ; tannāgamāntare vādino'bhāva- TBV-SD 30,36jñānābhāvād gatiḥ | nāpi prativādino'bhāvajñānābhāvāt tatra tadgatiḥ, vede'pi tatprasaṅgāt | TBV-SD 31,01ata eva na sarvasyābhāvajñānābhāvāt, asiddhaśca sarvasyābhāvajñānābhāvaḥ, tannātmā pramāṇapañcakavi- TBV-SD 31,02nirmukto'bhāvajñānajanakaḥ | atha vedā'nādisattvamabhāvajñānotthāpakam, nanvatrāpi vaktavyam — TBV-SD 31,03jñātamajñātaṃ vā tat tadutthāpakam ? na jñātam, tajjñānāsambhavāt, pratyakṣādestajjñāpakatvenā- TBV-SD 31,04pravṛtteḥ; pravṛttau vā tata eva puruṣābhāvasiddherabhāvapramāṇavaiyarthyam, anādisattvasiddheḥ puruṣābhāva- TBV-SD 31,05jñānanāntarīyakatvāt | nāpyajñātaṃ tat tadutthāpakam, agṛhītasamayasyāpi tatra tadutpattiprasaṅgāt TBV-SD 31,06kenacit pratyāsatti — viprakarṣābhāvāt; tanna anādisattvamapi tadutthāpakamiti nābhāvapramāṇāt TBV-SD 31,07puruṣābhāvasiddhiḥ | na cābhāvapramāṇasya prāmāṇyam, prāk pratiṣiddhatvāt pratiṣetsyamānatvācca | atha TBV-SD 31,08paryudāsarūpamapauruṣeyatvam, kiṃ tat pauruṣeyatvādanyat sattvam ? tasyāsmābhirapyabhyupagamāt | TBV-SD 31,09nā'nādisattvam, tadgrāhakapramāṇābhāvāt | tathāhi — na tāvat tadgrāhakaṃ pratyakṣam, akṣānusāritayā TBV-SD 31,10tathāvyapadeśāt, akṣāṇāṃ ca anādikālasaṅgatyabhāvena tatsambaddhatatsattvenāpyasaṃbandhād na tatpūrvaka- TBV-SD 31,11pratyakṣasya tathāpravṛttiḥ; pravṛttau vā tadvad anāgatakālasambaddhadharmasvarūpagrāhakatvenāpi pravṛtterna TBV-SD 31,12dharmajñaniṣedhaḥ | tathā “satsaṃprayoge puruṣasya indriyāṇāṃ buddhijanma tat pratyakṣamanimittam, vidyamāno- TBV-SD 31,13palambhanatvāt” iti sūtram, TBV-SD 31,14“bhaviṣyati na dṛṣṭaṃ ca, pratyakṣasya manāgapi | TBV-SD 31,15sāmarthyam”TBV-SD 31,16iti ca vārttikaṃ vyāhataṃ syāditi na pratyakṣāt tatsiddhiḥ | nāpyanumānāt, tasyābhāvāt | atha — TBV-SD 31,17“atītānāgatau kālau vedakāravivarjitau | TBV-SD 31,18kālatvāt; tadyathā kālo varttamānaḥ samīkṣyate” || TBV-SD 31,19ityato'numānāt tatsiddhiḥ, na; asya hetorāgamāntare'pi samānatvāt | kiṃca, kiṃ yathābhūto TBV-SD 31,20vedakaraṇāsamarthapuruṣayukta idānīṃ tatkartṛpuruṣarahitaḥ kāla upalabdhaḥ, atīto'nāgato vā tathābhūtaḥ TBV-SD 31,21kālatvāt sādhyate, uta anyathābhūtaḥ ? yadi tathābhūtastadā siddhasādhyatā | athānyathābhūtastadā TBV-SD 31,22sanniveśādivadaprayojako hetuḥ | tathāhi — yathābhūtānāmabhinavakūpa — prāsādādīnāṃ sanniveśādi TBV-SD 31,23buddhimatkāraṇapūrvakatvena vyāptamupalabdhaṃ tathābhūtānāmeva jīrṇakūpa — prāsādādīnāṃ tad buddhi- TBV-SD 31,24matkāraṇatvaprayojakatvānanyathābhūtānām | yadi punaranyathābhūtasyāpyatītasyānāgatasya kālasya tadrahi- TBV-SD 31,25tatvaṃ sādhayet kālatvam, tadā'nyathābhūtānāmapi bhūdharādīnāṃ sanniveśādi buddhimatkāraṇapūrvakatvaṃ TBV-SD 31,26sādhayet; na tasya sarvajagajjñātuḥ kartuśceśvarasya siddheścānyathābhūtakālabhāvasiddhiritīvā'pauruṣe- TBV-SD 31,27yatvasādhanaṃ ca vedānāmanavasaram | atha tathābhūtasyaivātītasyānāgatasya vā kālasya tadrahitatvaṃ TBV-SD 31,28sādhyate, na ca siddhasādhyatā, anyathābhūtasya kālasyā'bhāvāt, na; ‘anyathābhūtaḥ kālo nāsti’ TBV-SD 31,29iti kutaḥ pramāṇādavagatam ? yadyanyataḥ tata evāpauruṣeyatvasiddhiḥ kimanena ? ato'nu- TBV-SD 31,30mānāccet, na; anyathābhūtakālābhāvāt ‘ato'numānāt tadrahitatvasiddhistatsiddhestatsiddhiḥ’ TBV-SD 31,31itītaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | tadevamanyathābhūtakālasyābhāvāsiddhestathābhūtasya tadrahitatvasādhane TBV-SD 31,32siddhasādhanamiti | nāpi śabdāt tatsiddhiḥ, itaretarāśrayadoṣaprasaṅgaḥ | tadevamanyathā kathaṃ vedavacana- TBV-SD 32,01masti ? nāpi vidhivākyādaparasya bhavadbhiḥ prāmāṇyamabhyupagamyate; abhyupagame vā pauruṣeyatvameva TBV-SD 32,02syāt | tathāhi tatpratipādakāni vedavacāṃsi śrūyante — TBV-SD 32,03“hiraṇyagarbhaḥ samavarttatāgre”TBV-SD 32,04“tasyaiva caitāni niḥśvasitāni”TBV-SD 32,05“yājñavalkya itihovāca”TBV-SD 32,06tanna śabdādapi tatsiddhiḥ | nāpyupamānāt tatsiddhiḥ, yadi hi codanāsadṛśaṃ vākyamapauruṣeyatvena TBV-SD 32,07kiṃcit siddhaṃ syāt tadā tatsādṛśyopamānena vedasyāpauruṣeyatvamupamānāt siddhaṃ syāt; na ca tat TBV-SD 32,08siddham, ityupamānādapi na tatsiddhiḥ | nāpyarthāpatteḥ, apauruṣeyatvavyatirekeṇānupapadyamānasya TBV-SD 32,09vede kasyaciddharmasyābhāvāt | nā'prāmāṇyābhāvalakṣaṇo dharmo'nupapadyamāno vedasyāpauruṣeyatvaṃ TBV-SD 32,10parikalpayati, āgamāntare'pi tasya dharmasya bhāvādapauruṣeyatvaṃ syāt | na cāsau tatra mithyā, TBV-SD 32,11vede'pi tanmithyātvaprasaṅgāt | athāgamāntare puruṣasya karturabhyupagamāt puruṣāṇāṃ ca sarveṣāmapi TBV-SD 32,12āgamādiṣu raktatvāt taddveṣajanitasyā'prāmāṇyasya tatra saṃbhavād nā'prāmāṇyābhāvalakṣaṇo dharma- TBV-SD 32,13statra satyaḥ, vede tvaprāmāṇyajanakadoṣāspadasya puruṣasya karturabhāvādaprāmāṇyābhāvalakṣaṇo dharmaḥ TBV-SD 32,14satyaḥ | kutaḥ punastatra puruṣābhāvo niścitaḥ ? anyataḥ pramāṇāditi cet, tadevocyatām, TBV-SD 32,15kimarthāpattyā ? arthāpattitaścet, na; itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | tathāhi — arthāpattitaḥ puruṣā- TBV-SD 32,16bhāvasiddhāvaprāmāṇyāsiddhiḥ, etatsiddhau cārthāpattitaḥ puruṣābhāvasiddhiritītaretarāśrayatvam | TBV-SD 32,17cakrakacodyaṃ cātrāpi | tathāhi — yadyaprāmāṇyābhāvalakṣaṇo dharmo'nupapadyamāno vede'pauruṣeyatvaṃ TBV-SD 32,18kalpayati, āgamāntare'pyasau dharmastat kiṃ na kalpayati ? tatra puruṣadoṣasambhavādasau dharmo mithyā TBV-SD 32,19tena tatra tanna kalpayati | vede kutaḥ puruṣābhāvaḥ ? arthāpatteścet, tadā''gamāntare sa syād ityādi TBV-SD 32,20tadevāvarttata iti cakrakānuparamaḥ | nāpyatīndriyārthapratipādanalakṣaṇo dharmo'nupapadyamāno vede TBV-SD 32,21puruṣābhāvaṃ kalpayati, āgamāntare'pi samānatvāt | na cāprāmāṇyābhāve puruṣābhāvaḥ sidhyati, TBV-SD 32,22kāryābhāvasya kāraṇābhāvaṃ prati vyabhicāritvenānyathānupapannatvāsambhavāt | apratibaddhāsamarthasya TBV-SD 32,23puruṣasyābhāvasiddhāvapi na sarvathā puruṣābhāvasiddhiḥ, puruṣamātrasyāpi nirākaraṇādiṣṭasiddhiśca TBV-SD 32,24aprāmāṇyakaraṇasya tatkartṛtvenāsmākamapyaniṣṭatvāt | nāpi prāmāṇyadharmo'nyathā'nupapadyamāno vede TBV-SD 32,25puruṣābhāvaṃ sādhayati, āgamāntare'pi tulyatvāt | śeṣamatra cintitamiti na punarucyate | TBV-SD 32,27parārthavākyoccāraṇānyathā'nupapattestatpratipattiriti cet, ayamarthaḥ — svārthenāvagatasaṃbandhaḥ TBV-SD 32,28śabdaḥ svārthaṃ pratipādayati, anyathā'gṛhītasaṃketasyāpi puṃsastato vācyārthapratipattiḥ syāt | sa ca TBV-SD 32,29saṃbandhāvagamaḥ pramāṇatrayasaṃpādyaḥ | tathāhi — yadaiko vṛddho'nyasmai pratipannasaṅgataye pratipādayati — TBV-SD 32,30‘devadatta ! gāmabhyāja enāṃ śuklāṃ daṇḍena’ iti — tadā pārśvasthito'vyutpannasaṅketaḥ śabdā'rthau TBV-SD 32,31pratyakṣataḥ pratipadyate, śrotuśca tadviṣayakṣepaṇādiceṣṭādarśanād anumānato gavādiviṣayāṃ pratipatti- TBV-SD 32,32mavagacchati, tatpratītyanyathā'nupapattyā śabdasya ca tatra vācikāṃ śaktiṃ sa eva parikalpayati | sa ca TBV-SD 32,33pramāṇatrayasaṃpādyo'pi saṅgatyavagamo na sakṛdvākyaprayogāt saṃbhavati, vākyāt saṃmugdhārthapratipattāva- TBV-SD 32,34vayavaśakteravāpā'poddhārābhyāṃ niścayāt | na cāsthirasya punaḥ punaruccāraṇaṃ saṃbhavati, tadabhāve TBV-SD 32,35nānvaya — vyatirekābhyāṃ vācakaśaktyavagamaḥ, tadasattvād na prekṣāvadbhiḥ parāvabodhāya vākyamuccāryam, TBV-SD 32,36uccāryate ca parāvabodhāya vākyam; ataḥ parārthavākyoccāraṇānyathānupapattyā niścīyate dhūmādiriva TBV-SD 33,01gṛhītasambandho'rthapratipādakaḥ śabdo nityaḥ | taduktam — “darśanasya parārthatvānnityaḥ śabdaḥ” iti | TBV-SD 33,02atha matam — bhūyo bhūya uccāryamāṇaḥ śabdaḥ sādṛśyādekatvena niścīyamāno'rthapratipattiṃ vidadhāti, TBV-SD 33,03na punarnityatvāt; tanna kiṃcinnityatvaparikalpanena pramāṇabādhitena, tadayuktam; sādṛśyena śabdā- TBV-SD 33,04darthāpratipatteḥ — nahi sadṛśatayā śabdaḥ pratīyamāno vācakatvenādhyavasīyate kintvekatvena | tathā- TBV-SD 33,05hyevaṃ pratipattiḥ — ‘ya eva saṃbandhagrahaṇasamaye mayā pratipannaḥ śabdaḥ sa evāyam’ iti | kiṃca, sādṛ- TBV-SD 33,06śyādarthapratipattau bhrāntaḥ śabdādarthapratyayaḥ syāt | na hyanyasmin gṛhītasaṅkete'nyasmādarthapratyayo'- TBV-SD 33,07bhrāntaḥ, yathā gośabde gṛhītasaṃbandhe'śvaśabdād gavārthapratyayaḥ | na ca bhūyo'vayavasāmānyayo- TBV-SD 33,08gasvarūpaṃ sādṛśyaṃ śabde saṃbhavati, viśiṣṭavarṇātmakatvācchabdasya; varṇānāṃ ca niravayavatvāt | TBV-SD 33,09na ca samānasthāna — karaṇajanyatvalakṣaṇaṃ sādṛśyaṃ pratipattuṃ śakyam, parakīyasthāna — karaṇāderatī- TBV-SD 33,10ndriyatvena tajjanyasyāpyapratipatteḥ | na ca gatvādiviśiṣṭānāṃ gādīnāṃ vācakatvamabhyupagantuṃ TBV-SD 33,11yuktam, gatvādisāmānyasyābhāvāt; tadabhāvaśca gādīnāṃ nānātvāyogāt, tadayogaśca pratyabhijñayā TBV-SD 33,12gādīnāmekatvaniścayāt | ata eva na sāmānyanibandhanā gādiṣu pratyabhijñā, bhedanibandhanasya TBV-SD 33,13sāmānyasyaiva gādiṣvabhāvāt kutastannibandhanā gādiṣu pratyabhijñā ? kiṃca, kiṃ gatvādīnāṃ vāca- TBV-SD 33,14katvam, uta gādivyaktīnām ? na tāvad gatvādīnām, nityatvenāsmadabhyupagamāśrayaṇaprasaṅgāt | TBV-SD 33,15nāpi gādīnāṃ vācakatvam, vikalpānupapatteḥ | tathāhi — kiṃ gatvādiviśiṣṭaṃ vyaktimātraṃ vācakam, TBV-SD 33,16uta gādivyaktiviśeṣaḥ ? tatra na tāvad gādivyaktiviśeṣaḥ, sāmānyayuktasyāpi tasyānanvayāt; TBV-SD 33,17ananvitācca nārthapratibhāsaḥ | nāpi gādivyaktimātram, yatastadapi vyaktimātraṃ kiṃ sāmānyāntarbhū- TBV-SD 33,18tam, uta vyaktyantarbhūtam iti kalpanādvayam | yadi sāmānyāntaḥpāti tadā punarapi nityasya TBV-SD 33,19vācakatvam ityasmatpakṣapraveśaḥ | atha vyaktyantarbhūtamiti pakṣastadā'nanvayadoṣastadavasthita iti | TBV-SD 33,20kiṃca, yadyanityaḥ śabdastadā''lambanarahitācchabdapratibhāsamātrādarthapratipattirabhyupagatā syāt | TBV-SD 33,21tathāhi — śabdaśravaṇam, tataḥ saṅketakālānubhūtasmaraṇam, tataḥ tatsadṛśatvenādhyavasāyaḥ, na caitā- TBV-SD 33,22vantaṃ kālaṃ śabdasyāvasthānaṃ bhavatparikalpanayā, tad vācakaśūnyāt tatpratibhāsādarthapratipattiḥ syāt | TBV-SD 33,23ato'rthapratibhāsābhāvaprasaṅgād nānityatvaṃ śabdasya || TBV-SD 33,25atra pratividhīyate, yaduktam‘darśanasya parārthatvānnityaḥ śabdaḥ, anityatve punaḥ punaruccāraṇā- TBV-SD 33,26saṃbhavād na samayagrahaḥ, tadabhāve śabdādarthapratipattirna syāditi parārthaśabdoccāraṇānyathā'nupapatte- TBV-SD 33,27rnityaḥ śabdaḥ’ tadayuktam; anityasyāpi dhūmāderivāvagatasaṃbandhasyārthapratyāyakatvasaṃbhavāt śabdasya; TBV-SD 33,28na hi dhūmādīnāmapyekaiva vyaktiragnyādipratipādikā kintvanyaiva | na cānāśritasamānapariṇatīnāṃ TBV-SD 33,29sarvadhūmādivyaktīnāmarvāgdṛśā svasādhyena saṃbandhaḥ śakyo grahītum, asādhāraṇarūpeṇa sarvadhūmā- TBV-SD 33,30divyaktīnāmadarśanāt | na ca liṅgā'numeyasāmānyayostatra saṃbandhagrahaṇam, śabde'pyasya nyāyasya TBV-SD 33,31samānatvāt | na ca ‘dhūmatvād mayā pratipanno'gniḥ’ iti pratipattiḥ kintu dhūmāditi | sā ca TBV-SD 33,32liṅgā'numeyayoḥ sāmānyaviśiṣṭavyaktimātrayoḥ saṃbandhagrahaṇe sati sāmānyaviśiṣṭāgnivyaktyava- TBV-SD 33,33game yuktā, na ca dhūmasāmānyādagnisāmānyasya | yathā ca sāmānyaviśiṣṭasya viśeṣasya anumeya- TBV-SD 33,34tvam vācyatvaṃ vā'bhyupagamanīyam — anyathā sāmānyamātrasya dāhādyarthakriyā'janakatve jñānādya- TBV-SD 33,35rthakriyāyāśca sāmānyasādhyāyāstadaiva samudbhūterdāhādyarthināmanumeya — vācyapratibhāsāt pravṛttyabhā TBV-SD 33,36vena liṅgi — vācyapratibhāsayoraprāmāṇyaprasaṅgaḥ — tathā dhūma — śabdayostadviśiṣṭayoḥ tattvamabhyupaganta- TBV-SD 33,37vyam, nyāyasya samānatvāt | na cānumeyatva — vācyatvasāmānyaṃ vyaktivyatirekeṇānupapadyamānaṃ tāṃ TBV-SD 33,38lakṣayatīti lakṣaṇayā pravṛttirbhaviṣyatīti vaktuṃ śakyam, kramapratīterabhāvāt — nahi liṅga — vācakaja- TBV-SD 34,01nitaliṅgi — vācyapratibhāse prāk sāmānyapratibhāsaḥ paścād vyaktipratibhāsa iti kramapratītyanubhavaḥ | TBV-SD 34,02‘na ca lakṣaṇā saṃbhavati’ iti prapañcataḥ pratipādayiṣyāma ityāstāṃ tāvat | evaṃ sāmānyaviśiṣṭa- TBV-SD 34,03dhūmādiliṅgasya gamakatvavad gatvādiviśiṣṭagādivācakatve na kiñcinnityatvena, tadabhāve'pi dhūmā- TBV-SD 34,04dibhya ivārthapratipattisaṃbhavāt | atha dhūmādau sāmānyasya saṃbhavāt pūrvoktena nyāyena gamakatva- TBV-SD 34,05mastu, śabde tu na kiṃcit sāmānyamasti yadviśiṣṭasya śabdasya vācakabhāvaḥ | śabdatvamiti cet, TBV-SD 34,06na; gośabdasya śabdatvaviśiṣṭasya svavācye na saṃbandhagrahaḥ | na ca śabdatvamapi gādiṣu vidyate gośa- TBV-SD 34,07bdatva — gatvādīnāṃ tu sattve kā kathā | śabdatvādīnāṃ tvabhāvo varṇāntaragrahaṇe varṇāntarānusandhā- TBV-SD 34,08nābhāvāt; yatra sāmānyamasti tatraikagrahaṇe'parasyānusandhānaṃ dṛṣṭam yathā śābaleyagrahaṇe bāhule- TBV-SD 34,09yasya, varṇāntare ca gādau gṛhyamāṇe na kādīnāmanusandhānam, tanna tatra śabdatvādisaṃbhavaḥ, etadayuktam; TBV-SD 34,10yataḥ kimidamanusandhānaṃ bhavato'bhipretaṃ yad varṇāntare gṛhyamāṇe varṇāntarasya nāstīti pratipādyate ? TBV-SD 34,11yadi gādau varṇāntare gṛhyamāṇe ‘ayamapi varṇaḥ’ ityanusandhānābhāvaḥ, tadayuktam; evaṃbhūtānusa- TBV-SD 34,12ndhānasyānubhūyamānatvenābhāvāsiddheḥ | atha gādau varṇāntare gṛhyamāṇe ‘ayamapi kādiḥ’ ityanusa- TBV-SD 34,13ndhānābhāvānna sāmānyasadbhāvastadā'tyalpamidamucyate, śābaleyādāvapi vyaktyantare gṛhyamāṇe TBV-SD 34,14‘ayamapi bāhuleyaḥ’ ityanusandhānābhāvād gotvasyāpyabhāvaḥ prasaktaḥ | atha tatra ‘gaurgauḥ’ ityanuga- TBV-SD 34,15tākārapratyayasyābādhitasya sadbhāvād na gotvāsattvam, etad gādiṣvapi samānam — tatrāpi ‘varṇo TBV-SD 34,16varṇaḥ’ ityanugatākārasyābādhitasya pratyayasya sadbhāvāt kathaṃ na varṇeṣu varṇatvasya, gādiṣu gatvādeḥ, TBV-SD 34,17śabde śabdatvasya saṃbhavo nimittasya samānatvāt ? tathāhi — samānā'samānarūpāsu vyaktiṣu TBV-SD 34,18kvacit ‘samānā’ iti pratyayo'nveti, anyatra vyāvarttate; yatra ca pratyayānuvṛttistatra sāmānyavyavasthā TBV-SD 34,19nānyatra, sā ca pratyayānuvṛttirgādiṣvapi samānā iti kathaṃ na tatra sāmānyavyavasthā ? yadi puna- TBV-SD 34,20rgādiṣvanugatākārapratyayasattve'pi na gatvādisāmānyamabhyupagamyate tarhi śābaleyādiṣvapi na gotva- TBV-SD 34,21sāmānyamabhyupagamanīyam, na hi tatrāpi tathābhūtapratyayānuvṛttimantareṇa sāmānyābhyupagame'nyad TBV-SD 34,22nimittamutpaśyāmaḥ | akṣajanyatvam abādhitatvādi ca pratyayasyobhayatrāpi viśeṣaḥ samānaḥ | yadi TBV-SD 34,23cānugatā'bādhitā'kṣajapratyayaviśeṣaviṣayatve satyapi gatvāderabhāvaḥ, gāderapi vyāvṛttatathābhū- TBV-SD 34,24tapratyayaviṣayasyābhāvaḥ syāt, tataśca kasya darśanasya parārthatvānnityatvaṃ sādhyeta ? atha gādau śrotra- TBV-SD 34,25grāhyatvanimitto'nugataḥ pratyayo na sāmānyanimittaḥ, tadapyayuktam; śrotragrāhyatvasyātīndriyatvenā- TBV-SD 34,26navagame nimittāgrahaṇe tadgrahaṇanimittānugatapratyayasya gādāvabhāvaprasaṅgāt | na ca pratyabhijñayā gādī- TBV-SD 34,27nāmekatvasiddherbhedanibandhanasya teṣu gatvādisāmānyasyābhāva iti yuktamabhidhānam, gādyekatvagrāhi- TBV-SD 34,28kāyā lūnapunarjātakeśa — nakhādiṣviva tasyā bhrāntatvāt | atha dalitapunarudite nakhaśikharādau TBV-SD 34,29pratyabhijñāyā bādhitatvena bhrāntatvaṃ na punargādau, nanu tatra pratyabhijñāyāḥ kiṃ bādhakam ? antarāle'- TBV-SD 34,30darśanamiti cet, nanu gādāvapyantarāle'darśanaṃ samānam | atha dalitapunarudite nakhaśikharādāvabhā- TBV-SD 34,31vanimittamantarāle'darśanam, na gādāvabhāvanimittam; kiṃ punaratrādarśananimittamiti vaktavyam | kimatra TBV-SD 34,32vaktavyam abhivyakterabhāvaḥ | TBV-SD 34,33atha keyamabhivyaktiryadabhāvādantarāle gādyapratipattiḥ ? varṇādisaṃskāraḥ | atha ko'yaṃ TBV-SD 34,34varṇādisaṃskāraḥ ? ātma — manaḥsaṃyogapūrvakaprayatnapreritena koṣṭhyena vāyunā tālvādisaṃyoga — vibhā- TBV-SD 34,35gavaśāt pratiniyatavarṇādyabhivyañjakatvena bhedamāsādayatā vaktṛmukhasamīpagataiḥ sparśanendriyapratyakṣeṇa, TBV-SD 34,36taddeśasya ca tūlādeḥ preraṇāt kāryānumānena, deśāntare śabdopalabdhyanyathā'nupapattyā ca pratīya- TBV-SD 34,37mānena nityasarvagatasya gakārādervarṇasya, śrotrasya, ubhayasya cā''vārakāṇāṃ vāyūnāmapanayanaṃ TBV-SD 34,38yathākramaṃ varṇasaṃskāraḥ, śrotrasaṃskāraḥ, ubhayasaṃskāraśceti cet, nanu ‘varṇasaṃskāro'bhivyaktiḥ’ TBV-SD 34,39ityabhyupagame āvārakavāyubhirvijñānajananaśaktipratighātād varṇo'pāntarāle jñānaṃ na janayatīti TBV-SD 34,40abhyupagantavyam; sā ca śaktirvarṇasvarūpāt kathañcidabhinnā'bhyupagantavyā, ekāntabhede tato TBV-SD 34,41varṇādanupakāre ‘tasya śaktiḥ’ iti saṃbandhānupapatteḥ; upakāre vā tadupakārikā aparā śaktira- TBV-SD 35,01bhyupagantavyā, tasyā api tato bhede'navasthā; abhede prathamaiva śaktiḥ kathañcidabhinnā'bhyupagamanīyā; TBV-SD 35,02evaṃ hi pāramparyapariśramaḥ parihṛto bhavati | tathābhyupagame ca tacchaktipratighāte varṇasvarūpameva tada- TBV-SD 35,03bhinnamāvārakeṇa pratihataṃ bhavati; tataśca kathaṃ nānityatvam ? vyañjakenāpi śaktipratibandhāpanayana- TBV-SD 35,04dvāreṇa vijñānajananaśaktyāvirbhāvena varṇasvarūpamevāvirbhāvitaṃ bhavatīti kathaṃ na varṇasya vyañjakaja- TBV-SD 35,05nyatvam ? vyañjakāvāptavijñānajananasvarūpo varṇo yadi tenaiva svarūpeṇāvatiṣṭhate tadā sarvadā tadava- TBV-SD 35,06bhāsijñānaprasaṅgaḥ, sarvadā tajjananasvabhāvasya bhāvāt; ‘sahakāryapekṣā ca nityasya na bhavati’ iti TBV-SD 35,07pratipādayiṣyāmaḥ | ajanane vā na tatsvabhāvateti prathamamapi jñānaṃ na janayet, yo hi yanna janayati TBV-SD 35,08na sa tajjananasvabhāvaḥ, yathā śālibījaṃ yavāṅkuramajanayanna tajjananasvabhāvam, na janayati ca varṇo TBV-SD 35,09vyañjakābhimatavāyvabhivyakto'pi sarvadā svapratibhāsijñānamiti na sarvadā tajjananasvabhāvaḥ | tatsvabhā- TBV-SD 35,10vābhāve cottarakālaṃ tadevānityatvamiti vyarthamabhivyaktikalpanam | api ca, varṇābhivyaktipakṣe koṣṭhyena TBV-SD 35,11vāyunā yāvadvegamabhisarpatā yāvān varṇavibhāgo'panītāvaraṇaḥ kṛtastāvata eva śravaṇaṃ syāt na TBV-SD 35,12samastasya varṇasyeti khaṇḍaśastasya pratipattiḥ syāt | atha varṇasya niravayavatvādekatrotsāritāvaraṇaḥ TBV-SD 35,13sarvatrāpanītāvaraṇa iti nāyaṃ doṣastarhi nirvibhāgatvādevaikatrānapanītāvaraṇaḥ sarvatra tatheti manāgapi TBV-SD 35,14śravaṇaṃ na syāt | sarvatra sarvātmanā varṇasya parisamāptatvāt sāmastyena śravaṇābhyupagame varṇasyā- TBV-SD 35,15vyāpakatvam anekatvaṃ ca durnivāram | yadi caikatrābhivyakto nirvibhāgatvena sarvatrābhivyaktastadā TBV-SD 35,16sarvadeśāvasthitaistasya śravaṇaṃ syāt | yadapyucyate — yathaivotpadyamāno'yamutpattivādināṃ pakṣe digā- TBV-SD 35,17dīnāmavibhāgādavibhaktadigādisaṃbandhitvena svarūpeṇāsarvagato'pi sarvān prati bhavannapi na sarvaira- TBV-SD 35,18vagamyate kintu yaccharīrasamīpavarttī varṇa utpannastenaivāsau gṛhyate tathā'smatpakṣe'pi svataḥ sarvagato- TBV-SD 35,19'pi varṇo na sarvairdūrasthairavagamyate kintu yaccharīrasamīpastho'bhivyaktastaireveti vyañjakadhvanisanni- TBV-SD 35,20dhānā'sannidhānakṛtaṃ varṇasya śravaṇam aśravaṇaṃ ca yuktam | etadevāha — TBV-SD 35,21“yathaivotpadyamāno'yaṃ na sarvairavagamyate || TBV-SD 35,22digdeśādyavibhāgena sarvān prati bhavannapi | TBV-SD 35,23tathaiva yatsamīpasthairnādaiḥ syād yasya saṃskṛtiḥ || TBV-SD 35,24taireva gṛhyate śabdo na dūrasthaiḥ kathañcana” | iti, TBV-SD 35,25tadapi pralāpamātram; yato yadi vyañjakā vāyavo yatraiva saṃnihitāstatraiva varṇasaṃskāraṃ kuryustadā TBV-SD 35,26syādapyetat, kintu tathābhyupagame varṇasya sāvayavatvam anabhivyaktasvarūpādabhivyaktasvarūpasya ca TBV-SD 35,27bhedādanekatvaṃ ca syāt | sarvātmanā tu saṃskāre — TBV-SD 35,28“yaccharīrasamīpasthairnādaiḥ syād yasya saṃskṛtiḥ | TBV-SD 35,29tairyathā śrūyate śabdastathā dūragatairna kim” ? || TBV-SD 35,30utpattipakṣe tu avyāpakatvād yatsamīpavarttī varṇa utpannastenaivāsau gṛhyate na dūrasthairiti yuktam | TBV-SD 35,31“digdeśādyavibhāgena” iti cātīvāsaṅgatam, avibhāgasya kasyacid vastuno'saṃbhavenānabhyupaga- TBV-SD 35,32māt | kiṃca, vyāpakatvena varṇānāmekavarṇā''varaṇāpāye samānadeśatvena sarveṣāmanāvṛtatvād TBV-SD 35,33yugapat sarvavarṇaśrutiśca syāt | athāpi syāt pratiniyatavarṇaśravaṇānyathā'nupapattyā vyañjakabhedasiddheḥ TBV-SD 35,34pratiniyatairvyañjakaiḥ pratiniyatā''vārakanirākaraṇadvāreṇa pratiniyatavarṇasaṃskārād na yugapatsarvavarṇa- TBV-SD 35,35śrutidoṣaḥ, syādetad yadi vyañjakānāṃ vāyūnāṃ bhedaḥ syāt, sa cāvārakabhedanibandhanaḥ, anyathā TBV-SD 35,36tadabhede'bhinnāvārakāpanetṛtvena kuto vyañjakabhedaḥ ? āvārakabhedo'pi varṇadeśabhedanibandhanaḥ, TBV-SD 35,37anyathā samānadeśānāṃ yadevaikasyāvārakaṃ tadevāparasyāpi ityāvārakabhedo na syāt | deśabhedo'pi TBV-SD 35,38varṇānāmavyāpakatve sati syāt, vyāpakatve tu parasparadeśapārahāreṇa varṇānāmavasthānābhāvānna TBV-SD 35,39deśabhedaḥ | na cāvyāpakatvaṃ varṇānāmabhyupagamyate bhavadbhiriti na deśabhedaḥ, tadabhāvānnāvārakabhedaḥ, TBV-SD 35,40tadasattvānna vyañjakabheda iti yugapatsarvavarṇaśrutiriti tadavastho doṣaḥ | nāpyāvārakāṇāṃ na varṇapi- TBV-SD 36,01dhāyakatvenāvārakatvaṃ kintu varṇe dṛśyasvabhāvakhaṇḍanāt; vyañjakānāmapi na tadāvārakāpanetṛtvena TBV-SD 36,02vyañjakatvaṃ kintu varṇe dṛśyasvabhāvādhānāditi pūrvoktadoṣābhāva iti vaktuṃ śakyam, yata evamabhi- TBV-SD 36,03dhāne svavācaiva tasya pariṇāmitvamabhihitaṃ syādityavipratipattiprasaṅgaḥ; tanna varṇasaṃskāro'bhivya- TBV-SD 36,04ktiriti pakṣo yuktaḥ | nāpi śrotrasaṃskāro'bhivyaktiriti pakṣo yuktaḥ, tasminnapi pakṣe sakṛt saṃ- TBV-SD 36,05skṛtaṃ śrotraṃ sarvavarṇān yugapat śṛṇuyāt; nahyañjanādinā saṃskṛtaṃ cakṣuḥ saṃnihitaṃ svaviṣayaṃ kiñcit TBV-SD 36,06paśyati kiñcinneti dṛṣṭam | atha vyañjakānāṃ vāyūnāṃ bhinneṣu karṇamūlāvayaveṣu varttamānānāṃ saṃskā- TBV-SD 36,07rādhāyakatvenārthāpattyā pratiniyatavarṇaśravaṇānyathā'nupapattilakṣaṇayā pratiniyatavarṇagrāhakatvena saṃ- TBV-SD 36,08skārādhāyakatvasya pratīternaikavarṇagrāhakatvena saṃskṛtaṃ śrotraṃ sarvavarṇān yugapad gṛhṇātīti | tathāhi — TBV-SD 36,09vāyavīyaśabdapakṣe yathā gakārāderniṣpattyarthaṃ prayatnaprerito vāyurnānyaṃ varṇamutpādayati tathā'smatpakṣe'- TBV-SD 36,10pyanyavarṇagrāhakaśrotrasaṃskāre samartho nānyavarṇagrāhakaśrotrasaṃskāraṃ vidhāsyati | yeṣāṃ tu tālvādi- TBV-SD 36,11saṃyoga — vibhāganimittaḥ śabda iti pakṣasteṣāṃ yathā'nyagakārādijanakaiḥ saṃyoga — vibhāgairnānyo varṇo TBV-SD 36,12janyate tathā'smatpakṣe'pi nānyavarṇagrāhakaśrotrasaṃskārādhāyakavyañjakaprerakairanyavarṇagrāhakaśrotrasaṃskā- TBV-SD 36,13rādhāyakavāyupreraṇaṃ kriyata ityutpattya — bhivyaktipakṣayoḥ kāryadarśanānyathā'nupapattyā samaḥ sāmarthya- TBV-SD 36,14bhedaḥ prayatna — vivakṣayoḥ siddhaḥ | ataśca yaduktaṃ kaiścit “samānendriyagrāhyeṣvartheṣu vyañjakeṣu na dṛṣṭo TBV-SD 36,15niyamaḥ” iti, etadayuktam; arthāpatterdṛṣṭāntānapekṣatvāt, dṛṣṭaśca tailābhyaktasya marīcibhiḥ, bhūmestū- TBV-SD 36,16dakasekena gandhābhivyaktibheda iti kathaṃ na vyañjakaniyamaḥ ? taduktam — TBV-SD 36,17“vyañjakānāṃ hi vāyūnāṃ bhinnāvayavadeśatā || TBV-SD 36,18jātibhedaśca tenaiva saṃskāro vyavatiṣṭhate | TBV-SD 36,19anyārthaṃ prerito vāyuryathā'nyaṃ na karoti vaḥ || TBV-SD 36,20tathā'nyavarṇasaṃskāraśakto nānyaṃ kariṣyati | TBV-SD 36,21anyaistālvādisaṃyogairnānyo varṇo yathaiva hi || TBV-SD 36,22tathā dhvanyantarākṣepo na dhvanyantarasāribhiḥ | TBV-SD 36,23tasmādutpattya — bhivyaktyoḥ kāryārthāpattitaḥ samaḥ || TBV-SD 36,24sāmarthyabhedaḥ sarvatra syāt prayatna — vivakṣayoḥ” | iti, TBV-SD 36,25etadasaṃbaddham; indriyasaṃskārakāṇāṃ vyañjakānāṃ samānadeśa — samānendriyagrāhyeṣvartheṣu pratiniyatavi- TBV-SD 36,26ṣayagrāhakatvenendriyasaṃskārakatvasya kadācidadarśanāt; nahyañjanādinā saṃskṛtaṃ cakṣuḥ sannihitaṃ TBV-SD 36,27svaviṣayaṃ kiñcit paśyati, kiñcinnetyupalabdham | tathā bādhiryanirākaraṇadvāreṇa valātailādinā TBV-SD 36,28saṃskṛtaṃ śrotraṃ svagrāhyān gakārādīn varṇānaviśeṣeṇaivopalabhamānamupalabhyate; evaṃ ghrāṇādīnīndri- TBV-SD 36,29yāṇi svavyañjakaiḥ saṃskṛtāni svaviṣayagrāhakatvenāviśeṣeṇa pravarttamānāni pratīyanta iti prakṛte'pya- TBV-SD 36,30yameva nyāyo yuktaḥ | yaśca tailābhyaktasya marīcibhiḥ, bhūmestūdakasekena gandhābhivyaktiriti vyañjakaṃ TBV-SD 36,31prati niyamo darśitaḥ so'pi viṣayasaṃskārakavyañjakapratiniyamaḥ nendriyasaṃskārakavyañjakapratini- TBV-SD 36,32yamaḥ | viṣayasaṃskārakeṣvapyayaṃ niyamo bhinnadeśeṣu darśitaḥ na samānadeśa — samānendriyagrāhyeṣu | tata TBV-SD 36,33indriyasaṃskārakeṣu samānendriyagrāhye samānadeśe'rthe pratiniyataviṣayagrāhakatvena indriyāntaraviṣaya- TBV-SD 36,34grāhakatvena ca indriyasaṃskārakatvasyādarśanād atyantāsaṃbhavino nārthāpattisāmarthyāt kalpanā TBV-SD 36,35yuktā; kārakāṇāṃ tu pratiniyatakāryakartṛtvasyānyatrāpyupalabdheḥ pratiniyatavarṇotpādanasāmarthyabhedasya TBV-SD 36,36tālvādiṣvarthāpattitaḥ kalpanā saṃbhāvyata eva | kiṃca, indriyaṃ saṃskurvad vyañjakaṃ yadi yathāvasthita- TBV-SD 36,37varṇagrāhakatvenendriyasaṃskāraṃ vidadhyāt tadā sakalanabhastalavyāpino gādeḥ pratipattiḥ syāt, TBV-SD 36,38na cāsau dṛṣṭā; athānyathā, na tarhi varṇasvarūpapratibhāsa iti na tatsvarūpasiddhiḥ; tanna śrotrasaṃskā TBV-SD 36,39ro'pyabhivyaktiḥ | nāpyubhayasaṃskāro'bhivyaktiḥ, pratyekapakṣoktadoṣaprasaṅgāt | na cānyaprakāraḥ TBV-SD 36,40saṃskāro'bhivyaktiḥ saṃbhavati, tad abhivyakterasaṃbhavād nānabhivyaktinimitto'ntarāle gādīnāma- TBV-SD 37,01nupalambhaḥ kintu dalitanakhaśikharādiṣvivābhāvanimitta iti lūnapunarjātanakhādiṣvivāpāntarā- TBV-SD 37,02lādarśanena gādipratyabhijñāyā bādhyamānatvādaprāmāṇyam | TBV-SD 37,03atha khaṇḍitapunaruditakararuhasamūhaviṣayāyā api pratyabhijñāyāstatsāmānyaviṣayatvena nāprā- TBV-SD 37,04māṇyam, tasyāstadviṣayatayā'bādhyamānatvāt; na cāyaṃ prakāro gādiviṣayapratyabhijñāyāḥ sambhavati, TBV-SD 37,05tathābhūtakeśādiṣviva gādibhedaviṣayābādhitapratibhāsābhāvena tadbhedāsiddhau ‘samānānāṃ bhāvaḥ sāmā- TBV-SD 37,06nyam’ iti kṛtvā tatra sāmānyasyaivāsambhavāt, asadetat; gādiṣvapi ‘pūrvopalabdhagādeḥ sakā- TBV-SD 37,07śād ayamalpaḥ mahān karkaśaḥ madhuro vā gādiḥ’ ityabādhitākṣajapratibhāsasadbhāvena bhedanibandha- TBV-SD 37,08nasāmānyasambhavasya nyāyānugatatvāt | na ca yathā turagajavasya puruṣe'dhyāropāt ‘puruṣo TBV-SD 37,09yāti’ iti pratyayaḥ vyapadeśaśca tathā vyañjakadhvanigatasyālpa — karkaśādergādāvupacārāt tathāpratyayaḥ TBV-SD 37,10vyapadeśaścetyabhyupagantuṃ śakyam, tathā'bhyupagame vāhīke gopratyayavad gādipratyayasya bhrāntatvena TBV-SD 37,11gādisvarūpāsiddhiprasaṅgāt; nahi bhrāntapratyayasaṃvedyā dvicandrādayaḥ svarūpasaṃgatimanubhavanti | na TBV-SD 37,12cālpa — mahattvapratyayayorbhrāntatve alpa — mahattve eva gādiviṣaye avyavasthitasvarūpe na punargādiko TBV-SD 37,13varṇaḥ, tatpratyayasyābhrāntatvāt; na cānyaviṣayapratyayasya bhrāntatve'nyasya tathābhāvo'tiprasaṅgāditi TBV-SD 37,14vaktuṃ yuktam, yato yadyalpa — mahattvādidharmavyatiriktasya gāderdvitvarahitasyeva niśīthinīnāthasya pratyaya- TBV-SD 37,15viṣayatvaṃ syāt tadaiva tad yujyetāpi vaktum; na ca svapne'pi taddharmānadhyāsito gādiḥ kenacit TBV-SD 37,16pratīyata iti kathaṃ tasya mahattvādidharmarahitasya svarūpavyavasthā ? ata eva mahattvādidharmayuktasya TBV-SD 37,17sarvadā pratīyamānatvād gāderna taddharmayuktatayā pratīyamānasya upacaritapratyayaviṣayatā | taduktam — TBV-SD 37,18“yo hyanyarūpasaṃvedyaḥ saṃvedyetānyathā'pi vā | TBV-SD 37,19sa bhrānto na tu tenaiva yo nityamupalabhyate” || iti | TBV-SD 37,20tanna vyañjakadharmādhyāropādupacaritapratyayaviṣayatvaṃ tathābhūtasya gādeḥ, sarvabhāvānāmupacaritapratyaya — TBV-SD 37,21viṣayatvena svarūpābhāvaprasaṅgāt | na ca vyañjakasya pradīpāderalpa — mahattvabhedād vyaṅgyasya ghaṭāderalpa — TBV-SD 37,22mahattvabhedapratibhāso dṛṣṭaḥ | atha vyañjakadharmānukāritvaṃ vyaṅgye upalabhyate | tathāhi — ekasvarūpamapi TBV-SD 37,23mukhaṃ khaḍge pratibimbitaṃ dīrgham, ādarśe vartulam, nīlakāce gauramapi śyāmaṃ vyañjakadharmānukāritayā TBV-SD 37,24pratibhāsaviṣayamupalabhyata iti prakṛte'pi tathā syāt, etadapyasaṅgatam; dṛṣṭāntamātrādarthāsiddheḥ, tasya TBV-SD 37,25hi sādhya — sādhanapratibandhasādhakapramāṇaviṣayatayā sādhyasiddhāvupayogo na svatantrasya, anyathā — TBV-SD 37,26“eka eva hi bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthitaḥ”TBV-SD 37,27ityādidṛṣṭāntamātrato'dvaitavādino'pi puruṣādvaitasiddheḥ śabdasvarūpasyāpyabhāvāt kasyopacārād TBV-SD 37,28mahattvādipratibhāsa ityucyate ? mukhādīnāṃ ca chāyā khaḍgādau saṃkrāntā taddharmānukāriṇī TBV-SD 37,29pratibhāti na mukhādayaḥ | na ca gādīnāṃ chāyā vyañjakadhvanisaṃkrāntā taddharmānukāriṇī pratibhātīti TBV-SD 37,30śakyaṃ vaktum, śabdasya bhavatā'mūrttatvenābhyupagamāt, amūrttasya ca mūrttadhvanau chāyāpratibimba- TBV-SD 37,31nā'saṃbhavāt; mūrttānāmeva hi mukhādīnāṃ mūrtte ādarśādau chāyāpratibimbanaṃ dṛṣṭaṃ nāmūrttānāmātmā- TBV-SD 37,32dīnām | adṛṣṭe ca dhvanau chāyā pratibimbitā'pi na gṛhyeta kathaṃ taddharmānukāritayā pratītivi- TBV-SD 37,33ṣayaḥ ? na ca dhvaneḥ śabdapratibhāsakāle śravaṇapratipattiviṣayatvam, ubhayākārapratipatterasaṃveda- TBV-SD 37,34nāt; tanna vyañjake dhvanau pratibimbitā gakārādicchāyā pratibhāti | nāpyamūrtte gādau dhvanicchāyā- TBV-SD 37,35pratibimbanaṃ yuktam, amūrtte ākāśādau ghaṭādicchāyāpratibimbanānupalabdheḥ | tadayuktamuktam TBV-SD 37,36‘khaṅgādau dīrghamukhādipratibhāsavad alpa — mahattvādiyuktaśabdapratibhāsaḥ’ iti, dṛṣṭānta — dārṣṭāntika- TBV-SD 37,37yorvaiṣamyāt | ato'bādhitamahattvādibhedabhinnagādipratibhāsād gādibhedasiddhestannibandhanasya sāmā- TBV-SD 37,38nyasya gādau sadbhāvāt tannibandhanā pratyabhijñā dalitoditanakhaśikharādiṣviva gādāvabhyupagama- TBV-SD 37,39nīyā | ata eva dhūmādīnāmivānityatve'pi gādīnāṃ sāmānyasadbhāvataḥ saṅgatyavagamasya saṃbhavād TBV-SD 38,01na parārthaśabdoccāraṇānyathā'nupapattyā tannityatvakalpanā yuktā, tad gatvādiviśiṣṭasya gāderavi- TBV-SD 38,02vakṣitaviśeṣasya svārthena saṅgatyavagamena na kiñcinnityatvena | yathā gotvādiviśiṣṭasya govyaktimā- TBV-SD 38,03trasya vācyatve na kaściddoṣastadvad vācakatve'pi, tad arthapratipādakatvasya anyathāpi sambhavāt TBV-SD 38,04‘darśanasya parārthatvād nityaḥ śabdaḥ’ ityayuktamabhihitam | yat punaruktam ‘sadṛśatvenāgrahaṇād na TBV-SD 38,05sādṛśyādarthapratipattiḥ’ iti, tatra yadi sadṛśapariṇāmalakṣaṇaṃ sāmānyaṃ vyakteḥ sādṛśyamabhipretaṃ tadā TBV-SD 38,06tasya yathā vyaktiviśeṣaṇasya vācakatvaṃ tathā pratipāditam | atha anyathābhūtaṃ sādṛśyamatra viva- TBV-SD 38,07kṣitaṃ tadā tasya vācakatvānabhyupagamāt sa eva parihāraḥ | yattūktam ‘varṇānāṃ niravayavatvād na TBV-SD 38,08bhūyo'vayavasāmānyayogalakṣaṇasya sādṛśyasya sambhavaḥ’ tadatyantāsaṅgatam; varṇānāṃ bhāṣāvargaṇā- TBV-SD 38,09rūpapariṇatapudgalapariṇāmasyaiva sāvayavatvāt | TBV-SD 38,10atha paudgalikatve varṇānāṃ mahatī adṛṣṭakalpanā prasajyate | tathāhi — śabdasya śravaṇadeśā''ga- TBV-SD 38,11manam, mūrtti — sparśādimattvaṃ ca anupalabhyamānaṃ parikalpanīyam; teṣāṃ ca mūrtti — sparśānāṃ satāma- TBV-SD 38,12pyanudbhūtatā kalpanīyā, tvagagrāhyatvaṃ ca parikalpanīyam; ye cānye sūkṣmā bhāgāstasya kalpyante TBV-SD 38,13teṣāṃ ca śabdakaraṇavelāyāṃ sarvathā'nupalabhyamānānāṃ kathaṃ racanākramaḥ kriyatām ? upalabhyamāna- TBV-SD 38,14tve'pi kīdṛśād racanābhedād gakārādivarṇabhedaḥ ? dravatvena ca vinā kathaṃ varṇāvayavānāṃ paraspa- TBV-SD 38,15rataḥ saṃśleṣo varṇaniṣpādakaḥ ? yadyapi ca kathañcit kartrā niṣpāditā varṇāstathāpi āgacchatāṃ kathaṃ TBV-SD 38,16na vāyunā viśleṣaḥ ? laghūnāṃ tadavayavānāmudakādinibandhanābhāvāt nibaddhānāmapyāgacchatāṃ vṛkṣā- TBV-SD 38,17dyabhihatānāṃ viśleṣo loṣṭavat | na caikaśabdasyaikaśrotrapraveśe mūrttatvena pratibaddhatvādanyeṣāṃ śrotṛṛṇāṃ TBV-SD 38,18taddeśavyavasthitānāmapi śravaṇamupapadyate, prayatnāntarasyāsattvena punarniṣkramaṇāsambhavāt | na caikago- TBV-SD 38,19śabdāpekṣayā'vāntaravarṇanānātvakalpanāyāmasti prayojanam, ekasmādeva gośabdādarthapratīteḥ; ato TBV-SD 38,20gakārādivarṇanānātvamadṛṣṭaṃ parikalpanīyam | na caikasyaiva gośabdāvayavinaḥ sarvāsu dikṣu gamanaṃ TBV-SD 38,21yujyata ityanekā'dṛṣṭaparikalpanā syāt | taduktam — TBV-SD 38,22“śabdasyā''gamanaṃ tāvadadṛṣṭaṃ parikalpyate || TBV-SD 38,23mūrtti — sparśādimattvaṃ ca teṣāmabhibhavaḥ satām | TBV-SD 38,24tvagagrāhyatvamanye ca sūkṣmā bhāgāḥ prakalpitāḥ || TBV-SD 38,25teṣāmadṛśyamānānāṃ kathaṃ ca racanākramaḥ ? | TBV-SD 38,26kīdṛśād racanābhedād varṇabhedaśca jāyatām ? || TBV-SD 38,27dravatvena vinā caiṣāṃ saṃśleṣaḥ kalpyatāṃ katham ? | TBV-SD 38,28āgacchatāṃ ca viśleṣo na bhaved vāyunā katham ? || TBV-SD 38,29laghavo'vayavā hyete nibaddhā na ca kenacit | TBV-SD 38,30vṛkṣādyabhihatānāṃ tu viśleṣo loṣṭavad bhavet || TBV-SD 38,31ekaśrotrapraveśe ca nānyeṣāṃ ca punaḥ śrutiḥ | TBV-SD 38,32na cāvāntaravarṇānāṃ nānātvasyāsti kāraṇam || TBV-SD 38,33na caikasyaiva sarvāsu gamanaṃ dikṣu yujyate” | iti, TBV-SD 38,34etad bhavatpakṣe'pi sarvaṃ samānam | tathāhi — ‘vāyorāgamanaṃ tāvadadṛṣṭaṃ parikalpyate’ ityādyapi vaktuṃ TBV-SD 38,35śakyata eva, kevalaṃ varṇasthāne vāyuśabdaḥ paṭhanīya iti kathaṃ na bhavatpakṣe'pi bhūyasyadṛṣṭaparika- TBV-SD 38,36lpanā ? api ca, bhavatpakṣe'yamaparaḥ parikalpanāgauravadoṣaḥ sampadyate — varṇasya pūrvā'parakoṭyoḥ TBV-SD 38,37sarvatra deśe'nupalabhyamānasya sattvaṃ parikalpanīyam, tasya cāvārakāḥ stimitā vāyavaḥ pramāṇato'- TBV-SD 38,38nupalabhyamānāstadapanodakāścānye tathābhūtā eva vyañjakāḥ parikalpanīyāḥ, teṣāṃ cobhayarūpāṇāmapi TBV-SD 38,39śaktinānātvaṃ parikalpanīyam | asmatpakṣe tat sarvamapi nāstīti kathamadṛṣṭaparikalpanā gurvī ? TBV-SD 39,01paudgalikatvaṃ ca śabdasya ambaraguṇapratiṣedhaprastāve pramāṇopapannaṃ kariṣyata ityāstāṃ tāvat | yat TBV-SD 39,02punarbhrāntatvaṃ śabdādarthapratyayasyābhihitaṃ tad dhūmālliṅgālliṅgipratyayena pratyuktam | ‘gatvādiviśiṣṭasya TBV-SD 39,03gādervācakatvamayuktam, gatvādeḥ sāmānyasyāsambhavāt’; tad anantaraṃ nirākṛtam | yat punaruktam TBV-SD 39,04‘gādivyaktimātraṃ gatvādiviśiṣṭaṃ nopapadyate, tasya sāmānya — viśeṣayoranyataratrāntarbhāve ekatra vāca- TBV-SD 39,05kasya nityatvaprasaṅgāt, anyatrānanvayāt vācakatvāyogāt’ etadasāram; vyaktimātrasya sāmā- TBV-SD 39,06nyaviśiṣṭasya pūrvaṃ vācakatvavyavasthāpanāt, tā eva vyaktayo'vivakṣitāsādhāraṇaviśeṣāḥ sāmā- TBV-SD 39,07nyaviśiṣṭavyaktimātraśabdābhidheyāḥ | TBV-SD 39,08kiṃca, kiṃ varṇānāṃ nityatvamabhyupagamyate, uta varṇakramasya, āhosvid varṇābhivyakteḥ, kiṃ TBV-SD 39,09vā tatkramasya ? tatra na tāvadabhivyakternityatvam, tasyā niṣiddhatvāt; aniṣedhe'pi puruṣaprayatnaprerita- TBV-SD 39,10vāyujanyatvenāpauruṣeyatvāsambhavāt | nāpyabhivyaktikramasya, abhivyaktyabhāve tatkramasyāpyabhāvāt, TBV-SD 39,11tatpauruṣeyatve tasyāpi pauruṣeyatvāt | athaivaṃ pauruṣeyatvasyānādisiddhasya kenacidādāvakṛtasya TBV-SD 39,12sarvapuruṣaiḥ parigrahāt puruṣāṇāṃ svātantryābhāvādapauruṣeyatvamucyate | taduktam — TBV-SD 39,13“vaktā nahi kramaṃ kaścit svātantryeṇa prapadyate | TBV-SD 39,14yathaivāsya parairuktaḥ tathaivainaṃ vivakṣati || TBV-SD 39,15paro'pyevaṃ tataścāsya saṃbandhavadanāditā | TBV-SD 39,16teneyaṃ vyavahārāt syādakauṭasthye'pi nityatā || TBV-SD 39,17yatnataḥ pratiṣedhyā naḥ puruṣāṇāṃ svatantratā” | iti, TBV-SD 39,18etadasaṃbaddham; apauruṣeyatvapratipādakapramāṇasyāsiddhatvāt | atha varṇakramasyāpauruṣeyatvamabhyupa- TBV-SD 39,19gamyate, tadapyacāru; varṇānāṃ nityatvena kālakṛtasya tantupaṭavad, vyāpakatvena deśakṛtasya muktāva- TBV-SD 39,20līmuktāphalamālāvad asyāsaṃbhavāt | TBV-SD 39,21atha varṇānāmapauruṣeyatvamaṅgīkriyate, tadapyasaṅgatam; “ya eva laukikāḥ śabdāsta eva TBV-SD 39,22vaidikāḥ” ityabhidhānād vedavallokāyataśāstramapi pramāṇaṃ syāditi tadarthānuṣṭhānaṃ bhavataḥ TBV-SD 39,23prasajyate | laukike ca vākye yo visaṃvādaḥ kvacidupalabhyate sa bhavannītyā na prāpnoti | atha TBV-SD 39,24laukika — vaidikaśabdayorbhedo'bhyupagamyate, tathā rāgādisamanvitatvābhyupagamāt sarvapu- TBV-SD 39,25ruṣāṇāṃ na teṣāṃ yathāvasthitavedārthaparijñānam; svayaṃ vedo'pi na bhavatāṃ vedārthaṃ pratipādayati; TBV-SD 39,26nāpi vedārthapratipādakamapauruṣeyaṃ vedavyākhyānamavagatārthaṃ siddhaṃ yena tato vedārthapratipattiḥ; lauki- TBV-SD 39,27kaśabdānusāreṇa vedaśabdārthaprakalpanamapi tadbhedābhyupagame'nupapannamiti na vedārthaprasiddhiḥ syāditi TBV-SD 39,28na vaidika — laukikaśabdayorbhedābhyupagamaḥ śreyāniti laukikavad vaidikasyāpi pauruṣeyatvamabhyupaga- TBV-SD 39,29ntavyam | na ca laukika — vaidikaśabdayoḥ śabdasvarūpāviśeṣe, saṅketagrahaṇavyapekṣatvenārthapratipādakatve, TBV-SD 39,30anuccāryamāṇayośca puruṣeṇāśravaṇe samyate aparo viśeṣo vidyate yato vaidikā apau- TBV-SD 39,31ruṣeyāḥ, laukikāḥ pauruṣeyāḥ syuḥ | tathā niyoge cārthapratyāyanamubhayorapi | na ca nityatve TBV-SD 39,32puruṣecchāvaśādarthapratipādakatvaṃ yuktam, upalabhyante ca yatra puruṣaiḥ saṅketitāstamarthamavigānena prati- TBV-SD 39,33pādayantaḥ; anyathā niyogādyarthabhedaparikalpanamasāraṃ syāt | ataḥ pauruṣeyatvamanumānādavasīyate | TBV-SD 39,34tathāhi — ye nararacitaracanā'viśiṣṭāste pauruṣeyāḥ, yathā'bhinavakūpa — prāsādādiracanā'viśiṣṭā TBV-SD 39,35jīrṇakūpa — prāsādādayaḥ, nararacitavacanaracanā'viśiṣṭaṃ ca vaidikaṃ vacanamiti prayogaḥ | na cātrā''śra- TBV-SD 39,36yāsiddho hetuḥ, vaidikīnāṃ racanānāṃ pratyakṣata upalabdheḥ | nāpyaprasiddhaviśeṣaṇaḥ pakṣaḥ, abhinava- TBV-SD 40,01kūpa — prāsādādiṣu puruṣapūrvakatve'sya sādhyadharmalakṣaṇasya viśeṣaṇasya siddhatvāt | na ca hetoḥ TBV-SD 40,02svarūpāsiddhatvam, vaidikīṣu vacanaracanāsu viśeṣagrāhakapramāṇābhāvena tasyābhāvāt | na cā'prā- TBV-SD 40,03māṇyābhāvalakṣaṇo viśeṣastatra iti śakyamabhidhātum, tathābhūtasya viśeṣasya vidyamānasyāpi pauru- TBV-SD 40,04ṣeyatvānirākaraṇāt; yādṛśo hi viśeṣa upalabhyamānaḥ pauruṣeyatvaṃ nirākaroti tādṛśasya viśeṣa- TBV-SD 40,05syābhāvādaviśiṣṭatvamucyate, na punaḥ sarvathā viśeṣābhāvāt; ekāntenāviśiṣṭasya kasyacidabhā- TBV-SD 40,06vāt | aprāmāṇyābhāvalakṣaṇaśca viśeṣo doṣavantamaprāmāṇyakāraṇaṃ puruṣaṃ nirākaroti, na ca guṇa- TBV-SD 40,07vantamaprāmāṇyanivarttakam | na ca guṇavataḥ puruṣasyābhāvāt anyasya ca tena viśeṣeṇa nivarttitatvāt TBV-SD 40,08siddhamevāpauruṣeyatvaṃ vede ityabhyupagamanīyam, apauruṣeyatvasya nirākṛtatvād; guṇavatpuruṣābhāve'- TBV-SD 40,09prāmāṇyābhāvalakṣaṇasya viśeṣasyābhāvaprasaṅgāt | na ca guṇavataḥ puruṣasyānyena viśeṣeṇa nirākaraṇa- TBV-SD 40,10miti tathābhūtaviśeṣasyābhāvād nāsiddho nararacitavacanaracanā'viśiṣṭatvalakṣaṇo hetuḥ | pauruṣe- TBV-SD 40,11yeṣu prāsādādiṣu nararacitaracanā'viśiṣṭatvadarśanādapauruṣeyeṣvākāśādiṣvadarśanācca nānaikāntikaḥ | TBV-SD 40,12athāpauruṣeyeṣvadṛṣṭamapi nararacitaracanā'viśiṣṭatvaṃ tatra virodhābhāvādāśaṅkyamānaṃ sandigdhavipakṣa- TBV-SD 40,13vyāvṛttikatvādanaikāntikam, na; apauruṣeyeṣvapi nararacitaracanā'viśiṣṭatvasya bhāve pauruṣeyatvena TBV-SD 40,14niściteṣu prāsādādiṣu sakṛdapi tasya sadbhāvo na syāt, anyahetukasya tataḥ kadācidapyabhāvāt; TBV-SD 40,15bhāve vā taddhetuka evāsāviti nāpauruṣeye tasya sadbhāvaḥ śaṅkanīyaḥ | ata eva na viruddhaḥ, pakṣa- TBV-SD 40,16dharmatve sati vipakṣa eva vṛttiryasya sa viruddhaḥ, na cāsya vipakṣe vṛttiriti pratipāditam | nāpi TBV-SD 40,17kālātyayāpadiṣṭa — prakaraṇasamā'prayojakatvāni hetordoṣāḥ sambhavanti | tathāhi — pratyakṣā''ga- TBV-SD 40,18mabādhitakarmanirdeśānantaraprayuktatvaṃ hetoḥ kālātyayāpadiṣṭatvamucyate, na ca yatra svasādhyāvinā- TBV-SD 40,19bhūto heturdharmiṇi pravarttamānaḥ svasādhyaṃ vyavasthāpayati tatraiva pramāṇāntaraṃ pravṛttimāsādayat tameva TBV-SD 40,20dharmaṃ vyāvarttayati; ekasyaikadaikatra vidhi — pratiṣedhayorvirodhāt | tanna bādhā'vinābhāvayoḥ sambhava TBV-SD 40,21iti na kālātyayāpadiṣṭatvamavinābhūtasya hetordoṣaḥ saṃbhavati | prakaraṇasamatvamapi pratihetorvipa- TBV-SD 40,22rītadharmasādhakasya prakaraṇacintāpravarttakasya tatraiva dharmiṇi sadbhāva ucyate, na ca svasādhyāvinā- TBV-SD 40,23bhūtahetusādhitadharmaṇo dharmiṇo viparītatvaṃ saṃbhavatīti na viparītadharmādhāyino hetvantarasya tatra pravṛ- TBV-SD 40,24ttiriti na prakaraṇasamatvamavinābhūtasya hetordoṣaḥ | aprayojakatvaṃ tu pakṣadharmā'nvaya — vyatirekā- TBV-SD 40,25ṇāmanyatamarūpābhāvaḥ, na ca prakṛte hetau tadabhāva iti darśitam | athā'numānalakṣaṇayuktasya pratyanu- TBV-SD 40,26mānasyāpauruṣeyatvasādhakasya sadbhāvāt prakaraṇasamatā prakṛtasya hetoḥ, anumānabādhitatvaṃ vā pakṣasya TBV-SD 40,27doṣaḥ; pratyanumānaṃ ca darśitam — TBV-SD 40,28“vedādhyayanamakhilaṃ gurvadhyayanapūrvakam | TBV-SD 40,29vedādhyayanavācyatvādadhunā'dhyayanaṃ yathā” || iti | TBV-SD 40,30na caitadāśaṅkanīyam — evaṃvidhe pratyanumāne'bhyupagamyamāne kādambaryādīnāmapyapauruṣeyatvasiddhiḥ, TBV-SD 40,31yatasteṣu bāṇādīnāṃ kartṛṛṇāṃ niścayaḥ; tathāhi — kālidāsakṛtatvena kumārasaṃbhavādīni kāvyāni TBV-SD 40,32avigānena smaryante | atha vede'pi karttṛsmaraṇamasti, tathā ca kecid hiraṇyagarbhaṃ vedānāṃ karttāraṃ TBV-SD 40,33smaranti, apare aṣṭakādīn ṛṣīn, satyam, asti na tvavigītaṃ yathā bhāratādiṣu, tathā chinnamūlaṃ TBV-SD 40,34ca | smaraṇasyānubhavo mūlam, na ca vede kartṛsmaraṇasya kenacit pramāṇena mūlānubhavo vyavasthāpayituṃ TBV-SD 40,35śakyaḥ; yadapi kartṛsadbhāvapratipādakaṃ vacanaṃ kaiścit kṛtam — “hiraṇyagarbhaḥ samavarttatāgre” TBV-SD 40,36 ityādi, tadapi mantrā'rthavādānāṃ śrūyamāṇe'rthe prāmāṇyāyogād na TBV-SD 40,37tatsadbhāvāvedakam | taduktam — TBV-SD 40,38“bhārate'pi bhavedevaṃ kartṛsmṛtyā tu bādhyate | TBV-SD 40,39vede tu tatsmṛtiryā tu sā'rthavādanibandhanā” || , TBV-SD 40,40etadapyayuktam; yataḥ kimatra pratisādhanatvena vivakṣitam ? kimadhyayanaśabdavācyatvam, uta kartu- TBV-SD 41,01rasmaraṇam ? pūrvasmin pakṣe nirviśeṣaṇo vā heturapauruṣeyatvapratipādakaḥ, kartrasmaraṇaviśiṣṭo vā ? TBV-SD 41,02nirviśeṣaṇasya niścitakartṛkeṣu bhāratādiṣvapi bhāvādanaikāntikatvam | kiṃca, kiṃ yathābhūtānāṃ TBV-SD 41,03puruṣāṇāmadhyayanapūrvakaṃ dṛṣṭaṃ tathābhūtānāmevādhyayanavācyatvamadhyayanapūrvakatvaṃ sādhayati, uta TBV-SD 41,04anyathābhūtānām ? yadi tathābhūtānāṃ tadā siddhasādhanam | athānyathābhūtānāṃ tadā sanniveśādi- TBV-SD 41,05vadaprayojako hetuḥ | atha tathābhūtānāmeva sādhayati na ca siddhasādhanam, sarvapuruṣāṇāmatīndriyārtha- TBV-SD 41,06darśanaśaktivaikalyena atīndriyārthapratipādakapreraṇāpraṇetṛtvāsāmarthyenedṛśatvāt; syādetad yadi TBV-SD 41,07preraṇāyāstathābhūtārthapratipādane'prāmāṇyābhāvaḥ siddhaḥ syāt, yāvatā guṇavadvakturabhāve tadguṇaira- TBV-SD 41,08nirākṛtairdoṣairapoditatvāt sāpavādaṃ prāmāṇyamityuktam | tathābhūtāṃ ca preraṇāmatīndriyadarśanaśakti- TBV-SD 41,09vikalā api kartuṃ samarthā iti kutastathābhūtapreraṇāpraṇetṛtvāsāmarthyena sarvapuruṣāṇāmīdṛśatvasiddhi- TBV-SD 41,10ryataḥ siddhasādhanaṃ na syāt ? atha na guṇavadvaktṛkṛtatvena codanāyā aprāmāṇyanivṛttiḥ kintvapau- TBV-SD 41,11ruṣeyatvena, tato nāyaṃ doṣaḥ; nanu kutaḥ punarapauruṣeyatvaṃ codanāyā avagatam ? yadyanyato'numānāt TBV-SD 41,12tadā tata evāpauruṣeyatvasiddhervyarthaṃ prakṛtamanumānam | ata evānumānāccet, nanvato'numānādapauru- TBV-SD 41,13ṣeyatvasiddhau preraṇāyā aprāmāṇyābhāvaḥ, tadabhāvācca tathābhūtapreraṇāpraṇetṛtvāsāmarthyena sarvapuru- TBV-SD 41,14ṣāṇāmīdṛśatvasiddhiritītaretarāśrayadoṣasadbhāvaḥ | ataḥ sthitametat — tathābhūtānāṃ tathābhūtādhyaya- TBV-SD 41,15nasādhane siddhasādhanam; tanna nirviśeṣaṇo hetuḥ prāktano'pauruṣeyatvaṃ sādhayati | atha saviśeṣaṇo TBV-SD 41,16hetuḥ pūrvoktaḥ prakṛtasādhyagamakastadā viśeṣaṇasyaiva kevalasya gamakatvād viśeṣyopādānamanarthakam | TBV-SD 41,17bhavatu viśeṣaṇasyaiva gamakatvaṃ sarvathā apauruṣeyatvasiddhyā naḥ prayojanamiti cet, asadetat; TBV-SD 41,18yataḥ kartrasmaraṇaṃ viśeṣaṇaṃ kimabhāvākhyaṃ pramāṇam, arthāpattiḥ, anumānaṃ vā ? yadyabhāvākhyamiti TBV-SD 41,19pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; abhāvapramāṇasya prāmāṇyābhāvāt | kiṃca, sadupalambhakapramāṇapañcakanivṛttiniba- TBV-SD 41,20ndhanā asya pravṛttirabhyupagamyate bhavatā “pramāṇapañcakaṃ yatra” TBV-SD 41,21ityādyabhidhānāt, na ca pramāṇapañcakasya vede puruṣasadbhāvā''vedakasya nivṛttiḥ, nararacitaracanā'vi- TBV-SD 41,22śiṣṭatvasya pauruṣeyatvapratipādakatvenānumānasya pratipādanāt | na cāsyā'prāmāṇyamabhidhātuṃ śakyam, TBV-SD 41,23yato'syā'prāmāṇyaṃ kim abhāvapramāṇabādhitatvena, uta svasādhyāvinābhāvitvābhāvena ? tatra na TBV-SD 41,24tāvadabhāvapramāṇabādhitatvena, cakrakadoṣaprasaṅgāt | tathāhi — na yāvadabhāvapramāṇapravṛttirna tāvat TBV-SD 41,25prastutānumānabādhā, yāvacca na tasya bādhā na tāvat sadupalambhakapramāṇanivṛttiḥ, yāvacca na tasya TBV-SD 41,26nivṛttirna tāvat tannibandhanā abhāvākhyapramāṇapravṛttiḥ, tadapravṛttau ca nānumānabādheti duruttaraṃ TBV-SD 41,27cakrakam; tannābhāvapramāṇabādhitatvāt prastutānumānasyāprāmāṇyam | na cābādhitatvamanumānaprā- TBV-SD 41,28māṇyanibandhanam — tathā'bhyupagame tasya prāmāṇyameva na syāt; tasya niścetumaśakyatvāt | tathāhi — TBV-SD 41,29bādhā'bhāvo nānupalambhānniścīyate, vidyamānabādhakeṣvapi bādhānupalambhasya bhāvāt | nāpi bādha- TBV-SD 41,30kābhāvajñānāt, yatastadapi jñānaṃ yadi tadaiva bādhakābhāvaṃ niścāyayati tadā na tat prāmāṇyani- TBV-SD 41,31bandhanam; tathābhūtajñānasya saṃbhavadbādhakeṣvapi bhāvāt | atha sarvadā tad bādhakābhāvaṃ niścāyayati, TBV-SD 41,32tadasat; ‘na pūrvaṃ bādhakamatra pravṛttam, nāpyuttarakālaṃ pravarttiṣyate’ ityevaṃbhūtasya jñānasyārvāgdṛśā- TBV-SD 41,33mabhāvāt; bhāve vā tasyaiva sarvajñatvād na ‘preraṇaiva dharme pramāṇam’ ityanyayogavyavacchedena tadviṣayata- TBV-SD 41,34tprāmāṇyāvadhāraṇopapattiḥ syāt — kintu niścitasvasādhyāvinābhūtaliṅgaprabhavatvam | svasādhyā- TBV-SD 41,35vinābhāvaniścāyakaṃ ca prakṛtasya hetoḥ pauruṣeyatvena kāryakāraṇabhāvaniścāyakam, tadeva ca TBV-SD 41,36svasādhyaviparyaye tasya sadbhāvabādhakam, tasya ca prakṛte hetau sattvena darśitatvād na tatprabhavasyānu- TBV-SD 41,37mānasyāprāmāṇyam; ata eva svasādhyāvinābhāvitvābhāvena tasya aprāmāṇyam iti dvitīyo'pi TBV-SD 41,38pakṣo na yuktaḥ; tannābhāvākhyaṃ kartrasmaraṇalakṣaṇaṃ pramāṇam apauruṣeyatvasādhakam, nāpi pauruṣeyatvabādha- TBV-SD 41,39kam | atha arthāpattiḥ kartrasmaraṇam, tadapyasaṅgatam; arthāpatteranumāne'ntarbhāvasya pratipādayiṣya- TBV-SD 41,40māṇatvāt; taddūṣaṇaiścāsya pakṣasya dūṣitatvāt | athānumānam, tadapyasaṅgatam; ‘apauruṣeyo vedaḥ TBV-SD 41,41kartrasmaraṇāt’ ityevaṃprayoge hetorvyadhikaraṇatvadoṣāt | atha ‘asmaryamāṇakartṛkatvāt’ iti hetupra- TBV-SD 41,42yogānna vyadhikaraṇatvadoṣastarhi asmaryamāṇakartṛkatvaṃ bhāratādiṣu niścitakartṛkeṣvapi vidyata ityanai- TBV-SD 42,01kāntikatvam | atha āgamāntare paraiḥ kartuḥ smaraṇāt tato vyāvṛttamasmaryamāṇakartṛkatvamapauruṣeyatvena TBV-SD 42,02vyāpyata iti nānaikāntikatvam, na; parakīyasya kartuḥ smaraṇasya bhavatā pramāṇatvenānabhyupagamāt, TBV-SD 42,03abhyupagame vā parairvede'pi kartuḥ smaraṇāt ‘asmaryamāṇakartṛkatvāt’ iti prativādyasiddho bhavan TBV-SD 42,04bhavato'pyasiddhaḥ syāt | atha vede savigānaṃ kartṛviśeṣavipratipatteḥ kartṛsmaraṇamasatyam | tathāhi — TBV-SD 42,05kecid hiraṇyagarbham, apare'ṣṭakādīn vedasya kartṛṛn smarantīti kartṛviśeṣavipratipattiḥ | nanvevaṃ TBV-SD 42,06kartṛviśeṣavipratipattestadviśeṣasmaraṇamevāsatyaṃ syāt tatra, na kartṛmātrasmaraṇam; anyathā kādambaryā- TBV-SD 42,07dīnāmapi kartṛviśeṣavipratipatteḥ kartṛmātrasmaraṇasyāsatyatvena tatrāpyasmaryamāṇakartṛkatvasya sadbhāvāt TBV-SD 42,08punarapyanaikāntikatvaṃ prakṛtahetoḥ | atha vede kartṛviśeṣavipratipattivat kartṛmātre'pi vipratipattiriti TBV-SD 42,09tatra kartṛsmaraṇamasatyam, kādambaryādīnāṃ tu kartṛviśeṣe eva vipratipattirna kartṛmātre, tena tatra kartuḥ TBV-SD 42,10smaraṇasya viruddhasya satyatvād nāsmaryamāṇakartṛkatvaṃ teṣu varttata iti nānaikāntikatvam | nanu ‘vede TBV-SD 42,11saugatāḥ kartṛmātraṃ smaranti na mīmāṃsakāḥ’ ityevaṃ kartṛmātre'pi vipratipatteryadi kartṛsmaraṇaṃ mithyā TBV-SD 42,12tadā kartṛsmaraṇavad asmaryamāṇakartṛkatvamapyasatyaṃ syāt, vipratipatteraviśeṣāt; tathā ca punarapya- TBV-SD 42,13siddho hetuḥ | etena ‘satyam, vede kartṛsmaraṇamasti na tvavigītaṃ, yathā bhāratādiṣu’ iti nirastam | TBV-SD 42,14yadapyuktam ‘tathā chinnamūlaṃ ca vede kartṛsmaraṇam | tasyānubhavo mūlam, na cāsau tatra tadviṣayatvena TBV-SD 42,15vidyate’ iti, tadapyasaṅgatam; yataḥ kiṃ pratyakṣeṇa tadanubhavābhāvāt tatra tacchinnamūlatvam, uta TBV-SD 42,16pramāṇāntareṇa ? tatra yadi pratyakṣeṇeti pakṣastadā vaktavyam — kiṃ bhavatsaṃbandhinā pratyakṣeṇa tatra tadanu- TBV-SD 42,17bhavābhāvaḥ, uta sarvasaṃbandhinā tatra tadanubhavābhāvaḥ ? yadi bhavatsaṃbandhinā, tadā''gamāntare'pi TBV-SD 42,18tatkartṛgrāhakatvena bhavatpratyakṣasyāpravṛttestatkartṛsmaraṇasya chinnamūlatvenāsmaryamāṇakartṛkatvasya bhāvā- TBV-SD 42,19danaikāntikaḥ punarapi hetuḥ | atha sarvasaṃbandhinā pratyakṣeṇānanubhavaḥ, asāvasiddhaḥ; na hyarvāgdṛśā TBV-SD 42,20‘sarveṣāmatra tadgrāhakatvena pratyakṣaṃ na pravṛttimat’ iti niścetuṃ śakyamiti tatra tatsmaraṇasya chinna- TBV-SD 42,21mūlatvāsiddheḥ ‘asmaryamāṇakartṛkatvāt’ ityasiddho hetuḥ | atha pramāṇāntareṇa tadanubhavābhāvaḥ — TBV-SD 42,22tatrāpi vaktavyam — āgamalakṣaṇaṃ kiṃ tat pramāṇāntaramabhyupagamyate, uta anumānasvarūpam aparasya TBV-SD 42,23prāmāṇyāsambhavāt ? tatra yadyāgamalakṣaṇena tadananubhava iti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; “hiraṇyagarbhaḥ sama- TBV-SD 42,24varttatāgre” ityāderāgamasya tatra tatsadbhāvā''vedakasya saṃbha- TBV-SD 42,25vāt | na ca mantrārthavādānāṃ svarūpārthe prāmāṇyābhāva iti vaktuṃ śakyam, yato mantrārthavādānāṃ TBV-SD 42,26svābhidheyapratipādanadvāreṇa kāryārthopayogitā; teṣāṃ tatrāprāmāṇye vidhyarthāṅgatā'pi na syāt | TBV-SD 42,27athānumānena tatra tadananubhavaḥ, so'pi na yuktaḥ; anumānena tatra tadanubhavasya pratipāditatvāt | TBV-SD 42,28athānupalambhapūrvakamasmaryamāṇakartṛkatvaṃ yadyasmābhirhetutvenocyeta tadā pūrvoktaprakāraṇāsiddhatvā'nai- TBV-SD 42,29kāntikatve syātām, na tu tatkartranupalambhapūrvakamasmaryamāṇakartṛkatvaṃ hetuḥ kintu tadabhāvapūrvakam | TBV-SD 42,30nanvatrāpi yadi tadabhāvaḥ pramāṇāntarāt siddhastadā'syānumānasya vaiyarthyam | na ca tadabhāvaprati- TBV-SD 42,31pādakamanyat pramāṇamastītyuktam | asmādeva anumānāt tadabhāvasiddhistadā'to'numānāt tada- TBV-SD 42,32bhāvasiddhau tatpūrvakamasmaryamāṇakartṛkatvaṃ sidhyati, tatsiddhau cāto'numānāt tadabhāvasiddhiritī- TBV-SD 42,33taretarāśrayadoṣāt tadavasthaṃ saviśeṣaṇasyāpyasya hetorasiddhatvam | atha mataṃ yatra siddhakartṛkeṣu TBV-SD 42,34bhāveṣvasmaryamāṇakartṛkatvaṃ tatra kartuḥ smaraṇayogyatā nāstīti nirviśeṣaṇasyānaikāntikatvam; vaidi- TBV-SD 42,35kīnāṃ tu racanānāṃ sati pauruṣeyatve'vaśyaṃ puruṣasya kartuḥ tadarthānuṣṭhānasamaye'nuṣṭhātṛṛṇāṃ smaraṇaṃ syāt, TBV-SD 42,36te hi adṛṣṭaphaleṣu karmasvevaṃ nirvicikitsāḥ pravarttante yadi teṣāṃ tadviṣayaḥ satyatvaniścayaḥ, tasyā- TBV-SD 42,37pyevaṃbhāvo yadi tadupadeṣṭuḥ smaraṇam, yathā pitrādiprāmāṇyavaśāt svayamadṛṣṭaphaleṣvapi karmasu tadu- TBV-SD 42,38padeśāt pravarttante — pitrādibhiretadupadiṣṭaṃ tenānuṣṭhīyate — evaṃ vaidikeṣvapi karmasvanuṣṭhīyamāneṣu tatra TBV-SD 42,39smaraṇaṃ syāt; na cābhiyuktānāmapi vedārthānuṣṭhātṛṛṇāṃ traivarṇikānāṃ kartuḥ smaraṇamasti, ataḥ smaraṇa- TBV-SD 42,40yogyasya karturasmaraṇāt apauruṣeyo vedaḥ; evaṃ cāyaṃ hetvarthaḥ — kartuḥ smaraṇayogyatve'pi sati asmarya- TBV-SD 42,41māṇakartṛkatvāt apauruṣeyo vedaḥ | na caivaṃvidhasya hetoḥ siddhakartṛkeṣu bhāveṣu vṛttiḥ, ato nānaikā- TBV-SD 42,42ntikaḥ; yatra pauruṣeyatvaṃ tatra saviśeṣaṇo heturna saṃbhavatīti viruddhatvamapi na vidyate, vipakṣe varttamānaḥ TBV-SD 43,01sapakṣe'san viruddha ucyate, asya tu saviśeṣaṇasya prasiddhapauruṣeye vastunyapravṛttiḥ, nāpi sapakṣe TBV-SD 43,02ākāśādau asattvam; ataḥ pariśuddhānvaya — vyatirekahetusadbhāvāt kartṛsmaraṇayogyatve sati asmarya- TBV-SD 43,03māṇakartṛkatvāt apauruṣeyo vedaḥ sidhyati tadapyasaṃbaddham; āgamāntare'pi ‘kartuḥ smaraṇayogyatve TBV-SD 43,04sati asmaryamāṇakartṛkatvāt’ ityasya hetoḥ sadbhāvabādhakapramāṇābhāvena sadbhāvasaṃbhavāt saṃdigdhavi- TBV-SD 43,05pakṣavyāvṛttikatvādanaikāntikatvasya tadavasthatvāt | kiṃca, vipakṣaviruddhaṃ hi viśeṣaṇaṃ vipakṣād TBV-SD 43,06vyāvarttamānaṃ svaviśeṣyamādāya nivarttata iti yuktam, na ca pauruṣeyatvena saha kartuḥ smaraṇayogyatvasya TBV-SD 43,07sahānavasthānalakṣaṇaḥ, parasparaparihārasthitalakṣaṇo vā virodhaḥ siddhaḥ; siddhau vā tata eva sādhya- TBV-SD 43,08siddheḥ ‘asmaryamāṇakartṛkatvāt’ iti viśeṣyopādānaṃ vyartham | yadapyuktam ‘tadarthānuṣṭhānasamaye'vaśyaṃ- TBV-SD 43,09tayā traivarṇikānāmaniścitatatprāmāṇyānāmapravṛttiprasaṅgāt sati kartari tatsmaraṇaṃ syāt, na TBV-SD 43,10cābhiyuktānāmapi tadasti’ iti, tad āgamāntare'pi samānaṃ naveti cintyatāṃ svayameva | na cāyaṃ TBV-SD 43,11niyamaḥ — anuṣṭhātāro'bhipretārthānuṣṭhānasamaye tatkartāramanusmṛtyaiva pravarttante, na hi pāṇinyādi- TBV-SD 43,12praṇītavyākaraṇapratipāditaśābdavyavahārānuṣṭhānasamaye tadanuṣṭhātāro'vaśyaṃtayā vyākaraṇapraṇetāraṃ TBV-SD 43,13pāṇinyādikamanusmṛtyaiva pravarttanta iti dṛṣṭam; niścitatatsamayānāṃ kartṛsmaraṇavyatirekeṇāpyavila- TBV-SD 43,14mbena ‘bhavati’ ādisādhuśabdoccāraṇadarśanāt | tat sthitametat — saviśeṣaṇasyāpi ‘asmaryamāṇakartṛ- TBV-SD 43,15katvāt’ iti hetorvādisaṃbandhino'naikāntikatvam, prativādisaṃbandhino'siddhatvam, sarvasaṃba- TBV-SD 43,16ndhino'pi tadeveti nāsmāddhetorapauruṣeyatvasiddhiḥ | ato'pauruṣeyatvaprasādhakapramāṇābhāvācchāsana- TBV-SD 43,17syāpauruṣeyatvāsambhave yadi sarvajñapraṇītatvaṃ nābhyupagamyate tadā prāmāṇyamapi na syāt; tathā ca TBV-SD 43,18‘dharme preraṇā pramāṇameva’ ityayogavyavacchedenāvadhāraṇamanupapannam | atha preraṇāprāmāṇyasiddhyarthaṃ sarvajñaḥ TBV-SD 43,19preraṇāpraṇetā'bhyupagamyate tadā “codanaiva ca bhūtam, bhavantam, bhaviṣyantam, sūkṣmam, vyavahitam — TBV-SD 43,20evaṃjātīyakamarthamavagamayitumalam, nānyat kiñcanendriyam” ityādyabhidhānamasaṅgataṃ prāpnotītyubha- TBV-SD 43,21yataḥ pāśārajjurmīmāṃsakasya | tat sthitametad ācāryeṇa mīmāṃsakāpekṣayā prasaṅgasādhanametadupanya- TBV-SD 43,22stam — yadi siddhaṃ śāsanamabhyupagamyate bhavadbhistadā jinānāṃ tat — jinapraṇītam — abhyupagantavyamiti || TBV-SD 43,25atha bhavatu preraṇāprāmāṇyavādināṃ mīmāṃsakānāmetat prasaṅgasādhanam, ye tu tadaprāmāṇyavādi- TBV-SD 43,26naścārvākāstān prati, svapratipattau vā bhavataḥ kiṃ pramāṇam ? na ca pramāṇāviṣayasya sadvyavahāra- TBV-SD 43,27viṣayatvaṃ yuktam | tathāhi — ye deśa — kāla — svabhāvaviprakarṣavantaḥ sadupalambhakapramāṇaviṣayabhāvamanā- TBV-SD 43,28pannā bhāvā na te prekṣāvatāṃ sadvyavahārapathāvatāriṇaḥ, yathā nākapṛṣṭhādayastathātvenābhyupagamavi- TBV-SD 43,29ṣayāḥ, tathā ca samastavastuvistāravyāpijñānasaṃpatsamanvitaḥ puruṣa iti sadvyavahārapratiṣedhaphalā'- TBV-SD 43,30nupalabdhiḥ | na cāsiddho hetuḥ | tathāhi — sakalapadārthasākṣātkārijñānāṅganāliṅgitaḥ puruṣaḥ TBV-SD 43,31pratyakṣasamadhigamyo vā abhyupagamyeta, anumānādisaṃvedyo vā ? na tāvadadhyakṣagocaraḥ, pratiniyata- TBV-SD 43,32saṃnihitarūpādiviṣayaniyamitasākṣātkaraṇasvabhāvā hi cakṣurādikaraṇavyāpārasamāsāditātmalābhā TBV-SD 43,33jñaptayo na parasthaṃ saṃvedanamātramapi tāvadālambituṃ kṣamāḥ kimaṅga ! punaranādyanantātītā'nāgata — TBV-SD 43,34varttamāna — sūkṣmādisvabhāvasakalapadārthasākṣātkārisaṃvedanaviśeṣam, tadadhyāsitaṃ vā puruṣam avi- TBV-SD 43,35ṣaye cakṣurādikaraṇapravarttitasya jñānasya pravṛttyasambhavāt ? sambhave vā'nyatamakaraṇapravarttitasyāpi TBV-SD 43,36jñānasya rūpādisakalaviṣayagrāhakatvena saṃbhavāt śeṣendriyaparikalpanā vyarthā | na ca sūkṣmādisama- TBV-SD 43,37stapadārthagrahaṇamantareṇa pratyakṣeṇa tatsākṣātkaraṇapravṛttajñānagrahaṇam, grāhyāgrahaṇe tadgrāhakatvasyāpi TBV-SD 43,38tadgatasya tenāgrahaṇāt | tadagrahe ca taddharmādhyāsitasaṃvedanasamanvitasyāpi na pratyakṣataḥ pratipattiḥ | TBV-SD 43,39nāpyanumānataḥ sakalapadārthajñapratipattiḥ, anumānaṃ hi niścitasvasādhyadharma — dharmisaṃbandhād hetoru- TBV-SD 43,40dayamāsādayat pramāṇatāmāpnoti; pratibandhaśca samastapadārthajñasattvena svasādhyena hetoḥ kiṃ pratyakṣeṇa TBV-SD 44,01gṛhyate, utānumānena ? na tāvadadhyakṣeṇa, adhyakṣasyātyakṣajñānavatsattvasākṣātkaraṇākṣamatvena tadavaga- TBV-SD 44,02tinimittahetupratibandhagrahaṇe'pyakṣamatvāt; na hyanavagatasaṃbandhinā tadgatasaṃbandhāvagamo vidhātuṃ TBV-SD 44,03śakyaḥ | nāpyanumānena tadgatasaṃbandhāvagamaḥ, tathābhyupagame'navasthe — taretarāśrayadoṣadvayānativṛtteḥ | TBV-SD 44,04na cā'gṛhītapratibandhāddhetorupajāyamānamanumānaṃ pramāṇatāmāsādayati | tathā, dharmisaṃbandhāvaga- TBV-SD 44,05mo'pi na pratyakṣataḥ, anakṣajñānavatpratyakṣe'kṣaprabhavasyādhyakṣasyāpravṛtteḥ; pravṛttau vā'dhyakṣeṇaiva sarvavidaḥ TBV-SD 44,06saṃvedanād anumānanibandhanahetuvyāpāraṇaṃ vyartham | na cānumānato'pyanakṣajñānavato'vagamaḥ, hetu — TBV-SD 44,07pakṣadharmatāvagamamantareṇānumānasyaiva dharmigrāhakasyāpravṛtteḥ; na cāpratipannapakṣadharmatvo hetuḥ pratini- TBV-SD 44,08yatasādhyapratipattiheturiti nānumānato'pi sarvajñapratipattiḥ | kiṃca, sarvajñasattāyāṃ sādhyāyāṃ trayīṃ TBV-SD 44,09doṣajātiṃ heturnātivarttate asiddha — viruddhā'naikāntikalakṣaṇām | tathāhi — sakalajñasattve sādhye kiṃ TBV-SD 44,10bhāvadharmo hetuḥ, utābhāvadharmaḥ, āhosvidubhayadharmaḥ ? tatra yadi bhāvadharmastadā'siddhaḥ | athā- TBV-SD 44,11bhāvadharmastadā viruddhaḥ, bhāve sādhye'bhāvadharmasyābhāvāvyabhicāritvena viruddhatvāt | athobhaya- TBV-SD 44,12dharmastadobhayāvyabhicāritvena sattāsādhane'naikāntikatvamiti na sakalajñasattvasādhane kaścit TBV-SD 44,13samyag hetuḥ sambhavati | api ca, yadyaniyataḥ kaścit sakalapadārthajñaḥ sādhyo'bhipretastadā tatkṛ- TBV-SD 44,14tapratiniyatāgamāśrayaṇaṃ nopapannaṃ bhavatām | atha pratiniyata eka evārhan sarvajño'bhyupagamyate tadā TBV-SD 44,15tatsādhane prayuktasya hetoraparasarvajñasyābhāvena dṛṣṭāntānuvṛttyasaṃbhavādasādhāraṇānaikāntikatvādasā- TBV-SD 44,16dhakatvam | kiṃca, yata eva hetoḥ pratiniyato'rhan sarvajñastata eva buddho'pi sa syāditi kutaḥ TBV-SD 44,17pratiniyatasarvajñapraṇītāgamāśrayaṇamupapattimat ? iti na kaścit sarvajñasādhako hetuḥ | atha sarve TBV-SD 44,18padārthāḥ kasyacit pratyakṣāḥ prameyatvāt agnyādivaditi tatsādhanahetusadbhāvaḥ, tadasat; yato'tra TBV-SD 44,19kiṃ sakalapadārthasākṣātkāryekajñānapratyakṣatvaṃ sarvapadārthānāṃ sādhyatvenā''bhipretam, āhosvid prati- TBV-SD 44,20niyataviṣayānekajñānapratyakṣatvamiti kalpanādvayam | yadyādyaḥ pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; pratiniyatarūpā- TBV-SD 44,21diviṣayagrāhakānekapratyayapratyakṣatvena vyāptasyāgnyādidṛṣṭāntadharmiṇi prameyatvalakṣaṇasya hetorupala- TBV-SD 44,22mbhād hetuviruddhatva — sādhyavikaladṛṣṭāntadoṣadvayāghrātatvāt | atha dvitīyaḥ, so'pyasaṅgataḥ; siddha- TBV-SD 44,23sādhyatādoṣaprasaṅgāt | tathā, prameyatvamapi hetutvenopanyasyamānaṃ kimaśeṣajñeyavyāpipramāṇaprameyatva- TBV-SD 44,24vyaktilakṣaṇamabhyupagamyate, uta asmadādipramāṇaprameyatvavyaktisvarūpam, āhosvit ubhayavyakti- TBV-SD 44,25sādhāraṇasāmānyasvabhāvam iti vikalpāḥ | tatra yadi prathamaḥ pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; vivādādhyāsi- TBV-SD 44,26tapadārtheṣu tathābhūtapramāṇaprameyatvasyāsiddhatvāt; siddhatve vā sādhyasyāpi hetuvat siddhatvād TBV-SD 44,27vyarthaṃ hetūpādānam, tathābhūtapramāṇaprameyatvasya dṛṣṭānte'gnyādilakṣaṇe'siddheḥ saṃdigdhānvayaśca hetuḥ TBV-SD 44,28syāt | atha asmadādipramāṇaprameyatvaṃ hetustadā tathābhūtapramāṇaprameyatvasya vivādagocareṣvatī- TBV-SD 44,29ndriyeṣvasaṃbhavādasiddho hetuḥ; siddhau vā tatastathābhūtapratyakṣatvasiddhireva syāt tatra cāvivāda TBV-SD 44,30iti na hetūpanyāsaḥ saphalaḥ | athobhayaprameyatvavyaktisādhāraṇaṃ prameyatvasāmānyaṃ heturiti pakṣaḥ, TBV-SD 44,31so'pyasaṅgataḥ; atyantavilakṣaṇātīndriya — indriyaviṣayapramāṇaprameyatvavyaktidvayasādhāraṇasya sāmā- TBV-SD 44,32nyasyāsambhavāt; na hi śābaleya — karkavyaktidvayasādhāraṇamekaṃ gotvasāmānyamupalabdhamiti prame- TBV-SD 44,33yatvasāmānyalakṣaṇo heturasiddha iti nānumānādapi sarvajñasiddhiḥ | nāpi śabdāt, yataḥ śabdo'pi TBV-SD 44,34tatpratipādako'bhyupagamyamānaḥ kiṃ nityaḥ, utānitya iti kalpanādvayam | na tāvad nityaḥ, sarvajñabo- TBV-SD 44,35dhakasya nityasyā''gamasyābhāvāt; bhāve'pi tatpratipādakatvena tasya prāmāṇyāsambhavāt; kārye'rthe TBV-SD 44,36tatprāmāṇyasya vyavasthāpitatvāt | athānityastatpratipādaka iti pakṣaḥ, so'pi na yuktaḥ; yato'ni- TBV-SD 44,37tyo'pi kiṃ tatpraṇītaḥ sa tadavabodhakaḥ, atha puruṣāntarapraṇīta iti vikalpadvayam | tatra na sarvajña- TBV-SD 44,38praṇītaḥ sa tadavabodhaka iti pakṣo yuktaḥ, itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | tathāhi — tatpraṇītatve tasya TBV-SD 44,39prāmāṇyam, tataḥ tasya tatpratipādakatvamiti vyaktamitaretarāśrayatvam | nāpi puruṣāntarapraṇītastada- TBV-SD 44,40vabodhakaḥ, tasyonmattavākyavadapramāṇatvāt; tanna śabdādapi tasya siddhiḥ | nāpyupamānāt tatsiddhiḥ, TBV-SD 44,41yata upamānopameyayoradhyakṣatve sādṛśyālambanaṃ tadabhyupagamyate; na copamānabhūtaḥ kaścit sarvajñatvena TBV-SD 44,42pratyakṣataḥ siddho yena tatsādṛśyādanyasya sarvajñatvamupamānāt sādhyate; siddhau vā pratyakṣata eva sarva- TBV-SD 45,01jñasya siddhatvānnopamānādapi tatsiddhiḥ | sarvajñasadbhāvamantareṇānupapadyamānasya pramāṇaṣaṭkavijñāta- TBV-SD 45,02syārthasya kasyacidabhāvād nārthāpatterapi sarvajñasattvasiddhiḥ | na cāgamaprāmāṇyalakṣaṇasyārthasya tama- TBV-SD 45,03ntareṇānupapadyamānasya tatparikalpakatvam, atīndriye svargādyarthe tatpraṇītatvaniścayamantareṇa tasya TBV-SD 45,04prāmāṇyāniścayāt; apauruṣeyatvādapi tatprāmāṇyasaṃbhavāt kutastasya tamantareṇānupapadyamānatā ? TBV-SD 45,05tannārthāpattito'pi tatsiddhiḥ | abhāvākhyasya tu pramāṇasyābhāvasādhakatvena vyāpārād na tatsa- TBV-SD 45,06dbhāvasādhakatvam | na copamānā'rthāpattya — bhāvapramāṇānāṃ bhavatā prāmāṇyamabhyupagamyate iti na TBV-SD 45,07tebhyastatsiddhiḥ | taduktam — TBV-SD 45,08“sarvajño dṛśyate tāvannedānīmasmadādibhiḥ | TBV-SD 45,09dṛṣṭo na caikadeśo'sti liṅgaṃ vā yo'numāpayet || TBV-SD 45,10na cāgamavidhiḥ kaścinnityaḥ sarvajñābodhakaḥ | TBV-SD 45,11na ca mantrārthavādānāṃ tātparyamavakalpate || TBV-SD 45,12na cāgamena sarvajñastadīye'nyonyasaṃśrayāt | TBV-SD 45,13narāntarapraṇītasya prāmāṇyaṃ gamyate katham ? || ”TBV-SD 45,14tato ‘ye deśa — kāla — ’ ityādiprayoge nāsiddho hetuḥ | sadvyavahāraniṣedhaśca anupalambhamātranimittaḥ TBV-SD 45,15anekadhā'nena anyatra pravartita iti atrāpi tannimittasadbhāvāt pravarttayituṃ yuktaḥ | TBV-SD 45,16atha ‘yathā'smākaṃ tatsadbhāvā''vedakaṃ pramāṇaṃ nāsti tathā bhavatāṃ tadabhāvā''vedakamapi nāstīti TBV-SD 45,17sadvyavahāravadabhāvavyavahāro'pi na pravarttayitavyaḥ | tathāhi — sarvavido'bhāvaḥ kiṃ pratyakṣasamadhigamyaḥ, TBV-SD 45,18pramāṇāntaragamyo vā ? tatra na tāvat pratyakṣasamadhigamyaḥ’ yataḥ pratyakṣaṃ sarvajñābhāvā''vedakamabhyupa- TBV-SD 45,19gamyamānaṃ ‘kiṃ sarvatra sarvadā sarvaḥ sarvajño na’ ityevaṃ pravarttate, uta ‘kvacit kadācit kaścit sarvajño TBV-SD 45,20nāsti’ ityevam iti kalpanādvayam | tatra yadi ‘sarvatra sarvadā sarvaḥ sarvajño na’ iti pratyakṣasya pravṛttistarhi TBV-SD 45,21na sarvajñābhāvaḥ, tajjñānavata eva sarvajñatvāt; nahi sakaladeśa — kālavyavasthitapuruṣapariṣatsākṣātkaraṇa- TBV-SD 45,22mantareṇa tadādhāramasarvajñatvamavagantuṃ śakyam, tatsākṣātkaraṇe ca kathaṃ na tajjñānavataḥ sarvajñatvam ? TBV-SD 45,23iti nādyaḥ pakṣaḥ | dvitīye'pi pakṣe na sarvathā sarvajñābhāvasiddhiriti na pratyakṣāt sarvajñābhāvasiddhiḥ | TBV-SD 45,24atha na pravarttamānaṃ pratyakṣaṃ sarvajñābhāvasādhakaṃ kiṃtu nivarttamānam; nanu yadi nikhiladeśa — kā- TBV-SD 45,25lādhārasakalapuruṣapariṣadāśritānantapadārthasaṃvidvyāpakam kāraṇaṃ vā tat syāt tadā tannivarttamānaṃ TBV-SD 45,26tathābhūtaṃ sarvajñatvaṃ vyāvarttayed nānyathā, atathābhūtanivṛttau tannivṛtterasiddheḥ, tathā'bhyupagame TBV-SD 45,27vā sa eva sarvajña iti na tena tanniṣedhaḥ | kiṃca, pratyakṣanivṛttiryadi pratyakṣameva tadā sa eva TBV-SD 45,28doṣaḥ | atha pratyakṣādanyā tadā'sau pramāṇam, apramāṇaṃ vā ? apramāṇatve nātaḥ sarvajñābhāva- TBV-SD 45,29siddhiḥ | pramāṇatve nānumānatvam, sarvā''tmasaṃbandhinyāstannivṛtteryathāsaṅkhyamasiddhā'naikā- TBV-SD 45,30ntikatvadoṣadvayasadbhāvāt | na ca tucchā tannivṛttistadabhāvajñāpikā, tucchāyāḥ kenacit saha TBV-SD 45,31pratibandhābhāvena sarvasāmarthyaviraheṇa ca jñāpakatvāsambhavāt | tanna pravarttamānam, nivarttamānaṃ vā TBV-SD 45,32pratyakṣaṃ tadabhāvaṃ sādhayati | pramāṇāntaragamyatve'pi tadabhāvo na tāvadanumānagamyaḥ, tadabhāva- TBV-SD 45,33sādhakānumānābhāvāt | atha ‘vivādādhyāsitaḥ puruṣaḥ sarvajño na bhavati, vaktṛtvāt, rathyāpuruṣa- TBV-SD 45,34vat’ ityanumānaṃ tadabhāvasādhakam, nanvatra kiṃ pramāṇāntarasaṃvādino'rthasya vaktṛtvaṃ hetuḥ, uta tadvi- TBV-SD 45,35parītasya, āhosvit vaktṛtvamātramiti vaktavyam | yadi ‘pramāṇāntarasaṃvādyarthasya vaktṛtvāt’ iti TBV-SD 45,36hetustadā viruddho hetuḥ, tathābhūtavaktṛtvasya sarvajñe eva bhāvāt | atha ‘pramāṇāntaravisaṃvādi- TBV-SD 45,37no'rthasya vaktṛtvāt’ iti hetustadā siddhasādhanam, tathābhūtasya vakturasarvajñatvenāsmābhirapyabhyu- TBV-SD 45,38pagamāt | atha vaktṛtvamātraṃ hetuḥ, na; tasya sādhyaviparyayeṇa sarvajñatvenānupalabdhena sahānavasthāna- TBV-SD 45,39lakṣaṇasya, tadavyavacchedasvabhāvena ca parasparaparihārasvarūpasya ca virodhasyābhāvād na tato vyāvṛ- TBV-SD 45,40ttisiddhiriti na svasādhyaniyatatvam; tadabhāvānna svasādhyasādhakatvam | atha sarvajño vaktā nopa- TBV-SD 45,41labdha iti tato vyāvṛttisiddhiḥ, na; sarvasaṃbandhino'nupalambhasyāsaṃbhavāt — sarvajña eva vaktṛtvamā- TBV-SD 46,01tmanyupalaṇsyate sarvajñāntareṇa vā tat tatra saṃvediṣyate iti na sambhavaḥ sarvasaṃbandhino'nupala- TBV-SD 46,02mbhasya | atha sarvajñasya kasyacidabhāvāt sarvasaṃbandhino'nupalambhasya saṃbhavaḥ; nanu sarvajñābhāvaḥ kutaḥ TBV-SD 46,03siddhaḥ ? anyataḥ pramāṇāt cet, tata eva tadabhāvasiddherasya vaiyarthyam | ‘ata evānumānāt’ iti TBV-SD 46,04na vaktavyam, itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt — siddhe'to'numānāt sarvajñābhāve sarvasaṃbandhyanupalambhasaṃ- TBV-SD 46,05bhavasāmarthyād hetorvipakṣato vyāvṛttiḥ syāt, tasya ca vipakṣād vyāvṛttasya tatsādhakatvamiti vyakta- TBV-SD 46,06mitaretarāśrayatvam | bhavatu vā sarvasaṃbandhyanupalambhasaṃbhavastathāpi sakalapuruṣacetovṛttiviśeṣāṇā- TBV-SD 46,07masarvajñena jñātumaśakterasiddhaḥ sarvasaṃbandhyanupalambha iti na tato vipakṣavyāvṛttiniścayo vaktṛtvasyeti TBV-SD 46,08kutaḥ saṃdigdhavipakṣavyāvṛttikād hetostadabhāvasiddhiḥ ? nāpi svasaṃbandhino'nupalambhāt tadvyatire- TBV-SD 46,09kaniścayaḥ, tasya svapitṛvyapadeśahetunā'pyanaikāntikatvāt | na caivaṃbhūtādapi hetoḥ sādhyasiddhiḥ; TBV-SD 46,10tathā'bhyupagame ‘na kaścit sarvajñābhāvamavabudhyate, vaktṛtvāt, rathyāpuruṣavat’ iti tadabhāvāvagamā- TBV-SD 46,11bhāvasyāpi siddhiḥ syāt | athānyatrāpi hetāvayaṃ doṣaḥ samāna iti sarvānumānocchedaḥ, tadayuktam; TBV-SD 46,12anyatra vipakṣavyāvṛttinimittasyānupalambhavyatirekeṇa bādhakapramāṇasya sadbhāvāt | na cātrāpi TBV-SD 46,13tasya sadbhāva iti śakyaṃ vaktum, tadabhāvasya hetulakṣaṇaprastāve vakṣyamāṇatvāt | kiṃca, sarvajñaprati- TBV-SD 46,14pādakapramāṇābhāve tasyāsiddhatvāt tadabhāvasādhanāyopanyasyamānaḥ sarvo'pi heturāśrayāsiddha iti TBV-SD 46,15na tasmādabhāvasiddhiḥ | atha tadgrāhakatvena pramāṇaṃ pravarttata ityāśrayāsiddhatvābhāvastarhi tatsādha- TBV-SD 46,16kapramāṇabādhitatvāt pakṣasya na tatsādhanāya hetuprayogasāphalyamiti nānumānāvaseyaḥ sarvajñā- TBV-SD 46,17bhāvaḥ | apauruṣeyatvasya prāktananyāyenāsiddhatvāt sarvajñapraṇītatvānabhyupagame śabdasya puruṣadoṣa- TBV-SD 46,18saṃkrāntyā'prāmāṇyād na tato'pi tadabhāvasiddhiḥ | na ca tadabhāvābhidhāyakaṃ kiñcid vedavākyaṃ TBV-SD 46,19śrūyate, kevalaṃ tadbhāvā''vedakavedavacanopalabdhiravigānena samasti — TBV-SD 46,20“apāṇipādo javano grahītā paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ | TBV-SD 46,21sa vetti viśvaṃ nahi tasya vettā tamāhuragryaṃ puruṣaṃ mahāntam” || TBV-SD 46,22tathā hiraṇyagarbhaṃ prakṛtya “sarvajñaḥ” ityādi | na ca svarūpe'rthe tasyāprāmāṇyam, tatra TBV-SD 46,23tatprāmāṇyasya pratipādayiṣyamāṇatvāt; tanna śabdādapi tadabhāvasiddhiḥ | nāpyupamānāt tadabhā- TBV-SD 46,24vāvagamaḥ, yata upamānamupamānopameyayoradhyakṣatve sādṛśyālambanamudeti; anyathā — TBV-SD 46,25“tasmād yat smaryate tat syāt sādṛśyena viśeṣitam | TBV-SD 46,26prameyamupamānasya sādṛśyaṃ vā tadanvitam” || TBV-SD 46,27ityabhidhānāt pratyakṣeṇopamānopameyayoragrahaṇe upameyasmaraṇāsaṃbhavāt kathaṃ smaryamāṇapadārthaviśiṣṭaṃ TBV-SD 46,28sādṛśyam sādṛśyaviśiṣṭaṃ vā smaryamāṇaṃ vastu upamānaviṣayaḥ syāt ? tasmādidānīṃtanopamānabhū- TBV-SD 46,29tāśeṣapuruṣapratyakṣatvam, upameyāśeṣānyakālamanuṣyavargasākṣātkaraṇaṃ cāvaśyamabhyupagamanīyam; tada- TBV-SD 46,30bhyupagame ca sa eva sarvajña iti kathaṃ upamānāt tadabhāvāvagamo yuktaḥ ? ato yaduktam — TBV-SD 46,31“yajjātīyaiḥ pramāṇaistu yajjātīyārthadarśanam | TBV-SD 46,32dṛṣṭaṃ saṃprati lokasya tathā kālāntare'pyabhūt” || , TBV-SD 46,33tannirastam; upamānasyoktanyāyenātra vastunyapravṛtteḥ | nāpyarthāpattitastadabhāvāvagamaḥ, tasyāḥ pramā- TBV-SD 46,34ṇatve'numāne'ntarbhūtatvāt | tathāhi — “dṛṣṭaḥ śruto vā'rtho'nyathā nopapadyata ityadṛṣṭārthakalpanā'rthā- TBV-SD 46,35pattiḥ” na cāsāvartho'nyathānupapadyamānatvānavagame TBV-SD 46,36adṛṣṭārthaparikalpanānimittam — anyathā sa yena vinopapadyamānatvena niścitastamapi parikalpayet TBV-SD 46,37yena vinā nopapadyate tamapi vā na kalpayet — anavagatasya anyathā'nupapannatvena arthāpattyutthāpa- TBV-SD 46,38kasyārthasya anyathā'nupapadyamānatve satyapyadṛṣṭārthaparikalpakatvāsaṃbhavāt; saṃbhave vā liṅgasyāpyaniści- TBV-SD 46,39taniyamasya parokṣārthānumāpakatvaṃ syāditi tadapi nārthāpattyutthāpakādarthād bhidyeta | sa cānyathā'nu- TBV-SD 47,01papadyamānatvāvagamastasyārthasya na bhūyodarśananimittaḥ sapakṣe, anyathā ‘lohalekhyaṃ vajram, pārthivatvāt, TBV-SD 47,02kāṣṭhavat’ ityatrāpi sādhyasiddhiḥ syāt | nāpi vipakṣe tasyānupalambhanimitto'sau — vyatirekani- TBV-SD 47,03ścāyakatvenānupalambhasya pūrvameva niṣiddhatvāt — kintu viparyaye tadbādhakapramāṇanimittaḥ; tacca bādhakaṃ TBV-SD 47,04pramāṇamarthāpattipravṛtteḥ prāgevānupapadyamānasyārthasya tatra pravṛttimadabhyupagantavyam, anyathā'rthāpattyā TBV-SD 47,05tasyānyathā'nupapadyamānatvāvagame'bhyupagamyamāne yāvat tasyānyathā'nupapadyamānatvaṃ nāvagataṃ na tāva- TBV-SD 47,06darthāpattipravṛttiḥ, yāvacca na tatpravṛttirna tāvadarthāpattyutthāpakasyārthasyānyathā'nupapadyamānatvāvagama TBV-SD 47,07itītaretarāśrayatvānnārthāpattipravṛttiḥ | ata eva yaduktam — TBV-SD 47,08“avinābhāvitā cātra tadaiva parigṛhyate | TBV-SD 47,09na prāgavagatetyevaṃ satyapyeṣā na kāraṇam || TBV-SD 47,10tena saṃbandhavelāyāṃ saṃbandhyanyataro dhruvam | TBV-SD 47,11arthāpattyaiva mantavyaḥ paścādastvanumānatā” || ityādi, TBV-SD 47,12tannirastam; evamabhyupagame'rthāpatteranutthānasya pratipāditatvāt | sa ca tasya pūrvamanyathā'nupapadya- TBV-SD 47,13mānatvāvagamaḥ kiṃ dṛṣṭāntadharmipravṛttapramāṇasaṃpādyaḥ, āhosvit svasādhyadharmipravṛttapramāṇasaṃpādya TBV-SD 47,14iti ? tatra yadyādyaḥ pakṣastadā'trāpi vaktavyam — kiṃ tat dṛṣṭāntadharmiṇi pravṛttaṃ pramāṇaṃ sādhyadha- TBV-SD 47,15rmiṇyapi sādhyānyathā'nupapannatvaṃ tasyārthasya niścāyayati, āhosvit dṛṣṭāntadharmiṇyeva ? tatra TBV-SD 47,16yadyādyaḥ pakṣastadā'rthāpattyutthāpakasyārthasya liṅgasya vā svasādhyapratipādanavyāpāraṃ prati na kaścid TBV-SD 47,17viśeṣaḥ | atha dvitīyaḥ, sa na yuktaḥ; nahi dṛṣṭāntadharmiṇi niścitasvasādhyānyathā'nupapadyamāna- TBV-SD 47,18tvo'rtho'nyatra sādhyadharmiṇi tathā bhavati | na ca tathātvenāniścitaḥ sa sādhyadharmiṇi svasādhyaṃ pari- TBV-SD 47,19kalpayatīti yuktam, atiprasaṅgāt | atha liṅgasya dṛṣṭāntadharmipravṛttapramāṇavaśāt sarvopasaṃhāreṇa TBV-SD 47,20svasādhyaniyatatvaniścayaḥ, arthāpattyutthāpakasya tvarthasya svasādhyadharmiṇyeva pravṛttāt pramāṇāt sarvo- TBV-SD 47,21pasaṃhāreṇādṛṣṭārthānyathā'nupapadyamānatvaniścaya iti liṅgā'rthāpattyutthāpakayorbhedaḥ | nāsmād bhedādarthā- TBV-SD 47,22patteranumānaṃ bhedamāsādayati | anumāne'pi svasādhyadharmiṇyeva viparyayāddhetuvyāvarttakatvena pravṛttaṃ TBV-SD 47,23pramāṇaṃ sarvopasaṃhāreṇa svasādhyaniyatatvaniścāyakamabhyupagantavyam; anyathā ‘sarvamanekāntātmakam, TBV-SD 47,24sattvāt’ ityasya hetoḥ pakṣīkṛtavastuvyatirekeṇa dṛṣṭāntadharmiṇo'bhāvāt kathaṃ tatra pravarttamānaṃ bādhakaṃ TBV-SD 47,25pramāṇamanekāntātmakatvaniyatatvamavagamayet sattvasya | na ca sādhyadharmiṇi dṛṣṭāntadharmiṇi ca pravartta- TBV-SD 47,26mānena pramāṇenārthāpattyutthāpakasyārthasya liṅgasya ca yathākramaṃ pratibandho gṛhyata ityetāvanmātreṇā- TBV-SD 47,27rthāpattyanumānayorbhedo'bhyupagantuṃ yuktaḥ, anyathā pakṣadharmatvasahitahetusamutthādanumānāt tadrahita- TBV-SD 47,28hetusamutthamanumānaṃ pramāṇāntaraṃ syāditi pramāṇaṣaṭkavādo viśīryeta | niyamavato liṅgāt parokṣārtha- TBV-SD 47,29pratipatteraviśeṣād ‘na tatastad bhinnam’ ityabhyupagame svasādhyāvinābhūtādarthādarthapratipatteraviśeṣādanu- TBV-SD 47,30mānādarthāpatteḥ kathaṃ nābhedaḥ ? tadevaṃ pramāṇatve'rthāpatteranumāne'ntarbhāvāt anumānasya ca sarvajñā- TBV-SD 47,31bhāvapratipādakasya niṣedhāt tanniṣedhe cārthāpatterapi tadabhāvagrāhakatvena niṣedhānnārthāpattisamadhi- TBV-SD 47,32gamyo'pi sarvajñābhāvaḥ | abhāvākhyaṃ tu pramāṇamapramāṇatvādeva na tadabhāvasādhakam; pramāṇatve'pi TBV-SD 47,33kimātmano'pariṇāmalakṣaṇaṃ tat, āhosvidanyavastuvijñānalakṣaṇamiti ? tatra yadyātmano'pariṇāma- TBV-SD 47,34lakṣaṇaṃ tadabhāvasādhakamiti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; tasya sattvenābhyupagate paracetovṛttiviśeṣe'pi sadbhā- TBV-SD 47,35venānaikāntikatvāt | athānyavijñānalakṣaṇamiti pakṣaḥ, so'pyasaṃbaddhaḥ; yataḥ sarvajñatvādanyad yadi TBV-SD 47,36kiñcijjñatvaṃ tadviṣayaṃ jñānaṃ tadanyajñānaṃ tadā'trāpi vaktavyam — kiṃ sakaladeśa — kālavyavasthitapuruṣādhāraṃ TBV-SD 47,37kiñcijjñatvam abhyupagamyate, āhosvit katipayapuruṣavyaktisamāśritamiti ? tatra yadi samastadeśa — TBV-SD 47,38kālāśritapuruṣādhāraṃ kiñcijjñatvaṃ tadviṣayaṃ jñānaṃ tadanyajñānaṃ tat sarvajñābhāvaprasādhakam, tadayuktam; TBV-SD 47,39sakaladeśa — kālavyavasthitapuruṣapariṣatsākṣātkaraṇavyatirekeṇa tadādhārasya kiñcijjñatvasya viṣayī- TBV-SD 47,40kartumaśakterna tadviṣayasya tadanyajñānasya sarvajñābhāvāvagamanimittatvaṃ yuktam; sarvadeśa — kālavyavasthi- TBV-SD 48,01tāśeṣapuruṣasākṣātkaraṇe ca sa eva sarvadarśī iti na tadabhāvābhyupagamaḥ śreyān | atha katipaya- TBV-SD 48,02puruṣavyaktivyavasthitaṃ kiñcijjñatvaṃ tadanyat tadviṣayaṃ jñānaṃ tadanyajñānaṃ sarvajñābhāvāvedakam, tadapya- TBV-SD 48,03yuktam; tajjñānāt tadabhāvāvagame katipayapuruṣavyaktivyavasthitasyaiva sarvajñatvasyābhāvaḥ sidhyet, na TBV-SD 48,04sarvatra sarvadā sarvapuruṣeṣu; tathā ca siddhasādhanam, asmābhirapi kutracit kasyacid rathyāpuruṣādera- TBV-SD 48,05sarvajñatvenābhyupagamāt | atha sarvajñatvādanyastadabhāvastadviṣayaṃ jñānaṃ tadanyajñānaṃ tadā'trāpi kiṃ TBV-SD 48,06‘sarvadā sarvatra sarvaḥ sarvajño na’ ityevaṃ tat pravarttate, uta ‘kutracit kadācit kaścit sarvajño na’ TBV-SD 48,07ityevam ? tatra nādyaḥ pakṣaḥ, sakaladeśa — kālapuruṣāsākṣātkaraṇe tadādhārasya tadabhāvasyāvagantuma- TBV-SD 48,08śakyatvāt pradeśāpratyakṣīkaraṇe tadādhārasya ghaṭābhāvasyeva, tatsākṣātkaraṇe ca tadeva sarvajñatvam TBV-SD 48,09iti na tadabhāvasiddhiḥ | atha dvitīyaḥ pakṣastadā na sarvatra sarvadā sarvajñābhāvasiddhiriti tadeva siddha- TBV-SD 48,10sādhanam | ‘pramāṇapañcakanivṛttestadabhāvajñānam’ ityādi sarvaṃ prativihitamiti nābhāvapramāṇādapi TBV-SD 48,11tadabhāvāvagamo'bhyupagantuṃ yuktaḥ ityādi yat tadapyaviditaparābhiprāyasya sarvajñavādino'bhidhānam | TBV-SD 48,12yato nāsmākam ‘atīndriyasarvajñādipadārthabādhakaṃ pratyakṣādipramāṇaṃ svatantraṃ pravarttate’ itya- TBV-SD 48,13bhyupagamaḥ — atīndriyeṣu svatantrasya pratyakṣādipramāṇasya bhavadabhihitaprāktanadoṣaduṣṭatvena pravṛttyasaṃ- TBV-SD 48,14bhavāt — kintu prasaṅgasādhanābhiprāyeṇa sarvameva sarvajñapratikṣepapratipādakaṃ yuktijālamabhihitaṃ yathā- TBV-SD 48,15rthamabhidhānamudvahadbhirmīmāṃsakaiḥ | ata eva tadabhiprāyaprakāśanaparaṃ bhagavato jaimineḥ sūtram — “satsa- TBV-SD 48,16mprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma tat pratyakṣam” iti, yato nānenāpi TBV-SD 48,17sūtreṇa svātantryeṇa pratyakṣalakṣaṇamabhyadhāyi bhagavatā kintu lokaprasiddhalakṣaṇalakṣitapratyakṣānuvādena TBV-SD 48,18tasya dharmaṃ pratyanimittatvaṃ vidhīyate | na caitadatrāpi