Tattvārtharājavārttikavyākhyā 1999
TARV-MK 1.0śrīmadbhaṭṭākalaṅkadevaviracitaṃ tattvārthavārtikampraṇamya sarvavijñānamahāspadamuruśriyam | nirdhūtakalmaṣaṃ vīraṃ vakṣye tattvārthavārtikam || TARV-MK 1.0.1śreyomārgapratipitsātmadravyaprasiddheḥ | TARVV-MK 1,03 upayogasvabhāvasyātmanaḥ śreyasā yokṣyamāṇasya TARVV-MK 1,04prasiddhau satyāṃ tanmārgapratipitsotpadyate | katham ? TARV-MK 1.0.2cikitsāviśeṣapratipattivat | TARVV-MK 1,05 yathā vyādhinivṛttijaphalaśreyasāṃ yokṣyamāṇasya ciki- TARVV-MK 1,06tsyasya prasiddhau cikitsāmārgaviśeṣapratipitsotpadyate tathā ātmadravyaprasiddhau śreyomārgaprati- TARVV-MK 1,07pitseti | tasmāt sādhīyasī mokṣamārgavyākhyā svāyambhavīti | kiñca, TARV-MK 1.0.3sarvārthapradhānatvāt | TARVV-MK 1,08 saṃsāriṇaḥ puruṣasya sarveṣvartheṣu mokṣaḥ pradhānam, pradhāne ca TARVV-MK 1,09kṛto yatnaḥ phalavān bhavati tasmāttanmārgopadeśaḥ kāryaḥ tadarthatvāt | TARV-MK 1.0.4mokṣopadeśaḥ puruṣārthapradhānatvāditi cet; na; jijñāsamānārthipraśnāpekṣiprativacanasadbhā- vāt | TARVV-MK 1,11 āha mokṣopadeśa eva kāryo na mārgopadeśaḥ | kasmāt ? puruṣārthapradhānatvāt | sarvaśreyo- TARVV-MK 1,12bhyaḥ puṃso mokṣa eva paraṃ śreyaḥ ātyantikānupamaśreyastvāditi; tanna; jijñāsamānārthipraśnāpekṣi- TARVV-MK 1,13prativacanasadbhāvāt | yo'sau mokṣeṇārthī jijñāsamānaḥ sa mārgameva pṛṣṭavān na mokṣam, atasta- TARVV-MK 1,14nmārgopadeśa eva nyāyyaḥ | TARV-MK 1.0.5mokṣameva kasmānnāprākṣīditi cet ? na; kāryaviśeṣasampratipatteḥ | TARVV-MK 1,15 syādetat — ayaṃ praṣṭā TARVV-MK 1,16mokṣameva kasmānna pṛṣṭavān kaimarthakyānmārgaṃ pṛṣṭavāniti ? tanna; kāryaviśeṣasampratipatteḥ | TARVV-MK 1,17mokṣakāryaṃ prati sarveṣāṃ sadvādināṃ sampratipatterna kāraṇaṃ prati | TARV-MK 1.0.6kāraṇaṃ tu prati vipratipattiḥ, pāṭaliputramārgavipratipattivat | TARVV-MK 1,18 yathā kecit puruṣā TARVV-MK 1,19nānādigbhāgāpekṣiṣu mārgeṣu vipratipadyante na pāṭaliputre prāptavye, tathā mokṣakāryaṃ pratipadya TARVV-MK 1,20tadarthamādṛtāḥ sarve sadvādinastatkāraṇeṣu vipratipadyante | tadyathā, kecittāvadāhuḥ — jñānādeva TARVV-MK 1,21mokṣa iti | apara āhuḥ — jñānavairāgyābhyāmiti | padārthāvabodho jñānam, viṣayasukhāna- TARVV-MK 1,22bhiṣvaṅgalakṣaṇaṃ vairāgyamiti | apara āhuḥ — kriyāta eva mokṣa iti “nityakarmahetukaṃ TARVV-MK 1,23nirvāṇam” iti vacanāt | kiñca, TARV-MK 1.0.7parābhiprāyanivṛttyaśakyatvāt | TARVV-MK 2,01 na ca parasya praṣṭuḥ praśnābhiprāyo'smadādibhiḥ śakyo TARVV-MK 2,02nivartayituṃ ‘mā prākṣīrmārgaṃ mokṣaṃ pṛccha’ iti, bhinnarucitvāllokasya | TARV-MK 1.0.8kalpanābhedāttadvipratipattiriti cet; na; karmavipramokṣasāmānyāt | TARVV-MK 2,03 āha — na mokṣaṃ TARVV-MK 2,04prati sampratipattirasti kintu vipratipattireva | kasmāt ? kalpanābhedāt | anye'nyathālakṣaṇaṃ TARVV-MK 2,05mokṣaṃ parikalpayanti — ‘rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānapañcakaskandhanirodhādabhāvo mokṣaḥ’ iti | TARVV-MK 2,06‘guṇapuruṣāntaropalabdhau pratisvapnaluptavivekajñānavat anabhivyaktacaitanyasvarūpāvasthā mokṣaḥ’ TARVV-MK 2,07ityapare | ‘buddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnadharmādharmasaṃskāranavātmaguṇātyantocchedo mokṣaḥ’ ityanye | TARVV-MK 2,08tasmāt kalpanābhedāt mokṣaṃ prati vipratipattiriti; tanna; karmavipramokṣasāmānyāt | TARVV-MK 2,09sarveṣāṃ hi pravādināṃ yāṃ tāmavasthāṃ prāpya kṛtsnakarmavipramokṣa eva mokṣo'bhipreta iti TARVV-MK 2,10āsmākīnasamayāvirodhāt mokṣakāryaṃ prati sampratipattiḥ | TARV-MK 1.0.9kāryaviśeṣopalambhāt kāraṇānveṣaṇapravṛttiriti cet; na; anumānatastatsiddherghaṭīyantra- bhrāntinivṛttivat | TARVV-MK 2,12 āha — kāryaviśeṣamupalabhya laukikāḥ kāraṇānveṣaṇaṃ prati ādriyante yathā TARVV-MK 2,13jvarādirogadarśanāttatkāraṇānveṣaṇe bhiṣak pravartate cikitsāprasiddhyarthaṃ tathā mokṣadarśanā- TARVV-MK 2,14ttatkāraṇānveṣaṇaṃ nyāyyam | na cāsau dṛśyate, tasmānmokṣakāraṇānveṣaṇābhāva iti; tanna; TARVV-MK 2,15anumānatastatsiddheḥ | pratyakṣato'nupalabhyamānasyāpi mokṣakāryasyānumānata upalabdhau mokṣakāra- TARVV-MK 2,16ṇānveṣaṇaṃ yuktaṃ ghaṭīyantrabhrāntinivṛttivat | yathā balīvardaparibhramaṇāpāditāragartabhrāntiṃ TARVV-MK 2,17ghaṭīyantrabhrāntijanikāṃ balīvardaparibhramaṇābhāve cāragartabhrāntyabhāvād ghaṭīyantrabhrāntinivṛttiṃ TARVV-MK 2,18ca pratyakṣata upalabhya sāmānyatodṛṣṭādanumānād balīvardatulyakarmodayāpāditāṃ caturgatyara- TARVV-MK 2,19gartabhrāntiṃ śārīramānasavividhavedanāghaṭīyantrabhrāntijanikāṃ pratyakṣata upalabhya jñānadarśanacāri- TARVV-MK 2,20trāgninirdagdhasya karmaṇa udayābhāve caturgatyaragartabhrāntyabhāvāt saṃsāraghaṭīyantrabhrāntinivṛttyā TARVV-MK 2,21bhavitavyamityanumīyate | yāsau saṃsāraghaṭīyantrabhrāntinivṛttiḥ sa eva mokṣa iti | tasmādanu- TARVV-MK 2,22mānato mokṣakāryasiddheradhyavasyāmo mokṣakāraṇānveṣaṇaṃ nyāyyamiti | kiñca, TARV-MK 1.0.10sarvaśiṣṭasampratipatteḥ | TARVV-MK 2,23 sarve śiṣṭāḥ pratyakṣato'nupalabhyamānasyāpi mokṣakāryasyānu- TARVV-MK 2,24mānādastitvamabhyupetya pratiniyatamokṣakāraṇeṣu prayatante | kiñca, TARV-MK 1.0.11āgamāttatpratipatteḥ | TARVV-MK 2,25 pratyakṣato'nupalabhyamāno'pi mokṣaḥ āgamādastīti niścīyate | TARVV-MK 2,26katham ? TARV-MK 1.0.12sūryācandramasorgrahaṇavat | TARVV-MK 2,27 yathā sūryācandramasorgrahaṇamamuṣyāṃ velāyām amunā varṇena TARVV-MK 2,28amunā digvibhāgena sarvagrāsi navetyevamādi sāṃvatsarairapratyakṣamapi āgamājjñāyate tathā TARVV-MK 2,29mokṣo'pīti | kiñca, TARV-MK 1.0.13svasamayavirodhāt | TARVV-MK 2,30 ‘apratyakṣatvāt mokṣo nāsti’ iti yasya mataṃ tasya sva- TARVV-MK 2,31samayavirodho bhavati | sarve hi samayavādino mokṣādīnarthānapratyakṣānabhivāñchanti | TARV-MK 1.0.14bandhakāraṇānirdeśādayuktamiti cet; na; mithyādarśanādivacanāt | TARVV-MK 2,32 syādetat — anyatra TARVV-MK 3,01bandhakāraṇanirdeśaḥ kṛtaḥ “viparyayād bandhaḥ” ityādiḥ, iha tu na kṛtaḥ, tato TARVV-MK 3,02mokṣakāraṇanirdeśasyāyuktiriti; tanna; mithyādarśanādivacanāt | vakṣyate etat — “mithyā- TARVV-MK 3,03darśanāviratipramādakaṣāyayogā bandhahetavaḥ | ” iti | TARV-MK 1.0.15bandhapūrvakatvānmokṣasya prāk tatkāraṇanirdeśa iti cet; na, āśvāsanārthatvāt | TARVV-MK 3,05syādārekā — prāṅmokṣakāraṇanirdeśād bandhakāraṇanirdeśo nyāyyaḥ yato bandhapūrvako mokṣa iti; TARVV-MK 3,06tanna; āśvāsanārthatvāt | katham ? TARV-MK 1.0.16bandhanabaddhavat | TARVV-MK 3,07 yathā kārābandhanabaddhaḥ prāṇī bandhakāraṇaśravaṇād bibheti mokṣa- TARVV-MK 3,08kāraṇaśravaṇādāśvasiti, tathā anādisaṃsārakārāvaruddha ātmā prathamameva bandhakāraṇa- TARVV-MK 3,09śravaṇāt mā bhaiṣīt mokṣakāraṇaśravaṇācca kathamāśvāsaṃ yāyāditi prathamaṃ bandhakāraṇamanuktvā TARVV-MK 3,10mokṣakāraṇopadeśaḥ kṛtaḥ | kiñca, TARV-MK 1.0.17mithyāvādipraṇītamokṣakāraṇanirākaraṇārthaṃ vā | TARVV-MK 3,11 mithyāvādipraṇītaikadvimokṣa- TARVV-MK 3,12kāraṇanirākaraṇārtho'yamārhato mokṣakāraṇanirdeśa ādau kṛtaḥ, ‘trayametat saṃgataṃ mokṣamārgo TARVV-MK 3,13naikaśo dviśo vā’ iti | TARVV-MK 3,14ato viparyayamātraprabhavāṃ saṃsāraprakriyāṃ parikalpya jñānaviśeṣāttadvinivṛttirityevamā- TARVV-MK 3,15dyanekamithyāvādipraṇītamatanivṛttaye traividhyavijṛmbhitamokṣakāraṇapradarśanārthamāha — TA-MK 1.1samyagdarśanajñānacāritrāṇi mokṣamārgaḥ || TARVV-MK 3,16iti | TARVV-MK 3,17apare ‘ārātīyapuruṣaśaktyapekṣatvātsiddhāntaprakriyā''viṣkaraṇārthaṃ mokṣakāraṇanirdeśasamba- TARVV-MK 3,18ndhena śāstrānupūrvīṃ racayitumanvicchan idamavocat’ ityācakṣate | nātra śiṣyācāryyasambandho TARVV-MK 3,19vivakṣitaḥ | kintu saṃsārasāgaranimagnānekaprāṇigaṇābhyujjihīrṣāṃ pratyāgūrṇaḥ ‘antareṇa mokṣa- TARVV-MK 3,20mārgopadeśaṃ hitopadeśo duḥṣprāpaḥ’ iti niścitya mokṣamārgaṃ vyācikhyāsuridamāha | TARV-MK 1.1.1praṇidhānaviśeṣāhitadvaividhyajanitavyāpāraṃ tattvārthaśraddhānaṃ samyagdarśanam | TARVV-MK 3,21 praṇidhā- TARVV-MK 3,22nam upayogaḥ pariṇāmaḥ ityanarthāntaram | yenārtho'rthāntarādviśeṣyate yo vā'rthāntaraga- TARVV-MK 3,23tātparyāyād viśiṣyate sa viśeṣaḥ, viśiṣṭirvā viśeṣaḥ, praṇidhānameva viśeṣaḥ praṇidhāna- TARVV-MK 3,24viśeṣaḥ, praṇidhānasya vā viśeṣaḥ praṇidhānaviśeṣaḥ | āhitam ātmasātkṛtaṃ parigṛhītam itya- TARVV-MK 3,25narthāntaram | vidhayuvatagataprakārāḥ samānārthāḥ | nisargādhigamabhedād dvau vidhāvasyeti dvividham, TARVV-MK 3,26dvividhasya bhāvaḥ karma vā dvaividhyam | praṇidhānaviśeṣeṇāhitaṃ praṇidhānaviśeṣāhitam | praṇi- TARVV-MK 3,27dhānaviśeṣāhitaṃ dvaividhyamasya praṇidhānaviśeṣāhitadvaividhyam | janitaḥ prādurbhāvitaḥ, vyāpṛti- TARVV-MK 3,28rvyāpāraḥ arthaprāpaṇasamarthaḥ kriyāprayogaḥ | janito vyāpāro'sya janitavyāpāram | kaścāsya TARVV-MK 3,29vyāpāraḥ ? iha antardarśanamohopaśamakṣayakṣayopaśamaparyāyapariṇāmād bāhyapariṇāmakāraṇāpā- TARVV-MK 3,30ditād ātmano jīvādipadārthavicāraviṣayo'dhigamo nisargaśca vyāpāraḥ | praṇidhānaviśeṣā- TARVV-MK 4,01hitadvaividhyameva janitavyāpāraṃ praṇidhānaviśeṣāhitadvaividhyajanitavyāpāraṃ tattvārthaśraddhānaṃ samya- TARVV-MK 4,02gdarśanam | asyārtha uttaratra vakṣyate | TARV-MK 1.1.2nayapramāṇavikalpapūrvako jīvādyarthayāthātmyāvagamaḥ samyagjñānam | TARVV-MK 4,03 nayau ca pramāṇe ca TARVV-MK 4,04nayapramāṇāni, teṣāṃ vikalpāḥ nayapramāṇavikalpāḥ | dvau nayau dravyārthikaḥ paryāyārthikaśca, dve pramāṇe TARVV-MK 4,05pratyakṣaṃ parokṣaṃ ca, teṣāṃ vikalpā naigamādayo matyādayaśca vakṣyante | pūrvaśabdastatkāraṇavācī | TARVV-MK 4,06nayapramāṇavikalpapūrvako nayapramāṇavikalpahetuka ityarthaḥ | yena yena prakāreṇa jīvādayaḥ TARVV-MK 4,07padārthā avasthitāḥ tena tenāvagamaḥ jīvādyarthayāthātmyāvagamaḥ samyagjñānam | mohasaṃśayaviparyaya- TARVV-MK 4,08nivṛttyarthaṃ samyagviśeṣaṇam | TARV-MK 1.1.3saṃsārakāraṇavinivṛttiṃ pratyāgūrṇasya jñānavato bāhyābhyantarakriyāviśeṣoparamaḥ samyak- cāritram | TARVV-MK 4,10 saṃsāraḥ pañcavidhaḥ dravyakṣetrakālabhavabhāvaparivartanabhedāt | tasya kāraṇaṃ TARVV-MK 4,11karma aṣṭavidham, tasya viśeṣeṇātyantikī nivṛttiḥ saṃsārakāraṇavinivṛttiḥ, tāṃ pratyāgūrṇasyodya- TARVV-MK 4,12tasya, jñānavata iti praśaṃsāyāṃ matuḥ, yathā rūpavāniti praśaṃsāyuktasya sattā kathyate | nahi kasya- TARVV-MK 4,13cidrūpaṃ nāsti, praśastaṃ tu nāsti, tathā jñānamasyāstīti jñānavāniti praśaṃsāyuktasya sattā TARVV-MK 4,14kathyate | na kasyacijjñānaṃ nāsti sarva evātmā jñānavān caitanyāt, mithyādarśanodaye viparītārtha- TARVV-MK 4,15grāhitvāt mithyādṛṣṭirajñaḥ, tadabhāve yāthātmyenārthavibhāvanāt samyagdṛṣṭiḥ praśastajñānaḥ, TARVV-MK 4,16tasya jñānavataḥ | kriyā kriyāntarādviśiṣyate yena sa viśeṣaḥ, viśiṣṭirvā viśeṣaḥ | sa dvividho TARVV-MK 4,17bāhya ābhyantaraśceti | bāhyo vācikaḥ kāyikaśca bāhyendriyapratyakṣatvāt, ābhyantaro TARVV-MK 4,18mānasaḥ chadmasthāpratyakṣatvāt, tasyoparamaḥ samyakcāritramityucyate | sa punaḥ paramotkṛṣṭo TARVV-MK 4,19bhavati vītarāgeṣu yathākhyātacāritrasaṃjñakaḥ | ārātīyeṣu saṃyatāsaṃyatādiṣu sūkṣmasāmparāyi- TARVV-MK 4,20kānteṣu prakarṣāprakarṣayogī bhavati | TARV-MK 1.1.4jñānadarśanayoḥ karaṇasādhanatvaṃ karmasādhanaścāritraśabdaḥ | TARVV-MK 4,21 jñānaṃ darśanamiti karaṇa- TARVV-MK 4,22sādhanāvetau śabdau, “karaṇādhikaraṇayoḥ” iti yuṭo vidhānāt | karmasādhana- TARVV-MK 4,23ścāritraśabdaḥ “bhūvadigṛbhyo ṇitraścarervṛtte” iti karmaṇi vidhānāt | TARVV-MK 4,24jñānadarśanaśaktiviśeṣaśuddhisannidhāne jīvādīnarthānātmā jānāti paśyati vā yena tajjñānaṃ darśanaṃ TARVV-MK 4,25ca | cāritramohopaśamakṣayakṣayopaśamasadbhāve caryate taditi cāritram | TARV-MK 1.1.5kartṛkaraṇayoranyatvādanyatvamātmajñānādīnāṃ paraśvādivaditi cet; na; tatpariṇāmāda- gnivat | TARVV-MK 4,27 syādārekā — jñānadarśanayorātmadravyādanyatvam, kasmāt ? dṛṣṭatvāt devadattapara- TARVV-MK 4,28śuvaditi; tanna; ki kāraṇam ? tatpariṇāmādagnivat | yathā bāhyadravyādipañcatayahetusannidhāne TARVV-MK 4,29sati ābhyantarapariṇāmavaśāt tejaskāyikanāmakarmodayāvirbhāvitauṣṇyaparyāya ātmā TARVV-MK 5,01tatpariṇāmādagnivyapadeśabhāg bhavati, sa evambhūtanayavaktavyatayā uṣṇaparyāyādananyaḥ, tathā evambhū- TARVV-MK 5,02tanayavaktavyavaśāj jñānadarśanaparyāyapariṇata ātmaiva jñānaṃ darśanaṃ ca tatsvābhāvyāt | TARV-MK 1.1.6atatsvābhāvye'navadhāraṇaprasaṅgo'gnivat | TARVV-MK 5,03 yathā agniruṣṇaparyāyeṇānyadravyāsādhāraṇenā- TARVV-MK 5,04vadhāryate ‘ayamagniḥ’ iti, sa cettatsvabhāvo na bhavet prativiśiṣṭāsādhāraṇaparyāyābhāvādagneranava- TARVV-MK 5,05dhāraṇaprasaṅgaḥ | tathā ātmano'pi jñānādanyatve'navadhāraṇam, yato'yamanyadravyāsādhāraṇajñāna- TARVV-MK 5,06paryāyaḥ tatsvabhāvāt, tato'nanyo dravyārthādeśāt | sa cenna jñānasvabhāvaḥ satyevamajñaḥ syāt, TARVV-MK 5,07tataścāsyānavadhāraṇaprasaṅgaḥ | TARV-MK 1.1.7arthāntarāt saṃpratyaya iti cet; na; ubhayāsattvāt | TARVV-MK 5,08 syādetat — anyatve satyapi nānavadhāra- TARVV-MK 5,09ṇam | kutaḥ ? yasmādarthāntarāt saṃpratyayaḥ nīlīdravyasambandhācchāṭīpaṭakambalādiṣu nīlasampratya- TARVV-MK 5,10vat | yathā arthāntarabhūtena nīlīdravyeṇa sambaddhatvācchāṭīpaṭakambalādiṣu nīlasampratyayaḥ tathā TARVV-MK 5,11arthāntarabhūtoṣṇaguṇasamavāyāduṣṇo'gniḥ, ātmācārthāntarabhūtajñānaguṇasamavāyājjña iti; tanna; TARVV-MK 5,12kiṃ kāraṇam ? ubhayāsattvāt | daṇḍadaṇḍivat | yathā daṇḍasambandhāt prāgdaṇḍī jātyādibhirlakṣaṇaiḥ TARVV-MK 5,13svataḥ siddhatvāt san, daṇḍo'pi prāgdaṇḍisambandhādvṛttadrāghimādinā lakṣaṇena svataḥ siddhatvāt TARVV-MK 5,14san, ato daṇḍayogāddaṇḍītyetannyāyyam, tathā nīladravyayogācchāṭyādi nīlamityetannyāyyam, TARVV-MK 5,15tathoṣṇaguṇayogānna prāgagneranyadviśeṣalakṣaṇaṃ sadbhāvasya prakhyāpakamastīti asannagniḥ, uṣṇa- TARVV-MK 5,16syāpi prāgagniyogādasattvaṃ nirāśrayaguṇābhāvāt | na cāsatoḥ sambandho dṛṣṭa iṣṭo vā | ātma- TARVV-MK 5,17no'pi jñānaguṇayogāt prāgasattvaṃ viśeṣalakṣaṇābhāvāt | jñānasyāpyātmadravyasaṃbandhāt prāgasattvaṃ TARVV-MK 5,18nirāśrayaguṇābhāvāt | nacāsatoḥ sambandho dṛṣṭa iṣṭo vā | tasmādubhayāsattvānnārthāntarāt TARVV-MK 5,19saṃpratyayaḥ | kiñca, TARV-MK 1.1.8ubhayathāpyasadbhāvāt | TARVV-MK 5,20 katham ? TARV-MK 1.1.9sarvāsadvādivat | TARVV-MK 5,21 idamasitvaṃ praṣṭavyaḥ — uṣṇaguṇogāt prāgagnā uṣṇa iti jñānaṃ syādvā, TARVV-MK 5,22na veti ? yadi prāguṣṇaguṇayogādagnāvuṣṇa iti jñānaṃ syāt; kaimarthakyāduṣṇaguṇayogaḥ TARVV-MK 5,23prārthyate ? atha nāsti; ato'pyuṣṇajñānābhāvāt, anuṣṇasvabhāvasyāgneḥ uṣṇaguṇayogāduṣṇa TARVV-MK 5,24iti vyapadeśābhāvaḥ | kiñca, TARV-MK 1.1.10anavasthāpratijñāhānidoṣaprasaṅgāt | TARVV-MK 5,25 katham ? TARV-MK 1.1.11sarvasatpratipakṣavādivat | TARVV-MK 5,26 yathā yadyuṣṇaguṇayogādagniruṣṇaḥ; athoṣṇaguṇaḥ, TARVV-MK 5,27kena yogāduṣṇaḥ ? svabhāvāditi cet; agnau ko'paritoṣaḥ ? uṣṇatvāduṣṇaguṇasyoṣṇatva- TARVV-MK 5,28miti cet; uṣṇatvasyoṣṇatva kutaḥ ? svata eveti cet; agnau ko'paritoṣaḥ ? TARVV-MK 5,29athāgneruṣṇatvaṃ svata eva māsidhaditi uṣṇatvasyāpyanyaduṣṇatvamasti tasyāpyanyadityanavasthā | TARVV-MK 5,30athānavasthā mābhūditi svata evoṣṇatvasyoṣṇatvam, nanu pratijñāhāniḥ ‘arthāntarāt TARVV-MK 5,31saṃpratyayaḥ’ iti | tathā yadi jñānaguṇayogādātmā jñaḥ, atha jñānaguṇaḥ kena yogāt ? TARVV-MK 5,32svabhāvāditi cet; ātmani ko'paritoṣaḥ | jñānatvājjñānaguṇasya jñānavyapadeśa iti cet; TARVV-MK 5,33jñānatvasya jñānatvaṃ kutaḥ ? svata eveti cet; ātmani ko'paritoṣaḥ ? athātmano jñatvaṃ svata TARVV-MK 6,01eva māsidhaditi jñānatvasyāpyanyajjñānatvamasti tasyāpyanyat tasyāpyanyadityanavasthā | TARVV-MK 6,02athānavasthā mābhūditi svata eva jñānatvasya jñānatvamiṣṭaṃ nanu pratijñāhāniḥ ‘arthāntarāt TARVV-MK 6,03saṃpratyayaḥ’ iti | kiñca, TARV-MK 1.1.12tatpariṇāmābhāvāt | TARVV-MK 6,04 yathā daṇḍasaṃbandhe'pi daṇḍino na daṇḍapariṇāmaḥ daṇḍi- TARVV-MK 6,05vyapadeśamātrapratilambhāt, tathā uṣṇaguṇasyoṣṇatvasāmānyaviśeṣasaṃbandhe noṣṇatvaṃ guṇa-sāmānya- TARVV-MK 6,06viśeṣapadārthabhedāt, ata ‘uṣṇatvavānuṣṇaguṇaḥ’ ityāsaktaṃ na tu ‘uṣṇaḥ’ iti | tathoṣṇaguṇasaṃbandhe'- TARVV-MK 6,07pyagnernoṣṇatvaṃ dravya-guṇapadārthabhedāt, ata ‘uṣṇavānagniḥ’ ityāsaktaṃ na tu svayam ‘uṣṇaḥ’ iti | TARV-MK 1.1.13samavāyāditi cet; na; pratiniyamābhāvāt | TARVV-MK 6,08 syānmatam — samavāyo nāmāyutasiddha- TARVV-MK 6,09lakṣaṇaḥ saṃbandha ihedaṃbuddhyabhidhānapravṛttihetuḥ tenaikatvamiva nītānāṃ vyapadeśo bhavati — uṣṇatva- TARVV-MK 6,10samavāyāduṣṇo guṇaḥ, uṣṇaguṇasamavāyāccāgniruṣṇa iti; tanna; kutaḥ ? pratiniyamābhāvāt | TARVV-MK 6,11uṣṇatvoṣṇaguṇayoḥ agnyuṣṇayoścānyatve ko'yaṃ prativiśiṣṭo niyamo yaduṣṇaguṇasyāgnāveva TARVV-MK 6,12samavāyo nāpsu, śītaguṇasya cāpsveva samavāyo nāgnau | uṣṇatvasya coṣṇaguṇenaiva samavāyo TARVV-MK 6,13na śītādiguṇāntareṇeti | tadyena viśeṣeṇāyaṃ pratiniyama iṣyate na taṃ paśyāmaḥ | ata eva dravya- TARVV-MK 6,14pariṇāma evauṣṇyamiti siddhaṃ nānyastatpratiniyamaheturasti | svabhāvo heturiti cet; tata eva TARVV-MK 6,15tatpariṇāmasiddhiḥ | kiñca, TARV-MK 1.1.14samavāyābhāvo vṛttyantarābhāvāt | TARVV-MK 6,16 nāsti tatparikalpitaḥ samavāyaḥ | kutaḥ ? vṛttyanta- TARVV-MK 6,17rābhāvāt | yathā guṇādīnāṃ padārthānāṃ dravye samavāyasaṃbandhādvṛttiriṣṭā tathā samavāyaḥ padārthāntaraṃ TARVV-MK 6,18bhūtvā kena saṃbandhena dravyādiṣu vartsyati samavāyāntarābhāvāt ? eka eva hi samavāyaḥ “tattvaṃ TARVV-MK 6,19bhāvena vyākhyātam” iti vacanāt | na ca saṃyogena vṛttiḥ yutasiddhyabhāvāt, TARVV-MK 6,20yutasiddhānāmaprāptipūrvikā prāptiḥ saṃyogaḥ | na cānyaḥ saṃbandhaḥ saṃyogasamavāyavilakṣaṇo'sti TARVV-MK 6,21yena samavāyasya dravyādiṣu vṛttiḥ syāt | ataḥ samavāyibhiranabhisaṃbandhāt nāstiṃkharaviṣāṇavat TARVV-MK 6,22samavāyaḥ | TARV-MK 1.1.15prāptitvāt prāptyantarābhāva iti cet; na; vyabhicārāt | TARVV-MK 6,23 syānmatam — dravyādīni prāpti- TARVV-MK 6,24manti atasteṣāṃ yayā kayācit prāptyā bhavitavyam, samavāyastu prāptirna prāptimān, ataḥ prāptya- TARVV-MK 6,25ntarābhāve'pi svata eva prāpnotīti; tacca na; kasmāt ? vyabhicārāt | yathā saṃyogaḥ prāpti- TARVV-MK 6,26rapi san prāptyantareṇa samavāyena vartate tathā samavāyasyāpi syāditi | TARV-MK 1.1.16pradīpavaditi cet; na; tatpariṇāmādananyatvasiddheḥ | TARVV-MK 6,27 syādetat — yathā pradīpaḥ pradīpāntara- TARVV-MK 6,28manapekṣamāṇa ātmānaṃ prakāśayati ghaṭādīṃśca, tathā samavāyaḥ saṃbandhāntarāpekṣāmantareṇātmanaśca TARVV-MK 6,29dravyādiṣu vṛttiheturdravyādīnāṃ ca parasparata iti; tanna; kutaḥ ? tatpariṇāmādananyatvasiddheḥ | TARVV-MK 6,30yathā pradīpaḥ svayaṃ prakāśapariṇāmāt prakāśātmano'nanyaḥ prakāśāntaraṃ nāpekṣate, anyathā prakā- TARVV-MK 6,31śātmano'nyatve pradīpasyāpradīpatvaprasaṅgaḥ, yato na prakāśātmānaṃ projjhyānyaḥ pradīposti, tathā na TARVV-MK 6,32dravyādanye guṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyāḥ santi dravyasyaivobhayapariṇāmakāraṇāpekṣasya guṇaḥ karma TARVV-MK 7,01sāmānyaṃ viśeṣaḥ samavāya ityevamādiparyāyāntareṇa pariṇāmaḥ | yathā pradīpaḥ svalakṣaṇaprasiddho TARVV-MK 7,02ghaṭādibhyo'nyo naivaṃ samavāyaḥ svalakṣaṇaprasiddhaḥ dravyādanyo'sti, dravyasyaiva guṇādi-paryāya- TARVV-MK 7,03pariṇāmāt | tasmānna pradīpavat samavāyasiddhiḥ | anyathā ca dravyādanyatve guṇādīnāṃ dravyasyā- TARVV-MK 7,04dravyatvaprasaṅgo yato na guṇādiparyāyān projjhyānyad dravyamasti | yadi vā guṇādīn projjhya dravyaṃ TARVV-MK 7,05kenacidanyena svaviśeṣeṇa prasiddhaṃ yad guṇādibhiḥ sambadhyate sa viśeṣa ucyatām ? yato TARVV-MK 7,06na guṇādiparityāgenānyo dravyasya viśeṣaḥ svataḥ prasiddho'sti | ato dravyapariṇāmā TARVV-MK 7,07eva guṇādaya iti siddham | kiñca, TARV-MK 1.1.17viśeṣavijñānābhāvāt | TARVV-MK 7,08 yasya yutāyutasiddhārthagrāhakaṃ vijñānamekamasti tasya ayuta- TARVV-MK 7,09siddhānāṃ samavāyaḥ yutasiddhānāṃ saṃyoga iti syādviśeṣavijñānam, bhavatastu kṣaṇikaikārthaviṣa- TARVV-MK 7,10yatvājjñānānāṃ tadviśeṣavijñānābhāvaḥ, tadabhāvāttadvivekābhāvaḥ | TARV-MK 1.1.18saṃskārāditi cet; na; tasyāpi tādātmyāt | TARVV-MK 7,11 syādetat — jñānajo jñānahetuśca saṃskāro- TARVV-MK 7,12'sti, tasyādaḥ sāmarthyamiti; tanna; kutaḥ ? tasyāpi tādātmyāt | ekārthagrāhijñānajasya saṃskārasya TARVV-MK 7,13caikārthagrāhijñānahetutvāt, anekārthagrāhijñānābhāvāccānekārthagrāhijñānasaṃskārābhāvaḥ, tasmāt TARVV-MK 7,14pūrvokto doṣastadavastha eva | TARVV-MK 7,15athavā, ayamarthaḥ — ‘kartṛkaraṇayoranyatvādanyatvamātmajñānādīnāṃ paraśvādivaditi cet; TARVV-MK 7,16na; tatpariṇāmādagnivaditi | yathā agniragnisvabhāvādanyo dahan — dāhakriyāyāḥ kartā | TARVV-MK 7,17kiṃkaraṇo dahati ? tatpariṇāmādagnyātmaiva karaṇam, tathā ātmā jñasvabhāvatvāt jñānādanyaḥ, TARVV-MK 7,18tatpariṇāmādarthān jānan jñānakriyāyāḥ kartā | kiṃkaraṇo jānāti ? tatpariṇāmāt tadeva TARVV-MK 7,19jñānaṃ karaṇatvena vivakṣyate | anyathā cā'tatsvābhāvye anavadhāraṇaprasaṅgo'gnivat’ ityevamādi- TARVV-MK 7,20vākyārthavivaraṇaṃ dahanasvabhāvāpekṣayā yojyam | kiñca, TARV-MK 1.1.19anekāntāt paryāyaparyāyiṇorarthāntarabhāvasya ghaṭādivat | TARVV-MK 7,21 yathā ghaṭakapālaśakalaśarka- TARVV-MK 7,22rādīnāṃ nayadvayārpaṇābhedāt syādekatvaṃ syādanyatvam | katham ? iha paryāyārthikaguṇabhāve TARVV-MK 7,23dravyārthikaprādhānyāt paryāyārthānarpaṇāt mṛdrūpadravyājīvānupayogādidravyārthārpaṇāt syādekatvam, TARVV-MK 7,24yato ghaṭakapālādayo mṛdrūpadravyārthaṃ na jahati | teṣāmeva dravyārthikaguṇabhāve paryāyārthikaprādhānyād TARVV-MK 7,25dravyārthānarpaṇāt kāraṇaviśeṣāpāditabhedaparyāyārthārpaṇāt syādanyatvam, yato'nyo ghaṭaparyāyaḥ TARVV-MK 7,26anyaśca kapālādiparyāyaḥ, tathā mṛdo ghaṭādiparyāyāṇāṃ ca syādekatvaṃ syādanyatvam | katham ? TARVV-MK 7,27tatpariṇāmāt syādekatvam, yato mṛdrūpameva ubhayapariṇāmakāraṇavaśād ghaṭakapālādiparyāya- TARVV-MK 7,28pariṇataṃ tadvyapadeśabhāg bhavati, nānyā mṛt nānye ghaṭādayo mṛdrūpavyatiriktaghaṭādiparyāyābhāvāt | TARVV-MK 7,29paryāyi-paryāyabhedācca syādanyatvam, yataḥ paryāyi mṛddravyaṃ paryāyā ghaṭādayaḥ | tathā ātmano'pi TARVV-MK 7,30jñānādiparyāyāṇāṃ ca syādekatvaṃ syānnānātvam | katham ? paryāyārthikaguṇabhāve dravyārthika- TARVV-MK 7,31prādhānyāt paryāyārthānarpaṇāt anādipāriṇāmikacaitanyajīvadravyādidravyārthārpaṇāt syāde- TARVV-MK 7,32katvam, yato jñānādayo'nādipāriṇāmikacaitanyajīvadravyādidravyārthaṃ na jahati | teṣāmeva TARVV-MK 7,33dravyārthikaguṇabhāve paryāyārthikaprādhānyād dravyārthānarpaṇāt kāraṇaviśeṣāpāditabhedaparyāyārthārpa- TARVV-MK 7,34ṇāt syādanyatvam, yato'nyo jñānaparyāyo'nye ca darśanādiparyāyāḥ, tathā ātmano jñānādiparyā- TARVV-MK 8,01yāṇāṃ ca syādekattvaṃ syādanyatvam | katham ? tatpariṇāmādeśāt syādekatvam, yata ātmaivobhaya- TARVV-MK 8,02pariṇāmakāraṇavaśāt jñānādiparyāyapariṇato jñānādivyapadeśabhāg bhavati, nānya ātmā nānye TARVV-MK 8,03jñānādayaḥ ātmadravyavyatiriktajñānādiparyāyābhāvāt | paryāyiparyāyabhedācca syādanyatvam, TARVV-MK 8,04yataḥ paryāyī ātmā paryāyā jñānādayaḥ | tasmādekatvānyatvaṃ pratyanekāntopapatteḥ tatpariṇāmatve'pi TARVV-MK 8,05karaṇabhāvo yuktaḥ | TARV-MK 1.1.20itarathā hi ekārthaparyāyādanyatvaprāptirvṛkṣavat | TARVV-MK 8,06 yasyaikāntikaṃ kartṛkaraṇayoranyatvaṃ TARVV-MK 8,07tasyaikārthaparyāyādanyatvaṃ prāptam | katham ? vṛkṣavat | yathā ‘prāsādaṃ karoti paraśvādibhiḥ’ ityatra TARVV-MK 8,08kartṛkaraṇayoranyatvaṃ tathā ‘bhajyate vṛkṣaḥ śākhābhāreṇa’ ityekasya vṛkṣasya śākhābhārārthaparyāyāda- TARVV-MK 8,09nyatvaṃ prāptam, na cādo'sti, yato na śākhābhārādṛte anyo vṛkṣaḥ | na ca śākhābhārādanyo vṛkṣo na TARVV-MK 8,10bhavatīti ‘bhajyate vṛkṣaḥ śākhābhāreṇa’ iti ekārthaparyāyātmakaḥ karaṇanirdeśo na bhavati ? tathā TARVV-MK 8,11nātmadravyādṛte anyajjñānam | na cātmadravyādṛte nānyajjñānamiti ‘jānātyanenārthānātmā’ itye- TARVV-MK 8,12kārthaparyāyātmakaṃ karaṇaṃ na bhavati ? kiñca, TARV-MK 1.1.21karaṇasyobhayathopapatterdravyasya mūrtimadamūrtibhedavat | TARVV-MK 8,13 yathā dravyasya mūrtimadamūrti- TARVV-MK 8,14bhedādekāntaparigraho nāsti — pudgaladravyaṃ mūrtimat, dharmādharmākāśakālā amūrtayaḥ, ātmā cāmūrtiḥ TARVV-MK 8,15dravyārthādeśāt na paryāyārthādeśāt, ‘tasyānādikārmaṇaśarīrasaṃbandhāt | tathā karaṇaṃ dvedhā — vibhaktā- TARVV-MK 8,16'vibhaktakartṛkabhedāt | karturanyadvibhaktakartṛkaṃ yathā ‘paraśunā chinatti devadattaḥ’ iti | kartura- TARVV-MK 8,17nanyadavibhaktakartṛkaṃ yathā ‘agnirindhanaṃ dahatyauṣṇyena’ iti | tathā ‘ātmā jñānenārthān jānāti’ TARVV-MK 8,18ityavibhaktakartṛkaṃ karaṇam | kiñca, TARV-MK 1.1.22dṛṣṭāntācca kuśūlasvātantryavat | TARVV-MK 8,19 yathā ‘bhinatti kuśūlaṃ devadattaḥ’ ityatra kuśūlo yadā TARVV-MK 8,20bhidikriyāyāḥ sukaratayā svātantryeṇa vivakṣitaḥ svayamevātmānaṃ bhinatti iti, tadā ‘kiṃ karaṇo'- TARVV-MK 8,21sāvātmānaṃ bhinatti’ iti vivakṣāyāṃ kuśūlātmaiva karaṇatvenopādīyate | tathā ātmaiva jñātā TARVV-MK 8,22karaṇaṃ ca bhavati | kiñca, TARV-MK 1.1.23ekārthaparyāyaviśeṣopapatterindrādivyapadeśavat | TARVV-MK 8,23 ihaikasyārthasya anekaparyāyaviśeṣo- TARVV-MK 8,24papattirdṛṣṭā | na cāsya tebhyaḥ paryāyebhyo'nyatvam | katham ? indrādivyapadeśavat | yathaikasya TARVV-MK 8,25devarājārthasya indraśakrapurandarādyanekavyañjanaparyāyaviśeṣopapattiḥ | naca devarājasya indraśakra- TARVV-MK 8,26purandarādiparyāyebhyo'nyatvam | na cānanyatvāt yenāyamindrastenaiva śakraḥ purandaro vā, yena vā TARVV-MK 8,27śakrastenaivendraḥ purandaro vā, yena vā purandarastenaivendraḥ śakro vā | katham ? iha yata indrādīnāṃ TARVV-MK 8,28pratiniyatavyañjanaparyāyopapattiḥ — indanādindraḥ śakanācchakraḥ pūrdāraṇāt purandara iti | na TARVV-MK 8,29cendanaśakanapūrdāraṇavyañjanaparyāyabhedāt devarāja indraḥ śakraḥ purandaro vā na bhavati | TARVV-MK 8,30bhavatyeva | tathaikasya ātmano jñānādiparyāyaviśeṣopapattiḥ, tasmādekārthaparyāyaviśeṣopapatteḥ TARVV-MK 8,31nānyatvamātmadravyādekāntena jñānādinām | TARV-MK 1.1.24kartṛsādhanatvādvā doṣābhāvaḥ | TARVV-MK 8,32 athavā, nemau jñānadarśanaśabdau karaṇasādhanau | kiṃ tarhi ? TARVV-MK 8,33kartṛ sādhanau | tathā cāritraśabdo'pi na karmasādhanaḥ | kiṃ tarhi ? kartṛsādhanaḥ | katham ? evambhūta- TARVV-MK 8,34nayavaśāt | jñānadarśanacāritrāṇi ātmaiveṣṭaḥ, atastatpariṇāmājjñānādipariṇata ātmaiva TARVV-MK 9,01jānātīti jñānam, paśyatīti darśanam, caratīti cāritram | ato ya uktaḥ — ‘kartṛkaraṇayoranya- TARVV-MK 9,02tvādanyatvamātmajñānādīnām’ iti doṣaḥ; sa na bhavati | TARV-MK 1.1.25lakṣaṇābhāva iti cet; na; bāhulakāt | TARVV-MK 9,03 syādetat — na lakṣaṇamasti kartari yuṭo vi- TARVV-MK 9,04dhāyakamiti; tanna; kutaḥ ? bāhulakāt “yuḍ vyābahulam” iti kartari TARVV-MK 9,05puṭ ṇitraśca yatra vihitāḥ tato'nyatrāpi dṛśyante — tyā bhāvakarmaṇorvihitāḥ karaṇādiṣvapi TARVV-MK 9,06bhavanti — snātyanena snānīyaścūrṇaḥ, dadātyasmai iti dānīyo'tithiḥ, samāvartante tasmāditi TARVV-MK 9,07samāvartanīyo guruḥ | karaṇādhikaraṇayoryuḍuktaḥ karmādiṣvapi dṛśyate — niradati taditi niradanam, TARVV-MK 9,08praskandati tasmāditi praskandanam | athavā, TARV-MK 1.1.26bhāvasādhanā jñānādiśabdāḥ tattvakathanāt dātrasya karaṇavyapadeśavat | TARVV-MK 9,09 yathaudāsīnye- TARVV-MK 9,10nāvasthitamacchindattṛṇādi dātraṃ karaṇamiti vyapadiśyate, tathaudāsīnyenāvasthitāni jñāna- TARVV-MK 9,11darśanacāritrāṇi pratiniyatajñānadarśanacaraṇakriyāvyāpāraṃ prati nivṛttautsukyāni kathyante — ko'sau TARVV-MK 9,12mokṣamārgaḥ ? jñānadarśanacāritrāṇi — jñātirjñānam, dṛṣṭirdarśanam, caraṇaṃ cāritramiti | kriyāvyā- TARVV-MK 9,13pṛtānāṃ tu jñānādīnāṃ kartrādikārakavyavahāraḥ | TARV-MK 1.1.27vyaktibhedādayuktamiti cet; na; ekārthe śabdānyatvād vyaktibhedagateḥ | TARVV-MK 9,14 syādetat — ‘jñāna- TARVV-MK 9,15mātmā’ityayuktam | kasmāt ? vyaktibhedāt, abhidheyavalliṅgasaṃkhye bhavato'bhidhānasyeti‘jñāna TARVV-MK 9,16ātmā’ iti prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ekārthe śabdānyatvād vyaktibhedagateḥ — eka- TARVV-MK 9,17sminnapyarthe śabdabhedād vyaktibhedā dṛśyante, yathā ‘gehaṃ kuṭī maṭhaḥ, puṣyaḥ tārakā nakṣatram’ iti, TARVV-MK 9,18evaṃ ‘jñānamātmā’ ityapi syāt | TARV-MK 1.1.28jñānagrahaṇamādau nyāyyaṃ tatpūrvakatvāddarśanasya | TARVV-MK 9,19 āha — iha jñānagrahaṇamādau nyāyyam | TARVV-MK 9,20kutaḥ ? tatpūrvakatvāddarśanasya, yataḥ padārthatattvopalabdhipūrvakaṃ śraddhānam | TARV-MK 1.1.29alpāctaratvācca | TARVV-MK 9,21 darśanāt jñānamalpāctaram, ataśca pūrvaṃ vācyam | TARV-MK 1.1.30na; ubhayoryugapatpravṛtteḥ, prakāśapratāpavat | TARVV-MK 9,22 naiṣa doṣaḥ | kutaḥ ? ubhayoryugapatpravṛtteḥ | TARVV-MK 9,23katham ? prakāśapratāpavat | yathā saviturghanapaṭalāvaraṇavigame pratāpaprakāśapravṛttiryugapad bhavati TARVV-MK 9,24tathā jñānadarśanayoryugapadātmalābhaḥ | tadyathā — yadā darśanamohasyopaśamāt kṣayopaśamāt kṣayādvā TARVV-MK 9,25ātmā samyagdarśanaparyāyeṇāvirbhavati tadaiva tasya matyajñānaśrutājñānanivṛttiparvakaṃ matijñānaṃ TARVV-MK 9,26śrutajñānaṃ cāvirbhavati | TARV-MK 1.1.31darśanasyaivābhyarhitatvāt | TARVV-MK 9,27 yadapyuktam — ‘alpāctaratvājjñānasya pūrvanipātaḥ’ iti; TARVV-MK 9,28tadasat; kasmāt ? darśanasyaiva abhyarhitatvāt | jñānāddarśanamevābhyarhitam, darśanasannidhāne TARVV-MK 9,29satyajñānasyāpi jñānabhāvāt, jñātvāpyaśraddadhatastadabhāvāt | TARV-MK 1.1.32madhye jñānavacanam, jñānapūrvakatvāccāritrasya | TARVV-MK 9,30 yato jīvādipadārthatattvajñānasanni- TARVV-MK 9,31dhāne sati cāritramohasyopaśamāt kṣayopaśamāt kṣayādvā karmādānahetukriyāviśeṣoparamaścāritra- TARVV-MK 9,32pariṇāmo bhavati, tataścāritrasya jñānapūrvakatvāt jñānaṃ pūrvaṃ prayuktam | TARV-MK 1.1.33itaretarayoge dvandvaḥ, mārgaṃ prati parasparāpekṣāṇāṃ prādhānyāt | TARVV-MK 9,33 ayamitaretarayoge dvandvo TARVV-MK 9,34darśanaṃ ca jñānaṃ ca cāritraṃ ca darśanajñānacāritrāṇīti | kutaḥ ? mārgaṃ prati parasparāpekṣāṇāṃ TARVV-MK 9,35prādhānyāt | TARV-MK 1.1.34sarvapadārthapradhānatvād bahuvacanāntaḥ | TARVV-MK 10,01 yathā plakṣanyagrodhapalāśā iti astyādisa- TARVV-MK 10,02mānakālakriyāṇāṃ plakṣādīnāṃ parasparāpekṣāṇāmitaretarayoge dvandvaḥ sarvapadārthapradhānatvāt TARVV-MK 10,03bahuvacanāntaḥ, tathā darśanajñānacāritrāṇāmastyādisamānakālakriyāṇāṃ parasparāpekṣāṇāmi- TARVV-MK 10,04taretarayoge dvandvaḥ sarvapadārthapradhānatvād bahuvacanāntaḥ | yatastrayāṇāmapi darśanādīnāṃ sahitānāṃ TARVV-MK 10,05parasparāpekṣāṇāṃ mokṣamārgatvaṃ prati prādhānyaṃ naikasya na dvayoḥ | TARV-MK 1.1.35pratyekaṃ samyagviśeṣaṇaparisamāptirbhujivat | TARVV-MK 10,06 yathā ‘devadattajinadattagurudattā bhojya- TARVV-MK 10,07ntām’ iti bhujiḥ pratyekaṃ parisamāpyate, tathā praśaṃsāvacanasya samyakśabdasya pratyekamabhi- TARVV-MK 10,08sambandho darśanādibhiḥ — samyagdarśanaṃ samyagjñānaṃ samyakcāritramiti | TARV-MK 1.1.36pūrvapadasāmānādhikaraṇyāt tadvyaktivacanaprasaṅga iti cet; na; mokṣopāyasyātmapradhāna- tvāt | TARVV-MK 10,10 syādetad — darśanādibhiḥ sāmānādhikaraṇyāt tadvyaktivacane mokṣamārgasya prāpnuta TARVV-MK 10,11iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? mokṣopāyasya ātmapradhānatvāt | yo mokṣamārgo mokṣopāyastasya ātmā TARVV-MK 10,12svabhāvaḥ yenātmanā yena svabhāvena mokṣamārga ucyate, sa darśanajñānacāritrāṇā sarveṣāma- TARVV-MK 10,13viśiṣṭa ekaḥ pulliṅgaśca tasya prādhānyāt satyapi sāmānādhikaraṇye na tadvyaktivacana- TARVV-MK 10,14prāptiḥ, yathā ‘sādhavaḥ pramāṇam’ iti | TARV-MK 1.1.37ātyantikaḥ sarvakarmanikṣepo mokṣaḥ | TARVV-MK 10,15 ‘mokṣa asane’ ityetasya ghañ bhāvasādhano TARVV-MK 10,16mokṣaṇaṃ mokṣaḥ asanaṃ kṣepaṇamityarthaḥ, sa ātyantikaḥ sarvakarmanikṣepo mokṣa ityucyate | TARV-MK 1.1.38mṛjeḥ śuddhikarmaṇo mārga ivārthābhyantarīkaraṇāt | TARVV-MK 10,17 mṛṣṭaḥ śuddho'sāviti mārgaḥ, mārga iva TARVV-MK 10,18mārgaḥ | ka upamārthaḥ ? yathā sthāṇukaṇṭakopalaśarkarādidoṣarahitena mārgeṇa mārgagāḥ sukhamabhipreta- TARVV-MK 10,19sthānaṃ gacchanti, tathā mithyādarśanā'saṃyamādidoṣarahitena tryaṃśena śreyomārgeṇa sukhaṃ mokṣaṃ gacchanti | TARV-MK 1.1.39anveṣaṇakriyasya vā karaṇatvopapatteḥ | TARVV-MK 10,20 athavā, ‘mārga anveṣaṇe’ ityasya mārgaḥ TARVV-MK 10,21sidhyati | kutaḥ ? samyagdarśanādīnāṃ karaṇatvopapatteḥ | mokṣo yena mārgyate sa mokṣamārga iti | TARV-MK 1.1.40yuktyanabhidhānādamārga iti cet; na; mithyādarśanājñānāsaṃyamānāṃ pratyanīkatvādauṣadhavat | TARVV-MK 10,23syādetat, nātra yuktiruktā — ‘samyagdarśanāditrayamitthaṃ mokṣamārgaḥ’ iti, ato'sya mārgatvaṃ nopapadyate TARVV-MK 10,24iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? mithyādarśanājñānāsaṃyamānāṃ pratyanīkatvāt | katham ? auṣadhavat | TARVV-MK 10,25yathā vātādikārodbhūtarogāṇāṃ nidānapratyanīkaṃ snigdharūkṣādyauṣadhamucchedakāraṇam, tathā TARVV-MK 10,26mithyādarśanājñānāsaṃyamādīnāṃ nidānapratyanīkaṃ samyagdarśanādyauṣadhamucchedakāraṇam | TARVV-MK 10,27iti tattvārthavārttike vyākhyānālaṅkāre prathame'dhyāye prathamamāhnikam || TARV-MK 1.1.41viparyayād bandhasyātmalābhe sati jñānādeva tadvinivṛttestritvānupapattiḥ | TARVV-MK 11,01 atra kaści- TARVV-MK 11,02dāha — viparyayād bandhasyātmalābho bhavati tadabhāvāttattvajñāne sati bandhavinivṛttirbhavati | kāra- TARVV-MK 11,03ṇābhāvāddhi kāryābhāva iti | bandhanivṛttireva ca mokṣaḥ | ato mokṣamārgasya tritvaṃ nopapadyate | TARV-MK 1.1.42pratijñāmātramiti cet; na; sarveṣāmavisaṃvādāt | TARVV-MK 11,04 syādetat — pratijñāmātrametat — ‘vi- TARVV-MK 11,05paryayād bandho bhavati’ iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? sarveṣāmavisaṃvādāt | nātra pravādino TARVV-MK 11,06visaṃvadante | tadyathā — TARV-MK 1.1.43‘dharmeṇa gamanam’ ityādivacanamekeṣām | TARVV-MK 11,07“dharmeṇa gamanamūrdhvam” bhavati- TARVV-MK 11,08aṣṭasu brāhmyasaumyaprājāpatyaindragāndharvayakṣarākṣasapiśāceṣu | “gamanamadhastād bhavatyadharmeṇa”TARVV-MK 11,09adharmeṇa khalu ṣaṭsu sthāneṣu mānuṣapaśumṛgamatsyasarīsṛpasthāvareṣu gamanam | “jñānena cāpavargo”TARVV-MK 11,10yadāsya rajastamasorguṇabhāvāt sattvasya prādhānyāt prakṛtipuruṣāntaraparijñānamāvirbhavati TARVV-MK 11,11tenāpavargaḥ | “viparyayādiṣyate bandhaḥ” yo'syāvyaktamahadahaṅkāratanmātrasaṃjñāsvaṣṭāsu prakṛtiṣu TARVV-MK 11,12anātmīyāsu āhaṅkārikeṣu vaikārikeṣu cendriyeṣu ātmatvābhimānaḥ sa viparyayaḥ, tasmād bandha TARVV-MK 11,13ityekeṣāṃ vacanam | TARVV-MK 11,14tathā anātmīyeṣvātmābhimānaviparyayāt tasya śabdādyupalabdhirādiḥ guṇapuruṣāntaropala- TARVV-MK 11,15bdhirantaḥ | yāvadasyāvibhaktaḥ pratyayaḥ — śrotrādīndriyavṛttiṣu śravaṇādiṣu ‘ahaṃ śrotā’ ityevamādiḥ, TARVV-MK 11,16pāñcabhautike ca śiraḥpāṇyādisamūhe śarīre ‘ahaṃ puruṣaḥ’ iti pratyayo bhavati, tāvadapratibuddha- TARVV-MK 11,17tvāt saṃsāraḥ | guṇapuruṣāntaropalabdhirantaḥ, yadā puruṣavarjaṃsarvaṃ prakṛtikṛtaṃ triguṇamacetanaṃ bhogya- TARVV-MK 11,18miti jānāti bhoktāramakartāraṃ cetanaṃ ca puruṣamanyaṃ pradhānādavaiti acetanāṃśca guṇān tadā TARVV-MK 11,19tasya guṇapuruṣāntaropalabdhirantaḥ saṃsārasya | iti jñānānmokṣo viparyayād bandha ityekeṣām | TARV-MK 1.1.44icchādveṣābhyāmapareṣām | TARVV-MK 11,20 icchādveṣapūrvikā dharmādharmayoḥ pravṛttistābhyāṃ sukhaduḥkhaṃ tata TARVV-MK 11,21icchādveṣau | na ca vimohasya tau mithyādarśanābhāvāt | mohaścājñānam | vimohasya yateḥ ṣaṭ- TARVV-MK 11,22padārthatattvajñasya vairāgyavataḥ sukhaduḥkhecchādveṣābhāvaḥ, icchādveṣābhāvāddharmādharmābhāvaḥ, tadabhāve TARVV-MK 11,23saṃyogābhāvo'prādurbhāvaśca, sa mokṣaḥ, tayordharmādharmayorabhāve bhavatyapavargaḥ | katham ? pradī- TARVV-MK 11,24poparame prakāśābhāvavat | yaddhi yadbhāvaṃ pratītyātmānaṃ pratilabhate tattasyoparamāttirobhāvaṃ TARVV-MK 11,25yāti tadyathā pradīpoparamāt prakāśābhāvaḥ | bandhaścādṛṣṭād bhavati, katham ? adharmasaṃjñādadṛṣṭāda- TARVV-MK 11,26jñānaṃ bhavati, ajñānācca mohaḥ, mohavat icchādveṣau jāyete, icchādveṣābhyāṃ dharmādharmau, sa TARVV-MK 11,27eṣa bandhaḥ, ataḥ saṃsārasya prasūtiḥ | tasmād bhavatyadṛṣṭābhāve saṃyogābhāvaḥ | katarasya saṃyoga- TARVV-MK 11,28syābhāvaḥ ? jīvanasaṃjñakasya | dharmādharmāpekṣaḥ sadehasyātmano manasā saṃyogo jīvanam, tasya TARVV-MK 11,29dharmādharmayorabhāvādabhāvo'prādurbhāvaśca pratyagraśarīrasyātyantamabhāvaḥ sa mokṣaḥ | kathamabhāvo TARVV-MK 12,01dharmādharmayoḥ ? anāgatānutpatti-sañcitanirodhāmyām | anāgatānutpattiḥ saṃcitanirodhaśca TARVV-MK 12,02dvividho'bhāvaḥ | tatrānāgatānutpattistāvat dharmādharmayoḥ — śarīrendriyamanovyatiriktātmadarśanād TARVV-MK 12,03akuśalasyādharmasyānutpattiḥ tatsādhanānāṃ pāravarjanāt, dharmasyāpi tatsādhanānāmanabhisambandhāt, TARVV-MK 12,04nānabhisaṃhitaṃ karma badhnātīti | saṃcitanirodho'pi — tadudvegaparikhedaphalādadharmanāśaḥ, tasmāt TARVV-MK 12,05saṃsārādudvegaḥ | śarīratattvāṃvalokanāt śītoṣṇaśokādinimittaṃ śarīraparikhedaṃ pradāyā- TARVV-MK 12,06dharmo'tiricyate | bhogadoṣadarśanāt ṣaṇṇāṃ ca padārthānāṃ tattvavinirṇayāt prītimārabhya dharmasya TARVV-MK 12,07vināśaḥ, ato mokṣa ityapareṣāṃ darśanam | TARV-MK 1.1.45‘duḥkhādinivṛttiḥ’ ityanyeṣām | “duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarābhāvānniḥśreyasādhigamaḥ” TARVV-MK 12,09 ityanyeṣāṃ darśanam | pāṭhaṃ pratyuttaraṃ mithyā- TARVV-MK 12,10jñānam | sarveṣāmuttarasya tattvajñānānnivṛttau yastadanantaro'rthastasya nivṛttiḥ | kaścāsau ? TARVV-MK 12,11doṣaḥ, sa hi mithyājñānādanantaraḥ tatkāryatvāt | sa cottaraḥ pravṛtteḥ, pravṛttiścānantarā tatkārya- TARVV-MK 12,12tvāt, tato doṣābhāve pravṛttyabhāvaḥ | pravṛttirapyuttarā janmanaḥ, pravṛtterabhāvājjanmābhāvaḥ tatkārya- TARVV-MK 12,13tvāt | tathā janmottaraṃ duḥkhāt, ato janmābhāvād duḥkhanivṛttiḥ | tannivṛttau ca ātyantikaḥ TARVV-MK 12,14sukhaduḥkhānupabhogo niḥśreyasamiti | TARV-MK 1.1.46‘avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ’ ityādivacanaṃ keṣāñcit | TARVV-MK 12,15 avidyā viparyayātmikā, sarva- TARVV-MK 13,01bhāveṣvanityānātmāśuciduḥkheṣu nityasātmakaśucisukhābhimānarūpā | tatpratyayāḥ saṃskārā TARVV-MK 13,02ityādivacanaṃ keṣāñcit | ke punaste saṃskārāḥ ? rāgādayaḥ | te ca tridhāpuṇyāpuṇyānejya-TARVV-MK 13,03saṃskārāḥ, yata idamucyate avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ | vastuprativijñaptirvijñānamiti | tatra TARVV-MK 13,04puṇyopagānāṃ saṃskārāṇāṃ puṇyopagame ca vijñānaṃ bhavati, apuṇyopagānāṃ saṃskārāṇāmapuṇyopagame TARVV-MK 13,05ca vijñānaṃ bhavati, ānejyopagānāṃ saṃskārāṇāmānejyopagame ca vijñānaṃ bhavati, yata idamucyate TARVV-MK 13,06saṃskārapratyayaṃ vijñānam | vijñānasaṃbhūtāścatvāraḥ skandhā nāma, catvāri mahābhūtāni TARVV-MK 13,07rūpam, nāma ca rūpaṃ ca nāmarūpamiti | yata idamucyate vijñānapratyayaṃ nāmarūpam | nāmarūpasannihi- TARVV-MK 13,08tānīndriyāṇi ṣaḍāyatanamiti | nāmarūpavṛddhyā ṣaḍbhirāyatanadvāraiḥ kṛtyaṃ kriyā ca prajāyate TARVV-MK 13,09iti nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanamucyate | trayāṇāṃ dharmāṇāṃ sannipātaḥ sparśaḥ | keṣām trayāṇām ? TARVV-MK 13,10viṣayendriyavijñānānām, saṃgatiḥ sparśaḥ | ṣaḍbhya āyatanebhyaḥ ṣaṭ sparśakāyāḥ pravartanta iti TARVV-MK 13,11ṣaḍāyatanapratyayaḥ sparśaḥ | sparśānubhavanaṃ vedanā | yajjātīyaḥ sparśo bhavati tajjātīyā vedanā TARVV-MK 13,12pravartata itīdamucyate sparśapratyayā vedaneti | vedanādhyavasānā tṛṣṇā | yatastān vedanāviśeṣā- TARVV-MK 13,13nāsvādayatyabhinandayatyadhyavasyati tṛṣyati sā vedanāpratyayā tṛṣṇocyate | tṛṣṇāvaipulyamupādānam | TARVV-MK 13,14sā me priyā sānurāgeti bhavennityamaparityāgo bhūyo bhūyaśca prārthanā, taducyate tṛṣṇāpratyaya- TARVV-MK 13,15mupādānamiti | upādānanimittaṃ punarbhavajanakaṃ karma bhavaḥ, evaṃ prārthayamānaḥ punarbhavajanakaṃ karma TARVV-MK 13,16samutthāpayati kāyena manasā vācā | taddhetukaḥ skandhaprādurbhāvo jātiḥ | jātiskandhaparipāko TARVV-MK 13,17jarā | jātyabhinirvṛttānāṃ skandhānāmapacayaḥ paripākaḥ, paripākādvināśo bhavati tanmaraṇam | TARVV-MK 13,18tadevajātipratyayaṃ jarāmaraṇamucyate | evamayaṃ dvādaśāṅgaḥ pratītyasamutpādo'nyonyahetukaḥ | tatra sarva- TARVV-MK 13,19bhāveṣvaviparītadarśanaṃ vidyā | yatsarvabhāveṣvanityānātmakāśuciduḥkheṣu anityānātmakāśuciduḥkha- TARVV-MK 13,20darśanaṃ sā vidyā | tato mokṣaḥ | katham ? avidyāyā vidyāto nivṛttiḥ, avidyānivṛtteḥ saṃskāra- TARVV-MK 13,21nirodhaḥ, saṃskāranirodhādvijñānanirodhaḥ, evamuttareṣvapīti | tadevamavidyāto bandho bhavati TARVV-MK 13,22vidyātaśca mokṣa iti | TARV-MK 1.1.47mithyādarśanāderiti mataṃ bhavatām | “mithyādarśanāviratipramādakaṣāyayogā bandhahetavaḥ” TARVV-MK 13,24 iti bhavatāmārhatānāmapi matam | padārthaviparītābhiniveśaśraddhānaṃ mithyā- TARVV-MK 13,25darśanam, viparītābhiniveśaśca mohāt, mohaścājñānamityajñānād bandhaḥ | ato mithyādarśanamā- TARVV-MK 13,26dirbandhasya | sāmāyikamātrapratipatteśca “anantāḥ sāmāyikamātrasiddhāḥ” iti TARVV-MK 13,27vacanāt, sāmāyikaṃ ca jñānam, ataḥ ārhatānāmapi jñānānmokṣa ityavisaṃvādāt tritayamokṣa TARVV-MK 13,28mārgakalpanā na yuktā | kiñca, TARV-MK 1.1.48dṛṣṭāntasāmarthyād vaṇiksvapriyaikaputravat | TARVV-MK 13,29tadyathā vaṇik svapriyaikaputrasadṛśavigrahaṃ TARVV-MK 14,01gajenāvamṛdyamānaṃ bālamupalabhyātiduḥkhābhibhavamūrcchayā gataprāṇa ivābhavat, vinivṛttakāyādi- TARVV-MK 14,02kriyasya cāsya kuśalasuhṛdbhirupāyapūrvakaṃ pratyāhitaprāṇavṛtteḥ svaputra eva darśanaviṣayamupanīte TARVV-MK 14,03‘ayaṃ mama putraḥ’ ityāvirbhūtatattvajñānasya svaputrasādṛśyodbhūtamithyājñānajanitaṃ duḥkhaṃ tadabhūtapūrva- TARVV-MK 14,04mivābhavat | evamajñānād bandhaḥ kevalācca jñānānmokṣa iti | TARV-MK 1.1.49na vā nāntarīyakatvād rasāyanavat | TARVV-MK 14,05 na vā eṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? nāntarīyakatvāt, TARVV-MK 14,06nahi tritayamantareṇa mokṣaprāptirasti | katham ? rasāyanavat | yathā na rasāyanajñānādeva rasā- TARVV-MK 14,07yanaphalena abhisaṃbandhaḥ rasāyanaśraddhānakriyābhāvāt, yadi vā rasāyanajñānamātrādeva rasāyanaphala- TARVV-MK 14,08saṃbandhaḥ kasyacid dṛṣṭaḥ so'bhidhīyatām ? na cāsāvasti | na ca rasāyanakriyāmātrādeva; TARVV-MK 14,09jñānaśraddhānābhāvāt | na ca śraddhānamātrādeva; rasāyanajñānapūrvakriyāsevanābhāvāt | ato rasā- TARVV-MK 14,10yanajñānaśraddhānakriyāsevanopetasya tatphalenābhisaṃbandha iti niḥpratidvandvametat | tathā na mokṣa- TARVV-MK 14,11mārgajñānādeva mokṣeṇābhisaṃbandho darśanacāritrābhāvāt | na ca śraddhānādeva; mokṣamārgajñānapūrva- TARVV-MK 14,12kriyānuṣṭhānābhāvāt | na ca kriyāmātrādeva; jñānaśraddhānābhāvāt | yataḥ kriyā jñānaśraddhānarahitā TARVV-MK 14,13niḥphaleti | yadi ca jñānamātrādeva kvacidarthasiddhirdṛṣṭā sābhidhīyatām ? na cāsāvasti | TARVV-MK 14,14ato mokṣamārgatritayakalpanā jyāyasīti | ‘anantāḥ sāmāyikasiddhāḥ’ ityetadapi tritayameva TARVV-MK 14,15sādhayati | katham ? jñasvabhāvasyātmanastattvaṃ śraddadhānasya sāmāyikacāritropapatteḥ | samaya TARVV-MK 14,16ekatvamabheda ityanarthāntaram, samaya eva sāmāyikaṃ cāritraṃ sarvasāvadyanivṛttiriti abhedena TARVV-MK 14,17saṃgrahāditi | uktañca — TARVV-MK 14,18“hataṃ jñānaṃ kriyāhīnaṃ hatā cājñānināṃ kriyā | TARVV-MK 14,19dhāvan kilāndhako dagdhaḥ paśyannapi ca paṅgulaḥ || TARVV-MK 14,20saṃyogameveha vadanti tajjñā na hyekacakreṇa rathaḥ prayāti | TARVV-MK 14,21andhaśca paṅguśca vane praviṣṭo tau saṃprayuktau nagaraṃ praviṣṭau || ” iti | TARV-MK 1.1.50jñānādeva mokṣa iti cet; anavasthānādupadeśābhāvaḥ | TARVV-MK 14,22 yasya jñānādeva mokṣaḥ tasyā- TARVV-MK 14,23navasthānādupadeśābhāvaḥ | yathā pradīpasya tamonivṛttihetutvāt pradīpe sati na muhūrtamapi tamo'va- TARVV-MK 14,24tiṣṭhate | nahyetadasti ‘pradīpaśca nāma jvalati tamaścāvatiṣṭhate’ iti | tathā ātmaparasvarūpā- TARVV-MK 14,25vabodhāvirbhāvānantarameva āptasya mokṣaḥ syāt | na hyetadyuktimat ‘jñānaṃ ca nāma mokṣasya kāra- TARVV-MK 14,26masti na ca mokṣaḥ’ iti | tato jñānānantaramevāptasya śarīrendriyavṛttyādinivṛtteḥ pravacanopa- TARVV-MK 14,27deśābhāvaḥ | TARV-MK 1.1.51saṃskārākṣayādavasthānādupadeśa iti cet; na; pratijñātavirodhāt | TARVV-MK 14,28 syādetatyāvadasya- TARVV-MK 14,29saṃskārā na kṣīyante tāvadavasthānamityupadeśa upapanna iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? pratijñāta- TARVV-MK 14,30virodhāt | yadyutpannajñāno'pi saṃskārakṣayāpekṣatvādavatiṣṭhate na mucyate, na tarhi jñānādeva TARVV-MK 14,31mokṣaḥ | kutaḥ ? saṃskārakṣayāt | iti yatpratijñātam — “jñānena cāpavargaḥ” iti TARVV-MK 14,32tadvirodhaḥ | kiñca, TARV-MK 1.1.52ubhayathā doṣopapatteḥ | TARVV-MK 14,33 idamiha saṃpradhāryam — saṃskārakṣayasya jñānaṃ vā hetuḥ syāt, TARVV-MK 14,34anyo veti ? yadi jñānam; nanu jñānādeva saṃskāranirodha iti pravacanopadeśābhāvaḥ | athānyaḥ; sa TARVV-MK 14,35ko'nyo bhavitumarhati anyataścāritrāt, iti punarapi pratijñātavirodha iti | kiñca, TARV-MK 1.1.53pravrajyādyanuṣṭhānābhāvaprasaṅgaśca | TARVV-MK 15,01 yadi jñānādeva mokṣaḥ, nanu jñāna eva yatnaḥ kāryyaḥ, TARVV-MK 15,02śirastuṇḍamuṇḍana-kāṣāyāmbaradhāraṇādilakṣaṇapravrajyā-yama-niyama-bhāvanādyabhāvaprasaṅgaḥ syāt | TARV-MK 1.1.54jñānavairāgyakalpanāyāmapi | TARVV-MK 15,03 kim ? ‘avasthānābhāvādupadeśābhāvaḥ’ ityādi | TARVV-MK 15,04padārthaparijñāne sati viṣayānabhiṣvaṅgalakṣaṇe ca vairāgya āptasya tatkṣaṇa eva mokṣopapatteḥ | TARVV-MK 15,05kiñca, TARV-MK 1.1.55nityānityaikāntāvadhāraṇe tatkāraṇāsaṃbhavaḥ | TARVV-MK 15,06 nityā evārthā anityā eva vetye- TARVV-MK 15,07kāntāvadhāraṇe tatkāraṇā sambhavaḥ tatkāraṇasya jñānasya vairāgyasya vā'saṃbhavaḥ | tadyathā — TARV-MK 1.1.56nityatvaikānte vikriyābhāvād jñānavairāgyābhāvaḥ | TARVV-MK 15,08 vikriyā dvividhā — jñānādivi- TARVV-MK 15,09pariṇāmalakṣaṇā, deśāntarasaṃkramarūpā ca | yeṣāṃ nitya evātmā sarvagataśceti darśanam, teṣā- TARVV-MK 15,10mubhayyapi sā nāsti | tataścatuṣṭayatrayadvayasannikarṣajavijñānābhāvād vairāgyapariṇāmābhāvācca TARVV-MK 15,11pūrvāparakālatulyavṛtterātmana ākāśasyeva mokṣābhāvaḥ | samavāyāditi cet; na; tasya pratyākhyā- TARVV-MK 15,12tatvāt | TARV-MK 1.1.57kṣaṇikaikānte'pyavasthānābhāvāt jñānavairāgyabhāvanābhāvaḥ | TARVV-MK 15,13 yeṣāṃ matam — “kṣaṇikāḥ TARVV-MK 15,14sarvasaṃskārāḥ” iti; teṣāmapyutpattyanantaraṃ vināśe sati jñānādīnāmavasthānaṃ TARVV-MK 15,15nāsti | naca tebhyo'nyadavasthāsnu vastu vidyate | atastadabhāvājjñānavairāgyabhāvanābhāvaḥ | tata TARVV-MK 15,16evotpattyanantaraṃ niranvayavināśābhyupagamāt parasparasaṃśleṣābhāve nimittanaimittikavyavahārā- TARVV-MK 15,17pahnavād ‘avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ’ ityevamādi virudhyate | santānādikalpanāyāṃ vā anyatvā- TARVV-MK 15,18nanyatvayoranekadoṣānuṣaṅgaḥ | TARV-MK 1.1.58viparyayābhāvaḥ prāganupalabdhaḥ upalabdhau vā bandhābhāvaḥ | TARVV-MK 15,19 iha loke prāganubhūtasthāṇu- TARVV-MK 15,20puruṣaviśeṣasya prakāśābhāvāt abhibhavāt karaṇaklamādvā viśeṣānupalabdhau viparyayo dṛṣṭaḥ | TARVV-MK 15,21na cāvanitalabhavanasaṃbhūtasya prāgapratītatadantarasya viparyayapratyayo bhavati | naca tathā anādau TARVV-MK 15,22saṃsāre'nabhivyaktaśakteḥ puruṣasya guṇapuruṣāntaropalabdhirasti, ataḥ prāganupalabdhernāsti TARVV-MK 15,23viparyayaḥ | tathā sarvabhāveṣvanityānātmakāśuciduḥkheṣu nityasātmakaśucisukharūpeṇa viparyayo TARVV-MK 15,24nāsti, prāgananubhūtaviśeṣatvāt | yadi vā kvacidaprasiddhasāmānyaviśeṣasya kasyacidviparyayo TARVV-MK 15,25dṛṣṭaḥ so'bhidhīyatām ? na cocyate ato viparyayābhāvād bandhābhāvaḥ | tatra yaduktam — ‘viparyayād TARVV-MK 15,26bandhaḥ’ iti tad vyāhanyate | atha prāk tadviśaṣopalabdhirabhyupagamyate; nanu tadaiva taddhetukena TARVV-MK 15,27mokṣeṇa bhavitavyamiti bandhābhāvaḥ syāt | kiñca, TARV-MK 1.1.59pratyarthavaśavarttitvācca | TARVV-MK 15,28 ‘viparyayābhāvaḥ’ ityanuvartate | yeṣāṃ darśanaṃ pratyarthavaśavarti TARVV-MK 15,29vijñānamiti teṣāṃ puruṣaviṣayaṃ vijñānaṃ na sthāṇumavagṛhṇāti, sthāṇuviṣayaṃ ca yadvijñānaṃ na TARVV-MK 15,30tatpuruṣamavabudhyate, ataḥ parasparaviṣayasaṃkramābhāvānna saṃśayo na viparyayaḥ, tathā sarveṣu padārthe- TARVV-MK 16,01ṣvanekārthagrahaṇaikavijñānābhāvāt asati viparyaye bandhābhāvaḥ | tata eva padārthaviśeṣānupalabdhe- TARVV-MK 16,02rmokṣābhāvaḥ | nahyekārthagrāhi vijñānaṃ tadantaramavacchinatti | TARV-MK 1.1.60jñānadarśanayoryugapatpravṛtterekatvamiti cet; na; tattvāvāyaśraddhānabhedāt tāpaprakāśavat | TARVV-MK 16,04syādetad — jñānadarśanayorekatvam | kutaḥ ? yugapatpravṛtteriti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tattvā- TARVV-MK 16,05vāyaśraddhānabhedāt | katham ? tāpaprakāśavat | yathā tāpaprakāśayoryugapadātmalābhe'pi TARVV-MK 16,06dāhadyotanasāmarthyabhedānnaikatvam, tathā jñānadarśanayostattvāvāyaśraddhānabhedānnaikatvam | tattvasya TARVV-MK 16,07hyavagamo jñānam, śraddhānaṃ darśanamiti | TARV-MK 1.1.61dṛṣṭavirodhācca | TARVV-MK 16,08 yasya mataṃ yugapadātmalābha ekatve heturiti tasya dṛṣṭavirodha TARVV-MK 16,09āpadyate | dṛṣṭaṃ hi goviṣāṇādīnāṃ yugapadutpadyamānānāmapi nānātvam | TARV-MK 1.1.62ubhayanayasadbhāve anyatarasyāśritatvādvā rūpādipariṇāmavat | TARVV-MK 16,10 ubhayanayasadbhāve TARVV-MK 16,11anyatarasyāśritatvādvā na doṣaḥ | katham ? rūpādipariṇāmavat | yathā paramāṇvādipudgala- TARVV-MK 16,12dravyāṇāṃ bāhyābhyantarapariṇāmakāraṇāpādite yugapad rūpādipariṇāme'pi na rūpādīnāmekatvaṃ TARVV-MK 16,13tathā jñānadarśanayorapi | TARVV-MK 16,14athavā, ubhayanayasadbhāve'nyatarasyāśritatvāt | yathā rūpādipariṇāmānāṃ dravyārthika- TARVV-MK 16,15paryāyārthikayoranyataraguṇapradhānabhāvārpaṇāt syādekatvaṃ syānnānātvam | katham ? iha paryāyā- TARVV-MK 16,16rthikaguṇabhāve dravyārthikaprādhānyāt paryāyārthānarpaṇāt anādipāriṇāmikapudgaladravyārthādeśāt TARVV-MK 16,17syādekatvam, yathā rūpaparyāyaḥ pudgaladravyaṃ tathā rasādayo'pi dravyārthādeśāt pudgaladravyam | TARVV-MK 16,18teṣāmeva dravyārthikaguṇabhāve paryāyārthikaprādhānyāt dravyārthānarpaṇāt pratiniyatarūpādiparyāyārthe- TARVV-MK 16,19nārpitānāṃ syādanyatvam, yato'nyo rūpaparyāyaḥ anye ca rasādayaḥ | tathā jñānadarśanayoranena TARVV-MK 16,20vidhinā anādipāriṇāmikacaitanyajīvadravyārthādeśāt syādekatvam, yato dravyārthādeśād yathā TARVV-MK 16,21jñānaparyāya ātmadravyaṃ tathā darśanamapi | tayoreva pratiniyatajñānadarśanaparyāyārthārpaṇāt syādanya- TARVV-MK 16,22tvam, yasmādanyo jñānaparyāyo'nyaśca darśanaparyāyaḥ | TARV-MK 1.1.63jñānacāritrayorakālabhedādekatvam agamyāvabodhavaditi cet; na; āśūtpattau sūkṣmakālā- pratipatteḥ utpalapatraśatavyadhanavat | TARVV-MK 16,24 syādetat — jñānacāritrayorekatvam | kasmāt ? akāla- TARVV-MK 16,25bhedāt | katham ? agamyāvabodhavat | yathā kenacit mohodayāpāditā'nyāṅganābhisaraṇo- TARVV-MK 16,26tsukamatinā puṃsā meghodayodbhatabahalāndhakārāyāṃ rātrau vīthyantarāle mātṛpuṃścalī ‘svābhi- TARVV-MK 16,27laṣitā’ iti spṛṣṭā, tadaiva vidyutā ca vidyotitam | tena dyotena ‘māteyam’ iti tasya jñānaṃ TARVV-MK 16,28yadotpannaṃ tadaiva agamyāvabodhād agamyāgamananivṛttiḥ, na agamyāvabodha-agamyāgamananivṛttyoḥ TARVV-MK 16,29kālabhedo'sti | tathā yadaiva jñānāvaraṇakṣayopaśamājjīveṣu jñānaṃ ‘jīvāḥ’ ityāvirbhavati, TARVV-MK 16,30tadaiva ‘te na hiṃsyāḥ’ iti jīve hiṃsāpratyayasya nivṛttiḥ, nivṛttiśca cāritram | na ca jīva- TARVV-MK 16,31jñāna — hiṃsānivṛttyoḥ kālabhedo'stīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? āśūtpattau sūkṣmakālāprati- TARVV-MK 16,32patteḥ | tatrāpyastyeva kālabhedaḥ saukṣmyāttu na pratīyate | katham ? utpalapatraśatavyadhanavat | TARVV-MK 16,33yathā utpalapatraśatavyadhanakrama āsaṃkhyeyasamayikaḥ sarvajñapratyakṣo'tisūkṣmo'sti na tu vibhāvyate TARVV-MK 16,34chadmasthaiḥ, yato yāvadekamutpalapatramāsaśchittvā dvitīyaṃ chinatti tāvadasaṃkhyeyāḥ samayā atītā TARVV-MK 16,35iti kālasūkṣmopadeśaḥ | tathā anyo'gamyāvabodhakālaḥ, anyaśca nivṛttikālaḥ | TARV-MK 1.1.64arthabhedācca | TARVV-MK 17,01 kim ? ‘naikatvam’ iti vartate | ‘jñānasya tattvāvabodho'rthaḥ, cāritrasya TARVV-MK 17,02karmādānahetukriyāviśeṣoparamo'rthaḥ’ ityato nānātvam | TARV-MK 1.1.65kālabhedābhāvo nārthābhedahetuḥ gatijātyādivat | TARVV-MK 17,03 nakālabhedābhāvo'rthābhedahetu- TARVV-MK 17,04rnyāyyaḥ | katham ? gatijātyādivat | yathā yadaiva devadattajanma tadaiva manuṣyagatipañcendriya- TARVV-MK 17,05jātiśarīravarṇagandhādīnāṃ janma, nānyo devadattajanmakālaḥ, anyaśca manuṣyagatyādiparyāyajanma- TARVV-MK 17,06kālaḥ | na caikakālatvāt manuṣyagatyādīnāmekatvam | yasya punaḥ kālabhedābhāva ekatvahetu- TARVV-MK 17,07riṣṭaḥ tasya manuṣyagatyādiparyāyāṇāmekatvaprasaṅgaḥ | na ceṣyate, ato na kālabhedābhāvājjñāna- TARVV-MK 17,08cāritrayorekatvam | TARV-MK 1.1.66uktaṃ ca | TARVV-MK 17,09 kimuktam ? ‘ubhayanayasadbhāvāt syādekatvaṃ syānnānātvam’ iti | TARV-MK 1.1.67lakṣaṇabhedātteṣāmekamārgatvānupapattiriti cet; na; parasparasaṃsarge satyekatvaṃ pradīpakt | TARVV-MK 17,11syādetat — teṣāṃ samyagdarśanādīnāmekamārgatvaṃ nopapadyate | kutaḥ ? lakṣaṇabhedāt | nahi bhinna- TARVV-MK 17,12lakṣaṇānāmekatvaṃ yujyate | tatastrayo'mī mokṣamārgāḥ prasaktā iti; tanna; kiṃkāraṇam ? paraspara- TARVV-MK 17,13saṃsarge satyekatvam | katham ? pradīpavat | yathā parasparavilakṣaṇavartisnehānalārthānāṃ bāhyā- TARVV-MK 17,14bhyantarapariṇāmakāraṇāpāditasaṃyogaparyāyāṇāṃ samudayo bhavatyekaḥ pradīpo na trayaḥ, tathā TARVV-MK 17,15parasparavilakṣaṇasamyagdarśanāditrayasamudaye bhavatyeko mokṣamārgo na trayaḥ | kiñca, TARV-MK 1.1.68sarveṣāmavisaṃvādāt | TARVV-MK 17,16 vilakṣaṇānāmekatvāvāptau na prativādino visaṃvadante | TARVV-MK 17,17kecittāvadāhuḥ — prasādalāghavaśoṣatāpāvaraṇasādanādibhinnalakṣaṇānāṃ sattvarajastamasāṃ sāmye TARVV-MK 17,18pradhānamekam, na teṣāṃ tritvāt pradhānasya traividhyamiti | apara āhuḥ — kakkhaḍatādīnāṃ caturṇāṃ TARVV-MK 17,19bhūtānāṃ bhautikānāṃ ca varṇādīnāṃ vilakṣaṇānāṃ samudaya eko rūpaparamāṇuḥ, na teṣāṃ bhedāt TARVV-MK 17,20paramāṇoranekatvam | tathā rāgādīnāṃ dharmāṇāṃ pramāṇaprameyādhigamarūpāṇāṃ ca vilakṣaṇānāṃ samudaya TARVV-MK 17,21ekaṃ vijñānam, na teṣāṃ bhedādvijñānabheda iti | itara āhuḥ — citrāṇāṃ tantūnāṃ samudayaścitrapaṭa TARVV-MK 17,22ekaḥ, na teṣāṃ bhedātpaṭasya bheda iti | tadvadihāpi samyagdarśanādīnāṃ bhinnalakṣaṇānāṃ samudaya TARVV-MK 17,23eko mokṣamārga iti ko virodhaḥ ? TARV-MK 1.1.69eṣāṃ pūrvasya lābhe bhajanīyamuttaram | TARVV-MK 17,24 eṣāṃ samyagdarśanādīnāṃ pūrvasya lābhe TARVV-MK 17,25bhajanīyamuttaraṃ veditavyam | TARV-MK 1.1.70uttaralābhe tu niyataḥ pūrvalābhaḥ | TARVV-MK 17,26 uttarasya tu lābhe niyataḥ pūrvalābho draṣṭavyaḥ | TARVV-MK 17,27samyagdarśanajñānacāritrāṇāṃ pāṭhaṃ prati pūrvatvamuttaratvaṃ ca | pūrvasya samyagdarśanasya lābhe jñānamuttaraṃ TARVV-MK 17,28bhajanīyam, uttarajñānalābhe tu niyataḥ pūrvasamyagdarśanalābhaḥ | tathā pūrvajñānalābhe uttaraṃ cāritraṃ TARVV-MK 17,29bhajanīyam, uttaracāritralābhe tu niyataḥ samyagdarśanajñānalābhaḥ | TARV-MK 1.1.71tadanupapattiḥ, ajñānapūrvakaśraddhānaprasaṅgāt | TARVV-MK 17,30 ‘pūrvasya lābhe bhajanīyamuttaram’ itye- TARVV-MK 17,31tasyā'nupapattiḥ | kutaḥ ? ajñānapūrvakaśraddhānaprasaṅgāt | yadi pūrvasamyagdarśanalābhe uttarajñāna- TARVV-MK 17,32lābho bhajanīyaḥ, nanu jñānābhāvādajñānapūrvakaśraddhānaprasaṅgaḥ | kiñca | TARV-MK 1.1.72anupalabdhasvatattve'rthe śraddhānānupapattiḥ avijñātaphalarasopayogavat | TARVV-MK 18,01 yathā nāvijñāte TARVV-MK 18,02phale ‘tadrasopayogaḥ amuṣya phalasya ca sanniṣpādayitā’ iti śraddhānamasti, tathā nāvijñāteṣu TARVV-MK 18,03jīvādiṣu śraddhānamastīti śraddhānābhāvaḥ syāt | kiñca, TARV-MK 1.1.73ātmasvarūpābhāvaprasaṅgāt | TARVV-MK 18,04 yadi samyagdarśanalābhe jñānaṃ bhajanīyatvād asata, TARVV-MK 18,05virodhāt mithyājñānanivṛṃttau samyagjñānasya cābhāvājjñānopayogābhāva ātmanaḥ prasaktaḥ | TARVV-MK 18,06tataśca lakṣaṇābhāvāllakṣyasyātmano'pyabhāvaḥ syāt, tadabhāvācca mokṣamārgaparīkṣā vyartheti | TARV-MK 1.1.74na vā; yāvati jñānamityetat parisamāpyate tāvato'saṃbhavānnayāpekṣaṃ vacanam | TARVV-MK 18,07 na vā eṣa TARVV-MK 18,08doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? yāvati jñānamityetat parisamāpyate tāvato'saṃbhavānnayāpekṣamidaṃ vacanam TARVV-MK 18,09‘bhajanīyamuttaram’ iti | kva ca jñānamityetat parisamāpyate ? śrutakevalayoḥ, yataḥ śrutakevala- TARVV-MK 18,10jñānagrāhī śabdanayaḥ śrutakevale evecchati nānyajjñānam aparipūrṇatvāditi | tadapekṣya saṃpūrṇa- TARVV-MK 18,11dvādaśāṅgacaturdaśapūrvalakṣaṇaṃ śrutaṃ kevalaṃ ca bhajanīyamuktam | tathā pūrvasamyagdarśanalābhe TARVV-MK 18,12deśacāritraṃ saṃyatāsaṃyatasya, sarvacāritraṃ ca pramattādārabhya sūkṣmasāmparāyāntānāṃ yacca TARVV-MK 18,13yāvacca niyamādasti, saṃpūrṇaṃ yathākhyātacāritraṃ tu bhajanīyam | TARV-MK 1.1.75pūrvasamyagdarśanajñānalābhe bhajanīyamuttaramiti cet; na; nirdeśasyā'gamakatvāt | TARVV-MK 18,15syādetat — nājñānapūrvakaśraddhānaprasaṅgo'sti | kutaḥ ? pūrvasamyagdarśanajñānalābhe cāritramuttaraṃ TARVV-MK 18,16bhajanīyamityabhisambandhāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? nirdeśasyāgamakatvāt | yukto'yamartho na TARVV-MK 18,17tu tasya nirdeśo gamakaḥ, ‘pūrvasya lābhe’ iti ‘pūrvaryoḥ’ iti hi vaktavyaṃ syāt | atha sāmānya- TARVV-MK 18,18nirdeśādubhayagatiḥ kalpyate; naivaṃ śakyam; vyavasthāviśeṣasya vivakṣitatvāt | itarathā hi TARVV-MK 18,19uttare'pi tathā praklṛptau taddoṣānativṛttiḥ syāt | tasmātpūrvokta evārtho nayāpekṣaṃ vacanamiti | TARVV-MK 18,20athavā, kṣāyikasamyagdarśanasya lābhe kṣāyikaṃ samyagjñānaṃ bhajanīyam | athavā, yugapadātmalābhe TARVV-MK 18,21sāhacaryādubhayorapi pūrvatvam, yathā sāhacaryāt parvatanāradayoḥ, parvatagrahaṇena nāradasya grahaṇaṃ TARVV-MK 18,22nāradagrahaṇena vā parvatasya tathā samyagdarśanasya samyagjñānasya vā anyatarasyātmalābhe caritra- TARVV-MK 18,23muttaraṃ bhajanīyam | TARVV-MK 18,24iti tattvārthavārtikevyākhyānālaṅkāre prathame'dhyāye dvitīyamāhnikam || TARVV-MK 19,01amīṣāṃ mokṣakāraṇasāmānye satyaviśiṣṭānāṃ viśeṣapratipattyarthamidamāha — TA-MK 1.2 tattvārthaśraddhānaṃ samyagdarśanam || TARVV-MK 19,03samyagiti ko'yaṃ śabdaḥ ? TARV-MK 1.2.1samyagiti praśaṃsārtho nipātaḥ kvyanto vā | TARVV-MK 19,04 samyagityayaṃ nipātaḥ praśaṃsārtho veditavyaḥ TARVV-MK 19,05sarveṣāṃ praśastarūpagatijātikulāyurvijñānādīnām ābhyudayikānāṃ mokṣasya ca pradhāna- TARVV-MK 19,06kāraṇatvāt | praśastaṃ darśanaṃ samyagdarśanam | nanu ca “samyagiṣṭārthatattvayoḥ” iti TARVV-MK 19,07vacanāt praśaṃsārthābhāva iti; tanna; anekārthatvānnipātānām | athavā, samyagiti tattvārtho TARVV-MK 19,08nipātaḥ, tattvaṃ darśanaṃ samyagdarśanam | aviparītārthaviṣayaṃ tattvamityucyate | athavā, kvyanto'yaṃ TARVV-MK 19,09śabdaḥ, samañcatīti samyak | yathāartho'vasthitastathaivāvagacchatītyarthaḥ | atha kimidaṃ darśanamiti ? TARV-MK 1.2.2karaṇādisādhano darśanaśabdaḥ uktaḥ | TARVV-MK 19,10 dṛśeḥ karaṇādisādhane yuṭi darśanaśabdo TARVV-MK 19,11vyākhyātaḥ | TARV-MK 1.2.3dṛśerālokārthatvādabhipretārthāsaṃpratyaya iti cet; na; anekārthatvāt | TARVV-MK 19,12 syādetat — dṛśira- TARVV-MK 19,13yamālokārthe varttate | ālokaścendriyānindriyārthaprāptiḥ, nacāsāvihābhipretaḥ śraddhānamiṣṭam, na TARVV-MK 19,14tasyārthasya saṃpratyayo'stīti | tanna; kiṃ kāraṇam ? anekārthatvāt, iha śraddhānamiṣṭamabhi- TARVV-MK 19,15saṃbadhyate | kathaṃ punarjñāyate āloka iha neṣṭaḥ śraddhānamiṣṭamiti ? ata uttaraṃ paṭhati — TARV-MK 1.2.4mokṣakāraṇaprakaraṇācchraddhānagatiḥ | TARVV-MK 19,16 mokṣakāraṇaṃ prakṛtam | tattvārthaviṣayaṃ śraddhānaṃ TARVV-MK 19,17mokṣasya kāraṇaṃ nāloka ityataḥ prakaraṇācchraddhānasyārthasya gatirbhavati | TARVV-MK 19,18atha tattvamityanena kiṃ pratyāyyate ? TARV-MK 1.2.5prakṛtyapekṣatvāt pratyayasya bhāvasāmānyasaṃpratyayaḥ tattvavacanāt | TARVV-MK 19,19 tadityeṣā prakṛtiḥ TARVV-MK 19,20sāmānyābhidhāyinī sarvanāmatvāt | pratyayaśca bhāve utpadyate | kasya bhāve ? tadityanena yo'rtha TARVV-MK 19,21ucyate | kaścāsau ? sarvo'rthaḥ | atastadapekṣatvādbhāvasya bhāvasāmānyamucyate tattvaśabdena | TARVV-MK 19,22yo'rtho yathā avasthitastathā tasya bhavanamityarthaḥ | TARV-MK 1.2.6tattvenāryata iti tattvārthaḥ | TARVV-MK 19,23 aryate gamyate jñāyate ityarthaḥ, tattvenārthastattvārthaḥ | yena TARVV-MK 19,24bhāvenārtho vyavasthitastena bhāvenārthasya grahaṇaṃ yatsannidhānādbhavati tatsamyagdarśanam | TARV-MK 1.2.7śraddhānaśabdasya karaṇādisādhanatvaṃ pūrvavat | TARVV-MK 19,25 yathā darśanaśabdasya karaṇādisādhanatvaṃ TARVV-MK 19,26vyākhyātaṃ tathā śraddhānaśabdasyāpi veditavyam | TARV-MK 1.2.8sa tvātmapariṇāmaḥ | TARVV-MK 19,27 sa tu śraddhānaśabdavācyo'rthaḥ karaṇādivyapadeśabhāg ātmapari- TARVV-MK 19,28ṇāmo veditavyaḥ | TARV-MK 1.2.9vakṣyamāṇanirdeśādisūtravivaraṇāt pudgaladravyasaṃpratyaya iti cet; na; ātmapariṇāme'pi tadupapatteḥ | TARVV-MK 19,30 syādetat — vakṣyamāṇanirdeśādisūtravivaraṇāt pudgaladravyasya saṃpratyayaḥ prāpnoti; TARVV-MK 19,31tanna; kiṃ kāraṇam ? ātmapariṇāme'pi tadupapatteḥ | kiṃ tattvārthaśraddhānam ? ātmapariṇāmaḥ | TARVV-MK 19,32kasya ? ātmana ityevamādi | TARV-MK 1.2.10karmābhidhāyitvepyadoṣa iti cet; na; mokṣakāraṇatvena svapariṇāmasya vivakṣitatvāt | TARVV-MK 20,02syādetat — samyaktvakarmapudgalābhidhāyitvepyadoṣa iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? mokṣakāraṇatvena TARVV-MK 20,03svapariṇāmasya vivakṣitatvāt | aupaśamikādisamyagdarśanamātmapariṇāmatvāt mokṣakāraṇatvena TARVV-MK 20,04vivakṣyate na ca samyaktvakarmaparyāyaḥ, paudgalikatve'sya paraparyāyatvāt | TARV-MK 1.2.11svaparanimittatvādutpādasyeti cet; na; upakaraṇamātratvāt | TARVV-MK 20,05 syādetat — svapara- TARVV-MK 20,06nimitta utpādo dṛṣṭo yathā ghaṭasyotpādo mṛnnimitto daṇḍādinimittaśca, tathā samyagdarśa- TARVV-MK 20,07notpāda āttmanimittaḥ samyaktvapudgalanimittaśca, tasmāttasyāpi mokṣakāraṇatvamupapadyate TARVV-MK 20,08iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? upakaraṇamātratvāt | upakaraṇamātraṃ hi bāhyasādhanam | kiñca, TARV-MK 1.2.12ātmapariṇāmādeva tadrasaghātāt | TARVV-MK 20,09 yadidaṃ darśanamohākhyaṃ karma tadātmaguṇaghāti, TARVV-MK 20,10kutaścidātmapariṇāmādevopakṣīṇaśaktikaṃ samyaktvākhyāṃ labhate | ato na tadātmapariṇāmasya TARVV-MK 20,11pradhānaṃ kāraṇam, ātmaiva svaśaktyā darśanaparyāyeṇotpadyata iti tasyaiva mokṣakāraṇatvaṃ TARVV-MK 20,12yuktam | kiñca, TARV-MK 1.2.13aheyatvāt svadharmasya | TARVV-MK 20,13 na hīyate na parityajyata ityaheyo'yamābhyantara ātmanaḥ TARVV-MK 20,14samyaktvapariṇāmaḥ, yataḥ satyābhyantare ātmanaḥ samyaktvapariṇāme niyamenātmā samyagdarśana- TARVV-MK 20,15paryāyeṇāvirbhavati | bāhyastu heyaḥ karmapudgalaḥ, tamantareṇāpi kṣāyikasamyaktvapariṇāmāt | TARVV-MK 20,16kiñca, TARV-MK 1.2.14pradhānatvāt | TARVV-MK 20,17 ābhyantara ātmīyaḥ samyagdarśanapariṇāmaḥ pradhānam, sati tasmin TARVV-MK 20,18bāhyasyopagrāhakatvāt | ato bāhya ābhyantarasyopagrāhakaḥ pārārthyena vartata ityapradhānam | TARVV-MK 20,19kiñca, TARV-MK 1.2.15pratyāsatteḥ | TARVV-MK 20,20 pratyāsannaṃ hi kāraṇamātmapariṇāmo mokṣasya tādātmyenāvirbhāvāt, TARVV-MK 20,21natu samyaktvaṃ karma, viprakṛṣṭāntaratvāt tādātmyenā'pariṇāmācca | tasmāt aheyatvāt TARVV-MK 20,22pradhānatvāt pratyāsatteśca mokṣasya kāraṇamātmapariṇāmo yukto na karmeti | TARV-MK 1.2.16alpabahutvakalpanāvirodha iti cet; na; upaśamādyapekṣasya samyagdarśanatrayasyaiva tadupapatteḥ | TARVV-MK 20,24syādetat — samyagdarśanasyātmapariṇāmatve alpabahutvakalpanāvirodha iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 20,25upaśamādyapekṣasya samyagdarśanatrayasyaiva tadupapatteḥ | sarveṣu stokā upaśamasamyagdṛṣṭayaḥ | sasāriṇaḥ TARVV-MK 20,26kṣāyikasamyagdṛṣṭayo'saṃkhyeyaguṇāḥ | kṣāyopaśamikasamyagdṛṣṭayo'saṃkhyeyaguṇāḥ | siddhāḥ kṣāyika- TARVV-MK 20,27samyagdṛṣṭayo'nantaguṇā iti | tasmāt samyagdarśanamātmapariṇāmaṃ śreyo'bhimukhamadhyavasyāmaḥ | TARV-MK 1.2.17tattvāgrahaṇam, arthaśraddhānamityastu laghutvāt | TARVV-MK 20,28 kaścidāha — tattvagrahaṇamanarthakam, artha- TARVV-MK 20,29śraddhānamityevāstu | kutaḥ ? laghutvāditi | TARV-MK 1.2.18na; sarvārthaprasaṅgāt | TARVV-MK 20,30 naitadyuktam; kutaḥ ? sarvārthaprasaṅgāt | tattvagrahaṇādṛte mithyā- TARVV-MK 20,31vādipraṇīteṣu sarvārtheṣu śraddhānaṃ samyagdarśanaṃ prāpnoti | TARV-MK 1.2.19sabdehācca, arthaśabdasyā'nekārthatvāt | TARVV-MK 20,32 arthaśabdo'rthamanekārthaḥ — kvacid dravyaguṇa- TARVV-MK 20,33karmasu vartate “artha iti dravyaguṇakarmasu” iti vacanāt | kvacit prayojane TARVV-MK 20,34vartate ‘kimarthamihāgamanaṃ bhavataḥ ? ’ kiṃ prayojanamiti | kvaciddhane vartate arthavānayaṃ devadattaḥ TARVV-MK 21,01dhanavāniti | kvacidabhidheye vartate śabdārthasaṃbandha iti | evamarthaśabdasyānekārthābhidhāyitve TARVV-MK 21,02sandehaḥ — ‘kasyārthasya śraddhānaṃ samyagdarśanam’ iti ? TARV-MK 1.2.20sarvānugrahādadoṣa iti cet; na; asadarthaviṣayatvāt | TARVV-MK 21,03 syādetat — nāyaṃ doṣaḥ sarvārthapra- TARVV-MK 21,04saṅga iti, astu sarvārthaviṣayaṃ śraddhānaṃ samyagdarśanam, tathā sati sarvānugrahaḥ kṛto bhavati | TARVV-MK 21,05kaścedānīṃ bhavato matsaraḥ sarvo loko'bhyudaye na yujyatāmiti ? tanna; kiṃkāraṇam ? asadartha- TARVV-MK 21,06viṣayatvāt | na khalu kaścinno matsaraḥ | asadarthaviṣayaṃ hi tacchraddhānaṃ saṃsārakāraṇamiti | ataḥ TARVV-MK 21,07sarvānugrahārthameva tattvena viśiṣyate | TARV-MK 1.2.21arthagrahaṇādeva tatsiddhiriti cet; na; viparītagrahaṇadarśanāt | TARVV-MK 21,08 syādetat — aryata TARVV-MK 21,09ityartho niścīyata ityarthaḥ | na ca mithyāvādipraṇītā arthāḥ; asattvāt | tasmādarthagrahaṇādeva TARVV-MK 21,10tattvasaṃpratyayāt nārthastattvagrahaṇeneti; tantra; kiṃ kāraṇam ? viparītagrahaṇadarśanāt | yathā pitto- TARVV-MK 21,11dayākulitakaraṇaḥ pumān madhurarasaṃ kaṭukaṃ manyate, tathātmā mithyākarmodayadoṣād astitva- TARVV-MK 21,12nāstitvanityatvā'nityatvā'nyatvā'nanyatvādyekāntarūpeṇa mithyā adhyavasyati | ataḥ tannirā- TARVV-MK 21,13karaṇārthaṃ tattvagrahaṇamiti TARVV-MK 21,14arthagrahaṇaṃ kimartham ? nanu ‘tattvānyevārthaḥ’ ityarthānāṃ tattvasāmānādhikaraṇyāt tattvavaca- TARVV-MK 21,15nenaiva saṃpratyayaḥ siddhaḥ ? ucyate — TARV-MK 1.2.22arthagrahaṇamavyabhicārārtham | TARVV-MK 21,16 artha grahaṇaṃ kriyate avyabhicārārtham | TARV-MK 1.2.23tattvamiti śraddhānamiti cet; ekāntaniścite'pi prasaṅgaḥ | TARVV-MK 21,17 yadi ‘tattvamiti śraddhānaṃ TARVV-MK 21,18tattvaśraddhānam’ ityucyate; ekāntaniścite'pi prāpnoti | ekāntavādino'pi hi ‘nāstyātmā’ TARVV-MK 21,19ityevāmādi ‘tattvam’ iti śraddadhati | TARV-MK 1.2.24tattvasya śraddhānamiti cet; bhāvamātraprasaṅgaḥ | TARVV-MK 21,20 yadi ‘tattvasya śraddhānaṃ tattvaśraddhānam’ TARVV-MK 21,21ityucyate; bhāvamātraprasaṅgaḥ syāt | tattvaṃ bhāvaḥ sāmānyamiti kecit kathayanti | dravyatva- TARVV-MK 21,22guṇatvakarmatvādisāmānyaṃ dravyādibhyo'rthāntaram, tasya śraddhānaṃ samyagdarśanaṃ prāpnoti | na hi TARVV-MK 21,23dravyādibhyo'nyat sāmānyaṃ yuktimaditi parīkṣitametat | TARVV-MK 21,24athavā, tattvamekatvamityarthaḥ “puruṣa evedaṃ sarvam” ityādi, tasya TARVV-MK 21,25śraddhānaṃ samyagdarśanaṃ prāpnoti | nacādo yuktam, kriyākārakabhedalopaprasaṅgāditi | TARV-MK 1.2.25tattvena śraddhānamiti cet; kasya kasminveti praśnānivṛttiḥ | TARVV-MK 21,26 yadi ‘tattvena śraddhā- TARVV-MK 21,27nam’ ityucyate; kasya kasminveti praśno na vinivartate | tasmāt sūktam — ‘arthagrahaṇamavyabhi- TARVV-MK 21,28cārārtham’ iti | TARV-MK 1.2.26icchāśraddhānamityapare | TARVV-MK 21,29 icchā śraddhānamityapare varṇayanti | TARV-MK 1.2.27tadayuktam, mithyādṛṣṭerapi prasaṅgāt | TARVV-MK 21,30 yato mithyādṛṣṭayo bāhuśrutyapracikhyāpa- TARVV-MK 22,01yiṣayā arhanmatavijigīṣayā vāarhanmatamadhīyante | nacecchāmantareṇa adhyayanamasti, atasteṣā- TARVV-MK 22,02mapi samyagdarśanaṃ prāpnoti | ityayuktamuktam — ‘icchā śraddhānam’ iti | TARV-MK 1.2.28kevalini samyaktvābhāvaprasaṅgācca | TARVV-MK 22,03 yadi ca, icchā samyaktvam, icchā ca lobha- TARVV-MK 22,04paryāyaḥ, na ca kṣīṇamohe kevalini lobho'sti, tadabhāvādicchābhāva iti samyaktvābhāvaḥ TARVV-MK 22,05syāt | tasmāt yadbhāvāt yathābhūtamarthaṃ gṛhṇātyātmā tat samyagdarśanamiti pratyetavyam | TARV-MK 1.2.29tad dvividhaṃ sarāgavītarāgavikalpāt | TARVV-MK 22,06 etatsamyagdarśanaṃ dvividham | kutaḥ ? sarāga- TARVV-MK 22,07vītarāgakkilpāt | TARV-MK 1.2.30praśamasaṃvegānukampāstikyābhivyaktalakṣaṇaṃ prathamam | TARVV-MK 22,08 rāgādīnāmanudrekaḥ praśamaḥ | TARVV-MK 22,09saṃsārādbhīrutā saṃvegaḥ | sarvaprāṇiṣu maitrī anukampā | jīvādayo'rthā yathāsvaṃ bhāvaiḥ santīti TARVV-MK 22,10matirāstikyam | etairabhivyaktalakṣaṇaṃ prathamaṃ sarāgasamyaktvamityucyate | TARV-MK 1.2.31ātmaviśuddhimātramitarat | TARVV-MK 22,11 saptānāṃ karmaprakṛtīnām ātyantike'pagame satyātma- TARVV-MK 22,12viśuddhimātramitarad vītarāgasamyaktvamityucyate | atra pūrvaṃ sādhanaṃ bhavati, uttaraṃ sādhanaṃ TARVV-MK 22,13sādhyaṃ ca | TARVV-MK 22,14athaitatsamyagdarśanaṃ jīvādipadārthaviṣayaṃ kathamutpadyata iti ? ata āha — TA-MK 1.3 tannisargādadhigamād vā || TARVV-MK 22,16nisarga iti ko'yaṃ śabdaḥ ? nipūrvāt sṛjerbhāvasādhano ghañ, nisarjanaṃ nisargaḥ svabhāva TARVV-MK 22,17ityarthaḥ | athādhigama iti kaḥ ? adhipūrvād gamerbhāvasādhano'c, adhigamanamadhigamaḥ | tayorhetutvena TARVV-MK 22,18nirdeśo nisargādadhigamāditi | kasyāḥ ? kriyāyāḥ | kā ca kriyā ? ‘utpadyate’ ityadhyāhni- TARVV-MK 22,19yate, sopaskāratvāt sūtrāṇām | tadetatsamyagdarśanaṃ nisargādadhigamādvā utpadyata iti | TARVV-MK 22,20kaścidāha — TARV-MK 1.3.1samyagdarśanadvaividhyakalpanānupapattiḥ; anupalabdhatattvasya śraddhānābhāvāt rasāyanavat | TARVV-MK 22,22dvividhaṃ samyagdarśanamiti kalpanā nopapadyate | kutaḥ ? anupalabdhatattvasya śraddhānābhāvāt, TARVV-MK 22,23katham ? rasāyanavat | yathā atyantaparokṣarasāyanatattvaphalasya na rasāyane śraddhānaṃ dṛṣṭam, TARVV-MK 22,24tathā anadhigatajīvāditattvasya na tatra śraddhānamiti naisargikasamyagdarśanābhāvaḥ | TARV-MK 1.3.2śūdravedabhaktivaditi cet; na; vaiṣamyāt | TARVV-MK 22,25 syādetat — yathā śūdrasyā'nadhigatavedārthasya TARVV-MK 22,26vedārtha ātyantikī bhaktiḥ, tathā'nupalabdhajīvāditattvasya śraddhānamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 22,27vaiṣamyāt | yujyate śūdrasya bhāratādiśravaṇāt tajjñavacanānuvṛttyādibhiśca vedārthabhaktiḥ, nāsau TARVV-MK 22,28naisargikī | iha tu naisargikī ruciriṣṭeti vaiṣamyam | athavā, samyaktvādhikārāt jīvādi- TARVV-MK 22,29padārthatattvopalabdhipūrvakeṇa samyagdarśanena mokṣakāraṇeneha bhavitavyam, na ca śūdrasya