vaktavyam — katarasya pratyakṣasya dharmaṃ pratyanimittatvaṃ TBV-SD 48,19vidhīyate asmadādipratyakṣasya, sarvajñapratyakṣasya vā ? asmadādipratyakṣasya tadanimittatvapratipādane TBV-SD 48,20siddhasādhanam | sarvajñapratyakṣasya bhavanmatenāprasiddhatvācchaśaviṣāṇasyeva kathaṃ taṃ pratyanimittatāvidhiḥ ? TBV-SD 48,21athāpi syāt pareṇa tasyābhyupagatatvāt taṃ pratyanimittatvaṃ tatprasiddhyaivocyate, tadayuktam; parīkṣāpūrva- TBV-SD 48,22katvenābhyupagamasya sthitatvāt, tatpūrvakaścet parasyābhyupagamastadā bhavato'pi tasya tadbhāvaḥ, parī- TBV-SD 48,23kṣāyāḥ pramāṇarūpatvāt; pramāṇasiddhaṃ ca na parasyaiva siddham, pramāṇasiddhasya sarvairevābhyupagamanīya- TBV-SD 48,24tvāt | atha pramāṇavyatirekeṇa pareṇa sarvajñapratyakṣamabhyupagataṃ tadā'sau pramāṇābhāvādeva nābhyupagamo TBV-SD 48,25yuktaḥ | na ca pramāṇābhyupagatasyāsmadādipratyakṣavilakṣaṇasya sarvavitpratyakṣasya taṃ pratyanimittatvaṃ vidhātuṃ TBV-SD 48,26yuktam, yato'smadādipratyakṣavilakṣaṇatvaṃ sarvavitpratyakṣasya dharmādigrāhakatvenaiva; taccet pramāṇato'bhyu- TBV-SD 48,27pagatam, kathaṃ tasya taṃ pratyanimittatvamupapadyeta tadgrāhakapramāṇabādhitatvāt ? kiñca, ayaṃ paraspara- TBV-SD 48,28viruddho'pi vākyārthaḥ syāt — pramāṇato dharmādigrāhakaṃ sarvavitpratyakṣaṃ yat prasiddhaṃ tad dharmādigrāhakaṃ TBV-SD 48,29na bhavatīti yato na prasaṅgasādhane āśrayāsiddhatvādidūṣaṇaṃ kramate; nahi pramāṇamūlaparābhyupagama- TBV-SD 48,30pūrvakameva prasaṅgasādhanaṃ pravarttate, kiṃ tarhi ? ‘yadi’arthābhyupagamadarśanapūrvakam | ata eva ‘prasaṅgasā- TBV-SD 48,31dhanasya viparyayaphalatvam, viparyayasya ca atīndriyapadārthaviṣayapratyakṣaniṣedhaphalatvam, tanniṣedhe ca TBV-SD 48,32kiṃ pratyakṣasya dharmiṇo niṣedhaḥ, atha taddharmasya pratyakṣatvasyeti ? pūrvasmin pakṣe hetūnāmāśrayāsiddhateti TBV-SD 48,33pratipāditam | uttaratra pratyakṣatvaniṣedhe pramāṇāntaratvaprasaktiḥ, viśeṣapratiṣedhasya śeṣābhyanujñānala- TBV-SD 48,34kṣaṇatvāt’ iti na preryam, yato viśeṣaniṣedhe tasya viśeṣarūpatvena sattvasyaiva pratiṣedhaḥ | na ca dharmya- TBV-SD 48,35siddhatvādidoṣaḥ, ‘yadi’arthasyābhyupagatatvāt | kathaṃ punaratra prasaṅgaḥ viparyayo vā kriyate iti cet, TBV-SD 48,36taducyate — ‘sārvajñaṃ pratyakṣaṃ yadyabhyupagamyate tadā tad dharmagrāhakaṃ na bhavati, vidyamānopalambhanatvāt | TBV-SD 48,37na cāsiddho hetuḥ | tathāhi’ — vidyamānopalambhanamatīndriyārthajapratyakṣam, satsaṃprayogajatvāt | asyā- TBV-SD 48,38pyasiddhatodbhāvane evaṃ vaktavyam — ‘vivādagocaraṃ pratyakṣaṃ satsaṃprayogajam, pratyakṣatvāt tacchabdavācya- TBV-SD 48,39tvād vā, asmadādipratyakṣam sarvatra dṛṣṭāntaḥ’ iti prasaṅgaḥ | viparyayastvevam — ‘tad dharmagrāhakaṃ cet na TBV-SD 48,40vidyamānopalambhanam, avidyamānatvād dharmasya | avidyamānopalambhanatve na satsaṃprayogajam | asa- TBV-SD 49,01tsaṃprayogajatve na pratyakṣam, nāpi tacchabdavācyam’ | prasaṅgasādhanābhiprāyeṇaiva ‘yadi’arthopakṣepeṇa TBV-SD 49,02vārttikakṛtā'pyabhihitam — TBV-SD 49,03“yadi ṣaḍbhiḥ pramāṇaiḥ syāt sarvajñaḥ kena vāryate || TBV-SD 49,04ekena tu pramāṇena sarvajño yena kalpyate | TBV-SD 49,05nūnaṃ sa cakṣuṣā sarvatrasādīn pratipadyate || TBV-SD 49,06yajjātīyaiḥ pramāṇaistu yajjātīyārthadarśanam | TBV-SD 49,07dṛṣṭaṃ saṃprati lokasya tathā kālāntare'pyabhūt” || TBV-SD 49,08punarapyuktam — TBV-SD 49,09“ye'pi sātiśayā dṛṣṭāḥ prajñā — medhādibhirnarāḥ | TBV-SD 49,10stokastokāntaratvena na tvatīndriyadarśanāt || TBV-SD 49,11yatrāpyatiśayo dṛṣṭaḥ sa svārthānatilaṅghanāt | TBV-SD 49,12dūra — sūkṣmādidṛṣṭau syānna rūpe śrotravṛttitaḥ” || ityādi | TBV-SD 49,13tenātrāpi ‘svatantrānumānābhiprāyeṇāśrayāsiddhatvādidūṣaṇam’ ‘upamānopanyāsabuddhyā vā'śeṣopamā- TBV-SD 49,14nopameyabhūtapuruṣapariṣatsākṣātkaraṇe upamānaṃ pravarttate’ ityādi dūṣaṇābhidhānaṃ ca sarvajñavadinaḥ svajā- TBV-SD 49,15tyāviṣkaraṇāmātrakameva | ataḥ ‘atīndriyasarvavido na pratyakṣaṃ pravṛttidvāreṇa nivṛttidvāreṇa vā'bhāva- TBV-SD 49,16sādhanam’ ityādi sarvamabhyupagamavādānnirastam | TBV-SD 49,17yaccānumānena sarvajñābhāvasādhane dūṣaṇamabhihitam ‘kiṃ pramāṇāntarasaṃvādyarthasya vaktṛtvāt’ TBV-SD 49,18ityādi, tad dhūmādagnyanumāne'pi samānam | tathāhi — tatrāpi vaktuṃ śakyate — kiṃ sādhya- TBV-SD 49,19dharmisaṃbandhī dhūmo hetutvenopanyastaḥ, uta dṛṣṭāntadharmisaṃbandhī ? tatra yadi sādhyadharmisaṃbandhī TBV-SD 49,20hetustadā tasya dṛṣṭānte'saṃbhavādananvayadoṣaḥ | atha dṛṣṭāntadharmisaṃbandhī, so'siddhaḥ; dṛṣṭānta- TBV-SD 49,21dharmidharmasya sādhyadharmiṇyasaṃbhavāt | athobhayasādhāraṇaṃ dhūmatvasāmānyaṃ hetustadā tasya vipa- TBV-SD 49,22kṣe'nagnau virodhāsiddheḥ sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvena svasādhyāgamakatvam | atha vipakṣe'nagnau TBV-SD 49,23dhūmasyānupalambhād virodhasiddherna sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvam; nanvatrāpi vaktuṃ śakyam — sarva- TBV-SD 49,24saṃbandhino'nupalambhasyāsaṃbhavāt anagnau deśāntare kālāntare vā kenacid dhūmasyopalambhāt | TBV-SD 49,25tadupalabdhimataḥ kasyacidabhāvāt sarvasaṃbandhino'nupalambhasya saṃbhava iti cet, kena punaḥ TBV-SD 49,26pramāṇenānagnau dhūmasattvagrāhakapuruṣābhāvaḥ pratipannaḥ ? yadyanyataḥ pramāṇāt, tata evānagnerdhūmasya TBV-SD 49,27vyāvṛttisiddhervyarthaṃ sarvasaṃbandhyanupalambhalakṣaṇasya vipakṣe dhūmavirodhasādhakasya pramāṇasyābhidhā- TBV-SD 49,28nam | atha tathābhūtānupalambhāt tadabhāvāvagamaḥ; nanu tathābhūtapuruṣābhāve tadanupalambhasaṃbhavaḥ, TBV-SD 49,29tatsaṃbhavācca tathābhūtapuruṣābhāvasiddhiritītaretarāśrayatvād na sarvasaṃbandhino'nupalambhasya saṃ- TBV-SD 49,30bhavaḥ; saṃbhave'pi tasyāsiddherna viparyaye virodhasādhakatvam | athātmasaṃbandhino'nupalambhasya TBV-SD 49,31dhūmatvalakṣaṇahetorvipakṣād vyāvṛttisādhakatvam, na; tasya paracetovṛttiviśeṣairanaikāntikatvāt | TBV-SD 49,32athānupalambhavyatiriktaṃ dhūmalakṣaṇasya hetorviparyaye bādhakaṃ pramāṇamasti na tu vaktṛtvalakṣaṇasya, TBV-SD 49,33kiṃ punastaditi vaktavyam ? agni — dhūmayoḥ kāryakāraṇabhāvalakṣaṇapratibandhagrāhakamiti cet, kaḥ TBV-SD 49,34punarasau kāryakāraṇabhāvaḥ, kiṃ vā tadgrāhakaṃ pramāṇam ? agnibhāve eva dhūmasya bhāvastadabhāve cābhāva TBV-SD 49,35eva asau, tadgrāhakaṃ ca pramāṇaṃ pratyakṣā'nupalambhasvabhāvam | nanu kiñcijjñatvasya tadvyāpakasya vā TBV-SD 49,36rāgādimattvasya bhāve eva vaktṛtvasya bhāvaḥ svātmanyeva dṛṣṭaḥ, tadabhāve cā'bhāva evopalādāva- TBV-SD 49,37vigānenānupalambhato jñāta iti kathaṃ na viparyaye sarvajñatve vītarāgatve vā vaktṛtvalakṣaṇasya heto- TBV-SD 49,38rbādhakaṃ kāryakāraṇabhāvalakṣaṇapratibandhagrāhakaṃ pratyakṣānupalambhākhyaṃ pramāṇaṃ darśanādarśanaśabdavācyaṃ TBV-SD 50,01yuktam ? na ca darśanādarśanaśabdavācyasyāsmadabhyupagatapramāṇasya pratyakṣānupalambhaśabdavācyasya vā TBV-SD 50,02bhavadabhipretasya kaścidviśeṣaḥ prakṛtahetu — sādhyapratibandhasādhane upalabhyate | atha kiñcijjñatva — rāgā- TBV-SD 50,03dimattvasadbhāve'pi svātmani na taddhetukaṃ vaktṛtvaṃ pratipannam kintu vaktukāmatāhetukam; rāgā- TBV-SD 50,04disadbhāve'pi vaktukāmatā'bhāve'bhāvād vacanasya | nanvevaṃ vyabhicāre vivakṣā'pi na vacane nimittaṃ TBV-SD 50,05syāt, tatrāpyanyavivakṣāyāmanyaśabdadarśanāt; anyathā gotraskhalanāderabhāvaprasaṅgāt | athārtha- TBV-SD 50,06vivakṣāvyabhicāre'pi śabdavivakṣāyāmavyabhicāraḥ, na; svapnāvasthāyām anyagatacittasya vā śabdavi- TBV-SD 50,07vakṣā'bhāve'pi vaktṛtvasaṃvedanāt | na ca vyavahitā vivakṣā tasya nimittamiti parihāraḥ, evama- TBV-SD 50,08bhyupagame pratiniyatakāryakāraṇabhāvābhāvaprasaṅgāt sarvasya tatprāpteḥ | tanna vaktukāmatānimittama- TBV-SD 50,09pyekāntato vacanaṃ siddham, vyatirekāsiddheḥ | anvayastu kiñcijjñatvena rāgādimattvena vā vacanasya TBV-SD 50,10siddho na vaktukāmatayā | atha kiñcijjñatvādyabhāve sarvatra vaktṛtvaṃ na bhavatītyatra pramāṇābhāvā- TBV-SD 50,11nnāsarvajña — vaktṛtvayoḥ kāryakāraṇabhāvalakṣaṇaḥ pratibandhaḥ sidhyati, tarhi vahnyabhāve dhūmaḥ sarvatra na TBV-SD 50,12bhavatītyatrāpi pramāṇābhāvastulya iti na pratibandhagrahaḥ | athāgnyabhāve'pi yadi dhūmaḥ syāt TBV-SD 50,13tadā'sau taddhetuka eva na bhavediti sakṛdapyahetoragnestasya na bhāvaḥ syāt, dṛśyate ca mahānasā- TBV-SD 50,14dāvagnita iti nānagnerdhūmasadbhāva iti pratibandhasiddhiḥ | nanu yathendhanāderekadā samudbhūto'pi TBV-SD 50,15vahniranyadā'raṇito maṇyādervā bhavannupalabhyate, dhūmo vā vahnita upajāyamāno'pi gopālaghaṭikādau TBV-SD 50,16pāvakodbhūtadhūmādapyupajāyate ityavagamastathā kadācidagryabhāve'pi bhaviṣyatīti kutaḥ pratibandha- TBV-SD 50,17siddhiḥ ? atha yādṛśo vahnirindhanādisāmagrīta upajāyamāno dṛṣṭo na tādṛśo'raṇito maṇyādervā, TBV-SD 50,18dhūmo'pi yādṛśo'gnita upajāyate na tādṛśa eva gopālaghaṭikādāvagniprabhavadhūmāt | anyādṛśāt TBV-SD 50,19tādṛśabhāve tādṛśatvamahetukamiti na tasya kvacidapi pratiniyamaḥ syāt, ahetordeśa — kāla — svabhāva- TBV-SD 50,20niyamāyogāditi nāgnijanyadhūmasya tatsadṛśasya vā'nagnerbhāvaḥ; bhāve vā tādṛśadhūmajanakasyāgnisvabhā- TBV-SD 50,21vataiveti na vyabhicāraḥ | taduktam — TBV-SD 50,22“agnisvabhāvaḥ śakrasya mūrddhā yadyagnireva saḥ | TBV-SD 50,23athānagnisvabhāvo'sau dhūmastatra kathaṃ bhavet” || ityādi | TBV-SD 50,24tadetad vaktṛtve'pi samānam | tathāhi — yadi sarvajñe vītarāge vā vacanaṃ syād asarvajñād rāgādiyu- TBV-SD 50,25ktād vā kadācidapi na syāt, ahetoḥ sakṛdapyasaṃbhavāt; bhavati ca tat tataḥ | ato na sarvajñe TBV-SD 50,26tasya tatsadṛśasya vā saṃbhava iti pratibandhasiddhiḥ | atha deśāntare kālāntare vā'sarvajñakāryameva TBV-SD 50,27vacanaṃ na sarvajñaprabhavamiti na darśanā'darśanapramāṇagamyam — darśanasyeyadvyāpārāsaṃbhavāt adarśanasya ca TBV-SD 50,28prāgevaivaṃbhūtārthagrāhakatvena niṣiddhatvāt — tarhi sarvadā'gniprabhava eva dhūmo'gnyabhāve kadācanāpi na TBV-SD 50,29bhavatītyatrāpi pratyakṣasya sannihitavarttamānārthagrāhakatvenāpravṛtteḥ, anupalambhasyāpi tadviviktapradeśa- TBV-SD 50,30viṣayapratyakṣasvabhāvasyātra vastuni vyāpārāsaṃbhavād na kāryakāraṇabhāvalakṣaṇaḥ pratibandhaḥ pratyakṣā- TBV-SD 50,31nupalambhasādhanaḥ syāt | nāpyanumānato'pi prakṛtaḥ pratibandhaḥ siddhimāsādayati, itaretarāśrayā'na- TBV-SD 50,32vasthādoṣaprasaṅgasya pradarśitatvāt | na cānyat pratibandhaprasādhakaṃ pramāṇamastīti prasiddhānumānasyāpi TBV-SD 50,33sarvajñābhāvā''vedakānumānanirāsayuktyupakṣepamicchato'trābhāvaḥ prasaktaḥ | atha prasiddhānumāne sā- TBV-SD 50,34dhyasādhanayoḥ pratibandhaḥ tatprasādhakaṃ ca pramāṇaṃ kiñcidasti tarhi sa eva pratibandhaḥ kiñcijjñatva — TBV-SD 50,35vaktṛtvayoḥ tatprasādhakaṃ ca tadeva pramāṇaṃ bhaviṣyatīti siddhaḥ pratibandhaḥ kiñcijjñatva — vaktṛtvayora- TBV-SD 50,36gni — dhūmayoriva ata eva ‘vyāpyābhyupagamo vyāpakābhyupagamanāntarīyako yatra darśyate tat prasaṅgasādha- TBV-SD 50,37nam’ iti tallakṣaṇasya yuṣmadabhyupagamenātra sadbhāvād bhavatyevāto'numānāt sarvajñābhāvasiddhiḥ | pakṣa- TBV-SD 50,38dharmatā'bhāvapratipādana ca yat prakṛtaprasaṅgasādhane pratipāditaṃ tad abhyupagamavādānnirastam, tatra TBV-SD 50,39pakṣadharmatāyā hetorabhāve'pi gamakatvasya siddhatvāt | śeṣastu pūrvapakṣagrantho'nabhyupagamānnirasta iti TBV-SD 50,40na pratyuccārya dūṣitaḥ | ato'yuktamuktam ‘sarvajñavādināṃ yathā tatsādhakapramāṇābhāvād na tadviṣayaḥ TBV-SD 50,41sadvyavahārastathā tadabhāvavādināṃ mīmāṃsakādīnāṃ tadabhāvagrāhakapramāṇābhāvādeva na tadabhāvavyava- TBV-SD 50,42hāraḥ’ iti, prasaṅgasādhanasya tadabhāvasādhakasya samarthitatvāt | TBV-SD 51,01atha yad abhyāsavikalacakṣurādijanitaṃ pratyakṣaṃ tad dharmādigrāhakaṃ na bhavatīti prasaṅga- TBV-SD 51,02sādhanāt sidhyati na punaranyādṛgbhūtam, codanāvadanyādṛśasya dharmagrāhakatvāvirodhāt | nanu TBV-SD 51,03kiṃ tajjñānaṃ pratiniyatacakṣurādijanitaṃ dharmādigrāhakam, utābhyāsajanitam, āhosvit śabda- TBV-SD 51,04janitam, kiṃvā'numānaprabhāvitam ? tatra yadi cakṣurādiprabhavam, tadayuktam; cakṣurādīnāṃ prati- TBV-SD 51,05niyatarūpādiviṣayatvena tatprabhavasya tajjñānasya dharmādigrāhakatvāyogāt | ata eva “yadi TBV-SD 51,06ṣaḍbhiḥ” ityādyuktaṃ dūṣaṇamatra pakṣe | athābhyāsajanitaṃ taditi pakṣaḥ — tathāhi — jñānābhyāsāt TBV-SD 51,07prakarṣataratamādiprakrameṇa tatprakarṣasambhave taduttarottarābhyāsasamanvayāt sakalabhāvātiśayaparyantaṃ TBV-SD 51,08saṃvedanamavāpyata iti, tadapi manorathamātram; yato'bhyāso hi nāma kasyacit pratiniyata- TBV-SD 51,09śilpakalādau pratiniyatopadeśasadbhāvavato janmato janasya saṃbhāvyate na tu sarvapadārthaviṣayopa- TBV-SD 51,10deśasaṃbhavaḥ | na ca sarvapadārthaviṣayānupadeśajñānasaṃbhavo yena tajjñānābhyāsāt sakalajñānaprāptiḥ, TBV-SD 51,11tatsaṃbhave vā sakalapadārthaviṣayajñānasya siddhatvāt kimabhyāsaprayāsena ? kiṃca, tadabhyāsapravarttakaṃ TBV-SD 51,12jñānaṃ yadi cakṣurādipratiniyatakaraṇaprabhavamapyanyendriyaviṣayarasādigocaram atīndriyārthagocaraṃ ca TBV-SD 51,13syāt tadā padārthaśakteḥ pratiniyatatvena pramāṇasiddhāyā abhāvāt pratiniyatakāryakāraṇabhāvābhā- TBV-SD 51,14vaprasaktisadbhāvāt sakalavyavahārocchedaprasaktiḥ | athābhyāsasahāyānāṃ cakṣurādīnāmapi sarvajñāva- TBV-SD 51,15sthāyāmatīndriyadarśanaśaktirna ca vyavahārocchedaḥ, asmadādicakṣurādīnāmanabhyāsadaśāyāṃ śaktipra- TBV-SD 51,16tiniyamād asmadādaya eva vyavahāriṇa iti, etadapyasamīcīnam; na khalvabhyāse satyapyanyato vā TBV-SD 51,17hetoḥ kasyacidatīndriyadarśanaṃ cakṣurādibhya upalabhyate; dṛṣṭānusāriṇyaśca kalpanā bhavantīti | kiṃca, TBV-SD 51,18sarvapadārthavedane cakṣurādijanitajñānāt tadabhyāsaḥ, tatsahāyaṃ ca cakṣurādikaṃ sarvajñāvasthāyāṃ sarvapadā- TBV-SD 51,19rthasākṣātkārijñānaṃ janayatīti kathamitaretarāśrayametat kalpanāgocaracāri caturacetaso bhavata iti TBV-SD 51,20na dvitīyo'pi pakṣo yuktikṣamaḥ | atha śabdajanitaṃ tajjñānam, nanu śabdasya tatpraṇītatvena prāmāṇye TBV-SD 51,21sarvapadārthaviṣayajñānasaṃbhavaḥ, tajjñānasaṃbhave ca sarvajñasya tathābhūtaśabdapraṇetṛtvamitītaretarāśrayadoṣā- TBV-SD 51,22nuṣaṅgaḥ | ata evoktam — TBV-SD 51,23“narte tadāgamāt sidhyed na ca tenāgamo vinā” | iti | TBV-SD 51,24na ca śabdajanitaṃ spaṣṭābhamiti na tajjñānavān sakalajña ityabhyupagamyate, evaṃ ca preraṇājani- TBV-SD 51,25tajñānavato dharmajñatvam; ata evoktam — “codanā hi bhūtaṃ bhavantam” ityādi, tanna tṛtīya- TBV-SD 51,26pakṣo'pi yuktisaṅgataḥ | anumānajanitajñānena tu sarvavittve na dharmajñatvam, dharmāderatīndriya- TBV-SD 51,27tvena tajjñāpakaliṅgatvenābhyupagamyamānasyārthasya tena saha saṃbandhāsiddheḥ; asiddhasaṃbandhasya cā'- TBV-SD 51,28jñāpakatvānna tato dharmādyanumānam ityanumānajanitaṃ jñānaṃ na sakaladharmādipadārthā''vedakam | TBV-SD 51,29kiṃca, tathābhūtapadārthajñānena yadi sarvavidabhyupagamyate tadā asmadādīnāmapi sarvavittvamani- TBV-SD 51,30vāritaprasaram, ‘bhāvābhāvobhayarūpaṃ jagat, prameyatvāt’ ityanumānasyāsmadādīnāmapi bhāvāt; TBV-SD 51,31aspaṣṭaṃ cā'numānamiti tajjanitasyāpyavaiśadyasaṃbhavānna tajjñānavān sarvajño yuktaḥ | athānumānajñānaṃ TBV-SD 51,32prāgaviśadamapi tadevāśeṣapadārthaviṣayaṃ punaḥpunarbhāvyamānaṃ bhāvanāprakarṣaparyante yogijñānarūpatāmā- TBV-SD 51,33sādayad vaiśadyabhāg bhavati, dṛṣṭaṃ cābhyāsabalād jñānasyānakṣajasyāpi kāma — śoka — bhayo — nmāda — TBV-SD 51,34caurasvapnādyupaplutasya vaiśadyam; nanvevaṃ tajjñānavad atīndriyārthavidvijñānasyāpyupaplutatvaṃ syāditi TBV-SD 51,35tajjñānavataḥ kāmādyupaplutapuruṣavad viparyastatvam | atha yathā rajo — nīhārādyāvaraṇāvṛtavṛkṣādidarśana- TBV-SD 51,36maviśadaṃ tadāvaraṇāpāye vaiśadyamanubhavati evaṃ rāgādyāvārakāṇāṃ vijñānāvaiśadyahetūnāmapāye sarvajñajñānaṃ TBV-SD 51,37viśadatāmanubhaviṣyatīti, asadetat; rāgādīnāmāvaraṇatvāsiddheḥ, kuḍyādīnāmeva hyāvārakatvaṃ loke TBV-SD 51,38prasiddhaṃ na rāgādīnām | tathāhi — rāgādisadbhāve'pi kuḍyādyāvārakābhāve vijñānamutpadyamānaṃ dṛṣṭam, TBV-SD 51,39rāgādyabhāve'pi kuḍyādyāvārakasadbhāve na vijñānodaya ityanvaya — vyatirekābhyāṃ kuḍyādīnāmevā''vara- TBV-SD 51,40ṇatvāvagamo na rāgādīnāmiti na rāgādaya āvārakā iti na tadvigamo'pi sarvavidvijñānasya TBV-SD 51,41vaiśadyahetuḥ | TBV-SD 52,01kiṃca, sarvavedanaṃ sarvajñajñānena kiṃ samastapadārthagrahaṇam, uta śaktiyuktatvam, āhosvit pradhā- TBV-SD 52,02nabhūtakatipayapadārthagrahaṇam ? tatra yadyādyaḥ pakṣastatrāpi vaktavyam — kiṃ krameṇa tadgrahaṇam, āhosvid TBV-SD 52,03yaugapadyena ? tatra yadi krameṇa tadgrahaṇam, tadayuktam; atītā'nāgatavarttamānapadārthānāmaparisamāptesta- TBV-SD 52,04jjñānasyāpyaparisamāptitaḥ sarvajñatā'yogāt | atha yugapad anantātītā'nāgatapadārthasākṣātkāri tadve- TBV-SD 52,05danamabhyupagamyate, tadapyasat; parasparaviruddhānāṃ śītoṣṇādīnāmekajñāne pratibhāsāsaṃbhavāt; saṃbhave TBV-SD 52,06vā na kasyacidarthasya pratiniyatasya tad grāhakaṃ syāditi tajjñānena asmadādibhyo'pi vyava- TBV-SD 52,07hāribhyo hīnatara iti kathaṃ sarvajñaḥ ? kiṃca, yadi yugapat sarvapadārthagrāhakaṃ tajjñānam tadaikakṣaṇe eva TBV-SD 52,08sarvapadārthagrahaṇād dvitīyakṣaṇe'kiñcijjña eva syāt; tataśca kiṃ tena tādṛśā'kiñcijjñena sarvajñatvena ? TBV-SD 52,09na cānādyanantasaṃvedanasya parisamāptiḥ, parisamāptau vā kathamanādyanantatā ? kiṃca, sakalapadārtha- TBV-SD 52,10sākṣātkaraṇe parastharāgādisākṣātkaraṇamiti rāgādimānapi sa syād viṭa iva | atha rāgādisaṃve- TBV-SD 52,11danameva nāsti na tarhi sakalapadārthasākṣātkaraṇam; tanna prathamaḥ pakṣaḥ | atha śaktiyuktatvena sakala- TBV-SD 52,12padārthasaṃvedanaṃ tajjñānamabhyupagamyate, tadapi na yuktam; sarvapadārthā'vedane tacchakterjñātumaśakteḥ; TBV-SD 52,13kāryadarśanānumeyatvācchaktīnām | kiṃca, sarvapadārthajñānaparisamāptāvapi‘iyadeva sarvam’ iti kathaṃ TBV-SD 52,14paricchedaśaktiḥ ? atha vedanā'bhāvādabhāvo'parasyeti sarvasaṃvedanam, avedanādabhāvo'parasyeti TBV-SD 52,15kuto niścayaḥ ? tadapekṣayā tasyopalabdhilakṣaṇaprāptatvāt tathābhūtānupalabdhyā'bhāvaniścaya iti cet, TBV-SD 52,16evaṃ sati sa evetaretarāśrayadoṣaḥ — sarvajñatvaniścaye tadabhāvaniścayaḥ, tadabhāvaniścaye ca sarvajñatvaniścaya TBV-SD 52,17iti naikasyāpi siddhiḥ; tanna dvitīyo'pi pakṣaḥ | atha yāvadupayogi pradhānabhūtapadārthajātaṃ tāvadasau TBV-SD 52,18vettīti tatparijñānāt sakalajñaḥ, tadapi sarvapadārthā'vedane niyamena na saṃbhavati; ‘sakalapadārtha- TBV-SD 52,19vyavacchedena teṣāmeva prayojananivarttakatvam’ iti sakalaparijñānamantareṇāśakyasādhanamiti na TBV-SD 52,20tṛtīyo'pi pakṣo yuktaḥ | TBV-SD 52,21kiṃca, nityasamādhānasaṃbhave vikalpābhāvāt kathaṃ vacanam ? vacane vā vikalpasaṃbhavāt samā- TBV-SD 52,22dhānavirodhānna samāhitatvamiti bhrāntacchādmasthikajñānayuktaḥ sa syāt | kathaṃ vā'tītānāgata- TBV-SD 52,23grahaṇam atītādeḥ svarūpasyāsaṃbhavāt ? asadākāragrahaṇe ca taimirikajñānavat pramāṇatvaṃ na TBV-SD 52,24syāt | athātītādikamapyasti, evaṃ satyatītāditvāderapyabhāva eveti sarvajñavyavahārocchedaḥ | TBV-SD 52,25atha pratipādyāpekṣayā tasyābhāvaḥ, tadapyayuktam; nahi vidyamānamevāpekṣayā tadaivāvidyamānaṃ TBV-SD 52,26bhavati | tasyānupalabdheravidyamānatvameveti cet, tadanupalabdhirevāstu kathamavidyamānam ? na TBV-SD 52,27hyanyasyābhāve'nyasyāpyabhāvaḥ, atiprasaṅgāt | tasyāsāvavidyamānatvena pratibhātīti cet, sa tarhi TBV-SD 52,28bhrāntaḥ, asadvikalpasaṃbhavāt; tasyāsadvikalpasya viṣayīkaraṇāt sarvajño'pi bhrānta eveti kathaṃ sarva- TBV-SD 52,29vit ? atha vikalpasyāpi svarūpe'bhrāntatvameva tena tasya vedanaṃ sarvajñajñānamabhrāntam, evaṃ tarhi TBV-SD 52,30svarūpasākṣātkaraṇameva kevalam kathamatītādyavidyamānasākṣātkaraṇam ? tataścātītānāgatapadārthā- TBV-SD 52,31bhāvāt tatsākṣātkaraṇāsaṃbhavānna tadgrahaṇāt sarvajñaḥ | kiṃca, svarūpamātravedane tanmātrasyaiva vidya- TBV-SD 52,32mānatvāt tadvedane'dvaitavedanād na sarvajñavyavahāraḥ tadbhāve vā sarvaḥ sarvavit syāt | athāpi syāt TBV-SD 52,33satyasvapnadarśanavad atītānāgatādidarśanam tato vyavahāraḥ iti, tadapyayuktam; satyasvapnadarśanasya TBV-SD 52,34svarūpamātravedane na satyāsatyavibhāgaḥ kintvānumānikaḥ, satyasvapnasvarūpasaṃvedanasya tanmātraparyava- TBV-SD 52,35sitatvāt | kiṃca, atītānāgatakālasaṃbandhitvāt padārthānāmatītānāgatatvam taddhi bhavat TBV-SD 52,36kimaparātītānāgatakālasaṃbandhād abhyupagamyate, āhosvit svata eva ? yadyaparātītānāgatakāla- TBV-SD 52,37saṃbandhāt kālasyātītānāgatatvaṃ tadā tasyāpyaparātītānāgatakālasaṃbandhādatītānāgatatvam, tasyā- TBV-SD 52,38pyaparasmādityanavasthā | athātītānāgatapadārthakriyāsaṃbandhāt kālasyātītānāgatatvaṃ tenāyamadoṣaḥ; TBV-SD 52,39nanu padārthakriyāṇāmapi kuto'tītānāgatatvam ? yadyaparātītānāgatapadārthakriyāsadbhāvāt tadā'trāpi TBV-SD 53,01saivānavasthā | atītānāgatakālasaṃbandhāt padārthakriyāṇāmatītānāgatatvaṃ tarhi kālasyāpyatītā- TBV-SD 53,02nāgatapadārthakriyāsaṃbandhādatītānāgatatvamiti vyaktamitaretarāśrayatvam, tanna prathamaḥ pakṣaḥ | atha TBV-SD 53,03svarūpata eva kālasyātītānāgatatvaṃ tadā padārthānāmapi svata evātītānāgatatvamastu kimatītānā- TBV-SD 53,04gatakālasaṃbandhitvena ? tacca padārthasvarūpamasmadādijñāne'pi pratibhātīti nātītānāgatapadārthagrāhitve- TBV-SD 53,05nāsmadādibhyaḥ sarvajñasya viśeṣaḥ | api ca, saṃbandhasyānyatra vistarato niṣiddhatvānna kasyacit kenacit TBV-SD 53,06saṃbandha ityatītānāgatādisaṃbaddhapadārthagrāhijñānamasadarthaviṣayatvena bhrāntaṃ syāditi na bhrāntajñānavān TBV-SD 53,07sarvajñaḥ kalpayituṃ yuktaḥ | bhavatu vā sarvajñastathāpyasau tatkāle'pyasarvajñairjñātuṃ na śakyate, tadgrāhya- TBV-SD 53,08padārthājñāne tadgrāhakajñānavataḥ kenacit pramāṇena pratipattumaśakteḥ | taduktam — TBV-SD 53,09“sarvajño'yamiti hyetat tatkāle'pi bubhutsubhiḥ | TBV-SD 53,10tajjñānajñeyavijñānarahitairgamyate katham ? || TBV-SD 53,11kalpanīyāstu sarvajñā bhaveyurbahavastava | TBV-SD 53,12ya eva syādasarvajñaḥ sa sarvajñaṃ na budhyate” || TBV-SD 53,13na ca tadaparijñāne tatpraṇītatvenāgamasya prāmāṇyamavagantuṃ śakyam; tadanavagame ca tadvihitānuṣṭhāne TBV-SD 53,14pravṛttirapyasaṅgatā | taduktam — TBV-SD 53,15“sarvajño nāvabuddhaśced yenaiva syānna taṃ prati | TBV-SD 53,16tadvākyānāṃ pramāṇatvaṃ mūlājñānena vākyavat” || iti | TBV-SD 53,17tadevaṃ sarvajñasadbhāvagrāhakasya pramāṇasyābhāvāt tatsadbhāvabādhakasya cānekadhā pratipāditatvāt TBV-SD 53,18sarvajñābhāvavyavahāraḥ pravarttayituṃ yuktaḥ | tathāhi — ye bādhakapramāṇagocaratāmāpannāste ‘asad’ iti TBV-SD 53,19vyavaharttavyāḥ, yathā aṅgulyagre kariyūthādayaḥ, bādhakapramāṇagocarāpannaśca bhavadabhyupagamaviṣayaḥ TBV-SD 53,20sakalapadārthasārthasākṣātkārītyasadvyavahāraviṣayatvaṃ sarvavido'bhyupagantavyamiti pūrvapakṣaḥ || TBV-SD 53,22atra pratividhīyate — yattāvaduktam ‘ye deśa — kāla — svabhāvavyavahitāḥ pramāṇaviṣayatāmanāpannā TBV-SD 53,23na te sadvyavahāragocaracāriṇaḥ’ ityādi, tadayuktam; sarvavidi pramāṇaviṣayatvasya pratipādayiṣyamā- TBV-SD 53,24ṇatvād asiddho hetustadaviṣayatvalakṣaṇaḥ | yadapyabhyadhāyi ‘na tāvadakṣasaṃbhavajñānasaṃvedyastadbhāvaḥ, TBV-SD 53,25akṣāṇāṃ pratiniyataviṣayatvena tatsākṣātkaraṇavyāpārāsaṃbhavāt’ tat siddhameva sādhitam | yadapyuktam TBV-SD 53,26‘nāpyanumānasya tatra vyāpāraḥ, taddhi pratibandhagrahaṇe pakṣadharmatāgrahaṇe ca hetoḥ pravarttate; na ca TBV-SD 53,27pratibandhagrahaṇaṃ pratyakṣatastatra saṃbhavati’ ityādi, tad dhūmāderagnyādiprabhavatvānumāne'pi samānam | TBV-SD 53,28athāgnyādeḥ pratyakṣatvāt tata eva tatprabhavatva — kāryaviśeṣatvayordhūmādau pratibandhasiddhiḥ, nanu dhūmasya TBV-SD 53,29kimagnisvarūpagrāhakapratyakṣeṇa pāvakapūrvakatvamavagamyate, uta dhūmasvabhāvagrāhiṇeti kalpanādvayam | TBV-SD 53,30tatra na tāvadādyaḥ pakṣaḥ, pāvakarūpagrāhi pratyakṣaṃ tatsvabhāvamātragrahaṇaparyavasitameva na dhūmarūpapravedana- TBV-SD 53,31pravaṇam, tadapravedane ca na tadapekṣayā tena vahneḥ kāraṇatvāvagamaḥ; nahi pratiyogisvarūpāgrahaṇe taṃ prati TBV-SD 53,32kasyacit kāraṇatvamanyadvā dharmāntaraṃ grahītuṃ śakyam, atiprasaṅgāt | atha dhūmasvarūpapratipattimatā TBV-SD 53,33pratyakṣeṇa tasya citrabhānuṃ prati kāryatvasvabhāvaṃ tatprabhavatvaṃ gṛhyate, nanu tasyāpi pāvakasvarūpagrāhaka- TBV-SD 53,34tvenāpravṛttestadagrahaṇe tadapekṣaṃ kāryatvaṃ dhūmasya kathamavagamaviṣayaḥ ? athāgni — dhūmadvayasvarūpagrāhiṇā TBV-SD 53,35pratyakṣeṇa tayoḥ kāryakāraṇabhāvaniścayaḥ, tadapyasaṅgatam; dvayagrāhiṇyapi jñāne tayoḥ svarūpameva bhāti TBV-SD 53,36na punaragnerdhūmaṃ prati kāraṇatvam dhūmasya vā taṃ prati kāryatvam; na hi padārthadvayasya svasvarūpaniṣṭhasyai- TBV-SD 53,37kajñānapratibhāsamātreṇa kāryakāraṇabhāvapratibhāsaḥ; anyathā ghaṭa — paṭayorapi svasvarūpaniṣṭhayorekajñā- TBV-SD 53,38napratibhāsaḥ kvacidastīti tayorapi kāryakāraṇabhāvāvagamaprasaṅgaḥ | atha yasya pratibhāsānantaraṃ TBV-SD 54,01yatpratibhāsa ekajñānanibandhanastayostadavagama iti nāyaṃ doṣaḥ, tadapi ghaṭapratibhāsānantaraṃ paṭaprati- TBV-SD 54,02bhāse kvacid jñāne samānam | na ca kramabhāvipadārthadvayapratibhāsamanvayyekaṃ jñānamiti śakyaṃ vaktum, TBV-SD 54,03pratibhāsabhedasya bhedanibandhanatvāt; anyatrāpi tadbhedavyavasthāpitatvād bhedasya, sa ca kramabhāvipra- TBV-SD 54,04tibhāsadvayādhyāsitajñāne samastīti kathaṃ na tasya bhedaḥ ? na caikameva jñānaṃ janmānantarakṣaṇādikā- TBV-SD 54,05lamāsta iti bhavatāmabhyupagamaḥ | taduktam — “kṣaṇikā hi sā, na kālāntaramāste” TBV-SD 54,06iti | atha vahni — dhūmasvarūpadvayagrāhijñānadvayānantarabhāvismaraṇasahakāri indriyaṃ savikalpakajñānaṃ jana- TBV-SD 54,07yati tatra taddvayasya pūrvāparakālabhāvinaḥ pratibhāsāt kāryakāraṇabhāvaniścayo bhaviṣyati, tadapyasaṅga- TBV-SD 54,08tam; pūrvapravṛttapratyakṣadvayasya tatrāvyāpārāt taduttarasmaraṇasya ca padārthamātragrahaṇe'pyasāmarthyāccakṣurā- TBV-SD 54,09dīnāṃ ca tadavagamajñānajanane'śakteḥ; śaktau vā prathamākṣasannipātavelāyāmeva tadavagamajñānotpattiprasa- TBV-SD 54,10ṅgād akiñcitkarasya smaraṇāderanapekṣaṇīyatvāt parimalasmaraṇasavyapekṣasya locanasya ‘surabhi candanam’ TBV-SD 54,11ityaviṣaye gandhādau jñānajanakatvasyeva tatrāpi tajjanakatvavirodhāt | atha tatsmaraṇasavyapekṣaloca- TBV-SD 54,12navyāpārānantaraṃ ‘kāryakāraṇabhūte ete vastunī’ ityetadākārajñānasaṃvedanāt kāryakāraṇabhāvāvagamaḥ TBV-SD 54,13savikalpakapratyakṣanibandhano vyavasthāpyate; nanvevaṃ parimalasmaraṇasahakāricakṣurvyāpārānantarabhāvī TBV-SD 54,14‘surabhi malayajam’ iti pratyayaḥ samanubhūyata iti parimalasyāpi cakṣurjapratyayaviṣayatvaṃ syāt | atha TBV-SD 54,15parimalasya locanāviṣayatvād nāyaṃ pratyayastajjaḥ kintu gandhasahacaritarūpadarśanaprabhavānumāna- TBV-SD 54,16svabhāvaḥ, tadetat prakṛte'pi kāryakāraṇabhāve locanāviṣayatvaṃ samānam; pratyayasya tu tadadhyavasā- TBV-SD 54,17yino'paraṃ nimittaṃ kalpanīyam; tanna pratyakṣataḥ savikalpakādapi dhūma — pāvakayoḥ kāryakāraṇatvā- TBV-SD 54,18vagamaḥ | mānasapratyakṣaṃ tu tadavagamanimittaṃ bhavatā nābhyupagamyate | api ca, kāryakāraṇabhāvaḥ TBV-SD 54,19sarvadeśa — kālāvasthitākhiladhūma — pāvakavyaktikroḍīkaraṇena avagato'numānanimittatāmupagacchati, TBV-SD 54,20na ca pratyakṣasyeyati vastuni savikalpakasya nirvikalpakasya vā vyāpāraḥ saṃbhavatītyasakṛt pratipā- TBV-SD 54,21ditam | kiṃca, na kāraṇasya prāgbhāvitvamātrameva bauddhānāmiva kāraṇatvam — yena tasya kāraṇasvarūpā- TBV-SD 54,22bhedāt tatsvarūpagrāhiṇā pratyakṣeṇa tadabhinnasvabhāvasya kāraṇatvasyā'pyavagamaḥ, kevalaṃ kāryadarśanādu- TBV-SD 54,23ttarakālaṃ tanniścīyate — kintu kāraṇasya kāryajananaśaktiḥ kāraṇatvam; sā ca śaktirna pratyakṣāvaseyā TBV-SD 54,24api tu kāryadarśanasamavagamyā bhavatā parikalpitā | taduktam — TBV-SD 54,25“śaktayaḥ sarvabhāvānāṃ kāryā'rthāpattigocarāḥ” | TBV-SD 54,26tataḥ kathaṃ pratyakṣāt kāraṇasya kāraṇatvāvagamaḥ ? atha kāryādeva kāraṇasya kāraṇatvāvagamo bhavatu kiṃ TBV-SD 54,27naśchinnam; nanu kāryāt kāraṇasya kāraṇatvāvagame'numānācchaktyavagamaḥ, tatra ca tadapi kāryaṃ liṅga- TBV-SD 54,28bhūtaṃ yadi kāraṇaśaktimavagamayati tadā śakti — kāryayoḥ pratibandhagrahaṇamabhyupagantavyam; sa ca pratiba- TBV-SD 54,29ndhāvagamo na pratyakṣāditi pratipāditam | anumānāt tadavagame itaretarāśrayā'navasthādoṣāvatāro'- TBV-SD 54,30trāpi samānaḥ | arthāpattestvanumāne'ntarbhāvaḥ pratipādita iti na prasiddhānumānasyāpi pravṛttirbhavada- TBV-SD 54,31bhiprāyeṇa | atha vahnigatadharmānuvidhānād dhūmasya tatpūrvakatvaṃ kutaścit pramāṇāt prasiddhamiti dhūma- TBV-SD 54,32tvasya tatpūrvakatvavyāptisiddhiḥ — anyathā dhūmādagnyasiddheḥ sakalalokaprasiddhavyavahārābhāvaḥ, anumā- TBV-SD 54,33nābhāve pratyakṣato'pi vyavahārāsambhavāt — tarhi vacanaviśeṣasyāpi yadi viśiṣṭakāraṇapūrvakatvaṃ tata TBV-SD 54,34eva pramāṇāt prasiddhaṃ vivādādhyāsite vacane vacanaviśeṣatvāt sādhyeta tadā ko'parādhaḥ ? TBV-SD 54,35yadapyuktam ‘pakṣadharmatvaniścaye sati hetoranumānaṃ pravarttate, na ca sarvavit kutaścit pramā- TBV-SD 54,36ṇāt siddhaḥ’ ityādi, tadapyayuktam; yato yadi sarvavido dharmitvaṃ kriyeta tadā tasyāsiddhatvāt TBV-SD 54,37syādapyapakṣadharmatvalakṣaṇaṃ dūṣaṇam; yadā tu vacanaviśeṣasya dharmitvaṃ tasya viśiṣṭakāraṇapūrvakatvaṃ TBV-SD 54,38sādhyatvenopakṣiptaṃ tadā tatra tadviśeṣatvādilakṣaṇo heturupādīyamānaḥ kathamapakṣadharmaḥ syāt ? na TBV-SD 54,39cāpakṣadharmādapi hetorupajāyamānamanumānaṃ pramāṇaṃ bhavatā'bhyupagacchatā pakṣadharmatvābhāvalakṣaṇaṃ TBV-SD 54,40dūṣaṇamāsañjayituṃ yuktam | anyathā — TBV-SD 55,01TBV-SD 55,02“pitrośca brāhmaṇatvena putrabrāhmaṇatā'numā | TBV-SD 55,03sarvalokaprasiddhā na pakṣadharmamapekṣate” || TBV-SD 55,04ityādyapakṣadharmahetusamutthānumānaprāmāṇyapratipādanaṃ bhavato'pyayuktaṃ syāt | yadapyabhyadhāyi ‘sarvajña- TBV-SD 55,05sattāyāṃ sādhyāyāṃ trayīṃ doṣajātiṃ heturnātivarttate’ ityādi, tatra syādapyayaṃ doṣaḥ yadi tatsattā TBV-SD 55,06sādhyatvenābhyupagamyate; yāvatā pūrvoktaprakāreṇa vacanaviśeṣasya viśiṣṭakāraṇapūrvakatvaṃ sādhyamityu- TBV-SD 55,07ktam, tatra cāsya doṣasyopakṣepo'yukta eva | yadapyabhyadhāyi ‘yadyaniyataḥ kaścit sakalapadārthajñaḥ TBV-SD 55,08sādhyo'bhipretaḥ’ ityādi, tadapyasaṅgatameva; yato nāsmābhiḥ pratiniyata eva kaścit sarvajño'nu- TBV-SD 55,09mānāt sādhyate kintu viśiṣṭakāraṇapūrvakatvaṃ viśiṣṭaśabdasya; tacca svasādhyavyāptahetubalāt sādhya- TBV-SD 55,10dharmiṇi siddhimāsādayad hetupakṣadharmatvabalāt pratiniyatasarvajñapūrvakatvenaiva siddhimāsādayati | na ca TBV-SD 55,11‘tata eva hetoranyasyāpi sarvajñasya siddheranyāgamāśrayaṇamapi bhavatāṃ prasajyate’ iti dūṣaṇam, anyāga- TBV-SD 55,12mānāṃ dṛṣṭaviṣaya eva pramāṇaviruddhārthapratipādakatvenāprāmāṇyasya vyavasthāpayiṣyamāṇatvāt kathaṃ TBV-SD 55,13tatpraṇetṛṛṇāmapi sarvajñatvasiddhiḥ | yaccānyadabhihitam ‘na kaścit sarvajñapratipādakaḥ samyag hetuḥ TBV-SD 55,14saṃbhavati’, tadapyasaṅgatam; tatpratipādakasya samyagghetorvacanaviśeṣatvādeḥ pratipādayiṣyamāṇatvāt | TBV-SD 55,15yaccānyadabhihitam ‘sarve padārthāḥ kasyacit pratyakṣāḥ, prameyatvāt, agnyādivat’ ityatra ‘yadi sakala- TBV-SD 55,16padārthagrāhipratyakṣatvaṃ sādhyam’ ityādi, tadapyasaṅgatam; evaṃ sādhyavikalpane'gnyāderapyanumānānna TBV-SD 55,17siddhiḥ syāt | tathāhi — atrāpyevaṃ vaktuṃ śakyate — yadi pratiniyatasādhyadharmidharmo vahniḥ sādhyatvenābhi- TBV-SD 55,18pretastadā tadviruddhena dṛṣṭāntadharmiṇi taddharmidharmeṇa pāvakena vyāptasya dhūmalakṣaṇasya hetorasiddhatvād TBV-SD 55,19viruddho hetuḥ syāt sādhyavikalaśca dṛṣṭāntaḥ | atha dṛṣṭāntadharmidharmaḥ sādhyadharmiṇi sādhyate tadā TBV-SD 55,20pratyakṣādivirodhaḥ | athobhayagataṃ vahnisāmānyaṃ tadā siddhasādhyatādoṣaḥ | ‘tathā prameyatvamapi hetu- TBV-SD 55,21tvenopanyasyamānam’ ityādi yaduktaṃ tad dhūmalakṣaṇe'pi hetau samānam | tathāhi — atrāpi kiṃ sādhya- TBV-SD 55,22dharmidharmo hetutvenopāttaḥ, uta dṛṣṭāntadharmidharmaḥ, athobhayagataṃ sāmānyam ? tatra yadi sādhya- TBV-SD 55,23dharmidharmo hetuḥ, sa dṛṣṭāntadharmiṇi nānvetītyananvayo hetudoṣaḥ | atha dṛṣṭāntadharmidharmaḥ, sa sādhya- TBV-SD 55,24dharmiṇyasiddha ityasiddhatāhetudoṣaḥ | athobhayagataṃ sāmānyam, tadapi pratyakṣā'pratyakṣamahānasaparvata- TBV-SD 55,25pradeśavilakṣaṇavyaktidvayāśritaṃ na saṃbhavatīti hetorasiddhatā tadavasthitā | atha parvatapradeśāśritāgni — TBV-SD 55,26taddhūmavyakteruttarakālabhāvipratyakṣapratīyamānatvena na mahānasopalabdhadhūmavyaktyā'tyantavailakṣaṇyamiti TBV-SD 55,27nobhayagatasāmānyābhāvaḥ; nanūbhayagatasāmānyapratipattau tato'numānapravṛttiḥ, tatpravṛttau ca tadarthakri- TBV-SD 55,28yārthinastatra pravartamānasya pratyakṣapravṛttiḥ, tasyāṃ ca satyāmatyantavailakṣaṇyābhāvastadvyakteḥ, tatsadbhāve TBV-SD 55,29cobhayagatasāmānyasiddhitastadanumānapravṛttiriti cakrakadūṣaṇāvakāśaḥ | atha kaṇṭhakṣīṇatādilakṣaṇadha- TBV-SD 55,30rmakalāpasādharmyānna mahānasa — parvatapradeśasaṅgatadhūmavyaktyoratyantavailakṣaṇyamityubhayagatasāmānyasiddhau TBV-SD 55,31na dhūmānumāne hetvasiddhatādidoṣastarhi vācyāvisaṃvādādidharmakalāpasādharmyasya vacanaviśeṣavyaktidva- TBV-SD 55,32ye'pyatyantavailakṣaṇyanivarttakasya sadbhāvena kathaṃ na tadviśeṣatvasāmānyasaṃbhavaḥ ? prameyatvaṃ tu yathā prakṛta- TBV-SD 55,33sādhye heturbhavati tathā pratipādayiṣyāmaḥ, āstāṃtāvat | yattu ‘nāpi śabdāt tatsiddhiḥ’ ityādi prati- TBV-SD 55,34pāditaṃ tat siddhasādhyatādoṣāghrātatvānnirastam | yadapyuktam ‘ye deśa — kāla — ityādiprayoge nāsiddho TBV-SD 55,35hetuḥ’ iti, etadapyayuktam; anumānasya tadupalambhasvabhāvasya pratipādayiṣyamāṇatvenānupalambhalakṣaṇasya TBV-SD 55,36hetoḥ paraprayuktasyāsiddhatvāt | ata eva ‘sadvyavahāraniṣedhaścānupalambhanimitto'nena’ ityādyasāratayā TBV-SD 55,37sthitam | ‘atha yathā'smākaṃ tatsadbhāvā''vedakaṃ pramāṇaṃ nāsti tathā bhavatāṃ tadabhāvā''vedakamapi TBV-SD 55,38nāsti’ ityādi yāvat ‘prasaṅgasādhanābhiprāyeṇa sarvameva sarvajñapratikṣepapratipādakaṃ yuktijālamabhihi- TBV-SD 55,39tam’ iti yaduktam, tadapyacāru; yataḥ “sarvajño dṛśyate tāvannedānīm” TBV-SD 55,40 ityādinā tatsadbhāvopalambhakapramāṇapañcakanivṛttipratipādanadvāreṇa yad abhāvākhyapramāṇa- TBV-SD 56,01pravṛttipratipādanaṃ tat tadabhāvāvedakasvatantrābhāvākhyapramāṇābhyupagamavyatirekeṇāsaṃbhavad bhavatāṃ TBV-SD 56,02mithyāvāditāṃ sūcayati | yadapyavādi ‘tathā ca prasaṅgasādhanābhiprāyeṇa bhagavato jaimineḥ sūtram’ TBV-SD 56,03ityādi, tadapyasaṅgatam; yataḥ prasaṅgasādhanasya tatpūrvakasya ca viparyayasya vyāpyavyāpakabhāvasiddhau yatra TBV-SD 56,04vyāpyābhyupagamo vyāpakābhyupagamanāntarīyakaḥ vyāpakanivṛttito vyāpyanivṛttiravaśyaṃbhāvinī ca TBV-SD 56,05pradarśyate tatra yathākramaṃ pravṛttiḥ, atra tu pratyakṣatvasya satsaṃprayogajatvena, tasya ca vidyamānopalambha- TBV-SD 56,06natvena, tasyāpi dharmādikaṃ pratyanimittatvena kva vyāpyavyāpakabhāvāvagamo yena prasaṅga — tadviparyayayoḥ TBV-SD 56,07pravṛttiḥ syāt ? nanūktamevaitat ‘svātmanyeva’ satyam; uktaṃ natu yuktamuktam | ayuktatā ca — sarvaṃ TBV-SD 56,08cakṣurādikaraṇagrāmaprabhavaṃ pratyakṣaṃ sannihitadeśa — kāla — padārthāntarasvabhāvāviprakṛṣṭapratiniyatarūpādi- TBV-SD 56,09grāhakaṃ sarvatra sarvadā ceti na vyāpyavyāpakabhāvagrāhakaṃ pramāṇamasti, viparyayaścopalabhyate — yojana- TBV-SD 56,10śataviprakṛṣṭasyārthasya grāhakaṃ saṃpātigṛdhrarājapratyakṣaṃ rāmāyaṇa — bhāratādau bhavatpramāṇatvenābhyupagate TBV-SD 56,11śrūyate, tathedānīmapi gṛdhra — varāha — pipīlikādīnāṃ cakṣuḥ — śrotra — ghrāṇajasya pratyakṣasya yathākramaṃ TBV-SD 56,12rūpa — śabda — gandhādiṣu deśaviprakṛṣṭeṣu pravṛttirupalabhyate, tathā kālaviprakṛṣṭasyāpyatītakālasaṃbandhi- TBV-SD 56,13tvasya pūrvadarśanasaṃbandhitvasya ca smaraṇasavyapekṣalocanādijanyapratyabhijñāpratyakṣagrāhyatvaṃ pūrovyava- TBV-SD 56,14sthite'rthe bhavatā'bhyupagamyate; anyathā — TBV-SD 56,15“deśa — kālādibhedena tadā'styavasaro miteḥ” | TBV-SD 56,16“idānīṃtanamastitvaṃ nahi pūrvadhiyā gatam” | TBV-SD 56,17ityādivacanasaṃdarbheṇa pratyabhijñāpratyakṣasyāgṛhītārthādhigantṛtvaṃ pūrvāparakālasaṃbandhitvalakṣaṇanitya- TBV-SD 56,18tvagrāhakatvaṃ ca pratipādyamānamasaṅgataṃ syāt | athātītātīndriyakālasaṃbandhitvaṃ pūrvadarśanasaṃbandhitvaṃ TBV-SD 56,19vā varttamānakālasaṃbandhinaḥ purovyavasthitasyārthasya yadi cakṣurādiprabhavapratyabhijñānena gṛhyate tadā — TBV-SD 56,20“saṃbaddhaṃ varttamānaṃ ca gṛhyate cakṣurādibhiḥ” | TBV-SD 56,21iti vacanaṃ viruddhārthaṃ syāt, tathā'tīndriyakāla — darśanādervarttamānārthaviśeṣaṇatvena grahaṇe'tīndriya- TBV-SD 56,22dharmāderapi grahaṇaprasaṅgāt prasaṅgasādhana — tadviparyayayorapravṛttiḥ svayameva pratipāditā syāt; nanvaya- TBV-SD 56,23mevātra doṣaḥ kālaviprakṛṣṭārthagrāhakatvena indriyajapratyakṣasya pratipādayitumasmābhirabhipreta iti TBV-SD 56,24kasyātropālambhaḥ | atha varttamānakālasaṃbaddhe viśeṣye purovarttini vyāpāravaccakṣustadviśeṣaṇabhūte'tī- TBV-SD 56,25ndriye'pi pūrvakāladarśanādau pravarttate, anyathā cakṣurvyāpārānantaraṃ ‘pūrvadṛṣṭaṃ paśyāmi’ iti viśeṣyā- TBV-SD 56,26lambanaṃ pratyabhijñānaṃ nopapadyeta, nāgṛhītaviśeṣaṇā viśeṣye buddhirupajāyate daṇḍāgrahaṇa iva daṇḍi- TBV-SD 56,27buddhiḥ; na ca dharmādāvayaṃ nyāyaḥ saṃbhavatīti cet, nanu dharmādeḥ kimatīndriyatvāccakṣurādinā'grahaṇam, TBV-SD 56,28uta avidyamānatvāt, āhosvid aviśeṣaṇatvāt ? tatra nādyaḥ pakṣaḥ, atīndriyasyāpyatīta- TBV-SD 56,29kālādergrahaṇābhyupagamāt | nāpyavidyamānatvāt, bhāvidharmāderivātītakālāderavidyamānatve'pi prati- TBV-SD 56,30bhāsasya bhāvāt | athāviśeṣaṇatvāddharmāderapratibhāsaḥ, tadapyasaṅgatam; sarvadā padārthajanakatvena TBV-SD 56,31dravya — guṇa — karmajanyatvena ca dharmādeḥ sarvapadārthaviśeṣaṇabhāvasaṃbhavād atītātīndriyakālāderiva TBV-SD 56,32tasyāpi viśeṣyagrahaṇapravṛttacakṣurādinā grahaṇasaṃbhava iti kathaṃ dharmaṃ pratyanimittatvaprasaṅgasādhanasya TBV-SD 56,33tadviparyayasya vā saṃbhavaḥ ? tathā, praśnādi — mantrādidvāreṇa saṃskṛtaṃ cakṣuryathā kālaviprakṛṣṭapadārthagrāha- TBV-SD 56,34kamupalabhyate tathā dharmāderapi yadi grāhakaṃ kasyacit syāt tadā na kaściddoṣaḥ | api ca, anālo- TBV-SD 56,35kāndhakāravyavahitasya mūṣikādernaktaṃcaravṛṣadaṃśādeścakṣuryathā grāhakamupalabhyate tathā yadyatīndriyātī- TBV-SD 56,36tā'nāgatadharmādipadārthasākṣātkāri kasyacit tadeva syāt tadā'trāpi ko doṣaḥ ? na ca jātya- TBV-SD 56,37ntarasyāndhakāravyavahitarūpādigrāhakaṃ cakṣurdṛṣṭaṃ na punarmanuṣyadharmaṇa iti pratisamādhānamatrābhidhātuṃ TBV-SD 56,38yuktam, manuṣyadharmaṇo'pi nirjīvikāderdravyaviśeṣādisaṃskṛtaṃ cakṣuḥ samudrajalādivyavahitaparvatādi- TBV-SD 57,01grahaṇe samarthamupalabhyata iti dharmāderapi deśa — kāla — svabhāvaviprakṛṣṭasya kasyacit puruṣaviśeṣasya TBV-SD 57,02puṇyādisaṃskṛtaṃ cakṣurādi grāhakaṃ bhaviṣyatīti na kaścit dṛṣṭasvabhāvavyatikramaḥ | atha cakṣurādeḥ TBV-SD 57,03karaṇasya pratiniyatarūpādiviṣayatvenānyakaraṇaviṣayagrāhakatve svārthātikramo vyavahāravilopī syāt; TBV-SD 57,04nanu śrūyata eva cakṣuṣā śabdaśravaṇaṃ prāṇiviśeṣāṇām — ‘cakṣuḥśravaso bhujaṅgāḥ’ iti lokapravādāt | TBV-SD 57,05mithyā sa pravāda iti cet, naitat; pravādabādhakasyābhāvāt karṇacchidrānupalabdheśca | na ca TBV-SD 57,06‘dandaśūkacakṣuṣo jātyantaratvāt’ ityuttaramatropayogi, anyatrāpi prakṛṣṭapuṇyasaṃbhārajanitasarvavi- TBV-SD 57,07ccakṣuṣi samānatvāt | tadevaṃ dharmādisamastapadārthagrāhakatvena cakṣurādijanitapratyakṣasyā'virodhād na TBV-SD 57,08pratyakṣatva — satsaṃprayogajatvādervyāpyavyāpakabhāvasiddhiriti na prasaṅga — viparyayayoḥ pravṛttiriti na tata- TBV-SD 57,09statpratikṣepaḥ | etena “yadi ṣaḍbhiḥ pramāṇaiḥ syāt sarvajñaḥ” ityādi TBV-SD 57,10vārttikakṛtpratipāditaṃ prasaṅgasādhanābhiprāyeṇa yuktijālamakhilaṃ nirastam, vyāptipratiṣedhasya pūrvokta- TBV-SD 57,11prakāreṇa vihitatvāt | yacca ‘kiṃ pramāṇāntarasaṃvādyarthasya vaktṛtvāt ityādi tad dhūmādagnyanumāne'pi TBV-SD 57,12samānam | tathāhi — atrāpi vaktuṃ śakyam — kiṃ sādhyadharmisaṃbandhī dhūmo hetutvenopanyastaḥ’ ityādi TBV-SD 57,13yāvat ‘siddhaḥ pratibandho'sarvajñatva — vaktṛtvayoragni — dhūmayoriva’ iti paryantam, tadapyayuktam; yato'- TBV-SD 57,14sarvajñatva — vaktṛtvayoriva nāgni — dhūmayoḥ kāryakāraṇatvapratibandhasya tadgrāhakapramāṇasya vā'bhāvaḥ nahi TBV-SD 57,15vahnisadbhāve dhūmo dṛṣṭastadabhāve ca na dṛṣṭa ityetāvatā dhūmasyāgnikāryatvamucyate kintu TBV-SD 57,16“kāryaṃ dhūmo hutabhujaḥ kārye dharmānuvṛttitaḥ” | TBV-SD 57,17na cāsau darśanā'darśanamātragamyaḥ kintu viśiṣṭāt pratyakṣā'nupalambhākhyāt pramāṇāt | TBV-SD 57,18pratyakṣameva pramāṇaṃ pratyakṣā'nupalambhaśabdābhidheyam, tadeva kāryakāraṇābhimatapadārthaviṣayaṃ pratya- TBV-SD 57,19kṣam, tadviviktānyavastuviṣayamanupalambhaśabdābhidheyam; kadācidanupalambhapūrvakaṃ pratyakṣaṃ tadbhāvasā- TBV-SD 57,20dhakam, kadācit pratyakṣapuraḥsaro'nupalambhaḥ | tatrādyena yeṣāṃ kāraṇābhimatānāṃ sannidhānāt prāga- TBV-SD 57,21nupalabdhaṃ sad dhūmādi tatsannidhānādupalabhyate tasya tatkāryatā vyavasthāpyate | tathāhi — etāvadbhiḥ TBV-SD 57,22prakārairdhūmo'gnijanyo na syāt — yadyagnisannidhānāt prāgapi tatra deśe syāt, anyato vā''ga- TBV-SD 57,23cchet, tadanyahetuko vā bhavet | tadetat sarvamanupalambhapurassareṇa pratyakṣeṇa nirastam | etena prāga- TBV-SD 57,24nupalabdhasya rāsabhasya kumbhakārasannidhānānantaramupalabhyamānasya tatkāryatā syāditi nirastam | TBV-SD 57,25tathāhi — tatrāpi yadi rāsabhasya tatra prāgasattvam, anyadeśādanāgamanam, anyākāraṇatvaṃ ca TBV-SD 57,26niścetuṃ śakyeta tadā syādeva kumbhakārakāryatā, kevalaṃ tadeva niścetumaśakyam | evaṃ tāvadanupalambha- TBV-SD 57,27purassarasya pratyakṣasya tatsādhanatvamuktam | tathā, pratyakṣapurassaro'nupalambho'pi tatsādhanaḥ — TBV-SD 57,28yeṣāṃ sannidhāne pravarttamānaṃ tat kāryaṃ dṛṣṭaṃ teṣu madhye yadaikasyāpyabhāvo bhavati tadā nopalabhyate, tat TBV-SD 57,29tasya kāraṇamitarat kāryam | na cāgni — kāṣṭhādisannidhāne bhavato dhūmasyāpanīte kumbhakārādāvanupa- TBV-SD 57,30lambho'sti, agryādau tvapanīte bhavatyanupalambhaḥ | evaṃ parasparasahitau pratyakṣānupalambhāvabhimateṣveva TBV-SD 57,31kāryakāraṇeṣu niḥsandigdhaṃ kāryakāraṇabhāvaṃ sādhayataḥ | TBV-SD 57,32sarvakālaṃ cāgnisannidhāne bhavato dhūmasyānagnijanyatvaṃ kadācit sadasatorajanyatvena, ahetu- TBV-SD 57,33katvena, adṛśyahetukatvena vā bhavet ? tatra na tāvat prathamaḥ pakṣaḥ, asato janyatvāt, “sadeva na TBV-SD 57,34janyate” iti tvadabhiprāyāt sata eva janyamānatvānupapatteḥ; kāryatvasya ca kādāci- TBV-SD 57,35tkatvena siddhatvāt | nāpyahetukatvam, kādācitkatvenaiva; ahetutve tadayogāt | nāpyadṛśyahetukatvam, TBV-SD 57,36dhūmasyāgnyādisāmagryanvaya — vyatirekānuvidhānāt | athāpi syād adṛśyasyāyaṃ svabhāvo yadagnyādisa- TBV-SD 57,37nnidhāna eva dhūmam, karpūrorṇādidāhakāle sugandhādiyuktaṃ ca karoti nānyadeti, tat kimagnimantareṇa TBV-SD 57,38kadācid dhūmotpattirdṛṣṭā yenaivamucyate ? neti cet, kathaṃ nāgnikāryo dhūmastadbhāve bhāvāt ? dhūmotpatti- TBV-SD 57,39kāle ca sarvadā pratīyamāno'gniḥ kākatālīyanyāyena vyavasthita ityalaukikam | atha sa evādṛśyasya TBV-SD 57,40svabhāvo yadagnisannidhāna eva dhūmaṃ karoti; nanu yadyagninā nāsāvupakriyate kimagnisannidhānād na pūrvaṃ TBV-SD 57,41paścād vā dhūmaṃ vidadhāti ? na cānyadā karotīti tasya tajjanyasvabhāvasavyapekṣasya dhūmajanane tadeva TBV-SD 58,01pāraṃparyeṇāgnijanyatvaṃ dhūmasya | kiṃca, yathā deśa — kālādikamantareṇa dhūmasyānutpattestadapekṣā pratīyate TBV-SD 58,02tathā'gnimantareṇāpi dhūmasyānutpattidarśanāt tadapekṣā kena vāryate ? tadapekṣā ca tatkāryataiva | yathā TBV-SD 58,03cādṛśyabhāve eva dhūmasya bhāvāt tajjanyatvamiṣyate tathā sarvadā'gnibhāve eva dhūmasya bhāvadarśanāt TBV-SD 58,04tajjanyatā kiṃ neṣyate ? yāvatāṃ ca sannidhāne bhāvo dṛśyate tāvatāṃ hetutvaṃ sarveṣāmityagnyādisāma- TBV-SD 58,05grījanyatvād dhūmasya kuto'gnivyabhicāraḥ ? TBV-SD 58,06na cāyaṃ prakāro'sarvajñatva — vaktṛtvayoḥ saṃbhavati, asarvajñatvadharmānuvidhānasya vacane adarśanāt | TBV-SD 58,07tathāhi — yadi sarvajñatvādanyat paryudāsavṛttyā kiñcijjñatvamasarvajñatvamucyate tadā taddharmānuvidhānā'da- TBV-SD 58,08rśanānna tajjanyatā vacanasya | nahi kiñcijjñatvataratamabhāvāt vacanasya taratamabhāva upalabhyate | tathā- TBV-SD 58,09hi — kiñcijjñatvaṃ prakṛṣṭam atyalpavijñāneṣu kṛmyādiṣu, na ca teṣu vacanapravṛtterutkarṣa upalabhyate | atha TBV-SD 58,10prasajyapratiṣedhavṛttyā sarvajñatvābhāvo'sarvajñatvaṃ tatkāryaṃ tu vacanaṃ tadā jñānarahite mṛtaśarīre tasyopa- TBV-SD 58,11lambhaḥ syāt, na ca kadācanāpi tat tatropalabhyate | TBV-SD 58,12jñānātiśayavatsu ca sakalaśāstravyākhyātṛṣu vacanasyātiśayabhāvo dṛśyate iti jñānaprakarṣataratamā- TBV-SD 58,13dyanuvidhānadarśanāt tatkāryatā tasya — dhūmasyevāgnyādisāmagrīgatasurabhigandhādyanuvidhāyino — yathokta- TBV-SD 58,14pratyakṣā'nupalambhābhyāṃ vyavasthāpyate | ata eva kāraṇagatadharmānuvidhānameva kāryasya tatkāryatāvagamani- TBV-SD 58,15mittam na punaranvaya — vyatirekānuvidhānamātram | taduktam — TBV-SD 58,16“kāryaṃ dhūmo hutabhujaḥ kārye dharmānuvṛttitaḥ” | iti | TBV-SD 58,17yacca yatkāryatvena niścitaṃ tat tadabhāve na kadācidapi bhavati, anyathā taddhetukameva tanna syāditi TBV-SD 58,18sakṛdapi tato na bhavet; bhavati ca yad yatra niścitāvisaṃvādaṃ vacanaṃ tat tadavisaṃvādijñānaviśeṣād TBV-SD 58,19ityātmanyevāsakṛnniścitamiti nānyatastasya bhāvaḥ; tena — TBV-SD 58,20“yad yasyaiva guṇa — doṣān niyamenānuvarttate | TBV-SD 58,21tannāntarīyakaṃ tat syādato jñānodbhavaṃ vacaḥ” || TBV-SD 58,22atha yadi nāmāvisaṃvādijñānadharmānukaraṇato'visaṃvādi vacanamekaṃ tatprabhavaṃ yathoktapratyakṣā'nupala- TBV-SD 58,23mbhato'vagataṃ tadanyato na bhavati, tathāpyanyavacanasya taddharmānukaraṇato na tatkāryatvasiddhiriti tasyānya- TBV-SD 58,24to'pi bhāvasaṃbhavāt kuto'vyabhicāraḥ ? na; īdṛgbhūtaṃ vacanamīdṛkṣajñānataḥ sarvatra bhavatīti sakṛtpravṛ- TBV-SD 58,25ttapratyakṣato'vagamāt | nanu sakalavyaktyanugatatiryaksāmānyānabhyupagame yāvanti tathābhūtavacāṃsi tāni TBV-SD 58,26sarvāṇi pratyakṣīkaraṇīyāni tathābhūtajñānakāryatayā, anyathaikasyāpi vacasastadvyāptatayā'pratyakṣīkaraṇe TBV-SD 58,27tenaiva vyabhicārī hetuḥ syāt; na caitāvatpratyakṣīkaraṇasamarthaṃ pratyakṣam, tasya sannihitaviṣayatvāt; na TBV-SD 58,28cānyeṣāṃ svalakṣaṇānāmanumānāt sādhyadharmeṇa vyāptigrahaṇam, anavasthāprasaṅgat; tadayuktām; yataḥ pratyakṣaṃ TBV-SD 58,29tathābhūtajñānasannidhāna eva tathābhūtavacanabhedāt pratipadya eṣu‘atathābhūtavacanavyāvṛttaṃ rūpama- TBV-SD 58,30tathābhūtajñānavyāvṛttajñānajanyam’ityavadhārayati, yathā'tra tathā'nyatrāpi deśa — kālādau ‘tathābhūtajñānaja- TBV-SD 58,31nyameva’ityapyavadhārayati; anyathā'trāpi tathābhūtajñānajanyatayā na pratyakṣeṇāvadhāryeta | evaṃ hi tathābhū- TBV-SD 58,32tā'tathābhūtajñānajanyatayā tathābhūtavacanasya pratītiḥ syāt na tathābhūtajñānajanyatayaiva; pratīyate ca TBV-SD 58,33tathābhūtajñānajanyatayā tathābhūtaṃ vacanam; tasmādanyatrānyadā ca tathābhūtajñānādeva tathābhūtavacanamiti TBV-SD 58,34kuto vyabhicāraḥ ? yaśca tadrūpamanyato vyāvṛttamavadhārayituṃ śaknoti tasyaiva tadanumānam, yathā bāṣpā- TBV-SD 58,35divi lakṣaṇadhūmāvadhāraṇe'gnyanumānam | kiṃca, tiryaksāmānyavādino'pi gopālaghaṭikādau dhūmasāmā- TBV-SD 58,36nyasyāgnimantareṇāpi darśanād vyabhicārāśaṅkayā'gniniyatadhūmasāmānyāvadhāraṇenaiva tadanumānam; agni- TBV-SD 58,37niyatadhūmasāmānyāvadhāraṇaṃ cāgnisaṃbaddhadhūmavyaktyavadhāraṇapurassarameva; na ca sarvadeśādāvagnisaṃbaddha- TBV-SD 58,38dhūmavyaktiviśiṣṭasya dhūmasāmānyasya kenacit pramāṇenāvadhāraṇaṃ saṃbhavati; na ca mahānasādāvagniniyata- TBV-SD 58,39dhūmavyaktiviśiṣṭaṃ dhūmasāmānyaṃ pratipannamanyatrānuyāyi, vyakterananvayāt; yacca dhūmasāmānyamanuyāyi tad TBV-SD 58,40nāgnyavyabhicāri; tasmāt sāmānyavyāptigrahaṇavādināmapi kathaṃ viśiṣṭadhūmasāmānyaṃ sarvatrāgninā vyāptaṃ TBV-SD 58,41pratipannamiti tulyaṃ codyam | atha viśiṣṭadhūmasyānyatrāgnijanyatve na kiñcid bādhakamasti, ‘tadevedam’ TBV-SD 58,42iti ca pratīteḥ tatsāmānyaṃ pratītamiṣyate; asmākamapi ‘tadevedaṃ vacanam’ iti pratyayasyotpattestat TBV-SD 58,43pratipannamiti sadṛśapariṇāmalakṣaṇasāmānyavādino jainasya bhavato vā ko viśeṣo'tra vastuni ? iti TBV-SD 59,01yatkiñcidetat | tenāgnigamakatvena dhūmasya yo nyāyaḥ so'trāpi samāna iti viśiṣṭajñānagamakatvaṃ TBV-SD 59,02viśiṣṭaśabdasyābhyupagantavyam | TBV-SD 59,03atha jñānaviśeṣagrahaṇe pravṛttaṃ savikalpakaṃ nirvikalpakaṃ vā tato bhinnamabhinnaṃ vā jñānaṃ na vacana- TBV-SD 59,04viśeṣe pravarttate, tasya tadānīmanutpannatvenāsattvāt; tadapravṛttena ca jñānaviśeṣasvarūpameva tena gṛhyate na TBV-SD 59,05tadapekṣayā tasya kāraṇatvam, vacanaviśeṣagrāhakeṇāpi tatsvarūpameva gṛhyate na pūrvaṃ prati kāryatvam, kāra- TBV-SD 59,06ṇasyātītatvenāgrahaṇāt; nāpyubhayagrāhiṇā, bhinnakālatvena tayorekajñāne pratibhāsanā'yogāt; ata TBV-SD 59,07eva smaraṇamapi na tayoḥ kāryakāraṇabhāvāvedakam, anubhavānusāreṇa tasya pravṛttyupapatteḥ, anubhavasya TBV-SD 59,08cātra vastuni niṣiddhatvāt; asadetat; yataḥ kāryasya na tāvadasāvanutpannasyaiva kāryatvaṃ dharmaḥ, asa- TBV-SD 59,09ttvāt tadānīm; nāpyutpannasyātyantabhinnaṃ tat, taddharmatvādeva | tathā, kāraṇasyāpi kāraṇatvaṃ kāryaniṣpa- TBV-SD 59,10ttya'niṣpattyavasthāyāṃ na bhinnameva | nāpi tayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ saṃbandho'nyo'sti, bhinnakālatvādeva; TBV-SD 59,11saṃbandhasya ca dviṣṭhatvābhyupagamāt | tatastatsvarūpagrāhiṇā pratyakṣeṇa tadabhinnasvabhāvadharmarūpaṃ kāraṇatvaṃ TBV-SD 59,12kāryatvaṃ ca gṛhyate eva kṣayopaśamavaśāt; yatra tu sa nāsti tatra kāryadarśanādapi na tanniścīyate, yato TBV-SD 59,13nākārya — kāraṇayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ saṃbhavati | nāpi tenābhinnā uttarakālaṃ tayoḥ kāryakāraṇatā karttuṃ TBV-SD 59,14śakyā, virodhāt | nāpi bhinnā, tayoḥ svarūpeṇākāryakāraṇatāprasaṅgāt | nāpi svarūpeṇa kārya — kāra- TBV-SD 59,15ṇayorarthāntarabhūtakāryakāraṇabhāvasvarūpasaṃbandhaparikalpanena prayojanam, tadvyatirekeṇāpi svarūpeṇaiva TBV-SD 59,16kāryakāraṇarūpatvāt | na ca bhinnapadārthagrāhi pratyakṣadvayaṃ dvitīyāgrahaṇe tadapekṣaṃ kāryatvaṃ kāraṇatvaṃ vā TBV-SD 59,17grahītumaśaktamiti vaktuṃ yuktam, kṣayopaśamavatāṃ dhūmamātradarśane'pi vahnijanyatāvagamasya bhāvāt; anyathā TBV-SD 59,18bāṣpādivailakṣaṇyena tasyānavadhāraṇāt tato'nalāvagamābhāvena sarvavyavahārocchedaprasaṅgāt | kāraṇābhi TBV-SD 59,19matapadārthagrahaṇapariṇāmā'parityāgavatā kāryasvarūpagrāhiṇā ca pratyakṣeṇa kāryakāraṇabhāvāvagame na kaścid TBV-SD 59,20doṣaḥ | na ca kāraṇasvabhāvāvabhāsaṃ pratyakṣaṃ na kāryasvarūpāvabhāsayuktaṃ pratibhāsabhedena bhedopapatteriti TBV-SD 59,21preraṇīyam, citrapratibhāsijñānasya nīlapratibhāsā'parityāgapravṛttapītādipratibhāsyekatvavat prakṛtajñāna- TBV-SD 59,22syāpi tadavirodhāt | na ca citrajñānasyāpyekatvamasiddhamiti vaktuṃ yuktam, tathā'bhyupagame nīlaprati- TBV-SD 59,23bhāsasyāpi pratiparamāṇubhinnapratibhāsatvena bhinnatvāt ekaparamāṇvavabhāsasya cā'saṃvedanāt pratibhāsa- TBV-SD 59,24mātrasyāpyabhāvaprasaṅgāt sarvavyavahārābhāvaḥ syāt | ataḥ pratyakṣameva yathoktaprakāreṇa sarvopasaṃhāreṇa TBV-SD 59,25pratibandhagrāhakamanumānavādinā'bhyupagantavyam; anyathā prasiddhānumānasyāpyabhāvaḥ syāt | atheyato TBV-SD 59,26vyāpārān pratyakṣaṃ kartumasamartham tasya sannihitaviṣayabalotpattyā tanmātragrāhakatvāt tarhi pratyakṣeṇa TBV-SD 59,27pratibandhagrahaṇābhāve'numānena tadgrahaṇe'navasthe — taretarāśrayadoṣasadbhāvādanumānāpravṛttiprasaṅgato vyava- TBV-SD 59,28hārocchedabhayādavaśyamanumānapravṛttinibandhanāvinābhāvaniścāyakamaparamaspaṣṭasarvapadārthaviṣayamūhākhyaṃ pramā- TBV-SD 59,29ṇāntaramabhyupagantavyam; anyathā ‘sarvamubhayātmakaṃ vastu’ iti kuto'numānapravṛttirmīmāṃsakasya ? tato'- TBV-SD 59,30sarvajñatva — rāgādimattvasādhane vaktṛtvalakṣaṇasya hetoḥ pratibandhasya tatsādhakapramāṇasya ca prasiddhānumāne TBV-SD 59,31ivābhāvānna prasaṅgasādhanānumānapravṛttitaḥ sarvajñābhāvasiddhiḥ | viparyayeṇa vacanaviśeṣasya vyāptatvadarśa- TBV-SD 59,32nād viparyayasiddhireva tato yuktā | TBV-SD 59,33yacca ‘sarvajñajñānaṃ kiṃ cakṣurādijanitam’ ityādi pakṣacatuṣṭayamutthāpya ‘cakṣurādijanyatvena cakṣurā- TBV-SD 59,34dīnāṃ pratiniyatarūpādiviṣayatvena dharmādigrāhakatvāyogastajjñānasya’ dūṣaṇamabhyadhāyi, tadapyasaṅgatam; TBV-SD 59,35dharmādigrāhakatvāvirodhasya cakṣurādijñāne prāk pratipāditatvāt | abhyāsapakṣe tu yad dūṣaṇamabhyadhāyi ‘na TBV-SD 59,36sakalapadārthaviṣaya upadeśaḥ saṃbhavati, nāpi samastaviṣayo'bhyāsaḥ’ iti, tadapi na samyak; “utpāda — TBV-SD 59,37vyaya — dhrauvyayuktaṃ sat” iti sakalapadārthaviṣayasyopadeśasya sāmānyataḥ TBV-SD 59,38saṃbhavāt | na cāsyā'prāmāṇyam, anumānādipramāṇasaṃvādataḥ prāmāṇyasiddheḥ | anumānādipravarttana- TBV-SD 59,39dvāreṇa caitadarthābhyāse kathaṃ na sakalaviṣayābhyāsasaṃbhavaḥ ? yadapi ‘na ca samastapadārthaviṣayamanupadeśa- TBV-SD 59,40jñānaṃ saṃbhavati’ ityuktam, tadapyacāru; ‘sarvamanekāntātmakam, sattvāt’ ityanumānanibandhanavyāptiprasā- TBV-SD 59,41dhakapramāṇasya sakalapadārthaviṣayasya saṃbhavāt; anyathā'numānābhāvasya pratipāditatvāt | na ca tajjñā- TBV-SD 59,42navata eva sarvajñatvād vyartho'bhyāsaḥ, sāmānyaviṣayatvenāspaṣṭarūpasyaivāsya jñānasya bhāvāt, abhyāsa- TBV-SD 59,43jasya ca sakalatadgataviśeṣaviṣayatvena spaṣṭatvānna tadabhyāso viphalaḥ | yadapi ‘tadabhyāsapravarttakaṃ cakṣurā- TBV-SD 60,01dijanitaṃ yadyatīndriyaviṣayam’ ityādyavādi, tadapi pratikṣiptam; atīndriyārthagrāhakatvasyānyendriya- TBV-SD 60,02viṣayagrāhakatvasya ca prāk pratipādanāt vyavahārocchedābhāvasya ca darśitatvāt | atīndriye'pi ca TBV-SD 60,03kālādau viśeṣaṇabhūte cakṣurādeḥ pravṛttipratipādanācca itaretarāśrayatvadoṣasyāpyanavakāśaḥ pūrvapakṣaprati- TBV-SD 60,04pāditasya | śabdajñānajanitajñānapakṣe tu itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāpādanamapyayuktam, kāraṇapakṣe tada- TBV-SD 60,05saṃbhavāt; anyasarvajñapraṇītāgamaprabhavatvena jñānasya kathamitaretarāśrayatvam ? tadāgamapraṇeturapyanya- TBV-SD 60,06sarvajñapraṇītāgamapūrvakatve'navasthā syāt sā ceṣyata eva; anāditvādāgama — sarvajñaparamparāyāḥ | TBV-SD 60,07yadapyavādi ‘śabdajanitaṃ jñānamaspaṣṭābham, tajjñānavataḥ kathaṃ sakalajñatvam’ iti, tadapyasaṅgatam; nahi TBV-SD 60,08śabdajanitena jñānenābhyāsānāsāditavaiśadyena sakalajño'bhyupagamyate — yenāyaṃ doṣaḥ syāt — kintva- TBV-SD 60,09bhyāsāsāditasakalaviśeṣasākṣātkāritvalakṣaṇanairmalyavatā | ata eva ‘preraṇājanitaṃ jñānamasmadādīnāma- TBV-SD 60,10pyatītā'nāgata — sūkṣmādipadārthaviṣayamastīti sarvajñatvaṃ syāt’ iti yaduktam, tadapi nirastam; abhyāsa- TBV-SD 60,11jasya spaṣṭavijñānasya sakalapadārthaviṣayasyāsmadādīnāmabhāvāt | ‘liṅgajanitatve'pi tajjñānasyātīndri- TBV-SD 60,12yadharmādipadārthasaṃbandhānavagamād liṅgasyānavagatasādhyasaṃbandhasya ca tasya dharmādisādhyānumāpakatvā- TBV-SD 60,13saṃbhavāt’ ityādi yat, tadapyasaṅgatam; avagatadharmādyatīndriyasādhyasaṃbandhasya hetoḥ prasiddhatvāt | TBV-SD 60,14tathāhi — svaviṣayagrahaṇakṣamasya jñānasya tadagrāhakatvaṃ viśiṣṭadravyasaṃbandhapūrvakaṃ pītahṛtpūrapuruṣajñānasyeva; TBV-SD 60,15‘sarvamanekāntātmakam’iti sakalasāmānyaviṣayasya ca jñānasya tadgatāśeṣaviśeṣāgrāhakatvaṃ suprasiddhamiti TBV-SD 60,16bhavati paudgalikā'tīndriyadharmādisiddhirato hetoḥ | yadapyuktam ‘anumānajñānena sakalajñatvābhyupaga- TBV-SD 60,17me'smadādīnāmapi tat syāt, bhāvanābalāt tadvaiśadye tu kāmādiviplutaviśadajñānavata ivāsarvajñatvam; TBV-SD 60,18tajjñānasya tadvad upaplutatvaprāpteḥ’ iti, tadapyacāru; yato bhāvanābalājjñānaṃ vaiśadyamanubhavatītyetāvanmā- TBV-SD 60,19treṇa dṛṣṭāntasyopāttatvād na sakaladṛṣṭāntadharmāṇāṃ sādhyadharmiṇyāsañjanaṃ yuktam; tathā'bhyupagame sakalā- TBV-SD 60,20numānocchedaprasakteḥ | na cānumānagṛhītasyārthasya bhāvanābalād vaiśadyaṃ tatpratibhāsinyabhyāsaje jñāne'nu- TBV-SD 60,21bhavato vaiparītyasaṃbhavo yena tadavabhāsino jñānasya kāmādyupaplutajñānasyevopaplutatvaṃ syāt | yadapyabhyadhāyi TBV-SD 60,22‘rajo — nīhārādyāvaraṇāpāye vṛkṣādidarśanavad rāgādyāvaraṇābhāve sarvajñajñānaṃ vaiśadyabhāg bhaviṣyati’ ‘na TBV-SD 60,23ca rāgādīnāmāvārakatvaṃ siddham’ ityādi, tadapyasaṅgatam; kuḍyādīnāmapyanvaya — vyatirekābhyāmāvāra- TBV-SD 60,24katvāsiddheḥ | tathāhi — satyasvapnapratibhāsasyārthagrahaṇe na kuḍyādīnāmāvārakatvam, niśchidrāpavarakama- TBV-SD 60,25dhyasthitenāpi bhāvyatīndriyādyarthasyāntarāvaraṇābhāve pramāṇāntarasaṃvādina upalambhāt; kuḍyādīnāṃ TBV-SD 60,26tvāvaraṇatve taddarśanamasaṃbhavyeva syāt, tathāpratibhāsenādṛṣṭārthe'pi kuḍyādīnāṃ nāvārakatvam | yacca TBV-SD 60,27prātibhaṃ jñānaṃ jāgradavasthāyāṃ śabda — liṅgā'kṣavyāpārābhāve'pi ‘śvo bhrātā me āgantā’ ityādyākāra- TBV-SD 60,28mutpadyamānamupalabhyate tatra kuḍyādīnāṃ kathamāvārakatvam ? kathaṃ vā vijñānasya nātīndriyaviśeṣaṇabhūta- TBV-SD 60,29śvastanakālādyavabhāsakatvam anindriyajasya ca jñānasya bāhya — sūkṣmādipadārthasākṣātkāritvaṃ na siddham TBV-SD 60,30yena ‘sarvajñajñānasyānakṣajatve bāhyā'tīndriyādisakalapadārthasākṣātkaraṇaṃ spaṣṭatvaṃ ca na syāt’ ityādi TBV-SD 60,31preryeta ? | ata eva sakalapadārthagrahaṇasvabhāvasya jñānasya indriyādijanyatvakṛta eva pratiniyatarūpādigrā- TBV-SD 60,32hakatvaniyamo'vasīyate, prātibhādau tadajanye tasyābhāvāt | sakalajñajñānaṃ cātīndriyamiti kathaṃ “ye'pi TBV-SD 60,33sātiśayā dṛṣṭāḥ” ityādi tathā “yatrāpyatiśayo dṛṣṭaḥ” ityādi ca TBV-SD 60,34dūṣaṇaṃ tatra kramate ? na hi jñānasyāśeṣajñeyajñānasvabhāvasya kaścit pratiniyato rūpādikaḥ svārthaḥ TBV-SD 60,35saṃbhavati ityasakṛdāveditam | TBV-SD 60,36atha rāgādīnāmāvārakatve'pi kathamātyantikaḥ kṣayaḥ, kathaṃ vā'bhyasyamānamapyaviśadaṃ jñānaṃ TBV-SD 60,37laṅghanodakatāpādivat prakṛṣṭaprakarṣāvasthām vaiśadyaṃ cā'vāpnotīti ? naitat preryam; yato yadi rāgādīnā- TBV-SD 60,38māvārakatvādisvarūpaṃ na jñāyeta, nityatvamākasmikatvaṃ vā teṣāṃ syāt, taddhetūnāṃ vā svarūpāparijñānaṃ TBV-SD 61,01nityatvaṃ vā saṃbhāvyeta, tadvipakṣasya vā svarūpato'jñānaṃ anabhyāsaśca syāt tadaitanna syādapi; yāvatā TBV-SD 61,02rāgādīnāṃ jñānāvaraṇahetutvenāvaraṇasvarūpatvaṃ siddham | na ca teṣāṃ nityatvam, tatsadbhāve sarvajñajñānasya TBV-SD 61,03pratipādayiṣyamāṇapramāṇaniścitasyābhāvaprasaṅgāt | nāpyākasmikatvam, ata eva | na caiṣāmutpādako TBV-SD 61,04heturnāvagataḥ, mithyājñānasya tajjanakatvena siddhatvāt | na ca tasyāpi nityatvam, anyathā'vika- TBV-SD 61,05lakāraṇasya mithyājñānasya bhāve prabandhapravṛttarāgādidoṣasadbhāvāt tadāvṛtatvena sarvavidvijñānasyābhāvaḥ TBV-SD 61,06syāditi sa eva doṣaḥ | ākasmikatve'pi mithyājñānasya hetuvyatirekeṇāpi pravṛttestatkāryabhūtarā- TBV-SD 61,07gādīnāmapi pravṛttiriti punarapi sarvajñajñānābhāvaḥ; ahetukasya ca mithyājñānasya deśa — kāla — puru- TBV-SD 61,08ṣapratiniyamābhāvo'pi syāditi na cetanā'cetanavibhāgaḥ | na ca tatpratipakṣabhūtasyopāyasyāpa- TBV-SD 61,09rijñānam, mithyātvavipakṣatvena samyagjñānasya niścitatvāt | tadutkarṣe mithyājñānasyātyantikaḥ TBV-SD 61,10kṣayaḥ | tathāhi — yadutkarṣatāratamyād yasyāpacayatāratamyaṃ tasya vipakṣaprakarṣāvasthāgamane bhavatyātya- TBV-SD 61,11ntikaḥ kṣayaḥ, yathoṣṇasparśasya tathābhūtasya prakarṣagamane śītasparśasya tathāvidhasyaiva, samyagjñānopa- TBV-SD 61,12cayatāratamyānuvidhāyī ca mithyājñānāpacayataratamādibhāva iti tadutkarṣe'syā''tyantikakṣayasadbhā- TBV-SD 61,13vāt tatkāryabhūtarāgādyanutpatterāvaraṇābhāvaḥ siddhaḥ | rāgādivipakṣabhūtavairāgyābhyāsād vā rāgā- TBV-SD 61,14dīnāṃ nirmūlataḥ kṣaya iti kathaṃ nāvaraṇābhāvaḥ ? TBV-SD 61,15na ca laṅghano — dakatāpādivadabhyasyamānasyāpi samyagjñāna — vairāgyāderna paraprakarṣaprāptiriti TBV-SD 61,16kutastadviṣaye mithyājñānābhāvād rāgāderātyantiko'nutpattilakṣaṇaḥ kṣayalakṣaṇo vā'bhāva iti TBV-SD 61,17vaktuṃ yuktam, yato laṅghanaṃ hi pūrvaprayatnasādhyaṃ yadi vyavasthitameva syāt tadottaraprayatna- TBV-SD 61,18syāparāparalaṅghanātiśayotpattau vyāpārāt bhavellaṅghanasyāpyanapekṣitapūrvātiśayasadbhāvaprayatnāntarasya TBV-SD 61,19prakarṣāvāptiḥ; na caivam, aparāparaprayatnasya pūrvapūrvātiśayotpādane evopakṣīṇaśaktitvāt | athaitat TBV-SD 61,20syāt — yadi tatrāpi pūrvaprayatnotpādito'tiśayo na vyavasthitaḥ syāt, tatkimiti prathamameva TBV-SD 61,21yāvallaṅghayitavyaṃ tāvanna laṅghayati ? tallaṅghanābhyāsāpekṣaṇāt pūrvaprayatnāhitātiśayasadbhāve'pi na TBV-SD 61,22laṅghanaprakarṣaprāptiriti yathā tasya vyavasthitotkarṣatā tathā jñānasyāpi bhaviṣyati, na; yataḥ TBV-SD 61,23śleṣmādinā prāk śarīrasya jāḍyād yāvallaṅghayitavyaṃ na tāvad vyāyāmānapanītaśleṣmā'nāsā- TBV-SD 61,24ditapaṭubhāvaḥ kāyo laṅghayati; abhyāsāsāditaśleṣmakṣaya — paṭubhāvastu yāvallaṅghayitavyaṃ tāvallaṅgha- TBV-SD 61,25yatītyabhyāsastatra saprayojanaḥ | jñānasya tu yo'bhyāsasamāsādito'tiśayaḥ so'tiśayāntarotpattau TBV-SD 61,26punaḥ prāktanābhyāsāpekṣo na bhavatītyuttarottarābhyāsānāmaparāparātiśayotpādane vyāpārād na vyava- TBV-SD 61,27sthitotkarṣateti bhavati jñānasya paraprakarṣakāṣṭhā | udakatāpe tvatiśayena kriyamāṇe tadāśrayasyaiva kṣayād TBV-SD 61,28nātitāpyamānamapyudakamagnirūpatāmāsādayati; vijñānasya tvāśrayo'tyabhyasyamāne'pi tasmin na TBV-SD 61,29kṣayamupayātīti kathaṃ tasya vyavasthitotkarṣatā ? na ca vijñānamapi prāktanābhyāsādāsāditātiśayaṃ TBV-SD 61,30pūrvameva vinaṣṭam aparābhyāsādanyadatiśayavadutpannamiti kathaṃ pūrvābhyāsasamāsādito'tiśayo TBV-SD 61,31nābhyāsāntarāpekṣo yena vyavasthitotkarṣatā tasyāpi na syāditi vaktuṃ yuktam, tatra pūrvābhyāsajani- TBV-SD 61,32tasaṃskārasyottaratrānuvṛtteḥ; anyathā śāstraparāvarttanādivaiyarthyaprasaṅgāt | nāpi ‘yadupacayatāratamyā- TBV-SD 61,33nuvidhāyī yadapacayataratamabhāvastasya tadvipakṣaprakarṣagamanādātyantikaḥ kṣayaḥ’ ityatra prayoge śleṣmaṇā TBV-SD 61,34vyabhicāra udbhāvayituṃ śakyaḥ kila — nimbādyauṣadhopayogāt prakarṣatāratamyānubhavavatastaratama- TBV-SD 61,35bhāvāpacīyamānasyāpi śleṣmaṇo nātyantikakṣaya iti — yatastatra nimbādyauṣadhopayogasyaiva notkarṣa- TBV-SD 61,36niṣṭhā āpādayituṃ śakyā, tadupayoge'pi śleṣmapuṣṭikāraṇānāmapi tadaivā''sevanāt, anyathauṣadhopa- TBV-SD 61,37yogādhārasyaiva vināśaḥ syāt | cikitsāśāstrasya ca dhātudoṣasāmyāpādanābhiprāyeṇaiva pravṛttesta- TBV-SD 61,38tpratipāditauṣadhopayogasyodriktadhātudoṣasāmyavidhāne eva vyāpāro na punastasya nirmūlane; anyathā TBV-SD 61,39doṣāntarasyātyantakṣaye maraṇāvāpteriti na śleṣmaṇā tathābhūtenānaikāntiko hetuḥ | na ca samyagjñā- TBV-SD 61,40nasātmībhāve'pi punarmithyājñānasyāpi saṃbhavo bhaviṣyati tadutkarṣa iva samyagjñānasyeti vaktuṃ yuktam, TBV-SD 61,41yato mithyājñāne rāgādau vā doṣadarśanāt, tadvipakṣe ca samyagjñāna — vairāgyalakṣaṇe guṇadarśanāt tatra TBV-SD 62,01punarabhyāsapravṛttisaṃbhavāt prakṛṣṭe'pi mithyājñāna — rāgādāvutpadyete eva samyagjñāna — vairāgye; naivaṃ TBV-SD 62,02tayoḥ prakarṣāvasthāyāṃ doṣadarśanaṃ tatra tadviparyaye vā guṇadarśanaṃ yena punastatsātmībhāve'pi TBV-SD 62,03mithyājñāna — rāgāderutpattiḥ saṃbhāvyeta | na cānakṣajasya jñānasya sarvavitsaṃbandhinaḥ kathaṃ pratyakṣaśabda- TBV-SD 62,04vācyateti vaktuṃ yuktam, yato'kṣajatvaṃ pratyakṣasya śabdavyutpattinimittameva na punaḥ śabdapravṛttinimi- TBV-SD 62,05ttam; tannimittaṃ hi tadekārthāśritamarthasākṣātkāritvam | anyaddhi śabdasya vyutpattau nimittam anyacca TBV-SD 62,06pravṛttau, yathā gośabdasya gamanaṃ vyutpattau, gopiṇḍāśritagotvaṃ pravṛttau nimittam — anyathā yadi yadeva TBV-SD 62,07vyutpattinimittaṃ tadeva pravṛttāvapi tadā gacchantyāmeva gavi gośabdapravṛttiḥ syāt na sthitāyām, TBV-SD 62,08mahiṣyādau ca gamanapariṇāmavati gośabdaḥ pravartteta — tathā'trāpi pravṛttinimittasadbhāvāt pratyakṣa- TBV-SD 62,09vyapadeśaḥ saṃbhavatyeva | yadvā yadeva vyutpattinimittaṃ tadeva pravṛttāvapyastu tathāpi tacchabdavācyatā- TBV-SD 62,10yāstatra nābhāvaḥ | tathāhi — ‘aśrute’ sarvapadārthān jñānātmanā vyāpnotīti vyutpattiśabdasamāśrayaṇād TBV-SD 62,11akṣaḥ ātmā, tamāśritam utpādyatvena taṃ prati gatamiti pratyakṣamiti vyutpatteḥ | abhyupagamavādena TBV-SD 62,12cābhyāsavaśāt prāptaprakarṣeṇa jñānena sarvajña iti pratipāditam | na tvasmākamayamabhyupagamaḥ kintu TBV-SD 62,13jñānādyāvārakaghātikarmacatuṣṭayakṣayodbhūtāśeṣajñeyavyāpyanindriyaśabdaliṅgasākṣātkārijñānavataḥ sarva- TBV-SD 62,14jñatvamabhyupagamyate | TBV-SD 62,15yaccoktam ‘yadyatītānāgatavarttamānāśeṣapadārthasākṣātkārijñānena sarvajñastadā krameṇātītā- TBV-SD 62,16nāgatapadārthavedane padārthānāmānantyād na jñānaparisamāptiḥ’ iti, tadayuktam; tathā'nabhyupagamāt; TBV-SD 62,17śāstrārthe krameṇānubhūte'pyatyantābhyāsānna krameṇa saṃvedanamanubhūyate tadvadatrāpi syāt | yadapya- TBV-SD 62,18bhyadhāyi ‘atha yugapatsarvapadārthavedakaṃ tajjñānamabhyupagamyate tadā parasparaviruddhānāṃ śītoṣṇā- TBV-SD 62,19dīnāmekajñāne pratibhāsāsaṃbhavāt; saṃbhave'pi’ ityādi, tadapyayuktam; yataḥ parasparaviruddhānāṃ kime- TBV-SD 62,20kadā'saṃbhavaḥ, kiṃvā saṃbhave'pyekajñāne'pratibhāsanaṃ bhavatā pratipādayitumabhipretam ? tatra yadyādyaḥ TBV-SD 62,21pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; jalā'nalādīnāṃ chāyā''tapādīnāṃ caikadā viruddhānāmapi saṃbhavāt | athaikatra TBV-SD 62,22viruddhānāmasaṃbhavastadā'saṃbhavādeva naikatra jñāne teṣāṃ pratibhāso na punarviruddhatvāt, viruddhānāmapi TBV-SD 62,23teṣāmekajñāne pratibhāsasaṃvedanāt | etena ‘viruddhārthagrāhakasya ca tajjñānasya na pratiniyatārthagrāhakatvaṃ TBV-SD 62,24syāt’ ityādyapi nirastam, chāyā''tapādiviruddhārthagrāhiṇo'pi jñānasya pratiniyatārthagrāhakatva- TBV-SD 62,25saṃvedanāt | yaccoktam ‘yadi yugapatsarvapadārthagrāhakaṃ tajjñānaṃ tadaikakṣaṇa eva sarvapadārthavedanāt TBV-SD 62,26dvitīyādikṣaṇe kiñcijjña eva sa syāt’ ityādi, tadapyatyantāsaṃbaddham; yato yadi dvitīyakṣaṇe TBV-SD 62,27padārthānām tajjñānasya cābhāvaḥ syāt tadā syādapyetat; na caitatsaṃbhavati, tathā'bhyupagame dvitīyakṣaṇe TBV-SD 62,28sarvapadārthābhāvāt sakalasaṃsārocchedaḥ syāt | yadapyabhyadhāyi ‘anādyanantapadārthasaṃvedane tatsaṃveda- TBV-SD 62,29nasyāparisamāptiḥ’ ityādi, tadapyayuktam; atyantābhyastaśāstrārthajñānasyeva yugapadanādyanantārthagrāhi- TBV-SD 62,30ṇastajjñānasyāpi parisamāptisaṃbhavāt; anyathā bhūta — bhaviṣyat — sūkṣmādipadārthagrāhiṇaḥ preraṇājani- TBV-SD 62,31tajñānasyāpi kathaṃ parisamāptiḥ ? tatrāpyaparisamāptyabhyupagame “codanā bhūtaṃ bhavantaṃ bhaviṣyantam” TBV-SD 62,32ityādivacanasya nairarthakyaṃ syāditi | yadapi ‘parastharāgādisaṃvedane sarāgaḥ syāt’ ityādi, TBV-SD 62,33tadapyasaṅgatam; nahi parastharāgādisaṃvedanād rāgādimān bhavati; anyathā śrotriyadvijasyāpi TBV-SD 62,34svapnajñānena madyapānādisaṃvedanād madyapānadoṣaḥ syāt | athāpyarasanendriyajaṃ tajjñānamiti TBV-SD 62,35nāyaṃ doṣastarhi sarvajñajñānamapi nendriyajamiti kathamaśucirasāsvādadoṣastatrāsajyeta ? na ca TBV-SD 62,36rāgādisaṃvedanād ‘rāgī’ iti loke vyavahāraḥ kintvaṅganākāmanādyabhilāṣasvasaṃviditasyāśi TBV-SD 62,37ṣṭavyavahārakāriṇaḥ svātmasvabhāvasyotpatteḥ; na cāsau tatreti kathaṃ sa rāgādimān ? yadapi ‘atha TBV-SD 62,38śaktiyuktatvena sarvapadārthavedanam’ ityādi, tadapyacāru; yathā upalabdhilakṣaṇaprāpte sannihitadeśādāva- TBV-SD 62,39nupalabdheḥ ‘aparamatra nāsti’ iti idānīṃtanānāmiyattāniścayastathā sarvajñasyāpi svaśaktiparicche- TBV-SD 62,40dāt; anyathā ghaṭādīnāmapi kvacit pradeśe'bhāvaniścaye'paraprakārāsaṃbhavāt sakalavyavahāravilopaḥ TBV-SD 63,01syāt | ‘atha yāvadupayogipradhānapadārthajātam’ ityādi api ayuktam, sakalapadārthajñatvapratipāda- TBV-SD 63,02nāt | ata eva — TBV-SD 63,03“jño jñeye kathamajñaḥ syād asati pratibandhari | TBV-SD 63,04satyeva dāhye na hyagniḥ kvacid dṛṣṭo na dāhakaḥ || ”TBV-SD 63,05ityatra yaduktam “kiṃ sarvajñatvāt, atha kiñcijjñatvād iti, nobhayathāpi hetuḥ | yadi tāvat TBV-SD 63,06sarvajñatvāditi hetvarthaḥ parikalpyate tadā pratijñārthaikadeśo heturasiddha eva; kathaṃ hi tadeva sādhyam TBV-SD 63,07tadeva hetuḥ | atha kiñcijjñatvāditi hetustadā viruddhatā syāt; kathaṃ hi kiñcijjñatvaṃ sarvajñatvena viruddhaṃ TBV-SD 63,08sarvajñatvaṃ sādhayet ? atha jñatvamātraṃ hetustadā'naikāntikaḥ, jñatvamātrasya kiñcijjñatvenāpyavirodhāt” TBV-SD 63,09iti, tadapi nirastam; sāmānyena ‘sarvajñatvāt’ ityasya hetutvāt viśeṣeṇa tajjñatvasya sādhyatvāt TBV-SD 63,10sāmānya — viśeṣayośca bhedasya kathañcit pratipādayiṣyamāṇatvāt sāmānyena sarvajñatvasya cānumāna- TBV-SD 63,11vyavahāriṇaṃ prati sādhitatvāt | etena ‘sūkṣmā'ntaritadūrārthāḥ kasyacit pratyakṣāḥ prameyatvāt’ TBV-SD 63,12ityatra prayoge prameyatvahetoryad dūṣaṇamupanyastaṃ pūrvapakṣavādinā tadapi nirastam, sarvasūkṣmā'ntarita- TBV-SD 63,13padārthānāṃ vyāptiprasādhakenānumānapramāṇena vā ekena sāmānyataḥ prameyatvasya prasādhitatvāt | TBV-SD 63,14yacca ‘pradhānapadārthaparijñānaṃ na sakalapadārthajñānamantareṇa saṃbhavati’ iti, tat sarvajñavacanāmṛ- TBV-SD 63,15talavāsvādasaṃbhavo bhavato'pi kathañcit saṃpanna iti lakṣyate | tathāhi tadvacaḥ — TBV-SD 63,16“je egaṃ jāṇai” ityādi | TBV-SD 63,17tanmatānusāribhiḥ pūrvācāryairapyayamartho nyagādi — TBV-SD 63,18“eko bhāvastattvato yena dṛṣṭaḥ sarve bhāvāḥ sarvathā tena dṛṣṭāḥ | TBV-SD 63,19sarve bhāvāḥ sarvathā yena dṛṣṭā eko bhāvastattvatastena dṛṣṭaḥ” || TBV-SD 63,20asyāyamarthaḥ — na hyasarvavidā kaścideko'pi padārthastattvato draṣṭuṃ śakyaḥ, ekasyāpi padārthasyānugata — TBV-SD 63,21vyāvṛttadharmadvāreṇa sākṣāt pāraṃparyeṇa vā sarvapadārthasaṃbandhisvabhāvatvāt; tatsvabhāvā'vedane ca TBV-SD 63,22tasyā'vedanameva paramārthataḥ tatastajjñānaṃ svapratibhāsameva vettīti nārtho viditaḥ syāt, kevalaṃ TBV-SD 63,23tatrābhimānamātrameva lokasya | atha saṃbandhisvabhāvatā padārthasya svarūpameva na bhavati, yat kevalaṃ TBV-SD 63,24pratyakṣapratītaṃ sannihitamātraṃ sa eva vastusvabhāvaḥ; saṃbandhitā tu tatra parikalpitaiva padārthāntarada- TBV-SD 63,25rśanasaṃbhavatayā | tathā coktam — TBV-SD 63,26“niṣpatteraparādhīnamapi kāryaṃ svahetunā | TBV-SD 63,27saṃbadhyate kalpanayā, kimakāryaṃ kathañcana ? ” || iti, TBV-SD 63,28tadetadayuktam; evaṃ hi parikalpyamāne svarūpamātrasaṃvedanād advaitameva prāptam, tataḥ sarvapadārthābhāve TBV-SD 63,29vyavahārābhāvaḥ | atha vyavahārocchedabhayāt padārthasadbhāvo'bhyupagamyate tarhi sarvapadārthasaṃbandhi- TBV-SD 63,30tā'pi sākṣāt pāraṃparyeṇa ca padārthasvabhāvo'bhyupagantavyaḥ; anyathā sākṣāt pāraṃparyeṇa vā'nyapa- TBV-SD 63,31dārthajanyajanakatālakṣaṇasaṃbandhitā'nabhyupagame tadvyāvṛttyanugatisaṃbandhitā'nabhyupagame ca padārthasva- TBV-SD 63,32rūpasyāpyabhāvaḥ | tatpadārthaparijñāne ca tadviśeṣaṇabhūtā tatsaṃbandhitā'pi jñātaiva, anyathā tasya TBV-SD 63,33tatparijñānameva na syāt; tatparijñāne ca sakalapadārthaparijñānamasmadādīnāmanumānataḥ, sarvajñasya ca TBV-SD 63,34sākṣāt tajjñānena sakalapadārthajñānam | lokastu pratyakṣeṇa kathañcit kasyacit pratipattā | tathāhi — TBV-SD 63,35dhūmasyāpyagnijanyatayā pratipattau bāṣpādivyāvṛttadhūmasvarūpapratipattiḥ; anyathā vyavahārābhāvaḥ | TBV-SD 63,36tathā nīlādipratibhāsasya bāhyārthasaṃbandhitayā'pratipattau bāhyārthāpratipattireva syāt | tasmāt TBV-SD 63,37saṃbandhitayaiva padārthasvarūpapratipattiḥ; tacca saṃbandhitvaṃ prameyamanumānena pratīyate'bhyāsadaśāyāmasma- TBV-SD 63,38dādibhiḥ; yatra kṣayopaśamalakṣaṇo'bhyāsastatra tasya pratyakṣato'pi pratipattiriti kathaṃ na pradhānabhūta- TBV-SD 63,39padārthavedane sakalapadārthavedanam ekavedane'pi sakalavedanasya pratipāditatvāt ? TBV-SD 64,01vikalpābhāve'pi mantrāviṣṭakumārikādivacanavannityasamāhitasyāpi vacanasaṃbhavād ‘vikalpā- TBV-SD 64,02bhāve kathaṃ vacanam’ ityādi nirastam | dṛśyate cātyantābhyaste viṣaye vyavahāriṇāṃ vikalpanamantare- TBV-SD 64,03ṇāpi vacanapravṛttiriti kathaṃ tataḥ sarvajñāsya chādmasthikajñānāsañjanaṃ yuktam ? yadapyuktam ‘atītā- TBV-SD 64,04derasattvāt kathaṃ tajjñānena grahaṇam, grahaṇe vā'sadarthagrāhitvāt tajjñānavān bhrāntaḥ syāt’ ityādi, TBV-SD 64,05tadapyayuktam; yataḥ kimatītāderatītādikālasaṃbandhitvenāsattvam, uta tajjñānakālasaṃbandhitvena ? TBV-SD 64,06yadyatītādikālasaṃbandhitveneti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; varttamānakālasaṃbandhitvena varttamānasyeva tatkā- TBV-SD 64,07lasaṃbandhitvenātītāderapi sattvasaṃbhavāt | athātītādeḥ kālasyābhāvāt tatsaṃbandhino'pyabhāvaḥ, TBV-SD 64,08tadasattvaṃ ca pratipāditaṃ pūrvapakṣavādinā'navasthe — taretarāśrayādidoṣapratipādanena; satyam, pratipāditaṃ TBV-SD 64,09na ca samyak; tathāhi — nāsmābhiraparātītādikālasaṃbandhitvādasyātītāditvamabhyupagamyate — yenā- TBV-SD 64,10navasthā syāt — nāpi padārthānāmatītāditvena kālasyātītāditvam — yenetaretarāśrayadoṣaḥ — kintu TBV-SD 64,11svarūpata evātītādisamayasyātītāditvam | tathāhi — anubhūtavarttamānatvaḥ samayo'tīta ityucyate, TBV-SD 64,12anubhaviṣyadvarttamānatvaścānāgataḥ; tatsaṃbandhitvāt padārthasyāpyatītā'nāgatatve aviruddhe | ‘atha TBV-SD 64,13yathā'tītādeḥ samayasya svarūpeṇaivātītāditvaṃ tathā padārthānāmapi tadbhaviṣyatīti vyarthastadabhyu- TBV-SD 64,14pagamaḥ’ etaccātyantāsaṅgatam, na hyekapadārthadharmastadanyatrāpyāsañjayituṃ yuktaḥ; anyathā nimbādesti- TBV-SD 64,15ktatā guḍādāvapyāsañjanīyā syāt | na ca sā'traiva pratyakṣasiddhā ityanyatrāsañjane tadvirodha ityutta- TBV-SD 64,16ram, prakṛte'pyasyottarasya samānatvāt | bhavatu padārthadharma evātītāditvaṃ tathāpi nāsmākamabhyupa- TBV-SD 64,17gamakṣatiḥ, viśiṣṭapadārthapariṇāmasyaivātītādikālatveneṣṭeḥ — TBV-SD 64,18“pariṇāma — varttanā — divi — parā'paratva” — TBV-SD 64,19ityādyāgamāt | tathāhi — smaraṇaviṣayatvaṃ padārthasyātītatvamucyate, anubhavaviṣayatvaṃ varttamānatvam, TBV-SD 64,20sthirāvasthādarśanaliṅgabalotpadyamāna‘kālāntarasthāyyayaṃ padārthaḥ’ ityanumānaviṣayatvaṃ dharmo'nāga- TBV-SD 64,21takālatvamiti | tena yaducyate ‘yadi svata eva kālasyātītāditvaṃ padārthasyāpi tat svata TBV-SD 64,22eva syāt’ iti, pareṇa tat siddhaṃ sādhitam | tad atītādikālasya sattvānna tatkāla- TBV-SD 64,23saṃbandhitvenātītādeḥ padārthasyā'sattvam, varttamānakālasaṃbandhitvena tvatītāderasattvapratipāda- TBV-SD 64,24ne'bhimatameva pratipāditaṃ bhavati; na hyatītakālasaṃbandhitvasattvamevaitajjñānakālasaṃbandhitvamasmā- TBV-SD 64,25bhirabhyupagamyate | na caitatkālasaṃbandhitvenāsattve svakālasaṃbandhitvenāpyatītāderasattvaṃ bhavati; TBV-SD 64,26anyathaitatkālasaṃbandhitvasyāpyatītādikālasaṃbandhitvenāsattvāt sarvābhāvaḥ syāditi sakalavya- TBV-SD 64,27vahārocchedaḥ | athāpi syāt — bhavatvatītādeḥ sattvaṃ tathāpi sarvajñajñāne na tasya pratibhāsaḥ, TBV-SD 64,28tajjñānakāle tasyāsannihitatvāt; sannidhāne vā tajjñānāvabhāsina iva varttamānakālasaṃbandhino'- TBV-SD 64,29tītāderapi varttamānakālasaṃbandhitvaprāpteḥ | na hi varttamānasyāpi sannihitatvena tatkālajñānaprati- TBV-SD 64,30bhāsitvaṃ muktvā'nyad varttamānakālasaṃbandhitvam; evamatītādestajjñānāvabhāsitve varttamānatvameveti TBV-SD 64,31varttamānamātrapadārthajñānavānasmadādivanna sarvajñaḥ syāt | kiṃca, atītādestajjñānakāle'sannihita- TBV-SD 64,32tvena tajjñāne'pratibhāsaḥ; pratibhāse vā svajñānasaṃbandhitvena tasya grahaṇāt tajjñānasya viparītakhyā- TBV-SD 64,33tirūpatāprasaktiḥ, etadasaṃbaddham; yato yathā'smadādīnāmasannihitakālo'pyarthaḥ satyasvapnajñāne TBV-SD 64,34pratibhāti — na cāsannihitasya tasyātītādikālasaṃbandhino varttamānakālasaṃbandhitvam; nāpi TBV-SD 64,35svakālasaṃbandhitvena satyasvapnajñāne tasya pratibhāsanāt tadgrāhiṇo jñānasya viparītakhyātitvam | TBV-SD 64,36yatra hyanyadeśa — kālo'rtho'nyadeśa — kālasaṃbandhitvena pratibhāti sā viparītakhyātiḥ | atra tvatī- TBV-SD 64,37tādikālasaṃbandhī atītādikālasaṃbandhitvenaiva pratibhātīti na tatpratibhāsino'rthasya tatkālasaṃ- TBV-SD 64,38bandhitvena varttamānatvam; nāpi tadgrāhiṇo vijñānasya viparītakhyātitvam — tathā sarvajñajñāne'pi TBV-SD 64,39yadā'tītādikālo'rtho'tītādikālasaṃbandhitvena pratibhāti tadā kathaṃ tasyārthasya varttamānakāla- TBV-SD 65,01saṃbandhitvam, kathaṃ vā tajjñānasya viparītakhyātitvamiti ? yathā vā viśiṣṭamantrasaṃskṛtacakṣuṣāma- TBV-SD 65,02ṅguṣṭhādinirīkṣaṇenānyadeśā api caurādayo gṛhyamāṇā na taddeśā bhavanti, nāpi tajjñānaṃ taddeśādi- TBV-SD 65,03saṃbandhitvamanubhavati, tathā sarvavidvijñānamapyasannihitakālaṃ yadyarthamavabhāsayati svātmanā tatkā- TBV-SD 65,04lasaṃbandhitvamananubhavadapi tadā ko virodhaḥ, kathaṃ vā tasyātītāderarthasya tajjñānakālatvamiti ? TBV-SD 65,05na ca satyasvapnajñāne'pyatītādyarthapratibhāse samānameva dūṣaṇamiti na taddṛṣṭāntadvāreṇa sarvajñajñāna- TBV-SD 65,06matītādyarthagrāhakaṃ vyavasthāpayituṃ yuktamiti vaktuṃ yuktam, avisaṃvādavato'pi jñānasya visaṃvādaviṣaye TBV-SD 65,07vipratipattyabhyupagame svasaṃvedanamātre'pi vipratipattisadbhāvād atisūkṣmekṣikayā tasyāpi tatsva- TBV-SD 65,08rūpatvāsaṃbhavāt sarvaśūnyatāprasaṅgāt; tanniṣedhasya ca pratipādayiṣyamāṇatvāt | ato na yuktamuktam TBV-SD 65,09‘atha pratipādyāpekṣayā’ ityādi ‘na bhrāntajñānavān sarvajñaḥ kalpayituṃ yuktaḥ’ itiparyantam | yadapyu- TBV-SD 65,10ktam ‘bhavatu vā sarvajñastathāpyasau tatkāle'pyasarvajñairjñātuṃ na śakyate’ ityādi, tadapyasaṃgatam; yato TBV-SD 65,11yathā sakalaśāstrārthāparijñāne'pi vyavahāriṇā ‘sakalaśāstrajñaḥ’ iti kaścit puruṣo niścīyate tathā TBV-SD 65,12sakalapadārthāparijñāne'pi yadi kenacit kaścit sarvajñatvena niścīyate tadā ko virodhaḥ ? yuktaṃ TBV-SD 65,13caitat; anyathā yuṣmābhirapi sakalavedārthāparijñāne kathaṃ jaiminiranyo vā vedārthajñatvena niścīyate ? TBV-SD 65,14tadaniścaye ca kathaṃ tadvyākhyātārthānusaraṇādagnihotrādāvanuṣṭhāne pravṛttiḥ ? iti yatkiñcidetat TBV-SD 65,15“sarvajño'yamiti hyetat” ityādi | tadevaṃ sarvajñasadbhāvagrāhakasya pramāṇasya jñatva — prameyatva — vacana- TBV-SD 65,16viśeṣatvāderdarśitatvāt tadabhāvaprasādhakasya ca nirastatvāt ‘ye bādhakapramāṇagocaratāmāpannāste TBV-SD 65,17‘asat’ iti vyavaharttavyāḥ’ iti prayoge hetorasiddhatvāt ye suniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇatve sati TBV-SD 65,18sadupalambhakapramāṇagocarāste ‘sat’ iti vyavaharttavyāḥ, yathobhayavādyavipratipattiviṣayā ghaṭādayaḥ, TBV-SD 65,19tathābhūtaśca sarvavit iti bhavatyataḥ pramāṇāt sarvajñavyavahārapravṛttiriti | TBV-SD 65,20athāpi syāt — svaviṣayāvisaṃvādivacanaviśeṣasya tadviṣayāvisaṃvādijñānapūrvakatvamātrameva TBV-SD 65,21bhavatā prasādhitam, na caitāvatā'nantārthasākṣātkārijñānavān sarvajñaḥ siddhimāsādayati, sakala- TBV-SD 65,22sūkṣmādipadārthasārthasākṣātkārijñānaviśeṣapūrvakatve hi vacanaviśeṣasya siddhe tajjñānavataḥ sarvajñatva- TBV-SD 65,23siddhiḥ syāt | na ca tathābhūtajñānapūrvakatvaṃ vacanaviśeṣasya siddham, anumānādijñānādapi svaviṣa- TBV-SD 65,24yāvisaṃvādivacanaviśeṣasya saṃbhavāt; na ca tathābhūtajñānavān sarvajño bhavadbhirabhyupagamyata ityetad TBV-SD 65,25hṛdi kṛtvā''ha sūriḥ — ‘kusamayavisāsaṇaṃ’ iti | samyak — pramāṇāntarāvisaṃvāditvena — īyante TBV-SD 65,26paricchidyante iti samayāḥ — naṣṭa — muṣṭi — cintā — lābhā'lābha — sukhā'sukha — jīvita — maraṇa — graho — parāga- TBV-SD 65,27 — mantrau — ṣadhaśattyādayaḥ padārthāḥ — teṣāṃ vividham — anyapadārthakāraṇatvena kāryatvena cānekaprakā- TBV-SD 65,28ram — śāsanam pratipādakam yataḥ śāsanam kuḥ pṛthvī tasyā iva | TBV-SD 65,29ayamabhiprāyaḥ — jñatva — prameyatvāderanekaprakārasya pratipāditanyāyena sarvajñasattvapratipādakasya TBV-SD 65,30hetoḥ sadbhāve'pi tatkṛtatvena śāsanaprāmāṇyapratipādanārthaṃ sarvajño'bhyupagamyate; tasya cānyato TBV-SD 65,31hetoḥ pratipādane'pi tadāgamapraṇetṛtvaṃ hetvantarāt punaḥ pratipādanīyaṃ syāditi hetvantaramutsṛjya TBV-SD 65,32pratipādanagauravaparihārārthaṃ vacanaviśeṣalakṣaṇa eva hetustatsadbhāvāvedaka upanyasanīyaḥ, sa cānena TBV-SD 65,33gāthāsūtrāvayavena sūcitaḥ | ata eva saṃskṛtya hetuḥ karttavyaḥ | tathāhi — yo yadviṣayā'visaṃvā- TBV-SD 65,34dyaliṅgānupadeśānanvayavyatirekapūrvako vacanaviśeṣaḥ sa tatsākṣātkārijñānaviśeṣaprabhavaḥ, yathā'- TBV-SD 65,35smadādipravarttitaḥ pṛthvīkāṭhinyādiviṣayastathābhūto vacanaviśeṣaḥ, naṣṭa — muṣṭiviśeṣādiviṣayāvisaṃ- TBV-SD 65,36vādyaliṅgānupadeśānanvayavyatirekapūrvakavacanaviśeṣaścāyaṃ śāsanalakṣaṇo'rtha iti | TBV-SD 65,37na cātrāvisaṃvāditvaṃ vacanaviśeṣatvalakṣaṇasya hetorviśeṣaṇamasiddham, naṣṭa — muṣṭyādīnāṃ vacana- TBV-SD 65,38viśeṣapratipāditānāṃ pramāṇāntaratastathaivopalabdheravisaṃvādasiddheḥ | yo'pi kvacid vacanaviśeṣasya tatra TBV-SD 65,39visaṃvādo bhavatā parikalpyate so'pi tadarthasya samyagaparijñānāt sāmagrīvaikalyāt; na punarvacana- TBV-SD 65,40viśeṣasyāsatyārthatvāt | na ca sāmagrīvaikalyādekatrāsatyārthatve sarvatra tathātvaṃ parikalpayituṃ TBV-SD 65,41yuktam; anyathā pratyakṣasyāpi dvicandrādiviṣayasya sāmagrīvaikalyenopajāyamānasyāsatyatvasaṃbhavāt TBV-SD 66,01samagrasāmagrīprabhavasyāpyasatyatvaṃ syāt | athāvikalasāmagrīprabhavaṃ pratyakṣaṃ vikalasāmagrīprabhavāt TBV-SD 66,02tasmād vilakṣaṇamiti nāyaṃ doṣaḥ, tadatrāpi samānam | tathāhi — samyagajñātatadarthād vacanād TBV-SD 66,03yad naṣṭa — muṣṭyādiviṣayaṃ visaṃvādijñānamutpadyate tat samyagavagatatadarthavacanodbhavād vilakṣaṇameva | TBV-SD 66,04yathā ca viśiṣṭasāmagrīprabhavasya pratyakṣasya na kvacid vyabhicāra iti tasyāvisaṃvāditvaṃ tathā'va- TBV-SD 66,05gatasamyagarthavacanodbhavasyāpi naṣṭa — muṣṭyādiviṣayavijñānasyeti siddhamatrāvisaṃvāditvalakṣaṇaṃ viśe- TBV-SD 66,06ṣaṇaṃ prakṛtahetoḥ | TBV-SD 66,07nāpyaliṅgapūrvakatvaṃ viśeṣaṇamasiddham, naṣṭa — muṣṭyādīnāmasmadādīndriyāviṣayatvena talliṅgatve- TBV-SD 66,08nābhimatasyāpyarthasyāsmadādyakṣāviṣayatvānna tatpratipattiḥ; pratipattau vā'smadādīnāmapi talliṅga- TBV-SD 66,09darśanād vacanaviśeṣamantareṇāpi graho — parāgādipratipattiḥ syāt | na hi sādhyavyāptaliṅganiśca- TBV-SD 66,10ye'gnyādipratipattau vacanaviśeṣāpekṣā dṛṣṭā; na bhavati cāsmadādīnāṃ vacanaviśeṣamantareṇa kadā- TBV-SD 66,11canāpi pratiniyatadik — pramāṇa — phalādyavinābhūtagraho — parāgādipratipattiriti tathābhūtavacanapraṇetura- TBV-SD 66,12tīndriyārthaviṣayaṃ jñānamaliṅgamabhyupagantavyamityaliṅgapūrvakatvamapi viśeṣaṇaṃ prakṛtahetornāsiddham | TBV-SD 66,13nāpyayamupadeśaparamparayā'tīndriyārthadarśanābhāve'pi pramāṇabhūtaḥ prabandhenānuvartata ityanupadeśa- TBV-SD 66,14pūrvakatvaviśeṣaṇāsiddhiriti vaktuṃ yuktam, upadeśaparamparāprabhavatve naṣṭa — muṣṭyādipratipādakavacana- TBV-SD 66,15viśeṣasya vakturajñāna — duṣṭābhiprāya — vacanākauśaladoṣaiḥ śroturvā mandabuddhitva — viparyastabuddhitva — gṛhītavi- TBV-SD 66,16smaraṇaiḥ pratipuruṣaṃ hīyamānasyānādau kāle mūlataściroccheda eva syāt | tathāhi — idānīmapi kecid TBV-SD 66,17jyotiḥśāstrādikamajñānadoṣādanyathopadiśanta upalabhyante, anye samyagavagacchanto'pi duṣṭābhiprā- TBV-SD 66,18yatayā, anye vacanadoṣādavyaktamanyathā ceti; tathā śrotāro'pi kecid mandabuddhitvadoṣāduktamapi TBV-SD 66,19yathāvannāvadhārayanti, anye viparyastabuddhayaḥ samyagupadiṣṭamapyanyathā'vadhārayanti, kecit punaḥ TBV-SD 66,20samyakparijñātamapi vismarantītyevamādibhiḥ kāraṇaiḥ pratipuruṣaṃ hīyamānasyaitāvantaṃ kālaṃ yāvadā- TBV-SD 66,21gamanameva na syāccirocchinnatvena, āgacchati ca; tasmādantarā'ntarā vicchinnaḥ sūkṣmādipadārthasā- TBV-SD 66,22kṣātkārijñānavatā kenacidabhivyakta ityantaṃ kālaṃ yāvadāgacchatītyabhyupagamanīyamiti nānupadeśa- TBV-SD 66,23pūrvakatvaviśeṣaṇāsiddhiḥ | TBV-SD 66,24nāpyanvaya — vyatirekābhyāṃ naṣṭa — muṣṭyādikaṃ jñātvā tadviṣayavacanaviśeṣapravarttanaṃ kasyacit TBV-SD 66,25saṃbhavati yenānanvaya — vyatirekapūrvakatvaviśeṣaṇāsiddhiḥ syāt, yato nānvaya — vyatirekābhyāṃ graho — TBV-SD 66,26parāgau — ṣadhaśaktyādayo jñātuṃ śakyante, prāvṛṭsamaye śilīndhrodbhedavad graho — parāgādīnāṃ dik — TBV-SD 66,27pramāṇa — phala — kālādiṣu niyamābhāvāt | dravyaśaktiparijñānābhyupagame'nvaya — vyatirekābhyāṃ yāvanti TBV-SD 66,28jagati dravyāṇi tānyekatra mīlayitvaikasya rasa — kalkādibhedena, karṣādimātrābhedena, bāla — madhya- TBV-SD 66,29mādyavasthābhedena, mūla — patrādyavayavabhedena prakṣepo — ddhārābhyāmeko'pi yogo yugasahasreṇāpi na TBV-SD 66,30jñātuṃ pāryate kimutāneka iti kutastābhyāmauṣadhaśaktyavagamaḥ ? tena nānanvaya — vyatirekapūrvakatva- TBV-SD 66,31viśeṣaṇasyāsiddhiḥ | nāpi naṣṭa — muṣṭyādiviṣayavacanaviśeṣasyāpauruṣeyatvād viśiṣṭajñānapūrvakatvasyā- TBV-SD 66,32siddherasiddhaḥ prakṛto hetuḥ, apauruṣeyasya vacanasya pūrvameva niṣiddhatvāt | TBV-SD 66,33nāpyasākṣātkārijñānapūrvakatve'pi prakṛtavacanaviśeṣasya saṃbhavādanaikāntikaḥ, saviśeṣaṇasya heto- TBV-SD 66,34rvipakṣe sattvasya pratiṣiddhatvāt | ata eva na viruddhaḥ, vipakṣa eva varttamāno viruddhaḥ; na cāsya pūrvokta- TBV-SD 66,35prakāreṇāvagatasvasādhyapratibandhasya vipakṣe vṛttisaṃbhavaḥ | atha bhavatu graho — parāgābhidhāyakavacanasya TBV-SD 66,36tatpūrvakatvasiddhirato hetoḥ, tatra tasya saṃvādāt; dharmādipadārthasākṣātkārijñānapūrvakatvasiddhistu TBV-SD 66,37kathaṃ tatra tasya saṃvādābhāvāt ? na, tatrāpi tasya saṃvādāt | tathāhi — jyotiḥśāstrādergraho — TBV-SD 66,38parāgādikaṃ viśiṣṭavarṇa — pramāṇa — digvibhāgādiviśiṣṭaṃ pratipadyamānaḥ pratiniyatānāṃ pratiniyata- TBV-SD 66,39deśavarttināṃ prāṇināṃ pratiniyatakāle pratiniyatakarmaphalasaṃsūcakatvena pratipadyate | uktaṃ ca tatra — TBV-SD 66,40“nakṣatra — grahapañjaramaharniśaṃ lokakarmavikṣiptam | TBV-SD 66,41bhramati śubhāśubhamakhilaṃ prakāśayat pūrvajanmakṛtam” || TBV-SD 66,42ato jyotiḥśāstraṃ graho — parāgādikamiva dharmā'dharmāvapi pramāṇāntarasaṃvādato'vagamayati tena graho- TBV-SD 66,43parāgādivacanaviśeṣasya dharmā'dharmasākṣātkārijñānapūrvakatvamapi siddham; tatsiddhau sakalapadārthasā- TBV-SD 67,01kṣātkārijñānapūrvakatvamapi siddhimāsādayati | nahi dharmā'dharmayoḥ sukha — duḥkhakāraṇatvasākṣātkaraṇaṃ TBV-SD 67,02sahakārikāraṇāśeṣapadārtha — tadādhārabhūtasamastaprāṇigaṇasākṣātkaraṇamantareṇa saṃbhavati, sarvapadā- TBV-SD 67,03rthānāṃ parasparapratibandhādekapadārthasarvadharmapratipattiśca sakalapadārthapratipattināntarīyakā prāk pratipā- TBV-SD 67,04ditā | ato bhavati sakalapadārthasākṣātkārijñānapūrvakatvasiddhirato hetorvacanaviśeṣasya; tatsiddhau TBV-SD 67,05ca tatpraṇetuḥ sūkṣmā'ntaritadūrānantārthasākṣātkāryatīndriyajñānasampatsamanvitasya kathaṃ na siddhiḥ ? TBV-SD 67,06nāpyetad vaktavyam — sādhyokti — tadāvṛttivacanayoranabhidhānād nyūnatā nāmā'tra sādhanadoṣaḥ, TBV-SD 67,07pratijñāvacanena prayojanābhāvāt | atha viṣayanirdeśārthaṃ pratijñāvacanam; nanu sa eva kimarthaḥ ? TBV-SD 67,08sādharmyavatprayogādipratipattyarthaḥ | tathāhi — asati sādhyanirdeśe ‘yo vacanaviśeṣaḥ sa sākṣātkāri- TBV-SD 67,09jñānapūrvakaḥ’ ityukte kimayaṃ sādharmyavān prayogaḥ, uta vaidharmyavāniti na jñāyeta, ubhayaṃ hyatrāśaṅkyeta — TBV-SD 67,10vacanaviśeṣatvena sākṣātkārijñānapūrvakatve sādhye sādharmyavān, asākṣātkārijñānapūrvakatvena TBV-SD 67,11vacanāviśeṣatve sādhye vaidharmyavāniti | hetu — viruddhā'naikāntikapratītiśca na syāt | pratijñāpūrvake TBV-SD 67,12tu prayoge śabdaviśeṣaḥ sākṣātkārijñānapūrvakaḥ, śabdaviśeṣatvād iti hetubhāvaḥ pratīyate; asākṣā- TBV-SD 67,13tkārijñānapūrvako vacanaviśeṣatvād iti viruddhatā; cakṣurādikaraṇajanitajñānapūrvako vacanaviśeṣatvād TBV-SD 67,14ityanaikāntikatvam | hetośca trairūpyaṃ na gamyeta, tasya sādhyāpekṣayā vyavasthiteḥ | sati pratijñāni- TBV-SD 67,15rdeśe'vayave samudāyopacārāt sādhyadharmī iti pakṣa iti tatra pravṛttasya vacanaviśeṣatvasya pakṣadharma- TBV-SD 67,16tvam, sādhyadharmasāmānyena ca samāno'rthaḥ sapakṣa iti tatra varttamānasya sapakṣe sattvam, na sapakṣo'- TBV-SD 67,17sapakṣa ityasapakṣe'pyasattvaṃ pratīyate tadidamanālocitābhidhānam; tathāhi — yo vacanaviśeṣaḥ sa TBV-SD 67,18sākṣātkārijñānapūrvaka ityetāvanmātramabhidhāya naiva kaścidāste kintu hetordharmiṇyupasaṃhāraṃ karoti | TBV-SD 67,19tatra yadi vacanaviśeṣaścāyaṃ naṣṭa — muṣṭyādiviṣayo vacanasaṃdarbha iti brūyāt tadā sādharmyavatprayoga- TBV-SD 67,20pratītiḥ, athāsākṣātkārijñānapūrvakaścetyabhidadhyāt tadā vaidharmyavata iti saṃbandhavacanapūrvakāt TBV-SD 67,21pakṣadharmatvavacanāt prayogadvayāvagatiḥ vivakṣitasādhyāvagatiśca | hetu — viruddhā'naikāntikā api TBV-SD 67,22pakṣadharmavacanamātreṇa na pratīyante, yadā tu saṃbandhavacanamapi kriyate tadā kathamapratītiḥ ? tathāhi — TBV-SD 67,23yo vacanaviśeṣaḥ sa sākṣātkārijñānapūrvaka ityukte heturavagamyate, vidhīyamānenānūdyamānasya vyāpteḥ | TBV-SD 67,24yo vacanaviśeṣaḥ so'sākṣātkārijñānapūrvaka ityukte viruddhaḥ, viparyayavyāpteḥ | yo vacanaviśeṣaḥ sa TBV-SD 67,25cakṣurādijanitajñānapūrvaka iti anaikāntikādhyavasāyaḥ, vyabhicārāt | tathā, trairūpyamapi hetorgamyata TBV-SD 67,26eva, yato vyāptipradarśanakāle vyāpako dharmaḥ sādhyatayā avagamyate; yatra tu vyāpyo dharmo vivādā- TBV-SD 67,27spadībhūte dharmiṇyupasaṃhriyate sa samudāyaikadeśatayā pakṣa iti tatropasaṃhṛtasya vyāpyadharmasya pakṣadharma- TBV-SD 67,28tvāvagatiḥ | sā ca vyāptiryatra dharmiṇyupadarśyate sa sādhyadharmasāmānyena samāno'rthaḥ sapakṣaḥ pratīyata TBV-SD 67,29iti sapakṣe sattvamapyavagamyate | sāmarthyācca vyāpakanivṛttau vyāpyanivṛttiryatrāvasīyate so'sapakṣa TBV-SD 67,30iti asapakṣe'pyasattvamapi niścīyate iti nārthaḥ pratijñāvacanena | tadāha dharmakīrttiḥ — “yadi pratī- TBV-SD 67,31tiranyathā na syāt sarvaṃ śobheta, dṛṣṭā ca pakṣadharmasaṃbandhavacanamātrāt pratijñāvacanamanteraṇāpi pratī- TBV-SD 67,32tiriti kastasyopayogaḥ” ? yadā ca pratijñāvacanaṃ nairarthakyamanubhavati tadā tadāvṛtti- TBV-SD 67,33vacanasya nigamanalakṣaṇasya sutarāmanupayoga iti na pratijñādyavacanamapi prakṛtasādhanasya nyūnatādoṣaḥ; TBV-SD 67,34kevalaṃ tatpratipādyasyārthasya svasādhyāvinābhūtasya hetoḥ sādhyadharmiṇyupasaṃhāramātrādeva siddhatvād TBV-SD 67,35arthādāpannasya svaśabdena punarabhidhānaṃ nigrahasthānamiti pratijñādivacanaṃ vādakathāyāṃ kriyamāṇaṃ TBV-SD 67,36tadvakturnigrahamāpādayati | upanayavacanaṃ tu hetoḥ pakṣadharmatvapratipādanādeva labdhamiti tasyāpi tataḥ TBV-SD 67,37pṛthak pratipādane punaruktatālakṣaṇa eva doṣa iti na tadanabhidhāne'pi nyūnaṃ sādhanavākyam; tataḥ TBV-SD 67,38sarvadoṣarahitatvāt sādhanavākyasya bhavatyataḥ prakṛtasādhyasiddhiḥ | TBV-SD 67,39svasādhyāvinābhūtaśca hetuḥ sādhyadharmiṇyupadarśayitavyo vādakathāyāmityabhiprāyavatā ācā- TBV-SD 67,40ryeṇa gāthāsūtrāvayavena tathābhūtahetupradarśanaṃ kṛtamiti | tathāhi — ‘samayaviśāsanam’ ityanena gāthā- TBV-SD 67,41sūtrāvayavavacanena svasādhyavyāptasya hetoḥ sādhyadharmiṇyupasaṃhāraḥ sūcitaḥ | hetośca svasādhyavyāptiḥ TBV-SD 68,01pramāṇataḥ sarvopasaṃhāreṇa pradarśanīyā | tacca pramāṇaṃ vyāptiprasādhakaṃ kadācit sādhyadharmiṇyeva pravṛttaṃ TBV-SD 68,02tāṃ tasya sādhayati kadācit dṛṣṭāntadharmiṇi | yatra hi ‘sarvamanekāntātmakam, sattvāt’ ityādau TBV-SD 68,03prayoge na dṛṣṭāntadharmisadbhāvastatra vyāptiprasādhakaṃ pramāṇaṃ pravarttamānaṃ sādhyadharmiṇyeva sarvopasaṃhāreṇa TBV-SD 68,04hetoḥ svasādhyavyāptiṃ prasādhayati | yatra tu prakṛtaprayogādau dṛṣṭāntadharmiṇo'pi sattvaṃ tatra dṛṣṭāntadha- TBV-SD 68,05rmiṇyapi pravṛttaṃ tat pramāṇaṃ sarvopasaṃhāreṇaiva tasyāḥ prasādhakamabhyupagantavyam; anyathā dṛṣṭāntadharmiṇi TBV-SD 68,06hetoḥ svasādhyavyāptāvapi sādhyadharmiṇi tasya tadavyāptau na tatastatra tatpratipattiḥ syāt, dṛṣṭāntadha- TBV-SD 68,07rmiṇyeva tena tasya vyāptatvāt; bahirvyāptervidyamānāyā api sādhyadharmiṇi sādhyapratipattāvanupayo- TBV-SD 68,08gāt sādṛśyamātrasyākiñcitkaratvāt; anyathā ‘śuklaṃ suvarṇam, sattvāt, rajatavat’ ityatrāpi śukla — TBV-SD 68,09tvapratipattiḥ syāt | athātra pakṣasya pratyakṣabādhanam, pratyakṣabādhitakarmanirdeśānantaraprayuktatvena hetoḥ TBV-SD 68,10kālātyayāpadiṣṭatvaṃ vā doṣaḥ, tadayuktam; bādhā'vinābhāvayorvirodhāt | tathāhi — satyeva sādhyadha- TBV-SD 68,11rmiṇi sādhye heturvarttata iti tasya tadavinābhāvaḥ, tatpratipāditasādhyadharmābhāvaśca pramāṇato bādhā, TBV-SD 68,12sādhyadharmabhāvā'bhāvayoścaikatra dharmiṇyekadā virodha iti naitaddoṣādasya sādhanasya duṣṭatvaṃ kintu TBV-SD 68,13sādhyadharmiṇi sādhyadharmāvinābhūtatvenā'niścayaḥ | sa ca bahirvyāptimātreṇa hetoḥ sādhyasādhakatvābhyu- TBV-SD 68,14pagame'nyatrāpi samāna iti nānumānāt kvacidapi sādhyaniścayaḥ syāt | ato dṛṣṭāntadharmiṇi TBV-SD 68,15pravṛttena pramāṇena vyāptyā hetoḥ svasādhyāvinābhāvo niśceyaḥ | sa ca niścitāvinābhāvo yatra TBV-SD 68,16dharmiṇyupalabhyate tatra svasādhyamavidyamānapramāṇāntarabādhanaṃ niścāyayati, yathā'traiva sarvajñamā- TBV-SD 68,17tralakṣaṇe sādhye vacanaviśeṣalakṣaṇe sādhyadharmiṇi tadviśeṣatvalakṣaṇo hetuḥ | pratibandhaprasādhakaṃ cāsya TBV-SD 68,18hetoḥ prāgeva dṛṣṭāntadharmiṇi pramāṇaṃ pradarśitamityabhiprāyavataiva ācāryeṇāpi ‘kusamayavisāsaṇaṃ’TBV-SD 68,19iti sūtre ‘kuḥ’ ityanena dṛṣṭāntasūcanaṃ vihitam, na ca pakṣavacanādyupakṣepaḥ sūcitaḥ | TBV-SD 68,20nanu bhavatvasmāddhetoryathoktaprakāreṇa sarvajñamātrasiddhirna punastadviśeṣasiddhiḥ | tathāhi — yathā TBV-SD 68,21naṣṭa — muṣṭyādiviṣayavacanaviśeṣasya arhatsarvajñapraṇītatvaṃ vacanaviśeṣatvāt sidhyati tathā buddhādisarva- TBV-SD 68,22jñapūrvakatvamapi tata eva setsyatīti kutastadviśeṣasiddhiḥ ? na ca naṣṭa — muṣṭyādipratipādako vacanavi- TBV-SD 68,23śeṣo'rhacchāsana eveti vaktuṃ yuktam, buddhaśāsanādiṣvapi tasyopalambhāt ityāśaṅkyāha sūriḥ TBV-SD 68,24‘siddhatthāṇaṃ’ iti | asyāyamabhiprāyaḥ — pratyakṣā'numānādipramāṇaviṣayatvena pratipāditāḥ śāsa- TBV-SD 68,25nena ye te tadviṣayatvenaiva tairniścitā iti siddhāḥ, te ca ‘aryante’ iti arthā ucyante, teṣāṃ śāsanaṃ TBV-SD 68,26pratipādakam arhatsarvajñaśāsanameva na buddhādiśāsanam | ato vacanaviśeṣatvalakṣaṇasya hetosteṣvasi- TBV-SD 68,27ddhatvāt kutasteṣāmapi sarvajñatvaṃ yena viśeṣasarvajñatvasiddhirna syāt ? yathā cāgamāntareṇa pratyakṣādi- TBV-SD 68,28viṣayatvena pratipāditānāmarthānāṃ tadviṣayatvaṃ na saṃbhavati tathā'traiva yathāsthānaṃ pratipādayiṣyate | TBV-SD 68,29athavā ‘siddhārthānām’ ityanena hetusaṃsūcanaṃ vihitamācāryeṇa — siddhāḥ pramāṇāntarasaṃvādato TBV-SD 68,30niścitāḥ, ye'rthā naṣṭa — muṣṭyādayaḥ, teṣāṃ śāsanaṃ pratipādakaṃ yato dvādaśāṅgaṃ pravacanamato jinānāṃ TBV-SD 68,31kāryatvena saṃbandhi; tenāyaṃ prayogārthaḥ sūcitaḥ — prayogaśca — pramāṇāntarasaṃvādiyathoktanaṣṭa — muṣṭyādi- TBV-SD 68,32sūkṣmāntaritadūrārthapratipādakatvānyathā'nupapatterjinapraṇītaṃ śāsanam | atra ca sūkṣmādyarthapratipāda- TBV-SD 68,33katvānyathā'nupapattilakṣaṇasya hetorjinapraṇītatvalakṣaṇena svasādhyena vyāptiḥ sādhyadharmiṇyeva niści- TBV-SD 68,34teti tanniścāyakapramāṇaviṣayasyeha dṛṣṭāntasya pradarśanamācāryeṇa na vihitam, tadarthasya tadvyatirekeṇaiva TBV-SD 68,35siddhatvāt | yathā cārthāpatteḥ sādhyadharmiṇyeva vyāptiniścayād dṛṣṭāntavyatirekeṇāpi tadutthāpakādarthā- TBV-SD 68,36dupajāyamānāyāḥ sarvajñapratikṣepavādibhirmīmāṃsakaiḥ prāmāṇyamabhyupagamyate tathā prakṛtādanyathā'nupapa- TBV-SD 68,37ttilakṣaṇāddhetorupajāyamānasyā'numānasya tat kiṃ neṣyate ? pratipāditaścārthāpatteranumāne'ntarbhā- TBV-SD 68,38vaḥ prāgiti bhavatyato hetoḥ prakṛtasādhyasiddhiḥ | ata eva pūrvācāryairhetulakṣaṇapraṇetṛbhirekalakṣaṇo hetuḥ TBV-SD 69,01TBV-SD 69,02“anyathā'nupapannatvaṃ yatra tatra trayeṇa kim ? TBV-SD 69,03nānyathā'nupapannatvaṃ yatra tatra trayeṇa kim ? ” || TBV-SD 69,04ityādivacanasaṃdarbheṇa pratipādita iti manvānena ācāryeṇāpi na dṛṣṭāntasūcanaṃ vihitamatra prayoge | TBV-SD 69,05‘kusamayaviśāsanam’ iti ca atra vyākhyāne buddhādiśāsanānāmasarvajñapraṇītatvapratipādakatvena TBV-SD 69,06vyākhyeyam | tathāhi — kutsitāḥ pramāṇabādhitaikāntasvarūpārthapratipādakatvena, samayāḥ kapilādi- TBV-SD 69,07praṇītasiddhāntāsteṣām “santi pañca mahabbhūyā” TBV-SD 69,08ityādivacanasaṃdarbheṇa dṛṣṭeṣṭaviṣaye virodhādyudbhāvakatvena ‘viśāsanam’ vidhvaṃsakaṃ yataḥ ato dvāda- TBV-SD 69,09śāṅgameva jinānāṃ śāsanamiti bhavatyato viśeṣaṇāt sarvajñaviśeṣasiddhiriti sthitametajjinaśāsanaṃ TBV-SD 69,10dvādaśāṅgaṃ tattvādeva siddhaṃ niścitaprāmāṇyamiti || TBV-SD 69,12atra īśvarakṛtajagadvādinaḥ prāhuḥ — yuktamuktam ‘sarvajñapraṇītaṃ śāsanam, tatpraṇītatvācca tat pramā- TBV-SD 69,13ṇam’ iti | idaṃ tvayuktam ‘rāga — dveṣādikān śatrūn jitavanta iti jināḥ’ | sāmānyayogina eveśvara- TBV-SD 69,14vyatiriktā etallakṣaṇayoginaḥ na punaḥ śāsanādisarvajagatsraṣṭā īśvaraḥ | tathā ca patañjaliḥ — TBV-SD 69,15“kleśa — karma — vipākā''śayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ” iti | TBV-SD 69,16anena sūtreṇa rāgādilakṣaṇakleśaśatrurahitatvaṃ sahajamīśvarasya pratipāditam na punarvipakṣabhāvanādyabhyāsa- TBV-SD 69,17vyāpārāt kleśādikṣayastasya, yena ‘rāgādīn svavyāpāreṇa jitavantaḥ’ iti vacaḥ sārthakaṃ tadviṣayatvena TBV-SD 69,18syāt | tathā cānyairapyuktam — TBV-SD 69,19“jñānamapratighaṃ yasya aiśvaryaṃ ca jagatpateḥ | TBV-SD 69,20vairāgyaṃ caiva dharmaśca saha siddhaṃ catuṣṭayam” || TBV-SD 69,21ityāśaṅkyāha — ‘bhavajiṇāṇaṃ’ iti, bhavanti nāraka — tiryag — narā'maraparyāyatvenotpadyante prāṇino'- TBV-SD 69,22sminniti bhavaḥ saṃsāraḥ; taddhetutvād rāgādayo'tra ‘bhava’śabdenopacārād vivakṣitāḥ, taṃ jita- TBV-SD 69,23vanta iti jināḥ | upacārāśrayaṇe ca prayojanam — na hyavikalakāraṇe rāgādau adhvaste tatkāryasya TBV-SD 69,24saṃsārasya jayaḥ śakyo vidhātumiti pratipādanam | bhavakāraṇabhūtarāgādijaye copāyaḥ pratipāditaḥ TBV-SD 69,25prāk; tadupāyena ca vipakṣarāgādijayadvāreṇa tatkāryabhūtasya bhavasya jayaḥ saṃbhavati nānyatheti | TBV-SD 69,26na hyupāyavyatirekeṇopeyasiddhiḥ; anyathopeyasya nirhetukatvena deśa — kāla — svabhāvapratiniyamo na syā- TBV-SD 69,27diti sarvaprāṇināmīśvaratvam, na vā kasyacit syāt | pratipāditaścāyamarthaḥ — TBV-SD 69,28“nityaṃ sattvamasattvaṃ vā'hetoranyānapekṣaṇāt | TBV-SD 69,29apekṣāto hi bhāvānāṃ kādācitkatvasaṃbhavaḥ” || TBV-SD 69,30ityādinā granthena dharmakīrttinā | tanna rāgādikleśavigamaḥ svabhāvata eveśvarasyeti yuktam | TBV-SD 69,33atra bṛhaspatimatānusāriṇaḥ svabhāvasaṃsiddhajñānādidharmakalāpādhyāsitasya sthāṇorabhāvaprati- TBV-SD 69,34pādanaṃ jainena kurvatā'smākaṃ sāhāyyamanuṣṭhitamiti manvānāḥ prāhuḥ — yuktamuktaṃ yat ‘svabhāvasaṃsiddha- TBV-SD 69,35jñānādisaṃpatsamanvitasyeśvarasyābhāvaḥ’ ‘nāraka — tiryag — narā'mararūpapariṇatisvabhāvatayā utpadyante TBV-SD 69,36prāṇino'sminniti’ etaccāyuktamabhihitam, paralokasadbhāve pramāṇābhāvāt | tathāhi — paralokasadbhā- TBV-SD 69,37vāvedakaṃ pramāṇaṃ pratyakṣam anumānam āgamo vā jainenābhyupagamanīyaḥ, anyasya pramāṇatvena TBV-SD 69,38tenāniṣṭeḥ | na cātraitad vaktavyam — bhavato'pi kiṃ tatpratikṣepakaṃ pramāṇam ? yato nāsmābhistatpratikṣe- TBV-SD 69,39pakapramāṇāt tadabhāvaḥ pratipādyate kintu paropanyastapramāṇaparyanuyogamātrameva kriyate | ata eva TBV-SD 69,40“sarvatra paryanuyogaparāṇyeva sūtrāṇi bṛhaspateḥ” iti cārvākairabhihitam | TBV-SD 70,01sa ca paropanyastapramāṇaparyanuyogaḥ tadabhyupagamasya praśnādidvāreṇa vicāraṇā na punaḥ svasiddhapramāṇo- TBV-SD 70,02panyāsaḥ, yena ‘atīndriyārthapratikṣepakatvena pravarttamānaṃ pramāṇamāśrayāsiddhatvādidoṣaduṣṭatvena kathaṃ TBV-SD 70,03pravarttate’ ityasmān prati bhavatā'pi paryanuyogaḥ kriyeta | ata eva paralokaprasādhakapramāṇābhyupagamaṃ TBV-SD 70,04pareṇa grāhayitvā tadabhyupagamasyānena prakāreṇa vicāraḥ kriyate — TBV-SD 70,05tatra na tāvat paralokapratipādakatvena cakṣurādikaraṇavyāpārasamāsāditātmalābhaṃ sannihitaprati- TBV-SD 70,06niyatarūpādiviṣayatvāt pratyakṣaṃ pravarttate | nāpyatīndriyaṃ yogipratyakṣaṃ tatra pravarttata iti vaktuṃ śakyam, TBV-SD 70,07paralokādivat tasyāpyasiddheḥ | TBV-SD 70,08nāpyanumānaṃ pratyakṣapūrvakaṃ tatra pravṛttimāsādayati, pratyakṣāpravṛttau tatpūrvakasyānumānasyāpi tatrāpra- TBV-SD 70,09vṛtteḥ | atha yadyapi pratyakṣāvagatapratibandhaliṅgaprabhavamanumānaṃ na tatra pravarttate tathāpi sāmānyatodṛṣṭaṃ TBV-SD 70,10tatra pravarttiṣyate, tadapi na yuktam; yatastadapi sāmānyatodṛṣṭamavagatapratibandhaliṅgodbhavam, āhosvit TBV-SD 70,11anavagatapratibandhaliṅgasamuttham ? yadyanavagatapratibandhaliṅgodbhavamiti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; tathābhūta- TBV-SD 70,12liṅgaprabhavasya svaviṣayavyabhicāreṇa aśvadarśanānantarodbhūtarājyāvāptivikalpasyevāpramāṇatvāt | atha TBV-SD 70,13pratipannasaṃbandhaliṅgaprabhavaṃ tat tatra pravarttata iti pakṣaḥ, so'pi na yuktaḥ; pratibandhāvagamasyaiva tatra TBV-SD 70,14liṅgasyāsaṃbhavāt | tathāhi — pratyakṣasya tatra liṅgasaṃbandhāvagamanimittasyābhāve'numānaṃ liṅgasaṃbandha- TBV-SD 70,15grāhakamabhyupagantavyam | tatra yadi tadeva paralokasadbhāvāvedakamanumānaṃ svaviṣayābhimatenārthenātmo- TBV-SD 70,16tpādakaliṅgasaṃbandhagrāhakaṃ tadetaretarāśrayatvadoṣaḥ | athānumānāntarād gṛhītapratibandhālliṅgādupajā- TBV-SD 70,17yamānaṃ tadviṣayaṃ tadabhyupagamyate tadā'navasthā | tathā, sarvamapyanumānamasmān pratyasiddham | tathāhi — TBV-SD 70,18bṛhaspatisūtram — TBV-SD 70,19“anumānamapramāṇam” iti | TBV-SD 70,20anena pratijñāpratipādanaṃ kṛtam, aniścitārthapratipādakatvāsiddhapramāṇābhāsavaditi hetu- TBV-SD 70,21dṛṣṭāntāvabhyūhyau | TBV-SD 70,22viṣayavicāreṇa vā'numānaprāmāṇyamayuktam — dharma — dharmyubhayasvatantrasādhane siddhasādhyatā yataḥ, TBV-SD 70,23ato viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ sādhyaḥ | prameyaviśeṣaviṣayāṃ pramāṃ kurvat pramāṇaṃ pramāṇatāmaśnute | TBV-SD 70,24itaretarāvacchinnaśca samudāyo'tra prameyaḥ; tadapekṣayā ca pakṣadharmatvādīnāmanyatamasyāpi rūpasyāpra- TBV-SD 70,25siddhiḥ | nahi samudāyadharmatā hetoḥ, nāpi samudāyenānvayo vyatireko vā, dharmimātrāpekṣayā TBV-SD 70,26pakṣadharmatve sādhyadharmāpekṣayā ca vyāptau gauṇateti | uktaṃ ca — TBV-SD 70,27“pramāṇasyāgauṇatvādanumānādarthaniścayo durlabhaḥ” iti | TBV-SD 70,28dharmidharmatāgrahaṇe'pi na gauṇatāparihāraḥ, pratīyamānāpekṣayā gauṇa — mukhyavyavahārasya cintyatvāt; TBV-SD 70,29samudāyaśca pratīyate | ekadeśāśrayaṇenāpi trairūpyamayuktam, vyāptyasiddheḥ | nahi sattāmātreṇāvinābhāvo TBV-SD 70,30gamakaḥ api tvavagataḥ, anyathā'tiprasaṅgāt | sa ca sakalasapakṣa — vipakṣāpratyakṣīkaraṇe durvijñāno'- TBV-SD 70,31sarvavidā | na cātra bhūyodarśanaṃ śaraṇam, sahasraśo'pi dṛṣṭasāhacaryasya vyabhicārāt | ata eva na TBV-SD 70,32darśanādarśanamapi | taduktam — TBV-SD 70,33“gomānityeva martyena bhāvyamaśvavatā'pi kim ? ” iti | TBV-SD 70,34deśa — kālā'vasthābhedena ca bhāvānāṃ nānātvāvagamādanāśvāsaḥ | taduktam — TBV-SD 70,35“avasthā — deśa — kālānām” ityādi | āha ca — TBV-SD 70,36“avinābhāvasaṃbandhasya grahītumaśakyatvāt”TBV-SD 70,37yacca ‘sāmānyasya tadviṣayasyābhāvāt, svārtha — parārthabhedāsaṃbhavāt, viruddhā'numāna — virodhayoḥ sarvatra TBV-SD 71,01saṃbhavāt, kvacicca viruddhāvyabhicāriṇaḥ’ ityādi dūṣaṇajālaṃ tad anudghoṣaṇīyameva, yato'niścitā- TBV-SD 71,02rthapratipādakatvād “anumānamapramāṇam” ityanumānā'pramāṇatāpratipādane kṛte śeṣadūṣaṇajālasya mṛta- TBV-SD 71,03māraṇakalpatvāt | tato'numānasyāpramāṇatvādatīndriyaparalokasadbhāvapratipādane kutastasya pravṛttiḥ ? TBV-SD 71,04athedameva janma pūrvajanmāntaramantareṇa na yuktamiti janmāntaralakṣaṇasya paralokasya siddhiriṣyate, TBV-SD 71,05tat kimiyamarthāpattiḥ, athānumānaṃ vā ? na tāvadarthāpattiḥ, tallakṣaṇābhāvāt, TBV-SD 71,06“dṛṣṭaḥ śruto vā'rtho'nyathā nopapadyate”TBV-SD 71,07iti hi tasyā lakṣaṇaṃ vicakṣaṇairiṣyate | na tu janmāntaramantareṇa nopapattimadidaṃ janmeti siddham, TBV-SD 71,08mātāpitṛsāmagrīmātrakeṇa tasyopapatteḥ, tanmātrahetukatve cānyaparikalpanāyāmatiprasaṅgāt | TBV-SD 71,09atha prajñā — medhādayo janmādāvabhyāsapūrvakā dṛṣṭāḥ kathamatatpūrvakā bhaveyuḥ, na vahnipūrvako dhūmastatpū- TBV-SD 71,10rvakatāmantareṇa kadācidapi bhavannupalabdhaḥ, tadapyasat; avinābhāvasaṃbandhasya deśa — kālavyāptila- TBV-SD 71,11kṣaṇasya pratyakṣeṇa pratipattumaśakteḥ — sannihitamātrapratipattinimittaṃ hi pratyakṣamupalabhyate ‘nahi sakalade- TBV-SD 71,12śa — kālayorvinā vahnimasaṃbhava eva dhūmasya’ iti pratyakṣataḥ pratītiryuktā; ato na dhūmo'pi vahnipūrvakaḥ TBV-SD 71,13sarvatra pratyakṣā'nupalambhābhyāṃ siddha iti kutastena dṛṣṭāntena janmāntarasvarūpaparalokasādhanam ? tasmāt TBV-SD 71,14kecit prajñā — medhādayastathābhūtābhyāsapūrvakāḥ, kecid mātāpitṛśarīrapūrvakā iti | na ca prajñādayaḥ TBV-SD 71,15śarīrato vyatiricyamānasvabhāvāḥ saṃvedanaviṣayatāmupayānti, śarīraṃ ca tadanvaya — vyatirekānu- TBV-SD 71,16vṛttimadeva dṛṣṭamiti kathamanyathā vyavasthāmarhati ? TBV-SD 71,17atha pūrvopāttādṛṣṭamantareṇa kathaṃ mātāpitṛvilakṣaṇaṃ śarīram ? nanvetenaiva vyabhicāro dṛśyate, TBV-SD 71,18nahi sarvadā kāraṇānurūpameva kāryam, tena vilakṣaṇādapi mātāpitṛśarīrād yadi prajñā — medhādibhirvi- TBV-SD 71,19lakṣaṇaṃ tadapatyasya śarīramupajāyeta, kadācit tadākārānukāri tat ka evā'tra virodhaḥ ? yathā kaścit TBV-SD 71,20śālūkādeva śālūkaḥ, kaścid gomayāt tathā kaścidupadeśād vikalpaḥ, kaścit tadākārapadārthadarśa- TBV-SD 71,21nāt | atha darśanādapi vikalpaḥ pūrvavikalpavāsanāmantareṇa kathaṃ bhavet ? tarhi gomayādapi śālūkaḥ TBV-SD 71,22kathaṃ śālūkamantareṇeti etadapi praṣṭavyam | tasmāt kāryakāraṇabhāvamātramevaitat | tatra ca niyamābhāvā- TBV-SD 71,23davijñānādapi mātāpitṛśarīrād vijñānamupajāyatām; athavā yathā vikalpād vyavahitādapi vikalpa TBV-SD 71,24upajāyate tathā vyavahitādapi mātāpitṛśarīrata eveti na bhedaṃ paśyāmaḥ | yathā caikamātāpitṛśarīrāda- TBV-SD 71,25nekāpatyotpattistathaikasmādeva brahmaṇaḥ prajotpattiriti na jātyantaraparigrahaḥ kasyaciditi na paraloka- TBV-SD 71,26siddhiḥ | nahi mātāpitṛsaṃbandhamātrameva paralokaḥ, tatheṣṭāvabhyupagamavirodhāt | TBV-SD 71,27athānādyananta ātmā'sti tamāśritya paralokaḥ sādhyate, na hyekānubhavitṛvyatirekeṇānusandhānaṃ TBV-SD 71,28saṃbhavati, bhinnānubhavitaryanusandhānādṛṣṭeḥ, tadayuktam; TBV-SD 71,29“paralokino'bhāvāt paralokābhāvaḥ” iti vacanāt | TBV-SD 71,30na hyanādyananta ātmā pratyakṣapramāṇaprasiddhaḥ | anumānena cetaretarāśrayadoṣaprasaṅgaḥ — siddhe ātmanyekarū- TBV-SD 71,31peṇānusandhānavikalpasyāvinābhūtatve ātmasiddhiḥ, tatsiddheścānusandhānasya tadavinābhūtatvasiddhiritī- TBV-SD 71,32taretarāśrayasadbhāvānnaikasyāpi siddhiḥ | na cāsiddhamasiddhena sādhyate | kiṃca, darśanā'nusandhānayoḥ TBV-SD 71,33pūrvāparabhāvinoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ pratyakṣasiddhaḥ, tat kuto'nusandhānasmaraṇādātmasiddhiḥ ? api ca, TBV-SD 71,34śarīrāntargatasya jñānasyāmūrtatvena kathaṃ janmāntaraśarīrasaṃcāraḥ ? athāntarābhavaśarīrasantatyā saṃcaraṇa- TBV-SD 71,35mucyate, tadapi paralokānna viśiṣyate | saṃcāraśca na dṛṣṭo jīvata iha janmani, maraṇasamaye bhaviṣyatīti TBV-SD 71,36duradhigamametat na paralokasiddhiḥ | athavā siddhe'pi paraloke pratiniyatakarmaphalasaṃbandhāsiddhervyartha- TBV-SD 71,37mevānumānena paralokāstitvasādhanam | athāgamāt pratiniyatakarmaphalasaṃbandhasiddhiḥ, tathāsati para- TBV-SD 71,38lokāstitvamapyāgamādeva siddhamiti kimanumānaprayāsena ? TBV-SD 71,39na cāgamādapi paralokasiddhiḥ, tasya prāmāṇyāsiddheḥ | na cāpramāṇasiddhaṃ paralokādikamabhyupa- TBV-SD 71,40gantuṃ yuktam, tadabhāvasyāpi tathā'bhyupagamaprasaṅgāt | tanna paralokasādhakapramāṇapratipādanamakṛtvā TBV-SD 72,01‘bhava’ śabdavyutpattirarthasaṃsparśiṃnyabhidhātuṃ yuktā | ḍitthādiśabdavyutpattitulyā tu yadi kriyeta tadā TBV-SD 72,02nāsmābhirapi tatpratipādakapramāṇaparyanuyoge manaḥ praṇidhīyata iti pūrvapakṣaḥ || TBV-SD 72,04atrocyate — yaduktam ‘paryanuyogamātramasmābhiḥ kriyate’ iti, tatra vaktavyam — paryanuyogo'pi kriya- TBV-SD 72,05māṇaḥ kiṃ pramāṇataḥ kriyate, utāpramāṇataḥ ? yadi pramāṇatastadayuktam, yatastatkāryapi pramāṇaṃ kiṃ pratyakṣam, TBV-SD 72,06utānumānādi ? yadi pratyakṣam tadayuktam, pratyakṣasyāvicārakatvena paryanuyogasvarūpavicāraracanā'- TBV-SD 72,07caturatvāt | TBV-SD 72,08na ca pratyakṣasyāpi pramāṇatvaṃ yuktam, bhavadabhyupagamena tallakṣaṇāsaṃbhavāt | tadasaṃbhavaśca svarūpa- TBV-SD 72,09vyavasthāpakadharmasya lakṣaṇatvāt | tatra pratyakṣasya prāmāṇyasvarūpavyavasthāpako dharmo'visaṃvāditvala- TBV-SD 72,10kṣaṇo'bhyupagantavyaḥ | taccāvisaṃvāditvaṃ pratyakṣaprāmāṇyenāvinābhūtamabhyupagamyam, anyathābhūtāt tataḥ TBV-SD 72,11pratyakṣaprāmāṇyāsiddheḥ; siddhau vā yataḥ kutaścid yat kiñcidanabhimatamapi sidhyedityatiprasaṅgaḥ | sa TBV-SD 72,12cāvinābhāvastasya kutaścit pramāṇādavagantavyaḥ, anavagatapratibandhādarthāntarapratipattau nālikeradvīpavā- TBV-SD 72,13sino'pyanavagatapratibandhād dhūmād dhūmadhvajapratipattiḥ syāt | avinābhāvāvagamaścākhiladeśa — kāla- TBV-SD 72,14vyāptyā pramāṇato'bhyupagamanīyaḥ; anyathā yasyāmeva pratyakṣavyaktau saṃvāditva — prāmāṇyayorasāvavagatasta- TBV-SD 72,15syāmevāvisaṃvāditvāt tat sidhyet na vyaktyantare, tatra tasyānavagamāt | na cāvagatalakṣyalakṣaṇasaṃbandhā TBV-SD 72,16vyaktirdeśa — kālāntaramanuvarttate, tasyāḥ pratyakṣavyaktestadaiva dhvaṃsād vyaktyantarānanugamāt | anugame vā TBV-SD 72,17vyaktirūpatāvirahāt anugatasya sāmānyarūpatvāt tasya ca bhavatā'nabhyupagamāt | abhyupagame vā na sāmā- TBV-SD 72,18nyalakṣaṇānumānaviṣayābhāvapratipādanena tatpratikṣepo yuktaḥ | sa ca pramāṇataḥ pratyakṣe lakṣya — lakṣaṇayo- TBV-SD 72,19rvyāptyā'vinābhāvāvagamo yadi pratyakṣādabhyupagamyate tadayuktam, pratyakṣasya sannihitasvaviṣayapratibhā- TBV-SD 72,20samātra eva bhavatā vyāpārābhyupagamāt | athaikatra vyaktau pratyakṣeṇa tayoravisaṃvāditva — prāmāṇyayoravi- TBV-SD 72,21nābhāvāvagamādanyatrāpi ‘evaṃbhūtaṃ pratyakṣam pramāṇam’ iti pratyakṣeṇāpi lakṣya — lakṣaṇayorvyāptyā pratiba- TBV-SD 72,22ndhāvagamastarhyanyatrāpi ‘evaṃbhūtaṃ jñānalakṣaṇaṃ kāryam evaṃbhūtajñānakāryaprabhavam’ iti tenaiva kathaṃ na TBV-SD 72,23sarvopasaṃhāreṇa kāryalakṣaṇahetoḥ svasādhyāvinābhāvāvagamaḥ | yena ‘anumānamapramāṇam, avinābhāva- TBV-SD 72,24saṃbandhasya vyāptyā grahītumaśakyatvāt’ iti dūṣaṇamanumānavādinaṃ prati bhavatā''sajyamānaṃ śobhate | TBV-SD 72,25kiṃca, avisaṃvāditvalakṣaṇo dharmaḥ pratyakṣaprāmāṇyalakṣyavyavasthāpakaḥ pratyakṣapratibaddhatvena niśceyaḥ; TBV-SD 72,26anyathā tatraiva tataḥ prāmāṇyalakṣaṇalakṣyavyavasthā na syāt, asaṃbaddhasya kenacit saha pratyāsatti — vi- TBV-SD 72,27prakarṣābhāvāt tadvadanyatrāpi tatastadvyavasthāprasaṅgaḥ | tathā'bhyupagame ca yathā saṃvāditvalakṣaṇo dharmo TBV-SD 72,28lakṣyānavagame'pi pratyakṣadharmisaṃbandhitvenāvagamyate tathā dhūmo'pi parvataikadeśe analānavagatāvapi TBV-SD 72,29pradeśasaṃbandhitayā'vagamyata iti katham ‘samudāyaḥ sādhyaḥ, tadapekṣayā ca pakṣadharmatvaṃ hetoravaganta- TBV-SD 72,30vyam, na ca pakṣadharmatvāpratipattau sādhyadharmānalaviśiṣṭatatpradeśapratipattiḥ; pratipattau vā pakṣadharma- TBV-SD 72,31tvādyanusaraṇaṃ vyartham, tatpratipatteḥ prāgeva tadutpatteḥ | samudāyasya sādhyatvenopacārāt tadekadeśadharmi- TBV-SD 72,32dharmatvāvagame'pi pakṣadharmatvāvagamādadoṣe upacaritaṃ pakṣadharmatvaṃ hetoḥ syādityanumānasya gauṇatvāpatteḥ TBV-SD 72,33pramāṇasyāgauṇatvādanumānādarthanirṇayo durlabhaḥ’ iti codyāvasaraḥ ? pratyakṣaprāmāṇyalakṣaṇe'pi kriyamāṇe- TBV-SD 72,34'sya sarvasya samānatvena pratipāditatvāt | yadā cāvisaṃvāditvalakṣaṇa — pratyakṣaprāmāṇyalakṣyayoḥ sarvo- TBV-SD 72,35pasaṃhāreṇa vyāptirabhyupagamyate, avisaṃvāditvalakṣaṇaśca prāmāṇyavyavasthāpako dharmastatrāṅgīkriyate pūrvo- TBV-SD 72,36ktanyāyena tadā kathamanumānaṃ nābhyupagamyate pramāṇatayā ? tathāhi — ‘yat kiñcid dṛṣṭaṃ tasya yatrāvinābhāva- TBV-SD 72,37stadvidastasya tad gamakaṃ tatra’ ityetāvanmātramevānumānasyāpi lakṣaṇam | tacca pratyakṣaprāmāṇyalakṣaṇama- TBV-SD 72,38bhyupagacchatā'bhyupagamyate devānāṃpriyeṇa | tathā, prāmāṇyamapyanumānasyābhyupagatameva, yato yadevāvisaṃ- TBV-SD 72,39vāditvalakṣaṇaṃ pratyakṣasya prāmāṇyam anumānasyāpi tadeva | taduktam — TBV-SD 73,01TBV-SD 73,02“arthasyāsaṃbhave'bhāvāt pratyakṣe'pi pramāṇatā | TBV-SD 73,03pratibaddhasvabhāvasya taddhetutve samaṃ dvayam” || iti | TBV-SD 73,04arthāsaṃbhave'bhāvaḥ pratyakṣasya saṃvādasvabhāvaḥ prāmāṇye nimittam, sa ca sādhyārthābhāve'bhāvino TBV-SD 73,05liṅgādupajāyamānasyānumānasyāpi samāna iti kathaṃ na tasyāpi prāmāṇyābhyupagamaḥ ? TBV-SD 73,06kiṃca, ayaṃ cārvākaḥ pratyakṣaikapramāṇavādī yadi parebhyaḥ pratyakṣalakṣaṇamanavabudhyamānebhyastat TBV-SD 73,07pratipādayati tadā teṣāṃ jñānasaṃbandhitvaṃ kutaḥ pramāṇādavagacchati ? na tāvat pratyakṣāt — paraceto- TBV-SD 73,08vṛttīnāṃ pratyakṣato jñātumaśakyatvāt — kiṃ tarhi svātmani jñānapūrvakau vyāpāra — vyāhārau pramāṇato TBV-SD 73,09niścitya pareṣvapi tathābhūtataddarśanāt tatsaṃbandhitvamavabudhyate tatastebhyastat pratipādayati | TBV-SD 73,10tathā'bhyupagame ca vyāpāra — vyāhārāderliṅgasya jñānasaṃbandhitvalakṣaṇasvasādhyāvyabhicāritvaṃ pakṣadharmatvaṃ TBV-SD 73,11cābhyupagataṃ bhavatīti kathamanumānotthāpakasyārthasya trairūpyamasiddham — yena ‘nāsmābhiranumānapratikṣepaḥ TBV-SD 73,12kriyate kiṃtu trilakṣaṇaṃ yadanumānavādibhirliṅgamabhyupagataṃ tanna lakṣaṇabhāg bhavatīti pratipādyate’ iti TBV-SD 73,13vacaḥ śobhāmanubhavati — pratyakṣalakṣaṇapratipādanārthaṃ paracetovṛttiparijñānābhyupagame trilakṣaṇahetvabhyupaga- TBV-SD 73,14masyāvaśyaṃbhāvitvapratipādanāt ? atha nāsmābhiḥ pratyakṣamapi pramāṇatvenābhyupagamyate — yena ‘tallakṣaṇapra- TBV-SD 73,15ṇayane'vaśyaṃbhāvī anumānaprāmāṇyābhyupagamaḥ’ ityasmān prati bhavadbhiḥ pratipādyeta — yattu “pratyakṣamevaikaṃ TBV-SD 73,16pramāṇam” iti vacanaṃ tat tāntrikalakṣaṇālakṣitalokasaṃvyavahāripratyakṣāpekṣayā, ata eva TBV-SD 73,17lakṣaṇalakṣitapratyakṣapūrvakānumānasya “anumānamapramāṇam” ityādigranthasandarbheṇāprāmāṇyapratipādanaṃ TBV-SD 73,18vidhīyate na punargopālādyajñalokavyavahāraracanācaturasya dhūmadarśanamātrāvirbhūtānalapratipattirūpasya, TBV-SD 73,19naitaccāru; tasyāpi mahānasādidṛṣṭāntadharmipravṛttapramāṇāvagatasvasādhyapratibandhaniścitasādhyadharmidha- TBV-SD 73,20rmadhūmabalodbhūtatvena tāntrikalakṣaṇalakṣitapratyakṣapūrvakatvasya vastutaḥ pradarśitatvāt | ‘etat pakṣadharma TBV-SD 73,21tvam’ ‘iyaṃ cāsya dhūmasya vyāptiḥ’ iti sāṅketikavyavahārasya gopālādimūrkhalokāsaṃbhavino'kiñci TBV-SD 73,22tkaratvāt | pratyakṣasya cāvisaṃvāditvaṃ prāmāṇyalakṣaṇam, tad yathā saṃbhavati tathā parataḥprāmāṇyaṃ TBV-SD 73,23vyavasthāpayadbhiḥ ‘siddhaṃ’ ityetatpadavyākhyāyāṃ darśitaṃ na punarucyate | tat sthitametat — na pratyakṣasya TBV-SD 73,24bhavadabhiprāyeṇa prāmāṇyavyavasthāpakalakṣaṇasaṃbhavaḥ; tadbhāve vā'numānasyāpi prāmāṇyaprasiddhiriti na TBV-SD 73,25pratyakṣaṃ paryanuyogavidhāyi | TBV-SD 73,26nā'pyanumānādikaṃ paryanuyogakāri, anumānādeḥ pramāṇatvenānabhyupagamāt | athāsmābhiryadyapya TBV-SD 73,27numānādikaṃ na pramāṇatayā'bhyupagamyate tathāpi pareṇa tat pramāṇatayā'bhyupagatamiti tatprasiddhena tena TBV-SD 73,28parasya paryanuyogo vidhīyate; nanu parasya tat pramāṇataḥ prāmāṇyābhyupagamaviṣayaḥ, athāpramāṇataḥ ? yadi TBV-SD 73,29pramāṇataḥ tadā bhavato'pi pramāṇaviṣayastat syāt; nahi pramāṇato'bhyupagamaḥ kasyacid bhavati kasya TBV-SD 73,30cinneti yuktam | athāpramāṇato'numānādikaṃ pramāṇatayā'bhyupagamyate pareṇa tadā'pramāṇena na tena TBV-SD 73,31paryanuyogo yuktaḥ, apramāṇasya paralokasādhanavat tatsādhakapramāṇaparyanuyoge'pyasāmarthyāt | atha tena TBV-SD 73,32pramāṇalakṣaṇāparijñānāt tatprāmāṇyamabhyupagatamiti tatsiddhenaiva tena paralokādisādhanābhimatapramā- TBV-SD 73,33ṇaparyanuyogaḥ kriyate; nanvajñānāt tat parasya pramāṇatvenābhimatam, na cājñānādanyathātvenābhimanya- TBV-SD 73,34mānaṃ vastu tatsādhyāmarthakriyāṃ nirvarttayati; anyathā viṣatvenājñairmanyamānaṃ mahauṣadhādikamapi tān TBV-SD 73,35mārayitukāmena dīyamānaṃ svakāryakaraṇakṣamaṃ syāt | atha nāsmābhiḥ paralokaprasādhakapramāṇaparyanuyogo- TBV-SD 73,36'numānādinā svatantraprasiddhaprāmāṇyena, parābhyupagamāvagataprāmāṇyena vā kriyate kiṃ tarhi ‘yadi para- TBV-SD 73,37lokādiko'tīndriyo'rthaḥ pareṇābhyupagamyate tadā tatpratipādakaṃ pramāṇaṃ vaktavyam, pramāṇanibandhanā TBV-SD 73,38hi prameyavyavasthitiḥ, tasya ca pramāṇasya tallakṣaṇādyasaṃbhavena tadviṣayābhimatasyāpyabhāvaḥ’ ityevaṃvicā- TBV-SD 73,39raṇālakṣaṇaḥ paryanuyogaḥ kriyata iti na svatantrānumānopanyāsapakṣadharmyasiddhyādilakṣaṇadoṣāvakāśo TBV-SD 73,40bṛhaspatimatānusāriṇām; nanvevamapyanayā bhaṅgyā bhavatā paralokādyatīndriyārthaprasādhakapramāṇaparyanu- TBV-SD 73,41yoge prasaṅgasādhanākhyamanumānam tadviparyayasvarūpaṃ ca svavācaiva pratipāditaṃ bhavati | tathāhi — ‘pramā TBV-SD 74,01ṇanibandhanā prameyavyavasthitiḥ’ ityevaṃvadatā prameyavyavasthā pramāṇanimittaiva pratipāditā bhavati; etacca TBV-SD 74,02prasaṅgasādhanam, tacca ‘vyāpyavyāpakabhāve siddhe yatra vyāpyābhyupagamo vyāpakābhyupagamanāntarīyakaḥ TBV-SD 74,03pradarśyate’ ityevaṃlakṣaṇam, tena prameyavyavasthā pramāṇapravṛttyā vyāptā pramāṇato bhavatā pradarśanīyā; TBV-SD 74,04anyathā pramāṇapravṛttimantareṇāpi prameyavyavasthā syāt | tataśca kathaṃ paralokādisādhakapramāṇaparyanuyo- TBV-SD 74,05ge'pi paralokavyavasthā na bhavet ? vyāpyavyāpakabhāvagrāhakapramāṇābhyupagame ca kathaṃ kāryahetoḥ svabhā- TBV-SD 74,06vahetorvā paralokādiprasādhakatvena pravarttamānasya pratikṣepaḥ vyāptiprasādhakapramāṇasadbhāve'numānapravṛtte- TBV-SD 74,07ranāyāsasiddhatvāt ? pramāṇābhāve tannibandhanāyāḥ prameyavyavasthāyā apyabhāva iti prasaṅgaviparyayaḥ; sa TBV-SD 74,08ca ‘vyāpakābhāve vyāpyasyāpyabhāvaḥ’ ityevaṃbhūtavyāpakānupalabdhisamudbhūtānumānasvarūpaḥ | etadapi prasa- TBV-SD 74,09ṅgaviparyayarūpamanumānaṃ pramāṇato vyāpyavyāpakabhāvasiddhau pravartata iti vyāptiprasādhakasya pramāṇasya TBV-SD 74,10tatprasādalabhyasya cānumānasya prāmāṇye svavācaiva bhavatā dattaḥ svahasta iti nānumānādiprāmāṇyaprati- TBV-SD 74,11pādane'smābhiḥ prayasyate | ato yaduktam ‘sarvatra paryanuyogaparāṇyeva sūtrāṇi bṛhaspateḥ’ iti, tad abhi- TBV-SD 74,12dheyaśūnyamiva lakṣyate uktanyāyāt | TBV-SD 74,13yat tūktam ‘pratyakṣaṃ sannihitaviṣayatvena cakṣurādiprabhavaṃ paralokādigrāhakatvena na pravartate’ tatra TBV-SD 74,14siddhasādhanam | yaccoktam ‘nāpyatīndriyaṃ yogipratyakṣam, paralokavat tasyāsiddheḥ’ iti, tad vismara- TBV-SD 74,15ṇaśīlasya bhavato vacanam, atīndriyārthapravṛttipravaṇasya yogipratyakṣasyānantarameva pratipāditatvāt | TBV-SD 74,16yat punaridamucyate ‘nāpi pratyakṣapūrvakamanumānaṃ tadabhāve pravarttate’ tadasaṅgatam, pratyakṣeṇa hi saṃba- TBV-SD 74,17ndhagrahaṇapūrvaṃ parokṣe pāvakādau yathā'numānaṃ pravartamānamupalabhyate sa eva nyāyaḥ paralokasādhane'- TBV-SD 74,18pyanumānasya kimityadṛṣṭo duṣṭo vā | tathāhi — yat kāryaṃ tat kāryāntarodbhūtam, yathā paṭādilakṣaṇaṃ TBV-SD 74,19kāryam, kāryaṃ cedaṃ janma iti bhavatyato hetoḥ paralokasiddhiḥ | tathāhi — TBV-SD 74,20“nityaṃ sattvamasattvaṃ vā'hetoranyānapekṣaṇāt | TBV-SD 74,21apekṣāto hi bhāvānāṃ kādācitkatvasaṃbhavaḥ” || iti | TBV-SD 74,22na tāvat kāryatvamihajanmano na siddham, akāryatve hetunirapekṣasya nityaṃ sattvā'sattvaprasaṅgāt | atha TBV-SD 74,23svabhāvata eva kādācitkatvaṃ padārthānāṃ bhaviṣyati, nahi kāryakāraṇabhāvapūrvakatvaṃ pratyakṣata upalabdhaṃ yena TBV-SD 74,24tadabhāvānnivarteta, pratyakṣataḥ kāryakāraṇabhāvasyaivāsiddheḥ | yadyevaṃ bāhyenāpyarthena saha kāryakāraṇabhāvasyā- TBV-SD 74,25siddheḥ svasaṃvedanamātratve sati advaitam, vicāratastasyāpyabhāve sarvaśūnyatvamiti sakalavyavahārocche- TBV-SD 74,26daprasaktiḥ | tasmād yathā pratyakṣeṇa bāhyārthapratibaddhatvamātmanaḥ pratīyate — anyathehalokasyāpyaprasiddheḥ, TBV-SD 74,27pratyakṣataḥ tajjanyasvabhāvatvānavagame tasya tadgrāhakatvāsaṃbhavāt; tathā cehalokasādhanārthamaṅgīkarttavyaṃ TBV-SD 74,28pratyakṣaṃ svārthenātmanaḥ pratibandhasādhakam — tathā paralokasādhanārthamapi tadeva sādhanamiti siddhaḥ para- TBV-SD 74,29loko'numānataḥ | yathā ca bāhyārthapratibaddhatvaṃ pratyakṣasya kādācitkatvena sādhyate, dhūmasyāpi vahniprati- TBV-SD 74,30baddhatvam, tathehajanmano'pi kādācitkatvena janmāntarapratibaddhatvamapi | tato'nala — bāhyārthavat TBV-SD 74,31paraloke'pi siddhamanumānam | TBV-SD 74,32athehajanmādibhūtamātāpitṛsāmagrīmātrādapyutpatteḥ kādācitkatvaṃ yuktamevehajanmanaḥ; nanvevaṃ TBV-SD 74,33pradeśa — samanantarapratyayamātrasāmagrīviśeṣādeva dhūma — pratyakṣasaṃvedanayoḥ kādācitkatvamiti na sidhyati TBV-SD 74,34vahni — bāhyārthapratītiriti sakalavyavahārābhāvaḥ | athākāraviśeṣādevānanyathātvasaṃbhavino'- TBV-SD 74,35nala — bāhyārthasiddhistarhīhajanmano'pi prajñā — medhādyākāraviśeṣata eva mātāpitṛvyatiriktanijajanmā- TBV-SD 74,36ntarasiddhiḥ | tathā, yathā''kāraviśeṣa evāyaṃ taimirikādijñānavyāvṛttaḥ pratyakṣasya bāhyārthamantareṇa TBV-SD 74,37na bhavatīti niścīyate — anyathā bāhyārthāsiddherbauddhābhimatasaṃvedanādvaitameveti punarapi vyavahārā- TBV-SD 74,38bhāvaḥ — tathehajanmādibhūtaprajñāviśeṣād ihajanmaviśeṣākāro nijajanmāntarapratibaddha iti niścīyatāma- TBV-SD 74,39numānataḥ | atha pratyakṣameva savikalpakaṃ paramārthataḥ pratipattuḥ “tataḥ paraṃ punarvastu dharmaiḥ” TBV-SD 74,40 ityādi mīmāṃsakādiprasiddhaṃ sādhakaṃ vahni — bāhyārthapūrvakatvasya dhūma — jāgratpurovṛtti- TBV-SD 75,01stambhādipratyayasya, atrābhyupagame paralokavādinaḥ svapakṣamanāyāsasiddhameva manyante; “nahi dṛṣṭe'nu- TBV-SD 75,02papannam” iti nyāyāt | yathaiva hi niścayarūpā mātāpitṛ — janmapratibaddhatvasiddhistathaivehajanmasaṃ- TBV-SD 75,03skāravyāvṛttādihajanmaprajñādyākāraviśeṣānnijajanmāntarapratibaddhatvasiddhirapi pratyakṣaniścitā syāditi TBV-SD 75,04na paralokakṣatiḥ | na ca niścayapratyayo'nabhyāsadaśāyāmanumānatāmatikrāmati, “pūrvarūpasādharmyāt tat TBV-SD 75,05tathāprasādhitaṃ nānumeyatāmatipatati” iti nyāyāt anvaya — vyatireka — pakṣadharmatā'nusaraṇa- TBV-SD 75,06syānabhyāsadaśāyāmupalabdheḥ; abhyāsadaśāyāṃ ca pakṣadharmatvādyanusaraṇasyānyatrāpyasaṃvedanāt siddhamanu- TBV-SD 75,07mānapratītatvaṃ paralokasya | TBV-SD 75,08athetaretarāśrayadoṣādanumānaṃ nāstyevaivaṃvidhe viṣaye ityucyeta; nanvevaṃ sati sarvabhedābhāvato TBV-SD 75,09vyavahāroccheda iti taducchedamanabhyupagacchatā vyavahārārthinā'vaśyamanumānamabhyupagantavyam | etena TBV-SD 75,10pratyakṣapūrvakatvābhāve'pyanumānasya prāmāṇyaṃ pratipāditam | na cānumānapūrvakatve'pītaretarāśraya- TBV-SD 75,11doṣānuṣaṅgaḥ, tasyaivetaretarāśrayadoṣasya vyavahārapravṛttito nirākaraṇāt | TBV-SD 75,12yadapyuktam ‘anumānapūrvakatve'navasthāprasaṅgānnānumānapravṛttiḥ’ iti, tadapyasaṅgatam; evaṃ hi TBV-SD 75,13sati pratyakṣagṛhīte'pyarthe vipratipattiviṣaye nānumānapravṛttimantareṇa tannirāsa iti bāhye'rthe pratyakṣa- TBV-SD 75,14syāvyāpārāt punarapyadvaitāpatteḥ śūnyatāpattervā vyavahāroccheda iti vyavahārabalāt saivānavasthā pari- TBV-SD 75,15hiyata iti | abhyupagamavādena caitaduktam; anyathā bāhyārthavyavasthāpanāya pratyakṣaṃ pravartate | tathā, prada- TBV-SD 75,16rśitahetorvyāptiprasādhanārthaṃ keṣāṃcid matena nirvikalpam, anyeṣāṃ tu savikalpakaṃ cakṣurādikaraṇavyā- TBV-SD 75,17pārajanyam, apareṣāṃ mānasam, keṣāñcid vyāvṛttigrahaṇopayogi jñānam, anyeṣāṃ pratyakṣānupalambhaba- TBV-SD 75,18lodbhūtā'liṅgajohākhyaṃ parokṣaṃ pramāṇaṃ tatra vyāpriyata iti kathamanumānena pratibandhagrahaṇe'navasthe — tare- TBV-SD 75,19tarāśrayadoṣaprasaktiḥ paralokavādinaḥ prati bhavatā preryeta ? TBV-SD 75,20yadapyuktam ‘sarvamapyanumānamasmān prati pramāṇatvenāsiddham’ ityādi, tadapyasaṅgatam; yataḥ kima- TBV-SD 75,21numānamātrasyāprāmāṇyaṃ bhavatā pratipādayitumabhipretam “anumānamapramāṇam” ityādigranthena, atha TBV-SD 75,22tāntrikalakṣaṇakṣepaḥ, atīndriyārthānumānapratikṣepo vā ? na tāvadanumānamātrapratiṣedho yuktaḥ, lokavyava- TBV-SD 75,23hārocchedaprasaṅgāt | yataḥ pratiyanti kovidāḥ kasyacidarthasya darśane niyamataḥ kiñcidarthāntaraṃ na tu TBV-SD 75,24sarvasmāt sarvasyāvagamaḥ | uktaṃ cānyena — TBV-SD 75,25“svagṛhānnirgato bhūyo na tadā''gantumarhati” | TBV-SD 75,26ataḥ kiñcid dṛṣṭvā kasyacidavagame nimittaṃ kalpanīyam | tacca niyatasāhacaryamavinābhāvaśabda- TBV-SD 75,27vācyaṃ naiyāyikādibhiḥ parikalpitam | tadavagamaśca pratyakṣā'nupalambhasahāyamānasapratyakṣataḥ pratī- TBV-SD 75,28yate | sāmānyadvāreṇa pratibandhāvagamād deśādivyabhicāro na bādhakaḥ, nāpi vyaktyānantyam, ubhaya- TBV-SD 75,29trāpi sāmānyasyaikatvāt | sāmānyākṛṣṭāśeṣavyaktipratibhānaṃ ca mānase pratyakṣe yathā śatasaṅkhyā'va- TBV-SD 75,30cchedena ‘śatam’ iti pratyaye viśeṣaṇākṛṣṭānāṃ pūrvagṛhītānāṃ śatasaṅkhyāviṣayapadārthānām | tathāhi — TBV-SD 75,31‘ete śatam’ iti pratyayo bhavatyeva | sāmānyasya ca sattvamanugatā'bādhitapratyayaviṣayatvena vyavasthā- TBV-SD 75,32pitam | tadevaṃ niyatasāhacaryamarthāntaraṃ pratipādayadupalabdhaṃ sat pratipādayati | upalambhaścāvaśyaṃ TBV-SD 75,33kvacit sthitasya, saiva pakṣadharmatā, tataḥ sambandhānusmṛtau tataḥ sādhyāvagamaḥ | yastu pratibandhaṃ TBV-SD 75,34nopaiti tasyāpi kathaṃ na sarvasmāt sarvapratipattiḥ abhyupagame vā'pratipanne'pi saṃbandhe pratipatti- TBV-SD 75,35prasaṅgaḥ ? | pramātṛsaṃskārakārakāṇāṃ pūrvadarśanānāmabhāvāt ityanuttaram, saṃbandhāpratipattau pramātṛsaṃ- TBV-SD 75,36skārānupapatteḥ | darśanajaḥ saṃskāro'pyanabhivyaktaḥ sattāmātreṇa na pratipattyupayogī; na ca smṛti- TBV-SD 75,37mantareṇa tatsadbhāvo'pi | na cānubhavapradhvaṃsanibandhanā smṛtiḥ kvacidviṣaye, saṃskāramantareṇa tada- TBV-SD 75,38nupapatteḥ pradhvaṃsasya ca nirhetukatvāsaṃbhavāt | yatrāpyabhyaste viṣaye vastvantaradarśanādavyavadhānena TBV-SD 75,39vastvantarapratipattistatrāpi prāktanakramāśrayaṇena vastvantarāvagamaḥ | iyāṃstu viśeṣaḥ — ekatrānabhya- TBV-SD 75,40statvādantarāle smṛtisaṃvedanam, anyatrābhyāsād vidyamānāyā apyasaṃvittiḥ | kecittu “yogipratyakṣaṃ TBV-SD 76,01saṃbandhagrāhakamāhuḥ vyāpteḥ sakalākṣepeṇāvagamāt” tathā ca yatra yatreti deśakālavikṣiptānāṃ vyaktī- TBV-SD 76,02nāmanavabhāsā'nupapattiḥ, ata ekatra kṣaṇe yogitvaṃ pratibandhagrāhiṇaḥ | etat pūrvasmādaviśiṣṭam, TBV-SD 76,03tad loke arthāntaradarśanāt arthāntarasudṛḍhapratītau tārkikāṇāṃ nimittacintāyāṃ pakṣadharmatvādyabhi- TBV-SD 76,04dhānam | ato na tāntrikalakṣaṇapratikṣepo'pi | TBV-SD 76,05utpannapratītīnāmastu prāmāṇyam, utpādyapratītīnāṃ tu atīndriyā'dṛṣṭa — paraloka — sarvajñādya- TBV-SD 76,06numānānāṃ pratikṣepa iti cet, tadasat; yadyanavagatasaṃbandhān pratipattṛṛnadhikṛtyaitaducyate tadā TBV-SD 76,07dhūmādiṣvapi tulyam | atha gṛhītāvinābhāvānāmapyatīndriyaparalokādipratibhāsānutpatterevamu- TBV-SD 76,08cyate, tadasat; ye hi kāryaviśeṣasya tadviśeṣeṇa gṛhītāvinābhāvāste tasmāt paralokādyava- TBV-SD 76,09gacchantyeva; ato na jñāyate kena viśeṣeṇātīndriyārthānumānapratikṣepaḥ ? sāhacaryāviśeṣe'pi TBV-SD 76,10vyāpyagatā niyatatā prayojikā na vyāpakagatā, ataḥ samavyāptikānāmapi vyāpyamukhenaiva prati- TBV-SD 76,11pattiḥ | niyatatā'vagame cārthāntarapratipattau na bādhā, na pratibandhaḥ, ekasya rūpabhedānupapatteḥ | TBV-SD 76,12tato na viśeṣaviruddhasaṃbhavaḥ nāpi viruddhāvyabhicāriṇa iti yaduktam ‘viruddhā'numāna — virodhayoḥ TBV-SD 76,13sarvatra saṃbhavāt kvacicca viruddhāvyabhicāriṇaḥ’ iti, etadapyapāstam | ‘avinābhāvasaṃbandhasya TBV-SD 76,14grahītumaśakyatvāt, avasthā — deśa — kālādibhedāt’ ityādeśca pūrvanītyā'numānapramāṇatve'nupapattiḥ | TBV-SD 76,15parokṣasyārthasya sāmānyākāreṇānyataḥ pratipattau lokapratītāyāṃ bauddhaistu kāryakāraṇabhāvādi- TBV-SD 76,16lakṣaṇaḥ pratibandhastannimittatvena kalpitaḥ | taduktam — TBV-SD 76,17“kāryakāraṇabhāvādvā svabhāvādvā niyāmakāt | TBV-SD 76,18avinābhāvaniyamo'darśanānna na darśanāt” || ityādi | TBV-SD 76,19tathā — TBV-SD 76,20“avaśyaṃbhāvaniyamaḥ kaḥ parasyānyathā paraiḥ | TBV-SD 76,21arthāntaranimitte vā dharme vāsasi rāgavat” || iti ca | TBV-SD 76,22tathāhi — kvacit parvatādideśe dhūma upalabhyamāno yadyagnimantareṇaiva syāt tadā pāvakadharmānuvṛtti- TBV-SD 76,23tastasya tatkāryatvaṃ yanniścitaṃ viśiṣṭapratyakṣā'nupalambhābhyāṃ tadeva na syādityahetostasyāsattvāt TBV-SD 76,24kvacidapyupalambho na syāt, sarvadā sarvatra sarvākāreṇa vopalambhaḥ syāt; ahetoḥ sarvadā sattvāt | TBV-SD 76,25svabhāvaśca yadi bhāvavyatirekeṇa syāt tato bhāvasya niḥsvabhāvatvāpatteḥ svabhāvasyāpyabhāvāpattiḥ | TBV-SD 76,26tatpratibandhasādhakaṃ ca pramāṇaṃ kāryahetorviśiṣṭapratyakṣā'nupalambhaśabdavācyaṃ pratyakṣameva sarvajñasādhaka- TBV-SD 76,27hetupratibandhaniścayaprastāve pradarśitam | svabhāvahetostu kasyacid viparyaye bādhakaṃ pramāṇaṃ vyāpakānu- TBV-SD 76,28palabdhisvarūpam, kasyacit tu viśiṣṭaṃ pratyakṣamabhyupagatam | sarvathā sāmānyadvāreṇa vyaktīnām atadrū- TBV-SD 76,29paparāvṛttavyaktirūpeṇa vā tāsāṃ pratibandho'bhyupagantavyaḥ; anyathā'pratibaddhādanyato'nyapratipattāva- TBV-SD 76,30tiprasaṅgāt | pratibandhaprasādhakaṃ ca pramāṇamavaśyamabhyupagamanīyam; anyathā'gṛhītapratibandhatvāda- TBV-SD 76,31nyato'nyapratipattāvapi prasaṅgastadavastha eva | yatra gṛhītapratibandho'sāvartha upalabhyamānaḥ sādhya- TBV-SD 76,32siddhiṃ vidadhāti taddharmatā tasya pakṣadharmatvasvarūpā, tadgrāhakaṃ ca pramāṇaṃ pratyakṣamanumānaṃ vā | taduktaṃ TBV-SD 76,33dharmakīrtinā — TBV-SD 76,34“pakṣadharmatāniścayaḥ pratyakṣato'numānato vā”TBV-SD 76,35ato lokaprasiddha — tāntrikalakṣaṇalakṣitānumānayorbhedābhāvādatīndriyaparalokādyarthasādhakatvamapi TBV-SD 76,36tasyaiveti tatprāmāṇyānabhyupagame ihalokasyāpi abhyupagamābhāvaprasaṅgaḥ | na ca ‘kimatra nirvikalpa- TBV-SD 76,37kam, mānasam, yogipratyakṣam, ūho vā pratibandhaniścāyakam; pratibandho'pi niyatasāhacaryalakṣaṇaḥ TBV-SD 76,38kāryakāraṇabhāvādirvā’ iti cintā'tropayoginī, dhūmādagnipratipattivat prajñā — medhādivijñānakā- TBV-SD 76,39ryaviśeṣānnijajanmāntaravijñānasvabhāvaparalokapratipattisiddheḥ | ato'numānāprāmāṇyapratipādanāya TBV-SD 77,01pūrvapakṣavādinā yad yuktijālamupanyastaṃ tannirastaṃ draṣṭavyam; pratipadamuccārya na dūṣyate granthagauravabhayāt | TBV-SD 77,02yadapyuktam ‘paraloke pratyakṣasyāpravṛtterarthāpattireveyam ihajanmānyathā'nupapattyā paralokasa- TBV-SD 77,03dbhāvaḥ’ iti, tadapi na samyak; pūrvānusāreṇa sarvasya niyatapratyayasya pravṛtteranumānatvapratipādanāt | TBV-SD 77,04avinābhāvasaṃbandhasya grahītumaśakyatvānnātrānumānamiti cet; nanvevaṃ tadevādvaitaṃ śūnyatvaṃ vā kasya TBV-SD 77,05kena doṣābhidhānam | tasmāt saṃvyavahārakāriṇā pratyakṣeṇa ūhena vā pratibandhasiddhiriti kathaṃ nānu- TBV-SD 77,06mānāt paralokasiddhiḥ ? TBV-SD 77,07yadapyuktam ‘mātāpitṛsāmagrīmātreṇehajanmasaṃbhavānna tajjanmavyatiriktabhūtaparalokasādhanaṃ yuktam’ TBV-SD 77,08iti, tadapi prativihitameva; samanantarapratyayamātreṇa pratyayapratyakṣasya bhāvāt svapnādipratyayavanna TBV-SD 77,09pratyakṣād bāhyārthasiddhirapi iti bauddhābhimatapakṣasiddhiprasaṅgo'nastatvāt | yadapi pratyapādi ‘na sanni- TBV-SD 77,10hitamātraviṣayatvāt pratyakṣasya deśa — kālavyāptyā pratibandhagrahaṇasāmarthyam’ iti, tadapi na kiñcit; TBV-SD 77,11evaṃ sati atisannihitaviṣayatvena pratyakṣasya svarūpamātra eva pravṛttiprasaṅga iti tadeva bauddhādyabhimataṃ TBV-SD 77,12svasaṃvedanamātraṃ sarvavyavahārocchedakāri prasaktamiti pratipāditatvāt | tasmāllokavyavahārapravarttanakṣama- TBV-SD 77,13savikalpakapratyakṣabalād ūhākhyapramāṇād vā deśa — kālavyāptyā yathoktalakṣaṇasya hetoḥ pratibandhagra- TBV-SD 77,14haṇe pravṛttiranumānasyeti na vyāhatiḥ prakṛtasyeti etadapi nirastam ‘kecit prajñādayaḥ’ ityādi | na ca TBV-SD 77,15‘prajñā — medhādayaḥ śarīrasvabhāvāntargatāḥ’ ityādi codyaṃ yuktam, tadantargatatve'pi parihārasaṃbhavādanva- TBV-SD 77,16ya — vyatirekābhyāṃ teṣāṃ mātāpitroḥ pitṛśarīrajanyatvasya pitṛśarīraṃ tarhi hetubhedānna bhedo mātāpi- TBV-SD 77,17tṛśarīrādapatyaprajñādīnām | ayamaparo bṛhaspatimatānusāriṇa eva doṣo'stu yaḥ kāryabhede'pi kāraṇa- TBV-SD 77,18bhedaṃ necchati | asmākaṃ tu harṣa — viṣādādyanekaviruddhadharmākrāntasya vijñānasyāntarmukhākāratayā vedyasya TBV-SD 77,19rūparasagandhasparśādiyugapadbhāvi — bālakumārayauvanavṛddhāvasthādyanekakramabhāviviruddhadharmādhyāsitata- TBV-SD 77,20ccharīrāderbāhyendriyaprabhavavijñānasamadhigamyād bhedaḥ siddha eva | viruddhadharmādhyāsaḥ, kāraṇabhedaśca TBV-SD 77,21padārthānāṃ bhedakaḥ; sa ca jalā'nalayoriva śarīra — vijñānayorvidyata eveti kathaṃ na tayorbhedaḥ ? tadbhedā- TBV-SD 77,22dapyabhede brahmādvaitavādāpattestadavastha eva pṛthivyāditattvacatuṣṭayābhāvāpattyā vyavahārocchedaḥ | athavā TBV-SD 77,23mātāpitṛ — pūrvajanmaikasāmagrījanyametat kāryam, etanna doṣo'vyatiriktapakṣe'pi vijñāna- TBV-SD 77,24śarīrayoḥ | pūrvamapyuktam ‘vilakṣaṇādapyanvaya — vyatirekābhyāṃ mātāpitṛśarīrād vijñānamupajāyatām; TBV-SD 77,25nahi kāraṇākārameva sakalaṃ kāryam’ iti, tadapyasat; yato nahi kāraṇavilakṣaṇaṃ kāryaṃ na bhavatī- TBV-SD 77,26tyucyate, api tu tadanvaya — vyatirekānuvidhānāt tatkāryatvam | tathāhi — yad yadvikārānvaya — vya- TBV-SD 77,27tirekānuvidhāyi tat tatkāryamiti vyavasthāpyate, yathā aguru — karpūrorṇādidāhyadāhakapāvakagata- TBV-SD 77,28surabhigandhādyanvayavyatirekānuvidhāyī dhūmastatkāryatayā vyavasthitaḥ, ekasantatyanupatitaśāstrasaṃ- TBV-SD 77,29skārādisaṃskṛtaprāktanavijñānadharmānvayavyatirekānuvidhāyi ca prajñā — medhādyuttaravijñānamiti kathaṃ na TBV-SD 77,30tatkāryamabhyupagamyate ? tadanabhyupagame dhūmāderapi prasiddhavahnyādikāryasya tatkāryatvāprasiddhiriti TBV-SD 77,31punarapi sakalavyavahārocchedaḥ | TBV-SD 77,32“tasmādyasyaiva saṃskāraṃ niyamenānuvarttate | TBV-SD 77,33tannāntarīyakaṃ cittamataścittasamāśritam” || TBV-SD 77,34pratipāditaśca pramāṇataḥ pratiniyataḥ kāryakāraṇabhāvaḥ sarvajñasādhane ‘kusamayavisāsaṇaṃ’TBV-SD 77,35itipadavyākhyāṃ kurvadbhirna punarihocyate | TBV-SD 77,36yo'pi śālūkadṛṣṭāntena vyabhicāraḥ ‘yathā gomayādapi śālūkaḥ, kaścit samānajātī- TBV-SD 77,37yādapi śālūkādeva tathā kecit prajñā — medhādayastadabhyāsāt, kecit tu rasāyanopayogāt, TBV-SD 78,01apare mātāpitṛśukraśoṇitaviśeṣādeva’ iti, so'pi na samyag; tatrāpi samānajātīya- TBV-SD 78,02pūrvābhyāsasaṃbhavāt; anyathā samāne'pi rasāyanādyupayoge yamalakayoḥ kasyacit kvāpi prajñā- TBV-SD 78,03medhādikamiti pratiniyamo na syāt, rasāyanādyupayogasya sādhāraṇatvāditi | na ca prajñādīnāṃ TBV-SD 78,04janmādau rasāyanābhyāse ca viśeṣaḥ, śālūka — gomayajanyasya tu śālūkādestadanyasmād viśeṣo dṛśyate | TBV-SD 78,05kvacijjātismaraṇaṃ ca darśanamiti na yuktā dṛṣṭakāraṇādeva mātāpitṛśarīrāt prajñā — medhādikāryaviśe- TBV-SD 78,06ṣotpattiḥ | na ca gomaya — śālūkādervyabhicāraviṣayatvena pratipāditasyātyantavailakṣaṇyam, rūpa — rasa — TBV-SD 78,07gandha — sparśavatpudgalapariṇāmatvena dvayorapi availakṣaṇyāt | vijñāna — śarīrayoścāntarbahirmukhākāravi- TBV-SD 78,08jñānagrāhyatayā sva — parasaṃvedyatayā svasaṃvedana — bāhyakaraṇādijanyapratyayānubhūyamānatayā ca parasparāna- TBV-SD 78,09nuyāyyanekaviruddhadharmādhyāsato'tyantavailakṣaṇyasya pratipāditatvād nopādānopādeyabhāvo yuktaḥ | TBV-SD 78,10yastu śarīravṛddhyādeścaitanyavṛddhyādilakṣaṇa upādānopādeyabhāvadharmopalambhaḥ pratipādyate'sau mahā- TBV-SD 78,11kāyasyāpi mātaṅgā'jagarādeścaitanyālpatvena vyabhicārīti na tadbhāvasādhakaḥ | yastu śarīravikārāccaita- TBV-SD 78,12nyavikāropalambhalakṣaṇastaddharmabhāvaḥ pratipādyate'sāvapi sāttvikasattvānām anyagatacittānāṃ vā TBV-SD 78,13chedādilakṣaṇaśarīravikārasadbhāve'pi taccittavikārānupalabdherasiddhaḥ | dṛśyate ca sahakāriviśe- TBV-SD 78,14ṣādapi jala — bhūmyādilakṣaṇād bījopādānasyāṅkurāderviśeṣa iti sahakārikāraṇatve'pi śarīrāde- TBV-SD 78,15rviśiṣṭāhārādyupayogādau yauvanāvasthāyāṃ vā śāstrādisaṃskāropāttaviśeṣapūrvajñānopādānasya vijñā- TBV-SD 78,16nasya vivṛddhilakṣaṇo viśeṣo nāsaṃbhavī | TBV-SD 78,17yadapyuktam ‘anādimātāpitṛparamparāyāṃ tathābhūtasyāpi bodhasya vyavahitamātāpitṛgatasya TBV-SD 78,18sadbhāvāt tato vāsanāprabodhena yukta eva prajñā — medhādiviśeṣasya saṃbhavaḥ’ iti, tadapyayuktam; TBV-SD 78,19anantarasyāpi mātāpitṛpāṇḍityasya prāyaḥ prabodhasaṃbhavāt; tataścakṣurādikaraṇajanitasya svarū- TBV-SD 78,20pasaṃvedanasya cakṣurādijñānasya vā yugapat krameṇa cotpattau ‘mayaivopalabdhametat’ iti pratyabhijñānaṃ TBV-SD 78,21santānāntaratadapatyajñānānāmapi syāt, na ca mātāpitṛjñānopalabdhestadapatyādeḥ kasyacit TBV-SD 78,22pratyabhijñānamupalabhyate | anena ‘ekasmād brahmaṇaḥ prajotpattiḥ’ pratyuktā, ekaprabhavatve hi sarvaprāṇināṃ TBV-SD 78,23parasparaṃ pratyabhijñāprasaṅgaḥ ekasantānodbhūtadarśana — sparśanapratyayayoriva | TBV-SD 78,24yattūktam ‘ātmano'dṛṣṭernātmānamāśritya paralokaḥ’ iti, tadayuktam; tadadṛṣṭyasiddheḥ | tathāhi — TBV-SD 78,25dehendriya — viṣayādivyatirikto'haṃpratyayapratyakṣopalabhya evātmā | na ca cakṣurādeḥ karaṇagrāmasyātīndri- TBV-SD 78,26yātmaviṣayatvena jñānajananāvyāpārāt kathaṃ tajjanyapratyakṣajñānaviṣaya iti vaktuṃ yuktam, svasaṃvedanapratya- TBV-SD 78,27kṣagrāhyatvābhyupagamāt | tathāhi — upasaṃhṛtasakalendriyavyāpārasya andhakārasthitasya ca ‘aham’ iti TBV-SD 78,28jñānaṃ sarvaprāṇināmupajāyamānaṃ svasaṃviditamanubhūyate, tatra ca śarīrādyanavabhāse'pi tadvyatiriktamātmasva- TBV-SD 78,29rūpaṃ pratibhāti | na caitad jñānamanubhūyamānamapyapahnotuṃ śakyam, anubhūyamānasyāpyapalāpe sarvāpalāpapra- TBV-SD 78,30saṅgāt | nāpyetannotpadyate, kādācitkatvavirodhāt | nāpi bāhyendriyavyāpāraprabhavam, tadvyāpārābhā- TBV-SD 78,31ve'pyupajāyamānatvāt | nāpi śabda — liṅgādinimittodbhūtam, tadabhāve'pyutpattidarśanāt | na cedaṃ TBV-SD 78,32bādhyatvenāpramāṇam, tatra bādhakasadbhāvasyāsiddheḥ | na cedaṃ savikalpakatvenāpramāṇam, savikalpaka- TBV-SD 78,33syāpi jñānasya pramāṇatvena pratipādayiṣyamāṇatvāt | kadācicca bāhyendriyavyāpārakāle'pi yadā TBV-SD 78,34‘ghaṭamahaṃ jānāmi’ ityevaṃ viṣayamavagacchati tadā svātmānamapi | tathāhi — tatra yathā viṣayasyāva- TBV-SD 78,35bhāsaḥ karmatayā tathā''tmano'pyavabhāsaḥ kartṛtayā | na ca śarīrādīnāṃ jñātṛtā, yathā hi śarīrād TBV-SD 78,36vyatiriktā ghaṭādayaḥ pratītikarmatayā pratibhānti — ‘mama ghaṭādayaḥ, ahaṃ ghaṭādīnāṃ jñātā’ evaṃ ‘mama TBV-SD 78,37śarīrādayaḥ, ahaṃ śarīrādīnāṃ jñātā’ ityevaṃ ca pratītikarmatvena ghaṭādibhistulyatvānna śarīrādisaṃ- TBV-SD 78,38ghātasya jñātṛtā | na ca jñātrapratibhāsaḥ, tadapratibhāse hi ‘mamaite bhāvāḥ pratibhānti nānyasya’ ityevaṃ TBV-SD 78,39pratibhāso na syāt; tadavabhāsāpahnave ca ghaṭāderapi kathaṃ pratītiḥ ? iyāṃstu viśeṣaḥ — ekasya pratī- TBV-SD 78,40tikarmatā aparasya tatpratītikartṛtā na tvanavabhāsaḥ; ato liṅgādyanapekṣa ātmā'vabhāso'pyastīti TBV-SD 79,01kathaṃ tasyādṛṣṭiḥ ? na cāsya pratyayasya bādhārahitasyāpūrvārthaviṣayasyākṣajaviṣayāvabhāsasyevāsandi- TBV-SD 79,02gdharūpasya niścitarūpatvena pratibhāsamānasya smṛtirūpatā aprāmāṇyaṃ vā pratipādayituṃ yuktam | TBV-SD 79,03ato'syāmapi pratītāvavabhāsamānasyāparokṣataiva yuktā na pramāṇāntaragamyatā | TBV-SD 79,04yadapyatrāhuḥ — astyayamavabhāsaḥ kintvasya pratyakṣatā cintyā | pratyakṣaṃ hīndriyavyāpārajaṃ jñānam | TBV-SD 79,05tathācoktaṃ bhavadbhiḥ — “indriyāṇāṃ satsaṃprayoge buddhijanma pratyakṣam” pratya- TBV-SD 79,06kṣaviṣayatvāt tadarthasya pratyakṣatā na tu sākṣāt, anindriyajatvena | tatra ghaṭāderbāhyendriyajñānaviṣaya- TBV-SD 79,07tvena sarvalokapratītā'dhyakṣatā natvevamātmanaḥ | TBV-SD 79,08athaivamucyeta — nātmano ghaṭāditulyā pratyakṣatā, ghaṭāderhi indriyajajñānaviṣayatvena sā TBV-SD 79,09vyavasthāpyate, na tvātmā kasyacit pramāṇasya viṣayaḥ | kathaṃ tarhi pratyakṣaḥ ? na jñānaviṣayatvāt TBV-SD 79,10pratyakṣaḥ api tvaparokṣatvena pratibhāsanāt pratyakṣa ucyate; tacca kevalasya ghaṭādipratītyantargatasya TBV-SD 79,11vā'parasādhanaṃ prāk pratipāditam, etadapyasat; yataḥ aparasādhanamiti ko'rthaḥ — kiṃ cidrūpasya TBV-SD 79,12sattā, āhosvit svapratītau vyāpāraḥ ? yadi cidrūpasya sattaivātmaprakāśanamucyate tadā dṛṣṭānto TBV-SD 79,13vaktavyaḥ | na cātrā''śaṅkanīyam — aparokṣe dṛṣṭāntānveṣaṇaṃ na karttavyam, yatastathāvidhe vivādaviṣaye TBV-SD 79,14suprasiddhaṃ dṛṣṭāntānveṣaṇaṃ dṛśyate | na ca dīpādi dṛṣṭāntaḥ, tatra hi sajātīyālokānapekṣatvena TBV-SD 79,15svapratītau svaprakāśakatvaṃ vyavasthāpitaṃ kaiścit na tvindriyāgrāhyatvam; tadagrāhyatve ‘svaprakāśāḥ TBV-SD 79,16pradīpādayaḥ’ iti cakṣuṣmatāmivāndhānāmapi tatpratītiprasaṅgaḥ; tasmānna svaprakāśāḥ pradīpādayaḥ | TBV-SD 79,17yattu ālokāntaranirapekṣatvaṃ tat kasyacidviṣayasya kācit sāmagrī prakāśikā iti naikatra TBV-SD 79,18dṛṣṭatvenānyatrāpi prasaktiścodyate | atha dvitīyaḥ pakṣaḥ, so'pyayuktaḥ; adarśanādeva — nahi kaścit TBV-SD 79,19padārthaḥ kartṛrūpaḥ karaṇarūpo vā svātmani karmaṇīva savyāpāro dṛṣṭaḥ | kathaṃ tarhyanumeyatve'pyātmapra- TBV-SD 79,20tītiḥ pramātrantarābhāvāt ? ekasyaiva liṅgādikaraṇamapekṣyavasthābhedena bhede sati adoṣaḥ | TBV-SD 79,21kiṃca, pramāṇāviṣayatve'pyaparokṣatetyasya bhāṣitasya ko'rthaḥ ? jñātṛtayā svarūpeṇāvabhāsa- TBV-SD 79,22namiti cet, ghaṭādayo'pi kiṃ pararūpatayā pratītiviṣayāḥ ? ato yad yasya rūpaṃ tat pramāṇavi- TBV-SD 79,23ṣayatve'pyavasīyate iti na jñānāviṣayatā pramātuḥ | tathāhi — tasya jñātṛtā pramātṛtā''tmasvarūpatā, TBV-SD 79,24ghaṭādeḥ prameyatā jñeyatā ghaṭādirūpatā; ato yathā tasya svarūpeṇāvabhāsanānnā'pratyakṣatā tadvadātma- TBV-SD 79,25no'pi | abhyupagamanīyaṃ caitat, anyathā''tmādisvasaṃvedanasya pratyakṣasyāpi pratyakṣādilakṣaṇavyati- TBV-SD 79,26riktaṃ lakṣaṇāntaraṃ vaktavyam; tathā ca pramāṇeyattāvyāghātaḥ, kenacit pratyakṣādilakṣaṇenātmādiviṣayasya TBV-SD 79,27svasaṃvedanasyāsaṃgrahāt | ito'pyuktaṃ pramātṛvat phale'pi saṃvedanābhyupagamaprasaṅgāt | tathā'bhyupagamā- TBV-SD 79,28dadoṣa iti cet, tathā coktam — TBV-SD 79,29“saṃvittiḥ saṃvittitayaiva saṃvedyā na saṃvedyatayā” iti | TBV-SD 79,30etat prāk pratikṣiptam, na svarūpāvabhāse pramāṇāviṣayatā | kiṃca, evaṃ kalpyamāne bodhadvayamāntaram TBV-SD 79,31svasaṃvidrūpaṃ ca kalpitaṃ syāt, tathā cāyuktam, ekasmādeva viṣayāvabhāsasiddheḥ kiṃ dvayakalpanayā ? TBV-SD 79,32athocyeta — kalpanā hyanavabhāsamānasya, bodhadvaye tu ghaṭādivadavabhāso'stīti na kalpanā | yadīdṛśāḥ TBV-SD 79,33pratibhāsāḥ pramāṇatvena vyavasthāpyante tadā ‘ghaṭamahaṃ cakṣuṣā paśyāmi’iti karaṇapratītirapi pramātṛ — TBV-SD 79,34phalapratītivat kalpanīyā | TBV-SD 79,35yā'pi kaiścit karaṇapratītiḥ pratyakṣatvenoktā sā'pi nātīva saṃgacchate | tathāhi — TBV-SD 79,36‘ghaṭamahaṃ cakṣuṣā paśyāmi’ityasyāmavagatau kiṃ golakasya cakṣuṣṭvam, āhosvit tadvyati- TBV-SD 79,37riktasya ? golakasya cakṣuṣṭve na kaścidandhaḥ syāt | tadvyatiriktasya ca raśmeranabhyupagamaḥ; abhyupagame TBV-SD 79,38vā na pratītiviṣayaḥ, kevalaṃ śabdamātramuccārayati ghaṭapratītikāle | evaṃ ca pramātṛ — phalaviṣayaṃ TBV-SD 79,39śabdoccāraṇamātramavasīyate, na ca tayoḥ pratītigocaratā karaṇasyeva tathāhi — indriyavyāpāre TBV-SD 79,40sati śarīrād vyavacchinnasya viṣayasyaiva kevalasyāvabhāsanamiti nyāyavidaḥ pratipannāḥ | ‘kiṃ tasyāva- TBV-SD 80,01bhāsanam’ iti paryanuyoge mūkatvaṃ parihāramāhuḥ, vyapadeṣṭumaśakyatvāt | ataḥ pramātravabhāsānupapattiḥ | TBV-SD 80,02nanu‘aham’ iti pratyayaḥ sarvalokasākṣiko naivāpahnotuṃ śakyaḥ | anapahnave saviṣayaḥ, nirviṣayo TBV-SD 80,03vā ? nirviṣayatā pratyayānāmabādhitarūpāṇāṃ katham ? saviṣayatve'pi pramātrapratibhāse kiṃviṣayo'yaṃ TBV-SD 80,04pratyayaḥ ? na pratyayāpahnavaḥ na cāsya nirviṣayatā kintu dehādivyatirikto viṣayatvenāvabhāsamāna ā- TBV-SD 80,05tmā'sya na viṣayaḥ na ca jñātṛtvenāvabhāsamāna ityucyate | kastarhi viṣayaḥ ? śarīramiti brūmaḥ | tathāhi — TBV-SD 80,06‘kṛśo'ham sthūlo'ham gauro'ham’iti śarīrādyālambanaiḥ pratyayairasya samānādhikaraṇatā'vasīyate | TBV-SD 80,07nanvevaṃ sukhyādipratyayairapyahaṅkārasya samānādhikaraṇatā — sukhyahaṃ duḥkhyahamiti vā, ato na deha- TBV-SD 80,08viṣayatā | yaccocyate ‘gauro'hamityādisāmānādhikaraṇyadarśanāccharīrālambanatvam’ iti, tatrāpyetadvi- TBV-SD 80,09cāryam — gaurādīnāṃ śarīrādivyatiriktānāmanahaṅkārāspadatvaṃ dṛṣṭaṃ tadvaccharīrādigatānāmapi yuktaṃ vyava- TBV-SD 80,10sthāpayitum | tathā ca vārttikakṛtoktam — “na hyasya draṣṭuryadetad mama gauraṃ rūpaṃ so'hamiti bhavati TBV-SD 80,11pratyayaḥ, kevalaṃ matublopaṃ kṛtvaivaṃ nirdiśati” TBV-SD 80,12ayamarthaḥ — śarīre'haṅkāra aupacāriko na tāttvikaḥ, yathā'nyasmiṃstatkāryakāriṇyatyantanika- TBV-SD 80,13ṭe'haṅkāro gauṇaḥ ‘yo'yaṃ so'ham’ iti, evaṃ śarīre'pi | yato nimittād ayametasmiṃstūbhayasaṃpratipa- TBV-SD 80,14nne'nātmarūpe idaṃtāpratyayaviṣaye'haṅkārastata eva śarīre'pi | ātmaviṣayastvahaṅkāro naupacārikaḥ, TBV-SD 80,15idaṃpratyayāsaṃbhinnāhaṃpratyayapratibhāsitvāt pramātā śarīrādivyatiriktaḥ | TBV-SD 80,16etadeva katham ? ‘mamedaṃ śarīram’ iti pratyayopādānāt ‘mamāyamātmā’iti pratyayābhāvācca | nanu TBV-SD 80,17‘mamāyamātmā’ iti kiṃ na bhavati pratyayaḥ ? na bhavatīti brūmaḥ | kathaṃ tarhyevamucyate ? kevalaṃ śabda uccāryate TBV-SD 80,18na tu pratyayasya saṃbhavaḥ | atrāpi mamapratyayapratibhāsasyādarśanāt śabdoccāraṇamātraṃ kena vāryate | kimi- TBV-SD 80,19dānīṃ sukhādiyogaḥ śarīrasyeṣyate ? naivam, sukhādiyogābhāvāt mithyāpratyayo'yaṃ ‘sukhyaham’iti TBV-SD 80,20na tvetadālambanaḥ | ato vyavasthitam — jñātṛpratibhāsādarśanāt pratibhāse vā śarīrasya jñātṛ- TBV-SD 80,21tvenāvabhāsanānna dehādivyatiriktasyāhaṃpratyayaviṣayatā; śarīrasya ca jñātṛtvenāvabhāsamānasyāpi pramāṇa- TBV-SD 80,22siddhā buddhiyoganiṣedhānmithyāpratyayālambanatā; na tu tasyācaitanye'nyaḥ kaścid jñātā pratyakṣapramāṇa- TBV-SD 80,23viṣayaḥ sidhyatītyādi tadapyasaṅgatam; yato bhavatu jaiminīyānāṃ “satsaṃprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhi- TBV-SD 80,24janma pratyakṣam” itilakṣaṇalakṣitendriyapratyakṣavādinām ‘aham’ ityavabhāsapratya- TBV-SD 80,25yasyānindriyajatvenātrā'pratyakṣatvadoṣo nāsmākaṃ jinamatānusāriṇām, na hyasmākamindriyajameva pratyakṣaṃ TBV-SD 80,26kiṃtu yad yatra viśadaṃ jñānamindriyānindriyanimittaṃ tat tatra pratyakṣamityabhyupagamāt, “tad indriyāni- TBV-SD 80,27ndriyanimittam” iti vācakamukhyavacanāt | tena yathā pratyakṣaviṣayatvena TBV-SD 80,28ghaṭādeḥ pratyakṣatā tathā''tmano'pi svasaṃvedanādhyakṣatāyāṃ ko virodhaḥ ? ata eva yaducyate ‘ghaṭāderbhi- TBV-SD 80,29nnajñānagrāhyatvena pratyakṣatā vyavasthāpyate; ātmanastvaparokṣatvena pratibhāsanāt pratyakṣatvam | tacca kevalasya TBV-SD 80,30ghaṭādipratītyantargatasya vā'parasādhanaṃ prāk pratipāditamityatra aparasādhanamiti ko'rthaḥ — kiṃ cidrūpasya TBV-SD 80,31sattā, āhosvit svapratītau vyāpāraḥ ? iti pakṣadvayamutthāpya prathamapakṣe cidrūpasya sattaivātmaprakāśanaṃ TBV-SD 80,32yadyucyate tadā dṛṣṭānto vaktavyaḥ’ iti, tannirastam; adhyakṣapratīte'rthe dṛṣṭāntānveṣaṇasyāyuktatvāt | TBV-SD 80,33atha vivādagocare'dhyakṣapratīte'pi dṛṣṭāntānveṣaṇaṃ loke suprasiddhamiti so'trāpi vaktavya- TBV-SD 80,34stadā'styeva pradīpādilakṣaṇo dṛṣṭānto'pi jñānasya prakāśaṃ prati sajātīyāparānapekṣaṇe sādhye | TBV-SD 80,35tathāhi — yathā pradīpādyāloko na svapratipattāvālokāntaramapekṣate tathā jñānamapi svapratipattau na TBV-SD 80,36samānajātīyajñānāpekṣam | etāvanmātreṇā''lokasya dṛṣṭāntatvaṃ na punastasyāpi jñānatvamāsādyate | TBV-SD 80,37yena ‘indriyāgrāhyatvāccakṣuṣmatāmivāndhānāmapi tatpratītiprasaṅgaḥ’ iti preryate | na hi dṛṣṭānte TBV-SD 80,38sādhya — dharmi — dharmāḥ sarve'pi āsañjayituṃ yuktāḥ; anyathā ghaṭe'pi śabdadharmāḥ śabdatvādayaḥ prasajyera- TBV-SD 80,39nniti tasyāpi śrotragrāhyatvaprasaṅgaḥ | na ca sādharmyadṛṣṭāntamantareṇa pramāṇapratītasyāpyarthasyāprasiddhiriti TBV-SD 80,40śakyaṃ vaktum, anyathā jīvaccharīrasyāpi sātmakatve sādhye todvantatprasiddhadṛṣṭāntasyā- TBV-SD 80,41bhāvāt prāṇādimattvādestatsiddhirna syāt | TBV-SD 80,42atha sādharmyadṛṣṭāntābhāve'pi dṛṣṭavaidharmyadṛṣṭāntasya ghaṭādeḥ sadbhāvāt kevalavyatirekibalāt tatra TBV-SD 81,01tatsiddhistarhi yatra svaprakāśakatvaṃ nāsti tatrārthaprakāśakatvamapi nāsti, yathā ghaṭādāviti vyati- TBV-SD 81,02rekadṛṣṭāntasadbhāvādarthaprakāśakatvalakṣaṇāddhetoḥ svaprakāśakatvaṃ vijñānasya kimiti na siddhimā- TBV-SD 81,03sādayati ? yattūktam ‘kasyacidarthasya kācit sāmagrī, tena prakāśaḥ prakāśāntaranirapekṣa eva TBV-SD 81,04svagrāhiṇi jñāne pratibhāti’ tad yuktameva, yathā hi svasāmagrīta upajāyamānāḥ pradīpālokādayo TBV-SD 81,05na samānajātīyamālokāntaraṃ svagrāhiṇi jñāne pratibhāsamānā apekṣante tathā svasāmagrīta TBV-SD 81,06upajāyamānaṃ vijñānaṃ svārthaprakāśasvabhāvaṃ svapratipattau na jñānāntaramapekṣate; pratiniyatatvāt TBV-SD 81,07svakāraṇāyattajanmanāṃ bhāvaśaktīnām | yattu pradīpālokādikaṃ sajātīyālokāntaranirapekṣamapi TBV-SD 81,08svapratipattau jñānamapekṣate tat tasyājñānarūpatvāt jñānasya ca tadviparyayasvabhāvatvād yuktiyuktamiti TBV-SD 81,09‘naikatra dṛṣṭaḥ svabhāvo'nyatrāsañjayituṃ yuktaḥ’ iti pūrvapakṣavaco niḥsāratayā vyavasthitam | TBV-SD 81,10athālokasya tadantaranirapekṣā pratipattirupalabdheti na taddṛṣṭāntabalād jñānasyāpi jñānāntara- TBV-SD 81,11nirapekṣā pratipattiḥ, adṛṣṭatvāt svātmani kriyāvirodhācca; nanvevamupalabhyamāne'pi vastuni yadyadṛṣṭa- TBV-SD 81,12tvam virodhaścocyeta tadā svātmavad ghaṭāderapi bāhyasya na grāhakaṃ jñānam, adṛṣṭatvāt jaḍasya TBV-SD 81,13prakāśāyogāccetyapi vadataḥ saugatasya na vaktravakratā samupajāyate | tathāhyasāvapyevaṃ vaktuṃ TBV-SD 81,14samarthaḥ — jaḍaṃ vastu na svataḥ prakāśate, vijñānavat, jaḍatvahāniprasaṅgāt | nāpi parataḥ prakāśamānam, TBV-SD 81,15nīla — sukhādivyatiriktasya vijñānasyāsaṃvedanenāsattvāt | TBV-SD 81,16atha ‘nīlasya prakāśaḥ’ iti prakāśamānanīlādivyatiriktastatprakāśaḥ, anyathā bhedenāsyāṃ TBV-SD 81,17pratipattau saṃvedanasya tatpratibhāso na syāt; nanu na nīla — tadvedanayoḥ pṛthagavabhāsaḥ pratyakṣasaṃbhavī, TBV-SD 81,18prakāśaviviktasya nīlāderananubhavāt tadvivekena ca bodhasyāpratibhāsanāt | na cādhyakṣato TBV-SD 81,19vivekenāpratīyamānayornīla — tatsaṃvidorbhedo yuktaḥ, vivekādarśanasya bhedaviparyayāśrayatvāt; nīla — TBV-SD 81,20tatsvarūpavat | athāpi kalpanā nīla — tatsaṃvidorbhedamullikhati — ‘nīlasyānubhavaḥ’ iti; nanvabhede'pi TBV-SD 81,21bhedollekho dṛṣṭo yathā — ‘śilāputrakasya vapuḥ’ ‘nīlasya vā svarūpam’ iti | atha tatra pratyakṣārū- TBV-SD 81,22ḍho'bhedo bādhaka iti na bhedollekhaḥ satyaḥ sa tarhi nīla — saṃvidorapi pratyakṣārūḍho'bhedo'stīti TBV-SD 81,23na bhedakalpanā satyā | tadevaṃ nīlādikaṃ sukhādikaṃ ca svaprakāśavapuḥ pratibhātīti sthitam, TBV-SD 81,24tadvyatiriktasya prakāśasyāpratibhāsanenābhāvāt | TBV-SD 81,25bhavatu vā vyatirikto bodhastathāpi na tadgrāhyā nīlādayo yuktāḥ | tathāhi — tulyakālo vā TBV-SD 81,26bodhasteṣāṃ prakāśakaḥ, bhinnakālo vā ? tulyakālo'pi parokṣaḥ, svasaṃvidito vā ? na tāvat parokṣaḥ, TBV-SD 81,27yataḥ “apratyakṣopalambhasya nārthadṛṣṭiḥ prasidhyati” ityādinā svasaṃviditatvaṃ jñānasya TBV-SD 81,28prasādhayanta etatpakṣaṃ nirākariṣyāmaḥ | nāpi jñānāntaravedyaḥ, anavasthādidūṣaṇasyātra pakṣe pradarśayi- TBV-SD 81,29ṣyamāṇatvāt | svasaṃvedanapakṣe tu yathā'ntarnilīno bodhaḥ svasaṃviditaḥ pratibhāti tathā tatkāle TBV-SD 81,30svaprakāśavapuṣo nīlādayo bahirdeśasaṃbandhitayā pratibhānti iti samānakālayornīla — tatsaṃvedanayoḥ TBV-SD 81,31svatantrayoḥ pratibhāsanāt savyetaragoviṣāṇayoriva na vedyavedakabhāvaḥ | samānakālasyāpi bodhasya TBV-SD 81,32nīlaṃ prati grāhakatve nīlasyāpi taṃ prati grāhakatāprasaṅgaḥ | TBV-SD 81,33samānakālapratibhāsā'viśeṣe'pi buddhirnīlādīnāṃ grahaṇamuparacayatīti grāhikā, nīlādayastu TBV-SD 81,34grāhyāḥ, naitadapi yuktam; yato nīla — bodhavyatiriktā na grahaṇakriyā pratibhāti | tathāhi — bodhaḥ TBV-SD 81,35sukhāspadībhūto hṛdi, bahiḥ sphuṭamudbhāsamānatanuśca nīlādirābhāti natvaparā grahaṇakriyā pratibhāsa- TBV-SD 81,36viṣayaḥ | tadanavabhāse ca na tayā vyāpyamānatayā nīlādeḥ karmatā yuktā | bhavatu vā nīla — bodhavya- TBV-SD 81,37tiriktā kriyā tathāpi kiṃ tasyā api svataḥ pratītiḥ, yadvā'nyataḥ ? tatra yadi svato grahaṇakriyā prati- TBV-SD 81,38bhāti tathā sati bodhaḥ nīlam grahaṇakriyā ceti trayaṃ svarūpanimagnamekakālaṃ pratibhātīti na kartṛ- TBV-SD 81,39karma — kriyāvyavahṛtiḥ | athānyato grahaṇakriyā pratibhāti; nanu tatrāpyaparā grahaṇakriyā upeyā — anyathā TBV-SD 81,40tasyā grāhyatā'siddheḥ — punastatrāpyaparā karmatānibandhanaṃ kriyā upeyetyanavasthā; tanna grahaṇakriyā'pa- TBV-SD 81,41rā'sti, tatsvarūpā'navabhāsanāt | tataścāntaḥsaṃvedanam bahirnīlādikaṃ ca svaprakāśameveti | TBV-SD 82,01svasaṃvittimātravādaḥ sādhīyān yadi tarhyantarnilīno bodho nīlāderna bodhakaḥ kintu svaprakāśa TBV-SD 82,02evāsau; tathā sati ‘nīlamahaṃ vedmi’ iti karma — kartṛbhāvābhiniveśī pratyayo na bhavet, viṣayasya karma — TBV-SD 82,03kartṛbhāvasyābhāvāt | nanu viṣayamantareṇāpi pratyayo dṛṣṭa eva, yathā śuktikāyāṃ rajatāvagamaḥ | atha TBV-SD 82,04bādhakodayāt punarbhrāntirasau, nīlādau tu karmatāderna bādhā'stīti satyatā | nanvatrāpi bodha — nīlādeḥ TBV-SD 82,05svarūpāsaṃsaktasya dvayasya svātantryopalambho'sti bādhakaḥ karma — kartṛbhāvollekhasya | atha kimasyā bhrānterni- TBV-SD 82,06bandhanam ? nahi bhrāntirapi nirbījā bhavati; nanu pūrvabhrāntirevottarakarma — kartṛbhāvāvagaternibandhanam; TBV-SD 82,07pūrvabhrāntikarmatāderapi aparā pūrvabhrāntirityanādirbhrāntiparamparā, karmatādirna tattvam | TBV-SD 82,08athavā ‘nīlam’ iti pratītistāvanmātrādhyavasāyinī pṛthak, ‘aham’ ityapi matirantarullekhamu- TBV-SD 82,09dvahantī bhinnā, ‘vedmi’ ityapi pratītiraparaiva; tataśca parasparāsaṃsaktapratītitritayaṃ kramavat prati- TBV-SD 82,10bhāti na karma — kartṛbhāvaḥ, tulyakālayostasyāyogāt bhinnakālayorapyanavabhāsanānna karmatādigatiḥ TBV-SD 82,11kathañcit saṃbhavinī | TBV-SD 82,12athāpi darśanāt prāk sannapi nīlātmā na bhāti tadudaye ca bhātīti karmatā tasya, naitadapi TBV-SD 82,13sādhīyaḥ; yataḥ prāg bhāvo'rthasya na siddhaḥ | darśanena svakālāvadherarthasya grahaṇād darśanakāle hi TBV-SD 82,14nīlamābhāti na tu tataḥ prāk, tat kathaṃ pūrvabhāvo'rthasya sidhyet tasya darśanasya pūrvakāle virahāt ? TBV-SD 82,15na ca tatkāle darśanaṃ prāgarthasannidhiṃ vyanakti, sarvadā tatpratibhāsaprasaṅgāt | athā'nyena darśanena TBV-SD 82,16prāgarthaḥ pratīyate, nanu taddarśanādapi prāk sadbhāvo'rthasyānyenāvaseya ityanavasthā | tasmāt sarvasya TBV-SD 82,17nīlāderdarśanakāle pratibhāsanānna tatpūrvaṃ sattā sidhyati | TBV-SD 82,18athāpi ‘pūrvadṛṣṭaṃ paśyāmi’ iti vyavasāyāt prāgarthaḥ sidhyati, prāgarthasattāṃ vinā TBV-SD 82,19dṛśyamānasya pūrvadṛṣṭena ekatvagaterayogāt | kena punarekatvaṃ tayorgamyate — kimidānīntanadarśanena, TBV-SD 82,20pūrvadarśanena vā ? na tāvat pūrvadarśanena, tatra tatkālāvadherevārthasya pratibhāsanāt | nahi tena svapra- TBV-SD 82,21tibhāsino'rthasya varttamānakāladarśanavyāptiravasīyate, tatkāle sāmpratikadarśanāderabhāvāt | na TBV-SD 82,22cāsat pratibhāti, darśanasya vitathatvaprasaṅgāt | nāpīdānīntanadarśanena pūrvadarśanādivyāptirnīlādera- TBV-SD 82,23vasīyate, taddarśanakāle pūrvadṛkkālasyāstamayāt | na cāstamitapūrvadarśanādisaṃsparśamavatarati pratyakṣam, TBV-SD 82,24vitathatvaprasaṅgādeva | tasmād ‘apāstatatpūrvadṛgādiyogaṃ sarvaṃ vastu dṛśā gṛhyate, pūrvadṛṣṭatāṃ tu smṛti- TBV-SD 82,25rullikhati’ tadapāstam, dṛṣṭatollekhābhāvāt | na ca ‘sa evāyam’ iti pratītirekā, ‘saḥ’ iti TBV-SD 82,26smṛtirūpam, ‘ayam’ iti tu dṛśaḥ svarūpam; tatparokṣā'parokṣākāratvānnaikasvabhāvau pratyayau, tat TBV-SD 82,27kutastattvasiddhiḥ ? TBV-SD 82,28athānumānāt prāgbhāvo'rthasya sidhyati prāk sattāṃ vinā paścāddarśanāyogāditi, tadapyasat; TBV-SD 82,29yataḥ paścāddarśanasya prāksattāyāḥ saṃbandho na siddhaḥ, prāksattāyāḥ kathañcidapyasiddheḥ | na cāsiddhayā TBV-SD 82,30sattayā vyāptaṃ paścāddarśanaṃ sidhyati yena tatastatsiddhiḥ | atha yadi prāgarthamantareṇa darśanamudayamā- TBV-SD 82,31sādayati tathā sati niyāmakābhāvāt sarvatra sarvadā sarvākāraṃ tad bhavet, nāyamapi doṣaḥ, TBV-SD 82,32niyatavāsanāprabodhena saṃvedananiyamāt | tathāhi — svapnāvasthāyāṃ vāsanābalāddarśanasya deśa — TBV-SD 82,33kālā''kāraniyamo dṛṣṭa iti jāgraddaśāyāmapi tata evāsau yuktaḥ | arthasya tu na sattā siddhā TBV-SD 82,34nāpi tadbhedāt saṃvittiniyama iti tanna tataḥ saṃvidvaicitryam, tasmānna kathañcidapi nīlādeḥ prāk TBV-SD 82,35sattāsiddhiḥ | TBV-SD 82,36atha pūrvasattāvirahe kiṃ pramāṇam ? nanvanupalabdhireva pramāṇam — yadi nīlaṃ pūrvakālasaṃbandhi- TBV-SD 82,37svarūpaṃ syāt tenaiva rūpeṇopalabhyeta, na ca tathā; darśanakālabhuvaḥ sarvadā pratibhāsanāt | yacca yenaiva TBV-SD 82,38rūpeṇa pratibhāti tat tenaiva rūpeṇāsti, yathā nīlaṃ nīlarūpatayā'vabhāsamānaṃ tathaiva sat na TBV-SD 82,39pītādirūpatayā, sarvaṃ copalabhyamānaṃ rūpaṃ varttamānakālatayaiva pratibhāti na pūrvāditayā, tanna pūrvaṃ TBV-SD 82,40sattā'rthasya | TBV-SD 83,01atha nīlaṃ taddarśanaviratāvapi paradṛśi pratibhātīti sādhāraṇatayā grāhyam | vijñānaṃ tvasā- TBV-SD 83,02dhāraṇatayā prakāśakam, naitadapi yuktam; yato nīlasya na sādhāraṇatayā siddhaḥ pratibhāsaḥ, TBV-SD 83,03pratyakṣeṇa svapratibhāsitāyā evāvagateḥ | nahi nīlaṃ paradṛśi pratibhātītyatra pramāṇamasti, paradṛśo'na- TBV-SD 83,04dhigame nīlādestadvedyatā'nadhigateḥ | TBV-SD 83,05athānumānena nīlādīnāṃ sādhāraṇatā pratīyate — yathaiva hi svasantāne nīladarśanāt tadā- TBV-SD 83,06dānārthā pravṛttistathā'parasantāne'pi pravṛttidarśanāt tadviṣayaṃ darśanamanumīyate, naitadapyasti; TBV-SD 83,07anumānena sva — paradarśanabhṛto nīlāderekatā'siddheḥ; taddhi sadṛśavyavahāradarśanādupajāyamānaṃ svadṛ- TBV-SD 83,08ṣṭasadṛśatāṃ paradṛṣṭasya pratipādayet, yathā'paradhūmadarśanāt pūrvasadṛśaṃ dahanamadhigantumīśo na tu TBV-SD 83,09tameva pūrvadṛṣṭam, sāmānyenānvayaparicchedāt | tannānumānato'pi grāhyākārasyaikatā | TBV-SD 83,10nanu bhedo'pyasya na siddha eva | pratibhāsabhede sati kathamasiddhaḥ parapratibhāsaparihāreṇa svapra- TBV-SD 83,11tibhāsān svapratibhāsaparihāreṇa ca parapratibhāsān vivekasvabhāvān vyatirecayati anyathā TBV-SD 83,12tasyāyogāt ? tataḥ sva — paradṛṣṭasya nīlādeḥ pratibhāsabhedād vyavahāre tulye'pi bheda eva; itarathā TBV-SD 83,13romāñcanikarasadṛśakāryadarśanāt sukhāderapi sva — parasantānabhuvastattvaṃ bhavet | TBV-SD 83,14athāpi santānabhedāt sukhāderbhedaḥ; nanu santānabhedo'pi kimanyabhedāt ? tathā cedanavasthā | TBV-SD 83,15atha tasya svarūpabhedād bhedaḥ sukhāderapi tarhi sa evāstu, anyathā bhedāsiddheḥ | na hyanyabhedādanyad TBV-SD 83,16bhinnam, atiprasaṅgāt | nīlāderapi sva — parapratibhāsinaḥ pratibhāsabhedo'stīti naikatā | TBV-SD 83,17atha deśaikatvādekatvam, nanu deśasyāpi sva — paradṛṣṭasyānantaroktanyāyād naikatā yuktā | tasmād TBV-SD 83,18grāhakākāravat pratipuruṣamudbhāsamānaṃ nīlādikamapi bhinnameva | taccaikakālopalambhād grāhakavat TBV-SD 83,19svaprakāśam | TBV-SD 83,20atha grāhakākāraścidrūpatvād vedako nīlākārastu jaḍatvād grāhyaḥ, atrocyate — kimidaṃ TBV-SD 83,21bodhasya cidrūpatvam ? yadyaparokṣaṃ svarūpaṃ nīlāderapi tarhi tadastīti na jaḍatā | atha nīlāderaparo- TBV-SD 83,22kṣasvarūpamanyasmād bhavatīti grāhyam, nanu bodhasyāpi svasvarūpamindriyāderbhavatīti grāhyaṃ syāt | TBV-SD 83,23atha yad indriyādikāryaṃ na tad vedyam, nīlādikamapi tarhi nayanādikāryamastu na tu grāhyam | TBV-SD 83,24athāpi bodho bodhasvarūpatayā nityo nīlādikastu prakāśyarūpatayā'nitya iti grāhyaḥ, TBV-SD 83,25tadapyasat; stambhādernayanādibalādudeti rūpamaparokṣatvam, tad anityaḥ stambhādirbhavatu, grāhyastu TBV-SD 83,26katham ? na hi yad yasmādutpadyate tat tasya vedyam, atiprasaṅgāt | tasmādaparokṣasvarūpāḥ stambhādayaḥ TBV-SD 83,27svaprakāśāḥ bodhastu nityo'nityo vā tatkāle kevalamudbhāti na tu vedakaḥ, dvayorapi parasparaṃ TBV-SD 83,28grāhya — grāhakatāpatteḥ | TBV-SD 83,29atha nīlonmukhatvād bodho grāhakaḥ, kimidaṃ tadunmukhatvaṃ nāma bodhasya ? yadi nīlakāle sattā TBV-SD 83,30sā nīlasyāpi tatkāle samastīti nīlamapi bodhasya vedakaṃ syāt | athānyadunmukhatvam tat tarhi TBV-SD 83,31svarūpanimagnaṃ cakāsat tṛtīyaṃ svarūpaṃ bhavet | tathāhi — tasya tadunmukhatvaṃ tadvyāpāraḥ, sa ca vyāpāro TBV-SD 83,32yadi nīle vyāpriyate tadā tatrāpyaparo vyāpāra ityanavasthā | atha na vyāpriyate na tadbalād bodhasya TBV-SD 83,33grāhakatvaṃ nīlādestu grāhyatvam | atha vyāpārasyāparavyāpāravyatirekeṇāpi nīlaṃ prati vyāpṛtirūpatā, TBV-SD 83,34tasya tadrūpatvāt; nanu nīlasyāpi svaṃ svarūpaṃ vidyata iti bodhaṃ prati grahaṇavyāpṛtiḥ syāt | TBV-SD 83,35kiñca, bodhena yadi nīlaṃ prati grahaṇakriyā janyate sā nīlād bhinnā, abhinnā vā ? bhinnā cet, TBV-SD 83,36na tayā tasya grāhyatvam, bhinnatvādeva | athābhinnā tarhi nīlāderjñānarūpatā, jñānajanyatvāduttarajñāna- TBV-SD 83,37kṣaṇavat | atha jñānasyaivaṃbhūtā śaktiryena tasya nīlaṃ prati grāhakatā nīlādestu taṃ prati grāhyatā | nanu TBV-SD 83,38bodhasya grāhakatve nīlādestu grāhyatve siddhe śaktiparikalpanā yuktā, śakteḥ kāryānumeyatvāt; tadasiddhau TBV-SD 84,01tu tatparikalpanamayuktam, itaretarāśrayaprasaṅgāt | tathāhi — bodhasya śaktiviśeṣasiddhernīlaṃ prati TBV-SD 84,02grāhakatvasiddhiḥ, tatsiddheśca tacchaktisiddhiriti vyaktamitaretarāśrayatvam | tanna bodhasya nīlaṃ prati TBV-SD 84,03grāhakatvasiddhiḥ; tasmād vyatirikte'pi bodhe'bhyupagate sahopalambhaniyamāt svasaṃvedanameva yuktam | TBV-SD 84,04paramārthatastu sukhādayo nīlādayaścāparokṣā ityetāvadeva bhāti, nirākārastu bodhaḥ svapne'pi TBV-SD 84,05nopalabhyata iti na tasya sadbhāva iti kathaṃ tasyārthagrāhakatvam ? ata eva te pramāṇayanti — iha TBV-SD 84,06khalu yat pratibhāti tadeva sadvyavahṛtipathamavatarati, yathā hṛdi prakāśamānavapuḥ sukham, na tatkāle TBV-SD 84,07pīḍā'nudbhāsamānā samasti, vijñaptireva ca nīlādirūpatayā sakalatanubhṛtāmābhātīti svabhāvahetuḥ | TBV-SD 84,08tadevamarthagrāhakatvasyāpyasiddheḥ jaḍasya prakāśaviruddhatvācca nārthagrāhakatvamapi bauddhadṛṣṭyā yuktam | TBV-SD 84,09atha bahirdeśasaṃbaddhasya jaḍasyāpi nīlāderanubhavānna nīlādiprakāśasya tadgrāhakatvamasiddham, TBV-SD 84,10nāpyanubhūyamāne stambhādike jaḍe prakāśaviṣayatvavirodhodbhāvanaṃ yuktisaṃgatam; pratyakṣasiddhasvabhāve TBV-SD 84,11vastuni tadviruddhasvabhāvāvedakasyānumānasya pratyakṣabādhitakarmanirdeśānantaraprayuktakālātyayāpadiṣṭa- TBV-SD 84,12tvadoṣaduṣṭahetuprabhavatvenānumānābhāsatvāt | na ca pratyakṣasiddhe svabhāve virodhaḥ sidhyati; anyathā TBV-SD 84,13jñānasyāpi jñānatvavirodhaprāptiḥ | nanvevaṃ nīlādisaṃvedanasyāpi hṛdi svasaṃvedanaviṣayatayā'nubhavānna TBV-SD 84,14svasaṃviditatvamasiddham, nāpi svātmani kriyāvirodhodbhāvanaṃ yuktiyuktam; anubhūyamāne virodhā- TBV-SD 84,15siddheḥ | asvasaṃvedanajñānasādhakatvenopanyasyamānasya ca hetoḥ pratyakṣanirākṛtapakṣaviṣayatvena na TBV-SD 84,16sādhyasādhakatvamityapi samānam | TBV-SD 84,17kiṃca, svasaṃviditajñānānabhyupagame ‘pratīyate'yamartho bahirdeśasaṃbandhitayā’ ityatra pratītervyava- TBV-SD 84,18sthāpikāyā apratītatvenā'vyavasthitau vyavasthāpyasyārthasya na vyavasthitiḥ syāt; nahi svayama- TBV-SD 84,19vyavasthitaṃ kharaviṣāṇādi kasyacid vyavasthāpakamupalabdham | atha pratīterasaṃviditatve'pi ekārtha- TBV-SD 84,20samavetānantarapratītivyavasthāpitatvena nāvyavasthitatvaṃ tarhi tadekārthasamavetānantarapratīterapi TBV-SD 84,21aparatathābhūtapratītyavyavasthāpitatve nā'rthavyavasthāpanapratītivyavasthāpakatvamiti punarapi tathābhū- TBV-SD 84,22tā'parā pratītiḥ pratītivyavasthāpikā'bhyupagantavyetyanavasthā | atha pratītivyavasthāpikā pratītiḥ TBV-SD 84,23svasaṃviditatvena svayameva vyavasthiteti nāyaṃ doṣastarhyarthavyavasthāpikā'pi pratītistathā kiṃ nābhyu- TBV-SD 84,24pagamyate nyāyasya samānatvāt ? atha pratītirapratītā'pi pratītyantaravyavasthāpikā tarhi prathamapra- TBV-SD 84,25tītirapyavyavasthitā'pyarthavyavasthāpikā bhaviṣyatīti “nāgṛhītaviśeṣaṇā viśeṣye buddhiḥ” TBV-SD 84,26iti vacaḥ kathaṃ na pariplaveta ? ‘pratīto'rthaḥ’ iti viśeṣyapratipattau pratītiviśeṣaṇānavagame'pi TBV-SD 84,27viśeṣyapratipattyabhyupagamāt | TBV-SD 84,28api ca, yadi tadekārthasamavetajñānāntaragrāhyaṃ jñānamarthagrāhakamabhyupagamyate tadā pūrvapūrvajñāno- TBV-SD 84,29palambhanasvabhāvānāmuttarottarajñānānāmanavaratamutpatterviṣayāntarasaṃcāro jñānānāṃ na syāt, viṣayā- TBV-SD 84,30ntarasaṃnidhāne'pi pūrvajñānalakṣaṇasya tadekārthasamavetasyāntaraṅgatvenātisaṃnihitatarasya viṣayasya TBV-SD 84,31sadbhāvāt | yastvāha — ‘viṣayopalambhanimittamātrapratipattau pratītiviśeṣaṇasyārthasya siddhatvād TBV-SD 84,32nānavasthā’ tadetadeva na saṃgacchate, svasaṃvedanajñānānabhyupagamāt; etacca pratipāditam | TBV-SD 84,33api ca, pramāṇasaṃplavavādinā naiyāyikena pratyakṣa — śābdajñānayorekaviṣayatvamabhyupagatam, TBV-SD 84,34tathā cādhyakṣajñānavat śābde'pi tasyaivānyūnānatiriktasya viṣayasyādhigame na pratipattibheda TBV-SD 84,35iti adhyakṣavacchābdamapi spaṣṭapratibhāsaṃ syāt | athaikaviṣayatve satyapi indriyasaṃbandhābhāvā- TBV-SD 84,36cchabdaviṣaye pratipattibhedaḥ; nanvakṣairapi viṣayasvarūpamudbhāsanīyam, tacca yadi śābdenāpi pradarśyate TBV-SD 84,37tathā sati indriyasaṃbandhābhāve'pi kimiti na spaṣṭāvabhāsaḥ śābdasya ? nahi viṣayabhedamantareṇa TBV-SD 84,38jñānāvabhāsabhedo yuktaḥ; anyathā jñānāvabhāsabhedād viṣayabhedavyavasthā na syāt | nahi bahirapi TBV-SD 84,39tadavabhāsabhedasaṃvedanavyatirekeṇānyad bhedavyavasthānibandhanamutpaśyāmaḥ | anyacca pratyakṣe'pi sākṣā- TBV-SD 84,40dindriyasaṃbandho'stīti na svarūpeṇa jñātuṃ śakyaḥ — tasyātīndriyatvāt — kintu svarūpapratibhāsāt TBV-SD 84,41kāryāt; taccāvikalaṃ yadi śābde'pi vastusvarūpaṃ pratibhāti tadā tata evendriyasaṃbandhastatrāpi TBV-SD 85,01kiṃ nābhyupagamyate ? atha tatra spaṣṭapratibhāsābhāvānnāsāvanumīyate; nanu tadabhāvastadakṣasaṃgativira- TBV-SD 85,02hāt, tadabhāvaśca sphuṭapratibhāsābhāvāditi so'yamitaretarāśrayadoṣaḥ | tasmād viṣayabhedanibandhana TBV-SD 85,03eva jñānapratibhāsabhedāvasāyo'bhyupagantavyaḥ; sa caikaviṣayatve śābdā'dhyakṣajñānayorna saṃgacchate | TBV-SD 85,04atha śābde vasturūpāvabhāse'pi na sakalatadgataviśeṣāvabhāsa ityaspaṣṭapratibhāsaṃ tat; nanvevaṃ TBV-SD 85,05pratyakṣāvabhāsino viśeṣasyārthakriyākṣamasya tatrāpratibhāsanāt tadeva bhinnaviṣayatvaṃ śābdā'dhyakṣayoḥ TBV-SD 85,06prasaktam | athobhayatrāpi vyaktisvarūpamekameva nīlāditvaṃ pratibhāti viśadā'viśadau cākārau TBV-SD 85,07jñānātmabhūtau; nanvevamakṣasaṃbaddhe viṣaye pratibhāsamāne tatkālaḥ spaṣṭatvāvabhāso jñānāvabhāsa iti TBV-SD 85,08prāptam, viśiṣṭasāmagrījanyasya jñānasya viśadatvāt, tadavabhāsavyatirekeṇa tu akṣasaṃbaddhanīlapra- TBV-SD 85,09tibhāsakāle'nyasya bhavadabhyupagamena vaiśadyapratibhāsanimittasyāsaṃbhavāt | TBV-SD 85,10atha ca bhavatu viśadajñānapratibhāsanimitta eva tatra vaiśadyapratibhāsavyavahārastathāpi na svasaṃvi- TBV-SD 85,11ditatajjñānasiddhiḥ, tadekārthasamavetajñānāntaravedyatve'pi tadvyavahārasya saṃbhavāt; ekakālāvabhāsa- TBV-SD 85,12vyavahārastu laghuvṛttitvānmanasaḥ kramānupalakṣaṇanimittaḥ utpalapatraśatavyatibhedavat | nanvevaṃ satyaṅgu- TBV-SD 85,13lipañcakasyaikajñānāvabhāso'pi kramāvabhāse satyapi tata eva kramapratibhāsānupalakṣaṇakṛta iti TBV-SD 85,14‘sadasaddharmaḥ sarvaḥ kasyacidekajñānapratyakṣaḥ, prameyatvāt, pañcāṅgulivat’ iti sarvajñasādhakaprayoge TBV-SD 85,15dṛṣṭāntasya sādhyavikalatāprasaktiḥ | tathā, samastasadasaddharmagrāhakeṇa sarvavijjñānena jñānātmā TBV-SD 85,16gṛhyate, uta neti ? yadi na gṛhyate tadā tasya prameyatve sati tenaiva prameyatvalakṣaṇo heturvya- TBV-SD 85,17bhicārī, aprameyatve tasya bhāgāsiddho hetuḥ | atha sarvajñajñānena sarvapadārthagrāhiṇā ātmā'pi TBV-SD 85,18gṛhyata iti nānaikāntikaḥ; nanvevaṃ sati yatheśvarajñānaṃ jñānatve'pyātmānaṃ svayaṃ gṛhṇāti na TBV-SD 85,19ca tatra svātmani kriyāvirodhaḥ tathā'smadādijñānamapyevaṃ bhaviṣyatīti na kaścid virodhaḥ TBV-SD 85,20kiñca, evamabhyupagame ‘jñānaṃ jñānāntaragrāhyam, prameyatvāt, ghaṭavat’ ityatra prayoge īśvarajñānasya TBV-SD 85,21prameyatve satyapi jñānāntaragrāhyatvābhāvāt tenaivānaikāntikaḥ ‘prameyatvāt’ iti hetuḥ | tasmāt TBV-SD 85,22jñānasya jñānāntaragrāhyatve'nekadoṣasaṃbhavāt svasaṃviditaṃ jñānamabhyupagantavyam | TBV-SD 85,23jñānasvarūpaścātmā, anyathā bhinnajñānasadbhāvādākāśasyeva tasya jñātṛtvaṃ na syāt | na cākā- TBV-SD 85,24śavyatirekeṇa jñānamātmanyeva samavetamiti tasyaiva jñātṛtvaṃ nākāśāderiti vaktuṃ yuktam, samavāyasya TBV-SD 85,25niṣetsyamānatvāt | jñānasya ca svasaṃviditatve siddhe ātmano'pi tadavyatiriktasya tat siddhamiti TBV-SD 85,26kathaṃ na svasaṃvedanapratyakṣasiddhatvamātmanaḥ ? tanna prathamapakṣasya duṣṭatvam | TBV-SD 85,27dvitīyapakṣe'pi yaduktam ‘nahi kaścit padārthaḥ kartṛrūpaḥ karaṇarūpo vā svātmani karmaṇīva TBV-SD 85,28savyāpāro dṛṣṭaḥ’ iti, tadapyasaṅgatam; bhinnavyāpāravyatirekeṇāpi ātmanaḥ kartuḥ pramāṇasya TBV-SD 85,29ca jñānasya svasaṃviditatvapratipādanāt | ekasyaiva ca liṅgādikaraṇamapekṣyāvasthāmedena yathā TBV-SD 85,30pramātṛtvaṃ prameyatvaṃ ca bhavadbhiraviruddhatvenābhyupagamyate tathaikadā'pyekasyātmanaḥ anekadharmasadbhāvāt TBV-SD 85,31pramātṛtva — pramāṇatva — prameyatvānyaviruddhāni kiṃ nābhyupagamyante tattaddharmayogāt tattatsvabhāvatvasya TBV-SD 85,32pramāṇaniścitatvenāvirodhāt ? yaccoktam ‘pramāṇāviṣayatve'pyaparokṣatetyasya bhāṣitasya ko'rthaḥ’ TBV-SD 85,33ityādi, tadapyasāram; jñātṛtayā pramāṇatvena ca svarūpāvabhāsanasya pratipāditatvāt | na ca ghaṭādeḥ TBV-SD 85,34svarūpasya bhinnajñānagrāhyatvāt pramātuḥ pramāṇasya ca svarūpaṃ bhinnajñānagrāhyam, tayościdrūpatvena ghaṭādestu TBV-SD 85,35tadviparyayeṇa svarūpasya siddhatvāt | na ca pramāṇa — pramātṛsvarūpagrāhakasya pratyakṣasya tallakṣaṇenāsaṃgrahaḥ, TBV-SD 85,36tatsaṃgrāhakasya lakṣaṇasya pradarśitatvāt | yadapi ‘ghaṭamahaṃ cakṣuṣā paśyāmi’ ityanenātiprasaṅgāpādanaṃ TBV-SD 85,37kṛtam, tadapyasaṅgatam; nahi cakṣuṣo jaḍarūpasyāsvasaṃviditatve pramātṛ — pramityorapi cidrūpayo- TBV-SD 85,38rasvasaṃviditatvaṃ yuktam; anyasvabhāvatvānupapatteḥ | yattūktam ‘indriyavyāpāre sati śarīrād vyavacchi- TBV-SD 86,01nnasya viṣayasyaiva kevalasyāvabhāsanam’ iti, tadatyantamasaṅgatam; viṣayasyeva tadavabhāsasaṃvedanasyāpi TBV-SD 86,02vyavasthāpitatvāt tadabhāve viṣayāvabhāsa eva na syādityasya ca | ataḥ pramātravabhāsa upapanna eva | TBV-SD 86,03na ca ‘kṛśo'haṃ sthūlo'ham’ iti śarīrasāmānādhikaraṇyenāsya pratyayasyopapattestadālambanatā, TBV-SD 86,04cakṣurādikaraṇavyāpārābhāve śarīrasyāgrahaṇe'pi ‘aham’ itipratyayasya sukhādisamānādhikaraṇatvena TBV-SD 86,05parisphuṭapratibhāsaviṣayatvenotpattidarśanād na śarīrālambanatvamasya vyavasthāpayituṃ yuktam | na ca TBV-SD 86,06‘kṛśo'ham’ iti pratyayasya bhrāntatve ‘jñānavānaham’ iti jñānasāmānādhikaraṇyenopajāyamānasyāpi TBV-SD 86,07pratyayasya bhrāntatvaṃ yuktam; anyathā ‘agnirmāṇavakaḥ’ iti māṇavake'gnipratyayasyopacaritaviṣayasya TBV-SD 86,08bhrāntatve'gnāvapi tatpratyayasyopacaritatvena bhrāntatvaṃ syāt | atha tatra pāṭava — piṅgalatvādilakṣa- TBV-SD 86,09ṇasyopacāranimittasya sadbhāvād bhavati tatropacaritaḥ pratyayaḥ na cātropacāranibandhanaṃ kiñcidasti, TBV-SD 86,10tadapyasaṅgatam; saṃsāryātmanaḥ śarīrādyupakṛtatvena tadanubaddhasyopabhogāśrayatvenopabhogakartṛtvasyātrāpyu- TBV-SD 86,11pacāranimittasya sadbhāvāt | dṛṣṭaśca śarīrādivyatirikte'pyatyantopakārake svabhṛtyādāvupacaritasta- TBV-SD 86,12nnimittaḥ ‘yo'yaṃ bhṛtyaḥ so'ham’ iti pratyayaḥ | TBV-SD 86,13na ca sukhādisāmānādhikaraṇyenopajāyamānasyaivāhaṃpratyayasyopacaritaviṣayateti vaktuṃ śakyam, TBV-SD 86,14agnāvagnipratyayavadabādhitatvenāskhaladrūpatvena cāsyā'tra mukhyatvāt; gauratvādestu pudgaladharmatvena TBV-SD 86,15bāhyendriyagrāhyatayā antarmukhākārānindriyāhaṃpratyayaviṣayatvāsaṃbhavāt | na ca gauratvādirūpāśraya- TBV-SD 86,16bhūtasya pratikṣaṇaviśarārutvenābhyupagamaviṣayasya śarīrasya ‘ya evāhaṃ prāg mitraṃ dṛṣṭavān sa evāhaṃ TBV-SD 86,17varṣapañcakādivyavadhānena spṛśāmi’iti sthirālambanatvenānubhūyamānapratyayaviṣayatvaṃ yuktam; anyathā TBV-SD 86,18rūpaviṣayatvenānubhūyamānasya tasya rasādyālambanatvaṃ syāt | na ca sukhādivivarttātmakātmālambanatve TBV-SD 86,19kiñcid bādhakamutpaśyāmaḥ yena tadviṣayatvenāsya bhrāntatvaṃ syāt | nāpi tatra tasya skhaladrūpatā yena TBV-SD 86,20vāhīke gopratyayasyevopacaritatvakalpanā yuktimatī syāt | tasmādabādhitāskhaladrūpā'haṃpratyayagrā- TBV-SD 86,21hyatvādātmano nāsiddhiḥ | śeṣastu pūrvapakṣagrantho niḥsāratayā na pratisamādhānamarhatītyupekṣitaḥ || TBV-SD 86,22na cātra bauddhamatānusāriṇaitad vaktuṃ yujyate — ahaṃpratyayasya savikalpakatvenāpratyakṣatvena na tadgrā- TBV-SD 86,23hyatvamātmana iti, savikalpakasyaiva pratyakṣasya pramāṇatvena vyavasthāpayiṣyamāṇatvāt; pratyakṣaviṣayatve'pi TBV-SD 86,24vipratipattisaṃbhave'numānasyāvatāraḥ | na ca ‘siddhe ātmana ekatve tatpratibaddho'nusandhānapratyayaḥ TBV-SD 86,25sidhyati, tatsiddhau ca tatastasyaikatvam’ itītaretarāśrayadoṣāvatāraḥ; ‘ya evāhaṃ ghaṭamadrākṣaṃ sa evedānīṃ TBV-SD 86,26taṃ spṛśāmi’ iti pratyayāt pratyabhijñāpratyakṣasvarūpādātmana ekatvasiddheḥ | TBV-SD 86,27na cātraitat preryam — draṣṭṭarūpamātmanaḥ spraṣṭṭarūpānupraveśena pratibhāsate, āhosvidananupraveśena ? TBV-SD 86,28yadyanupraveśena tadā draṣṭṭarūpasya spraṣṭṭarūpe'nupraveśāt spraṣṭṭarūpataiveti na draṣṭṭarūpatā; tathā ca ‘ahaṃ draṣṭā TBV-SD 86,29spṛśāmi’ iti kuta ubhayāvabhāsollekhyekaṃ pratyabhijñānaṃ yatastadekatvasiddhiḥ ? athānanupraveśena tadā TBV-SD 86,30darśana — sparśanāvabhāsayorbhedāt kuta ekaṃ pratyabhijñānam ? nahi pratibhāsabhede satyapyekatvam, anyathā TBV-SD 86,31ghaṭa — paṭapratibhāsayorapi tat syāt | atha pratibhāsasyaivātra bhedo na punastadviṣayasyātmanaḥ, kutaḥ TBV-SD 86,32punastasyābhedaḥ ? na tāvat pratibhāsābhedāt, tasya bhinnatvena vyavasthāpitatvāt | nāpi svataḥ, svato'- TBV-SD 86,33dyāpi vivādaviṣayatvāt | atha darśana — sparśanāvasthābhede'pi cidrūpasya tadavasthāturabhinnatvānnāyaṃ TBV-SD 86,34doṣaḥ, tadapyasaṅgatam; yato darśanāvasthāpratibhāsena tatsaṃbaddhamevāvasthātṛrūpaṃ gṛhītaṃ na sparśanajñānasaṃ- TBV-SD 86,35bandhi, tatra tadavasthāyā anutpannatvenāpratibhāsanāt; tadapratibhāsane ca tadvyāpitvenāvasthāturapyaprati- TBV-SD 86,36bhāsanāt | nāpi sparśanapratibhāsena darśanāvasthāvyāptiravasthāturavagamyate, sparśanajñāne darśanasya TBV-SD 86,37vinaṣṭatvenāpratibhāsanāt; pratibhāsane cā'nādyavasthāparamparāpratibhāsaprasaṅgaḥ | na ca prāgavasthā'pra- TBV-SD 86,38tibhāsane tadavasthāvyāptiravasthāturavagantuṃ śakyā | yacca yena rūpeṇa pratibhāti tat tenaiva sadityabhyupa- TBV-SD 86,39gantavyam, yathā nīlaṃ nīlarūpatayā pratibhāsamānaṃ tenaiva rūpeṇābhyupagamyate | darśana — sparśanajñānābhyāṃ TBV-SD 86,40ca svasaṃbandhitvamevāvasthāturgṛhyate iti tadrūpa evāsāvabhyupagantavya iti kuto'vasthātṛsiddhiḥ ? TBV-SD 86,41yato nīlapratibhāse'pyevaṃ vaktuṃ śakyam — kimekanīlajñānaparamāṇvavabhāso'paratannīlajñānaparamā- TBV-SD 87,01ṇvavabhāsānupraveśena pratibhāti, utānanupraveśena ? yadyanupraveśena tadaikatannīlajñānaparamāṇvavabhāsānā- TBV-SD 87,02manupraveśānnīlajñānasaṃvedanasyaikaparamāṇurūpatvam; tasya cānanubhavāt kuto nīlajñānasaṃvedanasiddhiḥ ? TBV-SD 87,03athānanupraveśena tadā nīlajñānaparamāṇvavabhāsānāmayaḥśalākākalpānāṃ pratibhāsanāt kutaḥ sthūlameka- TBV-SD 87,04nīlajñānasaṃvedanaṃ pratinīlajñānaparamāṇvavabhāsaṃ bhinnatvāt ? atha svasaṃvedanāvabhāsabhede satyapi na TBV-SD 87,05tatpratibhāsasya nīlajñānasya bhedaḥ; nanu kuto nīlajñānasyābhedaḥ kiṃ tatsvasaṃvedanābhedāt, svato vā ? TBV-SD 87,06yadi svasaṃvedanābhedāt, tadayuktam; tadbhedasya vyavasthāpitatvāt | atha svata eva tadabhedaḥ, tadapyayu- TBV-SD 87,07ktam; tasyādyāpyasiddhatvāt | TBV-SD 87,08tathā, yadi darśanāvasthāyāṃ sparśanāvasthā na pratibhātīti tadavasthāvyāptirdarśanajñānenāvasthāturna TBV-SD 87,09grahītuṃ śakyā; nanvevaṃ tadapratibhāsane tena tadavyāptirapi kathaṃ grahītuṃ śakyā ? tadapratibhāsane ‘tata TBV-SD 87,10idamavasthātṛrūpaṃ vyāvṛttam’ ityetadapi grahītumaśakyameva | na ca tadviviktapratibhāsādeva tadavyā- TBV-SD 87,11ptirgṛhītaiveti vaktuṃ yuktam, tadapratibhāsane tadviviktasyaivāgrahaṇāt | na ca ‘tadavyāptistasya svarūpameva’ TBV-SD 87,12iti darśanajñānena tatsvarūpagrāhiṇā tadabhinnasvarūpā tadavyāptirapi gṛhītaiveti yuktam, tadvyāptāvapyasya TBV-SD 87,13sarvasya samānatvāt | na cābādhitaikapratyayaviṣayasyātmana ekatvamasiddham | na cāsyaikatvādhyavasāyasya TBV-SD 87,14kiñcidbādhakamasti, tadbādhakatvena saṃbhāvyamānasya pramāṇasya yathāsthānaṃ niṣetsyamānatvāt | TBV-SD 87,15bhavatu vā'nusandhānapratyayalakṣaṇāddhetostadekatvasiddhistathāpi netaretarāśrayadoṣaḥ, yato naika- TBV-SD 87,16tvapratibaddhamanusandhānamanvayidṛṣṭāntadvāreṇa niścīyate — yenāyaṃ doṣaḥ syāt — api tvanekatve'nusa- TBV-SD 87,17ndhānasyāsaṃbhavāt tato vyāvṛttamanusandhānaṃ tadekatvena vyāpyata ityekasantāne smaraṇādyanusandhāna- TBV-SD 87,18darśanādanumānato'pi tatsiddhiḥ | na ca bhede darśana — smaraṇādijñānānāmanusandhānaṃ saṃbhavati; anyathā TBV-SD 87,19devadattānubhūte'rthe yajñadattasya smaraṇādyanusandhānaṃ syāt | TBV-SD 87,20atha devadatta — yajñadattayorekasantānābhāvānnānusaṃdhānam, yatra tvekaḥ santānastatra pūrvā'pa- TBV-SD 87,21rajñānayoratyantabhede'pi bhavatyevānusandhānam; nanu santānasya yadi santānibhyo bhedaḥ ekatvaṃ ca TBV-SD 87,22tadā śabdāntareṇa sa evātmā'bhihito yatpratibaddhamanusandhānam | atha santānibhyo'bhinnaḥ santā- TBV-SD 87,23nastadā pūrvottarajñānakṣaṇānāṃ santāniśabdavācyānāṃ devadatta — yajñadattajñānavadatyantabhedāt tadabhinnasya TBV-SD 87,24santānasyāpi bheda iti kuto'nusandhānanimittatvam ? athaikasantatipatitānāṃ pūrvottarajñānasa- TBV-SD 87,25ntānināṃ kāryakāraṇabhāvād bhede'pyekasantānatvam tannibandhanaścānusandhānapratyayo yuktaḥ, na punardeva- TBV-SD 87,26datta — yajñadattajñānayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ, atastannibandhanasantānābhāvanimittastatrānusandhānābhāvaḥ; nanu TBV-SD 87,27devadattajñānaṃ yajñadattena yadā vyāpāra — vyāhārādiliṅgabalādanumīyate tadā tad yajñadattānumānajanakaṃ bhava- TBV-SD 87,28tīti kāryakāraṇabhāvanimittaikasantānanibandhanā'nusandhānaprasaktiḥ syāt | TBV-SD 87,29atha svasantatāvupādānopādeyabhāvena jñānānāṃ janyajanakabhāvaḥ bhinnasantatau tu sahakāribhāvena TBV-SD 87,30tadbhāva iti nā'yaṃ doṣaḥ; nanu kiṃ punaridamupādānatvaṃ yadabhāvād bhinnasantāne'nusandhānābhāvaḥ ? yat TBV-SD 87,31svasantatinivṛttau kāryaṃ janayati tadupādānakāraṇam, yathā mṛtpiṇḍaḥ svayaṃ nivarttamāno ghaṭamutpādaya- TBV-SD 87,32tīti sa ghaṭotpattāvupādānakāraṇam; athavā'param — anekasmādutpadyamāne kārye svagataviśeṣādhāyakaṃ TBV-SD 87,33tat, natvevaṃ nimittakāraṇam | nanu pratikṣaṇaviśarāruṣvekasvabhāvapaurvāparyāvasthitajñānasvabhāveṣu TBV-SD 87,34kṣaṇeṣūpādānopādeyabhāva eva na vyavasthāpayituṃ śakyaḥ | tathāhi — uttarajñānaṃ janayat pūrvajñānaṃ kiṃ naṣṭaṃ TBV-SD 87,35janayati, utānaṣṭam, ubhayarūpam, anubhayarūpaṃ vā ? na tāvannaṣṭam, cirataranaṣṭasyevānantaranaṣṭasyāpyavi- TBV-SD 87,36dyamānatvenotpādakatvavirodhāt | nāpyanaṣṭam, kṣaṇabhaṅgabhaṅgaprasaṅgāt | nāpyubhayarūpam, ekasvabhāvasya TBV-SD 87,37viruddhobhayarūpāsambhavāt | nāpyanubhayarūpam, anyonyavyavacchedarūpāṇāmekaniṣedhasya tadaparavidhānanā- TBV-SD 87,38ntarīyakatvenānubhayarūpatāyā ayogāt | TBV-SD 87,39atha yadi vyāpārayogāt kāraṇaṃ kāryotpādakamabhyupagamyeta tadā syādayaṃ doṣaḥ — yaduta naṣṭasya TBV-SD 87,40vyāpārāsambhavāt kathaṃ kāryotpādakatvam, yadā tu prāgbhāvamātrameva kāraṇasya kāryotpādakatvaṃ tadā TBV-SD 87,41kuta etaddoṣāvasaraḥ ? nanvetasminnabhyupagame prāgbhāvino'nekasmādupajāyamāne kārye kuto'yaṃ vibhāgaḥ — TBV-SD 88,01idamatropādānakāraṇam idaṃ ca sahakārikāraṇam iti, dvayorapi kāryeṇānuvihitānvaya — vyatirekatvāt ? TBV-SD 88,02atha satyapyanvaya — vyatirekānuvidhāne ekasyopādānatvena janakatvamaparasyānyatheti; nanvetadevopādā- TBV-SD 88,03nabhāvena janakatvaṃ kasyacid rūpasyānanugame prāgbhāvitvamātreṇa duravaseyam | athābhihitamevopādā- TBV-SD 88,04nakāraṇatvasya lakṣaṇaṃ tadavagamāt kathaṃ tad duravaseyam | satyam, uktam na tu kasyacid rūpasyāna- TBV-SD 88,05nugame tat saṃbhavati | nāpyavasātuṃ śakyam | TBV-SD 88,06tathāhi — yat svagataviśeṣādhāyakatvamupādānatvamuktaṃ tat kiṃ svagatakatipayaviśeṣādhāyakatvam, TBV-SD 88,07āhosvit sakalaviśeṣādhāyakatvam iti ? tatra yadi prathamaḥ pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; sarvajñajñāne svākārārpa- TBV-SD 88,08kasyāsmadādivijñānasya taṃ pratyupādānabhāvaprasaṅgāt | tathā, rūpasyāpi rūpajñānaṃ pratyupādānabhāvapra- TBV-SD 88,09saktiḥ, tasyāpi svagatakatipayaviśeṣādhāyakatvāt; anyathā nirākārasya bodhasya sarvān pratyaviśeṣād TBV-SD 88,10‘rūpasyaivāyaṃ grāhako na rasādeḥ’ iti tataḥ pratikarmavyavasthā na syāt | rūpopādānatve ca jñānasya TBV-SD 88,11paralokāya datto jalāñjaliḥ syāt | kiñca, katipayaviśeṣādhāyakatvenopādānatve ekasyaiva jñānakṣaṇasya TBV-SD 88,12tatkāryānugata — vyāvṛttānekadharmasambandhitvābhyupagame viruddhadharmādhyāso'bhyupagato bhavati; tathā ca TBV-SD 88,13yathā yugapadbhāvyanekaviruddhadharmādhyāse'pyekaṃ vijñānaṃ tathā kramabhāvyanekataddharmayoge kimityekaṃ TBV-SD 88,14nābhyupagamyeta ? TBV-SD 88,15atha sakalaviśeṣādhāyakatvena, na tarhi nirvikalpakāt savikalpakotpattiḥ | na ca nirvikalpaka- TBV-SD 88,16yorapyupādānopādeyatvenābhyupagatayostadbhāvaḥ syāt, tathā ca kuto rūpākārāt samanantarapratyayāt TBV-SD 88,17kadācid rasādyākārasyāpyupādeyatvenābhimatasyotpattiḥ ? TBV-SD 88,18atha vijñānasantānabahutvābhyupagamād nā'yaṃ doṣaḥ — tena sarvasya svasadṛśasyotpattiḥ — tarhyasmin TBV-SD 88,19darśane ekasminnapi santāne pramātṛnānātvaprasaṅgaḥ; tathā ca gavā'śvadarśanayorbhinnasantānavarttino- TBV-SD 88,20rekena dṛṣṭe'rthe'parasyānusandhānaṃ na syāt, devadatta — yajñadattasantānagatayorivānyenānubhūte'nyasya | TBV-SD 88,21dṛśyate ca — TBV-SD 88,22“gāmahaṃ jñātavān pūrvamaśvaṃ jānāmyahaṃ punaḥ” | TBV-SD 88,23kiñca, sakalasvagataviśeṣādhāyakatve sarvātmanopādeyajñānakṣaṇe tasyopayogād anupayuktasyāparasvabhā- TBV-SD 88,24vasyābhāvād yogivijñānam rūpādikaṃ caikasāmagryantargataṃ prati na sahakāritvaṃ tasyeti sahakāri- TBV-SD 88,25kāraṇābhāve nopādeyakṣaṇavyatiriktakāryāntarotpādaḥ | TBV-SD 88,26atha yeṣāṃ kāraṇameva kāryatayā pariṇamati teṣāṃ bhavatvayaṃ doṣo natvasmākaṃ prāgbhāvamātraṃ kāraṇatva- TBV-SD 88,27mabhyupagacchatām | nanvatrāpi mate yena svarūpeṇa vijñānamupādeyaṃ vijñānāntaraṃ janayati kiṃ tenaiva TBV-SD 88,28rūpamekasāmagryantargatam, uta svabhāvāntareṇa ? tatra yadi tenaiva tadā rūpamapi jñānamupādeyabhūtaṃ TBV-SD 88,29syāt, tatsvabhāvajanyatvāt; taduttarajñānakṣaṇavat | atha svabhāvāntareṇa tadopādānābhimataṃ jñānaṃ TBV-SD 88,30dvisvabhāvamāsajyate | yathā copādāna — sahakārisvabhāvarūpadvayayogastathā trailokyāntargatānyajanyakāryā- TBV-SD 88,31ntarāpekṣayā tasyājanakatvamapi svabhāvaḥ; tataścaikatvaṃ jñānakṣaṇasya yathopādāna — sahakārya'janakatvāneka- TBV-SD 88,32viruddhadharmādhyāsitasyābhyupagamyate tathā harṣa — viṣādādyanekavivarttātmanastatsantānasyāpyabhyupagantavyam | TBV-SD 88,33athopādāna — sahakārya'janakatvādayo dharmāstatra kalpanāśilpikalpitāḥ; ekatvaṃ tu tasya svasaṃvedanā- TBV-SD 88,34dhyakṣasiddhamiti na taistadapanīyata iti matistarhyātmano'pyekatvaṃ santānaśabdābhidheyatayā prasiddhasya TBV-SD 88,35svasaṃvedanādhyakṣasiddhasya kramavaddharṣa — viṣādādikāryadarśanā'numīyamānatadapekṣajanakatvā'janakatvadharmā- TBV-SD 88,36paneyaṃ na syāt | tanna svagatasakaladharmādhāyakatvamupādānatvaṃ bhavadabhyupagamena saṅgatam | nāpi santā- TBV-SD 88,37nanivṛttyā kāryotpādakatvasvabhāvam, tathā'bhyupagame jñānasantānanivṛtteḥ paralokābhāvaprasaṅgaḥ | TBV-SD 88,38atha samanantarapratyayatvamupādānatvamucyate | tathāhi — samastulyaḥ, anantaro'vyavahitaḥ, TBV-SD 89,01pratyayoḥ janakaḥ | na caitad bhinnasantānāditi na tatrānusandhānasaṃbhavaḥ | nanvatrāpi samatvaṃ kāryeṇa TBV-SD 89,02yadyupādānatvaṃ pratyayasya tadā vaktavyam — kiṃ sarvathā samatvam, utaikadeśena ? yadi sarvathā TBV-SD 89,03tadasat, kārya — kāraṇayoḥ sarvathā tulyatve yathā kāraṇāsya prāgbhāvitvaṃ tathā kāryasyāpi syāt; tathā TBV-SD 89,04ca kārya — kāraṇayorekakālatvād na kāryakāraṇabhāvaḥ, na hyekakālayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ savyetaragovi- TBV-SD 89,05ṣāṇavat | tathā, kāraṇābhimatasyāpi svakāraṇakālatā, tasyāpi svakāraṇakālateti sakalasantānaśū- TBV-SD 89,06nyamidānīṃ samastaṃ jagat syāt | atha kathañcit samānatā, tathā sati ‘yogijñānasyāpyasmadādijñānā- TBV-SD 89,07lambanasya tadākāratvenaikasantānatvaṃ syāt’ ityādi dūṣaṇaṃ pūrvoktameva | athānantaratvamupādānatvam, nanu TBV-SD 89,08kṣaṇikaikāntapakṣe sarvajagatkṣaṇānantaraṃ vivakṣitakṣaṇe jagad jāyata iti sarveṣāmupādānatvamityekasa- TBV-SD 89,09ntānatvaṃ jagataḥ | deśānantaryaṃ tatrānupayogi, deśavyavahitasyāpīhajanmamaraṇacittasya bhāvijanmacitto- TBV-SD 89,10pādānatvābhyupagamāt | pratyayatvaṃ tu nopādānatvam, sahakāritve'pi pratyayatvasya bhāvāt | tanna samana- TBV-SD 89,11ntarapratyayatvamapyupādānatvam | ‘na ca pratikṣaṇaviśarāruṣu bhāveṣu kathañcid ekānvayamantareṇa janakatva- TBV-SD 89,12mapi saṃgacchate kimutopādānādivibhāgaḥ’ iti kṣaṇabhaṅgabhaṅgapratipādanāvasare'bhidhāsyāmaḥ | TBV-SD 89,13atra kecit tulye'pi janakatve sva — parasantānagatayorvijñānayorupādānatve kāraṇamāhuḥ — “svasa- TBV-SD 89,14ntatau cetitaṃ jñānaṃ jñānāntarajanakam, na tvevaṃ parasantatau; ato janakatvavyatiriktasyopādānakāraṇatve TBV-SD 89,15nimittasya saṃbhavāditthaṃbhūtāddhetuphalabhāvād vyavasthā” | asyāpi vyavasthānimittatvamayuktam, nahi TBV-SD 89,16jñānamasaṃveditaṃ vyavasthāṃ labhate | saṃvedanaṃ hi jñānānāṃ svata eveṣyate, tacca svasantatipatite iva para- TBV-SD 89,17santatipatite'pi tulyam | jñānāntaravedyatvaṃ tu na śākyairabhyupagamyate jñānasya niyamata iti nāyama- TBV-SD 89,18pyatiprasaṅgaparihāraḥ | na ca svasantatāvapi svasaṃviditajñānapūrvakatā jñānasya siddhā, mūrchādyavasthottara- TBV-SD 89,19kālabhāvijñānasya tathātvānavagamāt; yato vijñānapūrvakatve'pi tatra vipratipannā vādinaḥ kutaḥ punaḥ TBV-SD 89,20saṃviditajñānapūrvakatvam ? tatraitat syāt — vijñānapūrvakatvasyānumānena niścayāt kathaṃ vipratipattiḥ ? TBV-SD 89,21tacca darśitam ‘tajjātīyāt tajjātīyotpattiḥ’ iti, etadasat; atajjātīyādapi bhāvānāmutpattidarśa- TBV-SD 89,22nāt, yathā dhūmādeḥ | TBV-SD 89,23ye'pyatrāhuḥ — “sadṛśa — tādṛśabhedena bhāvānāṃ vijātīyotpattyasaṃbhavādetadadūṣaṇam” teṣāmapi TBV-SD 89,24sadṛśa — tādṛśaviveko nārvāgdṛkpramātṛgocaraḥ, kāryanirūpaṇāyāmapi tayorviveko durlabhastasmādayamapa- TBV-SD 89,25rihāraḥ | yaiḥ punarucyate — “sarvasya samānajātīyādupādānādutpattiḥ, ādyasyāpi dhūmakṣaṇasyopādā- TBV-SD 89,26natvena vyavasthāpitāḥ kāṣṭhāntargatā aṇavaḥ” tatrāpi sajātīyatvaṃ na vidmaḥ | rūpādīnāṃ hi rūpādipūrva- TBV-SD 89,27katvena vā sajātīyatvam, dhūmatvopalakṣitāvayavapūrvakatvena vā ? prācye vikalpe nedānīṃ vijātīyā- TBV-SD 89,28dutpattirgorapyaśvādupajāyamānasya | uttaravikalpe'pi kāṣṭhāntargatānāmavayavānāṃ dhūmatvaṃ laukikam, TBV-SD 89,29pāribhāṣikaṃ vā ? paribhāṣāyāstāvadayamaviṣayaḥ | loke'pi tadākāravyavasthitānāmavayavānāṃ naiva TBV-SD 89,30dhūmatvavyavahāraḥ | tārkikeṇāpi lokaprasiddhavyavahārānusaraṇaṃ yuktaṃ kartum | tasmānna sajātīyādutpattiḥ | TBV-SD 89,31yaccātrocyate — ‘tasyāmavasthāyāṃ vijñānābhāve tadavasthātaḥ pracyutasyottarakālamīdṛśī saṃvittirna TBV-SD 89,32bhavet’ ‘na mayā kiñcidapi cetitam’ ‘smṛtirhīyamanubhavapūrvikā, ato yenānubhavena satā na TBV-SD 89,33kiñciccetyate tasyāmavasthāyāṃ tasyāvaśyaṃ sadbhāvo'bhyupagantavyaḥ’ etat suvyāhṛtam, ‘na kiñcicce- TBV-SD 89,34titaṃ mayā’ iti bruvatā vastvavedanaṃ vocyeta, svarūpāvedanaṃ vā ? vastvavedane sakalapratiṣedho na yuktaḥ | TBV-SD 89,35svarūpāvedanaṃ tu svasaṃvedanābhyupagame dūrotsāritam | tasmādidānīmeva manovyāpārāt tadavasthābhāvī TBV-SD 89,36sarvānavagamaḥ saṃvedyate | TBV-SD 89,37astu vā tasyāmavasthāyāṃ vijñānaṃ tathāpi janakatvātiriktavyāpāraviśeṣābhāvaḥ, samanantarapratyayatve TBV-SD 89,38janakatvātirikte'bhyupagamyamāne tayostāttvikabhedaprasaṅgaḥ; tathā ca ‘yadevaikasyāṃ jñānasantatau TBV-SD 89,39samanantarapratyayatvaṃ tadeva parasantatāvavalambanatvena janakatvam’ ityetanna syāt | atha janakatva — TBV-SD 89,40samanantaratvādayo dharmāḥ kālpanikāḥ, akalpitaṃ tu yat svarūpaṃ tat tāttvikam, tacca bodharūpam; TBV-SD 89,41kimidānīṃ sāṃvṛtād rūpād bhāvānāmutpattiḥ ? netyucyate, kathaṃ vā kālpanikatvam ? atha janakatvā- TBV-SD 90,01tiriktasya samanantarapratyayatvasyaivamucyate kathaṃ tannibandhanā vyavasthā ? tathāhi — ekasyāṃ santatau TBV-SD 90,02parasantatigatena vijñānena tulye'pi janakatve samanantarapratyayatvena jananaviśeṣamaṅgīkṛtyaikasantāna- TBV-SD 90,03vyavasthā kriyate, yadā tu vyavasthānibandhanasyāpi sāṃvṛtatvaṃ tatastatkṛtāyā vyavasthāyāḥ paramārthasattvaṃ TBV-SD 90,04durbhaṇamiti | ayamapi saugatānāṃ doṣo na jainānām, yato ‘jñānapūrvakatvaṃ jñānasya, svasaṃvedanaṃ ca TBV-SD 90,05jñānasya svarūpam’ ityetat prāk pratisādhitam | TBV-SD 90,06yaccoktam ‘atajjātīyādapi bhāvānāmutpattidarśanād, yathā dhūmādeḥ’ ityapi na saṃgatam, yato TBV-SD 90,07nāsmābhiratajjātīyotpattirnābhyupagamyate — vilakṣaṇādapi pāvakāt dhūmotpattidarśanāt — kintu kāraṇa- TBV-SD 90,08gatadharmānuvidhānaṃ kāryatvābhyupagamanibandhanam; tacca jñānasya pradarśitaṃ prāk | na ca kāya — vijñānayo- TBV-SD 90,09rivānala — dhūmayoḥ sarvathā vailakṣaṇyam, pudgalavikāratvena dvayorapi sādṛśyāt | sarvathā sādṛśye ca TBV-SD 90,10kāryakāraṇabhāvābhāvaprasaṅgaḥ ekatvaprāpteḥ | yattu ‘sadṛśatādṛśavivekaḥ kāryanirūpaṇāyāmapi durlabhaḥ’ TBV-SD 90,11tatra yaḥ kāryadarśanādapi vivekaṃ nāvadhārayituṃ kṣamastasyānumānavyavahāre'nadhikāra eva | taduktam — TBV-SD 90,12“suvivecitaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ na vyabhicarati, atastadavadhāraṇe yatno vidheyaḥ”TBV-SD 90,13ata eva ‘rūpādīnāṃ hi rūpādipūrvakatvena vā’ ityādi anabhimatopālambhamātram, kathañcit TBV-SD 90,14sādṛśyasya kārya — kāraṇayordarśitatvāt; tasya ca prakṛte pramāṇasiddhatvāt | TBV-SD 90,15yacca ‘supta — mūrcchitādyavasthāsu vijñānābhāvena tatpūrvakatvamuttarajñānasya na saṃbhavati’ ityabhyadhāyi, TBV-SD 90,16tadasat; tadavasthāyāṃ vijñānābhāvagrāhakapramāṇāsaṃbhavāt | tathāhi — na tāvat supta eva tadavasthāyāṃ TBV-SD 90,17vijñānābhāvaṃ vetti, tadā vijñānānabhyupagamāt; tadavagame ca tasyaiva jñānatvād na tadavasthāyāṃ TBV-SD 90,18tadabhāvaḥ | nāpi pārśvasthito'nyastadabhāvaṃ vetti, kāraṇa — vyāpaka — svabhāvānupalabdhīnāṃ viruddhavi- TBV-SD 90,19dhervā'tra viṣaye'vyāpārāt anyasya tadabhāvāvabhāsakatvāyogāt | na cābhāvavat tadbhāvasyāpi tasyā- TBV-SD 90,20mavasthāyāmapratipattiḥ, svātmani svasaṃviditavijñānāvinābhūtatvena niścitasya prāṇā'pānaśarīroṣṇa- TBV-SD 90,21tākāraviśeṣādestadavasthāyāmupalabhyamānaliṅgasya sadbhāvenānumānapratītyutpatteḥ | jāgradavasthāyāmapi TBV-SD 90,22parasantatipatitacetovṛtterasmadādibhiryathoktaliṅgadarśanodbhūtānumānamantareṇāpratipatteḥ | ‘na kiñcicce- TBV-SD 90,23titaṃ mayā iti smaraṇāduttarakālabhāvinastadavasthāyāmanubhavānumāne kiṃ vastvasaṃvedanam, svarūpāsaṃvedanaṃ TBV-SD 90,24vā’ ityādi yad dūṣaṇamabhihitam, tadapyasāram; jāgradavasthābhāvisvasaṃviditagacchattṛṇasparśajñānā'śva- TBV-SD 90,25vikalpasamayagodarśanādiṣūttarakālabhāvi ‘na mayā kiñcidupalakṣitam’ iti smaraṇaliṅgabalodbhūtānumā- TBV-SD 90,26naviṣayeṣvapyasya samānatvāt | na ca svasaṃviditavijñānavādino'trāpi samāno doṣa iti vaktuṃ yuktam, TBV-SD 90,27“yasya yāvatī mātrā” iti svasaṃviditajñānasyābhyupagamāt | TBV-SD 90,28yacca ‘samanantarasahakāritvādyanekadharmayuktatvamekakṣaṇe jñānasyāsajyate’ iti pratipāditam tada- TBV-SD 90,29bhyupagamyamānatvenādūṣaṇam | ataḥ paurvāparyavyavasthitaharṣa — viṣādādyanekaparyāyavyāpyekātmavyatirekeṇa TBV-SD 90,30jñānayoḥ svasantāne'pyanusandhānanimittopādānopādeyabhāvāsaṃbhavād na parasantānavadanusaṃdhānapratyayaḥ TBV-SD 90,31syāt, dṛśyate ca; ato'nekatvavyāvrttādanusandhānapratyayādapi liṅgādātmasiddhiḥ | TBV-SD 90,32athāpi syād gamakatvaṃ hi hetoḥ svasādhyāvinābhāvagrahaṇapūrvakam, tadgrahaṇaṃ ca dharmyantare, TBV-SD 90,33na cātraikakartṛkatvena sādhyadharmivyatirikte dharmyantare pratisandhānasya vyāptiḥ yena pratisandhānādekaḥ TBV-SD 90,34karttā'numīyeta | atha brūṣe kṣaṇikatāsādhakasya sattākhyasya hetoryathā dharmyantare vyāptyagrahaṇe'pi TBV-SD 90,35gamakatā tadvadasyāpi, etadacāru; tasya hi kṣaṇikatāyāṃ prāk pratyakṣeṇa niścayānniścayaviṣayeṇa ca TBV-SD 90,36vyāpterdarśanād vipakṣāt pracyāvitasya bādhakapramāṇena sādhyadharmiṇi yadavasthānaṃ tadeva svasādhyena TBV-SD 90,37vyāptigrahaṇam | ata evāsya hetoḥ sādhyadharmiṇyeva vyāptiniścayamicchanti | nanu vyāpti — sādhyaniścaya- TBV-SD 90,38yorniyamena paurvāparyamabhyupagantavyam, vyāptiniścayasya sādhyapratipattyaṅgatvāt; atra tu sādhyadharmiṇi TBV-SD 90,39vyāptiniścayābhyupagame sādhyapratipattikālo'nyo'bhyupagantavyaḥ, na cāsāvanyo'nubhūyate; astyetat TBV-SD 91,01kāryahetoḥ, kasyacit svabhāvahetorapi; asya tu bādhakāt pramāṇād vipakṣāt pracyutasya yadeva sādhya- TBV-SD 91,02dharmiṇi svasādhyavyāptatayā grahaṇaṃ tadeva sādhyagrahaṇam | na cāsyaivaṃ dvairūpyam, yato vipakṣād vyāvṛ- TBV-SD 91,03ttirevānvayamākṣipati | iyāṃstu viśeṣaḥ — kasyacid hetorvyāptiviṣayapradarśanāya dharmiviśeṣaḥ pradarśyate, TBV-SD 91,04asya tu ‘yat sat tat kṣaṇikam’ iti dharmiviśeṣāpradarśane'pi dharmimātrākṣepeṇa vyāptipradarśanam | tacca TBV-SD 91,05sattvaṃ kvacid vyavasthitamupalabhyamānaṃ kṣaṇikatāpratipattyaṅgam, ataḥ pakṣadharmatā'pyatrāsti, na cātraivam | TBV-SD 91,06atrāpyenameva nyāyaṃ kecidāhuḥ | katham ? tatra hi vyāpakasya kramayaugapadyasya nivṛttyā vipakṣāt TBV-SD 91,07tannivṛttiḥ; atrāpi pramātṛniyatatāyā vyāpikāyā abhāvād vipakṣāt pratisandhānalakṣaṇasya heto- TBV-SD 91,08rnivṛttiḥ | atha tatra bādhakapramāṇasya vyāptiḥ pratyakṣeṇa niścīyate — krama — yaugapadyābhyāmarthakriyākaraṇasya TBV-SD 91,09pratyakṣeṇa niścayāt — atra tu katham ? atrāpi pramātṛniyamapūrvakatvena svasantāna eva pratisandhānasya TBV-SD 91,10vyāptiniścayāt kathaṃ na tulyatā ? TBV-SD 91,11atha brūyāt ‘pramātṛniyatatā’ ityasya bhāṣitasya ko'rthaḥ ? yadi paraṃ bhaṅgyantareṇaikakartṛkatvaṃ sādhyaṃ TBV-SD 91,12vyapadiśyate tasya pratyakṣeṇa niścayābhyupagame kathaṃ bādhakapramāṇāvaseyatā vyāpteḥ ? naitat, pramātṛniyata- TBV-SD 91,13tāgrahaṇaṃ naikakartṛkatvagrahaṇam; sarve eva hi bhāvā deśādiniyatatayā'vasīyamānā vyavahāragocaratāmu- TBV-SD 91,14payānti, pramāturapyavasāya evameva dṛśyate — ‘idānīmatrāham’ | evaṃ deśādyasaṃsargavat pramātrantarāsaṃsa- TBV-SD 91,15rgo'pi niścīyate | tathāhi — deśa — kālanibandhananiyamavad vyatiriktapadārthāsaṃsargasvabhāvaniyataprati- TBV-SD 91,16bhāso'pi ghaṭāderiva, atraikatvānekatvaniścayābhāvaḥ | pūrvapākṣikamate tasya nānākartṛkeṣu santānāntareṣu TBV-SD 91,17vyāpakasyābhāvād vipakṣāt pracyutasya pratisandhānasya kvacidupalabhyamānasyaikakartṛkatvena vyāptiḥ | yathā TBV-SD 91,18krama — yaugapadyābhyāmarthakriyākaraṇadarśane naivaṃ niścayaḥ — ‘kiṃ kṣaṇikaiḥ krama — yaugapadyābhyāṃ sā kriyate, TBV-SD 91,19āhosvidanyathā’ iti, atha ca pratyakṣeṇa bādhakasya vyāptyavasāye paścād vyāpakānupalabdhyā mūla- TBV-SD 91,20hetorvyāptisiddhiḥ evamekakartṛkatvānavasāye'pi pramātṛniyatatayā pratisandhānasya svasantatau vyāpti- TBV-SD 91,21niścaye satyuttarakālaṃ vipakṣe vyāpakasya pramātṛniyatatvasyābhāvādekakartṛkatvena pratisandhānasya vyāpti- TBV-SD 91,22siddhiḥ | evamanabhyupagame ‘aham anyo vā’ iti pramātraniścaye prameyāniścayād andhamūkaṃ jagat TBV-SD 91,23syāt | aupacārikasya pramātṛniyatatayā pratibhāsaviṣayatve'nātmapratyakṣatvaṃ doṣaḥ | TBV-SD 91,24tatraitat syāt — astyayaṃ pramātṛniyamaniścayaḥ; sa tu svasantatau kimekakartṛkatvakṛtaḥ, utasvi- TBV-SD 91,25nnimittāntarakṛto yuktaḥ ? taccaikasyāṃ santatau hetu — phalabhāvalakṣaṇaṃ prāk pradarśitam | satyam, pradarśitaṃ TBV-SD 91,26natu sādhitam | tathāhi — tatkṛtaḥ pramātṛniyamo nānyakṛta iti naitāvatpratyakṣasya viṣayaḥ; na ca pramāṇā- TBV-SD 91,27ntarasyāpi | taddhi asmin viṣaye ucyamānam anumānamucyeta, tadapi pratyakṣaniṣedhānniṣiddham | na ca TBV-SD 91,28kṣaṇikatvavyavasthāpane hetu — phalabhāvakṛto niyama ityabhyupagantuṃ yuktam, tasyopariṣṭāt niṣetsyamānatvāt | TBV-SD 91,29na cāta eva doṣād ekakartṛkatvakṛto'pi na niyama iti vaktuṃ śakyam, svasaṃvedanapratyakṣasiddhatvasya TBV-SD 91,30tatpūrvakānumānasiddhatvasya cātmani prāg vyavasthāpitatvāt | abhyupagamavādena tu kṣaṇikatvavyavasthāpaka- TBV-SD 91,31sattvahetutulyatvamanusandhānapratyayahetoḥ pradarśitam; na tu kṣaṇikatvavad ātmaikatvasya pratyakṣāsiddhatvam TBV-SD 91,32yenānumānāt tatprasiddhyabhyupagame itaretarāśrayadoṣaprasaṅgaḥ preryeta | ato'dhyakṣānumānapramāṇasiddhatvāt TBV-SD 91,33paralokinaḥ “paralokino'bhāvāt paralokābhāvaḥ” iti sūtraṃ niḥsāratayā vyavasthitam | TBV-SD 91,34yadapyucyate ‘śarīrāntargataṃ saṃvedanaṃ kathaṃ śarīrāntarasaṃcāri; jīvatastāvanna śarīrāntarasaṃcāro dṛṣṭaḥ; TBV-SD 91,35parasmin maraṇasamaye bhaviṣyatīti duranvayametat’ tadapi na yuktam; yataḥ kumāraśarīrāntargatāḥ pāṇḍi- TBV-SD 91,36tyādivikalpā vṛddhāvasthāśarīrasaṃcāriṇo dṛśyante jīvata eva, capalatādiśarīrāvasthāviśeṣāḥ vāg- TBV-SD 91,37vikārāśca; tat kathaṃ na jīvataḥ śarīrāntarasaṃcāraḥ ? athaikamevedaṃ śarīraṃ bāla — kumārādibhedabhinnam, TBV-SD 91,38janmāntaraśarīraṃ tu mātāpitrantaraśukra — śoṇitaprabhavam — śarīrāntaraprabhavam, etadapyayuktam; bāla — kumā- TBV-SD 91,39raśarīrasyāpi bhedāt; yathā ca bāla — kumāraśarīracapalatābhedastaruṇādiśarīrasañcārī upalabhyate tathā TBV-SD 92,01nijajanmāntaraśarīraprabhavaścapalatādibhedaḥ parabhavabhāvijanmaśarīrasaṃcārī bhaviṣyatīti tato na mātā- TBV-SD 92,02pitṛśukra — śoṇitānvayi janmādiśarīram api tu svasantānaśarīrānvayameva, vṛddhādiśarīravat; anyathā TBV-SD 92,03mātāpitṛśarīracapalatādivilakṣaṇaśarīraceṣṭāvanna syāt | athehajanmabāla — kumārādyavasthābhede'pi pratya- TBV-SD 92,04bhijñānād ekatvaṃ siddhaṃ śarīrasya tadavasthāvyāpakasya tena na taddṛṣṭāntabalādatyantabhinne janmāntara- TBV-SD 92,05śarīrādau jñānasaṃcāro yuktaḥ, tadasat; pūrvottarajanmaśarīrajñānasaṃcārakāriṇaḥ kārmaṇaśarīrasyāta eva TBV-SD 92,06kathañcidekatvasiddheḥ | tathāhi — jñānaṃ tāvadihajanmādāvanyanijajanmajñānaprabhavaṃ prasādhitam, tasya ceha- TBV-SD 92,07janmabāla — kumārādyavasthābhedeṣu ‘tadevedaṃ śarīram’ ityabādhitapratyabhijñāpratyayāvagataikarūpānvayiṣu saṃcā- TBV-SD 92,08radarśanāt pūrvottarajanmāvasthāsvapi tathābhūtānugāmirūpasamanvitāsu tasya saṃcāro'numīyate | na TBV-SD 92,09cāsmadādīndriyasaṃvedyarūpādyāśrayasyaudārikaśarīrasya janmāntaraśarīrādyavasthā'nugamaḥ saṃbhavati, tasya TBV-SD 92,10tadaiva ca dāhādinā dhvaṃsopalabdheḥ | ato janmadvayāvasthāvyāpakasyoṣmādidharmānugatasya kārmaṇaśarīrasya TBV-SD 92,11vijñānasaṃcārakāriṇaḥ sadbhāvaḥ siddhaḥ | pūrvottarajanmāvasthāvyāpakasyāvasthātustadavasthābhyaḥ kathañcida- TBV-SD 92,12bhedād mātāpitṛśarīravilakṣaṇanijaśarīrāvasthācapalatādyanuvidhāne uttarāvasthāyāḥ kathaṃ nāvasthātṛ- TBV-SD 92,13dharmānuvidhānam ? TBV-SD 92,14“tasmād yasyaiva saṃskāraṃ niyamenānuvarttate | TBV-SD 92,15śarīraṃ pūrvadehasya tat tadanvayi yuktimat” || TBV-SD 92,16‘atha pūrvāparayoḥ pratyakṣasyāpravṛtterna kāryakāraṇabhāvaḥ, anumānasiddhāvitaretarāśrayadoṣaḥ’ iti, TBV-SD 92,17tadapi prativihitam, evaṃ hi sarvaśūnyatvamāyātamiti kasya dūṣaṇaṃ sādhanaṃ vā kena pramāṇena ? ihalo- TBV-SD 92,18kasyāpyabhāvaprasakteriti pratipāditatvāt | TBV-SD 92,19atha kāryaviśeṣasya viśiṣṭakāraṇapūrvakatvasiddhau yathoktaprakāreṇa bhavatu pūrvajanmasiddhiḥ, bhāvi- TBV-SD 92,20paralokasiddhistu katham bhāvini pramāṇābhāvāt ? tatrāpi kāryaviśeṣādeveti brūmaḥ | tathāhi — kārya- TBV-SD 92,21viśeṣo viśiṣṭaṃ sattvameva, tacca na sattāsaṃbandhalakṣaṇam; tasya niṣetsyamānatvāt | nāpyarthakriyākāri- TBV-SD 92,22tvalakṣaṇam, santativyavacchede tasyābhāvaprasaṅgāt | tathāhi — śabda — buddhi — pradīpādisantānānāṃ yadyucche- TBV-SD 92,23do'bhyupagamyate tadā tatsantaticaramakṣaṇasyāparakṣaṇājananādasattvam, tadasattve ca pūrvapūrvakṣaṇānā- TBV-SD 92,24marthakriyā'jananādasattvamiti sakalasantatyabhāvaḥ | atha santatyantakṣaṇaḥ sajātīyakṣaṇāntarājanane'pi TBV-SD 92,25sarvajñasantāne svagrāhijñānajanakatvena sanniti nāyaṃ doṣaḥ, tadasat; svasantatipatitopādeyakṣaṇājana- TBV-SD 92,26katve parasantānavarttisvagrāhijñānajanakatvasyāpyasaṃbhavāt | nahyupādānakāraṇatvābhāve sahakārikāraṇatvaṃ TBV-SD 92,27kvacidapyupalabdham; tatsadbhāve vā ekasāmagryadhīnasya rūpāde rasatastatsamānakālabhāvino'vyabhicā- TBV-SD 92,28riṇī pratipattirna syāt, rūpakṣaṇasya svopādeyakṣaṇāntarājanane'pi rasasantatau sahakārikāraṇatvena rasa- TBV-SD 92,29kṣaṇajanakatvābhyupagamāt; tatsadbhāve'pi tatsamānakālabhāvino rūpāderabhāvāt | tannopādānakāraṇatvā- TBV-SD 92,30bhāve sahakāritvasyāpi saṃbhava iti svasantatyucchedābhyupagame'rthakriyālakṣaṇasya sattvasyāsambhava iti TBV-SD 92,31utpāda — vyaya — dhrauvyalakṣaṇameva sattvamabhyupagantavyamiti kāryaviśeṣalakṣaṇāddhetoryathoktaprakāreṇātītakā- TBV-SD 92,32lavadanāgatakālasaṃbandhitvamapyātmanaḥ siddham | TBV-SD 92,33yadapyuktam ‘yadyāgamasiddhatvamātmanaḥ, tasya vā pratiniyatakarmaphalasaṃbandhastatsiddho'bhyupagamyate TBV-SD 92,34tadā'numānavaiyarthyam’ iti, tadapi mūrkheśvaraceṣṭitam; nahi vyartham iti nijakāraṇasāmagrībalāyātaṃ TBV-SD 92,35vastu pratikṣeptuṃ yuktam; nahi āgamasiddhāḥ padārthāḥ iti pratyakṣasyāpi pratikṣepo yuktaḥ | yadapi TBV-SD 92,36pratyakṣā'numānāviṣaye cārthe āgamaprāmāṇyavādibhistasya prāmāṇyamabhyupagamyate — taduktam — TBV-SD 92,37“āmnāyasya kriyā'rthatvādānarthakyamatadarthānām — ” iti, TBV-SD 92,38tadapyayuktam; yato yathā pratyakṣapratīte'pyarthe vipratipattiviṣaye'numānamapi pravṛttimāsādayatīti TBV-SD 92,39pratipāditaṃ tathā pratyakṣā'numānapratipanne'pyātmalakṣaṇe'rthe tasya vā pratiniyatakarmaphalasaṃbandhalakṣaṇe TBV-SD 93,01kimityāgamasya pravṛttirnābhyupagamasya viṣayaḥ ? na cāgamasya tatrāprāmāṇyamiti vaktuṃ yuktam, sarvajña- TBV-SD 93,02praṇītatvena tatprāmāṇyasya vyavasthāpitatvāt | pratiniyatakarmaphalasaṃbandhapratipādakaścāgamaḥ — TBV-SD 93,03“bahvārambhaparigrahatvaṃ ca nārakasya”TBV-SD 93,04ityādinā vācakamukhyena sūtrīkṛto'syaivānumānaviṣayatvaṃ pratipādayitukāmena | yathā ca karmapha- TBV-SD 93,05lasaṃbandho'pyātmano'numānādavasīyate tathā yathāsthānamihaiva pratipādayiṣyāmaḥ | ātmasvarūpaprati- TBV-SD 93,06pādakaḥ pratiniyatakarmaphalasaṃbandhapratipādakaścāgamaḥ — TBV-SD 93,07“ege āyā”TBV-SD 93,08“puvviṃ ducciṇṇāṇaṃ duppaḍikaṃtāṇaṃ kaḍāṇaṃ kammāṇaṃ”TBV-SD 93,09ityādikaḥ suprasiddha eva | tadevaṃ pratyakṣā'numānā''gamapramāṇaprasiddhatvād nāraka — tiryag — narā'mara- TBV-SD 93,10paryāyānubhūtisvabhāvasyātmanaḥ, na ‘bhavaśabdavyutpattiḥ arthābhāvāt ḍitthādiśabdavyutpattitulyā’ TBV-SD 93,11iti sthitam || TBV-SD 93,13atrāhurnaiyāyikāḥ — kleśa — karma — vipākā''śayā'parāmṛṣṭapuruṣābhyupagame “nityaṃ sattvamasattvaṃ vā” TBV-SD 93,14iti dūṣaṇamabhyadhāyi tatra tannityasattvapratipādane nāsmākaṃ kācit kṣatiḥ, pramāṇato nityajñānādi- TBV-SD 93,15dharmakalāpānvitasya tasyābhyupagamāt | TBV-SD 93,16nanu yuktametad yadi tathābhūtapuruṣasadbhāvapratipādakaṃ kiñcit pramāṇaṃ syāt, tacca nāsti | TBV-SD 93,17tathāhi — na pratyakṣaṃ tathāvidhapuruṣasadbhāvāvedakamasmadādīnām | asmadvilakṣaṇayogibhistasyāvasāya TBV-SD 93,18ityatrāpi na kiñcit pramāṇamasti | yadā na tatsvarūpagrahaṇe pratyakṣapramāṇapravṛttistadā tadgatadharmāṇāṃ TBV-SD 93,19nityajñānādīnāṃ sadbhāvavārttaiva na saṃbhavati | TBV-SD 93,20nānumānamapi yuktam etatsvarūpāvedakam, pratyakṣaniṣedhe tatpūrvakasya tasyāpi niṣedhāt | sāmā- TBV-SD 93,21nyatodṛṣṭasyāpi nātra viṣaye pravṛttiḥ, liṅgasya kasyacit tatpratipādakasyābhāvāt; kāryatvasya pṛthi- TBV-SD 93,22vyādyāśritasya keṣāñcinmatenāsiddheḥ | na ca saṃsthānavattvasya tatsādhakatvam, prāsādādisaṃsthānebhyaḥ TBV-SD 93,23pṛthivyādisaṃsthānasyātyantavailakṣaṇyāt saṃsthānaśabdavācyatvena cātiprasaktirdarśitā TBV-SD 93,24“vastubhedaprasiddhasya śabdasāmyādabhedinaḥ”TBV-SD 93,25ityādinā | tasmānnānumānaṃ tatsādhanāyālam | TBV-SD 93,26nāpyāgamaḥ, nityasyātra darśane'nabhyupagamāt; abhyupagame vā kāryārthapratipādakasya siddhe vastu- TBV-SD 93,27nyavyāpṛteḥ | nāpīśvarapūrvakasya prāmāṇyam, itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | anīśvarapūrvakasyāpi saṃbhā- TBV-SD 93,28vyamānadoṣatvena pramāṇatā'nupapatteḥ | tasyānyeśvarapūrvakatve tasyāpi siddhiḥ kuta iti vaktavyam, tada- TBV-SD 93,29siddhau na tasya prāmāṇyam, anekeśvaraprasaṅgadoṣaśca | bhavatu, ko doṣaḥ yata ekasyāpi sādhane vayamatī- TBV-SD 93,30votsukāḥ kiṃ punarbahūnāmiti cet, na kaścit pramāṇābhāvaṃ muktvā | tannāgamato'pi tatpratipattiḥ | TBV-SD 93,31evaṃ svarūpāsiddhau kathaṃ tasya kāraṇatā ? TBV-SD 93,32atrāhuḥ — yaduktam ‘na tatra pratyakṣaṃ pramāṇam’ tadevameva | yadapi ‘sarvaprakārasyāgamasya na tatsva- TBV-SD 93,33rūpāvedane vyāpṛtiḥ’ tatrocyate — āgamāvyāpāre'pi tatsvarūpasādhakamanumānaṃ vidyate | āgamasyāpi TBV-SD 93,34siddhe'rthe liṅgadarśananyāyena yathā vyāpṛtistathā pratipādayiṣyāmaḥ | pratyakṣapūrvakānumānaniṣedhe siddha- TBV-SD 93,35sādhanam, sāmānyatodṛṣṭānumānasya tatra vyāpārābhyupagamāt | nanvanumānapramāṇatāyāmayaṃ vicāro TBV-SD 93,36yuktārambhaḥ, tasyaiva tu prāmāṇyaṃ nānumanyante cārvākā iti, etaccānuddhoṣyam; anumānaprāmāṇyasya TBV-SD 93,37vyavasthāpitatvāt | TBV-SD 93,38yattūktam ‘pṛthivyādigatasya kāryatvasyāpratipatterna tasmādīśvarāvagamaḥ’ tatra pṛthivyādīnāṃ bauddhaiḥ TBV-SD 93,39kāryatvamabhyupagataṃ te kathamevaṃ vadeyuḥ ? ye'pi cārvākādyāḥ pṛthivyādīnāṃ kāryatvaṃ necchanti teṣāmapi TBV-SD 94,01viśiṣṭasaṃsthānayuktānāṃ kathamakāryatā ? sarvaṃ saṃsthānavat, kāryam, tacca puruṣapūrvakaṃ dṛṣṭam | ye'pyāhuḥ — TBV-SD 94,02“saṃsthānaśabdavācyatvaṃ kevalaṃ ghaṭādibhiḥ samānaṃ pṛthivyādīnām na tattvato'rthaḥ kaścid dvayoranugataḥ TBV-SD 94,03samāno vidyate” | teṣāmapi na kevalamatrānugatārthābhāvaḥ kintu dhūmādāvapi pūrvāparavyaktigato naiva TBV-SD 94,04kaścidanugato'rthaḥ samāno'sti | TBV-SD 94,05atha tatra vastudarśanāyātakalpanānimittamuktam, atra tathābhūtasya pratibhāsasyābhāvānnānugatārtha- TBV-SD 94,06kalpanā | tathāhi — kasyacid ghaṭādeḥ kriyamāṇasya viśiṣṭāṃ racanāṃ kartṛpūrvikāṃ dṛṣṭvā'dṛṣṭakartṛkasyāpi TBV-SD 94,07ghaṭa — prāsādādestasya racanāviśeṣasya kartṛpūrvakatvapratipattiḥ, pṛthivyādestu saṃsthānaṃ kadācidapi kartṛ- TBV-SD 94,08pūrvakaṃ nāvagatam; nāpi tādṛśaṃ dharmyantare dṛṣṭakartṛka iva paṭādau; tat pṛthivyādigatasya saṃsthānasya TBV-SD 94,09vailakṣaṇyāt tato na tataḥ kartṛpūrvakatvapratipattiḥ; evaṃ hetorasiddhatvena naitat sādhanam, ayuktametat; TBV-SD 94,10yato yadyanavagatasaṃbandhān pratipattṛṛn adhikṛtya hetorasiddhatvamucyate tadā dhūmādiṣvapi tulyam | atha TBV-SD 94,11gṛhītāvinābhāvānāmapi kāryatvadarśanāt tanvādiṣu īśvarādikṛtatvapratibhāsānutpatterevamucyate, tada- TBV-SD 94,12sat; ye hi kāryatvāderbuddhimatkāraṇapūrvakatvena gṛhītāvinābhāvāste tasmādīśvarādipūrvakatvaṃ teṣāmavaga- TBV-SD 94,13cchantyeva | tasmād vyutpannānāmastyeva pṛthivyādisaṃsthānavattva — kāryatvāderhetordharmidharmatā'vagamaḥ, TBV-SD 94,14avyutpannānāṃ tu prasiddhānumāne dhūmādāvapi nāsti | TBV-SD 94,15api ca, bhavatu prāsādādisaṃsthānebhyaḥ pṛthivyādisaṃsthānasya vailakṣaṇyaṃ tathāpi kāryatvaṃ TBV-SD 94,16śākyādibhiḥ pṛthivyādīnāmiṣyate, kāryaṃ ca kartṛ — karaṇādipūrvakaṃ dṛṣṭam; ataḥ kāryatvād buddhima- TBV-SD 94,17tkāraṇapūrvakatvānumānam | atha kartṛpūrvakasya kāryatvasya saṃsthānavattvasya ca tadvailakṣaṇyānna tataḥ TBV-SD 94,18sādhyāvagamaḥ | ata evādhiṣṭhātṛbhāvābhāvānuvṛttimad yat saṃsthānaṃ taddarśanāt kartradarśino'pi TBV-SD 94,19tatpratipattiryuktetyasya dūṣaṇasya kāryatve'pi samānatvāt kathaṃ gamakatā ? yadyevamanumānocchedaprasaṅgaḥ; TBV-SD 94,20dhūmādikamapi yathāvidhamagnyādisāmagrībhāvābhāvānuvṛttimat tathāvidhameva yadi parvatopari bhavet TBV-SD 94,21syāt tato vahnyādyavagamaḥ | athādhūmavyāvṛttaṃ tathāvidhameva dhūmādi tarhi kāryatvādyapi tathāvidhaṃ TBV-SD 94,22pṛthivyādigataṃ kiṃ neṣyate ? atha pṛthivyādigatakāryatvādidarśanāt kartradarśināṃ tadapratipattiḥ, evaṃ TBV-SD 94,23śikharyādigatavahnyādyadarśināṃ dhūmādibhyo'pi tadapratipattirastu | na cātra śabdasāmānyaṃ vastva- TBV-SD 94,24nugamo nāstīti vaktuṃ yuktam, dhūmādāvapi śabdasāmānyasya vaktuṃ śakyatvāt | tanna śākyadṛṣṭyā TBV-SD 94,25kāryatvāderasiddhatā | TBV-SD 94,26nāpi cārvāka — mīmāṃsakadṛṣṭyā, teṣāmapi saṃsthānavadavaśyaṃ kāryaṃ ghaṭādivat pṛthivyādi TBV-SD 94,27svāvayavasaṃyogairārabdhamavaśyaṃtayā viśleṣād vināśamanubhaviṣyati; evaṃ vināśād vā saṃbhāvitāt TBV-SD 94,28kāryatvānumānam racanāsvabhāvatvād vā | yathoktaṃ bhāṣyakṛtā — TBV-SD 94,29“yeṣāmapyanavagatotpattīnāṃ bhāvānāṃ rūpamupalabhyate teṣāṃ tantuvyatiṣaṅgajanitaṃ rūpaṃ dṛṣṭvā tadvyati- TBV-SD 94,30ṣaṅgavimocanāt tadvināśād vā vinaṅkṣyatītyanumīyate” TBV-SD 94,31anena saṃsthānavato'nupalabhyamānotpatteḥ samavāyyasamavāyikāraṇavināśād vināśamāha | tathā, TBV-SD 94,32pṛthivyādeḥ saṃsthānavato'dṛṣṭajanmano rūpadarśanād nāśasambhāvanā bhaviṣyati; sambhāvitācca nāśāt TBV-SD 94,33kāryatvānumittau kartṛpratipattiḥ | yathoktaṃ nyāyavidbhiḥ — TBV-SD 94,34“tattvadarśanaṃ pratyakṣato'numānato vā”TBV-SD 94,35kāryatva — vināśitvayośca samavyāptikatvādekenāparasyānumānamiṣṭam “tena yatrāpyubhau dharmau” TBV-SD 94,36 ityatra | ato jaiminīyānāṃ na kāryatvāderasiddhatā | TBV-SD 94,37nāpi cārvākamate'siddhatvam; teṣāṃ racanāvattvenāvaśyaṃbhāvinī kāryatāpratipattiradṛṣṭotpattī- TBV-SD 94,38nāmapi kṣityādīnām, anyathā vedaracanāyā api kartṛdarśanābhāvānna kāryatā, yatastatrāpyetā- TBV-SD 94,39vacchakyaṃ vaktum — na racanātvena vedaracanāyāḥ kāryatvānumānam, kartṛbhāvā'bhāvānuvidhāyinī TBV-SD 94,40taddarśanāllaukikyeva racanā tatpūrvikā'stu mā bhūd vaidikī | atha tayorviśeṣānupalambhāllaukikīva TBV-SD 95,01vaidikyapi kartṛpūrvikā tarhi prāsādādisaṃsthānavat pṛthivyādisaṃsthānavattvasyāpi tadrūpatā'stu, TBV-SD 95,02viśeṣānupalakṣaṇāt | tanna hetorasiddhatā | TBV-SD 95,03mā bhūdasiddhatvaṃ tathā'pyasmāt sādhyasiddhirna yuktā, nahi kevalāt pakṣadharmatvād vyāptiśū- TBV-SD 95,04nyāt sādhyāvagamaḥ | nanu kiṃ ghaṭādau kartṛ — karma — karaṇapūrvakatvena kāryatvādervyāptyanavagamaḥ ? astyevaṃ TBV-SD 95,05ghaṭagate kāryatve pratipattistathāpi na vyāptiḥ, sā hi sakalākṣepeṇa gṛhyate, atra tu vyāptigrahaṇakāla TBV-SD 95,06eva keṣāñcit kāryāṇāmakartṛpūrvakāṇāṃ kāryatvadarśanānna sarvaṃ kāryaṃ kartṛpūrvakam, yathā vaneṣu TBV-SD 95,07vanaspatīnām | atha tatra na kartrabhāvaniścayaḥ kiṃtu kartragrahaṇam, tacca vidyamāne'pi karttari bhavatīti TBV-SD 95,08kathaṃ sādhyābhāve hetordarśanam ? kva punarvidyamānakartṛkāṇāṃ tadapratipattiḥ ? yathā ghaṭādīnāmanavagato- TBV-SD 95,09tpattīnām | yuktā tatra karturapratipattiḥ, utpādakālānavagamāt; tatkāle ca tasya tatra sannidhānam, TBV-SD 95,10anyadā'sya sannidhānābhāvādagrahaṇam; vanagateṣu ca sthāvareṣūpalabhyamānajanmasu kartṛsadbhāve tadava- TBV-SD 95,11gamo'vaśyaṃbhāvī, yathopalabhyamānajanmani ghaṭādau; ata upalabdhilakṣaṇaprāptasya karttusteṣvabhāvani- TBV-SD 95,12ścayāt tatra vyāptigrahaṇakāla eva kāryatvāderhetordarśanānna kartṛpūrvakatvena vyāptiḥ | TBV-SD 95,13itaśca dṛṣṭahānyadṛṣṭaparikalpanāsambhavāt — dṛṣṭānāṃ kṣityādīnāṃ kāraṇatvatyāgaḥ adṛṣṭasya ca kartuḥ TBV-SD 95,14kāraṇatvakalpanā na yuktimatī | atha na kṣityādeḥ kāraṇatvanirākaraṇaṃ kartṛkalpanāyāmapi, tatsadbhā- TBV-SD 95,15ve'pi tasyāparakāraṇatvaklṛpteḥ, tadasat; yato yad yasyānvaya — vyatirekānuvidhāyi tat tasya kāraṇam TBV-SD 95,16itarat kāryam; kṣityādīnāṃ tvanvaya — vyatirekāvanuvidhatte tatrākṛṣṭajātaṃ vanaspatyādi nāparasya, TBV-SD 95,17kathamato vyatiriktaṃ kāraṇaṃ bhavet ? evamapi kāraṇatvakalpanāyāṃ doṣa uktaḥ “caitrasya vraṇarohaṇe” TBV-SD 95,18ityādinā | tasmāt pakṣadharmatve'pi vyāptyabhāvādagamakatvaṃ hetoḥ | TBV-SD 95,19atha teṣāṃ pakṣe'ntarbhāvānna tairvyabhicāraḥ, tadasat; tāttvikaṃ vipakṣatvaṃ kathamicchākalpitena TBV-SD 95,20pakṣatvenāpodyeta ? vyāptau siddhāyāṃ sādhya — tadabhāvayoragrahaṇe vādīcchāparikalpitaṃ pakṣatvaṃ kathyate | TBV-SD 95,21sapakṣa — vipakṣayorhetoḥ sadasattvaniścayād vyāptisiddhiḥ | evamapi sādhyābhāve dṛṣṭasya hetorvyāpti- TBV-SD 95,22grahaṇakāle vyabhicārāśaṅkāyāṃ niścaye vā vyabhicāraviṣayasya pakṣe'ntarbhāvena gamakatvakalpane na TBV-SD 95,23kaściddheturvyabhicārī bhavet | tasmānneśvarasiddhau kaścid heturavyabhicāryasti | TBV-SD 95,24atrāhuḥ — nākṛṣṭajātaiḥ sthāvarādibhirvyabhicāraḥ vyāptyabhāvo vā, sādhyābhāve varttamāno TBV-SD 95,25heturvyabhicārī ucyate, teṣu tu kartragrahaṇam na sakartṛkatvābhāvaniścayaḥ | nanūktam ‘upalabdhilakṣaṇa- TBV-SD 95,26prāptatve karturabhāvaniścayastatra yuktaḥ’ naitad yuktam; upalabdhilakṣaṇaprāptatāyāḥ karttusteṣvanabhyupa- TBV-SD 95,27gamāt | yattūktam ‘kṣityādyanvaya — vyatirekānuvidhānadarśanāt teṣām tadvyatiriktasya kāraṇatvaka- TBV-SD 95,28lpane'tiprasaṅgadoṣaḥ’ iti, etasyāṃ kalpanāyāṃ dharmādharmayorapi na kāraṇatā bhavet | na ca tayorakā- TBV-SD 95,29raṇataiva, tayoḥ kāraṇatvaprasādhanāt — nahi kiñcijjagatyasti yat kasyacinna sukhasādhanam duḥkhasādhanaṃ TBV-SD 95,30vā | na ca tatsādhanasyādṛṣṭanirapekṣasyotpattiḥ | iyāṃstu viśeṣaḥ — śarīrādeḥ pratiniyatā'dṛṣṭākṣiptatvaṃ TBV-SD 95,31prāyeṇa, sarvopabhogyānāṃ tu sādhāraṇā'dṛṣṭākṣiptatvam | etat sarvavādibhirabhyupagamādapratyākhyeyam; TBV-SD 95,32yuktiśca pradarśitaiva | cārvākairapyetadabhyupagantavyam, tān prati pūrvametatsiddhau pramāṇasyoktatvāt | TBV-SD 95,33pramāṇasiddhaṃ tu na kasyacinna siddham | athādṛṣṭasya kāryeṇānvaya — vyatirekānanuvidhāne'pi nākāra- TBV-SD 95,34ṇatā, na tarhi vaktavyaṃ bhūmyādivyatirekeṇa sthāvarādinā kāryeṇeśvarasyānvaya — vyatirekānanuvidhā- TBV-SD 95,35nādakāraṇatvam | atha jagadvaicitryamadṛṣṭasya kāraṇatvaṃ vinā nopapadyate iti tat kalpyate, sarvān TBV-SD 95,36utpattimataḥ prati bhūmyādeḥ sādhāraṇatvādato'dṛṣṭākhyavicitrakāraṇakṛtaṃ kāryavaicitryam; evamadṛṣṭasya TBV-SD 95,37kāraṇatvakalpanāyāmīśvarasyāpi kāraṇatvapratikṣepo na yuktaḥ; yathā kāraṇagataṃ vaicitryaṃ vinā kāryagataṃ TBV-SD 95,38vaicitryaṃ nopapadyate iti tat parikalpyate tathā cetanaṃ karttāraṃ vinā kāryasvarūpānupapattiriti TBV-SD 95,39kimiti tasya nābhyupagamaḥ ? na cākṛṣṭajāteṣu sthāvarādiṣu tasyāgrahaṇena pratikṣepaḥ, anupalabdhila- TBV-SD 95,40kṣaṇaprāptatvādadṛṣṭavat | na ca sarvā kāraṇasāmagryupalabdhilakṣaṇaprāptā | ata eva dṛśyamāneṣvapi TBV-SD 96,01kāraṇeṣu kāraṇatvamapratyakṣam, kāryeṇaiva tasyopalambhāt | sahakārisattā dṛśyamānasya kāraṇatā, TBV-SD 96,02keṣāñcit sahakāriṇāṃ dṛśyatve'pyadṛṣṭādeḥ sahakāriṇaḥ kāryeṇaiva pratipattiḥ; evamīśvarasya kāraṇa- TBV-SD 96,03tve'pi na tatsvarūpagrahaṇaṃ pratyakṣeṇeti sthitam | tato'nupalabdhilakṣaṇaprāptatvāt kartturupalabhyamāna- TBV-SD 96,04janmasu sthāvareṣu hetorvṛttidarśanānna vyāptyabhāvaḥ yato niścitavipakṣavṛttirheturvyabhicārī | TBV-SD 96,05nanu niścitavipakṣavṛttiryathā vyabhicārī tathā sandigdhavyatireko'pi, ukteṣu sthāvareṣu kartragrahaṇaṃ TBV-SD 96,06kiṃ kartrabhāvāt, āhosvid vidyamānatve'pi tasyāgrahaṇamanupalabdhilakṣaṇaprāptatvena ? evaṃ sandigdha- TBV-SD 96,07vyatirekatve na kaściddheturgamakaḥ | dhūmāderapi sakalavyaktyākṣepeṇa vyāptyupalambhakāle na sarvā TBV-SD 96,08vahnivyaktayo dṛśyāḥ; tāsu cā'dṛśyāsu dhūmavyaktīnāṃ dṛśyatve sandigdhavyatirekāśaṅkā na nivarttate — TBV-SD 96,09yatra vahneradarśane dhūmadarśanaṃ tatra kiṃ vahneradarśanamabhāvāt, āhosvid anupalabdhilakṣaṇaprāptatvāt TBV-SD 96,10iti na niścayaḥ | ato dhūmo'pi sandigdhavyatirekatvānna gamakaḥ | TBV-SD 96,11atha dhūmaḥ kāryaṃ hutabhujaḥ, tasya tadabhāve svarūpānupapatteradṛṣṭatve'pyanalasya sadbhāvakalpanā; nanu TBV-SD 96,12tat kāryamatropalabhyamānaṃ kimiti kāraṇamantareṇa kalpyate ? atha dṛṣṭaśakteḥ kāraṇasya kalpanā'stu mā TBV-SD 96,13bhūd buddhimataḥ, vahnyāderdhūmādīn prati kathaṃ dṛṣṭaśaktitā ? pratyakṣānupalambhābhyāmiti cet, buddhimato'pi TBV-SD 96,14tābhyāṃ kāraṇatvaklṛptau vahnyādibhistulyatā; yathā vahnyādisāmagryā dhūmādirjanyamāno dṛṣṭaḥ sa tāmanta- TBV-SD 96,15reṇa kadācidapi na bhavati — svarūpahāniprasaṅgāt — tadvat sarvamutpattimat kartṛ — karma — karaṇapūrvakaṃ dṛṣṭam, TBV-SD 96,16tasya sakṛdapi tathādarśanāt tajjanyatāsvabhāvaḥ, tasyaivaṃsvabhāvaniścitāvanyatamābhāve'pi kathaṃ bhāvaḥ ? TBV-SD 96,17kiṃca, anupalabhyamānakartṛkeṣu sthāvareṣu kartturanupalambhaḥ śarīrādyabhāvāt natvasattvāt, yatra TBV-SD 96,18śarīrasya kartṛtā tatra kulālādeḥ pratyakṣeṇaivopalambhaḥ, atra tu caitanyamātreṇopādānādyadhiṣṭhānāt kathaṃ TBV-SD 96,19pratyakṣavyāpṛtiḥ ? nāpyetad vaktavyam śarīrādyabhāvāt tarhi kartṛtā'pi na yuktā, kāryasya śarīreṇa TBV-SD 96,20saha vyabhicāradarśanāt — yathā svaśarīrasya pravṛtti — nivṛttī sarvaścetanaḥ karoti, te ca kāryabhūte; na TBV-SD 96,21ca śarīrāntareṇa śarīrapravṛtti — nivṛttilakṣaṇaṃ kāryaṃ cetanaḥ karoti tena tasya vyabhicāraḥ | atha śarīre TBV-SD 96,22eva dṛṣṭatvāt karotu nānyatra, tanna; yataḥ kāryaṃ śarīreṇa vinā karotīti naḥ sādhyam; tat svaśarīra- TBV-SD 96,23gatamanyaśarīragataṃ veti nānena kiñcit | etenaitadapi parākṛtaṃ yadāhureke — TBV-SD 96,24“acetanaḥ kathaṃ bhāvastadicchāmanuvarttate”TBV-SD 96,25acetanasya śarīrāderātmecchānuvarttitvadarśanāt | na cācetanasya tadicchānanuvarttino'pi prayatnapreryatvaṃ TBV-SD 96,26parihāra iti vaktavyam, yata īśvarasyāpi prayatnasadbhāve na kācit kṣatiḥ | na ca śarīrābhāvāt kathaṃ TBV-SD 96,27prayatna iti vaktuṃ yuktam, śarīrāntarā'bhāve'pi śarīrasya prayatnapreryatvadarśanāt | tat karttuḥ śarīrā- TBV-SD 96,28bhāvādakṛṣṭotpattiṣu sthāvareṣvagrahaṇam, na tatrādarśanena hetorvyabhicāraḥ | ye'pi “pratyakṣā'nupala- TBV-SD 96,29mbhasādhanaṃ kāryakāraṇabhāvam” āhusteṣāmapi kasyacit kāryakāraṇabhāvasya tatsādhanatve yathendri- TBV-SD 96,30yāṇām adṛṣṭasya ca tau vinā kāraṇatvasiddhistatheśvarasyāpi | ato na vyāptyabhāvaḥ | TBV-SD 96,31ata eva na satpratipakṣatā'pi, naikasmin sādhyānvite hetau sthite dvitīyasya tathāvidhasya TBV-SD 96,32tatrāvakāśaḥ; vastuno dvairūpyāsaṃbhavāt | TBV-SD 96,33nāpi bādhaḥ, abuddhimatkāraṇapūrvakatvasya pramāṇenāgrahaṇāt; sādhyābhāve hetorabhāvaḥ svasā- TBV-SD 96,34dhyavyāptatvādeva siddhaḥ | TBV-SD 96,35nāpi dharmyasiddhatā, kāryakāraṇasaṅghātasya pṛthivyāderbhūtagrāmasya ca pramāṇena siddhatvāt | TBV-SD 96,36tadāśrayatvena hetoryathā pramāṇenopalambhastathā pūrvaṃ pradarśitam | ato'smādīśvarāvagame na tatsiddhau TBV-SD 96,37pramāṇābhāvaḥ | TBV-SD 96,38nāpi hetorviśeṣaviruddhatā, tadviruddhatve hetorviśeṣaṇe'bhyupagamyamāne na kaściddheturaviruddho TBV-SD 96,39bhavet, prasiddhānumāne'pi viśeṣaviruddhādīnāṃ sulabhatvāt | yathā'yaṃ dhūmo dahanaṃ sādhayati tathaita- TBV-SD 96,40ddeśāvacchinnavahnyabhāvamapi sādhayati | nahi pūrvadhūmasyaitaddeśāvacchinnena vahninā vyāptiḥ | evaṃ TBV-SD 96,41kālādyavacchedena hetorviruddhatā vaktavyā | atha deśa — kālādīn vihāya vahnimātreṇa hetorvyāpterna TBV-SD 97,01viruddhatā tarhi tadvat kāryamātrasya buddhimatkāraṇapūrvakatvena vyāpteryadyapi dṛṣṭānte'nīśvaro'sarvajñaḥ TBV-SD 97,02kṛtrimajñānasambandhī saśarīraḥ kṣityādyupaviṣṭaḥ karttā tathāpi pūrvoktaviśeṣaṇānāṃ dharmiviśeṣarūpāṇāṃ TBV-SD 97,03vyabhicārāt tadviparyayasādhakatve'pi na viruddhatā | viruddho hi hetuḥ sādhyaviparyayakāritvād TBV-SD 97,04bhavati | na caiteṣāṃ sādhyatā, buddhimatkāraṇapūrvakatvamātrasyāsmāddhetoḥ sādhyatveneṣṭatvāt | yathā TBV-SD 97,05ca viśeṣaviruddhādīnāmadūṣaṇatvaṃ tathā TBV-SD 97,06“siddhāntamabhyupetya tadvirodhī viruddhaḥ”TBV-SD 97,07ityatra sūtre nirṇītam | TBV-SD 97,08itaścaitadadūṣaṇam — pūrvasmāddhetoḥ svasādhyasiddhāvuttareṇa pūrvasiddhasyaiva sādhyasya kiṃ viśeṣaḥ TBV-SD 97,09sādhyate, uta pūrvahetoḥ svasādhyasiddhipratibandhaḥ kriyate ? na tāvat pūrvo vikalpaḥ, yadi nāma TBV-SD 97,10tatrāpareṇa hetunā viśeṣādhānaṃ kṛtaṃ kiṃ tāvatā pūrvasya hetoḥ sādhyasiddhivighātaḥ ? yathā kṛtakatvena TBV-SD 97,11śabdasyānityatvasiddhau hetvantareṇa guṇatvasiddhāvapi na pūrvasya kṣatistadvadatrāpi | athottaro vikalpa — TBV-SD 97,12stathāpi svasādhyasiddhipratibandho vyāptyabhāvapradarśanena kriyate; vyāptyabhāvaśca heturūpāṇāmanyatamā- TBV-SD 97,13bhāvena | na ca dharmiviśeṣaviparyayodbhāvanena kasyacidapi rūpasyābhāvaḥ kathyate | na ca heturūpābhā- TBV-SD 97,14vāsiddhāvagamakatvam | tanna viśeṣaviruddhatā | TBV-SD 97,15viśeṣāstu dharmiṇaḥ svarūpasiddhāvuttarakālaṃ pramāṇāntarapratipādyā na tu pūrvahetubalādabhyu- TBV-SD 97,16pagamyante | tacca pramāṇāntaramāgamaḥ pūrvahetorhetvantaraṃ ca | “taccānvayavyatirekipūrvakakevalavyatire- TBV-SD 97,17kisaṃjñam | yathā gandhādyupalabdhyā tatsādhanakaraṇamātraprasiddhau prasaktapratiṣedhe karaṇaviśeṣasiddhiḥ TBV-SD 97,18kevalavyatirekinimittā tathehāpi kāryatvāt buddhimatkāraṇamātraprasiddhau prasaktapratiṣedhāt kāraṇa- TBV-SD 97,19viśeṣasiddhiḥ kevalavyatirekinimittā | tathāhi — kāryatvād buddhimatkāraṇamātrasiddhau prasaktānāṃ TBV-SD 97,20kṛtrimajñāna — śarīrasaṃbaddhatvādīnāṃ dharmāṇāṃ pramāṇāntareṇa bādhopapattau viśiṣṭabuddhimatkāraṇasiddhirvya- TBV-SD 97,21tirekibalāt” iti kecit | TBV-SD 97,22anye manyante — “yatrānvayavyatirekiṇo hetorna viśeṣasiddhistatra tatpūrvakāt kevalavyatirekiṇo TBV-SD 97,23viśeṣasiddhirbhavatu, yathā ghrāṇādiṣu, atra tu pūrvasmāddhetorviśeṣasiddhau na hetvantaraparikalpanā | yathā TBV-SD 97,24dhūmasya vahninā'nvaya — vyatirekasiddhau ‘atra deśe vahniḥ’ iti pakṣadharmatvabalāt pratipattirnānvayād TBV-SD 97,25vyatirekādvā, tayorhyetaddeśāvacchinnena vahninā'saṃbhavāt — yadyapi vyāptikāle sakalākṣepeṇa taddeśasyā- TBV-SD 97,26pyākṣepaḥ anyathā'tra vyāpterasaṃbhavāt, tathāpi vyāptigrahaṇavelāyāṃ sāmānyarūpatayā tadākṣepaḥ na TBV-SD 97,27viśeṣarūpeṇeti viśeṣāvagamo nānvaya — vyatirekanimittaḥ, api tu pakṣadharmatvakṛtaḥ | ata eva “pratyu- TBV-SD 97,28tpannakāraṇajanyāṃ smṛtimanumānam” āhuḥ | pratyutpannaṃ ca kāraṇaṃ pakṣadharmatvameva — tathā kāryatvāde- TBV-SD 97,29rbuddhimatkāraṇamātreṇa vyāptisiddhāvapi kāraṇaviśeṣapratipattiḥ pakṣadharmatvasāmarthyāt | ya itthaṃbhūtasya TBV-SD 97,30pṛthivyādeḥ karttā niyamenāsāvakṛtrimajñānasaṃbandhī śarīrarahitaḥ sarvajña ekaḥ” iti, evaṃ yadā TBV-SD 97,31pakṣadharmatvabalād viśeṣasiddhistadā na viśeṣaviruddhādīnāmavakāśaḥ | TBV-SD 97,32“anvayasāmarthyādapi viśeṣasiddhim” anye manyante | tathā, dhūmamātrasya vahnimātreṇa vyāptiḥ TBV-SD 97,33evaṃ dhūmaviśeṣasya vahniviśeṣeṇa iti dhūmaviśeṣapratipattau na vahnimātreṇānvayānusmṛtiḥ kintu vahni- TBV-SD 97,34viśeṣeṇa, evaṃviśiṣṭakāryatvadarśanānna kāraṇamātrānusmṛtiḥ kintu tathāvidhakāryaviśeṣajanakakāraṇavi- TBV-SD 97,35śeṣānusmṛtiḥ | tadanusmṛtāvatrānvayasāmarthyādeva kāraṇaviśeṣapratipattiriti na viśeṣaviruddhāvakāśaḥ | TBV-SD 97,36eteṣāṃ pakṣāṇāṃ yuktāyuktatvaṃ sūrayo vicārayiṣyantīti nāsmākamatra nirbandhaḥ; sarvathā viśeṣa- TBV-SD 97,37viruddhasyādūṣaṇatvamasmābhiḥ pratipādyate tadviruddhalakṣaṇaparyālocanayā | prasaktānāṃ ca viśeṣāṇāṃ pramā- TBV-SD 97,38ṇāntarabādhayā, anvayavyatirekimūlakevalavyatirekibalādvā, pakṣadharmatvasāmarthyena vā, kāryaviśeṣasya TBV-SD 97,39kāraṇaviśeṣānvitatvena vā nātra prayatyate; sarvathā prastutahetau na vyāptyasiddhiḥ | TBV-SD 98,01prasaktānāṃ viśeṣāṇāṃ pramāṇāntarabādhayā viśeṣaviruddhatā'navakāśa ityuktaṃ tatra katamasya prasa- TBV-SD 98,02ktasya viśeṣasya kena pramāṇena nirākṛtiḥ ? śarīrasaṃbandhasya tāvadvyāptyabhāvena, śarīrāntararahitasyā- TBV-SD 98,03pyātmanaḥ svaśarīradhāraṇa — preraṇakriyāsu yathā | athātmanaḥ prayatnavattvād dhāraṇādikriyāsu śarīrā- TBV-SD 98,04dyādhārāsu kartṛtvaṃ yuktam neśvarasya, tadrahitatvāt; tathā ca bhavatāṃ mukhyaṃ kartṛlakṣaṇam — TBV-SD 98,05“jñāna — cikīrṣā — prayatnānāṃ samavāyaḥ kartṛtā” iti | TBV-SD 98,06keneśvarasya tadrahitatvāt prayatnapratiṣedhaḥ kṛtaḥ ? ātma — manaḥsaṃyogajanyatvāt prayatnasya īśvarasya TBV-SD 98,07tadasaṃbhavāt kāraṇābhāvāt tanniṣedhaḥ | buddhistarhīśvare kathaṃ tasyā api manaḥsaṃyogajanyataiva ? sā'pi TBV-SD 98,08mā bhūt kā naḥ kṣatiḥ ? nanu tadasattaiva na tvanyā kācit | sā'pi bhavatu, tadabhāve kasya viśeṣaḥ TBV-SD 98,09śarīrādisaṃyogalakṣaṇaḥ sādhyate ? ata evānyairuktam — TBV-SD 98,10“nātīndriyārthapratiṣedho viśeṣasya kasyacit sādhanena nirākaraṇena vā kāryaḥ — tadabhāve viśeṣasādha- TBV-SD 98,11nasya tannirākaraṇahetorvā''śrayāsiddhatvāt — kintvatīndriyamarthamabhyupagacchaṃstatsiddhau pramāṇaṃ praṣṭavyaḥ | TBV-SD 98,12sa cet tatsiddhau prayojakaṃ hetuṃ darśayati ‘om’ iti kṛtvā'sau pratipattavyaḥ | atha na darśayati TBV-SD 98,13pramāṇābhāvādevāsau nāsti, na tu viśeṣābhāvāt” tasmād jñāna — cikīrṣā — prayatnānāṃ TBV-SD 98,14samavāyo'stīśvare, te tu jñānādayo'smadādijñānādibhyo vilakṣaṇāḥ, vailakṣaṇyaṃ ca nityatvādidharma- TBV-SD 98,15yogāt | tanneśvaraśarīrasya kartṛviśeṣasya vyāptyabhāvāt siddhiḥ | TBV-SD 98,16nāpyasarvajñatvaṃ viśeṣaḥ kulālādiṣu dṛṣṭastatra sādhyate, tatsiddhāvapi viśeṣaviruddhasya vyāptyabhāva TBV-SD 98,17eva; na hyasarvavidā kartrā kulālādinā kiñcit kāryaṃ kriyate | nanu kulālādeḥ sarvavittve nedānīṃ TBV-SD 98,18kaścidasarvavit, evameva — yad yaḥ karoti sa tasyopādānādikāraṇakalāpam prayojanaṃ ca jānāti; TBV-SD 98,19anyathā tatkriyā'yogāt | sarvajñatvaṃ ca prakṛtakāryatannimittāpekṣam, ataḥ kulālādiryathā karttā TBV-SD 98,20svakāryasya sarvaṃ jānātyupādānādi evamīśvaro'pi sarvakarttā sarvasya karaṇaprayojanam vivādavi- TBV-SD 98,21ṣayasya sarvasyopādānakāraṇādi ca kartṛtvādeva jānāti; ataḥ kathamasāvasarvavit ? TBV-SD 98,22anye tvāhuḥ — “kṣetrajñānāṃ niyatārthaviṣayagrahaṇaṃ sarvavidadhiṣṭhitānām, yathā pratiniyataśabdā- TBV-SD 98,23diviṣayagrāhakāṇāmindriyāṇāmaniyataviṣayasarvavidadhiṣṭhitānāṃ jīvaccharīre | tathā ca indriyavṛ- TBV-SD 98,24ttyucchedalakṣaṇaṃ kecid maraṇamāhuścetanānadhiṣṭhitānām | asti ca kṣetrajñānāṃ pratiniyataviṣayagrahaṇam TBV-SD 98,25tenāpyaniyataviṣayasarvavidadhiṣṭhitena bhāvyam | yo'sau kṣetrajñādhiṣṭhāyako'niyataviṣayaḥ sa sarvavi TBV-SD 98,26dīśvaraḥ | nanvevaṃ tasyaiva sakalakṣetreṣvadhiṣṭhāyakatvāt kimantargaḍusthānīyaiḥ kṣetrajñaiḥ kṛtyam ? na TBV-SD 98,27kiñcit pramāṇasiddhatāṃ muktvā | nanvevamaniṣṭhā — yathendriyādhiṣṭhāyakaḥ kṣetrajñastadadhiṣṭhāyakaśceśvaraḥ — TBV-SD 98,28evamanyo'pi tadadhiṣṭhāyako'stu, bhavatvaniṣṭhā yadi tatsādhakaṃ pramāṇaṃ kiñcidasti; na tvaniṣṭhā- TBV-SD 98,29sādhakaṃ kiñcit pramāṇamutpaśyāmaḥ tāvata evānumānasiddhatvāt | TBV-SD 98,30āgamo'pyasmin vastuni vidyate — tathā ca bhagavān vyāsaḥ — TBV-SD 98,31“dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca | TBV-SD 98,32kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate || TBV-SD 98,33uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ | TBV-SD 98,34yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ” || iti | TBV-SD 98,35tathā śrutiśca tatpratipādikā upalabhyate — TBV-SD 98,36“viśvataścakṣuruta viśvato mukho viśvato bāhuruta viśvataspāt | TBV-SD 98,37saṃ bāhubhyāṃ dhamati saṃ patatrairdyāvābhūmī janayan deva eka āste” ityādi | TBV-SD 99,01na ca svarūpapratipādakānāmaprāmāṇyam, pramāṇajanakatvasya sadbhāvāt | tathāhi — pramājanakatvena TBV-SD 99,02pramāṇasya prāmāṇyaṃ na pravṛttijanakatvena taccehāstyeva | pravṛtti — nivṛttī tu puruṣasya sukha — duḥkhasādha- TBV-SD 99,03natvādhyavasāye samarthasyārthitvād bhavata iti | atha vidhāvaṅgatvādamīṣāṃ prāmāṇyaṃ na svarūpārthatvā- TBV-SD 99,04diti cet, tadasat; svārthapratipādakatvena vidhyaṅgatvāt | tathāhi — stuteḥ svārthapratipādakatvena TBV-SD 99,05pravarttakatvam, nindāyāstu nivarttakatvamiti | anyathā hi tadarthāparijñāne vihita — pratiṣiddheṣvaviśe- TBV-SD 99,06ṣeṇa pravṛttirnivṛttirvā syāt | tathā vidhivākyasyāpi svārthapratipādanadvāreṇaiva puruṣaprerakatvaṃ dṛṣṭam TBV-SD 99,07evaṃ svarūpapareṣvapi vākyeṣu syāt, vākyasvarūpatāyā aviśeṣāt viśeṣahetoścābhāvāditi | tathā, TBV-SD 99,08svarūpārthānāmaprāmāṇye “medhyā āpaḥ, darbhāḥ pavitram, amedhyamaśuci” ityevaṃsvarūpāparijñāne vidhya- TBV-SD 99,09ṅgatāyāmapyaviśeṣeṇa pravṛtti — nivṛttiprasaṅgaḥ, na caitadasti; medhyeṣveva pravarttate amedhyeṣu ca nivarttata TBV-SD 99,10ityupalambhāt | tadevaṃ svarūpārthebhyo vākyebhyo'rthasvarūpāvabodhe sati iṣṭe pravṛttidarśanāt aniṣṭe ca TBV-SD 99,11nivṛtteriti jñāyate — svarūpārthānāṃ pramājanakatvena pravṛttau nivṛttau vā vidhisahakāritvamiti, apa- TBV-SD 99,12rijñānāttu pravṛttāvatiprasaṅgaḥ | atha svarūpārthānāṃ prāmāṇye “grāvāṇaḥ plavante” ityevamādīnāmapi TBV-SD 99,13yathārthatā syāt, na; mukhye bādhakopapatteḥ | yatra hi mukhye bādhakaṃ pramāṇamasti tatropacārakalpanā, TBV-SD 99,14tadabhāve tu prāmāṇyameva | na ceśvarasadbhāvapratipādaneṣu kiñcidasti bādhakamiti svarūpe prāmāṇya- TBV-SD 99,15mabhyupagantavyamityāgamādapi siddhaprāmāṇyāt tadavagamaḥ | īśvarasya ca sattāmātreṇa svaviṣayagrahaṇa- TBV-SD 99,16pravṛttānāṃ kṣetrajñānāmadhiṣṭhāyakatā yathā sphaṭikādīnāmupadhānākāragrahaṇapravṛttānāṃ savitṛprakāśaḥ | TBV-SD 99,17yathā teṣāṃ sāvitraṃ prakāśaṃ vinā nopadhānākāragrahaṇasāmarthyaṃ tatheśvaraṃ vinā kṣetravidāṃ na svaviṣaya- TBV-SD 99,18grahaṇasāmarthyamityasti bhagavānīśvaraḥ sarvavit” | TBV-SD 99,19itaścāsau sarvavit — jñānasya sannihitasadarthaprakāśakatvaṃ nāma svabhāvaḥ, tasyānyathābhāvaḥ TBV-SD 99,20kutaściddoṣasadbhāvāt | etat tāvad rūpaṃ cakṣurādyāśrayāṇāṃ jñānānām | yat punaścakṣuranāśritaṃ TBV-SD 99,21na ca rāgādimalāvṛtaṃ tasya viṣayaprakāśanasvabhāvasya viṣayeṣu kimiti prakāśanasāmarthyavighātaḥ TBV-SD 99,22yathā dīpāderapavarakāntargatasya ? nanu rāgāderāvaraṇasya kathaṃ tatrābhāvo'vagataḥ tatpratipādaka- TBV-SD 99,23pramāṇābhāvāt ? pramāṇasyābhāve saṃśayo'stu rāgādīnām na tvabhāvaḥ | viparyāsakāraṇā TBV-SD 99,24rāgādayaḥ, eṣāṃ kāraṇābhāve kathaṃ tatra bhāvaḥ ? viparyāsaścādharmanimittaḥ, na ca bhagavatyadharmaḥ, TBV-SD 99,25tatsadbhāve vā