tādṛśaṃ TARVV-MK 22,30śraddhānamiti vaiṣamyam | TARV-MK 1.3.3maṇigrahaṇavaditi cet; na; pratyakṣopalabdhisadbhāvāt | TARVV-MK 23,01 syādetat — yathā anadhigatamaṇi- TARVV-MK 23,02viśeṣasyāpi puṃso maṇigrahaṇaṃ bhavati tasya ca phalaṃ dṛṣṭam, tathā anadhigatajīvāditattvasyāpi TARVV-MK 23,03tattvagrahaṇaṃ bhavati tasya ca phalaṃ bhavatīti tannaisargikaṃ darśanamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 23,04pratyakṣopalabdhisadbhāvāt | nātyantaparokṣaṃ maṇiṃ gṛhṇāti kintu pratyakṣata upalabhya gṛhṇāti | TARVV-MK 23,05vīryaviśeṣaṃ tu na pratipadyate, ato'sya anupalabdhamaṇiviśeṣasyāpi pratyakṣadarśanād grahaṇaṃ TARVV-MK 23,06nyāyyam | atyantaparokṣe tu jīvāditattve kathamasya nisargajasamyagdarśanasiddhiḥ ? sāmānyā- TARVV-MK 23,07dhigame tu adhigamasamyagdarśanameveti | TARV-MK 1.3.4tāpaprakāśavat yugapadutpatterabhyupagamācca | TARVV-MK 23,08 kim ? ‘nisargajasamyagdarśanābhāvaḥ’ ityanu- TARVV-MK 23,09vartate | yadā asya samyagdarśanamutpadyate tadaiva prāktanaṃ matyajñānaṃ śrutājñānaṃ ca samyaktvena paraṇa- TARVV-MK 23,10matītyadhigamajameva tadbhavati | yasya jñānāt prāg darśanaṃ syāt tasya naisargikaṃ syāt | taccā'- TARVV-MK 23,11niṣṭamiti | ucyate — TARV-MK 1.3.5ubhayatratulye antaraṅgahetau bāhyopadeśāpekṣā'napekṣabhedād bhedaḥ | TARVV-MK 23,12 ubhayatra samyagdarśane TARVV-MK 23,13antaraṅgo hetustulyaḥ darśanamohasyopaśamaḥ kṣayaḥ kṣayopaśamo vā, tasmin sati yad bāhyopa- TARVV-MK 23,14deśādṛte prādurbhavati tannaisargikam, yat paropadeśapūrvakaṃ jīvādyadhigamanimittaṃ taduttaram, TARVV-MK 23,15ityanayorayaṃ bhedaḥ | TARV-MK 1.3.6aparopadeśapūrvake nisargābhiprāyo lokavat | TARVV-MK 23,16 yathā loke hariśārdūlavṛkabhujagādayo TARVV-MK 23,17nisargataḥ krauryaśauryāhārādisaṃpratipattau vartanta ityucyante | navāsāvākasmikī karmanimitta- TARVV-MK 23,18tvāt | anākasmikyapi satī naisargikī bhavati, paropadeśābhāvāt | tathehāpyaparopadeśapūrvake TARVV-MK 23,19nisargābhiprāyaḥ | apara āha — TARV-MK 1.3.7bhavyasya kālena niḥśreyasopapattaḥ adhigamasamyaktvābhāvaḥ | TARVV-MK 23,20 yadi avadhṛtamokṣakālāt TARVV-MK 23,21prāgadhigamasamyaktvabalāt mokṣaḥ syāt syādadhigamasamyagdarśanasya sāphalyam | na cādo'sti | TARVV-MK 23,22ataḥ kālena yo'sya mokṣo'sau, sa nisargajasamyaktvādeva siddha iti | TARV-MK 1.3.8na, vivakṣitāparijñānāt | TARVV-MK 23,23 naitadyuktam | kutaḥ ? vivakṣitā'parijñānāt | samyagdarśanādi- TARVV-MK 23,24trayānmokṣa uktaḥ | tatra yatprathamaṃ tat ‘kuta utpadyate’ ityukte ‘nisargādadhigamādvā’ itya- TARVV-MK 23,25yamartho'tra vivakṣitaḥ | yadi samyagdarśanādeva kevalānnisargajādadhigamajādvā jñānacāritrarahi- TARVV-MK 23,26tānmokṣa iṣṭaḥ syāt, tata idaṃ yuktaṃ syāt — ‘bhavyasya kālena niḥśreyasopapatteḥ’ iti | TARVV-MK 23,27nacāyamartho'tra vivakṣitaḥ | TARVV-MK 23,28athavā, yathā kurukṣetre kvacit kanakaṃ bāhyapauruṣeyaprayatnābhāvāt jāyate, tathā bāhya- TARVV-MK 23,29puruṣopadeśapūrvakajīvādyadhigamamantareṇa yajjāyate tannisargajam | yathā kanakāśmaḥ vidhyupā- TARVV-MK 23,30yajñapuruṣaprayogāpekṣaḥ kanakabhāvamāpadyate, tathā yat samyagdarśanaṃvidhyupāyajñāmanuṣyasaṃparkājjīvā- TARVV-MK 23,31dipadārthatattvādhigamāpekṣamutpadyate tadadhigamasamyargdaśanam ityayamartho vivakṣitaḥ, nacānyata- TARVV-MK 23,32rasyābhāva iti | ato vivakṣitāparijñānāt na samyaguktam — ‘adhigamābhāvaḥ’ iti | TARV-MK 1.3.9kālāniyamācca nirjarāyāḥ | TARVV-MK 24,01 yato na bhavyānāṃ kṛtsnakarmanirjarāpūrvakamokṣakālasya TARVV-MK 24,02niyamo'sti | kecid bhavyāḥ saṃkhyeyena kālena setsyanti, kecidasaṃkhyeyena, kecidanantena, apare TARVV-MK 24,03anantānantenāpi na setsyantīti | tataśca na yuktam — ‘bhavyasya kālena niḥśreyaso- TARVV-MK 24,04papatteḥ’ iti | TARV-MK 1.3.10codanānupapatteśca | TARVV-MK 24,05 sarvasyeyaṃ codanā nopapadyate | jñānāt kriyāyā dvayāt TARVV-MK 24,06tritayācca mokṣamācakṣāṇasya sarvasya nedaṃ yuktam — ‘bhavyasya kālena mokṣaḥ’ iti | yadi hi TARVV-MK 24,07sarvasya kālo heturiṣṭaḥ syāt, bāhyābhyantarakāraṇaniyamasya dṛṣṭasyeṣṭasya vā virodhaḥ TARVV-MK 24,08syāt | TARV-MK 1.3.11tadityanantaranirdeśārtham | TARVV-MK 24,09 ‘tat’ ityetadanantarasya samyagdarśanasya nirdeśārthaṃ kriyate | TARVV-MK 24,10nanu tatprakṛtam, antareṇāpi tadvacanaṃ siddham; TARV-MK 1.3.12itarathā hi mārgasambandhaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 24,11 akriyamāṇe hi tadvacane mokṣamārgo'pi prakṛtaḥ TARVV-MK 24,12tenābhisaṃbandhaḥ prasajyeta | tato nisargamātreṇāpi mokṣamārgalābha uktaḥ syāt | bāhuśrutya- TARVV-MK 24,13pracikhyāpayiṣayā ca mokṣamārgādhigamamātrādeva mithyādṛṣṭīnāmapi mokṣaḥ syāt | nanu ca TARVV-MK 24,14“anantarasya vā vidhirvā bhavati pratiṣedho vā” ityanantaratvāt TARVV-MK 24,15samyagdarśanenaiva saṃbandho nyāyyaḥ | iti cet; na;“pratyāsatteḥ pradhānaṃ balīyaḥ”TARVV-MK 24,16iti mārga eva saṃbadhyeta | tasmāttadvacanaṃ kriyate vispaṣṭārtham | TARVV-MK 24,17iti tattvārthavārtike vyākhyānālaṅkāre prathame'dhyāye tṛtīyamāhnikaṃsamāptam || TARVV-MK 24,18tattvārthaśraddhānaṃ samyagdarśanamityuktam | atha ‘kiṃ tattvam’ iti ? ata idamāha — TA-MK 1.4 jīvājīvāsravabandhasaṃvaranirjarāmokṣāstattvam || TARVV-MK 24,20kimarthameṣāmupādānam ? nanu dravyamityeva vaktavyaṃ tadbhedā hi sarve padārthā TARVV-MK 24,21bhavantīti ? ata uttaraṃ paṭhati — TARV-MK 1.4.1ekādyanantavikalpopapattau vineyāśayavaśānmadhyamābhidhānam | TARVV-MK 24,22 eko dvau trayaḥ saṃkhye- TARVV-MK 24,23yā asaṃkhyeyā anantā iti padārthā bhidyante | tatraikaḥ padārtho bhavati, “ekaṃ dravyamana- TARVV-MK 24,24ntaparyāyam” iti vacanāt | dvau padārthau, jīvājīvabhedāt | trayaḥ padārthā arthābhi- TARVV-MK 24,25dhānapratyayabhedāt | evamuttare ca vacanavikalpāpekṣayā asaṃkhyeyā jñānajñeyavikalpāpekṣayā TARVV-MK 24,26asaṃkhyeyā anantāścā bhavanti | tatra vineyāśayavaśāt padārthanirūpaṇābheda iti madhyamena TARVV-MK 24,27krameṇābhidhānaṃ kṛtam | atisaṃkṣepe sumedhasāmeva pratipattiḥ syād atiprapañce cācireṇa TARVV-MK 24,28saṃpratipattirna syāditi | kaścidāha — TARV-MK 1.4.2jīvājīvayoranyataratraivāntarbhāvād āsravādīnāmanupadeśaḥ | TARVV-MK 25,01 āsravo hi jīvo vā TARVV-MK 25,02syāt, ajīvo vā ? yadi jīvaḥ; jīve'ntarbhāva iti | athā'jīvaḥ; ajīve | evaṃ saṃvarā- TARVV-MK 25,03dayo'pi | tasmādeṣāmanupadeśaḥ — anarthaka upadeśo'nupadeśaḥ | TARV-MK 1.4.3na vā; parasparopaśleṣe saṃsārapravṛttitaduparamapradhānakāraṇapratipādanārthatvāt | TARVV-MK 25,04 na TARVV-MK 25,05vā'narthaka upadeśaḥ | kutaḥ ? jīvājīvayoḥ parasparopaśleṣe sati saṃsārapravṛttitaduparamapradhāna- TARVV-MK 25,06kāraṇapratipādanārthatvāt | iha mokṣamārgaḥ prakṛtaḥ, tasya phalamavaśyaṃ mokṣo nirdeṣṭavyaḥ | TARVV-MK 25,07‘sa kasya’iti jīva upāttaḥ | sa ca saṃsārapūrvakaḥ | sa ca satyajīve jīvasya bhavati, ityajīva TARVV-MK 25,08upāttaḥ | tayośca parasparopaśleṣaḥ saṃsāraḥ | tatpradhānahetū āsravo bandhaścetyupāttau | TARVV-MK 25,09taduparamasya mokṣasya pradhānahetū saṃvaranirjare ityupādānaṃ tayoḥ | evameṣāṃ nirjñāne sati TARVV-MK 25,10prāptavyamokṣasya nirjñānaṃ bhavatīti | dṛśyate sāmānye antarbhūtasyāpi viśeṣasya pṛthagupādānaṃ TARVV-MK 25,11prayojanārtham, kṣatriyā āyātāḥ sūravarmā'pīti | TARV-MK 1.4.4ubhayathāpi codanānupattiḥ | TARVV-MK 25,12 yo jīvājīvayorantarbhāvāt āsravādīnāmanupadeśaṃ TARVV-MK 25,13codayati, tasyobhayathāpi codanā nopapadyate | katham ? āsravādīni jīvājīvābhyāṃ pṛtha- TARVV-MK 25,14gupalabhya vā codayet, anupalabhya vā ? yadi pṛthagupalabhya; ata eva tato'rthāntaratvaṃ siddham | TARVV-MK 25,15athā'nupalabhya; anupalambhādeva codanābhāvaḥ | kiñca, jīvājīvābhthāṃ pṛthaksiddhān vā TARVV-MK 25,16codayet, asiddhān vā ? yadi siddhāṃścodayet; ata evā'rthāntarabhāvaḥ | athā'siddhāṃśco- TARVV-MK 25,17dayati; kathamatrāntarbhāvaścodyate ? na hi kharaviṣāṇādīnāmantarbhāvaścodanārhaḥ | TARV-MK 1.4.5anekāntācca | TARVV-MK 25,18 ‘codanānupapattiḥ’ iti vartate | katham ? dravyārthikaparyāyārthikayo- TARVV-MK 25,19rguṇapradhānabhāvena arpaṇānarpaṇabhedāt jīvājīvayorāsravādīnāṃ syādantarbhāvaḥ syādanantarbhāvaḥ | TARVV-MK 25,20paryāyārthikaguṇabhāve dravyārthikaprādhānyāt āsravādipratiniyataparyāyārthānarpaṇāt anādipā- TARVV-MK 25,21riṇāmikacaitanyācaitanyādidravyārthārpaṇād āsravādīnāṃ syājjīve'jīve vāntarbhāvaḥ | tathā TARVV-MK 25,22dravyārthikaguṇabhāve paryāyārthikaprādhānyād āsravādipratiniyataparyāyārthārpaṇād anādipāriṇā- TARVV-MK 25,23mikacaitanyācaitanyādidravyārthā'narpaṇād āsravādīnāṃ jīvājīvayoḥ syādanantarbhāvaḥ | TARVV-MK 25,24tadapekṣayā syādupadeśo'rthavān | TARV-MK 1.4.6teṣāṃ nirvacanalakṣaṇakramahetvabhidhānam | TARVV-MK 25,25 teṣāṃ jīvādīnāṃ pṛthagupadeśe prayojanamuktam | TARVV-MK 25,26idānīṃ nirvacanalakṣaṇakramahetvabhidhānaṃ kartavyam | taducyate — TARV-MK 1.4.7trikālaviṣayajīvanānubhavanāt jīvaḥ | TARVV-MK 25,27 daśasu prāṇeṣu yathopāttaprāṇaparyāyeṇa triṣu TARVV-MK 25,28kāleṣu jīvanānubhavanāt ‘jīvati, ajīvīt, jīviṣyati’ iti vā jīvaḥ | tathā sati TARVV-MK 25,29siddhānāmapi jīvatvaṃ siddhaṃ jīvitapūrvatvāt | saṃprati na jīvanti siddhāḥ, bhūtapūrvagatyā TARVV-MK 25,30jīvatvameṣām ityaupacārikatvaṃ syāt, mukhyaṃ ceṣyate; naiṣa doṣaḥ; bhāvaprāṇajñānadarśanānu- TARVV-MK 25,31bhavanāt sāṃpratikamapi jīvatvamasti | athavā rūḍhiśabdo'yam | rūḍhau ca kriyā vyutpattyarthe- TARVV-MK 25,32veti kādācitkaṃ jīvanamapekṣya sarvadā vartate gośabdavat | TARV-MK 1.4.8tadviparyayo'jīvaḥ | TARVV-MK 25,33 yasya jīvanamuktalakṣaṇaṃ nāstyasau tadviparyayād ajīva ityucyate | TARV-MK 1.4.9āsravatyanena āsravaṇamātraṃ vā āsravaḥ | TARVV-MK 26,01 yena karmāsravati yadvā āsravaṇamātraṃ vā sa TARVV-MK 26,02āsravaḥ | TARV-MK 1.4.10badhyate'nena bandhanamātraṃ vā bandhaḥ | TARVV-MK 26,03 badhyate yena asvatantrīkriyate yena, asvatantrī- TARVV-MK 26,04karaṇamātraṃ vā bandhaḥ | TARV-MK 1.4.11saṃvriyate'nena saṃvaraṇamātraṃ vā saṃvaraḥ | TARVV-MK 26,05 yena saṃvriyate yena saṃrudhyate, saṃrodhanamātraṃ TARVV-MK 26,06vā saṃvaraḥ | TARV-MK 1.4.12nirjīryate yayā nirjaraṇamātraṃ vā nirjarā | TARVV-MK 26,07 nirjīyate nirasyate yayā, nirasanamātraṃ TARVV-MK 26,08vā nirjarā | TARV-MK 1.4.13mokṣyate yena mokṣaṇamātraṃ vā mokṣaḥ | TARVV-MK 26,09 mokṣyate asyate yena asanamātraṃ vā mokṣaḥ | TARVV-MK 26,10eteṣāmitaretarayoge dvandvaḥ | uktaṃ nirvacanam | idānīṃ lakṣaṇamucyate — TARV-MK 1.4.14cetanāsvabhāvatvāttadvikalpalakṣaṇo jīvaḥ | TARVV-MK 26,11 jīvasvabhāvaścetanā, yata itarebhyo TARVV-MK 26,12dravyebhyo bhidyate | tadvikalpā jñānādayaḥ | yatsannidhānādātmā jñātā draṣṭā kartā bhoktā ca TARVV-MK 26,13bhavati tallakṣaṇo jīvaḥ | TARV-MK 1.4.15tadviparītatvādajīvastadabhāvalakṣaṇaḥ | TARVV-MK 26,14 tadviparītatvāt acetanasvabhāvatvāt jñānādī- TARVV-MK 26,15nāmabhāvo yasya lakṣaṇaṃ so'jīvaḥ | kathamabhāvo nirupākhyo vastuno lakṣaṇaṃ bhavati ? abhāvo'pi TARVV-MK 26,16vastudharmo hetvaṅgatvādeḥ bhāvavat | ato'sau lakṣaṇaṃ yujyate | sa hi yadi vastuno lakṣaṇaṃ na TARVV-MK 26,17syāt sarvasaṅkaraḥ syāt | yadyevaṃ vanaspatyādīnāmajīvatvaṃ prāpnoti tadabhāvāt | jñānādīnāṃ TARVV-MK 26,18hi pravṛttita upalabdhiḥ, na ca teṣāṃ tatpūrvikā pravṛttirasti hitāhitaprāptiparivarjanā- TARVV-MK 26,19bhāvāt | uktaṃ ca — TARVV-MK 26,20“buddhipūrvāṃ kriyāṃ dṛṣṭvā svadehe'nyatra tadgrahāt | TARVV-MK 26,21manyate buddhisadbhāvaḥ sā na yeṣu na teṣu dhīḥ || ” iti | TARVV-MK 26,22naiṣaḥ doṣaḥ; teṣāmapi jñānādayaḥ santi sarvajñapratyakṣāḥ, itareṣāmāgamagabhyāḥ | āhāralābhālābhayoḥ TARVV-MK 26,23puṣṭimlānādidarśanena yuktigamyāśca | aṇḍagarbhasthamūrcchitādiṣu satyapi jīvatve tatpūrvaka- TARVV-MK 26,24pravṛttyabhāvāt hetuvyabhicāraḥ | TARV-MK 1.4.16puṇyapāpāgamadvāralakṣaṇa āsravaḥ | TARVV-MK 26,25 puṇyapāpalakṣaṇasya karmaṇa āgamanadvāramāsrava TARVV-MK 26,26ityucyate | āsrava ivāsravaḥ | ka upamārthaḥ ? yathā mahodadheḥ salilamāpagāmukhairaharaharāpūryate, TARVV-MK 26,27tathā mithyādarśanādidvārānupraviṣṭaiḥ karmabhiraniśamātmā samāpūryata iti mithyādarśanādi TARVV-MK 26,28dvāramāsravaḥ | TARV-MK 1.4.17ātmakarmaṇoranyonyapradeśānupraveśalakṣaṇo bandhaḥ | TARVV-MK 26,29 mithyādarśanādipratyayopanītānāṃ TARVV-MK 26,30karmapradeśānām ātmapradeśānāṃ ca parasparānupraveśalakṣaṇo bandhaḥ | bandha iva bandhaḥ | ka upamārthaḥ ? TARVV-MK 27,01yathā nigaḍādidravyabandhanabaddho devadatto'svatantratvād abhipretadeśagamanādyabhāvād atiduḥkhī TARVV-MK 27,02bhavati, tathā ātmā karmabandhanabaddhaḥ pāratantryāt śārīramānasaduḥkhābhyardito bhavati | TARV-MK 1.4.18āsravanirodhalakṣaṇaḥ saṃvaraḥ | TARVV-MK 27,03 pūrvoktānāmāsravadvārāṇāṃ śubhapariṇāmavaśānnirodhaḥ TARVV-MK 27,04saṃvaraḥ | saṃvara iva saṃvaraḥ | ka upamārthaḥ ? yathā suguptasusaṃvṛtadvārakavāṭaṃ puraṃ surakṣitaṃ durāsada- TARVV-MK 27,05marātibhirbhavati, tathā suguptisamitidharmānuprekṣāparīṣahajayacāritrātmanaḥ susaṃvṛtendriyakaṣāya- TARVV-MK 27,06yogasya abhinavakarmāgamadvārasaṃvaraṇāt saṃvaraḥ | TARV-MK 1.4.19ekadeśakarmasaṃkṣayalakṣaṇā nijarā | TARVV-MK 27,07 upāttasya karmaṇaḥ tapoviśeṣasannidhāne satyeka- TARVV-MK 27,08deśasaṃkṣayalakṣaṇā nirjarā | nirjareva nirjarā | ka upamārthaḥ ? yathā mantrauṣadhabalānnirjīrṇavīrya- TARVV-MK 27,09vipākaṃ viṣaṃ na doṣapradaṃ tathā savipākā'vipākanirjarāpratyayatapoviśeṣeṇa nirjīrṇarasaṃ karma na TARVV-MK 27,10saṃsāraphalapradam | TARV-MK 1.4.20kṛtsnakarmaviyogalakṣaṇo mokṣaḥ | TARVV-MK 27,11 samyagdarśanādihetuprayogaprakarṣe sati kṛtsnasya TARVV-MK 27,12karmaṇaścaturvidhabandhaviyogo mokṣaḥ | mokṣa iva mokṣaḥ | ka upamārthaḥ ? yathā nigaḍādidravyamokṣāt TARVV-MK 27,13sati svātantrye abhipretapradeśagamanādeḥ pumān sukhī bhavati, tathā kṛtsnakarmaviyoge sati TARVV-MK 27,14svādhīnātyantikajñānadarśanānupamasukha ātmā bhavati | lakṣaṇamuktam | idānīṃ kramaheturucyate — TARV-MK 1.4.21tādarthyāt parispandasya ādau jīvagrahaṇam | TARVV-MK 27,15 yo'yaṃ mokṣamārgatattvāviṣkaraṇaparispandaḥ TARVV-MK 27,16sa ātmārthaḥ, tasya mokṣaparyāyapariṇāmāt | yo vā jīvādyupadeśaparispandaḥ sa ātmārthaḥ, tasyo- TARVV-MK 27,17payogasvābhāvye sati grāhakatvāt | ata ādau jīvagrahaṇam | TARV-MK 1.4.22tadanugrahārthatvāt tadanantaramajīvābhidhānam | TARVV-MK 27,18 yataḥ śarīravāṅmanaḥprāṇāpānādinopa- TARVV-MK 27,19kāreṇā'jīva ātmānamanugṛhṇāti, atastadanantaramajīvābhidhānam | TARV-MK 1.4.23tadubhayādhīnatvāt tatsamīpe āsravagrahaṇam | TARVV-MK 27,20 yata ātmakarmaṇoḥ parasparāśleṣe satyā- TARVV-MK 27,21sravaprasiddhirbhavati, atastatsamīpe āsravagrahaṇam | TARV-MK 1.4.24tatpūrvakatvād bandhasya tataḥ paraṃ bandhavacanam | TARVV-MK 27,22 yata āsravapūrvako bandhaḥ, tataḥ paraṃ vacanaṃ TARVV-MK 27,23tasya kriyate | TARV-MK 1.4.25saṃvṛtasya bandhābhāvāt tatpratyanīkapratipattyarthaṃ saṃvaravacanam | TARVV-MK 27,24 yataḥ saṃvṛtasyātmano TARVV-MK 27,25bandho nāsti tatastatpratyanīkapratipattyarthaṃ tadanantaraṃ saṃvaravacanam | TARV-MK 1.4.26saṃvare sati nirjaropapattestadantike nirjarāvacanam | TARVV-MK 27,26 yataḥ saṃvarapūrvikā nirjarā tata- TARVV-MK 27,27stadantike nirjarāvacanam | TARV-MK 1.4.27ante prāpyatvāt mokṣasyānte vacanam | TARVV-MK 27,28 nirjīrṇeṣu karmasvante mokṣaḥ prāpyata ityante TARVV-MK 27,29vacanam | TARV-MK 1.4.28puṇyapāpapadārthopasaṃkhyānamiti cet; na; āsrave bandhe vā antarbhāvāt | TARVV-MK 27,30 syādetat — puṇya- TARVV-MK 27,31pāpapadārthayorupasaṃkhyānaṃ kartavyam anyairapyuktatvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? āsrave bandhe TARVV-MK 27,32vā antarbhāvāt, yata āsravo bandhaśca puṇyapāpātmakaḥ | TARV-MK 1.4.29tattvaśabdasya bhāvavācitvāt jīvādibhiḥ sāmānādhikaraṇyā'nupapattiḥ | TARVV-MK 27,33 tattvaśabdo TARVV-MK 27,34bhāvavācīti vyākhyātametat | atastasya jīvādibhirdravyavacanaiḥ samānādhikaraṇyaṃ nopapadyate | TARV-MK 1.4.30na vā, avyatirekāt tadbhāvasiddheḥ | TARVV-MK 28,01na vā eṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? avya- TARVV-MK 28,02tirekāttadbhāvasiddheḥ | na hi dravyād vyatirikto bhāvo'sti atastadbhāvenā'dhyāropyate TARVV-MK 28,03yathā ‘jñānamevātmā’ iti | yadi tadbhāvo'dhyāropyate talliṅgasaṃkhyānuvṛttiḥ prāpnoti ? TARV-MK 1.4.31talliṅgasaṃkhyānuvṛttau coktam | TARVV-MK 28,04 kimuktam ? ‘na, upāttavyaktivacanatvāt’ iti | TARVV-MK 28,05iti tattvārthavārtike vyākhyānālaṅkāre prathame'dhyāye caturthamāhinakam || TARVV-MK 28,06evaṃ saṃjñāsvālakṣaṇyādibhiruddiṣṭānāṃ jīvādīnāṃ saṃvyavahāraviśeṣavyabhicāranivṛttyarthamāha — TA-MK 1.5 nāmasthāpanādravyabhāvatastannyāsaḥ || TARVV-MK 28,08nīyate gamyate'nenārthaḥ, namati vā'rthamabhimukhīkarotīti nāma | sthāpyate pratinidhī- TARVV-MK 28,09yate'sāviti sthāpanā | droṣyate gamyate guṇaiḥ, droṣyati gamiṣyati guṇāniti vā dravyam | bhavanaṃ TARVV-MK 28,10bhavatīti vā bhāvaḥ | nāmādīnāmitaretarayogalakṣaṇo dvandvaḥ | nāmasthāpanādravyabhāvairnāmasthāpanā- TARVV-MK 28,11dravyabhāvataḥ | “ādyāditvāt”“dṛśyante'nyato'pi”TARVV-MK 28,12 iti vā tasiḥ | nyasanaṃ nyasyata iti vā nyāso nikṣepa ityarthaḥ | teṣāṃ TARVV-MK 28,13nyāsastannyāsaḥ | eteṣāṃ nāmādīnāṃ kiṃ lakṣaṇamiti ? atrocyate — TARV-MK 1.5.1nimittāntarānapekṣaṃ saṃjñākarma nāma | TARVV-MK 28,14 nimittādanyannimittaṃ nimittāntaram, tadana- TARVV-MK 28,15pekṣya kriyamāṇā saṃjñā nāmetyucyate | yathā paramaiśvaryalakṣaṇendanakriyānimittāntarānapekṣaṃ kasya- TARVV-MK 28,16cit ‘indraḥ’ iti nāma | tathā jīvanakriyānapekṣaṃ śraddhānakriyānapekṣaṃ vā kasyacit ‘jīvaḥ TARVV-MK 28,17samyagdarśanam’ iti vā nāma | TARV-MK 1.5.2so'yamityabhisaṃbandhatvena anyasya vyavasthāpanāmātraṃ sthāpanā | TARVV-MK 28,18 yathā paramaiśvaryalakṣaṇo TARVV-MK 28,19yaḥ śacīpatirindraḥ, ‘so'yam’ ityanyavastu pratinidhīyamānaṃ sthāpanā bhavati | evaṃ ‘jīva iti TARVV-MK 28,20vā samyagdarśanam’ iti vā akṣanikṣepādiṣu ‘so'yam’ iti vyavasthāpanāmātraṃ sthāpanā | TARV-MK 1.5.3anāgatapariṇāmaviśeṣaṃ prati gṛhītābhimukhyaṃ dravyam | TARVV-MK 28,21 yad bhāvipariṇāmaprāptiṃ prati TARVV-MK 28,22yogyatāmādadhānaṃ tad dravyamityucyate | TARV-MK 1.5.4atadbhāvaṃ vā | TARVV-MK 28,23 athavā, atadbhāvaṃ vā dravyamityucyate | yathendrārthamānītaṃ kāṣṭhamindra- TARVV-MK 28,24pratimāparyāyaprāptiṃ pratyabhimukham ‘indraḥ’ ityucyate, tathā jīva-samyagdarśanaparyāyaprāptiṃ prati TARVV-MK 28,25gṛhītābhimukhyaṃ dravyaṃ dravyajīvo dravyasamyagdarśanamiti cocyate | yuktaṃ tāvat samyagdarśanaprāptiṃ TARVV-MK 28,26prati gṛhītābhimukhyamiti, atatpariṇāmasya jīvasya saṃbhavāt, idaṃ tvayuktam — jīvanaparyāyaprāptiṃ TARVV-MK 29,01prati gṛhītābhimukhyamiti | kutaḥ ? sadā tatpariṇāmāt | yadi na syāt; prāgajīvaḥ prāpnoti | TARVV-MK 29,02naiṣa doṣaḥ; manuṣyajīvādiviśeṣāpekṣayā sa vyapadeśo veditavyaḥ | TARV-MK 1.5.5taddvividham — āgama-noāgamabhedāt | TARVV-MK 29,03 tadetad dravyaṃ dvividham | kutaḥ ? āgama — no- TARVV-MK 29,04āgamabhedāt | āgamadravyajīvaḥ noāgamadravyajīvaḥ, āgamadravyasamyagdarśanaṃ noāgamadravya- TARVV-MK 29,05samyagdarśanamiti ca | TARV-MK 1.5.6anupayuktaḥ prābhṛtajñāyyātmā āgamaḥ | TARVV-MK 29,06 anupayuktaḥ prābhṛtajñāyī ātmā āgamadravyami- TARVV-MK 29,07tyucyate | TARV-MK 1.5.7itarat trividham — jñāyakaśarīra — bhāvi — tadvyatiriktabhedāt | TARVV-MK 29,08 itarannoāgamadravyaṃ traivi- TARVV-MK 29,09dhyamāskandati | kutaḥ ? jñāyakaśarīra — bhāvi-tadvyatiriktabhedāt | jñāturyaccharīraṃ trikāla- TARVV-MK 29,10gocaraṃ tajjñāyakaśarīram | jīvana-samyagdarśanapariṇāmaprāptiṃ pratyabhimukhaṃ dravyaṃ bhāvītyucyate | TARVV-MK 29,11tadvyatiriktaṃ karma — nokarmavikalpam | TARV-MK 1.5.8vartamānatatparyāyopalakṣitaṃ dravyaṃ bhāvaḥ | TARVV-MK 29,12 vartamānena tena jīvana-samyagdarśanaparyāyeṇo- TARVV-MK 29,13palakṣitaṃ dravyaṃ bhāvajīvo bhāvasamyagdarśanamiti cocyate | yathā indranāmakarmodayāpāditendana- TARVV-MK 29,14kriyāparyāyapariṇata ātmā bhāvendraḥ | TARV-MK 1.5.9sa dvividhaḥ pūrvavat | TARVV-MK 29,15 sa eṣa bhāvo dvividho veditavyaḥ pūrvavat āgama-noāgamabhedāt | TARV-MK 1.5.10tatprābhṛtaviṣayopayogāviṣṭa ātmā āgamaḥ | TARVV-MK 29,16 jīvādiprābhṛtaviṣayeṇopayogenāviṣṭa TARVV-MK 29,17ātmā āgamato bhāvajīvo bhāvasamyagdarśanamiti cocyate | TARV-MK 1.5.11jīvanādiparyāyāviṣṭo'nyaḥ | TARVV-MK 29,18 jīvanādiparyāyeṇā''viṣṭa ātmā'nyo noāgamato TARVV-MK 29,19bhāva ityucyate | TARV-MK 1.5.12nāmasthāpanayorekatvaṃ saṃjñākarmā'viśeṣāditi cet; na; ādarānugrahākāṅkṣitvāt sthāpanā- yām | TARVV-MK 29,21 syānmatam — nāmasthāpanayorekatvam | kutaḥ ? saṃjñākarmāviśeṣāt | yato nāmni sthā- TARVV-MK 29,22panāyāṃ ca saṃjñākaraṇaṃ samānam, na hyakṛte nāmni sthāpyata iti | tacca na; kutaḥ ? ādarānu- TARVV-MK 29,23grahākāṅkṣitvāt sthāpanāyām | yathā arhadindraskandeśvarādipratimāsu ādarānugrahākāṅkṣitvaṃ TARVV-MK 29,24janasya, na tathā paribhāṣite vartate | tato'nyatvamanayoḥ | TARV-MK 1.5.13dravyabhāvayorekatvam avyatirekāditi cet; na; kathañcit saṃjñāsvālakṣaṇyādibhedāt tadbhe- dasiddheḥ | TARVV-MK 29,26 syādārekā — dravyabhāvayostarhyekatvaṃ prasajyate | kutaḥ ? tadavyatirekāt | nahi TARVV-MK 29,27dravyavyatirekeṇa bhāva upalabhyate bhāvavyatirekeṇa vā dravyam, ato'nayorekatvamiti | tacca na; TARVV-MK 29,28kutaḥ ? saṃjñāsvālakṣaṇyādibhedāt tadbhedasiddheḥ | iha yayoḥ saṃjñāsvālakṣaṇyādikṛto bhedaḥ tayo- TARVV-MK 29,29rnānātvamupalabhyate tathā dravyabhāvayorapīti | kaścidāha — TARV-MK 1.5.14dravyasyādau vacanaṃ nyāyyaṃ tatpūrvakatvānnāmādīnām | TARVV-MK 30,01 dravyasyādau vacanaṃ nyāyyam | TARVV-MK 30,02kutaḥ ? tatpūrvakatvānnāmādīnām | sato hi saṃjñino nāmādibhirbhavitavyamiti; naiṣa doṣaḥ; TARV-MK 1.5.15saṃvyavahārahetutvāt saṃjñāyāḥ pūrvavacanam | TARVV-MK 30,03 saṃvyavahārahetutvāt saṃjñāyāḥ pūrvavacanaṃ TARVV-MK 30,04kriyate | sarvo hi lokasaṃvyavahāraḥ saṃjñāpūrvakaḥ tadātmakatvāt, tadanātmakatve vastuvyavahāra- TARVV-MK 30,05vicchedaḥ | tadātmakatvācca stutinindayo rāgadveṣapravṛttiḥ siddhā | TARV-MK 1.5.16tataḥ sthāpanāvacanam, āhitanāmakasya sthāpanopapatteḥ | TARVV-MK 30,06 tataḥ paraṃ sthāpanā vidhīyate | TARVV-MK 30,07kutaḥ ? āhitanāmakasya sthāpanopapatteḥ | āhitanāmakasya ‘so'yam’ iti kiñcit prati- TARVV-MK 30,08nidhīyate | TARV-MK 1.5.17dravyabhāvayoḥ pūrvaparanyāsaḥ pūrvottarakālavṛttitvāt | TARVV-MK 30,09 dravyabhāvayoḥ pūrvaparanyāsaḥ TARVV-MK 30,10kriyate | kiṃ kāraṇam ? pūrvottarakālavṛttitvāt | pūrvakālaviṣayaṃ hi dravyam | uttarakālabhāvī TARVV-MK 30,11bhāva iti | TARV-MK 1.5.18tattvapratyāsattiprakarṣā'prakarṣabhedādvā tatkramaḥ | TARVV-MK 30,12 athavā, tattvapratyāsatteḥ prakarṣāprakarṣa- TARVV-MK 30,13bhedātteṣāṃ nāmādīnāmuddiṣṭaḥ kramo veditavyaḥ | tattvaṃ bhāvaḥ pradhānam, tadarthānītarāṇi, tatra TARVV-MK 30,14pratyāsattestatsamīpe dravyaṃ prayuktaṃ tadbhāvāpatteḥ | tataḥ pūrvaṃ sthāpanopādānam, atadbhāvepi tadbhāvaṃ TARVV-MK 30,15prati pradhānahetutvāt | tataḥ pūrvaṃ nāmopādānam bhāvaṃ prati viprakṛṣṭatvāt | TARV-MK 1.5.19nāmādicatuṣṭayābhāvo virodhāt | TARVV-MK 30,16 atrāha — nāmādicatuṣṭayasyābhāvaḥ | kutaḥ ? TARVV-MK 30,17virodhāt | ekasya śabdārthasya nāmādicatuṣṭayaṃ virudhyate | yathā nāmaikaṃ nāmaiva, na sthāpanā | TARVV-MK 30,18atha nāma sthāpanā iṣyate na nāmedaṃ nāma | sthāpanā tarhi; na ceyaṃ sthāpanā, nāmedam | ato nāmārtha TARVV-MK 30,19eko virodhānna sthāpanā | tathaikasya jīvāderarthasya samyagdarśanādervā virodhānnāmādyabhāva iti | TARV-MK 1.5.20na vā; sarveṣāṃ saṃvyavahāraṃ pratyavirodhāt | TARVV-MK 30,20 na vaiṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? sarveṣām TARVV-MK 30,21saṃvyavahāraṃ pratyavirodhāt | loke hi sarvairnāmādibhirdṛṣṭaḥ saṃvyavahāraḥ | indro devadattaḥ iti TARVV-MK 30,22nāma | pratimādiṣu cendra iti syāpanā | indrārthe ca kāṣṭhe dravye indrasaṃvyavahāraḥ ‘indra ānītaḥ’ TARVV-MK 30,23iti vacanāt | anāgatapariṇāme cārthe dravyasaṃvyavahāro loke dṛṣṭaḥ — dravyamayaṃ māṇavakaḥ, TARVV-MK 30,24ācāryaḥ śreṣṭhī vaiyākaraṇo rājā vā bhaviṣyatīti vyavahāradarśanāt | śacīpatau ca bhāve indra TARVV-MK 30,25iti | na ca virodhaḥ | kiñca, TARV-MK 1.5.21abhihitānavabodhāt | TARVV-MK 30,26 ‘yathā nāmaikaṃ nāmaiveṣyate na sthāpanā’ ityācakṣāṇena tvayā TARVV-MK 30,27abhihitānavabodhaḥ prakaṭīkriyate | yato naivamācakṣmahe — ‘nāmaiva sthāpanā’ iti, kintu ekasyā- TARVV-MK 30,28rthasya nāmasthāpanādravyabhāvairnyāsaḥ ityācakṣmahe | TARV-MK 1.5.22anekāntācca | TARVV-MK 30,29 naitadekāntena pratijānīmahe — nāmaiva sthāpanā bhavatīti na vā, TARVV-MK 30,30sthāpanā vā nāma bhavati neti ca | katham ? TARV-MK 1.5.23manuṣyabrāhmaṇavat | TARVV-MK 30,31 yathā brāhmaṇaḥ syānmanuṣyo brāhmaṇasya manuṣyajātyātmakatvāt | TARVV-MK 30,32manuṣyastu brāhmaṇaḥ syānna vā, manuṣyasya brāhmaṇajātyādiparyāyātmakatvādarśanāt | tathā sthāpanā- TARVV-MK 30,33syānnāma, akṛtanāmnaḥ sthāpanānupapatteḥ | nāma tu sthāpanā syānna vā, ubhayathā darśanāt | TARVV-MK 31,01tathā dravyaṃ syādbhāvaḥ, bhāvadravyārthādeśāt na bhāvaparyāyārthādeśād dravyam | bhāvastu dravyaṃ TARVV-MK 31,02syānna vā, ubhayathā darśanāt | kiñca, TARV-MK 1.5.24atastatsiddheḥ | TARVV-MK 31,03 yata eva nāmādicatuṣṭayasya virodhaṃ bhavānācaṣṭe ata eva nābhāvaḥ | TARVV-MK 31,04katham ? iha yo'yaṃ sahānavasthānalakṣaṇo virodho vadhyaghātakavat sa satāmarthānāṃ bhavati nā'satāṃ TARVV-MK 31,05kākolūka-chāyātapavat, na kākadanta-kharaviṣāṇayorvirodho'sattvāt | kiñca, TARV-MK 1.5.25nāmādyātmakatvā'nātmakatve virodhasyā'virodhakatvāt | TARVV-MK 31,06 yo nāmādicatuṣṭayasya virodhaḥ TARVV-MK 31,07sa nāmādyātmako vā syāt, na vā ? ubhayathā ca virodhābhāvaḥ | yadi nāmādyātmakaḥ; nāsau TARVV-MK 31,08virodhako nāmādyātmavat | atha tadātmako'pi virodho nāmādīnāṃ virodhakaḥ; nāmādyā- TARVV-MK 31,09tmāpi virodhakaḥ syāt, tato nāmādīnāmabhāvādvirodha eva na syāt | atha na nāmādyā- TARVV-MK 31,10tmakaḥ; evamapi nāmādīnāṃ nāsau virodhako'rthāntaratvāt | atha arthāntarabhāve'pi virodha- TARVV-MK 31,11katvamiṣyate; sarveṣāṃ padārthānāṃ parasparato nityaṃ virodhaḥ syāt | na cāsāvastīti | ato TARVV-MK 31,12virodhābhāvaḥ | TARV-MK 1.5.26tādguṇyād bhāvasya prāmāṇyamiti cet; naḥ itaravyavahāranivṛtteḥ | TARVV-MK 31,13 syādetat — tādguṇyād TARVV-MK 31,14bhāva eva pramāṇaṃ na nāmādiḥ | sa jīvanādirguṇo yasya sa tadguṇaḥ, tasya bhāvastādguṇyam, TARVV-MK 31,15ato bhāva eva pramāṇaṃ na nāmādiḥ, tādguṇyābhāvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? itaravyavahāra- TARVV-MK 31,16nivṛtteḥ | evaṃ hi sati nāmādyāśrayo vyavahāro nivarteta | sa cāstīti | ato na bhāvasyaiva TARVV-MK 31,17prāmāṇyam | TARV-MK 1.5.27upacārāditi cet; na; tadguṇābhāvāt | TARVV-MK 31,18 syādetat — yadyapi bhāvasyaiva prāmāṇyaṃ tathāpi TARVV-MK 31,19nāmādivyavahāro na nivartate | kutaḥ ? upacārāt, māṇavake siṃhaśabdavyavahāravaditi | tanna; kiṃ TARVV-MK 31,20kāraṇam ? tadguṇābhāvāt | yujyate māṇavake siṃhaśabdavyavahāraḥ krauryaśauryādiguṇaikadeśa- TARVV-MK 31,21yogāt, iha tu nāmādiṣu jīvanādiguṇaikadeśo na kaścidapyastītyupacārābhāvād vyavahāra- TARVV-MK 31,22nivṛttiḥ syādeva | TARV-MK 1.5.28mukhyasaṃpratyayaprasaṅgācca | TARVV-MK 31,23 yadyupacārānnāmādivyavahāraḥ syāt, “gauṇamukhyayo- TARVV-MK 31,24rmukhye saṃpratyayaḥ” iti mukhyasyaiva saṃpratyayaḥ syānna nāmādīnām | TARVV-MK 31,25yatastvarthaprakaraṇādiviśeṣaliṅgābhāve sarvatra saṃpratyayaḥ aviśiṣṭaḥ kṛtasaṃgaterbhavati, ato na TARVV-MK 31,26nāmādiṣūpacārād vyavahāraḥ | TARV-MK 1.5.29“kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime saṃpratyayo bhavati” iti cet; na; ubhayagatidarśanāt | TARVV-MK 31,28 syādetat — kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime saṃpratyayo bhavatīti loke | tadyathā TARVV-MK 31,29‘gopālakamānaya kaṭejakamānaya’ iti, yasyaiṣā saṃjñā bhavati sa ānīyate, na yo gāḥ pālayati TARVV-MK 31,30yo vā kaṭe jātaḥ | evamihāpi yasyaiṣā ‘jīvādiḥ’ iti saṃjñā kṛtā tasyaiva saṃpratyayaḥ TARVV-MK 31,31syānnetareṣāmiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ubhayagatidarśanāt | loke hyarthāt prakaraṇādvā TARVV-MK 31,32kṛtrime saṃpratyayaḥ syāt artho vā'syaivaṃsaṃjñakena bhavati, prakṛtaṃ vā tatra bhavati ‘idamevaṃ- TARVV-MK 31,33saṃjñakena kartavyam’ iti, arthāt prakaraṇādvā loke saṃpratyayo bhavati | aṅga hi bhavān, TARVV-MK 32,01grāmyaṃ pāṃśulapādakamaprakaraṇajñamāgataṃ bravītu — ‘gopālakamānaya kaṭejakamānaya’ iti, ubhaya- TARVV-MK 32,02gatistasya bhaviṣyati | kiñca, TARV-MK 1.5.30anekāntāt | TARVV-MK 32,03 nāyamekāntaḥ kṛtrimamevedaṃ na kṛtrimameveti | kiṃ tarhi ? ane- TARVV-MK 32,04kāntaḥ | nāma sāmānyāpekṣayā syādakṛtrimaṃ viśeṣāpekṣayā kṛtrimam | evaṃ sthāpanādayaśceti | TARVV-MK 32,05tataḥ kim ? “kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime saṃpratyayaḥ” ityasyābhāvaḥ | kiñca, TARV-MK 1.5.31nayadvayaviṣayatvāt | TARVV-MK 32,06 dvau nayau dravyārthikaḥ paryāyārthikaśca, tayorviṣayo nāmādinyāsaḥ | TARVV-MK 32,07tatra nāmasthāpanādravyāṇi prācyasya, sāmānyātmakatvāt | pāścātyasya bhāvaḥ, pariṇati- TARVV-MK 32,08pradhānatvāt | tataḥ kim ? “goṇamukhyayormukhye saṃpratyayaḥ” “kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime TARVV-MK 32,09saṃpratyayaḥ” iti ca na bhavati | prativiṣayaṃ nayabhedāt | TARV-MK 1.5.32dravyārthikaparyāyārthikāntarbhāvānnāmādīnāṃ tayośca nayaśabdābhidheyatvāt paunaruktya- prasaṅgaḥ | TARVV-MK 32,11 yato nāmasthāpanādravyāṇi dravyārthikasya, bhāvaḥ paryāyārthikasyetyuktam, TARVV-MK 32,12tato nāmādīnāṃ nayāntarbhāvāt, nayavikalpānāṃ ca vakṣyamāṇatvāt paunaruktyaṃ prāpnoti | TARV-MK 1.5.33na vā; vineyamatibhedādhīnatvād dvyādinayavikalpanirūpaṇasya | TARVV-MK 32,13 na vā eṣa doṣaḥ | TARVV-MK 32,14kiṃ kāraṇam ? vineyamatibhedādhīnatvād dvyādinayavikalpanirūpaṇasya | ye sumedhaso vine- TARVV-MK 32,15yāsteṣāṃ dvābhyāmeva dravyārthikaparyāyārthikābhyāṃ sarvanayavaktavyārthapratipattiḥ tadantarbhāvāt | TARVV-MK 32,16ye tvato mandamedhasaḥ teṣāṃ tryādinayavikalpanirūpaṇam | ato viśeṣopapatternāmādīnāma- TARVV-MK 32,17punaruktatvam | TARV-MK 1.5.34tacchabdā'grahaṇaṃ prakṛtatvāt | TARVV-MK 32,18 samyagdarśanāditrayasya prakṛtatvādeva nāmādinyāsābhi- TARVV-MK 32,19saṃbandhaḥ | tatastacchabdasya grahaṇamanarthakam | TARV-MK 1.5.35pratyāsannatvājjīvādiṣu prasaṅga iti cet; na; samyagdarśanaviṣayatvāt | TARVV-MK 32,20 syādetat — TARVV-MK 32,21tacchabdād vinā pratyāsannā jīvādayasteṣāmeva nyāsābhisaṃbandho bhavet na samyagdarśanā- TARVV-MK 32,22dīnām | kutaḥ ? “anantarasya vidhirvā bhavati pratiṣedho vā”TARVV-MK 32,23iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? samyagdarśanaviṣayatvāt | samyagdarśanāditrayasya prāghānyenopadeśaḥ TARVV-MK 32,24tadarthatvācchāstrārambhasya, samyagdarśanādiviṣayatvena tu jīvādīnāṃ guṇabhūtatvenopadeśaḥ | TARVV-MK 32,25atastacchabdādṛte'pi samyagdarśanāditrayasya prādhānyāt nāmādinyāsenābhisaṃbandho yuktaḥ | TARV-MK 1.5.36viśeṣātidiṣṭatvācca | TARVV-MK 32,26 jīvādayaḥ samyagdarśanaviṣayatvena viśeṣeṇātidiṣṭāḥ prakṛtaṃ TARVV-MK 32,27samyagdarśanāditrayaṃ na bādhiṣyante “viśeṣātidiṣṭāḥ prakṛtaṃ na bādhante” iti | TARV-MK 1.5.37sarvabhāvādhigamārthaṃ tu | TARVV-MK 32,28 sarveṣāṃ bhāvānāṃ jīvājīvādīnāmapradhānānāṃ pradhānānāṃ TARVV-MK 32,29ca samyagdarśanādīnām adhigamārthaṃ tarhi tacchabdagrahaṇam | itarathā hi pradhānābhisaṃbandha TARVV-MK 32,30eva syāt | TARVV-MK 32,31evamajīvādiṣu jñānacāritrayośca nāmādinyāsavikalpo yojayitavyaḥ | TARVV-MK 32,32adhikṛtānāmeva samyagdarśanādijīvādīnāṃ padārthānām abhidhānābhidheyasaṃvyavahārā'vya- TARVV-MK 32,33bhicārāya nāmādibhirnikṣiptānāṃ tattvādhigamaheturvaktavya iti | ata āha — TARVV-MK 33,01TA-MK 1.6 pramāṇanayairādhigamaḥ || TARVV-MK 33,03pramāṇe ca nayāśca pramāṇanayāḥ, tairadhigamo bhavati samyagdarśanādīnāṃ jīvādīnām | TARVV-MK 33,04pramāṇanayā vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ | nanu ca nayaśabdasyālpāctaratvāt pūrvanipātena bhavitavyam ? TARV-MK 1.6.1abhyarhitatvāt pramāṇaśabdasya pūrvanipātaḥ | “abhyarhitaṃ pūrvam nipatati” TARVV-MK 33,06 iti pramāṇaśabdasya pūrvanipāto veditavyaḥ | kathamabhyarhitatvam ? TARV-MK 1.6.2pramāṇaprakāśiteṣvartheṣu nayapravṛttervyavahārahetutvādabhyarhaḥ | TARVV-MK 33,07 yataḥ pramāṇaprakāśiteṣvartheṣu TARVV-MK 33,08nayapravṛttirvyavahāraheturbhavati nānyeṣu ato'syābhyarhitatvam | TARV-MK 1.6.3samudāyā'vayavaviṣayatvādvā | TARVV-MK 33,09 athavā, samudāyaviṣayaṃ pramāṇam avayavaviṣayā nayā TARVV-MK 33,10iti pramāṇasyābhyarhitatvam | tathā coktam — “sakalādeśaḥ pramāṇādhīno vikalādeśo TARVV-MK 33,11nayādhīnaḥ” iti | TARV-MK 1.6.4adhigamaheturdvividhaḥ | TARVV-MK 33,12 svādhigamahetuḥ, parādhigamahetuśca | TARVV-MK 33,13svādhigamaheturjñānātmakaḥ pramāṇanayavikalpaḥ, parādhigamaheturvacanātmakaḥ | tena śrutākhyena pramā- TARVV-MK 33,14ṇena syādvādanayasaṃskṛtena pratiparyāyaṃ saptabhaṅgīmanto jīvādayaḥ padārthā adhigamayitavyāḥ | TARVV-MK 33,15atrāha — keyaṃ saptabhaṅgī iti ? atrocyate — TARV-MK 1.6.5praśnavaśādekasmin vastunyavirodhena vidhipratiṣedhavikalpanā saptabhaṅgī | TARVV-MK 33,16 ekasmin TARVV-MK 33,17vastuni praśnavaśād dṛṣṭeneṣṭena ca pramāṇenā'viruddhā vidhipratiṣedhavikalpanā saptabhaṅgī TARVV-MK 33,18vijñeyā | tadyathā — syād ghaṭaḥ, syādaghaṭaḥ, syād ghaṭaścā'ghaṭaśca, syādavaktavyaḥ, syād ghaṭaścā- TARVV-MK 33,19'vaktavyaśca, syādaghaṭaścāvaktavyaśca, syād ghaṭaścā'ghaṭaścā'vaktavyaśceti arpitānarpita- TARVV-MK 33,20nayasiddhernirūpayitavyā | TARVV-MK 33,21tatra svātmanā syād ghaṭaḥ, parātmanā syādaghaṭaḥ | ko vā ghaṭasya svātmā ko vā TARVV-MK 33,22parātmā ? ghaṭabuddhyabhidhānapravṛttiliṅgaḥ svātmā, yatra tayorapravṛttiḥ sa parātmā paṭādiḥ | TARVV-MK 33,23svaparātmopādānāpohanavyavasthāpādyaṃ hi vastuno vastutvam | yadi svasmin paṭādyātmavyā- TARVV-MK 33,24vṛttiviparaṇatirna syāt sarvātmanā ghaṭa iti vyapadiśyeta | atha parātmanā vyāvṛttāvapi TARVV-MK 33,25svātmopādānaviparaṇatirna syāt kharaviṣāṇavadavastveva syāt | TARVV-MK 33,26athavā, nāmasthāpanādravyabhāveṣu yo vivakṣitaḥ sa svātmā, itaraḥ parātmā | tatra TARVV-MK 33,27vivakṣitātmanā ghaṭaḥ, netarātmanā | yadītarātmanāpi ghaṭaḥ syāt vivakṣitātmanā vā'ghaṭaḥ; TARVV-MK 33,28nāmādivyavahārocchedaḥ syāt | TARVV-MK 33,29athavā, tatra vivakṣitaghaṭaśabdavācyasādṛśyasāmānyasaṃbandhiṣu kasmiṃścid ghaṭaviśeṣe TARVV-MK 33,30parigṛhīte pratiniyato yaḥ saṃsthānādiḥ sa svātmā, itaraḥ parātmā | tatra pratiniyatena TARVV-MK 33,31rūpeṇa ghaṭaḥ netareṇa | yadītarātmakaḥ syāt; ekaghaṭamātraprasaṅgaḥ | tataḥ sāmānyāśrayo vyavahāro TARVV-MK 33,32vinaśyet | TARVV-MK 33,33athavā, tasminneva ghaṭaviśeṣe kālāntarāvasthāyini pūrvottarakuśūlāntakapālādyavasthā- TARVV-MK 33,34kalāpaḥ parātmā, tadantarālavartī svātmā | sa tenaiva ghaṭaḥ tatkarmaguṇavyapadeśadarśanāt, TARVV-MK 34,01netarātmanā | yadi hi kuśūlāntakapālādyātmanāpi ghaṭaḥ syāt; ghaṭāvasthāyāmapi tadupalabdhi- TARVV-MK 34,02rbhavet, utpattivināśārthaṃ puruṣaprayatnaphalābhāvaścānuṣajyeta | athāntarālavartiparyāyātma- TARVV-MK 34,03nāpyaghaṭaḥ syāt; ghaṭakṛtyaṃ phalaṃ nopalabhyeta | TARVV-MK 34,04athavā, pratikṣaṇaṃ dravyapariṇāmopacayāpacayabhedādarthāntaratvopapatteḥ ṛjusūtranayāpekṣayā TARVV-MK 34,05pratyutpannaghaṭasvabhāvaḥ svātmā, ghaṭaparyāya evātīto'nāgataśca parātmā | tena pratyutpannasva- TARVV-MK 34,06bhāvena satā sa ghaṭaḥ netaraṇāsatā, tathopalabdhyanupalabdhisadbhāvāt | itarathā hi pratyutpanna- TARVV-MK 34,07vadatītānāgatātmanāpi ghaṭatve ekasamayamātrameva sarvaṃ syāt, atītānāgatavadvā pratyutpannā- TARVV-MK 34,08bhāve ghaṭāśrayavyavahārābhāva āpadyeta vinaṣṭānutpannaghaṭavyavahārābhāvavat | TARVV-MK 34,09athavā, tasmin pratyutpannaviṣaye rūpādisamudaye parasparopakāravartini pṛthubudhnādyākāraḥ TARVV-MK 34,10svātmā, itaraḥ parātmā | tena pṛthubudhnādyākāreṇa sa ghaṭo'sti netareṇa; ghaṭavyavahārasya tadbhāve TARVV-MK 34,11bhāvāt tadabhāve cā'bhāvāt | yadi hi pṛthubudhnādyātmanāpi ghaṭo na syāt; sa eva na syāt | TARVV-MK 34,12athetarātmanāpi ghaṭaḥ syāt; tadākāraśūnye'pi ghaṭavyavahāraḥ prāpnuyāt | TARVV-MK 34,13athavā, rūpādisanniveśaviśeṣaḥ saṃsthānam | tatra ‘cakṣuṣā ghaṭo gṛhyate’ ityasmin TARVV-MK 34,14vyavahāre rūpamukhena ghaṭo gṛhyata iti rūpaṃ svātmā, rasādiḥ parātmā | sa ghaṭo rūpeṇāsti TARVV-MK 34,15netareṇa rasādinā; pratiniyatakaraṇagrāhyatvāt | atha hi ‘cakṣuṣā ghaṭo gṛhyate’ ityatra rasā- TARVV-MK 34,16dirapi ghaṭa iti gṛhyeta; sarveṣāṃ rūpatvaprasaṅgaḥ, tataśca karaṇāntarakalpanā'narthikā | yadi vā TARVV-MK 34,17rasādivadrūpamapi ghaṭa iti na gṛhyeta; cakṣurviṣayatā'sya na syāt | TARVV-MK 34,18athavā, śabdabhede dhruvo'rthabheda iti ghaṭakuṭādiśabdānāmapyarthabhedaḥ — ghaṭanād ghaṭaḥ kauṭi- TARVV-MK 34,19lyāt kuṭa iti tatkriyāpariṇatilakṣaṇa eva tasya śabdasya vṛttiryuktā | tatra ghaṭanakriyā- TARVV-MK 34,20viṣayakartṛbhāvaḥ svātmā, itaraḥ paramātmā | tatrādyena ghaṭaḥ netareṇa, tathārthasamabhirohaṇāt | TARVV-MK 34,21yadi ca ghaṭanakriyāparaṇatimukhenāpyaghaṭaḥ syāt; tadvyavahāranivṛttiḥ syāt | yadi vā itara- TARVV-MK 34,22vyapekṣayāpi ghaṭaḥ syāt, paṭādiṣvapi tatkriyāvirahiteṣu tacchabdavṛttiḥ syāt, ekaśabda- TARVV-MK 34,23vācyatvaṃ vā vastunaḥ | TARVV-MK 34,24athavā, ghaṭaśabdaprayogānantaramutpadyamāna upayogākāraḥ svātmā aheyatvādantaraṅga- TARVV-MK 34,25tvācca | bāhyo ghaṭākāraḥ parātmā tadabhāve'pi ghaṭavyavahāradarśanāt | sa ghaṭa upayogā- TARVV-MK 34,26kāreṇāsti nānyena | yadi hi upayogākārātmanā'pyaghaṭaḥ syāt; vaktṛśrotṛhetuphalabhūtopa- TARVV-MK 34,27yogaghaṭākārābhāvāt tadadhīno vyavahāro vināśamāpnuyāt | itaro'sannihito'pi yadi ghaṭaḥ TARVV-MK 34,28syāt; paṭādīnāmapi syād ghaṭatvaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 34,29athavā, caitanyaśakterdvāvākārau jñānākāro jñeyākāraśca | anupayuktapratibimbākārā- TARVV-MK 34,30darśatalavat jñānākāraḥ, pratibimbākārapariṇatādarśatalavat jñeyākāraḥ | tatra jñeyākāraḥ svā- TARVV-MK 34,31tmā, tanmūlatvād ghaṭavyavahārasya | jñānākāraḥ parātmā, sarvasādhāraṇatvāt | sa ghaṭo TARVV-MK 34,32jñeyākāreṇāsti nānyathā | yadi jñeyākāreṇāpyaghaṭaḥ syāt; tadāśrayetikartavyatānirāsaḥ TARVV-MK 34,33syāt | atha hi jñānākāreṇāpi ghaṭaḥ syāt; paṭādijñānākārakāle'pi tatsannidhānād TARVV-MK 34,34ghaṭavyahāravṛttiḥ prasajyeta | TARVV-MK 35,01uktaiḥ prakārairarpitaṃ ghaṭatvamaghaṭatvaṃ ca parasparato na bhinnam | yadi bhidyeta; sāmānādhi- TARVV-MK 35,02karaṇyena tadbuddhyabhidhānavṛttirna syād ghaṭapaṭavat | tataścetaratarāvinābhāve ubhayorapyabhāvāt TARVV-MK 35,03tadāśrayavyavahārāpahnavaḥ kṛtaḥ syāt | atastadubhayātmako'sau krameṇa tacchabdavācyatāmāskandan TARVV-MK 35,04‘syād ghaṭaścāghaṭaśca’ ityucyate | yadi tadubhayātmakaṃ vastu ghaṭa ityevocyeta; itarātmā'saṃgrahā- TARVV-MK 35,05datattvameva syāt | athāghaṭa evetyucyate; ghaṭātmānupādānād anṛtameva syāt, na vastu tāva- TARVV-MK 35,06deveti | nacānyaḥ śabdaḥ tadubhayātmāvasthatattvābhidhāyī vidyate, ato'sau ghaṭo vacanagocarātī- TARVV-MK 35,07tatvāt ‘syādavaktavyaḥ’ ityucyate | ghaṭātmārpaṇāmukhena uktāvaktavyasvarūpanirūpaṇena cādiśya- TARVV-MK 35,08mānaḥ sa evārtha iti ‘syād ghaṭaścāvaktavyaśca’ | nirūpitā'ghaṭabhaṅgasaṅgena pradarśitāvaktavya- TARVV-MK 35,09vartmanā cāpadeśyaḥ sa evārtha iti ‘syādaghaṭaścāvaktavyaśca’ | tadubhayābhidhānakramākramārpaṇā- TARVV-MK 35,10vaśād āvirbhūtatadvyapadeśaḥ sa evārthaḥ ‘syād ghaṭaścāghaṭaścāvaktavyaśca bhavati’ | TARVV-MK 35,11evamiyaṃ saptabhaṅgī jīvādiṣu samyagdarśanādiṣu ca dravyārthikaparyāyārthikanayārpaṇābhedādyoja- TARVV-MK 35,12yitavyā | tatra dravyārthaikānto'niścitatattvaḥ ‘atattadeva’ ityavadhāraṇād unmattavat | paryā- TARVV-MK 35,13yārthaikānto'pi tathaiva, ‘atadvastu tadeva’ ityavadhāraṇādunmattavat | syādvādo TARVV-MK 35,14niścitārthaḥ apekṣitayāthātathyavastuvāditvāt anunmattavacanavat | avaktavyaikānto'pyasadvādaḥ, TARVV-MK 35,15svavacanavirodhāt sadā maunavṛttikavat | amṛṣārthaḥ syādavaktavyavādaḥ vaktavyāvaktavya- TARVV-MK 35,16vāditvāt satyetaravacanaviśeṣajñavādavat | TARV-MK 1.6.6anekānte tadabhāvādavyāptiriti cet; na; tatrāpi tadupapatteḥ | TARVV-MK 35,17 syādetat — anekānte TARVV-MK 35,18sā vidhipratiṣedhavikalpanā nāsti | yadi syāt; yadā anekānto na bhavati tadaikāntadoṣānuṣaṅgo TARVV-MK 35,19bhavet anavasthāprasaṅgaśca | tatastatra anekāntatvameva, iti sā saptabhaṅgī vyāptamatī na TARVV-MK 35,20bhavatīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tatrāpi tadupapatteḥ | syādekāntaḥ, syādanekāntaḥ, syādubhayaḥ TARVV-MK 35,21syādavaktavyaḥ, syādekāntaścāvaktavyaśca, syādanekāntaścāvaktavyaśca, syādekāntaścānekānta- TARVV-MK 35,22ścāvaktavyaśceti | tatkathamiti cet ? ucyate — TARV-MK 1.6.7pramāṇanayārpaṇābhedāt | TARVV-MK 35,23 ekānto dvividhaḥ — samyagekānto mithyaikānta iti | anekā- TARVV-MK 35,24nto'pi dvividhaḥ — samyaganekānto mithyānekānta iti | tatra samyagekānto hetuviśeṣasāmarthyā- TARVV-MK 35,25pekṣaḥ pramāṇaprarūpitārthaikadeśādeśaḥ | ekātmāvadhāraṇena anyāśeṣanirākaraṇapravaṇapraṇidhi- TARVV-MK 35,26rmithyaikāntaḥ | ekatra sapratipakṣānekadharmasvarūpanirūpaṇo yuktyāgamābhyāmaviruddhaḥ samyaganekā- TARVV-MK 35,27ntaḥ | tadatatsvabhāvavastuśūnyaṃ parikalpitānekātmakaṃ kevalaṃ vāgvijñānaṃ mithyā'nekāntaḥ | tatra TARVV-MK 35,28samyagekānto naya ityucyate | samyaganekāntaḥ pramāṇam | nayārpaṇādekānto bhavati ekaniśca- TARVV-MK 35,29yapravaṇatvāt, pramāṇārpaṇādanekānto bhavati anekaniścayādhikaraṇatvāt | yadyanekānto'nekānta TARVV-MK 35,30eva syānnaikānto bhavet; ekāntābhāvāt tatsamūhātmakasya tasyāpyabhāvaḥ syāt, śākhā- TARVV-MK 35,31dyabhāve vṛkṣādyabhāvavat | yadi caikānta eva syāt; tadavinābhāviśeṣanirākaraṇādātmalope TARVV-MK 35,32sarvalopaḥ syāt | evamuttare ca bhaṅgā yojayitavyāḥ | TARV-MK 1.6.8chalamātramanekānta iti cet; na; chalalakṣaṇābhāvāt | TARVV-MK 36,01 syānmatam — ‘tadevāsti tadeva nāsti TARVV-MK 36,02tadeva nityaṃ tadevānityam’ iti cānekāntaprarūpaṇaṃ chalamātramiti; tanna; kutaḥ ? chalalakṣaṇābhāvāt | TARVV-MK 36,03chalasya hi lakṣaṇamuktam “vacanavighāto'rthavikalpopapattyā chalam” iti | TARVV-MK 36,04yathā ‘navakambalo'yam’ ityaviśeṣābhihite'rthe vakturabhiprāyādarthāntarakalpanam ‘navāsya kambalā TARVV-MK 36,05na catvāra iti, navo vāsya kambalo na purāṇaḥ’ iti navakambalaḥ | na tathā anekāntavādaḥ | TARVV-MK 36,06yata ubhayanayaguṇapradhānabhāvāpāditārpitānarpitavyavahārasiddhiviśeṣabalalābhaprāpitayuktipuṣka- TARVV-MK 36,07lārthaḥ anekāntavādaḥ | TARV-MK 1.6.9saṃśayaheturiti cet; na; viśeṣalakṣaṇopalabdheḥ | TARVV-MK 36,08 syānmatam — saṃśayaheturanekāntavādaḥ | TARVV-MK 36,09katham ? ekatrādhāre virodhino'nekasyāsaṃbhavāt | āgamaścaivaṃ pravṛttaḥ — “ekaṃ dravyamanantaparyāyam”TARVV-MK 36,10iti | kimāgamaprāmāṇyādasti vā nāsti vā nityaṃ vā anityaṃ veti ? tacca na; TARVV-MK 36,11kasmāt ? viśeṣalakṣaṇopalabdheḥ | iha sāmānyapratyakṣādviśeṣāpratyakṣādviśeṣasmṛteśca saṃśayaḥ | TARVV-MK 36,12tadyathā sthāṇupuruṣocite deśe nātiprakāśāndhakārakaluṣāyāṃ velāyāmūrdhvatvamātraṃ sārūpyaṃ TARVV-MK 36,13paśyato vakrakoṭaravayonilayanādīn sthāṇugatān viśeṣān vastrasaṃyamana-śiraḥkaṇḍūyana-śikhā- TARVV-MK 36,14bandhanādīn puruṣagatāṃścā'nupalabhamānasya teṣāṃ ca smarataḥ saṃśaya utpadyate, naca tadvadane- TARVV-MK 36,15kāntavāde viśeṣānupalabdhiḥ, yataḥ svarūpādyādeśavaśīkṛtā viśeṣā uktā vyaktāḥ pratyakṣa- TARVV-MK 36,16mupalabhyante | tato ‘viśeṣopalabdherna saṃśayahetuḥ’ iti yadagadiṣma tatsamyagnirajaiṣma | TARVV-MK 36,17evamapi saṃśayaḥ | katham ? idaṃ tāvadasi praṣṭavyaḥ — eṣāmastitvādīnāṃ dharmāṇāṃ sādhakāḥ TARVV-MK 36,18pratiniyatā hetavaḥ santi vā, na vā ? yadi na santi; vipratipannapratipādanāsaṃbhavaḥ | atha TARVV-MK 36,19santi; ekatra viruddhasādhanahetusannidhāne sati bhavitavyaṃ saṃśayeneti ? ucyate — TARV-MK 1.6.10virodhābhāvāt saṃśayābhāvaḥ | TARVV-MK 36,20 yadi virodho'bhaviṣyat saṃśayo'janiṣyat | na ca TARVV-MK 36,21virodho nayopanītānāṃ dharmāṇāmasti | kutaḥ ? TARV-MK 1.6.11arpaṇābhedādavirodhaḥ pitāputrādisambandhavat | TARVV-MK 36,22 uktādarpaṇābhedād ekatrā'virodhenā- TARVV-MK 36,23varodho dharmāṇāṃ pitāputrādisabandhavat | tadyathā — ekasya devadattasya jātikularūpasaṃjñāvyapadeśa- TARVV-MK 36,24viśiṣṭasya ‘pitā putro bhrātā bhāgineyaḥ’ ityevaṃprakārāḥ saṃbandhā janyajanakatvādiśaktyarpaṇā- TARVV-MK 36,25bhedānna virudhyante | na hyekāpekṣayā piteti śeṣāpekṣayāpi pitā bhavati, śeṣāpekṣayā vā putrā- TARVV-MK 36,26divyapadeśārha iti uktāpekṣayāpi putrādivyapadeśabhāk | na ca pitāputrādikṛtaṃ saṃbandhabahutvaṃ TARVV-MK 36,27devadattasyaikatvena virudhyate | tadvadastitvādayo'pi na yānti virodhamekatra | TARV-MK 1.6.12sapakṣāsapakṣāpekṣopalakṣitasattvāsattvādibhedopacitaikadharmavadvā | TARVV-MK 37,01 athavā, sapakṣā'- TARVV-MK 37,02sapakṣāpekṣayopalakṣitānāṃ sattvāsattvādīnāṃ bhedānāmādhāreṇa pakṣadharmeṇaikena tulyaṃ sarvadravyam | TARVV-MK 37,03nirapekṣayorhyekatra vādiprativādiprayogāpekṣayā saṃśaya uktaḥ, itarathā hi pakṣadharme'pi saṃśayaḥ TARVV-MK 37,04kalpyeta | TARV-MK 1.6.13ekasya hetoḥ sādhakadūṣakatvā'visaṃvādavadvā | TARVV-MK 37,05 athaivamupapattyā'virodhe pratipādite'pi TARVV-MK 37,06mithyādarśanābhiniveśāttattvaṃ na pratipadyate yastaṃ prati sārvalaukikahetuvādamāśrityocyate — iha TARVV-MK 37,07svapakṣamaryādānatikrameṇa nyāyadharmamanupālayatā vādinā abhipretapratijñārthasiddhimāśaṃsatā TARVV-MK 37,08hetvanupadeśe ‘sarvābhilaṣitārthasiddhiḥ pratijñāmātrādeva mā prāpat’ ityatiprasaṅgadoṣanivṛttaye TARVV-MK 37,09yo heturupadiśyate sa sādhako dūṣakaśca — svapakṣaṃ sādhayati parapakṣaṃ dūṣayati | na tau sādhanadūṣa- TARVV-MK 37,10ṇārthau hetoranyau bhavataḥ | nacānanyatvamastīti kṛtvā yena sādhakastena dūṣako yena vā dūṣakastena TARVV-MK 37,11sādhakaḥ | na tayoḥ saṃkaro virodho vā | evaṃ sarvārtheṣu virodhadoṣamapanudantī visarpatyanekānta- TARVV-MK 37,12prakriyeti | TARV-MK 1.6.14sarvapravādyavipratipatteśca | TARVV-MK 37,13 nātra prativādino visaṃvadante ekamanekātmakamiti | kecit TARVV-MK 37,14tāvadāhuḥ — ‘sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthā pradhānam’ iti | teṣāṃ prasādalāghavaśoṣatāpāvaraṇa- TARVV-MK 37,15sādanādibhinnasvabhāvānāṃ pradhānātmanā mithaśca na virodhaḥ | atha manyethāḥ ‘na pradhānaṃ nāmaikaṃ TARVV-MK 37,16guṇebhyo'rthāntarabhūtamasti, kintu ta eva guṇāḥ sāmyamāpannāḥ pradhānākhyāṃ labhante’ iti; yadyevaṃ TARVV-MK 37,17bhūmā pradhānasya syāt | syādetat — teṣāṃ samudayaḥ pradhānamekamiti; ata evāvirodhaḥ siddhaḥ TARVV-MK 37,18guṇānāmavayavānāṃ samudāyasya ca | TARVV-MK 37,19apare manyante — ‘anuvṛttivinivṛttibuddhyabhidhānalakṣaṇaḥ sāmānyaviśeṣaḥ’ iti | teṣāṃ TARVV-MK 37,20ca sāmānyameva viśeṣaḥ sāmānyaviśeṣaḥ ityekasyātmana ubhayātmakaṃ na virudhyate | TARVV-MK 37,21apara āhuḥ — ‘varṇādiparamāṇusamudayo rūpaparamāṇuḥ’ iti | teṣāṃ kakkhaḍatvādibhinna- TARVV-MK 37,22lakṣaṇānāṃ rūpātmanā mithaśca na virodhaḥ | atha matam ‘na paramāṇurnāmaiko'sti bāhyaḥ, kintu TARVV-MK 37,23vijñānameva tadākārapariṇataṃ paramāṇuvyapadeśārham’ ityucyate; atrāpi grāhaka-viṣayābhāsa- TARVV-MK 37,24saṃvittiśaktitrayākārādhikaraṇasyaikasyābhyupagamānna virodhaḥ | TARVV-MK 37,25kiñca, sarveṣāmeva teṣāṃ pūrvottarakālabhāvyavasthāviśeṣārpaṇābhedādekasya kāryakāraṇa- TARVV-MK 37,26śaktisamanvayo na virodhasyāspadamityavirodhasiddhiḥ | TARVV-MK 37,27evaṃ pramāṇanayairadhigatānāṃ jīvādīnāṃ punarapyadhigamopāyāntarapradarśanārthamāha — TARVV-MK 38,01TA-MK 1.7 nirdeśasvāmitvasādhanādhikaraṇasthitividhānataḥ || TARVV-MK 38,03ke punarime nirdeśādayaḥ ? nirdeśo'rthātmāvadhāraṇam | svāmitvamādhipatyam | sādhanaṃ TARVV-MK 38,04kāraṇam | adhikaraṇaṃ pratiṣṭhā | sthitiḥ kālakṛtā vyavasthā | vidhānaṃ prakāraḥ | ‘adhigamaḥ’ TARVV-MK 38,05ityanuvartate | etairetebhyo vā adhigamaḥ, pūrvavattasiḥ | keṣāmadhigamaḥ ? jīvādīnāṃ samyagdarśa- TARVV-MK 38,06nādīnāṃ ca | sa tarhi tathā nirdeśaḥ kartavyaḥ ? na kartavyaḥ, arthavaśādvibhaktipariṇāmo bhavati | TARVV-MK 38,07tadyathā ‘uccāni devadattasya gṛhāṇyāmantrayasvainam’ ‘devadattam’ iti gamyate | TARVV-MK 38,08atha kimarthamādau nirdeśaḥ ? ucyate — TARV-MK 1.7.1avadhṛtārthasya dharmavikalpapratipatterādau nirdeśavacanam | TARVV-MK 38,09 svarūpeṇāvadhṛtasyārthasya svā- TARVV-MK 38,10mitvādikā dharmavikalpapratipattirbhavati, ato'sya nirdeśasyādau vacanaṃ kriyate | TARV-MK 1.7.2itareṣāṃ praśnavaśāt kramaḥ | TARVV-MK 38,11 itareṣāṃ svāmitvādīnāṃ praśnavaśāt kramo veditavyaḥ | TARVV-MK 38,12yadyevaṃ sa eva tāvaducyatāṃ ko jīva iti ? TARV-MK 1.7.3aupaśamikādibhāvaparyāyo jīvaḥ paryāyādeśāt | TARVV-MK 38,13 vakṣyamāṇa aupaśamikādibhāvaparyāyo TARVV-MK 38,14jīva ityucyate paryāyādeśāt | TARV-MK 1.7.4dravyārthādeśānnāmādiḥ | TARVV-MK 38,15 dravyārthādeśānnāmādiḥ ‘jīvaḥ’ ityucyate | TARV-MK 1.7.5tadubhayasaṃgrahaḥ pramāṇam | TARVV-MK 38,16 tasyobhayasya saṃgrahaḥ pramāṇanirdeśa ityucyate | TARVV-MK 38,17kasya jīvaḥ ? TARV-MK 1.7.6tatpariṇāmasya, bhedādagnerauṣṇyavat | TARVV-MK 38,18 sa pariṇāmo yasya so'yaṃ tatpariṇāmaḥ tasyāsau TARVV-MK 38,19vyapadiśyate | kutaḥ ? kathañcidbhedāt, pariṇāmapariṇāminorbhedakalpanāsadbhāvāt agnerauṣṇyavat | TARVV-MK 38,20tadyathā — auṣṇyātmakasyāgneḥ dahanapacanasvedanādikriyāsāmarthyamauṣṇyaṃ bhedenocyate | TARV-MK 1.7.7vyavahāranayavaśāt sarveṣām | TARVV-MK 38,21 jīvādīnāṃ sarveṣāṃ padārthānāṃ vyavahāranayavaśājjīvaḥ TARVV-MK 38,22svāmī | kiṃ sādhano jīvaḥ ? TARV-MK 1.7.8pāriṇāmikabhāvasādhano niścayataḥ | TARVV-MK 38,23 yo'sau jīvātmā pāriṇāmikastatsādhano jīvo TARVV-MK 38,24niścayanayena | tena hyasāvātmānaṃ sarvakālaṃ labhata iti | TARV-MK 1.7.9aupaśamikādibhāvasādhanaśca vyavahārataḥ | TARVV-MK 38,25 vyavahāranayavaśāt aupaśamikādibhāva- TARVV-MK 38,26sādhanaśceti vyapadiśyate | caśabdena śukraśoṇitāhārādisādhanaśca | kimadhikaraṇo jīvaḥ ? TARV-MK 1.7.10svapradeśādhikaraṇo niścayataḥ | TARVV-MK 38,27 yo'sau svapradeśo'saṃkhyātasvarūpaḥ karmakṛtaśarīra- TARVV-MK 38,28parimāṇānuvidhāyitve'pyapariprāptahīnādhikabhāvaḥ, tadadhikaraṇo jīvaḥ, svātmapratiṣṭhākāśavat | TARV-MK 1.7.11vyavahārataḥ śarīrādyadhiṣṭhānaḥ | TARVV-MK 38,29 karmopāttaṃ śarīram itaraccādhikaraṇamātmā TARVV-MK 38,30vyavahāranayavaśādadhitiṣṭhatītyucyate | kiṃ sthitiko jīvaḥ ? TARV-MK 1.7.12sthitistasya dravyaparyāyāpekṣā'nādyavasānā samayādikā ca | TARVV-MK 38,31 tasya jīvasya sthitirdra- TARVV-MK 38,32vyaparyāyāpekṣā dvidhā kalpyate | dravyāpekṣā'nādyavasānā, jīvadravyaṃ hi caitanyajīvadravyopayogā'saṃ- TARVV-MK 39,01khyeyapradeśādisāmānyādeśānna pracyavate sarvakālamiti | paryāyastvanyaścānyaśca bhavati, tada- TARVV-MK 39,02pekṣā samayādikā kalpyate | kimasya vidhānam ? TARV-MK 1.7.13nārakādisaṃkhyeyāsaṃkhyeyānantaprakāro jīvaḥ | TARVV-MK 39,03 nārakādayaḥ saṃkhyeyā asaṃkhyeyā ana- TARVV-MK 39,04ntāśca prakārā bhidyante jīvasya | TARV-MK 1.7.14tathaivetareṣāmāgamāvirodhāt nirdeśādivacanam | TARVV-MK 39,05 tenaiva prakāreṇa āgamāvirodhena ita- TARVV-MK 39,06reṣāmajīvādīnāṃ nirdeśādayo vaktavyāḥ | tadyathā — ajīvastāvaddaśaprāṇaparyāyarahitaḥ nāmā- TARVV-MK 39,07diśca | ajīvātmaiva ajīvasya svāmī, jīvo vā bhoktṛtvāt | pudgalānām aṇutvādisādhanaṃ TARVV-MK 39,08bhedādi, tannimittaṃ vā kālādi | dharmādharmakālākāśānāṃ gatisthitivartanāvagāhahetutā pāri- TARVV-MK 39,09ṇāmikī agurulaghuguṇānugṛhītā, svātmabhūtasattāsaṃbaddhā jīvapudgalā vā tadapekṣatvād gatyādi- TARVV-MK 39,10hetutābhivyakteḥ | svātmaivādhikaraṇaṃ sarvadravyāṇāṃ svātmavyavasthitatvāt, ākāśaṃ sādhāraṇam, TARVV-MK 39,11asādhāraṇaṃ ca ghaṭādirjalādīnām | sthitirdravyāpekṣā'nādyavasānā, paryāyāpekṣā samayādikā | TARVV-MK 39,12vidhānaṃ dharmāditrikaṃ pratiniyatānādipāriṇāmikadravyārthādeśādekaikam, paryāyārthikanayādeśā- TARVV-MK 39,13danekam, saṃkhyeyāsaṃkhyeyānantānāṃ dravyāṇāṃ gatisthityavagāhanādyupakāraparyāyādeśāt syādekaṃ TARVV-MK 39,14syādanekaṃ syātsaṃkhyeyaṃ syādasaṃkhyeyaṃ syādanantam | kālaḥ saṃkhyeyo'saṃkhyeyo'nantaśca bhavati TARVV-MK 39,15parapratyayāt | pudgaladravyaṃ rūpasparśādipāriṇāmikadravyārthādeśāt syādekam, pratiniyataikāneka- TARVV-MK 39,16saṃkhyeyāsaṃkhyeyānantapradeśaparyāyādeśāt syādanekaṃ syātsaṃkhyeyaṃ syādasaṃkhyeyaṃ syādanantam | TARVV-MK 39,17āsravanirdeśaḥ — kāyavāṅmanaḥkriyāpariṇāmo nāmādirvā | jīvo'sya svāmī, karma vā TARVV-MK 39,18tannimittatvāt | svātmaiva sādhanaṃ śuddhasya tadabhāvāt, karma vā sati tasmin pravṛtteḥ | adhi- TARVV-MK 39,19karaṇam ātmanyevāsau tatra tatphaladarśanāt, karmaṇi karmakṛte ca kāyādāvupacārataḥ | sthitiḥ TARVV-MK 39,20vāṅmanasāsravayorjaghanyenaikasamayaḥ, utkarṣeṇāntarmuhūrtaḥ; kāyāsravasya jaghanyenāntamuhūrtaḥ utkarṣeṇā- TARVV-MK 39,21nantaḥ kālaḥ, asaṃkhyeyāḥ pudgalaparivartāḥ | vidhānam vāṅmanasāsravayoścaturvikalpasaṃkhyaṃ satya- TARVV-MK 39,22mṛṣobhayānubhayabhedāt | kāyāsravaḥ saptavidhaḥ audārikavaikriyikāhārakamiśrakārmaṇabhedāt | audā- TARVV-MK 39,23rikaudārikamiśrakau manuṣyatiraścām | vaikriyikavaikriyikamiśrakau devanārakāṇām | āhārakā- TARVV-MK 39,24hārakamiśrakau saṃyatānām ṛddhiprāptānām | kārmaṇakāyāsravo vigrahāpannānāṃ kevalināṃ vā samu- TARVV-MK 39,25dghātagatānām | athavā, āsravasya prakāraḥ śubhā'śubhaḥ | tatra kāyiko hiṃsā'nṛtasteyābrahmādiṣu TARVV-MK 39,26pravṛttinivṛttisaṃjñaḥ | vācikaḥ paruṣākrośapiśunaparopaghātādiṣu vacassu pravṛttinivṛttisaṃjñaḥ | TARVV-MK 39,27mānaso mithyāśrutyabhighāterṣyāsūyādiṣu manasaḥ pravṛttinivṛttisaṃjñaḥ | TARVV-MK 39,28bandhanirdeśaḥ — jīvakarmapradeśānyonyasaṃśleṣo bandhaḥ, nāmādirvā | sa jīvasya tatra tatphala- TARVV-MK 39,29darśanāt, karmaṇaśca tasya dviṣṭhatvāt | mithyādarśanāviratipramādakaṣāyayogā bandhasya sādhanam, TARVV-MK 39,30tatpariṇato vā ātmā | svāmisaṃbandhārhameva vastvadhikaraṇaṃ bhavati, vivakṣātaḥ kārakapravṛtteḥ | TARVV-MK 40,01sthitirjaghanyā utkṛṣṭā ca | tatra jaghanyā vedanīyasya dvādaśa muhūrtāḥ | nāmagotrayoraṣṭau | śeṣāṇā- TARVV-MK 40,02mantarmuhūrtāḥ | utkṛṣṭā jñānadarśanāvaraṇavedanīyāntarāyāṇāṃ triṃśatsāgaropamakoṭīkoṭyaḥ | TARVV-MK 40,03mohanīyasya saptatiḥ | nāmagotrayorviṃśatiḥ | trayastriṃśatsāgaropamāṇyāyuṣaḥ | athavā bandhasantāna- TARVV-MK 40,04paryāyādeśāt syādanādiranidhanaścābhavyānām, bhavyānāṃ ca keṣāñcit ye anantenāpi kālena TARVV-MK 40,05na setsyanti | jñānāvaraṇādikarmotpādavināśāt syātsādiḥ sanidhanaśca | vidhānam — bandhaḥ TARVV-MK 40,06sāmānyādeśāt ekaḥ, dvividhaḥ śubhāśubhabhedāt, tridhā dravyabhāvobhayavikalpāt, caturdhā prakṛti- TARVV-MK 40,07sithatyanubhāgapradeśabhedāt, pañcadhā mithyādarśanādihetubhedāt, ṣoḍhā nāmasthāpanādravyakṣetra- TARVV-MK 40,08kālabhāvaiḥ, saptadhā teraiva bhavādhikaiḥ, aṣṭadhā jñānāvaraṇādimūlaprakṛtibhedāt | evaṃ saṃkhyeyā'- TARVV-MK 40,09saṃkhyeyānantavikalpaśca bhavati hetuphalabhedāt | TARVV-MK 40,10saṃvaranirdeśaḥ — āsravanirodhaḥ nāmādirvā | jīvo'sya svāmī, karma vā nirudhyamānaviṣa- TARVV-MK 40,11yatvāt | nirodhasya sādhanaṃ guptisamitidharmādayaḥ | ‘svāmisaṃbandhārhamevādhikaraṇam’ ityu- TARVV-MK 40,12ktam | sthitirjaghanyenāntarmuhūrtā, utkṛṣṭā pūrvakoṭī deśonā | vidhānam ekādiraṣṭottara- TARVV-MK 40,13śatavidhaḥ, tata uttaraśca saṃkhyeyādivikalpo nirodhyanirodhakabhedādveditavyaḥ | tatrāṣṭottaraśatavidha TARVV-MK 40,14ucyate — tisro guptayaḥ, pañca samitayaḥ, dharmo daśavidhaḥ, anuprekṣā dvādaśa, parīṣahā dvāviṃśatiḥ, TARVV-MK 40,15tapo dvādaśavidham, prāyaścittaṃ navavidham, vinayaścaturvidhaḥ, vaiyāvṛtyaṃ daśavidham, svādhyāyaḥ TARVV-MK 40,16pañcavidhaḥ, vyutsargo dvividhaḥ, dharmadhyānaṃ daśavidham, śukladhyānaṃ caturvidhamiti | TARVV-MK 40,17nirjarānirdeśaḥ — yathāvipākāttapaso vā upabhuktavīryaṃkarma nirjarā, nāmādirvā | sā ātmanaḥ TARVV-MK 40,18karmaṇo vā dravyabhāvabhedāt | sādhanaṃ tapo yathākarmavipākaśca | adhikaraṇamātmā nirjarātmaiva vā | TARVV-MK 40,19sthitirjaghanyenaikasamayaḥ utkarṣeṇāntarmuhūrtaḥ, sādiḥ saparyavasānā vā | vidhānam sāmānyādekā TARVV-MK 40,20nirjarā, dvividhā yathākālaupakramikabhedāt, aṣṭadhā mūlakarmaprakṛtibhedāt | evaṃ saṃkhyeyā'saṃkhyeyā- TARVV-MK 40,21nantavikalpā bhavati karmarasanirharaṇabhedāt | TARVV-MK 40,22mokṣanirdeśaḥ — kṛtsnakarmasaṃkṣayo mokṣaḥ, nāmādirvā | tasya svāmī paramātmā mokṣātmaiva TARVV-MK 40,23vā | sādhanaṃ samyagdarśanajñānacāritrāṇi | svāmisaṃbandhārhamevādhikaraṇaṃ tadviṣayatvāt | sthiti- TARVV-MK 40,24stasya sādiranidhanā | vidhānam — sāmānyādeko mokṣaḥ, dravyabhāvamoktavyabhedādaneko'pi | TARVV-MK 40,25samyagdarśananirdeśaḥ — tattvārthaśraddhānaṃ samyagdarśanaṃ nāmādirvā | tatpunarātmanaḥ svasyaiva vā | TARVV-MK 40,26darśanamohopaśamādi sādhanam, bāhyaṃ copadeśādi, svātmā vā | svāmisaṃbandhabhāgevādhikaraṇam | TARVV-MK 40,27sthitirjaghanyenāntarmuhūrtā, utkarṣeṇa ṣaṭṣaṣṭisāgaropamāṇi sātirekāṇi | athavā sādi- TARVV-MK 40,28sanidhanamaupaśamikakṣāyopaśamikam, sādyanidhanaṃ kṣāyikam | vidhānam sāmānyādekam, dvidhā TARVV-MK 40,29nisargajādhigamajabhedāt, tridhaupaśamikakṣāyikakṣāyopaśamikavikalpāt | evaṃ saṃkhyeyāsaṃkhyeyā- TARVV-MK 40,30nantavikalpaṃ ca bhavatyadhyavasāyabhedāt | TARVV-MK 40,31jñānanirdeśaḥ — jīvāditattvaprakāśanaṃ jñānaṃ nāmādirvā | tat ātmanaḥ svākārasya vā | TARVV-MK 40,32jñānāvaraṇādikarmakṣayopaśamādi sādhanam, svāvirbhāvaśaktirvā | adhikaraṇam — ātmā svākāro TARVV-MK 41,01vā tatra pratiṣṭhānāt | sthitiḥ — sādisanidhanaṃ kṣāyopaśamikaṃ jñānaṃ caturvikalpam, sādya- TARVV-MK 41,02nidhanaṃ kṣāyikam | vidhānam — sāmānyādekaṃ jñānam, pratyakṣaparokṣabhedād dvidhā, dravyaguṇaparyāya- TARVV-MK 41,03viṣayabhedāt tridhā, nāmādivikalpāccaturdhā, matyādibhedāt pañcadhā | ityevaṃ saṃkhyeyāsaṃkhyeyā- TARVV-MK 41,04nantavikalpaṃ ca bhavati jñeyākārapariṇatibhedāt | TARVV-MK 41,05cāritranirdeśaḥ — karmādānakāraṇanivṛttiścāritram, nāmādirvā | tatpunarātmanaḥ svarūpasya TARVV-MK 41,06vā | cāritramohopaśamādi sādhanaṃ svaśaktirvā | svāmisaṃbandhabhāgevādhikaraṇam | sthitirjagha- TARVV-MK 41,07nyenāntarmuhūrtā, utkarṣeṇa pūrvakoṭī deśonā | athavā sādisaparyavasānam aupaśamikakṣāyopaśa- TARVV-MK 41,08mikam, sādyaparyavasānaṃ kṣāyikam, śuddhivyaktyapekṣayā | vidhānam — sāmānyādekam, dvidhā TARVV-MK 41,09bāhyābhyantaranivṛttibhedāt, tridhā aupaśamikakṣāyikakṣāyopaśamikavikalpāt, caturdhā TARVV-MK 41,10caturyamabhedāt, pañcadhā sāmāyikādivikalpāt | ityevaṃ saṃkhyeyāsaṃkhyeyānantavikalpaṃ ca bhavati TARVV-MK 41,11pariṇāmabhedāt | TARVV-MK 41,12‘kimetaireva jīvādīnāmadhigamo bhavati utānyo'pyadhigamopāyo'sti’ iti paripṛṣṭaḥ TARVV-MK 41,13‘asti’ ityāha — TA-MK 1.8 satsaṃkhyākṣetrasparśanakālāntarabhāvālpabahutvaiśca || TARVV-MK 41,15‘adhigamaḥ’ ityanuvartate | TARV-MK 1.8.1praśaṃsādiṣu sacchabdavṛttericchātaḥ sadbhāvagrahaṇam | TARVV-MK 41,16 sacchabdaḥ praśaṃsādiṣu vartate | TARVV-MK 41,17tadyathā — praśaṃsāyāṃ tāvat ‘satpuruṣaḥ, sadaśvaḥ’ iti | kvacidastitve ‘san ghaṭaḥ, san paṭaḥ’ iti | TARVV-MK 41,18kvacitprajñāyamāne — pravrajitaḥ san kathamanṛtaṃ brūyāt ? ‘pravrajitaḥ’ iti prajñāyamāna ityarthaḥ | TARVV-MK 41,19kvacidādare ‘satkṛtyātithīn bhojayati’ ‘ādṛtya’ ityarthaḥ | tatrehecchātaḥ sadbhāve gṛhyate | TARV-MK 1.8.2avyabhicārāt sarvamūlatvācca tasyādau vacanam | TARVV-MK 41,20 sattvaṃ hyavyabhicāri sarvapadārthavi- TARVV-MK 41,21ṣayatvāt | nahi kaścitpadārthaḥ sattāṃ vyabhicarati | yadi vyabhicaret; vāgvijñānagocarātītaḥ TARVV-MK 41,22syāt | guṇāstu rūpādayo jñānādayaśca keṣucit santi keṣucinna santi | kriyā ca parispandātmikā TARVV-MK 41,23jīvapudgaleṣvasti netareṣviti na vyāptimatī | sarveṣāṃ ca vicārārhāṇāmastitvaṃ mūlam | tena hi TARVV-MK 41,24niścitasya vastuna uttarā cintā yujyate | atastasyādau vacanaṃ kriyate | TARV-MK 1.8.3sataḥ parimāṇopalabdheḥ saṃkhyopadeśaḥ | TARVV-MK 41,25 sato hi vastunaḥ saṃkhyātā'saṃkhyātā'nantapari- TARVV-MK 41,26māṇopalabdheḥ saṃkhyātādyanyatamaparimāṇāvadhāraṇārthaṃ saṃkhyā bhedalakṣaṇā upadiśyate | TARV-MK 1.8.4nirjñātasaṃkhyasya nivāsavipratipatteḥ kṣetrābhidhānam | TARVV-MK 41,27 niścayena jñātasaṃkhyasyārthasya TARVV-MK 41,28ūrdhvādhastiryaṅnivāsavipratipatteḥ ūrdhvādyanyatamanivāsaniścayārthaṃ kṣetrābhidhānam | TARV-MK 1.8.5avasthāviśeṣasya vaicitryāt trikālaviṣayopaśleṣaniścayārthaṃ sparśanam | TARVV-MK 41,29avasthā- TARVV-MK 41,30viśeṣo vicitraḥ tryasracaturasrādiḥ, tasya trikālaviṣayamupaśleṣaṇaṃ sparśanam | kasyacittatkṣetra- TARVV-MK 42,01meva sparśanam, kasyacid dravyameva, kasyacid rajjavaḥ ṣaḍaṣṭau veti ekasarvajīvasannidhau, TARVV-MK 42,02tanniścayārthaṃ taducyate | TARV-MK 1.8.6sthitimato'vadhiparicchedārthaṃ kālopādānam | TARVV-MK 42,03 ‘sthitimato'rthasyāvadhiḥ paricchettavyaḥ’ TARVV-MK 42,04iti kālopādānaṃ kriyate | TARV-MK 1.8.7antaraśabdasyānekāthavṛtteḥ chidramadhyaviraheṣvanyatamagrahaṇam | TARVV-MK 42,05bahuṣvartheṣu TARVV-MK 42,06dṛṣṭaprayogaḥ | kvacicchidre vartate sāntaraṃ kāṣṭham, sachidram iti | kvacidanyatve “dravyāṇi TARVV-MK 42,07dravyāntaramārabhante” iti | kvacinmadhye himavatsāgarāntara iti | TARVV-MK 42,08kvacitsāmīpye ‘sphaṭikasya śuklaraktādyantarasthasya tadvarṇatā’ iti ‘śuklaraktasamīpasthasya’ TARVV-MK 42,09iti gamyate | kvacidviśeṣe — TARVV-MK 42,10“vājivāraṇalohānāṃ kāṣṭhapāṣāṇavāsasām | nārīpuruṣatoyānāmantaraṃ mahadantaram || ”TARVV-MK 42,11 iti, mahān viśeṣa ityarthaḥ | kvacid bahiryoge ‘grāmasyāntare kūpāḥ’ iti | TARVV-MK 42,12kvacidupasaṃvyāne antare ‘śāṭakā’ iti | kvacidvirahe anabhipretaśrotṛjanāntare mantraṃ TARVV-MK 42,13mantrayate, tadvirahe mantrayate ityarthaḥ | tatreha chidramadhyaviraheṣvanyatamo veditavyaḥ | TARV-MK 1.8.8anupahatavīryasya nyagbhāve punarudbhūtidarśanāttadvacanam | TARVV-MK 42,14 anupahatavīryasya dravyasya TARVV-MK 42,15nimittavaśāt kasyacit paryāyasya nyagbhāve sati punarnimittāntarāt tasyaiṃvāvirbhāvadarśanāt TARVV-MK 42,16tadantaramityucyate | TARV-MK 1.8.9pariṇāmaprakāranirṇayārthaṃ bhāvavacanam | TARVV-MK 42,17 aupaśamikādiḥ pariṇāmaprakāro nirṇetavyaḥ TARVV-MK 42,18iti bhāvavacanaṃ kriyate | TARV-MK 1.8.10saṃkhyātādyanyatamaniścaye'pi anyonyaviśeṣapratipattyarthamalpabahutvavacanam | TARVV-MK 42,19 saṃkhyātā- TARVV-MK 42,20diṣvanyatamena parimāṇena niścitānāmanyonyaviśeṣapratipattyarthamalpabahutvavacanaṃ kriyate — ime TARVV-MK 42,21ebhyo'lpā ‘ime bahavaḥ’ iti | āha — TARV-MK 1.8.11nirdeśavacanāt sattvaprasiddherasadgrahaṇam | TARVV-MK 42,22 nirdeśavacanādeva sattvaṃ siddham, na hyasato TARVV-MK 42,23nirdeśa iti, tasmād asadgrahaṇam — anarthakaṃ sadgrahaṇamasadgrahaṇam | TARV-MK 1.8.12na vā, kvāsti kva nāstīti caturdaśamārgaṇāsthānaviśeṣaṇārthatvāt | TARVV-MK 42,24 na veṣa doṣaḥ | TARVV-MK 42,25kiṃ kāraṇam ? nānena samyagdarśanādeḥ sāmānyena sattvamucyate kintu gatīndriyakāyādiṣu TARVV-MK 42,26caturdaśasu mārgaṇāsthāneṣu ‘kvāsti samyagdarśanādi, kva nāsti’ ityevaṃ viśeṣaṇārthaṃ sadvacanam | TARV-MK 1.8.13sarvabhāvādhigamahetutvācca | TARVV-MK 42,27 adhikṛtānāṃ samyagdarśanādīnāṃ jīvādīnāṃ ca nirdeśa- TARVV-MK 42,28vacanena astitvamadhigataṃ syāt, ye tvanadhikṛtā jīvaparyāyāḥ krodhādayo ye cā'jīvaparyāyā TARVV-MK 42,29varṇādayo ghaṭādayaśca teṣāmastitvādhigamārthaṃ punarvacanam | TARV-MK 1.8.14anadhikṛtatvāditi cet; na; sāmarthyāt | TARVV-MK 43,01 syādetat — anadhikṛtāste tato na punaryukta- TARVV-MK 43,02meṣāṃ grahaṇamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? sāmarthyāt teṣāmapi grahaṇaṃ bhavati | TARV-MK 1.8.15vidhānagrahaṇāt saṃkhyāsiddhiriti cet; na; bhedagaṇanārthatvāt | TARVV-MK 43,03 syādetat — vidhānagraha- TARVV-MK 43,04ṇādeva saṃkhyāsiddhiriti; tanna; kiṃ kāraṇam ? bhedagaṇanārthatvāt | prakāragaṇanaṃ hi tat, TARVV-MK 43,05bhedagaṇanārthamidamucyate — ‘upaśamasamyagdṛṣṭaya iyantaḥ, kṣāyikasamyagdṛṣṭaya etāvantaḥ’ iti | TARV-MK 1.8.16kṣetrādhikaraṇayorabheda iti cet; na; uktatvāt | TARVV-MK 43,06 syādetat — yadevādhikaraṇaṃ tadeva TARVV-MK 43,07kṣetram, atastayorabhedāt pṛthaggrahaṇamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? uktārthatvāt | uktame- TARVV-MK 43,08tat — sarvabhāvādhigamārthatvāditi | TARV-MK 1.8.17kṣetre sati sparśanopalabdherambughaṭavat pṛthaggrahaṇam | TARVV-MK 43,09 yatheha sati ghaṭe kṣetre ambu- TARVV-MK 43,10no'vasthānāt niyamād ghaṭasparśanam, nahyetadasti — ‘ghaṭe ambu avatiṣṭhate na ca ghaṭaṃ spṛśati’ TARVV-MK 43,11iti | tathā ākāśakṣetre jīvāvasthānāṃ niyamādākāśe sparśanamiti kṣetrābhidhānenaiva sparśana- TARVV-MK 43,12syārthagṛhītatvāt pṛthaggrahaṇamanarthakam | TARV-MK 1.8.18na vā, viṣayavācitvāt | TARVV-MK 43,13 navaiṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? viṣayavācitvāt | TARVV-MK 43,14viṣayavācī kṣetraśabdaḥ, yathā rājā janapadakṣetre'vatiṣṭhate, na ca kṛtsnaṃ janapadaṃ spṛśati | sparśanaṃ TARVV-MK 43,15tu kṛtsnaviṣayamiti | TARV-MK 1.8.19traikālyagocaratvācca | TARVV-MK 43,16 yathā sāmpratikenāmbunā sāṃpratikaṃ ghaṭakṣetraṃ spṛṣṭaṃ nātītā- TARVV-MK 43,17nāgatam, naivamātmanaḥ sāṃpratikakṣetrasparśane sparśanābhiprāyaḥ, sparśanasya trikālagocaratvāt | TARV-MK 1.8.20sthitikālayorarthāntaratvābhāva iti cet; na; mukhyakālāstitvasaṃpratyayārtham | TARVV-MK 43,19syādetat — sthitireva kālaḥ, kāla eva ca sthitirityato nāstyanayorarthāntarabhāva iti; tanna; TARVV-MK 43,20kiṃ kāraṇam ? mukhyakālāstitvasaṃpratyayārthaṃ punaḥ kālagrahaṇam | dvividho hi kālo mukhyo TARVV-MK 43,21vyāvahārikaśceti | tatra mukhyo niścayakālaḥ | paryāyiparyāyāvadhiparicchedo vyāvahārikaḥ | TARVV-MK 43,22tayoruttaratraḥ nirṇayo vakṣyate | TARV-MK 1.8.21uktaṃ ca | TARVV-MK 43,23 kimuktam ? sarvabhāvādhigamahetutvāditi | TARV-MK 1.8.22nāmādiṣu bhāvagrahaṇāt punarbhāvāgrahaṇamiti cet; na; aupaśamikādyapekṣatvāt | TARVV-MK 43,25syādetat — nāmādiṣu bhāvagrahaṇaṃ kṛtaṃ tenaiva siddhatvāt punarbhāvagrahaṇamanarthakamiti; tanna; kiṃ TARVV-MK 43,26kāraṇam ? aupaśamikādyapekṣatvāt | pūrvaṃ bhāvagrahaṇaṃ ‘dravyaṃ na bhavati’ ityevaṃparam, idaṃ TARVV-MK 43,27tu aupaśamikādivakṣyamāṇabhāvāpekṣam — ‘kiṃ samyagdarśanamaupaśamikaṃ kṣāyikam’ ityādi | TARV-MK 1.8.23vineyāśayavaśo vā tattvādhigamahetuvikalpaḥ | TARVV-MK 43,28 athavā, sarveṣāmeva parihāraḥ — vineyā- TARVV-MK 43,29śayavaśo hi tattvādhigamahetuvikalpo veditavyaḥ | kecit saṃkṣepeṇa pratipādyāḥ, kecidvistareṇa TARVV-MK 43,30kecidanatisaṃkṣepeṇa kecidanativistareṇa | itarathā hi pramāṇagrahaṇādeva siddheritareṣāmadhigamo- TARVV-MK 43,31pāyānāṃ grahaṇamanarthakaṃ syāditi | TARVV-MK 43,32iti tattvārthavārtike vyākhyānālaṅkāre prathame'dhyāye pañcamamāhnikam || TARVV-MK 44,01evaṃ samyagdarśanasyādāvuddiṣṭasya lakṣaṇotpattisvāmiviṣayanyāsādhigamopāyā nirdiṣṭāḥ, TARVV-MK 44,02tatsaṃbandhena ca jīvādīnāṃ saṃjñāpariṇāmādirnirdiṣṭaḥ | tadanantaramidānīṃ samyagjñānaṃ vicārārha- TARVV-MK 44,03mityāha — TA-MK 1.9 matiśrutāvadhimanaḥparyayakevalāni jñānam || TARVV-MK 44,05matyādaya iti ka ete śabdāḥ ? TARV-MK 1.9.1matiśabdo bhāvakartṛkaraṇasādhanaḥ | TARVV-MK 44,06 ayaṃ matiśabdo bhāvakartṛkaraṇeṣvanyatamasādhano TARVV-MK 44,07veditavyaḥ | manerbhāvasādhane ktiḥ | tadāvaraṇakarmakṣayopaśame sati indriyānindriyāpekṣamarthasya TARVV-MK 44,08mananaṃ matiḥ audāsīnyena tattvakathanāt | bahulāpekṣayā kartṛsādhanaḥ karaṇasādhano vā, ‘manute'rthān TARVV-MK 44,09manyate'nena’ iti vā matiḥ, bhedābhedavivakṣopapatteḥ | TARV-MK 1.9.2śrutaśabdaḥ karmasādhanaśca | TARVV-MK 44,10 kiñca pūrvoktaviṣayasādhanaśceti vartate | śrutāvaraṇakṣayopa- TARVV-MK 44,11śamādyantaraṅgabahiraṅgahetusannidhāne sati śrūyate smeti śrutam | kartari śrutapariṇata ātmaiva TARVV-MK 44,12śṛṇotīti śrutam | bhedavivakṣāyāṃ śrūyate'neneti śrutam, śravaṇamātraṃ vā | TARV-MK 1.9.3avapūrvasya dadhāteḥ karmādisādhanaḥ kiḥ | TARVV-MK 44,13 karmādiṣu sādhaneṣvanyatame kirayaṃ veditavyaḥ | TARVV-MK 44,14avadhijñānāvaraṇakṣayopaśamādyubhayahetusannidhāne sati avāg dhīyate avāgdadhāti avāgdhāna- TARVV-MK 44,15mātraṃ vā'vadhiḥ | avaśabdo'dhaḥparyāyavacanaḥ, yathā ‘adhaḥkṣepaṇam avakṣepaṇam’ iti | adho- TARVV-MK 44,16gatabhūyodravyaviṣayo hyavadhiḥ | athavā, avadhirmaryādā, avadhinā pratibaddhaṃ jñānamavadhijñānam | TARVV-MK 44,17tathāhi vakṣyate — “rūpiṣvavadheḥ” iti | sarveṣāṃ prasaṅga iti cet; na; TARVV-MK 44,18rūḍhivaśād vyavasthopapattergośabdapravṛttivat | TARV-MK 1.9.4manaḥ pratītya pratisaṃdhāya vā jñānaṃ manaḥparyayaḥ | TARVV-MK 44,19 tadāvaraṇakarmakṣayopaśamādidvitayanimitta- TARVV-MK 44,20vaśāt parakīyamanogatārthajñānaṃ manaḥparyayaḥ | bhāvādisādhanatvaṃ pūrvavadveditavyam | kathaṃ manaḥ TARVV-MK 44,21pratītya pratisaṃdhāya vā jñānamiti ? atrocyate — parakīyamanasi gato'rthaḥ ‘manaḥ’ ityucyate, TARVV-MK 44,22tātsthyāttācchabdyamiti | sa cakaḥ manogato'rthaḥ ? bhāvaghaṭādiḥ, tamarthaṃ samantādetya ava- TARVV-MK 44,23lambya vā svaprasādādātmano jñānaṃ manaḥparyayaḥ | TARV-MK 1.9.5matijñānaprasaṅga iti cet; na; apekṣāmātratvāt | TARVV-MK 44,24 syādetat — manaḥparyayajñānaṃ matijñānaṃ TARVV-MK 44,25prāptam | kutaḥ ? manonimittatvāt | evaṃ hyārṣī prakriyā manasā manaḥ saṃparicintyeti; TARVV-MK 44,26tanna; kiṃ kāraṇam ? apekṣāmātratvāt | svaparamano'pekṣāmātraṃ tatra kriyate yathā ‘abhre TARVV-MK 44,27candramasaṃ paśya’ iti, na tatkāryaṃ matijñānavat, ātmaśuddhinimittatvādetasyeti | TARV-MK 1.9.6bāhyābhyantarakriyāviśeṣān yadarthaṃ kevante tatkevalam | TARVV-MK 44,28 tapaḥkriyāviśeṣān vāṅ- TARVV-MK 44,29manasakāyāśrayān bāhyānābhyantarāṃśca yadarthamarthinaḥ kevante sevante tatkevalam | TARV-MK 1.9.7avyutpanno vā'sahāyārthaḥ kevalaśabdaḥ | TARVV-MK 45,01 ‘yathā kevalamannaṃ bhuṅkte devadattaḥ’ iti ‘asa- TARVV-MK 45,02hāyaṃ vyañjanarahitaṃ bhuṅkte’ iti gamyate, tathā kṣāyopaśamikajñānāsaṃpṛktam asahāyaṃ TARVV-MK 45,03kevalam ityavyutpanno'yaṃ śabdo draṣṭavyaḥ | TARV-MK 1.9.8karaṇādisādhano jñānaśabdo vyākhyātaḥ | TARVV-MK 45,04 ayaṃ jñānaśabdaḥ karaṇādisādhana iti TARVV-MK 45,05vyākhyātaḥ purastāt | TARV-MK 1.9.9itareṣāṃ tadabhāvaḥ | TARVV-MK 45,06 itareṣāmekāntavādināṃ tasya jñānasya karaṇādisādhanatvaṃ nopapadyate | TARVV-MK 45,07tatkathamiti cet ? ucyate — TARV-MK 1.9.10ātmābhāve jñānasya karaṇāditvānupapattiḥ karturabhāvāt | TARVV-MK 45,08 yeṣāmātmā na vidyate teṣāṃ TARVV-MK 45,09jñānasya karaṇāditvaṃ nopapadyate | kuta ? karturabhāvāt | sati hi devadatte chettari paraśoḥ karaṇatvaṃ TARVV-MK 45,10dṛṣṭam | tathā cātmanyasati nāsya karaṇatvam | tata eva bhāvasādhanatvamapi nopapadyate — TARVV-MK 45,11‘jñātirjñānam’ iti | na hyasati bhāvavati bhāva iti | TARVV-MK 45,12syādetat — jānātīti jñānamiti kartṛsādhanatvamiti; tanna; nirīhakatvāt | na hi TARVV-MK 45,13nirīhako bhāvaḥ kartṛtvamāskandati | nirīhakāśca sarve bhāvāḥ | TARVV-MK 45,14kiñca, pūrvottarāpekṣasya loke kartṛtvaṃ dṛṣṭam | na ca tasya jñānasya pūrvottarāpekṣāsti TARVV-MK 45,15kṣaṇikatvāt, ato nirapekṣasya kartṛtvābhāvaḥ | TARVV-MK 45,16kiñca, karaṇavyāparāpekṣasya loke kartṛtvaṃ dṛṣṭam | na ca jñānasyānyat karaṇamasti | TARVV-MK 45,17ato'sya kartṛtvamapi nopapadyate | svaśaktireva karaṇamiti cet; na; śaktiśaktimadbhedā- TARVV-MK 45,18bhyupagame ātmāstitvasiddheḥ | abhede ca sa doṣastadavastha eveti | santānāpekṣayā kartṛ- TARVV-MK 45,19karaṇabhedopacāra iti cet; na; paramārthaviparītatve mṛṣāvādopapatteḥ, bhedābhedavikalpanayorukta- TARVV-MK 45,20doṣaprasaṅgācca | manaścendriyañcāsya karaṇamiti cet; na; tasya tacchaktyabhāvāt | manastāvanna TARVV-MK 45,21karaṇam; vinaṣṭatvāt “ṣaṇṇāmanantarātītaṃ vijñānaṃ yaddhi tanmanaḥ” iti TARVV-MK 45,22vacanāt | nendriyamapyatītam; tata eva | nāpyupajāyamānasya karaṇatvam | nahi savyaviṣāṇaṃ TARVV-MK 45,23yugapadupajāyamānamitarasya viṣāṇasya karaṇaṃ bhavati | TARVV-MK 45,24kiñca, prakṛtyarthādanyasyābhāvāt | ‘jñā’ ityasyāḥ prakṛteravabodhanamarthaḥ, na tasmādanyaḥ TARVV-MK 45,25kaścidartho'sti yaḥ kartṛtvamanubhavet, ato'sya kartṛtvābhāvaḥ | TARVV-MK 45,26kiñca, ekakṣaṇaviṣayaṃ yatkartṛtvaṃ tadanekakṣaṇagocaroccāraṇalabdhajanmanā kartṛśabdena TARVV-MK 45,27kathamucyate ? kathaṃ vā'yamekakṣaṇe'san vācakaḥ syāt ? santānāvasthānād vācyavācakabhāva- TARVV-MK 45,28saṃbandha iti cet; na; tasya prativihitatvāt | TARVV-MK 45,29atha matametat — khātpatitā no ratnavṛṣṭiḥ, avācyameva hi tattvamiṣyate | avyāpāreṣu hi TARVV-MK 45,30sarvadharmeṣu vāgvyavahāro nāstyeveti; tadapi nopapadyate; svavacanavirodhāt, tattvapratipattyupāyā- TARVV-MK 45,31pahnavaprasaṅgācca | TARVV-MK 45,32kiñca, jānātīti jñānamiti kartṛsādhanatvaṃ nopapadyate | kutaḥ ? viśeṣānupalabdheḥ | TARVV-MK 46,01yena hi kartṛsādhanatvamavagataṃ karaṇādisādhanatvaṃ ca tenedaṃ yujyate vaktum — ‘kartṛsādhanamidaṃ na TARVV-MK 46,02karaṇādisādhanam’ iti | naca kṣaṇikavādinaḥ pratyarthavaśavartijñānavikalpanāyām anavadhārito- TARVV-MK 46,03bhayasvabhāvasya tadviśeṣopalabdhirasti | na hi śukletaraviśeṣānabhijñasya ‘śuklamidaṃ na nīlādi’ TARVV-MK 46,04iti viśeṣaṇamupapadyate | TARV-MK 1.9.11astitve'pyavikriyasya tadabhāvaḥ, anabhisaṃbandhāt | TARVV-MK 46,05 ātmanaḥ astitve'pi jñānasya TARVV-MK 46,06karaṇādyabhāvaḥ | kutaḥ ? anabhisaṃbandhāt | yasya matam — ātmano jñānākhyo guṇaḥ, tasmā- TARVV-MK 46,07ccārthāntarabhūtaḥ, “ātmendriyamano'rthasannikarṣāt yanniṣpadyate tadanyat”TARVV-MK 46,08iti vacanāditi; tasya jñānaṃ karaṇaṃ na bhavitumarhati | kutaḥ ? pṛthagātmalābhābhāvāt | dṛṣṭo TARVV-MK 46,09hi loke chetturdevadattād arthāntarabhūtasya paraśoḥ taikṣṇyagauravakāṭhinyādiviśeṣalakṣaṇopetasya TARVV-MK 46,10sataḥ karaṇabhāvaḥ, naca tathā jñānasya svarūpaṃ pṛthagupalabhāmahe | TARVV-MK 46,11kiñca, apekṣābhāvāt | dṛṣṭo hi paraśoḥ devadattādhiṣṭhitodyamananipātanāpekṣasya TARVV-MK 46,12karaṇabhāvaḥ, na ca tathā jñānena kiñcitkartṛsādhyaṃ kriyāntaramapekṣyamasti | TARVV-MK 46,13kiñca, tatpariṇāmābhāvāt | chedanakriyāpariṇatena hi devadattena tatkriyāyāḥ sācivye TARVV-MK 46,14niyujyamānaḥ paraśuḥ ‘karaṇam’ ityetadyuktam, na ca tathā ātmā jñānakriyāpariṇataḥ | TARVV-MK 46,15arthāntaratve tasyā'jñatvāt | iha yajjñānādanyadbhavati tadajñaṃ dṛṣṭaṃ yathā ghaṭādidravyam, TARVV-MK 46,16tathā ca jñānādanya ātmā ityajñatvaprasaṅgaḥ | jñānayogājjñatvaṃ dṛṣṭatvāt daṇḍivaditi cet; TARVV-MK 46,17na; tatsvabhāvābhāve saṃbandhaniyamānupapattiḥ indriyamanovat | jñasvabhāvābhāve sati ‘ātmanyeva TARVV-MK 46,18yogo na manasendriyeṇa vā’ iti niyamābhāvaḥ | yutasiddhayośca daṇḍadaṇḍinoḥ saṃbandhaḥ, daṇḍasya ca TARVV-MK 46,19prasiddhasya sato viśeṣaṇamātratvenopādānāt, ātmanaśca tadutpattau hitāhitavicāraṇāvikriyā- TARVV-MK 46,20nupapatterasāmyam | ubhayoścājñayoḥ saṃbandhe'pyajñatvaprasaṅgaḥ, dṛṣṭatvāt, jātyandhayoḥ saṃbandhe darśana- TARVV-MK 46,21śaktyabhāvāt | TARVV-MK 46,22kiñca, indriyamanaḥprasaṅgāt | yadi ‘jñāyate'nena jñānam’ iti karaṇamabhyupagamyate, TARVV-MK 46,23tenendriyāṇāṃ manasaśca jñānatvaprasaṅgaḥ viśeṣābhāvāt, tairapi jñāyata iti | TARVV-MK 46,24kiñca, ubhayorniṣkriyatvāt | sarvagatasya tāvadātmanaḥ kriyā nāsti, nāpi jñānasya | TARVV-MK 46,25“kriyāvattvaṃ dravyasyaiva lakṣaṇam” iti vacanāt | tataḥ kriyāvirahitasya kathaṃ TARVV-MK 46,26kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ vā syāt ? TARVV-MK 46,27yasyāpi matam — ‘anityaguṇavyatirekācchuddhaḥ puruṣo nityaśca nirvikāratvāt’ iti; TARVV-MK 46,28tasya jñānaṃ karaṇaṃ na bhavatumarhati | kutaḥ ? anabhisaṃbandhāt | yā buddhiḥ indriyamano'haṅkāra- TARVV-MK 46,29mahadvṛttyupanītā ālocanasaṃkalpābhimānādhyavasāyarūpā sā prakṛtiḥ, puruṣaḥ punaravikriyaḥ TARVV-MK 46,30śuddhaśca, tasya sā karaṇaṃ kathaṃ syāt ? kriyāpariṇatasya hi devadattasya loke karaṇasaṃprayogo TARVV-MK 46,31dṛṣṭaḥ | ityevamādi yojyam | TARVV-MK 46,32nāpi kartṛsādhanatvaṃ yujyate | loke hi karaṇatvena prasiddhasyāseḥ tatpraśaṃsāparāyāmabhi- TARVV-MK 46,33dhānapravṛttau samīkṣitāyāṃ ‘taikṣṇyagauravakāṭhinyāhitaviśeṣo'yameva chinatti’ iti kartṛdharmā- TARVV-MK 47,01dhyāropaḥ kriyate, na ca tathā jñānaṃ karaṇatvena prasiddhamasti pūrvadoṣopapatteḥ | ato'sya TARVV-MK 47,02kartṛtvamayuktam | TARVV-MK 47,03naca bhāvasādhanatvamupapattimat; avikriyasya tatpariṇāmābhāvāt | vikriyāsvabhāvasya TARVV-MK 47,04hi vastunastaṇḍulādeḥ vikledādidarśanāt, ‘pacanaṃ pākaḥ’ ityevamādi bhāvanirdeśo yuktaḥ TARVV-MK 47,05nākāśasyeti | TARVV-MK 47,06kiñca, phalābhāvāt | jñānaṃ hi pramāṇamiṣṭam | pramāṇena ca phalavatā bhavitavyam | na TARVV-MK 47,07cāvabodhanamantareṇa phalamanyadupalabhyate | tasmādanyena jñānena bhavitavyaṃ yasmin saṃti sā TARVV-MK 47,08jñātiravabodhaḥ phalamātmano bhavati, tacca nāstyato na bhāvasādhanatvam | TARVV-MK 47,09adhigamaścātra na bhāvāntaramiti ‘phale prāmāṣyopacāraḥ’ iti cā'yuktam; mukhyā- TARVV-MK 47,10bhāvāt | ākārabhedāt phalapramāṇaparikalpanā cā'yuktā; ākārākāravatorbhedābhedayoraneka- TARVV-MK 47,11doṣopapatteḥ | nirvikalpakatvācca tattvasya ākārakalpanābhāvaḥ | bāhyavastvākārāpohe anta- TARVV-MK 47,12raṅgākārānupapattiśceti | jainendrāṇāṃ tu paramarṣisarvajñapraṇītanayabhaṅgagahanaprapañcavipaścitāṃ TARVV-MK 47,13syādvādaprakāśonmīlitajñānacakṣuṣām ekasminnapyarthe'nekaparyāyasaṃbhavādupapadyate iti vimṛṣṭārtha- TARVV-MK 47,14metat | TARV-MK 1.9.12matyādīnāṃ jñānaśabdena pratyekamabhisaṃbandho bhujivat | TARVV-MK 47,15 yathā ‘devadattajinadattagurudattā TARVV-MK 47,16bhojyantām’ iti devadattādīnāṃ bhujinā pratyekamabhisaṃbandho bhavati, evamihāpi pratyekamabhi- TARVV-MK 47,17saṃbandhaḥ — ‘matijñānaṃ śrutajñānamavadhijñānaṃ manaḥparyayajñānaṃ kevalajñānam’ iti | satyapi tatsāmā- TARVV-MK 47,18nādhikaraṇye ‘upāttaliṅgasaṃkhyātvāttalliṅgasaṃkhyopādānaṃ nāsti’ ityuktaṃ purastāt | TARV-MK 1.9.13svantatvād alpāctaratvād alpaviṣayatvācca matigrahaṇamādau | TARVV-MK 47,19 ‘matiḥ’ ityetat padaṃ TARVV-MK 47,20svantam alpāctaraṃ ca avadhyādibhyo viṣayaścāsyālpaḥ cakṣurādīnāṃ pratiniyataviṣayatvāt, TARVV-MK 47,21tasmādasyādau grahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 1.9.14tadanantaram śrutam tatpūrvakatvāt | “matipūrvaṃ hi śrutam” TARVV-MK 47,22 iti TARVV-MK 47,23vakṣyate | tatastadanantaraṃ śrutaṃ kriyate | itaśca — TARV-MK 1.9.15viṣayanibandhanatulyatvācca | “matiśrutayornibandho dravyeṣvasarvaparyāyeṣu” TARVV-MK 47,25 iti vakṣyate, atastattulyatvācca tadanantaraṃ śrutam | TARV-MK 1.9.16tatsahāyatvācca | TARVV-MK 47,26 yathā nāradaparvatayoḥ sahāyatvāt yatra nāradastatra parvataḥ, yatra TARVV-MK 47,27parvatastatra nāradaḥ parasparāparityāgāt, tathā matiśrutayoḥ parasparāparityāgaḥ — ‘yatra matistatra TARVV-MK 47,28śrutaṃ yatra śrutaṃ tatra matiḥ’ iti | TARV-MK 1.9.17pratyakṣatrayasyādāvavadhivacanam, viśuddhyabhāvāt | TARVV-MK 47,29 satyapi matiśrutābhyāṃ pratyakṣatvād TARVV-MK 47,30viśuddhatve'vadheḥ aupariṣṭaṃ pratyakṣajñānamapekṣyāvadhirna viśuddhastato'sya prāgupanyāsaḥ | TARV-MK 1.9.18tato viśuddhataratvāt manaḥparyayagrahaṇam | TARVV-MK 47,31 tato'vadhermanaḥparyayajñānaṃ viśuddhataram | TARVV-MK 47,32kiṃ kṛto'sya viśuddhiprakarṣaḥ ? saṃyamaguṇasannidhānakṛtaḥ | ato'sya tadanantaraṃ grahaṇam | TARV-MK 1.9.19ante kevalagrahaṇam, tataḥ paraṃ jñānaprakarṣābhāvāt | TARVV-MK 47,33 sarveṣāṃ jñānānāṃ paricchedane TARVV-MK 48,01kevalasya sāmarthyāt, asya cānyena jñānenā'paricchedyatvāt nāto'nyatprakṛṣṭaṃ jñānamastīti, TARVV-MK 48,02tataḥ paraṃ jñānaprakarṣābhāvaḥ | TARV-MK 1.9.20tenaiva saha nirvāṇācca | TARVV-MK 48,03 yataśca kevalenaiva saha nirvāṇaṃ na kṣāyopaśamikajñānaiḥ saha, TARVV-MK 48,04ato'nte kevalagrahaṇam | kaścidāha — TARV-MK 1.9.21matiśrutayorekatvam; sāhacaryādekatrāvasthānāccā'viśeṣāt | TARVV-MK 48,05 matiśrutayorekatvaṃ TARVV-MK 48,06prāpnoti | kutaḥ ? sāhacaryāt, ekatrāvasthānācca aviśeṣāt | TARV-MK 1.9.22na; atastatsiddheḥ | TARVV-MK 48,07 nāviśeṣaḥ | kutaḥ ? atastatsiddheḥ | yata eva matiśrutayoḥ TARVV-MK 48,08sāhacaryamekatrāvasthānaṃ cocyate ata eva viśeṣaḥ siddhaḥ | pratiniyataviśeṣasiddhayorhi sāha- TARVV-MK 48,09caryamekatrāvasthānaṃ ca yujyate, nānyatheti | TARV-MK 1.9.23tatpūrvakatvācca | “matipūrvaṃ śrutam” TARVV-MK 48,10 iti vakṣyate | tataścā- TARVV-MK 48,11nayorviśeṣaḥ | yatpūrvaṃ yacca paścāttayoḥ kathamaviśeṣaḥ ? TARV-MK 1.9.24tata evāviśeṣaḥ, kāraṇasadṛśatvāt yugapadvṛtteśceti cet; na; ata eva nānātvāt | TARVV-MK 48,12 syā- TARVV-MK 48,13detat — yato matipūrvakatvamata evāviśeṣaḥ | kutaḥ ? kāraṇasadṛśatvāt kāryasya | katham ? TARVV-MK 48,14tantupaṭavat | yathā śuklāditantukāryaṃ paṭadravyaṃ śuklādiguṇameva, tathā matikāryatvācchrutasyāpi TARVV-MK 48,15matyātmakatvam | yugapadvṛtteśca | yathā agnau auṣṇyaprakāśanayoryugapadvṛtteḥ agnyātmakatvam, tathā TARVV-MK 48,16samyagdarśanāvirbhāvādanantaraṃ yugapanmatiśrutayorjñānavyapadeśavṛtteraviśeṣa iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 48,17ata eva nānātvāt | yata eva kāraṇasadṛśatvaṃ yugapadvṛttiśca codyate ata eva nānātvaṃ TARVV-MK 48,18siddham | dvayorhi sādṛśyaṃ yugapadvṛttiśceti | TARV-MK 1.9.25viṣayāviśeṣāditi cet, na; grahaṇabhedāt | TARVV-MK 48,19 syādetat — viṣayāviśeṣāt matiśrutayo- TARVV-MK 48,20rekatvam | evaṃ hi vakṣyate — “matiśrutayornibandho dravyeṣvasarvaparyāyeṣu” iti; TARVV-MK 48,21tanna; kiṃ kāraṇam ? grahaṇabhedāt | anyathā hi matyā gṛhyate anyathā śrutena | yo hi manyate TARVV-MK 48,22‘viṣayābhedādaviśeṣaḥ’ iti; tasya ekaghaṭaviṣayadarśanasparśanāviśeṣaḥ syāt | TARV-MK 1.9.26ubhayorindriyānindriyanimittatvāditi cet; na; asiddhatvāt | TARVV-MK 48,23 syādetat — ubhayori- TARVV-MK 48,24ndriyānindriyanimittatvādekatvam | matijñānaṃ tāvat indriyānindriyanimittamiti pratītam, TARVV-MK 48,25śrutamapi vaktṛśrotṛjihvāśravaṇanimittatvādantaḥkaraṇanimittatvācca tadubhayanimittamiti; tanna; TARVV-MK 48,26kiṃ kāraṇam ? asiddhatvāt | jihvā hi śabdoccārakriyāyā nimittaṃ na jñānasya, śravaṇamapi TARVV-MK 48,27svaviṣayamatijñānanimittaṃ na śrutasya, ityubhayanimittatvamasiddham | siddho hi hetuḥ sādhyamarthaṃ TARVV-MK 48,28sādhayennāsiddhaḥ | kinnimittaṃ tarhi śrutam ? TARV-MK 1.9.27anindriyanimitto'rthāvagamaḥ śrutam | TARVV-MK 48,29 indriyānindriyabalādhānāt pūrvamupalabdhe'rthe TARVV-MK 48,30noindriyaprādhānyāt yadutpadyate jñānaṃ tat śrutam | TARV-MK 1.9.28īhādiprasaṅga iti cet; na; avagṛhītamātraviṣayatvāt | TARVV-MK 48,31 syādetat — īhādīnāmapi TARVV-MK 48,32śrutavyapadeśaḥ prāptaḥ, te'pyanindriyanimittā iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? avagṛhītamātraviṣaya- TARVV-MK 48,33tvāt | indriyeṇāvagṛhīto yo'rthastanmātraviṣayā īhādayaḥ, śrutaṃ punarna tadviṣayam | kiṃ viṣayaṃ tarhi TARVV-MK 48,34śrutam ? apūrvaviṣayam | ekaṃ ghaṭamindriyānindriyābhyāṃ niścityā'yaṃ ghaṭa iti tajjātīyamanya- TARVV-MK 48,35manekadeśakālarūpādivilakṣaṇamapūrvamadhigacchati yattat śrutam | TARV-MK 1.9.29nānāprakārārthaprarūpaṇaparaṃ yat tadvā śrutam | TARVV-MK 49,01 athavā, indriyānindriyābhyāmekaṃ jīva- TARVV-MK 49,02majīva copalabhya tatra satsaṃkhyākṣetrasparśanakālāntarabhāvālpabahutvādibhiḥ prakārairarthaprarūpaṇe TARVV-MK 49,03kartavye yatsamarthaṃ tat śrutam | TARV-MK 1.9.30śrutvā'vadhāraṇāt śrutamiti cet; na; matijñānaprasaṅgāt | TARVV-MK 49,04 śrutvā yadavadhārayati tat śruta- TARVV-MK 49,05miti kecinmanyante; tanna yuktam; kutaḥ ? matijñānaprasaṅgāt | tadapi śabdaṃ śrutvā ‘gośabdo' TARVV-MK 49,06yam’ iti pratipadyate | asādhāraṇena nāma lakṣaṇena bhavitavyam | śrutaṃ punastasminnindriyāni- TARVV-MK 49,07ndriyagṛhītāgṛhītaparyāyasamūhātmani śabde tadabhidheye ca śrotrendriyavyāpāramantareṇa jīvādau TARVV-MK 49,08nayādibhiradhigamopāyairyāthātmyenā'vabodhaḥ | TARVV-MK 49,09“pramāṇanayairadhigamaḥ” ityuktam | ‘pramāṇaṃ ca keṣāñcit jñānamabhi- TARVV-MK 49,10matam, keṣāñcit sannikarṣaḥ’ iti, ato'dhikṛtānāmeva matyādīnāṃ pramāṇatvakhyāpanārthamāha — TA-MK 1.10 tatpramāṇe || TARVV-MK 49,12pramāṇaśabdasya ko'rthaḥ ? TARV-MK 1.10.1bhāvakartṛkaraṇatvopapatteḥ pramāṇaśabdasya icchāto'rthādhyavasāyaḥ | TARVV-MK 49,13 ayaṃ pramāṇaśabdaḥ TARVV-MK 49,14bhāve kartari karaṇe ca vartate | tatra bhāve tāvat prameyārthaṃ prati nivṛttavyāpārasya tattvakathanāt TARVV-MK 49,15pramā pramāṇamiti | kartari prameyārthaṃ prati pramātṛtvaśaktipariṇatasyāśritatvāt pramiṇoti TARVV-MK 49,16prameyamiti pramāṇam | karaṇe pramātṛpramāṇayoḥ pramāṇaprameyayośca syādanyatvāt pramiṇotyaneneti TARVV-MK 49,17pramāṇam | TARV-MK 1.10.2anavastheti cet; na; dṛṣṭatvāt pradīpavat | TARVV-MK 49,18 syānmatam — idamiha saṃpradhāryaṃ pramāṇasiddhiḥ TARVV-MK 49,19parato vā syāt, svata eva veti ? yadi yathā prameyasiddhiḥ pramāṇādhīnā evaṃ pramāṇasiddhirapi TARVV-MK 49,20pramāṇāntarādhīneti, tasyāpyanyat tasyāpyanyadityanavasthā | atha svata eva siddhiḥ; evamapi TARVV-MK 49,21yathā pramāṇasya svata eva siddhistathā prameyasyāpi prameyātmana eva siddhiriti pramāṇavyava- TARVV-MK 49,22sthākalpanā na ghaṭate | icchāmātratvaṃviśeṣahetuvacanaṃ ceti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 49,23dṛṣṭatvāt pradīpavat | dṛṣṭo hi pradīpo ghaṭādīnāṃ prakāśakaḥ svasya ca, tathā pramāṇamapi iti | TARVV-MK 49,24athavā, ayamaparo'rthaḥ — yadi bhāvakartṛkaraṇānāmanyatamasādhanaḥ pramāṇaśabdaḥ; anavasthā TARVV-MK 49,25prāpnoti | nahyekasminnarthātmani viruddhaśaktyavasthānamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? dṛṣṭatvāt TARVV-MK 49,26pradīpavat | yathaikasya pradīpasya ‘pradīpanaṃ pradīpayati pradīpyate'nena’ iti vā bhāvādiśaktya- TARVV-MK 49,27virodhaḥ tathā pramāṇasyāpi iti | TARV-MK 1.10.3itarathā hi pramāṇavyapadeśābhāvaḥ | TARVV-MK 49,28 yadi pramāṇaṃ svasyāprakāśakaṃ syāt parasaṃvedyatvāt TARVV-MK 49,29asya pramāṇavyapadeśo na syāt | TARV-MK 1.10.4viṣayajñānatadvijñānayoraviśeṣaḥ | TARVV-MK 49,30 viṣayākāraparicchedātmani jñāne yadi svākāra- TARVV-MK 49,31paricchedo na syāt tadviṣaye vijñāne viṣayākārarūpataiveti tayoraviśeṣaḥ syāt | TARV-MK 1.10.5smṛtyabhāvaprasaṅgaśca | TARVV-MK 50,01 na hyanupalabdhapūrve'rthe ‘sa evāyam’ iti smṛtirbhavati yadi TARVV-MK 50,02ca vijñānaṃ svātmānaṃ na vijānīyāt | uttarakālam anadhigatasvātmavijñānaḥ kathaṃ brūyāt TARVV-MK 50,03‘jño'ham’ iti ? tataḥ smṛterabhāvaḥ syāt | TARV-MK 1.10.6phalābhāva iti cet; na; arthāvabodhe prītidarśanāt | TARVV-MK 50,04 syādetat — bhāvasādhane pramāṇe pramaiva TARVV-MK 50,05pramāṇamiti na phalamanyadupalabhyata iti phalābhāva iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? arthāvabodhe TARVV-MK 50,06prītidarśanāt | jñasvabhāvasyātmanaḥ karmamalīmasasya karaṇālambanādarthaniścaye prītirupajāyate, TARVV-MK 50,07sā phalamityucyate | TARV-MK 1.10.7upekṣā'jñānanāśo vā | TARVV-MK 50,08 rāgadveṣayorapraṇidhānamupekṣā, ajñānanāśo vā phalamityucyate | TARV-MK 1.10.8jñātṛpramāṇayoranyatvamiti cet; na; ajñatvaprasaṅgāt | TARVV-MK 50,09 syānmatam — ‘pramiṇotyātmānaṃ TARVV-MK 50,10paraṃ vā pramāṇam’ iti kartṛsādhanatvamayuktam; yasmādanyatpramāṇaṃ jñānam, sa ca guṇaḥ, anyaśca TARVV-MK 50,11pramātā ātmā sa ca guṇī, guṇiguṇayoścā'nyatvaṃ dravyarūpavat | tathā ca “ātmendriyamano'rtha- TARVV-MK 50,12sannikarṣādyanniṣpadyate tadanyat” iti vacanāt anyatpramāṇam anyaḥ pramātā, TARVV-MK 50,13tataḥ karaṇasādhanatvameva yuktamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ajñatvaprasaṅgāt | yadi jñānādanya TARVV-MK 50,14ātmā, tasyā'jñatvaṃ prāpnoti ghaṭavat | TARV-MK 1.10.9jñānayogāditi cet; na; atatsvabhāvatve jñātṛtvābhāvaḥ andhapradīpasaṃyogavat | TARVV-MK 50,15 syādetat- TARVV-MK 50,16jñānayogājjñātṛtvaṃ bhavatīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? atatsvabhāvatve jñātṛtvābhāvaḥ | katham ? TARVV-MK 50,17andhapradīpasaṃyogavat | yathā jātyandhasya pradīpasaṃyoge'pi na draṣṭṛtvaṃ tathā jñānayoge'pi ajña- TARVV-MK 50,18svabhāvasyātmano na jñātṛtvam | TARV-MK 1.10.10pramāṇaprameyayoranyatvamiti cet; na; anavasthānāt | TARVV-MK 50,19 syānmatam — anyat pramāṇamanyat TARVV-MK 50,20prameyam | kutaḥ ? lakṣaṇabhedāt dīpaghaṭavat iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? anavasthānāt | yadi TARVV-MK 50,21yathā bāhyaprameyākārāt pramāṇamanyat tathābhyantaraprameyākārādapyanyat syāt, anavasthā'sya TARVV-MK 50,22syāt | TARV-MK 1.10.11prakāśavaditi cet; na; pratijñāhāneḥ | TARVV-MK 50,23 tatraitatsyāt — nānavasthādoṣaḥ | katham ? TARVV-MK 50,24prakāśavat | yathā prakāśasya ghaṭādīnāmātmanaśca prakāśakasya nānavasthādoṣaḥ evamihāpīti; TARVV-MK 50,25tanna; kiṃ kāraṇam ? pratijñāhāneḥ | prakāśo hi svātmano'nanyaḥ svaparaprakāśane samarthaḥ prada- TARVV-MK 50,26rśyamānaḥ pramāṇaprameyayoranyatvapratijñāṃ hāpayati | TARV-MK 1.10.12ananyatvameveti cet; na; ubhayābhāvaprasaṅgāt | TARVV-MK 50,27 yadyanyatve doṣo'nanyatvaṃ tarhi TARVV-MK 50,28jñātṛpramāṇayoḥ pramāṇaprameyayośceti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ubhayābhāvaprasaṅgāt | yadi jñātu- TARVV-MK 50,29rananyatpramāṇaṃ pramāṇācca prameyam; anyatarābhāve tadavinābhāvino'vaśiṣṭasyāpyabhāva ityu- TARVV-MK 50,30bhayābhāvaprasaṅgaḥ | kathaṃ tarhi siddhiḥ ? TARV-MK 1.10.13anekāntātsiddhiḥ | TARVV-MK 50,31 syādanyatvaṃ syādananyatvamityādi | saṃjñālakṣaṇādibhedāt syāda- TARVV-MK 50,32nyatvam, vyatirekeṇānupalabdheḥ syādananyatvamityādi | tataḥ siddhametat — ‘prameyaṃ niyamāt prameyam, TARVV-MK 50,33pramāṇaṃ tu syātpramāṇaṃ syātprameyam’ iti | TARV-MK 1.10.14vakṣyamāṇabhedāpekṣayā dvitvanirdeśaḥ | TARVV-MK 51,01“ādye parokṣam | pratyakṣamanyat” | TARVV-MK 51,02 iti vakṣyate | tadapekṣayā ‘pramāṇe’ iti dvitvanirdeśaḥ kriyate | TARV-MK 1.10.15tadvacanaṃ sannikarṣādinivṛttyartham | TARVV-MK 51,03 tat matyādijñānaṃ varṇitaṃ pramāṇavyapadeśaṃ labhate na TARVV-MK 51,04sannikarṣādīni | atha sanikarṣādeḥ pramāṇatve ko doṣaḥ ? TARV-MK 1.10.16sannikarṣe pramāṇe sakalapadārthaparicchedābhāvaḥ tadabhāvāt | TARVV-MK 51,05 yasya matam — sannikarṣaḥ TARVV-MK 51,06pramāṇam, arthādhigamaḥ phalamiti; tasya sakalapadārthaparicchedo nāsti | kutaḥ ? tadabhāvāt | tasya TARVV-MK 51,07sannikarṣasyābhāvāt | kathamiti cet ? ucyate — yena kenacitsarvajñena bhavitavyam | tasyārthapari- TARVV-MK 51,08cchedaheturyadi sannikarṣaḥ; sa catuṣṭayatrayadvayaviṣayaḥ syāt | tatra catuṣṭayaviṣayastrayaviṣayaśca TARVV-MK 51,09na saṃbhavati; manasa indriyāṇāṃ cā'yugapatpravṛttitvāt, pratiniyataviṣayatvācca | ananto hi TARVV-MK 51,10jñeyastrikālaviṣayaḥ sūkṣmāntaritaviprakṛṣṭarūpaḥ, sa kathamiha taiḥ sannikṛṣyate ? asannikṛṣṭe TARVV-MK 51,11naitatphalamavabodhaḥ pravartate | ataḥ sarvajñābhāvaḥ syāt | tata eva dvayasannikarṣo'pi na bhavati | TARVV-MK 51,12sarvagatatvādātmanaḥ sakalenārthena sannikarṣa iti cet; na; tasya parīkṣāyāmanupapatteḥ | TARVV-MK 51,13yadi hi sarvagata ātmā syāt; tasya kriyābhāvāt puṇyapāpayoḥ kartṛtvābhāve tatpūrvakasaṃsāraḥ TARVV-MK 51,14taduparatirūpaśca mokṣo na yokṣyate iti | karaṇagrāmasya saṃsāra iti cet; na; tasyācetanatvāt, TARVV-MK 51,15tasyaiva mokṣaprasakteśca | TARV-MK 1.10.17sarvendriyasannikarṣābhāvaśca | TARVV-MK 51,16 cakṣurmanasoḥ prāpyakāritvābhāvāt sarvendriyaviṣayaḥ TARVV-MK 51,17sannikarṣo na saṃbhavati ? prāpyakāritvābhāvaścopariṣṭādvakṣyate | TARV-MK 1.10.18sarvathā grahaṇaprasaṅgaśca; sarvātmanā sannikṛṣṭatvāt | TARVV-MK 51,18 yānīndriyāṇi prāpyakārīṇi TARVV-MK 51,19tairapi sarvathā arthasya grahaṇaṃ prāpnoti | kutaḥ ? sarvātmanā sannikṛṣṭatvāt | TARV-MK 1.10.19tatphalasya sādhāraṇatvaprasaṅgaḥ strīpuruṣasaṃyogavat | TARVV-MK 51,20 tasya sannikarṣasya pramāṇasya TARVV-MK 51,21yatphalamarthāvabodhanam, tena ca sādhāraṇena bhavitavyam | katham ? strīpuruṣasaṃyogavat | yathā TARVV-MK 51,22strīpuruṣasaṃyogajaṃ sukhamubhayorapi sādhāraṇaṃ tathendriyāṇāṃ manaso'rthasya cāvabodhanaṃ prāpnoti | TARV-MK 1.10.20śayyādivaditi cet; na; acetanatvāt | TARVV-MK 51,23 syānmatam — yathā śayyādīnāṃ puruṣasya ca saṃyoge TARVV-MK 51,24sādhāraṇe'pi tatphalaṃ sukhaṃ na śayyādīnāṃ bhavati, kiṃ tarhi ? puruṣasyaiveti, tathehāpīti; tanna; TARVV-MK 51,25kiṃ kāraṇam ? acetanatvāt | acetanānāṃ śayyādīnāṃ satyapi saṃyoge sukhaṃ na bhavati | TARV-MK 1.10.21ihāpi tata eveti cet; na; aviśeṣāt | TARVV-MK 51,26 syādetat — manaḥprabhṛtīnāṃ satyapi sannikarṣe TARVV-MK 51,27na tatphalamavabodhanaṃ bhavati | kutaḥ ? acetanatvādeveti; tanna; kiṃ kāraṇam ? aviśeṣāt | TARVV-MK 51,28ajñasvabhāvatvaṃ tāvat sarveṣāmātmādīnāmaviśiṣṭaṃ tatra kiṃkṛto'yaṃ viśeṣaḥ — ‘sannikarṣajaṃ phala- TARVV-MK 51,29mavabodhanamarthāntarabhūtamapi sat ātmanaiva sambadhyate na manaḥprabhṛtibhiḥ’ iti | jñāsvabhāvatve TARVV-MK 51,30cātmanaḥ pratijñāhāniḥ | TARV-MK 1.10.22samavāyāditi cet; na; aviśeṣāt | TARVV-MK 51,31 syādetat — samavāyo nāmāyutasiddhilakṣaṇaḥ TARVV-MK 51,32sambandho'sti, tatkṛto'yaṃ viśeṣa iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? aviśeṣāt | ‘samavāyo hi TARVV-MK 52,01sarvagataḥ jñasvabhāvaśūnyatve samāne'pi ātmanaiva jñānaṃ yojayati, na manaḥprabhṛtibhiḥ’ iti TARVV-MK 52,02vacanaṃ na vipaścinmanaḥprītikaram | evamindriye'pi yojyam | TARVV-MK 52,03anumānaupamyayoḥ anumānāgamayoḥ anumānapratyakṣayoḥ aupamyapratyakṣayoḥ aupamyāgamayoḥ TARVV-MK 52,04āgamapratyakṣayoḥ pratyakṣaparokṣayośca viparyayaprasaṅge matyādīnāñcāviśeṣeṇa pramāṇadvayāsakte- TARVV-MK 52,05ravadhāraṇārthamāha — TA-MK 1.11 ādye parokṣam || TARV-MK 1.11.1ādiśabdasyānekārthavṛttitve vivakṣātaḥ prāthamyārthasaṅgrahaḥ | TARVV-MK 52,07 ayamādiśabdo'nekārtha- TARVV-MK 52,08vṛttiḥ | kvacitprāthamye vartate, ‘akārādayo varṇāḥ, ṛṣabhādayastīrthakarāḥ’ iti | kvacitprakāre, TARVV-MK 52,09‘bhujaṅgādayaḥ parihartavyāḥ’ iti | kvacidvyavasthāyām “sarvādi sarvanām”TARVV-MK 52,10iti | kvacitsāmīpye ‘nadyādīni kṣetrāṇi’ iti | kvacidavayave, “ṭidādiḥ”TARVV-MK 52,11iti | tatreha ādiśabdasya vivakṣātaḥ prāthamyārtho veditavyaḥ | ādau bhavamādyam | kiṃ puna- TARVV-MK 52,12stat ? matiḥ śrutaṃ ca | TARV-MK 1.11.2śrutāgrahaṇamaprathamatvāt | TARVV-MK 52,13 śrutasya grahaṇaṃ na prāpnoti | kutaḥ ? aprathamatvāt | nahi TARVV-MK 52,14sūtre śrutaṃ prathamam | TARV-MK 1.11.3uttarāpekṣayā āditvamiti cet; na; atiprasaṅgāt | TARVV-MK 52,15 syānmatam — avadhyādyuttaramapekṣya TARVV-MK 52,16śrutasyāditvamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? atiprasaṅgāt | uttaramapekṣya yadyāditvaṃ kalpyate; TARVV-MK 52,17kevalaṃ vyudasya sarvasyāditvaṃ prāpnoti | TARV-MK 1.11.4dvitvanirdeśāditi cet; na; tadavasthatvāt | TARVV-MK 52,18 syādetat — dvitvanirdeśena sarvasya grahaṇaṃ TARVV-MK 52,19na bhavati, ato nātiprasaṅga iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tadavasthatvāt | evamapyatiprasaṅga eva TARVV-MK 52,20bhavati — ‘kayordvayorgrahaṇam’ iti | TARV-MK 1.11.5na vā; pratyāsatteḥ śrutagrahaṇam | TARVV-MK 52,21 na vaiṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? pratyāsatteḥ śrutagrahaṇaṃ TARVV-MK 52,22bhavati | dvitvanirdeśād gṛhyamāṇaṃ yadādyasya pratyāsannaṃ tadeva gṛhyate | tasya hi sāmīpyādau- TARVV-MK 52,23pacārikaṃ prāthamyamastīti, tathāsāmīpyaṃ śruterarthācca | TARV-MK 1.11.6upāttānupāttaparaprādhānyādavagamaḥ parokṣam | TARVV-MK 52,24 upāttānīndriyāṇi manaśca, anupāttaṃ TARVV-MK 52,25prakāśopadeśādi paraḥ tatprādhānyādavagamaḥ parokṣam | yathā gatiśaktyupetasyāpi svayameva TARVV-MK 52,26gantumasamarthasya yaṣṭyādyavalambanaprādhānyaṃ gamanam, tathā matiśrutāvaraṇakṣayopaśame sati TARVV-MK 52,27jñasvabhāvasyātmanaḥ svayamevārthānupalabdhumasamarthasya pūrvoktapratyayapradhānaṃ jñānaṃ parāyattatvāttadubhayaṃ TARVV-MK 52,28parokṣamityucyate | TARV-MK 1.11.7ata eva pramāṇatvābhāvaḥ ityanupālambhaḥ | TARVV-MK 52,29 atrā'nye upālabhante — ‘parokṣaṃ pramāṇaṃ na TARVV-MK 52,30bhavati, pramīyate'neneti hi pramāṇam, na ca parokṣeṇa kiṃñcitpramīyate parokṣatvādeva’ iti; TARVV-MK 52,31so'nupālambhaḥ | kutaḥ ? ata eva | yasmāt ‘parāyattaṃ parokṣam’ ityucyate na ‘anavabodhaḥ’ iti | TARVV-MK 53,01abhihitalakṣaṇāt parokṣāditarasya sarvasya pratyakṣatvapratipādanārthamāha — TA-MK 1.12 pratyakṣamanyat || TARVV-MK 53,03anyattrividhaṃ pratyakṣamityucyate | kimidaṃ pratyakṣaṃ nāma ? TARV-MK 1.12.1indriyānindriyānapekṣamatītavyabhicāraṃ sākāragrahaṇaṃ pratyakṣam | TARVV-MK 53,04 indriyāṇi cakṣurādīni TARVV-MK 53,05pañca, anindriyaṃ manaḥ, teṣvapekṣā yasya na vidyate | ‘atasmiṃstaditi jñānaṃ vyabhicāraḥ’ so'tī- TARVV-MK 53,06to'sya | ākāro vikalpaḥ, yatsaha ākāreṇa vartate tatpratyakṣamityucyate | ‘indriyānindriyānape- TARVV-MK 53,07kṣam’ iti viśeṣaṇaṃ matiśrutanivṛttyartham | ‘atītavyabhicāram’ ityetadvibhaṅgajñānanivṛttyartham, TARVV-MK 53,08taddhi mithyādarśanodayād vyabhicaratīti | ‘sākāragrahaṇam’ ityetadavadhikevaladarśanavyudāsā- TARVV-MK 53,09rtham | anākāraṃ hi taditi | kiṃ gatametadiyatā sūtreṇa, āhosvidevaṃ vaktavyamiti ? gataṃ prati- TARVV-MK 53,10pannam | kathamiti cet ? ucyate — TARV-MK 1.12.2akṣaṃ prati niyatamiti parāpekṣānivṛttiḥ | TARVV-MK 53,11 ‘akṣṇoti vyāpnoti jānāti’ iti akṣa TARVV-MK 53,12ātmā, prāptakṣayopaśamaḥ prakṣīṇāvaraṇo vā, tameva prati niyataṃ pratyakṣamiti vigrahāt parāpe- TARVV-MK 53,13kṣānivṛttiḥ kṛtā bhavati | TARV-MK 1.12.3adhikārāt anākāravyabhicāravyudāsaḥ | TARVV-MK 53,14 adhikṛtametat — ‘jñānaṃ samyak’ iti ca, TARVV-MK 53,15tato'nākārasya darśanasya vyabhicāriṇo jñānasya ca vyudāsaḥ kṛto bhavati | TARV-MK 1.12.4karaṇātyaye grahaṇābhāva iti cet; na; dṛṣṭatvāt īśavat | TARVV-MK 53,16 syādetat — karaṇātyaye arthasya TARVV-MK 53,17grahaṇaṃ na prāpnoti, na hyakaraṇasya kasyacit jñānaṃ dṛṣṭamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? dṛṣṭa- TARVV-MK 53,18tvāt | katham ? īśavat | yathā rathasya kartā anīśaḥ upakaraṇāpekṣo rathaṃ karoti, sa tada- TARVV-MK 53,19bhāve na śaktaḥ, yaḥ punarīśaḥ tapoviśeṣāt pariprāptarddhiviśeṣaḥ sa bāhyopakaraṇaguṇānapekṣaḥ TARVV-MK 53,20svaśaktyaiva rathaṃ nirvartayan pratītaḥ, tathā karmamalīmasa ātmā kṣāyopaśamikendriyānindriyaprakā- TARVV-MK 53,21śādyupakaraṇāpekṣo'rthān saṃvetti, sa eva punaḥ kṣayopaśamaviśeṣe kṣaye ca sati karaṇānapekṣaḥ TARVV-MK 53,22svaśaktyaivārthān vetti iti ko virodhaḥ ? TARV-MK 1.12.5jñānadarśanasvabhāvatvācca bhāskarādivat | TARVV-MK 53,23 yathā bhāskarādayaḥ prakāśasvabhāvatvāt TARVV-MK 53,24prakāśāntarānapekṣāḥ prakāśyānarthān prakāśayanti, tathā jñānadarśanasvabhāva ātmā tadāvaraṇakṣaya- TARVV-MK 53,25kṣayopaśamaviśeṣe sati svaśaktyaivārthānāviṣkarotīti siddham | TARV-MK 1.12.6‘indriyanimittaṃ jñānaṃ pratyakṣam, tadviparītaṃ parokṣam’ ityavisaṃvādilakṣaṇamiti cet; na; āptasya pratyakṣābhāvaprasaṅgāt | TARVV-MK 53,27 syānmatam — ‘indriyavyāpārajanitaṃ jñānaṃ pratyakṣam, TARVV-MK 53,28vyatītendriyaviṣayavyāpāraṃ parokṣam’ ityetadavisaṃvādi lakṣaṇam | tathā coktam — TARVV-MK 53,29“pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhaṃ nāmajātyādiyojanā | TARVV-MK 53,30asādhāraṇahetutvādakṣaistad vyapadiśyate || ”TARVV-MK 53,31“indriyārthasannikarṣotpannaṃ jñānamavyapadeśyamavyabhicāri vyavasāyātmakaṃ pratyakṣam”TARVV-MK 53,32“ātmendriyamano'rthasannikarṣādyanniṣpadyate tadanyat”TARVV-MK 54,01“śrotrādivṛttiḥ pratyakṣam | ”“satsaṃprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma TARVV-MK 54,02tatpratyakṣam” iti ca sarvairabhyupagamyate | ata eva tallakṣaṇamavisaṃvādi niśce- TARVV-MK 54,03tavyamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? āptasya pratyakṣābhāvaprasaṅgāt | yadīndriyanimittameva jñānaṃ TARVV-MK 54,04pratyakṣamiṣyate; evaṃ satyāptasya pratyakṣajñānaṃ na syāt | nahi tasyendriyapūrvo'rthādhigamaḥ | atha TARVV-MK 54,05tasyāpi karaṇapūrvakameva jñānaṃ kalpyate; tasyāsarvajñatvaṃ purastāduktam | TARV-MK 1.12.7āgamāditi cet; na; tasya pratyakṣajñānapūrvakatvāt | TARVV-MK 54,06 syādetat — āgamādatīndriyārthādhi- TARVV-MK 54,07dhigame'vyāhataśakteḥ sarvārthāvabodha iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tasya pratyakṣajñānapūrvakatvāt | TARVV-MK 54,08āptena hi kṣīṇadoṣeṇa pratyakṣajñānena praṇīta āgamo bhavati na sarvaḥ | yadi sarvaḥ syāt; TARVV-MK 54,09aviśeṣaḥ syāt | sa ca nāsti, ityāgamasya prāmāṇyābhāvaḥ | TARV-MK 1.12.8apauruṣeyāditi cet; na; tadasiddheḥ | TARVV-MK 54,10 syādetat — apauruṣeya āgamo'sti anādinidhano- TARVV-MK 54,11'tyantaparokṣeṣvapyartheṣvapratihatagatiḥ, tataḥ sarvārthādhigama iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tadasiddheḥ | TARVV-MK 54,12na ca kaścidāgamo'pauruṣeyaḥ siddho'sti, hiṃsādividhāyinaḥ prāmāṇyāsiddheḥ | TARV-MK 1.12.9atīndriyaṃ yogipratyakṣamiti cet; na; arthābhāvāt | TARVV-MK 54,13 syānmatam — yogino'tīndriyapratyakṣaṃ TARVV-MK 54,14jñānamasti āgamavikalpātītam, tenāsau sarvārthān pratyakṣaṃ vetti | uktañca — “yogināṃguru- TARVV-MK 54,15nirdeśād vyatibhinnārthamātradṛk” iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? arthābhāvāt | TARVV-MK 54,16‘akṣamakṣaṃ prati vartate’ iti pratyakṣam | na cāyamarthoṃ yogini vidyate akṣābhāvāt | TARVV-MK 54,17athavā, na santi sarve bhāvāḥ svaparobhayahetvahetubhya utpattyādyabhāvāt, sāmānyaviśeṣa- TARVV-MK 54,18yoścaikānekayorvṛttyasaṃbhavādidoṣopapatteḥ, ato'rthābhāvānnirālambanaṃ yogino jñānaṃ kathaṃ TARVV-MK 54,19syāt ? ‘parikalpitātmanā na santi bhāvā nirvikalpātmanā santi’ iti cāyuktam; tadadhi- TARVV-MK 54,20gamopāyābhāvāt | na hi nirvikalpo'rtho'sti, tadviṣayaṃ jñānaṃ ceti pratipādayituṃ śakyam, TARVV-MK 54,21lakṣaṇābhāvāt | TARV-MK 1.12.10tadabhāvācca | TARVV-MK 54,22 tasya yogino'bhāvācca | na hi kaścittatparikalpito yogī vidyate, viśe- TARVV-MK 54,23ṣalakṣaṇavirahāt, sarvavirahācca nirvāṇaprāptau | tannaitatsyāt — “nirvāṇaṃ dvividham — sopa- TARVV-MK 55,01dhiviśeṣaṃ, nirupadhiviśeṣaṃ ceti | tatra sopadhiviśeṣe nirvāṇe boddhā'sti” iti; TARVV-MK 55,02tatrāpi yathā bāhyasyābhāvaḥ kalpyate tāthāgataiḥ tathābhyantarasyāpīti boddhurabhāva eva | TARVV-MK 55,03yogajadharmānugrahādātmā karaṇavirahito'pyavaitīti cet; na; tasya niṣkriyasya nityasya TARVV-MK 55,04satastatkriyāvadanugrahavikārābhāvāt | TARV-MK 1.12.11tallakṣaṇānupapattiśca svavacanavyāghātāt | TARVV-MK 55,05 tasya pratyakṣasyoktaṃ lakṣaṇamapi nopa- TARVV-MK 55,06padyate | kutaḥ ? svavacanavyāghātāt | ānyāpohikaprativihitānyeva śeṣapramāṇalakṣaṇāni | TARVV-MK 55,07tatastatra no nātitarāṃ pratividhānādaraḥ, kintu tatpramāṇalakṣaṇaguṇasaṃbhāvanātiraskārārthaṃ kiñci- TARVV-MK 55,08dvyāpriyāmahe | yaduktam — “kalpanāpoḍhaṃ pratyakṣam” iti | kalpanā hi jāti- TARVV-MK 55,09dravyaguṇakriyāparibhāṣākṛto vāgbuddhivikalpaḥ, tato'nāpoḍhaṃ kalpoḍham | kiṃ tat sarvathā kalpanā- TARVV-MK 55,10poḍham, utāho kathañciditi ? yadi sarvathā; ‘asti pramāṇaṃ jñānaṃ kalpanāpoḍham’ ityevamādi TARVV-MK 55,11kalpanābhyo'pyapoḍhamiti astyādivacanavyāghātaḥ | atha astyādikalpanābhyo'napoḍhamiṣyate; TARVV-MK 55,12‘sarvathā kalpanāpoḍham’ iti vacanavyāghātaḥ | atha kathañcitkalpanāpoḍham; ekāntavādatyāgāt TARVV-MK 55,13punarapi svavacanavyāghāta eva | TARVV-MK 55,14atha matam — nāsmākamekāntaḥ ‘kalpanāpoḍhameva’ iti | kimarthaṃtarhi viśeṣaṇam ? paramatāpekṣaṃ TARVV-MK 55,15viśeṣaṇam | paramate hi nāmajātyādibhedopacārakalpanā proktā, tato'poḍhaṃ na svavikalpāditi | TARVV-MK 55,16uktañca — “savitarkavicārā hi pañca vijñānadhātavaḥ | TARVV-MK 55,17nirūpaṇānusmaraṇavikalpenāvikalpakāḥ || ” iti | TARVV-MK 55,18atrocyate — ‘ālambane arpaṇā vitarkaḥ, tatraivānumarśanaṃ vicāraḥ, tasya nāmādibhiḥ TARVV-MK 55,19prakalpanā nirūpaṇam, pūrvānubhūtānusāreṇa vikalpanamanusmaraṇam, iti | ete dharmāḥ kṣaṇamātrāvasthā- TARVV-MK 55,20neṣvakṣaviṣayavijñāneṣuniranvayeṣunopapadyante yugapadutpatteranavasthānācca | ato grāhyagrahaṇabhāvā- TARVV-MK 55,21bhāvaśca syāt savyetaragoviṣāṇavat | kramavṛttitve ca teṣāṃ svārthābhāvaprasaṅgaśceti | santānādya- TARVV-MK 55,22pekṣayā tadupapattiriti cet; na tat, parīkṣā'kṣamatvāt | ataḥ sarvasminnasati vikalpe ‘ayaṃ TARVV-MK 55,23vikalpo'sti ayaṃ nāsti’ iti vijñānasya viveko nopapadyate | sarvavikalpavirahācca nāstitva- TARVV-MK 55,24mevāsya syāt | anusmaraṇādyabhyupagame ca ekasyānekakṣaṇavartino vastuno'stitvaṃ siddham | TARVV-MK 55,25anusmaraṇādi hi svayamanubhūtasyārthasya dṛṣṭam, nānanubhūtasya nānyānubhūtasyeti | TARVV-MK 55,26tathā mānasamapi pratyakṣaṃ nopapadyate | api ca, “ṣaṇṇāmanantarātītaṃ vijñānaṃ yaddhi tanmanaḥ”TARVV-MK 55,27 iti — atītamasat kathaṃ vijñānasya kāraṇaṃ syāt ? atha pūrvottaranāśotpattyo- TARVV-MK 55,28ryugapadvṛtteḥ kāryakāraṇabhāvaḥ kalpyate; bhinnasantānayorapi vinaśyadutpadyamānayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ TARVV-MK 55,29syāt | ekasantāne śaktyanugamābhyupagame pratijñāhāniśca syāt | TARV-MK 1.12.12apūrvādhigamalakṣaṇānupapattiśca sarvasya jñānasya pramāṇatvopapatteḥ | TARVV-MK 56,01 ‘apūrvādhigamalakṣaṇaṃ TARVV-MK 56,02pramāṇam’ ityetacca nopapadyate | kutaḥ ? sarvasya jñānasya pramāṇatvopapatteḥ | pramīyate'neneti pramāṇam, TARVV-MK 56,03sarveṇa ca jñānena pramīyate | yathā andhakāre'vasthitānāṃ ghaṭādīnāmutpattyanantaraṃ prakāśakaḥ pradīpa TARVV-MK 56,04uttarakālamapi na taṃ vyapadeśaṃ jahāti tadavasthānakāraṇatvāt, evaṃ jñānamapyutpattyanantaraṃ ghaṭādī- TARVV-MK 56,05nāmavabhāsakaṃ bhūtvā pramāṇatvamanubhūyottarakālamapi na taṃ vyapadeśaṃ tyajati tadarthatvāt | atha matam- TARVV-MK 56,06kṣaṇe kṣaṇe'nya eva pradīpo'pūrvameva prakāśakatvamavalambata iti; evaṃ sati jñānamapi tādṛgeveti kṣaṇe TARVV-MK 56,07kṣaṇe'nyatvopapatterapūrvādhigamalakṣaṇamaviśiṣṭamiti; tatra yaduktam — “smṛtīcchādveṣādivat TARVV-MK 56,08pūrvādhigataviṣayatvāt punaḥ punarabhidhānaṃ jñānaṃ na pramāṇam” iti, tad vyāhanyate | TARV-MK 1.12.13svasaṃvittiphalānupapattiśca arthāntaratvābhāvāt | TARVV-MK 56,09 pramāṇaṃ loke phalavadupalabdham | TARVV-MK 56,10asya ca pramāṇasya kenacit phalena bhavitavyamiti | kaścidāha — dvyābhāsaṃ hi jñānamutpadyate- TARVV-MK 56,11svābhāsaṃ viṣayābhāsaṃ ca | tasyobhayābhāsasya yatsaṃvedanaṃ tatphalamiti; tannopapadyate; kutaḥ ? TARVV-MK 56,12arthāntaratvābhāvāt | loke pramāṇāt phalamarthāntarabhūtamupalabhyate | tadyathā — chetṛchettavyachedanasanni- TARVV-MK 56,13dhāne dvaidhībhāvaḥ phalam, na ca tathā svasaṃvedanamarthāntarabhūtamasti | tasmādasya phalatvaṃ nopapadyate | TARVV-MK 56,14satyam, evametat, ataeva tasmiṃnnadhigamarūpe phale savyāpārapratītatāmupādāya pramāṇopacāra iti; TARV-MK 1.12.14pramāṇopacārānupapattiḥ mukhyābhāvāt | TARVV-MK 56,15 sati mukhye loke upacāro dṛśyate, yathā sati TARVV-MK 56,16siṃhe viśeṣṭatiryaggatipañcendriyajātinakhadaṃṣṭrāsaṭāṭopabhāsurakapilanayanatārakādyavayavaviśiṣṭe TARVV-MK 56,17anyatra krauryaśauryādiguṇasāvarmyāt siṃhopacāraḥ kriyate | na ca tatheha mukhyaṃ pramāṇamasti, tadabhā- TARVV-MK 56,18vāt phale pramāṇopacāro na yujyate | TARV-MK 1.12.15ākārabhedādbheda iti cet; na; ekāntavādatyāgāt | TARVV-MK 56,19 syādetat — grāhakaviṣayābhāsasaṃvitti- TARVV-MK 56,20śaktitrayākārabhedāt pramāṇaprameyaphalakalpanābheda iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ekāntavādatyāgāt | TARVV-MK 56,21‘ekamanekākāram’ ityetajjainendraṃ darśanam, tatkathamekāntavāde yujyate ? yadi hyevamabhyupagamyeta; TARVV-MK 56,22dravye ko'paritoṣaḥ | ‘rūpādyanekātmakamekaṃ paramāṇudravyam, jñānādyanekātmakamātmadravyam’ iti | TARVV-MK 56,23atha dravyasiddhirmābhūditi ‘ākārā eva na jñānam’ iti kalpyate; evaṃ sati kasya te ākārā TARVV-MK 56,24iti teṣāmapyabhāvaḥ syāt | kiñca, teṣāmākārāṇāṃ yaugapadyena vā utpattiḥ syāt, krameṇa vā ? TARVV-MK 56,25yadi yogapadyena; hetuhetumadbhāvo virudhyate | atha krameṇa; kṣaṇikasya vijñānasyākārāṇāṃ kathaṃ TARVV-MK 56,26kramaḥ ? yadi syāt; “adhigamaścātra na bhāvāntaram” iti vyāhanyate | api TARVV-MK 56,27ca bāhyasya vijñeyasyābhāve antaraṅgākāratrayakalpanāyāṃ pramāṇapramāṇābhāsaviśeṣo nopa- TARVV-MK 56,28padyate antaraṅgākārābhedāt | ‘asadvastu yatsaditi kalpayati tat pramāṇābhāsam, asadeveti yatprati- TARVV-MK 56,29padyate tatpramāṇam’ ityasti viśeṣa iti cet; prameyadvayavyavasthāpitapramāṇadvayakalpanāvyāghātaḥ | TARVV-MK 56,30svalakṣaṇaviṣayaṃ hi pratyakṣam sāmānyalakṣaṇaviṣayamanumānam | svalakṣaṇamasādhāraṇo dharmaḥ TARVV-MK 56,31vikalpātītatvāt ‘idaṃ tat’ ityavyapadeśyaḥ | tadviparītaṃ sāmānyalakṣaṇamiti | sarvasyāsattve kiṃ TARVV-MK 56,32kṛto'yaṃ viśeṣaḥ ? asattvaṃ hi na svato bhidyate | saṃbandhibhedāt syādbhedaḥ — ‘ghaṭasyāsattvaṃ paṭa- TARVV-MK 56,33syāsattvam’ iti; teṣāṃ ghaṭādīnāṃ saṃbandhināmabhāve tadviśeṣābhāva iti | TARVV-MK 57,01syānmatam — khātpatitā no ratnavṛṣṭiḥ, iṣṭamevāpratarkitamupasthitam, ata eva sarvaṃ vijñā- TARVV-MK 57,02nābhidhānamayathārthaṃ parikalpitārthatvāt, nirvikalpārthagocaramātmīyameva vijñānaṃ pramāṇamiti | TARVV-MK 57,03uktañca — TARVV-MK 57,04“śāstreṣu prakriyābhedairavidyaivopavarṇyate | TARVV-MK 57,05anāgamavikalpā hi svayaṃ vidyā prarvatate || ” iti | TARVV-MK 57,06etaccānupapannam; tadadhigamopāyābhāvāt | uktañca — TARVV-MK 57,07“pratyakṣabuddhiḥ kramate na yatra talliṅgagamyaṃ na tadarthaliṅgam | TARVV-MK 57,08vāco na vā tadviṣayeṇa yogaḥ kā tadgatiḥ kaṣṭamaśṛṇvatāṃ te || ” iti | TARVV-MK 57,09āhitobhayaprakārasya pramāṇasya ādiprakāraviśeṣapratipattyarthamāha — TA-MK 1.13 matiḥ smṛtiḥ saṃjñā cintā'bhinibodha ityanarthāntaram || TARV-MK 1.13.1itiśabdasyānekārthasaṃbhave vivakṣāvaśādādyarthasaṃpratyayaḥ | TARVV-MK 57,11 itiśabdo'nekārthaḥ saṃbhavati | TARVV-MK 57,12kvaciddhetau vartate — ‘hantīti palāyate, varṣatīti dhāvati’ | kvacidevamityasyārthe vartate — TARVV-MK 57,13iti sma upāghyāyaḥ kathayati ‘evaṃ sma’ iti gamyate | kvacitprakāre vartate — yathā ‘gauraśvaḥ TARVV-MK 57,14śuklo nīlaḥ, carati plavate, jinadatto devadattaḥ’ iti, ‘evaṃ prakārāḥ’ ityarthaḥ | kvacidvyava- TARVV-MK 57,15sthāyāṃ vartate — yathā “jvalitikasaṃtāṇṇaḥ” iti | kvacidarthaviparyāse TARVV-MK 57,16vartate — yathā ‘gaurityayamāha-gauriti jānīte’ iti | kvacitsamāptau vartate — ‘iti prathamamāhni- TARVV-MK 57,17kam’ iti ‘dvitīyamāhnikam’ iti | kvacicchabdaprādurbhāve vartate — iti śrīdattam, iti TARVV-MK 57,18siddhasenamiti | tatreha vivakṣāvaśādādiśabdārtho veditavyaḥ | matismṛtisaṃjñācintābhi- TARVV-MK 57,19nibodhādayaḥ ityarthaḥ | ke punaste ? pratibhābuddhyupalabdhyādayaḥ | prakāre vā, evaṃ prakāraḥ TARVV-MK 57,20iti | kathameṣāṃ śabdānāmanarthāntaratvam ? TARV-MK 1.13.2matijñānāvaraṇakṣayopaśamanimittārthopalabdhiviṣayatvādanarthāntaratvaṃ rūḍhivaśāt | TARVV-MK 57,21 eteṣāṃ TARVV-MK 57,22matyādīnāṃ śabdānāṃ matijñānāvaraṇakṣayopaśamanimittāyāmarthopalabdhau vṛtteranarthāntaratvaṃ vedita- TARVV-MK 58,01vyam | kathaṃ punaḥ ‘mananaṃ manyata iti vā matiḥ’ ityevamādyarthaviṣayāṇāmeṣāmanarthāntaratvam iti ? TARVV-MK 58,02ata āha — rūḍhivaśāditi | yathā gacchatīti gaurityaṅgīkṛtamapi gamanaṃ na śabdavṛttiniyama- TARVV-MK 58,03kāraṇaṃ rūḍhivaśāt kvacideva vartate, tathā matyādayaḥ śabdā vyutpattikarmaṇi satyapyarthāśrayeṇa TARVV-MK 58,04bhede kvacideva vartanta ityanarthāntaratvamavasīyate | TARV-MK 1.13.3śabdabhedādarthabhedo gavāśvādivaditi cet; na; ataḥ saṃśayāt | TARVV-MK 58,05 syādetat — matyādīnāṃ TARVV-MK 58,06śabdānāṃ parasparato'rthāntaratvamasti | kutaḥ ? śabdabhedāt, gavāśvādivaditi; tanna; kiṃ TARVV-MK 58,07kāraṇam; ataḥ saṃśayāt | yata eva matyādīnāṃ śabdabhedādanyatvamāha bhavān, ata eva TARVV-MK 58,08saṃśayaḥ | katham ? indrādivat | yathā indraśakrapurandarādiśabdabhede'pi nārthabhedaḥ tathā matyādi- TARVV-MK 58,09śabdabhede'pyarthābheda iti | na hi yata eva saṃśayastata eva nirṇayaḥ | kiñca, TARV-MK 1.13.4śabdābhede'pyarthaikatvaprasaṅgāt | TARVV-MK 58,10 yasya śabdabhedo'rthabhede heturiti matam, tasya vāgādi- TARVV-MK 58,11navārtheṣu gośabdābhedadarśanād vāgādyarthānāmekatvamastu | atha naitadiṣṭam; na tarhi śabdabhedo'nya- TARVV-MK 58,12tvasya hetuḥ | kiñca, TARV-MK 1.13.5ādeśavacanāt | TARVV-MK 58,13 yathā indrādīnāmekadravyaparyāyādeśāt syādekatvaṃ pratiniyataparyāyārthā- TARVV-MK 58,14deśācca syādanyatvam — indanādindraḥ, śakanācchakraḥ, pūrdāraṇātpurandara iti | tathā matyādīnāmeka- TARVV-MK 58,15dravyaparyāyādeśāt syādekatvam, pratiniyatārthaparyāyādeśācca syānnānātvam — ‘mananaṃ matiḥ smaraṇaṃ TARVV-MK 58,16smṛtiḥ sajñānaṃ saṃjñā cintanaṃ cintā ābhimukhyena niyataṃ bodhanamabhinibodhaḥ’ iti | TARV-MK 1.13.6paryāyaśabdo lakṣaṇaṃ neti cet; na; tato'nanyatvāt | TARVV-MK 58,17 syānmatam — matyādaya abhinibodha- TARVV-MK 58,18paryāyaśabdā nābhinibodhasya lakṣaṇam | katham ? manuṣyādivat | yathā manuṣyamartyamanuja- TARVV-MK 58,19mānavādayaḥ paryāyaśabdāḥ manuṣyasya lakṣaṇaṃ na bhavantīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tato'nanyatvāt | TARVV-MK 58,20iha paryāyiṇo'nanyaḥ paryāyaśabdaḥ, sa lakṣaṇam | katham ? auṣṇyāgnivat | yathā paryāyaśabdaḥ TARVV-MK 58,21auṣṇyamagneḥ paryāyiṇo'nanyatvādagnerlakṣaṇaṃ bhavati tathā paryāyaśabdā matyādaya āṃbhinibodhika- TARVV-MK 58,22jñānaparyāyiṇo'nanyatvena abhinibodhasya lakṣaṇam | athavā, tato'nanyatvāt | yathā manuṣya- TARVV-MK 58,23martyamanujamānavādaya asādhāraṇatvādanyaghaṭādidravyāsaṃbhavino manuṣyādananyatvāttasya lakṣaṇam, TARVV-MK 58,24anyathā hi manuṣyādiparyāyālakṣaṇatvāt manuṣyābhāvo bhavet, yato na manuṣyādilakṣaṇavyati- TARVV-MK 58,25rekeṇāsyānyallakṣaṇamastīti | na cābhāva iṣṭaḥ, ataḥ paryāyaśabdo lakṣaṇam | tathā mati- TARVV-MK 58,26smṛtyādayo'sādhāraṇatvād anyajñānāsaṃbhavino'bhinibodhādananyatvāttasya lakṣaṇam | TARVV-MK 58,27itaśca paryāyaśabdo lakṣaṇam | kasmāt ? TARV-MK 1.13.7gatvā pratyāgatalakṣaṇagrahaṇāt | TARVV-MK 58,28 katham ? agnyuṣṇavat | yathā agniriti gatvā TARVV-MK 58,29jñātvā buddhiruṣṇaparyāyaśabdaṃ gacchati | kathaṃ gacchati ? ko'yamagniḥ ? ya uṣṇa iti | uṣṇa TARVV-MK 58,30iti ca gatvā buddhiḥ pratyāgacchati | ko'yamuṣṇaḥ ? yo'gniriti | tathā matiriti gatvā TARVV-MK 58,31buddhiḥ smṛtiṃ gacchati | kā matiḥ ? yā smṛtiriti | tataḥ smṛtiriti gatvā buddhiḥ TARVV-MK 58,32pratyāgacchati | kā smṛtiḥ ? yā matiriti | evamuttareṣvapi | tasmād gatvā pratyāgata- TARVV-MK 58,33lakṣaṇagrahaṇāt paśyāmaḥ ‘paryāyaśabdo lakṣaṇam’ iti | kiñca, TARV-MK 1.13.8paryāyadvaividhyādagnivat | TARVV-MK 59,01 yathā agnerātmabhūta uṣṇaparyāyo lakṣaṇaṃ na dhūmaḥ, tasya TARVV-MK 59,02bāhyendhananimittatve kādācitkatvāt, tathā ābhyantaro matyādiparyāya ātmabhūtatvālla- TARVV-MK 59,03kṣaṇaṃ nā'nātmabhūto bāhyo matyādiśabdaḥ pudgalaḥ tatpratyāyanasamarthaḥ, tasya bāhyakaraṇaprayoga- TARVV-MK 59,04nimittatvāt | TARV-MK 1.13.9iti karaṇasya vā'bhidheyārthatvāt | TARVV-MK 59,05 athavā itikaraṇo'yam abhidheyārthaḥ prayujyate | TARVV-MK 59,06matiḥ smṛtiḥ saṃjñā cintā abhinibodha iti yo'rtho'bhidhīyate tanmatijñānamiti | tato lakṣaṇa- TARVV-MK 59,07tvamupapadyate | TARV-MK 1.13.10śrutādīnāmetairanabhidhānāt | TARVV-MK 59,08 na hyetairmatyādibhiḥ śrutādīnyabhidhīyante | TARV-MK 1.13.11vakṣyamāṇalakṣaṇasadbhāvācca | TARVV-MK 59,09 śrutādīnāṃ hi lakṣaṇaṃ vakṣyate | tataḥ teṣāṃ matya- TARVV-MK 59,10prasaṅgaḥ | TARVV-MK 59,11yadyevaṃlakṣaṇaṃ matijñānamavadhriyate athāsyātmalābhe kinnimittamiti ? ata āha — TA-MK 1.14 tadindriyānindriyanimittam || TARVV-MK 59,13athavā, ātmaprasādāviśeṣāt sarvajñānānāmekatvaprasaṅge nimittabhedānnānātvaṃ pratipā- TARVV-MK 59,14dayiṣan bravīti — satyapi amuṣminnaviśeṣe pṛthaktvameṣāmavemaḥ | kutaḥ ? yasmāttadindriyā- TARVV-MK 59,15nindriyanimittamiti | kimidamindriyaṃ nāma ? TARV-MK 1.14.1indrasyātmano'rthopalabdhiliṅgamindriyam | TARVV-MK 59,16 indra ātmā, tasya karmamalīmasasya TARVV-MK 59,17svayamarthān grahītumasamarthasyā'rthopalambhane yalliṅgaṃ tadindriyamityucyate | TARVV-MK 59,18atha kimidamanindriyam ? TARV-MK 1.14.2anindriyaṃ mano'nudarāvat | TARVV-MK 59,19 mano'ntaḥkaraṇamanindriyamityucyate | kathamindriya- TARVV-MK 59,20pratiṣedhena mana ucyate ? yathā ‘ayamabrāhmaṇaḥ’ ityukte brāhmaṇatvarahite kasmiṃścit saṃpratyayo TARVV-MK 59,21bhavati, tathā indraliṅgavirahite anyasmin anindriyamiti saṃpratyayaḥ syāt, na tu indraliṅga TARVV-MK 59,22eva manasi; naiṣa doṣaḥ; īṣatpratiṣedhāt | katham ? anudarāvat | yathā ‘anudarā kanyā’ iti TARVV-MK 59,23nāsyā udaraṃ na vidyate, kintu garbhabhārodvahanasamarthodarābhāvādanudarā, tathā anindriyamiti TARVV-MK 59,24nāsyendriyatvābhāvaḥ, kintu cakṣurādivat pratiniyatadeśaviṣayāvasthānābhāvāt anindriyaṃ mana TARVV-MK 59,25ityucyate | TARV-MK 1.14.3antaraṅgaṃ tatkaraṇam, indriyānapekṣatvāt | TARVV-MK 59,26 nāsyendriyeṣvapekṣāstīti indriyāna- TARVV-MK 59,27pekṣam | na hyasya guṇadoṣavicārasvaviṣayapravṛttau indriyāpekṣāsti tato'ntaraṅgaṃ tatkaraṇa- TARVV-MK 59,28miti veditavyam | tadubhayamavaṣṭabhya yadutpadyate tanmatijñānamiti | TARV-MK 1.14.4tadityagrahaṇam, anantaratvāditi cet; na; uttarārthatvāt | TARVV-MK 59,29 syādetat — matijñānasyā- TARVV-MK 59,30nantaratvādanenābhisaṃbandho bhavatīti tadityetadgrahaṇamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? uttarārtha- TARVV-MK 59,31tvāt | uttarārthaṃ hi tat | itarathā hi avagrahehāvāyadhāraṇā matijñānabhedā iti vijñātu- TARVV-MK 59,32maśakyāḥ | tadgrahaṇe punaḥ kriyamāṇe tanmatijñānamavagrahādaya iti saṃbandhaḥ sugamo bhavati | TARVV-MK 59,33yadetasminnimittadvayasannidhāne satyātmalābhaṃ pratyāgūrṇamanirvarṇitabhedamiti tadbheda- TARVV-MK 59,34pratipattyarthamāha — TARVV-MK 60,01TA-MK 1.15 avagrahehāvāyadhāraṇāḥ || TARV-MK 1.15.1viṣayaviṣayisannipātasamanantaramādyaṃ grahaṇamavagrahaḥ | TARVV-MK 60,03 viṣayaviṣayisannipāte darśanaṃ TARVV-MK 60,04bhavati, tadanantaramaṃrthasya grahaṇamavagrahaḥ | TARV-MK 1.15.2avagṛhīte'rthe tadviśeṣākāṅkṣaṇamīhā | TARVV-MK 60,05 yathā ‘puruṣaḥ’ ityavagṛhīte tasya bhāṣāvayo- TARVV-MK 60,06rūpādiviśeṣairākāṅkṣaṇamīhā | TARV-MK 1.15.3viśeṣanirjñānādyāthātmyāvagamanamavāyaḥ | TARVV-MK 60,07 bhāṣādiviśeṣanirjñānāttasya yāthātmyenā- TARVV-MK 60,08vagamanamavāyaḥ | ‘dākṣiṇātyo'yam, yuvā, gauraḥ’ iti vā | TARV-MK 1.15.4nirṇītārthā'vismṛtirdhāraṇā | TARVV-MK 60,09 bhāṣāvayorūpādiviśeṣairyāthātmyena nirṇītasya puruṣasyo- TARVV-MK 60,10ttarakālam ‘sa evāyam’ ityavismaraṇaṃ yato bhavati sā dhāraṇā | ta ete matijñānabhedāḥ | TARVV-MK 60,11atrāha — idamānupūrvyaṃ kiṃ kṛtameṣām ? ucyate — TARV-MK 1.15.5avagrahādīnāmānupūrvyamutpattikramāpekṣam | TARVV-MK 60,12 avagrahapūrvakatvāt itareṣām ādāvavagrahaḥ TARVV-MK 60,13kriyate | tathetareṣvapi yojyam | atrāha — TARV-MK 1.15.6avagrahehayoraprāmāṇyaṃ tatsadbhāve'pi saṃśayadarśanāccakṣurvat | TARVV-MK 60,14 yathā cakṣuṣi na nirṇayaḥ, TARVV-MK 60,15satyeva tasmin ‘kimayaṃ sthāṇurāhosvit puruṣaḥ’ iti saṃśayadarśanāt, tathā avagrahe'pi sati na TARVV-MK 60,16nirṇaya īhādarśanāt, īhāyāṃ ca na nirṇayaḥ, yato nirṇayārthamīhā natvīhaiva nirṇayaḥ | yaśca TARVV-MK 60,17nirṇayo na bhavati sa saṃśayajātīya ityaprāmāṇyamanayoriti | TARV-MK 1.15.7avagrahavacanāditi cet; na; saṃśayānativṛtterālocanavat | TARVV-MK 60,18 syādetat — nāvagrahaḥ saṃśayaḥ | TARVV-MK 60,19kutaḥ ? avagrahavacanāt | yata uktaḥ ‘puruṣo'yam’ iti avagrahaḥ, ‘tasya bhāṣāvayorūpādiviśeṣā- TARVV-MK 60,20kāṅkṣaṇamīhā’ iti | saṃśayastu apratipattireveti; tanna; kiṃ kāraṇam ? saṃśayānativṛtteḥ | TARVV-MK 60,21katham ? ālocanavat | yathā ūrdhvārthālocane ‘kimayamūrdhvo'rthaḥ sthāṇuḥ, uta puruṣaḥ’ iti saṃśa- TARVV-MK 60,22yānativṛttiḥ tathā ‘ūrdhvo'yamarthaḥ’ ityavagrahe īhādyapekṣatvāt saṃśayānativṛttiḥ | ucyate — TARV-MK 1.15.8lakṣaṇabhedādanyatvamagnijalavat | TARVV-MK 60,23 yathā agnijalayoḥ dahanaprakāśanādi — dravatāsnehanādi- TARVV-MK 60,24pratiniyatalakṣaṇabhedāt anyatvaṃ tathā avagrahasaṃśayayorlakṣaṇabhedādanyatvam | ko'sau lakṣaṇabhedaḥ ? TARVV-MK 60,25ucyate — TARV-MK 1.15.9anekārthā'niścitā'paryudāsātmakaḥ saṃśayaḥ tadviparīto'vagrahaḥ | TARVV-MK 60,26 sthāṇupuruṣādyanekārthā- TARVV-MK 60,27lambanasannidhānādanekārthātmakaḥ saṃśayaḥ, ekapuruṣādyanyatamātmako'vagrahaḥ | sthāṇupuruṣānekadharmā- TARVV-MK 60,28niścitātmakaḥ saṃśayaḥ, yato na sthāṇudharmān puruṣadharmāṃśca niścinoti, avagrahastu puruṣādyanyata- TARVV-MK 60,29maikadharmaniścayātmakaḥ | sthāṇupuruṣānekadharmā'paryudāsātmakaḥ saṃśayaḥ, yato na pratiniyatān TARVV-MK 60,30sthāṇupuruṣadharmān paryudasyati saṃśayaḥ, avagrahaḥ punaḥ paryudāsātmakaḥ, sa hyanyān dhruvādīn TARVV-MK 60,31paryāyān paryudasya ‘puruṣaḥ’ ityekaparyāyālambanaḥ | TARV-MK 1.15.10saṃśayatulyatvamaparyudāsāditi cet; na; nirṇayavirodhāt saṃśayasya | TARVV-MK 60,32 syādetat — saṃśaya- TARVV-MK 60,33tulyo'vagrahaḥ | kutaḥ ? aparyudāsāt | yathā saṃśayaḥ sthāṇupuruṣaviśeṣāparyudāsātmakaḥ tathā TARVV-MK 60,34avagraho'pi ‘puruṣaḥ’ iti bhāṣāvayorūpādyaparyudāsātmakaḥ | ataścaitadevaṃ yaduttarakālaṃ TARVV-MK 60,35tadviśeṣārthamīhāmārabhata iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? nirṇayavirodhāt saṃśayasya | saṃśayo hi TARVV-MK 60,36nirṇayavirodhī natvavagrahaḥ nirṇayadarśanāt | TARV-MK 1.15.11īhāyāṃ tatprasaṅga iti cet; na; arthādānāt | TARVV-MK 61,01 syādetat — yadi nirṇayāvirodhyavagraha TARVV-MK 61,02iti na saṃśayaḥ, nanu īhāyā nirṇayavirodhinītvāt saṃśayatvaprasaṅga iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 61,03arthādānāt | avagṛhyārthaṃ tadviśeṣopalabdhyarthamarthādānamīhā | saṃśayaḥ punarnārthaviśeṣālambanaḥ | TARV-MK 1.15.12saṃśayapūrvakatvācca | TARVV-MK 61,04 saṃśayo hi pūrvamupajāyate īhāyāḥ | katham ? iha puruṣamavagṛhya TARVV-MK 61,05‘kimayaṃ dākṣiṇātya uta audīcyaḥ’ ityevamādyapratipattau saṃśayaḥ, evaṃsaṃśayitasyottarakālaṃ TARVV-MK 61,06viśeṣopalipsāṃ prati yatanamīheti saṃśayādarthāntaratvam | TARV-MK 1.15.13ata eva saṃśayāvacanam arthagṛhīteḥ | TARVV-MK 61,07 ata eva sūtre saṃśayo noktaḥ | kutaḥ ? artha- TARVV-MK 61,08gṛhīteḥ | sati hi saṃśaye īhāyāḥ pravṛttirnā'satīti | TARVV-MK 61,09āha — kimayam apāya uta avāya iti ? ubhayathā na doṣaḥ | anyataravacane'nyatara- TARVV-MK 61,10syārthagṛhītatvāt | yadā ‘na dākṣiṇātyo'yam’ ityapāyaṃ tyāgaṃ karoti tadā ‘audīcyaḥ’ itya- TARVV-MK 61,11vāyo'dhigamo'rthagṛhītaḥ | yadā ca ‘audīcyaḥ’ ityavāyaṃ karoti tadā ‘na dākṣiṇātyo'yam’ itya- TARVV-MK 61,12pāyo'rthagṛhītaḥ | TARVV-MK 61,13kaścidāha — yaduktaṃ bhavatā viṣayaviṣayisannipāte darśanaṃ bhavati, tadanantaramavagraha iti; TARVV-MK 61,14tadayuktam; availakṣaṇyāt | na hyavagrahādvilakṣaṇaṃ darśanamastīti | atrocyate — na; vailakṣaṇyāt | TARVV-MK 61,15katham ? iha cakṣuṣā cakṣurdarśanāvaraṇavīryāntarāyakṣayopaśamāṅgopāṅganāmāvaṣṭambhād avibhāvi- TARVV-MK 61,16taviśeṣasāmarthyena ‘kiñcidetadvastu’ ityālokanamanākāraṃ darśanamityucyate bālavat | yathā jāta- TARVV-MK 61,17mātrasya bālasya prāthamika unmeṣo'sau avibhāvitarūpadravyaviśeṣālocanāddarśanaṃ vivakṣitaṃ tathā TARVV-MK 61,18sarveṣām | tato dvitrādisamayabhāviṣūnmeṣeṣu cakṣuravagrahamatijñānāvaraṇavīryā ntarāyakṣayāpeśamāṅgo- TARVV-MK 61,19pāṅganāmāvaṣṭambhād ‘rūpamidam’ iti vibhāvitaviśeṣo'vagrahaḥ | yat prathamasamayonmeṣitasya TARVV-MK 61,20bālasya darśanaṃ tad yadi avagrahajātīyatvāt jñānamiṣṭam; tanmithyājñānaṃ vā syāt, samyagjñānaṃ TARVV-MK 61,21vā ? mithyājñānatve'pi saṃśayaviparyayānadhyavasāyātmakaṃ syāt ? tatra na tāvat saṃśayavi- TARVV-MK 61,22paryayātmakaṃ vā'ceṣṭi; tasyasamyagjñānapūrvakatvāt | prāthamikatvācca tannāstīti | na TARVV-MK 61,23vā'nadhyavasāyarūpam; jātyandhavadhirarūpaśabdavat vastumātrapratipatteḥ | na samyagjñānam; TARVV-MK 61,24arthākārāvalambanābhāvāt | kiñca, TARVV-MK 61,25kāraṇanānātvāt kāryanānātvasiddheḥ | yathā mṛttantukāraṇabhedāt ghaṭapaṭakāryabhedaḥ tathā darśa- TARVV-MK 61,26najñānāvaraṇakṣayopaśamakāraṇabhedāt tatkāryadarśanajñānabheda iti | asti prāk avagrahāddarśanam | TARVV-MK 61,27tataḥ śuklakṛṣṇādirūpavijñānasāmarthyopetasyātmanaḥ ‘kiṃ śuklamuta kṛṣṇam’ ityādiviśeṣāpratipatteḥ TARVV-MK 61,28saṃśayaḥ | tataḥ śuklaviśeṣākāṅkṣaṇaṃ pratīhanamīhā | tataḥ ‘śuklamevedaṃ na kṛṣṇam’ ityavāyanamavāyaḥ | TARVV-MK 61,29avetasyārthasyāvismaraṇaṃ dhāraṇā | evaṃ śrotrādiṣu manasyapi yojyam | tadāvaraṇakarmakṣayopa- TARVV-MK 61,30śamavikalpāt pratyekamavagrahādijñānāvaraṇabheda iṣyate | katham ? jñānāvaraṇamūlaprakṛteḥ pañco- TARVV-MK 61,31ttaraprakṛtayaḥ, tāsāmapyuttarottarāḥ prakṛtiviśeṣāḥ santi | “jñānāvaraṇasyottarottaraprakṛtayaḥ TARVV-MK 61,32asaṃkhyeyā lokāḥ” iti vacanāt | TARVV-MK 62,01āha — īhādīnāmamatijñānaprasaṅgaḥ | kutaḥ ? parasparakāryatvāt | avagrahaḥ kāraṇam TARVV-MK 62,02īhā kāryam, īhā kāraṇam avāyaḥ kāryam, avāyaḥ kāraṇaṃ dhāraṇā kāryam | na cehādīnām indri- TARVV-MK 62,03yānindriyanimittatvamastīti; naiṣa doṣaḥ; īhādīnām anindriyanimittatvāt matijñānavyapadeśaḥ | TARVV-MK 62,04yadyevaṃ śrutasyāpi prāpnoti; indriyagṛhītaviṣayatvādīhādīnām anindriyanimittatvamapyupacaryate, TARVV-MK 62,05na tu śrutasyāyaṃ vidhirasti tasyānindriyaviṣayatvāditi śrutasyāprasaṅgaḥ | yadyevaṃ cakṣurindriye- TARVV-MK 62,06hādivyapadeśābhāva iti cet; na; indriyaśaktipariṇatasya jīvasya bhāvendriyatve tadvyāpārakā- TARVV-MK 62,07ryatvāt | indriyabhāvapariṇato hi jīvo bhāvendriyamiṣyate, tasya viṣayākārapariṇāmā īhā- TARVV-MK 62,08daya iti cakṣurindriyehādivyapadeśa iti | TARVV-MK 62,09ya ime avagrahādayo matijñānaprabhedā uktāste jñānāvaraṇakṣayopaśamanimittāḥ keṣāṃ TARVV-MK 62,10bhavantīti ? ucyate — TA-MK 1.16 bahubahuvidhakṣiprāniḥsṛtānuktadhruvāṇāṃ setarāṇām || TARV-MK 1.16.1saṃkhyāvaipulyavācino bahuśabdasya grahaṇamaviśeṣāt | TARVV-MK 62,12 bahuśabdo hi saṃkhyāvācī vaipu- TARVV-MK 62,13lyavācī ca, tasyobhayasyāpi grahaṇam | kasmāt ? aviśeṣāt | saṃkhyāyām ‘eko dvau bahavaḥ’ TARVV-MK 62,14iti, vaipulye ‘bahurodano bahuḥ sūpaḥ’ iti | TARV-MK 1.16.2bahvavagrahādyabhāvaḥ pratyarthavaśavartitvāditi cet; na; sarvadaikapratyayaprasaṅgāt | TARVV-MK 62,15 syādetat — TARVV-MK 62,16pratyarthavaśavarti vijñānaṃ nānekamarthaṃ grahītumalam, ato bahvavagrahādīnāmabhāva iti; tanna; kiṃ TARVV-MK 62,17kāraṇam ? sarvadaikapratyayaprasaṅgāt | yathā iriṇāṭavyāṃ kaścidekameva puruṣamavalokayan nāneka TARVV-MK 62,18ityavaiti, mithyājñānamanyathā syāt ekatra anekabuddhiryadi bhavet, tathā nagaravanaskandhāvārāva- TARVV-MK 62,19gāhino'pi tasyaikapratyayaḥ syāt sārvakālikaḥ | ataścānekārthagrāhivijñānasyātyantāsaṃbhavāt TARVV-MK 62,20nagaravanaskandhāvārapratyayanivṛttiḥ | naitāḥ saṃjñā hyekārthaniveśinyaḥ, tasmāllokasaṃvyavahāra- TARVV-MK 62,21nivṛttiḥ | kiñca, TARV-MK 1.16.3nānārthapratyayābhāvāt | TARVV-MK 62,22 yasyaikārthameva niyamājjñānaṃ tasya pūrvajñānanivṛttāvuttarajñāno- TARVV-MK 62,23tpattiḥ syāt, anivṛttau vā ? ubhayathā ca doṣaḥ | yadi pūrvamuttarajñānotpattikāle'sti; yadu- TARVV-MK 62,24ktam “ekārthamekamanastvāt” ityado virudhyate | yathaikaṃ mano'nekapratyayārambhakaṃ tathaika- TARVV-MK 62,25pratyayo'nekārthoṃ bhaviṣyati, anekasya pratyayasyaikakālasaṃbhavāt | nanvanekārthopalabdhirupapatsyate; TARVV-MK 62,26tatra yadabhimatam’ — “ekameva ekasya jñānamekaṃ cārthamupalabhate” ityamuṣya vyāghātaḥ | TARVV-MK 62,27atha punarvinivṛtte pūrvasminnuttarajñānotpattiḥ pratijñāyate; nanu sarvathaikārthamekameva jñānamiti, ataḥ TARVV-MK 62,28‘idamasmādanyat’ ityeṣa vyavahāro na syāt | asti ca saḥ, tasmānna kiñcidetat | kiñca, TARV-MK 1.16.4āpekṣikasaṃvyavahāravinivṛtteḥ | TARVV-MK 62,29 yasyaikajñānamanekārthaviṣayaṃ na vidyate; tasya madhyamā- TARVV-MK 62,30pradeśinyoryugapadanupalambhāt tadviṣayadīrghahrasvavyavahāro vinivarteta | āpekṣiko hyasau, na TARVV-MK 62,31cāpekṣāsti | kiñca, TARV-MK 1.16.5saṃśayābhāvaprasaṅgāt | TARVV-MK 62,32 ekārthaviṣayavartini vijñāne, sthāṇau puruṣe vā prākpratyaya- TARVV-MK 62,33janma syāt, nobhayoḥ pratijñātavirodhāt | yadi sthāṇau; puruṣābhāvāt sthāṇuvandhyāputravat TARVV-MK 63,01saṃśayābhāvaḥ syāt | atha puruṣeḥ tathā sthāṇudravyānapekṣatvāt saṃśayo na syāt, tatpūrvavat | TARVV-MK 63,02natvabhāva iṣṭaḥ, ato naikārthagrāhivijñānakalpanā śreyasīti | kiñca, TARV-MK 1.16.6īpsitaniṣpattyaniyamāt | TARVV-MK 63,03 vijñānasyaikārthāvalambitve citrakarmaṇi niṣṇātasya caitrasya TARVV-MK 63,04pūrṇakalaśamālikhataḥ tatkriyākalaśatatprakāragrahaṇavijñānabhedāt itaretaraviṣayasaṃkramābhāvāt TARVV-MK 63,05anekavijñānotpādanirodhakrame sati aniyamena niṣpattiḥ syāt | dṛṣṭā tu sā niyamena | sā TARVV-MK 63,06caikārthagrāhiṇi vijñāne virudhyate | tasmānnānārthoṃ'pi pratyayo'bhyupeyaḥ | TARV-MK 1.16.7dvitrādipratyayābhāvācca | TARVV-MK 63,07 ekārthaviṣayavartini vijñāne ‘dvāvimau ime trayaḥ’ ityādi TARVV-MK 63,08pratyayasyābhāvaḥ, yato naikaṃ vijñānaṃ dvitrādyarthānāṃ grāhakamasti | TARV-MK 1.16.8santānasaṃskārakalpanāyāṃ ca vikalpānupapattiḥ | TARVV-MK 63,09 santāne saṃskāre ca kalpyamāne TARVV-MK 63,10vikalpayoranupapattiḥ | sa santānaḥ saṃskāraśca jñānajātīyo vā syāt, ajñānajātīyo vā ? TARVV-MK 63,11yadyajñānajātīyaḥ; na tataḥ kiñcit prayojanamasti | jñānajātīyatve'pi ekārthagrāhitvaṃ vā syāt, TARVV-MK 63,12anekārthagrāhitvaṃ vā ? yadyekārthagrāhitvam; doṣavidhistadavasthaḥ | athānekārthagrāhitvam; pratijñā- TARVV-MK 63,13hāniḥ prasajyate | TARV-MK 1.16.9vidhagrahaṇaṃ prakārārtham | TARVV-MK 63,14 ‘vidhayuktagataprakārāḥ samānārthāḥ’ iti prakārārtho vidhaśabdaḥ | TARVV-MK 63,15bahuvidhaṃ bahuprakāramityarthaḥ | TARV-MK 1.16.10kṣipragrahaṇamacirapratipattyartham | TARVV-MK 63,16 ‘acirapratipattiḥ kathaṃ syāt’ iti kṣipragrahaṇaṃ TARVV-MK 63,17kriyate | TARV-MK 1.16.11aniḥsṛtagrahaṇamasakalapudgalodgamārtham | TARVV-MK 63,18 aniḥsṛtagrahaṇaṃ kriyate asakalapudgalo- TARVV-MK 63,19dgamārtham | TARV-MK 1.16.12anuktamabhiprāyeṇa pratipatteḥ | TARVV-MK 63,20 ‘abhiprāyeṇa pratipattirasti’ ityanuktagrahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 1.16.13dhruvaṃ yathārthagrahaṇāt | TARVV-MK 63,21 dhruvagrahaṇaṃ kriyate ‘yathārthagrahaṇamasti’ iti | TARV-MK 1.16.14setaragrahaṇādviparyayāvarodhaḥ | TARVV-MK 63,22 ‘alpamalpavidhaṃ ciraṃ niḥsṛtamuktamadhruvam’ ityeteṣā- TARVV-MK 63,23mavarodho bhavati setaragrahaṇāt | TARV-MK 1.16.15avagrahādisaṃbandhāt karmanirdeśaḥ | TARVV-MK 63,24 ‘bahvādīnām’ iti karmanirdeśo'vagrahādyapekṣo TARVV-MK 63,25veditavyaḥ | TARV-MK 1.16.16bahvādīnāmādau vacanaṃ viśuddhiprakarṣayogāt | TARVV-MK 63,26 jñānāvaraṇakṣayopaśamaviśuddhiprakarṣayoge TARVV-MK 63,27sati bahvādīnāmavagrahādayo bhavanti iti teṣāṃ grahaṇamādau kriyate | TARVV-MK 63,28te ca pratyekamindriyānindriyeṣu dvādaśavikalpā neyāḥ | tadyathā — prakṛṣṭaśrotrendriyāvaraṇa- TARVV-MK 63,29vīryāntarāyakṣayopaśamāṅgopāṅganāmopaṣṭambhāt saṃbhinnaśrotā'nyo vā yugapattatavitataghana- TARVV-MK 63,30suṣirādiśabdaśravaṇād bahuśabdamavagṛhṇāti | alpaśrotrendriyāvaraṇakṣayopaśamapariṇāma ātmā TARVV-MK 63,31tataśabdādīnāmanyatamamalpaṃ śabdamavagṛhṇāti | prakṛṣṭaśrotrendriyāvaraṇakṣayopaśamādisannidhāne TARVV-MK 63,32sati tatādiśabdavikalpasya pratyekamekadvitricatuḥsaṃkhyeyāsaṃkhyeyānantaguṇasyāvagrāhakatvāt bahu- TARVV-MK 64,01vidhamavagṛhṇāti | alpaviśuddhiśrotrendriyādipariṇāmakāraṇa ātmā tatādiśabdānāmekavidhā- TARVV-MK 64,02vagrahaṇāt ekavidhamavagṛhṇāti | prakṛṣṭaśrotrendriyāvaraṇakṣayopaśamādipariṇāmitvāt kṣipraṃ TARVV-MK 64,03śabdamavagṛhṇāti | alpaśrotrendriyāvaraṇakṣayopaśamādipāriṇāmikatvāt cireṇa śabdamavagṛhṇāti | TARVV-MK 64,04suviśuddhaśrotrādipariṇāmāt sākalyenānuccāritasya grahaṇāt aniḥsṛtamavagṛhṇāti | niḥsṛtaṃ TARVV-MK 64,05pratītam | prakṛṣṭaviśuddhiśrotrendriyādipariṇāmakāraṇatvāt ekavarṇānirgame'pi abhiprāyeṇaiva TARVV-MK 64,06anuccāritaṃ śabdamavagṛhṇāti ‘imaṃ bhavāt śabdaṃ vakṣyati’ iti | athavā, svarasaṃcāraṇāt prāk TARVV-MK 64,07tantrīdravyātodyādyāmarśanenaiva avāditam anuktameva śabdamabhiprāyeṇāvagṛhya ācaṣṭe- TARVV-MK 64,08‘bhavānimaṃ śabdaṃ vādayiṣyati’ iti | uktaṃ pratītam | saṃkleśapariṇāmanirutsukasya yathā- TARVV-MK 64,09nurūpaśrotrendriyāvaraṇakṣayopaśamādipariṇāmakāraṇāvasthitatvāt yathā prāthamikaṃ śabdagrahaṇaṃ TARVV-MK 64,10tathāvasthitameva śabdamavagṛhṇāti nonaṃ nābhyadhikam | paunaḥpunyena saṃkleśaviśuddhipariṇāma- TARVV-MK 64,11kāraṇāpekṣasyātmano yathānurūpapariṇāmopāttaśrotrendriyasānnidhye'pi tadāvaraṇasyeṣadīṣadā- TARVV-MK 64,12virbhāvāt paunaḥpunikaṃ prakṛṣṭāvakṛṣṭaśrotrendriyāvaraṇādikṣayopaśamapariṇāmatvācca adhruvamava- TARVV-MK 64,13gṛhṇāti śabdam — kvacid bahu kvacidalpaṃ kvacid bahuvidhaṃ kvacidekavidhaṃ kvacit kṣipraṃ kvaccireṇa TARVV-MK 64,14kvacidaniḥsṛtaṃ kvacinnisṛtaṃ kvaciduktaṃ kvacidanuktam | TARVV-MK 64,15atrāha — bahubahuvidhayoḥ kaḥ prativiśeṣo yāvatobhayatrāpi tatādiśabdagrahaṇamaviśiṣṭa- TARVV-MK 64,16masti ? ucyate — na, viśeṣadarśanāt | yathā kaścit bahūni śāstrāṇi maulena sāmānyārthe- TARVV-MK 64,17nāviśeṣitena vyācaṣṭe na tu bahubhirviśeṣitārthaiḥ, kaścicca teṣāmeva bahūnāṃ śāstrāṇāṃ bahu- TARVV-MK 64,18bhirarthaiḥ parasparātiśayayuktairbahuvikalpairvyākhyānaṃ karoti, tathā tatādiśabdagrahaṇāviśeṣe'pi yatpra- TARVV-MK 64,19tyekaṃ tatādiśabdānām ekadvitricatuḥsaṃkhyeyā'saṃkhyeyā'nantaguṇapariṇatānāṃ grahaṇaṃ tad bahuvidha- TARVV-MK 64,20grahaṇam, yattatādīnāṃ sāmānyagrahaṇaṃ tad bahugrahaṇam | TARVV-MK 64,21āha — uktaniḥsṛtayoḥ kaḥ prativiśeṣaḥ, yataḥ sakalaśabdaniḥsaraṇānniḥsṛtam ukta- TARVV-MK 64,22mapyevaṃvidhameva ? ucyate — anyopadeśapūrvakaṃ śabdagrahaṇam uktam ‘gośabdo'yam’ iti | svata eva TARVV-MK 64,23grahaṇaṃ niḥsṛtam | TARVV-MK 64,24cakṣuṣā tu viśuddhacakṣurindriyāvaraṇakṣayopaśamapariṇāmakāraṇatvāt śuklakṛṣṇaraktanīlapīta- TARVV-MK 64,25rūpaparyāyaṃ bahumavagṛhṇāti | alpaṃ pūrvavat | prakṛṣṭaviśuddhicakṣurindriyādikṣayopaśamapariṇāma- TARVV-MK 64,26kāraṇatvāt śuklādipañcatayarūpaguṇasya pratyekamekadvitricatuḥsaṃkhyeyāsaṃkhyeyānantaguṇapariṇā- TARVV-MK 64,27mino'vagrāhakatvasāmarthyād bahuvidhaṃ rūpamavagṛhṇāti | ekavidhaṃ pūrvavat | kṣipracirayorapyukta eva TARVV-MK 64,28kramaḥ | pañcavarṇavastrakambalacitrapaṭādīnāṃ sakṛdekadeśaviṣayapañcavarṇagrahaṇāt kṛtsnapañcavarṇe- TARVV-MK 64,29ṣvadṛṣṭeṣvaniḥsṛteṣvapi tadvarṇāviṣkaraṇasāmarthyād aniḥsṛtamavagṛhṇāti | athavā, deśāntarastha- TARVV-MK 64,30pañcavarṇapariṇataikavastrādikathanāt sākalyenā'kathitasyāpi ekadeśakathanenaiva tatkṛtsnapañca- TARVV-MK 64,31varṇagrahaṇād aniḥsṛtam | niḥsṛtaṃ pratītam | suviśuddhacakṣurindriyādikṣayopaśama ātmā śukla- TARVV-MK 64,32kṛṣṇādivarṇamiśrīkaraṇadarśanāt pareṇākathitamapi varṇamabhiprāyeṇaiva pratipadyate — ‘bhavānimaṃ varṇame- TARVV-MK 64,33tadvarṇadvayamiśraṇāt kariṣyati’ ityevaṃ grahaṇādanuktaṃ rūpamavagṛhṇāti | athavā, deśāntarasthapañca- TARVV-MK 65,01varṇaikadravyakathane tālvādikaraṇasaṃśleṣāt prāk sakṛdapyakathitameva dravyamācaṣṭe ‘bhavānevaṃvidha- TARVV-MK 65,02masmākaṃ pañcavarṇadravyaṃ vyākariṣyati’ ityanuktaṃ rūpamavagṛhṇāti | parakīyābhiprāyānapekṣam TARVV-MK 65,03ātmīyacakṣurindriyapariṇāmasāmarthyādevoktaṃ rūpamavagṛhṇāti | saṃkleśapariṇāmanirutsukasya TARVV-MK 65,04yathānurūpacakṣurindriyāvaraṇakṣayopaśamapariṇāmakāraṇāvasthitatvāt yathā prāthamikaṃ rūpagrahaṇaṃ TARVV-MK 65,05tathāvasthitameva rūpamavagṛhṇāti nonaṃ nābhyaghikam | paunaḥpunyena saṃkleśaviśuddhipariṇāmakāraṇā- TARVV-MK 65,06pekṣasya ātmano yathānurūpapariṇāmopāttacakṣurindriyasānnidhye'pi tadāvaraṇasyeṣadīṣadāvirbhāvāt TARVV-MK 65,07paunaḥpunikaṃ prakṛṣṭāvakṛṣṭacakṣurindriyāvaraṇakṣayopaśamapariṇāmakāraṇatvācca adhruvamavagṛhṇāti TARVV-MK 65,08rūpaṃ kvacid bahu kvacidalyaṃ kvacid bahuvidhaṃ kvacidekavidhaṃ kvacit kṣipraṃ kvaccireṇa kvaci- TARVV-MK 65,09daniḥsṛtaṃ kvacinniḥsṛtaṃ kvacidanuktaṃ kvaciduktam | evaṃ ghrāṇādyavagraheṣvapi yojyam | tathe- TARVV-MK 65,10hāvāyadhāraṇā api bahvādibhiḥ setarairavaseyāḥ | TARVV-MK 65,11kaścidāha — śrotraghrāṇasparśanarasanacatuṣṭayasya prāpyakāritvāt aniḥsṛtānuktaśabdādyavagra- TARVV-MK 65,12hehāvāyadhāraṇā na yuktā iti; ucyate — TARV-MK 1.16.17aprāptatvāt | TARVV-MK 65,13 katham ? TARV-MK 1.16.18pipīlikādivat | TARVV-MK 65,14 yathā pipīlikādīnāṃ ghrāṇarasanadeśāprāpte'pi guḍādidravye gandha- TARVV-MK 65,15rasajñānam, tacca yaiśca yāvadbhiścāsmadādyapratyakṣasūkṣmaguḍāvayavaiḥ pipīlikādighrāṇarasanendri- TARVV-MK 65,16yayoḥ parasparānapekṣā pravṛttistato na doṣaḥ | TARV-MK 1.16.19asmadādīnāṃ tadabhāva iti cet; na; śrutāpekṣatvāt | TARVV-MK 65,17 yathā bhūgṛhasaṃvarddhitotthi- TARVV-MK 65,18tasya puṃsaḥ cakṣurādibhiravabhāsiteṣvapi ghaṭādiṣu ‘ghaṭo'yaṃ rūpamidam’ ityādi yadviśeṣapari- TARVV-MK 65,19jñānaṃ tat śrutāpekṣaṃ paropadeśāpekṣatvāt, tathā asmadādīnāmapyaniḥsṛtānuktamapi jñānavikalpa- TARVV-MK 65,20śabdāt yadavagrahādijñānaṃ tat śrutāpekṣam | kiñca, TARV-MK 1.16.20labdhyakṣaratvāt | TARVV-MK 65,21 śrutajñānaprabhedarūpaṇāyāṃ labdhyakṣaraśrutakathanaṃ ṣoḍhā pravibhaktam | TARVV-MK 65,22tadyathā — “cakṣuḥśrotraghrāṇarasanasparśanamanolabdhyakṣaram” ityārṣa upadeśaḥ | ataḥ cakṣuḥ- TARVV-MK 65,23śrotraghrāṇarasanasparśanendriyamanolabdhyakṣarasānnidhyāt etatsidhyati anisṛtānuktānāmapi TARVV-MK 65,24śabdādīnāṃ avagrahādijñānam | TARVV-MK 65,25yadyavagrahādayo bahvādīnāṃ karmaṇāmākṣeptāro bahvādīni punarviśeṣaṇāni kasyeti ? TARVV-MK 65,26ata āha — TA-MK 1.17 arthasya || TARVV-MK 65,28cakṣurādiviṣayo'rthaḥ, tasya bahvādiviśeṣaṇaviśiṣṭasya avagrahādayo bhavanti | TARV-MK 1.17.1iyarti paryāyanaryate vā tairityartho dravyam | TARVV-MK 65,29 pratyātmasaṃbandhinaḥ paryāyān ubhayanimitta- TARVV-MK 65,30vaśādutpattiṃ pratyāgūrṇān iyarti gacchati, aryate gamyate vā tairityarthaḥ | kaḥ punarasau ? dravyam | TARVV-MK 65,31kimarthamidamucyate — TARV-MK 1.17.2arthavacanaṃ guṇagrahaṇanivṛttyartham | TARVV-MK 66,01kecit — ‘rūpādayo guṇā evendriyaiḥ sannikṛṣyante tata- TARVV-MK 66,02stadgrahaṇam’ iti manyante; tanmatanivṛttyartham ‘arthasya’ ityucyate | na hi te rūpādayo guṇā TARVV-MK 66,03amūrtā indriyasannikarṣamāpadyante iti | tatpracayaviśeṣe sati sannikarṣasaṃbhava iti cet; na; TARVV-MK 66,04guṇānāṃ pracayānupapatteḥ | satyapi vā pracaye arthāntaraprādurbhāvābhāvāt sūkṣmāvasthānatikramāt TARVV-MK 66,05agrahaṇamevaiṣāṃ syāt | na tarhīdānīmidaṃ bhavati — ‘rūpaṃ mayā dṛṣṭaṃ gandho vā ghrātaḥ’ iti, TARVV-MK 66,06bhavati ca; arthagrahaṇāt tadavyatirekāt teṣāmapi grahaṇopapatteḥ | TARV-MK 1.17.3teṣu satsu matijñānātmalābhāt saptamīprasaṅgaḥ | TARVV-MK 66,07 yato viṣayeṣu satsu matijñānamāvi- TARVV-MK 66,08rbhavati ataḥ ‘arthe’ iti vācyam | TARV-MK 1.17.4na; anekāntāt | TARVV-MK 66,09 nāyamekānto'sti — ‘satyarthe matijñānaṃ bhavati’ iti, yataḥ satyapyarthe TARVV-MK 66,10avanitalabhavanasaṃbhūtasya kumārasyottīrṇamātrasya ghaṭarūpādimatijñānābhāvaḥ | athavā, nāyamekā- TARVV-MK 66,11nto'sti, adhikaraṇasya sattvāt saptamīprasaṅga iti | kasmāt ? tasyāvivakṣitatvāt | vivakṣā- TARVV-MK 66,12vaśāddhi kārakāṇi bhavanti | TARV-MK 1.17.5kriyākārakasaṃbandhasya vivakṣitatvāt | TARVV-MK 66,13 avagrahādayaḥ kriyāviśeṣā uktāḥ, teṣāmavaśyaṃ TARVV-MK 66,14kenacit karmaṇā bhavitavyamiti ‘bahvādivikalpasyārthasya’ ityucyate | TARV-MK 1.17.6bahvādisāmānādhikaraṇyād bahutvaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 66,15 yato bahvādirevārthaḥ nāto'nyaḥ, tato TARVV-MK 66,16bahvādisāmānyādhikaraṇyāt ‘arthānām’ iti bahutvaṃ prāpnoti ? TARV-MK 1.17.7na vā, anabhisambandhāt | TARVV-MK 66,17 na vaiṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? anabhisaṃbandhāt | na hyasya TARVV-MK 66,18bahvādibhirabhisaṃbandhaḥ kriyate | kena tarhi ? avagrahādibhiḥ | ‘kasya’ ityukte ‘arthasya’ ityabhi- TARVV-MK 66,19sambadhyate, tadviśeṣaṇaṃ bahvādigrahaṇam | TARV-MK 1.17.8sarvasya vā'ryamāṇatvāt | TARVV-MK 66,20 athavā, sarvasyāryamāṇasyārthatvam, ato jātipradhānatvānni- TARVV-MK 66,21rdeśasya ‘arthasya’ ityekatvanirdeśo yuktaḥ | TARV-MK 1.17.9pratyekamabhisaṃbandhādvā | TARVV-MK 66,22 athavā pratyekamabhisaṃbandhaḥ kriyate — bahorarthasya bahuvidhasyā- TARVV-MK 66,23rthasya iti | TARVV-MK 66,24kimamī avagrahādayaḥ sarvasyendriyānindriyārthasya bhavanti uta kaścidviṣayaviśeṣo'- TARVV-MK 66,25stīti ? ata āha — TA-MK 1.18 vyañjanasyāvagrahaḥ || TARVV-MK 66,27vyañjanamavyaktaṃ śabdādijātaṃ tasyāvagraho bhavati | kimarthamidam ? niyamārtham — ‘avagraha TARVV-MK 66,28eva nehādayaḥ’ iti | sa tarhyevakāraḥ kartavyaḥ ? TARV-MK 