itthaṃvidhasyāsmadādibhiścintayitumapyaśakyasya kāryasya kathaṃ tasmādutpādaḥ anekā- TBV-SD 99,26dṛṣṭakalpanāprasaṅgāt ? kiñca, rāgādaya iṣṭāniṣṭasādhaneṣu viṣayeṣūpajāyamānā dṛṣṭāḥ | na ca bhaga- TBV-SD 99,27vataḥ kaścidiṣṭāniṣṭasādhano viṣayaḥ, avāptakāmatvāt | TBV-SD 99,28yā tu pravṛttiḥ śarīrādisarge sā kaiścit krīḍārthamuktā; sā cāvāptaprayojanānāmeva bhavati TBV-SD 99,29natvanyeṣām | ato yaduktaṃ vārttikakṛtā — TBV-SD 99,30“krīḍā hi ratimavindatām; na ca ratyarthī bhagavān, duḥkhābhāvāt” TBV-SD 99,31tat pratikṣiptam | na hi duḥkhitāḥ krīḍāsu pravarttante, tasmāt krīḍārthā pravṛttiḥ | TBV-SD 99,32anye manyante — “kāruṇyād bhagavataḥ pravṛttiḥ | nanvevaṃ kevalaḥ sukharūpaḥ prāṇisargo'stu, TBV-SD 99,33naivam; nirapekṣasya kartṛtve'yaṃ doṣaḥ, sāpekṣatve tu kathamekarūpaḥ sargaḥ ? yasya yathāvidhaḥ karmā- TBV-SD 99,34śayaḥ puṇyarūpo'puṇyarūpo vā tasya tathāvidhaphalopabhogāya tatsādhanān śarīrādīṃstathāvidhāṃsta- TBV-SD 99,35tsāpekṣaḥ sṛjati” iti | “na ceśvaratvavyāghātaḥ sāpekṣatve'pi, yathā savitṛpra- TBV-SD 99,36kāśasya sphaṭikādyapekṣasya, yathā vā karaṇādhiṣṭhāyakasya kṣetrajñasya, sāpekṣatve'pi teṣu tasyeśvaratā TBV-SD 99,37dvadatrāpi neśvaratāviṣaṃ ghātaḥ” iti kecit | TBV-SD 99,38anye manyante — “yathā prabhuḥ sevābhedānurodhena phalabhedaprado nāprabhustatheśvaro'pi karmāśayā- TBV-SD 99,39pekṣaḥ phalaṃ janayatīti ‘anīśvaraḥ’ iti na yujyate vaktum” TBV-SD 99,40bhāṣyakāraḥ kāruṇyapreritasya pravṛttimāha | tannimittāyāmapi pravṛttau na vārttikakārīyaṃ TBV-SD 100,01dūṣaṇam — “saṃsṛjet śubhamevaikamanukampāprayojitaḥ” TBV-SD 100,02ityevamādi, yataḥ karmāśayānāṃ kuśalā'kuśalarūpāṇāṃ phalopabhogaṃ vinā na kṣaya iti bhagavāna- TBV-SD 100,03vagacchaṃstadupabhogāya prāṇisargaṃ karoti | upabhogaḥ karmaphalasya śarīrādikṛtaḥ, kasyacittu aśubhasya TBV-SD 100,04karmaṇaḥ prāyaścittāt prakṣayaḥ | tatrāpi svalpena duḥkhopabhogena dīrghakāladuḥkhapradaṃ karma kṣīyate, TBV-SD 100,05na tu phalamadattvā karmakṣayaḥ | yeṣāmapi mataṃ samyagjñānād viparyāsanivṛttau tajjanyakleśakṣaye TBV-SD 100,06karmāśayānāṃ sadbhāve'pi sahakāryabhāvānna śarīrādyākṣepakatā, tatrāpi kuśalaṃ karma samādhiṃ TBV-SD 100,07vā'ntareṇa na tattvajñānotpattiḥ; tayostu saṃcaye pravṛttasya yama — niyamānuṣṭhāne'nekavidhaduḥ- TBV-SD 100,08khotpattiḥ, ataḥ kathaṃ kevalasukhirūpaḥ prāṇisargaḥ ? nāraka — tiryagādisargo'pi akṛtaprāyaści- TBV-SD 100,09ttānāṃ tatratyaduḥkhānubhave punarviśiṣṭasthānāvāptāvabhyudayaheturiti siddhaṃ duḥkhiprāṇisṛṣṭāvapi TBV-SD 100,10karuṇayā pravarttanam | tannāsarvajñatvaṃ viśeṣaḥ | TBV-SD 100,11nāpi kṛtrimajñānasaṃbandhitvam, tajjñānasya pratyarthaniyamābhāvāt | yad jñānamanityaṃ tat TBV-SD 100,12śarīrādisāpekṣaṃ pratyarthaniyatam tajjñānasya tu śarīrādyabhāve kutaḥ pratyarthaniyatatā ? bhavatu TBV-SD 100,13tajjñānaṃ pratiniyataviṣayam na tasya pratiniyataviṣayatve'smākaṃ pakṣakṣatiḥ | kathaṃ na kṣatiḥ ? TBV-SD 100,14tasya tathāvidhatve yugapat sthāvarānutpādaprasaṅgaḥ, tadanutpāde ca kartṛtvāsiddhiḥ, tada- TBV-SD 100,15siddhau kasya kṛtrimajñānasaṃbandhitāviśeṣaḥ ? atha yugapatkāryānyathānupapattyā pratyarthaniyatā- TBV-SD 100,16manekāṃ buddhimīśvare pratipadyeta tatrāpi santānena vā tathābhūtā buddhayaḥ, yugapadvā bhaveyuḥ ? TBV-SD 100,17prācye vikalpe punarapi yugapatkāryānutpādaprasaṅgaḥ | yugapadutpattau vā buddhīnāṃ śarīrā TBV-SD 100,18diyogastasyaiṣitavyaḥ, sa ca pūrvaṃ pratikṣiptaḥ | atha kāryasya bahutva — mahattvābhyāṃ bahavo buddhimantaḥ TBV-SD 100,19karttāro bhavantu, na tvekaḥ sarvajñaḥ sarvaśaktiyuktaḥ; nanvetasminnapi pakṣe īśvarānekatvaprasaṅgaḥ, TBV-SD 100,20bhavatu, ko doṣaḥ ? vyāhatakāmānāṃ svatantrāṇāmekasminnarthe'pravṛttiḥ | atha tanmadhye'nyeṣāmekā- TBV-SD 100,21yattatā tadā sa eveśvaraḥ, anye punastadadhīnā anīśvarāḥ | atha sthapatyādīnāṃ mahāprāsādādi- TBV-SD 100,22karaṇe yathaikamatyaṃ tadvadatrāpi, naitadevam; tatra kasyacidabhiprāyeṇa niyamitānāmaikamatyam; na TBV-SD 100,23tvatra bahūnāṃ niyāmakaḥ kaścidasti | sadbhāve vā sa eveśvaraḥ | evaṃ yasya yasya viśeṣasya sādhanāya TBV-SD 100,24vā nirākṛtaye vā pramāṇamucyate tasya tasya pūrvoktena nyāyena nirākaraṇaṃ karttavyam | tanna TBV-SD 100,25viśeṣaviruddhatā īśvarasādhakasya | TBV-SD 100,26prasaṅga — viparyayayorapyanutpattiḥ | prasaṅgasya vyāptyabhāvāt, tanmūlatvāt tadviparyayasya; tathe- TBV-SD 100,27ṣṭavighātakṛtaśca | yacca nityatvādakartṛkatvamucyate śākyaistadapi kṣaṇabhaṅgabhaṅge pratikṣiptam | yadapi TBV-SD 100,28vyāpāraṃ vinā na kartṛtvaṃ tadapi jñāna — cikīrṣā — prayatnalakṣaṇasya vyāpārasyoktatvānnirākṛtam | TBV-SD 100,29vārttikakāreṇāparaṃ pramāṇadvayamupanyastaṃ tatsiddhaye — TBV-SD 100,30“mahābhūtādivyaktaṃ cetanādhiṣṭhitaṃ prāṇināṃ sukha — duḥkhanimittam, rūpādimattvāt, turyādivat | TBV-SD 100,31tathā, pṛthivyādīni mahābhūtāni buddhimatkāraṇādhiṣṭhitāni svāsu dhāraṇādyāsu kriyāsu pravarttante, TBV-SD 100,32anityatvāt, vāsyādivat” iti | TBV-SD 100,33aviddhakarṇastu tatsiddhaye idaṃ pramāṇadvayamāha — TBV-SD 100,34“dvīndriyagrāhyāgrāhyaṃ vimatyadhikaraṇabhāvāpannaṃ buddhimatkāraṇapūrvakam, svārambhakāvayavasannive- TBV-SD 100,35śaviśiṣṭatvāt, ghaṭādivat; vaidharmyeṇa paramāṇavaḥ” iti | tatra dvābhyāṃ darśana — TBV-SD 100,36sparśanendriyābhyāṃ grāhyaṃ mahada — nekadravyavattva — rūpādyupalabdhikāraṇopetaṃ pṛthivyudakajvalanasaṃjñakaṃ TBV-SD 100,37trividhaṃ dravyaṃ dvīndriyagrāhyam | agrāhyaṃ vāyvādi, yasmād mahattvamanekadravyavattvaṃ rūpasamavāyā- TBV-SD 100,38diścopalabdhikāraṇamiṣyate, tacca vāyvādau nāsti | yathoktam — TBV-SD 100,39“mahatyanekadravyavattvād rūpāccopalabdhiḥ” TBV-SD 100,40“rūpasaṃskārābhāvād vāyāvanupalabdhiḥ” rūpasaṃskāro rūpa- TBV-SD 100,41samavāyaḥ, dvyaṇukādīnāṃ tvanupalabdhiramahattvāditi | anye tu “vāyorapi sparśanendriya- TBV-SD 101,01pratyakṣagrāhyatvam” icchanti | dvīndriyagrāhyatvāpekṣayā tu rūpasamavāyābhāvādanupalabdhirityuktam | TBV-SD 101,02tatra sāmānyena dvīndriyagrāhyāgrāhyasya buddhimatkāraṇapūrvakatvasādhane siddhasādhyatādoṣaḥ, ghaṭādiṣu TBV-SD 101,03ubhayasiddhervivādābhāvāt; | abhyupetabādhā ca, aṇvākāśādīnāṃ tathā'nabhyupagamāt, teṣāṃ ca TBV-SD 101,04nityatvāt pratyakṣādibādhā | atastadarthaṃ vimatyadhikaraṇabhāvāpannagrahaṇam | vividhā matirvimati- TBV-SD 101,05rvipratipattiriti yāvat, tasyā adhikaraṇabhāvāpannaṃ vivādāspadībhūtamityarthaḥ | evaṃ ca sati TBV-SD 101,06śarīrendriyabhuvanādaya evātra pakṣīkṛtā iti nāṇvādiprasaṅgaḥ | kāraṇamātrapūrvakatve'pi sādhye TBV-SD 101,07siddhasādhyatā mā bhūditi buddhi matkāraṇagrahaṇam | sāṅkhyaṃ prati matubarthānupapatterna siddhasādhyatā TBV-SD 101,08avyatiriktā hi buddhiḥ pradhānāt sāṅkhyairucyate, na ca tenaiva tadeva tadvad bhavati | svāra- TBV-SD 101,09mbhakāṇāmavayavānāṃ sanniveśaḥ — pracayātmakaḥ saṃyogaḥ — tena viśiṣṭaṃ vyavacchinnaṃ tadbhāvastasmāt | TBV-SD 101,10avayavasanniveśaviśiṣṭatvaṃ gotvādibhirvyabhicārītyataḥ svārambhakagrahaṇam | gotvādīni tu dravyāra- TBV-SD 101,11mbhakāvayavasanniveśena viśiṣyante na tu svārambhakāvayavasanniveśeneti | tena yo'sau buddhimān sa TBV-SD 101,12īśvara ityekam | dvitīyaṃ tu tanu — bhuvana — karaṇopādānāni cetanācetanāni cetanādhiṣṭhitāni svakā- TBV-SD 101,13ryamārabhanta iti pratijānīmahe, rūpādimattvāt, yad yad rūpādimat tat tat cetanādhiṣṭhitaṃ svakā- TBV-SD 101,14ryamārabhate, yathā tantvādi, rūpādimacca tanu — bhuvana — karaṇādikāraṇam, tasmāccetanādhiṣṭhitaṃ svakā- TBV-SD 101,15ryamārabhate | yo'sau cetanastanu — bhuvana — karaṇopādānāderadhiṣṭhātā sa bhagavānīśvara iti | TBV-SD 101,16uddyotakarastu pramāṇayati — TBV-SD 101,17“bhuvanahetavaḥ pradhāna — paramāṇva — dṛṣṭāḥ svakāryotpattāvatiśayabuddhimantamadhiṣṭhātāramapekṣante; sthitvā TBV-SD 101,18pravṛtteḥ, tantu — turyādivat” iti | TBV-SD 101,19praśastamatistvāha — TBV-SD 101,20“sargādau puruṣāṇāṃ vyavahāro'nyopadeśapūrvakaḥ, uttarakālaṃ prabuddhānāṃ pratyarthaniyatatvāt, apra- TBV-SD 101,21siddhavāgvyavahārāṇāṃ kumārāṇāṃ gavādiṣu pratyarthaniyato vāgvyavahāro yathā mātrādyupadeśapūrvakaḥ” TBV-SD 101,22iti | prabuddhānāṃ pratyarthaniyatatvāditi prabuddhānāṃ satāṃ pratyarthaṃ niyatatvādityarthaḥ | TBV-SD 101,23yadupadeśapūrvakaśca sa sargādau vyavahāraḥ sa īśvaraḥ pralayakāle'pyaluptajñānātiśaya iti siddham | TBV-SD 101,24tathā'parāṇyapi uddyotakareṇa tatsiddhaye sādhanānyupanyastāni — TBV-SD 101,25“buddhimatkāraṇādhiṣṭhitaṃ mahābhūtādikaṃ vyaktaṃ sukha-duḥkhanimittaṃ bhavati, acetanatvāt, kārya- TBV-SD 101,26tvāt, vināśitvāt, rūpādimattvāt, vāsyādivat” iti | TBV-SD 101,27atha bhavatvasmāddhetukadambakādīśvarasya sarvajagaddhetutvasiddhiḥ sarvajñatvaṃ tu kathaṃ tasya siddham TBV-SD 101,28yenāsau niḥśreyasābhyudayakāmānāṃ bhaktiviṣayatāṃ yāyāt ? jagatkartṛtvasiddhereveti brūmaḥ | tathā cāhuḥ TBV-SD 101,29praśastamatiprabhṛtayaḥ — TBV-SD 101,30“kartuḥ kāryopādāno — pakaraṇa — prayojana — saṃpradānaparijñānāt” iha hi yo yasya karttā TBV-SD 101,31bhavati sa tasyopādānādīni jānīte, yathā kulālaḥ kuṇḍādīnāṃ karttā, tadupādānaṃ mṛtpiṇḍam, upa- TBV-SD 101,32karaṇāni cakrādīni, prayojanamudakāharaṇādi, kuṭumbinaṃ ca saṃpradānaṃ jānīta ityetat siddham; tathe- TBV-SD 101,33śvaraḥ sakalabhuvanānāṃ karttā, sa tadupādānāni paramāṇvādilakṣaṇāni, tadupakaraṇāni dharma — dik — TBV-SD 101,34kālādīni, vyavahāropakaraṇāni samānya — viśeṣa — samavāyalakṣaṇāni, prayojanamupabhogam, saṃpradāna- TBV-SD 101,35saṃjñakāṃśca puruṣān jānīta iti; ataḥ siddhamasya sarvajñatvamiti | ata eva nātraitat preraṇīyam — TBV-SD 101,36sarvajñapūrvakatve kṣityādīnāṃ sādhye sādhyavikalo dṛṣṭāntaḥ, hetuśca viruddhaḥ, asarvajñakartṛpūrvakatvena TBV-SD 101,37kumbhādeḥ kāryasya vyāptidarśanāt, kiñcijjñapūrvakatve sādhye'bhyupetabādhā, kāraṇamātrapūrvakatve sādhye TBV-SD 101,38karmaṇā siddhasādhanamiti, yataḥ sāmānyena svakāryopādāno — pakaraṇa — saṃpradānāmijñakartṛpūrvakatvaṃ TBV-SD 101,39sādhyate tatra cāstyeva vastrādidṛṣṭāntaḥ | tasya hyupādāno — pakaraṇādyabhijñakartṛpūrvakatvaṃ sakalaloka- TBV-SD 102,01prasiddhaṃ kathamanyathākartuṃ śakyate apahnotuṃ vā ? na tu karmaṇā siddhasādhyatā, tasya sakalajagallakṣaṇa- TBV-SD 102,02kāryopādānādyanabhijñatvāt; tadabhijñatve vā tasyaiva bhagavataḥ ‘karma’ iti nāmāntaraṃ kṛtaṃ syāt | śeṣaṃ TBV-SD 102,03tvatra cintitameva | tadevaṃ sakaladoṣarahitāduktahetukalāpād jñānādyatiśayavadguṇayuktasya siddheḥ tasya TBV-SD 102,04ca śāsanapraṇetṛtvaṃ nānyeṣāṃ yogināmiti ‘bhavajinānāṃ śāsanam’ iti ayuktamuktamiti sthitam TBV-SD 102,05iti pūrvapakṣaḥ || TBV-SD 102,07atra pratividhīyate — yat tāvaduktam — ‘sāmānyatodṛṣṭānumānasya tatra vyāpārābhyupagamāt TBV-SD 102,08pratyakṣapūrvakānumānaniṣedhe siddhasādhanam’ iti, tadasaṅgatam; sāmānyatodṛṣṭānumānasyāpi tatsā- TBV-SD 102,09dhakatvenāpravṛtteḥ | tathāhi — tanu — bhuvana — karaṇādikaṃ buddhimatkāraṇapūrvakam, kāryatvāt, ghaṭādivat TBV-SD 102,10ityatra dharmyasiddherāśrayāsiddhastāvat kāryatvalakṣaṇo hetuḥ | TBV-SD 102,11tathāhi — avayavirūpaṃ tāvat tanvādi avabhāsamānatanu na yuktam; deśādibhinnasya tanvādeḥ TBV-SD 102,12sthūlasyaikasyānupapatteḥ | na hyanekadeśādigatamekaṃ bhavituṃ yuktam, viruddhadharmādhyāsasya bhedalakṣaṇatvāt — TBV-SD 102,13deśādibhedasya ca viruddhadharmarūpatvāt | tathāpyabhede sarvatra bhinnatvenābhyupagate ghaṭa — paṭādāvapi TBV-SD 102,14bhedoparatiprasaṅgāt; nahi bhinnatvenābhyupagate tatrāpyanyad bhedanibandhanamutpaśyāmaḥ | pratibhāsabhedāt TBV-SD 102,15tatra bheda iti cet, na; viruddhadharmādhyāsaṃ bhedakamantareṇa pratibhāsasyāpi bhedānupapatteḥ | TBV-SD 102,16atha ‘avayavī eko na bhavati, viruddhadharmādhyāsitatvāt’ ityetat kiṃ svatantrasādhanam, TBV-SD 102,17uta prasaṅgasādhanamiti ? na tāvat svatantrasādhanaṃ yuktam, avayavinaḥ pramāṇāsiddhatvena hetorāśra- TBV-SD 102,18yāsiddhatvadoṣāt; pramāṇasiddhatve vā tatpratipādakapramāṇabādhitapakṣanirdeśānantaraprayuktatvena tasya TBV-SD 102,19kālātyayāpadiṣṭatvadoṣaduṣṭatvāt | na ca parasyāvayavī siddha iti nāśrayāsiddhatvadoṣa iti vaktuṃ TBV-SD 102,20yuktam, yataḥ parasya kiṃ pramāṇato'sau siddhaḥ, utāpramāṇataḥ ? pramāṇataścet tarhi bhavato'pi kiṃ TBV-SD 102,21na siddhaḥ pramāṇasiddhasya sarvān pratyaviśeṣāt ? tathā ca tadeva kālātyayāpadiṣṭatvaṃ hetoḥ | athā'- TBV-SD 102,22pramāṇatastadā na parasyāpi siddha iti punarapyāśrayāsiddhatvam | tanna prathamaḥ pakṣaḥ | nā'pi dvitīyaḥ, TBV-SD 102,23yataḥ vyāpyābhyupagamo yatra vyāpakābhyupagamanāntarīyakaḥ pradarśyate tat prasaṅgasādhanam | na ca TBV-SD 102,24parasya bheda — viruddhadharmādhyāsayorvyāpyavyāpakabhāvaḥ siddhaḥ, deśādibhedalakṣaṇaviruddhadharmādhyāsābhāve'pi TBV-SD 102,25rūpa — rasayorbhedābhyupagamāt | tadbhāve'pi sāmānyādāvabhedasya pramāṇasiddhatvāditi na vaktavyam | TBV-SD 102,26yataḥ prathamaḥ pakṣastāvad anabhyupagamādeva nirastaḥ | prasaṅgasādhanapakṣe tu yad dūṣaṇamabhihitam — TBV-SD 102,27‘deśabhedalakṣaṇaviruddhadharmādhyāsābhāve'pi rūpa — rasayorbhedaḥ’ iti, tad vyāpyavyāpakabhāvāparijñānaṃ TBV-SD 102,28sūcayati na punarvyāpyavyāpakabhāvābhāvam, yato deśabhede sati yadyabhedaḥ kvacit siddhaḥ syāt tadā TBV-SD 102,29vyāpakābhāve'pi viruddhadharmādhyāsasya bhāvānna tasya tena vyāptiḥ syāt; yadā tu deśābhede'pi rūpa — TBV-SD 102,30rasayorbhedastadā deśabhedo bhedavyāpako na syāt | na punaretāvatā bhedo viruddhadharmādhyāsavyāpako TBV-SD 102,31na syāt | yadi hi bhedavyāvṛttāvapi deśādibhedo na vyāvartteta tadā vyāpakavyāvṛttāvapi vyāpya- TBV-SD 102,32syāvyāvṛtterna bhedena deśādiviruddhadharmādhyāso vyāpyeta; na caitat kvacidapi siddham | yat tu TBV-SD 102,33‘sāmānyādāvabhedasya pramāṇataḥ siddherbhedavyāvṛttāvapi na deśādibhedalakṣaṇasya viruddhadharmādhyāsasya TBV-SD 102,34nivṛttiḥ’ iti, tadayuktam; sāmānyādeḥ pramāṇato'bhinnarūpasyāsiddheḥ | uktaṃ ca — TBV-SD 102,35“yadi viruddhadharmādhyāsaḥ padārthānāṃ bhedako na syāt tadā'nyasya tadbhedakasyābhāvād viśvamekaṃ TBV-SD 102,36syāt” pratibhāsabhedasyāpi tamantareṇa bhedavyavasthāpakasyābhāvāditi vyāpyavyāpaka- TBV-SD 102,37bhāvasiddheḥ kathaṃ na prasaṅgasādhanasyātrāvakāśaḥ ? TBV-SD 102,38athaikatvapratibhāsād deśādibhede'pi tanvāderekatā, na; deśabhedena vyavasthitānāmavayavānāṃ TBV-SD 102,39pratibhāsabhedena bhedāt; na hyekarūpā bhāgā bhāsante, piṇḍasyāṇumātratā''patteḥ; tadvyatiriktasya TBV-SD 102,40cāparasya tanvādyavayavino dravyasyopalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalambhenāsattvāt | na ca tasyopalabdhi- TBV-SD 102,41lakṣaṇaprāptatā parairnābhyupagamyate | TBV-SD 103,01TBV-SD 103,02“mahatyanekadravyavattvāt rūpāccopalabdhiḥ”TBV-SD 103,03iti vacanāt | tat siddhamanupalabdheḥ ‘upalabdhilakṣaṇaprāptasya’ iti viśeṣaṇam | na ca madhyo — rddhvādi- TBV-SD 103,04bhāgavyatiriktavapurbahirgrāhyākāratāṃ bibhrāṇastanvādirdravyātmā darśane cakāstītyanupalabdhirapi TBV-SD 103,05siddhā | na ca samānadeśatvādavayavino'vayavebhyaḥ pṛthaganupalakṣaṇamiti vaktuṃ śakyam, samānade- TBV-SD 103,06śatvāditi vikalpānupapatteḥ | tathāhi — samānadeśatvamavayavā'vayavinoḥ kiṃ pāribhāṣikam, TBV-SD 103,07laukikaṃ vā ? yadi pāribhāṣikam, tadanuddhoṣyam; paribhāṣāyā atrānadhikārāt | na ca tat tatra TBV-SD 103,08bhavadabhiprāyeṇa siddham | tathāhi — anya eva pāṇyādaya ārambhakā deśāstanvādyavayavino bhavadbhiḥ TBV-SD 103,09paribhāṣyante, anye ca pāṇyādīnāṃ tadavayavānāmārambhakā deśāḥ, ārabhyārambhakavādaniṣedhāt | TBV-SD 103,10tanna pāribhāṣikaṃ samānadeśatvam | nāpi laukikam, ākāśasya lokaprasiddhasya samānadeśasyāsmān TBV-SD 103,11prati asiddhatvāt | prakāśādirūpasya ca deśasya tatsiddhasya samānatve'pi bhinnānāṃ vātā''tapā- TBV-SD 103,12dīnāṃ bhedenopalabdheḥ | tathāhi — samānadeśā api bhāvā vātā''tapādayo bhinnatanavaḥ pṛthak prathante; TBV-SD 103,13na caivamavayavinirbhāsaḥ | tannāvayavī tanvādirbhinno'sti | TBV-SD 103,14atha mandamandaprakāśe avayavapratibhāsamantareṇāpyavayavini pratibhāsa upalabhyate tat kathaṃ TBV-SD 103,15pratibhāsābhāvāt tasyābhāvaḥ ? asadetat; nahi tathābhūto'spaṣṭapratibhāso'vayavisvarūpavyava- TBV-SD 103,16sthāpako yuktaḥ, tatpratibhāsasyāspaṣṭarūpasya spaṣṭajñānāvabhāsitatsvarūpeṇa virodhāt | atha svarūpa- TBV-SD 103,17dvayametadavayavinaḥ — spaṣṭam aspaṣṭaṃ ca | tatrāspaṣṭaṃ mandālokajñānaviṣayaḥ; spaṣṭaṃ tu sālokajñānabhūmiḥ | TBV-SD 103,18nanvetat svarūpadvayaṃ kenāvayavino gṛhyate ? na tāvad mandālokajñānena, tatra sālokajñānaviṣaya- TBV-SD 103,19spaṣṭarūpānavabhāsanāt; aspaṣṭatatsvarūpapratibhāsaṃ hi tadanubhūyate | nāpi sālokajñānena spaṣṭatat- TBV-SD 103,20svarūpāvabhāsinā, tatra mandālokajñānāvabhāsitatsvarūpānavabhāsanāt; nahi parisphuṭapratibhāsa- TBV-SD 103,21velāyāmaviśadarūpākāro'vayavyarthaḥ pratibhāti tat kathamasāvavayavinaḥ svarūpam ? atha ‘mandālo- TBV-SD 103,22kadṛṣṭamavayavinaḥ svarūpaṃ parisphuṭamidānīṃ paśyāmi’ iti tayorekatā; nanu kimaparisphuṭarūpatayā TBV-SD 103,23parisphuṭaṃ rūpamavagamyate, āhosvit parisphuṭatayā'parisphuṭam ? tatra yadyādyaḥ pakṣaḥ, tadā'parisphuṭa- TBV-SD 103,24rūpasaṃbandhitvamevāvayavinaḥ prāpnoti, parisphuṭasya rūpasyāsphuṭarūpatā'nupraveśena pratibhāsanāt | TBV-SD 103,25atha dvitīyaḥ pakṣaḥ, tathāsati spaṣṭasvarūpasaṃbandhitvameva, aspaṣṭasya viśadasvarūpānupraviṣṭatvena TBV-SD 103,26pratibhāsanāt | tanna svarūpadvayāvagamo'vayavinaḥ | ekatvapratibhāsanaṃ tu pratibhāsarahitamabhimānamātraṃ TBV-SD 103,27spaṣṭāspaṣṭarūpayoḥ; anyathā sālokajñānavad mandālokajñānamapi parisphuṭapratibhāsaṃ syāt | athā''- TBV-SD 103,28lokabhāvābhāvakṛtastatra spaṣṭāspaṣṭapratibhāsabhedaḥ; nanvālokenāpyavayavisvarūpamevodbhāsanīyam, TBV-SD 103,29tacced avikalaṃ mandāloke pratibhāti kathaṃ na tatra tadavabhāsakṛtaḥ spaṣṭāvabhāsaḥ ? anyathā viṣayā, TBV-SD 103,30vabhāsavyatirekeṇāpi jñānapratibhāsabhede na jñānāvabhāsabhedo rūpa — rasayorapi bhedavyavasthāpakaḥ TBV-SD 103,31syāt | athāvayavisvarūpamekamevobhayatra pratīyate, vyaktā'vyaktākārau tu jñānasyātmānāvityucyeta- TBV-SD 103,32tadapyasat; yato yadi jñānākārau tau kathamavayavirūpatayā pratibhātaḥ ? tadrūpatayā ca pratibhāsanā- TBV-SD 103,33davayavyākārau tāvabhyupagantavyau | nahi vyaktarūpatām avyaktarūpatāṃ ca mutavā avayavisvarūpamapara- TBV-SD 103,34mābhāti | tat tasyānavabhāsādabhāva eva | vyaktā'vyaktaikātmanaścāvayavino vyaktā'vyaktākāravad TBV-SD 103,35bhedaḥ | nahi pratibhāsabhede'pyekatā, atiprasaṅgāt | tanna aspaṣṭapratibhāsamandhakāre'vayavino rūpama- TBV-SD 103,36vayavāpratibhāse'pi pratibhātīti vaktuṃ yuktam, uktadoṣaprasaṅgāt | TBV-SD 103,37kiṃca, kiṃ katipayāvayavapratibhāse sati avayavī pratibhātītyabhyupagamyate, āhosvit sama- TBV-SD 103,38stāvayavapratibhāse ? yadyādyaḥ pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; jalamagnamahākāyastambhāderuparitanakatipayāvayava- TBV-SD 103,39pratibhāse'pi samastāvayavavyāpinaḥ stambhādyavayavino'pratibhāsanāt | atha dvitīyaḥ pakṣaḥ, so'pi TBV-SD 103,40na yuktaḥ; madhya — parabhāgavarttisamastāvayavapratibhāsāsaṃbhavenāvayavino'pratibhāsaprasaṅgāt | atha TBV-SD 103,41bhūyo'vayavagrahaṇe sati avayavī gṛhyata ityabhyupagamaḥ, so'pi na yuktaḥ; yato'rvāgbhāgabhāvyavayava- TBV-SD 103,42grāhiṇā pratyakṣeṇa parabhāgabhāvyavayavāgrahaṇād na tena tadvyāptiravayavino grahītuṃ śakyā; vyāpyāgrahaṇe TBV-SD 103,43tena tadvyāpakatvasyāpi grahītumaśakteḥ; grahaṇe vā'tiprasaṅgaḥ | tathāhi — yad yena rūpeṇa avabhāti TBV-SD 104,01tat tenaiva rūpeṇa saditi vyavahāraviṣayaḥ — yathā nīlaṃ nīlarūpatayā pratibhāsamānaṃ tenaiva rūpeṇa TBV-SD 104,02tadviṣayaḥ, arvāgbhāgabhāvyavayavasaṃbandhitayā cā'vayavī pratibhātīti svabhāvahetuḥ | na ca parabhāga- TBV-SD 104,03bhāvivyavahitāvayavā'pratibhāsane'pyavyavahito'vayavī pratibhātīti vaktuṃ śakyam, tadapratibhāsane TBV-SD 104,04tadgatatvenāpratibhāsanāt | yasmiṃśca pratibhāsamāne yad rūpaṃ na pratibhāti, tat tato bhinnam — yathā TBV-SD 104,05ghaṭe pratibhāsamāne'pratibhāsamānaṃ paṭasvarūpam | na pratibhāti ca arvāgbhāgabhāvyavayavasaṃbandhyavaya- TBV-SD 104,06visvarūpe pratibhāsamāne parabhāgabhāvyavayavasaṃbandhyavayavisvarūpam iti kathaṃ na tat tato bhinnam ? TBV-SD 104,07tathā'pyabhede'tiprasaṅgaḥ pratipāditaḥ | nāpi parabhāgabhāvyavayavā'vayavigrāhiṇā pratyakṣeṇa arvā- TBV-SD 104,08gbhāgabhāvyavayavasaṃbandhitvaṃ tasya gṛhyate, tatra tadavayavānāṃ pratibhāsāt tatsaṃbandhyevāvayavisvarūpaṃ TBV-SD 104,09pratibhāseta nārvāgbhāgabhāvyavayavasaṃbandhi; teṣāṃ tatrāpratibhāsanāt | tadapratibhāsane ca tatsaṃba- TBV-SD 104,10ndhirūpasyāpyapratibhāsanāt, vyāpyāpratipattau tadvyāpakatvasyāpyapratipatteḥ | nāpi smaraṇena arvāk — TBV-SD 104,11parabhāgabhāvyavayavasaṃbandhyavayavisvarūpagrahaḥ, pratyakṣānusāreṇa smaraṇasya pravṛttyupapatteḥ; pratyakṣasya ca TBV-SD 104,12tadgāhakatvaniṣedhāt | nāpyātmā arvāk — parabhāgāvayavavyāpitvamavayavino grahītuṃ samarthaḥ — sattā- TBV-SD 104,13mātreṇa tasya tadgāhakatvānupapatteḥ; anyathā svāpa — mada — mūrcchādyavasthāsvapi tatpratipattiprasaṅgāt — TBV-SD 104,14kintu darśanasahāyaḥ; tacca darśanaṃ na avayavino'vayavavyāptigrāhakaṃ pratyakṣādikaṃ saṃbhavatīti pratipā- TBV-SD 104,15ditam | athārvāgbhāgadarśane satyuttarakālaṃ parabhāgadarśane'nantarasmaraṇasahakārīndriyajanitaṃ ‘sa TBV-SD 104,16evāyam’ iti pratyabhijñānamadhyakṣamavayavinaḥ pūrvāparāvayavavyāptigrāhakam, tadayuktam; pratyabhijñā- TBV-SD 104,17jñānasyaitadviṣayasya pratyakṣatvānupapatteḥ | akṣānusāri hi pratyakṣam, na cākṣāṇāmarvāk — parabhāgabhāvya- TBV-SD 104,18vayavagrahaṇe vyāpāraḥ saṃbhavati, vyavahite teṣāṃ vyāpārāsaṃbhavāt; saṃbhave vā'tivyavahite'pi meru- TBV-SD 104,19pṛṣṭhādau vyāpāraḥ syāt | tanna tadanusāriṇo'dhyakṣarūpasya pratyabhijñājñānasya tatra vyāpāraḥ | na ca TBV-SD 104,20smaraṇasahāyasyāpīndriyasyāviṣaye vyāpāraḥ saṃbhavati, yad yasyā'viṣayaḥ na tat tatra smaraṇasahāya- TBV-SD 104,21mapi pravarttate — yathā parimalasmaraṇasahāyamapi locanaṃ gandhādau, aviṣayaśca vyavahito'kṣāṇāṃ para- TBV-SD 104,22bhāgabhāvyavayavasaṃbandhitvalakṣaṇo'vayavinaḥ svabhāva iti nākṣajasya pratyabhijñājñānasyāvayavisvarūpa- TBV-SD 104,23grāhakatvam | na ca ‘sa evāyam’ iti pratītirekā, ‘saḥ’ iti smṛteḥ rūpam, ‘ayam’ iti tu dṛśaḥ TBV-SD 104,24svarūpam | tat parokṣā'parokṣākāratvād naikasvabhāvāvetau pratyayau | atha ‘sa evāyam’ ityekādhi- TBV-SD 104,25karaṇatayā etau pratibhāta iti ekaṃ pratyabhijñājñānam, na; ākārabhede sati darśana — smaraṇayoriva TBV-SD 104,26sāmānādhikaraṇyādhyavasāye'pyekatvānupapatteḥ | anyatrāpyākārabheda eva bhedaḥ, sa cātrāpi vidyata TBV-SD 104,27iti kathamekatvam ? kiñca, ‘saḥ’ ityākāraḥ ‘ayam’ ityākārānupraveśena pratibhāti, āhosvid TBV-SD 104,28ananupraveśeneti ? yadi anupraveśena, ‘saḥ’ ityākārasya ‘ayam’ ityākāre anupraviṣṭatvādabhāva iti TBV-SD 104,29‘ayam’ ityākāra eva kevalaḥ prāpta iti kutaḥ ‘so'yam’ ityekā pratyabhijñā ? atha ‘ayam’ ityākāraḥ TBV-SD 104,30‘saḥ’ ityetasminnanupraviṣṭastadā ‘saḥ’ ityeva prāpto na ‘ayam’ ityapi iti kathamekā pratyabhijñā ? TBV-SD 104,31atha ‘sa eva’ ‘ayam’ ityākārau parasparānanupraviṣṭau pratibhātastathāpi bhinnākārau bhinnaviṣayau ca dvau TBV-SD 104,32pratyayāviti kathamekārthā ekā pratyabhijñā pratibhāsabhedasya viṣayabhedavyavasthāpakatvāt ? na ca prati- TBV-SD 104,33bhāsabhede'pi viṣayābhedaḥ, pratibhāsābhedavyatirekeṇa viṣayābhedavyavasthāyāṃ pramāṇaṃ vinā prameyābhyu- TBV-SD 104,34pagamaḥ syāt; tathā ca sarvaṃ sarvasya sidhyet | tanna pratyabhijñāto'pyavayavyekatvagrahaḥ | anumānasya ca TBV-SD 104,35avayavisvarūpagrāhakasya pratyakṣaniṣeghe tatpūrvakasya niṣedhaḥ kṛta eva | sāmānyatodṛṣṭasya cāvayaviprati- TBV-SD 104,36ṣedhaprastāve niṣedho vidhāsyata ityāstāṃ tāvat | TBV-SD 104,37atha ‘eko ghaṭaḥ’ iti dravyapratītirasti tadavayavavyatirekiṇī tat kathamabhāvo'vayavinaḥ ? na; TBV-SD 104,38ghaṭāvasāye'pi tadavayavādhyavasāyaḥ nāmollekhaścādhyavasīyate nāvayavi dravyam, varṇākṛtyakṣarākāra- TBV-SD 104,39śūnyasya tadrūpasya kenacidapyananubhavāt | varṇākṛtyakṣarākāraśūnyaṃ cāvayavisvarūpamabhyupagamyate | na ca TBV-SD 104,40tena rūpeṇa kalpanājñāne'pi tat pratibhāti, na cānyākāraḥ pratibhāso'nyākārasya vastusvarūpasya TBV-SD 104,41vyavasthāpaka; anyathā nīlapratibhāsaḥ pītasya vyavasthāpakaḥ syāditi na vastuvyavasthā syāt | TBV-SD 105,01tasmād na kalpanollikhyamānavapurapyavayavī bahirasti, kevalamanādirayamekavyavahāro mithyārthaḥ | na TBV-SD 105,02ca vyavahāramātrād bahirekaṃ vastu sidhyati, ‘nīlādīnāṃ svabhāvaḥ’ ityatrāpi vyavahārābhedādekatā- TBV-SD 105,03prāpteḥ svabhāvasya | atha tatra pratinīlādisvabhāvaṃ darśanabhedādekatvaṃ bādhyate, ihāpi tarhi bahīrūpa- TBV-SD 105,04syorddhvā'dho — madhyādinirbhāsasya bhedādekatā tanvādīnāṃ pratidalatu | tannāvayavirūpo bāhyo'rtho'sti | TBV-SD 105,05athāvayavino'bhāve tadavayavānāmapi pāṇyādīnāṃ digbhedādiviruddhadharmādhyāsād bhedaḥ, tada- TBV-SD 105,06vayavānāmapyaṅgulyādīnāṃ tata eva bhedāt tāvad bhedo yāvat paramāṇavaḥ, teṣāṃ ca sthūlapratibhāsa- TBV-SD 105,07viṣayatvānupapattiḥ | sthūlatanuśca bahirnīlādirūpaḥ pratibhāsaḥ sphuṭamudbhāti | na ca sthūlarūpaṃ pratyekaṃ TBV-SD 105,08paramāṇuṣu saṃbhavati, tathātve paramāṇutvāyogāt | nāpi samuditeṣu sthūlarūpasaṃbhavaḥ, samuditāva- TBV-SD 105,09sthāyāmapyaṇūnāṃ svarūpeṇa sūkṣmatvāt | na ca tadvyatiriktaḥ samudāyo'sti, tathātve dravyavādaprasa- TBV-SD 105,10ṅgāt; tatra cokto doṣaḥ | tanna sthūlatā paramāṇuṣu kathañcidapi saṃbhavati | na cānyādṛg nirbhāso'- TBV-SD 105,11nyādṛkṣasyārthasya prakāśakaḥ, nīladarśanasyāpi pītavyavasthāpakatvāpatteḥ; tathā ca niyataviṣayavyava- TBV-SD 105,12sthocchedaḥ | kiñca, paramāṇorapi nānādiksaṃbandhādekatā nopapannaiva | tathā cāha — TBV-SD 105,13“ṣaṭkena yugapadyogāt paramāṇoḥ ṣaḍaṃśatā” iti | TBV-SD 105,14punastadaṃśānāmapi nānādiksaṃbandhāt sāṃśatā''pattiḥ, tathā cānavasthā | tasmānna paramāṇūnāmapi TBV-SD 105,15sattvam ityavayavyagrahaṇe sarvāgrahaṇaprasaṅga iti pratibhāsābhāvāpatterna prasaṅgasādhanasyāvakāśaḥ | TBV-SD 105,16asadetat | TBV-SD 105,17avayavyabhāve'pi nirantarotpannānāṃ ghaṭādyākāreṇa paramāṇūnāṃ sadbhāvāt tadgrāhakāṇāmapi TBV-SD 105,18jñānaparamāṇūnāṃ tathotpannānāṃ tadgrāhakatvād na bahirarthābhāvaḥ, nāpi tatpratibhāsābhāva iti kathaṃ TBV-SD 105,19prasaṅgasādhanasya nāvakāśaḥ sthūlaikarūpāvayavyabhāve'pi ? yadi cāvayavino'bhāve paramāṇūnāmapya- TBV-SD 105,20bhāvaprasakteḥ pratibhāsābhāvena prasaṅgasādhanānavakāśaḥ pratipādyeta tadā sutarāṃ paramāṇurūpasya TBV-SD 105,21jñānarūpasya cārthasyābhāve kāryatvādilakṣaṇasya hetorāśrayāsiddhatādoṣaḥ | TBV-SD 105,22bāhyārthanayena cāsmābhirāśrayāsiddhatādoṣāt kāryatvalakṣaṇāddhetorneśvarasiddhiriti pratipāda- TBV-SD 105,23yitumabhipretam, yadi punarvijñāna — śūnyavādānukūlaṃ bhavatā'pyanuṣṭhīyate tadā sādhya — dṛṣṭāntadharmi- TBV-SD 105,24sādhya — sādhanadharmādīnāmanumityaṅgabhūtānāṃ sarveṣāmapyasiddheḥ kuta upanyastaprayogādīśvarasiddhiḥ ? TBV-SD 105,25tadevaṃ tanvādilakṣaṇasya kāryatvādihetvāśrayasyāvayavino'siddherāśrayāsiddho hetuḥ | TBV-SD 105,26tathā, ‘buddhimatkāraṇam’ iti sādhyanirdeśe ‘buddhimat’ iti matubarthasya sādhyadharmaviśeṣaṇa- TBV-SD 105,27syānupapattiḥ, tajjñānasya tato vyatireke akāryatve ca ‘tasya’ iti saṃbandhānupapatteḥ | tadguṇatvāt TBV-SD 105,28tat tasyeti cet, na; akāryatve vyatireke ca ‘tasyaiva tadguṇo nākāśādeḥ’ iti vyavasthāpayitu- TBV-SD 105,29maśakteḥ | samavāyo vyavasthākārīti cet, na; tasyāpi tābhyāmarthāntaratve sa eva doṣaḥ — vyatireke TBV-SD 105,30samavāyasyāpi sarvatrāviśeṣānna tato'pi tadvyavasthā | atheśvarātmakāryatvād īśvarātmaguṇastajjñā- TBV-SD 105,31nam, kuta etat ? tasmin sati bhāvāditi cet, ākāśādāvapi sati tasya bhāvāt tatkāryatā kiṃ TBV-SD 105,32na syāt ? atha tadabhāve'bhāvāt tatkāryatvam, tanna; nitya — vyāpitvābhyāṃ tasya tadayogāt | tadātma- TBV-SD 105,33nyutkalitasya tasya darśanāt tatkāryateti, kimidaṃ tasya tatrotkalitatvam ? tatra samavetatvaṃ tasyeti TBV-SD 105,34cet, nanvidameva pṛṣṭaṃ kimidaṃ samavetatvaṃ nāma ? tatra samavāyena varttanamiti cet, nanu kiṃ vyāptyā TBV-SD 105,35samavāyena tatra varttanam, āhosvidavyāptyā ? yadi vyāptyā tadā'smadādijñānavailakṣaṇyaṃ yathā tajjñā- TBV-SD 105,36nasyādṛṣṭasyāpi kalpyate tathā'kṛṣṭotpattiṣu vane vanaspatyādiṣu ghaṭādau karma — kartṛ — karaṇanirvartyaṃ TBV-SD 105,37kāryatvamupalabdhamapi cetanakartṛrahitamapi bhaviṣyatīti kāryatvalakṣaṇo heturbuddhimatkāraṇapūrvakatve TBV-SD 105,38sādhye sthāvarairvyabhicārīti lābhamicchato mūlakṣatirāyāteti | atha avyāptyā tat tatra vartate TBV-SD 105,39tadā deśāntaroptattimatsu tanvādiṣu tasyā'sannidhāne'pi yathā vyāpārastathā'dṛṣṭasyāpyagnyādi- TBV-SD 105,40deśeṣvasannihitasyāpi ūrdhvajvalanādiviṣayo vyāpāro bhaviṣyatīti | TBV-SD 105,41“agnerūrdhvajvalanam, vāyostiryakpavanam, aṇu — manasoścādyaṃ karmā'dṛṣṭakāritam” TBV-SD 105,42TBV-SD 106,01ityanena sūtreṇa sarvagatātmasādhakahetusūcanaṃ yat kṛtaṃ tadasaṅgataṃ syāt, jñānādiviśeṣaguṇavadadṛṣṭa- TBV-SD 106,02guṇasya tatrāsannihitasyāpyagnyādyūrddhvajvalanādikāryeṣu vyāpārasaṃbhavāt | na ca sāmānyaguṇa — TBV-SD 106,03viśeṣaguṇatvalakṣaṇo'pi viśeṣo guṇa — guṇinorbhede saṃbhavati | kiṃca, samavāyasya sarvatrāviśeṣe TBV-SD 106,04‘tatraiva tena varttanaṃ nānyatra’ iti kuto'yaṃ vibhāgaḥ ? atha tatrā''dheyatvaṃ samavetatvaṃ tadā ātmavad TBV-SD 106,05gaganāderapi sarvagatatve ‘tadātmanyeva tadādheyatvaṃ nānyatra’ iti durlabho'yaṃ vibhāgaḥ | tatastajjñānasya TBV-SD 106,06tadātmano vyatireke ‘tasyaiva tajjñānam’ iti saṃbandhānupapattiḥ | TBV-SD 106,07atha tatastajjñānasya bhede'pi saṃbandhasya samavāyarūpasya bhāvānnāyaṃ doṣaḥ’ asadetat; sama- TBV-SD 106,08vāyasyānupapatteḥ | TBV-SD 106,10tathāhi — kiṃ satāṃ samavāyaḥ, āhosvid asatāmiti ? tatra yadi asatāmiti pakṣaḥ, sa na TBV-SD 106,11yuktaḥ; śaśaviṣāṇa — vyomotpalādīnāmapi tatprasaṅgāt | athātyantāsattvāt teṣāṃ na tatprasaṅgaḥ, nanu TBV-SD 106,12tadātma — tajjñānayoratyantāsattvābhāvaḥ kutaḥ ? tatsamavāyāditi cet, itaretarāśrayatvam — siddhe TBV-SD 106,13tatsamavāye tayoratyantāsattvābhāvaḥ, tadabhāvācca tatsamavāya iti vyaktamitaretarāśrayatvam | atha TBV-SD 106,14satāṃ samavāyaḥ, nanu teṣāṃ samavāyāt prāk kutaḥ sattvam ? yadi aparasamavāyāt, tadasat; tasyai- TBV-SD 106,15katvābhyupagamāt | anekatve'pi yadi aparasamavāyāt prāk teṣāṃ sattvam, samavāyādapi TBV-SD 106,16prāgaparasamavāyāt teṣāṃ sattvamabhyupagantavyamityanavasthā | atha samavāyāt prāk teṣāṃ svata eva TBV-SD 106,17sattvamiti nānavasthā tarhi samavāyavyatirekeṇāpi sattvābhyupagame vyarthaṃ samavāyaparikalpanamiti TBV-SD 106,18‘sattāsaṃbandhāt padārthānāṃ sattā’ ityucyamānaṃ na śobhāmāvahati | TBV-SD 106,19atha samavāyāt prāk padārthānāṃ na sattvam nāpyasattvam sattāsamavāyaḥ sattvam, asade- TBV-SD 106,20tat; yato yadi tatsamavāyāt prāk padārthā yogijñānamapi na janayanti tadā kathaṃ teṣāṃ nāsattvam ? TBV-SD 106,21atha tad janayanti tadā kathaṃ teṣāṃ na sattvam ? kiṃca, anyo'nyavyavacchedarūpāṇāmekaniṣedhasyāpara- TBV-SD 106,22sadbhāvanāntarīyakatvāt kathamasattvaniṣedhe na sattvavidhānam ? tadvidhāne vā kathaṃ nāsattvaniṣedhaḥ ? TBV-SD 106,23ityayuktamuktamuddyotakareṇa — “gotvasaṃbandhāt prāg na gauḥ, nāpyagauḥ, gotvayogād gauḥ” TBV-SD 106,24 iti | api ca, samavāyād yadi padārthānāṃ sattvam samavāyasya kutaḥ sattvamiti TBV-SD 106,25vaktavyam | yadi aparasamavāyāt, anavasthā | atha svata eva samavāyasya sattvam, padārthānāmapi TBV-SD 106,26tat svata evāstu, punarapi vyarthaṃ sattāsamavāyakalpanam | atha yadi nāma samavāyasya svataḥ sattvamiti TBV-SD 106,27rūpam kathamanyapadārthānāmapi tadeva rūpamiti sacetasā vaktuṃ yuktam ? nahi lavaṇasya svato lavaṇatve TBV-SD 106,28sūpāderapi tadvyatirekeṇa tad bhavati, asadetat; yato'dhyakṣataḥ siddhe padārthasvabhāve yujyetaitad TBV-SD 106,29vaktum; na ca samavāyādeḥ svarūpataḥ sattvam anyapadārthānāṃ tu tatsadbhāvāt sattvamityadhyakṣāt siddham | TBV-SD 106,30api ca, ayaṃ samavāyaḥ kiṃ samavāyinoḥ parikalpyate, utāsamavāyinoriti vikalpadvayam | TBV-SD 106,31tatra yadyasamavāyinoriti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; ghaṭa — paṭayoratyantabhinnayostatprasaṅgāt | na cāsamavā- TBV-SD 106,32yinorbhinnasamavāyena samavāyitvaṃ tadabhinnaṃ vidhātuṃ śakyam, viruddhadharmādhyāsena tābhyāṃ tasya bheda- TBV-SD 106,33prasaṅgāt | nāpi bhinnam, tatkaraṇe tayoḥ tatsaṃbandhitvānupapatteḥ; bhinnasyopakāramantareṇa tadayo- TBV-SD 106,34gāt | upakāre'pi tadbhinnasamavāyitvakaraṇe punarapi tayorasamavāyitvam; anyānyopakārakaraṇe TBV-SD 106,35tvanavasthā | svata eva tu samavāyinoḥ kiṃ samavāyena taddhetunā parikalpitena ? atha samavāyena TBV-SD 106,36tayostadvyavahāraḥ kriyate, nanu yadi samavāyinoḥ svarūpaṃ pratyakṣādipramāṇagocarastadā tata eva tadvya- TBV-SD 106,37vahārasyāpi siddhervyarthameva tadarthaṃ tatparikalpanam | TBV-SD 106,38atha pratyakṣapramāṇasiddhatvāt samavāyasya evaṃ vikalpanamayuktam, tadasat; yadi hi tatsiddhatvaṃ TBV-SD 107,01tasya syāt tadā yuktametat, na ca pratyakṣapramāṇe tatsvarūpāvabhāsaḥ — nahi tadātmā, jñānam tatsama- TBV-SD 107,02vāyaśceti tritayamindriyajādhyakṣagocaraḥ, nāpi svasaṃvedanādhyakṣaviṣayaḥ, tasya bhavatā'nabhyupagamāt | TBV-SD 107,03nāpyekārthasamavetānantaramano'dhyakṣaviṣayaḥ, tasya prāgeva niṣiddhatvāt | na ca bāhyeṣvapi ghaṭa — rūpā- TBV-SD 107,04diṣvartheṣu ‘ayaṃ ghaṭaḥ, ete ca tatsamavetā rūpādayaḥ, ayaṃ ca tadantarālavarttī bhinnaḥ samavāyaḥ’ iti TBV-SD 107,05tritayamadhyakṣapratītau vibhinnasvarūpaṃ pratibhāti | tatpratibhāne vā dravya — guṇa — samavāyānāmadhyakṣasi- TBV-SD 107,06ddhatvād vibhinnasvarūpatayā na guṇaguṇibhāve samavāye vā kasyacid vivādaḥ syāt, nāpyekatvavi- TBV-SD 107,07bhramo ghaṭa — rūpādīnām, tataśca tannirākaraṇārthaṃ śāstrapraṇayanamapārthakaṃ syāt | nanu yathā pratyakṣeṇa TBV-SD 107,08pratipanne'pyanekānte jainena, svalakṣaṇe vā bauddhena svadurāgamāhitavāsanābalāllokasya tena tadaprati- TBV-SD 107,09pannatāvibhramaḥ tannirākaraṇārthaṃ ca śāstrapraṇayanam tathā'trāpi syāditi tarhi tathāvidhaśāstrarahitā- TBV-SD 107,10nāmabalā — bālādīnāṃ na samavāyapratyakṣatāvibhrama iti teṣāṃ ‘śuklaḥ paṭaḥ’ iti pratītirna syāt, api TBV-SD 107,11tu ‘ayaṃ paṭaḥ, ete śuklādayo guṇāḥ, ayaṃ ca tadantarālavarttī aparaḥ samavāyaḥ’ iti pratītiḥ syāt | TBV-SD 107,12atha samavāyasya sūkṣmatvāt pratyakṣatve'pyanupalakṣaṇāt tatrasthatvena rūpādīnāmupacārāt ‘śuklaḥ TBV-SD 107,13paṭaḥ’ iti pratipattiḥ syāt, naitat; evaṃ daṇḍe'pi ‘puruṣaḥ’ iti pratipattiḥ syāt | upacārācceyaṃ TBV-SD 107,14pratipattirupajāyamānā skhaladrūpā syād vāhīke gobuddhivat | na ca ‘samavetamidaṃ vastu atra’ iti TBV-SD 107,15pratipattau viśeṣaṇabhūtaḥ samavāyaḥ pratibhātīti vaktuṃ yuktam, bahiṣpratibhāsamānarūpādivyatirekeṇa TBV-SD 107,16antaścābhijalpamantareṇāparasya varṇākṛtyakṣarākāraśūnyasya grāhyākāratāṃ bibhrāṇasya bahiḥ samavāya- TBV-SD 107,17svarūpasyāpratibhāsanāt | varṇādyākārarahitaṃ ca paraiḥ samavāyasvarūpamabhyupagamyate | na ca tatkalpanā- TBV-SD 107,18buddhāvapi pratibhāti | na cānyādṛśaḥ pratibhāso'nyādṛkṣasyārthasya vyavasthāpakaḥ, atiprasaṅgāt | tanna TBV-SD 107,19samavāyo'dhyakṣapramāṇagocaraḥ | TBV-SD 107,20yastvāha — “nityānumeyatvāt samavāyasyānumānagocaratā, tenāyamadoṣa iti | taccānumānam — TBV-SD 107,21‘iha tantuṣu paṭaḥ’ iti buddhistantu — paṭavyatiriktasaṃbandhapūrvikā, ‘iha’ iti buddhitvāt, iha kaṃsapātryāṃ TBV-SD 107,22jalabuddhivat” ityetat, so'pyayuktavādī; ‘samavāyasyānyasya vā padārthasya nityaika- TBV-SD 107,23rūpasya kāraṇatvāsaṃbhavāt kvacidapi’ iti pratipādayiṣyamāṇatvāt | na ca ‘tantuṣu paṭaḥ, śṛṅge gauḥ, TBV-SD 107,24śākhāyāṃ vṛkṣaḥ’ iti laukikī pratītirasti, ‘paṭe tantavaḥ, gavi śṛṅgam, vṛkṣe śākhā’ ityākāreṇa TBV-SD 107,25pratītyutpatteḥ saṃvedanāt, tasyāśca samavāyanibandhanatve tantvādīnāṃ paṭādyārabdhatvaprasaṅgaḥ | TBV-SD 107,26kiṃca, samavāyasya samavāyibhiranabhisaṃbandhe tasya tatra “saṃbaddhabuddhijananaṃ teṣāṃ saṃbandha eva TBV-SD 107,27ca” iti ca na yuktam, na hi daṇḍa — puruṣayoḥ saṃyogaḥ sahya — vindhyābhyāmanabhisaṃba- TBV-SD 107,28ndhyamānastatra saṃbandhabuddhihetuḥ tatsaṃbandho vā | taistadabhisaṃbandhe vā svataḥ dravya — guṇa — karmaṇāṃ TBV-SD 107,29svādhāraiḥ svataḥ saṃbandhaḥ kiṃ na syāt yataḥ samavāyaparikalpanā''narthakyamaśruvīta ? ‘iha samavā- TBV-SD 107,30yiṣu samavāyaḥ’ iti ca buddhiraparanimittikā prakṛtasya hetoranaikāntikatvaṃ kathaṃ na sādhayet TBV-SD 107,31svatastatsaṃbandhābhyupagame ? samavāyāntareṇa tasya tadabhisaṃbandhe'navasthālatā gaganatalāvalambinī TBV-SD 107,32prasajyeta | viśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇasaṃbandhabalāt tasya tadabhisaṃbandhe tasyāpi taiḥ saṃbandho'para- TBV-SD 107,33viśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇasaṃbandhabalād yadi saivānavasthā | samavāyabalāt tasya tatsaṃbandhe TBV-SD 107,34vyaktamitaretarāśrayatvam | svatastaistasyābhisaṃbandhe buddhyādīnāmapi svata eva svādhāraiḥ saṃbandho TBV-SD 107,35bhaviṣyatīti vyarthaṃ saṃbandhaparikalpanam | tanna samavāyaḥ kasyacit pramāṇasya gocaraḥ | punarapi cainaṃ TBV-SD 107,36yathāsthānaṃ niṣetsyāma iti āstāṃ tāvat | TBV-SD 107,37tadevaṃ buddhestadātmano vyatireke saṃbandhāsiddhermatubarthānupapattiḥ | TBV-SD 107,38atha avyatiriktā tadātmanastadbuddhistathā'pi tadanupapattiḥ, na hi tadeva tenaiva tadvad bhavati TBV-SD 107,39kiṃca, tadātmanastadbuddheravyatireke yadi tadātmani tadbuddheranupraveśastadā buddherabhāvād buddhivikalo TBV-SD 107,40gaganādivad jaḍasvarūpastadātmā kathaṃ jagatsraṣṭā syāt ? buddhyādiviśeṣaguṇagaṇavaikalye ca tadā- TBV-SD 107,41tmano'smadādyātmano'pyātmatvena tadvaikalyād muktātmana iva saṃsāritvaṃ na syāt, navānāṃ viśeṣa- TBV-SD 107,42guṇānāmātyantikakṣayopetasyātmano muktatvābhyupagamāt tasya cāsmadādyātmasvapi samānatvāt TBV-SD 108,01bhavadabhyupagamena | atha ātmatvāviśeṣe'pi tadātmā asmadādyātmabhyo viśiṣṭo'bhyupagamyate tarhi TBV-SD 108,02kāryatvāviśeṣe'pi ghaṭādikāryebhyaḥ sthāvarādikāryamakartṛkatvena viśiṣṭaṃ kiṃ nābhyupagamyate ? TBV-SD 108,03tathā ca na kāryatvādilakṣaṇo heturanupalabhyamānakartṛkaiḥ sthāvarādibhiravyabhicārī syāt | atha TBV-SD 108,04tadbuddhau tadātmano'nupraveśastadā buddhimātramādhāraśūnyamabhyupagantavyaṃ bhavati | tathā cāsmadādibuddhe- TBV-SD 108,05rapi tadvadādhāravikalatvena matubarthāsaṃbhavād ghaṭādāvapi buddhimatkāraṇatvasyāsiddhatvāt sādhya- TBV-SD 108,06vikalo dṛṣṭāntaḥ | atha asmadādibuddhibhyo buddhitve samāne'pi tadbuddherevānāśritatvalakṣaṇo TBV-SD 108,07viśeṣo'bhyupagamyate tarhi ghaṭādikāryebhyaḥ pṛthivyādikāryasya kāryatve samāne'pi akartṛpūrvakatva- TBV-SD 108,08lakṣaṇo viśeṣo'bhyupagantavya iti punarapi kāryatvalakṣaṇo hetustaireva vyabhicārī | TBV-SD 108,09kiṃca, asau tadbuddhiḥ kṣaṇikā, akṣaṇikā vā iti vaktavyam | yadi kṣaṇiketi pakṣaḥ, TBV-SD 108,10tadā''tmānaṃ samavāyikāraṇam, ātma — manaḥsaṃyogaṃ cā'samavāyikāraṇam, taccharīrādikaṃ ca TBV-SD 108,11nimittakāraṇamantareṇa kathaṃ dvitīyakṣaṇe tasyā utpattiḥ ? tadanutpattau ca acetanasyāṇvādeścetanāna- TBV-SD 108,12dhiṣṭhitasya kathaṃ bhūdharādikāryakaraṇe pravṛttiḥ vāsyāderivācetanasya cetanānadhiṣṭhitasya pravṛttyanabhyu- TBV-SD 108,13pagamāt ? tataścedānīṃ bhūruhādīnāmanutpattiprasaṅgāt kāryaśūnyaṃ jagat syāt | atha samavāyyādi- TBV-SD 108,14kāraṇamantareṇāpi tadbuddherasmadādibuddhivailakṣaṇyādutpattirabhyupagamyate; nanvevaṃ ghaṭādikāryavailakṣaṇyaṃ TBV-SD 108,15bhūdharādikāryasya kiṃ nābhyupagamyate iti tadeva codyam | kiṃca, yadīśabuddhiḥ samavāyyādikāraṇa- TBV-SD 108,16nirapekṣaivotpattimāsādayati tarhi muktānāmapyānandādikaṃ śarīrādinimittakāraṇādivyatirekeṇāpyu- TBV-SD 108,17tpatsyate iti na buddhi — sukhādivikalaṃ jaḍātmasvarūpaṃ muktiḥ syāt | TBV-SD 108,18atha akṣaṇikā tadbuddhiḥ; nanvevamasmadādibuddhirapyakṣaṇikā kiṃ nābhyupagamyate ? atha TBV-SD 108,19pratyakṣādipramāṇavirodhānnāsmadādibuddhirakṣaṇikā tarhi tadvirodhādeva akṛṣṭotpattiṣu sthāvareṣu kāryatvaṃ TBV-SD 108,20buddhimatkāraṇapūrvakaṃ nābhyupagantavyam | athāsmadādibuddheḥ kṣaṇikatvasādhakamanumānamakṣaṇikatvā- TBV-SD 108,21bhyupagamabādhakaṃ pravarttate na punarakṛṣṭotpattiṣu sthāvareṣu, kiṃ punastadanumānam ? atha kṣaṇikā buddhiḥ, TBV-SD 108,22asmadādipratyakṣatve sati vibhudravyaviśeṣaguṇatvāt, śabdavat ityetat | nanu yathā asyānumānasyā- TBV-SD 108,23smadādibuddhyakṣaṇikatvābhyupagamabādhakasya saṃbhavastathā'kṛṣṭotpattiṣu sthāvareṣu kartṛpūrvakatvābhyu- TBV-SD 108,24pagamabādhakasya tasya saṃbhavaḥ pratipādayiṣyata iti nātra vastuni bhavatautsukyamāstheyam | yathā ca TBV-SD 108,25buddhikṣaṇikatvānumānasyānekadoṣaduṣṭatvaṃ tathā śabdasya paudgalikatvavicāraṇāyāṃ pratipādayiṣyata TBV-SD 108,26ityetadapyāstāṃ tāvat | yathā vā buddhitvāviśeṣe'pi īśā'smadādibuddhyorayamakṣaṇikatva — kṣaṇi- TBV-SD 108,27katvalakṣaṇo viśeṣastathā bhūruha — ghaṭādikāryayorapyakartṛ — kartṛpūrvakatvalakṣaṇo viśeṣaḥ kiṃ nābhyupaga- TBV-SD 108,28myate ? iti punarapi tadeva dūṣaṇaṃ kāryatvāderhetoranaikāntikatvalakṣaṇaṃ prakṛtasādhye | tadevaṃ TBV-SD 108,29buddhimatkāraṇapūrvakatvalakṣaṇe sādhye matubarthāsaṃbhavāt tanvādīnāmanekadhā pramāṇabādhāsaṃbhavācca TBV-SD 108,30śāstravyākhyānādiliṅgānumīyamānapāṇḍityaguṇasya devadattasyeva mūrkhatvalakṣaṇe sādhye'numānabādhi- TBV-SD 108,31takarmanirdeśānantaraprayuktasya kāryatvāderhetoḥ kālātyayāpadiṣṭatvena tatputratvāderivāgamakatvam TBV-SD 108,32anumānabādhitatvaṃ vā pakṣasyeti sthitam | TBV-SD 108,33tathā, ‘kāryatvāt’ iti heturapyasiddhaḥ | tathāhi — kimidaṃ tanvādīnāṃ kāryatvam — prāgasataḥ TBV-SD 108,34svakāraṇasamavāyaḥ sattāsamavāyo veti cet, kutaḥ prāgiti ? kāraṇasamavāyāditi cet; nanu TBV-SD 108,35tatsamavāyasamaye prāgiva svarūpasattvavaidhurye ‘prāk’ iti viśeṣaṇamanarthakam, sati saṃbhave vyabhicāre ca TBV-SD 108,36viśeṣaṇamupādīyamānamarthavad bhavati; atra tu vyabhicāra eva, na saṃbhavaḥ | tathāhi — yadi kāraṇasama- TBV-SD 108,37vāyasamaye svarūpeṇa sad bhavati tanvādi tadā tatkāla iva tasya prāgapi sattve kāryatvaṃ na syāditi TBV-SD 108,38viśeṣaṇamupādīyate ‘prāgasataḥ’ iti | yadā punaḥ prāgiva kāraṇasamavāyavelāyāmapi svarūpasattvavika- TBV-SD 108,39latā tadā ‘prāk’ti viśeṣaṇaṃ na kañcidarthaṃ puṣṇāti, ‘asataḥ’ ityevāstu | TBV-SD 108,40na cāsataḥ kāraṇasamavāyo'pi yuktaḥ, śaśaviṣāṇāderapi tatprasaṅgāt | tasya kāraṇavirahānna TBV-SD 108,41tatprasaṅga iti cet, kuta etat ? asattvāt, tanu — karaṇāderapi tadvadasattve kiṃ kṛto'yaṃ vibhāgaḥ — TBV-SD 108,42asya kāraṇamasti na śaśaśṛṅgāderiti ? tanvādeḥ kāraṇamupalabhyate netarasyetyapi nottaram, yataḥ TBV-SD 109,01kārya — kāraṇayorupalambhe sati etat syāt ‘idamasya kāraṇam kāryaṃ cedamasya’ iti | na ca parasya TBV-SD 109,02tadupalambhaḥ pratyakṣataḥ, upalambhakāraṇamupalambhaviṣaya iti naiyāyikānāṃ matam — “arthavat pramāṇam” TBV-SD 109,03 ityatra bhāṣye “pramātṛ — prameyābhyāmarthāntaramavyapadeśyāvyabhicārivya- TBV-SD 109,04vasāyātmakajñāne karttavye'rthaḥ sahakārī vidyate yasya tad arthavat pramāṇam” iti TBV-SD 109,05vyākhyānāt | na cājanakaṃ sahakāri, ‘saha karotīti sahakāri’ iti vyutpatteḥ | na cāsat śaśaviṣā- TBV-SD 109,06ṇasamaṃ jñānasyānyasya vā kāraṇam, virodhāt | api ca, indriyārthasannikarṣāt pratyakṣaṃ jñānamutpatti- TBV-SD 109,07mat, kārya — kāraṇādinā ca indriyasannikarṣaḥ saṃyogaḥ, so'pi kathaṃ tenāsatā janyate iti cintyam | TBV-SD 109,08saṃyogābhāve ca rūpādinendriyasya saṃyuktasamavāyaḥ, rūpatvādinā tu saṃyuktasamavetasamavāya iti sarvaṃ TBV-SD 109,09durghaṭam | etena dravyatvādisāmānyasaṃbandho'pi tasya nirūpitaḥ | tanna tanvādiviṣayamadhyakṣam | ata TBV-SD 109,10eva nānumānamapi | tadevaṃ kharaviṣāṇādivat kārya — kāraṇāderanupalambhānna yuktametat — śarīrādeḥ TBV-SD 109,11kāraṇamasti, na śaśaśṛṅgāderiti | TBV-SD 109,12yadi punastanu — karaṇādiḥ san vandhyāsutādiparihāreṇeti matiḥ, tatra kutaḥ sa eva san ? TBV-SD 109,13kāraṇasamavāyāt, so'pi kutaḥ ? sattvāt, anyo'nyasaṃśrayaḥ — tatsamavāyāt sattvam ataśca TBV-SD 109,14tatsamavāya iti | prāgasataḥ sattāsamavāyāt sa eva sanniti cet, kutaḥ prāk ? sattāsamavāyāt; TBV-SD 109,15nanu tatsamavāyakāle prāgiva svarūpasattvavirahe ‘prāg’ iti viśeṣaṇamanarthakamityādi sarvaṃ vaktavyam | TBV-SD 109,16asataśca sattāsamavāye kharaśṛṅgāderapi saṃbhavet aviśeṣāt | ‘prāg’ iti ca viśeṣaṇaṃ śaśaśṛṅgādi- TBV-SD 109,17vyavacchedārthaṃ pareṇoktam, sattāsaṃbandhasamaye ca tanvādeḥ svarūpasattvābhāve kastato viśeṣaḥ ? ayamasti TBV-SD 109,18viśeṣaḥ — kūrmaromādikamatyantāsat, itarat punaḥ svayaṃ na sat nāpyasat; ata eva sattāsaṃbandhāt TBV-SD 109,19‘tadeva sat’ ityucyata iti, tadetajjaḍātmano bhavataḥ ko'nyo bhāṣate | tathāhi — ‘na sat’ itivacanāt TBV-SD 109,20tasya sattāsaṃbandhāt prāgabhāva uktaḥ, satpratiṣedhalakṣaṇatvādasya | ‘nāpyasat’ ityabhidhānād bhāvaḥ, TBV-SD 109,21asattvaniṣedharūpatvād bhāvasya rūpāntarābhāvāt | tathaiva vaiyākaraṇānāṃ nyāyaḥ — “dvau pratiṣedhau prakṛtamarthaṃ TBV-SD 109,22gamayataḥ” iti, kathamanyathā ‘nedaṃ nirātmakaṃ jīvaccharīram, prāṇādimattvāt’ ityatra TBV-SD 109,23nairātmyaniṣedhaḥ sātmakaḥ sidhyet ? TBV-SD 109,24atra kecit bruvate — “naivaṃ prayogaḥ kriyate'pi tu ‘sātmakaṃ jīvaccharīram, prāṇādimattvāt’” TBV-SD 109,25iti | tairapyevaṃ prayogaṃ kurvadbhiḥ sātmakatvābhāvo niyamena prāṇādimattvābhāvena vyāpto'bhyupagantavyaḥ — TBV-SD 109,26anyathā vyabhicārāśaṅkā na nivartteta — tadabhyupagame cedamavaśyaṃ vaktavyam — jīvaccharīre prāṇādimattvaṃ TBV-SD 109,27pratīyamānaṃ svābhāvaṃ nivarttayati, sa ca nivarttamānaḥ svavyāpyaṃ sātmakatvābhāvamādāya nivarttate, TBV-SD 109,28itarathā tenāsau vyāpto na syāt | yasminnivarttamāne yanna nivarttate na tena tad vyāptam, yathā nivarttamā- TBV-SD 109,29ne'pi pradīpe anivarttamānaḥ paṭādirna tena vyāptaḥ, na nivarttate ca prāṇādimattvābhāve nivarttamāne'pi TBV-SD 109,30sātmakatvābhāva iti | nivarttate iti cet, tannivṛttāvapi yadi sātmakatvaṃ na sidhyati na tarhi tada- TBV-SD 109,31bhāvo nivarttate, sātmakatvābhāvābhāve'pi tadabhāvasya tadavasthatvāt | sidhyatīti cet, āyātamidam — TBV-SD 109,32“dvau pratiṣedhau prakṛtamarthaṃ gamayataḥ” iti | tathā cedamapi yuktam — ‘nedaṃ nirātmakaṃ jīva- TBV-SD 109,33ccharīram, prāṇādimattvāt’ iti | TBV-SD 109,34anye tu manyante — “anyatra dṛṣṭo dharmaḥ kvaciddharmiṇi vidhīyate, niṣidhyate ca” TBV-SD 109,35iti vacanāt kevalaṃ ghaṭādau nairātmyamaprāṇādimattvena vyāptaṃ dṛṣṭam, tadeva niṣidhyate jīvaccharīre'prā- TBV-SD 109,36ṇādimattvābhāvena, na punaḥ sātmakatvaṃ vidhīyate; tasyānyatrādarśanāt” iti | teṣāṃ ghaṭādau nairātmyaṃ TBV-SD 109,37pratipannaṃ pratiṣidhyate iti bhavatu sūktam, tathāpi tanniṣedhasāmarthyād yadi jīvaccharīre sātmakatvaṃ na TBV-SD 109,38syāt na tarhi tatra tanniṣedhaḥ — yadā hi nairātmyaniṣedho na sātmakaḥ — kintu yathā''tmano'bhāvo TBV-SD 109,39nairātmyaṃ tathā'syā'bhāvo'pi tuccharūpaḥ ātmano'nyatvād bhaṅgyantareṇa nairātmyameva, punastanniṣeddhavyam, TBV-SD 109,40punarapi tanniṣedhastuccharūpo nairātmyamityaparastanniṣedho mṛgyaḥ, tathā ca sati anavasthānānna nairātmya- TBV-SD 109,41niṣedhaḥ | kiṃca, yadi nāma ghaṭādau nairātmyamupalabdhaṃ kimityanyatra niṣidhyate ? itarathā devadatte pāṇḍi- TBV-SD 109,42tyamupalabdhaṃ yajñadattādau niṣidhyeta | tatra prāṇādimattvadarśanāditi cet, yuktametad yadi prāṇādimattvaṃ TBV-SD 109,43nairātmyaviruddhaṃ syād agniriva śītaviruddhaḥ, na caivam; anyathā sarvamaśeṣaviruddhaṃ bhavet | prāṇādimattvena TBV-SD 110,01svābhāvo nairātmyavyāpako viruddhaḥ, tataḥ prāṇādimattvabhāvāt tadabhāvo nivarttate, vahnibhāvādiva TBV-SD 110,02śītam, sa ca nivarttamānaḥ svavyāpyaṃ nairātmyamādāya nivarttate, yathā dhūmābhāvaḥ pāvakābhāvamiti | TBV-SD 110,03darttamatrottaram — yadi nairātmyābhāvaḥ sātmako na bhavet tadavasthaṃ nairātmyamiti | bhavatu tarhi nairātmya- TBV-SD 110,04niṣedhaḥ sātmakaḥ, tathā sati ‘sattāsaṃbandhāt prāk tanvādirnā sat’ iti vacanāt tadā TBV-SD 110,05tasya sattvamuktam, ‘na sat’ ityabhidhānādasattvamiti virodhaḥ | tato'sadeva tadabhyupagantavyamiti na TBV-SD 110,06vandhyāsutādestanu — karaṇāderviśeṣaḥ | bhavatvevaṃ tathāpi tanvādereva sattāsaṃbandhāt sattvam na kharaśṛṅgādeḥ TBV-SD 110,07tathādarśanāditi cet, uktamatra tathādarśanopāyābhāvāditi | TBV-SD 110,09api ca, sattā'pi yadi asatī kathaṃ tato vandhyāsutāderivāparasya sattvam ? satī ced yadi TBV-SD 110,10anyasattātaḥ, anavasthā | svataścet, padārthānāmapi svata eva sattvaṃ syāditi vyarthaṃ tatparikalpanam | TBV-SD 110,11kiñca, yadi svata eva sattā satī upeyate tadā pramāṇaṃ vaktavyam | atha svataḥ sattā satī — tatsaṃbandhāt TBV-SD 110,12tanvādīnāṃ sattvānyathā'nupapatteḥ — tarhyanyonyasaṃśrayaḥ — tatsaṃbandhāt tanvādisattve siddhe sattāsattva- TBV-SD 110,13siddhiḥ, tatastatsaṃbandhāt tanvādisattvasiddhiriti vyaktamitaretarāśrayatvam | atha sattā svataḥ satī, TBV-SD 110,14sadabhidhānapratyayaviṣayatvāt, avāntarasāmānyādivat; na; dravyādinā vyabhicāraḥ — dravyādirapi TBV-SD 110,15‘sad dravyam, san guṇaḥ, sat karma’ ityevaṃ sadabhidhānapratyayaviṣayo bhavati, na cāsau pareṇa svataḥ TBV-SD 110,16sannabhyupagataḥ sattāprakalpanavaiphalyaprasaṅgāt | na ca dravyādau tadviṣayatvaṃ parāpekṣaṃ na sattāyāmiti TBV-SD 110,17vaktuṃ yuktam, tasyāmapi tadapekṣatvasaṃbhavāt | atha tatra tasya tadapekṣatve kiṃ tadaparamiti vaktavyam; TBV-SD 110,18nanvetad dravyādāvapi samānam | tatra satteti cet, atrāpi dravyādikam iti tulyam — yathaiva hi TBV-SD 110,19sattāsaṃbandhāt dravyādikaṃ sat na svataḥ tathā dravyādisvarūpasattvasaṃbandhāt sattā satī na svataḥ | TBV-SD 110,20dravyādeḥ svarūpasattvaṃ nāsti tenāyamadoṣaḥ, tadastitve ko doṣa iti vācyam | nanu tasyā TBV-SD 110,21svataḥ sattve'vāntarasāmānyābhāvaprasaṅgo doṣaḥ, nanu svato'sattve kharaviṣāṇāderiva sutarāṃ tadabhāva- TBV-SD 110,22doṣaḥ | api ca, yo hi tatra sattāsaṃbandhaṃ necchati sa kathamavāntarasāmānyasaṃbandhamicchet ? na cātra TBV-SD 110,23pramāṇaṃ svato'santo dravyādayo nāvāntarasāmānyamiti | athaitat — dravyādayo na svataḥ santaḥ, TBV-SD 110,24avāntarasāmānyavattvāt, yat punaḥ svataḥ sat na tad avāntarasāmānyavat, yathā sāmānya — viśeṣa- TBV-SD 110,25samavāyā iti vyatirekī hetuḥ, naitat; yadi hi dravyādayo dharmiṇaḥ kutaścit pratītigocara- TBV-SD 110,26cāriṇetsanto bhavanti sa kathamavāntarasāmānyasaṃbandhamicchet ? na cātra pramāṇaṃ svato'santo TBV-SD 110,27dravyādayo nāvāntarasāmānyamiti | athaitat — dravyādayo na svataḥ santo'vāntarasāmānyavattvāt, TBV-SD 110,28yat punaḥ svataḥ sat na tadavāntarasāmānyavat, yathā sāmānyapratītiḥ sattvaṃ sādhayantī svata iti TBV-SD 110,29pratijñām tadasattvaviṣayābādhane ceda cāriṇassanto bhavanti tadā kathaṃ na tatpratītiḥ svatassattvaṃ TBV-SD 110,30sādhayantī ‘na svatassantaste’ iti pratijñāṃ tadasattvaviṣayāṃ bādhate | na ceda matrottaram — na svataḥ TBV-SD 110,31santaste pratītiviṣayāḥ kintu sattāsaṃbandhāditi, yato ‘na svayamasantastatsaṃbandhāt tadviṣayā TBV-SD 110,32bhavanti’ ityuktam | kiṃca, dravyāderekāntena yasya bhinnānyavāntarasāmānyāni kathaṃ tasya tāni syuḥ TBV-SD 110,33yato'vāntarasāmānyavattvāditi hetuḥ siddhaḥ syāt ? atha tathāpi tasyāti, na; parasparamapi TBV-SD 110,34syuriti sāmānyasamavāyāt pariśeṣavat iti vaidharmyanidarśanama- TBV-SD 110,35yuktam | yadi matam — dravyādau tāni samavetāni tatastasya tāni na sāmānyāderviparyayāditi, tanna TBV-SD 110,36samyak; ‘tatra samavetāni’ iti samavāyena saṃbaddhānīti yadyarthaḥ, sa na yuktaḥ; samavāyasya niṣiddha- TBV-SD 110,37tvānniṣetsyamānatvācca | bhavatu vā samavāyaḥ tathāpi yatra dravye, guṇe, karmaṇi ca dravyatvam, guṇatvam, TBV-SD 110,38karmatvaṃ cā'vāntarasāmānyaṃ tatraiva pṛthivītvādīni, rūpatvādīni, gamanatvādīni ca tathāvidhāni TBV-SD 110,39sāmānyāni, samavāyo'pi tatraiva sāmānyavat tasya sarvagatatvācca dravyādivadanyonyasattānīti na TBV-SD 111,01dravyādeḥ svataḥ sattvabādhanamityāśaṅkā na nivarttate — ‘kiṃ dravyādisaṃbandhāt sattā satī kiṃ vā tayā TBV-SD 111,02dravyādikaṃ sat’ iti | tanna sattātaḥ tanvādeḥ sattvam, tasyā evāsiddhatvāt | TBV-SD 111,03sattāpratyakṣādipramāṇasiddhatvāt sattāyāḥ pratyakṣabādhitaviṣayatvena evamupanyasyamānasya prasaṅga- TBV-SD 111,04sādhanasyānavakāśaḥ | na ca dravyapratibhāsavelāyāṃ pratyakṣabuddhau parisphuṭarūpeṇa vyaktivivekena sattā na TBV-SD 111,05pratibhātīti śakyaṃ vaktum, anugatākārasya vyāvṛttākārasya ca pratyakṣānubhavasya saṃvedanāt | na cānu- TBV-SD 111,06gata — vyāvṛttavastuvyatirekeṇa dvyākārā buddhirghaṭate | na hi viṣayavyatirekeṇa pratītirutpadyate, nīlādisva- TBV-SD 111,07lakṣaṇapratīterapi tathābhāvaprasaṅgāt | atha taimirikasya bāhyārthasannidhivyatirekeṇāpi keśoṇḍukādipra- TBV-SD 111,08tītirudeti tathaivānugatarūpamantareṇāpi bhinnavastuṣvanugatākārā buddhirudeṣyatīti na tataḥ sattāvyavasthā, TBV-SD 111,09tadayuktam; taimirikapratītau hi pratibhāsamānasya keśoṇḍukāderbādhaka — kāraṇadoṣaparijñānādatattvam; TBV-SD 111,10sattādarśane tu na bādhakapratyayodayaḥ nāpi kāraṇadoṣaparijñānamiti na tadgāhiṇo vijñānasya mithyātvam | TBV-SD 111,11tathāhi — vibhinneṣvapi ghaṭa — paṭādiṣvartheṣu ‘sat sat’ iti abhedamullikhantī pratītirudayamāsādayati; TBV-SD 111,12na cāsau kālāntarādau viparyayamupagacchantī lakṣyate, sarvadā sarveṣāṃ ghaṭa — paṭādiṣu ‘sat sat’ iti TBV-SD 111,13vyāhṛteḥ | vyavahāramuparacayantī ca pratītiḥ parairapi pramāṇamabhyupagamyate | yathoktaṃ taiḥ — “prāmāṇyaṃ TBV-SD 111,14vyavahāreṇa” iti | tadevamavasthitam — anugatākārā hi buddhirvyāvṛttarūpapratītyanadhigataṃ TBV-SD 111,15sādhāraṇarūpamullikhantī mupariniścitarūpā bādhā'yogāt pramāṇam | sā ca akṣānvaya — vyatirekā- TBV-SD 111,16nusāritayā pratyakṣam | tathāhi — visphāritalocanasya ghaṭa — paṭādiṣu rūpamārūḍhāṃ sattāmullikhantī ‘sat TBV-SD 111,17sat’ iti pratītiḥ, tadabhāve ca na bhavatīti tadanvaya — vyatirekānuvidhāyitayā kathaṃ na pratyakṣam ? TBV-SD 111,18tasmād bahuṣu vyāvṛtteṣu tulyākārā buddhirekatāmavasyati | yaccātra vibhinneṣu ghaṭādiṣu pratiniyatameka- TBV-SD 111,19manugatasvarūpaṃ saiva jātiḥ | TBV-SD 111,20atha vyaktivyatiriktā jātirupeyate na ca vyaktidarśanavelāyāṃ tadrūpasaṃsparśaviṣayavyatiriktavapura- TBV-SD 111,21paramanugatirūpaṃ pratibhāti tat kathaṃ tat sāmānyam ? naitadasti; yasmādagṛhītasaṅketasyāpi tanubhṛtaḥ TBV-SD 111,22prathamamudbhāti vastu; dvitīye tulyarūpatamanusarati buddhiḥ kvacideva na sarvatra | pratipattyanyatā ca sarvatra TBV-SD 111,23bhedavyavahāranibandhanaṃ tulyadeśa — kāle'pi rūpa — rasādau ca, pratipattyanyatā jātāvapi vidyata iti kathaṃ TBV-SD 111,24na sā bhinnā'sti ? tathāhi — vyaktyākāravivekena viśadamanugatirūpatā bhāti tadvivekena ca vyāvṛ- TBV-SD 111,25ttarūpateti kathaṃ vyaktisvarūpād bhinnāvabhāsinī jātirbhinnā nābhyupagamaviṣayaḥ ? TBV-SD 111,26athaikendriyāvaseyatvād jāti — vyaktyorekatā rūpa — rasādau tu bhinnendriyagrāhyatvād bhedaḥ, tada- TBV-SD 111,27pyasaṅgatam; yata ekendriyagrāhyamapi vātā''tapādikaṃ samānadeśaṃ ca bhinnaṃ pratibhātīti bhinnavapura- TBV-SD 111,28bhyupeyate tathā pratiniyatendriyaviṣayamapi jāti — vyaktidvayaṃ bhinnam; bhinnapratibhāsādeva | tathāhi — TBV-SD 111,29ghaṭamantareṇāpi paṭagrahaṇe ‘sat sat’ iti pūrvapratipannā sattā'vagatirdṛṣṭā; yadi tu vyaktireva satī na TBV-SD 111,30jātiḥ tatsattve'pi tadavyatiriktā ca, tathā sati vyaktirūpavat tadananugatirapi vyaktyantare prasa- TBV-SD 111,31jyeta | pratīyate ca sadrūpatā yugapad ghaṭa — paṭādiṣu parasparaviviktatanuṣvapi sarvadā | tenaikarūpaiva TBV-SD 111,32jātiḥ, pratyakṣe tathābhūtāyā eva tasyāḥ pratibhāsanāt; śabda — liṅgayorapi tasyāmeva saṃbandhagrahaṇamiti TBV-SD 111,33tābhyāmapi sā pratīyate | tadevaṃ pratyakṣādipramāṇāvaseyatvāt sattāyāḥ na tannirākaraṇāya prasaṅgasā- TBV-SD 111,34dhanānumānapravṛttiriti | TBV-SD 111,35asadetat | TBV-SD 111,36yato na vyaktidarśanavelāyāṃ svarūpeṇa bahirgrāhyākāratayā pratītimavatarantī jātirudbhāti, nahi TBV-SD 111,37ghaṭa — paṭavastudvayapratibhāsasamaye tadaiva tadvyavasthitamūrttirbhinnā'bhinnā vā jātirābhāti, tadākārasyā- TBV-SD 111,38parasya grāhyatayā bahistatrāpratibhāsanāt | bahirgrāhyāvabhāsaśca bahirarthavyavasthākārī, nāntarāvabhāsaḥ | TBV-SD 111,39yadi tu so'pi tadvyavasthākārī syāt, tathā sati hṛdi parivarttamānavapuṣaḥ sukhāderapi pratibhāsād TBV-SD 111,40bahistadvyavasthā syāt; tathā ca ‘sukhādyātmakāḥ śabdādayaḥ’ iti sāṅkhyadarśanameva syāt | atha sukhā- TBV-SD 111,41dirākāro bāhyarūpatayā na pratibhātīti na bahirasau, jātirapi tarhi na bahīrūpatayā pratibhātīti na TBV-SD 111,42bahīrūpā'bhyupagantavyā, yataḥ kalpanāmatirapi darśanadṛṣṭameva ghaṭādirūpaṃ bahirullikhantī tadgiraṃ ca antaḥ TBV-SD 112,01pratibhāti, na tu tadvyatiriktavapuṣaṃ jātimuddyotayati | tanna tadavaseyā'pi bahirjātirasti | taimiri- TBV-SD 112,02kajñāne bahiṣprakāśamānavapuṣo'pi hi keśoṇḍukādayo na tathā'bhyupeyante, bādhyamānajñānaviṣayatvāt | TBV-SD 112,03jātistu na bahīrūpatayā kvacidapi jñāne pratibhātīti kathaṃ sā sattvābhyupagamaviṣayaḥ ? buddhireva kevalaṃ TBV-SD 112,04ghaṭa — paṭādiṣu pratibhāsamāneṣu ‘sat sat’ iti tulyatanurābhāti | yadi tarhi na bāhyā jātirasti, TBV-SD 112,05buddhirapi kathamekarūpā pratibhāti nahi bahirnimittamantareṇa tadākārotpattimatī sā yuktā ? nanu TBV-SD 112,06kenocyate bahirnimittanirapekṣā jātimatiriti, kintu bahirjātirna nimittamiti, bāhyāstu vyaktayaḥ TBV-SD 112,07kāścideva jātibuddhernimittam | nanu yadi vyaktinibandhanā'nugatākārā matiḥ, tathā sati yathā khaṇḍa- TBV-SD 112,08muṇḍavyaktidarśane ‘gaurgauḥ’ iti pratipattirudeti tathā giriśikharādidarśane'pi ‘gaurgauḥ’ ityetadākārā TBV-SD 112,09pratipattirbhavet vyaktibhedāviśeṣāt, tadayuktam; bhedāviśeṣe'pi khaṇḍa — muṇḍādivyaktiṣu ‘gaurgauḥ’ TBV-SD 112,10ityākārā matirudayamāsādayantī samupalabhyata iti tā eva tāmupajanayituṃ samarthā ityavasīyate, na TBV-SD 112,11punargiriśikharādiṣu ‘gaurgauḥ’ iti matirdṛṣṭeti na te tannibandhanam | yathā ca āmalakīphalādiṣu TBV-SD 112,12yathāvidhānamupayukteṣu vyādhiviratilakṣaṇaṃ phalamupalabhyata iti tānyeva tadvidhau samarthānītyavasīyate, TBV-SD 112,13bhedāviśeṣe'pi na punastrapuṣa — dadhyādīni | atha bhinneṣvapi bhāveṣu ‘sat sat’ iti matirasti, vibhi- TBV-SD 112,14nneṣu ca bhāveṣu yadekatvaṃ tadeva jātiḥ, tatrocyate — tadekatvaṃ ghaṭa — paṭādiṣu kimanyat, utānanyat ? na TBV-SD 112,15tāvadanyat, tasyāpratibhāsanādityukteḥ | nāpyananyat, ekarūpā'pratibhāsanāt; na hi ghaṭasya paṭasya TBV-SD 112,16caikameva rūpaṃ pratibhāti, sarvātmanā pratidravyaṃ bhinnarūpadarśanāt | tasmādapratīterabhinnā'pi jātirnāsti, TBV-SD 112,17buddhireva tulyākārapratibhāsā ‘sat sat’ iti śabdaśca dṛśyata iti tadanvaya eva yuktaḥ na jātyanvayaḥ, TBV-SD 112,18tasyādarśanāt | na ca buddhisvarūpamapyaparabuddhisvarūpamanugacchati iti na tadapi sāmānyamityekānuga- TBV-SD 112,19tajātivādo mithyāvādaḥ | TBV-SD 112,20api ca, anekavyaktivyāpi sāmānyaṃ tadvādibhirabhyupagamyate | na ca tadvyāpitvaṃ tasya kenacit TBV-SD 112,21jñānena vyavasthāpayituṃ śakyam | tathāhi — sannihitavyaktipratibhāsakāle jātistadvyaktisaṃsparśinī TBV-SD 112,22sphuṭamavabhāti na vyaktyantarasaṃbandhitayā, tasyāstathā'sannidhānena pratibhāsāyogāt | tadapratibhāse TBV-SD 112,23ca tanmiśratā'pi nāvagateti kathamasannihitavyaktyantarasaṃbaddhaśarīrā jātiravabhāti | yadeva hi TBV-SD 112,24parisphuṭadarśane pratibhāti rūpaṃ tadeva tasyā yuktam, darśanāsaṃsparśinaḥ svarūpasyāsaṃbhavāt; saṃbhave TBV-SD 112,25vā tasya dṛśyasvabhāvād bhedaprasaṅgāt, tadekatve sarvatra bhedapratihateḥ anānaikaṃ jagat syāt | darśana- TBV-SD 112,26gocarātītaṃ ca vyaktyantarasaṃbaddhaṃ jātisvarūpamapratibhāsanādasat; pratibhāsane vā tasya tatsaṃbaddhānāṃ TBV-SD 112,27vyavahitavyaktyantarāṇāmapi pratibhāsaprasaṅga iti sakalajagatpratibhāsaḥ syāt | atha matam- TBV-SD 112,28sannihitavyaktidarśanakāle vyaktyantarasaṃbandhinī jātirna bhāti; yadā tu vyaktyantaraṃ dṛśyate tadā TBV-SD 112,29taddarśanavelāyāṃ tadgatatvena jātirābhātīti sādhāraṇasvarūpaparicchedaḥ paścāt saṃbhavatīti, tataśca TBV-SD 112,30paścādarthānvayadarśane kathaṃ na tasyāstadvyāpitāgrahaḥ ? asadetat; yato vyaktyantaradarśanakāle'pi TBV-SD 112,31tatparigatameva jāteḥ svarūpaṃ pratibhāti na pūrvavyaktisaṃsparśitayā; tasyāḥ pratyakṣagocarātikrāntatayā TBV-SD 112,32tatsaṃbaddhasyāpi rūpasya tadatikrāntatvāt | tat kathaṃ sannihitā'sannihitavyaktisaṃbaddhajātirūpāvagamaḥ ? TBV-SD 112,33atha pratyabhijñānādanekavyaktisaṃbandhitvena jātiḥ pratīyate, nanu keyaṃ pratyabhijñā ? yadi pratyakṣam, TBV-SD 112,34kutastadavaseyā jātirekānekavyaktivyāpinī pratyakṣā ? atha nayanavyāpārānantaraṃ samupajāyamānā TBV-SD 112,35pratyabhijñā kathaṃ na pratyakṣam ? nirvikalpakasyāpyakṣānvaya — vyatirekānuvidhānāt pratyakṣatvaṃ tadatrāpi TBV-SD 112,36tulyam, asadetat; yadi akṣajā pratyabhijñā tathā sati prathamavyaktidarśanakāla eva samastavyakti- TBV-SD 112,37saṃbaddhajātirūpaparicchedo'stu | atha tadā smṛtisahakārivirahānna tattvāvagatiḥ, yadā tu dvitīya- TBV-SD 112,38vyaktidarśanaṃ tadā pūrvadarśanāhitasaṃskāraprabodhasamupajātasmṛtisahitamindriyaṃ tattvadarśanaṃ janayati, TBV-SD 112,39tadapyasat; yataḥ smaraṇasacivamapi locanaṃ puraḥsannihitāyāmeva vyaktau tatsthajātau ca pratipattiṃ TBV-SD 112,40janayitumīśam; na pūrvavyaktau, asannidhānāt | tanna tatsthitāṃ jātiṃ darśanaṃ paridṛśyamāne TBV-SD 112,41vyaktyantare saṃdhatte | TBV-SD 112,42athendriyavṛttirna smaraṇasamavāyinī karaṇatvāditi nāsau saṃdhānakāriṇī, puruṣastu kartṛtayā TBV-SD 113,01smṛtisamavāyīti cakṣuṣā parigate'rthe tadupadarśitapūrvavyaktigatāṃ jātiṃ saṃdhāsyatīti, tadasat; yataḥ TBV-SD 113,02so'pi na svatantratayā'rthagrāhakaḥ kintu darśanasahāyaḥ | yadi punaḥ svatantra evārthagrāhakaḥ syāt tathā TBV-SD 113,03sati svāpa — mada — mūrcchādiṣvapi sarvavyaktyanugatajātipratipattiḥ syāt | tasmādātmā'pi darśanasahāya TBV-SD 113,04evārthavedī | darśanaṃ ca pūraḥsannihitaṃ vyaktisvarūpamanusarati, nahi smṛtigocaramapi pūrvadṛṣṭavyaktigataṃ TBV-SD 113,05jātyādikamiti na darśanasahāyo'pi tadanusaṃdhānasamartha ātmā | atha smaraṇopanītaṃ jātirūpamātmā TBV-SD 113,06tatra saṃdhāsyati; nanvatrāpi smṛtiḥ parihṛtapurovarttivyaktidarśanaviṣayā pūrvadṛṣṭamarthamanusarantī saṃlakṣyate | TBV-SD 113,07tat kathaṃ purovarttini apravarttamānā svaviṣayān sāmānyādīṃstatra saṃghaṭayituṃ kṣamā ? tadasmṛtaṃ ca TBV-SD 113,08saṃghaṭanaṃ kathamātmā'pi kartuṃ kṣamaḥ ? tathāhi — darśane sati draṣṭari tasya svarūpe jāte tannimagnaṃ na smṛti- TBV-SD 113,09kṛtaṃ smartṛrūpaṃ bhāti | yadi tu bhāti tathā sati draṣṭṭarūpa evāsau, na smarttā | atha smartṛrūpe draṣṭṭasvarūpama- TBV-SD 113,10nupraviṣṭaṃ pratibhāti, tathāpi smarttaivā'sau na draṣṭā | atha draṣṭṭa — smartṛsvarūpe vivikte bhātaḥ, tathā sati TBV-SD 113,11tayorbheda iti naikatvam | tathāhi — draṣṭṭasvarūpaṃ dṛgviṣayāvabhāsi pratibhāti, smartṛsvarūpamapi puṃsaḥ smṛti- TBV-SD 113,12viṣayamavatīrṇamavabhāti; tat kutaḥ pūrvāparayorjāti — rūpayoḥ saṃdhānam ? TBV-SD 113,13yat punaruktam ‘smarataḥ pūrvadṛṣṭārthānusaṃdhānādutpadyamānā matiścakṣuḥsaṃbaddhatve pratyakṣam’ iti, eta- TBV-SD 113,14dapyasat; nendriyamatiḥ smṛtigocarapūrvarūpagrāhiṇī, tat kathaṃ sā tatsaṃdhānamātmasātkaroti ? pūrvadṛ- TBV-SD 113,15ṣṭasaṃdhānaṃ hi tatpratibhāsanam, tatpratibhāsasaṃbandhe cendriyamateḥ parokṣārthagrāhitvāt parisphuṭapratibhā- TBV-SD 113,16sanam asannihitaviṣayagrahaṇaṃ ca, tat kutastayoraikyam ? atha parokṣagrahaṇaṃ svātmanā nendriyamatiḥ TBV-SD 113,17saṃspṛśati, evaṃ tarhi tadviviktendriyamatiriti kathaṃ tatsaṃdhāyikā sāmagrī abhyupeyate ? yadi ca TBV-SD 113,18smṛtiviṣayasvabhāvatayā dṛśyamāno'rthaḥ pratyakṣabuddhibhiravagamyate, tathā sati smṛtigocaraḥ pūrvasva- TBV-SD 113,19bhāvo varttamānatayā bhātīti viparītakhyātiḥ sarvaṃ darśanaṃ bhavet | atha yat tadā tatrāvidyamāna- TBV-SD 113,20marthamavaiti jñānaṃ tatra viparītakhyātiḥ, pratyakṣapratītistu pūrvasaṃdhānādapyupajāyamānā pūraḥ sadeva TBV-SD 113,21vastu gṛhṇatī kathaṃ viparītakhyātirbhavet ? nanu pūrvarūpagrāhitayā tasyāḥ sadarthagrahaṇameva na saṃbhavati; TBV-SD 113,22smaraṇopaneyaṃ hi rūpaṃ pratiyatī vartamānatayā pratyakṣabuddhirna pratibhāsamānavapuṣaḥ sattāṃ sādhayi- TBV-SD 113,23tumalam, pratyastamite'pi rūpe smṛteravatārāt | tadanusāriṇī cākṣamatirapi tadevānusarantī na TBV-SD 113,24sattā''spadam | tasmādindriyamatiḥ sakalā pūrvarūpagrahaṇaṃ pariharantī varttamāne parisphuṭe varttata iti TBV-SD 113,25tadaiva tadgatāṃ jātimudbhāsayituṃ prabhuriti na pūrvāparavyaktigatā jātiḥ samasti | yadeva hi dvitīyavya- TBV-SD 113,26ktigataṃ rūpaṃ bhāti tadeva sat, pūrvavyaktigataṃ tu rūpaṃ na bhātīti na tat sat | tataścānekavyaktivyā- TBV-SD 113,27pikāyā jāterasiddhiriti na tatra liṅga — śabdayorapi pravṛttiriti na tābhyāmapi tatpratipattiḥ | yathā ca TBV-SD 113,28vyaktibhinnā'nusyūtā jātirna saṃbhavati tathā yathāsthānaṃ pratipādayiṣyata ityāstāṃ tāvat | TBV-SD 113,29tadevaṃ sattā — samavāyayoḥ paraparikalpitayorasiddheḥ ‘prāgasataḥ kāraṇasamavāyaḥ sattāsamavāyo TBV-SD 113,30vā kāryatvam’ iti kāryatvasyāsiddhatvāt svarūpāsiddho'pi kāryatvalakṣaṇo hetuḥ | TBV-SD 113,31atha syādeṣa doṣo yadi yathoktalakṣaṇaṃ kāryatvaṃ hetutvenopanyastaṃ syāt, yāvatā'bhūtvā bhavanala- TBV-SD 113,32kṣaṇaṃ kāryatvaṃ hetutvenopanyastaṃ tenāyamadoṣaḥ | nanvevamapi bhū — bhūdharādeḥ kathamevaṃbhūtaṃ kāryatvaṃ siddham ? TBV-SD 113,33atha yadi atra vipratipattiviṣayatā tadā'numānatasteṣu kāryatvaṃ sādhyate, taccānumānam — ‘bhū — bhūdharāyaḥ TBV-SD 113,34kāryam, racanāvattvāt, ghaṭādivat’ iti kathaṃ na teṣu kāryatvalakṣaṇo hetuḥ siddhaḥ ? asadetat; yato'- TBV-SD 113,35trāpi prayoge bhū — bhūdharāderavayavino'siddherāśrayāsiddhaḥ ‘racanāvattvāt’ iti hetuḥ, tadasiddhatvaṃ ca prāk TBV-SD 113,36pratipāditam | TBV-SD 113,37kiñca, kimidaṃ racanāvattvam ? yadi avayavasanniveśo racanā tadvattvaṃ ca pṛthivyādestadutpādya- TBV-SD 113,38tvam tadā'vayavasanniveśasya saṃyogāparanāmno'siddhatvādasiddhaviśeṣaṇo racanāvattvāditi hetuḥ | tathā, TBV-SD 113,39pṛthivyādiṣu saṃyogajanyatvasya viśeṣyasyāsiddhatvādasiddhaviśeṣyaśca prakṛto hetuḥ | TBV-SD 113,40kathaṃ saṃyogāsiddhatvam yenoktadoṣaduṣṭaḥ prakṛto hetuḥ syāt ? ucyate, tadgrāhakapramāṇābhāvāt TBV-SD 113,41bādhakapramāṇopapatteśca | tathāhi — TBV-SD 113,43“saṃkhyā — parimāṇāni pṛthaktvam saṃyoga — vibhāgau paratvā'paratve karma ca rūpisamavāyāccā- TBV-SD 113,44kṣuṣāṇi” TBV-SD 114,01iti vacanāt dṛśyavastusamavetasya saṃyogasya pareṇa pratyakṣagrāhyatvamabhyupagatam | na ca nirantaro- TBV-SD 114,02tpannavastudvayapratibhāsakāle'dhyakṣapratipattau tadvyatirekeṇāparaḥ saṃyogo bahirgrāhyarūpatāṃ bibhrāṇaḥ prati- TBV-SD 114,03bhāti, nāpi kalpanābuddhau vastudvayaṃ yathoktaṃ vihāya śabdollekhaṃ cāntaram aparaṃ varṇākṛtyakṣarākārarahitaṃ TBV-SD 114,04saṃyogasvarūpamudbhāti | tadevamupalabdhilakṣaṇaprāptasya saṃyogasyānupalabdherabhāvaḥ, śaśaviṣāṇavat | TBV-SD 114,05tena yadāha uddyotakaraḥ — TBV-SD 114,06“yadi saṃyogo nārthāntaraṃ bhavet tadā kṣetra — bījodakādayo nirviśiṣṭatvāt sarvadaivāṅkurādikāryaṃ TBV-SD 114,07kuryuḥ, na caivam, taṇāt sarvadā kāryā'nārambhāt kṣetrādīnyaṅkurotpattau kāraṇāntarasāpekṣāṇi, yathā TBV-SD 114,08mṛtpiṇḍādisāmagrī ghaṭādikaraṇe kulālādisāpekṣā; yo'sau kṣetrādibhirapekṣyaḥ sa saṃyoga iti TBV-SD 114,09siddham | kiñca, asau saṃyogo dravyayorviśeṣaṇabhāvena pratīyamānatvāt tato'rthāntaratvena pratyakṣasiddha TBV-SD 114,10eva | tathāhi — kaścit kenacit ‘saṃyukte dravye āhara’ ityukto yayoreva dravyayoḥ saṃyogamupalabhate te TBV-SD 114,11evāharati na dravyamātram | kiñca, dūrataravarttinaḥ puṃsaḥ sāntare'pi vane nirantararūpāvasāyinī buddhi- TBV-SD 114,12rudayagāsādayati, seyaṃ mithyābuddhiḥ mukhyapadārthānubhavamantareṇa na kvacidupajāyate | na hyananubhūtago- TBV-SD 114,13darśanasya gavaye ‘gauḥ’ iti vibhramo bhavati | tasmādavaśyaṃ saṃyogo mukhyo'bhyupagantavyaḥ | tathā, ‘na caitraḥ TBV-SD 114,14kuṇḍalī’ ityanena pratiṣedhavākyena na kuṇḍalaṃ pratiṣidhyate, nāpi caitraḥ, tayoranyatra deśādau sattvāt | TBV-SD 114,15tasmāccaitrasya kuṇḍalasaṃyogaḥ pratiṣidhyate | tathā, ‘caitraḥ kuṇḍalī’ ityanenāpi vidhivākyena na caitra- TBV-SD 114,16kuṇḍalayoranyataravidhānam, tayoḥ siddhatvāt; pāriśeṣyāt saṃyogavidhānam | tasmādastyeva saṃyogaḥ” TBV-SD 114,17 iti, tannirastaṃ draṣṭavyam; saṃyuktadravyasvarūpāvabhāsavyatirekeṇāparasya saṃyogasya TBV-SD 114,18pratyakṣe nirvikalpake savikalpake vā'pratibhāsasya pratipāditatvāt | TBV-SD 114,19na ca saṃyuktapratyayānyathānupapattyā saṃyogakalpanopapannā, nirantarāvasthayoreva bhāvayoḥ saṃyukta- TBV-SD 114,20pratyayahetutvāt | yāvacca tasyāmavasthāyāṃ saṃyogajanakatvena saṃyuktapratyayaviṣayau tāviṣyete tāvat saṃyo- TBV-SD 114,21gamantareṇa saṃyuktapratyayahetutvena tadviṣayau kiṃ neṣyete kiṃ pāramparyeṇa ? na ca sāntare vane nirantarāvabhā- TBV-SD 114,22sinī buddhirmukhyapadārthānubhavapūrvikā, askhalatpratyayatvenānupacarītatvāt | ‘na caitraḥ kuṇḍalī’ ityādau TBV-SD 114,23caitrasaṃbandhikuṇḍalaṃ niṣidhyate vidhīyate vā na saṃyogaḥ | na ca saṃbandhavyatirekeṇa caitrasya kuṇḍala- TBV-SD 114,24saṃbandhānupapattiriti vaktuṃ śakyam, yataścaitra — kuṇḍalayoḥ kiṃ saṃbandhinoḥ sa saṃbandhaḥ, utāsaṃbandhinoḥ ? TBV-SD 114,25nāsaṃbandhinoḥ, himavadvindhyayorivāsaṃbandhinoḥ saṃbandhānupapatteḥ; na cāsaṃbandhinorbhinnasaṃbandhena tada- TBV-SD 114,26bhinnaṃ saṃbandhitvaṃ śakyaṃ vidhātum, viruddhadharmādhyāsena bhedāt | nāpi bhinnam, tatsadbhāve'pi tayoḥ TBV-SD 114,27svarūpeṇāsaṃbandhitvaprasaṅgāt; bhinnasya tatkṛtopakāramantareṇa tatsaṃbandhitvāyogāt; tato'paropakāra- TBV-SD 114,28kalpane'navasthāprasaṅgāt | saṃbandhinostu saṃbandhaparikalpanaṃ vyartham, saṃbandhamantareṇāpi tayoḥ svata TBV-SD 114,29eva saṃbandhisvarūpatvāt | TBV-SD 114,30yattūktam ‘viśiṣṭāvasthāvyatirekeṇa kṣiti — bījodakādīnāṃ nāṅkurajanakatvam, sā ca viśiṣṭā- TBV-SD 114,31vasthā teṣāṃ saṃyogarūpā śaktiḥ, tadasāram; yato yathā viśiṣṭāvasthāyuktāḥ kṣityādayaḥ saṃyogamutpā- TBV-SD 114,32dayanti tathā tadavasthāyuktā aṅkurādikamapi kāryaṃ niṣpādayiṣyantīti vyarthaṃ saṃyogaśaktestadantarāla- TBV-SD 114,33varttinyāḥ parikalpanam | atha saṃyogaśaktivyatirekeṇa na kāryotpādane kāraṇakalāpaḥ pravarttata iti TBV-SD 114,34nirbandhastarhi saṃyogaśaktyutpādane'pyaparasaṃyogaśaktivyatirekeṇa nāsau pravarttata ityaparā saṃyogaśaktiḥ TBV-SD 114,35parikalpanīyā, tatrāpyaparetyanavasthā | atha tāmantareṇāpi śaktimutpādayanti tarhi kāryamapi TBV-SD 114,36tāmantareṇaivāṅkurādikaṃ nirvarttayiṣyantīti vyarthaṃ saṃyogaśaktestadantarālavarttinyāḥ kalpanam | TBV-SD 114,37na ca viśiṣṭāvasthāvyatirekeṇa pṛthivyādayaḥ saṃyogaśaktimapi nirvarttayituṃ kṣamāḥ; tathā'bhyupagame TBV-SD 114,38sarvadā tannirvarttanaprasaṅgādaṅkurāderapyanavaratotpattiprasaṅgaḥ | na cānyatarakarmādisavyapekṣāḥ saṃyogamutpā- TBV-SD 114,39dayanti kṣityādaya iti nāyaṃ doṣaḥ, karmotpattāvapi saṃyogapakṣoktadūṣaṇasya sarvasya tulyatvāt | TBV-SD 114,40tasmādekasāmagryadhīnaviśiṣṭotpattimatpadārthavyatirekeṇa nāparaḥ saṃyogaḥ, tasya bādhakapramāṇa- TBV-SD 115,01viṣayatvāt sādhakapramāṇābhāvācca | yastu ‘saṃyukte dravye ete’ iti, ‘anayorvā'yaṃ saṃyogaḥ’ iti TBV-SD 115,02vyapadeśaḥ sa bhedāntarapratikṣepāpratikṣepābhyāṃ tathā'yasthotpannavastudvayanibandhana eva, nāto'parasya TBV-SD 115,03saṃyogasya siddhiḥ | na cākṣaṇikatve tayoḥ sa saṃbandhī yuktaḥ | tatsaṃbandhasya samavāyasya niṣiddhatvāt TBV-SD 115,04niṣetsyamānatvācca | na ca tajjanyatvādasau tatsaṃbandhī, akṣaṇikatve janakatvavirodhasya pratipādayi- TBV-SD 115,05ṣyamāṇatvāt | kṣaṇikatve'pi tayorekasāmagryadhīnā nairantaryotpattireva, nāparaḥ saṃyoga iti ‘racanā- TBV-SD 115,06vattvāt’ ityatra hetorviśeṣaṇasya saṃyogaviśeṣasya racanālakṣaṇasyā'siddhestadvato viśeṣyasyāpyasiddhi- TBV-SD 115,07riti svarūpāsiddhatvam | TBV-SD 115,08atha pṛthivyādeḥ kāryatvaṃ bauddhairabhyupagamyata eveti nāsiddhatvaṃ tairasya hetoḥ preraṇīyam | nanvatrāpi TBV-SD 115,09yādṛgbhūtaṃ buddhimatpūrvakatvena devakulādiṣvanvaya — vyatirekābhyāṃ vyāptaṃ kāryatvamupalabdham — yadakriyāda- TBV-SD 115,10rśino'pi jīrṇadevakulādāvupalabhyamānaṃ laukikaparīkṣakādestatra kṛtabuddhimutpādayati — tādṛgbhūtasya TBV-SD 115,11kṣityādiṣu kāryatvasyā'nupalabdherasiddhaḥ kāryatvalakṣaṇo hetuḥ | upalambhe vā tatra tato jīrṇadevakulā- TBV-SD 115,12diṣvivā'kriyādarśino'pi kṛtabuddhiḥ syāt; na hyanbaya — vyatirekābhyāṃ suvivecitaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ TBV-SD 115,13vyabhicarati, tasyā'hetukatvaprasaṅgāt | ataḥ kṣityādiṣu kāryatvadarśanādakriyādarśinaḥ kṛtabuddhyanu- TBV-SD 115,14papatteryad buddhimatkāraṇatvena vyāptaṃ kāryatvaṃ devakulādiṣu niścitaṃ tat tatra nāstītyasiddho hetuḥ; kevalaṃ TBV-SD 115,15kāryatvamātraṃ prasiddhaṃ tatra | na ca prakṛtyā parasparamarthāntaratvena vyavasthito'pi dharmaḥ śabdamātreṇā'bhedī TBV-SD 115,16hetutvenopādīyamāno'bhimatasādhyasiddhaye paryāpto bhavati, sādhyaviparyaye'pi tasya bhāvāvirodhāt; TBV-SD 115,17yathā valmīke dharmiṇi kumbhakārakṛtatvasiddhaye mṛdvikāramātraṃ hetutvenopādīyamānamiti | yad buddhi- TBV-SD 115,18matkāraṇatvena vyāptaṃ devakulādau kāryatvaṃ pramāṇataḥ prasiddhaṃ tacca kṣityādāvasiddham; yacca kṣityādau TBV-SD 115,19kāryatvamātraṃ hetutvenopanyasyamānaṃ siddhaṃ tat sādhyaviparyaye bādhakapramāṇābhāvāt saṃdigdhavyatirekatve- TBV-SD 115,20nānaikāntikam; na tato'bhimatasādhyasiddhiḥ | TBV-SD 115,21nanvetat kāryasamaṃ nāma jātyuttaram | tathāhi — ‘kṛtakatvādanityaḥ śabdaḥ’ ityukte jātivādyatrāpi TBV-SD 115,22prerayati — kimidaṃ ghaṭādigataṃ kṛtakatvaṃ hetutvenopanyastam, kiṃ vā śabdagatam, athobhayagatamiti ? TBV-SD 115,23ādye pakṣe hetorasiddhiḥ, na hyanyadharmo'nyatra vartate | dvitīye'pi sādhanavikalo dṛṣṭāntaḥ | tṛtīye'pye- TBV-SD 115,24tāveva doṣāviti | etacca kāryasamaṃ nāma jātyuttaramiti pratipāditam; yathoktam — “kāryatvānyatvale- TBV-SD 115,25śena yat sādhyāsiddhidarśanaṃ tat kāryasamam” iti, kāryatvasāmānyasyānityatvasādha- TBV-SD 115,26katvenopanyāse'bhyupagate dharmibhedena vikalpanavad buddhimatkāraṇatve kṣityāde; kāryatvamātreṇa sādhye'bhīṣṭe TBV-SD 115,27dharmibhedena kāryatvādervikalpanāt, asadetat; yataḥ sāmānyena kāryatvānityatvayorviparyaye bādhakapra- TBV-SD 115,28māṇabalād vyāptisiddhau kāryatvasāmānyaṃ śabdādau dharmiṇyupalabhyamānamanityatvaṃ sādhayatīti kāryatva- TBV-SD 115,29mātrasyaiva tatra hetutvenopanyāse dharmavikalpanaṃ yat tatra kriyeta tat sarvānumānocchedakatvena kāryasamajā- TBV-SD 115,30tyuttaratāmāsādayati; na tvevaṃ kṣityāderbuddhimatkāraṇatve sādhye kāryatvasāmānyaṃ hetutvena saṃbhavati, tasya TBV-SD 115,31viparyaye bādhakapramāṇābhāvāt sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvenā'naikāntikatvāt | yacca buddhimatkāra- TBV-SD 115,32ṇapūrvakatvena vyāptaṃ devakulādau kāryatvaṃ pratipannam — yadakriyādarśino'pi jīrṇaprāsādādau kṛtabuddhimu- TBV-SD 115,33tpādayati — tat tatrāsiddhamiti pratipāditam | TBV-SD 115,34api ca, yadi atra vyāpakanityaikabuddhimatkāraṇaṃ kṣityādeḥ kāraṇatvenā'bhipretaṃ kāryatvalakṣaṇā- TBV-SD 115,35ddhetoḥ tathā sati ghaṭādau dṛṣṭāntadharmiṇi tatpūrvakatvena kāryatvasyāniścayāt sādhyavikalo dṛṣṭāntaḥ, TBV-SD 115,36viruddhaśca hetuḥ syāt, anityabuddhyādhārāvyāpakā'nekakartṛpūrvakatvena vyāptasya kāryatvasya ghaṭādau TBV-SD 115,37niścayāt | atha buddhimatkāraṇatvamātraṃ sādhyatvenābhipretaṃ kṣityādau tarhi nityabuddhyādhāra — vyāpakaikakartṛ- TBV-SD 115,38pūrvakatvalakṣaṇasya viśeṣasya kṣityādāvasiddherneśvarasiddhiḥ | atha buddhimatkāraṇatvasāmānyameva kṣityādau TBV-SD 115,39sādhyate, tacca pakṣadharmatābalād viśiṣṭaviśeṣādhāraṃ sidhyati nirviśeṣasya sāmānyasyāsaṃbhavāt, TBV-SD 115,40anityajñānavataḥ śarīriṇaḥ kṣityādivinirmāṇasāmarthyarahitatvena ghaṭādāvupalabdhasya viśeṣasya buddhi- TBV-SD 115,41matkāraṇatvasāmānyādhārasya tatrāsaṃbhavāt | nanvevaṃ sāmānyāśrayatvena yad ghaṭādau vyaktisvarūpaṃ TBV-SD 116,01pratipannaṃ tasya kṣityādāvasaṃbhavāt, anyasya ca vyaktisvarūpasya vivakṣitasāmānyāśrayatvenāprasiddhatvāt, TBV-SD 116,02nirādhārasya ca sāmānyasyāsaṃbhavāt, buddhimatkāraṇatvasāmānyasyaiva kṣityādau na siddhiḥ syāt; na TBV-SD 116,03hi kvacid gotvādhārasya khaṇḍādivyaktiviśeṣasyā'saṃbhave'nyarūpamahiṣyādivyaktisamāśritaṃ gotvaṃ TBV-SD 116,04kutaściddhetoḥ siddhimāsādayati | TBV-SD 116,05atha kāryatvasya kṣityādau buddhimatkāraṇatvābhāve'bhāvaprasaṅgād