1.18.1na vā; sāmarthyādavadhāraṇapratīteḥ abbhakṣavat | TARVV-MK 66,29 na vā kartavyaḥ | kiṃ kāraṇam ? sāma- TARVV-MK 66,30rthyādavadhāraṇapratīteḥ | katham ? abbhakṣavat | yathā na kaścidapo na bhakṣayatīti sāmarthyādava- TARVV-MK 67,01dhāraṇaṃ pratīyate — ‘apa eva bhakṣayati’ iti, tathā sarveṣāmavagrahādīnāṃ prasiddhau avagrahavacana- TARVV-MK 67,02mavadhāraṇārthaṃ vijñāyate | TARV-MK 1.18.2tayorabhedo grahaṇāviśeṣāditi cet; na; vyaktā'vyaktabhedād abhinavaśarāvavat | TARVV-MK 67,04syādetat — tayorarthāvagrahavyañjanāvagrahayornāsti bhedaḥ — grahaṇāviśeṣāt, na hi śabdādigrahaṇaṃ prati TARVV-MK 67,05viśeṣo'stīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? vyaktāvyaktabhedāt | vyaktagrahaṇamarthāvagrahaḥ | avyakta- TARVV-MK 67,06grahaṇaṃ vyañjanāvagrahaḥ | katham ? abhinavaśarāvavat | yathā sūkṣmajalakaṇadvitrisiktaḥ śarāvo- TARVV-MK 67,07'bhinavo nārdrībhavati, sa eva punaḥ punaḥ sicyamānaḥ śanaistimyati, tathā ātmanaḥ śabdādīnāma- TARVV-MK 67,08vyaktagrahaṇāt prāk vyañjanāvagrahaḥ, vyaktagrahaṇamarthāvagrahaḥ | TARVV-MK 67,09sarvendriyāṇāmaviśeṣeṇa vyañjanāvagrahaprasaṅge yatrāsaṃbhavastadarthaṃ pratiṣedhamāha — TA-MK 1.19 na cakṣuranindriyābhyām || TARVV-MK 67,11cakṣuṣā anindriyeṇa ca vyañjanāvagraho na bhavati | kutaḥ ? TARV-MK 1.19.1vyañjanāvagrahābhāvaḥ cakṣurmanasoraprāpyakāritvat | TARVV-MK 67,12 yato'prāptamarthamavidikkaṃ yukta- TARVV-MK 67,13sannikarṣaviṣaye'vasthitaṃ bāhyaprakāśābhivyaktamupalabhate cakṣuḥ, manaścāprāptam, tato nānayorvya- TARVV-MK 67,14ñjanāvagraho'sti | TARV-MK 1.19.2icchāmātramiti cet; na; sāmarthyāt | TARVV-MK 67,15 syādetat — icchāmātramidam — ‘aprāptārthāvagrāhi TARVV-MK 67,16cakṣuḥ’ iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? sāmarthyāt | kathaṃ sāmarthyam ? āgamato yuktitaśca | TARVV-MK 67,17āgamatastāvat — TARVV-MK 67,18“puṭṭhaṃ suṇedi saddaṃ apuṭṭhaṃ puṇa passade rūvaṃ | TARVV-MK 67,19gaṃdhaṃ rasaṃ ca phāsaṃ baddhaṃ puṭṭhaṃ vijāṇādi || ” iti | TARVV-MK 67,20yuktito'pi — TARVV-MK 67,21aprāpyakāri cakṣuḥ spṛṣṭānavagrahāt | yadi prāpyakāri syāt, tvagindriyavat spṛṣṭa- TARVV-MK 67,22mañjanaṃ gṛhṇīyāt | na ca gṛhṇāti | ato manovadaprāpyakārītyavaseyam | TARVV-MK 67,23atra kecidāhuḥ — prāpyakāri cakṣuḥ āvṛtānavagrahāt tvagindriyavaditi; atrocyate — TARVV-MK 67,24kācābhrapaṭalasphaṭikāvṛtārthāvagrahe sati avyāpakatvādasiddho hetuḥ, vanaspaticaitanye svāpavat | TARVV-MK 67,25tathā saṃśayahetuḥ, aprāpyakāriṇyayaskāntopale sādhyavipakṣe'pi darśanāditi | bhautikatvāt prāpya- TARVV-MK 67,26kāri cakṣuragnivaditi cet; na; ayaskāntenaiva pratyuktatvāt | bahyendriyatvāt prāpyakāri TARVV-MK 68,01cakṣuriti cet; na; dravyendriyopakaraṇasya bhāvendriyasya prādhānyāt | aprāpyakāritve vyavahitā- TARVV-MK 68,02tiviprakṛṣṭagrahaṇaprasaṅga iti cet; na; ayaskāntenaiva pratyuktatvāt | ayaskāntopalam aprāpya TARVV-MK 68,03lohamākarṣadapi na vyavahitamākarṣati nātiviprakṛṣṭamiti saṃśayāvasthametaditi | aprāpyakāritve TARVV-MK 68,04saṃśayaviparyayābhāva iti cet; na; prāpyakāritve'pi tadaviśeṣāt | TARVV-MK 68,05kaścidāha — raśmivaccakṣuḥ, taijasatvāt, tasmātprāpyakārīti, agnivaditi; etaccāyu- TARVV-MK 68,06yuktam; anabhyupagamāt | na vayamabhyupagacchāmaḥ ‘taijasaṃ cakṣuḥ’ iti | tejolakṣaṇamauṣṇyamiti TARVV-MK 68,07kṛtvā cakṣurindriyasthānamuṣṇaṃ syāt | na ca taddeśaṃ sparśanendriyam uṣṇasparśopalambhi dṛṣṭamiti | TARVV-MK 68,08itaśca, ataijasaṃ cakṣuḥ bhāsuratvānupalabdheḥ | adṛṣṭavaśādanuṣṇābhāsuratvamiti cet, na; TARVV-MK 68,09adṛṣṭasya guṇatvāt, akriyasya bhāvasvabhāvanigrahāsāmarthyāt | naktañcararaśmidarśanād TARVV-MK 68,10raśmivaccakṣuriti cet; na; ataijaso'pi pudgaladravyasya bhāsuratvapariṇāmopapatteriti | TARVV-MK 68,11kiñca, gatimadvaidharmyāt | iha yad gatimadbhavati na tat sannikṛṣṭaviprakṛṣṭāvarthāvabhinna TARVV-MK 68,12kālaṃ prāpnoti, na ca tathā cakṣuḥ | cakṣurhi śākhācandramasāvabhinnakālamupalabhate, yāvatā kālena TARVV-MK 68,13śākhāṃ prāpnoti tāvatā candramasamiti spaṣṭaṃ gatimadvaidharmyam, tasmānna gatimaccakṣuriti | TARVV-MK 68,14yadi ca prāpyakāri cakṣuḥ syāt; tamisrāyāṃ rātrau dūre'gnau prajvalati tatsamī- TARVV-MK 68,15pagatadravyopalambhanaṃ bhavati kuto nāntarālagatadravyālocanam ? prakāśābhāvāditi cet; na; TARVV-MK 68,16taijasatvādagnyādivat sahāyāntarānapekṣatvaprasaṅgāt | TARVV-MK 68,17kiñca, yadi prāpyakāri cakṣuḥ syāt sāntarādhikagrahaṇaṃ na prāpnoti | nahīndriyā- TARVV-MK 68,18ntaraviṣaye gandhādau sāntaragrahaṇaṃ dṛṣṭaṃ nāpyadhikagrahaṇam | atha matam — bahiradhiṣṭhā- TARVV-MK 68,19nādvṛttirindriyasya ata upapannaṃ tadviṣayasya sāntarādhikagrahaṇamiti; tadayuktam; yasmānna TARVV-MK 68,20bahiradhiṣṭhānādindriyam, tatra cikitsādidarśanāt, anyathā adhiṣṭhānapidhāne'pi grahaṇaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 68,21manasaścābahirbhāvāt | manasā'dhiṣṭhitaṃ hi indriyaṃ svaviṣaye vyāpriyate, na ca mano bahiradhi- TARVV-MK 68,22ṣṭhānādasti, tadabhāvādagrahaṇaprasaṅgaḥ | anuvṛttau ca saṃbhavābhāvāt viprakīrṇaṃ cakṣūraśmi- TARVV-MK 68,23samūhaṃ kathamaṇumano'dhiṣṭhāsyati ? TARVV-MK 68,24kaścidāha — śrotramaprāpyakāri viprakṛṣṭaviṣayagrahaṇāditi; etaccāyuktam; asiddhatvāt | TARVV-MK 68,25sādhyaṃ tāvadetat — viprakṛṣṭaṃ śabdaṃ gṛhṇāti śrotram uta ghrāṇendriyavadavagāḍhaṃ svaviṣayabhāvapariṇataṃ TARVV-MK 69,01pudgaladravyaṃ gṛhṇāti iti | viprakṛṣṭaśabdagrahaṇe ca svakarṇāntarvilagatamaśakaśabdo nopalabhyeta | TARVV-MK 69,02nahīndriyaṃ kiñcidekaṃ dūraspṛṣṭaviṣayagrāhi dṛṣṭamiti | ākāśaguṇatvācchabdasya sparśavadgu- TARVV-MK 69,03ṇatvābhāva iti cet; na; amūrtaguṇasya ātmaguṇavat indriyaviṣayatvādarśanāditi | prāptāvagrahe TARVV-MK 69,04śrotrasya digdeśabhedaviśiṣṭaviṣayagrahaṇābhāva iti cet; na; śabdapariṇatavisarpatpudgalavegaśakti- TARVV-MK 69,05viśeṣasya tathābhāvopapatteḥ, sūkṣmatvāt apratighātāt samantataḥ praveśācca, siddhametat — TARVV-MK 69,06‘cakṣurmanasī varjayitvā śeṣāṇāmindriyāṇāṃ vyañjanāvagrahaḥ, sarveṣāmindriyāṇāmarthāvagrahaḥ’ iti | TARV-MK 1.19.3manaso'nindriyavyapadeśābhāvaḥ svaviṣayagrahaṇe karaṇāntarānapekṣatvāccakṣurvat | TARVV-MK 69,07 yathā TARVV-MK 69,08cakṣū rūpahaṇe karaṇāntaraṃ nāpekṣata iti indriyavyapadeśaṃ labhate tathā mano'pi guṇadoṣavicārādi- TARVV-MK 69,09svavyāpāre karaṇāntaraṃ nāpekṣata itīndriyaṃ prāpnoti nānindriyamiti | TARV-MK 1.19.4na vā, apratyakṣatvāt | TARVV-MK 69,10 navaiṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? apratyakṣatvāt | yathā cakṣurādi TARVV-MK 69,11parasparasyaindriyakatvāt pratyakṣaṃ na tathā mana aindriyakam | kutaḥ ? sūkṣmadravyapariṇāmāt, tasmā- TARVV-MK 69,12danindriyamityucyate | atrāha — kathamavagamyate apratyakṣaṃ tad ‘asti’ iti ? TARV-MK 1.19.5anumānāttasyādhigamaḥ | TARVV-MK 69,13 apratyakṣāṇāmapyarthānāṃ loke'numānādadhigatirdṛṣṭā, yathā TARVV-MK 69,14ādityasya gatiḥ, vanaspatīnāṃ ca vṛddhihrāsau | tathā manaso'pyastitvamanumānādadhigamyate | TARVV-MK 69,15ko'sāvanumānaḥ ? TARV-MK 1.19.6yugapajjñānakriyānutpattirmanaso hetuḥ | TARVV-MK 69,16 satsu cakṣurādikaraṇeṣu śaktimatsu, satsu ca TARVV-MK 69,17bāhyeṣu rūpādiṣu, sati cānekasmin prayojane yato jñānānāṃ kriyāṇāṃ ca yugapadanutpattiḥ, tadasti TARVV-MK 69,18mana ityanumīyate | TARV-MK 1.19.7anusmaraṇadarśanācca | TARVV-MK 69,19 yataḥ sakṛd dṛṣṭaṃ śrutaṃ vā'nusmaryate, atastaddarśanāttadastitvamava- TARVV-MK 69,20seyam | atrāha — ekasyātmanaḥ kutaḥ karaṇabhedaḥ ? TARV-MK 1.19.8jñasvabhāvasyāpi karaṇabhedaḥ anekakalākuśaladevadattavat | TARVV-MK 69,21 yathā anekajñānakriyāśakti- TARVV-MK 69,22yuktasyāpi devadattasya karaṇabhedo dṛśyate — citrakarmaṇi vartamānasya vartikālekhanīkūrcikādyupa- TARVV-MK 69,23karaṇāpekṣā, kāṣṭhakarmaṇi vartamānasya vāsīghaṭamukhavṛkṣādanādikaraṇāpekṣā, tathā ātmano'pi TARVV-MK 69,24kṣayopaśamabhedāt jñānakriyāpariṇāmaśaktiyuktasya cakṣurādyanekakaraṇāpekṣā na virudhyate | TARV-MK 1.19.9sa nāmakarmasāmarthyāt | TARVV-MK 69,25 sa eṣa karaṇabhedaḥ nāmakarmasāmarthyādveditavyaḥ | sa katham ? TARVV-MK 69,26iha yadetat śarīranāmakarmodayādyāpāditaṃ yavanālikāsaṃsthānaṃ śrotrendriyam, etadeva śabdopalabdhi- TARVV-MK 69,27sahiṣṇu netarāṇi | tathā yadetad ghrāṇendriyam atimuktakacandrakasaṃsthānam, etadeva gandhāvagama- TARVV-MK 69,28samarthaṃ netarāṇi | tathā yadetajjihvendriyaṃ kṣuraprākṛti, etadeva rasāvagame'laṃ nānyāni | TARVV-MK 69,29tathā yadetat sparśanendriyamanekākṛti tadeva sparśopalambhane'laṃ netarāṇi | tathā yadetaccakṣu- TARVV-MK 70,01rindriyaṃ masūrikākāraṃ kṛṣṇatārādhiṣṭhānaṃ tadeva rūpāviṣkaraṇe'laṃ netarāṇi iti | TARVV-MK 70,02evamābhinibodhikaṃ dravyakṣetrakālabhāvairavaseyam | dravyato matijñānī sarvadravyāṇyasarva- TARVV-MK 70,03paryāyāṇyupadeśena jānāti | kṣetrata upadeśena sarvakṣetrāṇi jānāti | athavā kṣetraṃ viṣayaḥ | TARVV-MK 70,04cakṣuṣaḥ kṣetraṃ saptacatvāriṃśadyojanasahasrāṇi triṣaṣṭyadhike ca dve yojanaśate yojanasya caikaviṃ- TARVV-MK 70,05śatiḥ ṣaṣṭibhāgāḥ | śrotrasya kṣetraṃ dvādaśa yojanāni | ghrāṇarasanasparśanānāṃ navayojanāni | TARVV-MK 70,06kālata upadeśena sarvakālaṃ jānāti | bhāvata upadeśena jīvādīnāmaudayikādīn bhāvān jānāti | TARVV-MK 70,07tat sāmānyādekam | indriyānindriyabhedād dvidhā | avagrahādibhedāccaturdhā | tairindriyaguṇi- TARVV-MK 70,08taiścaturviṃśatividham | taireva vyañjanāvagrahādhikairaṣṭāviṃśatividham | taireva mūlabhaṅgādhikairdravyā- TARVV-MK 70,09disahitairvā dvātriṃśadvidham | ta ete trayo vikalpā bahvādibhiḥ ṣaḍbhiritarānapekṣairguṇitāḥ TARVV-MK 70,10catuścatvāriśaṃ śatam aṣṭaṣaṣṭyuttaraṃ śatam dvānavatyadhikaṃ śatamiti ca bhavanti | ta eva TARVV-MK 70,11bahvādibhirdvādaśabhirguṇitā dve śate aṣṭāśītyuttare, trīṇi śatāni ṣaṭtriṃśāni, caturaśītya- TARVV-MK 70,12dhikāni trīṇi śatāni ca bhavanti | TARVV-MK 70,13āha — vyañjanāvagrahe bahvādyabhāvaḥ | kasmāt ? avyaktatvāt | ucyate — avagrahavat TARVV-MK 70,14tatsiddhiḥ | yathā avyaktagrahaṇamavagrahaḥ tathā bahvādivikalpopyavyaktarūpeṇaiva veditavyaḥ | athā'- TARVV-MK 70,15niḥsṛte katham ? tatrāpi ye ca yāvantaśca pudgalāḥ sūkṣmā niḥsṛtāḥ santi, sūkṣmāstu sādhāraṇairna TARVV-MK 70,16gṛhyante, teṣāmindriyasthānāvagāhanam aniḥsṛtavyañjanāvagrahaḥ | TARVV-MK 70,17parokṣe dvaividhye satyupaklṛptalakṣaṇavikalpamatijñānavidharmi yad dvitīyamapadiṣṭaṃ tatkiṃnni- TARVV-MK 70,18mittaṃ katividhaṃ ceti ? ucyate — TA-MK 1.20 śrutaṃ matipūrvaṃ dvi-anekadvādaśabhedam || TARV-MK 1.20.1śrutaśabdo jahatsvārthavṛttī rūḍhivaśāt kuśalaśabdavat | TARVV-MK 70,20 yathā kuśalaśabdaḥ kuśalavana TARVV-MK 70,21kriyāṃ pratītya vyutpāditaḥ taddhitvā sarvatra paryavadāte vartate, tathā śrutaśabdo'pi śravaṇamu- TARVV-MK 70,22pādāya vyutpādito rūḍhivaśāt kasmiṃścijjñānaviśeṣe vartate | TARV-MK 1.20.2kāryapratipālanāt pūraṇādvā pūrvaṃ kāraṇam | TARVV-MK 70,23kāryaṃ pālayati pūrayatīti vā pūrvaṃ TARVV-MK 70,24kāraṇaṃ liṅgaṃ nimittamityanarthāntaram | matijñānaṃ vyākhyātaṃ tatpūrvamasyetimatipūrvaṃ ‘mati- TARVV-MK 70,25kāraṇam’ ityarthaḥ | TARV-MK 1.20.3matipūrvakatve śrutasya tadātmakatvaprasaṅgo ghaṭavat, atadātmakatve vā tatpūrvakatvā- bhāvaḥ | TARVV-MK 70,27 kaścidāha — matipūrvaṃ śrutaṃ tadapi matyātmakaṃ prāpnoti, kāraṇaguṇānuvidhānaṃ hi TARVV-MK 70,28kāryaṃ dṛṣṭaṃ yathā mṛnnimitto ghaṭo mṛdātmakaḥ | athā'tadātmakamiṣyate, tatpūrvakatvaṃ tarhi TARVV-MK 70,29tasya hīyate iti | TARV-MK 1.20.4na vā, nimittamātratvāddaṇḍādivat | TARVV-MK 71,01 na vaiṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? nimittamātra- TARVV-MK 71,02tvād daṇḍādivat | yathā mṛdaḥ svayamantarghaṭabhavanapariṇāmābhimukhye, daṇḍacakrapauruṣeyaprayatnādi TARVV-MK 71,03nimittamātraṃ bhavati, yataḥ satsvapi daṇḍādinimitteṣu śarkarādipracito mṛtpiṇḍaḥ svayamantarghaṭa- TARVV-MK 71,04bhavanapariṇāmanirutsukatvānna ghaṭībhavati, ato mṛtpiṇḍa eva bāhyadaṇḍādinimittāpekṣa ābhya- TARVV-MK 71,05ntarapariṇāmasānnidhyād ghaṭo bhavati na daṇḍādayaḥ, iti daṇḍādīnāṃ nimittamātratvam | tathā TARVV-MK 71,06paryāyiparyāyayoḥ syādanyatvād ātmanaḥ svayamantaḥśrutabhavanapariṇāmābhimukhye matijñānaṃ nimitta- TARVV-MK 71,07mātraṃ bhavati, yataḥ satyapi samyagdṛṣṭeḥ śrotrendriyabalādhāne bāhyācāryapadārthopadeśasannidhāne TARVV-MK 71,08ca śrutajñānāvaraṇodayavaśīkṛtasya svayamantaḥśrutabhavananirutsukatvādātmano na śrutaṃ bhavati, TARVV-MK 71,09ato bāhyamatijñānādinimittāpekṣa ātmaiva ābhyantaraśrutajñānāvaraṇakṣayopaśamāpāditaśruta- TARVV-MK 71,10bhavanapariṇāmābhimukhyāt śrutībhavati, na matijñānasya śrutībhavanamasti, tasya nimittamātratvāt | TARV-MK 1.20.5anekāntācca | TARVV-MK 71,11 nāyamekānto'sti — ‘kāraṇasadṛśameva kāryam’ iti | kutaḥ ? tatrāpi TARVV-MK 71,12saptabhaṅgīsaṃbhavāt | katham ? ghaṭavat | yathā ghaṭaḥ kāraṇena mṛtpiṇḍena syātsadṛśaḥ, syānna sadṛśa TARVV-MK 71,13ityādi | mṛddravyājīvānupayogādyādeśāt syātsadṛśaḥ, piṇḍaghaṭasaṃsthānādiparyāyādeśāt TARVV-MK 71,14syānna sadṛśaḥ | pūrvavaduttare ca bhaṅgā netavyāḥ | yasyaikāntena kāraṇānurūpaṃ kāryam, tasya ghaṭa- TARVV-MK 71,15piṇḍaśivikādiparyāyā upālabhyante | kiñca, ghaṭena jaladhāraṇādivyāpāro na kriyeta mṛtpiṇḍe TARVV-MK 71,16tadadarśanāt | api ca, mṛtpiṇḍasya ghaṭatvena pariṇāmavad ghaṭasyāpi ghaṭatvena pariṇāmaḥ syāt, TARVV-MK 71,17ekāntasadṛśatvāt | na caivaṃ bhavati | ato naikāntena kāraṇasadṛśatvam | tathā śrutaṃ sāmānyā- TARVV-MK 71,18deśāt syātkāraṇasadṛśaṃ yato matirapi jñānaṃ śrutamapi | avyavahitābhimukhagrahaṇa-nānāprakārārtha- TARVV-MK 71,19prarūpaṇasāmarthyādiparyāyādeśāt syānna kāraṇasadṛśam | pūrvavaduttare ca bhaṅgā netavyāḥ | TARV-MK 1.20.6śrotramatipūrvasyaiva śrutatvaprasaṅgastadarthatvāditi cet; na; uktatvāt | TARVV-MK 71,20 syādetat — TARVV-MK 71,21śrotramatipūrvasyaiva śrutatvaṃ prāpnoti | kutaḥ ? tadarthatvāt | śrutvā avadhāraṇāddhi śrutamityucyate, TARVV-MK 71,22tena cakṣurādimatipūrvasya śrutatvaṃ na prāpnoti; tanna; kiṃ kāraṇam ? uktametat — ‘śrutaśabdo'yaṃ TARVV-MK 71,23rūḍhiśabdaḥ’ iti | rūḍhiśabdāśca svotpattinimittakriyānapekṣāḥ pravartanta iti sarvamatipūrvasya TARVV-MK 71,24śrutatvasiddhirbhavati | TARV-MK 1.20.7ādimato'ntavatvāt śrutasyā'nādinidhanatvānupapattiriti cet; na; dravyādisāmānyāpekṣayā tatsiddheḥ | TARVV-MK 71,26 syādetat — śrutasya ādimattvamabhyupagatam — ‘matipūrvam’ iti vacanāt, ādimataśca TARVV-MK 71,27loke antavattvaṃ dṛṣṭam, tata ādyantasaṃbhavād ‘anādinidhanaṃ śrutam’ iti vyāhanyate, tataśca TARVV-MK 71,28puruṣakṛtitvādaprāmāṇyaṃ syāditi; naiṣa doṣaḥ; dravyādisāmānyāpekṣayā tatsiddheḥ | dravyakṣetra- TARVV-MK 71,29kālabhāvānāṃ viśeṣasyāvivakṣāyāṃ śrutam ‘anādinidhanam’ ityucyate, na hi kenacitpuruṣeṇa kvacit TARVV-MK 71,30kadācit kathañcidutprekṣitamiti | teṣāmeva viśeṣāpekṣayā ādirantaśca saṃbhavatīti matipūrva- TARVV-MK 72,01mityucyate | yathā aṅkuro bījapūrvaḥ, sa ca santānāpekṣayā anādinidhana iti | na cā'puruṣa- TARVV-MK 72,02kṛtitvaṃ prāmāṇyakāraṇam; cauryādyupadeśasyāsmaryamāṇakartṛkasya prāmāṇyaprasaṅgāt | anityasya TARVV-MK 72,03ca pratyakṣādeḥ prāmāṇye ko virodhaḥ ? TARV-MK 1.20.8samyaktvotpattau yugapanmatiśrutotpattermatipūrvakatvābhāva iti cet; na; samyaktvasya tadapekṣatvāt | TARVV-MK 72,05 syānmatam — matyajñānaśrutājñānayoḥ prathamasamyaktvotpattau yugapajjñānapariṇāmāt TARVV-MK 72,06matipūrvakatvaṃ śrutasya nopapadyata iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? samyaktvasya tadapekṣatvāt | tayorhi TARVV-MK 72,07samyaktvaṃ samyagdarśanotpattau yugapadbhavati ātmalābhastu kramavān, iti matipūrvakatvaṃ TARVV-MK 72,08yuktaṃ pitāputravat | TARV-MK 1.20.9matipūrvakatvāviśeṣāt śrutāviśeṣa iti cet; na; kāraṇabhedāttadbhedasiddheḥ | TARVV-MK 72,09 syādetat — TARVV-MK 72,10sarveṣāṃ prāṇināṃ śrutamaviśiṣṭaṃ prāpnoti | kutaḥ ? kāraṇāviśeṣāt | matipūrvatvaṃ hi TARVV-MK 72,11kāraṇamiṣṭam, tacca sarveṣāmaviśiṣṭamiti | tanna; kiṃ kāraṇam ? kāraṇabhedāttadbhedasiddheḥ | TARVV-MK 72,12pratipuruṣaṃ hi matiśrutāvaraṇakṣayopaśamo bahudhā bhinnaḥ tadbhedād bāhyanimittabhedācca śrutasya TARVV-MK 72,13prakarṣāprakarṣayogo bhavati matipūrvakatvāviśeṣe'pi | TARV-MK 1.20.10śrutāt śrutapratipatterlakṣaṇāvyāptiriti cet; na; tasyopacārato matitvasiddheḥ | TARVV-MK 72,15syānmatam — yadā śabdapariṇatapudgalaskandhādāhitavarṇapadavākyādibhāvāt cakṣurādiviṣayācca TARVV-MK 72,16ādyaśrutaviṣayabhāvamāpannād avinābhāvinaḥ kṛtasaṅgītirjano ghaṭājjaladhāraṇādikārya- TARVV-MK 72,17saṃbandhyantaraṃ pratipadyate dhūmādervā'gnyādidravyam, tadā śrutāt śrutapratipattiriti kṛtvā mati- TARVV-MK 72,18pūrvalakṣaṇamavyāpīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tasyopacārato matitvasiddheḥ | matipūrvaṃ hi śrutaṃ TARVV-MK 72,19kvacit ‘matiḥ’ ityupacaryate | athavā, vyavahite pūrvaśabdo vartate, tadyathā ‘pūrvaṃ mathurāyāḥ pāṭali- TARVV-MK 72,20putram’ iti | tataḥ sākṣānmatipūrvaṃ paramparayā vā matipūrvamapi matipūrvagrahaṇena gṛhyate | TARV-MK 1.20.11bhedaśabdasya pratyekaṃ parisamāptirbhujivat | TARVV-MK 72,21 yathā ‘devadattajinadattagurudattā bhojya- TARVV-MK 72,22ntām’ iti bhujiḥ pratyekaṃ parisamāpyate tathehāpi bhedaśabdaḥ pratyekamabhisaṃbadhyate — dvibhedamanekabhedaṃ TARVV-MK 72,23dvādaśabhedaṃ ca iti | tatrāṅgapraviṣṭamaṅgabāhyaṃ ceti dvividham | TARV-MK 1.20.12aṅgapraviṣṭamācārādidvādaśabhedaṃ buddhyatiśayarddhiyuktagaṇadharānusmṛtagrantharacanam | TARVV-MK 72,25bhagavadarhatsarvajñāhimavannirgatavāggaṅgā'rthavimalasalilaprakṣālitāntaḥkaraṇaiḥ buddhyatiśayarddhiyu- TARVV-MK 72,26ktairgaṇadharairanusmṛtagrantharacanam ācārādidvādaśavidhamaṅgapraviṣṭamityucyate | tadyathā — ācāraḥ, TARVV-MK 72,27sūtrakṛtam, sthānam, samavāyaḥ, vyākhyāprajñaptiḥ, jñātṛdharmakathā, upāsakādhyayanam, anta- TARVV-MK 72,28kṛddaśā, anuttaraupapādikadaśā, praśnavyākaraṇam, vipākasūtram, dṛṣṭivāda iti | ācāre caryā- TARVV-MK 73,01vidhānaṃ śuddhyaṣṭakapañcasamititriguptivikalpaṃ kathyate | sūtrakṛte jñānavinayaprajñāpanā kalpyāka- TARVV-MK 73,02lpyacchedopasthāpanā vyavahāradharmakriyāḥ prarūpyante | sthāne anekāśrayāṇāmarthānāṃ nirṇayaḥ kriyate | TARVV-MK 73,03samavāye sarvapadārthānāṃ samavāyaścintyate | sa caturvidhaḥ — dravyakṣetrakālabhāva- TARVV-MK 73,04vikalpaiḥ | tatra dharmā'dharmāstikāyalokākāśaikajīvānāṃ tulyā'saṃkhyeyapradeśatvāt ekena pramāṇena TARVV-MK 73,05dravyāṇāṃ samavāyanād dravyasamavāyaḥ | jambūdvīpasarvārthasiddhyapratiṣṭhānanarakanandīśvaraikavāpīnāṃ TARVV-MK 73,06tulyayojanaśatasahasraviṣkambhapramāṇena kṣetrasamavāyanāt kṣetrasamavāyaḥ | utsarpiṇyavasarpiṇyo- TARVV-MK 73,07stulyadaśasāgaropamakoṭikoṭipramāṇāt kālasamavāyanāt kālasamavāyaḥ | kṣāyikasamya- TARVV-MK 73,08ktvakevalajñānakevaladarśanayathākhyātacāritrāṇāṃ yo bhāvaḥ tadanubhavasya tulyānantapramāṇatvāt TARVV-MK 73,09bhāvasamavāyanād bhāvasamavāyaḥ | TARVV-MK 73,10vyākhyāprajñaptau ṣaṣṭivyākaraṇasahasrāṇi ‘kimasti jīvaḥ, nāsti’ ityevamādīni TARVV-MK 73,11nirūpyante | jñātṛdharmakathāyām ākhyānopākhyānānāṃ bahuprakārāṇāṃ kathanam | upāsakādhyayane TARVV-MK 73,12śrāvakadharmalakṣaṇam | saṃsārasyāntaḥ kṛto yaiste antakṛtaḥ | namimataṅgagasomilarāmaputrasudarśa- TARVV-MK 73,13nayamalīkavalīkakiṣkambalapālāmbaṣṭhaputrā ityete daśa vardhamānatīrthaṅkaratīrthe | evamṛṣa- TARVV-MK 73,14bhādīnāṃ trayoviṃśatestīrtheṣvanye'nye ca daśa daśānagārā daśa daśa dāruṇānupasargānnirjitya TARVV-MK 73,15kṛtsnakarmakṣayādantakṛtaḥ daśa asyāṃ varṇyante iti antakṛddaśā | athavā, antakṛtāṃ daśā TARVV-MK 73,16antakṛddaśā, tasyām arhadācāryavidhiḥ sidhyatāṃ ca | upapādo janma prayojanaṃ yeṣāṃ ta ime TARVV-MK 73,17aupapādikāḥ, vijayavaijayantajayantāparājitasarvārthasiddhākhyāni pañcānuttarāṇi, anuttareṣvau- TARVV-MK 73,18papādikā anuttaraupapādikāḥ — ṛṣidāsa-vānya-sunakṣatra-kārtika-nanda-nandana-śālibhadra-abhaya- TARVV-MK 73,19vāriṣeṇa-cilātaputrā ityete daśa vardhamānatīrthakaratīrthe | evamṛṣabhādīnāṃ trayoviṃśatestīrtheṣva- TARVV-MK 73,20nye'nye ca daśa daśānagārā daśa daśa dāruṇānupasargānnirjitya vijayādyanuttareṣūtpannā ityevamanuttarau- TARVV-MK 73,21papādikāḥ daśāsyāṃ varṇyanta ityanuttaraupapādikadaśā | athavā, anuttaraupapādikānāṃ daśā TARVV-MK 73,22anuttaraupapādikadaśā tasyāmāyurvaikriyikānubandhaviśeṣaḥ | ākṣepavikṣepairhetunayāśritānāṃ TARVV-MK 74,01praśnānāṃ vyākaraṇaṃ praśnavyākaraṇam, tasmiṃllaukikavaidikānāmarthānāṃ nirṇayaḥ | vipākasūtre TARVV-MK 74,02sukṛtaduḥkṛtānāṃ vipākaścintyate | TARVV-MK 74,03dvādaśamaṅgaṃ dṛṣṭivāda iti | kautkalakāṇeviddhi — kauśika-harismaśru-māṃchapika TARVV-MK 74,04romaśa-hārīta-muṇḍāśvalāyanādīnāṃ kriyāvādadṛṣṭīnāmaśītiśatam, marīcikumāra-kapilolūka- TARVV-MK 74,05gārgya-vyādhrabhūti-vādvali-māṭhara-maudgalyāyanādīnāmakriyāvādadṛṣṭīnāṃ caturaśītiḥ, sākalya- TARVV-MK 74,06valkala-kuthumi-sātyamugri-nārāyaṇa-kaṭha-mādhyandina-mauda-paippalāda-bādarāyaṇāmbaṣṭhi-kṛdauvi- TARVV-MK 74,07kāyana-vasu-jaiminyādīnāmajñānikudṛṣṭīnāṃ saptaṣaṣṭiḥ, vaśiṣṭha-pārāśara-janukarṇi-vālmīki TARVV-MK 74,08raumaharṣiṇisatyadatta-vyāsailāputraupamanyavaindradattāyasthūṇādīnāṃ vainayikadṛṣṭīnāṃ dvātriṃśat | TARVV-MK 74,09eṣāṃ dṛṣṭiśatānāṃ trayāṇāṃ triṣaṣṭyuttarāṇāṃ prarūpaṇaṃ nigrahaśca dṛṣṭivāde kriyate | TARVV-MK 74,10sa pañcavidhaḥ-parikarma sūtraṃ prathamānuyogaḥ pūrvagataṃ cūlikā ceti | TARVV-MK 74,11tatra pūrvagataṃ caturdaśaprakāram-utpādapūrvam agrāyaṇaṃ vīryapravādam astināstipravāda TARVV-MK 74,12jñānapravādaṃ satyapravādam ātmapravādaṃ karmapravādaṃ pratyākhyānanāmadheyaṃ vidyānuvādaṃ kalyāṇanāma- TARVV-MK 74,13dheyaṃ prāṇāvāyaṃ kriyāviśālaṃ lokabindusāramiti | kālapudgalajīvādīnāṃ yadā yatra yathā ca TARVV-MK 74,14paryāyeṇotpādo varṇyate tadutpādapūrvam | kriyāvādādīnāṃ prakriyā agrāṇīva aṅgādīnāṃ svasamaya- TARVV-MK 75,01viṣayaśca yatra khyāpitastadagrāyaṇam | chadmasthakevalināṃ vīryaṃ surendradaityādhipānāṃ ṛddhayo narendra- TARVV-MK 75,02cakradharabaladevānāṃ ca vīryalābho dravyāṇāṃ samyaktvalakṣaṇaṃ ca yatrābhihitaṃ tadvīryapravādam | TARVV-MK 75,03pañcānāmastikāyānāmartho nayānāṃ cānekaparyāyaiḥ ‘idamastīdaṃ nāsti’ iti ca kārtsnyena yatrāva- TARVV-MK 75,04bhāsitaṃ tadastināstipravādam | athavā, ṣaṇṇāmapi dravyāṇāṃ bhāvābhāvaparyāyavidhinā svapara- TARVV-MK 75,05paryāyābhyām ubhayanayavaśīkṛtābhyām arpitānarpitasiddhābhyāṃ yatra nirūpaṇaṃ tadastināsti- TARVV-MK 75,06pravādam | pañcānāmapi jñānānāṃ prādurbhāvaviṣayāyatanānāṃ jñāninām ajñānināmindriyāṇāṃ TARVV-MK 75,07ca prādhānyena yatra vibhāgo vibhāvitaḥ tajjñānapravādam | TARVV-MK 75,08vāgguptisaṃskārakāraṇaprayogo dvādaśadhā bhāṣā vaktāraścānekaprakāramṛṣābhidhānaṃ daśa- TARVV-MK 75,09prakāraśca satyasadbhāvo yatra prarūpitaḥ tat satyapravādam | vāgguptirvakṣyamāṇā | vāksaṃskāra- TARVV-MK 75,10kāraṇāni śiraḥkaṇṭhādīni aṣṭau sthānāni | vākprayogaḥ śubhetaralakṣaṇo vakṣyate | TARVV-MK 75,11abhyākhyānakalahapaiśunyāsaṃbaddhapralāparatyaratyupadhinikṛtyapraṇatimoṣasamyaṅmithyādarśanā- TARVV-MK 75,12tmikā bhāṣā dvādaśadhā | hiṃsādeḥ karmaṇaḥ karturviratasya viratāviratasya vā'yamasya kartetyabhi- TARVV-MK 75,13dhānam abhyākhyānam | kalahaḥ pratītaḥ | pṛṣṭhato doṣāviṣkaraṇaṃ paiśunyam | dharmārthakāmamokṣā'saṃbaddhā TARVV-MK 75,14vāg asaṃbaddhapralāpaḥ | śabdādiviṣayadeśādiṣu ratyutpādikā rativāk | teṣvevāratyutpādikā TARVV-MK 75,15arativāk | yāṃ vācaṃ śrutvā parigrahārjanarakṣaṇādiṣvāsajyate sopadhivāk | vaṇigvyavahāre TARVV-MK 75,16yāmavadhārya nikṛtipravaṇa ātmā bhavati sā nikṛtivāk | yāṃ śrutvā tapovijñānādhikeṣvapi na TARVV-MK 75,17praṇamati sā apraṇativāk | yāṃ śrutvā steye vartate sā moṣavāk | samyaṅmārgasyopadeṣṭrī TARVV-MK 75,18sā samyagdarśanavāk | tadviparītā mithyādarśanavāk | vaktāraśca āviṣkṛtavaktṛtvaparyāyā TARVV-MK 75,19dvīndriyādayaḥ | dravyakṣetrakālabhāvāśrayamanekaprakāramanṛtam | TARVV-MK 75,20daśavidhaḥ satyasadbhāvaḥ — nāma-rūpa-sthāpanā-pratītya-saṃvṛti-saṃyojanā-janapada-deśa-bhāva- TARVV-MK 75,21samayasatyabhedena | tatra sacetanetaradravyasyāsatyapyarthe yadvyavahārārthaṃ saṃjñākaraṇaṃ tannāmasatyam, TARVV-MK 75,22indra ityādi | yadarthāsannidhāne'pi rūpamātreṇocyate tadrūpasatyam, yathā citrapuruṣādiṣu asatyapi TARVV-MK 75,23caitanyopayāgādāvarthe puruṣa ityādi | asatyapyarthe yatkāryārthaṃ sthāpitaṃ dyūtākṣanikṣepādiṣu tat TARVV-MK 75,24sthāpanāsatyam | ādimadanādimadaupaśamikādīn bhāvān pratītya yadvacanaṃ tat pratītyasatyam | TARVV-MK 75,25yalloke saṃvṛtyā nītaṃ vacastat saṃvṛtisatyaṃ yathā pṛthivyādyanekakāraṇatve'pi sati ‘paṅke jātaṃ TARVV-MK 75,26paṅkajam’ ityādi | dhūpacūrṇavāsānulepanapragharṣādiṣu padma-makara-haṃsa-sarvatobhadra-krauñca-vyūhādiṣu TARVV-MK 75,27vā sacetanetaradravyāṇāṃ yathā bhāgavidhisanniveśāvirbhāvakaṃ yadvacastat saṃyojanāsatyam | TARVV-MK 75,28dvātriṃśajjanapadeṣvāryānāryabhedeṣu dharmārthakāmamokṣāṇāṃ prāpakaṃ yadvacaḥ tat janapadasatyam | TARVV-MK 75,29grāmanagararājagaṇapākhaṇḍajātikulādidharmāṇāmupadeṣṭṛ yadvacaḥ tad deśasatyam | chadmasthajñānasya TARVV-MK 75,30dravyayāthātmyādarśane'pi saṃyatasya saṃyatāsaṃyatasya vā svaguṇaparipālanārthaṃ prāsukamidamaprāsukami- TARVV-MK 75,31tyādi yadvacaḥ tat bhāvasatyam | pratiniyataṣaṭtayadravyaparyāyāṇāmāgamagamyānāṃ yāthātmyāviṣkaraṇaṃ TARVV-MK 75,32yadvacaḥ tat samayasatyam | TARVV-MK 76,01yatrātmano'stitvanāstitvanityatvānityatvakartṛtvabhoktṛtvādayo dharmāḥ ṣaḍjīva- TARVV-MK 76,02nikāyabhedāśca yuktito nirdiṣṭāḥ tadātmapravādam | bandhodayopaśamanirjarāparyāyā anubhava- TARVV-MK 76,03pradeśādhikaraṇāni sthitiśca jaghanyamadhyamotkṛṣṭā yatra nirdiśyate tatkarmapravādam | TARVV-MK 76,04vrata-niyama-pratikramaṇa-pratilekhana-tapaḥ-kalpopasargācāra-pratimā-virā nārādhanāviśuddhyupakramāḥ TARVV-MK 76,05śrāmaṇyakāraṇaṃ ca parimitāparimitadravyabhāvapratyākhyānaṃ ca yatrākhyātaṃ tatpratyākhyānanāmadheyam | TARVV-MK 76,06samastā vidyā aṣṭau mahānimittāni tadviṣayo rajjurāśividhiḥ kṣetraṃ śreṇī loka- TARVV-MK 76,07pratiṣṭhāsaṃsthānaṃ samudghātaśca yatra kathyate tadvidyānuvādam | tatrāṅguṣṭhaprasenādīnāmalpavidyānāṃ TARVV-MK 76,08saptaśatāni mahārohiṇyādīnāṃ mahāvidyānāṃ pañcaśatāni | antarikṣa-bhaumāṅga-svara- TARVV-MK 76,09svapna-lakṣaṇa-vyañjana-chinnāni aṣṭau mahānimittāni | teṣāṃ viṣayo lokaḥ | kṣetramākāśaṃ TARVV-MK 76,10paṭasūtravaccarmāvayavavadvā ānupūrvyeṇa ūrdhvādhastiryagvyavasthitā asaṃkhyātā ākāśapradeśa- TARVV-MK 76,11paṅktayaḥ śreṇaya uktāḥ | TARVV-MK 76,12alokākāśasyānantasya bahumadhye supratiṣṭhakasaṃsthāno lokaḥ, ūrdhvamadhastiryaṅmṛdaṅgavetrā- TARVV-MK 76,13sanajñallaryākṛtiḥ, tanuvātavalayaparikṣipta ūrdhvādhastiryakṣu prataravṛttaścaturdaśarajjvāyāmaḥ | meru- TARVV-MK 76,14pratiṣṭhavajravaiḍūryapaṭalāntararucakasaṃsthitā aṣṭāvākāśapradeśā lokamadhyam | lokamadhyād yāva- TARVV-MK 76,15daiśānāntaḥ tāvat ekā rajjurardhaṃ ca | māhendrānte tisraḥ | brahmalokānte'rdhacaturthāḥ | kāpiṣṭhānte TARVV-MK 76,16catasraḥ | mahāśukrānte'rdhapañcamāḥ | sahasrārānte pañca | prāṇatānte'rdhaṣaṣṭhāḥ | acyutānte TARVV-MK 76,17ṣaṭ | ālokāntāt sapta | tathā lokamadhyādadho yāvaccharkarāpṛthivyantastāvadekā rajjuḥ | tato'dhaḥ TARVV-MK 76,18pṛthivīnāṃ pañcānāṃ pratyekamante'nte rajjurekaikā vṛddhā | tato'dhastamastamaḥprabhāyā ālokāntā- TARVV-MK 76,19dekā rajjuḥ | evaṃ saptādho rajjavaḥ | TARVV-MK 76,20ghanodadhi-ghanānila-tanuvātavalayāni trīṇi, yairayaṃ parikṣiptaḥ sarvaḥ samantāllokaḥ | TARVV-MK 76,21trayāṇāmapyadholokadigvidikpārśvabhāvināṃ pratyekaṃ vistāro viṃśatiyojanasahasrāṇi | tata upari TARVV-MK 76,22kramato hānivaśāttiryaglokabhāvidigvidikpārśveṣvaṣṭāsu pratyekaṃ trīṇyapi valayāni pañca TARVV-MK 76,23catvāri trīṇi yojanavistīrṇāni | punarupari vṛddhivaśād brahmaloke digvidikpārśveṣvaṣṭāsu TARVV-MK 76,24pratyekaṃ trīṇyapi valayāni saptapañcacaturyojanavistīrṇāni | punarhānivaśāllokāgre aṣṭāsvapi TARVV-MK 76,25digvidikpārśveṣu pratyekaṃ trīṇyapi valayāni pañcacatustriyojanavistīrṇāni | daṇḍavalayāni TARVV-MK 76,26punarupari adhaśca trīṇyapi | upari lokāgre ghanodadherdvigavyūtī ghanānilasya krośaḥ tanuvātasya TARVV-MK 76,27deśonaḥkrośo vistāraḥ | adhaḥ kalaṅkalapṛthivīparyante ghanodadheḥ sapta ghanānilasya pañca TARVV-MK 76,28tanuvātasya catvāri yojanāni vistāraḥ | TARVV-MK 76,29adhaḥ lokamūle digvidikṣu viṣkambhaḥ sapta rajjavaḥ | tiryagloke rajjurekā | brahmaloke TARVV-MK 76,30pañca | punarlokāgre rajjurekā | lokamadhyādadho rajjumavagāhya śarkarānte aṣṭāsvapi digvidikṣu TARVV-MK 77,01viṣkambhaḥ rajjurekā rajjvāśca ṣaṭsaptabhāgāḥ | tato rajjumavagāhya bālukānte dve rajjū TARVV-MK 77,02rajjvāśca pañcasaptabhāgāḥ | tato rajjumavagāhya paṅkānte tisro rajjavaḥ rajjvāśca TARVV-MK 77,03catvāraḥ saptabhāgāḥ | tato rajjumavagāhya dhūmānte catasro rajjavaḥ rajjvāśca trayaḥ saptabhāgāḥ | TARVV-MK 77,04tato rajjumavagāhya tamaḥprabhānte pañca rajjavaḥ rajjvāśca dvau saptabhāgau | tato rajjuma- TARVV-MK 77,05vagāhya tamastamaḥprabhānte ṣaḍ rajjavaḥ rajjvāḥ saptabhāgaścaikaḥ | tato rajjumavagāhya TARVV-MK 77,06kalaṅkalānte viṣkambhaḥ sapta rajjavaḥ | vajratalādupari rajjumutkramya viṣkambho dve rajjū TARVV-MK 77,07rajjvāścaikaḥ saptabhāgaḥ | tato rajjumutkramya tisro rajjavaḥ rajjvāśca dvau saptabhāgau | TARVV-MK 77,08tato rajjumutkramya catasro rajjavaḥ rajjvāśca trayaḥ saptabhāgāḥ | tato'rdharajjumutkramya rajjavaḥ TARVV-MK 77,09pañca | tato'rdharajjumutkramya catasro rajjavaḥ rajjvāśca trayaḥ saptabhāgāḥ | tato rajjumutkramya TARVV-MK 77,10tisro rajjavaḥ, rajjvāśca dvau saptabhāgau | tato rajjumutkramya dve rajjū rajjvāścaikaḥ saptabhāgaḥ | TARVV-MK 77,11tato rajjumutkramya lokānte rajjurekā viṣkambhaḥ | eṣa rajjuvidhiḥ | TARVV-MK 77,12hantergamikriyātvāt saṃbhūyātmapradeśānāṃ ca bahirudhananaṃ samudghātaḥ | sa saptavidhaḥ — TARVV-MK 77,13vedanākaṣāyamāraṇāntikatejovikriyā''hārakakevaliviṣayabhedāt | tatra vātikādiroga- TARVV-MK 77,14viṣādidravyasaṃbandhasantāpāpāditavedanākṛto vedanāsamudghātaḥ | dvitayapratyayaprakarṣotpādita- TARVV-MK 77,15krodhādikṛtaḥ kaṣāyasamudghātaḥ | aupakramikānupakramāyuḥkṣayāvirbhūtamaraṇāntaprayojano māra- TARVV-MK 77,16ṇāntikasamudghātaḥ | jīvānugrahopaghātapravaṇatejaḥśarīranirvartanārthastejassamudghātaḥ | ekatva- TARVV-MK 77,17pṛthaktvanānāvidhavikriyaśarīravākpracārapraharaṇādivikriyāprayojano vaikriyikasamudghātaḥ | TARVV-MK 77,18athoktavidhinā alpasāvadyasūkṣmārthagrahaṇaprayojanāhārakaśarīranirvṛttyartha āhārakasamudghātaḥ | TARVV-MK 77,19vedanīyasya bahutvād alpatvāccāyuṣo'nābhogapūrvakamāyuḥsamakaraṇārthaṃ dravyasvabhāvatvāt surā- TARVV-MK 77,20dravyasya phenavegabudbudāvirbhāvopaśamanavad dehasthātmapradeśānāṃ bahiḥsamudghātanaṃ kevalisamudghātaḥ | TARVV-MK 77,21āhārakamāraṇāntikasamudghātāvekadikkau | yata āhārakaśarīramātmā nirvartayan śreṇi- TARVV-MK 77,22gatitvāt ekadikkānātmadeśānasaṃkhyātānnirgamayya āhārakaśarīramaratnimātraṃ nirvartayati | TARVV-MK 77,23anyakṣetrasamudghātakāraṇābhāvāt yatrānena narakādāvutpattavyaṃ tatraiva māraṇāntikasamudghātena TARVV-MK 77,24ātmapradeśā ekadikkāḥ samuddhanyante nānyakṣetre, atastāvekadikkau | śeṣāḥ pañca samudghātāḥ TARVV-MK 77,25ṣaḍdikkāḥ | yato vedanādisamudghātavaśād bahirniḥsṛtānāmātmapradeśānāṃ pūrvāparadakṣiṇotta- TARVV-MK 77,26rordhvādhodikṣu gamanamiṣṭaṃ śreṇigatitvādātmapradeśānām | vedanā-kaṣāya-māraṇāntika-tejo- TARVV-MK 77,27vaikriyikā''hārakasamudghātāḥ ṣaḍasaṃkhyeyasamayikāḥ | kevalisamudghātaḥ aṣṭasamayikaḥ — daṇḍa- TARVV-MK 77,28kavāṭaprataralokapūraṇāni caturṣu samayeṣu punaḥ pratarakapāṭadaṇḍasvaśarīrānupraveśāścaturṣu iti | TARVV-MK 77,29raviśaśigrahanakṣatratārāgaṇānāṃ cāropapādagativiparyayaphalāni śakunavyāhṛtam arhad- TARVV-MK 77,30baladeva-vāsudeva-cakradharādīnāṃ garbhāvataraṇādimahākalyāṇāni ca yatroktāni tat kalyāṇa- TARVV-MK 77,31nāmadheyam | kāyacikitsādyaṣṭāṅga āyurvedaḥ bhūtikarma jāṅgulikaprakramaḥ prāṇāpānavibhāgo'pi TARVV-MK 77,32yatra vistāreṇa varṇitastat prāṇāvāyam | lekhādikāḥ kalā dvāsaptatiḥ, guṇāścatuḥṣaṣṭi straiṇāḥ, TARVV-MK 77,33śilpāni kāvyaguṇadoṣakriyāchandovicitikriyā-kriyāphalopabhoktāraśca yatra vyākhyātāḥ TARVV-MK 78,01tatkriyāviśālam | yatrāṣṭau vyavahārāścatvāri bījāni parikarma rāśikriyāvibhāgaśca TARVV-MK 78,02sarvaśrutasaṃpadupadiṣṭā tatkhalu lokabindusāram | TARV-MK 1.20.13ārātīyācāryakṛtāṅgārthapratyāsannarūpamaṅgabāhyam | TARVV-MK 78,03 yad gaṇadharaśiṣyapraśiṣyai- TARVV-MK 78,04rārātīyairadhigataśrutārthatattvaiḥ kāladoṣādalpamedhāyurbalānāṃ prāṇināmanugrahārthamupanibaddhaṃ saṃkṣi- TARVV-MK 78,05ptāṅgārthavacanavinyāsaṃ tadaṅgabāhyam | TARV-MK 1.20.14tadanekavidhaṃ kālikotkālikādivikalpāt | TARVV-MK 78,06 tadaṅgabāhyamanekavidham — kālika- TARVV-MK 78,07mutkālikamityevamādivikalpāt | svādhyāyakāle niyatakālaṃ kālikam | aniyatakāla- TARVV-MK 78,08mutkālikam | tadbhedā uttarādhyayanādayo'nekavidhāḥ | TARVV-MK 78,09atrāha — anumānādīnāṃ pṛthaganupadeśaḥ kimarthaḥ ? TARV-MK 1.20.15anumānādīnāṃ pṛthaganupadeśaḥ śrutāvarodhāt | TARVV-MK 78,10 yasmādetānyanumānādīni śrute anta- TARVV-MK 78,11rbhavanti tasmātteṣāṃ pṛthagupadeśo na kriyate | tadyathā — “pratyakṣapūrvakaṃ trividhamanumānaṃ pūrvavat TARVV-MK 78,12śeṣavat sāmānyatodṛṣṭaṃ ca” iti | tatra yenāgnerniḥsaran pūrvaṃ dhūmo dṛṣṭaḥ sa TARVV-MK 78,13prasiddhāgnidhūmasaṃbandhāhitasaṃskāraḥ paścāddhūmadarśanād ‘astyatrāgniḥ’ iti pūrvavadagniṃ gṛhṇātīti TARVV-MK 78,14pūrvavadanumānam | tathā yena pūrvaṃ viṣāṇaviṣāṇinoḥ saṃbandha upalabdhaḥ tasya viṣāṇarūpadarśanādviṣā- TARVV-MK 78,15ṇinyanumānaṃ śeṣavat | tathā devadattasya deśāntaraprāptiṃ gatipūrvikāṃ dṛṣṭvā saṃbandhyatare savitari TARVV-MK 78,16deśāntaraprāptidarśanād gateratyantaparokṣāyā anumānaṃ sāmānyatodṛṣṭam | tadetattritayamapi TARVV-MK 78,17svapratipattikāle anakṣaraśrutaṃ parapratipādanakāle akṣaraśrutam | ‘yathā gaustathā gavayaḥ kevalaṃ TARVV-MK 78,18sāsnārahitaḥ’ ityupamānamapi svaparapratipattiviṣayatvādakṣarānakṣaraśrute antarbhavati | tathā śābda- TARVV-MK 78,19mapi pramāṇaṃ śrutameva | aitihyasya ca ‘ityāha sa bhagavān ṛṣabhaḥ’ iti paraṃparīṇapuruṣāgamād TARVV-MK 78,20gṛhyate iti śrute'ntarbhāvaḥ | prakṛtipuṣṭo divā na bhuṅkte atha ca jīvatītyarthādāpannaṃ rātrau TARVV-MK 78,21bhuṅkte ityarthāpattiḥ | ‘catvāraḥ prasthā āḍhakam’ iti sati jñāne āḍhakaṃ dṛṣṭvā saṃbhavatyardhāḍhakaṃ TARVV-MK 78,22kuḍavo veti pratipattiḥ saṃbhavaḥ | tṛṇagulmādīnāṃ snehaparṇaphalādyabhāvaṃ dṛṣṭvā anumīyate nūnamatra TARVV-MK 78,23na vṛṣṭaḥ parjanya ityabhāvaḥ | eteṣāmapyarthāpattyādīnām anuktānāmanumānasamānamiti pūrvavat TARVV-MK 78,24śrutāntarbhāvaḥ | TARVV-MK 78,25vyākhyātaṃ parokṣam, pratyakṣamidānīṃ vaktavyam | tad dvedhā — deśapratyakṣaṃ sarvapratyakṣaṃ ca | deśa- TARVV-MK 78,26pratyakṣam — avadhimanaḥparyayajñāne | sarvapratyakṣaṃ kevalam | yadyevamidameva tāvadavadhijñānaṃ triprakāra- TARVV-MK 78,27pratyakṣasyā''dyaṃ vyākriyatāmiti | atrocyate — vyākhyātamasya lakṣaṇam — ātmaprasādaviśeṣe TARVV-MK 78,28satyanvarthasaṃjñākaraṇādavadhīyate tadityavadhijñānamiti | yadyevaṃ tasyedānīṃ bhedo vaktavyaḥ ? TARVV-MK 78,29ucyate — dvividho'vadhiḥ, bhava-guṇapratyayabhedāt, deśasarvāvadhibhedādvā | yadyevaṃ traividhyaṃ nopapadyate — TARVV-MK 79,01deśāvadhiḥ paramāvadhiḥ sarvāvadhiśceti; naiṣa doṣaḥ; sarvaśabdasya niravaśeṣavācitvāt, sarvāvadhima- TARVV-MK 79,02pekṣya paramāvadherdeśāvadhitvameveti vakṣyāmaḥ | TARVV-MK 79,03tatra yo'sau bhavapratyayastatpratipādanārthamāha — TA-MK 1.21 bhavapratyayo'vadhirdevanārakāṇām || TARVV-MK 79,05bhava ityucyate | ko bhavo nāma ? TARV-MK 1.21.1āyurnāmakarmodayaviśeṣāpāditaparyāyo bhavaḥ | TARVV-MK 79,06 ātmano yaḥ paryāya āyuṣo nāmna- TARVV-MK 79,07ścodayaviśeṣāccheṣakāraṇāpekṣādāvirbhavati sādhāraṇalakṣaṇo bhava ityucyate | TARV-MK 1.21.2pratyayaśabdasyānekārthasaṃbhave vivakṣāto nimittārthagatiḥ | TARVV-MK 79,08 ayaṃ pratyayaśabdo'nekārthaḥ | TARVV-MK 79,09kvacijjñāne vartate, yathā ‘arthābhidhānapratyayāḥ’ iti | kvacicchapathe vartate, yathā paradravyaharaṇādiṣu TARVV-MK 79,10satyupālambhe ‘pratyayo'nena kṛtaḥ’ iti | kvaciddhetau vartate, yathā avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ iti | TARVV-MK 79,11tatreha vivakṣāto nimittārtho veditavyaḥ | bhavapratyayo bhavanimitta iti | TARV-MK 1.21.3kṣayopaśamābhāva iti cet; na; tasmin sati sadbhāvāt khe patattrigativat | TARVV-MK 79,12 syādetat — TARVV-MK 79,13yadi tatra bhavanimitto'vadhiḥ karmaṇaḥ kṣayopaśamo'narthakaḥ iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tasmin TARVV-MK 79,14sati sadbhāvāt khe patattrigativat | yathā ākāśe sati pakṣiṇo gatirbhavati tathā avadhijñānā- TARVV-MK 79,15varaṇakṣayopaśame antaraṅge hetau satyavadherbhāvaḥ, bhavastu bāhyo hetuḥ | TARV-MK 1.21.4itarathā hyaviśeṣaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 79,16yadi hi bhava eva hetuḥ syāt sarveṣāṃ devanārakāṇāṃ tulya TARVV-MK 79,17ityavadheraviśeṣaprasaṅgaḥ syāt ? iṣyate ca prakarṣāprakarṣabhāvena vṛttiḥ | kathaṃ punarbhavo hetuḥ TARVV-MK 79,18iti cet ? TARV-MK 1.21.5vrataniyamādyabhāvāt | TARVV-MK 79,19 yathā tiraścāṃ manuṣyāṇāṃ cā'hiṃsādivrataniyamahetuko'vadhiḥ na TARVV-MK 79,20tathā devānāṃ nārakāṇāṃ cā'hiṃsādivrataniyamābhisandhirasti | kutaḥ ? bhavaṃ pratītya karmodayasya TARVV-MK 79,21tathābhāvāt, tasmāttatra bhava eva bāhyasādhana pradhānamityucyate | TARV-MK 1.21.6aviśeṣāt sarvaprasaṅga iti cet; na; samyagadhikārāt | TARVV-MK 79,22 syādetat — devanārakāṇāmitya- TARVV-MK 79,23viśeṣavacanāt mithyādṛṣṭīnāmapyavadhiprasaṅga iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? samyagadhikārāt | TARVV-MK 79,24‘samyagdarśanaṃ samyagjñānam’ ityanuvartate, tatsaṃbandhātsamyagdṛṣṭīnāmavadhiḥ mithyādṛṣṭīnāṃ vibhaṅgo TARVV-MK 79,25veditavyaḥ | athavā, vakṣyamāṇābhisaṃbandhānna sarvaprasaṅgaḥ | vakṣyate hi etat — “matiśrutāvadhayo TARVV-MK 79,26viparyayaśca | ” iti | athavā, vyākhyānādviśeṣapratipattiḥ | TARV-MK 1.21.7āgame prasiddhernārakaśabdasya pūrvanipāta iti cet; na; ubhayalakṣaṇaprāptatvāt devaśabdasya | TARVV-MK 79,28syādetat — nārakaśabdasya pūrvanipātena bhavitavyam | kutaḥ ? āgame prasiddheḥ | āgame hi jīva- TARVV-MK 79,29sthānādau sadādiṣvanuyogadvāreṇa ādeśavacane nārakāṇāmevādau sadādiprarūpaṇā kṛtā, tato nāraka- TARVV-MK 80,01śabdasya pūrvanipātena bhavitavyamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ubhayalakṣaṇaprāptatvād devaśabdasya | TARVV-MK 80,02devaśabdo hi alpājabhyarhitaśceti vṛttau pūrvaprayogārhaḥ | āgame vākyaviṣayo nirdeśa iti TARVV-MK 80,03nāsti niyamaḥ | TARVV-MK 80,04āha — uktaṃ bhavatā ‘iṣyate prakarṣāprakarṣabhāvena vṛttiḥ’ iti; tatkathamiti cet ? ucyate — TARVV-MK 80,05deveṣu tāvad bhavanavāsināṃ daśaprakārāṇāmapi jaghanyo'vadhiḥ pañcaviṃśatiyojanāni | utkṛṣṭaḥ- TARVV-MK 80,06asurāṇāṃ tiryagasaṃkhyātā yojanakoṭikoṭyo'dhaḥ, ūrdhvamṛtuvimānasyopariparyantaḥ | nāgādikumā- TARVV-MK 80,07rāṇāṃ navavidhānāmapyutkṛṣṭo'vadhiḥ adho'saṃkhyātāni yojanasahasrāṇi, ūrdhvaṃ mandiracūlikāyā TARVV-MK 80,08upariparyantaḥ, tiryagasaṃkhyātāni yojanasahasrāṇi | vyantarāṇāmaṣṭavidhānāṃ jaghanyo'vadhiḥ pañca- TARVV-MK 80,09viṃśatiyojanāni | utkṛṣṭo'pyasaṃkhyātāni yojanasahasrāṇi adhaḥ, ūrdhvaṃsvavimānasyopariparyantaḥ, TARVV-MK 80,10tiryagasaṃkhyātā yojanakoṭikoṭyaḥ | jyotiṣāṃ jaghanyo'vadhiradhaḥ saṃkhyeyāni yojanāni, utkṛ- TARVV-MK 80,11ṣṭaścā'saṃkhyeyāni yojanasahasrāṇi, ūrdhvamātmīyavimānasyopariparyantaḥ, tiryagasaṃkhyātā yojana- TARVV-MK 80,12koṭikoṭyaḥ | TARVV-MK 80,13vaimānikeṣu saudharmeśānīyānāṃ jaghanyo'vadhirjyotiṣāmutkṛṣṭaḥ, ratnaprabhāyā adhaścarama TARVV-MK 80,14utkṛṣṭaḥ | sānatkumāramāhendrāṇāṃ jaghanyo'vadhiḥ ratnaprabhāyā adhaścaramaḥ, utkṛṣṭaḥ śarkarā- TARVV-MK 80,15prabhāyā adhaścaramaḥ | brahmabrahmottaralāntavakāpiṣṭhānāṃ jaghanyo'vadhiḥ śarkarāprabhāyā TARVV-MK 80,16adhaścaramaḥ, utkṛṣṭo vālukāprabhāyā adhaścaramaḥ | śukramahāśukrasatārasahasrārāṇāṃ jaghanyo'vadhiḥ TARVV-MK 80,17vālukāprabhāyā adhaścaramaḥ, utkṛṣṭaḥ paṅkaprabhāyā adhaścaramaḥ | ānataprāṇatā''raṇā'cyutānāṃ TARVV-MK 80,18jaghanyo'vadhiḥ paṅkaprabhāyā adhaścaramaḥ, utkṛṣṭo dhūmaprabhāyā adhaścaramaḥ | navānāṃ graiveyikānāṃ TARVV-MK 80,19jaghanyo'vadhiḥ dhūmaprabhāyā adhaścaramaḥ, utkṛṣṭaḥ tamaḥprabhāyā adhaścaramaḥ | navānāmanudiśānāṃ TARVV-MK 80,20pañcānuttaravimānavāsināñca lokanāliparyanto'vadhiḥ | saudharmādīnāmanuttarāntānāmūrdhvaṃ TARVV-MK 80,21svavimānasyopariparyantaḥ, tiryagasaṃkhyātā yojanakoṭikoṭyaḥ | TARVV-MK 80,22athaiṣāṃ kāladravyabhāveṣu ko'vadhiriti ? atrocyate — yasya yāvatkṣetrāvadhistasya TARVV-MK 80,23tāvadākāśapradeśaparicchinne kāladravye bhavataḥ | tāvatsu samayeṣvatīteṣvanāgateṣu ca jñānaṃ vartate, TARVV-MK 80,24tāvadasaṃkhyātabhedeṣu anantapradeśeṣu pudgalaskandheṣu jīveṣu ca sakarmakeṣu | bhāvataḥ svaviṣayapudgala- TARVV-MK 80,25skandhānāṃ rūpādivikalpeṣu jīvapariṇāmeṣu caudayikaupaśamikakṣāyopaśamikeṣu vartate | kutaḥ ? TARVV-MK 80,26paudgalikatvādeṣām | TARVV-MK 80,27nārakeṣu ca yojanamardhagavyūtahīnamāgavyūtāt | tadyathā — ratnaprabhāyāṃ yojanamavadhiḥ adhaḥ | TARVV-MK 80,28dvitīyāyāmadhaḥ ardhacaturthāni gavyūtāni | tṛtīyāyāmadhaḥ trīṇi gavyūtāni | caturthyāmadho'rdha- TARVV-MK 80,29tṛtīyāni gavyūtāni | pañcamyāṃ dve gavyūte | ṣaṣṭhyāmadho'rdhādhikaṃ gavyūtam | saptamyāmadho TARVV-MK 80,30gavyūtam | sarvāsu pṛthivīṣu nārakāṇāmavadhirupari ātmīyanarakāvāsāntaḥ, tiryagasaṃkhyātā yojana- TARVV-MK 80,31koṭīkoṭyaḥ | kāladravyabhāvaparimāṇaṃ pūrvavadveditavyam | TARVV-MK 80,32yadi bhavapratyayo'vadhirdevanārakāṇām, atha kṣayopaśamahetukaḥ keṣāmiti ? ata āha — TARVV-MK 81,01TA-MK 1.22 kṣayopaśamanimittaḥ ṣaḍvikalpaḥ śeṣāṇām || TARVV-MK 81,03avadhijñānāvaraṇasya deśaghātispardhakānāmudaye sati sarvaghātispardhakānāmudayābhāvaḥ kṣayaḥ, TARVV-MK 81,04teṣāmevā'nudayaprāptānāṃ sadavasthopaśamaḥ, tau nimittamasyeti kṣayopaśamanimittaḥ | sa śeṣāṇāṃ TARVV-MK 81,05veditavyaḥ | ke punaḥ śeṣāḥ ? manuṣyāstiryañcaśca | TARV-MK 1.22.1śeṣagrahaṇādaviśeṣaprasaṅga iti cet; na; tatsāmarthyavirahāt | TARVV-MK 81,06 syādetat-devanārakebhyo'nye TARVV-MK 81,07śeṣāḥ, tatasteṣāmaviśeṣāt sarveṣāṃ tiraścāṃ manuṣyāṇāṃ vā'vadhiprasaṅga iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 81,08tatsāmarthyavirahāt | na hyasaṃjñināmaparyāptakānāṃ ca tatsāmarthyamasti, saṃjñināṃ paryāptakānāṃ TARVV-MK 81,09ca na sarveṣām | keṣāṃ tarhi ? TARV-MK 1.22.2yathoktanimittasannidhāne sati śāntakṣīṇakarmaṇāṃ tadupalabdheḥ | TARVV-MK 81,10 yathoktasamyagdarśanādi- TARVV-MK 81,11nimittasannidhāne sati śāntakṣīṇakarmaṇāṃ tasyopalabdhirbhavati | nanu sarvaḥ kṣayopaśamanimittaḥ TARVV-MK 81,12tatra kimucyate — ‘kṣayopaśamanimittaḥ śeṣāṇām’ iti ? TARV-MK 1.22.3sarvasya kṣayopaśamanimittatve tadvacanaṃ niyamārtham abbhakṣavat | TARVV-MK 81,13 yathā na kaścidapo na TARVV-MK 81,14bhakṣayati ityabgrahaṇaṃ niyamārthaṃ kriyate apa eva bhakṣayati iti, tathā sarvasya kṣayopaśamanimittatve TARVV-MK 81,15kṣayopaśamagrahaṇaṃ niyamārtham ‘kṣayopaśamanimitta eva na bhavanimittaḥ’ iti | TARVV-MK 81,16sa eṣo'vadhiḥ ṣaḍvikalpaḥ | kutaḥ ? TARV-MK 1.22.4anugāmyananugāmivardhamānahīyamānā'vasthitā'navasthitabhedāt ṣaḍvidhaḥ | TARVV-MK 81,17 kaścidavadhiḥ TARVV-MK 81,18bhāskaraprakāśavad gacchantamanugacchati | kaścinnānugacchati tatraivātipatati unmukhapraśnā- TARVV-MK 81,19deśikapuruṣavacanavat | aparo'vadhiḥ araṇinirmathanotpannaśuṣkapatropacīyamānendhananicayasamiddha- TARVV-MK 81,20pāvakavat samyagdarśanādiguṇaviśuddhipariṇāmasannidhānād yatparimāṇa utpannastato vardhate ā- TARVV-MK 81,21asaṃkhyeyalokebhyaḥ | aparo'vadhiḥ paricchinnopādānasantatyagniśikhāvat samyagdarśanādiguṇa- TARVV-MK 81,22hānisaṃkleśapariṇāmavivṛddhiyogāt yatpramāṇa utpannastato hīyate ā aṅgulasyā'saṃkhyeya- TARVV-MK 81,23bhāgāt iti | aparo'vadhiḥ samyagdarśanādiguṇāvasthānāt yatparimāṇa utpannastatparimāṇa evāva- TARVV-MK 81,24tiṣṭhate na hīyate nāpi vardhate liṅgavat, ābhavakṣayādākevalajñānotpattervā | anyo'vadhiḥ TARVV-MK 81,25samyagdarśanādi-guṇavṛddhihāniyogāt yatparimāṇa utpannastato vardhate yāvadanena vardhitavyaṃ hīyate TARVV-MK 81,26ca yāvadanena hātavyaṃ vāyuvegapreritajalormivat | evaṃ ṣaḍvikalpo'vadhiḥ bhavati | TARVV-MK 81,27punarapare'vadhestrayo bhedāḥ — deśāvadhiḥ paramāvadhiḥ sarvāvadhiśceti | tatra deśāvadhistredhā- TARVV-MK 81,28jaghanya utkṛṣṭaḥ ajaghanyotkṛṣṭaśceti | tathā paramāvadhirapi tridhā | sarvāvadhiravikalpatvādeka TARVV-MK 81,29eva | utsedhāṅgulāsaṃkhyeyabhāgakṣetro deśāvadhirjaghanyaḥ | utkṛṣṭaḥ kṛtsnalokaḥ | tayorantarāle TARVV-MK 81,30asaṃkhyeyavikalpaḥ ajadhanyotkṛṣṭaḥ | paramāvadhirjaghanyaḥ ekapradeśādhikalokakṣetraḥ | utkṛṣṭo'- TARVV-MK 81,31saṃkhyeyalokakṣetraḥ | ajadhanyotkṛṣṭo madhyamakṣetraḥ | utkṛṣṭaparamāvadhikṣetrād bahirasaṃkhyātakṣetraḥ TARVV-MK 81,32sarvāvadhiḥ | TARVV-MK 82,01‘vardhamāno hīyamānaḥ avasthitaḥ anavasthitaḥ anugāmī ananugāmī apratipātī pratipātī’ TARVV-MK 82,02ityete'ṣṭau bhedā deśāvadherbhavanti | hīyamānapratipātibhedavarjā itare ṣaḍ bhedā bhavanti paramāvadheḥ | TARVV-MK 82,03‘avasthito'nugāmyananugāmyapratipātī’ ityete catvāro bhedāḥ sarvāvadheḥ | tatra ṣaḍādyā uktala- TARVV-MK 82,04kṣaṇāḥ | pratipātīti vināśī vidyutprakāśavat | tadviparīto'pratipātī | TARVV-MK 82,05tatra deśāvadheḥ sarvajaghanyasya kṣetram utsedhāṅgulasyā'saṃkhyeyabhāgaḥ, āvalikāyā asaṃkhyeya- TARVV-MK 82,06bhāgaḥ kālaḥ, aṅgulasyā'saṃkhyeyabhāgakṣetrapradeśapramāṇaṃ dravyam, tatpramāṇaparicchinneṣvasaṃkhyeyeṣu TARVV-MK 82,07skandheṣvanantapradeśeṣu jñānaṃ vartate, svaviṣayaskandhagatānantavarṇādivikalpo bhāvaḥ | TARVV-MK 82,08tasya vṛddhirucyate — pradeśottarā kṣetravṛddhirnāstyekajīvasya, nānājīvānāṃ tu pradeśottarakṣetra- TARVV-MK 82,09vṛddhirbhavati āsarvalokāt | ekajīvasya tvaṅgulāsaṃkhyeyabhāgādūrdhvaṃ viśuddhivaśāt maṇḍūkaplutyā TARVV-MK 82,10aguṅlāsaṃkhyeyabhāgakṣetravṛddhirbhavati āsarvalokāt | nānājīvā api pradeśottaravṛddhyā TARVV-MK 82,11tāvadvardhayante yāvadaṅgulasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ | kālavṛddhirekajīvasya nānājīvānāṃ vā maulādā- TARVV-MK 82,12valikāsaṃkhyeyabhāgāt kvacidekasamayottarā kvacid dvisamayottarā kvacit saṃkhyeyasamayottarā kva- TARVV-MK 82,13cidasaṃkhyeyasamayottarā yāvadāvalikāyā asaṃkhyeyabhāgaḥ | seyaṃ kṣetrakālavṛddhiḥ | kayā vṛddhyā ? TARVV-MK 82,14caturvidhayā saṃkhyeyabhāgavṛddhyā asaṃkhyeyabhāgavṛddhyā saṃkhyeyaguṇavṛddhyā asaṃkhyeyaguṇavṛddhyā vā | TARVV-MK 82,15evaṃ dravyamapi vardhamānaṃ caturvidhayā vṛddhyā vardhate | bhāvavṛddhiḥ ṣoḍhā — anantabhāgavṛddhiḥ asaṃkhyeya- TARVV-MK 82,16bhāgavṛddhiḥ saṃkhyeyabhāgavṛddhiḥ saṃkhyeyaguṇavṛddhirasaṃkhyeyaguṇavṛddhiranantaguṇavṛddhiriti | anayā kṣetra- TARVV-MK 82,17kāladravyabhāvavṛddhyoktayā āsarvalokāt vṛddhiravaseyā | hānirapi tathaiva | yo'ṅgulāsakhyeya- TARVV-MK 82,18bhāgakṣetro'vadhiḥ tasyāvalikāyāḥ saṃkhyeyabhāgaḥ kālaḥ, aṅgulāsaṃkhyeyabhāgakṣetrākāśapradeśapramāṇaṃ TARVV-MK 82,19dravyam, bhāvaḥ pūrvavadananto vā syādasaṃkhyeyo vā syātsaṃkhyeyo vā syāt | yo'ṅgulamātrakṣetro'- TARVV-MK 82,20vadhiḥ tasyeṣadūnā āvalikā kālaḥ, dravyabhāvau pūrvavat | yo'ṅgulapṛthaktvakṣetro'vadhiḥ tasya TARVV-MK 82,21āvalikā kālaḥ dravyabhāvau pūrvavat | yo hastapramāṇakṣetro'vadhiḥ tasya āvalikāpṛthaktvaṃ kālaḥ, TARVV-MK 82,22dravyabhāvau pūrvavat | yo gavyūtimātrakṣetro'vadhiḥ tasya sādhikocchvāsaḥ kālaḥ, dravyabhāvau pūrvavat | TARVV-MK 82,23yo yojanamātrakṣetro'vadhiḥ tasya bhinnamuhūrtaḥ kālaḥ, dravyabhāvau pūrvavat | yaḥ pañcaviṃśatiyojana- TARVV-MK 82,24pramāṇakṣetro'vadhiḥ tasyeṣadūno divasaḥ kālaḥ, dravyabhāvau pūrvavat | yo bharatakṣetramātro'vadhiḥ tasya TARVV-MK 82,25ardhamāsaḥ kālaḥ, dravyabhāvau pūrvavat | yo jambūdvīpamātrakṣetro'vadhiḥ tasya sādhiko māsaḥ TARVV-MK 82,26kālaḥ, dravyabhāvau pūrvavat | yo manuṣyalokamātrakṣetro'vadhiḥ tasya saṃvatsaraḥ kālaḥ, dravyabhāvau TARVV-MK 82,27pūrvavat | yo rucakāntapramāṇakṣetro'vadhiḥ tasya saṃvatsarapṛthaktvaṃ kālaḥ, dravyabhāvau pūrvavat | TARVV-MK 82,28yaḥ saṃkhyeyadvīpasamudrakṣetro'vadhiḥ tasya saṃkhyeyāḥ saṃvatsarāḥ kālaḥ, dravyabhāvau pūrvavat | yo'saṃkhye- TARVV-MK 82,29yadvīpasamudrakṣetro'vadhiḥ tasyā'saṃkhyeyāḥ saṃvatsarāḥ kālaḥ, dravyabhāvau pūrvavat | evaṃ ja - TARVV-MK 82,30ghanyotkṛṣṭastiryaṅnarāṇāṃ deśāvadhiruktaḥ | TARVV-MK 82,31atha tiraścāmutkṛṣṭadeśāvadhirucyate — kṣetramasaṃkhyeyā dvīpasamudrāḥ | kālo'pyasaṃkhyeyāḥ TARVV-MK 82,32saṃvatsarāḥ | tejaśśarīrapramāṇaṃ dravyam | kiyacca tat ? asaṃkhyeyadvīpasamudrākāśapradeśaparicchinnā- TARVV-MK 82,33bhiḥ asaṃkhyeyābhistejaḥśarīradravyavargaṇābhirnirvartitaṃ tāvadasaṃkhyeyaskandhānanantapradeśān jānā- TARVV-MK 82,34tītyarthaḥ | bhāvaḥ pūrvavat | tiraścāṃ manuṣyāṇāṃ ca jaghanyo deśāvadhirbhavati | tiraścāṃ tu deśāva- TARVV-MK 82,35vadhireva na paramāvadhirnāpi sarvāvadhiḥ | TARVV-MK 83,01atha manuṣyāṇāmutkṛṣṭo deśāvadhirucyate — kṣetramasaṃkhyeyā dvīpasamudrāḥ | kālo'pyasaṃkhyeyāḥ TARVV-MK 83,02saṃvatsarāḥ | dravyaṃ kārmaṇadravyam | kiyacca tat ? asaṃkhyeyadvīpasamudrākāśapradeśaparicchinnā asaṃkhyeyā TARVV-MK 83,03jñānāvaraṇādikārmaṇadravyavargaṇāḥ | bhāvaḥ pūrvavat | eṣa deśāvadhirutkṛṣṭo manuṣyāṇāṃ saṃyatānāṃ TARVV-MK 83,04bhavati | TARVV-MK 83,05paramāvadhirucyate — jaghanyasya paramāvadheḥ kṣetraṃ pradeśādhiko lokaḥ | kālaḥ pradeśādhika- TARVV-MK 83,06lokākāśapradeśāvadhṛtapramāṇā avibhāginaḥ samayāḥ, te cā'saṃkhyātāḥ saṃvatsarāḥ | dravyaṃ pradeśā- TARVV-MK 83,07dhikalokākāśapradeśāvadhṛtapramāṇam | bhāvaḥ pūrvavat | ataḥ paraṃ kṣetravṛddhiḥ — nānājīvaikajīvā- TARVV-MK 83,08nāmaviśeṣeṇa viśuddhivaśādasaṃkhyeyā lokāḥ, evaṃ tāvadasaṃkhyeyā lokā vṛddhiryāvadutkṛṣṭaparamāva- TARVV-MK 83,09dhikṣetram | kiyantaśca te asaṃkhyeyāḥ ? āvalikāyā asaṃkhyeyabhāgapramāṇāḥ | kāladravya- TARVV-MK 83,10bhāvāḥ pūrvavat | utkṛṣṭaparamāvadheḥ kṣetraṃ salokālokapramāṇā asaṃkhyeyā lokāḥ | kiyantaste ? TARVV-MK 83,11agnijīvatulyāḥ | kāladravyabhāvāḥ pūrvavat | sa eṣaḥ trividho'pi paramāvadhiḥ utkṛṣṭacāritra- TARVV-MK 83,12yuktasyaiva bhavati nānyasya | vardhamāno bhavati na hīyamānaḥ | apratipātī na pratipātī | yasya TARVV-MK 83,13yāvati ca loke lokapramāṇāsaṃkhyeyalokakṣetre jātastasya tāvatyavasthānādavasthito bhavati, TARVV-MK 83,14anavasthitaśca vṛddhiṃ prati na hānim | aihalaukikadeśāntaragamanādanugāmī pāralaukikadeśānta- TARVV-MK 83,15rānugamanābhāvādananugāmī | TARVV-MK 83,16sarvāvadhirucyate — asaṃkhyeyānāmasaṃkhyeyabhedatvād utkṛṣṭaparamāvadhikṣetramasaṃkhyeyalokaguṇi- TARVV-MK 83,17tamasya kṣetram, kāladravyabhāvāḥ pūrvavat | sa eṣa na vardhamāno na hīyamāno nānavasthito na prati- TARVV-MK 83,18pātī, prāksaṃyatabhavakṣayāt avasthito'pratipātī, bhavāntaraṃ pratyananugāmī deśāntaraṃ pratyanugāmī | TARVV-MK 83,19sarvaśabdasya sākalyavācitvāt dravyakṣetrakālabhāvaiḥ sarvāvadherantaḥpātī paramāvadhiḥ, ataḥ paramā- TARVV-MK 83,20vadhirapi deśāvadhireveti dvividha evāvadhiḥ — sarvāvadhirdeśāvadhiśca | TARVV-MK 83,21uktāyāṃ vṛddhau yadā kālavṛddhistadā caturṇāmapi vṛddhirniyatā | kṣetravṛddhau kālavṛddhirbhājyā- TARVV-MK 83,22syātkālavṛddhiḥ syānneti, dravyabhāvayostu vṛddhirniyatā | dravyavṛddhau bhāvavṛddhirniyatā, kṣetrakāla- TARVV-MK 83,23vṛddhiḥ punarbhājyā — syādvā na veti | bhāvavṛddhāvapi dravyavṛddhirniyatā, kṣetrakālavṛddhirbhājyā — syādvā TARVV-MK 83,24na veti | TARVV-MK 83,25sa eṣo'vadhijñānopayogo dvidhā bhavati ekakṣetro'nekakṣetraśca | śrīvṛkṣasvastikanandyā- TARVV-MK 83,26vartādyanyatamopayogopakaraṇa ekakṣetraḥ | tadanekopakaraṇopayogo'nekakṣetraḥ | yadyevaṃ parāyatta- TARVV-MK 83,27tvāt parokṣatvaprasaṅgaḥ ? na; indriyeṣu paratvarūḍheḥ | TARVV-MK 83,28“indriyāṇi parāṇyāhurindriyebhyaḥ paraṃ manaḥ | TARVV-MK 83,29manasastu parā buddhirbuddheḥ parataro hi saḥ || ” iti | TARVV-MK 83,30evaṃ bahudhā vyākhyātamavadhijñānam, manaḥparyayasyedānīmavasaraḥ prāptaḥ, tasya bhedapurassaraṃ TARVV-MK 83,31lakṣaṇaṃ vyācikhyāsuridamāha — TA-MK 1.23 ṛjuvipulamatī manaḥparyayaḥ || TARVV-MK 83,33ṛjvī nirvartitā praguṇā ca | kasmāt ? nirvartitavākkāyamanaskṛtārthasya parakīyamano- TARVV-MK 83,34gatasya vijñānāt | ṛjvī matiryasya so'yamṛjumatiḥ | anirvartitā kuṭilā ca vipulā | kasmāt ? TARVV-MK 84,01anirvartitavākkāyamanaskṛtārthasya parakīyamanogatasya vijñānāt | vipulā matirasya sa vipula- TARVV-MK 84,02matiḥ | ṛjamatiśca vipulamatiśca ṛjuvipulamatī | ekasya matiśabdasya gatārthatvādaprayogaḥ | TARVV-MK 84,03athavā, ṛjuśca vipulā ca ṛjuvipule, ṛjuvipule matī yayostau ṛjuvipulamatī iti | sa TARVV-MK 84,04eṣa manaḥparyayo dvidhā ṛjumatirvipulamatiriti | atrokto bhedaḥ | TARVV-MK 84,05lakṣaṇamasyedānīṃ vaktavyamiti ? atrocyate — TARV-MK 1.23.1manaḥsaṃbandhena labdhavṛttirmanaḥparyayaḥ | TARVV-MK 84,06 vīryāntarāyamanaḥparyayajñānāvaraṇakṣayopaśamāṅgo- TARVV-MK 84,07pāṅganāmalābhopaṣṭambhād ātmīyaparakīyamanaḥsaṃbandhena labdhavṛttirupayogo manaḥparyayaḥ | TARV-MK 1.23.2matijñānaprasaṅga iti cet; na; anyadīyamano'pekṣāmātratvād abhre candravyapadeśavat | TARVV-MK 84,09syānmatam — yathā manaścakṣurādisaṃbandhāccakṣurādijñānamāvirbhavati tanmatijñānam tathā manaḥparya- TARVV-MK 84,10yo'pi manaḥsaṃbandhāllabdhavṛttiriti matijñānaṃ prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? anyadīya- TARVV-MK 84,11mano'pekṣāmātratvāt | katham ? abhre candravyapadeśavat | yathā ‘abhre candramasaṃ paśya’iti abhrama- TARVV-MK 84,12pekṣākāraṇamātraṃ bhavati, na ca cakṣurādivannirvartakaṃ candrajñānasya, tathā anyadīyamano'pi apekṣā- TARVV-MK 84,13kāraṇamātraṃ bhavati ‘parakīyamanasi vyavasthitamarthaṃ jānāti manaḥparyayaḥ’ iti | tato nāsya tadā- TARVV-MK 84,14yattaḥ prabhava iti na matijñānaprasaṅgaḥ | TARV-MK 1.23.3svamanodeśe vā tadāvaraṇakarmakṣayopaśamavyapadeśāt cakṣuṣyavadhijñānanirdeśavat | TARVV-MK 84,15 athavā, TARVV-MK 84,16cakṣurdeśasthānāmātmapradeśānām avadhyāvaraṇakṣayopaśamāt yathā cakṣuṣyavadhijñānavyapadeśa iṣṭaḥ, TARVV-MK 84,17nacā'vadhiḥ matirbhavati, tathā manaḥparyayajñānāvaraṇakṣayopaśamāt svamanodeśasthānāmātmapradeśānāṃ TARVV-MK 84,18manaḥparyayavyapadeśaḥ, na cāsya matitvam | TARV-MK 1.23.4manaḥpratibandhajñānādanumānaprasaṅga iti cet; na; pratyakṣalakṣaṇā'virodhāt | TARVV-MK 84,19 syānma- TARVV-MK 84,20tam — yathā dhūmapratibandhāddhūmasaṃpṛkte'gnāvanumānaṃ tathā anyadīyamanaḥpratibandhāt tanmanaḥsaṃpṛktā- TARVV-MK 84,21narthān jānan manaḥparyayo'numānamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? pratyakṣalakṣaṇā'virodhāt | yatpra- TARVV-MK 84,22tyakṣalakṣaṇamuktam ‘indriyānindriyanirapekṣamatītavyabhicāraṃ sākāragrahaṇaṃ pratyakṣam’ iti, tenā- TARVV-MK 84,23'virodhaḥ, na manaḥparyayo'numānam | anumānaṃ hi tena virudhyate | TARV-MK 1.23.5upadeśapūrvakatvāccakṣurādikaraṇanimittatvādvā'numānasya | TARVV-MK 84,24 upadeśāddhi ‘ayamagnirayaṃ TARVV-MK 84,25dhūmaḥ’ ityupalabhya paścāddhūmadarśanādagnāvanumānaṃ karoti, cakṣurādikaraṇasaṃbandhācca, tato'syoktaṃ TARVV-MK 84,26pratyakṣalakṣaṇaṃ virudhyate | na ca tathā manaḥparyaya upadeśaṃ cakṣurādikaraṇasaṃbandhaṃ cā'pekṣate | TARV-MK 1.23.6sa dvedhā sūtroktavikalpāt | TARVV-MK 84,27 sa manaḥparyayo dvedhā | kutaḥ ? sūtroktavikalpāt | ṛju- TARVV-MK 84,28matirvipulamatiriti | TARV-MK 1.23.7ādyastredhā ṛjumanovākkāyaviṣayabhedāt | TARVV-MK 84,29 ādya ṛjumatimanaḥparyayastredhā | kutaḥ ? TARVV-MK 84,30ṛjumanovākkāyaviṣayabhedāt — ṛjumanaskṛtārthajñaḥ ṛjuvākkṛtārthajñaḥ ṛjukāyakṛtārthajñaśceti | TARVV-MK 84,31tadyathā, manasā'rthaṃ vyaktaṃ sañcitya vācaṃ vā dharmādiyuktāmasaṃkīrṇāmuccārya kāyaprayogaṃ TARVV-MK 84,32cobhayalokaphalaniṣpādanārthamaṅgopāṅgapratyaṅganipātanākuñcanaprasāraṇādilakṣaṇaṃ kṛtvā punara- TARVV-MK 84,33nantare samaye kālāntare vā tamevārthaṃ cintitamuktaṃ kṛtaṃ vā vismṛtatvānna śaknoti cintayitum, TARVV-MK 85,01tamevaṃvidhamarthaṃ ṛjumatimanaḥparyayaḥ pṛṣṭo'pṛṣṭo vā jānāti ‘ayamasāvartho'nena vidhinā TARVV-MK 85,02tvayā cintita uktaḥ kṛto vā’ iti | kathamayamarthoṃ labhyate ? āgamāvirodhāt | āgame TARVV-MK 85,03hyuktam — “manasā manaḥ paricchidya pareṣāṃ saṃjñādīn jānāti” iti | TARVV-MK 85,04manasā ātmanetyarthaḥ | paramanaḥ samantādviditvā paricchidya manasā cintitasya sacetanetarasyā'rthasya TARVV-MK 85,05manasyavasthāt manovyapadeśaḥ mañcasthānāṃ puruṣāṇāṃ mañcavyapadeśavat | tamātmanā ātmā'vabu- TARVV-MK 85,06dhya ātmanaḥ pareṣāṃ ca cintājīvitamaraṇasukhaduḥkhalābhālābhādīn vijānāti | “vyaktama- TARVV-MK 85,07nasāṃ jīvānāmarthaṃ jānāti nā'vyaktamanasām | ”vyaktaḥ sphuṭīkṛto'rthaścintayā TARVV-MK 85,08sunirvartito yaiste jīvā vyaktamanasastairarthaṃ cintitaṃ ṛjumatirjānāti netaraiḥ | kālato TARVV-MK 85,09jaghanyena jīvānāmātmanaśca dvitrāṇi, utkarṣeṇa saptāṣṭāni bhavagrahaṇāni gatyāgatyādibhiḥ TARVV-MK 85,10prarūpayati | kṣetrato jaghanyena gavyūtipṛthaktvasyābhyantaraṃ na bahiḥ | TARV-MK 1.23.8dvitīyaḥ ṣoḍhā ṛjuvakramanovākkāyaviṣayabhedāt | TARVV-MK 85,11 dvitīyo vipulamatiḥ ṣoḍhā TARVV-MK 85,12bhidyate | kutaḥ ? ṛjuvakramanovākkāyaviṣayabhedāt | ṛjuvikalpāḥ pūrvoktāḥ, vakravikalpāśca TARVV-MK 85,13tadviparītā yojyāḥ | tathā ātmanaḥ pareṣāṃ ca cintājīvitamaraṇasukhaduḥkhalābhālābhādīn TARVV-MK 85,14avyaktamanobhirvyaktamanobhiśca cintitān acintitān jānāti vipulamatiḥ, kālato jagha- TARVV-MK 85,15nyena saptāṣṭāni bhavagrahaṇāni, utkarṣeṇā'saṃkhyeyāni gatyāgatibhiḥ prarūpayati | kṣetrato TARVV-MK 85,16jaghanyena yojanapṛthaktvam, utkarṣeṇa mānuṣottaraśailābhyantaraṃ na bahiḥ | TARVV-MK 85,17evaṃ dvibhedo manaḥparyayo varṇitaḥ | tasya kiṃ parasparato viśeṣo'styuta nāsti ? ata āha- TA-MK 1.24 viśuddhyapratipātābhyāṃ tadviśeṣaḥ || TARVV-MK 85,19tadāvaraṇakarmakṣayopaśame sati ātmanaḥ prasādo viśuddhiḥ | pratipatanaṃ pratipātaḥ | upa- TARVV-MK 85,20śāntakaṣāyasya cāritramohodrekāt pracyutasaṃyamaśikharasya pratipāto bhavati | kṣīṇakaṣāyasya TARVV-MK 85,21pratipātakāraṇābhāvādapratipātaḥ | viśuddhiścā'pratipātaśca viśuddhyapratipātau tābhyāṃ viśu- TARVV-MK 85,22ddhyapratipātābhyāṃ tayorviśeṣastadviśeṣaḥ | TARVV-MK 85,23pūrvasūtra eva tayorviśeṣo nirjñātaḥ kimarthaṃ punaridamucyate ? TARV-MK 1.24.1viśeṣāntarapratipattyarthaṃ punarvacanam | TARVV-MK 86,01 yaḥ pūrvasūtre viśeṣa uktaḥ tāvatāsya na pari- TARVV-MK 86,02toṣastato viśeṣāntarapratipattyarthaṃ punaridamucyate | TARV-MK 1.24.2caśabdaprasaṅga iti cet; na; prāthamakalpikabhedābhāvāt | TARVV-MK 86,03 yathā manaḥparyayasya ṛju- TARVV-MK 86,04vipulamatī bhedau tathā viśuddhyapratipātāvapi tasyaiva yadi bhedau syātāṃ yuktaścaśabdaḥ syāt | TARVV-MK 86,05yatastu viśuddhyapratipātau ṛjuvipulamatyorviśeṣau na bhedau, ataścaśabdā'prasaṅgaḥ | tatra viśuddhyā TARVV-MK 86,06tāvadṛjumatervipulamatirdravyakṣetrakālabhāvairviśuddhataraḥ | katham ? iha yaḥ kārmaṇadravyānantabhāgo- TARVV-MK 86,07'ntyaḥ sarvāvadhinā jñātastasya punaranantabhāgīkṛtasya manaḥparyayajñeyo'nantabhāgaḥ, anantasyā'na- TARVV-MK 86,08ntabhedatvāt | ṛjumatikārmaṇadravyā'nantabhāgād dūraviprakṛṣṭo'lpīyānanantabhāgaḥ vipulamate- TARVV-MK 86,09rdravyam | kṣetrakālaviśuddhiruktā | bhāvato viśuddhiḥ sūkṣmataradravyaviṣayatvādeva veditavyā | TARVV-MK 86,10prakṛṣṭakṣayopaśamaviśuddhibhāvayogādapratipātenāpi vipulamatirviśiṣṭā, svāmināṃ pravardhamāna- TARVV-MK 86,11cāritrodayatvāt | ṛjumatiḥ punaḥ pratipātī svāmināṃ kaṣāyodrekāddhīyamānacāritrodayatvāt | TARVV-MK 86,12yadyasya manaḥparyayasya pratyātmamayaṃ viśeṣaḥ athā'nayoravadhimanaḥparyayayoḥ kuto TARVV-MK 86,13viśeṣa iti ? ata āha — TA-MK 1.25 viśuddhikṣetrasvāmiviṣayebhyo'vadhimanaḥparyayayoḥ || TARVV-MK 86,15viśuddhiḥ prasādaḥ | kṣetraṃ yatrasthān bhāvān pratipadyate | svāmī prayoktā | viṣayo jñeyaḥ | TARV-MK 1.25.1avadhijñānānmanaḥparyayasya viśuddhyabhāvo'lpadravyaviṣayatvāditi cet; na; bhūyaḥparyāya- jñānāt | TARVV-MK 86,17 syānmatam — avadhijñānānmanaḥparyayo'viśuddhataraḥ | kutaḥ ? alpadravyaviṣayatvāt | TARVV-MK 86,18yataḥ sarvāvadhirūpidravyānantabhāgo manaḥparyayadravyamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? bhūyaḥparyāya- TARVV-MK 86,19jñānāt | yathā kaścid bahūni śāstrāṇi vyācaṣṭe ekadeśena, na sākalyena tadgatamarthaṃ śaknoti TARVV-MK 86,20vaktum, aparastvekaṃ śāstraṃ sākalyena vyācaṣṭe yāvantastasyārthāstān sarvān śaknoti TARVV-MK 86,21vaktum, ayaṃ pūrvasmādviśuddhataravijñāno bhavati | tathā avadhijñānaviṣayānantabhāgajño'pi manaḥ- TARVV-MK 86,22paryayo viśuddhataraḥ, yatastamanantabhāgaṃ rūpādibhirbahubhiḥ paryāyaiḥ prarūpayati | kṣetramuktam | TARVV-MK 86,23viṣayo vakṣyate | svāmitvaṃ pratyucyate — TARV-MK 1.25.2viśiṣṭasaṃyamaguṇaikārthasamavāyī manaḥparyayaḥ | TARVV-MK 86,24 viśiṣṭaḥ saṃyamaguṇo yatra vidyate tatraiva TARVV-MK 86,25vartate manaḥparyayaḥ | tathā coktam — TARVV-MK 86,26“manuṣyeṣu manaḥparyaya āvirbhavati; na devanārakatairyagyoneṣu | manuṣyeṣu cotpadyamānaḥ TARVV-MK 86,27paryāptakeṣūtpadyate na sammūrcchanajeṣu | garbhajeṣu cotpadyamānaḥ karmabhūmijeṣūtpadyate nākarmabhūmijeṣu | TARVV-MK 86,28karmabhūmijeṣūtpadyamānaḥ paryāptakeṣūtpadyate nāparyāptakeṣu | paryāptakeṣūpajāyamānaḥ samyagdṛṣṭiṣū- TARVV-MK 86,29pajāyate na mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭisamyaṅmithyādṛṣṭiṣu | samyagdṛṣṭiṣūpajāyamānaḥ saṃyate- TARVV-MK 86,30ṣūpajāyate nā'saṃyatasamyagdṛṣṭisaṃyatāsaṃyateṣu | saṃyateṣūpajāyamānaḥ pramattādiṣu kṣīṇakaṣāyānte- TARVV-MK 86,31ṣūpajāyate nottareṣu | tatra copajāyamānaḥ pravardhamānacāritreṣujāyate na hīyamānacāritreṣu | TARVV-MK 86,32pravardhamānacāritreṣūpajāyamānaḥ saptavidhānyatamarddhiprāpteṣūpajāyate netareṣu | ṛddhiprāpteṣu ca TARVV-MK 86,33keṣucinna sarveṣu” iti | TARVV-MK 87,01viśiṣṭasaṃyamagrahaṇaṃ vākye kṛtam | avadhiḥ punaḥ cāturgatikeṣviti svāmibhedā- TARVV-MK 87,02daṣyanayorviśeṣaḥ | TARVV-MK 87,03idānīṃ kevalajñānalakṣaṇābhidhānaṃ prāptakālaṃ tadullaṅghya jñānānāṃ viṣayanibandhaḥ TARVV-MK 87,04parīkṣyate | kutaḥ ? tasya “mohakṣayājjñānadarśanāvaraṇāntarāyakṣayācca kevalam”TARVV-MK 87,05 ityatra vakṣyamāṇatvāt | yadyevamādyayoreva tāvanmatiśrutayorviṣayanibandha ucyatā- TARVV-MK 87,06miti ? āha — TA-MK 1.26 matiśrutayernibandho dravyeṣvasarvaparyāyeṣu || TARVV-MK 87,08nibandhanaṃ nibandhaḥ | kasya ? matiśrutaviṣayasya | tattarhi viṣayagrahaṇaṃ kartavyam ? na TARVV-MK 87,09kartavyam | TARV-MK 1.26.1pratyāsatteḥ prakṛtaviṣayagrahaṇābhisaṃbandhaḥ | TARVV-MK 87,10 prakṛtaṃ viṣayagrahaṇamasti | kva prakṛtam ? TARVV-MK 87,11‘viśuddhikṣetrasvāmiviṣayebhyaḥ’ iti | tatra pratyāsatterviṣayagrahaṇamihābhisaṃbadhyate | nanu ca sa TARVV-MK 87,12vibhaktyantaranirdiṣṭo na śakyate iha saṃbaddhum ? TARV-MK 1.26.2arthavaśādvibhaktipariṇāmaḥ | TARVV-MK 87,13 yathā ‘uccāni devadattasya gṛhāṇi āmantrayasvainam’ TARVV-MK 87,14‘devadattam’ iti gamyate, ‘devadattasya gāvo'śvā hiraṇyam, āḍhyo vaidhaveyaḥ’ ‘devadattaḥ’ iti gamyate, TARVV-MK 87,15evamihāpi | nibandhaḥ kasya ? ‘viṣayasya’ityabhisaṃbadhyate | atha dravyeṣviṃti bahutvanirdeśaḥ kimarthaḥ ? TARV-MK 1.26.3dravyeṣviti bahutvanirdeśaḥ sarvadravyasaṃgrahārthaḥ | TARVV-MK 87,16 jīvadharmā'dharmākāśakālapudgalābhi- TARVV-MK 87,17dhānāni ṣaḍatra dravyāṇi, teṣāṃ sarveṣāṃ saṃgrahārthaḥ dravyeṣviti bahutvanirdeśaḥ kriyate | TARV-MK 1.26.4tadviśeṣaṇārthamasarvaparyāyagrahaṇam | TARVV-MK 87,18 teṣāṃ dravyāṇāmaviśeṣeṇa matiśrutayorviṣayabhāva- TARVV-MK 87,19prasaṅge tadviśeṣaṇārtham asarvaparyāyagrahaṇaṃ kriyate | tāni dravyāṇi matiśrutayorviṣayabhāvamāpadya- TARVV-MK 87,20mānāni katipayaireva paryāyairviṣayabhāvamāskandanti na sarvaparyāyairanantairapīti | tatkatham ? TARVV-MK 87,21iha matiḥ cakṣurādikaraṇanimittā rūpādyālambanā, sā yasmin dravye rūpādayo vartante na tatra TARVV-MK 87,22sarvān paryāyāneva gṛhṇāti, cakṣurādiviṣayānevā''lambate | śrutamapi TARVV-MK 87,23śabdaliṅgam, śabdāśca sarve saṃkhyeyā eva, dravyaparyāyāḥ punaḥ saṃkhyeyā'saṃkhyeyānantabhedāḥ, na TARVV-MK 87,24te sarve viśeṣākāreṇa tairviṣayīkriyante | uktañca — TARVV-MK 87,25“paṇṇavaṇijjā bhāvā aṇaṃtabhāgo du aṇabhilappāṇaṃ | TARVV-MK 87,26paṇṇavaṇijjāṇaṃ puṇa aṇaṃtabhāgo sudaṇibaddho || ” iti | TARV-MK 1.26.5atīndriyeṣu materabhāvāt sarvadravyāsaṃpratyaya iti cet; na; noindriyaviṣayatvāt | TARVV-MK 87,27 syā- TARVV-MK 87,28nmatam — dharmāstikāyādiṣu materabhāvo'tīndriyatvāt, tato ‘matiḥ sarvadravyaviṣayanibandhā’ iti TARVV-MK 87,29lakṣaṇamayuktamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? noindriyaviṣayatvāt | noindriyāvaraṇakṣayopaśamalabdhya- TARVV-MK 88,01pekṣaṃ noindriyaṃ teṣu vyāpriyate | atha hi tatra na varteta avadhinā saha nirdiśyeta rūpiṣveva vṛtteḥ | TARVV-MK 88,02atha matiśrutayoranantaranirdeśārhasyāvadheḥ ko viṣayanibandha iti ? ata āha — TA-MK 1.27 rūpiṣvavadheḥ || TARV-MK 1.27.1rūpaśabdasyā'nekārthatve sāmarthyācchuklādigrahaṇam | TARVV-MK 88,04 ayaṃ rūpaśabdo'nekārthaḥ kvaci- TARVV-MK 88,05ccākṣuṣe vartate yathā — ‘rūparasagandhasparśāḥ’ iti | kvacitsvabhāve vartate yathā ‘anantarūpamananta- TARVV-MK 88,06svabhāvam’ iti | tatreha sāmarthyāccakṣurviṣaye śuklādau vartamāno gṛhyate | yadi svabhāva- TARVV-MK 88,07vācino grahaṇaṃ syāt anarthakaṃ syāt | na hi kasyacit svabhāvo nāstīti | TARV-MK 1.27.2bhūmādyanekārthasaṃbhave nityayogo'bhidhānavaśāt | TARVV-MK 88,08 yadyapi matvarthīyasya bhūmādayo'rthāḥ TARVV-MK 88,09bahavaḥ saṃbhavanti, ihābhidhānavaśāt nityayogo veditavyaḥ | nityaṃ hi pudgalā yuktā rūpeṇeti, TARVV-MK 88,10yathā kṣīriṇo vṛkṣā iti | TARVV-MK 88,11yadyevamavadhijñānasya pudgalā rūpamukhenaiva viṣayabhāvaṃ pratipadyeran na rasādimukhena ? TARVV-MK 88,12naiṣa doṣaḥ;TARV-MK 1.27.3tadupalakṣaṇārthatvāt tadavinābhāvirasādigrahaṇam | TARVV-MK 88,13 tadrūpaṃ dravyasyopalakṣaṇatvenopādīyate TARVV-MK 88,14atastadavinābhāvino rasādayo'pi gṛhyante | TARVV-MK 88,15yadyevaṃ tadgateṣu sarveṣvananteṣu paryāyeṣu avadherviṣayanibandhaḥ prāpnotīti ? ata āha — TARV-MK 1.27.4asarvaparyāyagrahaṇānuvṛtterna sarvagatiḥ | TARVV-MK 88,16 ‘asarvaparyāyeṣu’ ityetadgrahaṇamanuvartate | yathā TARVV-MK 88,17‘devadattāya gaurdīyatāṃ jinadattāya kambalaḥ’ iti ‘dīyatām’ ityabhisaṃbadhyate, evamihāpi ‘asa- TARVV-MK 88,18rvaparyāyeṣu’ ityabhisaṃbandhānna sarvagatirbhavati | tato rūpiṣu pudgaleṣu prāguktadravyādiparimāṇeṣu TARVV-MK 88,19jīvaparyāyeṣu audayikaupaśamikakṣāyopaśamikeṣūtpadyate'vadhijñānam rūpidravyasaṃbandhāt, na kṣāyika- TARVV-MK 88,20pāriṇāmikeṣu nāpi dharmāstikāyādiṣu tatsaṃbandhābhāvāt | TARVV-MK 88,21atha manaḥparyayasya ko viṣayanibandha iti ? ata āha — TA-MK 1.28 tadanantabhāge manaḥparyayasya || TARVV-MK 88,23yadrūpidravyaṃ sarvāvadhijñānasya viṣayatvena samarthitaṃ tasyānantabhāgīkṛtasyaikasmin bhāge TARVV-MK 88,24manaḥparyayaḥ pravartate | TARVV-MK 88,25‘athānte yannirdiṣṭaṃ kevalajñānaṃ tasya ko viṣayanibandha’ iti ? ata āha — TA-MK 1.29 sarvadravyaparyāyeṣu kevalasya || TARVV-MK 88,27atrāha — kiṃ dravyam ? TARV-MK 1.29.1svaparyāyān dravati drūyate vā tairiti dravyam | TARVV-MK 88,28 ātmanaḥ paryāyān dravati gacchatīti TARVV-MK 88,29dravyam | bahulāpekṣayā kartari sādhutvam | drūyate vā tairiti dravyam | TARV-MK 1.29.2kathañcidbhedasiddhau tatkartṛkarmavyapadeśasiddhiḥ | TARVV-MK 88,30 dravyasya paryāyāṇāṃ ca kathañci- TARVV-MK 88,31dbhede sati uktaḥ kartṛkarmavyapadeśaḥ siddhyati | TARV-MK 1.29.3itarathā hi tadaprasiddhiratyantāvyatirekāt | TARVV-MK 89,01 yadyekāntena ekatvamavadhāryeta tasya kartṛ- TARVV-MK 89,02karmavyapadeśāprasiddhiḥ syāt | kutaḥ ? atyantāvyatirekāt | na hi tadeva nirviśeṣamekaṃ TARVV-MK 89,03śaktyantarāpekṣayā vinā kartṛ karma ca bhavitumarhati | atha kaḥ paryāyaḥ ? TARV-MK 1.29.4tasya mithobhavanaṃ prati virodhyavirodhināṃ dharmāṇāmupāttānupāttahetukānāṃ śabdāntarā- tmalābhanimittatvād arpitavyavahāraviṣayo'vasthāviśeṣaḥ paryāyaḥ | TARVV-MK 89,05 mithobhavanaṃ prati keciddha- TARVV-MK 89,06rmā virodhinaḥ, kecidavirodhinaḥ | tatra jīvasya tāvadanādipāriṇāmikacaitanyajīvadravyabhavyā- TARVV-MK 89,07bhavyordhvagatisvabhāvāstitvādibhiraudayikādayo bhāvā yathāsaṃbhavaṃ yugapadbhāvād avirodhinaḥ | TARVV-MK 89,08virodhinaśca nārakatairyagyonadevamanuṣya-strīpuṃnapuṃsakaikadvitricatuḥpañcendriya-bālyakaumāra-kopa- TARVV-MK 89,09prasādādayaḥ sahānavasthānāt | tathā paudgalikā anādipāriṇāmikāḥ rūparasagandhasparśa- TARVV-MK 89,10śabdasāmānyāstitvādayaḥ śuklādipañcakatiktādipañcakagandhadvayasparśāṣṭakaśabdaṣaṭkaparyāyaiḥ TARVV-MK 89,11pratyekamekadvitricatuḥpañcādisaṃkhyeyāsaṃkhyeyānantaguṇapariṇāmibhiryathāsaṃbhavaṃ yugapadbhāvād aviro- TARVV-MK 89,12dhinaḥ | virodhinaśca śuklakṛṣṇanīlatiktakaṭukasurabhītaragandhādayaḥ prāyogikā vaiśrasikāśca TARVV-MK 89,13paramāṇuṣu skandheṣu ca, sahānavasthānāt | evaṃ dharmāstikāyādiṣvapi amūrtatvā'cetanatvā'saṃkhye- TARVV-MK 89,14yapradeśatvagatikāraṇasvabhāvā'stitvādayo'nantabhedāgurulaghuguṇahānivṛddhivikāraiḥ svapratyayaiḥ para- TARVV-MK 89,15pratyayaiśca gatikāraṇatvaviśeṣādibhiḥ avirodhinaḥ parasparavirodhinaśca vijñeyāḥ | teṣu keci- TARVV-MK 89,16dupāttahetukā dravyakṣetrakālabhāvanimittā audayikādayaḥ | anupāttahetukāśca triṣu kāleṣvavi- TARVV-MK 89,17kāriṇaḥ pāriṇāmikāścaitanyādayaḥ | teṣāṃ virodhyavirodhināṃ dharmāṇāmupāttānupāttahetukānāṃ TARVV-MK 89,18śabdāntarātmalābhasya nimittatvāt ‘cetano nārako bālaḥ’ iti arpitavyavahāraviṣayaḥ iti TARVV-MK 89,19vyavahāra-ṛjusūtratrividhaśabdanayātmakaḥ, dravyārthikānarpaṇāt paryāyārthikenārpitaḥ tasya TARVV-MK 89,20viṣayaḥ, tasya dravyasya avasthāviśeṣaḥ paryāya ityucyate | TARV-MK 1.29.5tayoritaretarayogalakṣaṇo dvandvaḥ | TARVV-MK 89,21 tayoritaretarayogalakṣaṇo dvandvo veditavyaḥ | dravyāṇi TARVV-MK 89,22ca paryāyāśca dravyaparyāyā iti | TARV-MK 1.29.6dvandve'nyatvaṃ plakṣanyagrodhavaditi cet; na; tasya kathañcidbhede'pi darśanād gotvagopiṇḍavat | TARVV-MK 89,24syānmatam — yadi dvandvaḥ plakṣanyagrodhavadanyatvaṃ dravyaparyāyāṇāṃ prāpnotīti; tanna; kāraṇam ? TARVV-MK 89,25tasya kathañcidbhede'pi darśanāt gotvagopiṇḍavat | yathā ‘gotvaṃ ca gopiṇḍaśca gotvagopiṇḍau’ TARVV-MK 89,26ityananyatve'pi dvandvo bhavati tathā dravyaparyāyeṣviti | nanu sāmānyaviśeṣayoranyatvāt sādhya- TARVV-MK 89,27samametaditi; naiṣaḥ; doṣaḥ; uktametat — ananyatvaṃ sāmānyaviśeṣayoḥ | TARV-MK 1.29.7dravyagrahaṇaṃ paryāyaviśeṣaṇaṃ cet; na; ānarthakyāt | TARVV-MK 89,28 syādetat — ‘dravyāṇāṃ paryāyā dravya- TARVV-MK 89,29paryāyāḥ’ iti dravyagrahaṇaṃ paryāyaviśeṣaṇamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ānarthakyāt | evaṃ TARVV-MK 89,30sati dravyagrahaṇamanarthakaṃ syāt | na hyadravyasya paryāyāḥ santīti | TARV-MK 1.29.8dravyājñānaprasaṅgācca | TARVV-MK 89,31 kevalena paryāyā eva jñāyante na dravyāṇīti dravyājñānaṃ prāpnoti, TARVV-MK 89,32uttarapadārthapradhānatvāt | atha matametat — sarveṣu paryāyeṣu jñāteṣu na kiñcadajñātamasti tato TARVV-MK 89,33vyatiriktasya dravyasyābhāvāt; yadyevaṃ ‘dravyagrahaṇamanarthakam’ ityuktaṃ purastāt | tasmāt TARVV-MK 90,01sādhūktam — ‘dvandvo'yam’ iti | nanu ca dvandve'pi dravyagrahaṇamanarthakaṃ paryāyavyatirekeṇā'nupalabdheriti; TARVV-MK 90,02naiṣa doṣaḥ; saṃjñāsvālakṣaṇyādibhedādbhedopapatteḥ | TARVV-MK 90,03atha sarvagrahaṇaṃ kimarthaṃ nanu bahuvacananirdeśādeva bahutvasaṃpratyayasiddheḥ ? TARV-MK 1.29.9sarvagrahaṇaṃ niravaśeṣapratipattyartham | TARVV-MK 90,04 ye lokālokabhedabhinnāstrikālaviṣayā dravyaparyāyā TARVV-MK 90,05anantāḥ, teṣu niravaśeṣeṣu kevalajñānasya viṣayanibandha iti pratipattyarthaṃ sarvagrahaṇam | yāvāṃ- TARVV-MK 90,06llokālokasvabhāvo'nantaḥ tāvanto'nantānantā yadyapi syuḥ, tānapi jñātumasya sāmarthyamastītya- TARVV-MK 90,07parimitamāhātmyaṃ tat kevalajñānaṃ veditavyam | TARVV-MK 90,08āha — viṣayanibandho'vadhṛto matyādīnām, idaṃ tu na nirjñātamekasminnātmani svanimitta- TARVV-MK 90,09sannidhānopajanitavṛttīni jñānāni yaugapadyena kati bhavantīti ? ata ucyate — TA-MK 1.30 ekādīni bhājyāni yugapadekasminnācaturbhyaḥ || TARVV-MK 90,11eka iti ko'yaṃ śabdaḥ ? TARV-MK 1.30.1anekārthasaṃbhave vivakṣātaḥ prāthamyavacana ekaśabdaḥ | TARVV-MK 90,12 ayamekaśabdo'nekasminnarthe dṛṣṭa- TARVV-MK 90,13prayogaḥ | kvacitsaṃkhyāyāṃ vartate, ‘eko dvau bahavaḥ’ iti | kvacidanyatve, ‘eke ācāryāḥ — anye TARVV-MK 90,14ācāryāḥ’ iti | kvacidasahāye, ‘ekākinaste vicaranti vīrāḥ’ iti | kvacitprāthamye, TARVV-MK 90,15‘ekamāgamanam — prathamamāgamanam’ iti | kvacitprādhānye, ‘ekahatāṃ senāṃ karomi — pradhānahatāṃ senāṃ TARVV-MK 90,16karomi’ ityarthaḥ | tatreha vivakṣātaḥ prāthamyavacana ekaśabdo veditavyaḥ | TARV-MK 1.30.2ādiśabdaścāvayavavacanaḥ | TARVV-MK 90,17 ādiśabdaśca | kim ? anekārthasaṃbhave vivakṣāta ihā- TARVV-MK 90,18vayavavacano veditavyaḥ | kvacidvyavasthāyāṃ vartate, ‘brāhmaṇādayaścatvāro varṇāḥ’ — brāhmaṇavyavasthāḥ TARVV-MK 90,19brāhmaṇakṣatriyaviṭśūdrāḥ’ ityarthaḥ | kvacitprakāre, ‘bhujaṅgādayaḥ parihartavyāḥ — bhujaṅgaprakārāḥ TARVV-MK 90,20viṣavantaḥ’ ityarthaḥ | kvacitsāmīpye, ‘nadyādīni kṣetrāṇi — nadīsamīpāni’ ityarthaḥ | kvacidavayave, TARVV-MK 90,21‘ṛgādimadhīte — ṛgavayavamadhīte’ ityarthaḥ | tenaitaduktaṃ bhavati — ekasyādirekādiḥ prathamāvayava TARVV-MK 90,22iti | kasya ? prathamasya parokṣasya | kaḥ punaravayavaḥ ? matijñānam | TARV-MK 1.30.3sāmīpyavacano vā | TARVV-MK 90,23 athavā, ayamādiśabdaḥ sāmīpyavacano draṣṭavyaḥ | tena prathamasya TARVV-MK 90,24matijñānasya śrutaṃ samīpamityuktaṃ bhavati | TARV-MK 1.30.4materbahirbhāvaprasaṅga iti cet; na; anayoḥ sadā'vyabhicārāt | TARVV-MK 90,25 syādetat — evaṃ sati TARVV-MK 90,26materbahirbhāvaḥ prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? anayoḥ sadā'vyabhicārāt | ete hi matiśrute TARVV-MK 90,27sarvakālamavyabhicāriṇī nāradaparvatavat | tasmādanayoranyataragrahaṇe itarasya grahaṇaṃ sannihitaṃ TARVV-MK 90,28bhavati | TARV-MK 1.30.5tato'nyapadārthe vṛttāvekasyādiśabdasya nivṛttiruṣṭramukhavat | TARVV-MK 90,29 yathā, ‘uṣṭrasya mukhamuṣṭra- TARVV-MK 90,30mukham, uṣṭramukhavanmukhamasya’ iti vṛttau ekasya mukhaśabdasya nivṛttiḥ, evamihāpi ‘ekādi- TARVV-MK 90,31rādiryeṣāṃ tānīmānyekādīni’ ityekasyādiśabdasya nivṛttiḥ | TARV-MK 1.30.6avayavena vigrahaḥ samudāyo vṛttyarthaḥ | TARVV-MK 91,01 avayavena vigrahaḥ kriyate, vṛttyarthaḥ samudāyo TARVV-MK 91,02bhavati | tenaikādīnyabhyantarīkṛtya bhājyāni arpayitavyānītyarthaḥ | kiṃ sarvāṇi ? na, ityāha TARVV-MK 91,03‘ā caturbhyaḥ’ | kuta etat ? TARV-MK 1.30.7kevalasyā'sahāyatvāditareṣāṃ ca kṣayopaśamanimittatvādyaugapadyābhāvaḥ | TARVV-MK 91,04 yataḥ kevala- TARVV-MK 91,05jñānaṃ kṣāyikaṃ tadasahāyam, itarāṇi ca jñānāni kṣayopaśamanimittāni, ato virodhā- TARVV-MK 91,06dyugapadasaṃbhavaḥ, tasmāducyate ‘ā caturbhyaḥ’ iti | TARV-MK 1.30.8nābhāvo'bhibhūtatvādahani nakṣatravaditi cet; na; kṣāyikatvāt | TARVV-MK 91,07 syādetat — nābhāvaḥ TARVV-MK 91,08kṣāyopaśamikānāṃ jñānānāṃ kevalini, kintu kevalajñānena mahatā'bhibhūtāni svaprayojane na TARVV-MK 91,09vyāpriyante bhāskaraprabhābhibhūtanakṣatravaditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? kṣāyikatvāt | saṃkṣīṇa- TARVV-MK 91,10sakalajñānāvaraṇe bhagavatyarhati kathaṃ kṣāyopaśamikānāṃ jñānānāṃ saṃbhavaḥ | na hi pariprāptasarva- TARVV-MK 91,11śuddhau pade pradeśā'śuddhirasti | TARV-MK 1.30.9indriyavattvāditi cet; na; ārṣārthānavabodhāt | TARVV-MK 91,12 syādetat — evamāgamaḥ pravṛttaḥ TARVV-MK 91,13“pañcendriyā asaṃjñipañcendriyādārabhya ā ayogikevalinaḥ” iti | ata indriya- TARVV-MK 91,14vattvāttatkāryeṇāpi jñānena bhavitavyamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ārṣārthānavabodhāt | ārṣe TARVV-MK 91,15hi sayogyayogikevalinoḥ pañcendriyatvaṃ dravyendriyaṃ prati uktaṃ na bhāvendriyaṃ prati | yadi hi TARVV-MK 91,16bhāvendriyamabhaviṣyat, api tu tarhi asaṃkṣīṇasakalāvaraṇatvāt sarvajñataivāsya nyavartiṣyata | TARVV-MK 91,17tasmādetaduktaṃ bhavati — ekasminnātmani dve matiśrute, kvacit trīṇi matiśrutāvadhijñānāni, mati — TARVV-MK 91,18śrutamanaḥparyayajñānāni vā, kvaciccatvāri matiśrutāvadhimanaḥparyayajñānāni, na pañcaikasmin TARVV-MK 91,19yugapat saṃbhavanti | TARV-MK 1.30.10saṃkhyāvacano vaikaśabdaḥ | TARVV-MK 91,20 athavā, saṃkhyāvacano'yamekaśabdaḥ | ekamādiryeṣāṃ tānī- TARVV-MK 91,21mānyekādīni | katham ? matijñānamekasminnātmani ekam, yadakṣaraśrutaṃ dvyanekadvādaśabhedamupadeśa- TARVV-MK 91,22pūrvakaṃ tadbhajanīyam — syādvā na veti | itarat pūrvavat | TARVV-MK 91,23apara āha — saṃkhyā'sahāyaprādhānyavacane ekaśabde sati ekādīni kevalādīnītyarthaḥ | TARVV-MK 91,24ekasminnātmanyekaṃ kevalajñānaṃ kṣāyikatvāt | dve matiśrute ityādi pūrvavat | TARVV-MK 91,25athoktāni matyādīni jñānavyapadeśameva labhanta utā'nyathāpīti ? ata āha — TA-MK 1.31 matiśrutāvadhayo viparyayaśca || TARVV-MK 91,27viparyayo mithyetyarthaḥ | kutaḥ ? samyagadhikārāt | caśabdaḥ samuccayārthaḥ | viparyayaśca TARVV-MK 91,28samyak ceti | kutaḥ punareṣāṃ viparyayaḥ ? TARV-MK 1.31.1mithyādarśanaparigrahānmatyādiviparyayaḥ | TARVV-MK 91,29 yo'sau darśanamohanīyodaye sati mithyādarśana- TARVV-MK 91,30pariṇāmaḥ tena sahaikārthasamavāyāt matyādīnāṃ viparyayo bhavati | nanu ca maṇikanakādīnāṃ TARVV-MK 91,31varcogṛhagatānāmapi svabhāvavināśo na bhavati tadvanmatyādīnāmapi syāt; naiṣa doṣaḥ; TARV-MK 1.31.2sarajasakaṭukālābūgatadugdhavat svaguṇavināśaḥ | TARVV-MK 92,01 yathā sarajasakaṭukālābūbhājane nihitaṃ TARVV-MK 92,02dugdhaṃ svaguṇaṃ parityajati tathā matyādīnyapi mithyādṛṣṭibhājanagatāni duṣyantīti | ādhārasya TARVV-MK 92,03doṣāddhi ādheyasya doṣo jāyate | TARVV-MK 92,04nanu ca nāyamekāntaḥ, uktametat — ‘maṇikanakādayo varcogṛhagatā api svabhāvaṃ na tyajanti’ TARVV-MK 92,05iti; tatra kathametadadhyavasīyate — alābūdugdhavad duṣyanti matyādīni na punarmaṇyādivanna TARVV-MK 92,06duṣyantīti ? TARV-MK 1.31.3pariṇāmakaśaktiviśeṣāt | TARVV-MK 92,07pariṇāmakasya hi vastunaḥ śaktiviśeṣādanyathābhāvo TARVV-MK 92,08bhavati | yathā alābūdravyaṃ dugdhaṃ vipariṇāmayituṃ śaknoti tathā mithyādarśanamapi matyādīnāmanya- TARVV-MK 92,09thātvaṃ kartumalaṃ tadudaye anyathānirūpaṇadarśanāt | varcogṛhaṃ tu maṇyādīnāṃ vikāraṃ notpādayitu- TARVV-MK 92,10malam, vipariṇāmakadravyasannidhāne teṣāmapi bhavatyevānyathātvam, yadā tu samyagdarśanaṃ prādurbhūtaṃ TARVV-MK 92,11tadā mithyāpariṇāmadarśanābhāvāt teṣāṃ matyādīnāṃ samyaktvam, TARVV-MK 92,12ataḥ samyagdarśanamithyādarśanodayaviśeṣātteṣāṃ trayāṇāṃ dvidhā klṛptirbhavati — matijñānaṃ matyajñānaṃ TARVV-MK 92,13śrutajñānaṃ śrutā'jñānam avadhijñānaṃ vibhaṅgajñānamiti | TARVV-MK 92,14atrāha — rūpādiviṣayopalabdhivyabhicārābhāvādviparyayābhāvaḥ | yathaiva matijñānena samya- TARVV-MK 92,15gdṛṣṭayo rūpādīnupalabhante tathā mithyādṛṣṭayo'pi matyajñānena | yathaiva ghaṭādiṣu rūpādīn śrutena TARVV-MK 92,16niścanvantyupadiśanti ca parebhyaḥ tathā śrutājñānenāpi | yathaivāvadhinā rūpiṇo'rthānavayanti tathā TARVV-MK 92,17vibhaṅgenāpīti | tasmānnāsti viparyaya iti | ata āha — TA-MK 1.32 sadasatoraviśeṣādyadṛcchopalabdherunmattavat || TARV-MK 1.32.1sacchabdasyānekārthasaṃbhave vivakṣātaḥ praśaṃsārthagrahaṇam | TARVV-MK 92,19 ‘ayaṃ sacchado'nekārthaḥ’ iti TARVV-MK 92,20vyākhyātaḥ | tasyeha vivakṣātaḥ praśaṃsārthasya grahaṇaṃ veditavyam — praśastaṃ tattvajñānamityarthaḥ | TARVV-MK 92,21asadajñānam | tayoḥ sadasatoḥ | aviśeṣeṇa yadṛcchayopalabdherviparyayo bhavati | katham ? unmattavat | TARVV-MK 92,22yathā unmatto doṣodayādupahatendriyamatiḥ viparītagrāhī bhavati, saḥ aśvaṃ ‘gauḥ’ ityadhyavasyati, TARVV-MK 92,23gāṃ vā ‘aśvaḥ’ iti, loṣṭaṃ ‘suvarṇam’ iti, suvarṇaṃ ca loṣṭamiti, loṣṭaṃ loṣṭamiti, suvarṇaṃ TARVV-MK 92,24suvarṇamiti, tasyaivamaviśeṣeṇādhyavasyato'jñānameva bhavati, tadvat mithyādarśanopahatendriyamate- TARVV-MK 92,25rmatiśrutāvadhayo'pyajñānameva bhavantīti | TARV-MK 1.32.2bhavatyarthagrahaṇaṃ vā | TARVV-MK 92,26 athavā, sacchabdo'yaṃ bhavatyarthe veditavyaḥ | sadvidyamānamityarthaḥ, TARVV-MK 92,27asadavidyamānam, tayoraviśeṣeṇa yadṛcchopalabdheḥ viparyayo bhavati — kadācidrūpādi sadapyasaditi TARVV-MK 92,28pratipadyate asadapi saditi | kadācittu satsadeva asadapyasadeveti | kutaḥ ? TARV-MK 1.32.3pravādiparikalpanābhedādviparyayagrahaḥ | TARVV-MK 92,29 pravādināṃ kalpanābhedāt viparyayagraho bhavati | TARVV-MK 92,30tadyathā kecittāvadāhuḥ — ‘dravyameva na rūpādayaḥ’ iti | apara āhuḥ — ‘rūpādaya eva na dravyam’ TARVV-MK 92,31iti | apareṣāṃ darśanam — ‘anyad dravyamanye ca rūpādayaḥ’ iti | kathameṣāṃ viparyayagrahaḥ ? ucyate — TARVV-MK 92,32yadi dravyameva na rūpādayaḥ; lakṣaṇābhāvāllakṣyānavadhāraṇaprasaṅgaḥ | kiñca, indriyeṇa sanni- TARVV-MK 92,33kṛṣyamāṇaṃ dravyaṃ rūpādyabhāve sarvātmanā sannikṛṣyeta, tataḥ sarvātmanā grahaṇaprasaṅgaḥ, karaṇa- TARVV-MK 93,01bhedābhāvaprasaṅgaśca | na cāsau dṛṣṭa iṣṭo vā | atha rūpādaya eva na dravyam; evamapi nirādhā- TARVV-MK 93,02ratvādabhāvaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 93,03kiñca, parasparavilakṣaṇānāṃ rūpādīnāṃ samudaye'pi sati ekānarthāntarabhāvāt samudayasya TARVV-MK 93,04sarvābhāvaḥ parasparato'rthāntarabhūtatvāt | atha hyanyad dravyaṃ anye rūpādayaḥ; evamapi TARVV-MK 93,05teṣāṃ lakṣyalakṣaṇabhāvābhāvaḥ parasparato'rthāntarabhūtatvāt | daṇḍidaṇḍavat lakṣyalakṣaṇabhāva TARVV-MK 93,06iti cet; na; vaiṣamyāt | pṛthaksatorlakṣyalakṣaṇabhāvo yukto nāsatoriti | TARVV-MK 93,07kiñca, rūpādiṣu guṇeṣvamūrteṣu dravyādarthāntarabhūteṣu nendriyasannikarṣo yuktaḥ, tataśca TARVV-MK 93,08jñānābhāvaḥ | na cārthāntarabhūtaṃ dravyaṃ kāraṇaṃ bhavitumarhati | kiñca, TARV-MK 1.32.4mūlakāraṇavipratipatteḥ | TARVV-MK 93,09 eṣāṃ ghaṭarūpādīnāṃ mūlakāraṇe pravādināṃ vipratipattiḥ | TARVV-MK 93,10tadyathā, kecidāhuḥ — ‘avyaktānmahadahaṅkāratanmātrendriyamahābhūtamṛtpiṇḍādivivṛttikrameṇa ghaṭāde- TARVV-MK 93,11rviśvarūpasya jagata utpādaḥ’ iti; tadayuktam; na hi pradhānasya amūrtatvaniravayavatvaniṣkriyatvā- TARVV-MK 93,12'tīndriyatvānantyanityatvāparaprayojyatvādiviśeṣopetasya tadvilakṣaṇo ghaṭādiḥ kāryo bhavitumarhati, TARVV-MK 93,13adṛṣṭatvāt | na vā aparaprayojyasya pradhānasya svayamabhiprāyarahitasya abhiprāyapūrvakaprasavakramo TARVV-MK 93,14yuktaḥ | puruṣastāvanniṣkriyatvānna mahadādisargārthaṃ pradhānaṃ prayuṅkte; svayaṃ niṣkriyatvāt pradhānaṃ TARVV-MK 93,15nātmānaṃ mahadādisargārthaṃ prayoktumarhati | na hi svayaṃ gativikalaḥ paṅgurātmānamevāvaṣṭabhyo- TARVV-MK 93,16tthāya gacchan dṛṣṭaḥ | kiñca, aprayojanasya pradhānasya mahadādisargo na yuktimān | puruṣabhogaḥ TARVV-MK 93,17prayojanamiti cet; na; svārthābhāvāt, nityasya vibhorātmanaḥ bhogapariṇāmābhāvācca | kiñca, TARVV-MK 93,18acetanatvāt | iha loke cetanaścaitra odanārthī kriyāphalasādhanajñaḥ tadartheṣvagnisandhukṣaṇādiṣu TARVV-MK 93,19pravartamāno dṛṣṭaḥ, na ca tathā pradhānaṃ cetanam, ato'sya mahadādikriyāprasavakramābhāvaḥ | na ca TARVV-MK 93,20puruṣastasya kramasya prayojakaḥ; niṣkriyatvāt | TARVV-MK 93,21apara āhuḥ — ‘paramāṇubhyaḥ pratiniyatapārthivādijātiviśiṣṭebhyo'dṛṣṭādihetusannidhāne TARVV-MK 93,22sati saṃhatebhyo'rthāntarabhūtaghaṭādikāryātmalābhaḥ’ iti; tadapyayuktam; nityatvādaṇūnāṃ kāryārambha- TARVV-MK 93,23śaktyabhāvāt | sati cārambhe nityatvahāneḥ | nacārthāntarabhūtasya kāryasyārambho yuktaḥ; TARVV-MK 93,24vyatirekānupalabdheḥ, upalabdhau cāṇumahattvābhāvaḥ | na ca jātipratiniyamo'sti; bhinna-TARVV-MK 93,25jātīyānāmapyārambhadarśanāt | bhinnajātīyeṣu samudāyamātramiti cet; tulyajātīyeṣvapi TARVV-MK 93,26tatprasaṅgaḥ | na cātmano ghaṭādyārambhe kartṛtvamupapannam; niṣkriyatvānnityatvācca | nāpyātma- TARVV-MK 93,27guṇasyādṛṣṭādeḥ; niṣkriyatvādeva | na ca niṣkriyo'rthāntare kriyāheturdṛṣṭaḥ | TARVV-MK 93,28anye manyante — ‘varṇādiparamāṇusamudayātmakā rūpaparamāṇavo'tīndriyāḥ samuditāḥ santaḥ TARVV-MK 93,29indriyagrāhyatvamanubhūya ghaṭādikāryātmalābhahetutvaṃ pratipadyante’ iti; tadapyayuktam; pratyekaṃ TARVV-MK 93,30rūpaparamāṇūnāmatīndriyatvāttato'nanyasya kāryasyāpyatīndriyatvaprasaṅgāt, tataśca dṛśyaviṣaya- TARVV-MK 94,01pramāṇapramāṇābhāsavikalpābhāvaḥ | kāryābhāvācca talliṅgasya kāraṇasyāpyabhāvaḥ | kiñca, TARVV-MK 94,02kṣaṇikatvānniṣkriyatvācca kāryārambhābhāvaḥ, viviktaśaktīnāṃ parasparābhisaṃbandhābhāvaśca | TARVV-MK 94,03na cānyo'rthaścetanasteṣāṃ saṃbandhasya kartāsti, tadabhāvātsaṃbandhābhāvaḥ | evamanyeṣvapi pravādiṣu TARVV-MK 94,04satyasaditi asatyapi saditi viparyayo mithyādarśanodayavaśādveditavyaḥ pittodayākulitarasane- TARVV-MK 94,05ndriyaviparyayavat | tato yaduktam — ‘rūpādiviṣayopalabdhivyabhicārābhāvānna mithyādṛṣṭerjñāna- TARVV-MK 94,06trayamajñānam’ iti; tadasamyak | TARVV-MK 94,07vyākhyātaṃ jñānaṃ lakṣaṇādibhiḥ | idānīṃ cāritraṃ nirdeṣṭavyaṃ tadullaṅghya nayā ucyante | TARVV-MK 94,08kasmāt ? mokṣavidhāne tasya vakṣyamāṇatvāt | kutaḥ punastanmokṣavidhau vakṣyate iti cet ? TARVV-MK 94,09mokṣaṃ prati pradhānakāraṇatvāt | kiṃkṛtaṃ prādhānyam ? kṛtsnakarmendhananirdahanakṛtam | yata ātmā TARVV-MK 94,10vyuparatakriyādhyānāvirbhūtātmabalaḥ kṛtsnakarmendhananirdahanasamartho bhavati, natu kṣāyika- TARVV-MK 94,11samyaktvakevalajñānopeto'pi | yadi syāt; kṣāyikasamyaktvakevalajñānotpattyanantarameva kṛtsna- TARVV-MK 94,12karmakṣayaḥ syāt, vyuparatakriyādhyānotpattyanantarameva bhavati | taccottamaṃ cāritram, TARVV-MK 94,13“karmādānahetukriyāvyuparatiścāritram” iti vacanāt | yadīha taducyeta mokṣa- TARVV-MK 94,14vidhāne'pi tadvaktavyamiti gauravaṃ syāt | evamapi jīvādayo nirdeṣṭavyā ucyante | pramāṇaṃ TARVV-MK 94,15vyākhyātam | pramāṇaikadeśā nayāḥ “pramāṇanayairadhigamaḥ” iti vacanāt, TARVV-MK 94,16tadanantaravacanārhā nayāḥ | yadyevaṃ ke te nayā iti ? ata āha — TA-MK 1.33 naigamasaṃgrahavyavahārarjusūtraśabdasamabhirūḍhaivambhūtā nayāḥ || TARVV-MK 94,18śabdāpekṣayaikādisaṃkhyeyavikalpā nayāḥ | tatrātisaṃkṣepādapratipattiḥ, ativistare cālpa- TARVV-MK 94,19prajñānāmananugraha iti madhyayayā pratipattyā sapta nayā atrocyante | teṣāṃ sāmānyaviśeṣalakṣaṇaṃ TARVV-MK 94,20vaktavyam | tatra sāmānyalakṣaṇamucyate — TARV-MK 1.33.1pramāṇaprakāśitā'rthaviśeṣaprarūpako nayaḥ | TARVV-MK 94,21 prakarṣeṇa mānaṃ pramāṇaṃ sakalādeśi ityarthaḥ, tena TARVV-MK 94,22prakāśitānāṃ na pramāṇābhāsaparigṛhītānāmityarthaḥ, teṣāmarthānām astitvanāstitvanityatvā- TARVV-MK 94,23nityatvādyanantātmanāṃ jīvādīnāṃ ye viśeṣāḥ paryāyāsteṣāṃ prakarṣeṇa rūpakaḥ prarūpakaḥ niruddhadoṣā- TARVV-MK 94,24nuṣaṅgadvāreṇetyarthaḥ | evaṃlakṣaṇo nayaḥ | TARVV-MK 94,25tasya dvau mūlabhedau dravyāstikaḥ paryāyāstika iti | dravyamastīti matirasya dravya- TARVV-MK 94,26bhavanameva nāto'nye bhāvavikārāḥ, nāpyabhāvaḥ tadvyatirekeṇānupalabdheriti dravyāstikaḥ | TARVV-MK 95,01paryāya evāsti iti matirasya janmādibhāvavikāramātrameva bhavanaṃ na tato'nyad dravya- TARVV-MK 95,02masti tadvyatirekeṇānupalabdheriti paryāyāstikaḥ | athavā, dravyamevārtho'sya na guṇakarmaṇī TARVV-MK 95,03tadavasthārūpatvāditi dravyārthikaḥ | paryāya evārtho'sya rūpādyutkṣepaṇādilakṣaṇo na tato'nyad TARVV-MK 95,04dravyamiti paryāyārthikaḥ | athavā aryate gamyate niṣpādyata ityarthaḥ kāryam | dravati gacchatīti TARVV-MK 95,05dravyaṃ kāraṇam | dravyamevārtho'sya kāraṇameva kāryaṃ nārthāntaram, na ca kāryakāraṇayoḥ kaścidrūpabhedaḥ TARVV-MK 95,06tadubhayamekākārameva parvāṅgulidravyavaditi dravyārthikaḥ | pari samantādāyaḥparyāyaḥ | paryāya evārthaḥ TARVV-MK 95,07kāryamasya na dravyam atītānāgatayorvinaṣṭānutpannatvena vyavahārābhāvāt, sa evaikaḥ kāryakāraṇa- TARVV-MK 95,08vyapadeśabhāgiti paryāyārthikaḥ | athavā, arthanamarthaḥ prayojanam, dravyamevārtho'sya pratyayābhidhānā- TARVV-MK 95,09nupravṛttiliṅgadarśanasya nihnotumaśakyatvāditi dravyārthikaḥ | paryāyo'rthaḥ prayojanamasya vāg- TARVV-MK 95,10vijñānavyāvṛttinibandhanavyavahāraprasiddheriti paryāyārthikaḥ | tadbhedā naigamādayaḥ | TARVV-MK 95,11eṣāṃ viśeṣalakṣaṇamucyate — TARV-MK 1.33.2arthasaṃkalpamātragrāhī naigamaḥ | TARVV-MK 95,12nigacchanti tasminniti nigamanamātraṃ vā nigamaḥ, TARVV-MK 95,13nigame kuśalo bhavo vā naigamaḥ | tasya loke vyāpāraḥ arthasaṃkalpamātragrahaṇaṃ prasthendragṛhagamyādiṣu | TARVV-MK 95,14tadyathā — kaścit pragṛhya paraśuṃ puruṣaṃ gacchantamabhisamīkṣyāha ‘kimarthaṃ gacchati bhavān’ iti ? sa TARVV-MK 95,15tasmai ācaṣṭe prasthārthamiti | evamindragṛhādāvapi | tathā ‘kataro'tra gamī’ ityukte ācaṣṭe — TARVV-MK 95,16‘ahaṃ gamī’ iti, saṃpratyagacchatyapi gamīti vyavahāraḥ | evaṃ prakāro'nyo'pi naigamanayasya viṣayaḥ | TARV-MK 1.33.3bhāvisaṃjñāvyavahāra iti cet; na; bhūtadravyāsannidhānāt | TARVV-MK 95,17 syādetat — nāyaṃ naigamanaya- TARVV-MK 95,18viṣayaḥ bhāvisaṃjñāvyavahāra iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? bhūtadravyāsannidhānāt | bhūtaṃ hi kumāra- TARVV-MK 95,19taṇḍulādidravyamāśritya rājaudanādikā bhāvinī saṃjñā pravartate, na ca tathā naigamanayaviṣaye TARVV-MK 95,20kiñcid bhūtaṃ dravyamasti yadāśrayā bhāvinī saṃjñā vijñāyeta | TARV-MK 1.33.4upakārānupalambhāt saṃvyavahārānupapattiriti cet; na; apratijñānāt | TARVV-MK 95,21 syādetat — TARVV-MK 95,22nagamanayavaktavye upakāro nopalabhyate, bhāvisaṃjñāviṣaye tu rājādāvupalabhyate, tato nāyaṃ yukta TARVV-MK 95,23iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? apratijñānāt | naitadasmābhiḥ pratijñātam — ‘upakāre sati bhavita- TARVV-MK 95,24vyam’ iti | kiṃ tarhi ? asya nayasya viṣayaḥ pradarśyate | api ca, upakāraṃ pratyabhimukhatvā- TARVV-MK 95,25dupakāravāneva | TARV-MK 1.33.5svajātyavirodhenaikatvopanayāt samastagrahaṇaṃ saṃgrahaḥ | TARVV-MK 95,26 buddhyabhidhānānupravṛttiliṅgaṃ sā- TARVV-MK 95,27dṛśyaṃ svarūpānugamo vā jātiḥ, sā cetanācetanādyātmikā śabdapravṛttinimittatvena pratiniyamāt TARVV-MK 95,28svārthavyapadeśabhāk | svā jātiḥ svajātiḥ, apracyavanamavirodhaḥ, svajāteravirodhaḥ svajātya- TARVV-MK 95,29virodhastena svajātyavirodhena ekatvopanayāt | keṣām ? bhedānām | samastagrahaṇaṃ saṃgraho yathā TARVV-MK 95,30sad dravyaṃ ghaṭa ityādi | ‘sat’ ityukte sattāsaṃbandhārhāṇāṃ dravyaparyāyatadbhedaprabhedānāṃ tadavyatire- TARVV-MK 95,31kāt tenaikatvena saṃgrahaḥ | ‘dravyam’ iti cokte jīvājīvatadbhedaprabhedānāṃ dravyatvāvirodhāttenaika- TARVV-MK 95,32tvena saṃgrahaḥ | ‘ghaṭaḥ’ iti cokte nāmādibhedāt mṛtsuvarṇādikāraṇaviśeṣād varṇasaṃsthānādivi- TARVV-MK 96,01kārācca bhinnānāṃ ghaṭaśabdavācyānāṃ tadavyatirekādekatvena saṃgrahaḥ | evamitareṣvapīti | TARVV-MK 96,02tatrābhidhānapratyayau sāmānyaṃ nirākṛtaviśeṣabhāvāt | TARVV-MK 96,03āha — sattādyarthāntarabhūtamasti, tadabhisaṃbandhāt sadādivyapadeśa iti; tanna; ubhayathā'nupa- TARVV-MK 96,04patteḥ | idamiha saṃpradhāryam — sattāsaṃbandhātprāg dravyādiṣu sadityabhidhānaṃ pratyayaśca syādvā, TARVV-MK 96,05na veti ? yadi syāt; sattāsaṃbandhavaiyarthyaṃ prakāśitaprakāśanavaiyarthyavat, sattādvayaprasaṅgaśca — ekā TARVV-MK 96,06ābhyantarī aparā bāhyeti | ataśca samayavirodhaḥ — “salliṅgāviśeṣādviśeṣaliṅgā- TARVV-MK 96,07bhāvāccaiko bhāvaḥ” iti | atha nāsti; kharaviṣāṇādiṣvatiprasaṅgaḥ | TARVV-MK 96,08samavāyakṛto'yaṃ viśeṣa iti cet; na; tasya pratiṣiddhatvāt | TARVV-MK 96,09kiñca, sattāyāḥ saditi vyapadeśasya sattāntarahetukatvāhetukatvayoḥ anavasthāpratijñāhāni- TARVV-MK 96,10doṣaprasaṅgaḥ | atha padārthaśaktipratiniyamād dravyādiṣu saditi vyapadeśo nimittāntarahetukaḥ, TARVV-MK 96,11sattāyāṃ svata eveti cet; saṃsargavādatyāgaḥ, icchāmātrakalpanāprasaṅgaśca | TARVV-MK 96,12kiñca, sattādeḥ padārthāntarasya dravyādiṣu vṛttiḥ so'syeti vā syāt, so'yamiti vā ? TARVV-MK 96,13yadi so'syeti vṛttiḥ; mattvarthīyena bhavitavyam ‘sattāvaddravyam’ iti, yathā gomān yavamāniti, TARVV-MK 96,14ato mattvarthasya bhāvārthasya ca nivṛttirvaktavyā | athaso'yamityabhisaṃbandhena TARVV-MK 96,15vṛttiḥ; ‘sattā dravyam’ iti prāpnoti yathā ‘yaṣṭiḥ puruṣaḥ’ iti, na ‘saddravyam’ iti, tatra TARVV-MK 96,16bhāvārthasya nivṛttirvaktavyā | TARVV-MK 96,17kiñca, dṛṣṭāntābhāvāt | na hyekaṃ kiñcidanekasaṃbandhi dṛṣṭaṃ yadabhisamīkṣya sattaikā TARVV-MK 96,18anekasaṃbandhinī gamyeta | nīlīdravyavaditi cet; na; na tasyānekatvāt | nīlītvavaditi TARVV-MK 96,19cet; na; tasyāsiddhatvāt | TARV-MK 1.33.6ato vidhipūrvakamavaharaṇaṃ vyavahāraḥ | TARVV-MK 96,20 etasmād ataḥ | kutaḥ | saṃgrahāt saṃgrahanayākṣi- TARVV-MK 96,21ptānāmarthānāṃ vidhipūrvakamavaharaṇaṃ vyavahāraḥ | ko vidhiḥ ? saṃgrahagṛhīto'rthastadānupūrvyeṇaiva TARVV-MK 96,22vyavahāraḥ pravartate ityayaṃ vidhiḥ | tadyathā — sarvasaṃgraheṇa sat saṃgṛhītam, taccānapekṣitaviśeṣaṃ TARVV-MK 96,23nālaṃ saṃvyavahārāyeti vyavahāranaya āśrīyate — yatsattad ‘dravyaṃ guṇo vā’ iti | dravyeṇāpi ca saṃgrahā- TARVV-MK 96,24kṣiptena jīvājīvāviśeṣānapekṣeṇa na śakyaḥ saṃvyavahāra iti ‘jīvadravyamajīvadravyam’ iti vā TARVV-MK 96,25vyavahāra āśrīyate | jīvājīvāvapi ca saṃgrahākṣiptau nālaṃ saṃvyavahārāyeti pratyekaṃ devanāra- TARVV-MK 96,26kādirghaṭādiśca vyavahāreṇāśrīyate | ‘kaṣāyo bhaiṣajyam’ ityukte ca sāmānyasya viśeṣātmakatvāt TARVV-MK 96,27naiyagrodhādiviśeṣasāmarthyam | nahi śakyaḥ prabhuṇāpi cakrabhṛtā TARVV-MK 96,28sarvaḥ kaṣāyasamāhāraḥ kartum | nāmasthāpanādravyāṇi ca saṃgrahopāttāni nālaṃ vyavahārāyeti bhāva TARVV-MK 96,29eva gṛhyate | evamayaṃ nayastāvadvartate yāvatpunarnāsti vibhāgaḥ | TARV-MK 1.33.7sūtrapātavadṛjutvāt ṛjusūtraḥ | TARVV-MK 96,30 yathā ṛjuḥsūtrapātastathā ṛju praguṇaṃ sūtrayati tantrayati TARVV-MK 96,31ṛjusūtraḥ | pūrvāṃstrikālaviṣayānatiśayya vartamānakālaviṣayamādatte | atītānāgatayorvina- TARVV-MK 96,32ṣṭānutpannatvena vyavahārābhāvāt | samayamātramasya nirdidhikṣitam | TARVV-MK 97,01‘kaṣāyo bhaiṣajyam’ ityatra ca saṃjātarasaḥ kaṣāyo bhaiṣajyaṃ na prāthamikakaṣāyo'lpo'na- TARVV-MK 97,02bhivyaktarasatvādasya viṣayaḥ | TARVV-MK 97,03pacyamānaḥ pakvaḥ | pakvastu syātpacyamānaḥ syāduparatapāka iti | asadetat; virodhāt | TARVV-MK 97,04‘pacyamānaḥ’ iti vartamānaḥ ‘pakvaḥ’ ityatītaḥ tayorekasminnavarodho virodhīti; naiṣa doṣaḥ; TARVV-MK 97,05pacanasyādāvavibhāgasamaye kaścidaṃśo nirvṛtto vā, na vā ? yadi na nirvṛttaḥ; taddvitīyādi- TARVV-MK 97,06ṣvapyanirvṛtteḥ pākābhāvaḥ syāt | tato'bhinirvṛttaḥ tadapekṣayā ‘pacyamānaḥ pakvaḥ, ’ itarathā hi TARVV-MK 97,07samayasya traividhyaprasaṅgaḥ | sa evaudanaḥ pacyamānaḥ pakvaḥ, syātpacyamāna ityucyate pakturabhiprā- TARVV-MK 97,08yasyānirvṛtteḥ, pakturhi suviśadasusvinnaudane pakvābhiprāyaḥ, syāduparatapāka iti cocyate TARVV-MK 97,09kasyacit paktustāvataiva kṛtārthatvāt | TARVV-MK 97,10evaṃ kriyamāṇakṛta-bhujyamānabhukta-badhyamānabaddha-sidhyatsiddhādayo yojyāḥ | TARVV-MK 97,11tathā pratiṣṭhante'sminniti prasthaḥ, yadaiva mimīte, atītānāgatadhānyamānāsaṃbhavāt | TARVV-MK 97,12kumbhakārābhāvaḥ śivikādiparyāyakaraṇe tadabhidhānābhāvāt | kumbhaparyāyasamaye ca TARVV-MK 97,13svāvayavebhya eva nirvṛtteḥ | TARVV-MK 97,14sthitapraśne ca ‘kuto'dyāgacchasi’ iti ? na ‘kutaścit’ ityayaṃ manyate, tatkālakriyā- TARVV-MK 97,15pariṇāmābhāvāt | TARVV-MK 97,16yamevākāśadeśamavagāḍhuṃ samartha ātmapariṇāmaṃ vā tatraivāsya vasatiḥ | TARVV-MK 97,17na kṛṣṇaḥ kākaḥ, ubhayorapi svātmakatvāt — kṛṣṇaḥ kṛṣṇātmako na kākātmakaḥ | yadi TARVV-MK 97,18kākātmakaḥ syāt; bhramarādīnāmapi kākatvaprasaṅgaḥ | kākaśca kākātmako na kṛṣṇātmakaḥ | TARVV-MK 97,19yadi kṛṣṇātmakaḥ; śuklakākābhāvaḥ syāt | pañcavarṇatvācca, pittāsthirudhirādīnāṃ pītaśukla- TARVV-MK 97,20raktādivarṇatvāt, tadvyatirekeṇa kākābhāvācca | na sāmānādhikaraṇyam — ekasya paryāyebhyo- TARVV-MK 97,21'nanyatvātparyāyā eva viviktaśaktayo dravyaṃ nāma na kiñcidastīti | kṛṣṇaguṇaprādhānyāditi TARVV-MK 97,22cet; na; āstarakādiṣvatiprasaṅgāt, kaṣāyamadhure ca madhuni virodhāt | apratyakṣe cākhyāya- TARVV-MK 97,23māne saṃśayadarśanāt | kṛṣṇakākaviśeṣajñena kenacid dvīpāntaranivāsinyanupalabdhakṛṣṇakākaviśeṣe TARVV-MK 97,24puruṣe pratipādyamāne saṃśayo jāyate ‘kimayaṃ kākasya kārṣṇyaṃ guṇaprādhānyādācaṣṭe, dravyasyaiva vā TARVV-MK 97,25tathā pariṇāmāt’ iti ? TARVV-MK 97,26ataḥ palālādidāhābhāvaḥ prativiśiṣṭakālaparigrahāt | asya hi nayasyāvibhāgo vartamāna- TARVV-MK 97,27samayo viṣayaḥ | agnisaṃbandhanadīpanajvalanadahanāniasaṃkhyeyasamayāntarālāni yato'sya daha- TARVV-MK 97,28nābhāvaḥ | kiñca, yasmin samaye dāhaḥ na tasmin palālam, bhasmatābhinirvṛtteḥ, yasmiṃśca TARVV-MK 97,29palālaṃ na tasmin dāha iti | yatpalālaṃ taddahatīti cet; na; sāvaśeṣāt | samudāyābhidhāyināṃ TARVV-MK 97,30śabdānāmavayaveṣu vṛttidarśanādadoṣa iti cet; na; tadavasthatvāt, ekadeśadāhābhāvasyoktatvāt | TARVV-MK 98,01niravaśeṣadāhāsaṃbhavāditi cet; na; vacanavirodhāt tadavasthatvācca | vacanavirodhastāvat — TARVV-MK 98,02yadi niravaśeṣasya palālasya dāhasyāsaṃbhava ityekadeśadāhāt palāladāho nādāhaḥ; nanu bhava- TARVV-MK 98,03dvacanasya niravaśeṣaparapakṣadūṣakatvābhāvāt parapakṣaikadeśasya dūṣakatvam, ataḥ ekadeśadūṣakatvāt TARVV-MK 98,04kṛtsnamapīdaṃ dūṣakamevetyasya sādhakatvasāmarthyābhāva iti | tadavasthatvamapi ‘ekasamaye dāhābhāvaḥ’ TARVV-MK 98,05ityuktatvāt | avayavānekatve yadyavayavadāhāt sarvatra dāho'vayavāntarā'dāhāt nanu sarvadāhā- TARVV-MK 98,06bhāvaḥ | atha dāhaḥ sarvatra; kasmānnā'dāhaḥ ? ato na dāhaḥ | evaṃ pānabhojanādivyavahārābhāvaḥ | TARVV-MK 98,07na śuklaḥ kṛṣṇībhavati; ubhayorbhinnakālāvasthatvāt, pratyutpannaviṣaye nivṛttaparyāyāna- TARVV-MK 98,08bhisaṃbandhāt | sarvasaṃvyavahāralopa iti cet; na; viṣayamātrapradarśanāt, pūrvanayavaktavyāt saṃvyava- TARVV-MK 98,09hārasiddhirbhavati | TARV-MK 1.33.8śapatyarthamāhvayati pratyāyayatīti śabdaḥ | TARVV-MK 98,10 uccaritaḥ śabdaḥ kṛtasaṃgīteḥ puruṣasya TARVV-MK 98,11svābhidheye pratyayamādadhāti iti śabda ityucyate | TARV-MK 1.33.9sa ca liṅgasaṃkhyāsādhanādivyabhicāranivṛttiparaḥ | TARVV-MK 98,12 liṅgaṃ strītvapuṃstvanapuṃsakatvāni | TARVV-MK 98,13saṃkhyā ekatvadvitvabahutvāni | sādhanamasmadādi | evamādīnāṃ vyabhicāro na nyāyya iti tanni- TARVV-MK 98,14vṛttiparo'yaṃ nayaḥ | tadyathā, liṅgavyabhicārastāvat — strīliṅge pulliṅgābhidhānaṃ tārakā svāti- TARVV-MK 98,15riti | pulliṅge stryabhidhānam avagamo vidyeti | strītve napuṃsakābhidhānam vīṇā ātodya- TARVV-MK 98,16miti | napuṃsake stryabhidhānam āyudhaṃ śaktiriti | pulliṅge napuṃsakābhidhānaṃ paṭo vastramiti | TARVV-MK 98,17napuṃsake pulliṅgābhidhānaṃ dravyaṃ paraśuriti | saṃkhyāvyabhicāraḥ — ekatve dvitvam, nakṣatraṃ punarvasū TARVV-MK 98,18iti | ekatve bahutvam — nakṣatraṃ śatabhiṣaja iti | dvitve ekatvam — godau grāma iti | dvitve TARVV-MK 98,19bahutvam — punarvasū pañcatārakā iti | bahutve ekatvam — āmrāḥ vanamiti | bahutve dvitvam — deva- TARVV-MK 98,20manuṣyā ubhau rāśī iti | sādhanavyabhicāraḥ — ehi, manye rathena yāsyasi, nahi yāsyasi yātaste TARVV-MK 98,21piteti | ādiśabdena kālādivyabhicāro gṛhyate | viśvadṛśvā'sya putro janitā, bhāvi kṛtya- TARVV-MK 98,22māsīditi kālavyabhicāraḥ | saṃtiṣṭhate pratiṣṭhate viramatyuparamatītiupagrahavyabhicāraḥ | TARVV-MK 98,23evamādayo vyabhicārā ayuktāḥ | kutaḥ ? anyārthasyā'nyārthena saṃbandhābhāvāt | yadi syāt; TARVV-MK 98,24ghaṭaḥ paṭo bhavatu paṭo vā prāsāda iti | tasmādyathāliṅgaṃ yathāsaṃkhyaṃ yathāsādhanādi ca nyāyya- TARVV-MK 98,25mabhidhānam | lokasamayavirodha iti cet; virudhyatām, tattvaṃ mīmāṃsyate, suhṛtsūpacāraḥ | TARV-MK 1.33.10nānārthasamabhirohaṇāt samabhirūḍhaḥ | TARVV-MK 98,26 yato nānārthān samatītyaikamarthamābhimukhyena TARVV-MK 98,27rūḍhastataḥ samabhirūḍhaḥ | kutaḥ ? vastvantarāsaṃkrameṇa tanniṣṭhatvāt | katham ? avitarkadhyānavat | TARVV-MK 98,28yathā tṛtīyaṃ śuklaṃ sūkṣmakriyamavitarkamavīcāraṃ dhyānam arthavyañjanayogasaṅkrāntyabhāvāt TARVV-MK 98,29sūkṣmakāyayoganiṣṭhatvāt, tathā gaurityayaṃ śabdo vāgādiṣu vartamāno gavyadhirūḍhaḥ | evaṃ śeṣe- TARVV-MK 98,30ṣvapi rūḍhiśabdo'sya viṣayaḥ | athavā, ‘arthagatyarthaḥ śabdaprayogaḥ’ iti tatraikasyārthasyaikena gata- TARVV-MK 98,31tvāt paryāyaśabdaprayogo'narthakaḥ | śabdabhedaścedasti arthabhedenāpyavaśyaṃ bhavitavyamiti nānārtha- TARVV-MK 99,01samabhirohaṇāt samabhirūḍhaḥ — indanādindraḥ śakanācchakraḥ pūrdāraṇātpurandara iti | evaṃ sarvatra | TARVV-MK 99,02athavā, yo yatrādhirūḍhaḥ sa tatra sametyābhimukhyenārohaṇāt samabhirūḍhaḥ | yathā kva bhavānāste ? TARVV-MK 99,03svātmanīti | kutaḥ ? vastvantare vṛttyabhāvāt | yadyanyasyānyatra vṛttiḥ syāt; jñānādīnāṃ TARVV-MK 99,04rūpādīnāṃ cākāśe vṛttiḥ syāt | TARV-MK 1.33.11yenātmanā bhūtastenaivā'dhyavasāyayatītyevaṃbhūtaḥ | TARVV-MK 99,05 yenātmanā yenābhidheyena bhūtaḥ śabda- TARVV-MK 99,06stenaivā'dhyavasāyayati | yathā indraśabdaḥ parameśvaratvābhidheyaḥ, sa pariṇāmo yatra yadā vartate tatra TARVV-MK 99,07tadaiva yukto na nāmasthāpanādravyeṣu tatpariṇāmābhāvāt iti | evamitareṣvapi śabdeṣu svābhi- TARVV-MK 99,08dheyakriyāpariṇatikṣaṇa eva yuktirnānyadeti | athavā, yenātmanā yena svarūpeṇa bhūto'rthastenaivā- TARVV-MK 99,09dhyavasāyayati, yathā gacchatīti gauriti — yadaiva gacchati tadaiva gauriti na sthito na śayita iti, TARVV-MK 99,10pūrvottarakālayostadarthābhāvāddaṇḍivat | evamitareṣvapi | athavā, yenātmanā yena jñānena bhūtaḥ TARVV-MK 99,11pariṇatastenaivādhyavasāyayati yathā indrāgnijñānapariṇata ātmaivendro'gniśceti evaṃbhūtārthapratyā- TARVV-MK 99,12yanācchabda evaṃbhūtaḥ tatkāryāttācchabdyasiddheḥ | TARV-MK 1.33.12dāhakatvādyatiprasaṅga iti cet; tadavyatirekādaprasaṅga iti | TARVV-MK 99,13 syādetat — agnyādivyapa- TARVV-MK 99,14deśo yadyātmani kriyate dāhakatvādyatiprasajyate iti; ucyate — tadavyatirekādaprasaṅgaḥ | tāni TARVV-MK 99,15nāmādīni yena rūpeṇa vyapadiśyante tatasteṣāmavyatirekaḥ pratiniyatārthavṛttitvāddharmāṇām | tato TARVV-MK 99,16no āgamabhāvāgnau vartamānaṃ dāhakatvaṃ kathamāgamabhāvāgnau varteta ? uktā naigamādayo nayāḥ | TARVV-MK 99,17uttarottarasūkṣmaviṣayatvādeṣāṃ kramaḥ pūrvapūrvahetukatvācca | evamete nayāḥ pūrvapūrvaviruddhamahā- TARVV-MK 99,18viṣayā uttarottarānukūlālpaviṣayā dravyasyānantaśakteḥ pratiśakti bhidyamānā bahuvikalpā TARVV-MK 99,19jāyante | ta ete guṇapradhānatayā parasparatantrāḥ samyagdarśanahetavaḥ puruṣārthakriyāsādhanasāmarthyāt, TARVV-MK 99,20tantvādaya iva yathopāyaṃ viniveśyamānāḥ paṭādisaṃjñāḥ svatantrāścā'samarthāḥ | tantvādivadeva viṣama TARVV-MK 99,21upanyāsaḥ, tantvādayo nirapekṣā api kāñcidarthamātrāṃ janayanti | bhavati hi kaścit pratyekaṃ TARVV-MK 99,22tantustvakatrāṇe samartha ekaśca valkalo bandhane samarthaḥ | ime punarnayā nirapekṣāḥ santaḥ na TARVV-MK 99,23kāñcidapi samyagdarśanamātrāṃ prādurbhāvayantīti | naiṣa doṣaḥ; abhihitānavabodhāt | abhihitamartha- TARVV-MK 99,24manavabudhya pareṇedamupālabhyate | etaduktaṃ nirapekṣeṣu tantvādiṣu paṭādikāryaṃ nāstīti | yattu TARVV-MK 99,25tenopadarśitaṃ na tat paṭādikāryam | kiṃ tarhi ? tantvādikāryam | tantvādikāryamapi tantvādyavayaveṣu TARVV-MK 99,26nirapekṣeṣu nāstyevetyasmatpakṣasiddhireva | atha tantvādiṣu paṭādikāryaṃ śaktyapekṣayā astītyucyate TARVV-MK 99,27nayeṣvapi nirapekṣeṣu buddhyabhidhānarūpeṣu kāraṇavaśāt samyagdarśanahetutvavipariṇatisadbhāvāt TARVV-MK 99,28śaktyātmanā'stitvamiti sāmyamevopanyāsasya | TARVV-MK 99,29jñānadarśanayostattvaṃ nayānāṃ caiva lakṣaṇam | TARVV-MK 99,30jñānasya ca pramāṇatvamadhyāye'sminnirūpitam || iti | TARVV-MK 99,31iti tattvārthavārtikavyākhyānālaṅkāre prathamo'dhyāyaḥ || TARVV-MK 99,32jīyācciramakalaṅkabrahmā laghuhavvanṛpativaratanayaḥ | TARVV-MK 99,33anavaratanikhilavidvajjananutavidyaḥ praśastajanahṛdyaḥ || TARVV-MK 99,34TARVV-MK 99,35TARVV-MK 100,00dvitīyo'dhyāyaḥTARVV-MK 100,01atrāha — mokṣamārgavyākhyāprasaṅgena samyagdarśanādīnyupadiśyante | teṣāṃ ca lakṣaṇotpatti- TARVV-MK 100,02viṣayanibandhādīni vyākhyātāni | tatra tattvārthaśraddhānaṃ samyagdarśanamupadiṣṭam | tattvārthāśca TARVV-MK 100,03jīvādayaḥ | tatrādāvupadiṣṭasya jīvasya kiṃ śraddhātavyaṃ yadavadhāraṇapratipattyupāsanādibhyastanni- TARVV-MK 100,04ṣpadyata iti ? ucyate — tattvamātmanaḥ svabhāvaḥ śraddheyaḥ | TARVV-MK 100,05yadyevamucyatāṃ tadīyaṃ kiṃ tattvamiti ? ata uttaraṃ paṭhati — TA-MK 2.1 aupaśamikakṣāyikau bhāvau miśraśca jīvasya svatattvamaudayikapāriṇāmikau ca || TARVV-MK 100,07athavā, pramāṇanayā anantaraṃ vinirdiṣṭāḥ | te ca prameyādhigamarūpāḥ | prameyāśca TARVV-MK 100,08jīvādayaḥ padārthā idānīṃ nirdeṣṭavyāḥ | yadyevamasyaiva tāvadādāvupadiṣṭajīvasya kiṃ tattvamiti ? TARVV-MK 100,09ata āha — aupaśamikādīti | TARV-MK 2.1.1karmaṇo'nudbhūtasvavīryavṛttitopaśamo'dhaḥprāpitapaṅkavat | TARVV-MK 100,10 yathā sakaluṣasyāmbhasaḥ kata- TARVV-MK 100,11kādidravyasaṃparkād adhaḥprāpitamaladravyasya tatkṛtakāluṣyābhāvāt prasāda upalabhyate, tathā TARVV-MK 100,12karmaṇaḥ kāraṇavaśādanudbhūtasvavīryavṛttitā ātmano viśuddhirupaśamaḥ | TARV-MK 2.1.2kṣayo nivṛttirātyantikī | TARVV-MK 100,13 yathā tasyaivāmbhaso'dhaḥprāpitapaṅkasya śucibhājanāntara- TARVV-MK 100,14saṃkrāntasya prasāda ātyantikaḥ, tathā ātmano'pi karmaṇo'tyantavinivṛttau viśuddhirātyantikī TARVV-MK 100,15kṣaya ityucyate | TARV-MK 2.1.3ubhayātmako miśraḥ kṣīṇākṣīṇamadaśaktikodravavat | TARVV-MK 100,16 yathā prakṣālanaviśeṣāt TARVV-MK 100,17kṣīṇākṣīṇamadaśaktikasya kodravasya dvidhā vṛttiḥ, tathā yathoktakṣayahetusannidhāne sati karmaṇa TARVV-MK 100,18ekadeśasya kṣayādekadeśasya ca vīryopaśamādātmano bhāva ubhayātmako miśra iti vyapadiśyate | TARV-MK 2.1.4dravyādinimittavaśāt karmaṇaḥ phalaprāptirudayaḥ | TARVV-MK 100,19 dravyādinimittaṃ pratītya karmaṇo TARVV-MK 100,20vipacyamānasya phalopanipāta udaya itīmāmākhyāṃ labhate | TARV-MK 2.1.5dravyātmalābhamātrahetukaḥ pariṇāmaḥ | TARVV-MK 100,21 yasya bhāvasya dravyātmalābhamātrameva heturbhavati TARVV-MK 100,22nānyannimittamasti sa pariṇāma iti paribhāṣyate | TARV-MK 2.1.6tatprayojanatvādvṛttivacanam | TARVV-MK 100,23 te upaśamādayaḥ prayojanamasyeti vṛttiḥ kriyate | sa upa- TARVV-MK 100,24śamaḥ prayojanamasyetyaupaśamikaḥ, kṣayaḥprayojanamasyeti kṣāyikaḥ, udayaḥ prayojanamasyetyaudayikaḥ, TARVV-MK 100,25pariṇāmaḥ prayojanamasyeti pāriṇāmikaḥ | te bhāvā jīvasya svatattvam — svaṃ tattvaṃ svatattvam, TARVV-MK 100,26svo bhāvo'sādhāraṇo dharmaḥ | TARV-MK 2.1.7vyāpteraudayikapāriṇāmikagrahaṇamādāviti cet; na; bhavyajīvadharmaviśeṣakhyāpanārthatvāt ādāvaupaśamikādibhāvavacanam | TARVV-MK 100,28 syādetat — sarvajīvasādhāraṇatvād vyāpteḥ audayikapāriṇā- TARVV-MK 100,29mikagrahaṇamādau nyāyyamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? bhavyajīvadharmaviśeṣakhyāpanārthatvāt | bhavyasya TARVV-MK 100,30mokṣapratipādanārtho hyayaṃ prayāsaḥ | ato'sya dharmaviśeṣa aupaśamikādibhāva ādāvucyate | TARV-MK 2.1.8atra cādāvaupaśamikavacanaṃ tadāditvāt samyagdarśanasya | TARVV-MK 100,31 samyagdarśanasya hi ādiraupa- TARVV-MK 101,01śamiko bhāvastataḥ kṣāyopaśamikastataḥ kṣāyika iti, ata aupaśamikasyādau grahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 2.1.9alpatvācca | TARVV-MK 101,02 alpaścaupaśamiko bhāvaḥ kṣāyikāt kṣāyopaśamikācca | kuto'lpa- TARVV-MK 101,03tvam ? saṃcayakālasyālpatvāt | tadyathā-upaśamasamyagdarśanasya kālo'ntarmuhūrtaḥ, so'ntarmuhūrto- TARVV-MK 101,04'saṃkhyeyāḥ samayāḥ | tatra samaye samaye nairantaryeṇa saṃcīyamānāṃ upaśamasamyagdṛṣṭaya ā antarmuhūrta- TARVV-MK 101,05samāpteḥ palyopamā'saṃkhyeyabhāgapramāṇā iti sarvebhyo'lpe | TARV-MK 2.1.10tato viśuddhiprakarṣayuktatvāt kṣāyikaḥ | TARVV-MK 101,06 aupaśamikāddhi kṣāyikaḥ prakṛṣṭaśuddhyu- TARVV-MK 101,07peto mithyātvasamyaṅmithyātvasamyaktvānāṃ sākalyena saṃkṣayāt, tata aupaśamikāt paraṃ kṣāyika- TARVV-MK 101,08vacanam | TARV-MK 2.1.11bahutvācca | TARVV-MK 101,09 bahavo hi kṣāyikasamyagdṛṣṭaya aupaśamikasamyaktvebhyaḥ | kutaḥ ? TARVV-MK 101,10guṇakāraviśeṣāt | ko guṇakāraḥ ? āvalikāyā asaṃkhyeyabhāgaḥ, so'saṃkhyeyāḥ samayāḥ | TARVV-MK 101,11kutaḥ ? asaṃkhyeyasya rāśerasaṃkhyeyā eva bhedā iti | tata āvalikāyā asaṃkhyeyabhāgena guṇitā TARVV-MK 101,12upaśamasamyagdṛṣṭayaḥ kṣāyikasamyagdṛṣṭīn prāpnuvanti | kutaḥ ? saṃcayakālasya mahattvāt | iha TARVV-MK 101,13kṣāyikasamyagdṛṣṭestrayastriṃśatsāgaropamāṇi sātirekāṇi kālaḥ, tasya prāthamikasamayādārabhya TARVV-MK 101,14samaye samaye saṃcīyamānā ā tatkālaparisamāpterbahavo bhavanti | TARV-MK 2.1.12tadasaṃkhyeyaguṇatvāttadanantaraṃ miśravacanam | TARVV-MK 101,15 kṣāyikādasaṃkhyeyaguṇaḥ kṣāyopaśamikaḥ, TARVV-MK 101,16dravyato na bhāvataḥ | kṣāyopaśamikāddhi kṣāyiko bhāvato'nantaguṇaḥ, viśuddhiprakarṣayogāt, TARVV-MK 101,17tasmād dravyato'saṃkhyeyaguṇaḥ kṣāyikāt kṣāyopaśamikaḥ | kutaḥ ? guṇakāraviśeṣāt | ko guṇa- TARVV-MK 101,18kāraḥ ? āvalikāyā asaṃkhyeyabhāgaḥ | kutaḥ ? saṃcayakālasya mahattvāt | iha kṣāyopaśamika- TARVV-MK 101,19samyagdṛṣṭeḥ ṣaṭṣaṣṭisāgaropamāṇi pūrṇāni kālaḥ, tasya prathamasamayādārabhya samaye samaye TARVV-MK 101,20saṃcīyamānāḥ kṣāyopaśamikasamyagdṛṣṭaya ā tatkālaparisamāpterbhū yāṃso bhavanti | TARV-MK 2.1.13tadanantaguṇatvādante dvayavacanam | TARVV-MK 101,21 teṣāṃ sarveṣāmevānantaguṇā audayikāḥ pāriṇāmi- TARVV-MK 101,22kāśca, tato'nte teṣāṃ vacanaṃ kriyate | TARV-MK 2.1.14taireva cātmanaḥ samadhigamāt | TARVV-MK 101,23 atīndriyatvādātmano manuṣyatairyagyonādibhiraudayikaiḥ TARVV-MK 101,24pāriṇāmikaiśca caitanyajīvatvādibhiḥ samadhigamo bhavati | TARV-MK 2.1.15sarvajīvatulyatvācca | TARVV-MK 101,25 sarveṣāṃ hi jīvānāṃ tulyā audayikāḥ pāriṇāmikāśca TARVV-MK 101,26tatasteṣāmante vacanaṃ nyāyyam | TARV-MK 2.1.16tattvamiti bahuvacanaprasaṅga iti cet; na; bhāvasyaikatvāt | TARVV-MK 101,27 syādetat — aupaśamikā- TARVV-MK 101,28dipañcatayabhāvasāmānādhikaraṇyāttattvasya bahuvacanaṃ prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? bhāva- TARVV-MK 101,29syaikatvāt, ‘tattvam’ ityeṣa eko bhāvaḥ | TARV-MK 2.1.17phalabhedānnānātvamiti cet; na; svātmabhāvabhedasyā'vivakṣitatvāt ‘gāvo dhanam’ iti yathā | TARVV-MK 102,02 syādetat — aupaśamikādipañcatayatattvaphalabhedādbhāvanānātvamiti; tanna; kiṃ kāra- TARVV-MK 102,03ṇam ? svātmabhāvabhedasyā'vivakṣitatvāt, yathā gāvo dhanamiti | dhinoterdhanam, taccaikatvena TARVV-MK 102,04vivakṣitaṃ tathā tattvamiti | TARV-MK 2.1.18pratyekamabhisaṃbandhācca | TARVV-MK 102,05 ekatvamupapadyate | aupaśamiko bhāvaḥ svatattvamityādi | TARV-MK 2.1.19dvandvanirdeśo yukta iti cet; na; ubhayadharmavyatirekeṇā'nyabhāvaprasaṅgāt | TARVV-MK 102,06 syānmatam- TARVV-MK 102,07dvandvanirdeśo'tra yuktaḥ — ‘aupaśamikakṣāyikamiśraudayikapāriṇāmikāḥ’ iti | tatrāyamapyartho TARVV-MK 102,08dviścaśabdo na kartavyo bhavatīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ubhayadharmavyatirekeṇānyabhāvaprasaṅgāt | TARVV-MK 102,09ubhābhyāṃ vyatirekeṇānyo bhāvaḥ prāpnoti, caśabde punaḥ sati pūrvoktānukarṣaṇārtho yukto TARVV-MK 102,10bhavati | TARV-MK 2.1.20kṣāyopaśamikagrahaṇamiti cet; na; gauravāt | TARVV-MK 102,11 yadyevaṃ kṣāyopaśamikagrahaṇameva karta- TARVV-MK 102,12vyamanyabhāvanivṛttyartham; tanna; kiṃ kāraṇam ? gauravāt | tathā sati sūtrasya gauravaṃ syāditi | TARV-MK 2.1.21madhye miśravacanaṃ pūrvottarāpekṣārtham | TARVV-MK 102,13 madhye miśravacanaṃ kriyate pūrvottarāpekṣārtham | TARVV-MK 102,14kimapekṣāyāṃ prayojanam ? bhavyānāmaupaśamikakṣāyikau bhāvau samyaktvacāritrākhyau kṣāyopaśa- TARVV-MK 102,15mikāśca jñānadarśanacāritrabhāvāḥ | audayikapāriṇāmikā abhavyānāmapi kṣāyopaśamikā- TARVV-MK 102,16śceti | tatra cābhavyānāṃ bhavyānāṃ ca mithyādṛṣṭīnāṃ cāritrādṛte kṣāyopaśamikā jñānadarśana- TARVV-MK 102,17vikalpāḥ | TARV-MK 2.1.22‘jīvasya’ iti vacanam anyadravyanivṛttyartham | TARVV-MK 102,18 jīvasyedaṃ svatattvaṃ nānyasyeti | TARV-MK 2.1.23svabhāvaparityāgāparityāgayoḥ śūnyatā'nirmokṣaprasaṅga iti cet; na; ādeśavacanāt | TARVV-MK 102,20idamiha saṃpradhāryam — ātmā aupaśamikādibhāvaparityāgī vā syāt, aparityāgī vā ? TARVV-MK 102,21kiñca, ato yadi tāvat parityajati; śūnyatā prāpnoti ātmanaḥ, svabhāvābhāvād agnerauṣṇya- TARVV-MK 102,22svabhāvaparityāge'bhāvavat | athā'parityāgī; krodhādisvabhāvāparityāgādātmano'nirmokṣaḥ TARVV-MK 102,23prāpnotīti | tanna; kiṃ kāraṇam ? ādeśavacanāt | anādipāriṇāmikacaitanyadravyārthādeśāt TARVV-MK 102,24syāt svabhāvā'parityāgī, ādimadaudayikādiparyāyārthādeśāt syāt svabhāvaparityāgī TARVV-MK 102,25ityādi saptabhaṅgī pūrvavat | yasyaikāntena svabhāvaparityāgaḥ syādaparityāgo vā; tasya yatho- TARVV-MK 102,26ktadoṣaḥ syāt, nānekāntavādinaḥ | TARV-MK 2.1.24apratijñānāt | TARVV-MK 102,27 naitatpratijānīmahe — ‘svabhāvaparityāgādaparityāgādvā mokṣaḥ’ iti | TARVV-MK 102,28kiṃ tarhi ? aṣṭatayakarmapariṇāmavaśīkṛtasyātmanaḥ dravyādibāhyanimittasannidhāne satyābhyantara- TARVV-MK 102,29samyagdarśanādimokṣamārgaprakarṣāvāptau kṛtsnakarmasaṃkṣayāt mokṣo vivakṣitastato na doṣaḥ | na TARVV-MK 102,30cāgneruṣṇasvabhāvaparityāge'pyabhāvaḥ | kasmāt ? dravyārthāvasthānāt | pudgaladravyasya hi paryāya- TARVV-MK 102,31uṣṇabhāvaḥ, tasyābhāve'pi sadacetanatvādibhiravasthānam | kiñca, TARV-MK 2.1.25karmasannidhāne tadabhāve cobhayabhāvaviśeṣopalabdhernetravat | TARVV-MK 102,32 yathā netraṃ rūpopalabdhi- TARVV-MK 102,33svabhāvakaṃ yadā rūpaṃ nopalabhate tadā rūpopalabdhisvabhāvaparityāgāt na nāsti, yathā vā kṣāyopa- TARVV-MK 103,01śamikatve rūpopalabdhisvabhāvasya netrasya saṃkṣīṇasakalāvaraṇe kevalini matijñānābhāvānnetrātma- TARVV-MK 103,02kasya rūpopalabdhisvabhāvasya parityāge'pi dravyanetrāvasthānānna netrābhāvaḥ tathā karmanimittā- TARVV-MK 103,03nāmaudayikādīnāmabhāve'pi kṣāyikabhāvasannidhānādātmano nā'bhāvo viśeṣopalabdheriti | TARVV-MK 103,04atrāha — tasyātmano ye bhāvā aupaśamikādayaste kiṃ bhedavanta utā'bhedā iti ? atro- TARVV-MK 103,05cyate — bhedavantaḥ | yadyevaṃ te ucyatāṃ kati bhedā iti ? ata uttaraṃ paṭhati- TA-MK 2.2 dvinavāṣṭādaśaikaviṃśatitribhedā yathākramam || TARVV-MK 103,07ko'yaṃ nirdeśaḥ ? TARV-MK 2.2.1dvyādīnāṃ kṛtadvandvānāṃ bhedaśabdena vṛttiḥ | TARVV-MK 103,08 dvau ca nava cāṣṭādaśa caikaviṃśatiśca trayaśca TARVV-MK 103,09dvinavāṣṭādaśaikaviṃśatitraya iti dvandve kṛte paścādbhedaśabdena vṛttiriyaṃ veditavyā | nanu cetare- TARVV-MK 103,10tarayoge dvandvaḥ | sa ca tulyayoge bhavati | na cātra tulyayogo'sti | katham ? dvyādayaḥ śabdāḥ TARVV-MK 103,11saṃkhyeyapradhānā ekaviṃśatiśabdaḥ sakhyānapradhāna iti | naiṣa doṣaḥ; saṃkhyāśabdānāmamīṣāṃ saṃkhyeya- TARVV-MK 103,12pradhānatve'pi nimittānuvidhānāt saṃkhyāne'pi vṛttirbhavati | pradhānaṃ hi kiñcinnimittamapekṣya TARVV-MK 103,13guṇamanuvidhatte | yathā pradhānabhūto'pi rājā mantriṇaṃ guṇamāśrayate, tatprayuktakriyāphalārthitvāt TARVV-MK 103,14tasya prādhānyamapyanujānātīti | astyayaṃ takaśriyaḥ samādhiḥ lakṣaṇaśāstreṇa tu virudhyate, evaṃ TARVV-MK 103,15tatroktam — “ekādayaḥ prāgviṃśateḥ saṃkhyeyapradhānāḥ, viṃśatyādayastu kadācit saṃkhyānapradhānāḥ TARVV-MK 103,16kadācitsaṃkhyeyapradhānāḥ” iti | yadi ca dvyādayaḥ saṃkhyāne'pi varteran viṃśatyādibhi- TARVV-MK 103,17stulyāḥ syuḥ | tatra ko doṣaḥ ? saṃbandhini vyatirekanimittavibhaktiśravaṇaṃ syātsvataśca saṃkhyāna- TARVV-MK 103,18syaikatvādekavacanaṃ śrūyeta ‘viṃśatirgavām’ iti yathā | nanu ca tatraiva saṃkhyāne vṛttirupalabhyate TARVV-MK 103,19“dvyekayoḥ” iti; nāsau saṃkhyāne prayogaḥ, kiṃ tarhi upasarjanāvayave TARVV-MK 103,20samudāye prayogaḥ yathā ‘bahuśaktikiṭakam’ iti | saṃkhyāpradhānatve'pi tadviṣayatvameva “antare- TARVV-MK 103,21ṇāpi bhāvapratyayaṃ guṇapradhāno bhavati nirdeśaḥ | ” iti | evaṃ tarhi TARVV-MK 103,22dvyādayaḥ śabdāḥ saṃkhyeyapradhānā eva, ekaviṃśatiśabdo'pi saṃkhyeyavṛttiḥ parigṛhyata iti TARVV-MK 103,23tulyayogopapatteryukto dvandvaḥ | TARVV-MK 103,24bhedaśabdena kiṃ svapadārthā vṛttiḥ, āhosvidanyapadārthā ? svapadārthapradhānā | katham ? “viśe- TARVV-MK 103,25ṣaṇaṃ viśeṣyeṇa” iti | dvinavāṣṭādaśaikaviṃśatitraya eva bhedā dvinavāṣṭāda- TARVV-MK 103,26śaikaviṃśatitribhedā iti | nanu ca ‘dviyamunam’ ityevamādiṣu pūrvapadārthapradhānā vṛttiriti dvyādīnāṃ TARVV-MK 103,27viśeṣyatvamuktaṃ tena bhedaśabdasya viśeṣaṇatve sati pūrvanipātaḥ prāpnoti ? naiṣa doṣaḥ; sāmā- TARVV-MK 103,28nyopakrame viśeṣābhidhāne taduktam | ke ? ‘dve yamune’ iti | ‘yamune’ iti hyukte dviśabdaprayoga TARVV-MK 103,29evānarthaka iti | iha tu bahutvāt sandehaḥ — ‘bhedāḥ’ ityukte ‘kati’ iti | ‘dvinavāṣṭādaśaikaviṃ- TARVV-MK 103,30śatitrayaḥ’ iti cokte ‘ke te’ iti | ata ubhayavyabhicārādviśeṣaṇaviśeṣyayoryatheṣṭatvāt TARVV-MK 103,31dvyādīnāṃ guṇaśabdatvācca viśeṣaṇatvaṃ vivakṣitam | athavā, punarastvanyapadārthā vṛttiḥ — dvina- TARVV-MK 104,01vāṣṭādaśaikaviṃśatitrayo bhedā yeṣāṃ ta ime dvinavāṣṭādaśaikaviṃśatitribhedāḥ iti | atra hi TARVV-MK 104,02saṃkhyāśabdasya viśeṣyatve'pi “sarvanāmasaṃkhyayorupasaṃkhyānam” iti TARVV-MK 104,03saṃkhyāyāḥ pūrvanipātaḥ | pūrvasmin arthavaśādvibhaktipariṇāma ityaupaśamikādīnāmityabhisaṃbandhaḥ, TARVV-MK 104,04uttaratra paṭhitakrameṇaiva | TARV-MK 2.2.2bhedaśabdasya pratyekaṃ parisamāptirbhujivat | TARVV-MK 104,05 yathā devadattajinadattagurudattā bhojyantā- TARVV-MK 104,06miti pratyekaṃ bhujiḥ parisamāpyate, evaṃ bhedaśabdasyāpi pratyekaṃ parisamāptirveditavyā dvibheda TARVV-MK 104,07navabheda ityādi | TARV-MK 2.2.3yathānirdiṣṭaupaśamikādibhāvābhisaṃbandhārthaṃ dvyādikramavracanam | TARVV-MK 104,08 kramaḥ ānupūrvyam, TARVV-MK 104,09yo yaḥ kramo yathākramam | yathā aupaśamikādayo bhāvā nirdiṣṭāstathaiva dvyādibhirabhisaṃbandhaḥ TARVV-MK 104,10kathaṃ syāditi ‘yathākramam’ ityucyate | TARVV-MK 104,11tatrānirdhāritasaṃkhyeyānāṃ dvyādīnāṃ saṃkhyāśabdānāṃ prativiśiṣṭābhidheyanirdeśe prāpta- TARVV-MK 104,12kāle sati yaugapadyāsaṃbhavāt yo'sāvādāvupadiṣṭa aupaśamiko bhāvastadbhedapradarśanārthamāha- TA-MK 2.3 samyaktvacāritre || TARVV-MK 104,14vyākhyātalakṣaṇe samyaktvacāritre | aupaśamikatvaṃ kathamiti cet ? ucyate — TARV-MK 2.3.1saptaprakṛtyupaśamādaupaśamikaṃ samyaktvam | TARVV-MK 104,15 anantānubandhinaḥ kaṣāyāḥ krodhamānamāyā- TARVV-MK 104,16lobhāścatvāraḥ cāritramohasya, mithyātvasamyaṅmithyātvasamyaktvāni trīṇi darśanamohanīyasya | TARVV-MK 104,17āsāṃ saptānāṃ prakṛtīnāmupaśamādaupaśamikaṃ samyaktvamiti | TARVV-MK 104,18anādimithyādṛṣṭerbhavyasya karmodayāpādite kāluṣye sati kutastadupaśamaḥ ? TARV-MK 2.3.2kālalabdhyādyapekṣayā tadupaśamaḥ | TARVV-MK 104,19 kālalabdhyādīn pratyayānapekṣya tāsāṃ prakṛtīnāmupa- TARVV-MK 104,20śamo bhavati | tatra kālalabdhistāvat — karmāviṣṭa ātmā bhavyaḥ kāle'rdhapudgalaparivartanā- TARVV-MK 104,21khye'vaśiṣṭe prathamasamyaktvagrahaṇasya yogyo bhavati nādhika itīyaṃ kālalabdhirekā | aparā TARVV-MK 104,22karmasthitikā kālalabdhiḥ — utkṛṣṭasthitikeṣu karmasu jaghanyasthitikeṣu ca prathamasamyaktvalābho na TARVV-MK 104,23bhavati | kva tarhi bhavati ? antaḥkoṭikoṭisāgaropamasthitikeṣu karmasu bandhamāpadyamāneṣu, TARVV-MK 104,24viśuddhipariṇāmavaśāt satkarmasu ca tataḥ saṃkhyeyasāgaropamasahasronāyāmantaḥkoṭikoṭisāga- TARVV-MK 104,25ropamasthitau sthāpiteṣu prathamasamyaktvayogyo bhavati | tathā'parā kālalabdhirbhavāpekṣā, sā TARVV-MK 104,26vakṣyate | ādiśabdena jātismaraṇādayaḥ parigṛhyante | sa punarbhavyaḥ pañcendriyaḥ saṃjñī mithyā- TARVV-MK 104,27dṛṣṭiḥ paryāptakaḥ sarvaviśuddhaḥ prathamasamyaktvamutpādayati | utpādayannasau antarmuhūrtamapa- TARVV-MK 104,28vartayati, apavartya ca mithyātvakarma tridhā vibhajate — samyaktvaṃ mithyātvaṃ samyaṅmithyātvaṃ ceti | TARVV-MK 105,01darśanamohanīyaṃ karmopaśamayan kvopaśamayati ? catasṛṣu gatiṣu | tatra nārakāḥ prathamasamyaktva- TARVV-MK 105,02mutpādayantaḥ paryāptakā utpādayanti nāparyāptakāḥ | paryāptakāścāntarmuhūrtasyopari utpādayanti TARVV-MK 105,03nādhastāt | evaṃ saptasu pṛthivīṣu | tatropari tisṛṣu pṛthivīṣu nārakāstribhiḥ kāraṇaiḥ TARVV-MK 105,04samyaktvamupajanayanti — kecijjātiṃ smṛtvā keciddharmaṃ śrutvā kecidvedanābhibhūtāḥ | adhastāt TARVV-MK 105,05catasṛṣu pṛthivīṣu dvābhyāṃ kāraṇābhyām — kecijjātiṃ smṛtvā apare vedanābhibhūtāḥ | tiryañcaśco- TARVV-MK 105,06tpādayantaḥ paryāptakā utpādayanti nāparyāptakāḥ | paryāptakāśca divasapṛthaktvasyopari nādha- TARVV-MK 105,07stāt | evaṃ sarveṣu dvīpasamudreṣu | tiraścāṃ tribhiḥ kāraṇaiḥ samyaktvasyotpattiḥ — kecijjātiṃ TARVV-MK 105,08smṛtvā apare dharmaṃ śrutvā anye jinabimbaṃ dṛṣṭvā | manuṣyā utpādayantaḥ paryāptakā utpāda- TARVV-MK 105,09yanti nāparyāptakāḥ | paryāptakāścā'ṣṭavarṣasthiteruparyutpādayanti nādhastāt | evamardhatṛtīyadvīpa- TARVV-MK 105,10samudreṣu | teṣāṃ tribhiḥ kāraṇaiḥ samyaktvasyotpattiḥ — keṣāñcijjātismaraṇād apareṣāṃ dharma- TARVV-MK 105,11śravaṇād anyeṣāṃ jinabimbadarśanāt | devāḥ samyaktvamutpādayantaḥ paryāptakā utpādayanti TARVV-MK 105,12nāparyāptakāḥ | paryāptakāścāntarmuhūrtasyopari nādhastāt | evamā uparimagraiveyakebhyaḥ | devā TARVV-MK 105,13bhavanavāsyādaya āsahasrārakalpāccaturbhiḥ kāraṇaiḥ prathamasamyaktvaṃ labhante — kecijjātismaraṇena TARVV-MK 105,14itare dharmaśravaṇena apare jinamahimāvekṣaṇena anye devardhinirīkṣaṇena | ānataprāṇatāraṇācyu- TARVV-MK 105,15teṣu taireva devardhivirahitaiḥ | navasugraiveyakeṣu dvābhyāṃ kāraṇābhyām — jātismaraṇāddharmaśravaṇācca | TARVV-MK 105,16upari devā niyamena samyagdṛṣṭayaḥ | TARV-MK 2.3.3aṣṭāviṃśatimohavikalpopaśamādaupaśamikaṃ cāritram | TARVV-MK 105,17 anantānubandhyapratyākhyānapratyā- TARVV-MK 105,18khyānasaṃjvalanavikalpāḥ ṣoḍaśa kaṣāyāḥ, hāsyaratyaratiśokabhayajugupsāstrīpuṃnapuṃsakavedabhedā TARVV-MK 105,19nava nokaṣāyā iti, evaṃ cāritramohaḥ pañcaviṃśativikalpaḥ | mithyātvasamyaṅmithyātvasamyaktva- TARVV-MK 105,20bhedāt tritayo darśanamohaḥ | eṣāmaṣṭāviṃśatimohavikalpānāmupaśamādaupaśamikaṃ cāritram | TARV-MK 2.3.4samyaktvasyādau vacanaṃ tatpūrvakatvāccāritrasya | TARVV-MK 105,21 pūrvaṃ hi samyaktvaparyāyeṇāvirbhāva TARVV-MK 105,22ātmanastataḥ kramāccāritraparyāya āvirbhavatīti samyaktvasyādau grahaṇaṃ kriyate | TARVV-MK 105,23yaḥ kṣāyiko bhāvo navavidha uddiṣṭaḥ tasya bhedasvarūpapratipādanārthamāha — TA-MK 2.4 jñānadarśanadānalābhabhogopabhogavīryāṇi ca || TARVV-MK 105,25caśabdena samyaktvacāritre samuccīyete | TARV-MK 2.4.1jñānadarśanāvaraṇakṣayāt kevale kṣāyike | TARVV-MK 105,26 jñānāvaraṇasya karmaṇaḥ darśanāvaraṇasya ca TARVV-MK 105,27kṛtsnasya kṣayāt kevale jñānadarśane kṣāyike bhavataḥ | TARV-MK 2.4.2anantaprāṇigaṇānugrahakaraṃ sakaladānāntarāyasaṃkṣayādabhayadānam | TARVV-MK 105,28 dānāntarāyasya karmaṇo- TARVV-MK 105,29'tyantasaṃkṣayādāvirbhūtaṃ trikālagocarānantaprāṇigaṇānugrahakaraṃ kṣāyikamabhayadānam | TARV-MK 2.4.3aśeṣalābhāntarāyanirāsāt paramaśubhapudgalānāmādānaṃ lābhaḥ | TARVV-MK 105,30 lābhāntarāyasyāśeṣa- TARVV-MK 105,31nirāsāt parityaktakavalāhārakriyāṇāṃ kevalināṃ yataḥ śarīrabalādhānahetavo'nyamanujāsā- TARVV-MK 105,32dhāraṇāḥ paramaśubhāḥ sūkṣmā anantāḥ pratisamayaṃ pudgalāḥ saṃbandhamupayānti sa kṣāyiko lābhaḥ | TARVV-MK 106,01tasmāt “audārikaśarīrasya kiñcinnyūnapūrvakoṭivarṣasthitiḥ kavalāhāramantareṇa kathaṃ saṃbhavati”TARVV-MK 106,02iti yadvacanaṃ tadaśikṣitakṛtaṃ vijñāyate | TARV-MK 2.4.4kṛtsnabhogāntarāyatirobhāvāt paramaprakṛṣṭo bhogaḥ | TARVV-MK 106,03 kṛtsnasya bhogāntarāyasya tiro- TARVV-MK 106,04bhāvādāvirbhūto'tiśayavānananto bhogaḥ kṣāyikaḥ | yatkṛtāḥ pañcavarṇasurabhikusumavṛṣṭi-vividha- TARVV-MK 106,05divyagandha-caraṇanikṣepasthāṃnasaptapadmapaṅkti-sugandhidhūpa-sukhaśītamārutādayo bhāvāḥ | TARV-MK 2.4.5niravaśeṣopabhogāntarāyapralayādanantopabhogaḥ kṣāyikaḥ | TARVV-MK 106,06 niravaśeṣasyopabhogāntarāya- TARVV-MK 106,07karmaṇaḥ pralayāt prādurbhūto'nanta upabhogaḥ kṣāyikaḥ | yatkṛtāḥ siṃhāsana-vālavyajanāśokapādapa- TARVV-MK 106,08chatratraya-prabhāmaṇḍala-gambhīrasnigdhasvarapariṇāma-devadundubhiprabhṛtayo bhāvāḥ | TARV-MK 2.4.6vīryāntarāyātyantasakṣayādanantavīryam | TARVV-MK 106,09 ātmanaḥ sāmarthyasya pratibandhino vīyāntarāya- TARVV-MK 106,10karmaṇo'tyantasaṃkṣayādudbhūtavṛtti kṣāyikamanantavīryam | TARV-MK 2.4.7pūrvoktamohaprakṛtiniravaśeṣakṣayāt samyaktvacāritre | TARVV-MK 106,11 pūrvoktasya darśanamohatrikasya TARVV-MK 106,12cāritramohasya ca pañcaviṃśativikalpasya niravaśeṣakṣayāt kṣāyike samyaktvacāritre bhavataḥ | TARVV-MK 106,13yadyanantadānalabdhyādaya uktā abhayadānādihetavo dānāntarāyādisaṃkṣayādbhavanti siddheṣvapi TARVV-MK 106,14tatprasaṅgaḥ; naiṣa doṣaḥ; śarīranāmatīrthaṃkaranāmakarmodayādyapekṣatvātteṣāṃ tadabhāve tadaprasaṅgaḥ, TARVV-MK 106,15paramānandāvyābādharūpeṇaiva teṣāṃ tatra vṛttiḥ, kevalajñānarūpeṇa anantavīryavṛttivat | TARVV-MK 106,16siddhatvamapi kṣāyikamāgamopadiṣṭamasti tasyopasaṃkhyānamiha kartavyam ? na kartavyam; TARVV-MK 106,17viśeṣeṣu nirdiṣṭeṣu tadviṣayaṃ sāmānyamanuktasiddhameva parvādinirdeśe aṅgulisiddhivat | siddhatvaṃ hi TARVV-MK 106,18sarveṣāṃ kṣāyikāṇāṃ bhāvānāṃ sādhāraṇamiti | TARVV-MK 106,19ya uktaḥ kṣāyopaśamiko bhāvo'ṣṭādaśavikalpastadbhedanirūpaṇārthamāha — TA-MK 2.5 jñānājñānadarśanalabdhayaścatustritripañcabhedāḥ samyaktvacāritrasaṃyamāsaṃyamāśca | TARV-MK 2.5.1caturādīnāṃ kṛtadvandvānāṃ bhedaśabdena vṛttiḥ | TARVV-MK 106,21 catvāraśca trayaśca trayaśca pañca ca TARVV-MK 106,22catustritripañca, te bhedāḥ yāsāṃ tāścatustritripañcabhedā iti dvandvagarbhā vṛttiḥ | triśabdasya TARVV-MK 106,23dvandvāpavāda ekaśeṣaḥ kasmānna bhavati ? saṃkhyayā arthāsaṃpratyayād anyapadārthatvāccānekaśeṣaḥ, TARVV-MK 106,24pṛthagabhidhāne prayojanasadbhāvācca | TARV-MK 2.5.2yathākramavacanaṃ jñānādibhirānupūrvyasaṃbandhārtham | TARVV-MK 106,25 iha yathākramamiti vaktavyam | kiṃ TARVV-MK 106,26prayojanam ? caturbhedaṃ jñānamityevamādyabhisaṃbandhārthaṃ tattarhi vaktavyam; na vaktavyam; yathākrama- TARVV-MK 106,27mityanuvartate | kva prakṛtam ? “dvinavāṣṭādaśaikaviṃśatitribhedā yathākramam” iti | TARVV-MK 106,28kasya kṣayāt kasya copaśamāt kṣāyopaśamiko bhāvo bhavatīti ? ucyate — TARV-MK 2.5.3sarvaghātispardhakānāmudayakṣayātteṣāmeva sadupaśamāddeśaghātispardhakānāmudaye kṣāyopaśamiko bhāvaḥ | TARVV-MK 106,30 dvividhaṃ spardhakam — deśaghātispardhakaṃ sarvadhātispardhakaṃ ceti | tatra yadā sarvaghātispa- TARVV-MK 106,31rdhakasyodayo bhavati tadeṣadapyātmaguṇasyābhivyaktirnāsti tasmāttadudayasyābhāvaḥ kṣaya TARVV-MK 107,01icyutyate | tasyaiva sarvaghātispardhakasyānudayaprāptasya sadavasthā upaśama ityucyate anudbhūta- TARVV-MK 107,02svavīryavṛttitvāt, ātmasādbhāvitasarvaghātispardhakasyodayakṣaye deśaghātispardhakasya codaye sati TARVV-MK 107,03sarvaghātābhāvādupalabhyamāno bhāvaḥ kṣāyopaśamika ityucyate | TARVV-MK 107,04kimidaṃ spardhakaṃ nāma ? ucyate — TARV-MK 2.5.4avibhāgaparicchinnakarmapradeśarasabhāgapracayapaṅkteḥ kramavṛddhiḥ kramahāniḥ spardhakam | TARVV-MK 107,06udayaprāptasya karmaṇaḥ pradeśā abhavyānāmanantaguṇāḥ siddhānāmanantabhāgapramāṇāḥ | tatra sarva- TARVV-MK 107,07jaghanyaguṇaḥ pradeśaḥ parigṛhītaḥ, tasyānubhāgaḥ prajñāchedena tāvaddhā paricchinnaḥ yāvatpunarvibhāgo na TARVV-MK 107,08bhavati | te avibhāgaparicchedāḥ sarvajīvānāmanantaguṇāḥ, eko rāśiḥ kṛtaḥ | evaṃ tatpramāṇāḥ sarve TARVV-MK 107,09tathaiva paricchinnāḥ paṅktīkṛtā vargāḥ vargaṇā | apara ekāvibhāgaparicchedādhikaḥ pradeśaḥ pari- TARVV-MK 107,10gṛhītaḥ, tathaiva tasyāvibhāgaparicchedāḥ kṛtāḥ | sa eko rāśirvargaḥ | tathaiva samaguṇāḥ paṅktīkṛtāḥ TARVV-MK 107,11vargā vargaṇā | evaṃ paṅktayaḥ kṛtā yāvadekāvibhāgaparicchedādhikalābham | tadalābhe antaraṃ bhavati | TARVV-MK 107,12evametāsāṃ paṅktīnāṃ viśeṣahīnānāṃ kramavṛddhikramahāniyuktānāṃ samudayaḥ spardhakamityucyate | TARVV-MK 107,13tata upari dvitricatuḥsaṃkhyeyāsaṃkhyeyaguṇarasā na labhyante anantaguṇarasā eva | tatraikapradeśo TARVV-MK 107,14jaghanyaguṇaḥ parigṛhītaḥ, tasya cānubhāgāvibhāgaparicchedāḥ pūrvavatkṛtāḥ | evaṃ samaguṇā vargāḥ TARVV-MK 107,15samuditā vargaṇā bhavati | ekāvibhāgaparicchedādhikāḥ pūrvavadviralīkṛtā vargā vargaṇāśca TARVV-MK 107,16bhavanti yāvadantaraṃ bhavati tāvadekaṃ spardhakaṃ bhavati | evamanena krameṇa vibhāge kriyamāṇe'bhavyā- TARVV-MK 107,17nāmanantaguṇāni siddhānāmanantabhāgapramāṇāni spardhakāni bhavanti | tadetatsamuditameka- TARVV-MK 107,18mudayasthānaṃ bhavati | TARV-MK 2.5.5tatra jñānaṃ caturvidhaṃ kṣāyopaśamikamābhinibodhikajñānaṃ śrutajñānamavadhijñānaṃ manaḥparyayajñānaṃ ceti | TARVV-MK 107,20 vīryāntarāyamatiśrutajñānāvaraṇānāṃ sarvaghātispardhakānāmudayakṣayāt sadupaśamācca TARVV-MK 107,21deśaghātispardhakānāmudaye matijñānaṃ śrutajñānaṃ ca bhavati | deśaghātispardhakānāṃ rasasya prakarṣā- TARVV-MK 107,22prakarṣayogād guṇaghātasyātiśayānatiśayavattvāt tajjñānabhedo bhavati | evamavadhimanaḥparyayajñāna- TARVV-MK 107,23yorapi svāvaraṇakṣayopaśamabhedāt kṣāyopaśamikatvaṃ veditavyam | TARV-MK 2.5.6ajñānaṃ trividhaṃ matyajñānaṃ śrutājñānaṃ vibhaṅgaṃ ceti | TARVV-MK 107,24 teṣāṃ kṣāyopaśamikatvaṃ pūrvavat | TARVV-MK 107,25jñānājñānavibhāgastu mithyātvakarmodayānudayāpekṣaḥ | TARV-MK 2.5.7darśanaṃ trividhaṃ kṣāyopaśamikaṃ cakṣurdarśanamacakṣurdarśanamavadhidarśanaṃ ceti | TARVV-MK 107,26 etattritaya- TARVV-MK 107,27mapi pūrvavat svāvaraṇakṣayopaśamāpekṣaṃ draṣṭavyam | TARV-MK 2.5.8labdhayaḥ pañca kṣāyopaśamikyaḥ dānalabdhilabhilabdhirbhogalabdhirupabhogalabdhirvīryala- bdhiśceti | TARVV-MK 107,29 dānāntarāyādisarvaghātispardhakakṣayopaśame deśaghātispardhakodayasadbhāve tāḥ TARVV-MK 108,01pañca labdhayo bhavanti | samyaktvagrahaṇena vedakasamyaktvamiha parigṛhyate | anantānubandhikaṣāya- TARVV-MK 108,02catuṣṭayasya mithyātvasamyaṅmithyātvayoścodayakṣayāt sadupaśamācca samyaktvasya deśaghātispardha- TARVV-MK 108,03kasyodaye sati taṃttvārthaśraddhānaṃ kṣāyopaśamikaṃ samyaktvam | anantānubandhyapratyākhyānapratyā- TARVV-MK 108,04khyānadvādaśakaṣāyodayakṣayāt sadupaśamācca saṃjvalanakaṣāyacatuṣṭayānyatamadeśaghātispardhakodaye TARVV-MK 108,05sati nokaṣāyanavakasya yathāsaṃbhavodaye ca nivṛttipariṇāma ātmanaḥ kṣāyopaśamikaṃ cāritram | TARVV-MK 108,06anantānubandhyapratyākhyānakaṣāyāṣṭakodayakṣayāt sadupaśamācca pratyākhyānakaṣāyodaye saṃjvalana- TARVV-MK 108,07kaṣāyasya deśaghātispardhakodaye nokaṣāyanavakasya yathāsaṃbhavodaye ca viratāviratapariṇāmaḥ TARVV-MK 108,08kṣāyopaśamikaḥ saṃyamāsaṃyamaḥ | TARV-MK 2.5.9saṃjñitvasamyaṅmithyātvayogopasaṃkhyānamiti cet; na; jñānasamyaktvalabdhigrahaṇena gṛhī- tatvāt | TARVV-MK 108,10 syādetat — saṃjñitvasamyaṅmithyātvayogopasaṃkhyānaṃ kartavyam, te'pi hi kṣāyopaśamikā TARVV-MK 108,11iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? jñānasamyaktvalabdhigrahaṇena gṛhītatvāt | saṃjñitvaṃ hi matijñānena TARVV-MK 108,12gṛhītaṃ samyaṅmithyātvaṃ samyaktvagrahaṇena, noindriyāvaraṇakṣayopaśamāpekṣatvāt, ubhayātmakasya TARVV-MK 108,13ekātmaparigrahācca udakavyatimiśrakṣīravyapadeśavat | yogaśca vīryalabdhigrahaṇena gṛhīta iti | TARVV-MK 108,14athavā, caśabdena samuccayo veditavyaḥ | atha pañcendriyatve samāne noindriyāvaraṇakṣayopaśamaḥ TARVV-MK 108,15kasyacidbhavati kasyacinneti kuto'yaṃ vikalpaḥ ? ucyate — saṃjñijātināmakarmaviśeṣodayabalalābhe TARVV-MK 108,16sati noindriyāvaraṇakṣayopaśamo bhavati, tadabhāve na bhavatītyayaṃ viśeṣaḥ, ekendriyajātināmā- TARVV-MK 108,17dyudayaviśeṣāpekṣayā ekendriyādikṣayopaśamabhedavat | TARVV-MK 108,18ya ekaviṃśativikalpa audayiko bhāva uddiṣṭaḥ tasya bhedasaṃjñākīrtanārthamidamārabhyate — TA-MK 2.6 gatikaṣāyaliṅgamithyādarśanājñānāsaṃyatāsiddhaleśyāścatuścatu- stryekaikaikaikaṣaḍbhedāḥ || TARVV-MK 108,21gatyādīnāmitaretarayoge dvandvaḥ, caturādīnāṃ ca dvandvagarbhā anyapadārthapradhānā vṛttiḥ | TARVV-MK 108,22pūrvavadekaśeṣābhāvaḥ | TARV-MK 2.6.1gatināmakarmodayādātmanastadbhāvapariṇāmād gatiraudayikī | TARVV-MK 108,23 yena karmaṇā ātmano nāra- TARVV-MK 108,24kādibhāvāvāptirbhavati tad gatināma caturvidham — narakagatināma tiryaggatināma manuṣyagatināma TARVV-MK 108,25devagatināma ceti | tatra narakagatināmakarmodayānnārako bhāvo bhavatīti audayikaḥ | evaṃ TARVV-MK 108,26tiryaggatināmakarmodayāttiryagbhāva audayikaḥ | manuṣyagatināmakarmodayāt manuṣyabhāva audayikaḥ | TARVV-MK 108,27devagatināmakarmodayād devabhāva audayikaḥ | TARV-MK 2.6.2cāritramohaviśeṣodayāt kaluṣabhāvaḥ kaṣāya audayikaḥ | TARVV-MK 108,28 cāritramohasya kaṣāyaveda- TARVV-MK 108,29nīyasyodayādātmanaḥ kāluṣyaṃ krodhādirūpamutpadyamānaṃ ‘kaṣatyātmānaṃ hinasti’ iti kaṣāya ityu- TARVV-MK 108,30cyate | sa audayikaścaturvidhaḥ — krodho māno māyā lobhaśceti | tadbhedā anantānubandhyapratyā- TARVV-MK 108,31khyānapratyākhyānasaṃjvalanavikalpāḥ | TARV-MK 2.6.3vedodayāpādito'bhilāṣaviśeṣo liṅgam | TARVV-MK 109,01 liṅgaṃ dvividham — dravyaliṅgaṃ bhāvaliṅgaṃ ca | TARVV-MK 109,02tatra yad dravyaliṅgaṃ nāmakarmodayāpāditaṃ tadiha nādhikṛtam ātmapariṇāmaprakaraṇāt | bhāva- TARVV-MK 109,03liṅgamātmapariṇāmaḥ strīpuṃnapuṃsakānyonyābhilāṣalakṣaṇaḥ | sa punaścāritramohavikalpasya TARVV-MK 109,04nokaṣāyasya strīvedapuṃvedanapuṃsakavedasyodayādbhavatītyaudayikaḥ | TARV-MK 2.6.4darśanamohodayāttattvārthāśraddhānapariṇāmo mithyādarśanam | TARVV-MK 109,05 tattvārtharucisvabhāvasyātmanaḥ TARVV-MK 109,06tatpratibandhakāraṇasya darśanamohasyodayāt tattvārtheṣu nirūpyamāṇeṣvapi na śraddhānamutpadyate tanmi- TARVV-MK 109,07thyādarśanamaudayikamityākhyāyate | TARV-MK 2.6.5jñānāvaraṇodayādajñānam | TARVV-MK 109,08 jñasvabhāvasyātmanaḥ tadāvaraṇakarmodaye sati nāvabodho TARVV-MK 109,09bhavati tadajñānamaudayikam, ghanasamūhasthagitadinakaratejo'nabhivyaktivat | tadyathā — ekendriyasya TARVV-MK 109,10rasanaghrāṇaśrotracakṣuṣāmindriyāṇāṃ pratiniyatābhinibodhikajñānāvaraṇasya sarvaghātispardhakasyo- TARVV-MK 109,11dayāt rasagandhaśabdarūpājñānaṃ yattadaudayikam | evaṃ dvitricaturindriyeṣu śeṣendriyaviṣayājñānaṃ TARVV-MK 109,12vācyam | pañcendriyatiryakṣu śukasārikādivarjiteṣu manuṣyeṣu ca keṣucid akṣaraśrutāvaraṇasya TARVV-MK 109,13sarvaghātispardhakasyodayād akṣaraśrutanirvṛttyabhāvādakṣaraśrutājñānamaudayikam | noindriyāvaraṇasya TARVV-MK 109,14sarvaghātispardhakasyodayāddhitāhitaparīkṣāṃ pratyasāmarthyam asaṃjñitvamaudayikam, tadapyatraivānta- TARVV-MK 109,15rbhavati | evamavadhimanaḥparyayakevalajñānāvaraṇodayāt pratyekamajñānamaudayikaṃ vācyamiti | TARV-MK 2.6.6cāritramohodayādanivṛttipariṇāmo'saṃyataḥ | TARVV-MK 109,16 cāritramohasya sarvaghātispardhakasyodayāt TARVV-MK 109,17prāṇyupaghātendriyaviṣaye dveṣābhilāṣanivṛttipariṇāmarahito'saṃyata audayikaḥ | TARV-MK 2.6.7karmodayasāmānyāpekṣo'siddhaḥ | TARVV-MK 109,18 anādikarmabandhasantānaparatantrasyātmanaḥ karmodaya- TARVV-MK 109,19sāmānye sati asiddhatvaparyāyo bhavatītyaudayikaḥ | sa punarmithyādṛṣṭyādiṣu sūkṣmasāmparāyi- TARVV-MK 109,20kānteṣu karmāṣṭakodayāpekṣaḥ, śāntakṣīṇakaṣāyayoḥ saptakarmodayāpekṣaḥ, sayogikevalyayogikeva- TARVV-MK 109,21linoraghātikarmodayāpekṣaḥ | TARV-MK 2.6.8kaṣāyodayarañjitā yogapravṛttirleśyā | TARVV-MK 109,22 dvividhā leśyā — dravyaleśyā bhāvaleśyā ceti | TARVV-MK 109,23tatra dravyaleśyā pudgalavipākikarmodayāpāditeti sā neha parigṛhyata ātmano bhāvaprakaraṇāt | TARVV-MK 109,24bhāvaleśyā kaṣāyodayarañjitā yogapravṛttiriti kṛtvā audayikītyucyate | nanu ca yogapravṛtti- TARVV-MK 109,25rātmapradeśaparispandakriyā, sā vīryalabdhiriti kṣāyopaśamikī vyākhyātā, kaṣāyaścaudayiko TARVV-MK 109,26vyākhyātaḥ, tato leśyā'narthāntarabhūteti; naiṣa doṣaḥ; kaṣāyodayatīvramandāvasthāpekṣābhedād arthā- TARVV-MK 109,27ntaratvam | sā ṣaḍvidhā — kṛṣṇaleśyā nīlaleśyā kapotaleśyā tejoleśyā padmaleśyā śuklaleśyā TARVV-MK 109,28ceti | tasyātmapariṇāmasyā'śuddhiprakarṣāprakarṣāpekṣayā kṛṣṇādiśabdopacāraḥ kriyate | TARVV-MK 109,29nanu ca ‘upaśāntakaṣāye kṣīṇakaṣāye sayogakevalini ca śuklā leśyāsti’ ityāgamaḥ, TARVV-MK 109,30tatra kaṣāyānurañjanābhāvādaudayikītvaṃ nopapadyate; naiṣa doṣaḥ; pūrvabhāvaprajñāpananayāpekṣayā TARVV-MK 109,31yāsau yogapravṛttiḥ kaṣāyānurañjitā ‘saiveyam’ ityupacārādaudayikītyucyate | tadabhāvādayogi- TARVV-MK 109,32kevalyaleśya iti ca niścīyate | TARVV-MK 109,33atra codyate — yathā ajñānamaudayikam evamadarśanamapi darśanāvaraṇodayādbhavatītyaudayikam, TARVV-MK 109,34nidrānidrādayaścaudayikāḥ, vedanīyodayāt sukhaduḥkhamaudayikam, nokaṣāyāśca hāsyaratyādayaḥ TARVV-MK 110,01ṣaḍaudayikāḥ, āyurudayādbhavadhāraṇaṃ bhavatyaudayikam, uccairnīcairgotrakarmodayāduccanīcagotra- TARVV-MK 110,02pariṇāmo bhavatītyaudayikaḥ, nāmakarmaṇi ca jātyādaya audayikāḥ, eteṣāmaparigrahānnyūnaṃ lakṣaṇa- TARVV-MK 110,03miti | atha matam — ātmapariṇāmasyādhikṛtatvāccharīrādīnāmaudayikatve'pi pudgalavipākitvāt TARVV-MK 110,04teṣāmasaṃgraha iti; evamapi ye jīvavipākinasteṣāṃ grahaṇaṃ kartavyaṃ jātyādīnām ? ata TARVV-MK 110,05uttaraṃ paṭhati — TARV-MK 2.6.9mithyādarśane'darśanāvarodhaḥ | TARVV-MK 110,06 mithyādarśane adarśanasyāvarodho bhavati | nidrānidrādīnā- TARVV-MK 110,07mapi darśanasāmānyāvaraṇatvāttatraivāntarbhāvaḥ | nanu ca tattvārthāśraddhānaṃ mithyādarśanamityuktam; TARVV-MK 110,08satyamuktam; sāmānyanirdeśe viśeṣāntarbhāvāt, so'pyeko viśeṣaḥ | ayamaparo viśeṣaḥ — adarśanama- TARVV-MK 110,09pratipattirmithyādarśanamiti | TARV-MK 2.6.10liṅgagrahaṇe hāsyaratyādyantarbhāvaḥ sahacāritvāt | TARVV-MK 110,10 liṅgagrahaṇe hāsyaratyādīnā- TARVV-MK 110,11mantarbhāvo bhavati | kutaḥ ? sahacāritvāt, parvatagrahaṇena nāradagrahaṇavat | TARV-MK 2.6.11gatigrahaṇamaghātyupalakṣaṇam | TARVV-MK 110,12 aghātikarmodayāpāditā ye bhāvāḥ teṣāṃ gatigrahaṇamu- TARVV-MK 110,13palakṣaṇaṃ yathā ‘kākebhyo rakṣatāṃ sarpiḥ’ iti kākagrahṛṇamupaghātakopalakṣaṇam | tena jātyādayo TARVV-MK 110,14bhāvā nāmakarmaviśeṣodayāpāditā vedanīyāyurgotrodayakṛtāśca gṛhyante | TARVV-MK 110,15iha yathākramamiti vaktavyaṃ gatiścaturvidhetyevamādyānupūrvyasaṃpratyayārtham; na vaktavyam, TARVV-MK 110,16‘yathākramam’ ityanuvartate | TARVV-MK 110,17yaḥ pāriṇāmiko bhāvastribheda uktaḥ, tadvikalpasvarūpapratipānādarthamāha — TA-MK 2.7 jīvabhavyā'bhavyatvāni ca || TARV-MK 2.7.1anyadravyāsādhāraṇāstrayaḥ pāriṇāmikāḥ | TARVV-MK 110,19 jīvatvaṃ bhavyatvamabhavyatvamityete pāriṇā- TARVV-MK 110,20mikā ātmanastrayo bhāvā anyadravyāsādhāraṇā veditavyāḥ | kutaḥ punareṣāṃ pāriṇāmikatvam ? TARV-MK 2.7.2karmodayakṣayopaśamakṣayopaśamānapekṣatvāt | TARVV-MK 110,21 na hyevaṃvidhaṃ karmāsti yasyodayāt kṣayāt TARVV-MK 110,22upaśamāt kṣayopaśamādvā jīvo bhavyo'bhavya iti cocyeta | tadabhāvādanādidravyabhavanasaṃbandha- TARVV-MK 110,23pariṇāmanimittatvāt pāriṇāmikā iti vyapadiśyante | TARV-MK 2.7.3āyurdravyāpekṣaṃ jīvatvaṃ na pāriṇāmikamiti cet; na; pudgaladravyasaṃbandhe satyanyadravya- sāmarthyābhāvāt | TARVV-MK 110,25 syādetat — āyurdravyodayājjīvatīti jīvo nānādipāriṇāmikatvāditi; TARVV-MK 110,26tanna; kiṃ kāraṇam ? pudgaladravyasaṃbandhe satyanyadravyasāmarthyābhāvāt | āyurhi paudgalikaṃ dravyam | TARVV-MK 110,27yadi ca tatsaṃbandhājjīvasya jīvatvaṃ syāt; nanvevamanyadravyasyāpi dharmāderāyuḥsaṃbandhājjīvatvaṃ TARVV-MK 110,28syāt | kiñca, TARV-MK 2.7.4siddhasyājīvatvaprasaṅgāt | TARVV-MK 110,29 yadyāyuḥsaṃbandhāpekṣaṃ jīvatvaṃ nanu siddhasyāyurabhāvāda- TARVV-MK 110,30jīvatvaṃ prasajyeta | tatastadanapekṣatvājjīvatvaṃ pāriṇāmikameva | TARV-MK 2.7.5jīve trikālaviṣayavigrahadarśanāditi cet; na; rūḍhiśabdasya niṣpattyarthatvāt | TARVV-MK 110,31 syānma- TARVV-MK 110,32tam — ‘jīvati ajīvīt jīviṣyati’ iti trikālaviṣayo vigraho dṛśyate tataḥ prāṇadhāraṇārtha- TARVV-MK 111,01tvāt karmāpekṣatve na pāriṇāmikatvamiti; tacca na; kasmāt ? rūḍhiśabdasya niṣpattyarthatvāt | TARVV-MK 111,02rūḍhiśabdeṣu hi kriyopāttakālā vyutpattyaryaiva na tantram, yathā gacchatīti gauriti | TARV-MK 2.7.6caitanyameva vā jīvaśabdārthaḥ | TARVV-MK 111,03 athavā, caitanyaṃ jīvaśabdenābhidhīyate, taccānādidravya- TARVV-MK 111,04bhavananimittatvāt pāriṇāmikam | TARV-MK 2.7.7samyagdarśanajñānacāritrapariṇāmena bhaviṣyatīti bhavyaḥ | TARVV-MK 111,05 bhavyādīnāṃ prāyeṇa bhaviṣyatkāla- TARVV-MK 111,06viṣayatvāt ‘samyagdarśanādiparyāyeṇa ya ātmā