vilakṣaṇavyattayāśritasyāpi TBV-SD 116,06tatsāmānyasya tatra siddhirbhavatyeva; yathā mahānasavilakṣaṇagiriśikharādyādhārasyāgnisāmānyasya TBV-SD 116,07dhūmāt prasiddhiḥ | syādetat, yadi adhūmavyāvṛttaṃ dhūmamātramanagnivyāvṛttenāgninā vyāptaṃ yathā TBV-SD 116,08pratyakṣā'nupalambhalakṣaṇāt pramāṇāt prasiddhaṃ tathā'trāpyabuddhimatkāraṇavyāvṛttena buddhimatkāraṇatva- TBV-SD 116,09mātreṇā'kāryavyāvṛttasya kāryamātrasya kutaścit pramāṇād vyāptiḥ sarvopasaṃhāreṇa niścitā syāt, TBV-SD 116,10yāvatā saiva na siddhā | atha yathā kāryadharmānuvṛtteḥ kāryaṃ hutabhujo dhūmaḥ, sa tadabhāve'pi bhavan TBV-SD 116,11hetumattāṃ vilaṅghayet iti nāgnivyatirekeṇa dhūmasya sadbhāva iti sarvopasaṃhāreṇa vyāptisiddhistathā'- TBV-SD 116,12trāpi bhūdharādi kāryadharmānuvṛttito buddhimatkāraṇakāryam, tadabhāve tad bhavad nirhetukaṃ syāditi TBV-SD 116,13sarvopasaṃhāreṇa vyāptisiddhiḥ | nanu ghaṭādilakṣaṇaḥ kāryaviśeṣo buddhimadanvaya — vyatirekānuvidhāyī TBV-SD 116,14ya upalabhyamānastatsamāneṣu padārtheṣvakriyādarśino'pi kṛtabuddhimutpādayati, sa eva buddhimatkāra- TBV-SD 116,15ṇakāryatvāt tadabhāve bhavan nirhetukaḥ syāditi vaktuṃ śakyam, na punaḥ kāryatvamātraṃ kāraṇamātrahetukaṃ TBV-SD 116,16buddhimatkāraṇābhāve bhavannirhetukamāsajyate, taddhi kāraṇamātrābhāve bhavad nirhetukaṃ syāt | na ca TBV-SD 116,17kāryaviśeṣaḥ kartāramantareṇa nopalabdha iti kāryatvamātramapi kartṛviśeṣānumāpakamiti nyāyavidā TBV-SD 116,18vaktuṃ yuktam; anyathā dhūmaviśeṣastatkālavahnyavyabhicarito mahānasādāvupalabdha iti dhūpaghaṭikādau TBV-SD 116,19dhūmamātramapi tatkālavahnyanumāpakaṃ syāt | atha tatra tatkālavahnyanumāne tataḥ pratyakṣavirodhaḥ, sa TBV-SD 116,20tarhi bhūruhādāvapyakṛṣṭajāte kartranumāne kāryatvalakṣaṇāddhetoḥ samānaḥ | atha tatkarturatīndriyatvā- TBV-SD 116,21bhyupagamād na pratyakṣavirodhaḥ, dhūpaghaṭikādāvapi vahneratīndriyatvābhyupagame ko doṣo yena pratyakṣa- TBV-SD 116,22virodha udbhāvyeta ? atha ‘yadi tatra tatkālasaṃbandhyanalo bhavet tadā bhāsvararūpasaṃbandhitvāt pratyakṣaḥ TBV-SD 116,23syāt’ ityapratyakṣatvalakṣaṇo doṣaḥ; nanu bhāsvararūpasaṃbandhitvādanalo yadi tatkālaṃ syāt pratyakṣa TBV-SD 116,24eva bhavedityetadeva kuto'vasitam ? mahānasādau tathābhūtasyaiva tasya darśanāditi cet; nanvevaṃ bhūru- TBV-SD 116,25hādāvapi yadi kartā syāt tadā śarīravān dṛśya eva syāt, ghaṭādau kartustathābhūtasyaiva tasyopa- TBV-SD 116,26lambhāt iti samānaṃ paśyāmaḥ | TBV-SD 116,27atha vṛkṣaśākhābhaṅgādikāryasyā'dṛśyaḥ piśācādiḥ kartā yathā'bhyupagataḥ, svaśarīrā'vayavānāṃ TBV-SD 116,28vā'paraśarīravyatirekeṇāpi yathā vā prerako devadattādiḥ, tathā bhūruhādikāryakartā'dṛśyaḥ śarīrā- TBV-SD 116,29dirahitaśca yadi syāt ko doṣaḥ ? na kaścid dṛṣṭavyatikramavyatirekeṇa | tathāhi — devadattāderapi TBV-SD 116,30svaśarīrāvayavaprerakatvaṃ viśiṣṭaśarīrasaṃbandhavyatirekeṇa nopalabdhamityetāvanmātrameva tatra tasya TBV-SD 116,31kartṛtvanibandhanam, nāparaśarīrasaṃbandhastatra tasyopayogī iti bhūruhādikarturapi śarīrasaṃbaddhasyaiva TBV-SD 116,32kāryakaraṇe vyāpāro yuktaḥ nānyathā | tatsaṃbandhaśca tasya yadi tatkṛto'bhyupagamyate tadā śarīrasaṃba- TBV-SD 116,33ndharahitasya tadakaraṇasāmarthyamityaparaśarīrasaṃbandho'bhyupagantavyaḥ; anyathā śarīrasaṃbandharahitasya TBV-SD 116,34kathaṃ prastutakāryakaraṇam ? tathā, tadabhyupagame vā'parāparaśarīranirvartane kṣīṇavyāpāratvādīśasya na TBV-SD 116,35bhūruhādikāryanirvartanam | atha tadanirvartitaṃ taccharīraṃ tadā'trāpi vaktavyam — kiṃ tat kāryam, uta TBV-SD 116,36nityamiti ? yadyādyaḥ pakṣaḥ, tadā tasya kāryatve satyapi na kartṛpūrvakatvam, tatastenaiva kāryatva- TBV-SD 116,37lakṣaṇo heturvyabhicārī | atha nityam, tadā yathā taccharīrasya śarīratve satyapi nityatvalakṣaṇaḥ TBV-SD 116,38svabhāvātikramo'bhyupagamyate tathā bhūruhādeḥ kāryatve satyapyakartṛpūrvakatvamabhyupagantavyamiti puna- TBV-SD 116,39rapi tairheturvyabhicārī prakṛtaḥ | TBV-SD 116,40piśācādestu śarīrasaṃbandharahitasya kāryakartṛtvaṃ muktātmana ivānupapannam | athāstyeva tasya TBV-SD 116,41śarīrasaṃbandhaḥ, kintvadṛśyaśarīrasaṃbandhādasāvadṛśyaḥ kartā'bhyupagamyate; nanu kulālāderapi śarīra- TBV-SD 116,42saṃbandha eva dṛśyatvaṃ nāparam, svarūpeṇātmano'dṛśyatvāt | atha dṛśyaśarīrasaṃbandhāt tasya dṛśya- TBV-SD 117,01tvam; nanu piśācādiśarīrasya śarīratve satyapi kathamadṛśyatvam ? asmadādicakṣurvyāpāreṇa tasyā- TBV-SD 117,02nupalambhāditi cet; nanu yathā śarīratve satyapyasmadādiśarīravilakṣaṇaṃ piśācādilakṣaṇaṃ śarīrama- TBV-SD 117,03nupalabhyatvenābhyupagamyate tathā ghaṭādivilakṣaṇaṃ bhūruhādi kāryatve satyapyakartṛkatvena kiṃ nābhyupa- TBV-SD 117,04gamyate ? tathā'bhyupagame ca punarapi prakṛto heturvyabhicārī | tadevamasiddhatvā'naikāntikatva — viru- TBV-SD 117,05ddhatvadoṣaduṣṭatvād nāsmāddhetoḥ prastutasādhyasiddhiḥ | tena yaduktam ‘pṛthivyādigatasya kāryatvasyā- TBV-SD 117,06pratipatterna tasmādīśvarāvagamaḥ’ iti, tad yuktamevoktam | TBV-SD 117,07yattūktam ‘pṛthivyādīnāṃ bauddhaiḥ kāryatvamabhyupagatam te kathamevaṃ vadeyuḥ’ iti, tadasāram; prakṛta- TBV-SD 117,08sādhyasiddhinibandhanasya kāryatvasya teṣvasiddhatvapratipādanāt | yaccābhāṣi ‘ye'pi cārvākāsteṣāṃ TBV-SD 117,09kāryatvaṃ necchanti teṣāmapi viśiṣṭasaṃsthānayuktānāṃ kathamakāryatā’ iti, tadapyayuktam; saṃsthānayukta- TBV-SD 117,10tvasyāsiddhatvādidoṣaduṣṭatvapratipādanāt | yacca ‘saṃsthānaśabdavācyatvaṃ kevalaṃ ghaṭādibhiḥ sāmānyaṃ TBV-SD 117,11pṛthivyādīnām, na tvarthaḥ kaścid dvayoranugataḥ samāno vidyate’ tadevameva; yattūktam ‘dhūmādāvapi TBV-SD 117,12pūrvāparavyaktigato naiva kaścidanugato'rthaḥ samāno'sti’ ityādi, tadasaṅgatam; ghaṭādisaṃsthānebhyaḥ TBV-SD 117,13pṛthivyādisaṃsthānasya vailakṣaṇyena hetorasiddhatvapratipādanāt | TBV-SD 117,14yadapyuktam ‘vyutpannānāmastyeva pṛthivyādisaṃsthānavattva — kāryatvāderhetordharmidharmatā'vagamaḥ, TBV-SD 117,15avyutpannānāṃ tu prasiddhānumāne dhūmādāvapi nāsti’ iti, tadapyacāru; yato yadyanumānanimittahetupakṣa- TBV-SD 117,16dharmatva — pratibandhalakṣaṇāṃ vyutpattimāśritya vyutpannā abhidhīyante tadā pṛthivyādigatasaṃsthāna — kārya- TBV-SD 117,17tvādau ghaṭādisaṃsthānavailakṣaṇye prakṛtasādhyasādhake vyutpattirna keṣāñcidapi bhavati, yathoktasādhya- TBV-SD 117,18vyāptasya pṛthivyādau saṃsthānāderabhāvāt | bhāve vā śarīrādimato'smadādīndriyagrāhyasyānityabuddhyā- TBV-SD 117,19didharmakalāpopetasya ghaṭādau saṃsthānādihetuvyāpakatvena pratipannasya kartuḥ pṛthivyādau tataḥ pratipattiḥ TBV-SD 117,20syāt, na hi hetuvyāpakamapahāyā'vyāpakasya viruddhadharmākrāntasyā'parasya sādhyadharmasya pratipattiḥ TBV-SD 117,21sādhyadharmiṇi yathoktalakṣaṇalakṣitahetubalasamutthetyanumānavidāṃ vyavahāraḥ | kāraṇamātrapratipattau tu TBV-SD 117,22tataḥ tatra na vipratipattiriti siddhasādhyatā | atha hetulakṣaṇavyutpattivyatiriktāṃ vyutpattimāśritya TBV-SD 117,23‘vyutpannānām’ ityucyate tadā ‘kenacit sraṣṭrā jagat sṛṣṭam’ iti nirmūladurāgamāhitavāsanānāma- TBV-SD 117,24styeva pṛthivyādisaṃsthānavattva — kāryatvāderhetordharmidharmatā'vagamādiḥ; na ca tathābhūtadharmidharmatādyavaga- TBV-SD 117,25māt sādhyasiddhiḥ, vede mīmāṃsakasyā'smaryamāṇakartṛkatvādeḥ dharmidharmatā'vagamāderyathā'pauruṣeya- TBV-SD 117,26tvasya | ‘avyutpannānāṃ tu prasiddhānumāne dhūmādāvapi nāsti’ iti yuktameva, asmābhirapyabhyupagamāt | TBV-SD 117,27yattu ‘prāsādādisaṃsthānādervailakṣaṇye'pi pṛthivyādisaṃsthānādeḥ kāryatvādi pṛthivyādīnāmi- TBV-SD 117,28ṣyate, kāryaṃ ca kartṛ — karaṇa — karmapūrvakaṃ dṛṣṭam’ ityādi, tadapyasaṅgatam; yato yadi nāma ghaṭāderviśiṣṭa- TBV-SD 117,29kāryasya kartṛpūrvakatvamupalabdhaṃ naitāvatā'viśiṣṭasyāpi bhūruhādikāryasya kartṛpūrvakatvamabhyupagantuṃ TBV-SD 117,30yuktam; anyathā pṛthivīlakṣaṇasya kāryasya rūpa — rasa — gandha — sparśaguṇayogitvamupalabdhaṃ bhūtatve sati, TBV-SD 117,31vāyorapi tadyogitvamabhyupagamanīyaṃ syāt, tattvādeva | athātra pratyakṣādibādhaḥ, sa bhūruhādikārye- TBV-SD 117,32ṣvapi samāna iti prāk pratipāditam | yattūktam ‘kartṛpūrvakasya kāryatvādestadvailakṣaṇyād na tataḥ TBV-SD 117,33sādhyāvagamaḥ’ ityādi, tat satyameva; tadvailakṣaṇyasya prasādhitatvāt | ata eva siddham ‘yādṛgadhi- TBV-SD 117,34ṣṭhātṛbhāvābhāvānuvṛttimat sanniveśādi’ ityādigranthapratipāditasya dūṣaṇasya kāryatvādau sarvasminnī- TBV-SD 117,35śvarasādhake hetau samānatvād na kasyacit tatsādhakatā | ‘yadyevamanumānocchedaprasaṅgaḥ, dhūmādi TBV-SD 117,36yathāvidhamagnyādisāmagrībhāvābhāvānuvṛttimat tathāvidhametad yadi parvatopari bhavet syāt tato TBV-SD 117,37vahnyādyavagamaḥ’ ityādikastu pūrvapakṣagranthaḥ pūrvameva vihitottaraḥ | TBV-SD 117,38yathā yathābhūto'dhūmavyāvṛtto dhūmo'nagnivyāvṛttenā'gninā vyāpto viparyaye bādhakapramāṇaba- TBV-SD 117,39lādavasito giriśikharādāvupalabhyamānastaddeśamagnisāmānyamaniyatatārṇa — pārṇādyagnivyaktisamāśri- TBV-SD 118,01tamanumāpayati; naivaṃ kāryatvamātraṃ buddhimatkāraṇatvasāmānyena vyāptaṃ viparyaye bādhakapramāṇabalād TBV-SD 118,02niścitaṃ kintu kāraṇatvamātreṇa vyāptaṃ tat tadbalād niścitam, taccopalabhyamānaṃ kṣityādau kāra- TBV-SD 118,03ṇamātramanumāpayati yathā giriśikharādāvupalabhyamāno dhūmastatsaṃbaddhamagnimātramaniyatavyaktiniṣṭham, TBV-SD 118,04tena ‘pṛthivyādigatakāryatvadarśanāt kartradarśinastadapratipattivat śikharyādigatavahnyādyadarśināṃ TBV-SD 118,05dhūmādapi tadapratipattirastu’ iti ko'nyo'numānasvarūpavido bhavato vaktuṃ kṣamaḥ | yadi hi kāryavi- TBV-SD 118,06śeṣāddhūmalakṣaṇādupalabhyamānād gṛhītāvinābhāvasya puṃso'gnilakṣaṇakāraṇaviśeṣapratipattirgiriśikha- TBV-SD 118,07rādau bhavati tadā kāryamātrāt pṛthivyādāvupalabhyamānādabuddhimatkāraṇaviśeṣasya tatra TBV-SD 118,08pratipattau kimāyātam ? kāraṇamātrapratipattistu tatastatra bhavatyeva, “suvivecitaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ na TBV-SD 118,09vyabhicarati” iti nyāyāt | ata evānyasya saṃbaddhasyānyataḥ pratipattau kāryakāraṇāvagamādau TBV-SD 118,10prayatnaḥ kāryaḥ; anyathā tadutthapramāṇasya pramāṇābhāsatā syāt | yattu ‘na cātra śabdasāmānyaṃ vastvanu- TBV-SD 118,11gamo nāstīti yuktaṃ vaktum, dhūmādāvapi śabdasāmānyasya vaktuṃ śakyatvāt’ iti, tadapyasaṅgatam; TBV-SD 118,12dhūmādivailakṣaṇyena pṛthivyādau kāryatvasya buddhimatkāraṇatvāvyāpteḥ śabdasāmānyasya sādhitatvāt | TBV-SD 118,13yacca ‘ghaṭādivat pṛthivyādi svāvayavasaṃyogairārabdhamavaśyaṃ tadviśleṣād vināśamanubhaviṣyati’ TBV-SD 118,14ityādi, tadapyasaṅgatam; avayavasaṃyogavat tadviśleṣasyāpi vibhāgalakṣaṇasya vināśaṃ prati hetutve- TBV-SD 118,15nopanyastasyāsiddhatvāt; tadasiddhatvaṃ ca saṃyogavad vaktavyam | ‘evaṃ vināśād vā saṃbhāvitāt TBV-SD 118,16kāryatvānumānaṃ racanāsvabhāvatvād vā’ ityādi sarvaṃ nirastaṃ draṣṭavyam | yattu cārvākaṃ prati kāryatva- TBV-SD 118,17sādhanāyoktam — ‘yathā laukika-vaidikyo racanayoraviśeṣāt kartṛpūrvakatvaṃ tathā prāsādādi — pṛthivyā- TBV-SD 118,18disaṃsthānayorapi tadrūpatā'stu, aviśeṣāt’ tadapyacāru; tadviśeṣasya pratipāditatvāt; tataḥ kārya- TBV-SD 118,19tvādilakṣaṇasya hetorasiddhataiva | yaccābhāṣi ‘siddhatve'pi nāsmāddhetoḥ sādhyasiddhiryuktā; na hi kevalāt TBV-SD 118,20pakṣadharmād vyāptiśūnyāt sādhyāvagamaḥ’ tat satyameva, vyāptirahitāddhetoḥ sādhyasiddherasaṃbhavāt | TBV-SD 118,21yacca ‘ghaṭādau kartṛpūrvakatvena kāryatvāvagame'pi keṣāñcit kāryāṇāmakartṛpūrvakāṇāṃ kāryatvadarśa- TBV-SD 118,22nānna sarvaṃ kāryaṃ kartṛpūrvakam yathā vaneṣu vanaspatyādīnām’ iti, tadapi satyameva ‘tasmād neśvara- TBV-SD 118,23siddhau kaściddheturavyabhicāryasti’ ityetatparyantam | yadapyuktam ‘nākṛṣṭajātaiḥ sthāvarādibhirvyabhicāro TBV-SD 118,24vyāptyabhāvo vā, sādhyābhāve heturvartamāno vyabhicāryucyate; teṣu kartragrahaṇaṃ na kartrabhāvaniścayaḥ’ iti, TBV-SD 118,25tadapyasāram; sarvapramāṇāviṣayatve'pi yadi sthāvarādiṣu kartrabhāvaniścayo na bhavati tathā sati TBV-SD 118,26ākāśādau rūpādyabhāvaniścayo mā bhūt | atha tatra rūpādisadbhāvabādhakapramāṇasadbhāvāt tadabhāva- TBV-SD 118,27niścayaḥ, so'trāpi samānaḥ | tacca pramāṇaṃ pradarśayiṣyāmo'nantarameva | TBV-SD 118,28yattūktam ‘kṣityādyanvaya — vyatirekānuvidhānadarśanāt teṣām tadatiriktasya kāraṇatvakalpane'ti- TBV-SD 118,29prasaṅgadoṣa iti, etasyāṃ kalpanāyāṃ dharmādharmayorapi na kāraṇatā bhavet’ ityādi, tadayuktam; dharmā- TBV-SD 118,30dharmādeḥ kāraṇatvaṃ jagadvaicitryānyathā'nupapattyā vyavasthāpyate | tathāhi — sarvān utpattimataḥ prati TBV-SD 118,31bhūmyādeḥ sādhāraṇatvāt tadanyādṛṣṭākhyavicitrakāraṇakṛtaṃ kāryavaicitryam | na caivamīśvarasya kāraṇa- TBV-SD 118,32tvaparikalpanāyāṃ kiñcinnimittaṃ saṃbhavati, tadvyatirekeṇa kasyacidarthasyānupapadyamānasyādṛṣṭeḥ | na ca TBV-SD 118,33cetanaṃ kartāraṃ vinā kāryasvarūpānupapattiriti śakyaṃ vaktum; dṛṣṭasyaiva sugatasutaiścaitanyasya jaga- TBV-SD 118,34dvaicitryakartṛkatvenābhyupagamāt; tadā tadvyatiriktā'nyeśvarasya kalpanāyāṃ nimittābhāvāt | TBV-SD 118,35na cādṛṣṭasya cetaneṣvapi sakalajagadupādānopakaraṇasaṃpradānādyabhijñātā na saṃbhavatīti TBV-SD 118,36tadvyatirikto'paro maheśastajjñaḥ kalpanīya iti vaktuṃ yuktam, tajjñānavattvena tasyāpyasiddheḥ | na ca TBV-SD 118,37sakalajagatkartṛtvādeva tajjñātvaṃ tasya siddham; itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | tathāhi — siddhe sakalajaga- TBV-SD 118,38dupādānādyabhijñatve sakalajagatkartṛtvasiddhiḥ, tatsiddhau ca tasya tadabhijñatvasiddhiriti vyaktamitare- TBV-SD 119,01tarāśrayatvam | atha yad yat kāryaṃ tat tad upādānādyabhijñakartṛpūrvakamupalabdhaṃ ghaṭādivat; pṛthi- TBV-SD 119,02vyādyapi kāryam, tena tadapi tadabhijñakartṛpūrvakaṃ yuktamiti netaretarāśrayadoṣaḥ | nanu ghaṭādikārya- TBV-SD 119,03karturapi kulālāderyadapi sarvathā ghaṭādyupādānādyabhijñatvaṃ siddhaṃ syāt tadā yujyetāpyetad vaktum; na TBV-SD 119,04ca tasyā'pi ghaṭādyupādānopakaraṇādeḥ parimāṇā'vayavasaṃkhyeyatvādyanekadharmasākṣātkaraṇajñānamasti, TBV-SD 119,05tattvaṃ siddham | cinmātraparijñānaṃ tu cetanatve'dṛṣṭasyāpi tadādhārasya vā sattvasya tadadṛṣṭa- TBV-SD 119,06nirvartitaphalopabhoktuḥ pratiniyataśarīrādhiṣṭhāyakasya vidyate iti vyarthaṃ vyatiriktāparajñānavato maheśasya TBV-SD 119,07parikalpanam | na cāyamekāntaḥ — sarvaṃ kāryaṃ tadupādānādyabhijñenaiva kartrā nirvartyata iti; svāpa — madā- TBV-SD 119,08vasthāyāṃ śarīrādyavayavapreraṇasya kāryasya tadupādānābhijñānā'bhāve'pi tatkṛtatvenopalabdheḥ | TBV-SD 119,09yaccoktam — ‘na cākṛṣṭajāteṣu sthāvarādiṣu tasyāgrahaṇena pratikṣepaḥ, anupalabdhilakṣaṇaprāptatvā- TBV-SD 119,10dadṛṣṭavat’ iti, tadapyacāru; yato yadi tasya śarīrasaṃbandharahitasya kartṛtvamabhyupeyate tanna yuktisaṅga- TBV-SD 119,11tam, tatsaṃbandharahitasya muktātmana iva jagatkartṛtvānupapatteḥ | atha jñāna — prayatna — cikīrṣā — samavā- TBV-SD 119,12yābhāvād muktātmano'kartṛtvaṃ na punaḥ śarīrasaṃbandhābhāvāditi viṣamo dṛṣṭāntaḥ, tadayuktam; jñānādi- TBV-SD 119,13samavāyasya kartṛtvenābhyupagatasya tatrā'pi niṣiddhatvāt | tasmāccharīrasaṃbandhādeva tasya jagatkartṛtvama- TBV-SD 119,14bhyupagantavyam kulālasyeva ghaṭakartṛtvam | tatsaṃbandhaścedabhyupagamyate kathaṃ na tasyopalabdhilakṣaṇaprāpta- TBV-SD 119,15tvam ? kulālāderapi śarīrasaṃbandhādeva upalabdhilakṣaṇaprāptatvam na punaḥ tatsaṃbandharahitasyātmano TBV-SD 119,16dṛśyatvam | tacceśvare'pi śarīrasaṃbandhitvaṃ kartṛtvādabhyupagantavyamityupalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhe- TBV-SD 119,17statkartuḥ sthāvarādiṣvabhāvaḥ siddha iti kathaṃ na taiḥ kāryatvalakṣaṇo heturvyabhicārī ? TBV-SD 119,18athādṛśyaṃ taccharīramatastatra sadapi nopalabhyata ityayamadoṣaḥ; nanvevamapi ‘asmin sati idaṃ TBV-SD 119,19sthāvarādikaṃ jātam’ iti pratipattirmā bhūt, tathā'nyakāraṇabhāve'pi yathā'tīndriyasye- TBV-SD 119,20ndriyasyā'bhāve rūpādijñānaṃ nopajāyate tathā pṛthivyādikāraṇasākalye'pi kadācit taccharīravirahe TBV-SD 119,21tatsthāvarādikāryaṃ nopajāyata iti vyatirekāt pratītiḥ kiṃ na syāt ? yadā yatrataccharīraṃ niyamena TBV-SD 119,22saṃnihitamiti cā'yaṃ doṣastarhi yugapadbhāviṣu trilokādhikaraṇeṣu bhāveṣu kā vārtā ? na hyekasya TBV-SD 119,23mūrtasya sāvayavasya maheśvaravapuṣo'pi yugapatsakalavyāptiḥ saṃbhavati | amūrtatve niraṃśaprasaṅgādākā- TBV-SD 119,24śameva taccharīram, tasya taccharīratvenādyāpyasiddhatvāt | atha yāvanti kramabhāvīnyaṅkurādikāryāṇi TBV-SD 119,25tāvanti tathāvidhāni taccharīrāṇi kalpyante tarhi taccharīraiḥ sakalaṃ jagadāpūritamiti nāṅkurādi- TBV-SD 119,26kāryairutpattavyam tadutpattideśābhāvād, nāpi māheśvaraiḥ kvacit pravartitavyam, kutaścidvā nivartita- TBV-SD 119,27vyam; taccharīrāṇāṃ pādādyabhighātabhayāt | api ca, tānyapi kāryāṇi, sāvayavatvāt, kumbhavat; TBV-SD 119,28tatastatkaraṇe tāvantyevā'parāṇi tasya śarīrāṇi kalpanīyāni, punastatkaraṇe'pi nānava- TBV-SD 119,29sthāto muktiḥ | tanna śarīravyāpārasahāyo'pyasau sthāvarādikāryaṃ karotīti kalpayituṃ yuktam, ane- TBV-SD 119,30kadoṣaprasaṅgāt | TBV-SD 119,31nā'pi sattāmātreṇā'sau svakāryaṃ karotīti kalpayituṃ yuktam, śarīrakalpanavaiyarthyaprasaṅgāt | TBV-SD 119,32atha sarvotpattimatāmīśvaro nimittakāraṇam, tasya tatkāraṇatvaṃ sakalakāryakāraṇaparijñāne nānyathā, TBV-SD 119,33tatparijñānavānityasyendriyaśarīramantareṇānupapatteḥ atastadarthaṃ tatpa- TBV-SD 119,34rikalpanamiti cet, na; sakalahetuphalaviṣayaṃ tasyāsyendriyaśarīrajaṃ jñānaṃ na TBV-SD 119,35saṃbhavati, indriyāṇāṃ yugapatsarvārthasannikarṣābhāvāt; indriyārthasannikarṣajaṃ ca naiyāyikaiḥ pratyakṣa- TBV-SD 119,36mabhyupagamyate, taduktam — TBV-SD 119,37“indriyārthasannikarṣotpannaṃ jñānamavyapadeśyamavyabhicāri vyavasāyātmakaṃ pratyakṣam” TBV-SD 119,38TBV-SD 120,01sāmagrī — phala — svarūpaviśeṣaṇapakṣatraye'pīndriyārthasaṃnikarṣajasya tasya prāmāṇyābhyupagamāt; tathā, TBV-SD 120,02“pramāṇato'rthapratipattau pravṛttisāmarthyādarthavat pramāṇam” ityatra bhāṣyam TBV-SD 120,03“pramātṛ — prameyābhyāmarthāntaraṃ pramitilakṣaṇe phale sādhakatamavad iti arthaḥ sahakāri pramāṇaṃ TBV-SD 120,04pratipāditam, sahakāritvaṃ cā'rthasya pramāṇasya phalajanane vyāpriyamāṇasya phalajanakatvena tasyāpi TBV-SD 120,05sahāyabhāvaḥ, ‘saha karotīti sahakāri’ iti vyutpatteḥ | na cāsannihitasyārthasyā'tītasyā'nāgatasya TBV-SD 120,06vā pramitilakṣaṇaphalajananaṃ prati vyāpāraḥ saṃbhavati | na ca pramityajanako'rthaḥ, tadabhyupagame na TBV-SD 120,07pramāṇaviṣayatānyataḥ sendriyaśarīrajanitapratyakṣajñānavattvābhyupagame maheśasya na sakalakārya- TBV-SD 120,08kāraṇaviṣayajñānasaṃbhavaḥ; iti śarīrasaṃbandhāt tasya jagatkartṛtvābhyupagame tadakartṛtvameva prasaktam, TBV-SD 120,09iti na tasyādṛśyaśarīrasaṃbandho'bhyupagantuṃ yuktaḥ | TBV-SD 120,10api ca, ghaṭādi kāryaṃ dṛśyaśarīrasaṃbaddhapuruṣapūrvakamupalabdham ityaṅkurādi kāryamapi tathā TBV-SD 120,11kalpanīyam | atha tatparikalpane pratyakṣabādhā'navasthādidoṣādaṅkurādikāryasya kartṛpūrvakataiva viśīryata TBV-SD 120,12iti na tathākalpanam | nanu tadvivaraṇe ko doṣaḥ ? athāṅkurādeḥ kāryatā anekakaraṇa- TBV-SD 120,13mātrābhāve samupajāyamānasya tasya akāryatāprasaktiḥ, na punaḥ kartṛbhāve; anyathā gopālaghaṭikādau TBV-SD 120,14tatkālāgnyabhāve dhūmasyāpyabhāvaprasaktiḥ, na punaḥ kartṛbhāvenā'nalapūrvakatvaṃ vyāptigrahaṇakāle dhūmasya TBV-SD 120,15pratipannam, tena tatastatra tatkāraṇamanalā'numānam | nanvevaṃ kāryamātraṃ kāraṇamātrapūrvakatvena vyāptaṃ TBV-SD 120,16vyāptigrahaṇakāle pratipannamaṅkurādāvupalabhyamānaṃ kāraṇamātramidamanumāpayatu na punarbuddhimatkāraṇa- TBV-SD 120,17viśeṣam, tena kāryamātrasya vyāpteraniścayāt | na ca dṛśyaśarīrasaṃbaddhabuddhimatkāraṇapūrvakatvaṃ kāryaviśe- TBV-SD 120,18ṣasyopalabdhamaṅkurādau tu kāryatvamupalabhyamānaṃ tathābhūtakartṛpūrvakatvānumāne tatra pratyakṣavirodha ityadṛśya- TBV-SD 120,19saṃbaddhaśarīrakartṛpūrvakatvamanumāpayatīti vaktuṃ śakyam; tathā'bhyupagame gopālaghaṭikādāvapi tatkā- TBV-SD 120,20lādṛśyā'nalānumāpako dhūmaḥ kiṃ na syāt ? na ca vahniradṛśyo na saṃbhavatīti vaktuṃ śakyam, TBV-SD 120,21nāyanaraśmiṣvadṛśyasya tasya sadbhāvābhyupagamāt | athāvyavahitarūpopalabdhyanyathānupapattyā tasya TBV-SD 120,22tathābhūtasya parikalpanam; nanvevaṃ dhūmasadbhāvānyathā'nupapattyā tatra tasya tathābhūtasya kiṃ na parikalpa- TBV-SD 120,23nam ? api ca, yathā'nalasya bhāsvararūpasaṃbandhitve satyapi tasyodbhūtatvā'nudbhūtatvābhyāṃ dṛśyatvā- TBV-SD 120,24'dṛśyatve parikalpyete tathā prāsādā'ṅkurādīnāṃ kāryatve kiṃ na parikalpyete nyāyasya samānatvāt ? TBV-SD 120,25tannādṛśyaśarīrasaṃbandhāt tasyāṅkurādikāryotpādakatvaṃ yuktam | dṛśyaśarīrasaṃbandhāt tatkartṛtve TBV-SD 120,26upalabhyānupalambhāt kathaṃ tasya nā'bhāvaḥ ? yattūktam ‘na ca sarvā kāraṇasāmagryupalabdhilakṣaṇaprāptā’ TBV-SD 120,27ityādi, tat satyameva; idaṃ tvasatyam — ‘īśvarasya kāraṇatve'pi na tatsvarūpagrahaṇaṃ pratyakṣeṇa, adṛṣṭavat TBV-SD 120,28kāryadbāreṇa tatpratipatteḥ’ iti; adṛṣṭapratipattāviveśvarapratipattau kāryatvāderhetornirdoṣasyā'saṃbhavā- TBV-SD 120,29diti pratipāditatvāt | TBV-SD 120,30yattūktam ‘sthāvareṣu kartragrahaṇaṃ kartrabhāvāt, āhosvid vidyamānatve'pi tasyāgrahaṇamanupalabhya- TBV-SD 120,31svabhāvatvena, evaṃ saṃdigdhavyatiriktatve na kaściddheturgamakaḥ, dhūmāderapi sakalavyaktyākṣepeṇa vyāptyu- TBV-SD 120,32palambhakāle na sakalā vahnivyaktayo dṛśyāḥ’ ityādi yāvat ‘sarvamutpattimat kartṛ — karaṇapūrvakaṃ TBV-SD 120,33dṛṣṭam, tasya sakṛdapi tathādarśanāt tajjanyatāsvabhāvaḥ, tasyaivaṃ svabhāvaniścitāvanyatamābhāve'pi TBV-SD 120,34kathaṃ svabhāvaḥ’ iti, tadapyasaṃgatam; yato yādṛgbhūtameva ghaṭādikāryaṃ tatpūrvakamupalabdhaṃ tasya sakṛ- TBV-SD 120,35dapi tathādarśanāt tajjanyaḥ svabhāvo vyavasthita iti tadanyatamābhāve'pi tasya bhāve sakṛdapi TBV-SD 120,36tatastadbhāvo na syāditi yuktaṃ ca vaktum na punastadvilakṣaṇaṃ bhūruhādikaṃ kartṛ-karaṇapūrvakaṃ TBV-SD 120,37kadācanāpyupalabdham kintu kāraṇamātrapūrvakam, atastadbhāve tasya bhavato'hetukatvaprāpte- TBV-SD 121,01stadeva tad gamayatītyasakṛdāveditam | yathā ‘anupalabhyamānakartṛkeṣu sthāvareṣu karturanupalambhaḥ TBV-SD 121,02śarīrādyabhāvāt, na tvasattvāt’ ityādi, tadapi pratikṣiptam; uktottaratvāt | yadapyuktam ‘caitanya- TBV-SD 121,03mātreṇopādānādyadhiṣṭhānāt kathaṃ pratyakṣavyāpṛtiḥ’ ? tadasaṃgatam; tathopādānādyadhiṣṭhāyakatvasya TBV-SD 121,04kvacidapyadarśanāt, adṛṣṭasyāpi tasya kalpane buddhyanadhiṣṭhitasyāpi bhūruhādyupādānasya tatkartṛtvaṃ TBV-SD 121,05kiṃ na kalpyate adarśanāviśeṣāt ? TBV-SD 121,06yaccābhyadhāyi ‘kāryasya śarīreṇa saha vyabhicāro dṛśyate, svaśarīrāvayavānāṃ hi śarīrāntarama- TBV-SD 121,07ntareṇāpi pravṛtti — nivṛttī kevalo vidadhāti’ iti, tadapyayuktam; yataḥ śarīrasaṃbandhavyatirekeṇa ceta- TBV-SD 121,08nasya svaśarīrāvayaveṣvanyatra vā kāryanirvartakatvaṃ na dṛṣṭamityanyatrāpi tat tasya na kalpanīyamitthetāva- TBV-SD 121,09nmātrameva pratipādyate, na tvaparaśarīrasaṃbandhaparikalpanamatropayogi | yadi ca śarīrarahitasyāpi tasya TBV-SD 121,10bhūruhādikārye vyāpāraḥ parikalpyate tarhi muktasyāpi tadantareṇa jñānasamavāyikāraṇatvaparikalpanaṃ TBV-SD 121,11kiṃ na kriyate ? tathā'bhyupagame na jñāna — sukhādiguṇarahitātmasvarūpāvasthitirmuktiḥ saṃbhavati iti TBV-SD 121,12tadarthamīśvarā''rādhanamasaṃgatamāsajyeta | yadapi ‘kāryaṃ śarīreṇa vinā karotīti naḥ sādhyam, tat TBV-SD 121,13svaśarīragatam, anyagataṃ veti nānena kiñcit’ iti, tadapyasāram; śarīravyatirekeṇa kāryakaraṇādarśa- TBV-SD 121,14nāt; svaśarīrapravṛttisvarūpe'pi kārye taccharīrasaṃbaddhasyaiva vyāpārāt, ataḥ “acetanaḥ kathaṃ bhāvasta- TBV-SD 121,15dicchāmanuvarttate” iti dūṣaṇaṃ vyavasthitameva, acetanasya śarīrādeḥ śarīrāsaṃbaddhecchā- TBV-SD 121,16mātrānuvartanā'darśanāt | tadasaṃbaddhasyecchāyā apyabhāvāt muktasyeva kutastadanuvartanamacetanakāryeṇa ? TBV-SD 121,17atha adṛṣṭā'pi icchā aśarīrasya sthāṇoḥ parikalpyate, kimiti bhūruhādikaṃ kāryaṃ kartṛvikalaṃ dṛṣṭamapi na TBV-SD 121,18kalpyate ? etena ‘īśvarasyāpi prayatnasadbhāve na kācit kṣatiḥ’ iti nirastam, śarīrābhāve muktātmana TBV-SD 121,19iva prayatnāsaṃbhavāt | aparaśarīrarahitasvaśarīrāvayavapreraṇaprayatnasadbhāvo'pi na śarīrābhāve prayatnasa- TBV-SD 121,20dbhāvā''vedakaḥ, sarvathā śarīrarahitasya tasya kvacidapyadarśanāt; dṛṣṭānusāriṇyaśca kalpanā bhavanti | TBV-SD 121,21tataḥ sthāvareṣu śarīrābhāvād na tatkarturanupalabdhiḥ kintu karturabhāvāditi kathaṃ na taiḥ kāryatvāde- TBV-SD 121,22rhetorvyabhicāraḥ ? TBV-SD 121,23na ca yathā'dṛṣṭasyendriyasya cā'nvaya — vyatirekayoḥ kāryakāraṇabhāvavyavasthāpakayorabhāve'pi TBV-SD 121,24kāraṇatvasiddhirvyatirekamātrāt tathā maheśvarasyāpi tatastatsiddhiḥ, tasya nityavyāpakatvābhyupagamena TBV-SD 121,25vyatirekāsaṃbhavāt | ato na vyāptisiddhiḥ kāryatvādestatsādhakatvenopanyastasya hetoḥ | ‘ata eva na TBV-SD 121,26satpratipakṣatā'pi, naikasmin sādhyānvite hetau sthite dvitīyasya tathāvidhasya tatrāvakāśaḥ’ iti TBV-SD 121,27satyam, kintu sthāṇusādhakasya kāryatvādeḥ sādhyānvitatvameva na saṃbhavatīti pratipāditam | yacco- TBV-SD 121,28ktam ‘nā'pi bādhā, abuddhimatkāraṇapūrvakatvasya pramāṇenā'grahaṇāt’ iti, tadasāṃpratam; buddhima- TBV-SD 121,29tkāraṇapūrvakatvābhāvapratipādakasya pramāṇasyā'ṅkurādāvakṛṣṭotpattau sadbhāvāt | athāṅkurādikarturatī- TBV-SD 121,30ndriyatvād na pratyakṣāt tadabhāvasiddhiḥ, na; pratyakṣāt tadabhāvā'siddhāvapyanumānasya tatra tadabhāva- TBV-SD 121,31grāhakasya bhāvāt | tathāhi — yad yasyānvaya — vyatirekau nānuvidhatte na tat tatkāraṇam, yathā na TBV-SD 121,32paṭādayaḥ kulālakāraṇāḥ, nānuvidadhati cāṅkurādayo buddhimatkāraṇānvaya — vyatirekāviti vyāpa- TBV-SD 121,33kānupalabdhiḥ; yacca yatkāraṇaṃ tat tasyānvaya — vyatirekāvanuvidhatte, yathā ghaṭādayaḥ kulālasya | na TBV-SD 121,34copalabdhimatkāraṇasannidhāne prāganupalabdhasyāṅkurāderupalambhastadabhāve cā'parakāraṇasākalye'pi TBV-SD 121,35tasyānupalambha ityanvaya — vyatirekānuvidhānamaṅkurādikāryāṇām | TBV-SD 121,36athāṅkurādikarturupalabdhilakṣaṇaprāptatvasyā'bhāvād na pratyakṣeṇa sadbhāvā'bhāvapratītiriti TBV-SD 121,37nāṅkurādestadanvaya — vyatirekānuvidhānasyopalabdhiryuktā | nanu mā bhūt tadanvaya — vyatirekānuvidhāno- TBV-SD 121,38palabdhiḥ, vyatirekānuvidhānopalabdhistu yuktā, yathā rūpā''loka — manaskārasākalye'pi kadācid TBV-SD 121,39vijñānakāryānutpattyā kāraṇantarasyāpi tatra sāmarthyamavasīyate, yacca tatkāraṇāntaraṃ sā indriya- TBV-SD 121,40śaktiḥ, tadabhāvād rūpajñānaṃ na saṃjātamityanupalabhyasvabhāvasyāpi kāraṇasya vyatirekaḥ kāryeṇānuvidhī- TBV-SD 122,01yamāna upalabhyate; na cehopalabdhimatkāraṇasya vyatireko'ṅkurādikāryeṇānuvidhīyamāna upalabhyate, TBV-SD 122,02buddhimatkāraṇavyatiriktapṛthivyādisāmagrīsakalā'ṅkurāderavaśyaṃbhāvadarśanāt | indriya- TBV-SD 122,03śakteranityatvāvyāpakatvena vyatirekasaṃbhavāt tadvyatirekānuvidhānasyopalabdhiryuktā, na buddhimatkāra- TBV-SD 122,04ṇavyatirekānuvidhānasya; tasya nityatvavyāpakatvena vyatirekānuvidhānābhāvāditi cet, astu nāmai- TBV-SD 122,05vam, tathā'pīśvarasya jñāna — prayatna — cikīrṣāsamavāyo'ṅkurādikāryakaraṇe vyāpāraḥ, tasya sarvadā sarva- TBV-SD 122,06trā'bhāvāt tadanuvidhānaṃ syāt | TBV-SD 122,07atha tatsamavāyasyāpi sarvatra sarvadā bhāvād nāyaṃ doṣaḥ, na; tasya nityatvavyāpakatve satyapi TBV-SD 122,08tadviśeṣaṇānāmīśvarajñāna — prayatna — cikīrṣādīnāmanityatvāt avyāpakatvācca vyatirekānuvidhānamupa- TBV-SD 122,09labhyeta | atha tajjñānāderapi nityatvād nāyaṃ doṣaḥ sarvadā tarhyaṅkurādikāryotpattiḥ syāt | sarvadā TBV-SD 122,10sahakāriṇāmasannidhānād neti cet, nanu te'pi tajjñānādyāyattajanmānaḥ kiṃ na sarvadā sannidhī- TBV-SD 122,11yante ? atha naiva te tadāyattotpattayastarhi taireva kāryatvādiheturanaikāntikaḥ | tatsahakāriṇāmapi TBV-SD 122,12sarvadā svotpattihetūnāṃ sakāryāṇāmasannidhānād na sarvadotpadyanta iti cet, anavasthā; tathā ca TBV-SD 122,13aparāparasahakāripratīkṣāyāmevopakṣīṇaśaktitvāt tajjñānādeḥ prakṛtakāryakartṛtvaṃ na kadācidapi TBV-SD 122,14syāt | ataḥ sudūramapi gatvā kvacidavasthāmicchatā nityatvaṃ sahakāriṇām atadāyattotpattikatvaṃ TBV-SD 122,15vā'bhyupagamanīyam, tadāyattotpattikāryasyā'pi tajjñānādivyatirekeṇā'pyutpattirabhyupagantavyā TBV-SD 122,16iti vṛthā tatparikalpanā | nityatve vā punarapi sahakāriṇāṃ tajjñānādīnāṃ ca nityatvāt sarvadā TBV-SD 122,17kāryotpattiprasaṅgaḥ | tadevaṃ tajjñānādīnāṃ ca nityatvāt sarvadā kāryasyotpattiranutpattirvā syāt itya- TBV-SD 122,18nityāstajjñānādayo'bhyupagantavyāḥ; tathā ca sati tadanyasāmagrīsākalye'pyaṅkurādyanutpattiḥ kadā- TBV-SD 122,19cit syāt | sakalatadanyasāmagrīsannidhānānantarameva tajjñānādyutpatterna kāryānutpattiḥ kadācit TBV-SD 122,20sāmagrīsākalye'pīti cet, sahakārikāraṇasaṃbhavāstarhi tajjñānādayaḥ prāptāḥ; anyathā tadanantaro- TBV-SD 122,21tpattiniyamābhāvāt sahakāriṣu satsvapi kadācidaṅkurādyanutpattiḥ syāt | te tu sahakāriṇa- TBV-SD 122,22stajjñānādyapreritā eva tajjñānādi janayanto'ṅkurādi janayanti kimantargaḍutajjñānādikalpanayā ? TBV-SD 122,23tajjñānādisahakṛtā eva tajjñānādikaṃ janayantītyabhyupagame tajjñānādyantaraṃ sahakārikāraṇaja- TBV-SD 122,24nyamajanyātvā tadanantaramanutpadyamānaṃ kāryamapi tajjñānādikaṃ tadanantaraṃ notpādayati, TBV-SD 122,25ityāyātaḥ sa eva kāraṇāntarasākalye'pyaṅkurādikāryādyanutpattiprasaṅgaḥ, sahakāribhyastajjñānā- TBV-SD 122,26dyantarotpattau sa eva prasaṅgaḥ anavasthā ca | tasyāṃ cā'parāparajñānotpādana eva sahakāriṇāṃ TBV-SD 122,27sarvadopayogānna kārye kadācidapyupayogo bhavet | sahakāribhiḥ saha tajjñānādikaṃ niyamenotpatti- TBV-SD 122,28maditi cet tarhi sahakāriṇāṃ tajjñānādeścaikasāmagryadhīnatvamabhyupagantavyam; anyathā'sahabhāvāt TBV-SD 122,29tathaikasāmagrīlakṣaṇaṃ kāraṇaṃ tajjñānādibhiranyairjanitamajanitaṃ vā tajjanayati ? na cājanitam, TBV-SD 122,30tathaiva kāryatvāderhetorvyabhicāritvaprasaṅgāt janitaṃ tajjñānādikamabhyupagantavyam, tacca tena janyena TBV-SD 122,31saha niyamenotpadyamānaṃ tadekasāmagryadhīnatvamabhyupanantaraṃ sāmagryadhīnaṃ syāt | sā ca sāmagrī TBV-SD 122,32tajjñānāntareṇotpāditā ca iti vikalpadvaye pūrvoktadoṣadvayaprasaṅgaḥ | prāganantarotpattiniyamābhyupagame TBV-SD 122,33sahakārihetubhirekasāmagryadhīnatayā syāt tatrāpi saikasāmagrī tajjñānādyantareṇa preritā janayatī- TBV-SD 122,34tyabhyupeyam; anyathā'cetanasyācetanānadhiṣṭhitasya vāsyāderiva janakatvāsaṃbhavāt, jñānādyantaraṃ TBV-SD 122,35ca preryāt sāmagrīviśeṣāt prāgantaraṃ niyamenotpadyamānaṃ taddhetubhirekasāmagryadhīnaṃ syāt; anyathā TBV-SD 122,36prāganantaraṃ niyamenotpattirna syāt | sāmagryantaraṃ ca preritamapreritaṃ vā janayatīti vikalpadvaye TBV-SD 122,37doṣadvayaprasaṅgaḥ, tenemaṃ doṣaṃ parijihīrṣatā na tajjñānādyutpattiḥ tadanantaraṃ saha prāgvā'nantaramabhyu- TBV-SD 122,38pagantavyā, tadanantaraṃ saha prāgvā'nantaramutpattiniyamābhāve'pi cā'ṅkurādikāryasya tadvyati- TBV-SD 122,39rekānuvidhānamupalabhyeta; na copalabhyate, kṣityudaka — bījādikāraṇasāmagrīsaṃnidhāne pratibandhe TBV-SD 123,01cā'sati aṅkurādikāryasyāvaśyaṃbhāvadarśanāt | atastajjñānādyanuvidhānasya tatkāraṇatvavyāpakasyā- TBV-SD 123,02nupalambhāt tatkāraṇatvābhāvo'ṅkurādikāryasyānumīyate | ato bādhā vyāpakānupalabdhyā buddhi- TBV-SD 123,03matkāraṇānumānasya | TBV-SD 123,04buddhimatkāraṇānumānenaiva vyāpakānupalabdhiḥ kasmānna bādhyate ? lohalekhyaṃ vajram, pārthiva- TBV-SD 123,05tvāt, kāṣṭhavadityanumānena pratyakṣaṃ tasya tadalekhyatvagrāhakaṃ kiṃ na bādhyate iti samānam | pratyakṣeṇa TBV-SD 123,06tadviṣayasya bādhitatvānna tena tad bādhyata iti ced, buddhimatkāraṇatvānumānasyāpi tarhi vyāpakā- TBV-SD 123,07nupalabdhyā viṣayasya bādhitatvāt kathaṃ tadbādhakatvam ? buddhimatkāraṇatvānumānenaiva vyāpakānupa- TBV-SD 123,08labdherviṣayasya bādhitatvānna tadbādhakatvamiti cet, na; pārthivatvānumānena tadalekhyatvagrāhakasya TBV-SD 123,09pratyakṣasya bādhitaviṣayatvānna tadbādhakatvamityapi vaktuṃ śakyatvāt | atha tadanumānasya tadābhāsatvād TBV-SD 123,10na prakṛtapratyakṣaviṣayabādhakatvam, naitat; itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | tathāhi — pratyakṣabādhitaviṣa TBV-SD 123,11yatvāt tadanumānasya tadābhāsatvam, tasya tadābhāsatvāt pratyakṣasya tadbādhitaviṣayatvenā'- TBV-SD 123,12tadābhāsatvāt tadviṣayabādhakatvam iti vyaktamitaretarāśrayatvam | athānumānābādhitaviṣayatva- TBV-SD 123,13nibandhanaṃ na tatpratyakṣasyā'tadābhāsatvam kiṃ tarhi svaparicchedyāvyabhicāranibandhanam ? nanvevamanu- TBV-SD 123,14mānasyāpi svasādhyā'vyabhicāranibandhanaṃ kiṃ nā'tadābhāsatvamapyabhyupagamaviṣayaḥ ? athā'bādhi- TBV-SD 123,15taviṣayatve sati tasya tadeva svasādhyā'vyabhicāritvaṃ parisamāpyate | nanvevamabādhitaviṣayatvasya TBV-SD 123,16pratipattumaśakterna kvacidapi svasādhyā'vyabhicāritvasyānumāne'tadābhāsatvanibandhanasya prasiddhiḥ; na TBV-SD 123,17hi bādhā'nupalambhād bādhā'bhāvaḥ, tasya vidyamānabādhakeṣvapyanutpannabādhakapratipattiṣu bhāvāt | TBV-SD 123,18atha yatra bādhakasadbhāvastatra prāgū bādhakānupalambhe'pyuttarakālamavaśyaṃbhāvinī bādhakopalabdhiḥ, TBV-SD 123,19yatra tu na kadācid bādhakopalabdhistatra na tadbhāvaḥ, asadetat; na hyarvāgūdṛśā bādhakā'nupalambha- TBV-SD 123,20mātreṇa ‘na kadācanāpyatra bādhakopalabdhirbhaviṣyati’ iti jñātuṃ śakyam, svasaṃbandhino'nupalambha- TBV-SD 123,21syānaikāntikatvāt, sarvasaṃbandhino'siddhatvāt; na hyasarvavit ‘sarveṇāpyatra bādhakaṃ nopalabhyate TBV-SD 123,22upalapsyate vā’ ityavasātuṃ kṣamaḥ | nā'pi bādhakābhāvo'bhāvagrāhipramāṇāvaseyaḥ, tasya niṣiddhatvāt TBV-SD 123,23niṣetsyamānatvācca | na cā'jñāto bādhakābhāvo'numānāṅgaṃ pakṣadharmatvādivat | na ca svasādhyāvya- TBV-SD 123,24bhicāritvaniścayādeva bādhakābhāvaniścayaḥ, tanniścayamantareṇa tvadabhiprāyeṇa svasādhyāvyabhicāri- TBV-SD 123,25tvasyā'parisamāptatvena niścayāyogāt | tasmāt pakṣadharmatvā'nvaya — vyatirekaniścayalakṣaṇasvasā- TBV-SD 123,26dhyāvinābhāvitvasya prakṛtānumāne'pi sadbhāvāt pratyakṣavad na tasyāpi tadābhāsatvam | atha TBV-SD 123,27viparyaye bādhakapramāṇābhāvāt pārthivatvānumānasya nāntarvyāptiriti tadābhāsatvam, evaṃ tarhi TBV-SD 123,28kāryatvānumāne'pi viparyaye bādhakapramāṇābhāvād vyāptyabhāvatastadābhāsatvamiti na vyāpakānupa- TBV-SD 123,29labdhiviṣayabādhakatā | atha pratyakṣaṃ nānumānena bādhyata iti lohalekhyatvānumānasya na tadalekhya- TBV-SD 123,30tvagrāhakapratyakṣabādhakatā, kathaṃ tarhi deśāntaraprāptiliṅgajanitā'numānena sthiracandrā'rkagrāhipra- TBV-SD 123,31tyakṣasya bādhā ? atha tasya pratyakṣābhāsatvādanumānena bādhā, nanu kutastasya tadābhāsatvam ? TBV-SD 123,32anumānena bādhitaviṣayatvāditi cet, nanu tadevetaretarāśrayatvam — anumānena bādhitaviṣayatvāt TBV-SD 123,33tasya tadābhāsatvam, tasya tadābhāsatve ca tena abādhitaviṣayatvādanumānasyā'tadābhāsatvena TBV-SD 123,34tadviṣayabādhakatvam iti vyaktamitaretarāśrayatvam | tasmāt svagrāhyāvyabhicāra eva sarvatra prāmā- TBV-SD 123,35ṇyanibandhanam | sa ca vyāpakānupalabdhau pakṣadharmā'nvayavyatirekasvarūpaḥ pramāṇapariniścito vidyate TBV-SD 123,36iti tasyā eva svasādhyapratipādakatvena prāmāṇyam na punarbuddhimatkāraṇānumānasya, tatra svasādhyā- TBV-SD 123,37vyabhicārābhāvasya pradarśitatvāt | TBV-SD 123,38na ca vyāpakānupalabdhāvapi pakṣadharmatvā'nvaya — vyatirekaniścayasya svasādhyāvyabhicāritvaniśca- TBV-SD 123,39yalakṣaṇasyābhāva iti vaktuṃ yuktam, yato vyāpakānupalabdhestāvat pakṣavyāpakatvaniścayaḥ prāgevoktaḥ | TBV-SD 123,40vipakṣe bādhakapramāṇasadbhāvād anvaya — vyatirekāvapi tatrā'vagamyete, tatkāraṇeṣu hi kumbhādiṣu TBV-SD 123,41tadanvaya — vyatirekanuvidhānasyopalabdhistadanupalabdherbādhakaṃ pramāṇam | athavā tatkāraṇatvaṃ tadanva- TBV-SD 123,42ya — vyatirekānuvidhānena vyāptam, tadabhāve tatkāraṇatvāsaṃbhavāt; tadabhāve'pi bhavatastatkāraṇatve sarvaṃ TBV-SD 124,01sarvasya kāryaṃ kāraṇaṃ ca syāt, na kvacid kāryakāraṇabhāvavyavasthā; anvaya — vyatirekānuvidhānaṃ TBV-SD 124,02hi kāryakāraṇabhāvavyavasthānibandhanam, tadabhāve'pi kāryakāraṇabhāvaṃ kalpayataḥ kimanyat tadvyava- TBV-SD 124,03sthānibandhanaṃ syād iti ? ato'tivyāptiparihāreṇa kvacideva kāryakāraṇabhāvavyavasthāmicchatā TBV-SD 124,04tadabhāve kāryakāraṇabhāvo nābhyupagantavya ityanvayavyatirekānuvidhānena kāryakāraṇabhāvo vyāptaḥ, TBV-SD 124,05sa yatropalabhyate tatrānvaya — vyatirekānuvidhānasaṃnidhāpanena tadabhāvaṃ bādhata ityanumānasiddho vyati- TBV-SD 124,06rekaḥ; tatsiddheścānvayo'pi siddhaḥ | tathāhi — ya eva sarvatra sādhyābhāve sādhanābhāvalakṣaṇo vyati- TBV-SD 124,07rekaḥ sa eva sādhanasadbhāve'vaśyaṃtayā sādhyasadbhāvasvarūpo'nvaya iti vyāpakānupalabdheḥ pakṣadharma- TBV-SD 124,08tvānvayavyatirekalakṣaṇaḥ sādhyāvyabhicāraḥ pramāṇataḥ siddhaḥ | na caivaṃ kāryatvāderayamavinābhāvaḥ TBV-SD 124,09saṃbhavati, pakṣavyāpakatve satyanvaya — vyatirekayorabhāvasya viparyaye bādhakapramāṇābhāvataḥ pratipā- TBV-SD 124,10ditatvāt | TBV-SD 124,11api ca, buddhimatkāraṇatve tanvādīnāṃ sādhye tadviparyayo'buddhimatkāraṇāḥ paramāṇvādayaḥ, na TBV-SD 124,12ca tebhyo buddhimatkāraṇasādhyavyāvṛttinimittakāryatvādinivṛttipratipādakapramāṇapravṛttiḥ siddhā, TBV-SD 124,13ghaṭāderavayavitvanirākaraṇena viśiṣṭāvasthāprāptaparamāṇurūpatvāt | na ca tebhyo buddhimatkāraṇavyāvṛ- TBV-SD 124,14ttikṛtā kāryatvavyāvṛttiḥ pratyakṣataḥ siddhā, buddhimatkāraṇanimittakāryatvagrāhakatvena pratyakṣasya pratya- TBV-SD 124,15kṣānupalambhaśabdavācyasya tatra pravṛtteḥ, paramāṇvantarāsaṃsṛṣṭaparamāṇūnāṃ ca pratyakṣabuddhāvapratibhāsanānna TBV-SD 124,16tataḥ sādhyavyāvṛttiprayuktā sādhanavyāvṛttipratipattiḥ | nāpyabuddhimatkāraṇeṣu kāryatvāderadarśanāt TBV-SD 124,17sākalyena tato vyatirekasiddhiḥ, svasaṃbandhino'darśanasya paracetovṛttiviśeṣairanaikāntikatvāt sarva- TBV-SD 124,18saṃbandhino'siddhatvāt; na tato vipakṣāddhetorvyāptyā vyatirekasiddhiḥ | nā'pi paramāṇvādīnāmanu- TBV-SD 124,19mānānnityatvasiddherakāryatvasya kāryatvaviruddhasya teṣu sadbhāvāt tato vyāvartamānaḥ kāryatvala- TBV-SD 124,20kṣaṇo heturbuddhimatkāraṇatvenā'nvitaḥ sidhyati, kāryatvasyābuddhimatkāraṇatvena virodhāsiddheraṅkurā- TBV-SD 124,21diṣvabuddhimatkāraṇaniṣpādyeṣvapi tasya saṃbhavāt | atha nityebhyo'kṛtatvādeva kāryatvaṃ vyāvṛttam, TBV-SD 124,22utpattimatāṃ cāṅkurādīnāṃ buddhimatkāraṇapūrvakatvena pakṣīkṛtatvānna tairhetorvyabhicāra āśaṅkanīya TBV-SD 124,23iti teṣu vartamānaḥ kāryatvalakṣaṇo heturbuddhimatkāraṇatvenānvitaḥ siddhaḥ | syādetat yadi pakṣīkaraṇa- TBV-SD 124,24mātreṇaivā'buddhimatkāraṇatvābhāvasteṣu siddhaḥ syāt, tathā'bhyupagame vā pakṣīkaraṇādeva sādhyasiddherhe- TBV-SD 124,25tūpādānaṃ vyartham | atha tatsahitāt sādhyanirdeśāt tadabhāvasiddhiḥ, kathaṃ sākalyenā'niścitavya- TBV-SD 124,26tirekāt kāryatvānnityavyatiriktānāṃ sarveṣāmaṅkurādīnāmabuddhimatkāraṇatvābhāvasiddhiḥ ? tadabhāvā- TBV-SD 124,27siddhau ca na sākalyena vyatirekaniścaya iti itaretarāśrayadoṣaḥ kathaṃ na syāt ? tadevaṃ vyāptyā TBV-SD 124,28vyatirekāsiddhau na sākalyenānvayasiddhiḥ, tadasiddhau ca na vyatirekasiddhiriti na kāryatvāderhetoḥ TBV-SD 124,29prakṛtasādhyasādhakatvam | na ca sarvānumāneṣveṣa doṣaḥ samānaḥ, anyatra viparyaye bādhakapramāṇabalā- TBV-SD 124,30danvaya — vyatirekasiddheḥ | na ca prakṛte hetau tadastītyasakṛdāveditam | tena ‘sādhyābhāve hetorabhāvaḥ TBV-SD 124,31svasādhyavyāptatvādeva siddhaḥ’ iti nirastam, yathoktaprakāreṇa svasādhyavyāptatvasya prakṛtahetorasaṃbha- TBV-SD 124,32vāt | ‘nā'pi dharmyasiddhatā’ iti, etadapi nirastam; dharmyasiddhatvasya prāk pratipāditatvāt | TBV-SD 124,33‘kāryakāraṇasaṅghāta’ ityādikastu grantho'yuktatvena pratipāditaḥ | ata eveśvarāvagame pramāṇābhāvaḥ, TBV-SD 124,34tatpratipādakapramāṇasya samānadoṣatvenānyasyā'pyacetanopādānatvādernirākṛtatvāt | TBV-SD 124,35yaccoktam ‘nā'pi hetorviśeṣaviruddhatā’ ityādi, tadapyasaṅgatam; yato yadi kāryamātrāt TBV-SD 124,36kāraṇamātraṃ tanvādeḥ sādhyate tadā vyāptisiddherna viruddhāvakāśaḥ | atha buddhimatkāraṇapūrvakatvaṃ TBV-SD 124,37sādhyate tadā tatra vyāpterasiddhatvaṃ pratipāditameva | yadi punarghaṭādau kāryatvaṃ buddhimatkāraṇasaha- TBV-SD 124,38caritamupalabdhamiti pṛthivyādāvapi tat sādhyate; tathā sati dṛṣṭānte'nīśvarā'sarvajña — kṛtrimajñā- TBV-SD 124,39naśarīrasaṃbandhikartṛpūrvakatvaṃ kāryatvasyopalabdhamiti tatastādṛgbhūtameva kṣityādau siddhimāsādayati TBV-SD 124,40na tu tatsahacaritatvenā'dṛṣṭamīśvaratvādiviruddhadharmakalāpopetabuddhimatkāraṇapūrvakatvam; na hi mahā- TBV-SD 125,01nasapradeśe'gnisahacaritamupalabdhaṃ dhūmamātraṃ giriśikharādāvupalabhyamānamagniviruddhadharmādhyāsitoda- TBV-SD 125,02kagamakaṃ yuktam, atiprasaṅgāt | yaccoktam ‘pūrvoktaviśeṣaṇānāṃ dharmiviśeṣarūpāṇāṃ vyabhicārāt’ TBV-SD 125,03ityādi, tadapyasaṅgatam; yādṛgbhūtaṃ hi kāryatvaṃ ghaṭādāvanīśvarādidharmopetabuddhimatkāraṇatvena TBV-SD 125,04vyāptamupalabdhaṃ tādṛgbhūtaṃ tadanyatrāpi jīrṇaprāsādādāvupalabhyamānamakriyādarśino'pi tathābhūtakartṛ- TBV-SD 125,05pūrvakatvapratipattiṃ janayati | na ca tatra kenacidanīśvaratvādidharmeṇa vyabhicāraḥ kadācit kenā'- TBV-SD 125,06pyupalabhyate | tathābhūtasādhyavyāptahetūpalambha eva tatra tadavyabhicāraḥ, sa cedasti kathamanīśvara- TBV-SD 125,07tvādidharmāṇāṃ vyabhicārādasādhyatvaṃ sacetasā vaktuṃ yuktam; anyathā dhūmādagnipratipattāvapi TBV-SD 125,08bhāsvararūpasaṃbandhādidharmāṇāṃ vyabhicārāt tathābhūtasyāgnerasādhyatvaṃ syāt | etena ‘pūrvasmāddhetoḥ TBV-SD 125,09svasādhyasiddhāvuttareṇa pūrvasiddhasyaiva sādhyasya kiṃ viśeṣaḥ sādhyate, āhosvit pūrvahetoḥ svasā- TBV-SD 125,10dhyasiddhipratibandhaḥ kriyate’ ? ityādi sarvaṃ nirastam, yato yadi kāryatvamātraṃ hetutvena kṣityādau TBV-SD 125,11sādhyasādhakatvenopādīyate tadā tasya saṃdigdhavipakṣavyāvṛttikatvena buddhimatkāraṇapūrvakatvā'sā- TBV-SD 125,12dhakatvam | atha ghaṭādau buddhimatkāraṇatvena vyāptaṃ yat kāryatvaṃ tat tatra hetutvenopādīyate, tat TBV-SD 125,13tatrāsiddhamiti kathaṃ tat tatra buddhimatkāraṇatvasyāpi gamakam ? ityaviśiṣṭasya kāryatvasya vyāptya- TBV-SD 125,14bhāvādevāparaviśeṣasādhakahetuvyāpāramantareṇā'pi kāryatvasya hetoḥ svasādhyasādhakatvavyāghātaḥ TBV-SD 125,15saṃbhavatyeva, kāryatvaviśeṣasya tu tatrāsiddhatvādeva sādhyāsiddhilakṣaṇastadvighātaḥ | TBV-SD 125,16yattu ‘śabdasya kṛtakatvādanityatvasiddhau hetvantareṇa guṇatvasiddhāvapi na pūrvasya kṣatiḥ’ iti, TBV-SD 125,17tadapyacāru; guṇatvaṃ hi dravyāśritatvādidharmayuktatvamucyate, taccecchabde siddhimāsādayati tadā TBV-SD 125,18pūrvahetusādhitamanityatvaṃ tatra vyāhanyata eva; na hyanutpannasya tasyā'sattvādeva dravyāśritatvam TBV-SD 125,19guṇatvasamavāyo vā saṃbhavati; utpannasyāpyutpattyanantaradhvaṃsitvena tanna saṃbhavati | na ca tadāśritasya TBV-SD 125,20utpattyādikameva tat, kharaviṣāṇāderapi tattvaprasaṅgādityādi āśrayādāvasiddhatvaṃ hetoḥ pratipāda- TBV-SD 125,21yadbhirnirṇītamiti na punarucyate | sarvathotpādakakāraṇavyaktivyatiriktasya kṣaṇamātrasthiterguṇatvaṃ TBV-SD 125,22na saṃbhavati tatsaṃbhave ca kṣaṇikatvaṃ vyāhanyata iti pratipādayiṣyāmaḥ | dvitīye tu vikalpe ‘na ca TBV-SD 125,23dharmiviśeṣaviparyayodbhāvanena kasyacidapi rūpasyābhāvaḥ kathyate’ iti yaduktam, tadapyasaṅgatam; TBV-SD 125,24yato yadyanyādṛśasya dharmiṇaḥ kutaściddhetoḥ kṣityādau siddhiḥ syāt tadā yujyetā'pi vaktum — TBV-SD 125,25dharmiviśeṣaviparyayodbhāvanena na kasyaciddheturūpasyābhāva iti, tathābhūtasya tu dharmiṇo na prakṛtasā- TBV-SD 125,26dhanādavagama iti pratipāditam | ata evāgamād hetvantarād vā na tatra viśeṣasiddhiḥ, buddhima- TBV-SD 125,27tkāraṇasyaiva dharmiṇaḥ kṣityādikartṛtvenāsiddhatvāt | tataḥ ‘taccā'nvayavyatirekipūrvaṃ kevalavyatire- TBV-SD 125,28kisaṃjñakaṃ tadeva cānvayavyatirekilakṣaṇaṃ pakṣadharmatāprasādād viśeṣasādhanam’ iti pratipādanaṃ TBV-SD 125,29dūrāpāstam, dharmyasiddhau tadviśeṣasiddherdūrotsāritatvāt | ata eva ‘ya itthambhūtasya pṛthivyādeḥ TBV-SD 125,30karttā niyamenā'sāvakṛtrimajñānasaṃbandhī śarīrarahitaḥ sarvajña eka ityevaṃ yadā viśeṣasiddhistadā TBV-SD 125,31na viśeṣaviruddhānāmavakāśaḥ’ iti niḥsāratayā vyavasthitam | TBV-SD 125,32yattūktam ‘śarīrasaṃbandhasya tāvad vyāptyabhāvena tatra nirākṛtiḥ, śarīrāntararahitasyā'pyātmanaḥ TBV-SD 125,33śarīradhāraṇa — preraṇakriyāsu yathā vyāpārastatheśvarasyāpi kṣityādikārye’ iti, tadapyayuktam; apa- TBV-SD 125,34raśarīrarahitatve'pyātmanaḥ śarīrasaṃbaddhasyaiva taddhāraṇādikartṛtvopalabdherīśvarasyāpi śarīrasaṃbaddhasyaiva TBV-SD 125,35kāryakartṛtvamabhyupagantavyamiti pratipāditatvāt | yadi ca śarīrasaṃbandhābhāve'pi tasya kṣityādi- TBV-SD 125,36kāryakartṛtvaṃ tadā vaktavyam — kiṃ punastat tatra ? jñāna — cikīrṣā — prayatnānāṃ samavāyaḥ tat tatroktameveti TBV-SD 125,37cet, na; samavāyasya niṣiddhatvāt | na ca kumbhakārādau śarīrasaṃbandhavyatirekeṇā'nyat kartṛtvamu- TBV-SD 125,38palabdhamitīśvare'pi tadeva parikalpanīyam, dṛṣṭānusāritvāt kalpanāyāḥ | na ca śarīravyatirekeṇa TBV-SD 125,39jñāna — cikīrṣā — prayatnānāmapi sadbhāvaḥ kvacidapyupalabdha iti neśvare'pi tadabhāve'sāvabhyupaga- TBV-SD 126,01ntavyaḥ | tathāhi — jñānādīnāmutpattāvātmā samavāyikāraṇam, ātma — manaḥsaṃyogo'samavāyikāra- TBV-SD 126,02ṇam, śarīrādi nimittakāraṇam; na ca kāraṇatrayābhāve pareṇa kāryotpattirabhyupagamyate | na cā'sama- TBV-SD 126,03vāyikāraṇātma — manaḥsaṃyogādisadbhāva īśvare'bhyupagata iti na jñānāderapi tatra bhāvaḥ | TBV-SD 126,04athāsamavāyikāraṇāderabhāve'pi tatra jñānādyutpattistarhi nimittakāraṇeśvaravyatirekeṇāṅkurādeḥ TBV-SD 126,05kimiti notpattiryuktā ? atha jñānādyabhāve tadanadhiṣṭhitānāṃ kathamacetanānāṃ tadupādānādīnāṃ pravṛttiḥ TBV-SD 126,06vāsyādivadacetanasya cetanānadhiṣṭhitasya pravṛttyadarśanāt ? pravṛttāvapi nirabhiprāyāṇāṃ deśa — kālā- TBV-SD 126,07''kāraniyamo na syāt, tadadhiṣṭhitasyaiva tasya tanniyatatvadarśanāt | nanvevaṃ cetanasyāpi cetanāntarā- TBV-SD 126,08nadhiṣṭhitasya karmakarāderiva svāmyanadhiṣṭhitasya kathaṃ pravṛttiḥ ? atha svāmina evānyānadhiṣṭhitasya TBV-SD 126,09cetanasya pravṛttirupalabhyate, kimaṅkurāderakṛṣṭotpatterupādānasya tadanadhiṣṭhitasya sā nopalabhyate ? atha TBV-SD 126,10ghaṭāderupādānasya tadanadhiṣṭhitasya tatkaraṇe pravṛttirnopalabhyata ityaṅkurādyupādānasyāpi tadadhiṣṭhitasyaiva TBV-SD 126,11sā prasādhyate tarhi karmakarāderapi svāmyanadhiṣṭhitasya sā nopalabhyata iti svāmino'pyaparacetanā- TBV-SD 126,12ntarādhiṣṭhitasya sā sādhyatām | yadi punaḥ svāmino'pyadhiṣṭhātā cetano maheśaḥ parikalpyate tarhi TBV-SD 126,13tasyāpyapara ityanavasthā | TBV-SD 126,14na ca cetanasyāpyaparacetanādhiṣṭhitasya pravṛttyabhyupagame ‘acetanaṃ cetanādhiṣṭhitam’ iti prayoge TBV-SD 126,15‘acetanam’ iti dharmiviśeṣaṇasya ‘acetanatvādeḥ’ iti hetoścāvyarthamupādānam, acetanavaccetanasyāpi TBV-SD 126,16cetanādhiṣṭhitasya pravṛttyabhyupagame vyavacchedyābhāvāt | na cācetanānāmapi svahetusannidhisamāsā- TBV-SD 126,17ditotpattīnāṃ cetanādhiṣṭhātṛvyatirekeṇāpi deśa — kālā''kāraniyamo'nupapannaḥ, tanniyamasya svahetu- TBV-SD 126,18balāyātatvāt; anyathā'dhiṣṭhātṛjñānakṛto'pi sa na syāt | tajjñānasya sarvā'cetanādhiṣṭhāyakatve TBV-SD 126,19kṣaṇikatve ca — tajjñeyatvameva tadadhiṣṭhitatvam — teṣāṃ sarvakālabhāvikārye tadaiva pravṛttiriti ekakṣaṇa TBV-SD 126,20evottarakālabhāvikāryotpattiprasaṅgaḥ, aparakṣaṇe'pi tathābhūtatajjñānasadbhāve punarapyanantarakāla- TBV-SD 126,21kāryotpattiḥ sadaiva, iti yo'yaṃ krameṇāṅkurādikāryasadbhāvaḥ sa viśīryeta | katipayācetanaviṣayatve ca TBV-SD 126,22tajjñānādeḥ tadaviṣayāṇāṃ svakārye pravṛttirna syāt iti tatkāryaśūnyaḥ sakalaḥ saṃsāraḥ prasaktaḥ, na hi TBV-SD 126,23tajjñānādiviṣayatvavyatirekeṇāparaṃ teṣāṃ tadadhiṣṭhitatvaṃ pareṇābhyupagamyate | atha nityaṃ tajjñānādi; TBV-SD 126,24nanvevaṃ ‘kṣaṇikaṃ jñānam, asmadādipratyakṣatve sati vibhudravyaviśeṣaguṇatvāt, śabdavat’ ityatra prayoge TBV-SD 126,25maheśajñānena hetorvyabhicāraḥ | TBV-SD 126,26atha ‘tajjñānādivyatireke sati’ iti viśeṣaṇānnāyaṃ doṣaḥ, na; vipakṣaviruddhaviśeṣaṇaṃ hetostato TBV-SD 126,27vyāvartakaṃ bhavati; anyathā tadvyāvarttakatvāyogāt | na cākṣaṇikatvena tadvyatiriktatvaṃ viruddham, TBV-SD 126,28dvividhasyāpi virodhasyānayorasiddheḥ | na ca vipakṣāviruddhaviśeṣaṇopādānamātreṇa hetorvyabhicārapari- TBV-SD 126,29hāraḥ; anyathā na kaścid heturvyabhicārī syāt, sarvatra vyabhicāraviṣaye ‘etadvyatiriktatve sati’ iti TBV-SD 126,30viśeṣaṇasyopādātuṃ śakyatvāt | na ca naiyāyikamatenākṣaṇikaṃ jñānaṃ saṃbhavati’ “arthavat pramāṇam” TBV-SD 126,31 iti vacanāt arthakāryaṃ jñānaṃ tadviṣayamabhyupagatam, arthaśca kramabhāvī TBV-SD 126,32atīto'nāgataśca | yacca kramavajjñeyaviṣayaṃ jñānaṃ tat kramabhāvi, yathā devadattādijñānaṃ jvālādigoca- TBV-SD 126,33ram, kramavadvijñeyaviṣayaṃ ceśvarajñānamiti svabhāvahetuḥ | TBV-SD 126,34prasaṅgasādhanaṃ cedam, tenāśrayāsiddhatā hetornāśaṅkanīyā | na ca viparyaye bādhakapramāṇābhāvād TBV-SD 126,35vyāpyavyāpakabhāvāsiddherna prasaṅgasādhanāvakāśo'treti vaktavyam, tasya bhāvāt | tathāhi — yadi TBV-SD 126,36kramavatā viṣayeṇa tad īśvarajñānaṃ svanirbhāsaṃ janyate tadā siddhameva kramitvam | atha na janyate tadā TBV-SD 126,37pratyāsattinibandhanābhāvād na tad jānīyāt, viṣayamantareṇāpi ca bhavataḥ prāmāṇyamabhyupagataṃ TBV-SD 126,38hīyeta, atītānāgate viṣaye nirviṣayatvaprasaṅgāditi viparyayabādhakasadbhāvaḥ siddhaḥ | TBV-SD 126,39tajjñānādeśca nityatve tadviṣayatvamantareṇāparasya cetanādhiṣṭhitatvasyābhāvādavikalakāraṇasya TBV-SD 126,40jagato yugapadutpattiprasaṅgaḥ | tathāhi — yad avikalakāraṇaṃ tad bhavatyeva, yathā'ntyāvasthāprāptāyāḥ TBV-SD 126,41sāmagryā avikalakāraṇo bhavannaṅkuraḥ, avikalakāraṇaṃ ca sarvadā sarvamīśvarajñānādihetukaṃ jagat iti TBV-SD 127,01yugapad bhavet | syādetat, neśvarabuddhyādikameva kevalaṃ kāraṇam api tu dharmā'dharmādisahakāri- TBV-SD 127,02kāraṇamapekṣya tat tat karoti, nimittakāraṇatvādīśvarabuddhyādeḥ; ato dharmādeḥ sahakārikāraṇasya TBV-SD 127,03vaikalyādavikalakāraṇatvamasiddham, asadetat; yadi hi tasya sahakāribhiḥ kaścidupakāraḥ kriyeta TBV-SD 127,04tadā syāt sahakārisavyapekṣatā, yāvatā nityatvāt parairanādheyātiśayasya na kiñcit tasya sahakā- TBV-SD 127,05ribhyaḥ prāptavyamasti kimiti tat tathābhūtān anupakāriṇo'pekṣeta ? kiñca te'pi sahakāriṇaḥ TBV-SD 127,06kimiti satataṃ na sannihitā bhavanti yadi tajjanyāḥ ? aparasvasannidhihetusahakārivaikalyāditi TBV-SD 127,07nottaram, teṣāmapi tatsaṃnidhisahakāriṇāṃ tadāyattotpattīnāṃ tadaiva sannidhiprasakteḥ kathamasiddhatā TBV-SD 127,08hetoḥ ? atha nityatve tadbuddhyādikaṃ sahakārikāraṇamutpādya paścādaṅkurādikāryamupajanayatītyabhyupagama- TBV-SD 127,09starhyaparāparasahakārijanane evopakṣīṇaśaktitvāt tasya nāṅkurādikāryajananam | athātajjanyā eva TBV-SD 127,10dharmā'dharmādisahakāriṇaḥ ato'yamadoṣaḥ; nanvevaṃ taireva ‘acetanopādānatvāt’ iti heturanaikāntikaḥ TBV-SD 127,11syāt, atastadāyattasaṃnidhayo dharmādisahikāriṇa iti nāvikalakāraṇatvākhyo heturasiddhaḥ | TBV-SD 127,12na cānaikāntiko'pi, avikalakāraṇatvahāniprasaṅgāt, avikalakāraṇasyāpyanutpattau sarvadaivā- TBV-SD 127,13nutpattiprasaṅgācca viśeṣābhāvāt | etena yadapi uddyotakareṇoktam — “yadyapi nityamīśvarākhyaṃ kāraṇa- TBV-SD 127,14mavikalaṃ bhāvānāṃ sannihitaṃ tathāpi na yugapadutpattiḥ, īśvarasya buddhipūrvakāritvāt | yadi hīśvaraḥ TBV-SD 127,15sattāmātreṇaivā'buddhipūrvaṃ bhāvānāmutpādakaḥ syāt tadā syādetaccodyam; yadā tu buddhipūrvaṃ karoti TBV-SD 127,16tadā na doṣaḥ tasya svecchayā kāryeṣu pravṛtteḥ, ato'naikāntikataiva hetoḥ” iti, tadapi TBV-SD 127,17nirastam; na hi kāryāṇāṃ kāraṇasyecchābhāvābhāvāpekṣayā pravṛtti — nivṛttī bhavataḥ yenā'pratibaddhasā- TBV-SD 127,18marthye'pīśvarākhye kāraṇe sadā sannihite tadīyecchā'bhāvād na pravarteran, kiṃ tarhi kāraṇagatasāmarthya- TBV-SD 127,19bhāvābhāvānuvidhāyino bhāvāḥ | tathāhi — icchāvato'pi kara — caraṇādivyāpārākṣamāt kulālādera- TBV-SD 127,20samarthād notpadyante ghaṭādayo bhāvāḥ, samarthācca bījāderanicchāvato'pi samutpadyamānā upalabhyante'ṅku- TBV-SD 127,21rādayaḥ | tatra yadīśvarākhyaṃ kāraṇaṃ kāryotpādakālavadapratihataśakti sadaivāvasthitaṃ bhāvānāṃ tat kimiti TBV-SD 127,22tadīyāmanupakāriṇīṃ tāmicchāmapekṣante yenotpādakālavad yugapannaivotpadyeran ? evaṃ hi tairavikala- TBV-SD 127,23kāraṇatvamātmano darśitaṃ bhavet yadi yugapad bhaveyuḥ | na cāpīśvarasya parairanupakāryasya kācidape- TBV-SD 127,24kṣā'sti yenecchāmapekṣeta | na ca buddhiviśeṣavyatirekeṇāparecchā tasya saṃbhavati | TBV-SD 127,25buddhiśceśvarasya yadi nityā vyāpikaikā cā'bhyupagamyeta tadā saivā'cetanapadārthādhiṣṭhātrī TBV-SD 127,26bhaviṣyatīti kimaparatadādhāreśvarātmaparikalpanayā ? athānāśritaṃ tajjñānaṃ na saṃbhavatīti tadā- TBV-SD 127,27tmaparikalpanā; nanu tadātmā'pyanāśrito na saṃbhavatīti aparāparāśrayaparikalpanayā'nanteśvaraprasaṅgaḥ | TBV-SD 127,28atha dravyatvāt tasyā'nāśritasyāpi sadbhāvaḥ na buddheḥ guṇatvāt iti nāyaṃ doṣaḥ | nanu kutastasyā TBV-SD 127,29guṇatvam ? tatra samavetatvāditi nottaram, tasyaivāniścayāt | tadādheyatvāt tasyāḥ tatsamavetatvamiti TBV-SD 127,30cet, nanu kenaitat pratīyate ? na tāvadīśvareṇa, tenātmanaḥ jñānasya cā'grahaṇāt ‘idamatra samavetam’ TBV-SD 127,31iti tasya pratīterayogāt | tajjñānasya tatra samavetatvameva tadgrahaṇamityapi nottaram, anyonyasaṃ- TBV-SD 127,32śrayāt — siddhe hi ‘idamatra’ iti grahaṇe tatra samavetatvasiddhiḥ, asyāśca tadgrahaṇasiddhirityanyonyāśrayaḥ | TBV-SD 127,33tanneśvarastajjñānamātmani samavetamavaiti, yaścātmīyamapi jñānamātmani vyavasthitaṃ na vetti sa sarvajaga- TBV-SD 127,34dupādāna — sahakārikāraṇādikamavagamayiṣyatīti kaḥ śraddhātumarhati ? nāpi tajjñānamavaiti ‘sthāṇāvahaṃ TBV-SD 127,35samavetam’ iti, tenātmano'vedanāt ādhārasya ca | na ca tadagrahaṇe ‘idaṃ mama rūpamatra sthitam’ iti TBV-SD 127,36pratītiḥ saṃbhavati | na ca tat ātmānamapyavaiti, asvasaṃviditatvābhyupagamāt | na cāparaṃ tadgrāhakaṃ TBV-SD 127,37nityaṃ jñānaṃ tasyeśvarasyāpi saṃbhavati — yenaikena sakalaṃ padārthajātamavagamayati, apareṇa tu tajjñānam — TBV-SD 127,38samānakālaṃ yāvaddravyabhāvisajātīyaguṇadvayasyānyatrānupalabdhestatrāpi tatkalpanā'saṃbhavāt | tatkalpane TBV-SD 127,39vā'kartṛkamaṅkurādikāryaṃ kiṃ na kalpyeta ? astu vā tatra yathoktaṃ jñānadvayam tathāpi tayorjñānayoranya- TBV-SD 127,40tareṇa svagrahaṇavidhureṇa na svādhārasya, na sahacarasya jñānasya, nāpyanyasya gocarasya grahaṇam | tathāhi — TBV-SD 127,41yat svagrahaṇavidhuraṃ tannānyagrahaṇam, yathā ghaṭādi, svagrahaṇavidhuraṃ ca prakṛtaṃ jñānam, tato'nena saha- TBV-SD 127,42carasyāgrahaṇāt kathaṃ tenāsya grahaṇam ? tenāpi grahaṇavirahitenā'sya vedane tadeva vaktavyam iti na TBV-SD 127,43kasyacid grahaṇam iti na tatsamavetatvena tadbuddherguṇatvam, nāpi tadādhārasya dravyatvaṃ siddhimupaga- TBV-SD 128,01cchati | tasmānnityabuddhipūrvakatve'ṅkurādīnāṃ kimiti yugapadutpādo na bhavet īśvaravat tadbuddherapi TBV-SD 128,02sadā sannihitatvāt ? anityabuddhisavyapekṣasyāpīśvarasyācetanādhiṣṭhāyakatvena jagadvidhātṛtve tasya TBV-SD 128,03nityatvena tadbuddherapi sadā sannihitatvam, avikalakāraṇayoḥ sarvadā sannihitatvāt yugapadaṅkurādikā- TBV-SD 128,04ryotpattiprasaṅgaḥ | tasmāt ‘buddhimattvāt’ iti viśeṣaṇamakiñcitkarameva; iti nā'naikāntikatā hetoḥ | TBV-SD 128,05na cāpi viruddhatā, sapakṣe bhāvāt | na caivaṃ bhavati tasmād viparyayaprayogaḥ — yad yadā na TBV-SD 128,06bhavati na tat tadānīmavikalakāraṇam, yathā kuśūlāvasthitabījāvasthāyāmanupajāyamāno'ṅkuraḥ, TBV-SD 128,07na bhavati caikapadārthotpattikāle sarvaṃ viśvam iti vyāpakānupalabdhiḥ | na ca siddhasādhyatā, īśvarasya TBV-SD 128,08tajjñānādervā kāraṇatve vikalakāraṇatvānupapatteḥ prasādhitatvāt | tanna nityajñāna — prayatna — cikīrṣāṇāṃ TBV-SD 128,09tatsamavāyasya vā nityasya kartṛtvaṃ yuktam | TBV-SD 128,10tasmāccharīrasaṃbandhasyaiva kumbhakārādau kartṛtvavyāpakatvena pratītestadabhāve kartṛtvasyā'pi TBV-SD 128,11vyāpyasyābhāvaprasaṅgaḥ | tacca kvacit karādivyāpāreṇa kārakaprayoktṛtvalakṣaṇam — yathā kumbhakārasya TBV-SD 128,12daṇḍādikāraṇaprayoktṛtvam, aparaṃ vāgvyāpāreṇa — yathā svāminaḥ karmakarādiprayoktṛtvasvarūpam, TBV-SD 128,13anyacca prayatnavyāpāreṇa — yathā jāgrataḥ svaśarīrāvayavaprerakatvasvabhāvam, kiñcicca nidrā — mada — pramādavi- TBV-SD 128,14śeṣeṇa tālvādi — karādiprerakatvam, sarvathā śarīrasaṃbandha eva kartṛtvasya vyāpakaḥ; sa cedīśvarānnivartate TBV-SD 128,15svavyāpyamapi kartṛtvamādāya nivartate iti na tasya kartṛtvamabhyupagantavyamiti prasaṅgaḥ | atha tasya TBV-SD 128,16jagatkartṛtvamabhyupagamyate tadā śarīrasaṃbandhaḥ kartṛtvavyāpako'bhyupagantavya iti prasaṅgaviparyayaḥ | na TBV-SD 128,17ca kārakaśaktiparijñānalakṣaṇaṃ tasya kartṛtvam — yena prasaṅga — viparyayayorvyāptyasiddherabhāvaḥ syāt — TBV-SD 128,18kumbhakārādau mṛddaṇḍādikārakaśaktiparijñāne'pi śarīravyāpārābhāve ghaṭādikāryakartṛtvādarśanāt TBV-SD 128,19supta — pramattādau ca tālvādikāraṇaparijñānābhāve'pi tadvyāpāre prayatnalakṣaṇe sati tatpreraṇakāryadarśanāt | TBV-SD 128,20yadapyabhidhānamātreṇa viṣāpahārādikāryakartṛtvam tadapi na jñānamātranibandhanam kintu śarīrasaṃbandhā'- TBV-SD 128,21vinābhūtaviśiṣṭātmaprayatnahetukameva | TBV-SD 128,22api ca, viśiṣṭadharmā'dharmādyupadeśavidhāyīśvaraḥ sarvajñatvena mumukṣubhirupāsyaḥ; anyathā ajñopa- TBV-SD 128,23deśānuṣṭhāne teṣāṃ vipralambhaśaṅkayā tatra pravṛttirna syāt | taduktam — TBV-SD 128,24“jñānavān mṛgyate kaścit taduktapratipattaye | TBV-SD 128,25ajñopadeśakaraṇe vipralambhanaśaṅkibhiḥ” || TBV-SD 128,26tasya ca sarvajñatve satyapyaśarīriṇo vaktrābhāvādupadeṣṭṭatvā'saṃbhava iti tatkṛtatvena tadupadeśasya TBV-SD 128,27prāmāṇyā'siddherna mumukṣūṇāṃ tatra pravṛttiḥ syāditi upadeśakartṛtve tasya śarīrasaṃbandho'pyavaśyamabhyu- TBV-SD 128,28pagantavyaḥ, vyāpyābhyupagamasya vyāpakābhyupagamanāntarīyakatvāt | śarīrasaṃbandhābhāve tu vyāpyasyā- TBV-SD 128,29pyupadeśavidhātṛtvasyābhāva iti prasaṅga — viparyayau | vyāpyavyāpakabhāvaprasādhakaṃ ca pramāṇaṃ tālvādi- TBV-SD 128,30vyāpārābhāve'pyupadeśasya sadbhāve tasya taddhetukatvaṃ na syāditi kāryakāraṇabhāvaprasādhakaṃ prāgeva TBV-SD 128,31pradarśitamiti na punarucyate | tat sthitametat — na śarīrābhāve maheśasya kartṛtvamiti | tena śarīra- TBV-SD 128,32manaḥsaṃbandhābhāve prayatna — buddhyāderabhāvādīśvarasattaivāsiddhā | ataḥ ‘tadabhāve kasya viśeṣaḥ TBV-SD 128,33śarīrādiyogalakṣaṇaḥ sādhyate ? ’ ityādipūrvapakṣavacanaṃ niḥsāratayā vyavasthitam, prasaṅga — viparyayayo- TBV-SD 128,34rnimittabhūtavyāptipradarśanasya vihitatvāt | yadapyuktam ‘jñāna — cikīrṣā — prayatnānāṃ samavāyo'stīśvare, TBV-SD 128,35te tu jñānādayastatra nityāḥ’ iti, tadapyayuktatvena pratipāditam | yaccoktam ‘tatra śarīrasaṃbandhasya TBV-SD 128,36vyāptyabhāvādasiddhiḥ’, tadapyasat; śarīrasaṃbandhasya kartṛtvavyāpakatvapratipādanāt | TBV-SD 128,37yadapyuktam ‘nāpyasarvajñatvaṃ viśeṣaḥ kulālādiṣu dṛṣṭastatra sādhyate’ ityādi, tadapyayuktam; TBV-SD 128,38kulālāderghaṭādikāryasyopādānādyabhijñatve karmādinimittakāraṇābhijñatvaprāpteḥ sarvajñatvaprasaktiḥ iti TBV-SD 128,39vyarthamapareśvarasarvajñaparikalpanam, tannirvartakātīndriyā'dṛṣṭaparijñānavat tasyāpi sakalapadārthaparijñāna- TBV-SD 128,40prasakteḥ | athādṛṣṭāparijñāne'pi kulālo mṛtpiṇḍadaṇḍādikatipayakārakaśaktiparijñānādeva ghaṭādi- TBV-SD 128,41lakṣaṇaṃ svakāryaṃ nirvartayatīti, tarhīśvaro'pyatīndriyāśeṣapadārthaparijñānamantareṇāpi katipayakāraka- TBV-SD 128,42śaktiparijñānādeva svakāryaṃ nirvartayiṣyati iti na sakalakāryakartṛtvānyathā'nupapattyā tasyātīndri- TBV-SD 129,01yādyaśeṣapadārthajñatvalakṣaṇasarvajñatvasiddhiḥ | yaccoktam ‘kṣetrajñānāṃ niyatārthaviṣayagrahaṇaṃ sarvavidadhiṣṭhitā- TBV-SD 129,02nām, yathā pratiniyataśabdādiviṣayagrāhakāṇāmaniyataviṣayasarvavidadhiṣṭhitānāṃ jīvaccharīre’ ityādi, TBV-SD 129,03tadapyasaṅgatam; yataḥ śabdādiviṣayagrāhakāṇāmiti dṛṣṭāntatvenopanyāso yadīndriyāṇāṃ tadā teṣāṃ TBV-SD 129,04karaṇatvād vedanalakṣaṇakriyā'nāśrayatvāt kathaṃ niyataśabdādiviṣayagrahaṇam ? atha grahaṇādhāratvena na TBV-SD 129,05teṣāṃ niyataśabdādiviṣayagrahaṇaṃ kintu karaṇatvena; nanvevaṃ kṣetrajñānāmapi viṣayagrahaṇe karaṇatvam na TBV-SD 129,06kartṛtvamiti ghaṭādi kulālakartṛkaṃ tatkāraṇaśaktiparijñānena na siddhamiti kutastaddṛṣṭāntāt kṣityā- TBV-SD 129,07derjñānādhārakartṛkatvaṃ siddhimupagacchati ? yadi punarjñānasamavāyena cakṣurādīnāṃ niyataviṣayāṇāṃ kartṛ- TBV-SD 129,08tve'pyaniyataviṣayā'parakṣetrajñakartradhiṣṭhitatvamaṅgīkriyate tarhi cetanānāmapi kṣetrajñānāṃ niyataviṣayāṇāṃ TBV-SD 129,09yathā paro'niyataviṣayaścetano'dhiṣṭhātā tathā tasyā'pi pratiniyataviṣayatvakalpanāyāmaparo'niyata- TBV-SD 129,10viṣayastadadhiṣṭhātā'bhyupagantavyaḥ, tasyāpyapara ityanavasthāprasaktiḥ | tathā, cetanānāmapi kṣetrajñānāṃ TBV-SD 129,11yadā cetano'dhiṣṭhātā'bhyupagamyate tadā ‘acetanaṃ cetanādhiṣṭhitaṃ pravartate, acetanatvāt, vāsyādivat’ TBV-SD 129,12iti prayoge'cetanagrahaṇaṃ dharmi — hetuviśeṣaṇaṃ nopādeyaṃ syāt, vyavacchedyā'bhāvāt | TBV-SD 129,13yattūktam ‘bhavatvaniṣṭhā yadi tatprasādhakaṃ pramāṇaṃ kiñcidasti, tāvata evā'numānasiddhatvāt’ TBV-SD 129,14iti, tadapyasaṅgatam; yataḥ pramāṇamantareṇa hetvābhāsād yadyekasya siddhirabhyupagamyate aparasyāpi tata TBV-SD 129,15eva sā kiṃ nābhyupagamyate ? pramāṇasiddhatvaṃ tu tāvato'pi nāsti, aniṣṭhayā tatprasādhakasya pramāṇa- TBV-SD 129,16syāprāmāṇyā''sañjanād | yadapyuktam ‘āgamo'pyasmin vastuni vidyate’ ityādi, tadapyayuktam; TBV-SD 129,17āgamasya tatpraṇītatvena prāmāṇyam, tatprāmāṇyācca tatastatsiddhiritītaretarāśrayaprasakteḥ | nityasya TBV-SD 129,18tvāgamasya prāmāṇyaṃ vaiśeṣikairnābhyupagatam, īśvarakalpanāvaiyarthyaprasaṅgāt | nāpyanyeśvarakṛtatadāgamāt TBV-SD 129,19tatsiddhiḥ, tatrāpi tatkṛtatvena prāmāṇye itaretarāśrayadoṣāt | apareśvarapraṇītā'parāgamakalpane'pi TBV-SD 129,20tadeva vaktavyamityaniṣṭhāprasaktiḥ | tadevaṃ svarūpe'rthe āgamasya prāmāṇye'pi na tata īśvarasiddhiḥ | TBV-SD 129,21yattūktam ‘tasya ca sattāmātreṇa svaviṣayagrahaṇapravṛttānāṃ kṣetrajñānāmadhiṣṭhāyakatā yathā sphaṭikādīnā- TBV-SD 129,22mupadhānākāragrahaṇapravṛttānāṃ savitṛprakāśaḥ’ tadayuktam; sattāmātreṇa savitṛprakāśasyāpi sphaṭi- TBV-SD 129,23kādyadhiṣṭhāyakatvā'saṃbhavāt — tadasaṃbhavaścākāśāderapi sattāmātrasya sadbhāvāt tadadhiṣṭhāyakatā syāt- TBV-SD 129,24kintu savitṛprakāśasya tadviśiṣṭāvasthājanakatvena tadadhiṣṭhāyakatvam, taccet kṣetrajñeṣvīśvarasya parika- TBV-SD 129,25lpyate tadā teṣāṃ tatkāryatāprasaktiḥ; tathā ca yathā kṣetrajñānāmātmatve'viśiṣṭe'pi kāryatā tatheśvara- TBV-SD 129,26syātmatvā'viśeṣāt kāryateti tadadhiṣṭhāyako'parastatkartā'bhyupagantavyaḥ, tatrāpyapara ityanavasthā | TBV-SD 129,27atha tasya kāryatve satyapyanadhiṣṭhitasyaiva svakārye pravṛttistarhi jagadupādānāderapi tadanadhiṣṭhitasya TBV-SD 129,28pravṛttiriti vyabhicārī adhiṣṭhātṛsādhakatvenopanyasyamānastenaiva hetuḥ | TBV-SD 129,29api ca, sattāmātreṇa tasya tadadhiṣṭhāyakatve gaganasyeva na sarvajñatvam iti sarvajñatvasādhaka- TBV-SD 129,30hetostadviparyayasādhanād viruddhatvam | na ca sarvaviṣayajñānasamavāyāt tatra tasyaiva sarvajñatvaṃ nā''- TBV-SD 129,31kāśāderiti vaktuṃ yuktam, samavāyasya niṣiddhatvāt | sattve'pi nityavyāpakatvenākāśādāvapi TBV-SD 129,32bhāvaprasaṅgāt | na ca samavāyā'viśeṣe'pi samavāyinorviśeṣa iti vaktuṃ śakyam, tadviśeṣasyaivā- TBV-SD 129,33siddhatvāt | siddhatve'pi samavāyaparikalpanāvaiyarthyaprasaṅgāditi pratipādayiṣyamāṇatvāt | na ca TBV-SD 129,34sattāmātreṇa tasya tadadhiṣṭhāyakatve jñānamātramapyupayogi, āstāṃ sakalapadārthasārthakārakaparijñānam | TBV-SD 129,35yadapyuktam ‘jñānasya svaviṣayasadarthaprakāśatvaṃ nāma svabhāvaḥ, tasyā'nyathābhāvaḥ kutaściddoṣasadbhāvāt’ TBV-SD 129,36tat satyameva | yaccoktam ‘yat punaścakṣurādyanāśritaṃ na ca rāgādimalā''vṛtaṃ tasya viṣayaprakāśana- TBV-SD 129,37svabhāvasya’ ityādi, tadapyasaṅgatam; yato na cakṣurādyanāśritaṃ jñānaṃ parasya siddham, tatsiddhau TBV-SD 129,38cakṣurādyanāśritasya jñānasyeva sukhasyāpi siddherānandarūpatā kathaṃ muktānāṃ na saṃgacchate — yena ‘sukhā- TBV-SD 129,39diguṇarahitamātmanaḥ svarūpaṃ muktiḥ’ ityabhyupagamaḥ śobheta ? na ca rāgāderāvaraṇasyābhāvo maheśe TBV-SD 129,40siddhaḥ — yena tajjñānamanāvṛtamaśeṣapadārthaviṣayaṃ tatra siddhimupagacchet, tatsvarūpasyaivāsiddhatvāt tatra TBV-SD 129,41rāgādyabhāvapratipādakasyāvyabhicaritasya hetostvadabhyupagamavicāraṇayā dūrāpāstatvācca | TBV-SD 130,01yattūktam ‘viparyāsakāraṇā rāgādayaḥ, viparyāsaścādharmanimittaḥ, na ca bhagavatyadharmaḥ’ iti, TBV-SD 130,02tadapyasāram; adharmavad dharmasyāpi taddhetośca samyagjñānādestatrāsaṃbhavasya pratipāditatvāt | TBV-SD 130,03yaccoktam ‘rāgādaya iṣṭāniṣṭasādhaneṣu viṣayeṣūpajāyamānā dṛṣṭāḥ, na ca bhagavataḥ kaścidiṣṭāniṣṭasādhano TBV-SD 130,04viṣayaḥ, avāptakāmatvāt’ iti, tadapyasāram; yato yadi iṣṭāniṣṭasādhano na tasya kaścidviṣayaḥ kathaṃ TBV-SD 130,05tarhi asāviṣṭā'niṣṭopādāna — parivarjanārthaṃ pravartate buddhipūrvikāyāḥ pravṛtterheyopādeyajihāsopāditsā- TBV-SD 130,06pūrvakatvena vyāptatvāt ? tadabhāve'pi pravṛttāvunmattakapravṛttivad na buddhipūrvikeśvarapravṛttiḥ syāt TBV-SD 130,07heyopādeyajihāsopāditse apyanāptakāmatvena vyāpte, avāptakāmasya heyopādeyajihāsopāditsā'- TBV-SD 130,08nupapatteḥ | anāptakāmatvamapyanīśvaratvena vyāptam, īśvarasyānāptakāmatvāyogād iti yatra buddhipūrvikā TBV-SD 130,09pravṛttiriṣyate tatra heyopādeyajihāsopāditse avaśyamaṅgīkartavye, yatra ca te tatrānāptakāmatvam, TBV-SD 130,10yatra ca tat tatrānīśvaratvam iti prasaṅgasādhanam | īśvaratve cāvāptakāmatvam, avāptakāmatvācca na TBV-SD 130,11heyopādeyaviṣaye taddhānopādānecchā, tadabhāve na buddhipūrvikā pravṛttiriti prasaṅgaviparyayaḥ | ata eva TBV-SD 130,12svatantrasādhanapakṣe yad āśrayāsiddhatvādihetudoṣodbhāvanam tadasaṃgatam, vyāptiprasiddhimātrasyaivā- TBV-SD 130,13tropayogāt; sā ca pratipāditā | ‘yā tu pravṛttiḥ śarīrādisarge sā krīḍārthā, avāptakāmānāmeva TBV-SD 130,14ca krīḍā bhavati’ iti yaduktam tadasaṃgatam, ‘ratimavindatāmeva krīḍā bhavati, na ca ratyarthī bhagavān, TBV-SD 130,15duḥkhābhāvāt’ iti vārtikakṛtaiva pratipāditatvāt | yaccoktam ‘na hi duḥkhitāḥ krīḍāsu pravartante’ TBV-SD 130,16iti, tat prakramānapekṣaṃ vacanam; duḥkhābhāve'pi krīḍāvatāṃ rāgādyāsaktinimitteṣṭasādhanaviṣayavya- TBV-SD 130,17tirekeṇa tasyāsaṃbhavāt | TBV-SD 130,18yacca ‘kāruṇyāt tasya tatra pravṛttiḥ’ ityādi, tadapyanālocitābhidhānam; nahi karuṇāvatāṃ TBV-SD 130,19yātanāśarīrotpādakatvena prāṇigaṇaduḥkhotpādakatvaṃ yuktam | na ca tathābhūtakarmasavyapekṣastathā teṣāṃ TBV-SD 130,20duḥkhotpādako'sau nimittakāraṇatvāt tasyeti vaktuṃ yuktam, tatkarmaṇāmīśvarānāyattatve kāryatve ca TBV-SD 130,21tenaiva kāryatvalakṣaṇasya hetorvyabhicāritvaprasaṅgāt | tatkṛtatve vā karmaṇo'bhyupagamyamāne prathamaṃ TBV-SD 130,22karma prāṇināṃ vidhāya punastadupabhogadvāreṇa tasyaiva kṣayaṃ vidadhato maheśasyā'prekṣākāritāprasaktiḥ, na TBV-SD 130,23hi prekṣāpūrvakāriṇo gopālādayo'pi prayojanaśūnyaṃ vidhāya vastu dhvaṃsayanti | tanna karuṇāpravṛttasya TBV-SD 130,24karmasavyapekṣasyāpi prāṇiduḥkhotpādakatvaṃ yuktam | kiñca, prāṇikarmasavyapekṣo yadyasau prāṇināṃ TBV-SD 130,25duḥkhotpādaka iti na kṛpālutvavyāghātastarhi karmaparatantrasya prāṇiśarīrotpādakatve tasyābhyupagamyamāne TBV-SD 130,26varaṃ tatphalopabhoktṛsattvasya tatsavyapekṣasya tadutpādakatvamabhyupagantavyam, evamadṛṣṭeśvaraparikalpanā TBV-SD 130,27parihṛtā bhavati | ‘yathā prabhuḥ sevābhedānurodhāt phalaprado nā'prabhustathā maheśvaro'pi karmāpekṣaphala- TBV-SD 130,28prado nāprabhuḥ’ ityapyayuktam; yato yathā rājñaḥ sevā''yattaphalapradasya rāgādiyogaḥ nairghṛṇyam sevā''- TBV-SD 130,29yattatā ca pratītā tatheśasyāpyetat sarvamabhyupagamanīyam; anyathābhūtasyānyaparihāreṇa kvacideva TBV-SD 130,30sevake sukhādipradatvānupapatteḥ | tadevaṃ karmaparatantratve tasyānīśatvam, karuṇāpreritasya kartṛtve “sṛjecca TBV-SD 130,31śubhameva saḥ” iti vārttikakārīyadūṣaṇasya vyavasthitatvam | yacca ‘nāraka — tiryagādisargo'pyakṛta- TBV-SD 130,32prāyaścittānāṃ tatratyaduḥkhānubhave punarviśiṣṭasthānāvāptau abhyudayaheturiti siddhaṃ duḥkhiprāṇisṛṣṭāvapi TBV-SD 130,33karuṇayā pravartanamīśasya’ iti, tadapi prativihitameva; yataḥ karma prāṇināṃ duḥkhapradaṃ vidhāya tatphalo- TBV-SD 130,34pabhogavidhānadvāreṇa kṣayanimittaṃ prāṇināmabhyudayaṃ vidadhatastasyā'śucisthānapatitagṛhītaprakṣālita- TBV-SD 130,35modakatyāgavidhāyino nasamānabuddhitvaprasaktiḥ | api ca, yadi prāṇikarmaparavaśasteṣāṃ duḥkhādikaṃ TBV-SD 130,36tatkṣayanimittaprāyaścittakalpamupajanayatītyabhyupagamastadā tatkarmakāryatvaṃ tasya prasaktam — tatkṛtopa- TBV-SD 130,37kārābhāve tadapekṣāyā ayogāt; upakārasya ca tatkṛtasya tadbhede tena saṃbandhāyogāt, abhi- TBV-SD 130,38nnasya tatkaraṇe tasyaiva karaṇamiti kathaṃ na tatkāryatvam ? TBV-SD 130,39atha yad yadā yatra karmādikaṃ sahakārikāraṇamāsādayati tena saha saṃbhūya tat tadā tatra sukhā- TBV-SD 130,40dikaṃ kāryaṃ janayati, ekakāryakāritvameva sahakāritvamiti na kāryatvalakṣaṇastasya doṣaḥ; nanu karmā- TBV-SD 130,41disahakārisavyapekṣaḥ kāryajananasvabhāvastasya karmādisahakārisannidhānād yadi prāgapyasti tadā — TBV-SD 131,01sahakārisannidhāne'pi svarūpeṇaivā'sau kāryaṃ nirvartayati, pararūpeṇa janakatve sarvasya svarūpeṇājana- TBV-SD 131,02katvāt kāryā'nutpādaprasaṅgaḥ, tasya cāvikalasya tajjananasvabhāvasya bhāvāduttarakālabhāvisamasta- TBV-SD 131,03kāryotpattistadaiva syāt | tathāhi — yad yadā yajjananasamarthaṃ tat tadā tad janayatyeva, yathā'ntyāvasthāprāptaṃ TBV-SD 131,04bījamaṅkuram, ajanane vā tadā tasya tad jananasvabhāvameva na syāt, tajjananasvabhāvaśca karmādi- TBV-SD 131,05sāmagryasannidhāne'pyekasvabhāvatayā'bhyupagamyamāno maheśa iti svabhāvahetuḥ | atha karmādisāmagryabhāve TBV-SD 131,06tatsvabhāvo'pyasau vivakṣitakāryaṃ na janayati, na tarhi tajjanakasvabhāvaḥ — yo hi yadā yanna janayati TBV-SD 131,07sa tajjanakasvabhāvo na bhavati; yathā śālibījaṃ yavāṅkurasya, atajjanakasyāpi tatsvabhāvatve'tiprasaṅgaḥ, TBV-SD 131,08na janayati ca karmādisāmagryabhāve vivakṣitaṃ kāryamīśa iti vyāpakā'nupalabdhiḥ | atha karmādi- TBV-SD 131,09sāmagryabhāve sa svabhāvastadapekṣakāryajanakatvalakṣaṇo nāsti tarhi svabhāvabhedāt kathaṃ na tasya bhedaḥ TBV-SD 131,10aparasya tannibandhanasyābhāvāt ? tathā ca kramavartyanekamaṅkurādikāryaṃ nākramaikeśvaravihitam iti TBV-SD 131,11naikatvaṃ tasya siddhimāsādayati | tanna sarvajñatvā'śarīritvaikatvādidharmayogastasya siddhimupaḍhaukate | TBV-SD 131,12‘nāpi kṛtrimajñānasaṃbandhitvaṃ tajjñānasya pratyarthaniyamābhāvāt’ ityādi yaduktam, tadapi nirastam; TBV-SD 131,13nityasarvapadārthaviṣayajñānasaṃbandhitvasya tatra pratiṣiddhatvāt | TBV-SD 131,14yacca ‘yathā sthapatyādīnāṃ mahāprāsādādikaraṇe ekābhiprāyaniyamitānāmaikamatyaṃ tadvadatrāpi TBV-SD 131,15yadi kṣityādyanekakāryakaraṇe bahūnāṃ niyāmakaḥ kaścideko'sti, sa eveśvaraḥ’ ityuktam, tadapyasaṅgatam; TBV-SD 131,16yato na hyayaṃ niyamaḥ — ekenaiva sarvaṃ kāryaṃ nirvartanīyam, ekaniyamitairvā buhubhiriti; anekadhā kāryaka- TBV-SD 131,17rtṛtvadarśanāt | tathāhi — kvacideka evaikakāryasya vidhātā upalabhyate yathā kuvindaḥ kaścidekasya paṭasya, TBV-SD 131,18kvacideka eva bahūnāṃ kāryāṇām yathā ghaṭa — śarāvodañcanānāmekaḥ kulālaḥ, kvacidaneko'pyanekasya TBV-SD 131,19yathā ghaṭa — paṭa — śakaṭādīnāṃ kulālādiḥ, kvacidaneko'pyekasya yathā śibikodvahanāderanekaḥ puruṣa- TBV-SD 131,20saṅghātaḥ | na ca prāsādādilakṣaṇe'pyanekasthapatyādinirvartye'vaśyaṃtayaikasūtradhāraniyamitānāṃ teṣāṃ tatra TBV-SD 131,21vyāpāra upalabdhaḥ, pratiniyatābhiprāyāṇāmapyekasūtradhārā'niyamitānāṃ tatkaraṇā'virodhāt iti TBV-SD 131,22naikaḥ kartā kṣityādīnāṃ siddhimāsādayati | ata eva na tannibandhanā sarvajñatvasiddhirapi tasya yuktā | TBV-SD 131,23tadevaṃ nityatvādiviśeṣasākalyasādhakānumānā'saṃbhavāt tadviparyayasādhakasya ca prasaṅgasādhanasya TBV-SD 131,24tatra bhāvāt kathaṃ na viśeṣaviruddhāvakāśaḥ ? atha śarīrādimadbuddhimatkāraṇatvavyāptaṃ yadi kṣityādau TBV-SD 131,25kāryatvamupalabhyeta tadā tatastatra tat siddhimāsādayat tathābhūtameva sidhyediti bhavet kāryatvāde- TBV-SD 131,26rviruddhatvam, sādhyaviparyayasādhanāt; na ca tathābhūtaṃ tat tatra vidyate iti kathaṃ viruddhatā ? na; TBV-SD 131,27paraprasiddhapakṣadharmatvam viparyayavyāptiṃ vā''śritya viruddhatābhidhānāt | paramārthatastu kāryatvaviśeṣasya TBV-SD 131,28kṣityādāvasiddhatvam tatsāmānyasya tvanaikāntikatvam iti pratipāditam | sarveṣu ceśvarasādhanā- TBV-SD 131,29yopanyasteṣvanumāneṣvasiddhatvādidoṣaḥ samānaḥ iti kāryatvadūṣaṇenaiva tānyapi dūṣitāni iti na TBV-SD 131,30pratyuccārya dūṣyante | maheśvarasya ca nityatvaṃ tadvādibhirabhyupagamyate; na cākṣaṇikasya sattvaṃ saṃbhavati TBV-SD 131,31iti pratipādayiṣyāmaḥ | TBV-SD 131,32yacca ‘pṛthivyādimahābhūtāni svāsu kriyāsu buddhimatkāraṇādhiṣṭhitāni pravartante, anityatvāt, TBV-SD 131,33vāsyādivat’ iti, tatra kulālādibuddhāvapyanityatvalakṣaṇasya hetoḥ sadbhāvāt tatrāpyaparabuddhimatkāra- TBV-SD 131,34ṇādhiṣṭhitatvaprasaktiḥ, tathā'bhyupagame maheśabuddherapyanityatvasya prasādhanāt tasyāpyaparabuddhimadadhi- TBV-SD 131,35ṣṭhitatvam, tadbuddhāvapyevam ityanavasthā | atha buddheranityatve satyapi na buddhimadadhiṣṭhitatvaṃ tadā TBV-SD 131,36vyabhicārī hetuḥ; aparaṃ cātra prativihitatvānnāśaṅkyate | yacca kāryatvahetordūṣaṇamasiddhatvādi tadatrāpi TBV-SD 131,37samānam | tathāhi — yādṛśamanityatvaṃ buddhimadadhiṣṭhitaṃ vāsyādau siddhaṃ tādṛśaṃ tanvādiṣvasiddham | TBV-SD 131,38anityatvamātrasya pratibandhāsiddhervyabhicāraḥ | pratibandhābhyupagame satīṣṭaviparītasādhanād viruddhatvam | TBV-SD 131,39sādharmyadṛṣṭāntasya sādhyavikalatā, nityaikabuddhimadadhiṣṭhitatvena sādhyadharmeṇānvayāsiddheḥ | sāmānyena TBV-SD 131,40sādhye siddhasādhyatā, viśeṣeṇa vyabhicāraḥ, ghaṭādiṣvanyathādarśanāditi | evaṃ sarveṣu prakṛtasādhya- TBV-SD 131,41sādhanāyopanyasteṣu hetuṣu yojyam | TBV-SD 132,01yacca ‘sthitvā pravṛtteḥ’ iti sādhanamuktam, tatrānyadapi dūṣaṇaṃ vācyam — sarvabhāvānāmudayasamananta- TBV-SD 132,02rā'pavargitayā kṣaṇamātramapi na sthitirasti iti kutaḥ sthitvā pravṛttiḥ ? tasmāt prativādyasiddho TBV-SD 132,03hetuḥ anaikāntikaśceśvareṇaiva; yataḥ so'pi kramavatsu kāryeṣu sthitvā pravartate atha ca nāsau cetanā- TBV-SD 132,04vatā'dhiṣṭhitaḥ anavasthāprasaṅgāt | atha ‘acetanatve sati’ iti saviśeṣaṇo heturupādīyate yathā TBV-SD 132,05praśastamatinopanyastastathāpi saṃdigdhavipakṣavyāvṛttikatayā'naikāntikatvamanivāryam — yadeva hi viśe- TBV-SD 132,06ṣaṇaṃ vipakṣāddhetuṃ nivartayati tadeva nyāyyam, yat punarvipakṣeṃ saṃdehaṃ na vyāvartayati tadupādānamapya- TBV-SD 132,07satkalpam, pūrvoktaścāsiddhatādoṣaḥ saviśeṣaṇatve'pi tadavastha eva | yaccoktam ‘sargādau vyavahāraśca’ TBV-SD 132,08ityādi, tatrāpi ‘uttarakālaṃ prabuddhānām’ ityetad viśeṣaṇamasiddham | tathāhi — nāsmanmate pralayakāle TBV-SD 132,09praluptajñāna — smṛtayo vitanu — karaṇāḥ puruṣāḥ saṃtiṣṭhante kintvābhāsvarādiṣu spaṣṭajñānātiśayayogiṣu TBV-SD 132,10devanikāyeṣūtpadyante; ye tu pratiniyatanirayādivipākasaṃvartanīyakarmāṇaste lokadhātvantareṣūtpadyante TBV-SD 132,11iti matam | vivartakāle'pi tata eva ābhāsvarādeścyutvā ihāluptajñāna — smṛtaya eva saṃbhavanti TBV-SD 132,12tasmāt ‘uttarakālaṃ prabuddhānām’ iti viśeṣaṇamasiddham | anaikāntikaśca hetuḥ saṃdigdhavipakṣavyāvṛ- TBV-SD 132,13ttikatvāt | TBV-SD 132,14kiñca, anyopadeśapūrvakatvamātre sādhye siddhasādhyatā, anādervyavahārasya sarveṣāmevānyopadeśa- TBV-SD 132,15pūrvakatvasyeṣṭatvāt | atheśvaralakṣaṇapuruṣopadeśapūrvakatvaṃ sādhyate tadā'naikāntikatā, anyathā'pi TBV-SD 132,16vyavahārasaṃbhavāt, dṛṣṭāntasya ca sādhyavikalatā | etaccānyahetusāmānyaṃ dūṣaṇaṃ pūrvamuktam | viruddhaśca TBV-SD 132,17hetuḥ abhyupetabādhā ca pratijñāyāḥ, nirmukhasyopadeṣṭṭatvāsaṃbhavāt — yadi īśvaropadeśapūrvakatvaṃ vyavahārasya TBV-SD 132,18saṃbhavet tadā syādaviruddhatā hetoḥ yāvatā'sau vigatamukhatvādupadeṣṭā na yuktaḥ, tacca vimukhatvaṃ TBV-SD 132,19vitanutvena, tadapi dharmādharmavirahāt, tathā ca uddyotakareṇoktam — “yathā buddhimattāyāmīśvarasya TBV-SD 132,20pramāṇasaṃbhavaḥ, naivaṃ dharmādinityatve pramāṇamasti” iti | tasmādī- TBV-SD 132,21śvarasyopadeṣṭṭatvāsaṃbhavāt tadupadeśapūrvakatvaṃ vyavahārasya na sidhyati kintvīśvaravyatiriktānyapuru- TBV-SD 132,22ṣopadeśapūrvakatvam; ata iṣṭavighātakāritvād viruddho hetuḥ | atheśvarasyopadeṣṭṭatvamaṅgīkriyate tadā TBV-SD 132,23vimukhatvamabhyupetaṃ hīyata ityabhyupetabādhaḥ | evamanyeṣvapi sarvajñatvāditadviśeṣasādhakeṣu hetuṣvasi- TBV-SD 132,24ddhatvā'naikāntikatva — viruddhatvādidoṣajālaṃ svamatyā'bhyūhyaṃ diṅmātradarśanaparatvāt prayāsasya | ata eva TBV-SD 132,25“sapta bhuvanānyekabuddhinirmitāni, ekavastvantargatatvāt, ekāvasathāntargatānekāpavarakavat; yathaikā- TBV-SD 132,26vasathāntargatānāmapavarakāṇāṃ sūtradhāraikabuddhinirmitatvaṃ dṛṣṭaṃ tathaikasminneva bhuvane'ntargatāni sapta bhuva- TBV-SD 132,27nāni, tasmāt teṣāmapyekabuddhinirmitatvaṃ niścīyate; yadbuddhinirmitāni caitāni sa bhagavān maheśvaraḥ TBV-SD 132,28sakalabhuvanaikasūtradhāraḥ” ityādikāḥ prayogāḥ praśastamatiprabhṛtibhirupanyastāsteṣvapi TBV-SD 132,29heturasiddhaḥ, na hyekaṃ bhuvanam āvasathādirvā'sti, vyavahāralāghavārthaṃ bahuṣviyaṃ saṃjñā kṛtā, ata eva TBV-SD 132,30dṛṣṭānto'pi sādhanavikalaḥ; ekasaudhādyantargatānāmapavarakādīnāmanekasūtradhāraghaṭitatvadarśanāccānai- TBV-SD 132,31kāntiko hetuḥ | TBV-SD 132,32yacca “ekādhiṣṭhānā brahmādayaḥ piśācāntāḥ, parasparātiśayavṛttitvāt; iha yeṣāṃ parasparātiśa- TBV-SD 132,33yavṛttitvaṃ teṣāmekāyattatā dṛṣṭā, yatheha loke gṛha — grāma — nagara — deśā'dhipatīnāmekasmin sārvabhauma- TBV-SD 132,34narapatau, tathā ca bhujaga — rakṣo — yakṣaprabhṛtīnāṃ parasparātiśayavṛttitvam; tena manyāmahe teṣāmapyeka- TBV-SD 132,35sminnīśvare pāratantryam” iti, tadetad yadi ‘īśvarākhyenādhiṣṭhāyakenaikādhiṣṭhānāḥ’ ityayamarthaḥ sādha- TBV-SD 132,36yitumiṣṭastadā'naikāntikatā hetoḥ, viparyaye bādhakapramāṇābhāvāt pratibandhā'siddheḥ | dṛṣṭāntasya TBV-SD 132,37ca sādhyavikalatā | athādhiṣṭhāyakamātreṇa sāghiṣṭhānā iti sādhyate tadā siddhasādhyatā, yata iṣyata TBV-SD 132,38eva sugatasutairbhagavatā saṃbuddhena sakalalokacūḍāmaṇinā sarvameva jagat karuṇāvaśādadhiṣṭhitam, TBV-SD 132,39yatprabhāvādadyāpyabhyudaya — niḥśreyasasaṃpadamāsādayanti sādhujanasārthāḥ | sarveṣvapi ca sarvajñasādhaneṣu TBV-SD 132,40paropanyasteṣu yadi sāmānyena ‘kaścit sarvajñaḥ’ iti sādhyamabhipretaṃ tadā nā'smān prati bhavatāmidaṃ TBV-SD 132,41sādhanaṃ rājate siddhasādhyatādoṣāt kintu ye sarvajñā'pavādino jaiminīyāścārvākā vā teṣveva TBV-SD 133,01śobhate | atheśvarākhyaḥ sarvajñaḥ sādhyeta tadoktaprakāreṇa pratibandhāsiddherhetūnāmanaikāntikatā, TBV-SD 133,02dṛṣṭāntasya ca sādhyavikalateti | śeṣastu pūrvapakṣagrantho niḥsāratayopekṣitaḥ | ata īśvarasādhakasya TBV-SD 133,03tannityatvādidharmasādhakasya ca pramāṇasyābhāvāt “kleśa — karma — vipākā''śayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa TBV-SD 133,04īśvaraḥ” ityādi sarvamayuktatayā sthitam | ato bhavaheturāgādijayāt TBV-SD 133,05śāsanapraṇetāro jināḥ siddhāḥ | ataḥ suvyavasthitametad bhavajinānāṃ śāsanamiti | TBV-SD 133,06nanu yadi teṣāṃ bhavanibandhanarāgādijetṛtvaṃ tadā śāsanapraṇetṛtvānupapattiḥ, tajjayānantaramevā- TBV-SD 133,07pavargaprāpteḥ śarīrābhāve vaktṛtvāsaṃbhavāt | atha rāgādikṣayānantaraṃ nāpavargaprāptistarhi rāgādijayo TBV-SD 133,08na bhavakṣayalakṣaṇāpavargaprāptikāraṇam; na hi yasmin satyapi yanna bhavati tat tadavikalakāraṇaṃ vyava- TBV-SD 133,09sthāpayituṃ śakyam, yavabījamiva śālyaṅkurasya | atha niravaśeṣarāgādyajayād apavargaprāpteḥ prāgeva TBV-SD 133,10tatpraṇetṛtvādadoṣaḥ; nanvevaṃ tacchāsanasya rāgaleśā''śliṣṭapuruṣapraṇītatvena naikāntikaṃ prāmāṇyaṃ, TBV-SD 133,11kapilādipuruṣapraṇītasyeva ityāśaṅkyāha sūriḥ — ‘ṭhāṇamaṇovamasuhamuvagayāṇaṃ’ iti | asyābhi- TBV-SD 133,12prāyaḥ — yadyapi sarvajñatāpratibandhighātikarmacatuṣṭayakṣayāvirbhūtakevalajñānasampado jināstathāpi bhavo- TBV-SD 133,13pagrāhiśarīranibandhanasya karmaṇaḥ sadbhāvādalpasthitikasya na śarīrādyabhāvāt śāsanapraṇetṛtvānupapattiḥ, TBV-SD 133,14nāpi rāgādileśasadbhāvāt tatpraṇītāgamasyā'prāmāṇyam, viparyāsahetorghātikarmaṇo'tyantakṣayāt | TBV-SD 133,15na ca karmakṣayādaparasyāpravṛttinimittatvam, bhavopagrāhiṇo'dyāpi sāmastyenākṣayāt tatkṣaye cāpava- TBV-SD 133,16rgasyānantarabhāvitvāt karmakṣayasyaivāpavargaprāptāvavikalakāraṇatvāditi | avayavārthastu — tiṣṭhanti saka- TBV-SD 133,17lakarmakṣayāvāptānantajñānasukharūpādhyāsitāḥ śuddhātmāno'sminniti sthānaṃ lokāgralakṣaṇaṃ viśiṣṭakṣe- TBV-SD 133,18tram, na vidyate upamā svābhāvikātyantikatvena sakalavyābādhārahitatvena ca sarvasukhātiśāyitvād TBV-SD 133,19yasya tat sukhamānandarūpaṃ yasmiṃstat tathā, tat ‘upa’ iti kālasāmīpyena gatānāṃ prāptānām, yadvā TBV-SD 133,20‘upa’ ityupasargaḥ prakarṣe'pyupalabhyate, yathā “upoḍharāgeṇa” iti | tena sthānamanupamasukhaṃ TBV-SD 133,21prakarṣeṇa gatānāmiti | “parārthe prayujyamānāḥ śabdā vatimantareṇāpi tamarthaṃ gamayanti” TBV-SD 133,22iti nyāyādanubhūyamānatīrthakṛnnāmakarmaleśasadbhāve'pi tad gatā iva gatā ityuktāstena śāsanapraṇe- TBV-SD 133,23tṛtvaṃ tasyāmavasthāyāṃ teṣāmupapannameva || TBV-SD 133,24yadvā “muktāḥ sarvatra tiṣṭhanti vyomavat tāpavarjitāḥ” ityetasya durnayasya nirāsā- TBV-SD 133,25rthamāha sūriḥ — ‘ṭhāṇamaṇovamasuhamuvagayāṇaṃ’ atra ca sthānamanupamasukham — prakarṣeṇa apunarāvṛttyā TBV-SD 133,26gatānām — upagatānāmiti vyākhyeyam | TBV-SD 133,27athavā “buddhyādīnāṃ navānāṃ viśeṣaguṇānāmātyantikaḥ kṣaya ātmano muktiḥ” TBV-SD 133,28iti matavyavacchedārthamācāryeṇa — ‘ṭhāṇamaṇovamasuhamuvagayāṇaṃ’ iti sūtramupanyastam | asya TBV-SD 133,29cāyamarthaḥ — sthitiḥ sthānaṃ svarūpaprāptistad anupamasukham ‘upa’ iti sakalakarmakṣayānantaramavyavadhānena TBV-SD 133,30gatānāṃ prāptānām — śaileśyavasthācaramasamayopādeyabhūtamanantasukhasvabhāvamātmanaḥ kathañcidananyabhūtaṃ TBV-SD 133,31svarūpaṃ prāptānāmiti yāvat | TBV-SD 133,34atrāhurvaiśeṣikāḥ — sarvametadanupapannam, ātmano vibhutvena viśiṣṭasthānaprāptinimittagatya- TBV-SD 133,35saṃbhavāt, karmakṣaye ca śarīrādyabhāve muktātmanāṃ sukhasya taddhetunimittāsamavāyikāraṇābhāvenotpattya- TBV-SD 133,36saṃbhavāt, nityasya cānandasyāvaiṣayikasyānupalambhenāsattvāt | TBV-SD 133,37na cātmano vibhutvamasiddham, anumānāt tatsiddheḥ | tathāhi — buddhyadhikaraṇaṃ dravyaṃ vibhu, TBV-SD 133,38nityatve satyasmadādyupalabhyamānaguṇādhiṣṭhānatvāt; yad yad nityatve satyasmadādyupalabhyamānaguṇādhi- TBV-SD 133,39ṣṭhānaṃ tat tad vibhu, yathā ākāśam, tathā ca buddhyadhikaraṇaṃ dravyam, tasmād vibhu | na ca TBV-SD 134,01buddherguṇatvāsiddherhetuviśeṣaṇāsiddhyā hetorasiddhirabhidhātuṃ śakyā, buddhiguṇatvasyānumānāt siddheḥ | TBV-SD 134,02tathāhi — guṇo buddhiḥ, pratiṣidhyamānadravya — karmabhāve sati sattāsaṃbandhitvāt; yo yaḥ pratiṣidhyamāna- TBV-SD 134,03dravya — karmabhāve sati sattāsaṃbandhī sa sa guṇaḥ yathā rūpādiḥ, tathā ca buddhiḥ, tasmād guṇaḥ | na TBV-SD 134,04ca pratiṣidhyamānadravya — karmatvamasiddhaṃ buddheḥ | tathāhi — buddhirdravyaṃ na bhavati, ekadravyatvāt, yad TBV-SD 134,05yad ekadravyaṃ tat tad dravyaṃ na bhavati yathā rūpādi, tathā ca buddhiḥ, tasmād na dravyam | na TBV-SD 134,06cāyamasiddho hetuḥ | tathāhi — ekadravyā buddhiḥ, sāmānya — viśeṣavattve satyekendriyapratyakṣatvāt, yad TBV-SD 134,07yat sāmānya — viśeṣavattve satyekendriyapratyakṣaṃ tat tad ekadravyam, yathā rūpādi, tathā buddhiḥ, TBV-SD 134,08tasmādekadravyā | na ca ‘ekendriyapratyakṣatvāt’ ityucyamāne ātmanā vyabhicāraḥ, tasyaikendriyapra- TBV-SD 134,09tyakṣatve vivādāt | nāpi vāyunā, tatrāpi tatpratyakṣatvasya vivādāspadatvāt | tathāpi rūpatvādinā TBV-SD 134,10vyabhicāraḥ, tannivṛttyarthaṃ ‘sāmānya — viśeṣavattve sati’ iti viśeṣaṇopādānam | na ca rūpasyāntaḥ — TBV-SD 134,11karaṇagrāhyatayā dvīndriyagrāhyatā, cakṣurindriyasyaiva ‘cakṣuṣā rūpaṃ paśyāmi’ iti vyapadeśahetostatra TBV-SD 134,12karaṇatvasiddhiḥ, manasastvāntarārthapratipattāvevā'sādhāraṇakaraṇatvāt | athavā ekadravyā buddhiḥ, TBV-SD 134,13sāmānya — viśeṣavattve aguṇavattve ca satyacākṣuṣapratyakṣatvāt, śabdavat | tathā, na karma buddhiḥ, TBV-SD 134,14saṃyoga — vibhāgākāraṇatvāt, yad yat saṃyogavibhāgākāraṇaṃ tat tat karma na bhavati, yathā rūpādi, TBV-SD 134,15tathā ca buddhiḥ, tasmād na karma | tasmāt siddhaḥ pratiṣidhyamānadravya — karmabhāvo buddheḥ | na ca TBV-SD 134,16sattāsaṃbandhitvamasiddhaṃ buddheḥ, tatra ‘sat’ iti pratyayotpādāt | na ca sattā bhinnā na siddhā, TBV-SD 134,17tadbhedapratipādakapramāṇasadbhāvāt | tathāhi — yasmin bhidyamāne'pi yanna bhidyate tat tato'rthāntaram, TBV-SD 134,18yathā bhidyamāne vastrādāvabhidyamāno dehaḥ, bhidyamāne ca buddhyādau na bhidyate sattā, dravyādau sarvatra TBV-SD 134,19‘sat sat’ iti pratyayābhidhānadarśanāt; anyathā tadayogāt | sā ca buddhisaṃbaddhā, tatastatra TBV-SD 134,20viśiṣṭapratyayaprapratīteḥ | tathāhi — yato yatra viśiṣṭapratyayaḥ sa tena saṃbaddhaḥ, yathā daṇḍo devadattena, TBV-SD 134,21bhavati ca buddhyādau sattātastatpratyayaḥ, tatastayā saṃbaddheti | ‘pratiṣidhyamānadravya — karmatvāt’ TBV-SD 134,22ityucyamāne sāmānyādinā vyabhicārastannivṛttyarthaṃ ‘sattāsaṃbandhitvāt’ iti vacanam | ‘sattā- TBV-SD 134,23saṃbandhitvāt’ ityucyamāne dravya — karmabhyāmanekāntastannivṛttyarthaṃ ‘pratiṣidhyamānadravya — karmabhāve sati’ TBV-SD 134,24iti viśeṣaṇam | tadevaṃ bhavatyato'numānād buddherguṇatvasiddhiḥ | asmadādyupalabhyamānatvaṃ ca TBV-SD 134,25buddhestadekārthasamavetānantarajñānapratyakṣatvād nāsiddham | nityatvaṃ cātmanaḥ ‘akāryatvāt, ākāśavat’ TBV-SD 134,26ityanumānaprasiddham | ato ‘nityatve satyasmadādyupalabhyamānaguṇādhiṣṭhānatvāt’ iti heturnāsiddhaḥ | TBV-SD 134,27nāpyanaikāntikaḥ, vipakṣe'syā'pravṛtteḥ | nāpi viruddhaḥ, vibhunyākāśe'sya vṛttyupalambhāt | TBV-SD 134,28nāpi bādhitaviṣayaḥ, pratyakṣā''gamayorātmanyavibhutvapradarśakayorasambhavāt | nāpi prakaraṇasamaḥ, TBV-SD 134,29prakaraṇacintāpravartakasya hetvantarasyābhāvāt | iti bhavati sakaladoṣarahitādato hetoḥ sarvagatā- TBV-SD 134,30tmasiddhiḥ | TBV-SD 134,32asadetat, buddherguṇatvāsiddhāvātmanastadadhiṣṭhānatvāsiddherasiddho hetuḥ | yacca ‘pratiṣidhyamāna- TBV-SD 134,33dravya — karmatve sati sattāsaṃbandhitvāt’ iti guṇatvaṃ buddheḥ prasādhyate tatra sattāyāḥ tatsamavāyasya ca TBV-SD 134,34niṣiddhatvāt niṣetsyamānatvācca ‘sattāsaṃbandhitvāt’ iti tatra heturasiddhaḥ | TBV-SD 134,35samavāyābhāve ca buddherātmano vyatireke tena tasyāḥ sambandhābhāvāt ‘ātmano dravyatvaṃ guṇā- TBV-SD 134,36śrayatvena, tasyāśca tadāśritatvena guṇatvam’ iti dūrotsāritam | bhavatu vā samavāyasaṃbandhastathāpi TBV-SD 134,37ātmaguṇavat tasyā anyaguṇatvasyāpyapratiṣedhāt tasyāstadguṇatvasyaivāsiddhiḥ | vyatirekā- TBV-SD 134,38viśeṣe'pi ‘ātmana eva guṇo jñānam nākāśādeḥ’ iti kiṃkṛto'yaṃ vibhāgaḥ ? na samavāyakṛtaḥ, TBV-SD 134,39tasyāpi tābhyāṃ vyatireke ‘tayorevāsau samavāyaḥ nākāśādeḥ’ iti vibhāgo durlabhaḥ syāt, tasya TBV-SD 135,01svarūpeṇa sarvatrāviśeṣāt | athātmakāryatvādātmaguṇo buddhiḥ, kuta etat ? ātmani sati bhāvāt, TBV-SD 135,02ākāśādāvapi sati bhāvāt tasyāstatkāryatāprasaktiḥ | nāpyātmano'bhāve'bhāvāt tasyāḥ TBV-SD 135,03tatkāryatvam, tannityatva — vyāpitvābhyāṃ tatra tasyāyogāt | nāpi tatra tasyāḥ pratīteḥ tatkāryaivāsau TBV-SD 135,04nākāśādikāryā, tatra tatpratīterasiddheḥ | tathāhi — na tāvad ātmā ātmani buddhiṃ pratyeti, tasya TBV-SD 135,05svasaṃviditatvānabhyupagamāt | jñānāntarapratyakṣatve'pi vivādāt | tanna tenātmasvarūpamapi gṛhyate, TBV-SD 135,06dūrata eva svātmavyavasthitatvaṃ buddheḥ | nāpi buddhyā tadvyavasthitatvaṃ svātmano gṛhyate, tayā ātmanaḥ TBV-SD 135,07svakīyarūpasya vā'grahaṇāt, buddhyantaragrāhyatvāsambhavāt, svasaṃviditatvasya cāniṣṭeḥ, ajñātāyāśca TBV-SD 135,08ghaṭāderivāparagrāhakatvānupapatterna tayāpyātmani vyavasthitaṃ svarūpaṃ gṛhyate | na ca tadutkalitatvam, TBV-SD 135,09tadādheyatvam, tatsamavetatvaṃ vā ākāśādiparihāreṇātmaguṇatvanibandhanam, sarvasya niṣiddhatvāt | TBV-SD 135,10na ca kāryeṇānanukṛtavyatirekaṃ nityamātmalakṣaṇaṃ vastu kasyacit kāraṇaṃ sidhyati, atiprasaṅgāt | TBV-SD 135,11yathā ca nityasyaikāntata ātmano'nyasya vā na kāraṇatvaṃ saṃbhavati tathā pratipādayiṣyate | tanna TBV-SD 135,12buddherātmano vyatireke ‘tasyaivāsau guṇo nākāśādeḥ’ iti vyavasthāpayituṃ śakyam | TBV-SD 135,13avyatireke ca tataḥ tadvadeva tasyā api dravyatvamiti ‘pratiṣidhyamānadravyatve sati’ iti TBV-SD 135,14viśeṣaṇamasiddham | api ca buddherguṇatvasiddhāvanādhārasya guṇasyāsaṃbhavāt tadādhārabhūtasyātmano TBV-SD 135,15dravyatvasiddhiḥ, tatsiddheśca dravya — karmabhāvapratiṣedhe sati tadāśritatvena tasyā guṇatvasiddhi- TBV-SD 135,16ritītaretarāśrayatvam | TBV-SD 135,17kiñca, ātmano'pratyakṣatve buddhestadviśeṣaguṇatve'smadādyupalabhyamānatvavirodhaḥ | tathāhi — ye'tya- TBV-SD 135,18ntaparokṣaguṇiguṇā na te'smadādipratyakṣāḥ, yathā paramāṇurūpādayaḥ, tathā ca pareṇābhyupagamyate TBV-SD 135,19buddhiḥ, tasmād nāsmadādipratyakṣā | na ca vāyusparśena vyabhicāraḥ, vāyoḥ kathañcit tadavyatirekeṇa TBV-SD 135,20tadvat pratyakṣatvāt; sparśaviśeṣasyaiva tattvāt | asmadādipratyakṣatve ca buddheratyantaparokṣātmavibhudra TBV-SD 135,21vyaviśeṣaguṇatvavirodhaḥ | tathāhi — yad asmadādipratyakṣaṃ na tad atyantaparokṣaguṇiguṇaḥ, yathā TBV-SD 135,22ghaṭarūpādi, tathā ca buddhiḥ | na ca vāyusparśena vyabhicāraḥ, pūrvameva parihṛtatvāt | tato'smadādi- TBV-SD 135,23pratyakṣatve buddhernātyantaparokṣātmaviśeṣaguṇatvam | tattve vā nāsmadādipratyakṣatvamityasiddho'smadādyu- TBV-SD 135,24palabhyamānalakṣaṇaviśeṣaṇo'pi hetuḥ | atha ātmanaḥ pratyakṣatvābhyupagamād nāyaṃ doṣaḥ, nanvevaṃ- TBV-SD 135,25tasya pratyakṣatvābhyupagame harṣa — viṣādādyanekavivartātmakasya dehamātravyāpakasya svasaṃvedanapratyakṣa- TBV-SD 135,26siddhatvād na yugapat sarvadeśāvasthitāśeṣamūrtadravyasaṃbandhalakṣaṇasya vibhutvasya sādhanamanumānato TBV-SD 135,27yuktam; anyathā ghaṭādibhirmervādestena ca ghaṭādīnāṃ tathā saṃyogaḥ kiṃ neṣyate yataḥ sāṃkhyadarśanaṃ na TBV-SD 135,28syāt ? pratyakṣabādhanād naivamiti cet, kimatra pratyakṣabādhanaṃ kākairbhakṣitam ? athātra pakṣadharmānvaya- TBV-SD 135,29vyatirekalakṣaṇayuktahetusadbhāvāt tathābhyupagamaḥ anyatra viparyayād neti cet tarhi ‘pakvānyetāni TBV-SD 135,30phalāni, ekaśākhāprabhavatvāt, upayuktaphalavat’ ityatra tathāvidhahetusadbhāvāt tathābhyupagamaḥ kiṃ TBV-SD 135,31na syāt ? pakṣasya pratyakṣabādhā hetorvā kālātyayāpadiṣṭatvamanyatrāpi samānam | na ca svasaṃvedana- TBV-SD 135,32pratyakṣamevānumānena prakṛtena bādhyata iti vaktuṃ yuktam, pratyakṣapūrvakatvābhyupagamādanumānasya pratyakṣā- TBV-SD 135,33prāmāṇye tasyāpravṛttiprasaṅgāt | na ca tathābhūtātmagrāhakasya svasaṃvedanādhyakṣasyāprāmāṇyanibandhana- TBV-SD 135,34maparamutpaśyāmaḥ | na cānyādṛkṣasyātmano vibhutvasādhanāya hetūpanyāsaḥ saphalaḥ, tasya pramāṇā- TBV-SD 135,35viṣayatvenāsiddhatvād hetorāśrayāsiddhatāprasaṅgāt | tadevamasmadādyupalabhyatve buddhilakṣaṇasya guṇasya TBV-SD 135,36hetoḥ kālātyayāpadiṣṭatvam, anupalabhyatve viśeṣaṇāsiddhatvam | TBV-SD 135,37paramāṇūnāṃ ca nityatve satyasmadādyupalabhyamānapākajaguṇādhiṣṭhānatve satyapi na vibhutvamiti TBV-SD 135,38vyabhicāraḥ | paramāṇupākajaguṇānāmasmadādyapratyakṣatve ‘vivādāspadaṃ buddhimatkāraṇam, kāryatvāt, TBV-SD 135,39ghaṭādivat’ ityatra prayoge vyāptigrahaṇaṃ durlabhamāsajyeta | tathāhi — kāryatvenābhimatānāṃ paramāṇu- TBV-SD 135,40pākajarūpādīnāṃ vyāptijñānenāviṣayīkaraṇe buddhimatkāraṇatvena vyāptisiddhirna syāt, tathā caitai- TBV-SD 135,41reva kāryatvahetorvyabhicārāśaṅkā syāt | atha ‘nityatve satyasmadādibāhyendriyopalabhyamānaguṇā- TBV-SD 135,42dhiṣṭhānatvāt’ iti heturabhidhīyate tarhi bāhyendriyopalabhyamānatvasya buddhāvasiddheḥ punarapi TBV-SD 136,01viśeṣaṇāsiddho hetuḥ prasaktaḥ | sādhya — sādhanadharmavikalaścākāśalakṣaṇaḥ sādharmyadṛṣṭāntaḥ, nityatve TBV-SD 136,02satyasmadādyupalabhyamānaguṇādhiṣṭhānatvasya sādhanadharmasya, vibhutvalakṣaṇasādhyadharmasya tatrāsiddheḥ | TBV-SD 136,03atha ‘śabdādhikaraṇaṃ dravyaṃ vibhu, nityatve satyasmadādyupalabhyamānaguṇādhiṣṭhānatvāt, ātma- TBV-SD 136,04vat’ ityato hetostatra vibhutvasya siddherna sādhyavikalo dṛṣṭāntaḥ | nāpi sādhanavikalaḥ, TBV-SD 136,05asmadādipratyakṣaśabdaguṇādhiṣṭhānatvasya tatra siddhatvāt — na ca śabdasyāsmadādipratyakṣatvam guṇatvaṃ TBV-SD 136,06vā'siddham, śrotravyāpāreṇādhyakṣabuddhau śabdasya parisphuṭarūpatayā pratibhāsanāt niṣidhyamāna- TBV-SD 136,07dravyakarmatve sati sattāsaṃbandhitvāt, pṛthivyādivṛttibādhakapramāṇasadbhāve sati guṇasyā''śritatve- TBV-SD 136,08nākāśā''śritatvasiddheśca na sādhanavikalatāpyākāśasya | asadetat; siddhe hyātmano vibhutve TBV-SD 136,09tannidarśanādākāśasya vibhutvasiddhiḥ, tatsiddheścātmano vibhutvasiddhiritītaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt TBV-SD 136,10nāpyākāśasya vibhutvasiddhiriti sādhyavikalatā tadavasthaiva | yacca śabdasya guṇatvasādhakamanu- TBV-SD 136,11mānaṃ tatra ‘sattāsaṃbandhitvāt’ iti hetau sattāyāḥ tatsaṃbandhitvahetoḥ samavāyasya cāsiddha- TBV-SD 136,12tvādasiddhatā, ‘pratiṣidhyamānadravyatve sati’ iti viśeṣaṇasya cāsiddhatā, śabdasya dravyatvāt | TBV-SD 136,14tathāhi — dravyaṃ śabdaḥ, kriyāvattvāt, yad yat kriyāvat tat tad dravyam, yathā śaraḥ, TBV-SD 136,15tathā ca śabdaḥ, tasmād dravyam | niṣkriyatve śrotreṇāgrahaṇaprasaṅgaḥ, tenānabhisaṃbandhāt | tathāpi TBV-SD 136,16grahaṇe śrotrasyāprāpyakāritvaprasaktiḥ | tathā ca ‘prāpyakāri cakṣuḥ, bāhyendriyatvāt, tvagindri- TBV-SD 136,17yavat’ ityasya śrotreṇānaikāntikatvaprasaktiḥ | saṃbandhakalpanāyāṃ vā śrotraṃ vā śabdadeśaṃ gatvā TBV-SD 136,18śabdenābhisaṃbandhyeta, śabdo vā śrotradeśamāgatya tenābhisaṃbandhyeta ? na tāvat prathamaḥ pakṣaḥ, TBV-SD 136,19svadharmā'dharmābhisaṃskṛtakarṇaśaṣkulyavaruddhanabhodeśalakṣaṇaśrotrasya śabdotpattideśe niṣkriyatvena tathā- TBV-SD 136,20pratītyabhāvena ca gatyasambhavāt | gatyabhyupagame vā vivakṣitaśabdāpāntarālavartināmanyānya- TBV-SD 136,21śabdānāmapi grahaṇaprasaṅgaḥ, saṃbandhāviśeṣāt | anuvāta — prativāta — tiryagvāteṣu ca pratipattyaprati- TBV-SD 136,22pattīṣatpratipattibhedābhāvaprasaṅgaśca, śrotrasya gacchatastatkṛtopakārādyayogāt | nāpi śabdasya śrotrade- TBV-SD 136,23śāgamanasambhavaḥ, guṇatvena tasya niṣkriyatvopagamāt āgamane vā sakriyatvād dravyatvameva | TBV-SD 136,24athāpi syāt na ādya evākāśatadveṇumukhasaṃyogāt samavāyya'samavāyi — nimittakāraṇā- TBV-SD 136,25dudbhūtaḥ śabdaḥ śrotreṇāgataḥ saṃbandhyate yenāyaṃ doṣaḥ syāt, api tu jalataraṅganyāyenāparāpara TBV-SD 136,26evākāśa — śabdādilakṣaṇāt samavāyya'samavāyi — nimittakāraṇādupajātastenābhisaṃbandhyata iti | TBV-SD 136,27nanvevaṃ bāṇādayo'pi pūrvapūrvasamānajātīyakṣaṇaprabhavā anye eva lakṣyeṇābhisaṃbandhyanta iti kiṃ TBV-SD 136,28nābhyupagamyate ? tathā ca kriyāyāḥ sarvatrābhāva iti ‘kriyāvad dravyam’ iti dravyalakṣaṇaṃ na TBV-SD 136,29kvacid vyavatiṣṭheta | atha pratyabhijñānād bāṇādau nityatvasiddherneyaṃ kalpanā | nanvevaṃ śabde'pi mā TBV-SD 136,30bhūdiyam, tatrāpyekatvagrāhiṇaḥ pratyabhijñānasya ‘devadattoccāritaṃ śabdaṃ śṛṇomi’ ityevamākāreṇopa- TBV-SD 136,31jāyamānasyā'bādhitasvarūpasyānubhavāt | na ca lūnapunarjātakeśa — nakhādiṣviva sadṛśāparāparo- TBV-SD 136,32tpattinibandhanametat pratyabhijñānamiti vaktuṃ śakyam, bāṇādāvapi tasya tathātvāviśeṣāt | TBV-SD 136,33atha śabde bādhakasadbhāvāt tathā tatparikalpanam na bāṇādau, viparyayāt | nanu na TBV-SD 136,34śabdaikatvaviṣayaṃ pratyakṣaṃ tāvadasya bādhakam, samānaviṣayatvena tasya tadbādhakatvāyogāt | kṣaṇi- TBV-SD 136,35katvaviṣayaṃ tu śabde'nyatra vā vivādagocaracārīti na tadbādhakaṃ yuktam | na cānumānaṃ pratyabhijñāna- TBV-SD 136,36bādhakam, pratyabhijñānasya mānasapratyakṣatvābhyupagamāt; tadeva hyanumānasyaikaśākhāprabhavatvāderbādha- TBV-SD 136,37kamupalabdham, na punaranumānaṃ tasya | atha śabdaikatvagrāhakapratyabhijñāpratyakṣasya tadābhāsatvādanumānaṃ TBV-SD 136,38sthiracandrā'rkādigrāhakasyeva deśāntaraprāptiliṅgajanitānumānavad bādhakaṃ bhaviṣyati, kathaṃ punarasya TBV-SD 136,39pratyakṣābhāsatvam ? anumānena bādhanāditi cet, anenāpyanumānasya bādhanādanumānābhāsatvaṃ TBV-SD 136,40kiṃ na syāt ? athānumānabādhitaviṣayatvād naitadanumānabādhakam; anumānamapyetadbādhitaviṣayatvād TBV-SD 136,41nāsya bādhakamiti prasaktam | atha sādhyāvinābhāviliṅgajanitatvānnānumānametadbādhyam ekaśā- TBV-SD 137,01khāprabhavatvānumānamapi tarhyāmatāgrāhipratyakṣabādhyaṃ na syāt | atha pakṣe eva vyabhicārād na TBV-SD 137,02sādhyāvinābhūtahetuprabhavatvamekaśākhāprabhavatvānumānasya, tat śabdakṣaṇikatvānumāne'pi samānam | TBV-SD 137,03na ca śabdakṣaṇikatvaprasādhakamanumānaṃ parābhyupagame saṃbhavati | yacca ‘kṣaṇikaḥ śabdaḥ, asma- TBV-SD 137,04dādipratyakṣatve sati vibhudravyaviśeṣaguṇatvāt, yo yo'smadādipratyakṣatve sati vibhudravyaviśeṣaguṇaḥ TBV-SD 137,05sa sa kṣaṇikaḥ, yathā jñānādiḥ, tathā ca śabdaḥ, tasmāt kṣaṇikaḥ’ ityanumānam, tadekaśākhāprabhava- TBV-SD 137,06tvānumānavad mānasapratyakṣābhimatapratyabhijñānabādhitakarmanirdeśānantaraprayuktatvāt kālātyayāpadiṣṭa- TBV-SD 137,07hetuprabhavatvād na sādhyasiddhinibandhanam | kiñca, dharmādervibhudravyaviśeṣaguṇatve'pi na kṣaṇikatvamiti TBV-SD 137,08hetorvyabhicāraḥ | tasyāpi pakṣīkaraṇe sarvatra vyabhicāraviṣaye pakṣīkaraṇād na kaścid heturvyabhicārī TBV-SD 137,09syāt ‘asmadādipratyakṣatve sati’ iti ca viśeṣaṇamanarthakam, vyavacchedyābhāvāt | dharmādeḥ kṣaṇikatve TBV-SD 137,10ca svotpattisamayānantarameva dhvastatvād na tato janmāntaraphalaprāptiḥ | śabdāt śabdotpattivad TBV-SD 137,11dharmāderdharmādyutpattāvabhyupagamabādhā ‘parasya anukūleṣvanukūlābhimānajanito'bhilāṣo'bhilaṣitu- TBV-SD 137,12rarthābhimukhakriyākāraṇamātmaviśeṣaguṇamārādhnoti, anukūleṣvanukūlābhimānajanitābhilāṣatvāt, TBV-SD 137,13ātmano'nukūlābhimānajanitābhilāṣavat’ ityasya ca virodhaḥ, yato yo'sau parasyānukūle- TBV-SD 137,14pvanukūlābhimānajanitābhilāṣotpādita ātmaviśeṣaguṇo nāsāvabhilaṣiturarthābhimukhakriyākā- TBV-SD 137,15raṇam, tatsamānatatkāraṇatvāt, yaśca tatkriyākāraṇam nāsau yathoktābhilāṣeṇārabdha iti | TBV-SD 137,16tathā, ‘pravartaka — nivartakāvicchā — dveṣanimittau dharmā'dharmau, avyavadhānena hitāhitaviṣayaprā- TBV-SD 137,17pti — parihārahetoḥ karmaṇaḥ kāraṇatve satyātmaviśeṣaguṇatvāt, pravartaka — nivartakaprayatnavat’ ityatra TBV-SD 137,18hetorvyabhicāraśca, janmāntaraphalapradayordharmādharmayoravyavadhānena hitāhitaprāpti — parihārahetoḥ karmaṇaḥ TBV-SD 137,19kāraṇatve satyātmaviśeṣaguṇatve'pīcchā — dveṣajanitatvābhāvāt | kiñca, dharmādivad aparāparata- TBV-SD 137,20tkāryotpattiprasaṅgaśca | tato na śabdāt śabdotpattivad dharmāderdharmādyutpattiḥ; tasya kṣaṇikatve na TBV-SD 137,21janmāntare tataḥ phalamityakṣaṇikatvaṃ tasyābhyupagantavyamatastena vyabhicārī hetuḥ | TBV-SD 137,22athāsmadādipratyakṣatvaviśeṣaṇaviśiṣṭasya vibhudravyaviśeṣaguṇatvasya dharmādāvasaṃbhavād na vyabhi- TBV-SD 137,23cāraḥ, asadetat; vipakṣaviruddhaṃ hi viśeṣaṇaṃ tato hetuṃ nivartayati, yathā'hetukatvaviruddhaṃ tataḥ TBV-SD 137,24kādācitkatvaṃ nivartayati | na cāsmadādipratyakṣatvamakṣaṇikatvaviruddham, akṣaṇikeṣvapi sāmānyādiṣu TBV-SD 137,25bhāvāt, tato yathā'smadādipratyakṣā api kecit kṣaṇikāḥ pradīpādayaḥ, apare'kṣaṇikāḥ sāmānyā- TBV-SD 137,26dayastathā'smadādipratyakṣā api vibhudravyaviśeṣaguṇāḥ kecit kṣaṇikāḥ, apare'kṣaṇikā bhaviṣyantīti TBV-SD 137,27saṃdigdhavipakṣavyāvṛttikatvādanaikāntiko hetuḥ | na cāsmadādipratyakṣatvaviśeṣaṇaviśiṣṭasya vibhu- TBV-SD 137,28dravyaviśeṣaguṇatvasyākṣaṇike'darśanāt tato vyāvṛttisiddhiḥ, adarśanasyātmasaṃbandhinaḥ paralokā- TBV-SD 137,29dinā'naikāntikatvāt, sarvasaṃbandhino'siddhatvāt | na ca kṛtakatvādāvapyayaṃ doṣaḥ samānaḥ, TBV-SD 137,30tatra vipakṣe hetoḥ sadbhāvabādhakapramāṇabhāvāt prakṛtahetośca tasyābhāvāt | yadi punarvipakṣe TBV-SD 137,31hetoradarśanamātrādeva tato vyāvṛttistathā sati TBV-SD 137,32“vedādhyayanaṃ sarvaṃ tadadhyayanapūrvakam | TBV-SD 137,33vedādhyayanavācyatvāt adhunā'dhyayanaṃ yathā”TBV-SD 137,34ityasyāpi vipakṣe'darśanāt tato vyāvṛttisiddhirityapauruṣeyatvasiddherna tasyeśvarapraṇītatvaṃ syāt | TBV-SD 137,35dharmādharmādeścāsmadādyapratyakṣatve ‘devadattaṃ pratyupasarpantaḥ paśvādayo devadattaguṇākṛṣṭāḥ, devadattaṃ TBV-SD 137,36pratyupasarpaṇavattvāt, yad yad devadattaṃ pratyupasarpaṇavat tat tad devadattaguṇākṛṣṭam, yathā grāsādiḥ, TBV-SD 137,37tathā ca paśvādayaḥ, tasmād devadattaguṇākṛṣṭāḥ’ ityanumānamasaṃgataṃ syāt, vyāpteragrahaṇāt | TBV-SD 137,38tathāpyanumāne yataḥ kutaścid yat kiñcidavagamyeta | grāsāderdevadattaṃ pratyupasarpaṇasya devadattaprayatna- TBV-SD 137,39guṇākṛṣṭatvena vyāptipradarśanāt tasyaiva tatpūrvakatvānumānaṃ syāt, tasya ca vaiyarthyam | atha paśvāderapi TBV-SD 137,40devadattaṃ pratyupasarpaṇasya devadattaprayatnasamānaguṇākṛṣṭatvena vyāptiḥ pratīyate tarhi prayatnasamānaguṇasya TBV-SD 137,41paśvāderdevadattaṃ pratyupasarpaṇasya vā'pratipattau kathaṃ tadākṛṣṭatvena vyāptisiddhiḥ na hi prayatnāpratipattau TBV-SD 137,42tadākṛṣṭatvena pratipannasya grāsāderdevadattaṃ pratyupasarpaṇasya vyāptipratipattiḥ ? tatpratipattyabhyupagamaśca TBV-SD 138,01yadi tenaivānumānena, anyonyāśrayadoṣaḥ — vyāptisiddhāvanumānam, tataśca vyāptisiddhiriti | anu- TBV-SD 138,02mānāntareṇa tatpratipattāvanavasthā | pramāṇāntareṇa ca tatpratipattau vaiśeṣikasya dve pramāṇe, naiyāyikasya TBV-SD 138,03catvāri pramāṇāni iti pramāṇasaṃkhyāvyāghātaḥ | tato mānasapratyakṣeṇa vyāptirgṛhyata ityabhyupagantavyam; TBV-SD 138,04tathā ca prayatnasamānaguṇasya samākarṣakasya, tatsamākṛṣyamāṇasya ca paśvādestatpratyakṣatvamityasmadādi- TBV-SD 138,05pratyakṣatvaṃ dharmāderapi parairabhyupagantavyam | yadi punaḥ ‘bāhyendriyaprabhavāsmadādipratyakṣatve sati’ TBV-SD 138,06iti heturviśiṣyate tadā sādhanavikalatā dṛṣṭāntasya, sukhādestathā'pratyakṣatvāt | vibhudravyaṃ ca TBV-SD 138,07yadi atrākāśamasmadādyapratyakṣaṃ vivakṣitaṃ tadā tadvat tadguṇasyāpyasmadādyapratyakṣatvamiti ‘asmadādi- TBV-SD 138,08pratyakṣatve sati’ iti viśeṣaṇāsiddhirhetoḥ, guṇino'pratyakṣatve tadviśeṣaguṇasyāpyapratyakṣatvena TBV-SD 138,09pratipāditatvāt | TBV-SD 138,10kiñca, siddhe hi śabde guṇe tadādhārasiddhiḥ — guṇasyādhāramantareṇānavasthānāt — tatsiddhau ca TBV-SD 138,11tadādhārasya nityatve satyasmadādipratyakṣaśabdaguṇādhāratvena vibhudravyatvasiddhiḥ, tatsiddheśca śabdasya TBV-SD 138,12kṣaṇikatvasiddhiḥ kriyāvattvapratiṣedhena dravyatvābhāvaṃ sādhayet, tataśca guṇatvam, tato vibhudra- TBV-SD 138,13vyāśritatvam, tato'pi kṣaṇikatvam, iti cakrakamāsajyeta | sādhanaśūnyaśca sādharmyadṛṣṭāntaḥ, TBV-SD 138,14buddherapi vibhvātmaviśeṣaguṇatvāsiddheḥ | na ca śabdadṛṣṭāntena tat sādhyate, tasyādyāpyasiddhatvāt TBV-SD 138,15itaretarāśrayadoṣaprasaṅgataḥ | na ca ‘vibhvātmaviśeṣaguṇo jñānam, tatkāryatvāt, śabdavat’ ityato' TBV-SD 138,16numānāt tasya tadviśeṣaguṇatvasiddhiḥ, kāryatvasyeśvaranirākaraṇe paraprasiddhasyāsiddhatvena pratipādi- TBV-SD 138,17tatvāt itaretarāśrayadoṣasya ca tadavasthatvāt — siddhe hi śabdasya vibhudravyaviśeṣaguṇatve dṛṣṭānta- TBV-SD 138,18tvam, tato jñānasya tatsiddhiḥ, tataśca śabdasya tat iti kathaṃ netaretarāśrayadoṣaḥ iti sādhanavikalo TBV-SD 138,19dṛṣṭāntaḥ | tathā sādhyavikalaśca, buddheḥ kṣaṇikatvāsaṃbhavāt; tathātve vā tasyāḥ na tataḥ saṃskāraḥ, TBV-SD 138,20tadabhāvād na smaraṇam, tadabhāvācca na pratyabhijñādivyavahāraḥ | na hi vinaṣṭāt kāraṇāt kāryam, TBV-SD 138,21anyathā cirataravinaṣṭādapi tatastatprasaṅgāt | anantarasya kāraṇatve sarvamanantaraṃ tatkāraṇamāsajyeta | TBV-SD 138,22athaikārthasamavāyijñānamanantaraṃ tatkāraṇam, na; jñānasyātmano bhede samavāyasya sarvatrāviśeṣāt TBV-SD 138,23pratiṣiddhatvācca ‘ekārthasamavāyi’ ityasiddham | vinaṣṭācca kāraṇāt kathamanantaraṃ kāryam yenāna- TBV-SD 138,24ntaryaṃ kāryakāraṇabhāvanibandhanatvena kalpyeta ? na hi tat kāraṇam nāpi tat tasya kāryam, TBV-SD 138,25tadabhāva eva bhāvāt | na hi yadabhāve'pi yad bhavati tat tasya kāryamitarat kāraṇamiti TBV-SD 138,26vyavasthā, atiprasaṅgāt | vinaśyadavasthaṃ kāraṇamiti cet, na; sā'pi vinaśyadavasthā yadi tato TBV-SD 138,27bhinnā tarhi tayā tadabhisaṃbandhābhāvādanupakārād ‘vinaśyadavastham’ iti kuto vyapadeśaḥ TBV-SD 138,28atiprasaṅgādeva ? upakāre vā so'pi yadi tato vyatiriktaḥ, atiprasaṅgo'navasthākārī | TBV-SD 138,29avyatireke vinaśyadavasthaiva tena kṛtā syāt | tāmapi yadyavinaśyadavasthameva kāraṇamutpā- TBV-SD 138,30dayet kiṃ prakṛte'pi vinaśyadavasthākalpanena ? vinaśyadavasthaṃ cet tāṃ kuryāt anyā tarhi TBV-SD 138,31tato'rthāntarabhūtā vinaśyadavasthā kalpanīyā | tayā tadabhisaṃbandhābhāvaḥ, anupakārāt | TBV-SD 138,32upakāre vā tadavasthaḥ prasaṅgaḥ anavasthā ca | tathā cāparāparavinaśyadavasthotpādanenopakṣīṇa- TBV-SD 138,33śaktitvāt prakṛtakāryotpādanamanavasaraṃ prasaktam | vinaśyadavasthāyāstatra samavāyāt tad vina- TBV-SD 138,34śyadavasthamityapi vārtam, vihitottaratvāt | athābhinnā tarhi vinaśyadavasthākāraṇaikasamaya- TBV-SD 138,35saṃgatā, evaṃ ca vinaśyadavasthaṃ kāraṇaṃ kāryaṃ karotīti ko'rthaḥ ? svotpattikāla eva karotī- TBV-SD 138,36tyarthaḥ samāyātaḥ | tathā ca kārya — kāraṇayoḥ savyetaragoviṣāṇavadekakālatvād na kāryakāraṇa- TBV-SD 138,37bhāvaḥ | tathāpi tadbhāve sakalakāryapravāhasyaikakṣaṇavartitvam | TBV-SD 138,38atha na saugatasyevā'ṇoraṇvantaravyatikramalakṣaṇena kṣaṇena kṣaṇikatvam — yenāyaṃ doṣaḥ — kintu TBV-SD 138,39ṣaṭsamayasthityanantaranāśitvaṃ tat; nanu kālāntarasthāyini tathā vyavahāraṃ kurvan sahasrakṣaṇa- TBV-SD 138,40sthāyinyapi tatra taṃ kiṃ na kuryāt ? api ca, pūrvapūrvakṣaṇasattāta uttarottarakṣaṇasattāyā TBV-SD 138,41bhedābhyupagame tadeva saugataprasiddhaṃ kṣaṇikatvamāyātam | abhedābhyupagame pūrvakṣaṇasattāyāmevo- TBV-SD 139,01ttarakṣaṇasattāyāḥ praveśādekakṣaṇasthāyitvameva, na ṣaṭkṣaṇasthāyitvaṃ buddheḥ parapakṣe saṃbhavati | TBV-SD 139,02bhedetarapakṣābhyupagame cānekāntasiddhiḥ, ṣaṭkṣaṇasthānānantaraṃ ca niranvayavināśe na tataḥ TBV-SD 139,03kiñcit kāryaṃ saṃbhavatītyuktam | TBV-SD 139,04na caivaṃ buddhikṣaṇikatvavādinaḥ kvacit kālāntarāvasthāyitvaṃ sidhyati, tadgrahaṇābhāvāt | TBV-SD 139,05tathāhi — pūrvakālabuddhestadaiva vināśād nottarakāle'stitvamiti na tena tayā sāṃgatyaṃ kasyacit TBV-SD 139,06pratīyate, atiprasaṅgāt | uttarabuddheśca pūrvamasaṃbhavād na pūrvakālena tat tayā'pi pratīyate | TBV-SD 139,07ubhayatrātmanaḥ sadbhāvāt tatastatpratītirityapi nottaram, ākāśasadbhāvāt tatpratītirityasyāpi TBV-SD 139,08bhāvāt | tasyācetanatvād neti cet, svayaṃ cetanatve ātmanaḥ sa yena svabhāvena pūrvaṃ rūpaṃ pratipadyate TBV-SD 139,09na tenottaram; na hi nīlasya grahaṇameva pītagrahaṇam, tayorabhedaprasaṅgāt | athānyena svabhāvena TBV-SD 139,10pūrvamavagacchati, anyenottaramiti matistathā satyanekāntasiddhiḥ | svayaṃ cātmanaścetanatve kimanyayā TBV-SD 139,11buddhyā yasyāḥ kṣaṇikatvaṃ sādhyate ? atha svayaṃ na cetana ātmā api tu buddhisaṃbandhāccetayata TBV-SD 139,12iti, atrāpyacetanasvabhāvaparityāge'nityatā ātmano'nyabuddhikalpanāvaiphalyaṃ ca, svayamapi TBV-SD 139,13tatsaṃbandhāt prāgapi tathāvidhasvabhāvāvirodhāt | tatsaṃbandhe'pi tatsvabhāvāparityāge ‘jñāna- TBV-SD 139,14saṃbandhādātmā cetayate’ ityapi viruddhameva | atha tatsamavāyikāraṇatvāt cetayate na svayaṃ cetana- TBV-SD 139,15svabhāvopādānāditi tarhi yena svabhāvena pūrvajñānaṃ prati samavāyikāraṇamātmā tenaiva yadyuttaraṃ TBV-SD 139,16prati tathā sati pūrvameva tatkāryaṃ jñānaṃ sakalaṃ bhavet; na hyavikale kāraṇe sati kāryānutpattiryuktā, TBV-SD 139,17tasyā'tatkāryatvaprasaṅgāt | atha pūrvaṃ sahakārikāraṇābhāvād na tat kāryam, kiṃ punaḥ svayamasamartha- TBV-SD 139,18syākiñcitkareṇa sahakāriṇā ? kiñcitkaratve'pi yadi tat tato bhinnaṃ kriyate pratibandhāsiddhiḥ TBV-SD 139,19anavasthā vā | abhinnasya karaṇe'pyātmana eva karaṇamiti kāryatā | kathañcidabhinnasya karaṇe TBV-SD 139,20tadbuddhirapi tataḥ kathañcidabhinneti naikāntena tasyāḥ kṣaṇikatā | tadevaṃ pakṣa — hetu — dṛṣṭāntadoṣa- TBV-SD 139,21duṣṭatvād nāto'numānāt śabdasya kṣaṇikatvamiti sakriyatvaṃ siddham, ato'pi dravyatvam | TBV-SD 139,22guṇavattvācca dravyaṃ śabdaḥ — ‘guṇavān dhvaniḥ, sparśavattvāt, yo yaḥ sparśavān sa sa guṇavān, TBV-SD 139,23yathā loṣṭādiḥ, tathā ca dhvaniḥ, tasmād guṇavān’ iti | sparśavattvābhāve kaṃsapātryādidhvānābhi- TBV-SD 139,24saṃbandhena karṇaśaṣkulyākhyasya śarīrāvayavasyābhighāto na syāt, na hyasparśavatā''kāśenābhi- TBV-SD 139,25saṃbandhāt tadabhighāto dṛṣṭaḥ; bhavati ca tacchabdābhisambandhe tadabhighātaḥ, tatkāryasya bādhiryasya TBV-SD 139,26pratīteḥ | nanu sparśavatā śabdena karṇavivaraṃ praviśatā vāyuneva taddvāralagnatūlāṃ'śukādeḥ preraṇaṃ TBV-SD 139,27syāt, na; dhūmenānekāntāt — dhūmo hi sparśavān, tadabhisambandhe pāṃśusambandhavaccakṣuṣo'svāsthyo- TBV-SD 139,28palabdheḥ, na ca tena cakṣuṣpradeśaṃ praviśatā tatpakṣmamātrasyāpi preraṇamupalabhyate | na ca sparśavattve TBV-SD 139,29śabdasya vāyoriva pradeśāntareṇa grahaṇaprasaṅgaḥ, dhūmasyāpi cakṣurādipradeśavyatiriktaśarīrapradeśena TBV-SD 139,30grahaṇaprasakteḥ | dhūmavaccakṣuṣā tasya grahaṇaṃ syāditi cet, na; jalasaṃyuktenānalena vyabhicārāt — TBV-SD 139,31tasyoṣṇasparśopalambhe'pi cakṣuṣā bhāsvararūpānupalambhāt | anudbhūtatvamubhayatra samānam | jalasaha- TBV-SD 139,32caritenā'nalenoṣṇasparśavatā śarīrapradeśadāhavat tathāvidhena śabdasahacaritena vāyunā śravaṇākhya- TBV-SD 139,33śarīrāvayavābhighāta iti cet, na; śabdena tadabhighāte ko doṣaḥ yeneyamadṛṣṭaparikalpanā samāśrīyate ? TBV-SD 139,34na ca tasya guṇatvena nirguṇatvāt sparśābhāvād na tadabhighātahetutvamiti vaktuṃ yuktam, cakrakadoṣa- TBV-SD 139,35prasaṅgāt | tathāhi — guṇatvamadravyatve, tadapyasparśatve, tadapi guṇatve, tadapyadravyatve, tadapyasparśatve, TBV-SD 139,36tadapi guṇatva iti duruttaraṃ cakrakam | śabdābhisambandhānvaya — vyatirekānuvidhāne tadabhighātasyānya- TBV-SD 139,37hetutvakalpanāyāṃ tatrāpi kaḥ samāśvāsaḥ ? śakyaṃ hi vaktum na vāyvabhisaṃbandhāt tadabhighātaḥ TBV-SD 139,38kintvanyataḥ, na tato'pi api tvanyata ityanavasthāprasaktirhetūnām | tasmāt siddhaṃ sparśavattvā- TBV-SD 139,39cchabdasya guṇavattvam | TBV-SD 139,40alpa — mahattvābhisaṃbandhācca, sa ca ‘alpaḥ śabdaḥ mahān śabdaḥ’ iti pratīteḥ | na ca śabde TBV-SD 139,41manda — tīvratāgrahaṇam iyattānavadhāraṇāt — yathā dravyeṣu ‘aṇuḥ śabdo'lpo mandaḥ’ ityetasya dharmasya TBV-SD 139,42mandatvasya grahaṇam, ‘mahān śabdaḥ paṭustīvraḥ’ ityetasya tīvratvasya dharmasya grahaṇaṃ na punaḥ parimāṇasya, TBV-SD 140,01iyattānavadhāraṇāt; na hi ayaṃ ‘mahān śabdaḥ’ ityavasyan ‘iyān’ityavadhārayati yathā dravyāntarāṇi TBV-SD 140,02badarā''malaka — bilvādīni iti vaktuṃ śakyam; yato vaktavyamatra kā punariyaṃ śabdasya mandatā TBV-SD 140,03tīvratā vā ? avāntarajātiviśeṣaḥ, katham ? guṇavṛttitvāt śabdatvavat | etadevoktaṃ bhagavatā TBV-SD 140,04paramarṣiṇaulūkyena “guṇe bhāvād guṇatvamuktam” TBV-SD 140,05asyāyamarthaḥ — ‘yo yo guṇe vartate sa sa jātiviśeṣaḥ yathā guṇatvamiti, asadetat; yataḥ kathaṃ TBV-SD 140,06śabdasya guṇatvasiddhiryena tatra vartamānatvājjātiviśeṣatvaṃ mandatvādeḥ ? adravyatvāditi cet, tadapi TBV-SD 140,07katham ? alpa — mahattvaparimāṇā'saṃbandhāt, so'pi guṇatvāt | nanu tadeva pūrvoktaṃ cakrakametat | TBV-SD 140,08na guṇatvāt tasyālpa — mahattvaparimāṇāsaṃbandhaṃ brūmaḥ — yenāyaṃ doṣaḥ syāt — api tu dravyāntaravadiya- TBV-SD 140,09ttānavadhāraṇāditi cet, na; vāyoriyattānavadhāraṇe'pyalpa — mahattvaparimāṇasaṃbandhasaṃbhavādanekāntaḥ, TBV-SD 140,10na hi bilva — badarāderiva vāyoriyattā'vadhāryate | vāyorapratyakṣatvāt iyattā satyapi nāvadhāryate, TBV-SD 140,11na śabdasya viparyayāt, na; uktamatra ‘sparśaviśeṣasya vāyutvāt, tasya ca pratyakṣatvāt’ iti | iyattā TBV-SD 140,12ceyaṃ yadi parimāṇādanyā kathamanyasyānavadhāraṇe'nyasyābhāvaḥ ? na hi ghaṭānavadhāraṇe paṭābhāvo TBV-SD 140,13yuktaḥ | parimāṇaṃ cet tarhi ‘iyattānavadhāraṇāt parimāṇaṃ nāsti’ iti kimuktam ? parimāṇaṃ nāsti TBV-SD 140,14parimāṇānavadhāraṇāt | tasminnalpa — mahattvaparimāṇāvadhāraṇe kathaṃ na tadavadhāraṇam bilvādāvapi TBV-SD 140,15tatprasaṅgāt ? manda — tīvrābhisaṃbandhādalpa — mahattvapratyayasaṃbhave mandavāhini gaṅgānīre ‘alpametat’ TBV-SD 140,16iti pratyayotpattiḥ syāt, tīvravāhigirisarinnīre ‘mahat’ iti ca pratītiprasaṅgaḥ; na caivam, tasmānna TBV-SD 140,17manda — tīvratānibandhano'yaṃ pratyayaḥ api tvalpa — mahattvaparimāṇanimittaḥ; anyathā ghaṭādāvapi TBV-SD 140,18tannibandhano na syāt | ghaṭādīnāṃ dravyatvena tannibandhanatve parimāṇasaṃbhavāt tatpratyayasya śabdasyāpi TBV-SD 140,19tathāvidhatvena sa tathāvidho'stu, viśeṣābhāvāt | kāraṇagatasyālpa — mahattvaparimāṇasya śabde TBV-SD 140,20upacārāt tathā saṃpratyaya ityapi vailakṣyabhāṣitam, ghaṭādāvapi tathā prasaṅgāt | apare manyante — TBV-SD 140,21“yathā aśvajavasya puruṣe upacārāt ‘puruṣo yāti’ iti pratyayastathā vyañjakagatasyālpa — mahattvādeḥ TBV-SD 140,22śabde upacārāt ‘śabdo'lpo mahān’ iti ca vyapadeśaḥ”, tadapyasāram; śabdābhivyakterapauruṣeyatva- TBV-SD 140,23nirākaraṇe pratiṣiddhatvāt | tato ghaṭādāvivālpa — mahattvaparimāṇasaṃbandhaḥ pāramārthikaḥ śabde iti TBV-SD 140,24siddhaṃ guṇavattvam | TBV-SD 140,25saṃyogāśrayatvācca, tadapi vāyunā'bhighātadarśanāt — saṃyuktā eva hi pāṃśvādayo vāyunā'nyena TBV-SD 140,26vā'bhihanyamānā dṛṣṭāḥ, tena ca tadabhighātaḥ pāṃśvādivadeva devadattaṃ pratyāgacchataḥ pratikūlena TBV-SD 140,27vāyunā pratinivartanāt, tadapyanyadigavasthitena śravaṇāt | nanu gandhādayo devadattaṃ pratyāgacchanta- TBV-SD 140,28stena nivartyante, na ca teṣāṃ tena saṃyogaḥ nirguṇatvāt guṇatvena, na; tadvato dravyasyaiva tena nivartanam, TBV-SD 140,29kevalānāṃ teṣāmāgamana — pratinivartanā'saṃbhavāt niṣkriyatvenopagamāt | kevalāgamana — pratiniva- TBV-SD 140,30rtanasaṃbhave vā dravyāśritatvameteṣāṃ guṇalakṣaṇaṃ vyāhanyeta | na cātrāpi tadvato nivartanam, ākāśa- TBV-SD 140,31syāmūrtatva — sarvagatatvena tadasaṃbhavāt anyasya cānabhyupagamāt | tasmācchabda eva tena saṃyujyate TBV-SD 140,32sākṣādityabhyupeyam | guṇatvena cāsaṃyoge cakrakamuktam | na cāsaṃyuktasyaiva tena nivartanam, sarvasya TBV-SD 140,33nivartanaprasaṅgāt | pratikṣaṇaṃ śabdācchabdotpattiḥ pūrvameva nirastā | TBV-SD 140,34ekādisaṃkhyāsaṃbandhitvācca guṇavattvam, tadapi ‘ekaḥ śabdaḥ dvau śabdau bahavaḥ śabdāḥ’ iti TBV-SD 140,35pratyayadarśanāt | na cādhārasaṃkhyāyāstatropacārāt tathā vyapadeśa iti vaktuṃ yuktam, ākāśasyā- TBV-SD 140,36dhāratvābhyupagamāt tasya caikatvāt ‘ekaḥ śabdaḥ’ iti sarvadā pratyayaprasaṅgāt | kāraṇamātrasya TBV-SD 140,37saṃkhyopacāre ‘bahavaḥ’ iti pratyayaḥ syāt, tasya bahutvāt | viṣayasaṃkhyopacāre ‘gaganā''kāśa — TBV-SD 140,38vyoma’śabdā bahuvyapadeśabhājo na syuḥ, gaganādilakṣaṇasya viṣayasyaikatvāt, paśvādilakṣaṇasya TBV-SD 140,39viṣayasya bahutvāt ‘eko gośabdaḥ’ iti svapne'pi pratyayaḥ vyapadeśo vā na syāt | yathā'virodhaṃ TBV-SD 140,40saṃkhyopacāra iti bālajalpitam, svayaṃ saṃkhyāvattayaivāvirodhāt | atrāpi guṇatvaṃ virudhyata iti TBV-SD 141,01na vaktavyam, iṣṭatvāt | tataḥ kriyāvattvād guṇavattvācca śabdo dravyam ityasiddhaṃ ‘pratiṣidhyamāna- TBV-SD 141,02dravyabhāve’ iti hetuviśeṣaṇam | TBV-SD 141,03nanūktam ‘śabdo na dravyam, ekadravyatvāt, rūpādivat’ iti | satyam, uktam kintu TBV-SD 141,04noktimātreṇa tat sidhyati, atiprasaṅgāt | ‘ekadravyatvāt’ iti ca tatra heturasiddhaḥ | tathāhi — TBV-SD 141,05yadi ‘ekaṃ dravyaṃ saṃyogi asyetyekadravyaḥ śabdaḥ’ ityekadravyatvaṃ hetutvenopādīyate tadā viruddho hetuḥ, TBV-SD 141,06saṃyogitvasya dravya eva bhāvāt | atha ‘ekaṃ dravyaṃ samavāyi asya ityekadravyastadbhāva ekadravyatvam’ TBV-SD 141,07tadā'siddho hetuḥ, samavāyasya — niṣiddhatvāt niṣetsyamānatvācca — abhāvenaikadravyasamavāyitvasyāsi- TBV-SD 141,08ddhatvāt | api ca, guṇatve siddhe gagane ekatra samavāyena tasya vṛttiḥ sidhyati, tatsiddheśca TBV-SD 141,09dravyatvaniṣedhe sati guṇatvasiddhiritītaretarāśrayatvam | TBV-SD 141,10yat punaruktam ‘ekadravyaḥ śabdaḥ, sāmānyaviśeṣavattve sati bāhyaikendriyapratyakṣatvāt, TBV-SD 141,11rūpādivat’ iti, tadapi pratyanumānena bādhitam — anekadravyaḥ śabdaḥ, asmadādipratyakṣatve sati TBV-SD 141,12sparśavattvāt, ghaṭādivat | sparśavattvaṃ sādhitatvād nāsiddham | ‘sparśavattvāt’ ityucyamāne paramā- TBV-SD 141,13ṇubhiranekānta iti tannirāsārtham ‘asmadādipratyakṣatve sati’ iti viśeṣaṇopādānam | ‘asmadādi- TBV-SD 141,14pratyakṣatvāt’ ityucyamāne rūpādibhirvyabhicāra ityubhayamuktam | TBV-SD 141,15tathā, sāmānyaviśeṣavattve sati bāhyaikendriyapratyakṣatve'pi vāyurnaikadravya iti vyabhicāraśca, TBV-SD 141,16tasya tadapratyakṣatve na kiñcid bāhyendriyapratyakṣaṃ syāt | darśana — sparśanagrāhyaṃ ghaṭādikaṃ taditi cet, TBV-SD 141,17na; vāyunā ko'parādhaḥ kṛtaḥ yena sparśanendriyagrāhyatve'pi pratyakṣo na bhavet ? sparśa eva tena TBV-SD 141,18pratīyate iti cet tarhi darśana — sparśanābhyāmapi rūpa — sparśāveva pratīyate iti na dravyapratyakṣatā TBV-SD 141,19nāma | atha ‘yadevāhamadrākṣaṃ tadeva spṛśāmi’ iti pratītestatpratyakṣatā, ‘kharo mṛduruṣṇaḥ śīto vāyurme TBV-SD 141,20lagati’ iti pratītestatpratyakṣatā kalpyatām, aviśeṣāt | cakṣuṣaikena cāsmadādibhiḥ pratīyamānā- TBV-SD 141,21ścandrārkādayaḥ sāmānyaviśeṣavattve'pi naikadravyāḥ | asmadādivilakṣaṇairbāhyendriyāntareṇa tatpratītau TBV-SD 141,22śabde'pi tathā pratītiḥ kiṃ na syāt ? atra tathā'nupalambho'nyatrāpi samānaḥ | ‘deśāntare TBV-SD 141,23kālāntare sattvāntare ca bāhyaikendriyagrāhyaḥ śabdaḥ, bāhyendriyagrāhyatve sati viśeṣaguṇatvāt, TBV-SD 141,24rūpādivat’ iti cet, asadetat; śabdasya guṇatvena niṣiddhatvāt ‘viśeṣaguṇatvāt’ iti TBV-SD 141,25heturasiddhaḥ | candrāderasmadādyapratyakṣatve pratītivirodhaḥ ityāstāmetat | TBV-SD 141,26‘sattāsaṃbandhitvāt’ ityatra ca yadi ‘svarūpasattāsaṃbandhitvāt’ iti hetustadā'naikāntikaḥ TBV-SD 141,27sāmānya — samavāyādibhiḥ, eṣāṃ pratiṣidhyamānadravya — karmabhāve sati tathābhūtasattāsaṃbandhitve'pi TBV-SD 141,28guṇatvāsiddheḥ | na ca sāmānyādeḥ svarūpasattā'bhāvaḥ, kharaviṣāṇāderaviśeṣaprasaṅgāditi prati- TBV-SD 141,29pāditatvāt | atha ‘bhinnasattāsaṃbandhitvāt’ iti hetustadā'siddhaḥ, bhinnasattā'bhāvena khara- TBV-SD 141,30viṣāṇāderiva śabdasyāpi tatsaṃbandhitvā'siddheḥ | yattu bhinnasattāsadbhāve tatsaṃbandhāt satpra- TBV-SD 141,31tyayaviṣayatve ca śabdādeḥ prayogadvayamupanyastam | tatra yadeva cetanasya sattvaṃ tadeva yadyacetana- TBV-SD 141,32syāpi syāt tadā cetanācetaneṣu satpratyayaviṣayatvāt syād bhinnasattāsaṃbandhitvam, na ca yadeva TBV-SD 141,33cetanasya sattvaṃ tadevācetanasya, tatsadṛśasyā'parasyānyatra bhāvāditi sadṛśapariṇāmalakṣaṇaṃ sāmānyaṃ TBV-SD 141,34pratipādayiṣyanto nirṇeṣyāmaḥ | tadevaṃ śabdasya guṇatvāsiddheḥ nityatve satyasmadādyupalabhyamānaguṇā- TBV-SD 141,35dhiṣṭhānatvāsiddherambarasya, sādhanavikalo dṛṣṭānta iti sthitam | TBV-SD 141,36etenedamapi pratyuktam ‘jñānaṃ paramamahattvopetadravyasamavetam, viśeṣaguṇatve sati pradeśavṛtti- TBV-SD 141,37tvāt, śabdavat’ | atrāpi jñānasya paramamahattvopetadravyasamavetatve sati tataḥ śabdasya tatsiddhiḥ, TBV-SD 141,38tatsiddheśca jñānasya paramamahattvopetadravyasamavetatvasiddhiritītaretarāśrayadoṣaḥ | na ca dṛṣṭāntāntaramasti TBV-SD 141,39yato'nyataraprasiddherayamadoṣaḥ syāt | jñānasya cātmano'vyatirekitve tadvyāpitvam, ‘yad yasmādavya- TBV-SD 141,40tiriktaṃ tat tatsvabhāvaṃ yathā''tmasvarūpam, ātmā'vyatiriktaṃ caitat, tatastadvyāpi’ iti na TBV-SD 142,01pradeśavṛttitvam | tathāpi tadvṛttitve jñānetarasvabhāvatayā''tmanaḥ anekāntasiddhiḥ | vyatireke TBV-SD 142,02ātmaguṇatvavadanyaguṇatvasyāpyapratiṣedhād viśeṣaguṇatvāsiddhiḥ | vyatirekāviśeṣe'pyātmana eva TBV-SD 142,03guṇo jñānaṃ nākāśāderiti kiṃkṛto'yaṃ viśeṣaḥ ? samavāyakṛta iti cet, na; tasyāpi TBV-SD 142,04tābhyāmarthāntaratve tadavastho doṣaḥ, vyatireke samavāyasya sarvatrāviśeṣād na tato'pi viśeṣaḥ | TBV-SD 142,05avyatireke tasyaiva abhāva iti na tato viśeṣaḥ | na ca samavāyaḥ saṃbhavati iti pratipāditam | na TBV-SD 142,06cātmano vyāpitve nityatve ca jñānādikāryakāritvamapi saṃbhavati | tanna tatkāryatvādapi tadviśeṣaguṇo TBV-SD 142,07jñānam | na cātmanaḥ pradeśāḥ santi yena pradeśavṛttitvaṃ jñānasya siddhaṃ syāt | kalpitatatpradeśābhyupagame TBV-SD 142,08ca tadvṛttitvamapi hetuḥ kalpita iti na kalpitāt sādhanāt sādhyasiddhiryuktā, sarvataḥ TBV-SD 142,09sarvasiddhiprasaṅgāt | sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvaṃ ca hetoḥ viparyaye bādhakapramāṇāvṛttyā'trāpi TBV-SD 142,10samānamiti | TBV-SD 142,11tathā, svadehamātravyāpakatvena harṣa — viṣādādyanekavivartātmakasya ‘aham’ iti svasaṃvedanapratyakṣa- TBV-SD 142,12siddhatvādātmano vibhutvasādhakatvenopanyasyamānaḥ sarva eva hetuḥ pratyakṣabādhitakarmanirdeśānantara- TBV-SD 142,13prayuktatvena kālātyayāpadiṣṭaḥ | sapratipakṣaścāyaṃ heturityasatpratipakṣatvamapyasya lakṣaṇamasiddham | TBV-SD 142,14svadehamātrātmaprasādhakaśca pratipakṣaheturatraiva pradarśayiṣyate | tannāto'pi hetorātmano vibhutvasiddhiḥ | TBV-SD 142,15yadapyātmano vibhutvasādhanaṃ kaiścidupanyastam — “adṛṣṭaṃ svāśrayasaṃyukte āśrayāntare karma TBV-SD 142,16ārabhate, ekadravyatve sati kriyāhetuguṇatvāt, yo ya ekadravyatve sati kriyāhetuguṇaḥ sa sa TBV-SD 142,17svāśrayasaṃyukte āśrayāntare karma ārabhate yathā vegaḥ, tathā cādṛṣṭam, tasmāt tadapi svāśrayasaṃyukte TBV-SD 142,18āśrayāntare karma ārabhate iti | na cāsiddhaṃ kriyāhetuguṇatvam, ‘agnerūrdhvajvalanam, vāyo- TBV-SD 142,19stiryakpavanam, aṇu — manasoścādyaṃ karma devadattaviśeṣaguṇakāritam, kāryatve sati devadattasyopa- TBV-SD 142,20kārakatvāt, pāṇyādiparispandavat, ekadravyatvaṃ caikasyātmanastadāśrayatvāt, ekadravyamadṛṣṭam, TBV-SD 142,21viśeṣaguṇatvāt, śabdavat’ | ‘ekadravyatvāt’ ityucyamāne rūpādibhirvyabhicārastannivṛttyartham TBV-SD 142,22‘kriyāhetuguṇatvāt’ ityuktam | ‘kriyāhetuguṇatvāt’ ityucyamāne muśalahastasaṃyogena svāśrayā'- TBV-SD 142,23saṃyuktastambhādicalanahetunā vyabhicāraḥ, tannivṛttyartham ‘ekadravyatve sati’ iti viśeṣaṇam | TBV-SD 142,24‘ekadravyatve sati kriyāhetutvāt’ ityucyamāne svāśrayāsaṃyuktalohādikriyāhetunā'yaskāntena TBV-SD 142,25vyabhicāraḥ, tannivṛttyartham ‘guṇatvāt’ ityabhidhānam” TBV-SD 142,26etadapi pratyakṣabādhitapratijñāsādhakatvena ekaśākhāprabhavatvānumānavadanumānābhāsam | ‘eka- TBV-SD 142,27dravyatve’ iti ca viśeṣaṇaṃ kimekasmin dravye saṃyuktatvāt, uta tatra samavāyāt ? tatra yadyādyaḥ TBV-SD 142,28pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; saṃyogaguṇenādṛṣṭasya guṇavattvād dravyatvaprasakteḥ ‘kriyāhetuguṇatvāt’ ityetasya TBV-SD 142,29bādhāprasaṅgāt | atha dvitīyaḥ tadā dravyeṇa saha kathañcidekatvamadṛṣṭasya prāptam, na hyanyasyānyatra TBV-SD 142,30samavāyaḥ, ghaṭa rūpādiṣu tasya tathābhūtasyaivopalabdheḥ | na hi ghaṭād rūpādayaḥ, tebhyo vā ghaṭaḥ, TBV-SD 142,31tadantarālavartī samavāyaśca bhinnaḥ pratītigocaraḥ, api tu kathañcid rūpādyātmakāśca ghaṭādayaḥ TBV-SD 142,32tadātmakāśca rūpādayaḥ pratītigocaracāriṇo'nubhūyante; anyathā guṇa — guṇibhāve'tiprasaṅgād TBV-SD 142,33ghaṭasyāpi rūpādayaḥ paṭasya syuḥ | ‘teṣāṃ tatrāpyapratīteritareṣāṃ tu pratīteḥ’ ityādikaṃ prativihita- TBV-SD 142,34tvād nātrodghoṣyam | tena samavāyenaikatrātmani vartanādadṛṣṭasyaikadravyatvaṃ vādi — prativādinorasiddham, TBV-SD 142,35ekāntabhede samavāyābhāvenaikadravyatvasyāsiddheḥ | TBV-SD 142,36atha guṇino guṇānāmanarthāntaratve guṇa — guṇinoranyatara eva syāt, arthāntaratve parapakṣa eva TBV-SD 142,37samarthitaḥ syāditi samavāyaḥ siddhaḥ | kathañcidvādo'pi na yuktaḥ anavasthādidoṣaprasaṅgāt, TBV-SD 142,38ayuktametat; pakṣāntare'pyasya samānatvāt | tathāhi — dvitvasaṃkhyā — saṃyogādikamanekena dravyeṇā- TBV-SD 142,39bhisaṃbadhyamānaṃ yadi sarvātmanā'bhisaṃbadhyate dvitvasaṃkhyādimātram dravyamātraṃ vā syāt, ekenaiva TBV-SD 142,40vā dravyeṇa sarvātmanā'bhisaṃbandhād na dravyāntareṇa tatpratītiḥ | athaikena deśenaikatra vartate'nyenā'- TBV-SD 143,01nyatra, te'pi deśā yadi tato bhinnāstepvapi sa tathaiva vartate ityanavasthā | abhinnāścet ukto doṣaḥ | TBV-SD 143,02kathañcitpakṣe paravāda eva samarthitaḥ syādityātmanā sahādṛṣṭasya kathañcidananyabhāva eva ekadravya- TBV-SD 143,03tvamityavibhutvād guṇānāṃ tadavyatiriktasyātmano'pyavibhutvamiti vipakṣasādhakatvādekadravyatva- TBV-SD 143,04lakṣaṇasya hetuviśeṣaṇasya viruddhatvam | TBV-SD 143,05‘kriyāhetuguṇatvāt’ ityatrāpi yadi devadattasaṃyuktātmapradeśe vartamānamadṛṣṭaṃ dvīpāntaravartiṣu TBV-SD 143,06muktāphalādiṣu devadattaṃ pratyupasarpaṇavatsu kriyāhetuḥ, tadayuktam; atidūratvena dvīpāntaravartibhistai- TBV-SD 143,07stasyānabhisaṃbandhitvena tatra kriyāhetutvāyogāt, tathāpi taddhetutve sarvatra syāt, aviśeṣāt | TBV-SD 143,08athānabhisaṃbandhāviśeṣe'pi yadeva yogyaṃ tadeva tenākṛṣyate na sarvamiti nātiprasaṅgaḥ, na; cakṣuṣo'- TBV-SD 143,09prāpyakāritve'pi yadeva yogyaṃ tadeva tadgrāhyamiti yaduktaṃ pareṇa — “aprāpyakāritve cakṣuṣo TBV-SD 143,10dūravyavasthitasyāpi grahaṇaprasaṅgaḥ” ityayuktaṃ syāt | atha svāśrayasaṃyoga- TBV-SD 143,11saṃbandhasambhavāt ‘anabhisambandhāt’ ityasiddham | tathāhi — yamātmānamāśritamadṛṣṭaṃ tena saṃyuktāni TBV-SD 143,12deśāntaravartimuktāphalādīni devadattaṃ pratyākṛṣyamāṇāni, na; sarvasyā''karṣaṇaprasaṅgāt tenābhi- TBV-SD 143,13sambandhāviśeṣāt | na ca yadadṛṣṭena yajjanyate tat tenākṛṣyata iti kalpanā yuktimatī, devadatta- TBV-SD 143,14śarīrārambhakaparamāṇūnāṃ tadadṛṣṭājanyatvenā'nākarṣaṇaprasaṅgāt; tathāpyākarṣaṇe'tiprasaṅgaḥ pratipādita TBV-SD 143,15eva | yathā ca kāraṇatvāviśeṣe ghaṭadeśādau sannihitameva daṇḍādikaṃ ghaṭādikāryaṃ janayati adṛṣṭāṃ TBV-SD 143,16tvanyathetyabhyupagamastathā bāhyendriyatvāviśeṣe'pi tvagindriyaṃ prāptamarthamavabhāsayati locanaṃ TBV-SD 143,17tvanyathetyabhyupagamaḥ kiṃ na yuktaḥ ? TBV-SD 143,18nāpi dvīpāntaravartimuktādisaṃyuktātmapradeśe vartamānaṃ taṃ pratyupasarpaṇahetuḥ, vikalpānupapatteḥ | TBV-SD 143,19tathāhi — yathā vāyuḥ svayaṃ devadattaṃ pratyupasarpaṇavān anyeṣāṃ tṛṇādīnāṃ taṃ pratyupasarpaṇahetustathā TBV-SD 143,20yadyadṛṣṭamapi taṃ pratyupasarpat svayamanyeṣāṃ taṃ pratyupasarpaṇahetuḥ, tathā satyadṛṣṭasyeva muktāderapi tathaiva TBV-SD 143,21taṃ pratyupasarpaṇāvirodhād vyarthamadṛṣṭaparikalpanam | tathābhyupagame ca ‘yad devadattaṃ pratyupasarpati tad TBV-SD 143,22devadattaguṇākṛṣṭaṃ taṃ pratyupasarpaṇāt’ iti heturanaikāntikaḥ adṛṣṭenaiva | vāyuvacca sakriyatvamadṛṣṭasya TBV-SD 143,23guṇatvaṃ bādhate | śabdavaccāparāparasyotpattāvaparamadṛṣṭaṃ nimittakāraṇaṃ tadutpattau prasaktam, tatrāpya- TBV-SD 143,24paramityanavasthā; anyathā śabde'pi kimadṛṣṭalakṣaṇanimittaparikalpanayā ? adṛṣṭāntarāt tasya taṃ TBV-SD 143,25pratyupasarpaṇe tadapyadṛṣṭāntaraṃ taṃ pratyupasarpatyadṛṣṭāntarāt, tadapi tadantarādityanavasthā | TBV-SD 143,26atha tatrasthameva tat teṣāṃ taṃ pratyupasarpaṇe hetuḥ, tadapi na yuktam; anyatra prayatnādāvātmaguṇe TBV-SD 143,27tathā'darśanāt, na hi prayatno grāsādisaṃyuktātmapradeśastha eva hastādisaṃcalanaheturgrāsādikaṃ TBV-SD 143,28devadattamukhaṃ prati prāpayan dṛṣṭaḥ, antarālaprayatnavaiphalyaprasaṅgāt | atha prayatnavaicitryadṛṣṭeradṛṣṭe'pya- TBV-SD 143,29nyathā kalpanam | tathāhi — kaścit prayatnaḥ svayamaparāparadeśavānaparatra kriyāheturyathā'nantaroditaḥ; TBV-SD 143,30aparaścānyathā yathā śarāsanā'dhyāsapadasaṃyuktātmapradeśastha eva śarīrādīnāṃ lakṣyapradeśaprāpti- TBV-SD 143,31kriyāhetuḥ | yadyevam, iyaṃ citratā ekadravyāṇāṃ kriyāhetuguṇānāṃ svāśrayasaṃyuktāsaṃyuktadravyakriyāhe- TBV-SD 143,32tutvena kiṃ neṣyate vicitraśaktitvād bhāvānām ? tathā'dṛṣṭeriti nottaram, ayaskāntabhrāmakasparśagu- TBV-SD 143,33ṇasyaikadravyasya svāśrayā'saṃyuktalohadravyakriyāhetutve'pyākarṣakākhyadravyaviśeṣavyavasthitasya tathāvi- TBV-SD 143,34dhasyaiva tasya svāśrayasaṃyuktalohadravyakriyāhetutvadarśanāt | atha dravyaṃ kriyākāraṇam na sparśādiguṇaḥ, TBV-SD 143,35dravyarahitasya kriyāhetutvādarśanāt, na; vegasya kriyāhetutvam, kriyāyāśca saṃyoganimittatvam tasya TBV-SD 143,36ca dravyakāraṇatvaṃ tata eva na syāt, tathā ca ‘vegavat’ iti dṛṣṭāntāsiddhiḥ | atha dravyasya tatkāraṇatve TBV-SD 143,37vegādirahitasyāpi tatprasaktiḥ, sparśādirahitasyāyaskāntasyāpi sparśasyākāraṇatve'nyatra kriyāhetu- TBV-SD 143,38tvaprasaktiḥ | tadrahitasya tasyādṛṣṭernāyaṃ doṣastarhi lohadravyakriyotpattāvubhayaṃ dṛśyata ityubhayaṃ tadastu, TBV-SD 143,39aviśeṣāt | evaṃ sati ‘ekadravyatve sati kriyāhetuguṇatvāt’ iti vyabhicārī hetuḥ | TBV-SD 144,01etena yaduktaṃ pareṇa — “adṛṣṭamevāyaskāntenākṛṣyamāṇalohadarśane sukhavatpuṃso niḥśalyatvena TBV-SD 144,02tatkriyāhetuḥ” iti tannirastam, sarvatra kāryakāraṇabhāve'sya nyāyasya samānatvāt TBV-SD 144,03adṛṣṭameva kāraṇaṃ syāt, yasya śarīraṃ sukhaṃ duḥkhaṃ cotpādayati tadadṛṣṭameva tatra heturiti na tadāra- TBV-SD 144,04mbhakāvayavakriyāsaṃyogādayaḥ | api ca, tadadṛṣṭasya kathaṃ taddhetutvam ? tasya bhāve bhāvādabhāve'bhā- TBV-SD 144,05vāditi cet, kiṃ punarayaskāntasparśādyabhāva eva tatkriyā dṛṣṭā yenaiṣāṃ tatra kāraṇatvāklṛptiḥ ? TBV-SD 144,06tato na dṛṣṭānusāreṇa tatrasthasyaivādṛṣṭasya taṃ prati tatkriyāhetutvam | prayatnavaicitryābhyupagame ca TBV-SD 144,07hetoranaikāntikatvam | TBV-SD 144,08atha sarvatrādṛṣṭasya vṛttistarhi sarvadravyakriyāhetutvam | yadadṛṣṭaṃ yad dravyamutpādayati tat tatraiva TBV-SD 144,09kriyāmuparacayatītyabhyupagame śarīrārambhakeṣu paramāṇuṣu tataḥ kriyā na syādityuktam | na ca guṇatva- TBV-SD 144,10mapyadṛṣṭasya siddhamiti ‘kriyāhetuguṇatvāt’ ityasiddho hetuḥ | atha ‘adṛṣṭaṃ guṇaḥ, pratiṣidhyamāna- TBV-SD 144,11dravya — karmabhāve sati sattāsaṃbandhitvāt, rūpādivat’ na ca pratiṣidhyamānadravyatvamasiddham | tathāhi — TBV-SD 144,12‘na dravyamadṛṣṭam, ekadravyatvāt, rūpādivat’ iti, asadetat; ekadravyatvasyāsiddhatāpratipādanāt, TBV-SD 144,13sattāsaṃbandhitvasya ceti | yadapi tadguṇatvasādhanamuktam ‘devadattaṃ pratyupasarpantaḥ paśvādayo devadatta- TBV-SD 144,14viśeṣaguṇākṛṣṭāḥ, taṃ pratyupasarpaṇavattvāt, grāsādivat’ iti, tadapyayuktam; yato yathā tadviśeṣa- TBV-SD 144,15guṇena prayatnākhyena samākṛṣṭāstaṃ pratyupasarpanto grāsādayaḥ samupalabhyante tathā nayanāñjanādidravya- TBV-SD 144,16viśeṣeṇāpi samākṛṣṭāḥ stryādayastaṃ pratyupasarpantaḥ samupalabhyante eva, tataḥ ‘kiṃ prayatnasadharmaṇā TBV-SD 144,17kenacidākṛṣṭāḥ paśvādayaḥ, uta nayanāñjanādisadharmaṇā’ iti saṃdehaḥ, śakyate hyevamanumānamāracayituṃ TBV-SD 144,18pareṇāpi — ‘nayanāñjanādisadharmaṇā vivādagocaracāriṇaḥ paśvādayaḥ samākṛṣṭāḥ devadattaṃ pratyupasarpanti, TBV-SD 144,19taṃ pratyupasarpaṇavattvāt, stryādivat’ | atha tadabhāve'pi prayatnādapi taddṛṣṭeranaikāntikatvam, TBV-SD 144,20prayatnasadharmaṇoguṇasyābhāve'pyañjanāderapi taddṛṣṭerbhavadīyahetoranaikāntikatvam | na cātrānumīyamānasya TBV-SD 144,21prayatnasadharmaṇo hetoḥ sadbhāvādavyabhicāraḥ, anyatrāpyañjanādisadharmaṇo'numīyamānasya sadbhāvenāvya- TBV-SD 144,22bhicāraprasaṅgāt | tatra prayatnasāmarthyādasya vaiphalye'nyatrāpyañjanādisāmarthyād vaiphalyaṃ samānam | TBV-SD 144,23athāñjanādereva taddhetutve sarvasya tadvataḥ stryādyākarṣaṇaprasaktiḥ, na cāñjanādau satyapyaviśiṣṭe tadvataḥ TBV-SD 144,24sarvān prati tadāgamanam, tato'vasīyate ‘tadaviśeṣe'pi yadvaikalyāt tanneti tadapi kāraṇam nāñja- TBV-SD 144,25nādimātram’ iti | tadetat prayatnakāraṇe'pi samānam; na hi sarvaṃ prayatnavantaṃ prati grāsādaya TBV-SD 144,26upasarpanti, tadapahārādidarśanāt | tato'trāpyanyat kāraṇamanumīyatām; anyathā na prakṛte'pi, TBV-SD 144,27aviśeṣāt | tataḥ prayatnavadañjanāderapi taṃ prati tadākarṣaṇahetutvāt kathaṃ na saṃdehaḥ ? añjanādeḥ TBV-SD 144,28stryādyākarṣaṇaṃ pratyakāraṇatve gandhādivat tadarthināṃ na tadupādānam | na ca dṛṣṭasāmarthyasyāpyañjanādeḥ TBV-SD 144,29kāraṇatvaklṛptiparihāreṇānyakāraṇatvakalpane bhavato'navasthāmuktiḥ | athāñjanādikamadṛṣṭasahakāritvāt TBV-SD 144,30tatkāraṇaṃ na kevalamiti; nanvevaṃ siddhamadṛṣṭavadañjanāderapi tatra kāraṇatvam, tataḥ saṃdeha eva ‘kiṃ TBV-SD 144,31grāsādivat prayatnasadharmaṇā''kṛṣṭāḥ paśvādayaḥ, kiṃ vā stryādivadañjanādisadharmaṇā tatsaṃyuktena TBV-SD 144,32dravyeṇa’ iti saṃdigdhaṃ ‘guṇatvāt’ ityetat sādhanam | saparispandātmapradeśamantareṇa grāsādyākarṣaṇa- TBV-SD 144,33hetoḥ prayatnasyāpi devadattaviśeṣaguṇasya paraṃ pratyasiddhatvāt sādhyavikalatā cātra dṛṣṭāntasya | TBV-SD 144,34yacca ‘yad devadattaṃ pratyupasarpati’ ityuktaṃ tatra kaḥ punarasau devadattaśabdavācyaḥ ? yadi śarīram, TBV-SD 144,35tadā śarīraṃ pratyupasarpaṇāt śarīraguṇākṛṣṭāḥ paśvādaya ityātmaviśeṣaguṇākṛṣṭatve sādhye śarīraguṇā- TBV-SD 144,36kṛṣṭatvasya sādhanād viruddho hetuḥ | athātmā, tasya samākṛṣyamāṇapadārthadeśa — kālābhyāṃ sadā'bhi- TBV-SD 144,37saṃbandhād na taṃ prati kasyacidupasarpaṇam, anyadeśaṃ pratyanyadeśasyopasarpaṇadarśanāt anyakālaṃ TBV-SD 144,38pratyanyakālasya ca, yathāṅkuraṃ pratyaparāparaśaktipariṇāmaprāpterbījādeḥ | na caitadubhayaṃ nityavyāpitvā- TBV-SD 144,39bhyāmātmani sarvatra sarvadā sannihite saṃbhavati ato ‘devadattaṃ pratyupasarpantaḥ’ iti dharmiviśeṣaṇam, TBV-SD 144,40‘devadattaguṇākṛṣṭāḥ’ iti sādhyadharmaḥ, ‘devadattaṃ pratyupasarpaṇavattvād’ iti sādhanadharmaḥ parasya svaru- TBV-SD 144,41ciracitameva | na ca śarīrasaṃyukta ātmā saḥ, tasyāpi nityavyāpitvena tatra sannidhānenānivāra- TBV-SD 145,01ṇāt; na hi ghaṭayuktamākāśaṃ mervādau na sannihitam | atha śarīrasaṃyukta ātmapradeśo devadattaḥ, TBV-SD 145,02sa kālpanikaḥ, pāramārthiko vā ? kālpanikatve ‘kālpanikātmapradeśaguṇākṛṣṭāḥ paśvādayaḥ, tathābhūtā- TBV-SD 145,03tmapradeśaṃ pratyupasarpaṇavattvāt’ iti tadguṇānāmapi kālpanikatvaṃ sādhayet | tathā ca saugatasyeva TBV-SD 145,04tadguṇakṛtaḥ pretyabhāvo'pi na pāramārthikaḥ syāt, na hi kalpitasya pāvakasya rūpādayaḥ tatkāryaṃ vā TBV-SD 145,05dāhādikaṃ pāramārthikaṃ dṛṣṭam | pāramārthikāścedātmapradeśāḥ, te'pi yadi tato'bhinnāstadātmaiva te TBV-SD 145,06iti na pūrvoktadoṣaparihāraḥ | bhinnāścet tarhi tadviśeṣaguṇākṛṣṭāḥ paśvādaya iti teṣāmevātmatvapra- TBV-SD 145,07saktirityanyātmaparikalpanā vyarthā | teṣāṃ ca na dvīpāntaravartibhirmuktādibhiḥ saṃyoga iti ‘adṛṣṭaṃ TBV-SD 145,08svāśrayasaṃyukte'nyatra kriyāhetuḥ’ iti vyāhatam | saṃyoge vā ātmavat ityanivṛtto vyāghātaḥ | atha TBV-SD 145,09teṣāmapyapare śarīrasaṃyuktāḥ pradeśāḥ devadattaśabdavācyāḥ, tatrāpyanantaradūṣaṇamanavasthākāri | athā- TBV-SD 145,10tmānamantareṇa kasya te pradeśāḥ syuriti tatpradeśyapara ātmetyabhyupagamanīyam | nanvarthāntarabhūtatve TBV-SD 145,11ātmanaḥ kathaṃ ‘tasya te’ iti vyapadeśaḥ ? atha teṣu tasya vartanāt tathā vyapadeśaḥ, na sadetat; TBV-SD 145,12tathā'bhyupagame'vayavipakṣabhāvidūṣaṇāvakāśāt | yathā ca teṣāṃ sadūṣaṇatvaṃ tathā pratipāditam TBV-SD 145,13pratipādayiṣyate cetyāstāṃ tāvat | tanna parasya devadattaśabdavācyaḥ kaścidasti yaṃ pratyupasarpaṇavantaḥ TBV-SD 145,14paśvādayaḥ svakriyāhetorguṇatvaṃ sādhayeyuḥ | ato naitadapi sādhanamātmano vibhutvaprasādhakam | TBV-SD 145,15yadapi ‘sarvagata ātmā, sarvatropalabhyamānaguṇatvāt, ākāśavat’ iti sādhanam, tadapya- TBV-SD 145,16cāru; yato yadi ‘svaśarīre sarvatropalabhyamānaguṇatvāt’ iti hetustathā sati tatraiva tatastasya TBV-SD 145,17sarvagatatvasiddherviruddho hetvābhāsaḥ | atha svaśarīravat paraśarīre anyatra vopalabhyamānaguṇatvaṃ hetu- TBV-SD 145,18stadā'siddhaḥ, tathopalambhābhāvāt — na hi buddhyādayastadguṇāstathopalabhyante, anyathā sarvasarvajñatā- TBV-SD 145,19prasaṅgaḥ | athaikanagare upalabdhā buddhyādayo nagarāntare'pyupalabhyante, manuṣyajanmavajjanmāntare'pīti TBV-SD 145,20kathaṃ na sarvatropalabhyamānaguṇatvam ? na; vāyorapi sparśaviśeṣaguṇa ekatraikadopalabdho'nyatrānya- TBV-SD 145,21dopalabhyamānastasyāpi sarvagatatvaṃ prasādhayet, anyathā tenaiva hetorvyabhicāraḥ | atha tāṃstān TBV-SD 145,22deśān krameṇa gatasya tasya tadguṇa upalabhyate, ātmano'pi tathaiva tadguṇasyopalambhaḥ iti samānaṃ TBV-SD 145,23paśyāmaḥ | na ca tadvat tasyāpi sakriyatvaprasakterayuktamevaṃ kalpanamiti vācyam, iṣṭatvāt | TBV-SD 145,24atha loṣṭavat tato mūrtatvaprasaṅgastasya doṣaḥ | nanu keyaṃ mūrtiḥ ? asarvagatadravyaparimāṇaṃ seti TBV-SD 145,25cet nāyaṃ doṣaḥ, asarvagatātmavādino'bhīṣṭatvāt | rūpa — rasa — gandha — sparśavattvaṃ seti cet, na TBV-SD 145,26tādṛśīṃ mūrtimātmanaḥ sakriyatvaṃ sādhayati, vyāptyabhāvāt; rūpādimanmūrtyabhāve sakriyatvāt | TBV-SD 145,27‘yo yaḥ sakriyaḥ sa rūpādimanmūrtimān, yathā śaraḥ, tathācātmā, tasmād rūpādimanmūrtimān’ TBV-SD 145,28iti kathaṃ na vyāptisaṃbhavaḥ ? asadetat; manasā'pi vyabhicārāt | na ca tasyāpi pakṣīkara- TBV-SD 145,29ṇam, ‘rūpādiviśeṣaguṇānadhikaraṇaṃ sad mano'rthaṃ prakāśayati, śarīrādyarthāntaratve sati sarvatra TBV-SD 145,30jñānakāraṇatvāt, ātmavat’ ityanumānavirodhaprasaṅgāt | na ca sakriyatvaṃ rūpādimanmūrtya- TBV-SD 145,31bhāvena viruddhaṃ yataḥ tatastannivartamānamātmani tathāvidhāṃ mūrtiṃ sādhayet | na ca tathāvidhamū- TBV-SD 145,32rtirahite'mbarādau tadadarśanāt siddho virodhaḥ, ekaśākhāprabhavatvasyāpyanyatra pakṣe'darśanād vi- TBV-SD 145,33rodhasiddhiprasakteḥ | pakṣa eva vyabhicāradarśanāt sā tatra neti cet, na; sakriyatvasyāpi TBV-SD 145,34tathā vyabhicāraḥ samānaḥ, pakṣīkṛta evātmani rūpādimanmūrtirahite taddarśanāt | anenaiva TBV-SD 145,35tatsādhanād na vyabhicāra ityekaśākhāprabhavatvānumāne'pi samānam | pratyakṣabādhitakarmanirdeśāna- TBV-SD 145,36ntaraprayuktatvena kālātyayāpadiṣṭatvamubhayatra tulyam | tanna sakriyatvamātmano rūpādimanmūrtitvaṃ sādhaya- TBV-SD 145,37tīti vyavasthitam | TBV-SD 145,38atha sakriyatve tasyānityatvam | tathāhi — ‘yat sakriyaṃ tad anityam, yathā loṣṭādi, tathā TBV-SD 145,39cātmā, tasmādanityaḥ’ iti, etadapi na samyag; paramāṇubhiranaikāntikatvāt; kathañcidanityatvasye- TBV-SD 146,01ṣṭatvāt siddhasādhanaṃ ca | sarvātmanā'nityatvasya loṣṭādāvapyasiddhatvāt sādhyavikalatā dṛṣṭāntasya | TBV-SD 146,02tanna sarvatropalabhyamānaguṇatvamātmanaḥ siddham | TBV-SD 146,03apare sarvatropalabhyamānaguṇatvamātmano'to'numānāt sādhayanti — “devadattopakaraṇabhūtāni TBV-SD 146,04maṇi — muktāphalādīni dvīpāntarasaṃbhūtāni devadattaguṇakṛtāni, kāryatve sati devadattopakārakatvāt, TBV-SD 146,05śakaṭādivat | na ca taddeśe'sannihitā eva tadguṇāstān vyutpādayituṃ samarthāḥ, na hi paṭadeśe'- TBV-SD 146,06sannidhānavantastantu — turi — kuvindādayaḥ paṭamutpādayituṃ kṣamāḥ | ātmaguṇānāṃ ca taddeśasannidhānaṃ TBV-SD 146,07na tadguṇisannidhimantareṇa saṃbhavi, aguṇatvaprāpteḥ, tatastasyāpi taddeśatvam” asadetat | TBV-SD 146,08tatkāryatve'pi teṣāṃ na ‘avaśyatayā kāryadeśasannidhimad nimittakāraṇam’ iti niyama upalabdhi- TBV-SD 146,09gocaraḥ, anyadeśasyāpi dhyānāderanyasthitaviṣādyapanayanakāryakartṛtvasyopalabdhiviṣayatvāt | tannā- TBV-SD 146,10to'pi sarvatropalabhyamānaguṇatvasiddhirityasiddho hetuḥ | TBV-SD 146,11etena ‘vibhutvād mahānākāśaḥ tathā cātmā’ iti nirastam, vibhutvasyātmanyasiddheḥ | tathāhi- TBV-SD 146,12sarvamūrttairyugapatsaṃyogo vibhutvam | na ca sarvamūrttimadbhiryugapatsaṃyogastasya siddhaḥ | athaikadeśavṛtti- TBV-SD 146,13viśeṣaguṇādhāratvāt tasya sarvamūrttairyugapatsaṃyoga ākāśasyeva siddhaḥ, asadetat; ekadeśavṛtti- TBV-SD 146,14viśeṣaguṇāghiṣṭhānatvasya sādhanasya sarvamūrttimatsaṃyogādhāratvasya ca sādhyasyākāśe'pyasiddherubhaya- TBV-SD 146,15vikalo dṛṣṭāntaḥ | na cātmadṛṣṭāntādākāśe sādhya — sādhanobhayadharmasambandhitvaṃ siddhamiti śakyaṃ TBV-SD 146,16vaktum, itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | TBV-SD 146,17yadapi ‘vibhurātmā, aṇuparimāṇānadhikaraṇatve sati nityadravyatvāt, yad yad aṇuparimāṇā- TBV-SD 146,18nadhikaraṇatve sati nityadravyaṃ tat tad vibhu, yathā''kāśam, tathā cātmā, tasmād vibhuḥ’ iti, TBV-SD 146,19tadapyasāram; tannityatvāsiddherhetorasiddhatvāt, aṇuparimāṇānadhikaraṇatvasya ca viśeṣaṇasyātmano TBV-SD 146,20dravyatvāsiddherasiddhiḥ, tadasiddhiśca itaretarāśrayadoṣaprasakteḥ | tathāhi — aṇuparimāṇānyaguṇasya guṇatve TBV-SD 146,21siddhe'nādhārasya tasyāsambhavādātmano guṇavattvena dravyatvasiddhiḥ, tatsiddhau ca tadāśritatvenāṇu- TBV-SD 146,22parimāṇānyaguṇasya guṇatvasiddhiriti vyaktamitaretarāśrayatvam | na cākāśasyāpyaṇuparimāṇānadhi- TBV-SD 146,23karaṇatve sati nityadravyatvaṃ vibhutvaṃ ca siddhamiti sādhya — sādhanavikalo dṛṣṭāntaḥ | na cātmadṛṣṭānta- TBV-SD 146,24balāt tasya tadubhayadharmayogitvaṃ siddhamiti vaktuṃ yuktam, atrāpītaretarāśrayadoṣaprasaṅgasya TBV-SD 146,25vyaktatvāt | api ca, aṇuparimāṇānadhikaraṇatve sati nityadravyatvaṃ ca bhaviṣyatyavibhutvaṃ ca, vipakṣe TBV-SD 146,26hetorbādhakapramāṇāsattvena tato vyāvṛttyasiddheḥ sandigdhānaikāntikaśca hetuḥ | na ca vipakṣe hetoradarśanaṃ TBV-SD 146,27bādhakaṃ pramāṇam, sarvā''tmasambandhinastasyāsiddhā'naikāntikatvapratipādanāt | TBV-SD 146,28api ca, ātmanaḥ svadehamātravyāpakatvena sukha — duḥkhādiparyāyākrāntasya svasaṃvedanādhyakṣa- TBV-SD 146,29siddhatvāt tadvibhutvasādhakasya hetoradhyakṣabādhitapakṣānantaraprayuktatvena kālātyayāpadiṣṭatvam | TBV-SD 146,30anyasya ca ‘aham’ ityadhyakṣasiddhasya pramāṇāviṣayatvenā'sattvādāśrayāsiddho heturiti | anayā TBV-SD 146,31diśā'nye'pi tadvibhutvasādhanāyopanyasyamānā hetavo nirākarttavyāḥ, asya nirākaraṇaprakārasya TBV-SD 146,32sarveṣu tatsādhakahetuṣu samānatvāt | tannātmanaḥ kutaścidvibhutvasiddhiḥ | TBV-SD 146,33athāpi syāt yathāsmākaṃ tadvibhutvasādhakaṃ pramāṇaṃ na sambhavati tathā bhavatāmapi tadavibhutva- TBV-SD 146,34sādhakapramāṇābhāva iti nānupamasukhasthānopagatisteṣāṃ siddheti tadavasthaṃ codyam; na hi parapakṣe TBV-SD 146,35doṣodbhāvanamātrataḥ svapakṣāḥ siddhimupagacchanti anyatra svapakṣasādhakatvalakṣaṇaparaprayuktahetuviruddha- TBV-SD 146,36todbhāvanāt, na cāsau bhavatā pradarśiteti, na samyagetat; tadabhāvāsiddheḥ | tathāhi — ‘devadattātmā TBV-SD 146,37devadattaśarīramātravyāpakaḥ, tatraiva vyāptyopalabhyamānaguṇatvāt, yo yatraiva vyāptyopalabhyamānaguṇaḥ TBV-SD 146,38sa tanmātravyāpakaḥ, yathā devadattasya gṛhe eva vyāptyopalabhyamānabhāsvaratvādiguṇaḥ pradīpaḥ, TBV-SD 146,39devadattaśarīra eva vyāptyopalabhyamānaguṇastadātmā’ iti | tadātmano hi jñānādayo guṇāste ca TBV-SD 146,40taddeha eva vyāptyopalabhyante, na paradehe, nāpyantarāle | TBV-SD 146,41atra keciddhetorasiddhatāmudbhāvayantaḥ “śarīrāntare'pi tadaṅganāsambandhini tadguṇā upalabhyante TBV-SD 146,42ityabhidadhati | tathāhi — ‘devadattāṅganāṅgaṃ devadattaguṇapūrvakam, kāryatve sati tadupakārakatvāt, TBV-SD 147,01grāsādivat’ | kāryadeśe ca sannihitaṃ kāraṇaṃ tajjanane vyāpriyate'nyathā'tiprasaṅgāditi tadaṅganā- TBV-SD 147,02ṅgaprādurbhāvadeśe tatkāraṇatadguṇasiddhiḥ | tathā, tadantarāle ca pratīyante | tathāhi — agnerūrdhvajvalanam, TBV-SD 147,03vāyostiryak pavanaṃ tadguṇapūrvakam, kāryatve sati tadupakārakatvāt, vastrādivat | yatra ca tadgu- TBV-SD 147,04ṇāstatra tadguṇyapyanumīyata iti ‘svadeha eva devadattātmā’ iti pratijñā anumānabādhitā | TBV-SD 147,05tato'numānabādhitakarmanirdeśānantaraprayuktatvena kālātyayāpadiṣṭo hetuḥ” TBV-SD 147,06nanu ke'tra devadattātmaguṇā ye tadaṅganāṅge tadantarāle ca pratīyante ? yadi jñāna — darśana — sukha — TBV-SD 147,07vīryasvabhāvāḥ — “sahavartino guṇāḥ” iti vacanāt — iti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; TBV-SD 147,08jñāna — darśana — sukhāni saṃvedanarūpāṇi na tadaṅganāṅgajanmani vyāpriyamāṇāni pratīyante; nāpi TBV-SD 147,09sattāmātreṇa taddeśe pratītigocarāṇi | vīryaṃ tu śaktiḥ kriyānumeyā; sā'pi taddeha evānumīyate, TBV-SD 147,10tatraiva talliṅgabhūtaparispandadarśanāt | tasyāśca tadaṅganādehaniṣpattau devadattasya bhāryā duhitā syāt | TBV-SD 147,11tatastajjñānādestaddeha eva tatkāryajananavimukhasya pratīteḥ pratyakṣataḥ tadbādhitakarmanirdeśānantara- TBV-SD 147,12prayuktatvena kālātyayāpadiṣṭaḥ ‘kāryatve sati tadupakārakatvāt’ iti hetuḥ | TBV-SD 147,13atha dharmā'dharmau tadaṅganādikāryanimittaṃ tadguṇaḥ, tadayuktam; na dharmā'dharmau tadātmano TBV-SD 147,14guṇau, acetanatvāt, śabdādivat | na sukhādinā vyabhicāraḥ, tatra hetoravartanāt — tadviruddhena svasaṃ- TBV-SD 147,15vedanalakṣaṇacaitanyena tasya vyāptatvāt abhimatapadārthasambandhasamaya eva svasaṃvedanarūpāhlādasvabhā- TBV-SD 147,16vasya tadātmano'nubhavāt, anyathā sukhādeḥ svayamananubhavāt anavasthādoṣaprasaṅgāt anyajñānenā- TBV-SD 147,17pyanubhave sukhasya paralokaprakhyatāprasaktiḥ | prasādhitaṃ caitat prāk | TBV-SD 147,18na cāsiddhatā‘acetanatvāt’ iti hetoḥ | tathāhi — acetanau tau, asvasaṃviditatvāt, TBV-SD 147,19kumbhavat | na buddhyā'sya vyabhicāraḥ, asyāḥ svasaṃvedanasādhanāt — ‘svagrahaṇātmikā buddhiḥ, artha- TBV-SD 147,20grahaṇātmakatvāt, yat svagrahaṇātmakaṃ na bhavati na tad arthagrahaṇātmakam, yathā ghaṭaḥ’ iti TBV-SD 147,21vyatirekī hetuḥ | TBV-SD 147,22na ca dharmā'dharmayorjñānarūpatvād bauddhadṛṣṭyā jñānasya ca svagrahaṇātmakatvādasiddho heturiti TBV-SD 147,23vaktavyam, tayoḥ svarūpagrahaṇātmakatve sukhādāviva vivādābhāvaprasakteḥ | asti cāsau anumāno- TBV-SD 147,24panyāsānyathānupapattestatra | na ca laukika — parīkṣakayoḥ ‘pratyakṣaṃ karma’ iti vyavahārasiddham | TBV-SD 147,25na cāvikalpabodhaviṣayatvāt svagrahaṇātmakatve'pi tayorvivādaḥ kṣaṇikatvādivat, tathā'niścayāt TBV-SD 147,26tadviṣaye'tiprasaṅgāt | tathāhi — avikalpakādhyakṣaviṣayaṃ jagat jantumātrasya; tathā'niścayastu TBV-SD 147,27kṣaṇikatvavat nirvikalpakādhyakṣaviṣayatvāt | na ca mūṣikālarkaviṣavikāravat tadanantaraṃ tatphalā- TBV-SD 147,28darśanānna taddarśanavyavahāra iti, svasattāsamaye svakāryajananasāmarthye tasya tadaiva tatkāryamiti TBV-SD 147,29tadanantaraṃ taddṛṣṭiprasakteḥ anyadā tu sa eva nāstīti kutastatastasya bhāvaḥ ? TBV-SD 147,30atha tayoracetanatve'pi tadātmaguṇatve ko virodhaḥ ? acetanasya cetanātmaguṇatvameva | TBV-SD 147,31cetanaśca tadātmā svaparaprakāśakatvāt anyathā tadayogāt kuḍyādivat | na ca dharmā'dharmayora- TBV-SD 147,32bhāvādāśrayāsiddho hetuḥ, anumānatastayoḥ siddheḥ | tathāhi — cetanasya svaparajñasya tadātmano TBV-SD 147,33hīnamātṛgarbhasthānapraveśaḥ tatsambaddhānyanimittaḥ, ananyaneyatve sati tatpraveśāt, mattasyāśuci- TBV-SD 147,34sthānapraveśavat, yo'sāvanyaḥ sa dravyaviśeṣo dharmādiriti | TBV-SD 147,35na ca kasyacit pūrvaśarīratyāgena śarīrāntaragamanābhāvāt tatpraveśo'siddhaḥ, anumānāt TBV-SD 147,36tatsiddheḥ | tathāhi — tadaharjātasya stanādau pravṛttistadabhilāṣapūrvikā, tattvāt, madhyadaśāvat | TBV-SD 147,37yathā ca paralokā''gāmyātmā anumānāt siddhimupagacchati tathā prāk pratipāditam | sukhasādhana- TBV-SD 147,38jalādidarśanānantarodbhūtasmaraṇasahāyendriyaprabhavapratyabhijñānakramopajāyamānābhilāṣādervyavahārasyaika- TBV-SD 148,01kartṛpūrvakatvena prāk prasādhitatvāt nātra prayoge vyāptyasiddhiḥ | ata eva stanādipravṛtteramilāṣaḥ TBV-SD 148,02siddhimāsādayan saṅkalanājñānaṃ gamayati tadapi smaraṇam, tacca sukhādisādhanapadārthadarśanam | TBV-SD 148,03‘kāraṇavyatirekeṇa kāryotpattau tasya nirhetukatvaprasaktiḥ’ iti atra viparyayabādhakaṃ pramāṇaṃ vyāpti- TBV-SD 148,04niścāyakaṃ pradarśitam | apūrvaprāṇiprādurbhāve ca sarvo'pyayaṃ vyavahāraḥ pratiprāṇiprasiddhaḥ utsīdet, TBV-SD 148,05tajjanmani sukhasādhanadarśanāderabhāvāt; na hi māturudara eva stanādeḥ sukhasādhanatvena darśanaṃ TBV-SD 148,06yataḥ pratyagrajātasya tatra smaraṇādivyavahāraḥ sambhavediti pūrvaśarīrasambandho'pyātmanaḥ siddhaḥ | TBV-SD 148,07na ca madhyāvasthāyāṃ sukhasādhanadarśanādikrameṇopajāyamāno'pi pravṛttyanto vyavahāro janmā- TBV-SD 148,08dāvanyathā kalpayituṃ śakyaḥ vijātīyādapi gomayādeḥ kāraṇācchālūkādeḥ kāryasyotpatti- TBV-SD 148,09darśanāditi vaktuṃ śakyam, jalapānanimittatṛḍvicchedādāvapyanalanimittatvasambhāvanayā tadarthinaḥ TBV-SD 148,10pāvakādau pravṛttiprasaṅgāt sarvavyavahārocchedaprasakteḥ | TBV-SD 148,11atha ‘dehino dehād dehāntarānupraveśastadabhilāṣapūrvakaḥ, gṛhād gṛhāntarānupraveśavat’ itya- TBV-SD 148,12to'nyathāsiddho heturiti na dravyaviśeṣaṃ sādhayati | taduktaṃ saugataiḥ — TBV-SD 148,13“duḥkhe viparyāsamatistṛṣṇā vā'vandhyakāraṇam | TBV-SD 148,14janmino yasya te na sto na sa janmādhigacchati”TBV-SD 148,15iti, asadetat; iha janmani prāṇināṃ tadabhilāṣasya paraloke'bhāvānna tataḥ sa iti yuktam | nāpi TBV-SD 148,16manuṣyajanmā hīnaśunyādigarbhasambhavamabhilaṣati yatastatra tatsambhavaḥ syāt | tadevaṃ dharmā'dharmayo- TBV-SD 148,17stadātmaguṇatvaniṣedhāt tanniṣedhānumānabādhitametat ‘pāvakādyūrdhvajvalanādi devadattaguṇakā- TBV-SD 148,18ritam’ iti | TBV-SD 148,19yat punaruktam ‘guṇavad guṇī apyanumānatastaddeśe'stītyanumānabādhitasvadehamātravyāpakātma- TBV-SD 148,20karmanirdeśānantaraprayuktatvenādyo hetuḥ kālātyayāpadiṣṭaḥ’ iti, tadapi nirastam; tatra tatsadbhāvā- TBV-SD 148,21siddheḥ | yaccānyat ‘kāryatve sati tadupakārakatvāt’ iti, tatra kiṃ tadguṇapūrvakatvābhāve'pi TBV-SD 148,22tadupakārakatvaṃ dṛṣṭaṃ yena ‘kāryatve sati’ iti viśeṣaṇamupādīyeta sati sambhave vyabhicāre ca viśeṣaṇo- TBV-SD 148,23pādānasyārthavattvāt ? kāleśvarādau dṛṣṭamiti cet, na; kāleśvarādikamatadguṇapūrvakamapi yadi TBV-SD 148,24tadupakārakam, kāryamapi kiñcidanyapūrvakaṃ tadupakārakaṃ syāditi sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvāda- TBV-SD 148,25naikāntiko hetuḥ | sarvajñatvābhāvasādhane vāgādivannirviśeṣaṇasyaiva tasyābhidhāne ko doṣaḥ ? TBV-SD 148,26vyabhicāraḥ kāleśvarādineti cet, na; nityaikasvabhāvāt kasyacidupakārābhāvāt | api ca, TBV-SD 148,27śatruśarīrapradhvaṃsābhāvastadvipakṣasyopakārako bhavati so'pi tadguṇanimittaḥ syāt | tadabhyupagame vā TBV-SD 148,28tatra kāryatvāsambhavena saviśeṣaṇasya hetoravarttanād bhāgāsiddho hetuḥ | atadguṇanimittatve tasyānya- TBV-SD 148,29dapyatadguṇapūrvakaṃ tadupakārakaṃ tadvadeva syāditi na tadguṇasiddhiḥ | TBV-SD 148,30yat punaḥ ‘grāsādivat’ iti nidarśanam, tatra yadi tadātmaguṇo dharmādirhetuḥ, sādhyavatprasaṅgaḥ | TBV-SD 148,31prayatnaścet, na; tatsvarūpāsiddheḥ — śarīrādyavayavapraviṣṭānāmātmapradeśānāṃ parispandasya calana- TBV-SD 148,32lakṣaṇakriyārūpatvānna guṇatvam, tattve vā gamanāderapi tattvāt na karmapadārthasadbhāvaḥ kvacidapīti TBV-SD 148,33na yuktaṃ ‘kriyāvat’ iti dravyalakṣaṇam | niṣkriyasyātmano na sa iti cet, kutastasya niṣkriyatvam ? TBV-SD 148,34amūrttatvāditi cet, pratyakṣanirākṛtametat — pratyakṣeṇa hi deśāddeśāntaraṃ gacchantamātmānamanubhavati TBV-SD 148,35lokaḥ | tathā ca vyavahāraḥ — ‘ahamadya yojanamātraṃ gataḥ’ na ca manaḥ śarīraṃ vā tadvyavahāraviṣayaḥ, TBV-SD 148,36tasyāhaṃpratyayāvedyatvāt | tadevaṃ parasya sādhyavikalaṃ nidarśanamiti sthitam | TBV-SD 148,37tena yaduktam ‘yasmāt tadātmano guṇā api dūradeśabhāvini tadaṅganāṅge antarāle TBV-SD 148,38copalabhyante tasmāt siddhaṃ tasya sarvatropalabhyamānaguṇatvam, ataḥ ‘sarvagata ātmā, sarvatropala- TBV-SD 148,39bhyamānaguṇatvāt ākāśavat’ ityanumānabādhitā tadātmasvaśarīramātrapratijñā’ iti, tannira- TBV-SD 148,40stam; sarveṣāṃ sarvagatātmaprasādhakahetūnāṃ pūrvameva nirastatvāt | ato na svadehamātravyāpakātma- TBV-SD 148,41prasādhakahetorasiddhiḥ | nāpyanumānena tatpakṣabādhā | na ca taddehavyāpakatvenaivopalabhyamānaguṇo'pi TBV-SD 149,01tadātmā sarvagato nijadehaikadeśavṛttirvā syāt avirodhāt sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvādanaikā- TBV-SD 149,02ntiko hetuḥ iti yuktam; vāyvādāvapi tathābhāvaprasaṅgataḥ pratiniyatadeśasambaddhapadārthavyavahārocche- TBV-SD 149,03daprasakteḥ | tathāhi — yad yathā pratibhāti tat tathaiva sadvyavahārapathamavatarati, yathā pratiniyata deśa TBV-SD 149,04kālā''kāratayā pratibhāsamāno ghaṭādiko'rthaḥ, anyathā pratibhāsamānaniyatadeśa kālā''kā- TBV-SD 149,05rasparśaviśeṣaguṇo'pi vāyuḥ sarvagataḥ syāt | na cātra pratyakṣabādhaḥ, pareṇa tasya parokṣatvopavarṇanāt | TBV-SD 149,06yadi ca svadehaikadeśasthitaḥ, kathaṃ tatra sarvatra sukhādiguṇopalabdhiḥ ? itarathā sarvatro- TBV-SD 149,07palabhyamānaguṇo'pi vāyurekaparamāṇumātraḥ syāt | na ca krameṇa sarvadehabhramaṇāt tasya tathā TBV-SD 149,08tatropalabdhiḥ, yugapat tatra sarvatra sukhāderguṇasyopalambhāt | na cāśuvṛtteryaugapadyābhimānaḥ, TBV-SD 149,09anyatrāpi tathāprasakteḥ — śakyaṃ hi vaktuṃ ghaṭādirapyekāvayavavṛttiḥ āśuvṛtteryugapat sarveṣvavaya- TBV-SD 149,10veṣu pratīyate iti | ata eva saugato'pi tatraikaṃ niraṃśaṃ jñānaṃ kalpayannirastaḥ, pratyavayavamanekasukhā- TBV-SD 149,11dikalpane santānāntaravat parasparamasaṅkramāt anusyūtaikapratītivilopaḥ ‘sarvatra śarīre mama sukham’ TBV-SD 149,12iti | atha yugapadbhāvibhirekaśarīravarttibhiranekaniraṃśakṣaṇikasukhasaṃvedanairekaparāmarśavikalpaja- TBV-SD 149,13nanādayamadoṣaḥ, asadetat; anekopādānasya parāmarśavikalpasyaikatvasambhave cārvākābhimataika- TBV-SD 149,14śarīravyapadeśabhāganekaparamāṇūpādānānekavijñānabhāve'pi tadvikalpasambhavāt | tato yaduktaṃ TBV-SD 149,15dharmakīrttinā taṃ prati “anekaparamāṇūpādānamanekaṃ ced vijñānaṃ santānāntaravadekaparāmarśā- TBV-SD 149,16bhāvaḥ” iti, tat tasya na subhāṣitaṃ syāt | TBV-SD 149,17yacca ‘sāvayavaṃ śarīram pratyavayavamanupraviśaṃstadātmā sāvayavaḥ syāt, tathā, paṭavat samāna- TBV-SD 149,18jātīyārabdhatvācca tadvad vināśavāṃśca syāt’ iti, tadapi na samyak; ghaṭādinā vyabhicārāt — TBV-SD 149,19ghaṭādirhi sāvayavo'pi na tantuvat prākprasiddhasamānajātīyakapālasaṃyogapūrvakaḥ, mṛtpiṇḍāt TBV-SD 149,20prathamameva svāvayavarūpādyātmanaḥ prādurbhāvāditi nirūpayiṣyamāṇatvāt | api ca, yadi tadātmanaḥ TBV-SD 149,21kathañcidvināśaḥ pratipādayitumiṣṭaḥ samānajātīyāvayavārabdhatvāt tadā siddhasādhanam, tadabhi- TBV-SD 149,22nnasaṃsāryavasthāvināśena tadrūpatayā tasyāpi naṣṭatvāt | atha sarvātmanā sarvathā nāśaḥ, sa ghaṭādāva- TBV-SD 149,23pyasiddha iti sādhyavikalo dṛṣṭāntaḥ | yadi ca tadaharjātabālātmā prāgekāntenā'saṃstathā'vayavairā- TBV-SD 149,24rabhyeta tadā stanādau pravṛttirna syāt, tadabhilāṣa — pratyabhijñāna — smaraṇa — darśanāderabhāvāt | tadārambha- TBV-SD 149,25kāvayavānāṃ prāksatāṃ viṣayadarśanādikamiti cet tarhi teṣāmeva tadaharjātavelāyāṃ tanvantarā- TBV-SD 149,26ṇāmiva tatra pravṛttiḥ syānnātmanaḥ, smaraṇādyabhāvāt | kāraṇagamane tasyāpi sarvatra sā syāt, TBV-SD 149,27“kāraṇasaṃyoginā kāryamavaśyaṃ saṃyujyate” iti vacanāt na tasya viṣayānubhavābhāvaḥ; TBV-SD 149,28bhedaikānte cāsyāḥ prakriyāyāḥ samavāyaniṣedhena niṣedhāt | TBV-SD 149,29atha kāraṇaguṇaprakrameṇa tatra darśanādayo guṇā varṇyante, te'pi prāgasanta eva jāyanta iti, TBV-SD 149,30evamapi na kiṃcit parihṛtam | etena “avayaveṣu kriyā, kriyāto vibhāgaḥ, tataḥ saṃyogavināśaḥ, TBV-SD 149,31tato'pi dravyavināśaḥ” iti parasyākūtaṃ pūrvabhavānte tathā tadvināśe ādijanmani TBV-SD 149,32smaraṇādyabhāvaprasaṅgānnirastam | na cāyamekāntaḥ — kaṭakasya keyūrabhāve kutaścid bhāgeṣu kriyā, TBV-SD 149,33vibhāgaḥ, saṃyogavināśaḥ, dravyanāśaḥ, punastadavayavāḥ kevalāḥ; tadanantaraṃ karma — saṃyogakrameṇa keyūrabhāvaḥ TBV-SD 149,34pramāṇagocaracārī | kevalaṃ suvarṇakāravyāpārāt kaṭakasya keyūrībhāvaṃ paśyāmaḥ, anyathākalpane TBV-SD 149,35pratyakṣavirodhaḥ | na hi pūrvaṃ vibhāgaḥ tataḥ saṃyogavināśa iti, tadbhedānupalakṣaṇāccaitanya — buddhivat | TBV-SD 150,01na caikāntena tasyā'kṣaṇikatve sukhasādhanadarśanādayaḥ sambhavantītyasakṛdāveditamāvedayiṣyate TBV-SD 150,02cetyāstāṃ tāvat | tato nānaikāntiko hetuḥ, vipakṣe'sambhavāt | ata eva na viruddho'pi iti TBV-SD 150,03bhavatyataḥ sarvadoṣarahitāt keśanakhādirahitaśarīramātravyāpakasya vivādādhyāsitasyātmanaḥ siddhi- TBV-SD 150,04riti sādhūktam — ‘ṭhāṇamaṇovamasuhamuvagayāṇaṃ’ iti || TBV-SD 150,07yadapi ‘ātyantikabuddhyādiviśeṣaguṇocchedaviśiṣṭa ātmā muktiḥ’ iti, tadapyapramāṇakam; TBV-SD 150,08atha tathābhūtamuktipratipādakaṃ pramāṇaṃ vidyate | tathāhi — navānāmātmaviśeṣaguṇānāṃ santāno'tyanta- TBV-SD 150,09mucchidyate, santānatvāt, yo yaḥ santānaḥ sa so'tyantamucchidyate, yathā pradīpasantānaḥ, tathā TBV-SD 150,10cāyaṃ santānaḥ, tasmādatyantamucchidyate iti | santānatvasya ca vyāptyā buddhyādiṣu sambhavāt TBV-SD 150,11pakṣadharmatayā'siddhatā'bhāvaḥ | tatsamānadharmiṇi dharmiṇi pradīpādāvupalambhādaviruddhatvam | na ca TBV-SD 150,12vipakṣe paramāṇvādāvastītyanaikāntikatvābhāvaḥ, viparītārthopasthāpakayoḥ pratyakṣā''gamayoranu- TBV-SD 150,13palambhāt na kālātyayāpadiṣṭaḥ, na cāyaṃ satpratipakṣa iti pañcarūpatvāt pramāṇam | TBV-SD 150,14na ca nirhetukavināśapratiṣedhāt santānocchede heturvācyaḥ yataḥ samucchidyate iti, tattva- TBV-SD 150,15jñānasya viparyayajñānavyavacchedakrameṇa niḥśreyasahetutvena pratipādanāt | upalabdhaṃ ca samyagjñānasya TBV-SD 150,16mithyājñānanivṛttau sāmarthyaṃ śuktikādau — na ca mithyājñānenāpyuttarakālabhāvinā samyagjñānasya TBV-SD 150,17virodhaḥ sambhavati, santānocchittervivakṣitatvāt | yathā hi samyagjñānād mithyājñānasantānocchedaḥ TBV-SD 150,18naivaṃ mithyājñānāt samyagjñānasantānasya, tasya satyārthatvena balīyastvāt — nivṛtte ca mithyājñāne TBV-SD 150,19tanmūlatvād rāgādayo na bhavanti kāraṇābhāve kāryasyānutpādāt, rāgādyabhāve ca tatkāryā TBV-SD 150,20pravṛttirvyāvartate, tadabhāve ca dharmādharmayoranutpattiḥ, ārabdhakāryayoścopabhogāt prakṣaya iti TBV-SD 150,21sañcitayośca tayoḥ prakṣayastattvajñānādeva | taduktam — TBV-SD 150,22“yathaidhāṃsi samiddho'gnirbhasmasātkurute kṣaṇāt | TBV-SD 150,23jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā” || TBV-SD 150,24athopabhogādapi prakṣaye “nābhuktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭiśatairapi” ityāga- TBV-SD 150,25mo'sti, tathā ca viruddhārthatvādubhayorekatrārthe kathaṃ prāmāṇyam ? upabhogācca prakṣaye'numānopanyāsa- TBV-SD 150,26mapi kurvanti — ‘pūrvakarmāṇyupabhogādeva kṣīyante, karmatvāt, yad yat karma tat tad upabhogādeva kṣīyate, TBV-SD 150,27yathā''rabdhaśarīraṃ karma, tathā caitat karma, tasmādupabhogādeva kṣīyate’ iti | na copabhogāt prakṣaye TBV-SD 150,28karmāntarasyāvaśyaṃbhāvāt saṃsārānucchedaḥ, samādhibalādutpannatattvajñānasyāvagatakarmasāmarthyo- TBV-SD 150,29tpāditayugapadaśeṣaśarīradvārāvāptāśeṣabhogasya karmāntarotpattinimittamithyājñānanijatānusandhāna- TBV-SD 150,30vikalasya karmāntarotpattyanupapatteḥ | na ca mithyājñānābhāve'bhilāṣasyaivāsambhavād bhogānupapattiḥ, TBV-SD 150,31tadupabhogaṃ vinā karmaṇāṃ prakṣayānupapatterjñānato'pi tadarthitayā pravṛtteḥ vaidyopadeśādāturasyevauṣa- TBV-SD 150,32dhādyācaraṇe, jñānamapyevamaśeṣaśarīrotpattidvāreṇopabhogāt karmaṇāṃ vināśe vyāpārādagnirivopacaryata TBV-SD 150,33iti vyākhyeyam, na tu sākṣāt | na caitad vācyam — tattvajñānināṃ karmavināśastattvajñānāt itareṣāṃ TBV-SD 150,34tūpabhogāditi, jñānena karmavināśe prasiddhodāharaṇābhāvāt | na ca mithyājñānajanitasaṃskārasya TBV-SD 150,35sahakāriṇo'bhāvāt vidyamānānyapi karmāṇi na janmāntaraśarīrāṇyārabhante ityabhyupagamaḥ śreyān, TBV-SD 150,36anutpāditakāryasya karmalakṣaṇasya kāryavastuno'prakṣayānnityatvaprasakteḥ | TBV-SD 150,37atha anāgatayordharmādharmayorutpattipratiṣedhe tajjñānino nitya — naimittikānuṣṭhānaṃ katham ? pratya- TBV-SD 150,38vāyaparihārārtham | taduktam — TBV-SD 150,39“nitya — naimittikaireva kurvāṇo duritakṣayam | TBV-SD 150,40jñānaṃ ca vimalīkurvannabhyāsena tu pācayet || TBV-SD 151,01TBV-SD 151,02“abhyāsāt pakvavijñānaḥ kaivalyaṃ labhate naraḥ | TBV-SD 151,03kevalaṃ kāmye niṣiddhe ca pravṛttipratiṣedhataḥ” || TBV-SD 151,04taduktam — TBV-SD 151,05“nitya — naimittike kuryāt pratyavāyajihāsayā | TBV-SD 151,06mokṣārthī na pravartteta tatra kāmya — niṣiddhayoḥ” || TBV-SD 151,07ata eva viparyayajñānadhvaṃsādikrameṇa viśeṣaguṇocchedaviśiṣṭātmasvarūpamuktyabhyupagame na tattvajñāna- TBV-SD 151,08kāryatvādanityatvaṃ vācyam, viśeṣaguṇocchedasya pradhvaṃsatvāt tadupalakṣitātmanaśca nityatvāditi; TBV-SD 151,09kāryavastunaścānityatvam | na ca buddhyādivināśe guṇinastathābhāvaḥ, tasya tattādātmyābhāvāt | TBV-SD 151,10atha mokṣāvasthāyāṃ caitanyasyāpyucchedānna kṛtabuddhayastatra pravarttanta ityānandarūpātmasvarūpa eva TBV-SD 151,11mokṣo'bhyupagantavyaḥ | yathā tasya citsvabhāvatā nityā tathā paramānandasvabhāvatā'pi | na cātmanaḥ TBV-SD 151,12sakāśāccitsvabhāvatvamānandasvabhāvatvaṃ vā'nyat, ananyatvena śrutau śravaṇāt “vijñānamānandaṃ brahma” TBV-SD 151,13 iti | tasya tu paramānandasvabhāvatvasya saṃsārāvasthāyā- TBV-SD 151,14mavidyāsaṃsargādapratipattirātmano'vyatiriktasyāpi, yathā rajjvāderdravyasya tattvāgrahaṇā'nyathāgrahaṇābhyāṃ TBV-SD 151,15svarūpaṃ na prakāśate yadā tvavidyānivṛttistadā tasya svarūpeṇa prakāśanam, evaṃ brahmaṇo'pi tattvāgrahā'nya- TBV-SD 151,16thāgrahābhyāṃ bhedaprapañcasaṃsargādānandādisvarūpaṃ na prakāśate mumukṣuyatnena tu yadā'nādyavidyāvyāvṛtti- TBV-SD 151,17stadā svarūpapratipattiḥ, saiva mokṣaḥ | ata evoktam — TBV-SD 151,18“ānandaṃ brahmaṇo rūpaṃ tacca mokṣe'bhivyajyate” | iti, ‘brahmaṇaḥ’ iti ca sukhasya TBV-SD 151,19ṣaṣṭhyā vyatirekābhidhāne'pi na bhedastanmahattvavat, saṃsārāvasthāyāṃ tvapratibhāsāt tayā tasya TBV-SD 151,20vyatirekābhidhānam | yathā ātmano mahattvaṃ nijo guṇo na ca saṃsārāvasthāyāmātmagrahaṇe'pi TBV-SD 151,21pratibhāti tadvannityaṃ sukhamavidyāsaṃsargāt mukteḥ pūrvamātmā'vyatiriktaṃ taddharmo vā na pratibhāti | TBV-SD 151,22mahattvavat sarveśvaratvaṃ sadā prabuddhatvaṃ satyasaṅkalpāditvaṃ ca brahmasvabhāvamapi na prakāśate avidyā- TBV-SD 151,23saṃsargāt | anādyavidyocchede tu svarūpāvasthe brahmaṇi teṣāṃ pratibhāsastadvat paramānandasvabhāvatvasyāpīti | TBV-SD 151,24asadetat apramāṇakatvāt | tathāhi — na tāvadevaṃvidho'bhyupagamaḥ prekṣāvatā'pramāṇako'- TBV-SD 151,25ṅgīkartuṃ yuktaḥ atiprasaṅgāt | pramāṇavattve ca pratyakṣā'numānā''gamebhyo'nyatamad vaktavyam | TBV-SD 151,26tatra na tāvat pratyakṣam etadarthavyavasthāpakam, asmadādīndriyajanyapratyakṣasyātra vastuni vyāpārānu- TBV-SD 151,27palambhāt | ‘yogipratyakṣaṃ tvevaṃ pravarttate utānyathā’ iti adyāpi vivādagocaram | TBV-SD 151,28kiñca, nityasya sukhasya tasyāmavasthāyāmabhivyaktiravaśyaṃ saṃvedanam — anyathā'bhivyaktyabhāvāt- TBV-SD 151,29tatra ca vikalpadvayam — nityamanityaṃ vā tad bhavet ? nityatve tasya mukti — saṃsārāvasthayoraviśeṣaprasaṅgaḥ — TBV-SD 151,30saṃsārāvasthasyā'pi nityasukhasaṃvedanasya nityatvāt muktāvasthāyāmapi tatsaṃvedanādeva muktatvam, TBV-SD 151,31tacca saṃsāryavasthāyāmapyaviśiṣṭam | api ca, karaṇajanyena sukhena sāhacaryaṃ saṃsāryavasthāyāṃ TBV-SD 151,32tasya gṛhyeta tataśca sukhadvayopalambhaḥ sarvadā bhavet | atha dharmādharmaphalena sukhādinā nityasukha- TBV-SD 151,33saṃvedanasya saṃsārāvasthāyāṃ pratibaddhatvānnānubhavaḥ, śarīrādinā vā pratibandhāt tannānubhūyate tena TBV-SD 151,34na dvayoravasthayoraviśeṣaḥ | nāpi yugapat sukhadvayopalambhaḥ, ayuktametat; śarīrāderbhogārthatvānna TBV-SD 151,35tadeva nityasukhānubhavapratibandhakāraṇam; na hi yad yadarthaṃ tat tasyaiva pratibandhakaṃ dṛṣṭam | na ca TBV-SD 151,36vaiṣayikasukhānubhavena nityasukhānubhavapratibandhaḥ sambhavati | tathāhi — na tāvat sukhasya nāpi tadanu- TBV-SD 151,37bhavasya pratibandho'nutpattilakṣaṇo vināśalakṣaṇo vā yuktaḥ, dvayorapi nityatvābhyupagamāt | nāpi TBV-SD 151,38saṃsārāvasthāyāṃ bāhyaviṣayavyāsaṅgād vidyamānasyāpyanubhavasyāsaṃvedanam tadabhāvāttu mokṣāvasthāyāṃ TBV-SD 151,39saṃvedanamityapyasti viśeṣaḥ, nityasukhe hyanubhavasyāpi nityatvād vyāsaṅgānupapatteḥ | tathāhi — TBV-SD 151,40ātmano rūpādiviṣayajñānotpattau viṣayāntare jñānānutpattirvyāsaṅgaḥ, evamindriyasyāpyekasmin TBV-SD 151,41viṣaye jñānajanakatvena pravṛttasya viṣayāntare jñānājanakatvaṃ vyāsaṅgaḥ | na caivamātmano rūpādiviṣaya- TBV-SD 151,42jñānotpattau nityasukhe jñānānutpattiḥ, tajjñānasyāpi nityatvāt | śarīrādestu sukhapratibandhakatvā- TBV-SD 152,01bhyupagame tadapahanturhisāphalaṃ na syāt | tathāhi — pratibandhavighātakṛdupakāraka eveti dṛṣṭāntena TBV-SD 152,02nityasukhasaṃvedanapratibandhakasya śarīrāderhanturhisāphalasyābhāvaḥ | TBV-SD 152,03athānityaṃ tatsaṃvedanaṃ tadā tadavasthāyāṃ tasyotpattikāraṇaṃ vācyam | atha yogajadharmāpekṣaḥ puru- TBV-SD 152,04ṣāntaḥkaraṇasaṃyogo'samavāyikāraṇam, na; yogajadharmasyāpyanityatayā vināśe apekṣākāraṇābhā- TBV-SD 152,05vāt | athādyaṃ yogajadharmādupajātaṃ vijñānamapekṣyottaraṃ vijñānaṃ tasmāccottaramiti santānatvam, TBV-SD 152,06tanna; pramāṇābhāvāt | tathā ca śarīrasambandhānapekṣaṃ vijñānamevātmāntaḥkaraṇasaṃyogasyāpekṣākāraṇa- TBV-SD 152,07miti na dṛṣṭam; na ca dṛṣṭaviparītaṃ śakyamanujñātum | ākasmikaṃ tu kāryaṃ na bhavatyeva | atha TBV-SD 152,08matam — śarīrādirahitasyāpi tasyāmavasthāyāṃ yogajadharmānugrahāt sukhasaṃvedanamutpadyate | tathāhi — TBV-SD 152,09mumukṣupravṛttiriṣṭādhigamārthā, prekṣāpūrvakāripravṛttitvāt, kṛṣībalādiprekṣāpūrvakāripravṛttivat, evam TBV-SD 152,10teṣāṃ śāstrīya upadeśa iṣṭādhigamārthaḥ, upadeśatvāt, tadanyopadeśavat, tadetat pratipāditam — TBV-SD 152,11“nobhayamanarthakam” iti, mokṣasukhasaṃvedanānabhyupagame pravṛttyupadeśayorna kiñcit phalaṃ bhavet, TBV-SD 152,12etaccāyuktam; pravṛttyupadeśayoranyathāsiddhatvāt | bhavet sādhyasiddhiryathoktāddhetudvayāt yadyekānte- TBV-SD 152,13naiva pravṛtterupadeśasya ca iṣṭādhigamārthatvaṃ bhavet, tayostvanyathā'pi darśanāt nābhimatasādhyasā- TBV-SD 152,14dhakatvam | tathāhi — āturāṇāṃ cikitsāśāstrārthānuṣṭhāyināmaniṣṭapratiṣedhārthā pravṛttirdṛśyate upade- TBV-SD 152,15śaśca, ataḥ kathamiṣṭaprāptyarthatā pravṛttyupadeśayoḥ ? kiñca, iṣṭāniṣṭayoḥ sāhacaryamavaśyambhāvi, ato TBV-SD 152,16yadīṣṭādhigamārthā pravṛttistadā balāt tasyāmavasthāyāmaniṣṭasaṃvedanamāpatati, na hīṣṭamaniṣṭānanuṣaktaṃ TBV-SD 152,17kvacidapi vidyate | tasmādaniṣṭahānārthāyāmapi pravṛttāviṣṭaṃ hātavyam, tayorvivekahānasyāśakyatvāt | TBV-SD 152,18kiñca, dṛṣṭabādhaśca tulyaḥ | tathāhi — yathā muktyavasthāyāmanityaṃ sukhamatikramya nityamupeyate pramāṇaśūnyaṃ TBV-SD 152,19tadviruddhaṃ ca tathā śarīrādīnyapi nityasukhabhogasādhanāni varaṃ kalpitāni, evaṃ muktasya nityasukha- TBV-SD 152,20pratipattiḥ sādhvī syāt | atha śarīrādīnāṃ kāryatvāt kathaṃ nityatā pramāṇabādhitatvāccharīrādīnāṃ TBV-SD 152,21nityatvamaśakyaṃ sādhayitum ? nanvetat sukhe'pi samānam, dṛṣṭasya sukhasyopajanā'pāyadharmakasya TBV-SD 152,22tadvaikalyaṃ pramāṇabādhitatvāt kathaṃ parikalpayituṃ śakyam ? atha syādeṣa doṣaḥ yadi dṛṣṭasyaiva sukhasya TBV-SD 152,23nityatvamasmābhirupeyeta yāvatā dṛṣṭasukhavyatiriktamātmadharmatvenābhimataṃ nityaṃ tataśca kathaṃ dṛṣṭavirodhaḥ ? TBV-SD 152,24asadetat; tatra pramāṇābhāvādityuktatvāt | yadapyanumānaṃ tatsiddhaye pradarśitaṃ tadapi pravṛtteraniṣṭa- TBV-SD 152,25pratiṣedhārthatvānnaikāntenābhimatasādhyasādhakam | TBV-SD 152,26mā bhūdanumānam, āgamastu nityasukhasādhakastasyāmavasthāyāṃ bhaviṣyati, tathā ca pūrvamuktam TBV-SD 152,27“vijñānamānandaṃ brahma” iti, asadetat; tadāgamasyaitadarthatvāsiddheḥ | athāpi kathañcid nityasukha- TBV-SD 152,28pratipādakatvaṃ tasyābhyupagamyate tathāpyātyantike saṃsāraduḥkhābhāve sukhaśabdo gauṇaḥ, na tu nitya- TBV-SD 152,29sukhapratipādakatvād mukhyaḥ | atha kathaṃ duḥkhābhāve sukhaśabda upeyate ? lokavyavahārāddhi śabdārtha- TBV-SD 152,30sambandhāvagamaḥ, sukhaśabdaśca duḥkhābhāve loke anavagatasambandhaḥ kathamāgame duḥkhābhāvaṃ pratipādayati ? TBV-SD 152,31naiṣa doṣaḥ; na hi loke mukhya evārthe prayogaḥ śabdānāṃ kintu gauṇe'pi | tathāhi — duḥkhābhāve'pi TBV-SD 152,32sukhaśabdaṃ prayuñjānā lokā upalabhyante; yathā jvarādisantaptā yadā jvarādibhirvimuktā bhavanti TBV-SD 152,33tadā'bhidadhati ‘sukhinaḥ saṃvṛttāḥ smaḥ’ iti | kiñca, iṣṭārthādhigamārthāyāṃ ca mumukṣoḥ pravṛttau rāgani- TBV-SD 152,34bandhanā tasya pravṛttirbhavet; tataśca na mokṣāvāptiḥ, kleśānāṃ bandhahetutvāt | TBV-SD 152,35atha vadet yathā sukharāganibandhanāyāṃ pravṛttau rāgasya bandhanahetutvād mokṣābhāvastathā duḥkhā- TBV-SD 152,36bhāvārthāyāmapi, tatrāpi duḥkhe tatsādhane vā doṣadarśanād dviṣṭastadabhāvāya pravarttate | yathā ca TBV-SD 152,37rāgakleśo bandhanahetustathā dveṣo'pītyaviśeṣaḥ | yaccoktam ‘duḥkhābhāve sukhaśabdaprayogāt tadabhāva TBV-SD 152,38eva sukham’ tadayuktam; yugapat sukha — duḥkhayoranubhavāt yathā grīṣme santāpataptasya kvacicchīte hrade TBV-SD 152,39nimagnārddhakāyasyārddhe nimagne sukhamanyatra duḥkham | atha matam — yat tadarddhe nimagne tad duḥkhābhāvaḥ TBV-SD 152,40sukham anyatra duḥkhamiti, tarhi nārakāṇāṃ sukhitvaprasaṅgaḥ, kvacinnarake duḥkhānubhavādanyanarakasambandhi- TBV-SD 152,41duḥkhābhāvācca | tathā, anekendriyadvārasya duḥkhasya kenacidindriyeṇa duḥkhotpāde'nyenājanane sukhitva- TBV-SD 153,01prasaṅgaḥ, api ca, aduḥkhitasyāpi viśiṣṭaviṣayopabhogāt sukhaṃ dṛṣṭaṃ tatra kathaṃ duḥkhābhāvaḥ sukham ? TBV-SD 153,02yatrāpi duḥkhasaṃvedanapūrvaṃ yathā kṣudduḥkhe bhojanaprāptau tṛptasya tadvinivṛtteḥ tatrāpyanna — pānayorviśeṣāt sukha- TBV-SD 153,03viśeṣo na bhavet, dṛśyate ca laukikānāṃ tadarthamannādiviśeṣopādānam; anyathā yena kenacid anna- TBV-SD 153,04mātreṇa ca kṣudduḥkhanivṛttau nānna — pānaviśeṣaṃ laukikā upādadīran | sukhasya ca bhāvarūpatvāt sāti- TBV-SD 153,05śayatve tatsādhanaviśeṣo yujyate, duḥkhābhāvasya tu sarvopākhyāvirahalakṣaṇatvāt kiṃ sādhanaviśeṣeṇa ? TBV-SD 153,06yepyevamupāgaman “yadā'pi pūrvaṃ duḥkhaṃ nāsti tadāpyabhilāṣasya duḥkhasvabhāvatvāt tannibarhaṇa- TBV-SD 153,07svabhāvaṃ sukham” te'pi na samyak pratipannāḥ; yato'nabhilāṣasya viṣayaviśeṣasaṃvittau TBV-SD 153,08na sukhitā syāt, dṛśyate tasyāmapyavasthāyāṃ ramaṇīyaviṣayasamparke hlādotpattiḥ | TBV-SD 153,09tatraitat syāt yatraivābhilāṣaḥ sa eva viṣayopabhogena sukhī nānyaḥ, tadabhilāṣanivṛttyaiva viṣayāḥ TBV-SD 153,10sukhayitāro'nyathā yadekasya sukhasādhanaṃ tadaviśeṣeṇa sarveṣāṃ syāt | yadā tu kāmanivṛttyā sukhitvaṃ TBV-SD 153,11tadā yasyaivābhilāṣo yatra viṣaye sa eva tasya sukhasādhanaṃ nānyaḥ, ataśca yaduktam ‘akāmasyāpi TBV-SD 153,12kvacidviṣayopabhoge sukhitvadarśanānna kāmākhyaduḥkhanivṛttireva sukham’ tadayuktam; tatrākāmasyāpi TBV-SD 153,13viśiṣṭaviṣayopabhogāt kāmābhivyaktau tannivṛttereva sukhatvāditi | TBV-SD 153,14etadapyayuktam; TBV-SD 153,15yato nāvaśyaṃ viṣayopabhogo'bhilāṣanibarhaṇaḥ | yathoktam — TBV-SD 153,16“na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati | TBV-SD 153,17haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivarddhate” || TBV-SD 153,18tathā tatra bhagavatā patañjalinā'pyuktam — “bhogābhyāsamanuvardhante rāgāḥ, kauśalāni cendriyāṇām” TBV-SD 153,19 iti | api ca, anyathāpyabhilāṣanivṛttirdṛṣṭā yathā viṣaya- TBV-SD 153,20doṣadarśanāt, tatrāpi bhavatāṃ mate viṣayopabhogatulyaṃ sukhaṃ bhavet tulye cābhimatārthalābhe sukhaviśeṣo TBV-SD 153,21na syāt abhilāṣanivṛtteraviśeṣāt | TBV-SD 153,22atha vadet abhilāṣātireke tannivṛttau sukhātirekābhimāno'nyatrānyatheti, tadapyasāmpratam; TBV-SD 153,23yato'bhilāṣātirekāt prayasyantaṃ prāpto'rtho na tathā prīṇayati yathā'prārthito vinā prayāsādupanataḥ | TBV-SD 153,24evameva ca lokavyavahāraḥ — yatnaśatāvāpte'rthe kleśaprāpto'yamiti na tena tathā sukhino bhavanti TBV-SD 153,25yathā'nāśaṃsitaprāptena | tanna duḥkhābhāvamātraṃ sukhaṃ kintu tadvyatirekeṇa svarūpataḥ sukhamastīti | TBV-SD 153,26tadasamīcīnam; na hi asmākaṃ duḥkhābhāva eva sukham — tathā ca bhāṣyakṛtā tatra tatrābhihitam — TBV-SD 153,27“na sarvalokasākṣikaṃ sukhaṃ pratyākhyātuṃ śakyam” | tathā'nyatrāpyuktam — “na pratyātmaveda- TBV-SD 153,28nīyasya sukhasya pratīteḥ pratyākhyānam” | evaṃ cānabhyupagatasya pakṣasyopa lambhaḥ, TBV-SD 153,29prakṛte tu sukhe pratipādyate duḥkhābhāvamātre sukhaśabdo na tu sukhe eva, tasya pramāṇato'nupapatteḥ | TBV-SD 153,30tathā ca muktasya nityasukhābhivyaktau pratyakṣā'numānayorniṣedhe āgamamātramavaśiṣyate tasya ca gauṇatve- TBV-SD 153,31nāpyupapatterna mukhyasya sukhasya sambhavaḥ | TBV-SD 153,32nityasukhābhyupagame ca vikalpadvayam — kiṃ tad ātmasvarūpaṃ svaprakāśam, utasvit tadvyatiriktaṃ TBV-SD 153,33pramāṇāntaraprameyam ? pūrvasmin vikalpe ātmasvarūpavat svaprakāśasukhasaṃvittiḥ sarvadā bhavet; TBV-SD 153,34tataśca baddha — muktayoraviśeṣaḥ | tatraitat syāt — anādyavidyācchāditatvāt svaprakāśānandasaṃvittirna TBV-SD 153,35saṃsāriṇaḥ, yadā tu yatnādanāderavidyātattvasyāpagamastadācchādakābhāvāt svaprakāśānandasaṃvedanam, TBV-SD 153,36etadapeśalam; ācchādyate hyaprakāśasvabhāvam; yattu svaprakāśarūpaṃ tat kathamanyenācchādyeta ? TBV-SD 153,37ye'pi pratipedire “meghādinā savitṛprakāśaḥ savitā vā svaprakāśa evā''cchādyate” TBV-SD 153,38te'pi na samyak saṃcakṣate; na svaprakāśasya meghādinā''varaṇam, āvṛtatve hi tenāhorātra- TBV-SD 153,39yoraviśeṣo bhavet, dṛśyate ca viśeṣaḥ tasmānna kasyacit svaprakāśasyāvṛtiḥ | api ca, meghādestato'- TBV-SD 154,01rthāntaratvādāvārakatvaṃ yuktam, avidyāyāstu tattvānyatvenānirvacanīyatvena tucchasvabhāvatvāt na TBV-SD 154,02svaprakāśasvabhāve ānande āvaraṇaśaktiḥ | tat sarvadā svaprakāśānandānubhavaprāptiḥ dharmā'dharmaja- TBV-SD 154,03nitābhyāṃ ca sukha — duḥkhābhyāṃ saha yugapat saṃvedanaṃ prasaktam na caitad dṛśyate tasmānna pūrvo vikalpaḥ | TBV-SD 154,04nāpyuttaraḥ, tatpratipādakasya pratyakṣāderniṣiddhatvāt bādhakasya ca pradarśitatvāt | atastatpra- TBV-SD 154,05tipādaka āgamaḥ pramāṇaviruddhārthapratipādakatvādgauṇatvena vyākhyāyate śāstradṛṣṭaviruddhānyavākyavat | TBV-SD 154,06etaccābhyupagamyoktam, na tu sukhasya bodhasvabhāvatā'pi vidyate tatsvabhāvatānirākaraṇāt | TBV-SD 154,07yaccoktam ‘sukharāgeṇa pravṛttasya mumukṣoryathā bandhaprasaṅgastathā dveṣanibandhanāyāmapi pravṛttāvava- TBV-SD 154,08śyambhāvī bandhaḥ’ tadayuktam; mumukṣordveṣābhāvāt; sa hi viṣayāṇāṃ tattvadarśī teṣvāropitaṃ sukhatvaṃ TBV-SD 154,09tatsādhanatvaṃ vā tattvajñānābhyāsādanyathā pratipadyate | evaṃ ca tasyā''ropitākāramithyājñānavyāvṛ- TBV-SD 154,10ttāvuttarottarakāryābhāvādapavarga ucyate, na tu tasya duḥkhasādhane dveṣaḥ kintvāropite sukhe tatsādhane vā TBV-SD 154,11tattvajñānābhyāsād rāgābhāvaḥ na ca sa eva dveṣaḥ, tasya rāgābhāvasavyatirekeṇa pratyakṣeṇa svarūpasaṃvitteḥ, TBV-SD 154,12anyathopekṣaṇīye vastuni rāgābhāve dveṣaḥ syāt na caitad dṛṣṭam, tasmānna mumukṣordveṣanibandhanā pravṛttiḥ | TBV-SD 154,13bhavatuvā, tathāpi na tasya bandhaḥ, dveṣo hi sa bandhaheturya utpannaḥ svaviṣaye vāg — manaḥ — kāyalakṣaṇāṃ TBV-SD 154,14śāstraviruddhāṃ puruṣasya pravṛttiṃ kārayati; tasya śāstraviruddhārthācaraṇe'dharmotpattidvāreṇa śarīrādi- TBV-SD 154,15grahaṇam tannibandhanaṃ ca duḥkham | ayaṃ tu mumukṣorviṣayeṣu dveṣaḥ sakalapravṛttipratipanthitvāddharmādharma- TBV-SD 154,16yoranutpattau śarīrādyabhāvānna kevalaṃ na bandhāya kintu svātmaghātāya kalpate | tadidamuktam — “prahāṇe TBV-SD 154,17nityasukharāgasyāpratikūlatvam | nāsya nityasukhābhāvaḥ pratikūla ityarthaḥ | TBV-SD 154,18yadyevaṃ muktasya nityaṃ sukhaṃ bhavati athāpi na bhavati, nāsyobhayoḥ pakṣayormokṣādhigamābhāvaḥ” TBV-SD 154,19TBV-SD 154,20anena ca bhāṣyavākyena na muktasya nityasukhasaṃvittirupeyate — tasyāḥ pramāṇavādhitatvāt — kintu TBV-SD 154,21sarvathā yadarthaṃ śāstramārabdhaṃ tasyopapattiranena pratipādyate, vākyasvābhāvyāt | taddhi kiñcidvastvabhi- TBV-SD 154,22dhānavṛttyā pratipādayadapi tātparyaśakteranyatra bhāvānna śrūyamāṇārthaparaṃ paranyāyavidbhiḥ parigṛhyate, TBV-SD 154,23viṣabhakṣaṇādivākyavat | tanna paramānandaprāptirmokṣaḥ | TBV-SD 154,24nāpi viśuddhajñānotpattiḥ, rāgādimato vijñānāt tadrahitasya tasyotpatterayogāt | tathāhi — TBV-SD 154,25yathā bodhād bodharūpatā jñānāntare tadvad rāgādirapi syāt, tādātmyāt, viparyaye tadabhāvaprasaṅgāt | TBV-SD 154,26na ca vilakṣaṇādapi kāraṇād vilakṣaṇakāryasyotpattidarśanāt bodhād bodharūpateti pramāṇamasti, ata TBV-SD 154,27eva jñānasya jñānāntarahetutve na pūrvakālabhāvitvaṃ samānajātīyatvamekasantānatvaṃ vā hetuḥ, vyabhi- TBV-SD 154,28cārāt | tathāhi — pūrvakālatvaṃ tatsamānakṣaṇaiḥ samānajātīyatvaṃ ca santānāntarajñānairvyabhicārīti | TBV-SD 154,29teṣāṃ hi pūrvakālatve tatsamānajātīyatve'pi na vivakṣitajñānahetutvamiti | ekasantānatvaṃ cāntya- TBV-SD 154,30jñānena vyabhicaratīti | TBV-SD 154,31atha neṣyata evāntyajñānaṃ sarvadā''rambhāt | tathāhi — maraṇaśarīrajñānamapi jñānāntarahetuḥ, TBV-SD 154,32jāgradavasthājñānaṃ ca suṣuptāvasthājñānasyeti | nanvevaṃ maraṇaśarīrajñānasyāntarābhavaśarīrajñānahetutve TBV-SD 154,33garbhaśarīrajñānahetutve vā santānāntare'pi jñānajanakatvaprasaṅgaḥ, niyamahetorabhāvāt | atheṣyata TBV-SD 154,34evopādhyāyajñānaṃ śiṣyajñānasya, anyasya kasmānna bhavatīti ? atha karmavāsanā niyāmiketi cet, TBV-SD 154,35na; tasyā vijñānavyatirekeṇāsambhavāt | tathāhi — tādātmye sati vijñānaṃ bodharūpatayā'viśiṣṭaṃ TBV-SD 154,36bodhācca bodharūpatetyaviśeṣeṇa vijñānaṃ vidadhyāt | TBV-SD 154,37yaccedam ‘suṣuptāvasthājñānasya jāgradavasthājñānaṃ kāraṇam’ iti, sadetat; suṣuptāvasthāyāṃ TBV-SD 154,38hi jñānasadbhāve jāgradavasthāto na viśeṣaḥ syāt; ubhayatrāpi svasaṃvedyajñānasya sadbhāvāviśeṣāt | TBV-SD 155,01middhenābhibhūtatvaṃ viśeṣa iti cet, asadetat; tasyāpi taddharmatayā tādātmyenābhibhāvakatvā- TBV-SD 155,02yogāt | vyatireke tu rūpādipadārthānāmeva sattvāt tatsvarūpaṃ nirūpyam, abhibhavaśca yadi vināśaḥ, TBV-SD 155,03na vijñānasya sattvam vināśasya vā nirhetukatvam | atha tirobhāvaḥ, na; vijñānasya sattvena ‘tatsattaiva TBV-SD 155,04saṃvedanam’ ityabhyupagame tasyānupapatteḥ | ataḥ suṣuptāvasthāyāṃ vijñānāsattvenāntyajñānasya sadbhā- TBV-SD 155,05vādekajñānasantānatvaṃ vyabhicārīti | TBV-SD 155,06yaccedam ‘viśiṣṭabhāvanāvaśād rāgādivināśaḥ’ iti, asadetat; nirhetukatvāt vināśasyā- TBV-SD 155,07bhyāsānupapatteśca | abhyāso hyavasthite dhyātari atiśayādhāyakatvādupapadyate na kṣaṇike jñānamātre TBV-SD 155,08iti | ata eva na yogināṃ sakalakalpanāvikalaṃ jñānamutpadyate | na ca santānāpekṣayā'tiśayaḥ, TBV-SD 155,09tasyaivāsambhavād aviśiṣṭād viśiṣṭotpatterayogācca | tathāhi — pūrvasmādaviśiṣṭāduttarottaraṃ sātiśayaṃ TBV-SD 155,10kathamupajāyata iti cintyam | yacca ‘saṃtānocchittirniḥśreyasam’ iti, tatra nirhetukatayā vināśa- TBV-SD 155,11syopāyavaiyarthyam, ayatnasiddhatvāditi | TBV-SD 155,12anye tu “anekāntabhāvanāto viśiṣṭapradeśe'kṣayaśarīrādilābho niḥśreyasam” TBV-SD 155,13iti manyante | tathā ca nityabhāvanāyāṃ grahaḥ, anityatve ca dveṣa ityubhayaparihārārthamanekāntabhā- TBV-SD 155,14vanā iti, evaṃ sadādiṣvapi yojyam | pratyakṣaṃ ca svadeśa — kāla — kāraṇādhāratayā sattvam TBV-SD 155,15paradeśādiṣvasattvamityubhayarūpatā | tathā, ghaṭādirmṛdādirūpatayā nityaḥ sarvāvasthāsūpalambhāt, TBV-SD 155,16ghaṭādirūpatayā cānityastadapāyāt, evamātmāpyātmādirūpatayā nityaḥ sarvadā sadbhāvāt, TBV-SD 155,17sukhādiparyāyarūpatayā cānityastadvināśāt | evaṃ sarvatra svakāryeṣu kartṛtvam kāryāntareṣu cākartṛ- TBV-SD 155,18tvamityūhyam svaśabdābhidheyatvam śabdāntarānabhidheyatvaṃ ceti | TBV-SD 155,19tadetadasāmpratam, mithyājñānasya niḥśreyasakāraṇatvena pratiṣedhāt | anekāntajñānaṃ ca mithyaiva, TBV-SD 155,20bādhakopapatteḥ | tathāhi — nityānityatvayorvidhipratiṣedharūpatvādabhinne dharmiṇi abhāvaḥ | evaṃ TBV-SD 155,21sadasattvāderapīti | yaccedam ‘ghaṭādirmṛdādirūpatayā nityaḥ’ iti, asadetat; mṛdrūpatāyāstato'- TBV-SD 155,22rthāntaratvāt | tathāhi — ghaṭādarthāntaraṃ mṛdrūpatā mṛttvaṃ sāmānyam, tasya tu nityatve na ghaṭasya TBV-SD 155,23tathābhāvastato'nyatvāt; ghaṭasya tu kāraṇād vilayopalabdheranityatvameva | yaccedam ‘svadeśādiṣu TBV-SD 155,24sattvaṃ paradeśādiṣvasattvam’ tadiṣyata eva, itaretarābhāvasyābhyupagamāt | tathāhi — itarasmin TBV-SD 155,25deśādāvitarasya ghaṭasyābhāvo nānutpattirna pradhvaṃsaḥ, tatra tasya sarvadā'sattvāt | dvairūpye tu svade- TBV-SD 155,26śādiṣvapyanupalambhaprasaṅgaḥ | evamātmano'pi nityatvameva, sukha — duḥkhādestadguṇatvena tato'rthāntarasya TBV-SD 155,27vināśe'pyavināśāt | ‘kāryāntareṣu cākartṛtvam’ na pratiṣidhyate | tathāhi — yad yasyānvaya — TBV-SD 155,28vyatirekābhyāmutpattau vyāpriyata ityupalabdhaṃ tat tasya kāraṇaṃ nānyasyetyabhyupagamyata eva | evaṃ TBV-SD 155,29śabdānabhidheyatve'pi ‘na sarvaṃ sarvaśabdābhidheyam’ ityabhyupagamāt | na cānekāntabhāvanāto viśiṣṭa- TBV-SD 155,30śarīrādilābhe'sti pratibandhaḥ | na cotpattidharmaṇāṃ śarīrādīnāmakṣayatvaṃ nyāyyam | tathā, muktā- TBV-SD 155,31vapyanekānto na vyāvarttata iti mukto na muktaśceti syāt | evaṃ ca sati sa eva muktaḥ saṃsārī TBV-SD 155,32ceti prasaktam | evamanekānte'pyanekāntābhyupagamo dūṣaṇam, vastunaḥ sadasadrūpatā'nekāntaḥ, tasyāne- TBV-SD 155,33kāntābhyupagame rūpāntaramapi prasaktam | evaṃ nityānityarūpatāvyatiriktaṃ ca rūpāntaramityādi vācyam | TBV-SD 155,34anye tu “ātmaikatvajñānāt paramātmani layaḥ saṃpadyate iti bruvate | tathāhi — ātmaiva paramārtha- TBV-SD 155,35san, tato'nyeṣāṃ bhede pramāṇābhāvāt; pratyakṣaṃ hi padārthānāṃ sadbhāvagrāhakameva na bhedasya ityavidyā- TBV-SD 155,36samāropita evāyaṃ bhedaḥ” iti manyante, tadapyasat; ātmaikatvajñānasya mithyārūpatayā TBV-SD 155,37niḥśreyasasādhakatvānupapatteḥ, mithyātvaṃ cātmādhikāra eva vakṣyāmaḥ | evaṃ śabdādvaitajñānamapi TBV-SD 155,38mithyārūpatayā na niḥśreyasasādhanamiti draṣṭavyam | yathā caiteṣāṃ mithyārūpatā tathā pratipāda- TBV-SD 155,39yiṣyāmaḥ | tannānupamasukhāvasthāntaraprāptilakṣaṇātmasvarūpaṃ muktiḥ, tatsadbhāve bādhakapramāṇaprada- TBV-SD 155,40rśanāt; viśeṣaguṇocchedaviśiṣṭātmasvarūpamuktisadbhāve ca pradarśitaṃ pramāṇamiti || TBV-SD 156,02atra pratividhīyate — yat tāvaduktam ‘navānāmātmaviśeṣaguṇānāṃ saṃtāno'tyantamucchidyate, santā- TBV-SD 156,03natvāt’ iti, atra buddhyādiviśeṣaguṇānāṃ prāk pratiṣiddhatvāt tatsantānasyābhāvādāśrayāsiddho- TBV-SD 156,04hetuḥ | tathā, buddhyādīnāṃ viśeṣaguṇānāṃ pareṇa svasaṃviditatvenānabhyupagamād jñānāntaragrāhyatve vā'na- TBV-SD 156,05vasthādidoṣaprasakteravedyatvamityajñātasya sattvāsiddheḥ punarapyāśrayāsiddhaḥ ‘santānatvāt’ iti hetuḥ | TBV-SD 156,06kiñca, santānatvaṃ hetutvenopādīyamānaṃ yadi sāmānyamabhipretaṃ tadā buddhyādiviśeṣaguṇeṣu TBV-SD 156,07pradīpe ca tejodravye sattāsāmānyavyatirekeṇāparasāmānyasyāsaṃbhavāt svarūpāsiddhaḥ | sattāsāmā- TBV-SD 156,08nyarūpatve vā santānatvasya ‘sat sat’ iti pratyayahetutvameva syāt, na punaḥ santānapratyayahetutvam; TBV-SD 156,09anyathā dravya — guṇa — karmasvarūpādeva ‘sat sat’ iti pratyayasaṃbhavāt sattāparikalpanāvaiyarthyam | TBV-SD 156,10atha viśeṣaguṇāśritā jātiḥ santānatvaṃ hetutvenopanyastam tadā dravyaviśeṣe pradīpalakṣaṇe TBV-SD 156,11sādharmyadṛṣṭānte tasyāsambhavāt sādhanavikalo dṛṣṭāntaḥ | na ca sattādilakṣaṇaṃ sāmānyamekaṃ TBV-SD 156,12svādhārasarvagataṃ vā prativādinaḥ prasiddhamiti prativādyasiddho hetuḥ | na ca santānatvaṃ sāmānyaṃ TBV-SD 156,13vyāptyā buddhyādiṣu vṛttimat siddham, tadvṛtteḥ samavāyasya niṣiddhatvāt; tatsattve'pi tadbalāt TBV-SD 156,14santānatvasya buddhyādisambandhitve tasya sarvatrāviśeṣādākāśādiṣvapi nityeṣu santānatvasya vṛttera- TBV-SD 156,15naikāntikatvam | na ca samavāyasyāviśeṣe'pi samavāyinorviśeṣāt santānatvaṃ buddhyādiṣveva varttate TBV-SD 156,16nākāśādiṣviti vaktuṃ yuktam, itaretarāśrayaprasakteḥ — siddhe hi santānatvasyākāśādivyavacchedena TBV-SD 156,17buddhyādivṛttitve viśeṣatvasiddhiḥ, tatsiddheścānyaparihāreṇa tadvṛttitvasiddhiritītaretarāśrayatvam | TBV-SD 156,18api ca, yadi samavāyasya sarvatrāviśeṣe'pi buddhyādiviśeṣaguṇa — santānatvayoḥ pratiniyatādhārādhe TBV-SD 156,19yarūpatā siddhimāsādayati tadā vyarthaḥ samavāyābhyupagamaḥ, tadvyatirekeṇāpi tayostadrūpatāsiddheḥ | TBV-SD 156,20atha pramāṇaparidṛṣṭatvāt samavāyasyābhyupagamaḥ na punaḥ samavāyiviśeṣarūpatā'nyathā'- TBV-SD 156,21nupapatteḥ, asadetat; tadgrāhakapramāṇasyaivābhāvāt | tathāhi — sa sarvasamavāyyanugataikasvabhāvo TBV-SD 156,22vā'bhyupagamyeta, tadvyāvṛttasvabhāvo vā ? na tāvat tadvyāvṛttasvabhāvaḥ samavāyaḥ, sarvato vyāvṛ- TBV-SD 156,23ttasvabhāvasyānyāsambandhitvena nīlasvarūpavat samavāyatvānupapatteḥ | nāpi tadanugataikasvabhāvaḥ, TBV-SD 156,24sāmānyavat tatsamavāyatvāyogāt — nityasya sato'nekatravṛtteḥ sāmānyasya pareṇa samavāyatvāna- TBV-SD 156,25bhyupagamāt | na ca samavāyasvarūpasyāpi grāhakatvena nirvikalpakaṃ savikalpakaṃ vā'dhyakṣaṃ pravarttate TBV-SD 156,26kimuta tasyānekasamavāyyanugataikatadviśeṣarūpasya, tadagrahaṇe tadanugataikarūpasyāpi apratibhāsa- TBV-SD 156,27nāditi sāmānyapratiṣedhaprastāve pratipāditatvāt | nāpi tatra pratyakṣāpravṛttau tatpūrvakasyānumā- TBV-SD 156,28nasyāpi pravṛttiḥ | TBV-SD 156,29atha sambandhatvenāsāvadhyavasīyate, tadayuktam; yataḥ kiṃ ‘sambandhaḥ’ iti buddhyā'dhyavasīyate, TBV-SD 156,30āhosvid ‘iha’ iti buddhyā, uta ‘samavāyaḥ’ iti pratītyā ? TBV-SD 156,31tad yadi sambandhabuddhyā tadā vaktavyam — ko'yaṃ sambandhaḥ ? kiṃ sambandhatvajātiyuktaḥ, āho- TBV-SD 156,32svidanekopādānajanitaḥ, anekāśrito vā, sambandhabuddhiviṣayo vā, sambandhabuddhyutpādako vā ? TBV-SD 156,33tad yadi sambandhatvajātiyuktaḥ sa na yuktaḥ, samavāyāsambandhatvaprasaṅgāt | athānekopādānajanita- TBV-SD 156,34stadā ghaṭāderapi sambandhatvaprasaṅgaḥ | athānekāśritastadā ghaṭajātyādau sambandhatvaprasaṅgaḥ | atha TBV-SD 156,35sambandhabuddhyutpādakastadā locanāderapi sambandhatvaprasaktiḥ | atha sambandhabuddhyavaseyastadā ghaṭā- TBV-SD 156,36diṣvapi sambandhaśabdavyutpādane sambandhajñānaviṣayatve sambandhatvaprasaṅgaḥ; tathā, sambandhetarayoreka- TBV-SD 156,37jñānaviṣayatve itarasya sambandharūpatāprasaktiḥ | atha sambandhākāraḥ, sambandhaḥ, saṃyogābhedaprasaṅgaḥ; TBV-SD 156,38atrāntarākārabhedaśca na bhedakaḥ, tasyā'prasiddheḥ | TBV-SD 156,39athehabuddhyā'vaseyaḥ samavāyaḥ, na; ihabuddheradhikaraṇādhyavasāyarūpatvāt | na cānyasminnākāre TBV-SD 156,40pratīyamāne'nyākāro'rthaḥ kalpayituṃ yuktaḥ, atiprasaṅgāt | TBV-SD 157,01atha samavāyabuddhyā samavāyaḥ pratīyata ityabhyupagamaḥ, sopyanupapannaḥ; samavāyabuddheranupapatteḥ; TBV-SD 157,02na hi ‘ete tantavaḥ, ayaṃ paṭaḥ, ayaṃ samavāyaḥ’ iti parasparaviviktaṃ tritayaṃ bahirgrāhyākāratayā TBV-SD 157,03kasyāṃcit pratītāvudbhāti tathānubhavābhāvāt | TBV-SD 157,04athānumānena pratīyate, ayuktametat; pratyakṣābhāve tatpūrvakasyānumānasyāpyavṛtteḥ | sāmānya- TBV-SD 157,05todṛṣṭamapi nātra vastuni pravarttate, tatprabhavakāryānupalabdheḥ | na ca ihabuddhireva samavāyajñāpikā — TBV-SD 157,06‘iha tantuṣu paṭaḥ’ iti pratyayaḥ sambandhanimittaḥ, abādhitehapratyayatvāt, ‘iha kuṇḍe dadhi’ iti TBV-SD 157,07pratyayavat iti, vikalpānupapatteḥ | tathāhi — kiṃ nimittamātramanena pratīyate, uta sambandhaḥ ? yadi TBV-SD 157,08nimittamātraṃ tadā siddhasādhyatā | atha sambandhaḥ, sa saṃyogaḥ, samavāyo vā ? saṃyogapratipattāva- TBV-SD 157,09bhyupagamabādhā | samavāyānumāne sambandhavyatirekaḥ | na cānyasya sambandhe satyanyasya gamakatvam, TBV-SD 157,10atiprasaṅgāt | nahi devadattendriya — ghaṭasambandhe yajñadattendriyaṃ rūpādikamarthaṃ karaṇatvāt prakāśayad TBV-SD 157,11dṛṣṭam | tanna samavāyaḥ kasyacit pramāṇasya gocaraḥ | na ca tasya samavāyibhyāmasambaddhasya sambandha- TBV-SD 157,12rūpatā | na ca tatsambandhanimitto'paraḥ samavāyo'bhyupagamyate; abhyupagame vā'navasthāprasaṅgaḥ | TBV-SD 157,13viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasyāpi tatsambandhanimittasya sambandhābhyupagame'navasthādikaṃ dūṣaṇaṃ samānam | TBV-SD 157,14na cāsambandhasyāpi tasya sambandharūpatvādaparapadārthasambandhakatvamiti vācyam, vihitottaratvāt | TBV-SD 157,15na ca samavāyasyānyasya vā ekāntanityasya kāryajanakatvaṃ sambhavati, nitye krama — yaugapadyābhyāmartha- TBV-SD 157,16kriyāvirodhasya pratipādayiṣyamāṇatvāt | na ca tadabhāve padārthānāṃ sattvam, sattāsambandhitvena TBV-SD 157,17tasya niṣiddhatvānniṣetsyamānatvācca | tadevaṃ samavāyasyābhāvāt santānatvaṃ buddhyādisantāneṣu na TBV-SD 157,18vṛttimat siddhamiti santānatvalakṣaṇo hetuḥ kathaṃ nā'siddhaḥ ? TBV-SD 157,19athopādānopādeyabhūtabuddhyādilakṣaṇaṃ pravāharūpameva santānatvaṃ hetutvena vivakṣitam; nanvevaṃ TBV-SD 157,20tasya tathābhūtasyānyatrānanuvṛtterasādhāraṇānaikāntikatvam abhyupagamavirodhaśca | na hi pareṇa TBV-SD 157,21buddhikṣaṇopādāno'paraḥ sarva eva buddhikṣaṇo'bhyupagamyate ekasantānapatitaḥ | tathābhyupagame vā TBV-SD 157,22muktāvasthāyāmapi pūrvapūrvabuddhyupādānakṣaṇāduttarottaropādeyabuddhikṣaṇasya saṃbhavānna buddhisantānasyā- TBV-SD 157,23tyantocchedaḥ sādhyaḥ sambhavati, yathoktahetusadbhāvabādhitatvāt | TBV-SD 157,24atha pūrvāparasamānajātīyakṣaṇapravāhamātraṃ santānatvaṃ tenāyamadoṣaḥ; nanvevamapi hetorasā- TBV-SD 157,25dhāraṇatvaṃ tadavastham | nahyekasantānarūpamanyānuyāyi, vyaktervyaktyantarānanugamāt; anugame vā TBV-SD 157,26sāmānyapakṣabhāvī pūrvokto doṣastadavasthaḥ; anaikāntikaśca pākajaparamāṇurūpādibhiḥ tathāvidha- TBV-SD 157,27santānatvasya tatra sadbhāve'pyatyantocchedābhāvāt | api ca, santānatvamapi bhaviṣyati atyantā- TBV-SD 157,28nucchedaśceti viparyaye hetorbādhakapramāṇābhāvena sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvādanaikāntikaḥ | TBV-SD 157,29vipakṣe'darśanaṃ ca hetorbādhakaṃ pramāṇaṃ prāgeva pratikṣiptam | TBV-SD 157,30viruddhaścāyaṃ hetuḥ, śabda — buddhi — pradīpādiṣvapyatyantānucchedavatsveva santānatvasya bhāvāt | TBV-SD 157,31na hyekāntanityeṣvivānityeṣvapyarthakriyākāritvalakṣaṇaṃ sattvaṃ sambhavatīti pratipādayiṣyamāṇatvāt | TBV-SD 157,32na ca pradīpādīnāmuttaraḥ pariṇāmo na pratyakṣaḥ ityetāvatā ‘te tathā na santi’ iti vyavasthāpayituṃ TBV-SD 157,33śakyam; anyathā paramāṇūnāmapi pārimāṇḍalyaguṇādhāratayā pratyakṣato'pratipattestadrūpatayā'sa- TBV-SD 157,34ttvaprasaṅgaḥ | atha teṣāṃ tadrūpatayā'numānāt pratipatternāyaṃ doṣaḥ; nanu sā anumānāt pratipattiḥ TBV-SD 157,35prakṛte'pi tulyā | yathā hi sthūlakāryapratipattistadaparasūkṣmakāraṇamantareṇā'sambhavinī paramāṇusa- TBV-SD 157,36ttāmavabodhayati tathā madhyasthitidarśanaṃ pūrvāparakoṭisthitimantareṇāsambhavi tāṃ sādhayatīti prati- TBV-SD 157,37pādayiṣyate | na ca dhvastasyāpi pradīpasya vikārāntareṇa sthityabhyupagame pratyakṣabādhā, vāristhe TBV-SD 157,38tejasi bhāsvararūpābhyupagame'pi tadbādhopapatteḥ | athoṣṇasparśasya bhāsvararūpādhikaraṇatejodravyā- TBV-SD 157,39bhāve'sambhavādanudbhūtasya tatra parikalpanamanumānatastarhi pradīpāderapyanupādānotpattivanna santati- TBV-SD 157,40vipattyabhāvamantareṇa vipattiḥ sambhavatītyanumānataḥ kiṃ na kalpyate tatsantatyanucchedaḥ anyathā TBV-SD 157,41santānacaramakṣaṇasya kṣaṇāntarājanakatvenāsattve pūrvapūrvakṣaṇānāmapi tattvānna vivakṣitakṣaṇasyāpi TBV-SD 157,42sattvamiti pradīpāderdṛṣṭāntasya buddhyādisādhyadharmiṇaścābhāva iti nānumānapravṛttiḥ syāt ? tasmā- TBV-SD 158,01cchabda — buddhi — pradīpādīnāmapi sattve nātyantiko vyucchedo'bhyupagantavyaḥ — anyathā vivakṣitakṣaṇe'pi TBV-SD 158,02sattvābhāvaḥ — iti sarvatrātyantānucchedavatyeva santānatvalakṣaṇo heturvarttata iti kathaṃ na viruddhaḥ ? TBV-SD 158,03viparītārthopasthāpakasyānumānāntarasya sadbhāvādanumānabādhitaḥ pakṣaḥ, hetorvā kālātyayāpa- TBV-SD 158,04diṣṭatvam | yathā cānumānasya pakṣabādhakatvam anumānabādhitapakṣanirdeśānantaraṃ prayuktatvena hetorvā TBV-SD 158,05kālātyayāpadiṣṭatvaṃ tathā'sakṛt pratipāditamiti na punarucyate | TBV-SD 158,06atha kiṃ tadanumānaṃ prakṛtapratijñāyā bādhakaṃ yenātrāyamuktadoṣaḥ syāt ? ucyate, pūrvāpara- TBV-SD 158,07svabhāvaparihārāvāptilakṣaṇapariṇāmavān śabda — buddhi — pradīpādiko'rthaḥ, sattvāt kṛtakatvādvā, TBV-SD 158,08yāvān kaścit bhāvasvabhāvaḥ sa sarvaḥ tādṛśabhāvasvabhāvavivartamantareṇa na sambhavati — TBV-SD 158,09tathāhi — na tāvat kṣaṇikasya niranvayavināśinaḥ sattvasambhavo'sti, svākārānukāri jñāna- TBV-SD 158,10manyadvā kāryāntaramaprāpyā''tmānam saṃharataḥ sakalaśaktivirahitasya vyomakusumāderiva sattvā — TBV-SD 158,11nupapatteḥ | tādṛśasya nahi kāryakālaprāptiḥ, kṣaṇabhaṅgabhaṅgaprasakteḥ | nāpi phalasamayamātmānamaprāpayatasta- TBV-SD 158,12jjananasāmarthyaṃ cirataravinaṣṭasyeva sambhavati | na ca samanantarabhāvinaḥ kāryasyotpādane kāraṇaṃ svasattā- TBV-SD 158,13kāla eva sāmarthyamāpnoti, kāryakāle tasya svabhāva viśeṣāt tataḥ prāgapi kāryotpatti- TBV-SD 158,14prasaṅgāt | tasmin satyabhavannasati svayameva bhavan ayaṃ bhāvaḥ tatkāryavyapadeśamapi na labhate; TBV-SD 158,15na hi samarthe kāraṇe prādurbhāvamaprāpnuvat kāryamitaradvā kāraṇam atiprasaṅgāt | na ca samanantara- TBV-SD 158,16bhāvaviśeṣamātreṇa tatkāryatvaṃ yuktam, samanantaraprabhavatvasyaivāsambhavāt — itaretarāśrayaprasakteḥ — iti TBV-SD 158,17pratipāditatvāt | TBV-SD 158,18upacaritaṃ caivaṃ tasya kāryatvamitarasya ca kāraṇatvaṃ syāt akṣaṇikavat | tatkāraṇabhāve TBV-SD 158,19satyabhavantaṃ prati punaḥ kāraṇasya bhāvābhāvayorna kaścidviśeṣaḥ tato'kṣaṇikādiva kṣaṇikādapi TBV-SD 158,20sattvādirvastusvabhāvo vyāvarttata eva | na hyakṣaṇike eva krama — yaugapadyābhyāmarthakriyāvirodhaḥ kiṃ tarhi TBV-SD 158,21kṣaṇabhaṅge'pi | tathāhi — na tāvat kārya-kāraṇayoḥ kramaḥ sambhavati, kālabhedāt janyajanakabhāvaviro- TBV-SD 158,22dhāt, cirataroparatotpannapitāputravat | na hi tādṛśasyāpekṣāpi sambhavati, anādheyā'praheyātiśa- TBV-SD 158,23yatvāt, akṣaṇikavat na hi kiñcidatiśayaṃ tato nāsādayat bhāvāntaramapekṣate yataḥ kramaḥ syāt, TBV-SD 158,24janya — janakayorādheyaviśeṣatve'pi na kramasambhavaḥ, kramiṇoḥ kālabhedāt tattvānupapatteḥ | yaugapadyaṃ tu TBV-SD 158,25tayorhetuphalabhāvatayaivāsambhavi, samānakālayorhi na hetuphalabhāvaḥ savyetaragoviṣāṇavadapekṣānupapatteḥ | TBV-SD 158,26ata eva kṛtakatvādayo'pi hetavo vastusvabhāvāḥ pariṇāmānabhyupagamavādināṃ na sambhavanti | TBV-SD 158,27tathāhi — apekṣitaparavyāpāro hi bhāvaḥ svabhāvaniṣpattau kṛtaka ucyate, sā ca parāpekṣā ekāntanitya- TBV-SD 158,28vadekāntā'nitye'pyasambhavinī; tadapekṣākāraṇakṛtasvabhāvaviśeṣeṇa vivakṣitavastunaḥ sambandho'pi TBV-SD 158,29nopapadyeta, svabhāvabhedaprasakteḥ | abhede vā'pekṣyamāṇādapekṣakasya sarvathā''tmaniṣpattiprasaṅgāt | ataḥ TBV-SD 158,30svabhāvabhinnayoḥ pratyastamitopakāryopakārakasvabhāvayorbhāvayoḥ sambandhānupapatteḥ ‘asyedam’ iti TBV-SD 158,31vyapadeśasyānupapattiḥ | yadi punarapekṣamāṇasya tadapekṣyamāṇena vyatiriktamupakārāntaraṃ kriyeta, tatsa- TBV-SD 158,32mbandhavyapadeśārthaṃ tatrāpyupakārāntaraṃ kalpanīyamityanavasthā sakalavyomatalāvalambinī prasajyeta | TBV-SD 158,33tasmānnityā'nityapakṣayorarthakriyālakṣaṇaṃ sattvam kṛtakatvaṃ vā na sambhavatīti yat kiñcit sat kṛtakaṃ TBV-SD 158,34vā tat sarvaṃ pariṇāmi, itarathā'kiñcitkarasyāvastutvaprasaṅgānnabhastalāravindrinīkusumavat — TBV-SD 158,35san kṛtako vā śabda-buddhi-pradīpādiriti siddhaḥ pariṇāmī | sattvaṃ cārthakriyākāritvameva, TBV-SD 158,36anyasya niṣiddhatvāt, taccātyantocchedavatsu na sambhavatyeva, tato vyāvarttamāno hetuḥ anatyantocche- TBV-SD 158,37davatsveva saṃbhavatīti kathaṃ na prakṛtahetupakṣabādhakatvamāśaṅkanīyaṃ prakṛtasādhyasādhakasya hetoranekado- TBV-SD 158,38ṣaduṣṭatvapratipādanāt ? TBV-SD 158,39na cāsatpratipakṣatvamapyasya | tathāhi — ‘buddhyādisantāno nātyantocchedavān, sarvapramāṇānu- TBV-SD 158,40palabhyamānatathocchedatvāt, yo hi sarvapramāṇānupalabhyamānatathocchedo na sa tattvenopeyaḥ, yathā TBV-SD 159,01pārthivaparamāṇupākajarūpādisantānaḥ, tathāca buddhyādisantānaḥ, tasmānnātyantocchedavān’ iti TBV-SD 159,02kathaṃ na satpratipakṣatvaṃ ‘santānatvāt’ ityanumānasya ? na ca prastutānumānata eva santānocchedasya TBV-SD 159,03pratītau sarvapramāṇānupalabhyamānatathocchedatvamasiddham, santānatvasādhanasya satpratipakṣatvāt | TBV-SD 159,04na cāsya pratipakṣasādhanasya pramāṇatve siddhe santānatvasādhanasya satpratipakṣatvam asya ca satpra- TBV-SD 159,05tipakṣatve vivakṣitānupalabdheḥ pratipakṣasādhanasya pramāṇatvamiti vācyam, bhavadabhiprāyeṇa satpra- TBV-SD 159,06tipakṣatvadoṣasyodbhāvanāt; paramārthatastu yathā'yaṃ doṣo na bhavati tathā pratipāditam prati- TBV-SD 159,07pādayiṣyate ca | santānatvahetostvasiddhā'naikāntika — viruddhatvānyatamadoṣaduṣṭatvenāsādhanatvam, TBV-SD 159,08tacca pratipāditamityalamatiprasaṅgena, diṅmātrapradarśanaparatvāt prayāsasya | TBV-SD 159,09yacca ‘nirhetukavināśapratiṣedhāt santānocchede heturvācyaḥ’ ityādi, tadasaṅgatam; TBV-SD 159,10samyagjñānād viparyayajñānavyāvṛttikrameṇa dharmā'dharmayostatkāryasya ca śarīrāderabhāve'pi sakala- TBV-SD 159,11padārthaviṣayasamyagjñānānantānindriyajapraśamasukhādisantānasya nivṛttyasiddheḥ | na ca śarīrādi- TBV-SD 159,12nimittakāraṇamātmamanaḥsaṃyogaṃ cāsamavāyikāraṇamantareṇa na jñānotpattiḥ, paralokasādhanaprastāve TBV-SD 159,13“tasmādyasyaiva saṃskāraṃ niyamenānuvartate | TBV-SD 159,14tannāntarīyakaṃ cittamataścittasamāśrayam” || TBV-SD 159,15iti nyāyena jñānasya jñānopādānatvapratipādanāt; anyathā paralokābhāvaprasaṅgāt; nityasyātmana TBV-SD 159,16samavāyikāraṇatvena jñānādikaṃ prati niṣiddhatvāt ātmamanaḥsaṃyogasya vā'samavāyikāraṇasya TBV-SD 159,17pratiṣetsyamānatvāt niṣiddhatvācca saṃyogasya nimittakāraṇasya vā; pratiniyatatvena śarīrādyabhāve'pi TBV-SD 159,18deśa — kālāderātmano jñānādisvabhāvasyottarajñānādyavasthārūpatayā pariṇamataḥ sahakāritvasambhavāt | TBV-SD 159,19īśvarajñānaṃ ca śarīrādinimittakāraṇavikalamapyabhyupagacchati — tajjñāne'pi nityatvasya pratiṣiddha- TBV-SD 159,20tvāt — na punarmuktyavasthāyāmātmanastatsvabhāvasyeti susthitam naiyāyikatvaṃ parasya | TBV-SD 159,21yattūktam ‘ārabdhakāryayordharmādharmayorupabhogāt prakṣayaḥ saṃcitayośca tattvajñānāt’ ityādi, TBV-SD 159,22tadapi na saṅgatam; upabhogāt karmaṇaḥ prakṣaye tadupabhogasamaye'parakarmanimittasyābhilāṣapūrvakamano — TBV-SD 159,23vāk — kāyavyāpārasvarūpasya sambhavādavikalakāraṇasya ca pracuratarakarmaṇaḥ sadbhāvāt kathamātya- TBV-SD 159,24ntikaḥ karmakṣayaḥ ? samyagjñānasya tu mithyājñānanivṛttyādikrameṇa pāpakriyānivṛttilakṣaṇacāritro- TBV-SD 159,25pabṛṃhitasyā''gāmikarmānutpattisāmarthyavat sañcitakarmakṣaye'pi sāmarthyaṃ saṃbhāvyata eva — yathoṣṇa- TBV-SD 159,26sparśasya bhāviśītasparśānutpattau samarthasya pūrvapravṛttatatsparśādidhvaṃse'pi sāmarthyamupalabdham — kintu TBV-SD 159,27pariṇāmijīvājīvādivastuviṣayameva samyagjñānaṃ na punarekāntanityānityātmādiviṣayam; tasya TBV-SD 159,28viparītārthagrāhakatvena mithyātvopapatteḥ | yathā caikāntavādiparikalpita ātmādyartho na saṃbhavati TBV-SD 159,29tathā yathāsthānaṃ nivedayiṣyate | mithyājñānasya ca muktihetutvaṃ pareṇāpi neṣyata eva ato yaduktam TBV-SD 159,30“yathaidhāṃsi” ityādi, tat sarvasaṃvararūpacāritropabṛṃhitasamyagjñānāgneraśeṣakarmakṣaye sāmarthyamabhyu- TBV-SD 159,31pagamyate, tat siddhameva sādhitam | TBV-SD 159,32yaccopabhogādaśeṣakarmakṣaye'numānamupanyastam, tatra yadevā''gāmikarmapratibandhe samarthaṃ samya- TBV-SD 159,33gjñānādi tadeva sañcitakṣaye'pi parikalpayituṃ yuktamiti pratipāditaṃ sarvajñasādhanaprastāve | upabho- TBV-SD 159,34gāttu prakṣaye stokamātrasya karmaṇaḥ pracuratarakarmasaṃyogasaṃcayopapatterna tadaśeṣakṣayo yuktisaṅgataḥ | ‘karma- TBV-SD 159,35tvāt’ iti ca hetuḥ santānatvavadasiddhādyanekadoṣaduṣṭatvānna prakṛtasādhyasādhakaḥ | asiddhatvādido- TBV-SD 159,36ṣodbhāvanaṃ ca santānatvahetudūṣaṇānusāreṇa svayameva vācyaṃ na punarucyate granthagauravabhayāt | TBV-SD 159,37yacca ‘samādhibalādutpannatattvajñānasya’ ityādi, tadapyayuktam; abhilāṣarūparāgādyabhāve TBV-SD 160,01stryādyupabhogāsambhavāt, sambhave'pi cāvaśyaṃbhāvī ṛddhimato bhavadabhiprāyeṇa yogino'pi pracuratara- TBV-SD 160,02dharmādharmasaṃbhavo'tibhogina iva nṛpatyādeḥ, vaidyopadeśapravartamānāturadṛṣṭānto'pyasaṅgataḥ, tasyāpi TBV-SD 160,03nirugbhāvābhilāṣeṇa pravarttamānasyauṣadhādyācaraṇe vītarāgatvāsiddheḥ | na ca mumukṣorapi muktisukhā- TBV-SD 160,04bhilāṣeṇa pravartamānasya sarāgatvam, samyagjñānapratibandhakarāgavigamasya sarvajñatvānyathānupapattyā TBV-SD 160,05prāk prasādhitatvāt | bhavopagrāhikarmanimittasya tu vāg — buddhi — śarīrā''rambhapravṛttirūpasya TBV-SD 160,06sātajanakasya śaileśyavasthāyāṃ mumukṣorabhāvāt pravṛttikāraṇatvenābhyupagamyamānasya sukhābhilā- TBV-SD 160,07ṣasyāpyasiddherna mumukṣo rāgitvam | prasiddhaśca bhavatāṃ pravṛttyabhāvo bhāvidharmādharmapratibandhakaḥ | TBV-SD 160,08yaśca bhāvidharmādharmābhyāṃ viruddho hetuḥ sa eva sañcitatatkṣaye'pi yukta iti pratipāditam | TBV-SD 160,09ata eva samyagjñāna — darśana — cāritrātmaka eva heturbhāvi — bhūtakarmasambandhapratighātakatvād TBV-SD 160,10muktiprāptyavandhyakāraṇaṃ nānya iti | tena yaduktam ‘tattvajñānināṃ karmavināśastattvajñānāt’ iti, TBV-SD 160,11tadyuktameva | yattu ‘itareṣāmupabhogāt’ iti, tadayuktam; upabhogāt tatkṣayānupapatteḥ pratipādi- TBV-SD 160,12tatvāt | yattu ‘nitya — naimittikānuṣṭhānaṃ kevalajñānotpatteḥ prāk kāmyaniṣiddhānuṣṭhānaparihāreṇa TBV-SD 160,13jñānāvaraṇādiduritakṣayanimittatvena kevalajñānaprāptihetutvena ca pratipāditam’ tadiṣṭamevāsmākam | TBV-SD 160,14kevalajñānalābhottarakālaṃ tu śaileśyavasthāyāmaśeṣakarmanirjaraṇarūpāyāṃ sarvakriyāpratiṣedha evābhyu- TBV-SD 160,15pagamyata iti na tannibhitto dharmādharmaphalaprādurbhāvaḥ, pravṛttinivṛtterātyantikyāstatkṣayahetutvasiddheḥ | TBV-SD 160,16yaccoktam ‘viparyayajñānadhvaṃsādikrameṇa viśeṣaguṇocchedaviśiṣṭātmasvarūpamuktyabhyupagame na TBV-SD 160,17tattvajñānakāryatvādanityatvaṃ vācyam’ ityādi, tadapyayuktam; viśeṣaguṇocchedaviśiṣṭātmano TBV-SD 160,18muktirūpatayā pratiṣiddhatvāt, buddhyāderviśeṣaguṇatvasyātyantikatatkṣayasya ca pramāṇabādhitatvāt | TBV-SD 160,19guṇavyatiriktasya ca guṇina ātmalakṣaṇasyaikāntanityasya niṣetsyamānatvāt tasya buddhyādiviśeṣa- TBV-SD 160,20guṇatādātmyābhāvo'siddhaḥ | TBV-SD 160,21yacca ‘mokṣāvasthāyāṃ caitanyasyāpyucchedānna kṛtabuddhayastatra pravarttanta ityānandarūpātmasvarūpa TBV-SD 160,22eva mokṣo'bhyupagantavyaḥ’ iti, etat satyameva | yacca ‘yathā tasya citsvabhāvatā nityā tathā TBV-SD 160,23paramānandasvabhāvatā'pi’ ityādi, tadayuktam; citsvabhāvatāyāḥ apyekāntanityatānabhyupagamāt; TBV-SD 160,24ātmasvarūpatā tu cidrūpatāyā ānandarūpatāyāśca kathaṃcidabhyupagamyata eva | yacca ‘ananyatvena TBV-SD 160,25śrutau śravaṇam ‘vijñānamānandaṃ brahma’ iti, tadapi nāsmadabhyupagamabādhakam, samastajñeyavyāpino TBV-SD 160,26jñānasyāvaiṣayikasya cānandasya svasaṃviditasya muktyavasthāyāṃ sakalakarmarahitātmabrahmarūpābhedena TBV-SD 160,27kathaṃcidabhīṣṭatvāt | TBV-SD 160,28yadapi ‘yadā'vidyānivṛttiḥ tadā svarūpapratipattiḥ saiva mokṣaḥ’ iti, tadapi yuktameva, aṣṭa- TBV-SD 160,29vidhapāramārthikakarmapravāharūpānādyavidyātyantikanivṛtteḥ svarūpapratipattilakṣaṇamokṣāvāpterabhīṣṭatvāt | TBV-SD 160,30ata eva ‘ānandaṃ brahmaṇo rūpaṃ tacca mokṣe'bhivyajyate’ ityetadapi nāsmatpakṣakṣatimudvahati, abhivyakteḥ TBV-SD 160,31svasaṃviditānandasvarūpatayā tadavasthāyāmātmana utpatterabhyupagamāt | yacca ‘yathātmano mahattvaṃ nijo TBV-SD 160,32guṇaḥ’ ityādi, tadasāram; nityasukha — mahattvāderātmā'vyatiriktatvena taddharmatvena vā pramāṇabādhita- TBV-SD 160,33tvādanabhyupagamārhatvāt | ata eva ‘saṃsārāvasthāyāmapi nityasukhasya tatsaṃvedanasya ca sadbhāvāt TBV-SD 160,34saṃsāra — muktyavasthayoraviśeṣaḥ’ ityādi yaddūṣaṇamatra pakṣe upanyastaṃ tadanabhyupagamādeva nirastam | TBV-SD 160,35yaccānityatvapakṣe'pi ‘tasyāmavasthāyāṃ sukhopapattāvapekṣākāraṇaṃ vaktavyam, na hyapekṣākāraṇaśūnyaḥ TBV-SD 160,36ātmamanaḥsaṃyogaḥ kāraṇatvenābhyupeyate’ ityādi, tadapyasaṅgatam; jñāna — sukhādeścaitanyopādeyatvena TBV-SD 160,37taddharmānuvṛttitaḥ prāk pratipāditatvāt, sendriyaśarīrādestu tadutpattāvapekṣākāraṇatvenābhyupagamya- TBV-SD 160,38mānasyāvyāpakatvāt | tathāhi — sendriyaśarīrādyapekṣākāraṇavyāpārarahitaṃ vijñānamupalabhyata eva TBV-SD 161,01samastajñeyaviṣayatvenāniyataviṣayam, yathā'vyāpṛtacakṣurādikaraṇagrāmasya, ‘sadasatī tattvam’ iti TBV-SD 161,02jñānaṃ sakalākṣepeṇa vyāptiprasādhakaṃ vā | na cātrāpyātmā'ntaḥkaraṇasaṃyogasya śarīrādyapekṣā- TBV-SD 161,03kāraṇasahakṛtasya vyāpāra iti vaktuṃ yuktam, antaḥkaraṇasyāṇuparimāṇadravyarūpasya pramāṇabādhitatve- TBV-SD 161,04nānabhyupagamārhatvāt saṃyogasya ca niṣiddhatvāt | śarīrādīnāṃ tu jñānotpattivelāyāṃ sannidhāne'pi TBV-SD 161,05tadguṇa — doṣā'nvaya-vyatirekānuvidhānasya tajjñāne'nupalambhānnāpekṣākāraṇatvaṃ kalpayituṃ yuktam, tathāpi TBV-SD 161,06tatkalpane'tiprasaṅgaḥ | deśa — kālādikaṃ ca viśuddhajñānakṣaṇasyānvayinaḥ jñānāntarotpādane pravartamāna- TBV-SD 161,07syāpekṣākāraṇaṃ na pratiṣidhyate muktyavasthāyāmapi, śarīrādikaṃ tu tasyāmavasthāyāṃ kāraṇābhāvā- TBV-SD 161,08devānutpannaṃ nāpekṣākāraṇaṃ bhavitumarhati | yadi ca sendriyaśarīrāpekṣākāraṇamantareṇa jñānāderutpa- TBV-SD 161,09ttirnābhyupeyeta tadā tathābhūtāpekṣākāraṇajanyajñānasya cakṣurādijñānasyeva pratiniyataviṣayatvaṃ syāditi TBV-SD 161,10‘sadasadvargaḥ kasyacidekajñānālambanaḥ, prameyatvāt, pañcāṅgulivat’ ityato'numānādanumīyamānaṃ sarvajña- TBV-SD 161,11jñānamapi pratiniyataviṣayatvānna sarvaviṣayaṃ syāt | yadi punastajjñānaṃ sakalapadārthaviṣayatvāt TBV-SD 161,12tajjanyaṃ “arthavat pramāṇam” iti vacanāt sendriyaśarīrāpekṣākā- TBV-SD 161,13raṇā'janyaṃ vābhyupagamyate anyathā sarvaviṣayatvaṃ na syāditi tarhi muktyavasthāyāmapi dehādyapekṣā- TBV-SD 161,14kāraṇā'janyaṃ kiṃ nābhyupagamyate ? prasādhitaṃ cānindriyajaṃ sakalapadārthaviṣayamadhyakṣaṃ jñānaṃ sarvajñāsādha- TBV-SD 161,15naprastāve iti na sendriyaśarīrāpekṣākāraṇajanyatvābhāve tajjñānasya pratiniyataviṣayatvābhāvādabhāva TBV-SD 161,16evābhyupagantuṃ yuktaḥ | TBV-SD 161,17api ca, sakalapadārthaprakāśakatvaṃ jñānasya svabhāvaḥ, sa ca sendriyadehādyapekṣākāraṇasvarūpāvaraṇe- TBV-SD 161,18nācchādyate'pavarakāvasthitaprakāśyapadārthaprakāśakasvabhāvapradīpa iva tadāvārakaśarāvādinā, tadapagame tu TBV-SD 161,19pradīpasyeva svaprakāśyaprakāśakatvaṃ jñānasyāyatnasiddhamiti kathamāvaraṇabhūtasendriyadehādyabhāve tadava- TBV-SD 161,20sthāyāṃ jñānasyāpyabhāvaḥ preryeta ? anyathā pradīpāvārakaśarāvādyabhāve pradīpasyāpyabhāvaḥ preraṇīyaḥ TBV-SD 161,21syāt | na ca śarāvāderāvārakasya pradīpaṃ pratyajanakatvamāśaṅkanīyam, tathābhūtapradīpapariṇatijanakatvā- TBV-SD 161,22ccharāvādeḥ, anyathā taṃ pratyāvārakatvameva tasya na syāt, pariṇāmasya ca prasādhayiṣyamāṇatvāt | TBV-SD 161,23upalabhyate ca saṃsārāvasthāyāmapi vāsīcandanakalpasya mumukṣoḥ sarvatra samavṛtterviśiṣṭadhyānādi- TBV-SD 161,24vyavasthitasya sendriyaśarīravyāpārājanyaḥ paramāhlādarūpo'nubhavaḥ, tasyaiva bhāvanāvaśāduttarottarāmava- TBV-SD 161,25sthāmāsādayataḥ paramakāṣṭhāgatirapi sambhāvyata evetyetadapi sarvajñasādhanaprastāve pratipāditamiti na TBV-SD 161,26punarucyate | TBV-SD 161,27paramārthatastvānandarūpatā''tmanaḥ svarūpabhūtā tadvibandhakakarmakṣayāt tasyāmavasthāyāmutpadyate | TBV-SD 161,28ekāntanityasya tvavicalitarūpasyātmano vaiṣayikasukha — duḥkhopabhogo'pyanupapannaḥ, ekasvabhāvasya tatsva- TBV-SD 161,29bhāvāparityāge bhinnasukha — duḥkhasaṃvedanotpāde'pyākāśasyeva tadanubhavābhāvāt | tatsamaveta — tadutpa- TBV-SD 161,30ttyādikaṃ tu pratikṣiptatvānna vaktavyam, ‘jñānaṃ cottarajñānotpādanasvabhāvam, yacca yatsvabhāvam na TBV-SD 161,31tat tadutpādane'nyāpekṣam, yathāntyā bījādikāraṇasāmagrī aṅkurotpādane, tatsvabhāvaśca pūrvo TBV-SD 161,32jñānakṣaṇa uttarajñānakṣaṇotpādane’ iti svabhāvahetuḥ; anyathā'sau tatsvabhāva eva na syāt | na TBV-SD 161,33ca saṃsārāvasthājñānāntyakṣaṇasyottarajñānajananasvabhāvatvamasiddham, tathābhyupagame sattāsaṃbandhādeḥ TBV-SD 161,34sattvasya niṣiddhatvāt tadajanakatvena tasyānarthakriyākāritvāt avastutvāpattestajjanakasyāpyavastutvaṃ TBV-SD 161,35tatastajjanakasyetyevamaśeṣacittasantānasyāvastutvaprasaṅgaḥ | TBV-SD 161,36atha svasantānavartticittakṣaṇasyājanakatve'pi santānāntaravarttiyogijñānasya jananānnāśeṣacitta- TBV-SD 161,37kṣaṇāvastutvaprasaktiḥ; nanvevaṃ rasāderekakālasya rūpāderavyabhicāryanumānaṃ sāśravacittasantānaniro- TBV-SD 161,38dhalakṣaṇamuktivādino bauddhasya na syāt, rūpāderantyakṣaṇavad vijātīyakāryajanakatve'pi sajātīya- TBV-SD 161,39kāryānārambhasaṃbhavāt | ekasāmagryadhīnatvena rūpa — rasayorniyamena kāryadvayārambhakatve'nyatrāpi TBV-SD 161,40kāryadvayārambhakatvaṃ kiṃ na syāt yogijñānāntyakṣaṇayorapi samānakāraṇasāmagrījanyatvāt ? katha- TBV-SD 161,41mekatrānupayoginaścānyatropayogaścaramakṣaṇasya ? upayoge vā jñānāntarapratyakṣavādino'pi naiyāyi- TBV-SD 162,01kasya svaviṣayajñānajananāsamarthasyāpi jñānasyārthajñānajananasāmarthyaṃ kiṃ na syāt ? tathā ca nārtha- TBV-SD 162,02cintanamutsīdet | atha svasantānavarttikāryajananasāmarthyavad bhinnasantānavarttikāryajananasāmarthya- TBV-SD 162,03mapi neṣyate tarhi sarvathārthakriyāsāmarthyarahitatvenāntyakṣaṇasyāvastutvaprasaktiḥ | tathāvidhasyāpi TBV-SD 162,04vastutve sarvathā'rthakriyārahitasya akṣaṇikasyāpi vastutvaprasaktiḥ | tathā ca sattvādayaḥ kṣaṇikatvaṃ na TBV-SD 162,05sādhayeyuḥ anaikāntikatvāt | tasmāt sāśravacittasantānanirodhalakṣaṇā'pi muktirviśeṣaguṇarahi- TBV-SD 162,06tātmasvarūpevā'nupapannā | TBV-SD 162,07nirāśravacittasantatyutpattilakṣaṇā tvabhyupagamyata eva, kevalaṃ sā cittasaṃtatiḥ sānvayā TBV-SD 162,08yuktā; baddho hi mucyate nābaddhaḥ | na ca niranvaye cittasantāne baddhasya muktiḥ saṃbhavati, tatra TBV-SD 162,09hyanyo baddho'nyaśca mucyate, santānaikyād baddhasyaiva muktiratrāpīti cet, yadi santānārthaḥ para- TBV-SD 162,10mārthasaṃstadā''tmaiva santānaśabdenoktaḥ syāt, atha saṃvṛtisan tadaikasya paramārthasato'sattvādanyo TBV-SD 162,11baddho'nyaśca mucyata iti baddhasya muktyarthaṃ na pravṛttiḥ syāt | athātyantanānātve'pi dṛḍharūpatayā TBV-SD 162,12kṣaṇānāmekatvādhyavasāyāt ‘baddhamātmānaṃ mocayiṣyāmi’ ityabhisandhānavataḥ pravṛtternāyaṃ doṣaḥ TBV-SD 162,13tarhi na nairātmyadarśanamiti kutastannibandhanā muktiḥ ? athāsti nairātmyadarśanaṃ śāstrasaṃskārajam, TBV-SD 162,14na tarhyekatvādhyavasāyo'skhaladrūpa iti kuto baddhasya muktyarthaṃ pravṛttiḥ syāt ? tathā ca TBV-SD 162,15“mithyādhyāropahānārthaṃ yatno'satyapi moktari” ityetat plavate | tasmādasati TBV-SD 162,16vijñānakṣaṇānvayini jīve bandha — mokṣayostadarthaṃ vā pravṛtteranupapatteḥ sānvayā cittasantatirabhyupa- TBV-SD 162,17gantavyā | TBV-SD 162,18na ca ‘yasmin vyāvarttamāne yadanuvarttate tat tata ekāntato bhinnam, yathā ghaṭe vyāvartta- TBV-SD 162,19māne'nuvarttamānaḥ paṭaḥ, vyāvarttamāne ca jñānakṣaṇe'nuvarttate cejjīvastatastato bhinna eva’ — anyathā TBV-SD 162,20viruddhadharmādhyāse'pi yadyekāntato bhedo na syādanyasya bhedalakṣaṇasyābhāvādabhinnaṃ sakalaṃ jagat TBV-SD 162,21syāt — ityato'numānāt vyāvṛttā'nuvṛttayorbhedasiddherna sānvayā nirāsravacittasantatirmuktiriti TBV-SD 162,22vaktuṃ yuktam, asati tatra pūrvāparajñānakṣaṇavyāpake ātmani svasaṃviditaikatvapratyayasya pratyakṣasyānu- TBV-SD 162,23papatteḥ | athātmanyasatyapyadhyāropitaikaviṣayaḥ pratyayaḥ prādurbhaviṣyati, ayuktametat; svātmanya- TBV-SD 162,24numānāt kṣaṇikatvaṃ niścinvataḥ samāropitaikatvaviṣayasya vikalpasya nivṛttiprasaṅgāt niścayā''ropa- TBV-SD 162,25manasorvirodhāt, avirodhe vā savikalpakapratyakṣavādino'pi sarvātmanā pratyakṣeṇārthaniścaye'pi TBV-SD 162,26samāropavicchedāya pravarttamānaṃ na pramāṇāntaramanarthakaṃ syāt | nivarttata evaikatvaviṣayo vika- TBV-SD 162,27lpo'numānāt kṣaṇikatvaṃ niścinvata iti cet, tarhi sahajasyā''bhisaṃskārikasya ca sattva- TBV-SD 162,28darśanasyābhāvāt tadaiva tanmūlarāgādinivṛttermuktiḥ syāt | TBV-SD 162,29na cāyamekatvaviṣayaḥ pratyayaḥ pratisaṅkhyānena nivarttayitumaśakyatvānmānaso vikalpaḥ | TBV-SD 162,30tathāhi — anumānabalāt kṣaṇikatvaṃ vikalpayato'pi naikatvapratyayo nivarttate, śakyante tu prati- TBV-SD 162,31saṅkhyānena nivārayituṃ kalpanāḥ na punaḥ pratyakṣabuddhayaḥ | tasmād yathā aśvaṃ vikalpayato'pi TBV-SD 162,32godarśanānna gopratyayo vikalpastathā kṣaṇikatvaṃ vikalpayato'pyekatvadarśanānnaikatvapratyayo vikalpaḥ | TBV-SD 162,33nāpyayaṃ bhrāntaḥ, pratyakṣasyāśeṣasyāpi bhrāntatvaprasaṅgāt | vāhyābhyantareṣu bhāveṣvekatvagrāhakatvenaivāśeṣa- TBV-SD 162,34pratyakṣeṇānutpattipratīteḥ, tathā ca pratyakṣasyābhrāntatvaviśeṣaṇamasambhavyeva syāt | TBV-SD 162,35tasmādekatvagrāhiṇaḥ svasaṃvedanapratyakṣasyā'bhrāntasya kathañcidekatvamantareṇānupapatternānugatarūpābhāvaḥ | TBV-SD 162,36nāpyanugata — vyāvṛttarūpayoraikāntiko bhedaḥ, tadbhedapratipādakasyānumānasya tadabhedagrāhakapratyakṣa- TBV-SD 162,37pratyayabādhitatvāt | na ca pratīyamānasya rūpasya virodhaḥ, anyathā grāhya — grāhaka — saṃvittilakṣaṇa- TBV-SD 162,38viruddharūpatrayādhyāsitasya jñānasyāpyekatvavirodhaḥ syāt | tathā, ekanīlakṣaṇasyāpyekadā svaparakāryajana- TBV-SD 162,39katvājanakatvaviruddhadharmadvayādhyāsitasyaikatvavirodhaprasaktiḥ | naiyāyikenāpi pratīyamāne vastuni na TBV-SD 162,40virodhodbhāvanaṃ vidheyam; anyathā ‘sthāṇurayaṃ puruṣo vā’ ityākāradvayasamullekhisaṃśayapratyayasyāpyekatvaṃ TBV-SD 162,41viruddhamāsajyeta | TBV-SD 163,01yaccoktam ‘yadi yogajo dharma ātmamanaḥsaṃyogasyāpekṣākāraṇam’ ityādi, tadapi nirastam; TBV-SD 163,02sarvasyāsmān pratyanabhyupagatopālambhamātratvāt | yacca ‘mumukṣupravṛttiriṣṭādhigamārthā, prekṣāpūrvakāri- TBV-SD 163,03pravṛttitvāt’ ityanumāne ‘cikitsāśāstrārthānuṣṭhāyināmāturāṇāmaniṣṭapratiṣedhārthā pravṛttirdṛśyate’ TBV-SD 163,04ityanaikāntikodbhāvanaṃ tatrāniṣṭaniṣedhenā''rogyasukhaprāptilakṣaṇeṣṭādhigamārthitvena teṣāṃ tatra pravṛtte- TBV-SD 163,05rdarśanānnānaikāntikatvam | na cāsmākamayaṃ pakṣaḥ — mokṣasukharāgeṇa mumukṣavo vītarāgāḥ santaḥ TBV-SD 163,06pravartante, “mokṣe bhave ca sarvatra niḥspṛho munisattamaḥ” ityabhyupagamāt | TBV-SD 163,07yacca ‘vijñānamānandaṃ brahma ityādyāgamasya gauṇārthapratipādanaparatvam’ abhyadhāyi, tadatyantamasaṅga- TBV-SD 163,08tam; mukhyārthabādhakasadbhāve tadarthakalpanopapatteḥ | na ca tatra kiñcid bādhakamastīti pratipāditam | TBV-SD 163,09yacca ‘kiṃca, iṣṭārthādhigamāyāṃ ca’ ityādyuktaṃ tadapi siddhasādhyatādoṣānniḥsāratayā copekṣitam | TBV-SD 163,10yadapi ‘nityasukhābhyupagame ca vikalpadvayam’ ityādyabhihitaṃ tadapyanabhyupagamādeva nirastam; nityasya TBV-SD 163,11sukhasyānyasya vā padārthasyānabhyupagamāt | yathābhūtaṃ ca svasaṃviditaṃ sukhaṃ mokṣāvasthāyāmātmanastadrūpa- TBV-SD 163,12tayā pariṇāminaḥ kathañcidabhinnamabhyupagamyate tathābhūtaṃ prāk prasādhitamiti | yacca ‘na rāgādimato TBV-SD 163,13vijñānāt tadrahitasyotpattiryuktā’ ityādi, tadapyasāram; rāgādirahitasya sakalapadārthaviṣayasya TBV-SD 163,14jñānopādānasya jñānasya sarvajñasādhanaprastāve pratipāditatvāt | TBV-SD 163,15yacca ‘vilakṣaṇādapi kāraṇād vilakṣaṇakāryotpattidarśanād bodhād bodharūpateti na pramāṇa- TBV-SD 163,16masti’ ityādi, tadapi prativihitam acetanāccetanotpattyabhyupagame cārvākamataprasakteḥ paralokā- TBV-SD 163,17bhāvaprasaktyā | paralokasadbhāvaśca prāk prasādhitaḥ | yacca ‘jñānasya jñānāntarahetutve na pūrvakāla- TBV-SD 163,18bhāvitvaṃ samānajātīyatvam ekasantānatvaṃ vā heturvyabhicārāt’ ityādi, tadapi prativihitameva TBV-SD 163,19“tasmād yasyaiva saṃskāraṃ niyamenānuvartate” ityādinā | tena ‘maraṇaśarīrajñānasya garbhaśarīrajñāna- TBV-SD 163,20hetutve santānāntare'pi jñānajanakatvaprasaṅgaḥ; niyamahetorabhāvāt’ ityetadapi svapnāyitamiva TBV-SD 163,21lakṣyate, niyamahetostatsaṃskārānuvartanasya pradarśitatvāt | TBV-SD 163,22yacca ‘suṣuptāvasthāyāṃ vijñānasadbhāve jāgradavasthāto na viśeṣaḥ syāt’ ityādi, tadapi TBV-SD 163,23prativihitam ‘yasya yāvatī mātrā’ ityādinā | tathāhi — middhādisāmagrīviśeṣād viśiṣṭaṃ TBV-SD 163,24suṣuptādyavasthāyāṃ gacchattṛṇasparśajñānatulyaṃ bāhyādhyātmikapadārthānekadharmagrahaṇavimukhaṃ jñānamasti; TBV-SD 163,25anyathā jāgrat — prabuddhajñānapravāhayorapyabhāvaprasaktiriti pratipāditatvāt pariṇatisamarthanena | yathā TBV-SD 163,26ca aśvavikalpanakāle pravāheṇopajāyamānamapi godarśanaṃ jñānāntaravedyamapi bhavadabhiprāyeṇānupala- TBV-SD 163,27kṣitamāste — anyathā aśvavikalpapratisaṃhārāvasthāyām ‘iyatkālaṃ yāvat mayā gaurdṛṣṭo na copala- TBV-SD 163,28kṣitaḥ’ iti jñānānutpattiprasakteḥ prasiddhavyavahārocchedaḥ syāt — tathā suṣuptāvasthāyāṃ svasaṃvidita- TBV-SD 163,29jñānavādino'pyanupalakṣitaṃ jñānaṃ bhaviṣyatīti na tadavasthāyāṃ vijñānāsattvāt tatsantatyucchedaḥ | TBV-SD 163,30na ca yugapajjñānānutpatteraśvavikalpakāle jñānāntaravedyagodarśanāsaṃbhavaḥ, savikalpāvikalpayorjñānayo- TBV-SD 163,31ryugapadvṛtteranubhavāt; anyathā pratinivṛttāśvavikalpasya tāvatkālaṃ yāvad godarśanasmaraṇā- TBV-SD 163,32dhyavasāyo na syāt | kramabhāve'pi ca tayorvijñānayorvijñānaṃ jñānāntaraviditamapyanupalakṣitamavaśyaṃ TBV-SD 163,33tasyāmavasthāyāṃ pareṇābhyupagamanīyam, tadabhyupagame ca yadi svāpāvasthāyāṃ svasaṃviditaṃ yathoktaṃ TBV-SD 163,34jñānamabhyupagamyate tadā na kaścidvirodhaḥ | śeṣastu pūrvapakṣagrantho'nabhyupagamānnirastaḥ | TBV-SD 163,35yadapi ‘anekāntabhāvanātaḥ ityādyabhyupagame tajjñānasya niḥśreyasakāraṇatvaṃ pratiṣiddham, TBV-SD 163,36anekāntajñānasya bādhakasadbhāvena mithyātvopapatteḥ’ ityabhihitam, tadapyasamyak; anekāntajñānasyaivā- TBV-SD 163,37'bādhitatvena samyaktvena pratipāditatvāt | yacca ‘nityānityayorvidhi-pratiṣedharūpatvādabhinne TBV-SD 164,01dharmiṇyabhāvaḥ’ ityanekāntapakṣasya bādhakamupanyastaṃ tad abādhakameva, pratīyamāne vastuni virodhā- TBV-SD 164,02siddheḥ | na ca yenaiva rūpeṇa nityatvavidhistenaiva pratiṣedhavidhiḥ — yenaikatvavirodhaḥ syāt — TBV-SD 164,03kiṃ tarhyanusyūtākāratayā nityatvavidharvyāvṛttākāratayā ca tasya pratiṣedhaḥ | na cānyadharmanimitta- TBV-SD 164,04yorvidhi — pratiṣedhayorekatra virodhaḥ, atiprasaṅgāt | na cānugatavyāvṛttākārayoḥ sāmānyaviśeṣarūpata- TBV-SD 164,05yā''tyantiko bhedaḥ, pūrvottarakālabhāvisvaparyāyatādātmyena sthitasyānugatākārasya bāhyā''dhyātmika- TBV-SD 164,06syārthasyābādhitapratyakṣapratipattau pratibhāsanāt | TBV-SD 164,07yaccedam ‘ghaṭādirmṛdādirūpatayā nitya ityatra mṛdrūpatāyāstato'rthāntaratvānna tato ghaṭo nityaḥ, TBV-SD 164,08mṛdrūpatā hi mṛttvaṃ sāmānyamarthāntaram, tasya nityatve na ghaṭasya tathābhāvastato'nyatvāt ghaṭasya TBV-SD 164,09ca kāraṇād vilayopalabdheranityatvameva’ iti, ayuktametat; sāmānyasya viśeṣādarthāntaratvānupa- TBV-SD 164,10patteḥ samānāsamānapariṇāmātmako ghaṭādyartho'bhyupagantavyaḥ | tathāhi — na tāvat svāśrayādarthāntara- TBV-SD 164,11bhūtā mṛttvajātiḥ sattā vā, svāśrayaiḥ saṃbandhābhāvāt — svasaṃbandhāt prāgasadbhirapi svāśrayaiḥ saṃbandhe'- TBV-SD 164,12tiprasaṅgāt; svata eva sadbhiḥ sattāsaṃbandhakalpanāvaiyarthyāt | samavāyasya sarvagatatvād vyaktya- TBV-SD 164,13ntaraparihāreṇa vyaktyantaraireva sarvagatasyāpi sāmānyasya saṃbandhe'tiprasaṅgaparihārāyābhyupagamyamānā TBV-SD 164,14ca pratyāsattiḥ pratyekaṃ parisamāptyā vyaktyātmabhūtā vābhyupagamyamānā kathaṃ samānapariṇāmātiriktasya TBV-SD 164,15sāmānyasya kalpanāṃ na nirasyet śuklādivacca svāśraye svānurūpapratyayādihetoḥ sāmānyāt sadādi- TBV-SD 164,16pratyayādivṛttirna bhavet ? sāmānyasya tu svata eva sadādipratyayādiviṣayatve dravyādiṣu kaḥ pradveṣaḥ ? TBV-SD 164,17parataścedanavasthā | anadhyāropitatadrūpe ca tatpratyayādivṛttāvatiprasaṅgaḥ syāt | tadrūpādhyārope'pi TBV-SD 164,18tatpratyayādiścānyatra bhrānta eva prasaktaḥ | TBV-SD 164,19samavāyamapi ca tādrūpyameva samavāyinoḥ paśyāmaḥ; anyathā tasyāpyāśritatayā saṃbandhāntara- TBV-SD 164,20kalpanāprasaṅgāt tatra cānavasthāyāḥ pradarśitatvāt | viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasaṃbandhe'pyaparatatkalpane'na- TBV-SD 164,21vasthā | samavāyāt tatsaṃbandhakalpane itaretarāśrayatvam | anāśritasya tatsaṃbandhatve'pyatiprasaṅgaḥ | TBV-SD 164,22tasya svataḥ saṃbandhe vā sāmānyasyāpi tathā'stu viśeṣābhāvāt | sati ca vastudvaye sannihite TBV-SD 164,23‘idaṃ sadidaṃ ca sat’ iti samuccayātmakaḥ pratyayo'nubhūyate, na punaḥ ‘idamevedam’ iti; saṃbhava- TBV-SD 164,24dvivakṣitaikavyaktyādheyarūpasya ca sāmānyasyāśeṣāśrayagrahaṇāsaṃbhavānna kadācanāpi tasya saṃpūrṇasya TBV-SD 164,25grahaṇaṃ syāt | tad vyaktyanādheyarūpāsaṃbhave tadgatarūpādivat tanmātrameva syāt | svāśrayasarvagata- TBV-SD 164,26sāmānyavādastu pariṇāmasāmānyavādānna viśiṣyate, pratyāśrayaṃ parisamāptatvasyānyathānupapattyā sāmā- TBV-SD 164,27nyasaṃbandhaśūnyeṣvapi dravyādiṣu padārthādipratyayādyanvayadarśanācca | TBV-SD 164,28nāpyanyasya vyāvṛttiḥ, svalakṣaṇagatāyāḥ pratyekaparisamāptāyāḥ pariṇāmasāmānyādabhinnatvāt TBV-SD 164,29vyāvṛtteḥ | tadāśrayānyānekavyaktisādhāraṇī buddhiparikalpitā'tajjātīyavyāvṛttiḥ sāmānyamiṣyate, TBV-SD 164,30tasmiṃścāvastubhūte śabdapratipādite tathāvidhe sāmānye'svalakṣaṇavivakṣite'rthakriyārthināṃ svalakṣaṇe TBV-SD 164,31vṛttiraparikalpitarūpe kathaṃ syāt ? | dṛśya — vikalpa yorekīkaraṇena pravṛttau gobuddhyā'pyaśve TBV-SD 164,32pravarteta | na ca vikalpitasya sāmānyasyāvastubhūtatayā kenacid dṛśyena sārūpyamasti, sadbhāve vā TBV-SD 164,33sārūpyasya kiṃ dṛśya — vikalpyaikīkaraṇavācoyuktyā ? tadeva dṛśyaṃ sāmānyajñāne pratibhāsate, tatprati- TBV-SD 164,34bhāsācca tatraiva vṛttiriti kiṃ na sphuṭamevābhidhīyate avastvākārasya vastunā sārūpyāsaṃbhavāt ? TBV-SD 164,35kiñca, dṛśya — vikalpyayorekīkaraṇaṃ dṛśye vikalpyasyādhyāropaḥ; sa ca gṛhītayoragṛhītayorvā ? TBV-SD 164,36yadi gṛhītayostadā dṛśya — vikalpyayorbhedena pratipatterna dṛśye vikalpyādhyāropaḥ; nahi ghaṭa — paṭayo- TBV-SD 165,01rbhinnasvarūpatayā pratibhāsamānayorekasyā'paratrādhyāropaḥ, atiprasaṅgāt | nāpyagṛhītayoḥ sa saṃbhavati, TBV-SD 165,02atiprasaṅgādeva | na ca dṛśyabuddhau vikalpyaṃ pratibhāti, nāpi vikalpyabuddhau dṛśyam | na caikabuddhā- TBV-SD 165,03vapratibhāsamānayo rūpa — rasayoriva parasparādhyāropaḥ, sādṛśyanibandhanaścānyatrādhyāropaḥ upalabdho TBV-SD 165,04vastvavastunośca nīla — kharaviṣāṇayoriva sārūpyābhāvato nādhyāropa iti pratipāditam | na ca TBV-SD 165,05dṛśyādhyavasāyivikalpyabuddhyutpāda eva tadadhyāropaḥ, tadbuddheḥ sadṛśapariṇāmasāmānyavyavasthāpakatvo- TBV-SD 165,06papatteranantarameva tasyā vastusvarūpagrāhisavikalpakādhyakṣarūpatvena vyavasthāpitatvāt | tathā, anumā- TBV-SD 165,07nenāpi paricchidyamāne'rthāntaravyāvṛttirūpe'nartharūpe sāmānye bahiṣpravṛttyayoga eva | nātadrūpavyāvṛtti- TBV-SD 165,08mātraviṣayamanumānam, atadrūpaparāvṛttavastumātraviṣayatvāditi cet, kiṃ tad vastumātramanyatra samāna- TBV-SD 165,09pariṇāmāt ? anubhūyate ca sāmānyam — aliṅgajatvānnānumānena — avisaṃvāditvāt pratyakṣapramāṇena TBV-SD 165,10pramāṇāntarānabhyupagamāt | tathāhi — pratyakṣeṇaiva jñānena śākhādivibhāgamaparicchindatā'pi davīyasi TBV-SD 165,11deśe vṛkṣādimātrapratipattidarśanam tannirākaraṇe cānubhavavirodhaḥ | na ca sādṛśyam, samānapariṇāmā- TBV-SD 165,12bhāve tadasaṃbhavāt | nanu ca yadi samānapariṇāmaḥ sāmānyam, tasya vastunaḥ sajātīyādapi pariṇāmād TBV-SD 165,13vibhaktatayā'nyatrānanvayāt kvacid gṛhītasaṃbandhena śabdena liṅgena vā'nyasya tajjātīyasya pratipādanaṃ TBV-SD 165,14na prāpnoti, naiṣa doṣaḥ, vibhakte'pi vastutastasminnanāśritadeśādibhede samānapariṇāmamātre śabdasya TBV-SD 165,15liṅgasya vā tāvanmātrasyaiva saṃketitatvāt saṃbandhaṃ gṛhītavato'nyatrāpi tatpariṇāmamātreṇa bheda- TBV-SD 165,16pratipatterajanyatvāt tattayā pratipattyavirodhānna doṣaḥ | pratipādayiṣyate ca nityānityādyanekānta- TBV-SD 165,17rūpaṃ vastvekāntavādapratiṣedheneti nānekāntajñānaṃ mithyājñānam | TBV-SD 165,18yadapi ‘svadeśādiṣu sattvaṃ paradeśādiṣvasattvaṃ vastuno'bhyupagamyata eva itaretarābhāvasyābhyu- TBV-SD 165,19pagamāt’ ityādi, tadapyayuktam; itaretarābhāvasya ghaṭavastvabhede ghaṭavināśe paṭotpattiprasaṅgāt paṭā- TBV-SD 165,20dyabhāvasya vinaṣṭatvāt | atha ghaṭād bhinno'bhāvastadā ghaṭādīnāṃ parasparaṃ bhedo na syāt | TBV-SD 165,21yadā hi ghaṭābhāvarūpaḥ paṭo na bhavati tadā paṭo ghaṭa eva syāt, yathā vā ghaṭasya ghaṭābhāvād TBV-SD 165,22bhinnatvād ghaṭarūpatā tathā paṭāderapi syāt ghaṭābhāvād bhinnatvādeva | nāpyeṣāṃ parasparābhinnā- TBV-SD 165,23nāmabhāvena bhedaḥ śakyate kartum, tasya bhinnā'bhinnabhedakaraṇe'kiñcitkaratvāt | na cābhinnānā- TBV-SD 165,24manyonyābhāvaḥ saṃbhavati | nāpi parasparabhinnānāmabhāvena bhedaḥ kriyate, svahetubhya eva bhinnānā- TBV-SD 165,25mutpatteḥ | nāpi bhedavyavahāraḥ kriyate, yato bhāvānāmātmīyarūpeṇotpattireva svatobhedaḥ; sa ca TBV-SD 165,26pratyakṣe pratibhāsanādeva bhedavyavahārahetuḥ, tena “vastvasaṃkarasiddhiśca tatprāmāṇyasamāśritā” TBV-SD 165,27iti nirastam | kiñca, bhāvābhāvayorbhedo nābhāvanibandhanaḥ, anavasthāprasaṅgāt | TBV-SD 165,28atha svarūpeṇa bhedastadā bhāvānāmapi sa syāditi kimapareṇābhāvena bhinnena vikalpitena ? tannaikānta- TBV-SD 165,29bhinno'bhinno vetaretarābhāvaḥ saṃbhavati | TBV-SD 165,30na cābhāva evānyāpohasya, ghaṭādeḥ sarvātmakatvaprasaṅgāt | tathāhi — yathā ghaṭasya svadeśa — TBV-SD 165,31kālā''kārādinā sattvaṃ tathā yadi paradeśa — kālā''kārādinā'pi, tathā sati svadeśāditvavat TBV-SD 165,32paradeśāditvaprasakteḥ kathaṃ na sarvātmakatvam ? atha paradeśāditvavat svadeśāditvamapi tasya nāsti TBV-SD 165,33tadā sarvathā'bhāvaprasaktiḥ | atha yadeva svasattvaṃ tadeva parāsattvam; nanvevamapi yadi parāsattve TBV-SD 165,34svasattvānupraveśastadā sarvathā'sattvam; atha svasattve parāsattvasya tadā parāsattvābhāvāt sarvā- TBV-SD 165,35tmakatvam — yathā hi svāsattvāsattvāt svasattvaṃ tasya tathā parāsattvāsattvāt parasattvaprasaktira- TBV-SD 165,36nivāritaprasarā, aviśeṣāt | na ca parāsattvaṃ kalpitarūpamiti na tannivṛttiḥ parasattvātmiketi TBV-SD 165,37vācyam, svāsattve'pyevaṃprasaṅgāt | TBV-SD 165,38atha nābhāvanivṛttyā padārtho bhāvarūpaḥ pratiniyato vā bhavati, api tu svahetusāmagrīta TBV-SD 165,39upajāyamānaḥ svasvabhāvaniyata evopajāyate; tathaivārthasāmarthyabhāvinā'dhyakṣeṇa viṣayīkriyamāṇo TBV-SD 165,40vyavahārapathamavatāryate kibhitaretarābhāvakalpanayā ? na kiñcit, kevalaṃ svasāmagrītaḥ svasvabhāvani- TBV-SD 166,01yatotpattireva parāsattvātmakatvavyatirekeṇa nopapadyate, svasvarūpaniyatapratibhāsanaṃ ca parābhāvātma- TBV-SD 166,02katvapratibhāsanameva | ata eva “svakīyarūpānubhāvānnānyato'nyanirākriyā” itye- TBV-SD 166,03tadapi sadasadātmakavastupratibhāsamantareṇānupapannameva | yadā hi pāramārthikapararūpavyāvṛttimat TBV-SD 166,04tatsvarūpamadhyakṣe pratibhāti tadā svarūpameva paratastasya bhedaḥ, tadgrahaṇameva cādhyakṣatastadbhedagraha- TBV-SD 166,05ṇam; anyathā pāramārthikaparāsattvābhāve svasattvavat parasattvātmakatvaprasaṅgānna tatsvarūpameva TBV-SD 166,06bhedaḥ, nāpi satpratibhāsanameva bhedapratibhāsanaṃ syāt | TBV-SD 166,07ata evānyāpohasya padārthātmakatve'parāparābhāvakalpanayā nānavasthā | nāpi paragrahaṇamanta- TBV-SD 166,08reṇa tadbhedagrahaṇābhāvāditaretarāśrayatvād bhedāgrahaṇam | na cā'bhāvasya tucchatayā sahakāribhira- TBV-SD 166,09nupakāryasya jñānājanakatvam; nāpi bhāvā'bhāvayoranupakāryopakārakatayā'saṃbandhaḥ, bhāvābhāvātma- TBV-SD 166,10kasya padārthasya svasāmagrīta utpannasya pratyakṣe tathaiva pratibhāsanāt | na cā'sadākārāvabhāsasya TBV-SD 166,11mithyātvam, sadākārāvabhāse'pi tatprasaṅgāt | na cā'sadavabhāsasyābhāvaḥ, anyaviviktāvabhāsa- TBV-SD 166,12syānubhavasiddhatvāt; viviktatā cāsyā'bhāvarūpatvāt, tasyāśca svasattvāt kathañcidabhinnatayā TBV-SD 166,13tadvad jñānajanakatvenādhyakṣe pratibhāsamānāyā anyaparihāreṇa tatraiva pravṛttyādivyavahārahetutvād TBV-SD 166,14bhedā'bhedaikāntapakṣasyoktadoṣatvāt kathañcidbhedābhedapakṣasya parihṛtavirodhatvānna sadasadrūpatve TBV-SD 166,15svadeśādāvapyanupalabdhiprasaṅgādidoṣaḥ | TBV-SD 166,16yaccoktam ‘evamātmano'pi nityatvameva sukha — duḥkhādestadguṇatvena tato'rthāntarasya vināśe'pya- TBV-SD 166,17vināśāt’ ityādi, tat prāk pratikṣiptam | yadapi ‘kāryāntareṣu cakartṛtvaṃ na pratiṣidhyate’ ityādi, TBV-SD 166,18tadapyasāram; ekāntapakṣe kāryakartṛtvasyaivāsambhavāt | yacca ‘na cānekāntabhāvanāto viśi- TBV-SD 166,19ṣṭaśarīralābhe pratibandhaḥ’ ityādi, tanna pratisamādhānamarhati anabhyupagatopālambhamātratvāt | yacca TBV-SD 166,20‘muktāvapyanekānto na vyāvartate’ iti, tadiṣyate eva; svasattvādinā muktatve'pyanyasattvādinā amukta- TBV-SD 166,21tvasyeṣṭatvāt; anyathā tasya muktatvameva na syāt iti pratipāditatvāt | TBV-SD 166,22yadapi ‘anekānta’ ityādi, tadapyasaṅgatam; anantadharmādhyāsitavastusvarūpamanekāntaḥ | na TBV-SD 166,23ca svarūpamaparadharmāntarāpekṣamabhyupagamyate yena tatra rūpāntaropakṣepeṇānavasthā preryeta; tadapekṣatve TBV-SD 166,24padārthasvarūpavyavasthaivotsīdet, aparāparadharmāpekṣatvena pratiniyatāpekṣadharmasvarūpasyaivāvyavasthiteḥ | TBV-SD 166,25tataścaikāntasyāpi kathaṃ vyavasthā ? tathāhi — sadādirūpataivaikāntaḥ tatraikāntābhyupagame'paraṃ sadādirūpaṃ TBV-SD 166,26prasaktam, tatrāpyaparamiti pareṇāpi vaktuṃ śakyam | atha pararūpānapekṣaṃ sattvāditvamevaikāntaḥ TBV-SD 166,27tarhyanantadharmādhyāsitavastusvarūpamapyanekāntaḥ kiṃ na syāt ? na cāparatadrūpābhāve vastunaḥ svarū- TBV-SD 166,28pamanyathā bhavati; anyathā aparasattvādyabhāve sattvāderapyanyathātvaprasaktirityalaṃ durmativispandite- TBV-SD 166,29ṣūttarapradānaprayāsena | ‘ātmaikatvajñānāt’ ityādigranthastu siddhasādhyatayā na samādhānamarhati | TBV-SD 166,30yathoktamuktimārgajñānāderaparasya tadupāyatvenābhyupagamyamānasya pramāṇabādhitatvena mithyārūpatvānna TBV-SD 166,31tatsādhakatvamityalamatiprasaṅgena | TBV-SD 166,32tat sthitametat ‘anupamasukhādisvabhāvāmātmanaḥ kathañcidavyatiriktāṃ sthitimupagatānām’ iti ||