bhaviṣyati sa bhavyaḥ’ itīmaṃ vyapadeśamāskandati | TARV-MK 2.7.8tadviparīto'bhavyaḥ | TARVV-MK 111,07 yo na tathā bhaviṣyatyasāvabhavya ityucyate | kiṃ kṛto'yaṃ TARVV-MK 111,08viśeṣaḥ ? dravyasvabhāvakṛtaḥ, ataḥ pāriṇāmikatvamanayoḥ | TARV-MK 2.7.9yo'nantenāpi kālena na setsyatyasāvabhavya eveti cet; na; bhavyarāśyantarbhāvāt | TARVV-MK 111,10syādetat — anantakālenāpi yo na setsyatyasau abhavyatulyatvādabhavya eva | atha setsyati sarvo TARVV-MK 111,11bhavyaḥ; tata uttarakālaṃ bhavyaśūnyaṃ jagat syāditi ? tanna; kiṃ kāraṇam ? bhavyarāśyantarbhāvāt | TARVV-MK 111,12yathā yo'nantakālenāpi kanakapāṣāṇo na kanakībhaviṣyati na tasyāndhapāṣāṇatvaṃ kanaka- TARVV-MK 111,13pāṣāṇaśaktiyogāt, yathā vā āgāmikālo yo'nantenāpi kālena nāgamiṣyati na tasyā- TARVV-MK 111,14gāmitvaṃ hīyate, tathā bhavyasyāpi svaśaktiyogād asatyāmapi vyaktau na bhavyatvahāniḥ | TARV-MK 2.7.10bhāvasyaikatvanirdeśo yukta iti cet; na; dravyabhedādbhāvabhedasiddheḥ | TARVV-MK 111,15 syādetat — ‘jīvaśca TARVV-MK 111,16bhavyaścā'bhavyaśca jīvabhavyābhavyāḥ’ iti dvandve kṛte teṣāṃ bhāve vivakṣite ekatvanirdeśo yukto TARVV-MK 111,17jīvabhavyābhavyānāṃ bhāvo jīvabhavyābhavyatvamiti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? dravyabhedādbhāvabhedasiddheḥ | TARVV-MK 111,18nahi ‘bhāva ekatvena vaktavyaḥ’ iti niyamo'sti, tato dravyabhedādbhede sati bahutvanirdeśo yukto TARVV-MK 111,19jīvabhavyābhavyānāṃ bhāvā jīvabhavyābhavyatvānīti | punaḥ pratyekamabhisaṃbandho bhavati — jīvatvaṃ TARVV-MK 111,20bhavyatvamabhavyatvamiti | TARV-MK 2.7.11dvitīyaguṇagrahaṇamārṣoktatvāditi cet; na; tasya nayāpekṣatvāt | TARVV-MK 111,21 atha matam — dvitīya- TARVV-MK 111,22guṇagrahaṇamiha kartavyam | ko'sau dvitīyo guṇaḥ ? sāsādanasamyagdṛṣṭiḥ | so'pi jīvasyā- TARVV-MK 111,23sādhāraṇaḥ pāriṇāmikaḥ | evaṃ hyārṣe uvatam — “sāsādanasamyagdṛṣṭiriti ko bhāvaḥ ? pāriṇā- TARVV-MK 111,24miko bhāvaḥ” iti | na kartavyam; kutaḥ ? tasya nayāpekṣatvāt, | mithyātvakarmaṇa udayaṃ TARVV-MK 111,25kṣayamupaśamaṃ kṣayopaśamaṃ vā nāpekṣata ityārṣe pāriṇāmikaḥ, iha punarasāvaudayika ityevaṃ TARVV-MK 111,26gṛhyate anantānubandhikaṣāyodayāttasya nirvṛtteḥ | TARVV-MK 111,27caśabdaḥ kimarthaḥ ? TARV-MK 2.7.12astitvānyatva-kartṛtva-bhoktṛtva-paryāyavattvā'sarvagatatvā'nādisantatibandhanabaddhatva-pradeśa vattvārūpatva-nityatvādisamuccayārthaścaśabdaḥ | TARVV-MK 111,29 astitvādayo'pi pāriṇāmikā bhāvāḥ santi TARVV-MK 111,30teṣāṃ samuccayārthaścaśabdaḥ | yadi te'pi pāriṇāmikāḥ sūtre teṣāṃ grahaṇaṃ kasmānna kṛtam ? TARV-MK 2.7.13anyadravyasādhāraṇatvādasūtritāḥ | TARVV-MK 111,31 astitvādayo hi dharmā anyeṣāmapi dravyāṇāṃ TARVV-MK 111,32sādhāraṇāstataste na sūtritāḥ | tadyathā — astitvaṃ tāvatsādhāraṇaṃ ṣaḍdravyaviṣayatvāt | tat TARVV-MK 111,33karmodayakṣayakṣayopaśamānapekṣatvāt pāriṇāmikam | TARVV-MK 112,01anyatvamapi sādhāraṇaṃ sarvadravyāṇāṃ parasparato'nyatvāt | karmodayādyapekṣābhāvāt tadapi TARVV-MK 112,02pāriṇāmikam | TARVV-MK 112,03kartṛtvamapi sādhāraṇaṃ kriyāniṣpattau sarveṣāṃ svātantryāt | nanu ca jīvapudgalānāṃ kriyā- TARVV-MK 112,04pariṇāmayuktānāṃ kartṛtvaṃ yuktam, dharmādīnāṃ katham ? teṣāmapi astyādikriyāviṣayamasti TARVV-MK 112,05kartṛtvam | karmodayādyapekṣābhāvāt tadapi pāriṇāmikam | nanu cātmapradeśaparispandasya yogasaṃ- TARVV-MK 112,06jñakasya yatkartṛtvaṃ na tatsādhāraṇamiti asādhāraṇeṣūpasaṃkhyeyam; na; tasya kṣayopaśamanimitta- TARVV-MK 112,07tvāt | yadasya puṇyapāpayoḥ kartṛtvaṃ tadanyadravyāṇāmasādhāraṇamapi sanna pāriṇāmikam | TARVV-MK 112,08kasmāt ? udayakṣayopaśamanimittatvāt | mithyādarśanaṃ hi darśanamohodayanimittam, aviratipramāda- TARVV-MK 112,09kaṣāyāḥ cāritramohodayanimittāḥ, yogāśca kṣāyopaśamikā iti | anyadravyāsādhāraṇānādi- TARVV-MK 112,10pāriṇāmikacaitanyasannidhāne puṇyapāpayoḥ kartṛtvamiti pāriṇāmikamiti cet; na; sārva- TARVV-MK 112,11kālikakartṛtvaprasaṅgāt | muktānāmapi caitanyamastīti puṇyapāpayoḥ kartṛtvaṃ syāt, saṃsāriṇāṃ TARVV-MK 112,12cāviśiṣṭaṃ syāt caitanyakāraṇasyābhedāt | TARVV-MK 112,13bhoktṛtvamapi sādhāraṇam | kutaḥ ? tallakṣaṇopapatteḥ | vīryaprakarṣāt paradravyavīryādāna- TARVV-MK 112,14sāmarthyaṃ bhoktṛtvalakṣaṇam | yathā ātmā āhārādeḥ paradravyasyāpi vīryātmasātkaraṇādbhoktā, TARVV-MK 112,15tathā viṣasyācetanasya vīryaprakarṣāt kodravadravyādisārasaṃgrahādbhoktṛtvam | lavaṇādīnāṃ ca TARVV-MK 112,16vīryaprakarṣāt kāṣṭhādidravyalavaṇakaraṇādbhoktṛtvam | karmodayāpekṣābhāvāttadapi pāriṇāmikam | TARVV-MK 112,17yattu ātmanaḥ śubhāśubhakarmaphalasyopabhoktṛtvaṃ na tatsādhāraṇaṃ na ca pāriṇāmikam; tasya TARVV-MK 112,18kṣayopaśamanimittatvāt, vīryāntarāyakṣayopaśamāṅgopāṅganāmalābhāvaṣṭambhād ātmanaḥ śubhā- TARVV-MK 112,19śubhakarmaphalopabhoge sāmarthyamāvirbhavati | āhārādivīryātmasātkaraṇalakṣaṇopabhogaśca TARVV-MK 112,20bhogāntarāyakṣayopaśamāt, upāttasya ca jaraṇaṃ vīryāntarāyakṣayopaśamāt | karma antareṇa TARVV-MK 112,21viṣādīnāṃ kathaṃ bhoktṛtvamiti cet ? pratiniyataśaktitvād dravyāṇāṃ bhāskarapratāpavat | TARVV-MK 112,22paryāyavattvamapi sādhāraṇaṃ sarvadravyāṇāṃ pratiniyataparyāyopapatteḥ | karmodayādyapekṣābhāvā- TARVV-MK 112,23ttadapi pāriṇāmikam | TARVV-MK 112,24asarvagatatvamapi sādhāraṇaṃ paramāṇvādīnāmavibhutvāt, dharmādīnāṃ ca parimitāsaṃkhyāta- TARVV-MK 112,25pradeśatvāt | karmodayādyapekṣābhāvāttadapi pāriṇāmikam | yadasya karmopāttaśarīrapramāṇānuvidhā- TARVV-MK 112,26yitvaṃ tadasādhāraṇamapi sanna pāriṇāmikam; karmanimittatvāt | TARVV-MK 112,27anādisantatibandhanabaddhatvamapi sādhāraṇam | kasmāt ? sarvadravyāṇāṃ svātmīyasantāna- TARVV-MK 112,28bandhanabaddhatvaṃ pratyanāditvāt | sarvāṇi hi dravyāṇi jīvadharmādharmākāśakālapudgalākhyāni TARVV-MK 112,29pratiniyatāni pāriṇāmikacaitanyopayoga-gati-sthityavakāśadāna-vartanāpariṇāma-varṇagandharasa- TARVV-MK 112,30sparśādiparyāyasantānabandhanabaddhāni | karmodayādyapekṣābhāvāttadapi pāriṇāmikam | yadasyānādi- TARVV-MK 112,31karmasantatibandhanabaddhatvaṃ tadasādhāraṇamapi sanna pāriṇāmikam; karmodayanimittatvāt | vakṣyate TARVV-MK 112,32hi “anādisaṃbandhe ca | sarvasya” iti | TARVV-MK 113,01pradeśavattvamapi sādhāraṇaṃ saṃkhyeyā'saṃkhyeyānantapradeśopetatvāt sarvadravyāṇām | tadapi TARVV-MK 113,02karmodayādyapekṣābhāvāt pāriṇāmikam | TARVV-MK 113,03arūpatvamapi sādhāraṇaṃ jīvadharmādharmakālākāśānāṃ rūpayogābhāvāt | tadapi karmodayā- TARVV-MK 113,04dyapekṣābhāvāt pāriṇāmikam | TARVV-MK 113,05nityatvamapi sādhāraṇaṃ dravyārthādeśāt sarvadravyāṇāṃ vyayodayayogābhāvāt | tacca karmo- TARVV-MK 113,06dayādyapekṣābhāvāt pāriṇāmikam | TARVV-MK 113,07ūrdhvagatitvamapi sādhāraṇam agnyādīnāmūrdhvagatipāriṇāmikatvāt | tacca karmodayādya- TARVV-MK 113,08pekṣābhāvāt pāriṇāmikam | evamanye cātmanaḥ sādhāraṇāḥ pāriṇāmikā yojyāḥ | TARV-MK 2.7.14anantarasūtranirdiṣṭopasaṃgrahārthaścaśabda iti cet; na; aniṣṭatvāt | TARVV-MK 113,09 syānmatam — TARVV-MK 113,10anantarasūtre nirdiṣṭānāṃ gatyādīnāmupasaṃgrahārthaścaśabdo na astitvādisamuccayārtha iti; tanna; TARVV-MK 113,11kiṃ kāraṇam ? aniṣṭatvāt | nahi gatyādīnāṃ pāriṇāmikatvamiṣyate tallakṣaṇābhāvāt | TARV-MK 2.7.15tribhedapāriṇāmikabhāvapratijñānācca | TARVV-MK 113,12 yataścaupaśamikādibhāvasaṃkhyāvidhāyini sūtre TARVV-MK 113,13tribhedaḥ pāriṇāmika iti pratijñātam, ato na gatyādisamuccayārthaścaśabdaḥ | TARV-MK 2.7.16gatyādīnāmubhayavattvaṃ kṣāyopaśamikabhāvavaditi cet; na; anvarthasaṃjñākaraṇāt | TARVV-MK 113,14 atha TARVV-MK 113,15matametat — yathā kṣāyopaśamikabhāvasya kṣayopaśamātmakatvādubhayavattvaṃ tathā gatyādīnāmubhayavattvā- TARVV-MK 113,16daudayikapāriṇāmikatvamiti ‘audayika ekaviṃśatibhedaḥ, pāriṇāmikaśca tribhedaḥ’ iti siddha- TARVV-MK 113,17miti; tanna; kiṃ kāraṇam ? anvarthasaṃjñākaraṇāt | ‘pariṇāmaḥ svabhāvaḥ prayojanamasyeti pāri- TARVV-MK 113,18ṇāmikaḥ’ ityanvarthasaṃjñā | na cāsau svabhāvo gatyādiṣu vidyate karmodayanimittatvāt | kiñca, TARV-MK 2.7.17tathānabhidhānāt | TARVV-MK 113,19 yathā ubhayavattvājjñānādayaḥ ‘kṣāyopaśamikāḥ’ ityabhidhīyante TARVV-MK 113,20tathā gatyādayaḥ ‘audayikapāriṇāmikāḥ ityabhidhīyeran, na cābhidhīyante | tathānabhidhānāt TARVV-MK 113,21kṣāyopaśamikavad gatyādayo nobhayavantaḥ | kiñca, TARV-MK 2.7.18anirmokṣaprasaṅgāt | TARVV-MK 113,22 gatyādīnāmubhayavattvāt pāriṇāmikatve satyanirmokṣaprasaṅgaḥ TARVV-MK 113,23sātatyāvasthānāt | tasmātsthitametat — ‘astitvādisamuccayārtha eva caśabdaḥ’ iti | TARV-MK 2.7.19ādigrahaṇamatra nyāyyamiti cet; na; trividhapāriṇāmikabhāvapratijñāhāneḥ | TARVV-MK 113,24 syāde- TARVV-MK 113,25tat — ‘jīvabhavyābhavyatvāni’ ityatra ādigrahaṇaṃ nyāyyam, astitvādīnāmapīṣṭatvāditi; tanna; TARVV-MK 113,26kiṃ kāraṇam ? trividhapāriṇāmikabhāvapratijñāhāneḥ | ādigrahaṇe hi kriyamāṇe jīvabhavyābhavya- TARVV-MK 113,27tvāstitvādīnāṃ pāriṇāmikabhāvatvāt ‘trividhaḥ’ iti yatpurastāt pratijñātaṃ tasya hāniḥ syāt | TARV-MK 2.7.20samuccayārthe'pi caśabde tulyamiti cet; na; pradhānāpekṣatvāt | TARVV-MK 113,28 syānmatam — samucca- TARVV-MK 113,29yārthe'pi caśabde astitvādīnāṃ pāriṇāmikatvena samuccayāttribhedapratijñāhānistulyeti; TARVV-MK 113,30tanna; kiṃ kāraṇam ? pradhānāpekṣatvāt | kaṇṭhoktāni trīṇi pradhānāni, tadapekṣā tribhedapratijñeti TARVV-MK 113,31nāsti virodhaḥ | astitvādīni tu sādhāraṇatvāt caśabdena dyotitānīti teṣāṃ guṇabhāvaḥ | TARVV-MK 113,32ādiśabde hi kriyamāṇe astitvādīnāṃ prādhānyaṃ syāt, jīvatvādīnām upalakṣaṇārthatvād TARVV-MK 113,33aprādhānyam | tadguṇasaṃvijñāne cobhayeṣāṃ prādhānyaṃ prasajyeta | TARV-MK 2.7.21sānnipātikabhāvopasaṃkhyānamiti cet; na; abhāvāt | TARVV-MK 114,01 syādetat — ārṣe sānnipā- TARVV-MK 114,02tikabhāva uktaḥ, sa ihopasaṃkhyātavya iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? abhāvāt | nahi ṣaṣṭho TARVV-MK 114,03bhāvo'sti | TARV-MK 2.7.22miśraśabdenākṣiptatvācca | TARVV-MK 114,04 yadyapyasau vidyate miśraśabdenāsāvākṣiptaḥ | nanu ca TARVV-MK 114,05miśraśabdaḥ kṣāyopaśamikasaṃgrahārtho na sānnipātikagrahaṇārtha iti ? ucyate — caśabdavacanāt | TARVV-MK 114,06‘aupaśamikakṣāyikau bhāvau miśro jīvasya svatattvamaudayikapāriṇāmikau ca’ iti siddhe yanmi- TARVV-MK 114,07śraśabdasamīpe caśabdakaraṇaṃ tena jñāyate miśraśabdenobhayamucyate iti | miśraśca kaḥ ? kṣāyopaśa- TARVV-MK 114,08miko bhāvaḥ sānnipātikaśceti | idamayuktaṃ vartate | kimatrāyuktam ? yadyasti sānnipātiko TARVV-MK 114,09bhāvaḥ ‘abhāvāt’ iti virudhyate | atha nāsti; kathamārṣe sānnipātiko bhāva uvataḥ ? kasya TARVV-MK 114,10vā miśraśabdenākṣepaḥ ? naiṣa doṣaḥ; sānnipātika eko bhāvo nāstīti ‘abhāvāt’ ityucyate, TARVV-MK 114,11saṃyogabhaṅgāpekṣayā astītyārṣaṃ vacanam | tatrābhāvapakṣe ādisūtre pūrvoktānukarṣaṇārthaścaśabda TARVV-MK 114,12uktaḥ, bhāvapakṣe sānnipātikapratipādanārthaścaśabdaḥ | pūrvoktānukarṣastu apekṣayā veditavyaḥ | TARVV-MK 114,13athārṣo ktaḥ sānnipātikabhāvaḥ katividha iti ? atrocyate — ṣaḍviṃśatividhaḥ ṣaḍtriṃśa- TARVV-MK 114,14dvidha ekacatvāriṃśadvidha ityevamādirāgame uktaḥ | tatra — TARVV-MK 114,15“duga tiga cadu paṃceva ya saṃyogā hoṃti sannivādesu | TARVV-MK 114,16dasa dasa paṃca ya ekka ya bhāvā chavvīsa piṃḍeṇa || ”TARVV-MK 114,17dvibhāvasaṃyogena daśa — audayikaṃ parigṛhyaupaśamikādicatuṣṭayasya caikaikatyāgena prathame TARVV-MK 114,18dvibhedabhāvasaṃyoge catvāro bhaṅgāḥ | tatraika audayikaupaśamikasānnipātikajīvabhāvo nāma TARVV-MK 114,19manuṣya upaśāntakrodhaḥ | dvitīya audayikakṣāyikasānnipātikajīvabhāvo nāma manuṣyaḥ kṣīṇa- TARVV-MK 114,20kaṣāyaḥ | tṛtīya audayikakṣāyopaśamikasānnipātikajīvabhāvo nāma manuṣyaḥ pañcendriyaḥ | caturtha TARVV-MK 114,21audayikapāriṇāmikasānnipātikajīvabhāvo nāma lobhī jīvaḥ | dvitīyadvibhāvasaṃyoge auda- TARVV-MK 114,22yikaṃ parityajyaupaśamikaparigrahāt kṣāyikādibhāvatrayasyaikaikatyāgena trayo bhaṅgāḥ | tatraika TARVV-MK 114,23aupaśamikakṣāyikasānnipātikajīvabhāvo nāma upaśāntalobhaḥ kṣīṇadarśanamohatvāt kṣāyika- TARVV-MK 114,24samyagdṛṣṭiḥ | dvitīya aupaśamikakṣāyopaśamikasānnipātikajīvabhāvo nāma upaśāntamāna TARVV-MK 114,25ābhinibodhikajñānī | tṛtīya aupaśamikapāriṇāmikasānnipātikajīvabhāvo nāma upaśānta- TARVV-MK 114,26māyo bhavyaḥ | tṛtīyadvibhāvasaṃyoge aupaśamikaṃ parityajya kṣāyikaparigrahāt kṣāyopaśamikapā- TARVV-MK 114,27riṇāmikayorekaikatyāgād dvau bhaṅgau | tatraikaḥ kṣāyikakṣāyopaśamikasānnipātikajīvabhāvo TARVV-MK 114,28nāma kṣāyikasamyagdṛṣṭiḥ śrutajñānī | dvitīyaḥ kṣāyikapāriṇāmikasānnipātikajīvabhāvo TARVV-MK 114,29nāma kṣīṇakaṣāyo bhavyaḥ | caturthadvibhāvasaṃyoge kṣāyikaparityāgādekaḥ kṣāyopaśamikapāri- TARVV-MK 114,30ṇāmikasānnipātikajīvabhāvo nāma avadhijñānī jīvaḥ | ta ete dvibhāvasaṃyogabhaṅgā samu- TARVV-MK 114,31ditāḥ daśa | TARVV-MK 114,32prathamatribhāvasaṃyoge audayikaupaśamikau parigṛhya kṣāyikādibhāvatrayasyaikaikabhāvapari- TARVV-MK 114,33grahāt trayo bhaṅgāḥ | tatraika audayikaupaśamikakṣāyikasānnipātikajīvabhāvo nāma manuṣya upa- TARVV-MK 115,01śāntamohaḥ kṣāyikasamyagdṛṣṭiḥ | dvitīya audayikaupaśamikakṣāyopaśamikasānnipātikajīva- TARVV-MK 115,02bhāvo nāma manuṣya upaśāntakrodho vāgyogī | tṛtīya audayikaupaśamikapāriṇāmikasānnipā- TARVV-MK 115,03tikajīvabhāvo nāma manuṣya upaśāntamāno jīvaḥ | dvitīyatribhāvasaṃyoge aupaśamikaṃ paritya- TARVV-MK 115,04jyaudayikakṣāyikau parigṛhya kṣāyopaśamikapāriṇāmikayorekaikasya parigrahād dvau bhaṅgau | TARVV-MK 115,05tatraikaḥ audayikakṣāyikakṣāyopaśamikasānnipātikajīvabhāvo nāma manuṣyaḥ kṣīṇakaṣāyaḥ śruta- TARVV-MK 115,06jñānī | dvitīya audayikakṣāyikapāriṇāmikasānnipātikajīvabhāvo nāma manuṣyaḥ kṣīṇadarśana- TARVV-MK 115,07moho jīvaḥ | tṛtīyatribhāvasaṃyoge audayikaparigrahādaupaśamikakṣāyikatyāgādekaḥ audayika- TARVV-MK 115,08kṣāyopaśamikapāriṇāmikasānnipātikajīvabhāvo nāma manuṣyaḥ manoyogī jīvaḥ | caturtha- TARVV-MK 115,09tribhāvasaṃyoge audayikaṃ parityajyaupaśamikādibhāvacatuṣṭayasyaikaikatyāgāccatvāro bhaṅgāḥ | TARVV-MK 115,10tatraika aupaśamikakṣāyikakṣāyopaśamikasānnipātikajīvabhāvo nāma upaśāntamānaḥ kṣīṇadarśana- TARVV-MK 115,11mohaḥ kāyayogī | dvitīya aupaśamikakṣāyikapāriṇāmikasānnipātikajīvabhāvo nāma upa- TARVV-MK 115,12śāntavedaḥ kṣāyikasamyagdṛṣṭirbhavyaḥ | tṛtīya aupaśamikakṣāyopaśamikapāriṇāmikasānnipātika- TARVV-MK 115,13jīvabhāvo nāma upaśāntamāno matijñānī jīvaḥ | caturthaḥ kṣāyikakṣāyopaśamikapāriṇāmika- TARVV-MK 115,14sānnipātikajīvabhāvo nāma kṣīṇamohaḥ pañcendriyaḥ bhavyaḥ | ta ete tribhāvasaṃyogabhaṅgāḥ TARVV-MK 115,15samuditā daśa | TARVV-MK 115,16caturbhāvasaṃyogena pañca bhaṅgā audayikādīnāmekaikatyāgāt | tatraika aupaśamikṣāyika- TARVV-MK 115,17kṣāyopaśamikapāriṇāmikasānnipātikajīvabhāvo nāma upaśāntalobhaḥ kṣīṇadarśanamohaḥ TARVV-MK 115,18pañcendriyo jīvaḥ | dvitīya audayikakṣāyikakṣāyopaśamikapāriṇāmikasānnipātikajīvabhāvo TARVV-MK 115,19nāma manuṣyaḥ kṣīṇakaṣāyo matijñānī bhavyaḥ | tṛtīya audayikaupaśamikakṣāyopaśamikapāriṇā- TARVV-MK 115,20mikasānnipātikajīvabhāvo nāma manuṣya upaśāntavedaḥ śrutajñānī jīvaḥ | caturtha audayikau- TARVV-MK 115,21paśamikakṣāyikapāriṇāmikasānnipātikajīvabhāvo nāma manuṣya upaśāntarāgaḥ kṣīṇadarśanamoho TARVV-MK 115,22jīvaḥ | pañcama audayikaupaśamikakṣāyikakṣāyopaśamikasānnipātikajīvabhāvo nāma manuṣya TARVV-MK 115,23upaśāntamohaḥ kṣāyikasamyagdṛṣṭiravadhijñānī | TARVV-MK 115,24pañcabhāvasaṃyogenaikaḥ audayikaupaśamikakṣāyikakṣāyopaśamikapāriṇāmikasānnipātika- TARVV-MK 115,25jīvabhāvo nāma manuṣya upaśāntamohaḥ kṣāyikasamyagdṛṣṭiḥ pañcendriyo jīvaḥ | TARVV-MK 115,26evaṃ ṣaḍviṃśatividhaḥ sānnipātikabhāvaḥ | TARVV-MK 115,27ṣaḍtriṃśadvidha ucyate — dvayoraudayikayoḥ sannipātādaudayikasyaupaśamikādibhiḥ caturbhire- TARVV-MK 115,28kaśaḥ sannipātāt pañca bhaṅgāḥ | tatra prathama audayikaudayikasānnipātikajīvabhāvo nāma TARVV-MK 115,29manuṣyaḥ krodhī | dvitīya audayikaupaśamikasānnipātikajīvabhāvo nāma manuṣyaḥ upaśāntakrodhaḥ | TARVV-MK 115,30tṛtīya audayikakṣāyikasānnipātikajīvabhāvo nāma manuṣyaḥ kṣīṇakaṣāyaḥ | caturtha audayika- TARVV-MK 115,31kṣāyopaśamikasānnipātikajīvabhāvo nāma krodhī matijñānī | pañcama audayikapāriṇāmika- TARVV-MK 115,32sānnipātikajīvabhāvo nāma manuṣyo bhavyaḥ | dvayoraupaśamikayoḥ sannipātādaupaśamikasyaudayi- TARVV-MK 115,33kādibhiścaturbhirekaśaḥ sannipātāt pañca bhaṅgāḥ | tatraika aupaśamikaupaśamikasānnipātika- TARVV-MK 115,34jīvabhāvo nāma upaśamasamyagdṛṣṭirupaśāntakaṣāyaḥ | dvitīya aupaśamikaudayikasānnipāti- TARVV-MK 116,01kajīvabhāvo nāma upaśāntakaṣāyo manuṣyaḥ | tṛtīya aupaśāmikakṣāyikasānnipātikajīvabhāvo TARVV-MK 116,02nāma upaśāntakrodhaḥ kṣāyikasamyagdṛṣṭiḥ | caturtha aupaśamikakṣāyopaśamikasānnipātikajīva- TARVV-MK 116,03bhāvo nāma upaśāntakaṣāyaḥ avadhijñānī | pañcama aupaśamikapāriṇāmikasānnipātikajīva- TARVV-MK 116,04bhāvo nāma upaśāntadarśanamoho jīvaḥ | dvayoḥ kṣāyikayoḥ sannipātāt kṣāyikasya caudayikā- TARVV-MK 116,05dibhiḥ caturbhirekaśaḥ sannipātāt pañca bhaṅgāḥ | tatraikaḥ kṣāyikakṣāyikasānnipātikajīvabhāvo TARVV-MK 116,06nāma kṣāyikasamyagdṛṣṭiḥ kṣīṇakaṣāyaḥ | dvitīyaḥ kṣāyikaudayikasānnipātikajīvabhāvo TARVV-MK 116,07nāma kṣīṇakaṣāyo manuṣyaḥ | tṛtīyaḥ kṣāyikaupaśamikasānnipātikajīvabhāvo nāma kṣāyika- TARVV-MK 116,08samyagdṛṣṭirupaśāntavedaḥ | caturthaḥ kṣāyikakṣāyopaśamikasānnipātikajīvabhāvo nāma kṣīṇa- TARVV-MK 116,09kaṣāyo matijñānī | pañcamaḥ kṣāyikapāriṇāmikasānnipātikajīvabhāvo nāma kṣīṇamoho TARVV-MK 116,10bhavyaḥ | dvayoḥ kṣāyopaśamikayoḥ sannipātāt kṣāyopaśamikasya caudayikādibhiścaturbhi- TARVV-MK 116,11rekaśaḥ sannipātāt pañca bhaṅgāḥ | tatraikaḥ kṣāyopaśamikakṣāyopaśamikasānnipātikajīvabhāvo TARVV-MK 116,12nāma saṃyataḥ avadhijñānī | dvitīyaḥ kṣāyopaśamikaudayikasānnipātikajīvabhāvo nāma TARVV-MK 116,13saṃyato manuṣyaḥ | tṛtīyaḥ kṣāyopaśamikaupaśamikasānnipātikajīvabhāvo nāma saṃyata upaśānta- TARVV-MK 116,14kaṣāyaḥ | caturthaḥ kṣāyopaśamikakṣāyikasānnipātikajīvabhāvo nāma saṃyatāsaṃyataḥ kṣāyika- TARVV-MK 116,15samyagdṛṣṭiḥ | pañcamaḥ kṣāyopaśamikapāriṇāmikasānnipātikajīvabhāvo nāma aprama- TARVV-MK 116,16ttasaṃyato jīvaḥ | dvayoḥ pāriṇāmikayoḥ sannipātāt pāriṇāmikasya caudayikādibhiḥ TARVV-MK 116,17caturbhirekaśaḥ sannipātāt pañca bhaṅgāḥ | tatraikaḥ pāriṇāmikapāriṇāmikasānnipātika TARVV-MK 116,18jīvabhāvo nāma jīvo bhavyaḥ | dvitīyaḥ pāriṇāmikaudayikasānnipātikajīvabhāvo nāma jīvaḥ TARVV-MK 116,19krodhī | tṛtīyaḥ pāriṇāmikaupaśamikasānnipātikajīvabhāvo nāma bhavya upaśāntakaṣāyaḥ | TARVV-MK 116,20caturthaḥ pāriṇāmikakṣāyikasānnipātikajīvabhāvo nāma bhavyaḥ kṣīṇakaṣāyaḥ | pañcamaḥ TARVV-MK 116,21pāriṇāmikakṣāyopaśamikasānnipātikajīvabhāvo nāma saṃyato bhavyaḥ | ete TARVV-MK 116,22dvibhāvasaṃyogāḥ pañcaviṃśatistribhāvasaṃyogabhaṅgā daśa pūrvoktāḥ pañcabhāvasaṃyogena caikraḥ | TARVV-MK 116,23ete sapiṇḍitāḥ ṣaṭtriṃśat | TARVV-MK 116,24pūrvo ktacaturbhāvasaṃyogotpannapañcabhaṅgakṣepād eta eva ṣaḍtriṃśadekacatvāriṃśadbhaṅgā TARVV-MK 116,25bhavanti | evamādayo'nye ca vikalpā netavyā āgamāvirodhena | TARV-MK 2.7.23aupaśamikādyātmatattvānupapattiḥ, atadbhāvāditi cet; na; tatpariṇāmāt | TARVV-MK 116,26 syānma- TARVV-MK 116,27tam — ya eta aupaśamikādayo bhāvā eteṣāmātmatattvavyapadeśo nopapadyate | kutaḥ ? atadbhāvāt | TARVV-MK 116,28sarve hi te paudgalikāḥ karmabandhodayanirjarāpekṣatvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? tatpariṇāmāt | TARVV-MK 116,29pudgaladravyaśaktiviśeṣavaśīkṛta ātmā tadrañjanaḥ saṃstannimittaṃ yaṃ yaṃ pariṇāmamāskandati yadā TARVV-MK 116,30tadā tanmayatvāttallakṣaṇa eva bhavati | uktaṃ ca — TARVV-MK 116,31“pariṇamadi jeṇa davvaṃ takkālaṃ tammayaṃti paṇṇattaṃ | TARVV-MK 116,32tamhā dhammapariṇado ādā dhammo muṇeyavvo || ” iti | TARVV-MK 116,33sa pariṇāmo'nyadravyāsādhāraṇatvād ātmatattvamityākhyāyate | TARV-MK 2.7.24amūrtitvādabhibhavānupapattiriti cet; na; tadvadviśeṣasāmarthyopalabdheścaitanyavat | TARVV-MK 117,01 atha TARVV-MK 117,02matametat — amūrtirātmā karmapudgalairnābhibhūyate tatastatpariṇāmābhāva iti ? tanna; kiṃ kāra- TARVV-MK 117,03ṇam ? tadvadviśeṣasāmarthyopalabdheḥ | so'sya anādikarmabandhasantāno'stīti tadvān, tadvato viśeṣa- TARVV-MK 117,04sāmarthyaṃ tadvadviśeṣasāmarthyam | katham ? caitanyavat | yathā anādipāriṇāmikacaitanyavaśīkṛta TARVV-MK 117,05ātmā tadvān, tasya tadvataścaitanyavataḥ nārakādimatyādiparyāyaviśeṣavṛttirapi cetanā, tathā anā- TARVV-MK 117,06dikārmaṇaśarīrāktatvāt karmavat ātmano mūrtimattvāt gatyādimatyādiparyāyaviśeṣasāmarthyo- TARVV-MK 117,07palabdhirapi mūrtimatīti | evaṃ sati nāmūrtirātmā | kiñca, TARV-MK 2.7.25anekāntāt | TARVV-MK 117,08 anādikarmabandhasantānaparatantrasyātmanaḥ amūrtatvaṃ pratyanekāntaḥ — bandha- TARVV-MK 117,09paryāyaṃ pratyekatvāt syānmūrttiḥ, tathāpi jñānādisvalakṣaṇāparityāgāt syādamūrttiḥ, ityādi TARVV-MK 117,10pūrvavat | yasyaikāntenā'mūrttirevātmā bhavet; tasyāyaṃ doṣo nārhatasya | kiñca, TARV-MK 2.7.26surābhibhavadarśanāt | TARVV-MK 117,11 madamohavibhramakarīṃ surāṃ pītvā naṣṭasmṛtirjanaḥ kāṣṭhavadaparispanda TARVV-MK 117,12upalabhyate, tathā karmodayābhibhavādātmā anāvirbhūtasvalakṣaṇo mūrta iti niścīyate | TARV-MK 2.7.27karaṇamohakaraṃ madyamiti cet; na; taddvividhakalpanāyāṃ doṣopapatteḥ | TARVV-MK 117,13 syādākūtam — TARVV-MK 117,14cakṣurādīnāṃ karaṇānāṃ vyāmohakāraṇaṃ madyaṃ pṛthivyādibhūtaprasādātmakatvāt indriyāṇāṃ nātma- TARVV-MK 117,15guṇasya amartitvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? tad dvividhakalpanāyāṃ doṣopapatteḥ | idamiha TARVV-MK 117,16saṃpradhāryam — tāni karaṇāni cetanāni vā syuḥ, acetanāni vā ? yadyacetanāni; acetanatvā- TARVV-MK 117,17tteṣāṃ na madakaraṃ madyam | yadi syāt; prāgeva svabhājanānāṃ madakaraṃ syāt | atha cetanāni; TARVV-MK 117,18pṛthaganupalabdhacaitanyasvabhāvānāṃ pṛthivyādīnāṃ cetanādravyasaṃbandhatvādeva caitanyavyapadeśa ityātma- TARVV-MK 117,19guṇasyaiva mohakaratvaṃ siddham | TARVV-MK 117,20atha matametat — pṛthivyādīnāmeva saṃyogaviśeṣe sati piṣṭakiṇvodakādisamāhāre mada- TARVV-MK 117,21śaktivyaktivat sukhaduḥkhādyabhivyaktiriti; naitadyuktam; rūpādivaidharmyāt | rūpādayo hi pṛthi- TARVV-MK 117,22vyādiguṇāḥ santo vibhakteṣvavibhakteṣu ca krameṇaiva hānimāskandanti | na ca tathā śarīrāvaya- TARVV-MK 117,23veṣu vibhakteṣvavibhakteṣu ca sukhādīnāṃ krameṇaiva hāniḥ, yugapaccopalabhyate, tasmānna TARVV-MK 117,24pṛthivyādiguṇāḥ | TARVV-MK 117,25kiñca, yadi pṛthivyādiguṇāḥ sukhādayo nanu śavaśarīrāvasthāyāmapyupalabhyaren rūpādi- TARVV-MK 117,26vat | sūkṣmabhūtāpagamānnopalabdhiriti cet; bhūyasāṃ sthūlānāṃ saṃbhavāt tadupalabdhiḥ syāt | TARVV-MK 117,27kiñca, tadapāye tadanupalabdhesteṣāmeva te guṇā iti; samudāyadharmatvābhāvāt madya- TARVV-MK 117,28dṛṣṭāntāyuktiḥ | TARVV-MK 117,29kiñca, bhūtasūkṣmāstitva siddhivad ātmasiddhirapi syāt | TARVV-MK 117,30athavā, tānyantaḥkaraṇāni vā syuḥ, bahiḥkaraṇāni vā ? yadi bahiḥkaraṇāni; teṣā- TARVV-MK 117,31macetanatvāt vyāmohābhāvaḥ | athāntaḥkaraṇāni; teṣāmapi cetanatvam, acetanatvaṃ vā syāt ? TARVV-MK 118,01acetanatve pūrvavanmohābhāvaḥ | cetanatve vijñānarūpatvād vyāmoho yuktaḥ, na yuktam — ‘amūrtatvāda- TARVV-MK 118,02bhibhavābhāvaḥ’ iti | TARVV-MK 118,03yadyevaṃ karmodayamadyāveśavaśīkṛtasya tasyāstitvaṃ durupalakṣyam ? naiṣa doṣaḥ; tadāveśe'pi TARVV-MK 118,04svalakṣaṇatvenopalabdhirbhavati | uktañca — TARVV-MK 118,05“baṃdhaṃ paḍi eyattaṃ lakkhaṇado hodi tassa ṇāṇattaṃ | TARVV-MK 118,06tamhā amuttibhāvo ṇeyaṃto hodi jīvassa || ”TARVV-MK 118,07yadyevaṃ tadeva tāvaducyatāṃ lakṣaṇaṃ yatsannidhānād bandhapariṇāmaṃ pratyaviveke'pi sati vibhā- TARVV-MK 118,08go'vagṛhyate jīvasyeti ? ata āha — TA-MK 2.8 upayogo lakṣaṇam || TARVV-MK 118,10upayoga ityucyate | ka upayogo nāma ? TARV-MK 2.8.1bāhyābhyantarahetudvayasannidhāne yathāsaṃbhavamupalabdhuścaitanyānuvidhāyī pariṇāma upa- yogaḥ | TARVV-MK 118,12 dvividho heturbāhya ābhyantaraśca | dvāvavayavau yasya sa dvayaḥ | nanu ca svarūpani- TARVV-MK 118,13rdeśādeva dvitvapratīterdvayavacanamanarthakam; nānarthakam; pratyekaṃ dvaividhyasaṃpratyayārtham — bāhyo heturdvaya TARVV-MK 118,14ābhyantaraśceti | tatra bāhyo heturdvividhaḥ — ātmabhūto'nātmabhūtaśceti | tatrātmanā saṃbandha- TARVV-MK 118,15māpannaviśiṣṭanāmakarmopāttaparicchinnasthānaparimāṇanirmāṇaścakṣurādikaraṇagrāma ātmabhūtaḥ | TARVV-MK 118,16pradīpādiranātmabhūtaḥ | ābhyantaraśca dvividhaḥ — anātmabhūta ātmabhūtaśceti | tatra manovākkāya- TARVV-MK 118,17vargaṇālakṣaṇo dravyayogaḥ cintādyālambanabhūtaḥ antarabhiniviṣṭatvādābhyantara iti vyapadi- TARVV-MK 118,18śyamāna ātmano'nyatvādanātmabhūta ityabhidhīyate | tannimitto bhāvayogo vīryāntarāyajñāna- TARVV-MK 118,19darśanāvaraṇakṣayakṣayopaśamanimitta ātmanaḥ prasādaścātmabhūta ityākhyāmarhati | tasyaitasya hetu- TARVV-MK 118,20vikalpasya yathāsaṃbhavamupalabdhuḥ sannidhānaṃ bhavati | tadyathā — pradīpādestāvat keṣāñcit sanni- TARVV-MK 118,21dhānaṃ tena vinā cakṣurādivijñānāpravṛtteḥ, keṣāñcittu dvīpimārjārādīnāṃ tamantareṇāpyupalabdhe- TARVV-MK 118,22raniyamaḥ | cakṣurādīnāmapi pañcendriyavikalendriyaikendriyaviṣayatvena sannidhānā'sannidhānaṃ TARVV-MK 118,23pratyaniyamaḥ | antaḥ karaṇamapi asaṃjñināṃ manovajitam, saṃjñināṃ tritayam, ekendriyāṇāṃ vigraha- TARVV-MK 118,24gatimupagatānāṃ samudghātagatānāṃ ca sayogakevalināmeka eva kāyayogaḥ, bhāvayogaśca tatkṛtaḥ, TARVV-MK 118,25tatra tatra niyataḥ kṣayopaśamaśca ākṣīṇakaṣāyāt | ata ūrdhvaṃ kṣaya iti | evaṃ yathāsaṃbhavaṃ TARVV-MK 118,26sannidhāne sati | caitanyamātmanaḥ svabhāvo'nādiḥ tamanuvidadhātītyevaṃśīlaścaitanyānuvidhāyī TARVV-MK 118,27suvarṇasvabhāvānuvidhāyī kaṭakāṅgadakuṇḍalādivikāravat | sa evaṃ prakāra ātmanaḥ TARVV-MK 118,28pariṇāma upayoga ityupadiśyate | TARVV-MK 118,29atra kaścidāha — caitanyaṃ sukhaduḥkhamoharūpaṃ tadanuvidhāyinā pariṇāmena sukhaduḥkhakrodhādinā TARVV-MK 118,30bhavitavyam, uttaratra ca upayogaprakārā jñānadarśanavikārā vakṣyante, tadidaṃ pūrvāparaviruddhamāla- TARVV-MK 119,01kṣyata iti; naiṣa doṣaḥ; caitanyaṃ nāmātmadharmaḥ sāmānyabhūtaḥ, yasyā'sannidhānāditareṣu dravyeṣu TARVV-MK 119,02jīvavyapadeśo nāsti, yadbhedāścaite jñānadarśanādayaḥ, teṣāṃ samudāye vartamānaścaitanyaśabdaḥ TARVV-MK 119,03kvacidavayave'pi sukhādau vartate — “samudāyeṣu hi pravṛttāḥ śabdā avayaveṣvapi vartante”TARVV-MK 119,04 iti | iha punaḥ samudāya eva vartamānaḥ parigṛhītaḥ, uttaratra ca tadbhedā TARVV-MK 119,05jñānadarśanavikārā vakṣyante iti nāsti virodhaḥ | atha kiṃ lakṣaṇam ? TARV-MK 2.8.2parasparavyatikare sati yenānyatvaṃ lakṣyate tallakṣaṇam | TARVV-MK 119,06 bandhapariṇāmānuvidhānāt TARVV-MK 119,07parasparapradeśānupraveśād vyatikīrṇasvabhāvatve'pi satyanyatvapratipattikāraṇaṃ lakṣaṇamiti samā- TARVV-MK 119,08khyāyate | yathā suvarṇarajatayoḥ satyapi bandhaṃ pratyekatve varṇapramāṇādirasādhāraṇo dharmaḥ ajahadu- TARVV-MK 119,09palabhyate uttarakālaṃ sati viveke taddarśanāt, tathā pudgaladravyeṇa bandhaṃ pratyavibhāge'pi vibhā- TARVV-MK 119,10gahetuḥ jñānādirupayogo lakṣaṇaṃ bhavati | TARV-MK 2.8.3tallakṣaṇaṃ dvividham — ātmabhūtā'nātmabhūtabhedāt uṣṇadaṇḍavat | TARVV-MK 119,11 tadetallakṣaṇaṃ dvividham — TARVV-MK 119,12ātmabhūtamanātmabhūtañceti | tatra ātmabhūtamagnerauṣṇyam, anātmabhūtaṃ devadattasya daṇḍaḥ | iha TARVV-MK 119,13ātmabhūtaṃ lakṣaṇamupayogaḥ | TARV-MK 2.8.4guṇaguṇinoranyatvamiti cet; na; uktatvāt | TARVV-MK 119,14 syādetat — auṣṇyaṃ guṇo'gnirguṇī tathā TARVV-MK 119,15ca ātmā guṇī jñānādirguṇa iti | tayośca lakṣaṇabhedādanyatvamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 119,16uktatvāt | uktametat — ‘atatsvābhāvye'navadhāraṇaprasaṅgo'gnivat’ ityādi | TARV-MK 2.8.5lakṣyalakṣaṇabhedāditi cet; na; anavasthānāt | TARVV-MK 119,17 atha matametat — lakṣyo guṇī guṇo TARVV-MK 119,18lakṣaṇam, lakṣyācca lakṣaṇenārthāntarabhūtena bhavitavyamityato'nayoranyatvamiti; tanna; kiṃ TARVV-MK 119,19kāraṇam ? anavasthānāt | yena lakṣaṇena lakṣyaṃ lakṣyate tat salakṣaṇam, alakṣaṇaṃ vā ? yadi TARVV-MK 119,20tadalakṣaṇam; maṇḍūkaśikhaṇḍavadabhāvamāpadyeta | asati ca tasmin lakṣyānavadhāraṇam | atha sala- TARVV-MK 119,21kṣaṇam; tadapi tato'nyat, tadapi tato'nyadityanavasthā syāt | kiñca, TARV-MK 2.8.6ādeśavacanāt | TARVV-MK 119,22 ‘lakṣyalakṣaṇayoravyatirekāt syādekatvam, saṃjñādibhedatvācca syā- TARVV-MK 119,23nnānātvam’ ityādeśavacanāt ekāntadoṣānuṣaṅgābhāvaḥ | kaścidāha — TARV-MK 2.8.7na upayogalakṣaṇo jīvastadātmakatvāt | TARVV-MK 119,24 iha loke yadyadātmakaṃ na tattenopayujyate yathā TARVV-MK 119,25kṣīraṃ kṣīrātmakaṃ na tattenaivātmanopayujyate | evamātmano'pi jñānādyātmakatvānna tenaivopayoga TARVV-MK 119,26iti jīvasyopayogābhāvaḥ | kutaśca, TARV-MK 2.8.8viparyayaprasaṅgāt | TARVV-MK 119,27 sati cānanyatve upayogamicchato'nicchataśca kasyacidviparyayaḥ TARVV-MK 119,28prāpnoti | katham ? aviparyayavat | tadyathā — ‘jīva eva jñānādananyatve sati jñānātmanopayujyate’ TARVV-MK 119,29iti manyase na kṣīrādayaḥ kṣīrādyātmabhiḥ; evaṃ kṣīrādaya eva kṣīrādyātmabhiḥ pariṇameyuḥ, na tu TARVV-MK 119,30jīvo jñānātmanopayujyate | aniṣṭaṃ caitat | TARV-MK 2.8.9na; atastatsiddheḥ | TARVV-MK 119,31 naitadyuktam | kutaḥ ? atastatsiddheḥ | yata evānanyatvamata evopayogaḥ TARVV-MK 119,32siddhaḥ | nahyatyantamanyatve upayogaḥ siddhyati ākāśasya rūpādyupayogābhāvavat | nanu coktam — TARVV-MK 120,01‘yathā kṣīraṃ kṣīrātmakaṃ na tattenātmanopayujyate’ iti; na; atastatsiddherityeva | yathā tṛṇa- TARVV-MK 120,02jalādikāraṇavaśāt kṣīrabhāvāvāptiṃ pratyabhimukhaṃ kṣīraṃ kṣīravyapadeśabhāk tacchaktyavyati- TARVV-MK 120,03rekāt ‘kṣīrātmanā pariṇamati’ ityucyate, tathā ātmāpi jñānādisvabhāvaśaktipratyayavaśāt TARVV-MK 120,04ghaṭapaṭādyākārāvagraharūpeṇa pariṇamatītyupayogaḥ siddhaḥ | itarathā hyatadbhāve tadbhāvā'bhāvādupa- TARVV-MK 120,05yogābhāvaḥ syāt | kiñca, TARV-MK 2.8.10ubhayathāpi tvadvacanāsiddheḥ | TARVV-MK 120,06 anekāntavādapravaṇamārhantyanyāyamavijñāya yadupādikṣat TARVV-MK 120,07bhavān — ‘yadyadātmakaṃ na tasya tenaiva pariṇāmaḥ’ iti; nanvevamubhayathāpi tvadīyasya vacaso'siddhiḥ | TARVV-MK 120,08tadyathā — tadātmakānupayogavādinaḥ svavacasaḥ svaparapakṣasādhanadūṣaṇātmakasya svapakṣaparapakṣayoḥ TARVV-MK 120,09sādhakatvadūṣakatvāpariṇāmāt yatropadiṣṭaḥ tatrāsādhakaste'yaṃ hetuḥ | yathā kṣīrasya dadhitvena TARVV-MK 120,10pariṇāma iṣyate na kṣīratvenaiva, tathaiva tvadvacasaḥ svapakṣasādhanātmakasya tenaivāpariṇāmād dūṣa- TARVV-MK 120,11katvena pariṇāma eṣitavyo na sādhakatvena | asyaiva ca parapakṣadūṣakātmakasya tenaivāpariṇāmāt TARVV-MK 120,12sādhakatvena pariṇāma eṣitavyo na dūṣakatvena | ataḥ ‘tadātmakatve'napayogāt’ iti tvadvacanā- TARVV-MK 120,13siddhiḥ | atha tvadvacanaṃ svaparapakṣasādhakadūṣakātmakamapi sat svaparapakṣayoḥ sādhakadūṣakaparyāyābhyāṃ TARVV-MK 120,14pariṇamati; nanvevamapi yadavocadbhavān — ‘tadātmakatve'nupayogānna tasya tenaiva pariṇāmaḥ’ iti; TARVV-MK 120,15tadasat | kiñca, TARV-MK 2.8.11svasamayavirodhāt | TARVV-MK 120,16 yadi ‘yadyadātmakaṃ na tattenaiva pariṇamati’ itīṣṭaṃ vaḥ; nanu TARVV-MK 120,17pṛthivyaptejovāyumahābhūtānāṃ rūpādyātmakatvāt rūpādyātmanā avipariṇāmaḥ syāt | iṣyate ca TARVV-MK 120,18śuklādirūpādiviśeṣapariṇāmaḥ | ataḥ svasamayavirodhaḥ | kiñca, TARV-MK 2.8.12kenacidvijñānātmakatvāt | TARVV-MK 120,19 yasyaikāntena jñānātmaka ātmā syāt, tasya jñānātmanā TARVV-MK 120,20pariṇāmābhāvaḥ pariṇatatvāt | ārhatasya tu kenacidvijñānātmakaḥ tatparyāyādeśāt, kenacidanyā- TARVV-MK 120,21tmaka itaraparyāyādeśāditi kathañcittadātmakatvāt kenacidatadātmakatvāt pariṇāmasiddhiḥ | TARVV-MK 120,22yadi caikāntena jñānātmaka eva syāditarātmaka eva vā; tadbhāvāvirāmaḥ syāt | virāme cātma — TARVV-MK 120,23no'pi virāmaḥ prasaktaḥ | kiñca, TARV-MK 2.8.13tadātmakasya tenaiva pariṇāmadarśanāt kṣīravat | TARVV-MK 120,24 yathā kṣīraṃ dravamadhurādikṣīrasvabhā- TARVV-MK 120,25vamajahad guḍādidravyasaṃbandhād guḍakṣīrādipariṇāmāntaramāskandati, gavādeḥ stanāntaranirgata — TARVV-MK 120,26mātraṃ coṣṇaṃ punaḥ śītaṃ bhavati, punaścāgnidravyasaṃbandhāduṣṇaṃ ghanaṃ ca bhavati, tadabhāve ca śīta — TARVV-MK 120,27miti kṣīrajātimajahaduṣṇakṣīrādivyapadeśabhāgiti kṣīraṃ kṣīrātmanaiva pariṇatam | yadi kṣīraṃ TARVV-MK 120,28kṣīrātmanā na pariṇamet; tatra tatra kṣīravyapadeśābhāvaḥ syāt | tathopayogātmaka ātmā upayoga — TARVV-MK 120,29svabhāvamajahajjñānādyātmanā pariṇāmamiyartīti nāsti virodhaḥ | ataścaitadevaṃ yadi hi TARVV-MK 120,30na syāt; TARV-MK 2.8.14niḥpariṇāmatvaprasaṅgo'rthasvabhāvasaṃkaro vā | TARVV-MK 120,31 yadi yadyadātmakaṃ tasya tenāpariṇāmaḥ TARVV-MK 120,32syāt; bhāvānāṃ niṣpariṇāmatvaprasaṅgaḥ | tataśca sarvathā nityatve kriyākārakavyavahāralopaḥ syāt | TARVV-MK 120,33pariṇāmavattve ca parātmanā pariṇāmāt sarvapadārthasvabhāvasaṃkaraprasaṅgaḥ syāt | athaitadubhayaṃ TARVV-MK 120,34neṣyate; siddhaḥ svenātmanā pariṇāmaḥ | kaścidāha — TARV-MK 2.8.15upayogasya lakṣaṇatvānupapattirlakṣyābhāvāt | TARVV-MK 121,01 iha loke sato lakṣyasya lakṣaṇaṃ bhavati TARVV-MK 121,02yathā sato devadattasya daṇḍādiḥ | na cāsataḥ śaśaviṣāṇādeḥ kiñcillakṣaṇamasti | tathā sa evātmā TARVV-MK 121,03lakṣyo durupapādaḥ | tadabhāvāt kuta upayogasya lakṣaṇatvamiti ? tatkathamiti cet ? ucyate — TARV-MK 2.8.16tadabhāvaścākāraṇatvādibhiḥ | TARVV-MK 121,04 tasya lakṣyasyātmano'bhāvaḥ | kutaḥ ? akāraṇatvādeḥ TARVV-MK 121,05maṇḍūkaśikhaṇḍavat | TARV-MK 2.8.17satyapi lakṣaṇatvānupapattiranavasthānāt | TARVV-MK 121,06 satyapyātmani lakṣye upayogasya lakṣaṇatvaṃ TARVV-MK 121,07nopapadyate | kutaḥ ? anavasthānāt | upayogo hi jñānadarśanasvabhāvaḥ, sa cānavasthitaḥ kṣaṇikatvāt | TARVV-MK 121,08na cānavasthitaṃ lakṣaṇaṃ bhavati | tadapāye tadanupalabdheḥ, yathā ‘kataraddevadattasya gṛham ? adho TARVV-MK 121,09yatrāsau kākaḥ’ ityutpatite kāke naṣṭaṃ tadgṛhaṃ bhavati tathā jñānādilakṣaṇasyātmanastadabhāve TARVV-MK 121,10abhāvaḥ prāpnoti iti | TARVV-MK 121,11atrocyate — TARV-MK 2.8.18ātmanihnavo na yuktaḥ sādhanadoṣadarśanāt | TARVV-MK 121,12 ihātmano nihnavo na yuktaḥ | kutaḥ ? TARVV-MK 121,13sādhanadoṣadarśanāt | TARVV-MK 121,14yattāvaduktam — ‘nāstyātmā akāraṇatvāt maṇḍūkaśikhaṇḍavat’ iti; heturayamasiddho TARVV-MK 121,15viruddho'naikāntikaśca | kāraṇavānevātmā iti niścayo naḥ, narakādibhavavyatiriktadravyārthā- TARVV-MK 121,16bhāvāt, tasya ca mithyādarśanādikāraṇatvādasiddhatā | ata eva dravyārthābhāvāt TARVV-MK 121,17paryāyasya ca paryāyāntarānāśrayatvād āśrayābhāvādapyasiddhatā | akāraṇameva hyasti sarvaṃ TARVV-MK 121,18ghaṭādi, tenāyaṃ dravyārthikasya viruddha eva | sato'kāraṇatvāt, yadasti tanniyamenaivākāraṇam, TARVV-MK 121,19na hi kiñcidasti ca kāraṇavacca | yadi tadastyeva kimasya kāraṇena nityanirvṛttatvāt ? TARVV-MK 121,20kāraṇavattvaṃ cāsata eva kāryārthatvāt kāraṇasyeti viruddhārthatā | maṇḍūkaśikhaṇḍakādīnām TARVV-MK 121,21asatpratyayahetutvena paricchinnasattvānāmabhyupagamātteṣāṃ ca kāraṇābhāvāt ubhayapakṣavṛttera- TARVV-MK 121,22naikāntikatvam | TARVV-MK 121,23dṛṣṭānto'pi sādhyasādhanobhayadharmavikalaḥ | karmāveśavaśāt nānājātisaṃbandhamāpannavato TARVV-MK 121,24jīvato jīvasya maṇḍūkabhavāvāptau tadvyapadeśabhājaḥ punaryuvatijanmanyavāpte ‘yaḥ śikhaṇḍakaḥ TARVV-MK 121,25sa evāyam’ ityekajīvasaṃbandhitvāt maṇḍūkaśikhaṇḍa ityasti | pudgaladravyasyāpyanādyanantapari- TARVV-MK 121,26ṇāmasya yuvatibhuktāhārādikeśabhāvapariṇāmācchikhaṇḍaniṣpatteḥ kāraṇatvamiti nāstitvākāraṇa — TARVV-MK 121,27tvadharmābhāvāt | evaṃ vandhyāputra-śaśaviṣāṇādiṣvapi yojyam | TARVV-MK 121,28ākāśakusume katham ? tatrāpi yathā vanaspatināmakarmodayāpāditaviśeṣasya vṛkṣasya TARVV-MK 121,29jīvapudgalasamudāyasya puṣpamiti vyapadiśyate, anyadapi pudgaladravyaṃ puṣpabhāvena pariṇataṃ TARVV-MK 121,30tena vyāptatvāt, evamākāśenāpi vyāptatvaṃ samānamiti tattasyāpīti vyapadeśo yuktaḥ | atha TARVV-MK 121,31tatkṛtopakārāpekṣayā tasyetyucyate; ākāśakṛtāvagāhanopakārāpekṣayā kathaṃ tasya na syāt ? TARVV-MK 121,32vṛkṣāt pracyutamapyākāśānna pracyavate iti nityaṃ tatsaṃbandhi | atha arthāntarabhāvāttasya na TARVV-MK 122,01syāditi matam; vṛkṣasyāpi na syāt | sarvatraivātra nāmādyapekṣayā saṃbandho yojayitavyaḥ | TARVV-MK 122,02bahiraṅgārthākārapariṇatavijñānaviṣayatvāpekṣayā vā doṣodbhāvanamūhitavyam | TARVV-MK 122,03yadapyucyate — nāstyātmā apratyakṣatvācchaśaśṛṅgavaditi; ayamapi na hetuḥ asiddhaviruddhānai- TARVV-MK 122,04kāntikatvā'pracyuteḥ | sakalaviṣayakevalajñānapratyakṣatvācchuddhātmā pratyakṣaḥ, karmanokarmabandhapara- TARVV-MK 122,05tantrapiṇḍātmā ca avadhimanaḥparyayajñānayorapi pratyakṣa iti ‘apratyakṣatvāt’ ityasiddho hetuḥ | TARVV-MK 122,06indriyapratyakṣatvābhāvādapratyakṣa iti cet; na; tasya parokṣatvābhyupagamāt | apratyakṣā ghaṭādayo'grā — TARVV-MK 122,07hakanimittagrāhyatvād dhūmādyanumitāgnivat | agrāhakamindriyaṃ tadvigame'pi gṛhītasmaraṇāt TARVV-MK 122,08gavākṣavat | kiñca, pratyakṣādanyo'pratyakṣa iti paryudāso vā syāt, pratyakṣo na bhavatītyapratyakṣa TARVV-MK 122,09iti prasajyapratiṣedho vā ? yadi paryudāsaḥ; anyatvasya dviṣṭhatvādvastutvasiddheḥ nāstitvaviro — TARVV-MK 122,10dhyastitvasādhanādviruddhaḥ | atha prasajyapratiṣedhaḥ; sati pratiṣedhye pratiṣedhasiddheḥ vidhiviṣaya — TARVV-MK 122,11siddhiriti kathañcit pratyakṣatvopapatteḥ punarapyasiddhatā | asati ca śaśaśṛṅgādau sati ca vijñā — TARVV-MK 122,12nādau apratyakṣatvasya vṛtteranaikāntikatā | atha vijñānādeḥ svasaṃvedyatvāt yogipratyakṣatvācca heto- TARVV-MK 122,13rabhāva iti cet; ātmani ko'paritoṣaḥ ? dṛṣṭānto'pi sādhyasādhanobhayadharmavikalaḥ pūrvoktena TARVV-MK 122,14vidhinā apratyakṣatvasya nāstitvasya cāsiddheḥ | TARVV-MK 122,15kiñca, sarvasya vāgarthasya vidhipratiṣedhātmakatvāt, na hi kiñcidvastu sarvaniṣedhagamya — TARVV-MK 122,16masti | asti tvetat ubhayātmakam, yathā kuravakā raktaśvetavyudāse'pi nā'varṇā bhavanti TARVV-MK 122,17nāpi raktā eva śvetā eva vā pratiṣiddhatvāt | evaṃ vastvapi parātmanā nāstīti pratiṣedhe'pi TARVV-MK 122,18svātmanā astīti siddham | tathā coktam — TARVV-MK 122,19“astitvamupalabdhiśca kathañcidasataḥ smṛteḥ | TARVV-MK 122,20nāstitānupalabdhiśca kathañcitsata eva te || TARVV-MK 122,21sarvathaiva sato nemau dharmau sarvātmadoṣataḥ | TARVV-MK 122,22sarvathaivā'sato nemau vācāṃ gocaratā'tyayāt || ” iti | TARVV-MK 122,23nāstitvāpratyakṣatvābhyāmapi rahitaṃ tadavastviti dharmyasiddhiśca | evamanye'pi hetava TARVV-MK 122,24ekāntavādibhirupanītā doṣavattayotprekṣyāḥ | tadastitvaṃ ca sādhyate — TARV-MK 2.8.19grahaṇavijñānāsaṃbhaviphaladarśanād gṛhītṛsiddhiḥ | TARVV-MK 122,25 yānyamūni grahaṇāni pūrvakṛtakarmani — TARVV-MK 122,26rvartitānihirukkṛtasvabhāvasāmarthyajanitabhedāni rūparasagandhasparśaśabdagrāhakāṇi cakṣūrasana — TARVV-MK 122,27ghrāṇatvakśrotrāṇi | yāni ca jñānāni tatsannikarṣajāni tāni, teṣvasaṃbhaviphalamupalabhyate | TARVV-MK 122,28kiṃ punastat ? ātmasvabhāvasthānajñānaviṣayasampratipattiḥ | tadetad grahaṇānāṃ tāvanna saṃbhavati; TARVV-MK 122,29acetanatvāt, kṣaṇikatvācca | vijñānānāṃ ca na saṃbhavati, ekārthagrāhitvādutpattyanantaraniro — TARVV-MK 122,30dhācca | dṛśyate cedam | akasmācca na bhavatīti tatprattipattipatinā tato vyatiriktena kena- TARVV-MK 122,31cidbhavitavyamiti gṛhītṛsiddhiḥ | kiñca, TARV-MK 2.8.20asmadātmāstitvapratyayasya sarvavikalpeṣviṣṭasiddheḥ | TARVV-MK 123,01 yo'yamasmākam ‘ātmā'sti’ TARVV-MK 123,02iti pratyayaḥ sa saṃśayānadhyavasāyaviparyayasamyakpratyayeṣu yaḥ kaścit syāt, sarveṣu ca vikalpe — TARVV-MK 123,03ṣviṣṭaṃ sidhyati | na tāvatsaṃśayaḥ; nirṇayātmakatvāt | satyapi saṃśaye tadālambanātmasiddhiḥ | TARVV-MK 123,04na hi avastuviṣayaḥ saṃśayo bhavati | nāpyanadhyavasāyo jātyandhabadhirarūpaśabdavat; anādi — TARVV-MK 123,05saṃpratipatteḥ | syādviparyayaḥ; evamapyātmāstitvasiddhiḥ puruṣe sthāṇupratipattau sthāṇusiddhivat | TARVV-MK 123,06syātsamyakpratyayaḥ; avivādametat — ātmāstitvamiti siddho na pakṣaḥ | TARV-MK 2.8.21santānāditi cet; na; tasya saṃvṛtisattvāt, dravyasattve vā saṃjñābhedamātram | TARVV-MK 123,07 syānmatam- TARVV-MK 123,08santāno nāma kaścidartho'sti eko'nekakṣaṇavṛttiḥ, tadāśrayaṃ grahaṇavijñānātmasvabhāvasthānādi — TARVV-MK 123,09saṃpratipādanamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tasya saṃvṛtisattvāt | sa hi santānaḥ saṃvṛtisan, TARVV-MK 123,10tasminnasati kalpitātmani kathaṃ syāttadviśeṣapratyayaḥ ? atha dravyasattvamasyāvasīyate; saṃjñā- TARVV-MK 123,11bhedamātram — ātmā santāna iti nārthavipratipattiḥ | TARVV-MK 123,12yadapyuktam — ‘satyapi lakṣaṇatvānupapattiranavasthānāt’ iti, kathañcidavasthānādupayogasya TARVV-MK 123,13lakṣaṇatvopapattiḥ | na hi sarvathā vināśo'vasthānaṃ vopayogasyābhyupagamyate | kiṃ tarhi ? katha — TARVV-MK 123,14ñcidvināśaḥ kathañcidavasthānaṃ ca | paryāyārthādeśāt sato'rthasyānupalabdhervināśo dravyārthādeśā — TARVV-MK 123,15davasthānamiti asakṛtparīkṣitametat | tasmādupayogasya lakṣaṇatvamupapadyate | TARV-MK 2.8.22taduparamābhāvācca | TARVV-MK 123,16 kasyacidupayogasyotpādaḥ kasyacidvināśa ityupayogaparamparā TARVV-MK 123,17noparamatīti tasya lakṣaṇatvamavaseyam | TARV-MK 2.8.23sarvathā vināśe punaranusmaraṇābhāvaḥ | TARVV-MK 123,18 yadi sarvathopayogasya vināśaḥ syāt; anusmaraṇaṃ TARVV-MK 123,19na syāt | anusmaraṇaṃ hīdaṃ svayamanubhūtasyārthasya dṛṣṭaṃ nānanubhūtasya nānyenānubhūtasya | tadabhā- TARVV-MK 123,20vāttanmūlaḥ sarvalokasaṃvyavahāro vināśamupagacchet | TARV-MK 2.8.24upayogasaṃbandho lakṣaṇamiti cet; na; anyatve saṃbandhābhāvāt | TARVV-MK 123,21 syānmatam — upayogo TARVV-MK 123,22lakṣaṇamātmano nopapadyate | kutaḥ ? anyatvāt | kiṃ tarhi ? tatsaṃbandho lakṣaṇam | yathā devadattasya na TARVV-MK 123,23daṇḍo lakṣaṇam kiṃ tarhi ? saṃbandhaḥ | yadi hi daṇḍo lakṣaṇam asaṃsakto'pi lakṣaṇaṃ syāt, evaṃ ca TARVV-MK 123,24kṛtvoktam — “kriyāvadguṇavatsamavāyikāraṇaṃ dravyalakṣaṇam” iti; tanna; kiṃ TARVV-MK 123,25kāraṇam ? anyatve saṃbandhābhāvāt | dravyād guṇo'rthāntarabhūto yadi syāt; tasya saṃbandhābhāva TARVV-MK 123,26ityuktaṃ purastāt | tasmādātmabhūta upayogo lakṣaṇamiti na kaściddoṣaḥ | TARVV-MK 123,27ya ukta upayogastadbhedadarśanārthamāha — TA-MK 2.9 sa dvividho'ṣṭacaturbhedaḥ || TARVV-MK 123,29kathaṃ dvividhaḥ ? TARV-MK 2.9.1sākārānākārabhedād dvividhaḥ | TARVV-MK 123,30 sākāra upayogo'nākāra upayogaśceti dvividhaḥ | TARVV-MK 123,31sākāraṃ jñānam, anākāraṃ darśanam | TARV-MK 2.9.2abhyarhitatvājjñānagrahaṇamādau | TARVV-MK 124,01 jñānaṃ hyabhyarhitam arthānāṃ vibhāvakatvāt, darśana- TARVV-MK 124,02mālocanamātram, atastasmāt pūrvakālabhāvino'pi darśanājjñānaṃ prāggṛhyate | TARVV-MK 124,03kathaṃ punarjñāyate jñānagrahaṇamādau kriyata iti ? TARV-MK 2.9.3saṃkhyāviśeṣanirdeśāttanniścayaḥ | TARVV-MK 124,04 yataḥ saṃkhyāviśeṣanirdeśaḥ kriyate — ‘aṣṭabhedaścaturbhedaḥ’ TARVV-MK 124,05iti, tatastasya niścayo veditavyaḥ | nanu ca catuḥśabdasya pūrvanipātena bhavitavyam “saṃkhyāyā TARVV-MK 124,06alpīyasyāḥ” iti vacanāt, yathā caturdaśeti; naiṣa doṣaḥ; uktametat — TARVV-MK 124,07‘abhyarhitatvāt pūrvanipātaḥ’ iti | TARVV-MK 124,08tatra jñānopayogo'ṣṭavidhaḥ — matijñānaṃ śrutajñānamavadhijñānaṃ manaḥparyayajñānaṃ kevalajñānaṃ TARVV-MK 124,09matyajñānaṃ śrutā'jñānaṃ vibhaṅgajñānaṃ ceti | darśanopayogaścaturvidhaḥ — cakṣurdarśanam acakṣurdarśanamavadhi- TARVV-MK 124,10darśanaṃ kevaladarśanaṃceti | eṣāṃ ca lakṣaṇādīni vyākhyātāni | avagrahānnānyat darśanamiti cet; TARVV-MK 124,11vyākhyātamanyatvam | chadmastheṣu tayoḥ krameṇa vṛttiḥ, nirāvaraṇeṣu yugapat | TARVV-MK 124,12yathoktenānenāhitapariṇāmena sarvātmasādhāraṇenopayogena ye upalakṣitā upayoginaḥ TARVV-MK 124,13te dvividhāḥ — TA-MK 2.10 saṃsāriṇo muktāśca || TARV-MK 2.10.1ātmopacitakarmavaśādātmano bhavāntarāvāptiḥ saṃsāraḥ | TARVV-MK 124,15ātmanopacitaṃ karmāṣṭavidhaṃ TARVV-MK 124,16prakṛtisthityanubhāgapradeśabandhabhedabhinnam, tadvaśādātmano bhavāntarāvāptiḥ saṃsāra iti | TARVV-MK 124,17ucyate — dvirātmagrahaṇaṃ kimartham ? ‘ātmaiva karmaṇaḥ kartā, tatphalasya ca ātmaiva TARVV-MK 124,18bhoktā’ ityetasya pradarśanārtham | TARVV-MK 124,19anye tu ‘traiguṇyaṃ kartṛ, param ātmā bhoktā’ iti manyante; tadayuktam; acetanasya puṇya- TARVV-MK 124,20pāpaviṣayakartṛtānupapatterghaṭādivat | parakṛtaphalabhoge cānirmokṣaprasaṅgaḥ syāt kṛtapraṇāśa- TARVV-MK 124,21śceti | tasmādyaḥ kartā sa eva bhokteti yuktam | TARVV-MK 124,22saṃsāraḥ pañcavidhaḥ dravyataḥ kṣetrataḥ kālato bhāvato bhavataśceti, sa yeṣāmasti te saṃsāriṇaḥ | TARV-MK 2.10.2nirastadravyabhāvabandhā muktāḥ | TARVV-MK 124,23 bandho dvividho dravyabandho bhāvabandhaśceti | tatra TARVV-MK 124,24dravyabandhaḥ karmanokarmapariṇataḥ pudgaladravyaviṣayaḥ | tatkṛtaḥ krodhādipariṇāmavaśīkṛto bhāva- TARVV-MK 124,25bandhaḥ | sa ubhayo'pi nirasto yaiḥ te muktāḥ | TARV-MK 2.10.3dvandvanirdeśo laghutvāditi cet; na; arthāntarapratīteḥ | TARVV-MK 124,26 syānmatam — dvandvanirdeśo'tra yuktaḥ | TARVV-MK 124,27kutaḥ ? laghutvāt, dvandve hi sati uktārthatvāccaśabdāprayoge lāghavaṃ bhavati iti; tanna; kiṃ TARVV-MK 124,28kāraṇam ? arthāntarapratīteḥ | saṃsāriṇaśca muktāśceti dvandve sati alpāctaratvādabhyarhitatvācca TARVV-MK 124,29muktaśabdasya pūrvanipāte sati muktasaṃsāriṇa iti prāpnoti, tathā ca satyarthāntaraṃ pratīyeta — TARVV-MK 124,30muktaḥ saṃsāro yena bhāvena sa muktasaṃsārastadvantaḥ muktasaṃsāriṇa iti | tathā sati muktā — TARVV-MK 124,31nāmevopayogitvamuktaṃ syānna saṃsāriṇām, ato vākyameva kriyate | TARV-MK 2.10.4samuccayābhivyaktyarthaṃ caśabdo'narthaka iti cet; na; upayogasya guṇabhāvapradarśanārtha- tvāt | | TARVV-MK 125,02 syānmatam — caśabdo'narthakaḥ | kutaḥ ? arthabhedāt samuccayasiddheḥ | bhinnā hi saṃsāriṇo TARVV-MK 125,03muktāśca tato viśeṣaṇaviśeṣyatvānupapatteḥ samuccayaḥ siddhaḥ yathā “pṛthivyāpastejovāyuḥ”TARVV-MK 125,04iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? upayogasya guṇabhāvapradarśanārthatvāt | nāyaṃ caśabdaḥ samuccaye, TARVV-MK 125,05kva tarhi ? anvācaye | tatra hyekaḥ pradhānabhūtaḥ itaro guṇabhūtaḥ yathā ‘bhaikṣaṃ cara devadattaṃ cānaya’ TARVV-MK 125,06iti pradhānaśiṣṭaṃ bhaikṣacaraṇaṃ devadattānayanamapradhānaśiṣṭam | tathā saṃsāriṇaḥ prādhānyenopayogino TARVV-MK 125,07muktā guṇabhāvenetyetasya pradarśanārthaḥ | kathaṃ saṃsāriṣu mukhya upayogaḥ kathaṃ vā mukteṣu gauṇaḥ ? TARV-MK 2.10.5pariṇāmāntarasaṃkramābhāvād dhyānavat | TARVV-MK 125,08 yathā ekāgracintānirodho dhyānamiti chadmasthe TARVV-MK 125,09dhyānaśabdārthoṃ mukhyaścintāvikṣepavataḥ tannirodhopapatteḥ, tadabhāvāt kevalinyupacaritaḥ phaladarśa- TARVV-MK 125,10nāt, tathā upayogaśabdārtho'pi saṃsāriṣu mukhyaḥ pariṇāmāntarasaṃkramāt, mukteṣu tadabhāvād gauṇaḥ TARVV-MK 125,11kalpyate upalabdhisāmānyāt | TARV-MK 2.10.6saṃsārigrahaṇamādau bahuvikalpatvāt tatpūrvakatvāt svasaṃvedyatvācca | TARVV-MK 125,12 saṃsārigrahaṇamādau TARVV-MK 125,13kriyate bahuvikalpatvāt, bahavo hi saṃsāriṇāṃ vikalpā gatyādayaḥ | kiñca, tatpūrvakatvāt | TARVV-MK 125,14saṃsāripūrvakā hi muktāḥ, na muktapūrvāḥ saṃsāriṇa iti | svasaṃvedyatvācca | svasaṃvedyā hi saṃsā- TARVV-MK 125,15riṇo gatyādipariṇāmānāmanubhūtatvāt, muktāḥ punaratyantaparokṣāḥ, tadanubhavasyāprāptatvāt | TARVV-MK 125,16tatra ya ete śubhāśubhakarmaphalānubhavanasaṃbandhavaśīkṛtasvabhāvā apracyutasaṃsaraṇāḥ pūrvakṛta- TARVV-MK 125,17nāmakarmanimittajanitakaraṇaviśeṣāḥ prāṇinaḥ te khalu — TA-MK 2.11 samanaskā'manaskāḥ || TARV-MK 2.11.1manaḥsannidhānāsannidhānāpekṣayā dvividhāḥ saṃsāriṇaḥ | TARVV-MK 125,19 mano dvividham — dravyamano bhāva — TARVV-MK 125,20manaśceti | tatra pudgalavipākikarmodayāpekṣaṃ dravyamanaḥ | vīryāntarāyanoindriyāvaraṇakṣayopaśamā- TARVV-MK 125,21pekṣā ātmano viśuddhirbhāvamanaḥ | tena manasā saha vartanta iti samanaskāḥ | na vidyate mano TARVV-MK 125,22yeṣāṃ te amanaskā iti dvividhāḥ saṃsāriṇo bhavanti | atrāha — TARV-MK 2.11.2dvividhajīvaprakaraṇādyathāsaṃkhyaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 125,23 dvividhā hi jīvāḥ prakṛtāḥ saṃsāriṇo TARVV-MK 125,24muktāśca | tatra saṃsāriṇaḥ samanaskāḥ muktāścā'manaskā iti yathāsaṃkhyaṃ prāpnoti | TARV-MK 2.11.3iṣṭamiti cet; na; sarvasaṃsāriṇāṃ samanaskatvaprasaṅgāt | TARVV-MK 125,25 syādetat — iṣṭamevedaṃ saṃsā- TARVV-MK 125,26riṇaḥ samanaskā muktāścāmanaskā iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? sarvasaṃsāriṇāṃ samanaskatva- TARVV-MK 125,27prasaṅgāt | ekadvitricaturindriyāṇāṃ pañcendriyeṣu ca keṣāñcit manoviṣayaviśeṣavyavahārā — TARVV-MK 125,28bhāvāt amanaskateṣṭā tadvyāghāto'taḥ syāt | atrocyate — TARV-MK 2.11.4pṛthagyogapraklṛpteḥ saṃsārisaṃpratyayaḥ | TARVV-MK 125,29 yadidaṃ pṛthagyogakaraṇaṃ tena jñāyate saṃsāriṇo'tra TARVV-MK 125,30saṃbandhyanta iti | itarathā hi eka eva yogaḥ kriyate — ‘saṃsāriṇo muktāśca samanaskāmanaskāḥ’ TARVV-MK 125,31iti | TARV-MK 2.11.5aupariṣṭasaṃsārivacanapratyāsatteśca | TARVV-MK 126,01 aupariṣṭamasti saṃsārivacanam, tasya pratyāsa — TARVV-MK 126,02tterabhisaṃbandhācca saṃsārisaṃpratyayo bhavati | atrāha — TARV-MK 2.11.6tadabhisaṃbandhe yathāsaṃkhyaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 126,03 yadi tadabhisaṃbandhaḥ kriyate tattatra trasasthāvaragrahaṇa- TARVV-MK 126,04masti tena yathāsaṃkhyaṃ prāpnoti ‘samanaskāstrasā amanaskāḥ sthāvarāḥ’ iti | TARV-MK 2.11.7iṣṭameveti cet; na; sarvatrasānāṃ samanaskatvaprasaṅgāt | TARVV-MK 126,05 syādetat — iṣṭamevedaṃ trasāḥ TARVV-MK 126,06samanaskāḥ sthāvarā amanaskā iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? sarvatrasānāṃ samanaskatvaprasaṅgāt, TARVV-MK 126,07dvitricaturindriyāṇāmasaṃjñipañcendriyāṇāmapi samanaskatvaṃ prasajyeta | aniṣṭaṃ caitat | atrocyate — TARV-MK 2.11.8nānabhisaṃbandhāt | TARVV-MK 126,08 saṃsārigrahaṇamātramatrābhisaṃbadhyate na trasasthāvaragrahaṇam | TARVV-MK 126,09icchāvaśena hi saṃbandho bhavati | TARV-MK 2.11.9ekayogākaraṇāt | TARVV-MK 126,10 yadi trasasthāvaragrahaṇenāpi saṃbandha iṣṭaḥ syāt eka eva yogaḥ TARVV-MK 126,11kriyeta — ‘samanaskāmanaskāḥ saṃsāriṇastrasasthāvarāḥ’ iti | natvevaṃ kṛtaḥ | tena jñāyate trasasthāvara — TARVV-MK 126,12grahaṇaṃ na saṃbadhyata iti | athavā, ekayogākaraṇāt manyāmahe — atītasya saṃsārimuktagrahaṇasya TARVV-MK 126,13vakṣyamāṇasya ca trasasthāvaragrahaṇasya samanaskāmanaskagrahaṇenābhisaṃbandho na bhavatīti | TARV-MK 2.11.10itarathā anyataratra saṃsārigrahaṇe satīṣṭārthatvādupari saṃsārigrahaṇamanarthakam | TARVV-MK 126,14 itareṇa TARVV-MK 126,15prakāreṇetarathā | katham ? yadi saṃsārimuktagrahaṇena trasasthāvaragrahaṇena cāsyābhisaṃbandhaḥsyāt eka TARVV-MK 126,16eva yogaḥ kriyeta — ‘saṃsārimuktāḥ samanaskāmanaskāstrasasthāvarāśca’ iti | tathā satyanyataratra TARVV-MK 126,17saṃsārigrahaṇaṃ kartavyaṃ syāt | kvānyataratra ? samanaskāmanaskasūtrasyādāvante vā | evaṃ satīṣṭā — TARVV-MK 126,18rthasya siddhatvāt ‘saṃsāriṇaḥ trasasthāvarāḥ’ ityatra saṃsārigrahaṇamanarthakaṃ syāt | TARV-MK 2.11.11ādau samanaskagrahaṇamabhyarhitatvāt | TARVV-MK 126,19 ādau samanaskagrahaṇaṃ kriyate | kutaḥ ? abhyarhi- TARVV-MK 126,20tatvāt | kathamabhyarhitatvam ? tatra hi samagrāṇi karaṇānīti | TARVV-MK 126,21ya ete svakṛtakarmaphalāpekṣaparipūrṇāparipūrṇakaraṇagrāmāhitadvaividhyaviśiṣṭāḥ kārmaṇaśarī- TARVV-MK 126,22rapraṇālikāpāditaniyatāvasthāviśeṣāḥ, te khalu — TA-MK 2.12 saṃsāriṇastrasasthāvarāḥ || TARVV-MK 126,24atrāha — ke trasāḥ, ke sthāvarā iti ? ucyante — TARV-MK 2.12.1trasanāmakarmodayāpāditavṛttayastrasāḥ | TARVV-MK 126,25 trasanāmakarmaṇo jīvavipākina udayāpādita- TARVV-MK 126,26vṛttiviśeṣāḥ trasā iti vyapadiśyante | TARV-MK 2.12.2traserudvejanakriyasya trasā iti cet; na; garbhādiṣu tadabhāvād atrasatvaprasaṅgāt | TARVV-MK 126,28syānmatam — traserudvejanakriyasya trasyantīti trasā iti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? garbhādiṣu tada- TARVV-MK 126,29bhāvād atrasatvaprasaṅgāt | garbhāṇḍajamūrcchitasuṣuptādīnāṃ trasānāṃ bāhyabhayanimittopanipāte TARVV-MK 126,30sati calanābhāvādatrasatvaṃ syāt | kathaṃ tarhyasya niṣpattiḥ ‘trasyantīti trasāḥ’ iti ? vyutpatti — TARVV-MK 126,31mātrameva nārthaḥ prādhānyenāśriyate gośabdapravṛttivat | TARV-MK 2.12.3sthāvaranāmakarmodayopajanitaviśeṣāḥ sthāvarāḥ | TARVV-MK 126,32 sthāvaranāmakarmaṇo jīvavipākina TARVV-MK 126,33udayenopajanitaviśeṣāḥ sthāvarā ityākhyāyante | TARV-MK 2.12.4sthānaśīlāḥ sthāvarā iti cet; na; vāyvādīnāmasthāvaratvaprasaṅgāt | TARVV-MK 127,01 syādetat — TARVV-MK 127,02tiṣṭhantītyevaṃ śīlāḥ sthāvarā iti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? vāyvādīnāmasthāvaratvaprasaṅgāt | TARVV-MK 127,03vāyutejo'mbhasāṃ hi deśāntaraprāptidarśanādasthāvaratvaṃ syāt | kathaṃ tarhyasya niṣpattiḥ — ‘sthāna- TARVV-MK 127,04śīlāḥ sthāvarāḥ’ iti ? evaṃ rūḍhiviśeṣabalalābhāt kvacideva vartate | TARV-MK 2.12.5iṣṭameveti cet; na; samayārthānavabodhāt | TARVV-MK 127,05 atha matametat — iṣṭameva vāyvādīnāmasthāva- TARVV-MK 127,06ratvamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? samayārthānavabodhāt | evaṃ hi samayo'vasthitaḥ satprarūpaṇāyāṃ TARVV-MK 127,07kāyānuvāde “trasā nāma dvīndriyādārabhya ā ayogikevalinaḥ” iti | tasmānna TARVV-MK 127,08calanācalanāpekṣaṃ trasasthāvaratvaṃ karmodayāpekṣameveti sthitam | TARV-MK 2.12.6trasagrahaṇamādau alpāctaratvādabhyarhitatvācca | TARVV-MK 127,09 trasagrahaṇamādau kriyate | kutaḥ ? alpā — TARVV-MK 127,10ctaratvād abhyarhitatvācca | sarvopayogasaṃbhavādabhyarhitatvam | TARVV-MK 127,11sāmānyaviśeṣasaṃjñāhitabhedamātravijñāne sati viśeṣeṇā'nirjñātānāṃ trasasthāvarāṇāṃ nirjñāne TARVV-MK 127,12kartavye ekendriyāṇāmatibahuvaktavyābhāvād vibhajyānupūrvīṃsthāvarabhedapratipattyarthamāha — TA-MK 2.13 pṛthivyaptejovāyuvanaspatayaḥ sthāvarāḥ || TARV-MK 2.13.1nāmakarmodayānimittāḥ pṛthivyādayaḥ saṃjñāḥ | TARVV-MK 127,14 sthāvaranāmakarmabhedāḥ pṛthivīkāyādayaḥ TARVV-MK 127,15santi, tadubhayanimittā jīveṣu pṛthivyādayaḥ saṃjñā veditavyāḥ | prathanādiprakṛtiniṣpannā TARVV-MK 127,16api rūḍhivaśāt prathanādyanapekṣā vartante | TARVV-MK 127,17eṣāṃ pṛthivyādīnāmārṣe cāturvidhyamuktaṃ pratyekam | tatkathamiti cet ? ucyate — pṛthivī TARVV-MK 127,18pṛthivīkāyaḥ pṛthivīkāyikaḥ pṛthivījīva ityādi | tatra acetanāvaiśrasikapariṇāmanirvṛttā TARVV-MK 127,19kāṭhinyādiguṇātmikā pṛthivī | acetanatvādasatyapi pṛthivīkāyikanāmakarmodaye prathanakriyo- TARVV-MK 127,20palakṣitaiveyam | athavā, pṛthivī sāmānyam; uttaratraye saṃbhavāt | kāyaḥ śarīram, pṛthivī- TARVV-MK 127,21kāyikajīvaparityaktaḥ pṛthivīkāyaḥ, mṛtamanuṣyādikāyavat | pṛthivī kāyo'syāstīti TARVV-MK 127,22pṛthivīkāyikaḥ tatkāyasaṃbandhavaśīkṛta ātmā | samavāptapṛthivīkāyikanāmakarmodayaḥ kārmaṇa- TARVV-MK 127,23kāyayogasthaḥ, yo na tāvat pṛthivīṃ kāyatvena gṛhṇāti sa pṛthivījīvaḥ | evamāpaḥ, apkāyaḥ, TARVV-MK 127,24apkāyikaḥ, apjīvaḥ | tejaḥ, tejaskāyaḥ, tejaskāyikaḥ, tejo jīvaḥ | vāyurvāyukāyo TARVV-MK 127,25vāyukāyiko vāyujīvaḥ | vanaspatirvanaspatikāyo vanaspatikāyiko vanaspatijīva iti yojyam | TARV-MK 2.13.2sukhagrahaṇahetutvāt sthūlamūrtitvādupakārabhūyastvāccādau pṛthivīgrahaṇam | TARVV-MK 127,26 pṛthivyāṃ hi TARVV-MK 127,27satyāmapāṃ kumbhādibhiḥ agneśca śarāvādibhiḥ vāyośca carmaghaṭādibhiḥ sukhena grahaṇaṃ kriyate | TARVV-MK 128,01sthūlamūrtiśca pṛthivī vimānabhavanaprastārādibhāvapariṇāmāt | snānapānādyupakārādapāṃ pāka- TARVV-MK 128,02śoṣaprakāśanādyupakārāccāgneḥ svedakhedāpanodādyupakārācca vāyorbhūyānupakāraḥ pṛthivyā aśanā- TARVV-MK 128,03cchādanavasanādibhāvo vanaspateḥ | apādīnāṃ yaścokta upakāraḥ pratiniyata iti sa satyāṃ TARVV-MK 128,04pṛthivyāṃ saṃbhavati, itarathā hi kvāvasthitānāṃ sa upakāraḥ syāt, ataḥ pṛthivyā grahaṇamādau TARVV-MK 128,05kriyate | TARV-MK 2.13.3tadanantaramapāṃ vacanaṃ bhūmitejasorvirodhādādheyatvācca | TARVV-MK 128,06 tadanantaramapāṃ vacanaṃ kriyate | TARVV-MK 128,07kutaḥ ? bhūmitejasorvirodhādādheyatvācca | bhūmerhi tejo virodhi vināśakatvāt, ato'dbhi- TARVV-MK 128,08rvyavadhānaṃ kriyate | bhūrapāmādhāraḥ ādheyā āpa iti ca | TARV-MK 2.13.4tatastejograhaṇaṃ tatparipākahetutvāt | TARVV-MK 128,09 pṛthivyā apāṃ ca paripākahetustejaḥ, tadanantaraṃ TARVV-MK 128,10tasya grahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 2.13.5tejo'nantaraṃ vāyugrahaṇaṃ tadupakārakatvāt | TARVV-MK 128,11 vāyurhi tiryakplavanakarmā tejasaḥ preraṇena TARVV-MK 128,12upakarotīti tadanantaraṃ gṛhyate | TARV-MK 2.13.6ante vanaspatigrahaṇaṃ sarveṣāṃ tatprādurbhāve nimittatvādanantaguṇatvācca | TARVV-MK 128,13 vanaspati- TARVV-MK 128,14prādurbhāve hi pṛthivyādayaḥ sarve nimittatāmupavrajanti | sarveṣāṃ teṣāṃ vanaspatikāyikā ananta- TARVV-MK 128,15guṇāstato'nte vanaspatigrahaṇaṃ kriyate | ete pañcavidhāḥ prāṇinaḥ sthāvarāḥ | TARVV-MK 128,16kati punareṣāṃ prāṇāḥ ? catvāraḥ — sparśanendriyaprāṇaḥ kāyabalaprāṇa ucchvāsaniśvāsa — TARVV-MK 128,17prāṇa āyuḥprāṇaśceti | TARVV-MK 128,18atha ke trasā iti ? atrocyate — TA-MK 2.14 dvīndriyādayastrasāḥ || TARV-MK 2.14.1ādiśabdasyānekārthatve vivakṣāto vyavasthāsaṃpratyayaḥ | TARVV-MK 128,20 ayamādiśabdo'nekārthaḥ — TARVV-MK 128,21vyavasthāprakārasāmīpyādivacanatvāt, tatra vivakṣāta iha vyavasthāyāṃ gṛhyate | āgame hi te TARVV-MK 128,22vyavasthitādvīndriyastrīndriyaścaturindriyaḥ pañcendriyaśceti | ko'sya vigrahaḥ ? dve indriye yasya TARVV-MK 128,23so'yaṃ dvīndriyaḥ sa ādiryeṣāṃ te dvīndriyādaya iti | yadyevam — TARV-MK 2.14.2anyapadārthanirdeśād dvīndriyāgrahaṇam | TARVV-MK 128,24 anyapadārtho'tra prādhānyenāśritaḥ | dvīndriyagrahaṇa- TARVV-MK 128,25mupalakṣaṇam, atastrasagrahaṇe dvīndriyasya grahaṇaṃ na prāpnoti yathā ‘parvatādīni kṣetrāṇi’ iti na TARVV-MK 128,26parvataḥ kṣetragrahaṇena gṛhyate | TARV-MK 2.14.3na vā tadguṇasaṃvijñānāt | TARVV-MK 128,27 na vaiṣa doṣaḥ; kiṃ kāraṇam ? tadguṇasaṃvijñānāt | yathā TARVV-MK 128,28śuklavāsasamānayeti tadguṇa ānīyate tathehāpi dvīndriyasyāpyantarbhāvo bhavati | TARV-MK 2.14.4avayavena vigrahe sati samudāyasya vṛttyarthatvādvā | TARVV-MK 128,29 athavā “avayavena vigrahaḥ samudāyo TARVV-MK 128,30vṛttyarthaḥ” iti dvīndriyasyopalakṣaṇasyāpi trasatve'ntarbhāvaḥ, yathā TARVV-MK 128,31“sarvādiḥ sarvanāma” iti | kathaṃ tarhi parvatādīni kṣetrāṇīti parvatasya TARVV-MK 128,32bahirbhāvaḥ ? parvatasya kṣetratvasaṃbhavābhāvād vyudāsaḥ | te ete caturvidhāḥ prāṇinastrasāḥ | TARVV-MK 129,01kati punareṣāṃ prāṇāḥ ? dvīndriyasya tāvat ṣaṭprāṇāḥ — sparśanarasanendriyaprāṇau vākkāyabala- TARVV-MK 129,02prāṇau ucchvāsaniśvāsaprāṇaḥ āyuḥprāṇaśceti | trīndriyasya sapta — ta eva prāṇāḥ ghrāṇā — TARVV-MK 129,03dhikāḥ | caturindriyasyāṣṭau — ta eva cakṣuradhikāḥ | pañcendriyasya tiraśco'saṃjñino nava prāṇāḥ TARVV-MK 129,04ta eva śrotrādhikāḥ | saṃjñipañcendriyatiryaṅmanuṣyadevanārakāṇāṃ daśa prāṇā manobalādhikāsta eva | TARVV-MK 129,05ādiśabdena nirdiṣṭānāmindriyāṇāmanirjñātasaṃkhyānāmiyattāvadhāraṇārthamāha — TA-MK 2.15 pañcendriyāṇi || TARVV-MK 129,07athavā svāṃ prakriyām ācikhyāsavaḥ kecit pañca ṣaḍekādaśa cendriyāṇi ityadhyavasyanti TARVV-MK 129,08tatrāniṣṭanivṛttyartha niyamayannāha — pañcendriyāṇi nādhikānīti | TARV-MK 2.15.1indrasyātmano liṅgamindriyam | TARVV-MK 129,09 upabhokturātmano'nivṛttakarmabandhasyāpi parameśvaratva- TARVV-MK 129,10śaktiyogād indravyapadeśamarhataḥ svayamarthān gṛhītumasamarthasyopayogopakaraṇaṃ liṅgamindriya- TARVV-MK 129,11mityucyate | TARV-MK 2.15.2indreṇa karmaṇā sṛṣṭamiti vā | TARVV-MK 129,12 athavā svakṛtakarmavipākavaśādātmā devendrādiṣu TARVV-MK 129,13tiryagādiṣu ceṣṭāniṣṭamanubhavatīti karmaiva tatrendraḥ, tena sṛṣṭamindriyamityākhyāyate | TARVV-MK 129,14tadbhedāḥ sparśanādayaḥ pañca vakṣyamāṇāḥ | TARV-MK 2.15.3mano'pīndriyamiti cet; na; anavasthānāt | TARVV-MK 129,15 syānmatam — mano'pīndriyamityupasaṃkhyeyam, TARVV-MK 129,16karmamalīmasasyātmano'sahāyasya svayamevārthacintanaṃ pratyasahiṣṇorbalādhānaṃ bhavati manaḥ karmakṛtaṃ TARVV-MK 129,17ceti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? anavasthānāt | yathā cakṣurādīni pratiniyatadeśāvasthānāni TARVV-MK 129,18na tathā mana ityanindriyaṃ tat | TARV-MK 2.15.4indriyapariṇāmācca prāk tadvyāpārāt | TARVV-MK 129,19 cakṣurādīnāṃ rūpādiviṣayopayogapariṇā- TARVV-MK 129,20māt prāk manaso vyāpāraḥ | katham ? śuklādirūpaṃ didṛkṣuḥ prathamaṃ manasopayogaṃ karoti ‘evaṃvidhaṃ TARVV-MK 129,21rūpaṃ paśyāmi rasamāsvādayāmi’ iti, tatastadbalādhānīkṛtya cakṣurādīni viṣayeṣu vyāpriyante | TARVV-MK 129,22tataścāsyā'nindriyatvam | TARV-MK 2.15.5karmendriyopasaṃkhyānamiti cet; na; upayogaprakaraṇāt | TARVV-MK 129,23 syādetat — karmendriyāṇi vāgā- TARVV-MK 129,24dīni vacanādikriyānimittāni santi teṣāmihopasaṃkhyānaṃ kartavyamiti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 129,25upayogaprakaraṇāt | upayogo'tra prakṛtaḥ, tadupakaraṇāni iha indriyāṇi gṛhyante, tena karmendriyā- TARVV-MK 129,26ṇāmaprasaṅgaḥ | TARV-MK 2.15.6anindriyatvaṃ vā teṣāmanavasthānāt | TARVV-MK 129,27 na vāgādīnāmindriyatvamasti, upayogasādhaneṣu TARVV-MK 129,28hīndriyavyapadeśo yukto na kriyāsādhaneṣu | yadi ca kriyāsādhaniṣvapi syād anavasthā prasajyeta, TARVV-MK 129,29sarvāṇi hyaṅgopāṅgādīni mūrdhādīni kriyāsādhanānīti | TARVV-MK 129,30iṣṭāniṣṭaviṣayopalabdhāryāni bhokturātmano yānyamūnīndriyāṇi teṣāmuktasāmarthya — TARVV-MK 129,31viśeṣādupanipatitabhedānāṃ pratyekaṃ bhedapratipattyarthamāha — TARVV-MK 130,01TA-MK 2.16 dvividhāni || TARV-MK 2.16.1vidhaśabdasya prakāravācino grahaṇam | TARVV-MK 130,03 ayaṃ vidhaśabdaḥ prakāravācī gṛhyate, vidhayukta- TARVV-MK 130,04gataprakārāḥ samānārthā iti | dvau vidhau yeṣāṃ tāni dvividhāni dviprakārāṇītyarthaḥ | kau ca dvau TARVV-MK 130,05prakārau ? dravyendriyaṃ bhāvendriyamiti | TARVV-MK 130,06tatra dravyendriyasvarūpanirjñānārthamāha — TA-MK 2.17 nirvṛttyupakaraṇe dravyendriyam || TARV-MK 2.17.1nirvarttyata iti nirvṛttiḥ | TARVV-MK 130,08 karmaṇā yā nirvarttyata niṣpādyate sā nirvṛttirityupadiśyate | TARV-MK 2.17.2sā dvedhā bāhyābhyantarabhedāt | TARVV-MK 130,09 sā nirvṛttirdvedhā | kutaḥ ? bāhyābhyantarabhedāt | tatra- TARV-MK 2.17.3viśuddhātmapradeśavṛttirābhyantarā | TARVV-MK 130,10 utsedhāṅgulasyā'saṃkhyeyabhāgapramitānāṃ viśuddhānā- TARVV-MK 130,11mātmapradeśānāṃ pratiniyatacakṣurādīndriyasaṃsthānamānāvamānāvasthitānāṃ vṛttirābhyantarā TARVV-MK 130,12nirvṛttiḥ | TARV-MK 2.17.4tatra nāmakarmodayāpāditāvasthāviśeṣaḥ pudgalapracayo bāhyā | TARVV-MK 130,13 teṣvātmapradeśeṣvindriya- TARVV-MK 130,14vyapadeśabhāk yaḥ pratiniyatasaṃsthāno nāmakarmodayāpāditāvasthāviśeṣaḥ pudgalapracayaḥ sa bāhyā TARVV-MK 130,15nirvṛttiḥ | TARV-MK 2.17.5upakriyate'nenetyupakaraṇam | TARVV-MK 130,16 yena nivṛtterupakāraḥ kriyate tadupakaraṇam | TARV-MK 2.17.6tad dvividhaṃ pūrvavat | TARVV-MK 130,17 tadupakaraṇaṃ dvividhaṃ pūrvavat bāhyābhyantarabhedāt | tatrābhyantaraṃ TARVV-MK 130,18śuklakṛṣṇamaṇḍalam, bāhyamakṣipatrapakṣmadvayādi | evaṃ śeṣeṣvapīndriyeṣu jñeyam | TARVV-MK 130,19bhāvendriyamucyate — TA-MK 2.18 labdhyupayogau bhāvendriyam || TARVV-MK 130,21labdhiriti ko'yaṃ śabdaḥ ? lābho labdhiḥ | yadyevaṃ ṣitvādaṅ prāpnoti; “anubandhakṛta- TARVV-MK 130,22manityam” iti na bhavati yathā “varṇānupalabdhau cātadarthagateḥ”TARVV-MK 130,23 ityevamādiṣu | athavā “striyāṃ ktiḥ, labhādibhyaśca”TARVV-MK 130,24iti ktirbhavati, iṣṭāścābādaya iti | atha ko'syārthaḥ ? TARV-MK 2.18.1indriyanirvṛttihetuḥ kṣayopaśamaviśeṣo labdhiḥ | TARVV-MK 130,25 yatsannidhānādātmā dravyendriyanirvṛttiṃ TARVV-MK 130,26prati vyāpriyate sa jñānāvaraṇakṣayopaśamaviśeṣo labdhiriti vijñāyate | TARV-MK 2.18.2tannimittaḥ pariṇāmaviśeṣa upayogaḥ | TARVV-MK 130,27taduktaṃ nimittaṃ pratītya utpadyamāna ātmanaḥ TARVV-MK 130,28pariṇāma upayoga ityupadiśyate | tadetadubhayaṃ bhāvendriyamiti | TARV-MK 2.18.3upayogasya phalatvādindriyavyapadeśānupapattiriti cet; na; kāraṇadharmasya kārye'nuvṛtteḥ | TARVV-MK 130,30syānmatam — indriyaphalamupayogaḥ sa kathamiva indriyavyapadeśamāpadyata iti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 131,01kāraṇadharmasya kārye'nuvṛtteḥ | kāryaṃ hi loke kāraṇamanuvartamānaṃ dṛṣṭaṃ yathā ghaṭākārapariṇataṃ TARVV-MK 131,02vijñānaṃ ghaṭa iti, tathendriyanimitta upayogo'pi indriyamiti vyapadiśyate | TARV-MK 2.18.4śabdārthasaṃbhavācca | TARVV-MK 131,03 yaḥ śabdārthaḥ ‘indrasya liṅgamindreṇa sṛṣṭam’ iti vā sa upayoge TARVV-MK 131,04prādhānyena vidyata itīndriyavyapadeśo yuktaḥ | TARVV-MK 131,05uktānāṃ pañcānāmindriyāṇāṃ saṃjñānupūrvyaviśeṣa pratipādanārthamāha — TA-MK 2.19 sparśanarasanaghrāṇacakṣuḥśrotrāṇi || TARV-MK 2.19.1sparśanādīnāṃ karaṇasādhanatvaṃ pāratantryāt kartṛsādhanatvaṃ ca svātantryād bahulavacanāt | TARVV-MK 131,08imāni sparśanādīni karaṇasādhanāni | kutaḥ ? pāratantryāt | indriyāṇāṃ hi loke pārata- TARVV-MK 131,09ntryeṇa vivakṣā vidyate, ātmanaḥ svātantryavivakṣāyāṃ yathā ‘anenā'kṣṇā suṣṭhu paśyāmi, anena TARVV-MK 131,10karṇena suṣṭhu śṛṇomi’ iti | tato vīryāntarāyapratiniyatendriyāvaraṇakṣayopaśamāṅgopāṅganā — TARVV-MK 131,11malābhāvaṣṭambhāt sparśatyanenātmeti sparśanam, rasayatyanenātmeti rasanam, jighratyanenātmeti TARVV-MK 131,12ghrāṇam, caṣṭeranekārthatvāddarśanārthavivakṣāyāṃ caṣṭe'rthān paśyatyanenātmeti cakṣuḥ, śṛṇotya — TARVV-MK 131,13nenātmeti śrotram | kartṛsādhanatvaṃ ca bhavati svātantryavivakṣāyām | indriyāṇāṃ hi loke TARVV-MK 131,14svātantryeṇa vivakṣā, yathā ‘idaṃ me'kṣi suṣṭhu paśyati, ayaṃ me karṇaḥ suṣṭhu śṛṇoti’ iti | tataḥ TARVV-MK 131,15pūrvoktahetusannidhāne sati spṛśatyātmaiveti sparśanam | katham ? kartari yuṭ bahulavacanāt | TARVV-MK 131,16rasayatīti rasanam, jighratīti ghrāṇam, caṣṭe iti cakṣuḥ, śṛṇotīti śrotramiti | TARVV-MK 131,17atra ‘indriyāṇi’ iti keṣāñcit pāṭhaḥ | nāsau yuktaḥ | kutaḥ ? TARV-MK 2.19.2adhikṛtatvāt ‘indriyāṇi’ ityavacanam | TARVV-MK 131,18 ‘pañcendriyāṇi’ ityata indriyagrahaṇamanuvartate TARVV-MK 131,19teneha ‘indriyāṇi’ iti vacanamanarthakam | TARV-MK 2.19.3sparśanagrahaṇamādau śarīravyāpitvāt | TARVV-MK 131,20 yato vitatya śarīramavatiṣṭhate sparśanamato'sya TARVV-MK 131,21grahaṇamādau kriyate | TARV-MK 2.19.4vanaspatyantānāmekamiti ca sparśanasya tatra vyāpārāt | TARVV-MK 131,22 vakṣyate “vanaspatyantānā- TARVV-MK 131,23mekam” iti tatra, sparśanasya grahaṇārthañcādau vacanam | TARV-MK 2.19.5sarvasaṃsāriṣūpalabdheśca | TARVV-MK 131,24 sarveṣu saṃsāriṣu sparśanamastyato nānājīvāpekṣayā vyāpitvā- TARVV-MK 131,25ccādau grahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 2.19.6tato rasanaghrāṇacakṣuṣāṃ kramavacanam uttarottarālpatvāt | TARVV-MK 131,26 tataḥ paścādrasanādīnāṃ trayāṇāṃ TARVV-MK 131,27kramavacanaṃ kriyate | kutaḥ ? uttarottarālpatvāt | tadyathā — sarvataḥ stokāścakṣuḥpradeśāḥ, śrotrendri- TARVV-MK 131,28yapradeśāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ, ghrāṇendriye viśeṣādhikāḥ, jihvāyāmasaṃkhyeyaguṇāḥ, sparśane'nantaguṇā iti | TARVV-MK 131,29yadyevaṃ cakṣuṣo'nte grahaṇaṃ kartavyaṃ sarvebhyo'lpīyastvāt ? satyam, evametat; tathāpi — TARV-MK 2.19.7śrotrasyānte vacanaṃ bahūpakāritvāt | TARVV-MK 131,30 yataḥ śrotrabalādhānādupadeśaṃ śrutvā hitāhitaprāpti- TARVV-MK 131,31parihārārthamādriyante | ataḥ śrotraṃ bahūpakārīti ante gṛhyate | TARV-MK 2.19.8rasanamapi vaktṛtvaneti cet; na; abhyupagamāt | TARVV-MK 131,32 syādetat — rasanamapi bahūpakāri | katham ? TARVV-MK 131,33vaktṛtvena | yato rasanamabhyudayaniḥśreyasārthoccāraṇā'dhyayanādiṣu pravaṇamato rasanamevānte TARVV-MK 132,01vācyamiti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? abhyupagamāt | abhyupagamya śrotrasya bahūpakāritvaṃ TARVV-MK 132,02rasanasyāpi bahūpakāritvaṃ varṇayatā bhavatā tadabhyupagatamiti avasito'bhimatavādaḥ | anabhyu- TARVV-MK 132,03pagame vā prasaṅganivṛttiḥ ‘rasanamapi bahūpakāri’ iti | kiñca, TARV-MK 2.19.9śrotrapraṇālikāpāditopadeśāt | TARVV-MK 132,04 śrotrapraṇālikayopadeśamupaśrutya rasanaṃ vaktṛtvaṃ prati TARVV-MK 132,05vyāpriyate ataḥ śrotrameva bahūpakāri | TARV-MK 2.19.10sarvajñe tadabhāva iti cet; na; indriyādhikārāt | TARVV-MK 132,06 syānmatam — na hi sarvajñaḥ śrotrendriya- TARVV-MK 132,07balādhānāt parata upaśrutya vaktṛtvamāskandatīti kintu sakalajñānāvaraṇasaṃkṣayāvirbhūtātīndriya- TARVV-MK 132,08kevalajñānaḥ rasanopaṣṭambhamātrādeva vaktṛtvena pariṇataḥ sakalān śrutaviṣayānarthānupadiśati, ato TARVV-MK 132,09rasanameva bahūpakārīti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? indriyādhikārāt | indriyādhikāro'yam, ato TARVV-MK 132,10yeṣvindriyakṛto hitāhitopadeśaḥ sākalyenāsti tān pratyetaduktaṃ na sarvajñaṃ pratīti TARVV-MK 132,11nāsti doṣaḥ | TARV-MK 2.19.11ekaikavṛddhikramajñāpanārthaṃ ca sparśanādivacanam | “kṛmipipīlikābhramaramanuṣyādīnāme- kaikavṛddhāni” TARVV-MK 132,13 iti vakṣyate, tatra vṛddhikramajñāpanārthaṃ ca sparśanādīnāmānupūrvyaṃ TARVV-MK 132,14veditavyam | TARV-MK 2.19.12eṣāṃ ca svatastadvataścaikatvapṛthakatvaṃ pratyanekāntaḥ | TARVV-MK 132,15 eṣāṃ ca sparśanādīnāmindriyāṇāṃ TARVV-MK 132,16svatastadvataścaikatvapṛthaktvaṃ pratyanekānto veditavyaḥ — syādekatvaṃ syāt pṛthaktvamityādi | tadyathā TARVV-MK 132,17svatastāvat — jñānāvaraṇakṣayopaśamaśakterabhedavivakṣāyāṃ sparśanādīnāṃ syādekatvam, samudāyavyati- TARVV-MK 132,18rekābhāvāt samudāyināṃ samudāyasyaikatvādavayavānāmapyekatvamiti vā syādekatvam | prati- TARVV-MK 132,19niyatakṣayopaśamalabdhiviśeṣāpekṣayā syānnānātvam, avayavabhedavivakṣāyāṃ vā syānnānātvam | TARVV-MK 132,20indriyabuddhyabhidhānānuvṛttivyāvartanārpaṇābhedādvā syādekatvaṃ syāt pṛthaktvaṃ ca | tadvato'pi TARVV-MK 132,21caitanyāparityāgenobhayapariṇāmakāraṇāpekṣasya indriyaparyāyātmalābhe sati niṣṭaptāyaḥpiṇḍavat TARVV-MK 132,22tathāpariṇāmāt tadvyatirekeṇendriyasyānupalibdhariti syādindriyendriyavatorekatvam | itarathā TARVV-MK 132,23ekāntānyatve anindriya ātmā syāt ghaṭavat | tathā anyatamendriyanivṛttau tadvato'vasthānāt TARVV-MK 132,24syānnānātvam, paryāyiparyāyabhedācca syānnānātvam | saṃjñādibhedābhedavivakṣopapatteśca syādekatvaṃ TARVV-MK 132,25syānnānātvaṃ vā'vaseyam | pūrvavaduttare ca bhaṅgā netavyāḥ | TARVV-MK 132,26teṣāmindriyāṇāṃ viṣayapradarśanārthamāha — TA-MK 2.20 sparśarasagandhavarṇaśabdāstadarthāḥ || TARV-MK 2.20.1sparśādīnāṃ karmabhāvasādhanatvaṃ dravyaparyāyavivakṣopapatteḥ | TARVV-MK 132,28 sparśādīnāṃ karmasādhanatvaṃ bhāva- TARVV-MK 132,29sādhanatvaṃ ca bhavati | kutaḥ ? dravyaparyāyavivakṣopapatteḥ | yadā dravyaṃ prādhānyena vivakṣitaṃ tade- TARVV-MK 132,30ndriyeṇa dravyameva sannikṛṣyate tato na vyatiriktāḥ sparśādayaḥ kecana santīti, etasyāṃ TARVV-MK 132,31vivakṣāyāṃ karmasādhanatvaṃ sparśādīnāmavasīyate — spṛśyata iti sparśaḥ, rasyata iti rasaḥ, gandhyata TARVV-MK 132,32iti gandhaḥ, varṇyata iti varṇaḥ, śabdyata iti śabdaḥ | yadā tu paryāyaḥ prādhānyena vivakṣitastadā TARVV-MK 132,33bhedopapatteḥ audāsīnyāvasthitabhāvakathanād bhāvasādhanatvaṃ sparśādīnāṃ yujyate | tataḥ sparśanaṃ TARVV-MK 133,01sparśaḥ, rasanaṃ rasaḥ, gandhanaṃ gandhaḥ, varṇanaṃ varṇaḥ, śabdanaṃ śabda iti | yadyevaṃ sūkṣmeṣu paramāṇvā- TARVV-MK 133,02diṣu sparśādivyavahāro na prāpnoti ? naiṣa doṣaḥ; sūkṣmeṣvapi te sparśādayaḥ santi tatkāryeṣu TARVV-MK 133,03sthūleṣu darśanādanumīyamānāḥ, na hyatyantamasatāṃ prādurbhāvo'stīti, kintvandriyagrahaṇayogyā na TARVV-MK 133,04bhavanti, ayogyatve'pi teṣu sparśādivyavahāro rūḍhivaśādbhavati | TARVV-MK 133,05tadarthā iti ko'yaṃ śabdaḥ ? teṣāmarthāstadarthā iti | teṣāṃ keṣām ? indriyāṇām | yadyevaṃTARV-MK 2.20.2tadarthā iti vṛttyanupapattirasamarthatvāt | TARVV-MK 133,06 tadarthā iti vṛttirnopapadyate | kutaḥ ? asama — TARVV-MK 133,07rthatvāt | samarthāyavayavānāṃ hi vṛttyā bhavitavyam | na cātra sāmarthyamasti | kutaḥ ? “sāpekṣama- TARVV-MK 133,08samarthaṃ bhavati” iti | indriyāṇi hyatrāpekṣyante | TARV-MK 2.20.3na vā; gamakatvānnityasāpekṣeṣu saṃbandhiśabdavat | TARVV-MK 133,09 na vaiṣa doṣaḥ; kiṃ kāraṇam ? gama- TARVV-MK 133,10katvādatra vṛttirbhavati | gamakatvaṃ ca nityasāpekṣeṣu | katham ? saṃbandhiśabdavat | yathā saṃbandhi — TARVV-MK 133,11śabdeṣu ‘devadattasya gurukulaṃ devadattasya guruputraḥ’ ityevamādiṣu vṛttirbhavati, guruśabdo hi nityaṃ TARVV-MK 133,12śiṣyamapekṣata iti, evamihāpi tacchabdaḥ sāmānyavacano'vaśyaṃ viśeṣākāṅkṣī san prakṛtā — TARVV-MK 133,13nīndriyāṇyapekṣamāṇo'pi vṛttiṃ labhate | TARV-MK 2.20.4sparśādīnāmānupūrvyeṇa nirdeśa indriyakramābhisaṃbandhārthaḥ | TARVV-MK 133,14 ‘sparśaśca rasaśca gandhaśca TARVV-MK 133,15varṇaśca śabdaśca sparśarasagandhavarṇaśabdāḥ’ ityānupūrvyeṇa nirdeśaḥ sparśanādibhirindriyaiḥ krameṇābhi- TARVV-MK 133,16saṃbandho yathā syāt iti | ete pudgaladravyasya guṇā aviśeṣeṇa veditavyāḥ | TARVV-MK 133,17atra kecidviśeṣeṇa etān kalpayanti — “rūparasagandhasparśavatī pṛthivī | rūparasasparśavatya TARVV-MK 133,18āpo dravāḥ snigdhāśca | tejo rūpasparśavat | vāyuḥ sparśavān”TARVV-MK 133,19iti; tadayuktam; rūpādimān vāyuḥ sparśavattvād ghaṭavat | tejo'pi rasagandhavat, rūpavattvād TARVV-MK 133,20guḍavat | āpo'pi gandhavatyaḥ rasavattvāt āmraphalavat | TARVV-MK 133,21kiñca, abādiṣu gandhādīnāṃ sākṣādupalabdheśca | pārthivaparamāṇusaṃyogāttadupalabdhiriti TARVV-MK 133,22cet; na; viśeṣahetvabhāvāt | nātra viśeṣaheturasti — pārthivaparamāṇūnāmete guṇāḥ saṃsargāttva — TARVV-MK 133,23nyatropalabhyante natvabādīnāmiti | vayaṃ tu brūmahe — tadguṇatvāt tatropalabdhiriti | yadi hi TARVV-MK 133,24saṃyogādupalabdhiḥ kalpyate rasādyupalabdhirapi saṃyogādeva kalpyatām | TARVV-MK 133,25naca pṛthivyādīnāṃ jātibhedo'sti, pudgalajātimajahataḥ paramāṇuskandhaviśeṣā nimitta- TARVV-MK 133,26vaśādviśvarūpatāmāpadyanta iti darśanāt | dṛśyate hi pṛthivyāḥ kāraṇavaśād dravatā, dravāṇāṃ TARVV-MK 133,27cāpāṃ karakāśmabhāvena ghanabhāvo dṛṣṭaḥ, punaśca dravabhāvaḥ | tejaso'pi maṣībhāvaḥ | TARVV-MK 133,28vāyorapi adṛṣṭā rūpādayaḥ kathaṃ gamyanta iti cet ? paramāṇuṣu teṣāṃ rūpādīnāṃ kathaṃ TARVV-MK 133,29gatiḥ ? tatkāryeṣu darśanādanumānamiti cet; ihāpi tata eva veditavyam | TARV-MK 2.20.5teṣāṃ ca svatastadvataścaikatvaṃ pṛthaktvaṃ pratyanekāntaḥ | TARVV-MK 133,30 teṣāṃ ca sparśādīnāṃ svatastadvata- TARVV-MK 133,31ścaikatvapṛthaktvaṃ pratyanekānto veditavyaḥ — syādekatvaṃ syāt pṛthaktvamityādi | TARVV-MK 134,01atrānye ekatvaṃ pṛthaktvaṃ caikāntenādhyavasyanti; tadayuktam; katham ? yadyekāntenaikatvaṃ TARVV-MK 134,02syāt; sparśanena sparśopalabdhau rasādīnāmapyupalabdhiḥ syāt | tadvato'pi teṣāmapṛthaktve tadeva TARVV-MK 134,03vā syāt, ta eva veti ? tadeva cet; lakṣaṇābhāvāllakṣyābhāvaḥ | atha ta eva; nirā- TARVV-MK 134,04dhāratvātteṣāmapyabhāvaḥ | athaikāntena pṛthaktvam; ghaṭarūpopalabdhau paṭādirūpānupalabdhivat TARVV-MK 134,05sparśopalabdhau rūpādīnāmanupalabdheḥ ‘spṛṣṭo ghaṭo'yam’ iti na jñāyeta sparśādyanātmakatvāt | TARVV-MK 134,06tasya tadvato'pyatyantapṛthaktve ubhayeṣāmabhāvaḥ syāt | grahaṇabhedāt sparśādīnāmanyatvamiti TARVV-MK 134,07cet; na; grahaṇābhedepi nānātvopalabdheḥ | śuklakṛṣṇādiṣu saṃkhyāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāga- TARVV-MK 134,08paratvāparatvakarmasattāguṇatvānāṃ rūpisamavāyāccākṣuṣāṇāṃ nānātvopalabdheśca | saṃjñā svatattva- TARVV-MK 134,09miti lakṣaṇabhedānnānātvamiti cet; na; tadabhede'pi dravyaguṇakarmaṇāṃ nānātvopalabdheḥ | sparśā- TARVV-MK 134,10dīnāṃ vyatirekeṇānupalabdheranānātvamiti cet; na; pratijñātavirodhāt | yadi hyevaṃ syāt, TARVV-MK 134,11mahadādipariṇatānāṃ sattvarajastamasāṃ vyatirekeṇānupalabhyamānānāmapi pratijñātamanyatvaṃ hīyate | TARVV-MK 134,12yadi hi tatrāpyananyatvameva syāt; vyaktāvyaktalakṣaṇabhedakalpanā'narthikā syāt | tasmāt syā- TARVV-MK 134,13dekatvaṃ syātpṛthaktvaṃ cābhyupagantavyam — dravyārpaṇādekatvaṃ paryāyārpaṇānnānātvamiti | TARVV-MK 134,14atrāha — yanmano'navasthānādindriyaṃ na bhavatīti pratyākhyātaṃ tatkimupayogasyopakārakam, TARVV-MK 134,15uta neti ? tadapyupakāryeva; tena vinendriyāṇāṃ viṣayeṣu svaprayojanavṛttyabhāvāt | kimasyaiṣāṃ TARVV-MK 134,16sahakāritvamātrameva prayojanam, utānyadapīti ? ata āha — TA-MK 2.21 śrutamanindriyasya || TARVV-MK 134,18śrutajñānaviṣayo'rthaḥ śrutam, sa viṣayo'nindriyasya | pariprāptaśrutajñānāvaraṇakṣayopa- TARVV-MK 134,19śamasyātmanaḥ śrutārthe'nindriyālambanajñānapravṛtteḥ | athavā śrutajñānaṃ śrutaṃ tadanindriyasyārthaḥ prayo- TARVV-MK 134,20janamiti yāvat, tatpūrvakatvāttasya iti | ayamanindriyasyendriyavyāpāranirmukto'rthaḥ | TARV-MK 2.21.1śrutaṃ śrotrendriyasya viṣaya iti cet; na; śrotrendriyagrahaṇe śrutasya matijñānavyapadeśāt | TARVV-MK 134,22syānmatam — na śrutamanindriyasya viṣayaḥ | kasya tarhi ? śrotrendriyasyeti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 134,23śrotrendriyagrahaṇe śrutasya matijñānamiti vyapadeśāt | yadā hi śrotreṇa gṛhyate tadā tanmatijñāna- TARVV-MK 134,24mavagrahādi vyākhyātam, tata uttarakālaṃ yattatpūrvakaṃ jīvādipadārthasvarūpaviṣayaṃ tat śruta- TARVV-MK 134,25manindriyasyetyavaseyam | TARVV-MK 134,26uktānāmindriyāṇāṃ pratiniyataviṣayāṇāṃ svāmitvanirdeśe kartavye yatprathamaṃ gṛhītaṃ TARVV-MK 134,27sparśanaṃ tasya tāvatsvāmitvāvadhāraṇārthamāha — TA-MK 2.22 vanaspatyantānāmekam || TARV-MK 2.22.1antaśabdasyā'nekārthatve vivakṣāto'vasānagatiḥ | TARVV-MK 134,29 ayamantaśabdo'nekārthaḥ | kvacida — TARVV-MK 134,30vayave, yathā vastrāntaḥ vasanāntaḥ | kvacitsāmīpye, yathodakāntaṃ gataḥ — udakasamīpe gata iti | TARVV-MK 135,01kvacidavasāne vartate, yathā saṃsārāntaṃ gataḥ — saṃsārāvasānaṃ gata iti | tatreha vivakṣāto'vasāna- TARVV-MK 135,02gatirveditavyā | vanaspatyantānāṃ vanaspatyavasānānāmiti | TARV-MK 2.22.2sāmīpyavacane hi vāyutrasasaṃpratyayaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 135,03 vanaspatyantānāṃ vanaspatisamīpānāmityarthe TARVV-MK 135,04gṛhyamāṇe vāyukāyikānāṃ trasānāṃ ca saṃpratyayaḥ prasajyeta | TARV-MK 2.22.3antaśabdasya saṃbandhiśabdatvādādisaṃpratyayaḥ | TARVV-MK 135,05 ayamantaśabdaḥ saṃbandhiśabdatvāt kāṃścit TARVV-MK 135,06pūrvānapekṣya vartate, tato'rthādādisaṃpratyayo bhavati | tasmādayamartho gamyate — pṛthivyādīnāṃ TARVV-MK 135,07vanaspatyantānāmekamindriyamiti | atrāha — TARV-MK 2.22.4aviśiṣṭaikendriyaprasaṅgo'viśeṣāt | TARVV-MK 135,08 pṛthivyādīnāṃ vanaspatyantānāṃ sparśanādiṣu TARVV-MK 135,09aviśiṣṭemakamindriyaṃ prāpnoti | kutaḥ ? aviśeṣāt | na hi kaścidviśeṣo'sti ‘anenaivaikena TARVV-MK 135,10bhavitavyam’ iti | saṃkhyāvācī hyayamekaśabdaḥ | TARV-MK 2.22.5na vā; prāthamyavacane sparśanasaṃpratyayāt | TARVV-MK 135,11 na vaiṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? prāthamya- TARVV-MK 135,12vacane sparśanasaṃpratyayāt | ayamekaśabdaḥ prāthamyavacanaḥ, sūtrapāṭhe ca prāthamyamāśritam, tataḥ TARVV-MK 135,13sparśanasya saṃpratyayo bhavati | asti ca loke prāthamyavacanaḥ, eko gotre — prathamo gotra iti | TARVV-MK 135,14tasyotpattikāraṇamucyate — vīryāntarāyasparśanendriyāvaraṇakṣayopaśame śeṣendriyasarvaghāti- TARVV-MK 135,15spardhakodaye ca śarīrāṅgopāṅgalābhopaṣṭambhe ekendriyajātināmodayavaśavartitāyāṃ ca satyāṃ TARVV-MK 135,16sparśanamekamindriyamāvirbhavati | TARVV-MK 135,17itareṣāmindriyāṇāṃ svāmitvapradarśanārthamāha — TA-MK 2.23 kṛmipipīlikābhramaramanuṣyādīnāmekaikavṛddhāni || TARV-MK 2.23.1ekaikamiti vīpsānirdeśaḥ | TARVV-MK 135,19 ekaikamitiśabdo vīpsāyāṃ draṣṭavyaḥ | TARV-MK 2.23.2bahutvanirdeśaḥ sarvendriyāpekṣaḥ | TARVV-MK 135,20 sarvāṇīndriyāṇyapekṣya bahutvanirdeśaḥ kṛtaḥ | ekaikaṃ TARVV-MK 135,21vṛddhameṣāṃ tānīmānyekaikavṛddhānīti | ‘tatra kiṃ pūrvamuttaram’ iti sandehaḥ ? TARV-MK 2.23.3asandigdhaṃ sparśanamekaikena vṛddhamityādiviśeṣaṇāt | TARVV-MK 135,22 ‘sparśanam’ ityanuvartate, tadārabhyai- TARVV-MK 135,23kaikena vṛddhimityādi viśeṣaṇāt nāsti sandehaḥ | tatkatham ? TARV-MK 2.23.4vākyāntaropaplavāt | TARVV-MK 135,24 asmānnibandhanasthānādvākyāt vākyāntarāṇyupaplavante | TARVV-MK 135,25yathā — ‘akṣaḥ’ ityetasmāt ‘akṣo bhakṣyatām, akṣo bhajyatām, akṣo dīvyatām’ iti TARVV-MK 135,26vākyāntaropaplavaḥ kriyate, evamihāpi ‘sparśanaṃ rasanavṛddhaṃ kṛmyādīnām, sparśanarasane ghrāṇavṛddhe TARVV-MK 135,27pipīlikādīnām, sparśanarasanaghrāṇāni cakṣurvṛddhāni bhramarādīnām, tāni śrotravṛddhāni manuṣyā- TARVV-MK 135,28dīnām’ iti vākyāntarāṇyupaplavante | TARV-MK 2.23.5ādiśabdaḥ prakāre vyavasthāyāṃ vā | TARVV-MK 135,29 ayamādiśabdaḥ prakāre vyavasthāyāṃ vā veditavyaḥ | TARVV-MK 135,30yadāgamo nāpekṣitastadā prakāre kṛmiprakārāḥ kṛmyādaya iti | yadā tvāgamo'pekṣyate tadā TARVV-MK 135,31vyavasthāyām, āgame hi te vyavasthitā iti | TARVV-MK 135,32teṣāṃ niṣpattiḥ sparśanotpattyā vyākhyātā uttarottarasarvaghātispardhakodayena | TARVV-MK 136,01evameteṣu saṃsāriṣu dvibhedeṣu indriyabhedāt pañcavidheṣu ye pañcendriyāstadbhedasyānuktasya TARVV-MK 136,02pratipattyarthamāha — TA-MK 2.24 saṃjñinaḥ samanaskāḥ || TARVV-MK 136,04mano vyākhyātam, saha tena ye vartante te saṃjñina | atra codyate — TARV-MK 2.24.1samanaskaviśeṣaṇamanarthakaṃ saṃjñiśabdena gatatvāt | TARVV-MK 136,05 saṃjñina ityanenaiva viśeṣaṇena gatatvāt TARVV-MK 136,06‘samanaskāḥ’ iti viśeṣaṇamanarthakam | kathamiti cet ? ucyate — TARV-MK 2.24.2hitāhitaprāptiparihārayorguṇadoṣavicāraṇātmikā saṃjñā | TARVV-MK 136,07 ‘idaṃ hitamidamahitam, TARVV-MK 136,08asya prāptau parihāre cāyaṃ guṇo'yaṃ doṣaḥ’ iti ca vicāraṇātmikā saṃjñetyucyate | TARV-MK 2.24.3brīhyādipāṭhādini siddheḥ | TARVV-MK 136,09 tasmāt saṃjñāśabdād brīhyādipāṭhādini sati ‘saṃjñinaḥ’ TARVV-MK 136,10iti sidhyati | TARV-MK 2.24.4na vā śabdārthavyabhicārāt | TARVV-MK 136,11 na vaiṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? śabdārthavyabhicārāt | TARVV-MK 136,12saṃjñāśabdo'rthaṃ hi vyabhicarati | tatra ko doṣaḥ ? TARV-MK 2.24.5saṃjñā nāma iti cet; nivartyābhāvaḥ | TARVV-MK 136,13 yadi saṃjñā rūḍhirnāmetyucyate; sā sarveṣāṃ prāṇināṃ TARVV-MK 136,14pratiniyatā astītyasaṃjñināmabhāvāt nivartyābhāvaḥ syāt | TARV-MK 2.24.6saṃjñānaṃ saṃjñā jñānamiti cet; tulyaḥ | TARVV-MK 136,15 kaḥ ? nivartyābhāvaḥ ? sarveṣāṃ prāṇināṃ jñānā- TARVV-MK 136,16tmakatvāt | TARV-MK 2.24.7āhārādisaṃjñeti cat; na; aniṣṭatvāt | TARVV-MK 136,17 syādetat — āhāra-bhaya-maithuna-parigrahaviṣayā TARVV-MK 136,18saṃjñeti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? aniṣṭatvāt | sarve hi saṃsāriṇa āhāra — bhaya-maithuna-parigraha- TARVV-MK 136,19saṃjñāsannidhānāt saṃjñinaḥ syuḥ | aniṣṭaṃ caitat | tasmāt samanaskā iti viśeṣaṇamarthavat | evaṃ TARVV-MK 136,20ca kṛtvā garbhāṇḍa-mūrcchita-suṣuptādyavasthāsu hitāhitaparīkṣābhāve'pi manaḥsannidhānāt saṃjñitva- TARVV-MK 136,21mupapannaṃ bhavati | TARVV-MK 136,22yadyasya saṃsāriṇo hitāhitaprāptinivṛttihetuḥ parispando manaskaraṇasannidhāne sati TARVV-MK 136,23bhavati, athābhinavaśarīraṃ pratyāgūrṇasya viśīrṇapūrvamūrterātmano nirmanaskasya yatkarma tatkutaḥ TARVV-MK 136,24iti ? atrocyate — TA-MK 2.25 vigrahatau karmayogaḥ || TARVV-MK 136,26athavā, yadi saṃpradhārya samanaskāḥ prāṇinaḥ kriyāḥ prārabhante bhinnadehasyā'sati manasi TARVV-MK 136,27upapādakṣetraṃ pratyābhimukhyena yā pravṛttirvigrahārthā sā kuto bhavati ? ata āha ‘vigrahagatau TARVV-MK 136,28karmayogaḥ’ iti | TARV-MK 2.25.1vigraho dehastadarthā gatirvigrahagatiḥ | TARVV-MK 136,29 audārikādiśarīranāmodayāt tannirvṛttisama- TARVV-MK 136,30rthān vividhān pudgalān gṛhṇāti, vigṛhyate vāsau saṃsāriṇeti vigraho dehaḥ, vigrahāya TARVV-MK 137,01gatirvigrahagatiḥ | nanu vikṛtiprakṛtyabhisaṃbandhe sati tādarthye vṛttiḥ, iha vikṛtiprakṛtyabhi- TARVV-MK 137,02saṃbandhābhāvād vṛttirna prāpnoti; naiṣadoṣaḥ, aśvaghāsādivad vṛttirveditavyā, tādarthyaṃ tu caturthyā TARVV-MK 137,03vākye pradarśyate | TARV-MK 2.25.2viruddho graho vigraho vyāghāta iti vā | TARVV-MK 137,04 athavā viruddho graho vigraho vyāghātaḥ TARVV-MK 137,05nokarmapudgalādānanirodha ityarthaḥ | vigraheṇa gatirvigrahagatiḥ | ādānanirodhena gatirityarthaḥ | TARV-MK 2.25.3karmeti sarvaśarīraprarohaṇasamarthaṃ kārmaṇam | TARVV-MK 137,06 sarvāṇi śarīrāṇi yataḥ prarohanti tat TARVV-MK 137,07bījabhūtaṃ kārmaṇaṃ śarīraṃ karmetyucyate | TARV-MK 2.25.4yoga ātmapradeśaparispandaḥ | TARVV-MK 137,08 kāyādivargaṇānimitta ātmapradeśaparispando yoga ityā- TARVV-MK 137,09khyāyate | TARVV-MK 137,10karmanimitto yogaḥ karmayogaḥ | tasyāṃ vigrahagatau kārmaṇaśarīrakṛto yogo bhavati yatkṛtaṃ TARVV-MK 137,11karmādānam, yadupapāditā cā'manaskasyāpi vigrahārthā gatiḥ | TARVV-MK 137,12athākāśapradeśeṣu paramāṇupratiṣṭhāsaṃbandhenopacariteṣvādheyā jīvapudgalā deśāntaraprāptiṃ TARVV-MK 137,13pratyabhimukhā kiṃ nirākṛtapradeśakramāṃ vrajyāmabhinirvartayanti, utākrāntapradeśakramāmiti vicāre TARVV-MK 137,14sati tannirdhāraṇārthamāha — TA-MK 2.26 anuśreṇi gatiḥ || TARV-MK 2.26.1ākāśapradeśapaṅktiḥ śreṇiḥ | TARVV-MK 137,16 lokamadhyādārabhyordhvamadhastiryakkramākāśapredaśānāṃ TARVV-MK 137,17kramasanniviṣṭānāṃ paṅktiḥ śreṇirityucyate | TARV-MK 2.26.2anorānupūrvye vṛttiḥ | TARVV-MK 137,18 anuśabdasyānupūrvye vṛttirbhavati, śreṇerānupūrvyeṇa anuśreṇi iti | TARV-MK 2.26.3jīvādhikārāt pudgalāsaṃpratyaya iti cet; na; gatigrahaṇāt | TARVV-MK 137,19 syādetat — jīvādhikārāt TARVV-MK 137,20pudgalānāmanuśreṇigatisaṃpratyayo na bhavatīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? gatigrahaṇāt | yadi hi TARVV-MK 137,21jīvasyaiva gatiriheṣṭā syād gatyadhikāre punargatigrahaṇamanarthakaṃ syāt, tato jñāyate sarveṣāṃ TARVV-MK 137,22gatimatāṃ gatirgṛhyate iti | TARV-MK 2.26.4kriyāntaranivṛttyarthaṃ gatigrahaṇamiti cet; na; avasthānādyasaṃbhavāt | TARVV-MK 137,23 syānmatam — gati- TARVV-MK 137,24grahaṇaṃ kriyāntaranivṛttyarthaṃ gatireva nānyā kriyeti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? avasthānādya- TARVV-MK 137,25saṃbhavāt | na vigrahagatimāpannasya jantoravasthānaśayanāsanādayaḥ kriyāḥ saṃbhavanti | TARV-MK 2.26.5uttarasūtre jīvagrahaṇācca | ‘avigrahā jīvasya’ TARVV-MK 137,26 ityuttaratra jīvagrahaṇācca manyāmahe TARVV-MK 137,27ihobhayagatirāśriteti | TARV-MK 2.26.6viśreṇigatidarśanānniyamāyuktiriti cet; na; kāladeśaniyamāt | TARVV-MK 137,28 syādetat — viśreṇi- TARVV-MK 137,29gatirapi dṛśyate cakrādīnāṃ jyotiṣāṃ ca merupradakṣiṇagatīnāṃ māṇḍalikavāyūnāṃ vidyādharāṇāṃ ca TARVV-MK 137,30mervādipradakṣiṇakāle, tato'nuśreṇi gatiriti niyamo nopapadyate; tanna; kiṃ kāraṇam ? kāladeśa- TARVV-MK 138,01niyamāt | kālaniyamastāvajjīvānāṃ maraṇakāle bhavāntarasaṃkrame, muktānāṃ cordhvagamanakāle TARVV-MK 138,02anuśreṇyeva gatiḥ | deśaniyamo'pi yā ūrdhvalokādadhogatiradholokāccordhvagatistiryaglokā- TARVV-MK 138,03dvā adhogatirūrdhvā vā atrānuśreṇyeva | pudgalānāmapi ca yā lokāntaprāpaṇī sā niyamā- TARVV-MK 138,04danuśreṇigatiḥ | yā tvanyā sā bhajanīyā | tato bhramaṇarecanādigatiḥ siddhā | TARVV-MK 138,05pūrvabhāvaprajñāpakanayāvabhāsitaṃ vyavahāramantarnīya rūḍhivaśādvā vinirmuktakarmabandhanasyāpi TARVV-MK 138,06jīvatvamavadhṛtyedamupādikṣat — TA-MK 2.27 avigrahā jīvasya || TARVV-MK 138,08vigraho vyāghātaḥ kauṭilyamityanarthāntaram, sa yasyāṃ na vidyate asāvavigrahā gatiḥ | TARVV-MK 138,09kasya ? jīvasya | kīdṛśasya ? muktasya | kathaṃ gamyate muktasyeti ? TARV-MK 2.27.1uttaratra saṃsārigrahaṇādiha muktagatiḥ | TARVV-MK 138,10 uttarasūtre saṃsārigrahaṇādiha muktagatirvijñā- TARVV-MK 138,11yate | kimarthamidamucyate ? nanu śreṇyantarasaṃkramo vigrahaḥ tasyābhāvaḥ anuśreṇiḥ ityanenaiva TARVV-MK 138,12siddhaḥ nārtho'nena ? idaṃ prayojanam-pūrvasūtre jīvapudgalānāṃ kvacidviśreṇirapi gatirbhavatītye- TARVV-MK 138,13tasya jñāpanārtham | nanu tatraivoktaṃ kāladeśaniyamādanuśreṇirbhavati na sarvatreti; na; atastatsiddheḥ | TARVV-MK 138,14yadyasaṅgasyātmano'pratibandhena gatirālokāntādavadhṛtakālā pratijñāyate ‘sadehasya punargatiḥ TARVV-MK 138,15kiṃ pratibandhinyuta muktātmavat’ iti paripraśne satīdamucyate — TA-MK 2.28 vigrahavatī ca saṃsāriṇaḥ prāk caturbhyaḥ || TARV-MK 2.28.1kālaparicchedārthaṃ prāk caturbhya iti vacanam | TARVV-MK 138,17 samayo vakṣyate | caturbhyaḥ samayebhyaḥ prāk TARVV-MK 138,18vigrahavatī gatirbhavatīti kālaparicchedārthaṃ prāk caturbhya ityucyate | ūrdhvaṃ kasmānneti cet ? TARVV-MK 138,19vigrahanimittābhāvāt | sarvotkṛṣṭavigrahanimittaniṣkuṭakṣetre utpitsuḥ prāṇī niṣkuṭakṣetrānu- TARVV-MK 138,20pūrvyarju śreṇyabhāvāt iṣugatyabhāve niṣkuṭakṣetraprāpaṇanimittāṃ trivigrahāṃ gatimārabhate nordhvaṃ TARVV-MK 138,21tathāvidhopapādakṣetrābhāvāt, tenaiva ca kālenopapādakṣetraprāpteḥ ṣaṣṭikādyātmalābhavat | yathā TARVV-MK 138,22ṣaṣṭikādīnāṃ vrīhīṇāṃ paricchinnakālāvadhiḥ paripāko na nyūnena nābhyadhikena, iha tathā'ntara- TARVV-MK 138,23bhave'pi kālaniyamo veditavyaḥ | TARV-MK 2.28.2caśabdaḥ samuccayārthaḥ | TARVV-MK 138,24 vigrahavatī ca avigrahā ceti samuccayārthaḥ caśabdaḥ | upapāda- TARVV-MK 138,25kṣetraṃ prati ṛjvī gatiravigrahā, kuṭilā vigrahavatī | TARV-MK 2.28.3āṅgrahaṇaṃ ladhvarthamiti cet; na; abhividhiprasaṅgāt | TARVV-MK 138,26 syādetat — āṅgrahaṇaṃ kartavyaṃ TARVV-MK 138,27ladhvarthamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? abhividhiprasaṅgāt | tena caturthasamayamabhivyāpya vigrahaḥ TARVV-MK 138,28pravarteta, sa cāniṣṭaḥ | TARV-MK 2.28.4ubhayasaṃbhave vyākhyānāt maryādāsaṃpratyaya iti cet; na; pratipattegauravāt | TARVV-MK 139,01 syānmatam — TARVV-MK 139,02maryādābhividhyorāṅ, tatra vyākhyānato viśeṣapratipattiriti maryādāsaṃpratyaya ityāṅyapi sati TARVV-MK 139,03na doṣa iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? pratipattergau ravāt | evaṃ sati pratipattergau ravaṃ syāt, tasmā — TARVV-MK 139,04dvispaṣṭārthaṃ prāggrahaṇaṃ kriyate | TARVV-MK 139,05āsāṃ catasṛṇāṃ gatīnāmārṣoktāḥ saṃjñāḥ — iṣugatiḥ, pāṇimuktā, lāṅgalikā, gomūtrikā TARVV-MK 139,06ceti | tatrāvigrahā prāthamikī, śeṣā vigrahavatyaḥ | iṣugatiriveṣugatiḥ | ka upamārthaḥ ? TARVV-MK 139,07yatheṣorgatirālakṣyadeśād ṛjvī tathā saṃsāriṇāṃ siddhyatāṃ ca jīvānāṃ ṛjvī gatiraikasamayikī | TARVV-MK 139,08pāṇimukteva pāṇimuktā | ka upamārthaḥ ? yathā pāṇinā tiryak prakṣiptasya dravyasya gatireka- TARVV-MK 139,09vigrahā tathā saṃsāriṇāmekavigrahā gatiḥ pāṇimuktā dvaisamayikī | lāṅgalamiva lāṅgalikā | TARVV-MK 139,10ka upamārthaḥ ? yathā lāṅgalaṃ dvivakritaṃ tathā dvivigrahā gatirlāṅgalikā traisamayikī | TARVV-MK 139,11gomūtrikeva gomūtrikā | ka upamārthaḥ ? yathā gomūtrikā bahuvakrā tathā trivigrahā gatirgomūtrikā TARVV-MK 139,12cātuḥsamayikī | TARVV-MK 139,13yadyamuṣyā vigrahavatyāḥ kriyāyāścātuḥsamayikyavasthā niścīyate parityaktavyābādhā TARVV-MK 139,14punargatiḥ kiyatkālā bhavatīti ? ata āha — TA-MK 2.29 ekasamayā'vigrahā || TARV-MK 2.29.1adhikṛtagatisāmānādhikaraṇyāt strīliṅganirdeśaḥ | TARVV-MK 139,16 gatiradhikṛtā, tatsāmānādhikara- TARVV-MK 139,17ṇyādatra strīliṅganirdeśo draṣṭavyaḥ | ekaḥ samayo'syā ekasamayā, na vidyate vigraho'syā avi- TARVV-MK 139,18graheti | gatimatāṃ hi jīvapudgalānāmavyāghātenaikasamayikī gatirālokāntādapīti | TARV-MK 2.29.2ātmano'kriyāvattvasiddherayuktamiti cet; na; kriyāpariṇāmahetusadbhāvālloṣṭavat | TARVV-MK 139,20syādetat — sarvagatatvānniṣkriyasyātmanaḥ kriyāvattvaṃ nāsti, tato gatikalpanamayuktamiti ? tanna; TARVV-MK 139,21kiṃ kāraṇam ? kriyāpariṇāmahetusadbhāvāt | katham ? loṣṭavat | yathā loṣṭaḥ svayaṃ kriyā- TARVV-MK 139,22pariṇāmitvād bāhyābhyantarakāraṇāpekṣo deśāntaraprāptisamarthāṃ kriyāmārabhamāṇo dṛṣṭaḥ, tathā TARVV-MK 139,23ātmā karmavaśāccharīrapariṇāmānuvidhāyī tadvidheyāṃ kriyāmāskandati, tadabhāve ca pradīpa- TARVV-MK 139,24śikhāvat svābhāvikīmiti nāsti doṣaḥ | TARV-MK 2.29.3sarvagatatve tu saṃsārābhāvaḥ | TARVV-MK 139,25 yadi ca sarvagata ātmā syāt kriyābhāvāt saṃsārābhāvaḥ TARVV-MK 139,26syāt | TARVV-MK 139,27bandhasantatiṃ pratyanādau karmopacayavṛttisaṃbandhena cādimati pañcavidhe'pi dravyakṣetrakāla- TARVV-MK 139,28bhavabhāve saṃsāre mithyādarśanādipratyayasannidhāne ca satyupayogātmako'yamātmā sātatyena karmā- TARVV-MK 139,29ṇyādadhāno vigrahagatāvapyāhārakaḥ prasaktastato niyamārthamidamucyate — TA-MK 2.30 ekaṃ dvau trīnvā'nāhārakaḥ || TARV-MK 2.30.1samayasaṃpratyayaḥ pratyāsatteḥ | TARVV-MK 139,31 ‘ekasamayā'vigrahā’ ityatra samayaśabda uktasteneha pratyāsatte- TARVV-MK 139,32rabhisaṃbandho veditavyaḥ — ekaṃ samayaṃ dvau samayau trīn samayān iti | nanu ca tatra samayaśabda upa — TARVV-MK 139,33sarjanībhūtaḥ kathamihābhisaṃbadhyate ? anyasyāsaṃbhavāt sāmarthyāt saṃbandho draṣṭavyaḥ | TARV-MK 2.30.2vā śabdo vikalpārthaḥ | TARVV-MK 140,01 vāśabdo'tra vikalpārtho jñeyaḥ | vikalpaśca yathecchātisargaḥ, TARVV-MK 140,02ekaṃ vā dvau vā trīnveti | TARV-MK 2.30.3saptamīprasaṅga iti cet; na; atyantasaṃyogasya vivakṣitatvāt | TARVV-MK 140,03 syādetat — āharaṇa — TARVV-MK 140,04kriyāyā adhikaraṇaṃ kāla iti saptamī prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? atyantasaṃyogasya TARVV-MK 140,05vivakṣitatvāt | atyantasaṃyoge hi tadapavādāt dvitīyā vidhīyate | TARV-MK 2.30.4trayāṇāṃ śarīrāṇāṃ ṣaṇṇāṃ paryāptīnāṃ yogyapudgalagrahaṇamāhāraḥ | TARVV-MK 140,06 taijasakārmaṇaśarīre hi TARVV-MK 140,07āsaṃsārāntānnityamupacīyamānasvayogyapudgale ataḥ śeṣāṇāṃ trayāṇāṃ śarīrāṇāmaudārika — TARVV-MK 140,08vaikriyikāhārakāṇāmāhārādyabhilāṣakāraṇānāṃ ṣaṇṇāṃ paryāptīnāṃ yogyapudgalagrahaṇamāhāra TARVV-MK 140,09ityucyate | TARV-MK 2.30.5vigrahagatāvasaṃbhavādāhārakaśarīranivṛttiḥ | TARVV-MK 140,10 ṛddhiprāptānāmṛṣīṇāmāhārakaśarīramāvi — TARVV-MK 140,11rbhavati iti vigrahagatau tasyāsaṃbhavānnivṛttiḥ | TARV-MK 2.30.6śeṣāhārābhāvo vyāghātāt | TARVV-MK 140,12 vigrahagatau śeṣasyāhārasyābhāvaḥ | kutaḥ ? vyāghātāt | TARVV-MK 140,13aṣṭavidhakarmapudgalasūkṣmapariṇatopacitamūrtikārmaṇaśarīravaśāt prāvṛṭkālapariṇatajaladhara — TARVV-MK 140,14nirgatasalilagrahaṇasamarthanikṣiptataptāyasasāyakavat pūrvadehanivṛttisamudghātaduḥkhoṣṇatvād vrajanna- TARVV-MK 140,15pyāhārakaḥ, vakragativaśādekaṃ dvau trīnvā samayānanāhārako bhavati | tatraikasamayikyāmiṣugatau TARVV-MK 140,16uktamāhāramanubhavanneva gacchati | pāṇimuktāyāmekavigrahāyāṃ dvisamayāyāṃ prathame samaye'nā- TARVV-MK 140,17hārakaḥ | lāṅgalikāyāṃ dvivigrahāyāṃ trisamayāyāṃ prathamadvitīyayoḥ samayayoranāhārakastṛtīye TARVV-MK 140,18āhārakaḥ | gomūtrikāyāṃ trivigrahāyāṃ catuḥsamayāyāṃ caturthasamaye āhāraka itareṣvanāhārakaḥ | TARVV-MK 140,19tasya khalu saṃsāriṇaḥ śubhāśubhaphalapradakārmaṇaśarīrānugṛhītakriyāviśeṣasya anuśreṇyā — TARVV-MK 140,20skandataḥ pūrvopāttānubhavanaṃ prati karmabhirāpūryamāṇasya avigrahavigrahavadgamanadvayākṣipta- TARVV-MK 140,21deśāntarasya abhinavamūrtyantaranirvṛttiprakārapratipādanārthamidamāha — TA-MK 2.31 sammūrcchanagarbhopapādā janma || TARV-MK 2.31.1samantato mūrcchanaṃ sammūrcchanam | TARVV-MK 140,23 triṣu lokeṣūrdhvamadhastiryak ca dehasya samantato mūrcchanaṃ TARVV-MK 140,24sammūrcchanam-avayavaprakalpanam | TARV-MK 2.31.2śukraśoṇitagaraṇād garbhaḥ | TARVV-MK 140,25 yatra śukraśoṇitayoḥstriyā udaramupagatayorgaraṇaṃ miśraṇaṃ TARVV-MK 140,26bhavati sa garbhaḥ | TARV-MK 2.31.3mātropayuktāhārātmasātkaraṇādvā | TARVV-MK 140,27 athavā, mātropayuktasyāhārasyātmasātkara — TARVV-MK 140,28ṇād garaṇād garbhaḥ | TARV-MK 2.31.4upetya padyate'sminnityupapādaḥ | “halaḥ” TARVV-MK 140,29 ityadhikaraṇasādhano TARVV-MK 140,30ghaṅ | devanārakotpattisthānaviśeṣasya saṃjñeti | ete trayaḥ saṃsāriṇāṃ jīvānāṃ janmaprakārāḥ | TARV-MK 2.31.5sammūrcchanagrahaṇamādau atisthūlatvāt | TARVV-MK 141,01 sammūrcchanajaṃ hi śarīramatisthūlam, ato'sya TARVV-MK 141,02grahaṇamādau kriyate | nanu garbhajaśarīramapi vaikriyikaśarīrādatisthūlaṃ tayoḥ kasyādau vacanaṃ TARVV-MK 141,03nyāyyamiti ? ucyate — TARV-MK 2.31.6alpakālajīvitvāt sammūrcchanam | TARVV-MK 141,04garbhajaupapādikajīvebhyaḥ samūrcchanajāḥ prāṇino'- TARVV-MK 141,05lpakālajīvinastataḥ sammūrcchanasyādau nyāyyam | kiñca, TARV-MK 2.31.7tatkāryakāraṇapratyakṣatvāt | TARVV-MK 141,06 garbhopapādajanmanoḥ kāryakāraṇe apratyakṣe, yatpunaḥ sammūrcchana- TARVV-MK 141,07janmanaḥ kāraṇaṃ māṃsādi tatkāryaṃ ca śarīraṃ tadubhayaṃ loke pratyakṣam, tataścāsyādau grahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 2.31.8tadanantaraṃ garbhagrahaṇaṃ kālaprakarṣaniṣpatteḥ | TARVV-MK 141,08 garbhajanma hi sammūrcchanajanmanaḥ kālaprakaṃrṣeṇa TARVV-MK 141,09niṣpadyate, tatastadanantaraṃ tasya grahaṇaṃ nyāyyam | TARV-MK 2.31.9upapādagrahaṇamante dīrghajīvitvāt | TARVV-MK 141,10 sammūrcchanajebhyo garbhajebhyaścaupapādikā dīrgha — TARVV-MK 141,11jīvina ityante grahaṇaṃ kriyate | āha — kiṃ kṛto'yaṃ janmavikalpa iti ? ucyate — TARV-MK 2.31.10adhyavasāyaviśeṣāt karmabhede tatkṛto janmavikalpaḥ | TARVV-MK 141,12 adhyavasāyaḥ pariṇāmaḥ so — TARVV-MK 141,13'saṃkhyeyalokavikalpaḥ, tadbhedāttatkāryakarmabandhavikalpastatastatphalaṃ janmavikāro veditavyaḥ | TARVV-MK 141,14kāraṇānurūpaṃ hi loke dṛśyate kāryam | śubhāśubhalakṣaṇaṃ ca karma tadrūpameva janma prādurbhāvayati | TARV-MK 2.31.11prakārabhedājjanmabheda iti cet; na; tadviṣayasāmānyopādānāt | TARVV-MK 141,15 syādetat — prakārā TARVV-MK 141,16bahavaḥ tatsāmānādhikaraṇyājjanmano'pi bahutvaṃ prāpnoti, yathā ‘jīvādayaḥ padārthāḥ’ iti; TARVV-MK 141,17tanna; kiṃ kāraṇam ? tadviṣayasāmānyopādānāt | tatprakāraviṣayamiha sāmānyaṃ janma — TARVV-MK 141,18śabdenopādīyate, tata ekatvanirdeśaḥ, yathā jīvādayastattvamiti | TARVV-MK 141,19athādhikṛtasya saṃsāriviṣayopabhogopalabdhyadhiṣṭhānapravaṇasya janmano yonivikalpo TARVV-MK 141,20vaktavya iti ? ata āha — TA-MK 2.32 sacittaśītasaṃvṛtāḥ setarā miśrāścaikaśastadyonayaḥ || TARV-MK 2.32.1ātmanaḥ pariṇāmaviśeṣaścittam | TARVV-MK 141,22 ātmanaścaitanyapariṇāmaviśeṣaścittaṃ tena saha TARVV-MK 141,23vartanta iti sacittāḥ | TARV-MK 2.32.2śīta iti sparśaviśeṣaḥ | TARVV-MK 141,24 śīta ityanena sparśaviśeṣo gṛhyate | śuklādivadubhayavacana- TARVV-MK 141,25tvāttadyuktaṃ dravyamapyāha | TARV-MK 2.32.3saṃvṛto durupalakṣaḥ | TARVV-MK 141,26 samyagvṛtaḥ saṃvṛta iti durupalakṣaḥ pradeśa ucyate | TARV-MK 2.32.4setarāḥ sapratipakṣāḥ | TARVV-MK 141,27 saha itaraiḥ setarāḥ sapratipakṣā ityarthaḥ | ke punaritare ? aci — TARVV-MK 141,28ttoṣṇavivṛtāḥ | TARV-MK 2.32.5miśragrahaṇamubhayātmakasaṃgrahārtham | TARVV-MK 141,29 miśragrahaṇaṃ kriyate ubhayātmakasaṃgrahārthaṃ sacittā- TARVV-MK 141,30cittaśītoṣṇasaṃvṛtavivṛtā iti | TARV-MK 2.32.6caśabdaḥ pratyekasamuccayārthaḥ | TARVV-MK 141,31 miśrāśceti ca śabdaḥ kriyate pratyekasamuccayārthaḥ | TARVV-MK 141,32itarathā hi pūrvoktānāmeva viśeṣaṇaṃ syāt | tena sacitta-śīta-saṃvṛtāḥ setarā yadā miśrāstadā TARVV-MK 142,01yonayo bhavantītyayamartho labhyate | caśabde punaḥ sacittādayaḥ pratyekaṃ ca yonayo bhavanti TARVV-MK 142,02miśrāścetyayamartho labdhaḥ | TARV-MK 2.32.7na vā antareṇāpi tatpratīteḥ | TARVV-MK 142,03na vaitat prayojanamasti | kutaḥ ? antareṇāpi TARVV-MK 142,04tatpratīteḥ | antareṇāpi hi caśabdaṃ samuccayārthaḥ pratīyate yathā “pṛthivyāpastejo vāyuḥ”TARVV-MK 142,05 iti | nanu coktam — itarathā hi pūrvoktānāmeva viśeṣaṇaṃ syāditi; naiṣa TARVV-MK 142,06doṣaḥ; viśeṣaṇasya samuccayasya ca saṃbhave samuccaya iti vyākhyāyate | TARV-MK 2.32.8itarayonibhedasamuccayārthastu | TARVV-MK 142,07 sūtre'nuktānāṃ yonibhedānāṃ samuccayārthastarhi caśabdaḥ | TARVV-MK 142,08ke punaste ? uttaratra vakṣyante | TARV-MK 2.32.9ekaśo grahaṇaṃ kramamiśrapratipattyartham | TARVV-MK 142,09 ekaikaḥ ekaśa iti vīpsāyāṃ śas, tasya grahaṇaṃ TARVV-MK 142,10kramamiśrapratipattyartham | yathaivaṃ vijñāyeta sacittaścā'cittaśca śītaścoṣṇaśca saṃvṛtaśca vivṛta- TARVV-MK 142,11śceti | maivaṃ vijñāyi sacittaśītaścetyādi | TARV-MK 2.32.10tadgrahaṇaṃ prakṛtāpekṣam | TARVV-MK 142,12 tadgrahaṇaṃ kriyate prakṛtāpekṣārtham | teṣāṃ yonayastadyonayaḥ | TARVV-MK 142,13keṣām ? sammūrcchanādīnāmiti | yūyata iti yoniḥ | TARV-MK 2.32.11sacittādidvandve puṃvadbhāvābhāvo bhinnārthatvāt | TARVV-MK 142,14 yoniśabdo'yaṃ strīliṅgastadapekṣāḥ TARVV-MK 142,15sacittādayaḥ śabdāḥ strīliṅgāḥ, teṣāṃ dvandve puṃvadbhāvo na prāpnoti-sacittāśca śītāśca TARVV-MK 142,16saṃvṛtāśca sacittaśītasaṃvṛtā iti | kutaḥ ? bhinnārthatvāt | ekāśraye hi puṃ vadbhāva uktaḥ | TARV-MK 2.32.12na vā; yoniśabdasyobhayaliṅgatvāt | TARVV-MK 142,17 na vaiṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? ubhayaliṅga — TARVV-MK 142,18tvādyoniśabdasya | iha pulliṅgo veditavyaḥ | TARV-MK 2.32.13yonijanmanoraviśeṣa iti cet; na; ādhārādheyabhedādviśeṣopapatteḥ | TARVV-MK 142,19 syānmatam — yoni — TARVV-MK 142,20janmanoraviśeṣaḥ, yata ātmaiva devādijanmaparyāyādaupapādika ityucyate, saiva ca yoniritiḥ; TARVV-MK 142,21tanna; kiṃ kāraṇam ? ādhārādheyaviśeṣopapatteḥ | ādhāro hi yonirādheyaṃ janma, yataḥ sacittā — TARVV-MK 142,22diyonyadhiṣṭhāna ātmā sammūrcchanādijanmanā śarīrāhārendriyādiyogyān pudgalānādatte | TARV-MK 2.32.14sacittagrahaṇamādau cetanātmakatvāt | TARVV-MK 142,23 sacittagrahaṇamādau kriyate | kutaḥ ? cetanātma- TARVV-MK 142,24katvāt | cetanātmako loke hyarthaḥ pradhānam | TARV-MK 2.32.15tadanantaraṃ śītābhidhānaṃ tadāpyāyanahetutvāt | TARVV-MK 142,25 tadanantaraṃ śītābhidhānaṃ kriyate | TARVV-MK 142,26kutaḥ ? tadāpyāyanahetutvāt | sacetanasya hyarthasya śītamāpyāyanakāraṇaṃ bhavati | TARV-MK 2.32.16ante saṃvṛtagrahaṇaṃ guptarūpatvāt | TARVV-MK 142,27 ante saṃvṛtagrahaṇaṃ kriyate | kutaḥ ? guptarūpatvāt | TARVV-MK 142,28guptarūpaṃ hi loke karmāgrāhyaṃ bhavati | TARV-MK 2.32.17eka eva yoniriti cet; na; pratyātmaṃ sukhaduḥkhānubhavanahetusadbhāvāt | TARVV-MK 142,29 syānmatam- TARVV-MK 142,30eka eva yonirastu sarveṣāṃ jīvānāmiti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? pratyātmaṃ sukhaduḥkhānu- TARVV-MK 142,31bhavanahetusadbhāvāt | śubhāśubhapariṇāmā hi pratyātmaṃ bhinnāstajjanitaśca karmabandho vicitraḥ, TARVV-MK 142,32atastena sukhaduḥkhānubhavanakāraṇaṃ bahuvidhamārabhyate | TARV-MK 2.32.18tatrā'cittayonikā devanārakāḥ | TARVV-MK 143,01 devāśca nārakāścā'cittayonikāḥ | teṣāṃ hi TARVV-MK 143,02yonirupapādapradeśapudgalapracayo'cittaḥ | TARV-MK 2.32.19garbhajā miśrayonayaḥ | TARVV-MK 143,03 garbhajā ye jīvāste miśrayonayo veditavyāḥ | teṣāṃ hi mātu — TARVV-MK 143,04rudare śukraśoṇitamacittaṃ tadātmanā cittavatā miśraṃ yoniḥ | TARV-MK 2.32.20śeṣāstrivikalpāḥ | TARVV-MK 143,05 śeṣāḥ sammūrcchanajāstrivikalpā bhavanti — kecit sacittayo- TARVV-MK 143,06nayaḥ, anye acittayonayaḥ, apare miśrayonaya iti | tatra sacittayonayaḥ sādhāraṇaśarīrāḥ | TARVV-MK 143,07kutaḥ ? parasparāśrayatvāt | itare acittayonayo miśrayonayaśca | TARV-MK 2.32.21śītoṣṇayonayo devanārakāḥ | TARVV-MK 143,08 devā nārakāśca śītayonayo bhavanti uṣṇayonayaśca | TARVV-MK 143,09teṣāṃ hi upapādasthānāni kānicicchītāni kāniciduṣṇāni iti | TARV-MK 2.32.22uṣṇayonistejaskāyikaḥ | TARVV-MK 143,10 agnikāyiko jīva uṣṇayonirdraṣṭavyaḥ | TARV-MK 2.32.23itare triprakārāḥ | TARVV-MK 143,11 itare jīvāstriprakārayonayo bhavanti — kecicchītayonayaḥ, anye TARVV-MK 143,12uṣṇayonayaḥ, apare miśrayonaya iti | TARV-MK 2.32.24devanārakaikendriyāḥ saṃvṛtayonayaḥ | TARVV-MK 143,13 devanārakā ekendriyāśca saṃvṛtayonayo bhavanti | TARV-MK 2.32.25vikalendriyā vivṛtayonayaḥ | TARVV-MK 143,14 vikalendriyā jīvā vivṛtayonayo veditavyāḥ | TARV-MK 2.32.26miśrayonayo garbhajāḥ | TARVV-MK 143,15 garbhajā jīvā miśrayonayo'vagantavyāḥ | TARV-MK 2.32.27tadbhedāścaśabdasamuccitāḥ pratyakṣajñānidṛṣṭā itareṣāmāgamagamyāścaturaśītiśatasahasra- saṃkhyāḥ | TARVV-MK 143,17 teṣāṃ navānāṃ yonīnāṃ bhedāḥ karmabhedajanitaviviktavṛttayaḥ pratyakṣajñānibhirdivyena TARVV-MK 143,18cakṣuṣā dṛṣṭāḥ, itareṣāṃ chadmasthānāmāgamena śrutākhyena gamyāścaturaśītiśatasahasrasaṃkhyā TARVV-MK 143,19ākhyāyante | tadyathā — nityanigotānāṃ sapta śatasahasrāṇi, anityanigotānāṃ ca sapta śata- TARVV-MK 143,20sahasrāṇi | ke punarnityanigotāḥ, ke cā'nityanigotāḥ ? triṣvapi kāleṣu trasabhāvayogyā ye TARVV-MK 143,21na bhavanti te nityanigotāḥ | trasabhāvamavāptā avāpsyanti ca ye te anityanigotāḥ | pṛthi- TARVV-MK 143,22vyaptejovāyūnāṃ sapta sapta śatasahasrāṇi, vanaspatikāyikānāṃ daśa śatasahasrāṇi, vikalendriyāṇāṃ TARVV-MK 143,23ṣaṭ śatasahasrāṇi, devanārakapañcendriyatiraścāṃ pratyekaṃ catvāri śatasahasrāṇi, manuṣyāṇāṃ TARVV-MK 143,24caturdaśa śatasahasrāṇi | tānyetāni samuditāni caturaśītiśatasahasrāṇi ākhyāyante | uktaṃ ca — TARVV-MK 143,25“ṇiccidaradhādusatta ya tarudasa viyaliṃdiesu chacceva | TARVV-MK 143,26suraṇirayatiriyacauro coddasa maṇuesu sadasahassā || ” iti | TARVV-MK 143,27evametasminnavayonibhedasaṃkaṭe trividhe janmani sarvaprāṇibhṛtāmaniyamena prasakte TARVV-MK 143,28avadhāraṇārthamāha — TA-MK 2.33 jarāyujāṇḍajapotānāṃ garbhaḥ || TARV-MK 2.33.1jālavatprāṇiparivaraṇaṃ jarāyuḥ | TARVV-MK 143,30 yajjālavat prāṇiparivaraṇaṃ vitatamāṃsaśoṇitaṃ TARVV-MK 143,31tajjarāyurityucyate | TARV-MK 2.33.2śukraśoṇitaparivaraṇamupāttakāṭhinyaṃ nakhatvaksadṛśaṃ parimaṇḍalamaṇḍam | TARVV-MK 143,32 yatra khalu TARVV-MK 143,33nakhatvaksadṛśamupāttakāṭhinyaṃ śukraśoṇitaparivaraṇaṃparimaṇḍalaṃ tadaṇḍamityākhyāyate | TARV-MK 2.33.3saṃpūrṇāvayavaḥ parispandādisāmarthyopalakṣitaḥ potaḥ | TARVV-MK 144,01 kiñcit parivaraṇamantareṇa pari — TARVV-MK 144,02pūrṇāvayavo yoninirgatamātra eva parispandādisāmarthyopetaḥ pota ityucyate | jarāyau jātāḥ TARVV-MK 144,03jarāyujāḥ, aṇḍe jātā aṇḍajāḥ, jarāyujāścā'ṇḍajāśca potāśca jarāyujāṇḍajapotāḥ | TARV-MK 2.33.4potajā ityayuktam; arthabhedābhāvāt | TARVV-MK 144,04kecit potajā iti paṭhanti; tadayuktam; TARVV-MK 144,05kutaḥ ? arthabhedābhāvāt | na hi pote kaścidanyo jāto'sti | TARV-MK 2.33.5ātmā potaja iti cet; na; tatpariṇāmāt | TARVV-MK 144,06 syānmatam — ātmā pote jātaḥ potaja TARVV-MK 144,07ityarthabhedo'stīti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? tatpariṇāmāt | ātmaiva potapariṇāmena pariṇataḥ TARVV-MK 144,08pota ityucyate, na pṛthagātmanaḥ poto nāma kaścidasti jarāyuvat | poto'janiṣṭa potaja iti TARVV-MK 144,09cet; arthaviśeṣo nāsti | TARV-MK 2.33.6jarāyujagrahaṇamādāvabhyarhitatvāt | TARVV-MK 144,10 jarāyujagrahaṇamādau kriyate | kutaḥ ? abhyarhitatvāt | TARVV-MK 144,11kathamabhyarhitatvam ? TARV-MK 2.33.7kriyārambhaśaktiyogāt | TARVV-MK 144,12 aṇḍajapotāsādhāraṇyo hi bhāṣādhyayanādayaḥ kriyā jarāyu- TARVV-MK 144,13jeṣu dṛśyante | TARV-MK 2.33.8keṣāñcinmahāprabhāvatvāt | TARVV-MK 144,14 tatra hi jātāḥ kecana cakradharavāsudevādayo mahāprabhāvā TARVV-MK 144,15bhavanti | kiñca, TARV-MK 2.33.9mārgaphalābhisaṃbandhāt | TARVV-MK 144,16 samyargdaśanādimārgaphalena mokṣasukhena cābhisaṃbandho nānyeṣā — TARVV-MK 144,17mityabhyarhitatvam | TARV-MK 2.33.10tadanantaramaṇḍajagrahaṇaṃ potebhyo'bhyarhitatvāt | TARVV-MK 144,18 tadanantaramaṇḍajagrahaṇaṃ kriyate | kutaḥ ? TARVV-MK 144,19potebhyo'bhyarhitatvāt | aṇḍajeṣu hi keṣucit śukasārikādayo'kṣaroccāraṇādiṣu kriyāsu TARVV-MK 144,20kuśalā bhavantītyabhyarhitāḥ potebhyaḥ | TARV-MK 2.33.11uddeśavannirdeśa iti cet; na; gauravaprasaṅgāt | TARVV-MK 144,21 syānmatam — uddeśavannirdeśena bhavita- TARVV-MK 144,22vyamiti saṃmūrcchanajānāṃ prāggrahaṇaṃ kartavyamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? gauravaprasaṅgāt | yadi TARVV-MK 144,23hi saṃmūrcchanajanirdeśa ādau kriyate śāstrasya gauravaṃ syāt — ekadvitricaturindriyāṇāṃ pañce- TARVV-MK 144,24ndriyāṇāṃ tiraścāṃ manuṣyāṇāṃ ca keṣāñcitsaṃmūrcchanamiti, ato garbhajaupapādikānuktvā TARVV-MK 144,25‘śeṣāṇāṃ saṃmūrcchanam’ iti laghunopāyena nirdekṣyāmītyuddeśakramo'tikrāntaḥ | TARV-MK 2.33.12siddhe vidhiravadhāraṇārthaḥ | TARVV-MK 144,26 jarāyujādīnāṃ sāmānyena siddhe garbhajanmasaṃbandhe puna- TARVV-MK 144,27rvidhirārabhyamāṇo niyamārthaḥ, jarāyujāṇḍajapotānāmeva garbha iti | atha niyamārthe ārambhe sati TARVV-MK 144,28jarāyujāṇḍajapotānāṃ garbha eveti niyamaḥ kasmānna bhavati ? uttaratra śeṣāṇāmiti vacanāt | TARVV-MK 144,29yadyamīṣāṃ jarāyujāṇḍajapotānāṃ garbho'vadhriyate, athopapādaḥ khalu keṣāṃ bhavatīti ? TARVV-MK 144,30ata āha — TARVV-MK 145,01TA-MK 2.34 devanārakāṇāmupapādaḥ || TARV-MK 2.34.1devādigatyudaya evāsya janmeti cet; na; śarīranirvartakapudgalābhāvāt | TARVV-MK 145,03syādetat — TARVV-MK 145,04manuṣyastairyagyono vā chinnāyuḥ kārmaṇakāyayogastho devādigatyudayād devādivyapadeśabhāgiti TARVV-MK 145,05kṛtvā tadevāsya janmeti matamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? śarīranirvartakapudgalābhāvāt | TARVV-MK 145,06devādiśarīranirvṛttau hi devādijanmeṣṭam, tasyāṃ cāvasthāyāmanāhārakatvānna devādiśarīrani — TARVV-MK 145,07rvṛttirasti tata upapādo janma yuktam, tacca devanārakāṇāmiti | TARVV-MK 145,08nirdiṣṭajanmabhedebhyo jarāyujādibhyo'nyeṣāṃ kiṃ janma iti ? ata āha — TA-MK 2.35 śeṣāṇāṃ sammūrcchanam || TARV-MK 2.35.1ubhayatra niyamaḥ pūrvavat | TARVV-MK 145,10 ubhayorapi yogayoḥ pūrvavanniyamo veditavyaḥ, devanārakāṇā — TARVV-MK 145,11mevopapādaḥ, śeṣāṇāmeva saṃmūrcchanaṃ noktānāmiti | TARVV-MK 145,12kathaṃ punarjñāyate pūrvatra janmaniyamo na janmavanniyama iti ? TARV-MK 2.35.2śeṣagrahaṇāt pūrvatra janmaniyamaḥ | TARVV-MK 145,13 iha śeṣagrahaṇājjñāyate pūrvatra janmaniyama iti | TARVV-MK 145,14jarāyujāṇḍajapotānāmeva garbho devanārakāṇāmevopapāda ityavadhāraṇe garbhopapādajanmanī niyate, TARVV-MK 145,15jarāyujādayo na niyatāsteṣāṃ sammūrcchanamapi prāptamataḥ śeṣagrahaṇaṃ kriyate ‘śeṣāṇāmeva TARVV-MK 145,16saṃmūrcchanaṃ noktānām’ ityavadhāraṇārthaḥ | yadi hi janmavatāṃ niyamaḥ syāt jarāyujāṇḍajapotānāṃ TARVV-MK 145,17garbha eva devanārakāṇāmupapāda eveti garbhopapādayoranavadhāraṇāt yatra sammūrcchanaṃ cānyaccāsti TARVV-MK 145,18tatra sammūrcchanameveti niyamāccheṣagrahaṇamanarthakaṃ syāt | TARVV-MK 145,19āha — idaṃ sūtramanarthakam | katham ? pūrvayoryogayorubhayato niyame sati jarāyujādīnāṃ garbho- TARVV-MK 145,20papādayoścā'sati vyabhicāre, śeṣāṇāmeva sammūrcchanamutsargo'vatiṣṭhate iti | ucyate — sa evo- TARVV-MK 145,21bhayato niyamo durlabhaḥ, yattasyaikatvāt, ato'nyataraniyama evāśrayitavyaḥ, tasmiṃśca sati sūtra- TARVV-MK 145,22midamārabdhavyam | TARVV-MK 145,23teṣāṃ punaḥ saṃsāriṇāṃ trividhajanmanāmāhitabahuvikalpanavayonibhedānāṃ śubhāśubhanāma- TARVV-MK 145,24karmanirvartitāni bandhaphalānubhavanādhiṣṭhānāni śarīrāṇi kānīti ? ata āha — TA-MK 2.36 audārikavaikriyikāhārakataijasakārmaṇāni śarīrāṇi || TARV-MK 2.36.1śīryanta iti śarīrāṇi | TARVV-MK 145,26 TARV-MK 2.36.2ghaṭādyatiprasaṅga iti cet; na; nāmakarmanimittatvābhāvāt | TARVV-MK 145,27 yadi śīryanta iti śarīrāṇi TARVV-MK 145,28ghaṭādīnāmapi viśaraṇamastīti śarīratvamatiprasajyeta; tanna; kiṃ kāraṇam ? nāmakarmanimitta- TARVV-MK 145,29tvābhāvāt | śarīranāmakarmodayāccharīram, na ca ghaṭādiṣu so'stīti nāstyatiprasaṅgaḥ | TARV-MK 2.36.3vigrahābhāva iti cet; na; rūḍhiśabdeṣvapi vyutpattau kriyāśrayāt | TARVV-MK 145,30 syānmatam — yadi TARVV-MK 145,31śarīranāmakarmodayāccharīravyapadeśaḥ ‘śīryanta iti śarīrāṇi’ iti vigraho nopapadyata iti; tanna; TARVV-MK 145,32kiṃ kāraṇam ? rūḍhiśabdeṣvapi vyutpattau kriyāśrayāt | yathā ‘gacchatīti gauḥ’ iti vigṛhyate, TARVV-MK 145,33evaṃ ‘śīryanta iti śarīrāṇi’ iti vigraho bhavati | TARV-MK 2.36.4śarīratvāditi cet; na; tadabhāvāt | TARVV-MK 146,01 syānmatam — śarīratvaṃ nāma sāmānyaviśeṣo'sti, TARVV-MK 146,02tadyogāccharīraṃ na nāmakarmodayāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? tadabhāvāt | ‘atatsvabhāve TARVV-MK 146,03'navadhāraṇaprasaṅgo'gnivat’ ityevamādinā arthāntarabhūtajātisaṃbandhakalpanā prativihiteti nāsti TARVV-MK 146,04śarīratvam | TARV-MK 2.36.5udārāt sthūlavācino bhave prayojane vā ṭhañ | TARVV-MK 146,05 udāraṃ sthūlamiti yāvat, tato bhave prayo — TARVV-MK 146,06jane vā ṭhañi audārikamiti bhavati | TARV-MK 2.36.6vikriyāprayojanaṃ vaikriyikam | TARVV-MK 146,07 aṣṭaguṇaiśvaryayogādekānekāṇumahaccharīravividhakaraṇaṃ TARVV-MK 146,08vikriyā, sā prayojanamasyeti vaikriyikam | TARV-MK 2.36.7āhriyate tadityāhārakam | TARVV-MK 146,09 sūkṣmapadārthanirjñānārthamasaṃyamaparijihīrṣayā ca pramattasaṃya- TARVV-MK 146,10tenāhriyate nirvartyate tadityāhārakam | TARV-MK 2.36.8tejonimittatvāttaijasam | TARVV-MK 146,11 yattejonimitte tattaijasamidam, tejasi bhavaṃ vā taijasa- TARVV-MK 146,12mityākhyāyate | TARV-MK 2.36.9karmaṇāmidaṃ karmaṇāṃ samūha iti vā kārmaṇam | TARVV-MK 146,13 karmaṇāmidaṃ kāryaṃ karmaṇāṃ samūha iti TARVV-MK 146,14vā kathañcidbhedavivakṣopapatteḥ kārmaṇamiti vyapadiśyate | TARV-MK 2.36.10sarveṣāṃ kārmaṇatvaprasaṅga iti cet; na; pratiniyataudārikādinimittatvāt | TARVV-MK 146,15 syānmatam- TARVV-MK 146,16yadi karmaṇāmidaṃ karmaṇāṃ samūha iti vā kārmaṇamityucyate sarveṣāmapi tattulyamityaudārikā- TARVV-MK 146,17dīnāmapi kārmaṇatvaprasaṅga iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? pratiniyataudārikādinimittatvāt | TARVV-MK 146,18audārikaśarīranāmādīni hi pratiniyatāni karmāṇi santi tadudayabhedādbhedo bhavati | TARV-MK 2.36.11tatkṛtatve'pyanyatvadarśanāt ghaṭādivat | TARVV-MK 146,19 yathā mṛtpiṇḍakāraṇāviśeṣe'pi ghaṭaśarāvādīnāṃ TARVV-MK 146,20saṃjñāsvālakṣaṇyādibhedādbhedaḥ tathā karmakṛtatvāviśeṣe'pi audārikādīnāṃ saṃjñādibhedādbhedo'vaseyaḥ | TARV-MK 2.36.12tatpraṇālikayā cābhiniṣpatteḥ | TARVV-MK 146,21 kārmaṇaśarīrapraṇālikayā caudārikādīnāmabhini- TARVV-MK 146,22ṣpattiḥ, ataḥ kāryakāraṇabhedānna sarveṣāṃ kārmaṇatvam | kiñca, TARV-MK 2.36.13visrasopacayena vyavasthānāt klinnaguḍareṇuśleṣavat | TARVV-MK 146,23 yathā vaisrasikapariṇāmāt TARVV-MK 146,24klinne guḍe reṇūnāmupaśliṣṭānāmavasthānaṃ tathā kārmaṇe'pyaudārikādīnāṃ vaisrasikopacayenā- TARVV-MK 146,25vasthānamiti nānātvaṃ siddham | TARV-MK 2.36.14kārmaṇamasat nimittābhāvāditi cet; na; nimittanimittibhāvāttasyaiva pradīpavat | TARVV-MK 146,27syādetat — na kārmaṇaṃ nāma śarīramasti | kutaḥ ? nimittābhāvāt | yasya ca nimittaṃ nāsti TARVV-MK 146,28tadasat yathā kharaviṣāṇamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tasyaiva nimittanimittibhāvāt pradīpavat | TARVV-MK 146,29yathā pradīpātmaivātmaprakāśanāt prakāśyaḥ prakāśakaśca tathā kārmaṇamevātmano nimittaṃ nimitti TARVV-MK 146,30ceti siddham | TARV-MK 2.36.15mithyādarśanādinimittatvācca | TARVV-MK 146,31 na kārmaṇasya nimittaṃ nāsti | kiṃ tarhi nimittam ? TARVV-MK 146,32mithyādarśanādi | tato'siddhametat — ‘nimittābhāvāt’ iti | TARV-MK 2.36.16itarathā hyanirmokṣaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 147,01 yadi kārmaṇamanimittamiti gṛhyeta; anirmokṣaḥ syāt, TARVV-MK 147,02ahetuṃkasya vināśahetutvābhāvāt | TARV-MK 2.36.17aśarīraṃ viśaraṇābhāvāditi cet; na; upacayāpacayadharmatvāt | TARVV-MK 147,03 syādetat — yathaudāri — TARVV-MK 147,04kādi śīryata iti śarīraṃ na tathā kārmaṇaṃ śīryata ityaśarīratvamasyeti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 147,05upacayāpacayadharmatvāt | nimittavaśāddhi karmāyavyayau satataṃ sta iti viśaraṇamastyeva | TARV-MK 2.36.18tadgrahaṇamādāviti cet; na; tadanumeyatvāt | TARVV-MK 147,06 syādetat — kārmaṇagrahaṇamādau kartavyam | TARVV-MK 147,07kutaḥ ? tadadhiṣṭhānatvāditareṣāmiti ? tanna; kiṃ kāraṇam; tadanumeyatvāt | yathā ghaṭādikā- TARVV-MK 147,08ryopalabdheḥ paramāṇvanumānaṃ tathaudārikādikāryopalabdheḥ kārmaṇānumānam “kāryaliṅgaṃ hi TARVV-MK 147,09kāraṇam” iti | TARV-MK 2.36.19tata eva karmaṇo mūrtimattvaṃ siddham | TARVV-MK 147,10 yasmāt mūrtimadasya kāryaṃ tata eva karmaṇaḥ kāra- TARVV-MK 147,11ṇasya mūrtimattvaṃ siddham | na hyamūrtenātmaguṇena niṣkriyeṇā'dṛṣṭena mūrtimataḥ kriyāvato dravya- TARVV-MK 147,12syārambho yukta iti | TARV-MK 2.36.20audārikagrahaṇamādāvatisthūlatvāt | TARVV-MK 147,13 atisthūlamidamaudārikamindriyagrāhyatvāt, TARVV-MK 147,14tato'sya grahaṇamādau kriyate | TARV-MK 2.36.21uttareṣāṃ kramaḥ sūkṣmakramapratipattyarthaḥ | TARVV-MK 147,15 uttareṣāṃ vaikriyikādīnāṃ pāṭhakramaḥ sūkṣmakrama — TARVV-MK 147,16pratipattyartho veditavyaḥ | vakṣyate hi ‘paraṃ paraṃ sūkṣmam’ iti | TARVV-MK 147,17yathaudārikasyendriyairupalabdhistathetareṣāṃ kasmānna bhavatīti ? ata āha — TA-MK 2.37 paraṃ paraṃ sūkṣmam || TARV-MK 2.37.1paraśabdasyānekārthatve vivakṣāto vyavasthārthagatiḥ | TARVV-MK 147,19 paraśabdo'yamanekārthavacanaḥ | kvaci- TARVV-MK 147,20dvyavasthāyāṃ vartate — yathā pūrvaḥ para iti | kvacidanyārthe vartate — yathā paraputraḥ parabhāryeti anya- TARVV-MK 147,21putro'nyabhāryeti gamyate | kvacitprādhānye vartate — yathā paramiyaṃ kanyā asmin kuṭumbe pradhānamiti TARVV-MK 147,22gamyate | kvacidiṣṭārthe vartate — yathā paraṃ dhāma gata iṣṭaṃ dhāma gata ityarthaḥ | tatreha vivakṣāto TARVV-MK 147,23vyavasthārtho gṛhyate | TARV-MK 2.37.2pṛthagbhūtānāṃ śarīrāṇāṃ sūkṣmaguṇena vīpsānirdeśaḥ | TARVV-MK 147,24 saṃjñā-lakṣaṇa-prayojanādibhiḥ TARVV-MK 147,25pṛthagbhūtānāṃ śarīrāṇāṃ sūkṣmaguṇena vīpsānirdeśa kriyate ‘paraṃ param’ iti | TARVV-MK 147,26yadi paraṃ paraṃ sūkṣmaṃ pradeśato'pi nūnaṃ paraṃ paraṃ hīnamiti viparītapratipattinivṛttyarthamāha — TA-MK 2.38 pradeśato'saṃkhyeyaguṇaṃ prāk taijasāt || TARV-MK 2.38.1pradeśāḥ paramāṇavaḥ | TARVV-MK 147,28 pradiśyante iti pradeśāḥ paramāṇavaḥ, te hi ghaṭādiṣvavayavatvena TARVV-MK 147,29pradiśyante | pradiśyante ebhiriti vā pradeśāḥ, tairhi ākāśādīnāṃ kṣetrādivibhāgaḥ pradiśyate | TARVV-MK 147,30pradeśebhyaḥ pradeśataḥ “apādāne'hīyaruhoḥ” iti tasiḥ | pradeśairvā pradeśataḥ TARVV-MK 147,31tasi prakaraṇe “ādyādibhya upasaṃkhyānam” iti tasiḥ | TARV-MK 2.38.2saṃkhyānātīto'saṃkhyeyaḥ | TARVV-MK 147,32 saṃkhyānaṃ gaṇanamatīto yaḥ so'saṃkhyeyaḥ, asaṃkhyeyo guṇo'sya TARVV-MK 147,33tadidamasaṃkhyeyaguṇam | TARV-MK 2.38.3paraṃ paramityanuvṛtteḥ prāk taijasāditi vacanam | TARVV-MK 148,01 ‘paraṃ param’ityanuvartate, tena ākārmaṇāda- TARVV-MK 148,02saṃkhyeyaguṇatve prāpte maryādānirṇayārthaṃ prāk taijasādityucyate | TARV-MK 2.38.4pradeśata iti viśeṣaṇamavagāhakṣetranivṛttyartham | TARVV-MK 148,03 pradeśataḥ paraṃ paramasaṃkhyeyaguṇaṃ nāvagā — TARVV-MK 148,04hakṣetrata ityetasya pratipattyarthaṃ ‘pradeśataḥ’ iti viśeṣaṇamupādīyate | tenaitaduktaṃ bhavati — audā- TARVV-MK 148,05rikādvaikriyikamasaṃkhyeyaguṇapradeśaṃ vaikriyikādāhārakamasaṃkhyeyaguṇapradeśamiti | ko guṇakāraḥ ? TARVV-MK 148,06palyopamasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ | TARV-MK 2.38.5uttarottarasya mahattvaprasaṅga iti cet; na; pracayaviśeṣādayaḥpiṇḍatūlanicayavat | TARVV-MK 148,08syānmatam — yadyuttarottaramasaṃkhyeyaguṇapradeśaṃ parimāṇamahattvenāpi bhavitavyamiti ? tanna; kiṃ TARVV-MK 148,09kāraṇam ? pracayaviśeṣādayaḥpiṇḍatūlanicayavat | yathā ayaḥpiṇḍasya bahupradeśatve'pi alpapari — TARVV-MK 148,10māṇatvaṃ tūlanicayasya cālpapradeśatve'pi mahāparimāṇatvaṃ pracayaviśeṣāt, tathā uttarasya śarīra- TARVV-MK 148,11syāsaṃkhyeyaguṇapradeśatve'pi alpaparimāṇatvaṃ bandhaviśeṣādveditavyam | TARVV-MK 148,12uktaṃ prāk taijasāt paraṃ paramasaṃkhyeyaguṇamiti, athottarayoḥ kiṃ samapradeśatvamutāsti TARVV-MK 148,13kaścidviśeṣaḥ ? astītyāha — TA-MK 2.39 anantaguṇe pare || TARVV-MK 148,15pradeśata ityanuvartate | tenaivamabhisambandhaḥ kriyate āhārakāttaijasaṃ pradeśato'nantaguṇaṃ taija- TARVV-MK 148,16sāt kārmaṇaṃ pradeśato'nantaguṇamiti | ko guṇakāraḥ ? abhavyānāmanantaguṇaḥ siddhānāmanantabhāgaḥ | TARV-MK 2.39.1anantaguṇatvādubhayostulyatvamiti cet; na; anantasyānantavikalpatvāt | TARVV-MK 148,17 syādetat- TARVV-MK 148,18anantaguṇatvādubhayostaijasakārmaṇayostulyatvamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? anantasyānanta- TARVV-MK 148,19vikalpatvāt | ananto hyanantavikalpaḥ saṃkhyeyasya saṃkhyeyavikalpavat | TARV-MK 2.39.2āhārakādubhayoranantaguṇatvamiti cet; na; paraṃ paramityabhisaṃbandhāt | TARVV-MK 148,20 syānmatam — āhā — TARVV-MK 148,21rakādubhayoranantaguṇatvameva gamyate na taijasāt kārmaṇasyānantaguṇatvam, atastayostulyapradeśatvaṃ TARVV-MK 148,22prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? paraṃ paramityabhisaṃbandhāt paraṃ paramanantaguṇamiti gamyate | TARV-MK 2.39.3parasmin satyārātīyasyāparatvāt parāpara iti nirdeśaḥ | TARVV-MK 148,23 paraṃ kārmaṇaṃ tasmin sati TARVV-MK 148,24taijasamaparaṃ bhavatyataḥ parāpare iti nirdeśo nyāyyaḥ | TARV-MK 2.39.4na vā; buddhiviṣayavyāpārāt | TARVV-MK 148,25 na vaiṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? buddhiviṣayavyāpārāt | TARVV-MK 148,26na śabdoccāraṇakrameṇa taijasakārmaṇayoḥ paravyapadeśaḥ | kiṃ tarhi ? buddhyā taijasakārmaṇe TARVV-MK 148,27tiryagvyavasthāpya āhārakāt pare iti vyapadeśaḥ | TARV-MK 2.39.5vyavahite vā paraśabdaprayogāt | TARVV-MK 148,28 athavā vyavahite paraśabdaprayogo dṛśyate yathā parā TARVV-MK 148,29pāṭaliputrāt mathureti, tathā āhārakāttaijasasya paratvam, taijasena vyavahitasyāpi kārmaṇasya TARVV-MK 148,30paratvamiti | TARV-MK 2.39.6bahudravyopacitatvāttadupalabdhiprasaṅga iti cet; na; uktatvāt | TARVV-MK 148,31 syādetat — bahudravyo- TARVV-MK 148,32pacitatvāt taijasakārmaṇayorupalabdhiḥ prāpnotīti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? uktatvāt | TARVV-MK 148,33uktametat — pracayaviśeṣāt sūkṣmapariṇāma iti | TARVV-MK 149,01tatraitat syāt — śalyakavanmūrtimaddravyopacitatvāt saṃsāriṇo jīvasyābhipretagati — TARVV-MK 149,02nirodhaprasaṅga iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? yasmādubhe apyete — TA-MK 2.40 apratīghāte || TARV-MK 2.40.1pratīghāto mūrtyantareṇa vyāghātaḥ | TARVV-MK 149,04 mūrtimato mūrtyantareṇa vyāghātaḥ pratīghāta TARVV-MK 149,05ityucyate | TARV-MK 2.40.2tadabhāvaḥ sūkṣmapariṇāmādayaḥpiṇḍe tejo'nupraveśavat | TARVV-MK 149,06 yathā ayaḥpiṇḍasyāntaḥsūkṣmapa- TARVV-MK 149,07riṇāmāttejo'nupraveśo dṛṣṭastathā taijasakārmaṇayorapi nāsti vajrapaṭalādiṣu vyāghāta itya- TARVV-MK 149,08pratīghāte ityucyate | TARV-MK 2.40.3vaikriyikāhārakayorapyapratīghāta iti cet; na; sarvatra vivakṣitatvāt | TARVV-MK 149,09 syānmatam — TARVV-MK 149,10vaikriyikāhārakayorapi pratīghāto nāsti sūkṣmapariṇāmādeva, tatra kimucyate taijasakārmaṇe TARVV-MK 149,11evāpratīghāte iti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? sarvatra vivakṣitatvāt | ālokāntāt sarvatra TARVV-MK 149,12taijasakārmaṇayornāsti pratīghāta ityayaṃ viśeṣo vivakṣitaḥ, vaikriyikāhārakayostu na tathā, TARVV-MK 149,13asti pratīghātaḥ | TARVV-MK 149,14āha kimetāvāneva viśeṣa āhosvit kaścidanyo'pyasti iti ? ata āha — TA-MK 2.41 anādisambandhe ca || TARVV-MK 149,16athavā, anāditvādātmanaḥ śarīrasyādimatvādvikaraṇasya ādiśarīrasambandhaḥ kiṃ TARVV-MK 149,17kṛtaḥ iti ? ata āha — anādisambandhe ceti | caśabdaḥ kimarthaḥ ? TARV-MK 2.41.1caśabdo vikalpārthaḥ | TARVV-MK 149,18 caśabdo vikalpārtho veditavyaḥ, anādisaṃbandhe sādisaṃbandhe TARVV-MK 149,19ceti | kathamiti cet ? ucyate — TARV-MK 2.41.2bandhasantatyapekṣayā anādiḥ sambandhaḥ sādiśca viśeṣato bījavṛkṣavat | TARVV-MK 149,20 yathā vṛkṣo TARVV-MK 149,21bījādutpannaḥ, tacca bījamaparasmād vṛkṣāt, sa cāparasmādbījāditi kāryakāraṇasaṃbandhasāmānyā — TARVV-MK 149,22pekṣayā anādisaṃbandhaḥ, asmād bījādayaṃ vṛkṣo'smācca vṛkṣādidaṃ bījamiti viśeṣāpekṣayā TARVV-MK 149,23sādiḥ | evaṃ taijasakārmaṇayorapi paunarbhavikanimittanaimittikasantatyapekṣayā anādisaṃbandhaḥ, TARVV-MK 149,24viśeṣāpekṣayā sādiriti | TARV-MK 2.41.3ekāntenādimattve abhinavaśarīrasaṃbandhābhāvo nirnimittatvāt | TARVV-MK 149,25 yasyaikāntenādimān TARVV-MK 149,26śarīrasaṃbandhaḥ tasya prāgātyantikīṃ śuddhimādadhato jīvasyābhinavaśarīrasaṃbandho na syāt | TARVV-MK 149,27kutaḥ ? nirnimittatvāt | TARV-MK 2.41.4muktātmābhāvaprasaṅgaśca | TARVV-MK 149,28 yadyekāntena sādisaṃbandhaḥ; yathā ādiśarīramakasmāt TARVV-MK 149,29saṃbadhyate evaṃ muktātmano'pyākasmikaśarīrasaṃbandhaḥ syāditi muktātmābhāvaprasaṅgaḥ syāt | TARV-MK 2.41.5ekāntenānāditve cānirmokṣaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 149,30 athaikāntenānāditvaṃ kalpyate; evamapi yasyā — TARVV-MK 149,31nāditvaṃ tasyānto'pi nāstītyākāśavat kāryakāraṇasaṃbandhābhāvāt, tataścānirmokṣaḥ prasajati | TARVV-MK 150,01nanu cānāderapi bījavṛkṣasantānasyāgnisambandhe satyanto dṛṣṭaḥ; na; tasyaikāntenā'nāditvā- TARVV-MK 150,02bhāvāt | bījavṛkṣau hi viśeṣāpekṣayā ādimantāviti | tasmāt sādhūktaṃ kenacitprakāreṇa TARVV-MK 150,03anādiḥ sabandhaḥ, kenacitprakāreṇādimāniti | TARVV-MK 150,04ta ete taijasakārmaṇe kiṃ kasyacideva bhavataḥ utā'viśeṣeṇeti ? ata āha — TA-MK 2.42 sarvasya || TARV-MK 2.42.1sarvaśabdo niravaśeṣavācī | TARVV-MK 150,06 niravaśeṣasya saṃsāriṇo jīvasya te dve api śarīre bhavata TARVV-MK 150,07ityarthaḥ | TARV-MK 2.42.2saṃsaraṇadharmasāmānyādekavacananirdeśaḥ | TARVV-MK 150,08 saṃsaraṇadharmasāmānyayogādekavacananirdeśaḥ TARVV-MK 150,09kriyate | yadi hi kasyacit saṃsāriṇaste na syātāṃ saṃsāritvamevāsya na syāt | TARVV-MK 150,10aviśeṣābhidhānāttairaudārikādibhiḥ sarvasya saṃsāriṇo yaugapadyena saṃbandhaprasaṅge saṃbhavi- TARVV-MK 150,11śarīrapradarśanārthamidamucyate — TA-MK 2.43 tadādīni bhājyāni yugapadekasminnācaturbhyaḥ || TARV-MK 2.43.1tadgrahaṇaṃ prakṛtaśarīradvayapratinirdeśārtham | TARVV-MK 150,13 prakṛte dve śarīre taijasakārmaṇe, tatpratini — TARVV-MK 150,14rdeśārthaṃ tadityucyate | TARV-MK 2.43.2ādiśabdena vyavasthāvācinā śarīraviśeṣaṇam | TARVV-MK 150,15 pūrvasūtre vyavasthitānāṃ śarīrāṇā- TARVV-MK 150,16mānupūrvyapratipādanena ādiśabdena viśeṣaṇaṃ kriyate, te ādiryeṣāṃ tānīmāni tadādīnīti | TARV-MK 2.43.3pṛthaktvādeva teṣāṃ bhājyagrahaṇamanarthakamiti cet; na; ekasya dvitricatuḥśarīrasaṃbandha — vibhāgopapatteḥ | TARVV-MK 150,18 syānmatam — bhājyāni pṛthak kartavyānītyarthaḥ, tānyaudārikādīni parasparata TARVV-MK 150,19ātmanaśca pṛthagbhūtānyeva lakṣaṇabhedādato bhājyagrahaṇamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 150,20ekasya dvitricatuḥśarīrasaṃbandhavibhāgopapatteḥ | kasyacidātmano dve taijasakārmaṇe, aparasya trīṇi TARVV-MK 150,21audārikataijasakārmaṇāni vaikriyikataijasakārmaṇāni vā, anyasya catvāri audārikā''hāraka- TARVV-MK 150,22taijasakārmaṇānīti vibhāgaḥ kriyate | TARV-MK 2.43.4yugapaditi kālaikatve | TARVV-MK 150,23 ‘yugapat’ ityayaṃ nipātaḥ kālaikatve draṣṭavyaḥ, ekasmin kāle | TARVV-MK 150,24kālabhede tu pañcāpi bhavantyeva | TARV-MK 2.43.5āṅbhividhyarthaḥ | TARVV-MK 150,25 āṅyamabhividhyartho draṣṭavyaḥ, tena catvāryapi kasyacidbhavanti | TARVV-MK 150,26maryādāyāṃ satyāṃ catvāri na syuḥ | atha pañca yugapat kasmānna bhavantīti ? TARV-MK 2.43.6vaikriyikāhārakayoryugapadasaṃbhavāt pañcābhāvaḥ | TARVV-MK 150,27 yasya saṃyatasyāhārakaṃ na tasya vaikri — TARVV-MK 150,28yikam, yasya devasya nārakasya vā vaikriyikaṃ na tasyāhārakamiti yugapat pañcānāmasaṃbhavaḥ | TARVV-MK 150,29punarapi teṣāṃ śarīrāṇāṃ viśeṣapratipattyarthamāha — TARVV-MK 151,01TA-MK 2.44 nirupabhogamantyam || TARVV-MK 151,03sūtrakramāpekṣayā ante bhavamantyaṃ kārmaṇam, nirupabhogamiti vacanāt arthādāpannametadita- TARVV-MK 151,04rāṇi sopabhogānīti | TARV-MK 2.44.1karmādānanirjarāsukhaduḥkhānubhavanahetutvāt sopabhogamiti cet; na; vivakṣitāparijñā- nāt | TARVV-MK 151,06 syānmatam — kārmaṇakāyayogena karmādatte nirjarayati ca, sukhaduḥkhaṃ cānubhavati, tataḥ sopa- TARVV-MK 151,07bhogameva na nirupabhogamiti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? vivakṣitāparijñānāt | vivakṣitamupa- TARVV-MK 151,08bhogamaparijñāya pareṇedaṃ coditam | ko'sau vivakṣita upabhogaḥ ? TARV-MK 2.44.2indriyanimittaśabdādyupalabdhirupabhogaḥ | TARVV-MK 151,09 indriyapraṇālikayā śabdādīnāmupalabdhirupa- TARVV-MK 151,10bhoga ityucyate | vigrahagatau satyāmapīndriyopalabdhau dravyendriyanirvṛttyarthābhāvāt śabdādiviṣa- TARVV-MK 151,11yānubhavābhāvānnirupabhogaṃ kārmaṇamiti kathyate | TARVV-MK 151,12nanu taijasamapi nirupabhogaṃ tatra kimucyate nirupabhogamantyamiti ? ata āha-TARV-MK 2.44.3taijasasya yoganimittatvābhāvādanadhikāraḥ | TARVV-MK 151,13 taijasaṃ śarīraṃ yoganimittamapi na bhavati TARVV-MK 151,14tato'syopabhogavicāre'nadhikāraḥ | tato yoganimitteṣu śarīreṣvantyaṃ nirupabhogaṃ sopabhogānīta — TARVV-MK 151,15rāṇītyayamartho'tra vivakṣitaḥ | TARVV-MK 151,16tatrāmnātalakṣaṇeṣu janmasvamūni śarīrāṇi prādurbhāvamāpadyamānāni kimaviśeṣeṇa TARVV-MK 151,17bhavanti uta kaścidasti prativiśeṣaḥ ? astītyāha — TA-MK 2.45 garbhasammūrcchanajamādyam || TARVV-MK 151,19sūtrakramāpekṣayā ādau bhavamādyamaudārikamityarthaḥ | yad garbhajaṃ yacca saṃmūrcchanajaṃ tatsarva — TARVV-MK 151,20maudārikaṃ draṣṭavyam | TARVV-MK 151,21tadanantaraṃ yannirdiṣṭaṃ tatkasmin janmanīti ? ata āha — TA-MK 2.46 aupapādikaṃ vaikriyikam || TARVV-MK 151,23upapāde bhavamaupapādikam, adhyātmāditvāt ikaḥ | yadaupapādikaṃ tatsarvaṃ vaikriyikaṃ TARVV-MK 151,24veditavyam | TARVV-MK 151,25yadyaupapādikaṃ vaikriyikamanaupapādikasya vaikriyikatvābhāva iti ? ata āha — TA-MK 2.47 labdhipratyayaṃ ca || TARVV-MK 151,27vaikriyikamityabhisaṃbadhyate | TARV-MK 2.47.1pratyayaśabdasyānekārthatve vivakṣātaḥ kāraṇagatiḥ | TARVV-MK 151,28 ayaṃ pratyayaśabdo'nekārthaḥ | kvaci- TARVV-MK 151,29jjñāne vartate, yathā arthābhidhānapratyayā iti | kvacitsatyatāyāṃ vartate, pratyayaṃ kuru satyaṃ kurvi- TARVV-MK 151,30tyarthaḥ | kvacitkāraṇe vartate mithyādarśanāviratipramādakaṣāyayogāḥ pratyayā iti | tatreha TARVV-MK 151,31vivakṣātaḥ kāraṇaparyāyavācī veditavyaḥ | TARV-MK 2.47.2tapoviśeṣarddhiprāptirlabdhiḥ | TARVV-MK 151,32 tapoviśeṣād ṛddhiprāptirlabdhirityucyate | labdhiḥ TARVV-MK 151,33pratyayo yasya tallabdhipratyayam | atha labdhyupapādayoḥ ko viśeṣaḥ ? TARV-MK 2.47.3niścayakādācitkakṛto viśeṣo labdhyupapādayoḥ | TARVV-MK 152,01 upapādo hi niścayena bhavati TARVV-MK 152,02janmanimittatvāt, labdhistu kādācitkī jātasya sata uttarakālaṃ tapoviśeṣādyapekṣatvāditi, TARVV-MK 152,03ayamanayorviśeṣaḥ | TARV-MK 2.47.4sarvaśarīrāṇāṃ vināśitvādvaikriyikaviśeṣānupapattiriti cet; na; vivakṣitāparijñānāt | TARVV-MK 152,05syānmatam — vikriyā vināśaḥ, sā ca sarvaśarīrāṇāṃ sādhāraṇī muhurmuhurupacayāpacayadharmatvādu- TARVV-MK 152,06cchedācca, tato na vaikriyike kaścidviśeṣo'stīti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? vivakṣitāpari- TARVV-MK 152,07jñānāt | nātra vikriyeti vināśo vivakṣitaḥ | kiṃ tarhi ? vividhakaraṇaṃ vikriyā | sā dvedhā- TARVV-MK 152,08ekatvavikriyā pṛthaktvavikriyā ceti | tatraikatvavikriyā svaśarīrādapṛthagbhāvena siṃhavyāghrahaṃsaku- TARVV-MK 152,09rarādibhāvena vikriyā | pṛthaktvavikriyā svaśarīrādanyatvena prāsādamaṇḍapādivikriyā | sā TARVV-MK 152,10ubhayī ca vidyate bhavanavāsivyantarajyotiṣkakalpavāsinām | vaimānikānām āsarvārthasiddheḥ TARVV-MK 152,11praśastarūpaikatvavikriyaiva | nārakāṇāṃ triśūlacakrāsimudgaraparaśubhiṇḍivālādyanekāyudhaikatvavi- TARVV-MK 152,12kriyā na pṛthaktvavikriyā ā ṣaṣṭhyāḥ | saptamyāṃ mahāgokīṭakapramāṇalohitakunthurūpaikatvavikriyā, TARVV-MK 152,13nānekapraharaṇavikriyā, na ca pṛthaktvavikriyā | tiraścāṃ mayūrādīnāṃ kumārādibhāvaṃ prati- TARVV-MK 152,14viśiṣṭaikatvavikriyā na pṛthaktvavikriyā | manuṣyāṇāṃ tapovidyādiprādhānyāt prativiśiṣṭaikatva- TARVV-MK 152,15pṛthaktvavikriyā | TARVV-MK 152,16kimetadeva labdhyapekṣamutānyadapyasti iti ? ata āha — TA-MK 2.48 taijasamapi || TARVV-MK 152,18nanu ca vaikriyikānantaramāhārakaṃ vaktavyam, akālaprāptaṃ taijasaṃ kimarthamihocyate ? TARV-MK 2.48.1labdhipratyayāpekṣārthaṃ taijasagrahaṇam | TARVV-MK 152,19 labdhipratyayamityanuvartate, tadabhisamīkṣyeha taija — TARVV-MK 152,20sagrahaṇaṃ kriyate | TARVV-MK 152,21vaikriyikānantaraṃ yadupadiṣṭaṃ tasya svarūpanirdhāraṇārthaṃ svāminidarśanārthaṃ cāha — TA-MK 2.49 śubhaṃ viśuddhamavyāghāti cāhārakaṃ pramattasaṃyatasyaiva || TARV-MK 2.49.1śubhakāraṇatvācchubhavyapadeśo'nnaprāṇavat || TARVV-MK 152,23 yathā prāṇakāraṇeṣu anneṣu prāṇavyapadeśaḥ TARVV-MK 152,24‘annaṃ vai prāṇāḥ’ iti, tathā śubhakarmaṇa āhārakakāyayogasya kāraṇatvādāhārakaṃ śarīraṃ TARVV-MK 152,25śubhamityucyate | TARV-MK 2.49.2viśuddhakāryatvādviśuddhābhidhānaṃ kārpāsatantuvat | TARVV-MK 152,26 yathā kārpāsakāryeṣu tantuṣu kārpāsa- TARVV-MK 152,27vyapadeśaḥ kārpāsāstantava iti | tathā viśuddhasya puṇyakarmaṇo'śabalasya niravadyasya kāryatvādvi- TARVV-MK 152,28śuddhamityākhyāyate | TARV-MK 2.49.3ubhayato vyāghātābhāvādavyāghāti | TARVV-MK 152,29 na hyāhārakaśarīreṇānyasya vyāghāto nāpyanye- TARVV-MK 152,30nāhārakasyetyubhayato vyāghātābhāvādavyāghātīti vyapadiśyate | TARV-MK 2.49.4caśabdastatprayojanasamuccayārthaḥ | TARVV-MK 152,31 tasya prayojanasamuccayārthaścaśabdaḥ kriyate | tadyathā TARVV-MK 153,01kadācillabdhiviśeṣasadbhāvajñānārthaṃ kadācitsūkṣmapadārthanirdhāraṇārthaṃ saṃyamaparipālanārthaṃ ca TARVV-MK 153,02bharatairāvateṣu kevalivirahe jātasaṃśayastannirṇayārthaṃ mahāvideheṣu kevalisakāśaṃ jigamiṣuraudāri- TARVV-MK 153,03keṇa me mahānasaṃyamo bhavatīti vidvānāhārakaṃ nirvartayati | TARV-MK 2.49.5āhārakamiti prāguktasya pratyāmnāyaḥ | TARVV-MK 153,04 evaṃ prakāramāhārakamityetasya pratipādanārthaṃ TARVV-MK 153,05punastasya pratyāmnāyaḥ kriyate | TARV-MK 2.49.6pramattasaṃyatagrahaṇaṃ svāmiviśeṣapratipattyartham | TARVV-MK 153,06 yadā āhārakaśarīraṃ nirvartayitumārabhate TARVV-MK 153,07tadā pramatto bhavatīti pramattasaṃyatasyetyucyate | TARV-MK 2.49.7iṣṭato'vadhāraṇārthamevakāropādānam | TARVV-MK 153,08 yathaivaṃ vijñāyate ‘pramattasaṃyatasyaivāhārakaṃ TARVV-MK 153,09nānyasya’ iti, maivaṃ vijñāyi ‘pramattasaṃyatasyāhārakameva’ iti, mābhūdaudārikādinivṛttiriti | TARV-MK 2.49.8eṣāṃ śarīrāṇāṃ parasparataḥ saṃjñā-svālakṣaṇya-svakāraṇa-svāmitva-sāmarthya-pramāṇa-kṣetra- sparśana-kālā-'ntara-saṃkhyā-pradeśa-bhāvā-'lpabahutvādibhirviśeṣo'vaseyaḥ | TARVV-MK 153,11 uktānuktārtha- TARVV-MK 153,12saṃgrahārthamidaṃ vākyam | tatra saṃjñāto'nyatvamaudārikādīnāṃ ghaṭapaṭādivat | TARVV-MK 153,13svālakṣaṇyānnānātvam — sthaulyalakṣaṇamaudārikam | vividharddhiguṇayuktavikaraṇalakṣaṇaṃ TARVV-MK 153,14vaikriyikam | duradhigamasūkṣmapadārthatattvanirṇayalakṣaṇamāhārakam | śaṅkhadhavalaprabhālakṣaṇaṃ taijasam | TARVV-MK 153,15taddvividham — niḥsaraṇātmakamitaracca | audārikavaikriyikahārakadehābhyantarasthaṃ dehasya dīpti- TARVV-MK 153,16heturaniḥsaraṇātmakam | yaterugracāritrasyātikruddhasya jīvapradeśasaṃyuktaṃ bahirniṣkramya dāhyaṃ pari- TARVV-MK 153,17vṛtyāvatiṣṭhamānaṃ niṣpāvaharitaphalaparipūrṇāṃ sthālīmagniriva pacati, paktvā ca nirvartate, TARVV-MK 153,18atha ciramavatiṣṭhate agninasād dāhyo'rtho bhavati, tadetanniḥsaraṇātmakam | sarvakarmaśarīrapraro- TARVV-MK 153,19haṇalakṣaṇaṃ kārmaṇam | TARVV-MK 153,20svakāraṇato'nyatvam — audārikaśarīranāmakāraṇamaudārikam, vaikriyikaśarīranāmakāraṇaṃ TARVV-MK 153,21vaikriyikam | āhārakaśarīranāmakāraṇamāhārakam, taijasaśarīranāmakāraṇaṃ taijasam, kārmaṇa- TARVV-MK 153,22śarīranāmakāraṇaṃ kārmaṇam | TARVV-MK 153,23svāmibhedādanyatvam — audārikaṃ tiryaṅmanuṣyāṇām, vaikriyikaṃ devanārakāṇām, tejo- TARVV-MK 153,24vāyukāyikapañcendriyatiryaṅmanuṣyāṇāṃ ca keṣāñcit | TARVV-MK 153,25āha codakaḥ — jīvasthāne yogabhaṅge saptavidhakāyayogasvāmiprarūpaṇāyām “audā- TARVV-MK 153,26rikakāyayogaḥ audārikamiśrakāyayogaśca tiryaṅmanuṣyāṇām, vaikriyikakāyayogo vaikriyika- TARVV-MK 153,27miśrakāyayogaśca devanārakāṇām”uktaḥ, iha tiryaṅmanuṣyāṇāmapītyucyate; TARVV-MK 153,28tadidamārṣaviruddhamiti; atrocyate — na, anyatropadeśāt | vyākhyāprajñaptidaṇḍakeṣuśarīrabhaṅge — TARVV-MK 154,01vāyoraudārikavaikriyikataijasakārmaṇāni catvāri śarīrāṇyuktāni manuṣyāṇāṃ pañca | evamapyā — TARVV-MK 154,02rṣayostayorvirodhaḥ; na virodhaḥ; ābhiprāyakatvāt | jīvasthāne sarvadevanārakāṇāṃ sarvakālaṃ vaikri- TARVV-MK 154,03yikadarśanāt tadyogavidhirityabhiprāyaḥ, naivaṃ tiryaṅmanuṣyāṇāṃ labdhipratyayaṃ vaikriyikaṃ sarveṣāṃ TARVV-MK 154,04sarvakālamasti kādācitkatvāt | vyākhyāprajñaptidaṇḍakeṣu tvastitvamātramabhipretyoktam | TARVV-MK 154,05āhārakaṃ pramattasaṃyatasya | taijasakārmaṇe sarvasaṃsāriṇām | TARVV-MK 154,06sāmarthyato'nyatvam — audārikasya sāmarthyaṃ dvedhā bhavaguṇapratyayatvāt | tiryaṅamanuṣyāṇāṃ TARVV-MK 154,07siṃhāṣṭāpadacakradharavāsudevādīnāṃprakṛṣṭāvakṛṣṭavīryadarśanādbhavapratyayam | prakṛṣṭatapobalānāmṛṣīṇāṃ TARVV-MK 154,08yaccharīravikaraṇasāmarthyaṃ tad guṇapratyayam | tapaḥsāmarthyaṃ taditi cet; na; audārikaśarīrādṛte TARVV-MK 154,09tapasaḥ kevalasya śarīravikaraṇasāmarthyābhāvāt | vaikriyikasya sāmarthyaṃ merupracalanasakalama- TARVV-MK 154,10hīmaṇḍalodvartanādi | āhārakasya sāmarthyamapratihatavīryatā | vaikriyikasyāpyapratihatasāmarthyaṃ TARVV-MK 154,11vajrapaṭalādiṣvapratighātadarśanāditi cet; na; indrasāmānikādīnāṃ prakarṣāprakarṣadarśanāt, TARVV-MK 154,12anantavīryayatinā cendravīryasya pratighātaśruteḥ sapratighātasāmarthyaṃ vaikriyikam | sarvāṇi cāhāraka- TARVV-MK 154,13śarīrāṇi tulyavīryatvādapratihatatvācca apratighātavīryāṇi | taijasasya sāmarthyaṃ kopaprasādāpekṣaṃ TARVV-MK 154,14dāhānugraharūpam | kārmaṇasya sāmarthyaṃ sarvakarmāvakāśadānam | TARVV-MK 154,15pramāṇato'nyatvam — sarvajaghanyenāṅgulāsaṃkhyeyabhāgapramāṇaṃ sūkṣmanigotaudārikam, utkarṣeṇa TARVV-MK 154,16sādhikayojanasahasrapramāṇaṃ nandīśvaravāpīpadmaudārikam | vaikriyikaṃ mūlaśarīrato jaghanyenāratni- TARVV-MK 154,17pramāṇaṃ sarvārthasiddhidevasya, utkarṣeṇa pañcadhanuḥśatapramāṇaṃ tamastamaḥprabhāyāṃ nārakasya | vikriya- TARVV-MK 154,18yotkarṣeṇa jambūdvīpapramāṇaṃ vaikriyikaṃ śarīraṃ vikaroti devaḥ | āhārakamaratnipramāṇam | taijasa — TARVV-MK 154,19kārmaṇe jaghanyena yathopāttaudārikaśarīrapramāṇe, utkarṣeṇa kevalisamudghāte sarvalokapramāṇe | TARVV-MK 154,20kṣetrato'nyatvam — audārikavaikriyikāhārakāṇi lokasyāsaṃkhyeyabhāgakṣetre | taijasakārmaṇe TARVV-MK 154,21lokasyāsaṃkhyeyabhāge asaṃkhyeyeṣu vā bhāgeṣu sarvaloke vā prataralokapūraṇayoḥ | TARVV-MK 154,22sparśanato'nyatvam — audārikādānīm ekajīvaṃ prati vakṣyāmaḥ | audārikeṇa tiryagbhiḥ TARVV-MK 154,23sarvalokaḥ spṛṣṭaḥ | manuṣyaiḥ lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ | mūlavaikriyikaśarīreṇa lokasyāsaṃkhyeyabhāgā TARVV-MK 154,24uttaravaikriyikeṇā'ṣṭau caturdaśabhāgā deśonāḥ | katham ? saudharmadevaḥ svaparaprādhānyādāraṇācyuta- TARVV-MK 154,25vihārāt ṣaḍrajjūrgacchati | svaprādhānyāt adha āvālukapṛthivyā dve rajjū iti | āhārakeṇa TARVV-MK 154,26lokasyāsaṃkhyeyabhāgaṃ spṛśati | taijasakārmaṇābhyāṃ sarvalokam | TARVV-MK 154,27kālato'nyatvam — ekaṃ jīvaṃ prati vakṣyāmaḥ | miśrakaṃ varjayitvaudārikasya tiryaṅmanuṣyāṇāṃ TARVV-MK 154,28jaghanyenāntarmuhūrtaḥ, utkarṣeṇa trīṇi palyopamānyantarmuhūrtonāni | sa cāntarmuhūrto'paryāptakālaḥ | TARVV-MK 154,29vaikriyikasya devān prati mūlavaikriyikadehasya jaghanyena daśavarṣasahasrāṇi aparyāptakālāntarmuhūrto- TARVV-MK 154,30nāni, utkarṣeṇa trayastriṃśatsāgaropamāṇi aparyāptakālāntarmuhūrtonāni | uttaravaikriyikasya TARVV-MK 154,31jaghanya utkṛṣṭaścā'ntarmuhūrtaḥ | tīrthakarajanmanandīśvarārhadāyatanādipūjāsu kathamiti cet ? TARVV-MK 154,32punaḥ punarvikaraṇāt santatyavicchedaḥ | āhārakasya kālo jaghanya utkṛṣṭaścā'ntarmuhūrtaḥ | taija — TARVV-MK 154,33sakārmaṇayoḥ santatyādeśād abhavyān pratyanādiraparyavasānaḥ kālaḥ, bhavyāṃśca kāṃścit prati ye TARVV-MK 154,34anantenāpi kālena na setsyanti | ye setsyanti tān pratyanādiḥ saparyavasānaḥ | ekasamayikaḥ TARVV-MK 154,35niṣekaṃ prati | taijasasya ṣaṭṣaṣṭisāgaropamāṇi | kārmaṇasya karmasthitiḥ saptatisāgaropama- TARVV-MK 154,36koṭikoṭyaḥ | TARVV-MK 155,01antarato'nyatvam — audārikādīnāmekajīvaṃ prati vakṣyāmi | miśrakaṃ varjayitvaudārika- TARVV-MK 155,02syāntarmuhūrto'ntaraṃ jaghanyam | kataro'ntarmuhūrtaḥ ? audārikamiśrakālo'ntarmuhūrtaḥ | katham ? TARVV-MK 155,03iha cāturgatikaḥ tiryaṅmanuṣyeṣūtpanno'ntarmuhūrtamaparyāptako bhūtvā paryāptakatvaṃ prāpyā'ntarmuhūrtaṃ TARVV-MK 155,04jīvitvā mṛtaḥ, punastiryaṅmanuṣyayoranyataratrotpannaḥ aparyāptimāntarmuhūrtikīmanubhūya paryāptako TARVV-MK 155,05jātaḥ, labdhamaudārikāntaram | utkarṣeṇa trayastriṃśatsāgaropamāṇi sātirekāṇi | katham ? yo TARVV-MK 155,06manuṣyastrayastriṃśatsāgaropamāyuṣkeṣu deveṣūtpadya sthitikṣaye pracyutaḥ punarmanuṣyeṣūtpadyate tasya yo- TARVV-MK 155,07'paryāptikālastenādhikāni trayastriṃśatsāgaropamāṇi | TARVV-MK 155,08vaikriyikasya jaghanyamantaramantarmuhūrtaḥ | katham ? manuṣyastiryagvā mṛtaḥ daśavarṣasahasrā- TARVV-MK 155,09yuṣkadeveṣūtpadya cyutaḥ manuṣyeṣu tiryakṣu cotpadya aparyāptakālamanubhūya punardevāyurbaddhvā TARVV-MK 155,10utpadyate, labdhamantaram | vaikriyikasyotkarṣeṇāntaramanantakālaḥ | katham ? devatvāccyuto'- TARVV-MK 155,11nantakālaṃ tiryaṅmanuṣyeṣvaṭitvā devo jātaḥ, aparyāptakālamanubhūya vaikriyikaśarīro dṛṣṭaḥ, TARVV-MK 155,12labdhamantaram | TARVV-MK 155,13āhārakasyāntaraṃ jaghanyamantarmuhūrtaḥ | pramattasaṃyata āhārakaṃ nirvatyāntarmuhūrtamāhārakeṇa TARVV-MK 155,14sthitaḥ kṛtāhārakaśarīrakārya upasaṃhṛtya punarlabdhisannidhānādantarmuhūrtamavasthāya nirvartayatīti TARVV-MK 155,15labdhamantaram | utkarṣeṇārdhapudgalaparivartaḥ antarmuhūrtonaḥ | katham ? yo'nādimithyādṛṣṭiḥ TARVV-MK 155,16darśanamohamupaśamyopaśamasamyaktvaṃ saṃyamaṃ ca yugapatpratipanna upaśamasamyaktvāccyuto vedaka — TARVV-MK 155,17samyaktvenotpadya antarmuhūrtaṃ sthitaḥ sannapramattasaṃyatasthāne āhārakaṃ baddhvā tataḥ pramattasaṃyato TARVV-MK 155,18nirvartya mūlaśarīraṃ praviśya mithyātvaṃ gataḥ, so'rdhapudgalaparivartaṃ deśonamaṭitvā manuṣyeṣūtpadya TARVV-MK 155,19pūrvavidhinā samyaktvamutpādyā'saṃyatasamyagdṛṣṭisaṃyatāsaṃyatayoranyataratra darśanamohaṃ kṣapayitvā TARVV-MK 155,20saṃyamaṃ pratipadyāpramatta āhārakasya bandhakaḥ pramatto nirvartayatīti labdhamantaram | atra ye TARVV-MK 155,21prāthamikāścatvāro'ntarmuhūrtāste katare ? prathamo darśanamohopaśamasamyaktvasamānakālasaṃyamānta- TARVV-MK 155,22rmuhūrtaḥ | dvitīyo vedakasamyaktvāntarmuhūrtaḥ | tṛtīya āhārakabandhāntarmuhūrtaḥ | caturtha āhāra- TARVV-MK 155,23kanirvṛttyantarmuhūrtaḥ | ete catvāra ādyā antarmuhūrtāḥ, uttarakālamāhārakaśarīranirvṛttyantarmuhūrtaḥ TARVV-MK 155,24pañcamaḥ mūlaśarīraṃ praviśya pramattāpramattābhyāṃ bahūn vārānanubhavato bahavo'ntarmuhūrtā ato'dhaḥ- TARVV-MK 155,25pravṛttakaraṇaviśuddhyā viśuddho viśrāntaḥ | apūrvakaraṇānivṛttisūkṣmasāmparāyakṣīṃṇakaṣāyasayogya- TARVV-MK 155,26yogināmekaiko'ntamuhūrtaḥ | iyatā kālena hīno'rdhapudgalaparivartaḥ | TARVV-MK 155,27taijasakārmaṇayornāstyantaraṃ sarvasaṃsāriṣu sarvakālaṃ sannidhānāt | TARVV-MK 155,28saṃkhyāto'nyatvam — audārikāṇyasaṃkhyeyā lokāḥ | vaikriyikāṇyasaṃkhyātāḥ śreṇayo loka- TARVV-MK 155,29pratarasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ | āhārakāṇi saṃkhyeyāni catuḥpañcāśat | taijasakārmaṇānyanantāni TARVV-MK 155,30anantānantalokāḥ | TARVV-MK 155,31pradeśato'nyatvam — audārikasyānantāḥ pradeśāḥ abhavyānāmanantaguṇāḥ siddhānāmananta — TARVV-MK 155,32bhāgāḥ | evaṃ śeṣāṇāṃ caturṇāmapi śarīrāṇām, anantasyānantavikalpatvātuduttarottarāṇya- TARVV-MK 156,01dhikāni, ādhikyaparimāṇaṃ prāguktam | TARVV-MK 156,02bhāvato'nyatvam — audārikādisvaśarīranāmodayāt sarvāṇyaudayikabhāvāni | TARVV-MK 156,03alpabahutvato'nyatvam — sarvataḥ stokānyāhārakāṇi, vaikriyikāṇyasaṃkhyeyaguṇāni | ko TARVV-MK 156,04guṇākāraḥ ? asaṃkhyātāḥ śreṇayaḥ, lokapratarasyāsaṃkhyeyabhāgāḥ | tata audārikāṇi asaṃkhyeya- TARVV-MK 156,05guṇāni | ko guṇakāraḥ ? asaṃkhyeyā lokāḥ | taijasakārmaṇānyanantaguṇāni | ko guṇakāraḥ ? TARVV-MK 156,06siddhānāmanantaguṇāḥ | TARVV-MK 156,07ātmādhiśritakārmaṇanimittavijṛmbhitāni śarīrāṇi bibhratāṃ saṃsāriṇāṃ cāturvidhyava- TARVV-MK 156,08tāmindriyasaṃbandhaṃ prati vikalpabhājāṃ prati prāṇinaḥ kiṃ triliṅgasannidhānam uta liṅganiyamaḥ TARVV-MK 156,09kaścidastīti ? ata uttaraṃ paṭhati — TA-MK 2.50 nārakasammūrcchino napuṃsakāni || TARV-MK 2.50.1dharmārthakāmamokṣakāryanaraṇānnarāḥ | TARVV-MK 156,11 dharmārthakāmamokṣalakṣaṇāni kāryāṇi nṛṇanti TARVV-MK 156,12nayantīti narāḥ | TARV-MK 2.50.2narān kāyantīti narakāṇi | TARVV-MK 156,13 śītoṣṇāsadvedyodayāpāditavedanayā narān kāyanti TARVV-MK 156,14śabdāyanta iti narakāṇi | TARV-MK 2.50.3nṛṇantīti vā | TARVV-MK 156,15 athavā pāpakṛtaḥ prāṇina ātyantikaṃ duḥkhaṃ nṛṇanti nayantīti TARVV-MK 156,16narakāṇi | auṇādikaḥ kartaryakaḥ | TARVV-MK 156,17narakeṣu bhavā nārakāḥ | saṃmūrcchanaṃ saṃmūrcchaḥ, sa eṣāmastīti saṃmūrcchinaḥ | nārakāśca TARVV-MK 156,18saṃmūrcchinaśca nārakasaṃmūrcchinaḥ | TARV-MK 2.50.4napuṃsakavedāśubhanāmodayānnapuṃsakāni | TARVV-MK 156,19 cāritramohavikalpanokaṣāyabhedasya napuṃsaka — TARVV-MK 156,20vedasyāśubhanāmnaścodayānna striyo na pumāṃsa iti napuṃsakāni bhavanti | nārakasaṃmūrcchino TARVV-MK 156,21napuṃsakānyeveti niyamaḥ | tatra hi strīpuṃsaviṣayā manojñaśabdagandharūparasasparśasaṃbandhanimittā TARVV-MK 156,22svalpāpi sukhamātrā nāsti | TARVV-MK 156,23yadyevamavadhriyate arthādāpannametaduktebhyo'nye ye saṃsāriṇaḥ teṣāṃ triliṅgatvamiti, yatrātya- TARVV-MK 156,24ntanapuṃ sakaliṅgasyābhāvastatpratipādanārthamāha — TA-MK 2.51 na devāḥ || TARV-MK 2.51.1strīpuṃsaviṣayaniratiśayasukhānubhavanād deveṣu napuṃsakābhāvaḥ | TARVV-MK 156,26 straiṇaṃ pausnaṃ ca yanni- TARVV-MK 156,27ratiśayaṃ sukhaṃ śubhagatināmodayāpekṣaṃ tadevānubhavantīti na teṣu napuṃsakāni santi | taccopari TARVV-MK 156,28vakṣyate | TARVV-MK 156,29athetare kiyalliṅgā iti ? ata āha — TA-MK 2.52 śeṣāstrivedāḥ || TARVV-MK 156,31trayo vedā yeṣāṃ te trivedāḥ | ke punaste ? strītvaṃ pustvaṃ napuṃsakatvamiti | kathaṃ teṣāṃ TARVV-MK 156,32siddhiḥ ? TARV-MK 2.52.1nāmakarmacāritramohanokaṣāyodayādvedatrayasiddhiḥ | TARVV-MK 157,01 nāmakarmaṇaścāritramohavikalpasya TARVV-MK 157,02nokaṣāyasya codayādvedatrayasya siddhirbhavati | vedyata iti vedo liṅgamityarthaḥ | talliṅgaṃ TARVV-MK 157,03dvividham — dravyaliṅgaṃ bhāvaliṅgaṃ ceti | nāmakarmodayād yonimehanādi dravyaliṅgaṃ bhavati | noka- TARVV-MK 157,04ṣāyodayādbhāvaliṅgam | tatra strīvedodayāt styāyatyasyāṃ garbha iti strī | puṃvedodayāt sūte TARVV-MK 157,05janayatyapatyamiti pumān | napuṃsakavedodayāt tadubhayaśaktivikalaṃ napuṃsakam | rūḍhiśabdāścaite | TARVV-MK 157,06ruḍhiṣu ca kriyā vyutpattyarthaiva, yathā gacchatīti gauriti | itarathā hi garbhadhāraṇādikriyāprādhānye TARVV-MK 157,07bālavṛddhānāṃ tiryaṅmanuṣyāṇāṃ devānāṃ kārmaṇakāyayogasthānāṃ ca tadabhāvāt strītvādivyapa- TARVV-MK 157,08deśo na syāt | tatra hi strīvedo dāruvahnivat, puṃvedastṛṇāgnivat, iṣṭakāgnivannapuṃsakavedaḥ | TARVV-MK 157,09te ete trayo'pi vedāḥ śeṣāṇāṃ garbhajānāṃ bhavanti | TARVV-MK 157,10ya ime janmayoniśarīraliṅgasaṃbandhāhitaviśeṣāḥ prāṇino nirdiśyante devādayo vici- TARVV-MK 157,11tradharmādharmavaśīkṛtāścatasṛṣu gatiṣu śarīrāṇi dhārayantaḥ kiṃ yathākālamupabhuktāyuṣo TARVV-MK 157,12mūrtyantarāṇyāskandanti uta ayathākālamapīti ? ata uttaraṃ paṭhati- TA-MK 2.53 aupapādikacaramottamadehā'saṃkhyeyavarṣāyuṣo'napavarttyāyuṣaḥ || TARV-MK 2.53.1aupapādikā uktāḥ | TARVV-MK 157,14 uktā vyākhyātā aupapādikā devanārakā iti TARV-MK 2.53.2caramaśabdasyāntavācitvāttajjanmani nirvāṇārhagrahaṇam | TARVV-MK 157,15 caramaśabdo'ntaparyāyavācī | TARVV-MK 157,16caramo deho yeṣāṃ ta ime caramadehā iti parītasaṃsārāstajjanmani nirvāṇārhā gṛhyante | TARV-MK 2.53.3uttamaśabdasyotkṛṣṭavācitvāccakradharādigrahaṇam | TARVV-MK 157,17 ayamuttamaśabda utkṛṣṭavācī, TARVV-MK 157,18uttamo deho yeṣāṃ ta ime uttamadehā iti cakradharādigrahaṇaṃ veditavyam | TARV-MK 2.53.4upamāpramāṇagamyāyuṣo'saṃkhyeyavarṣāyuṣaḥ | TARVV-MK 157,19 atītasaṃkhyānamupamāpramāṇena palyādinā TARVV-MK 157,20gamyamāyuryeṣāṃ ta ime'saṃkhyeyavarṣāyuṣastiryaṅmanuṣyā uttarakurvādiṣu prasūtāḥ | TARV-MK 2.53.5bāhyapratyayavaśādāyuṣo hrāso'pavartaḥ | TARVV-MK 157,21 bāhyasyopaghātanimittasya viṣaśastrādeḥ sati TARVV-MK 157,22sannidhāne hrāso'pavarta ityucyate | apavarttyamāyuyeṣāṃ ta ime apavartyāyuṣaḥ, nāpavartyāyuṣo'napa- TARVV-MK 157,23vartyāyuṣaḥ | ete aupapādikādaya uktā anapavartyāyuṣāḥ, na hi teṣāmāyuṣo bāhyanimittavaśā- TARVV-MK 157,24dapavarto'sti | TARV-MK 2.53.6antyacakradharavāsudevādīnāmāyuṣo'pavartadarśanādavyāptiḥ | TARVV-MK 157,25 uttamadehāścakradharādayo'na- TARVV-MK 157,26pavartyāyuṣāḥ ityetallakṣaṇamavyāpi | kutaḥ ? antasya cakradharasya brahmadattasya vāsudevasya ca TARVV-MK 157,27kṛṣṇasya anyeṣāṃ ca tādṛśānāṃ bāhyanimittavaśādāyurapavartadarśanāt | TARV-MK 2.53.7na vā; caramaśabdasyottamaviśeṣaṇatvāt | TARVV-MK 157,28 na vaiṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? caramaśabda — TARVV-MK 157,29syottamaviśeṣaṇatvāt | carama uttamo deho yeṣāṃ te caramottamadehā iti | TARV-MK 2.53.8uttamagrahaṇameveti cet; na; tadanivṛtteḥ | TARVV-MK 158,01 syādetat — uttamagrahaṇamevāstu uttamadehā TARVV-MK 158,02iti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? tadanivṛtteḥ, yo doṣa ukto'vyāptiriti sa tadavastha eva TARVV-MK 158,03teṣāmapyuttamadehatvāt | TARV-MK 2.53.9caramagrahaṇameveti cet; na; tasyottamatvapratipādanārthatvāt | TARVV-MK 158,04 syānmatam — caramagrahaṇa- TARVV-MK 158,05mevāstu caramadehā iti, nārtha uttamagrahaṇeneti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tasyottamatvapratipāda- TARVV-MK 158,06nārthatvāt | sa hi caramo dehaḥ sarve ṣāmuttama ityarthaḥ pratipādyate | caramadehā iti vā keṣāñcit TARVV-MK 158,07pāṭhaḥ | eteṣāṃ niyamenāyuranapavartyamitareṣāmaniyamaḥ | TARV-MK 2.53.10aprāptakālasya maraṇānupalabdherapavartābhāva iti cet; na; dṛṣṭatvādāmraphalādivat | TARVV-MK 158,09yathā avadhāritapākakālāt prāk sopāyopakrame satyāmraphalādīnāṃ dṛṣṭaḥ pākastathā paricchi- TARVV-MK 158,10nnamaraṇakālāt prāgudīraṇāpratyaya āyuṣo bhavatyapavartaḥ | TARV-MK 2.53.11āyurvedasāmarthyācca | TARVV-MK 158,11 yathā aṣṭāṅgāyurvedavidbhiṣak prayoge atinipuṇo yathākāla- TARVV-MK 158,12vātādyudayāt prāk vamanavirecanādinā anudīrṇameva śleṣmādi nirākaroti, akālamṛtyuvyu- TARVV-MK 158,13dāsārthaṃ rasāyanaṃ copadiśati, anyathā rasāyanopadeśasya vaiyarthyam | nacādo'sti ? ata āyurve- TARVV-MK 158,14dasāmarthyādastyakālamṛtyuḥ | TARV-MK 2.53.12dukhapratīkārārthaṃ iti cet; na; ubhayathā darśanāt | TARVV-MK 158,15 syānmatam — duḥkhapratīkāro'rtha TARVV-MK 158,16āyurvedasyeti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? ubhayathā darśanāt | utpannānutpannavedanayorhi ciki- TARVV-MK 158,17tsādarśanāt | TARV-MK 2.53.13kṛtapraṇāśaprasaṅga iti cet; na; datvaiva phalaṃ nivṛtteḥ | TARVV-MK 158,18 syānmatam — yadyakālamṛtyu- TARVV-MK 158,19rasti kṛtapraṇāśaḥ prasajyeta iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? datvaiva phalaṃ nivṛtteḥ, nākṛtasya TARVV-MK 158,20karmaṇaḥ phalamupabhujyate, na ca kṛtakarmaphalavināśaḥ, anirmokṣaprasaṅgāt, dānādikriyārambhābhā — TARVV-MK 158,21vaprasaṅgācca | kintu kṛtaṃ karma kartre phalaṃ datvaiva nivartate vitatārdrapaṭaśoṣavat ayathākālanirvṛttaḥ TARVV-MK 158,22pāka ityayaṃ viśeṣaḥ | TARVV-MK 158,23iti tattvārthavārtike vyākhyānālaṅkāre dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ | TARVV-MK 158,24TARVV-MK 158,25TARVV-MK 158,26TARVV-MK 159,00tṛtīyo'dhyāyaḥTARVV-MK 159,01mokṣamārge trividhe'dhikṛte ādāvupadiṣṭasya samyagdarśanasya viṣayapradarśanārthe jīvādipadārtho- TARVV-MK 159,02padeśe kartavye jīvā nirdiṣṭāḥ | idānīṃ tadadhiṣṭhānavyākhyānaprasaṅgena lokavibhāgo vaktavyaḥ | sa TARVV-MK 159,03punastrividhaḥ — adholokastiryagloka ūrdhvalokaḥ | tatra kramaprāptasyā'dholokasya varṇanārtha- TARVV-MK 159,04mucyate | athavā saṃvegahetutvāt tāḥ nārakīḥ śītoṣṇanimittāḥ sutīvravedanāḥ śrutvā'yaṃ kathaṃ TARVV-MK 159,05saṃvignaḥ syāditi prathamamadholoka ucyate | athavā, “bhavapratyayo'vadhirdevanārakāṇām”TARVV-MK 159,06 ityevamādiṣu nārakāḥ śrutāḥ, tataḥ pṛcchati ke te nārakā iti ? tatpratipāda- TARVV-MK 159,07nārthaṃ tadadhikaraṇanirdeśaḥ kriyate — TA-MK 3.1 ratnaśarkarāvālukāpaṅkadhūmatamomahātamaḥprabhābhūmayo ghanāmbuvātā- kāśapratiṣṭhāḥ saptādho'dhaḥ || TARV-MK 3.1.1ratnādīnāmitaretarayoge dvandvaḥ | TARVV-MK 159,10 ratnaṃ ca śarkarā ca vālukā ca paṅkaśca dhūmaśca TARVV-MK 159,11tamaśca mahātamaśca ratnaśarkarāvālukāpaṅkadhūmatamomahātamāṃsīti itaretarayoge dvandvo draṣṭavyaḥ | TARV-MK 3.1.2prabhāśabdasya pratyekaṃ parisamāptirbhujivat | TARVV-MK 159,12 yathā devadattajinadattagurudattā bhojyantā- TARVV-MK 159,13miti pratyekaṃ bhujiḥ parisamāpyate, evaṃ prabhāśabdasyāpi pratyekaṃ parisamāptirveditavyā- TARVV-MK 159,14ratnaprabhā-śarkarāprabhā-vālukāprabhā-paṅkaprabhā-dhūmaprabhā-tamaḥprabhā-mahātamaḥprabhā-ceti | TARV-MK 3.1.3sāhacaryāttācchabdyasiddhiryaṣṭivat | TARVV-MK 159,15 yathā yaṣṭisahacarito devadatto yaṣṭirityucyate TARVV-MK 159,16tathā citra-vajra-vaiḍūrya-lohitākṣamasāra-galva-gomeda-pravāla-jyotī-rasāñjanamūlakāṅka-sphaṭika- TARVV-MK 159,17candana-barbaka-bakula-śilāmayākhyaṣoḍaśadhāpariklṛptaratnaprabhāsahacaritatvāt ratnaprabhā bhūmiḥ | TARVV-MK 159,18śarkarāprabhāsahacaritā śarkarāprabhā | vālukāprabhāsahacaritā vālukāprabhā | paṅkaprabhāsahacaritā TARVV-MK 159,19paṅkaprabhā | dhūmaprabhāsahacaritā dhūmaprabhā | tamaḥprabhāsahacaritā tamaḥprabhā | mahātamaḥprabhāsahaca- TARVV-MK 159,20ritā mahātamaḥprabheti | TARV-MK 3.1.4tamaḥprabheti viruddhamiti cet; na; svātmaprabhopapatteḥ | TARVV-MK 159,21 syānmatam — tamo'ndhakāraḥ TARVV-MK 159,22prabhā prakāśa iti viruddhāvetāvarthau — yadi tamo na prabhā, atha prabhā na tamaḥ, tamaḥprabhetyabhi- TARVV-MK 159,23dhānamanupapannamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? svātmaprabhopapatteḥ | na dīptirūpaiva prabhā | kiṃ tarhi ? TARVV-MK 159,24dravyāṇāṃ svātmaiva mṛjā prabhā yatsannidhānāt manuṣyādīnāmayaṃ saṃvyavahāro bhavati snigdha- TARVV-MK 159,25kṛṣṇaprabhamidaṃ rūkṣakṛṣṇaprabhamidamiti, tatastamaso'pi svātmaiva kṛṣṇā prabhā astīti nāsti TARVV-MK 159,26virodhaḥ | bāhyaprakāśāpekṣā seti cet; aviśeṣaprasaṅgaḥ syāt | TARV-MK 3.1.5anādipāriṇāmikasaṃjñānirdeśādvā indragopavat | TARVV-MK 160,01 yathā indragopa iti kasyacijjantoḥ TARVV-MK 160,02saṃjñā anādiḥ svābhāvikī | na hyasau indraṃ gopāyatīti indragopaḥ | evaṃ tamaḥprabhādisaṃjñā TARVV-MK 160,03api anādipāriṇāmikyo veditavyāḥ | TARV-MK 3.1.6bhede rūḍhiśabdānāmagamakatvamavayavārthābhāvāditi cet; na; sūtrasya pratipādanopāya — tvāt | TARVV-MK 160,05 syādetat — yadyete anaimittikā rūḍhiśabdā bhede gamakatvameṣāṃ nāsti | kutaḥ ? TARVV-MK 160,06avayavārthābhāvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? sūtrasya pratipādanopāyatvāt | teṣāṃ saṃjñā — TARVV-MK 160,07śabdānāṃ pratipādanopāyabhūtamidam | asmānnibandhanasthānācchabdāntarāṇyupaplavante yairarthāḥ TARVV-MK 160,08saṃjñāyante | TARV-MK 3.1.7bhūmigrahaṇamadhikaraṇaviśeṣapratipattyartham | TARVV-MK 160,09 yathā svargapaṭalāni bhūmimanāśrityā avasthi — TARVV-MK 160,10tāni na tathā nārakāvāsāḥ | kiṃ tarhi ? bhūmīrāśritya vyavasthitā ityadhikaraṇaviśeṣaprati — TARVV-MK 160,11pattyarthaṃ bhūmigrahaṇam | TARV-MK 3.1.8ghanāmbvādigrahaṇaṃ tadālambananirjñānārtham | TARVV-MK 160,12 tāsāṃ bhūmīnāmālambananirjñānārthaṃ ghanāmbvā- TARVV-MK 160,13digrahaṇaṃ kriyate | ghanamevāmbu ghanāmbu | ghanāmbu ca vātaścākāśaṃ ca ghanāmbuvātākāśāni, TARVV-MK 160,14tāni pratiṣṭhā āśrayo yāsāṃ tā ghanāmbuvātākāśapratiṣṭhāḥ | sarvā etā bhūmayaḥ ghanodadhivala- TARVV-MK 160,15yapratiṣṭhāḥ, ghanodadhivalayaṃ ghanavātavalayapratiṣṭham, ghanavātavalayaṃ tanuvātavalayapratiṣṭham, tanu- TARVV-MK 160,16vātavalayamākāśapratiṣṭham, ākāśamātmapratiṣṭhaṃ tasyaivādhārādheyatvāt | trīṇyapyetāni valayā- TARVV-MK 160,17nyanvarthasaṃjñāni pratyekaṃ viṃśatiyojanasahasrabāhalyāni | tatra ghanodadhayo mudgasannibhāḥ, ghanavātā TARVV-MK 160,18gomūtravarṇāḥ, avyaktavarṇāstanuvātāḥ | TARVV-MK 160,19tatra ratnaprabhāyā bāhulyamekaṃ yojanaśatasahasramaśītiśca yojanasahasrāṇi | tasyāstrayo TARVV-MK 160,20bhāgāḥ — kharapṛthivībhāgaḥ, paṅkabahulaḥ, abbahulaśceti | tatra citrādiṣoḍaśadhāpraklṛptaratnā- TARVV-MK 160,21ñcitaḥ kharapṛthivībhāgaḥ, ṣoḍaśayojanasahasrabahalaḥ | paṅkabahulaḥ caturaśītiyojanasahasra- TARVV-MK 160,22bahalaḥ | abbahulo'śītiyojanasahasrabahalaḥ | tatra kharapṛthivībhāgasyoparyadhaścaikaikaṃ yojana- TARVV-MK 160,23sahasraṃ parityajya madhyamabhāgeṣu caturdaśasu yojanasahasreṣu kinnarakimpuruṣamahoragagandharvayakṣa- TARVV-MK 160,24bhūtapiśācānāṃ saptānāṃ vyantarāṇāṃ nāgavidyutsuparṇāgnivātastanitodadhidvīpadikkumārāṇāṃ TARVV-MK 160,25navānāṃ bhavanavāsināṃ cāvāsāḥ | paṅkabahulabhāge asurarākṣasānāmāvāsāḥ | abbahulabhāge TARVV-MK 160,26narakāṇi | śarkarāprabhāyāṃ bāhalyaṃ dvātriṃśadyojanasahasrāṇi | tato'dho'dhastanāni caturbhiśca TARVV-MK 160,27caturbhiryojanasahasronāni bāhalyāni veditavyāni āṣaṣṭhyāḥ | saptamyām aṣṭau yojana- TARVV-MK 160,28sahasrāṇi | sarvāsāṃ tāsāmantarāṇi tiryak cāsaṃkhyeyā yojanakoṭikoṭyaḥ | TARV-MK 3.1.9saptagrahaṇamiyattāvadhāraṇārtham | TARVV-MK 160,29 yathā gamyeta saptaiva narakādhārā bhūmayo nāṣṭau na TARVV-MK 160,30ṣaṭ ceti saṃkhyāntaranivṛttyartham | santi hi kecittantrāntarīyāḥ — “ananteṣu lokadhātuṣvanantāḥ TARVV-MK 161,01pṛthivīprastārāḥ” ityadhyavasitāḥ | kathaṃ teṣāṃ nivṛttiḥ ? syādvādanītinirūpi- TARVV-MK 161,02takarmaphalasaṃbandhādiṣu yuktisadbhāvāt ārhatasyāgamasya prāmāṇyaṃ na śeṣāṇāṃ tadabhāvāditi | TARV-MK 3.1.10adho'dhovacanaṃ tiryakpracayanivṛttyartham | TARVV-MK 161,03 yathā gamyeta adho'dha eva saptāpi bhūmayo TARVV-MK 161,04na tiryakpracayenāvasthitā iti pratipattyarthamadho'dhograhaṇam | TARV-MK 3.1.11sāmīpyābhāvād dvitvānupapattiriti cet; na; antarasyāvivakṣitatvāt | TARVV-MK 161,05 syānmatam — TARVV-MK 161,06pratyekaṃ bhūmīnāmantarāṇyasaṃkhyātayojanakoṭīkoṭiparimāṇāni tataḥ sāmīpyābhāvād dvitvābhāva TARVV-MK 161,07iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? antarasyāvivakṣitatvāt | kathamavivakṣā sataḥ ? sato'pya — TARVV-MK 161,08vivakṣā bhavati yathā alomikā eḍakāḥ anudarā kanyeti | TARV-MK 3.1.12tulyajātīyenāvyavadhānaṃ sāmīpyamiti vā | TARVV-MK 161,09 athavā yadantaraṃ tatpūrvottarabhāgāntaḥ- TARVV-MK 161,10pātitvāt sāmīpyamiti taddyotanārthaṃ dvitvam | TARV-MK 3.1.13‘pṛthutarāḥ’ iti keṣāñcit pāṭhaḥ | TARVV-MK 161,11kecidatra ‘pṛthutarāḥ’ iti paṭhanti | TARV-MK 3.1.14atra taranirdeśaḥ kutaḥ ? prakarṣābhāvāt | TARVV-MK 161,12 dvayordvayorvā'bhisaṃbandhe sati mahattva- TARVV-MK 161,13viśeṣaprakhyāpanārthastaraśabdaḥ | evamapi ratnaprabhāyāḥ pṛthutarāvyapadeśo nāsti pratiyogya — TARVV-MK 161,14bhāvāt | api ca śarkarāprabhādīnāṃ prakarṣābhāvaḥ adho'dho hīnaparimāṇatvāt | tasmā- TARVV-MK 161,15dadho'dhaḥ pṛthutarā iti vyapadeśo nopapadyate | TARVV-MK 161,16syādetat — adholokasya vetrāsanasaṃsthānasyādhodhaḥ pṛthutvaprakarṣāt pṛthutarā iti vyapadeśa TARVV-MK 161,17iti; tacca na; bhūmibhyo bahistatpṛthutvam | evaṃ hyuktam — “svayambhūramaṇasamudrāntādava- TARVV-MK 161,18lambitā rajjuḥ saptamyāḥ bhūmeravasāne pūrvādidigvibhāgāvagāhikālamahākālarauravamahāraura — TARVV-MK 161,19vānte patati” iti | athāpi kathañcit syāt prakarṣaḥ; tiryak pṛthutarā iti TARVV-MK 161,20vaktavyaṃ syānnādho'dhaḥ iti | athāpi kathañcidanena viśeṣaṇenārthaḥ, evaṃ grāhyaḥ adho'dho TARVV-MK 161,21vedanāprakarṣāprakarṣayogādāyuṣo'tiśayādvā tannimittasya tadvyapadeśadarśanāt, tatsaṃbandhādvā bhūmayaḥ TARVV-MK 161,22pṛthutarā iti vyapadiśyante | evamapi ratnaprabhāyāṃ pṛthutarāvyapadeśo nopapadyata eva | TARVV-MK 161,23atrāha — kiṃ tā bhūmayo nārakāṇāṃ sarvatrāvāsā āhosvit kvacit kvaciditi ? TARVV-MK 161,24tannirdhāraṇārthamāha — TA-MK 3.2 tāsu triṃśatpañcaviṃśatipañcadaśadaśatripañconaikanarakaśatasahasrāṇi pañca caiva yathākramam || TARVV-MK 161,27tāsu ratnaprabhādiṣu bhūmiṣu narakāṇyanena saṃkhyāyante | TARV-MK 3.2.1triṃśadādīnāṃ parasparābhisaṃbandhe vṛttiḥ | TARVV-MK 161,28 triṃśadādīnāṃ padānāṃ parasparābhisaṃbandhe sati TARVV-MK 161,29vṛttirveditavyā | pañcabhirūnaṃ pañconaṃ pañconaṃ ca tadekaṃ ca tatpañconaikam | triṃśacca pañca- TARVV-MK 161,30viṃśatiśca pañcadaśa ca daśa ca trīṇi ca pañconaikaṃ ca triṃśatpañcaviṃśatipañcadaśadaśatri- TARVV-MK 162,01pañconaikāni | śatānāṃ sahasrāṇi śataśahasrāṇi narakāṇāṃ śatasahasrāṇi narakaśatasahasrāṇi, TARVV-MK 162,02triṃśatpañcaviṃśatipañcadaśadaśatripañconaikāni ca tāni narakaśatasahasrāṇi ca tāni triṃśat- TARVV-MK 162,03pañcaviṃśatipañcadaśadaśatripañconaikanarakaśatasahasrāṇi | TARV-MK 3.2.2yathākramavacanaṃ yathāsaṃkhyābhisaṃbandhārtham | TARVV-MK 162,04 yo yaḥ kramo yathākramam, tasya vacanaṃ TARVV-MK 162,05ratnaprabhādibhiḥ, triṃśatādīnāṃ yathāsaṃkhyābhisaṃbandho yathā syāditi | tadyathā — ratnaprabhāyāṃ TARVV-MK 162,06triṃśannarakaśatasahasrāṇi | śarkarāprabhāyāṃ pañcaviṃśatinarakaśatasahasrāṇi | vālukāprabhāyāṃ TARVV-MK 162,07pañcadaśanarakaśatasahasrāṇi | paṅkaprabhāyāṃ daśanarakaśatasahasrāṇi | dhūmaprabhāyāṃ trīṇi TARVV-MK 162,08narakaśatasahasrāṇi | tamaḥprabhāyāṃ pañconamekaṃ narakaśatasahasram | mahātamaḥprabhāyāṃ pañca TARVV-MK 162,09narakāṇi | TARVV-MK 162,10tatra ratnaprabhāyāṃ abbahulabhāge uparyadhaścaikaikaṃ yojanasahasraṃ varjayitvā madhye narakāṇi TARVV-MK 162,11bhavanti | tāni tridhā varṇyante, indraka-śreṇi-puṣpaprakīrṇakavibhāgena | tatra trayodaśanaraka- TARVV-MK 162,12prastārāḥ, trayodaśaiva indrakanarakāṇi sīmantaka-niraya-rauruk-bhrānta-udbhrānta-sambhrānta-asaṃ- TARVV-MK 162,13bhrānta-vibhrānta-tapta-trasta-vyutkrānta-avakrānta-vikrāntanāmāni | śarkarāprabhāyāmekādaśa naraka- TARVV-MK 162,14prastārāḥ ekādaśaivendrakanarakāṇi — stanaka-saṃstanaka-vanaka-manaka-ghāṭa-saṃghāṭa-jihva-ujjihvi- TARVV-MK 162,15kālola-loluka-stanalolukākhyāni | vālukāprabhāyāṃ nava narakaprastārā navaivendrakanarakāṇi- TARVV-MK 162,16tapta-trasta-tapana-ātapana-nidāgha-prajvalita-ujjvalita-saṃjvalita-saṃprajvalitasaṃjñakāni | paṅka- TARVV-MK 162,17prabhāyāṃ saptanarakaprastārāḥ saptaivendrakanarakāṇi — āra-māra-tāra-varcaska-vaimanaska-khaḍa-akha- TARVV-MK 162,18ḍākhyāni | dhūmaprabhāyāṃ pañca narakaprastārāḥ — pañcaivendrakanarakāṇi — tamo — bhrama-jhaṣa-andha- TARVV-MK 162,19tamisrābhidhānāni | tamaḥprabhāyāṃ trayo narakaprastārāḥ — trīṇyevendrakanarakāṇi hima-vardala- TARVV-MK 162,20lallakanāmadheyāni | mahātamaḥprabhāyāmeko narakaprastāraḥ, ekamevendrakanarakamapratiṣṭhānākhyam | TARVV-MK 162,21tatra sīmantakasya catasṛṣu dikṣu catasro narakaśreṇyo nirgatāstathā vidikṣvapi | tadantareṣu TARVV-MK 162,22puṣpaprakīrṇakanarakāṇi | tatraikaikasyāṃ diṅnarakaśreṇyāmekānnapañcāśadekānnapañcāśannarakāṇi | TARVV-MK 162,23tathaikaikasyāṃ vidiṅnarakaśreṇyām aṣṭacatvāriṃśadaṣṭacatvāriṃśannarakāṇi | evaṃ nirayādiṣva — TARVV-MK 162,24pyekaikaṃ parihāpya netavyāni | TARVV-MK 162,25tatra prathamāyāṃ pṛthivyāṃ śreṇīndrakanarakāṇāṃ saṃkhyā catuścatvāriṃśacchatāni trayastriṃtraśāni | TARVV-MK 162,26puṣpaprakīrṇakānāmekānnatriṃśacchatasahasrāṇi pañcanavatiśca sahasrāṇi pañcaśatāni saptaṣaṣṭya- TARVV-MK 162,27dhikāni | etāvubhāvapi rāśī sapiṇḍitau triṃśannarakaśatasahasrāṇi | dvitīyāyāṃ śreṇīndraka- TARVV-MK 162,28narakasaṃkhyā ṣaḍviṃśatiśatāni pañcanavatyuttarāṇi | puṣpaprakīrṇakānāṃ saṃkhyā caturviṃśati- TARVV-MK 162,29śatasahasrāṇi saptanavatisahasrāṇi trīṇi śatāni pañca ca | etāvubhāvapi rāśī sapiṇḍitau TARVV-MK 162,30pañcaviṃśatinarakaśatasahasrāṇi | tṛtīyāyāṃ śreṇīndrakanarakasaṃkhyā caturdaśaśatāni pañcā- TARVV-MK 162,31śītyadhikāni | puṣpaprakīrṇakasaṃkhyā caturdaśaśatasahasrāṇi aṣṭānavatisahasrāṇi pañcaśatāni TARVV-MK 162,32pañcadaśādhikāni | etāvubhāvapi rāśī sapiṇḍitau pañcadaśanarakaśatasahasrāṇi | caturthyāṃ TARVV-MK 162,33śreṇīndrakanarakasaṃkhyā saptādhikāni saptaśatāni | puṣpaprakīrṇakasaṃkhyā navanarakaśatasahasrāṇi TARVV-MK 162,34navanavatiśca sahasrāṇi dve śate trinavatyuttare | etāvubhāvapi rāśī sapiṇḍitau daśanarakaśata — TARVV-MK 163,01sahasrāṇi | pañcamyāṃ śreṇīndrakanarakasaṃkhyā dve narakaśate pañcaṣaṣṭyadhike | puṣpaprakīrṇakasaṃkhyā TARVV-MK 163,02dve śatasahasre navanavatiśca sahasrāṇi saptaśatāni pañcatriṃśāni ca | etāvubhāvapi rāśī TARVV-MK 163,03sapiṇḍitau trīṇi narakaśatasahasrāṇi | paṣṭhyāṃ śreṇīndrakanarakasaṃkhyā triṣaṣṭinarakāṇi | TARVV-MK 163,04puṣpaprakīrṇakasaṃkhyā navanavatinarakasahasrāṇi navaśatāni dvātriṃśāni | etāvubhāvapi rāśī TARVV-MK 163,05sapiṇḍitau navanavatisahasrāṇi navaśatāni pañcanavatyuttarāṇi | saptamyāmindrakanarakameka — TARVV-MK 163,06mapratiṣṭhānaṃ nāma | śreṇīnarakāṇi catvāri | prācyāṃ diśi kālaṃ pratīcyāṃ mahākālam TARVV-MK 163,07apācyāṃ rauravam udīcyāṃ mahārauravam | vidikśreṇīnarakāṇi na santi | tānyetāni pañca | TARVV-MK 163,08sarvaśreṇīndrakanarakasaṃkhyā ṣaṇṇavatirnarakaśatāni tripañcāśāni | sarvapuṣpaprakīrṇakasaṃkhyā TARVV-MK 163,09tryaśītirnarakaśatasahasrāṇi navatisahasrādhikāni trīṇi ca śatāni saptacatvāriṃśāni | TARVV-MK 163,10etāvubhāvapi rāśī sapiṇḍitau caturaśītiḥ narakaśatasahasrāṇi | TARVV-MK 163,11tāsu saptasvapi pṛthivīṣu kānicinnarakāṇi saṃkhyeyavistārāṇi kānicidasaṃkhyeya- TARVV-MK 163,12vistārāṇi | yāni saṃkhyeyavistārāṇi tāni saṃkhyeyayojanaśatasahasravistārāṇi, TARVV-MK 163,13yānyasaṃkhyeyavistārāṇi tānyasaṃkhyeyayojanaśatasahasravistārāṇi | sarvatra ca narakāṇāṃ pañcamo TARVV-MK 163,14bhāgaḥ saṃkhyeyavistārāṇāṃ catvāro bhāgā asaṃkhyeyavistārāṇām | bāhalyamucyate — TARVV-MK 163,15krośaḥ prathamapṛthivyām, itarāsvardhādhikāḥ krameṇaiva | TARVV-MK 163,16catvāraḥ saptamyāṃ sarvendrakanarakabāhalyam || TARVV-MK 163,17svendrakabāhalyaṃ svatribhāgaparivardhitaṃ tacchreṇyāḥ | TARVV-MK 163,18śreṇīndrakabāhalyasahitaṃ jñeyaṃ prakīrṇakasya || TARVV-MK 163,19tānyetāni narakāṇi uṣṭrakādyaśubhasaṃsthānāni śocanarodanākrandanādyaśubhanāmāni vedi- TARVV-MK 163,20tavyāni | TARVV-MK 163,21atha teṣu sīmantakādiṣu narakeṣu pāpakarmavaśāt prādurbhavantaḥ prāṇinaḥ kiṃlakṣaṇā iti ? TARVV-MK 163,22ata āha — TA-MK 3.3 nārakā nityā'śubhataraleśyāpariṇāmadehavedanāvikriyāḥ || TARV-MK 3.3.1leśyādiśabdā uktārthāḥ | TARVV-MK 163,24 leśyādayaḥ śabdā uktārthā veditavyāḥ | leśyā ca pari — TARVV-MK 163,25ṇāmaśca dehaśca vedanā ca vikriyā ca leśyāpariṇāmadehavedanāvikriyāḥ | loke pratiyogyantarā- TARVV-MK 163,26pekṣayā prakarṣo dṛṣṭaḥ, iha aśubhatarā iti kimapekṣya prakarṣanirdeśaḥ ? ucyate — TARV-MK 3.3.2tiryagvyapekṣo'tiśayanirdeśaḥ | TARVV-MK 163,27 tiraścāmapyaśubhā leśyādayo nārakāṇāṃ ca | tataḥ TARVV-MK 163,28prakarṣeṇa nārakāṇāmityaśubhatarāḥ | TARV-MK 3.3.3ūrdhvāpekṣo vā'dhogatānām | TARVV-MK 163,29 athavā ūrdhvanarakāśubhataraleśyādyapekṣayā adhogatānāṃ TARVV-MK 163,30prakarṣo draṣṭavyaḥ | TARV-MK 3.3.4nityagrahaṇālleśyādyanivṛttiprasaṅga iti cet; na; ābhīkṣṇyavacanatvāt nityaprahasita- vat | TARVV-MK 163,32 syādetat — nityaśabdo'yaṃ kūṭastheṣvavicaleṣu bhāveṣu dṛṣṭaḥ, yathā nityā dyauḥ nityā TARVV-MK 163,33pṛthivī nityamākāśamiti, tathā leśyādīnāmapi vyayodayābhāvānnityatve sati narakādapracyavaḥ TARVV-MK 164,01syāditi ? tanna; kiṃ kāraṇam ? ābhīkṣṇyavacanānnityaprahasitavat | yathā nityaprahasito TARVV-MK 164,02devadatta ityucyate yo'bhīkṣṇaṃ prahasati, na ca tasya prahasanānivṛttiḥ, kāraṇe sati bhāvāt | TARVV-MK 164,03tathā aśubhakarmodayanimittavaśāt leśyādayo'nārataṃ prādurbhavantīti ābhīkṣṇyavacano nityaśabdaḥ TARVV-MK 164,04prayuktaḥ | nityamaśubhatarā nityāśubhatarāḥ supsupeti vṛttirmayūravyaṃsakāditvādvā | nityāśubhatarā TARVV-MK 164,05leśyāpariṇāmadehavedanāvikriyā yeṣāṃ ta ime nityāśubhataraleśyāpariṇāmadehavedanāvikriyāḥ | TARVV-MK 164,06tatrāśubhataraleśyā iti — prathamādvitīyayoḥ kāpotaleśyā | tṛtīyāyāmupariṣṭāt kāpotī TARVV-MK 164,07adho nīlā | caturthyāṃ nīlā | pañcamyāmupari nīlā adhaḥ kṛṣṇā | ṣaṣṭhyāṃ kṛṣṇā | saptamyāṃ TARVV-MK 164,08paramakṛṣṇā | eteṣāṃ nārakāṇāṃ svāyuḥpramāṇāvadhṛtā dravyaleśyā uktāḥ, bhāvaleśyāstu ṣaḍapi TARVV-MK 164,09pratyekamantarmuhūrtaparivartinyaḥ | TARVV-MK 164,10aśubhatarapariṇāmā iti — sparśarasagandhavarṇaśabdapariṇāmāḥ kṣetraviśeṣanimittavaśādatiduḥkha- TARVV-MK 164,11hetavo'śubhatarāḥ | TARVV-MK 164,12aśubhataradehā iti — teṣāṃ śarīrāṇyaśubhanāmapratyayādaśubhāṅgopāṅgasparśarasagandhavarṇa — TARVV-MK 164,13svarāṇi huṇḍasaṃsthānāni nirlūnāṇḍajaśarīrākṛtīni krūrakaraṇavībhatsapratibhayadarśanāni | yatheha TARVV-MK 164,14śleṣmamūtrapurīṣamalarudhiravasāmedaḥpūyavamanapūtimāṃsakeśāsthicarmādyaśubhamaudārikagataṃ tato'pya- TARVV-MK 164,15tīvrāśubhatvaṃ nārakāṇāṃ vaikriyikaśarīratve'pi | tatra ratnaprabhāyāṃ nārakaśarīrotsedhaḥ TARVV-MK 164,16sapta dhanūṃṣi trayo hastāḥ ṣaṭ cāṅgulayaḥ | adho'dho dviguṇadviguṇa utsedhaḥ | TARVV-MK 164,17aśubhataravedanā iti — abhyantarāsadvedyodaye satyanādipāriṇāmikaśītoṣṇabāhyanimittaja- TARVV-MK 164,18nitāḥ sutīvravedanā bhavanti nārakāṇām | tadyathā — nidāghe madhyāhne vyabhre nabhasi paṭutapana- TARVV-MK 164,19kiraṇasantaptadigantarāle dūrīkṛṃtaśītavāte davāgnidāhodvāhiparuṣasamīraṇe rūkṣadeśe sarvato TARVV-MK 164,20dīptāgniśikhāparītasya tṛṣṇārtasya pittajvarasaṃtāpitaśarīrasya niṣpratīkārasya yādṛguṣṇajaṃ TARVV-MK 164,21duḥkhaṃ tato'pyanantaguṇamuṣṇanarakeṣu duḥkhaṃ bhavati | māghamāse himānīpatanavyāptaśītadigantarāle TARVV-MK 164,22nabhasi praspandajalāplutakardamamahītale rātrau śītavātapātaprasphuritagātrakṛtadantavīṇasya śīta- TARVV-MK 164,23jvarābhibhūtatanorniragnyāśrayaprāvaraṇasya yādṛk śītasamudbhavaṃ duḥkhaṃ tato'pyanantaguṇaṃ kaṣṭaṃ śīta- TARVV-MK 164,24narakeṣu duḥkhaṃ bhavati | athavā himavanmātrastāmragiriruṣṇanarakeṣu yadi nikṣipyeta kṣiprameva hi TARVV-MK 164,25dravībhavet | sa evaṃ dravībhūtaḥ śītanarakeṣu yadi nikṣipyeta akṣinimeṣamātra eva ghanaḥ syā- TARVV-MK 164,26dityevamanumīyamānaṃ śītoṣṇaṃ tatra veditavyam | TARVV-MK 164,27prathamādvitīyātṛtīyācaturthīṣūṣṇavedanānyeva narakāṇi | pañcamyāmupari uṣṇavedane dve TARVV-MK 164,28narakaśatasahasre, adhaḥ śītavedanānāmekaṃ śatasahasram ṣaṣṭhīsaptamyoḥ śītavedanānyeva | sarva- TARVV-MK 164,29samudāyena dvyaśītinarakaśatasahasrāṇi uṣṇavedanāni, dve narakaśatasahasre śītavedane | TARVV-MK 164,30aśubhataravikriyā iti — śubhaṃ kariṣyāma ityaśubhatarameva vikurvanti | duḥkhābhibhūtamanasaśca TARVV-MK 164,31duḥkhapratīkāracikīrṣayā garīyasa eva duḥkhahetūn vikurvanti | ta ete bhāvā adho'dho'śubhatarāḥ TARVV-MK 164,32veditavyāḥ | TARVV-MK 164,33kimeṣāṃ nārakāṇāṃ śītoṣṇajanitameva duḥkhamutānyathāpi bhavatīti ? ata āha — TA-MK 3.4 parasparodīritaduḥkhāḥ || TARVV-MK 164,35kathaṃ parasparodīritaduḥkhatvam ? TARV-MK 3.4.1nirdayatvāt parasparadarśane sati kopotpatteḥ śvavat | TARVV-MK 165,01 yathā śvānaḥ śāśvatikākāraṇānā — TARVV-MK 165,02dikālapravṛttajātikṛtavairāpāditanirdayatvāt parasparabhakṣaṇabhedanachedanādyudīritaduḥkhā bhavanti, TARVV-MK 165,03tathā nārakā api bhavapratyayenāvadhijñānena mithyādarśanodayādvibhaṅgavyapadeśabhājā ca dūrādeva TARVV-MK 165,04duḥkhahetūnavagamyotpannaduḥkhāḥ pratyāsattau parasparālokanācca prajvalitakopāgnayaḥ svavikṛtāsi- TARVV-MK 165,05vāsīparaśubhiṇḍivālādibhiḥ parasparadehatakṣaṇabhedanachedanapīḍanādibhirudīritaduḥkhā bhavanti | TARVV-MK 165,06kimetāvāneva duḥkhotpattikāraṇaprakāra utānyo'pi kaścidastīti ? ata āha — TA-MK 3.5 saṃkliṣṭāsurodīritaduḥkhāśca prāk caturthyāḥ || TARV-MK 3.5.1pūrvabhavasaṃkleśapariṇāmopāttāśubhakarmodayāt satataṃ kliṣṭāḥ saṃkliṣṭāḥ | TARVV-MK 165,08 pūrvajanmani TARVV-MK 165,09bhāvitenātitīvreṇa saṃkleśapariṇāmena yadupārjitaṃ pāpakarma tasyodayāt satatamavirataṃ kliṣṭāḥ TARVV-MK 165,10saṃkliṣṭāḥ | TARV-MK 3.5.2asuranāmakarmodayādasurāḥ | TARVV-MK 165,11 devagatināmakarmavikalpasyāsuratvasaṃvartanasya karmaṇa udayā- TARVV-MK 165,12dasyanti parānityasurāḥ | TARV-MK 3.5.3saṃkliṣṭaviśeṣaṇamanyāsuranivṛttyartham | TARVV-MK 165,13 na sarve'surā nārakāṇāṃ duḥkhamutpādayanti | TARVV-MK 165,14kiṃ tarhi ? ambāmbarīṣādaya eva kecaneti pradarśanārthaṃ saṃkliṣṭaviśeṣaṇam | TARV-MK 3.5.4asurāṇāṃ gativiṣayaniyamapradarśanārthaṃ prākcaturthyā iti vacanam | TARVV-MK 165,15 teṣāṃ saṃkliṣṭā- TARVV-MK 165,16nāmasurāṇāṃ vedanodīraṇakāraṇānāṃ tisṛṣu pṛthivīṣu gatirnātaḥ paramiti pradarśanārthaṃ prākcaturthyā TARVV-MK 165,17ityucyate | TARV-MK 3.5.5āṅo grahaṇaṃ ladhvarthamiti cet; na; saṃdehāt | TARVV-MK 165,18 syānmatam — āṅtra prayoktavyaḥ laghva- TARVV-MK 165,19rtham | sa eva maryādāṃ gamayatīti; tanna; kiṃ; kāraṇam ? saṃdehāt | abhividhāvapi āṅ TARVV-MK 165,20vartate maryādāyāmapi, tataḥ saṃdehaḥ syāt — ‘kiṃ saha caturthyā uta tataḥ prāg’ iti ato'saṃdehārthaṃ TARVV-MK 165,21prāgvacanameva yuktam | TARV-MK 3.5.6caśabdaḥ pūrvahetusamuccayārthaḥ | TARVV-MK 165,22 saṃkliṣṭāsurodīritaduḥkhāśca pūrvoktahetūdīritaduḥkhā- TARVV-MK 165,23śceti samuccayārthaścaśabdaḥ, itarathā hi tisṛṣu bhūmiṣu pūrvoktahetvabhāvaḥ pratīyeta | TARV-MK 3.5.7anantaratvādudīritagrahaṇānarthakyamiti cet; na; tasya vṛttau parārthatvāt | TARVV-MK 165,24 syānmatam- TARVV-MK 165,25anantaramudīritagrahaṇamasti tenaivātrābhisaṃbandhaḥ kartavyaḥ, anarthakaṃ punarudīritagrahaṇamiti; tanna; TARVV-MK 165,26kiṃ kāraṇam ? tasya vṛttau parārthatvāt | sa hyudīritaśabdaḥ vṛttau parārthe sannavasthita iha TARVV-MK 165,27saṃbaddhumaśakyaḥ | TARV-MK 3.5.8vākyavacanamiti cet; na; udīraṇahetuprakārapradarśanārthatvāt | TARVV-MK 165,28 syādetat — vākyameva TARVV-MK 165,29vaktavyaṃ paraspareṇodīritaduḥkhāḥ saṃkliṣṭāsuraiśca prāk caturthyā iti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 165,30udīraṇahetuprakārapradarśanārthatvāt | punarudīritagrahaṇenodīraṇakāraṇaprakārāḥ pradarśyante | TARVV-MK 165,31tadyathā-taptāyorasapāyana-niṣṭaptāyastambhāliṅgana-kūṭaśālmalyārohaṇāvataraṇā-'yoghanābhighāta- TARVV-MK 166,01vāsīkṣuratakṣaṇa-kṣaraṇa-taptatailāvasecanā-'yaḥkumbhīpākā-'mbarīṣabharjana-yantrapīlanaiḥ śūlaśalā- TARVV-MK 166,02kāvyadhana-krakacapāṭanā-'ṅgāradhāmnivāhana-sūcīśāḍvalāvakarṣaṇaiḥ vyāghrarkṣadvīpiśvaśṛgālavṛka TARVV-MK 166,03kokamārjāranakulākhusarpavāyasagṛdhrakaṅkolūkaśyenādikhādanaiḥ taptavālukāvicaraṇā-'sipatravana- TARVV-MK 166,04praveśana-vaitaraṇyavatāraṇa-parasparayodhanādibhiśca te saṃkliṣṭāsurā duḥkhamudīrayanti nāra- TARVV-MK 166,05kāṇām | kimarthaṃ ta evaṃ kurvantīti cet ? pāpakarmābhiratatvāt, yathā gomahiṣameṣavarāhakukkuṭa- TARVV-MK 166,06vartikālāvakān mallāṃśca yuddhyamānān parasparaṃ ghnataśca dṛṣṭvā rāgadveṣamohābhibhūtānām TARVV-MK 166,07akuśalānubandhipuṇyānāṃ narāṇāṃ prītirutpadyate, tathā teṣāmasurāṇāṃ nārakāṃstathā kārayatāmanyonyaṃ TARVV-MK 166,08ca dhnataḥ paśyatāṃ parā prītirutpadyate | teṣāṃ satyapi devatve māyānidānamithyādarśanaśalyatīvra- TARVV-MK 166,09kaṣāyopahatasya anālocitabhāvadoṣasya apratyavamarśasya akuśalānubandhasya puṇyasya karmaṇastapa- TARVV-MK 166,10saśca sāvadyadoṣānukarṣiṇastatphalaṃ yat satsvapi anekeṣu prītihetuṣu aśubhā eva prītihetava TARVV-MK 166,11iti | evaṃ chedabhedādibhiḥ śakalīkṛtamūrtīnāmapi teṣāṃ na maraṇamakāle vidyate | kutaḥ ? TARVV-MK 166,12“aupapādikā anapavartyāyuṣaḥ” iti vacanāt | teṣāṃ hi jaghanyamadhyamotkṛṣṭabheda- TARVV-MK 166,13bhinnaṃ yāvadāyuravabaddhaṃ tāvadyathākālameva vipacyate nodīraṇapratyayavaśādapavarttyate | TARVV-MK 166,14yadyevaṃ tadeva tāvaducyatāṃ nārakāṇāṃ kiyadāyuriti ? ata āha — TA-MK 3.6 teṣvekatrisaptadaśasaptadaśadvāviṃśatitrayastriṃśatsāgaropamā sattvānāṃ parā sthitiḥ || TARVV-MK 166,17sāgaropameti ko'yaṃ śabdaḥ ? sāgara upamā yasyāḥ seyaṃ sāgaropamā | ka upamārthaḥ ? TARV-MK 3.6.1sāgarasyopamātvaṃ dravyabhūyastvāt | TARVV-MK 166,18 yathā sāgaro jalasamūhena mūyasā yuktastathā āyuḥ- TARVV-MK 166,19karmāpi bhavadhāraṇakāraṇapudgaladravyasamūhena mahatā yogāt sāgareṇopamīyate | TARV-MK 3.6.2ekādīnāṃ kṛtadvandvānāṃ sāgaropamāviśeṣaṇatvam | TARVV-MK 166,20 ekādayaḥ śabdāḥ kṛtadvandvāḥ sāga- TARVV-MK 166,21ropamāśabdasya viśeṣaṇatvena niyujyante | ekā ca tisraśca sapta ca daśa ca saptadaśa ca dvāviṃśa- TARVV-MK 166,22tiśca trayastriṃśacca ekatrisaptadaśasaptadaśadvāviṃśatitrayastriṃśatastā eva sāgaropamāḥ ekatri- TARVV-MK 166,23saptadaśasaptadaśadvāviṃśatitrayastriṃśatsāgaropamāḥ | kathamekaśabdasya puṃvadbhāvaḥ ? nanu bhinnā- TARVV-MK 166,24dhikaraṇatvānna prāpnoti; nāyaṃ puṃvadbhāvaḥ, auttarapadikaṃ hrasvatvam, yathā ekakṣīramiti | TARVV-MK 166,25athavā sāgara upamā yasya tatsāgaropamamāyuḥ, ekaṃ ca trīṇi ca sapta ca saptadaśa ca dvāviṃśa- TARVV-MK 166,26tiśca trayastriṃśacca ekatrisaptadaśasaptadaśadvāviṃśatitrayastriṃśatsāgaropamamāyuryasyāḥ saika- TARVV-MK 166,27trisaptadaśasaptadaśadvāviṃśatitrayastriṃśatsāgaropameti sthityapekṣaḥ strīliṅganirdeśaḥ | TARV-MK 3.6.3ratnaprabhādibhirānupūrvyeṇa saṃbandho yathākramānuvṛtteḥ | TARVV-MK 166,28 ‘yathākramam’ ityanuvartate | tato TARVV-MK 166,29ratnaprabhādibhirekādīnāmānupūrvyeṇa saṃbandho veditavyaḥ | ratnaprabhāyāmekasāgaropamā sthitiḥ, TARVV-MK 167,01śarkarāprabhāyāṃ trisāgaropamā sthitiḥ, vālukāprabhāyāṃ saptasāgaropamā sthitiḥ, paṅkaprabhāyāṃ TARVV-MK 167,02daśasāgaropamā sthitiḥ, dhūmaprabhāyāṃ saptadaśasāgaropamā sthitiḥ, tamaḥprabhāyāṃ dvāviṃśatisāga- TARVV-MK 167,03ropamā sthitiḥ, mahātamaḥprabhāyāṃ trayastriṃśatsāgaropamā sthitiriti | TARV-MK 3.6.4narakaprasaṅgaḥ ‘teṣu’ iti vacanāditi cet; na; ratnaprabhādyupalakṣitatvāt | TARVV-MK 167,04 syānma- TARVV-MK 167,05tam — ‘teṣu’itivacanānnarakābhisaṃbandhaḥ prāpnoti | tataḥ kim ? ratnaprabhāyāṃ trayodaśendrakanaraka- TARVV-MK 167,06saṃjñāni tatrārādeva sīmantakādiṣvindrakanarakeṣu sthitiriyaṃ parisamāpyeta, neṣyate ca, tasmātte- TARVV-MK 167,07ṣviti vacanamayuktamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ratnaprabhādyupalakṣitatvāt | yāni ratnaprabhā- TARVV-MK 167,08dyadhikaraṇatvenopalakṣitāni triṃśacchatasahasrādyavadhṛtaparimāṇāni teṣvekasāgaropamādikā TARVV-MK 167,09sthitiriti nāsti doṣaḥ | TARV-MK 3.6.5sāhacaryādvā tācchabdyasiddhiḥ | TARVV-MK 167,10 athavā narakasahacaritā bhūmayo'pi narakāṇītyucyante | TARVV-MK 167,11atasteṣu ratnaprabhādiṣu narakeṣu prādurbhavatāṃ sattvānāmekasāgaropamādikā sthitirityabhisaṃbandhaḥ, TARVV-MK 167,12evaṃ ca kṛtvā teṣviti vacanamarthavat, itarathā hi vyavadhānād bhūmibhiranabhisaṃbandhaḥ syāt | TARV-MK 3.6.6narakasthitiprasaṅga iti cet; na; sattvānāmiti vacanāt | TARVV-MK 167,13 syādetat — yadi pṛthivyu- TARVV-MK 167,14palakṣitanarakābhisaṃbandha iṣṭaḥ, nanu narakāṇāmevaikasāgaropamādisthitisaṃbandhaḥ prāpnoti na TARVV-MK 167,15nārakāṇāmiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? sattvānāmiti vacanāt teṣu narakeṣu sattvānāmiyaṃ TARVV-MK 167,16sthitirna narakāṇāmiti | TARV-MK 3.6.7parotkṛṣṭeti paryāyau | TARVV-MK 167,17 parā utkṛṣṭeti paryāyaśabdāvimau tena nārakāṇāmuktā sthi- TARVV-MK 167,18tirutkṛṣṭā | ratnaprabhādiṣu pratiprastāraṃ jaghanyāpi sthitirucyate — sīmantakendrake tacchreṇiṣu TARVV-MK 167,19cāṣṭāsvapi nārakāṇāṃ jaghanyā sthitirdaśavarṣasahasrāṇi utkṛṣṭā navativarṣasahasrāṇi, ajaghanyo- TARVV-MK 167,20tkṛṣṭā madhye samayottarā | nirayendrake tacchreṇiṣu cāṣṭāsvapi nārakāṇāṃ jaghanyā navatirvarṣa- TARVV-MK 167,21sahasrāṇi, ‘daśavarṣaśatasahasrāṇi’ ‘iti kvāpi pāṭhaḥ’ | utkṛṣṭā navatirvarṣaśatasahasrāṇi, ajagha- TARVV-MK 167,22nyotkṛṣṭā madhye samayottarā | rorukendrake tacchreṇiṣu cāṣṭāsvapi nārakāṇāṃ jaghanyā ekā TARVV-MK 167,23pūrvakoṭī, utkṛṣṭenāsaṃkhyātāḥ pūrvakoṭyaḥ, ajaghanyotkṛṣṭā madhye samayottarā | bhrāntendrake TARVV-MK 167,24tacchreṇiṣu cāṣṭāsvapi nārakāṇāṃ jaghanyā asaṃkhyātāḥ pūrvakoṭyaḥ, utkarṣeṇa sāgaropamasyaiko TARVV-MK 167,25daśabhāgaḥ, ajaghanyotkṛṣṭā madhye samayottarā | udbhrāntendrake tacchreṇiṣu cāṣṭāsvapi nāra- TARVV-MK 167,26kāṇāṃ jaghanyā sāgaropamasyaiko daśabhāgaḥ, utkṛṣṭā sāgaropamasya dvau daśa bhāgau, ajaghanyotkṛṣṭā TARVV-MK 167,27madhye samayottarā | saṃbhrāntendrake tacchreṇiṣu cāṣṭāsvapi nārakāṇāṃ jaghanyā sāgaropamasya TARVV-MK 167,28dvau daśabhāgau utkarṣeṇa sāgaropamasya trayo daśabhāgāḥ, ajaghanyotkṛṣṭā madhye samayottarā asaṃ- TARVV-MK 167,29bhrāntendrake tacchreṇiṣu cāṣṭāsvapi nārakāṇāṃ jaghanyā sāgaropamasya trayo daśabhāgāḥ, utkṛṣṭā TARVV-MK 167,30sāgaropamasya catvāro daśabhāgāḥ, ajaghanyotkṛṣṭā madhye samayottarā | vibhrāntendrake tacchreṇiṣu TARVV-MK 167,31cāṣṭāsvapi nārakāṇāṃ jaghanyā sāgaropamasya catvāro daśabhāgāḥ utkṛṣṭā sāgaropamasya pañca TARVV-MK 167,32daśabhāgāḥ, ajaghanyotkṛṣṭā madhye samayottarā | taptendrake tacchreṇiṣu cāṣṭāsvapi nārakāṇāṃ TARVV-MK 167,33jaghanyā sāgaropamasya pañca daśabhāgāḥ, utkṛṣṭā sāgaropamasya ṣaḍ daśabhāgāḥ, ajaghanyotkṛṣṭā TARVV-MK 167,34madhye samayottarā | trastendrake tacchreṇiṣu cāṣṭāsvapi nārakāṇāṃ jaghanyā sāgaropamasya ṣaḍ TARVV-MK 167,35daśabhāgāḥ, utkṛṣṭā sāgaropamasya sapta daśabhāgāḥ, ajaghanyotkṛṣṭā madhye samayottarā | TARVV-MK 168,01vyutkrāntendrake tacchreṇiṣu cāṣṭāsvapi nārakāṇāṃ jaghanyā sāgaropamasya sapta daśabhāgāḥ TARVV-MK 168,02utkṛṣṭā sāgaropamasyāṣṭau daśabhāgāḥ ajaghanyotkṛṣṭā madhye samayottarā | avakrāntendrake TARVV-MK 168,03tacchreṇiṣu cāṣṭāsvapi nārakāṇāṃ jaghanyā sāgaropamasyāṣṭau daśabhāgāḥ, utkṛṣṭā sāgaro — TARVV-MK 168,04pamasya nava daśabhāgāḥ ajaghanyotkṛṣṭā madhye samayottarā | vikrāntendrake tacchreṇiṣu cāṣṭāsvapi TARVV-MK 168,05nārakāṇāṃ jaghanyā sāgaropamasya nava daśabhāgāḥ, utkṛṣṭā sāgaropamā, ajaghanyotkṛṣṭā madhye TARVV-MK 168,06samayottarā | TARVV-MK 168,07śarkarāprabhādiṣu pratiprastāramutkṛṣṭā sthitiḥ karaṇakrameṇa veditavyā | kathamiti cet ? TARVV-MK 168,08ucyate — TARVV-MK 168,09“uparisthiterviśeṣaḥ svaprataravibhājiteṣṭasaṃguṇitaḥ | TARVV-MK 168,10uparipṛthivīsthitiyutaḥ sveṣṭa-pratarasthitirmahatī || ”TARVV-MK 168,11uparyutkṛṣṭā'dho jaghanyā sarvatra samayādhikā ajaghanyotkṛṣṭā madhye samayottarā | TARVV-MK 168,12athaiteṣāṃ nārakāṇāmutpādavirahakālaḥ kiyāniti ? atrocyate — sarvāsu pṛthivīṣu jaghanya TARVV-MK 168,13ekasamayaḥ, utkṛṣṭāścaturviṃśatimuhūrtāḥ, saptarātriṃdivāni, pakṣaḥ, māsaḥ, dvau māsau, catvāro TARVV-MK 168,14māsāḥ, ṣaṇmāsā iti ratnaprabhādiṣu krameṇa jñeyāḥ | TARVV-MK 168,15athotpādaḥ kva keṣāmiti ? atrocyate — prathamāyāmasaṃjñina utpadyante | prathamādvitīyayoḥ TARVV-MK 168,16sarīsṛpāḥ | tisṛṣu pakṣiṇaḥ | catasṛṣūragāḥ | pañcasu siṃhāḥ | ṣaṭsu striyaḥ | saptasu matsya- TARVV-MK 168,17manuṣyāḥ | na ca devā nārakā vā narakeṣu utpadyante | TARVV-MK 168,18prathamāyāmutpadyamānā nārakā mithyātvenādhigatāḥ kecinmithyātvena niryānti, mithyā — TARVV-MK 168,19tvenādhigatāḥ kecit sāsādanasamyaktvena niryānti | mithyātvenādhigatāḥ kecitsamyaktvena TARVV-MK 168,20niryānti | kecitsamyaktvenādhigatāḥ samyaktvenaiva niryānti kṣāyikasamyagdṛṣṭyapekṣayā | TARVV-MK 168,21dvitīyādiṣu pañcasu nārakā mithyātvenādhigatāḥ kecinmithyātvena niryānti, mithyātvenādhi — TARVV-MK 168,22gatāḥ kecit sāsādanasamyaktvena niryānti, mithyātve praviṣṭāḥ kecit samyaktvena niryānti | TARVV-MK 168,23saptamyāṃ nārakā mithyātvenādhigatā mithyātvenaiva niryānti | ṣaḍbhya uparipṛthivībhyo nārakāḥ TARVV-MK 168,24mithyātvasāsādanasamyaktvābhyāmudvartitā dve tiryaṅmanuṣyagatī āyānti | tiryakṣvāyātāḥ TARVV-MK 168,25pañcendriyagarbhajasaṃjñiparyāptakasaṃkhyeyavarṣāyuṣūtpadyante netareṣa | manuṣyeṣvāyātā garbhajaparyāptakeṣu TARVV-MK 168,26saṃkhyeyavarṣāyuṣūtpadyante netareṣu | nārakāḥ samyaṅmithyādṛṣṭayastena guṇena nodvartante | nārakāḥ TARVV-MK 168,27samyagdṛṣṭayaḥ samyaktvenodvartitā ekāmeva manuṣyagatimāyānti, manuṣyeṣvāyātāḥ garbhajaparyāptaka — TARVV-MK 168,28saṃkhyeyavarṣāyuṣūtpadyante netareṣu | saptamyāṃ nārakā mithyādṛṣṭayo narakebhya udvartitā ekāmeva TARVV-MK 168,29tiryaggatimāyānti, tiryakṣvāyātāḥ pañcendriyagarbhajaparyāptakasaṃkhyeyavarṣāyuṣūtpadyante netareṣu | TARVV-MK 168,30tatra cotpannāḥ sarve matiśrutāvadhisamyaktvasamyaṅmithyātvasaṃyamāsaṃyamān notpādayanti | TARVV-MK 168,31ṣaṣṭhyāḥ udvartitā nārakāstiryaṅmanuṣyeṣu jātā kecinmatiśrutāvadhisamyaktvasamyaṅmithyātvaṃ TARVV-MK 168,32saṃyamāsaṃyamān ṣaḍutpādayanti na sarve nāpyato'nyat | pañcamyā udvartitāstiryakṣūtpannāḥ kecit TARVV-MK 168,33ṣaḍutpādayanti na sarve nāpyato'nyat, manuṣyeṣūtpannāḥ kecinmatiśrutāvadhimanaḥparyayasamyaktvasamyaṅ- TARVV-MK 168,34mithyātvasaṃyamāsaṃyamasaṃyamānutpādayanti na sarve nāpyato'nyat | caturthyā udvartitāstiryakṣūtpannāḥ TARVV-MK 168,35kecinmatyādīn ṣaḍutpādayanti na sarve nāpyato'nyat, manuṣyeṣūtpannāḥ kecinmatiśrutāvadhimanaḥparyaya- TARVV-MK 169,01kevalasamyaktvasamyaṅmithyātvasaṃyamāsaṃyamasaṃyamānutpādayanti, na ca baladevavāsudevacakradharatīrtha- TARVV-MK 169,02karatvānyutpādayanti, kecit karmāṣṭakāntakarāḥ siddhyanti | upari tisṛbhya udvartitāstiryakṣu TARVV-MK 169,03jātāḥ kecit ṣaḍutpādayanti, manuṣyeṣūtpannāḥ kecit matiśrutāvadhimanaḥparyayakevalasamyaktvasamyaṅ — TARVV-MK 169,04mithyātvasaṃyamāsaṃyamasaṃyamānutpādayanti na ca baladevavāsudevacakradharatvānyutpādayanti kecittī — TARVV-MK 169,05rthakaratvamutpādayanti, apare karmāṣṭakāntakarāḥ sidhyanti | TARVV-MK 169,06uktaḥ saptāvanivistīrṇo'dholokaḥ | TARVV-MK 169,07idānīṃ tiryagloko'vasaraprāpto vyākhyeyaḥ | tatraitatsyāt — kimatra vyākhyeyam ? dvīpasamu — TARVV-MK 169,08drādhiṣṭhātṛdharaṇīdharavanakṣetrāntaraparimāṇādi | yadyevaṃ tadavatiṣṭhatām, idameva tāvadvyākriyatāṃ TARVV-MK 169,09kutaḥ punariyaṃ tiryaglokasaṃjñā pravṛtteti ? ucyate — yato'saṃkhyeyāḥ svayaṃbhūramaṇaparyantāstiryakpra- TARVV-MK 169,10cayaviśeṣeṇāvasthitā dvīpasamudrāstataḥ tiryagloka iti | yadyevaṃ ke punastiryagavasthitā iti ? TARVV-MK 169,11ata āha — TA-MK 3.7 jambūdvīpalavaṇodādayaḥ śubhanāmāno dvīpasamudrāḥ || TARVV-MK 169,13āha — kutaḥ punariyaṃ jambūdvīpasaṃjñeti ? ucyate — TARV-MK 3.7.1prativiśiṣṭajambūvṛkṣāsādhāraṇādhikaraṇatvājjambūdvīpaḥ | TARVV-MK 169,14 ayaṃ hi dvīpaḥ prativiśiṣṭasya TARVV-MK 169,15jambūvṛkṣasya saparivārasyāsādhāraṇādhikaraṇatvaṃ bibhartti nānye dhātakīkhaṇḍādayo dvīpāstato- TARVV-MK 169,16'sya tatsāhacaryāt jambūdvīpa iti saṃjñā anādikālapravṛttā | tadyathā — uttarakurumadhye jagatī TARVV-MK 169,17pañcayojanaśatāyāmaviṣkambhā tattriguṇasātirekaparikṣepā tataḥ pradeśahānyā bahiḥparihīyamāṇā TARVV-MK 169,18madhye dvādaśayojanabāhalyā, ante krośadvayabāhalyā sā caikayā padmavaravedikayā jāmbūnadamayyā TARVV-MK 169,19parikṣiptā | tasyā bahudeśamadhyabhāge nānāratnamayamekaṃ pīṭhamaṣṭayojanāyāmaṃ caturyojanaviṣkambhaṃ TARVV-MK 169,20tāvaducchrāyaṃ dvādaśabhiḥ padmavaravedikābhiḥ parikṣiptam | tāsāṃ ca padmavaravedikānāṃ pratyekaṃ TARVV-MK 169,21catvāri toraṇāni śvetāni varakanakastūpikāni, tasyopari maṇimayamupapīṭhaṃ yojanāyāmavi- TARVV-MK 169,22ṣkambhaṃ krośadvayocchrāyam | tanmadhye jambūvṛkṣaḥ sudarśanākhyo yojanadvayocchritaskandhaḥ ṣaḍyojano- TARVV-MK 169,23tsedhaviṭapaḥ, madhye ṣaḍyojanaviṣkambhaparimaṇḍalaḥ aṣṭayojanāyāmaḥ tadardhamucchritānāṃ jambūnā- TARVV-MK 169,24maṣṭaśatena parivṛtaḥ suravaravanitākrāntaḥ, tadyogājjambūdvīpaḥ | TARV-MK 3.7.2lavaṇarasāmbuyogāllavaṇodaḥ | TARVV-MK 169,25 lavaṇarasenāmbunā yogāt samudro lavaṇoda iti saṃjñā- TARVV-MK 169,26yate | udakśabdasya pūrvapadabhūtasya uttarapadabhūtasya ca saṃjñāyāmudabhāvo'nvākhyātaḥ | TARVV-MK 169,27jambūdvīpaśca lavaṇodaśca jambūdvīpalavaṇodau tāvādī yeṣāṃ te jambūdvīpalavaṇodādayaḥ | TARVV-MK 169,28dvīpāśca samudrāśca dvīpasamudrā yathāsaṃkhyamabhisaṃbandhaḥ | jambūdvīpādayo dvīpā lavaṇodādayaḥ samudrā TARVV-MK 169,29iti | kiṃ nāmānaste ? śubhanāmānaḥ | yāni loke śubhāni nāmāni tānyeṣāṃ nāmāni tadyathā- TARVV-MK 169,30jambūdvīpo lavaṇodaḥ, dhātakīkhaṇḍaḥ kālodaḥ, puṣkaravaraḥ puṣkarodaḥ, vāruṇīvaraḥ vāruṇodaḥ, kṣīra — TARVV-MK 169,31varaḥ kṣīrodaḥ, ghṛtavaraḥ ghṛtodaḥ, ikṣuvaraḥ ikṣūdaḥ, nandīśvaravaraḥ nandīśvaroda ityevamādayo'saṃkhyeyā TARVV-MK 170,01dvīpasamudrāḥ svayambhūramaṇadvīpasvayambhūramaṇodaparyantāḥ | kiyadasaṃkhyeyāḥ ? ardhatṛtīyasāgaro — TARVV-MK 170,02pamasamayasaṃkhyāḥ | TARVV-MK 170,03amīṣāṃ viṣkambhasanniveśasaṃsthānaviśeṣapratipattyarthamāha — TA-MK 3.8 dvirdvirviṣkambhāḥ pūrvapūrvaparikṣepiṇo valayākṛtayaḥ || TARV-MK 3.8.1dvirdviriti vīpsābhyāvṛttivacanaṃ viṣkambhadviguṇatvavyāptyartham | TARVV-MK 170,05 ādyasya dvīpasya yo TARVV-MK 170,06viṣkambhastaddviguṇo jaladhistaddviguṇaviṣkambho dvitīyo dvīpaḥ taddviguṇaviṣkambho dvitīyo TARVV-MK 170,07jaladhiriti dvaiguṇyavyāptyarthaṃ dvirdvirucyate | dvirdvirviṣkambho yeṣāṃ te dvirdvirviṣkambhāḥ | TARVV-MK 170,08nanu ca vṛttyā abhyāvṛttirucyate dvirdaśa dvidaśā iti, vīpsā ca kvaciducyate saptaparṇa TARVV-MK 170,09iti, tadvadiha vīpsā'bhyāvṛttyorvṛttyoktavāt dvitvasya sucaścāprayogaḥ prāpnoti ? naiṣa doṣaḥ; yatra TARVV-MK 170,10gamyate na tatra prayujyate, iha tu dvirviṣkambhā ityukte tadarthāgaterdvirdvirityucyate | TARV-MK 3.8.2aniṣṭaviniveśavyāvṛttyarthaṃ pūrvapūrvaparikṣepivacanam | TARVV-MK 170,11 grāmanagarādivadaniṣṭaviniveśo TARVV-MK 170,12mā vijñāyīti ‘pūrvapūrvaparikṣepiṇaḥ’ ityucyate | tenottarottarānantaryasiddhirbhavati | pūrvaṃ pūrvaṃ TARVV-MK 170,13parikṣipantītyevaṃśīlāḥ pūrvapūrvaparikṣepiṇaḥ, atrāpyagamakatvād dvitvam | TARV-MK 3.8.3caturasrādinivṛttyarthaṃ valayākṛtivacanam | TARVV-MK 170,14 ākṛtissaṃsthānam, valayasyevākṛtiryeṣāṃ te TARVV-MK 170,15valayākṛtayaḥ | etena caturasrādisaṃsthānāntaranivṛttiḥ kṛtā bhavati | tato mithyāvādipraṇītasaṃ — TARVV-MK 170,16sthānāntarapratikalpanā na tattvam | TARVV-MK 170,17atrāha jambūdvīpasya pradeśasaṃsthānaviṣkambhā vaktavyāḥ, tanmūlatvāditaraviṣkambhādivi- TARVV-MK 170,18jñānasyeti ? ata āha — TA-MK 3.9 tanmadhye merunābhirvṛtto yojanaśatasahasraviṣkambho jambūdvīpaḥ || TARV-MK 3.9.1tacchabdaḥ pūrvadvīpasamudranirdeśārthaḥ | TARVV-MK 170,20 pūrvoktānāmasaṃkhyeyānāṃ dvīpasamudrāṇāṃ nirdeśārthasta- TARVV-MK 170,21cchabdo draṣṭavyaḥ | teṣāṃ madhye tanmadhye nābhiriva nābhiḥ | merurnābhiryasya sa bhavati merunābhiḥ, TARVV-MK 170,22vṛtta ādityamaṇḍalopamānaḥ | śatānāṃ sahasraṃ śatasahasraṃ yojanānāṃ śatasahasraṃ yojanaśatasahasram TARVV-MK 170,23 viṣkambho yasya so'yaṃ yojanaśatasahasraviṣkambhaḥ | TARVV-MK 170,24tasya parikṣepaḥ trīṇi śatasahasrāṇi ṣoḍaśasahasrāṇi dve śate saptaviṃśatiśca yojanānām, TARVV-MK 170,25trīṇi gavyūtāni, śataṃ dhanuṣāmaṣṭāviṃśatyuttaram, trayodaśāṅgulayaḥ ardhāṅgulaṃ sātirekam | TARVV-MK 170,26tasya samantāt parikṣeptrī jagatyekā ardhayojanāvagāhā aṣṭayojanotsedhā mūlamadhyānteṣu TARVV-MK 170,27dvādaśāṣṭacaturyojanaviṣkambhā vajramayamūlā vaiḍūryamayāntā sarvaratnanirmitamadhyā gavākṣaghaṇṭāmuktā — TARVV-MK 170,28hemamaṇikiṃkiṇīkapadmaratnakanakaratnasarvaratnajālairnavabhiruparyuparisthitaiḥ pratyekamardhayojanocchrāyaiḥ TARVV-MK 170,29pañcadhanuśśataviṣkambhajagatīsamāyāmairalaṅkṛtā | tasyāḥ pūrvadakṣiṇāparottarāsu catasṛṣu dikṣu TARVV-MK 170,30vijayavaijayantajayantāparājitasaṃjñāni catvāri mahādvārāṇi | yathākramaṃ tāni caturyojanaviṣka- TARVV-MK 170,31mbhāṇyaṣṭayojanotsedhāni viṣkambhasamapraveśāni | tatra vijayavaijayantayorantaramekānnāśīti — TARVV-MK 170,32sahasrāṇi dvipañcāśadyojanānyardhayojanaṃ yojanacaturbhāgaḥ ardhagavyūtaṃ gavyūtacaturbhāgaḥ dvātriṃśacca TARVV-MK 171,01dhanūṃṣi tisro'ṅgulayaḥ aṅgulacaturbhāgo'rdhāṅgulacaturbhāgaśca sātirekaḥ | evamitareṣāmapyanta- TARVV-MK 171,02rāṇāṃ pramāṇaṃ veditavyam | TARVV-MK 171,03tatra jambūdvīpe ṣaḍbhiḥ kulaparvatairvibhaktāni sapta kṣetrāṇi | kāni tānīti ? ata āha — TA-MK 3.10 bharatahaimavataharivideharamyakahairaṇyavatairāvatavarṣāḥ kṣetrāṇi || TARVV-MK 171,05bharata iti saṃjñā kutaḥ ? TARV-MK 3.10.1bharatakṣatriyayogādvarṣo bharataḥ | TARVV-MK 171,06 vijayārdhasya dakṣiṇato jaladheruttarataḥ gaṅgāsindhvo — TARVV-MK 171,07rbahumadhyadeśabhāge vinītā nāma nagarī dvādaśayojanāyāmā, navayojanavistārā | tasyāmutpannaḥ TARVV-MK 171,08sarvarājalakṣaṇasaṃpanno bharato nāmādyaścakradharaḥ ṣaṭkhaṇḍādhipatiḥ | avasarpiṇyā rājyavibhāga — TARVV-MK 171,09kāle tenādau bhuktatvāt, tadyogādbharata ityākhyāyate varṣaḥ | TARV-MK 3.10.2anādisaṃjñāsaṃbandhādvā | TARVV-MK 171,10 athavā, jagato'nāditvādahetukā anādisaṃbandhapāriṇāmikī TARVV-MK 171,11bharatasaṃjñā | atha kva bharata iti ? atrocyate — TARV-MK 3.10.3himavatsamudratrayamadhye bharataḥ | TARVV-MK 171,12 himavato'drestrayāṇāṃ samudrāṇāṃ pūrvadakṣiṇā'parāṇāṃ madhye TARVV-MK 171,13bharato veditavyaḥ | sa punargaṅgāsindhūbhyāṃ vijayārdhena ca ṣaḍbhāgasaṃvibhaktaḥ | TARVV-MK 171,14ko'sau vijayārdho nāma ? TARV-MK 3.10.4pañcāśadyojanavistārastadardhotsedhaḥ sakrośaṣaḍyojanāvagāho rajatādrirvijayārdho'nva- rthaḥ | TARVV-MK 171,16 cakrabhṛdvijayārdhakaratvādvijayārdha iti guṇataḥ kṛtābhidhāno rajatādriḥ tasya pañcāśadyoja- TARVV-MK 171,17nāni vistāraḥ pañcaviṃśatiyojanānyutsedhaḥ sakrośāni ṣaḍyojanānyavagāhaḥ pūrvāparakoṭibhyā- TARVV-MK 171,18masau pūrvāparajaladhī spṛśati | tasya pūrvāparapārśvabāhū catvāri yojanaśatāni aṣṭāśītyadhikāni TARVV-MK 171,19ṣoḍaśa caikānnaviṃśatirbhāgāḥ yojanasyārdhabhāgaśca sātirekaḥ | vijayārdhottarapārśvajyā daśa- TARVV-MK 171,20yojanasahasrāṇi sapta ca śatāni viṃśatiryojanānāṃ dvādaśa caikānnaviṃśatibhāgā yojanasya ki- TARVV-MK 171,21ñcidviśeṣonāḥ | asyāḥ jyāyāḥ dhanuṣaḥ pṛṣṭhaṃ daśayojanānāṃ sahasrāṇi sapta ca śatāni tricatvā- TARVV-MK 171,22riṃśāni pañcadaśa caikānnaviṃśatibhāgā yojanasya saviśeṣāḥ | vijayārdhadakṣiṇapārśvajyā TARVV-MK 171,23navasahasrāṇi saptaśatānyaṣṭacatvāriṃśāni yojanānāṃ dvādaśabhāgāḥ kiñcidviśeṣādhikāḥ | TARVV-MK 171,24asyāḥ jyāyāḥ dhanuṣaḥ pṛṣṭhaṃ navasahasrāṇi saptaśatāni ṣaṭṣaṣṭyuttarāṇi yojanānāmekaśca TARVV-MK 171,25bhāgaḥ saviśeṣaḥ | tasyobhayoḥ pārśvayorardhayojanaviṣkambhauparvatasamānāyāmāvardhayojanocchrāya- TARVV-MK 171,26pañcadhanuḥśataviṣkambhavanasamāyāmābhyāṃ kvacitkvacitkanakastūpikābhyāmalaṅkṛtabahutoraṇope- TARVV-MK 171,27tapadmavaravedikābhyāṃ pratyekaṃ parikṣiptau sarvartujaphalakusumataruvaramaṇḍitau vanaṣaṇḍau | tasya dve TARVV-MK 171,28guhe tamisrakhaṇḍaprapātasaṃjñe pañcāśadyojanodagdakṣiṇāyāme prākpratyakdvādaśayojanaviṣkambhe, TARVV-MK 171,29aṣṭayojanotsedhottaradakṣiṇadvāradvaye, sakrośaṣaḍyojanaviṣkambhakrośabāhulyāṣṭayojanocchrāya — TARVV-MK 171,30vajramayakapāṭe | yakābhyāṃ cakravartī uttarabharatavijayārdhaṃ yāti | yataśca gaṅgāsindhū nirgate | TARVV-MK 171,31tatra cābhyantare vijayārdhaprabhave pratyekaṃ dvinadyau gaṅgāsindhū anupraviṣṭe, unmagnajalā nimagna- TARVV-MK 171,32jalā cānvarthasaṃjñe | tṛṇādeḥ patitasya dravyasyāhatyoparitalaprakṣepaṇāt unmagnajalā | tathā TARVV-MK 171,33tṛṇādeḥ patitasyādhastalaprakṣepaṇāt nimagnajalā | TARVV-MK 172,01tasyaivādrerbhū mitalāddaśayojanānyutplutyobhayoḥ pārśvayoḥ daśayojanavistāre parvatasamā- TARVV-MK 172,02yāme dve vidyādharaśreṇyau bhavataḥ | tatra dakṣiṇaśreṇyāṃ rathanūpuracakravālādīni pañcāśadvidyādhara- TARVV-MK 172,03nagarāṇi | uttaraśreṇyāṃ gaganavallabhādīni ṣaṣṭirvidyādharanagarāṇi | tannivāsino vidyādharā TARVV-MK 172,04bharatavat ṣaṭkarmajīvinaḥ kevalaṃ prajñaptyādividyādharaṇamātrādeva viśiṣṭāḥ | tato daśayojanā- TARVV-MK 172,05nyutplutyobhayoḥ pārśvayordaśayojanavistāre parvatasamāyāme dve vyantaraśreṇyau bhavataḥ | tatra TARVV-MK 172,06śakralokapālānāṃ somayamavaruṇavaiśravaṇānām ābhiyogyavyantaradevānāṃ nivāsā bhavanti | tataḥ TARVV-MK 172,07pañcayojanānyutplutya śikharatalaṃ bhavati daśayojanaviṣkambhaṃ parvatasamāyāmam | tatra prācyāṃ TARVV-MK 172,08diśi ṣaḍyojanakrośādhikocchrāyaviṣkambhaṃ siddhāyatanakūṭaṃ padmavaravedikāparivṛtam | tasyo- TARVV-MK 172,09paryudagdakṣiṇāyāmaṃ prākpratyagvistāraṃ krośāyāma-krośārdhaviṣkambha-deśonakrośocchrāyaṃ padmavara- TARVV-MK 172,10vedikāparivṛtam arhadāyatanaṃ pūrvottaradakṣiṇadvāram arhadāyatanavarṇanopetam | tasya paścādda- TARVV-MK 172,11kṣiṇārdhabharatakūṭa-khaṇḍakaprapātakūṭa-māṇikabhadrakūṭa-vijayārdhakūṭa-pūrṇabhadrakūṭa-tamisraguhākūṭa-utta- TARVV-MK 172,12rārdhabharatakūṭa — vaiśravaṇakūṭanāmānyaṣṭau kūṭāni siddhāyatanakūṭasamocchrāyaviṣkambhāyāmāni | teṣā- TARVV-MK 172,13mupari dakṣiṇārdhabharatadeva-vṛttamālyadeva-māṇibhadradeva-vijayārdhagirikumāradeva-pūrṇabhadradeva-kṛta- TARVV-MK 172,14māladeva — uttarārdhabharatadeva-vaiśravaṇadevānāṃ yathākramaṃ prāsādāḥ siddhāyatanasamāyāmaviṣkambho- TARVV-MK 172,15cchrāyāḥ | so'yaṃ vijayārdhaparvato navabhiḥ kūṭairmukuṭairivodgatairgirirājatvaṃ prāpta ivābhāti | TARVV-MK 172,16atha haimavata iti kathaṃ saṃjñā ? TARV-MK 3.10.5himavato'dūrabhavaḥ so'sminnastīti vā haimavataḥ | TARVV-MK 172,17 himavānnāma parvataḥ tasyādūrabhavaḥ TARVV-MK 172,18so'sminnastīti vā'ṇi sati haimavato varṣaḥ | kva punarasau ? TARV-MK 3.10.6kṣudrahimavanmahāhimavatormadhye | TARVV-MK 172,19 kṣudrahimavantamuttareṇa dakṣiṇena mahāhimavantaṃ pūrvāpara — TARVV-MK 172,20samudrayormadhye haimavataḥ | TARV-MK 3.10.7tanmadhye śabdavān vṛttavedāḍhyaḥ | TARVV-MK 172,21 tasya haimavatasya madhye śabdavānnāma paṭahākāraḥ TARVV-MK 172,22vṛttatvād vṛttavedāḍhya ityanvarthasaṃjñaḥ yojanasahasrocchrāyaḥ ardhatṛtīyayojanaśatāvagāha upari TARVV-MK 172,23mūle ca yojanasahasrāyāmaviṣkambhastattriguṇasātirekaparikṣepaḥ parvataḥ, ardhayojanaviṣkambhādri- TARVV-MK 172,24parikṣepāyāmayuktayā pūrvādidigvibhāgaviniveśicatustoraṇavibhaktayā padmavaravedikayā'la- TARVV-MK 172,25ṅkṛtaḥ | tattalamadhye sakrośadvayadviṣaṣṭiyojanotsedhaḥ sakrośaikatriṃśadyojanaviṣkambhaḥ svātideva- TARVV-MK 172,26vihāraḥ | atha kathaṃ harivarṣasaṃjñā ? TARV-MK 3.10.8harivarṇamanuṣyayogāddharivarṣaḥ | TARVV-MK 172,27 hariḥ siṃhastasya śuklarūpapariṇāmitvāt tadvarṇamanuṣyā- TARVV-MK 172,28dyuṣitatvāddharivarṣa ityākhyāyate | kva punarasau ? TARV-MK 3.10.9niṣadhamahāhimavatorantarāle | TARVV-MK 172,29 niṣadhasya dakṣiṇato mahāhimavata uttarataḥ pūrvāpara- TARVV-MK 172,30samudrayorantarāle harivarṣaḥ | TARV-MK 3.10.10tanmadhye vikṛtavān vṛttavedāḍhyaḥ | TARVV-MK 172,31 tasya harivarṣasya madhye vikṛtavānnāma vṛtta- TARVV-MK 172,32vedāḍhyaḥ śabdavadvṛttavedāḍhyena tulyavarṇanaḥ | tasyoparyaruṇadevavihāraḥ | atha kathaṃ videhasaṃjñā ? TARV-MK 3.10.11videhayogājjanapade videhavyapadeśaḥ | TARVV-MK 172,33 vigatadehāḥ videhāḥ | ke punaste ? yeṣāṃ deho TARVV-MK 172,34nāsti, karmabandhasantānocchedāt | ye vā satyapi dehe vigataśarīrasaṃskārāste videhāḥ | tadyo- TARVV-MK 173,01gājjanapade videhavyapadeśaḥ | tatra hi munayo dehocchedārthaṃ yatamānā videhatvamāskandanti | TARVV-MK 173,02nanu ca bharatairāvatayorapi videhāḥ santi ? satyam, santi kadācinna tu sarvakālam, tatra tu TARVV-MK 173,03satataṃ dharmocchedābhāvādvidehāḥ santīti prakarṣāpekṣo videhavyapadeśaḥ | kva punarasau ? TARV-MK 3.10.12niṣadhanīlavatorantarāle tatsanniveśaḥ | TARVV-MK 173,04 niṣadhasyottarāt nīlavato dakṣiṇāt pūrvā — TARVV-MK 173,05parasamudrayorantare tasya videhasya sanniveśo draṣṭavyaḥ | TARV-MK 3.10.13sa caturvidhaḥ pūrvavidehādibhedāt | TARVV-MK 173,06 sa videhaścaturvidhaḥ | kutaḥ ? pūrvavidehādibhedāt | TARVV-MK 173,07pūrvavidehaḥ, aparavidehaḥ, uttarakuravaḥ, devakuravaśceti | kutaḥ punaḥ pūrvavidehādivyapadeśaḥ ? TARVV-MK 173,08meroḥ prāk kṣetraṃ pūrvavidehaḥ, uttarakṣetramudakkuravaḥ, aparakṣetramaparavidehaḥ dakṣiṇakṣetraṃ devakurava TARVV-MK 173,09iti | TARVV-MK 173,10naiṣa yukto vyapadeśaḥ — pūrvavidehe hi savitā nīlādudeti, niṣadhe'stamupaiti | tatra prāṅ TARVV-MK 173,11nīlaḥ pratyaṅ niṣadhaḥ apāk samudraḥ, merurudak | aparavidehe tu niṣadhe udayaḥ nīle'stamaya TARVV-MK 173,12iti | tatra prāṅ niṣadhaḥ, pratyaṅ nīlaḥ, apāk samudraḥ, udaṅ meruḥ | udakkuruṣu gandhamādanā- TARVV-MK 173,13dudayo mālyavato'stamayaḥ | tatra gandhamādanaḥ prāk, mālyavān pratyak, nīlaḥ apāk, meruḥ TARVV-MK 173,14udak | devakuruṣu saumanasādudayaḥ vidyutprabhe'stamayaḥ tatra saumanasaḥ prāk, vidyutprabhaḥ pratyak, TARVV-MK 173,15niṣadho'pāk merurudagiti ? satyamevametat; yadi tatratyo digvibhāga āśriyeta | iha bharata- TARVV-MK 173,16kṣetradigvibhāgamāśritya meroḥ pūrvādivyapadeśo yuktaḥ | tatra videhamadhyabhāge meruḥ | tasmādapa- TARVV-MK 173,17rottaradiśi gandhamālivijayasamīpadevāraṇyātprāk gandhamādanākhyo vakṣāraparvataḥ udakdakṣi- TARVV-MK 173,18ṇāyataḥ prākpratyakvistīrṇaḥ dakṣiṇottarakoṭibhyāṃ merunīlādrisparśī dvābhyāmardhayojanaviṣka- TARVV-MK 173,19mbhaparvatasamāyāmābhyāṃ vanaṣaṇḍābhyāmalaṅkṛtaḥ mūlamadhyāgreṣu suvarṇamayaḥ nīlādriparyante caturyo- TARVV-MK 173,20janaśatocchritaḥ, yojanaśatāvagāhaḥ pradeśavṛddhyā vardhamānaḥ meruparyante pañcayojanaśatotsedhaḥ TARVV-MK 173,21pañcaviṃśatiyojanaśatāvagāhaḥ, pañcayojanaśataviṣkambhaḥ, tataḥ pradeśahānyā hīyamānaḥ nīlā — TARVV-MK 173,22nte'rdhatṛtīyayojanaśataviṣkambhaḥ | triṃśatsahasrāṇi dve ca navottare śate yojanānāṃ ṣaṭcaikānna- TARVV-MK 173,23viśaṃtibhāgāḥ sātirekā āyāmaḥ | tasyopari meruparyante pañcaviṃśatiyojanaśatocchrāyamūlavi- TARVV-MK 173,24ṣkambhasiddhāyatanakūṭam | tasyottarataḥ krameṇa vyavasthitāni ṣaṭ kūṭāni — gandhamādana-udakkuru- TARVV-MK 173,25gandhamāli — sphaṭika-lohitākṣa-ānandakūṭanāmāni | tatra siddhāyatanakūṭe jināyatanam | sphaṭika- TARVV-MK 173,26kūṭasyopari prāsāde bhogaṃdharī devī palyopamasthitikā | lohitākṣakūṭasyopari prāsāde TARVV-MK 173,27palyopamasthitikā dikkumārī bhogavatī vasati | śeṣeṣu caturṣu kūṭeṣu kūṭasamanāmāno devā TARVV-MK 173,28vasanti | merorudak prācyāṃ diśi nīlādapācyāṃ kacchavijayāt pratīcyāṃ mālyavān vakṣāra- TARVV-MK 173,29parvataḥ | mūlamadhyāgreṣu vaiḍūryamayaḥ viṣkambhāyāmocchrāyāvagāhasaṃsthānairgandhamādanena samaḥ | TARVV-MK 173,30tasyopari meruparyante siddhāyatanakūṭaṃ yathoktaparimāṇam | tasyoparyarhadāyatanam | tasyottarato TARVV-MK 173,31yathākramaṃ mālyavat-udakkuru-kaccha-vijaya-sāgara-rajata-pūrṇabhadra-sītā-harimahākūṭāni nava bhava- TARVV-MK 173,32nti | sāgarakūṭe subhāgā dikkumārī, rajatakūṭe bhogamālinī dikkumārī vasati | śeṣeṣu TARVV-MK 174,01saptasu kūṭeṣu kūṭasamanāmāno devā vasanti | merorudak gandhamādanātprāk, nīlādapāk, TARVV-MK 174,02mālyavataḥ pratyak, udakkuravaḥ prāk pratyagāyatāḥ, udagapāgvistīrṇā yamakādridvayapañcasarova- TARVV-MK 174,03rakāñcanagiriśatopaśobhitāḥ | ekādaśa sahasrāṇi aṣṭau śatāni dvācatvāriṃśāni yojanānāṃ TARVV-MK 174,04dvau caikānnaviṃśatibhāgau udakkuruviṣkambhaḥ | nīlasamīpe tripañcāśadyojanasahasrāṇi jyāṣaṣṭi — TARVV-MK 174,05sahasrāṇi catvāri śatāni aṣṭādaśāni yojanānāṃ dvādaśa caikānnaviṃśatibhāgāḥ sādhikā TARVV-MK 174,06dhanuḥ | TARVV-MK 174,07tatra sītāyāḥ prāgdigbhāge jambūvṛkṣo varṇitaḥ | tasyottarasyāṃ diśi śākhāyāmarhadāyatanaṃ TARVV-MK 174,08krośāyāmārdhakrośaviṣkambhadeśonakrośonakrośotsedham | prācyāṃ diśi śākhāyāṃ tattulya- TARVV-MK 174,09prāsādaḥ, tatra jambūdvīpādhipativyantareśvaro'nāvṛtanāmā vasati | dakṣiṇasyāṃ diśi śākhāyāṃ TARVV-MK 174,10pratīcyāṃ ca prāsādayoḥ śayanīyāni ramaṇīyāni | tataḥ pūrvottarottarāparottarāsu TARVV-MK 174,11dikṣvanāvṛtadevasāmānikānāṃ catvāri jambūsahasrāṇi | dakṣiṇapūrvasyāṃ diśi abhyantarapari- TARVV-MK 174,12ṣaddevānāṃ dvātriṃśatsahasrāṇi | dakṣiṇasyāṃ madhyamapariṣaddevānāṃ catvāriṃśatsahasrāṇi | TARVV-MK 174,13dakṣiṇāparasyāṃ diśi bāhyapariṣaddevānāmaṣṭacatvāriṃśatsahasrāṇi | pratīcyāmanīkamahattarāṇāṃ TARVV-MK 174,14saptānāṃ saptajambvaḥ, catasṛṇāmagramahiṣīṇāṃ saparivārāṇāṃ jambvaḥ catasraḥ | pūrvadakṣiṇā- TARVV-MK 174,15parottarāsu ṣoḍaśasahasrātmarakṣadevānāṃ ca ṣoḍaśasahasrāṇi | ete sudarśanajambūvṛkṣasya parivāra — TARVV-MK 174,16bhūtāḥ pūrvoktāṣṭaśatena saha samuditāḥ ekaṃ śatasahasraṃ catvāriṃśatsahasrāṇi śataṃ caikānnaviṃ — TARVV-MK 174,17śam | ta ete sarva eva jambūvṛkṣāḥ padmavaravedikāparivṛtāḥ sarvaratnakāñcanapariṇāmāḥ TARVV-MK 174,18muktāmaṇihemaghaṇṭājālamālyadāmadhvajapatākāchatrādhicchatravibhūṣitāḥ | sudarśanākhyo'sau TARVV-MK 174,19jambūvṛkṣaḥ padmavaravedikāparikṣiptaistribhirvanaṣaṇḍaiḥ parikṣiptaḥ | prāthamikavanaṣaṇḍe catasṛṣu TARVV-MK 174,20dikṣu krośāyāmakrośārdhaviṣkambhadeśonakrośotsedhāni catvāri bhavanāni | vidikṣu catasraḥ TARVV-MK 174,21puṣkariṇyo daśayojanāvagāhāḥ pañcāśadyojanāyāmāḥ tadardhaviṣkambhāḥ catuṣkoṇā āyata- TARVV-MK 174,22caturasrāḥ śucisurabhisalilapūrṇāḥ | teṣāṃ bhavanānāṃ puṣkariṇīnāṃ cāṣṭāsu dikṣu śvetānyarjuna- TARVV-MK 174,23suvarṇanirvṛttāni pratyekamaṣṭau kūṭāni | teṣāmupari pratyekaṃ krośāyāmakrośārdhaviṣkambhadeśona- TARVV-MK 174,24krośocchrāyāḥ catvāraḥ prāsādāḥ | TARVV-MK 174,25nīlād dakṣiṇasyāṃ diśyekaṃ yojanasahasraṃ tiryagatītya sītāmahānadyā ubhayoḥ pārśvayoḥ TARVV-MK 174,26pañcayojanaśatāntarau sapraṇidhī dvau yamakādrī yojanasahasrocchrāyau ardhatṛtīyayojanaśatāvagāhau TARVV-MK 174,27mūlamadhyāgreṣu yojanaikasahasrārdhāṣṭamayojanaśatapañcayojanaśataviṣkambhau | tayorupari yojana- TARVV-MK 174,28dviṣaṣṭyardhayojanocchrāyau sakrośaikatriṃśadyojanaviṣkambhau tāvatpraveśau prāsādau | tatra yamaka- TARVV-MK 174,29nāmānau devau vasataḥ | prācyāṃ diśi dve arhadāyatane yamakābhyāmavākpañcayojanaśatāni TARVV-MK 174,30tiryagatītya sītāmahānadyāṃ yojanasahasrodagapāgāyataḥ pañcayojanaśataprākpratyagviṣkambhaḥ TARVV-MK 174,31daśayojanāvagāhaḥ nīlo nāma mahāhrado bhavati | hradamadhye jalasyoparyardhayojanocchrāyāṇi TARVV-MK 174,32daśayojanāvagāhanālāni madhye yojanaviṣkambhāṇi krośāyatapatrāṇi dvikrośakarṇikānyāgramūla- TARVV-MK 174,33yordvikrośavistarāṇi padmāni padmahradajapadmavarṇanopetāni | tatra nīlasaṃjño nāgendrakumāro TARVV-MK 174,34vasati | tasya padmāni jambūvṛkṣasamasaṃkhyāni | TARVV-MK 175,01nīlahradātprāgadūre daśa kāñcanādrayaḥ sapraṇidhayo yojanaśatotsedhāḥ pañcaviṃśati- TARVV-MK 175,02yojanāvagāhāḥ mūlamadhyāgreṣu śatapañcasaptatipañcāśadyojanaviṣkambhāḥ kāñcanapariṇāmāḥ | TARVV-MK 175,03teṣāmupari sakrośaikatriṃśadyojanotsedhāḥ sadvikrośapañcadaśayojanaviṣkambhāḥ prāsādāḥ kāñcana- TARVV-MK 175,04saṃjñadevānāmāvāsāḥ | tādṛśā eva pratyak-daśakāñcanādrayaḥ | nīlahradādapāk pañcayojanaśatāni TARVV-MK 175,05tiryagatītyottarakuruhrado bhavati uttarakurusaṃjñanāgendrakumārāvāsaḥ | nīlahradatulyavarṇanaḥ, prāk- TARVV-MK 175,06pratyak ca daśadaśakāñcanādrayaḥ | udakkuruhradādapāk pañcayojanaśatānyatītya candrahradaḥ, TARVV-MK 175,07candranāgendrakumārāvāsaḥ | pūrvavatkāñcanādrayaśca | candrahradādapāk pañcayojanaśatāni TARVV-MK 175,08tiryagatītyairāvatahrado bhavati airāvatanāgendrakumārāvāsaḥ | pūrvavatkāñcanādrayaśca | airāvata- TARVV-MK 175,09hradādapāk pañcayojanaśatāni tiryagatītya mālyavānnāma hrado bhavati mālyavānnāmanāgendra- TARVV-MK 175,10kumārāvāsaḥ | pūrvavat kāñcanādrayaśca | kāñcanādriśate pūrvadigviniveśi jināyatanaśatam | TARVV-MK 175,11merorapāk prācyāṃ diśi maṃgalāvadvijayāt pratyak niṣadhādudak saumanaso nāma TARVV-MK 175,12vakṣāragiriḥ sarvasphaṭikapariṇāmaḥ, gandhamādanena viṣkambhāyāmocchrāyāvagāhasaṃsthānaistulyaḥ | TARVV-MK 175,13tasyopari meruparyante siddhāyatanakūṭamarhadāyatanālaṅkṛtaṃ pūrvoktaparimāṇam | tasya dakṣiṇato TARVV-MK 175,14yathākramaṃ saumanasa-devakuru-maṅgalāvat-pūrvavideha-kanaka-kāñcanakavaśiṣṭha-ujjvalakūṭānyaṣṭau TARVV-MK 175,15gandhamādanakūṭasamānāni tatra kanakakūṭasyopari prāsāde suvatsā dikkumārī, kāñcanakūṭa- TARVV-MK 175,16syopari prāsāde vatsamitrā dikkumārī, śeṣeṣu svakūṭanāmāno devāḥ merorapāk pratīcyāṃ TARVV-MK 175,17diśi niṣadhādudak padmavadvijayāt prāk vidyutprabho nāma vakṣāragiristapanīyapariṇāmo gandha- TARVV-MK 175,18mādanasamavarṇanaḥ | tasyopari meruparyante siddhāyatanakūṭamarhadāyatanālaṅkṛtam | tasya dakṣiṇato TARVV-MK 175,19yathākramaṃ vidyutprabha-devakuru-padmavadvijaya-aparavideha-svastika-śatajvāla-sītodā-harināmānyaṣṭau TARVV-MK 175,20kūṭāni gandhamādanakūṭasamāni | tatra padmavadvijayakūṭasyopari prāsāde vāriṣeṇā nāma dikkumārī, TARVV-MK 175,21svastikakūṭasyopari prāsāde balā nāma dikkumārī, śeṣeṣu svakūṭanāmāno devāḥ | TARVV-MK 175,22merorapāk saumanasātpratyak niṣadhādudak vidyutprabhātprāk devakuravaḥ | teṣāṃ jyādhanu- TARVV-MK 175,23riṣugaṇanā uttarakurugaṇanayā vyākhyātā | merordakṣiṇāparasyāṃ diśi niṣadhādudak sītodāyāḥ TARVV-MK 175,24pratyak vidyutprabhātprāk madhye suprabhā nāma śālmaliḥ sudarśanayā jambvā vyākhyātavarṇanā | tasyā TARVV-MK 175,25uttaraśākhāyāmarhadāyatanam | pūrvadakṣiṇāparāsu śākhāsu prāsādeṣu garutmān veṇudevo vasati | TARVV-MK 175,26tasya parivāraḥ sarvo'nāvṛtadevaparivāreṇa tulyaḥ | niṣadhādudagekayojanasahasraṃ tiryagatītya TARVV-MK 175,27sītodāyāḥ mahānadyā ubhayoḥ pārśvayościtrakūṭavicitrakūṭau girī yamakaparvatābhyāṃ tulyavarṇanau | TARVV-MK 175,28niṣadha-devakuru-sūrya-sureśa-vidyutprabhahradākhyāḥ pañcahradāḥ uttarakuruṣu hradairvyākhyātavarṇanāḥ | TARVV-MK 175,29kāñcanagiriśataṃ ca tadvadeva jñeyam | TARVV-MK 175,30sītayā mahānadyā pūrvavideho dvidhā vibhaktaḥ uttaro dakṣiṇaśceti | tatrottaro bhāga — TARVV-MK 175,31ścaturbhirvakṣāraparvataistisṛbhirvibhaṅganadībhiśca vibhakto'ṣṭadhā bhinnaḥ aṣṭābhiścakradharairupa- TARVV-MK 175,32bhogyaḥ | tatra citrakūṭaḥ padmakūṭo nalinakūṭaḥ ekaśilaśceti vakṣārāḥ, teṣāmantareṣu grāhāvatī — TARVV-MK 175,33hradāvatī — paṅkāvatī ceti vibhaṅganadyaḥ | tatra catvāro'pi vakṣārakā dakṣiṇottarakoṭibhyāṃ TARVV-MK 176,01sītānīlaspṛśo nīlānte caturyojanaśatotsedhāḥ yojanaśatāvagāhāḥ pradeśavṛddhyā vardhamānāḥ TARVV-MK 176,02śītānadyante pañcayojanaśatotsedhāḥ pañcaviṃśatiyojanaśatāvagāhāḥ aśvaskandhākārāḥ sarvatra TARVV-MK 176,03pañcayojanaśataviṣkambhāḥ | ṣoḍaśasahasrāṇi pañcaśatāni dvānavatyadhikāni yojanānāṃ TARVV-MK 176,04dvau caikānnaviṃśatibhāgau teṣāmāyāmaḥ | tatra citrakūṭasyopari catvāri kūṭāni — siddhāyatana- TARVV-MK 176,05citra-kacchavijaya-sukacchavijayakūṭākhyāni | padmakūṭasyopari catvāri kūṭāni siddhāyatana- TARVV-MK 176,06padma-mahākacchakacchāvadvijayakūṭābhidhānāni | nalinakūṭasyopari catvāri kūṭāni siddhāyatana- TARVV-MK 176,07nalina-nalināvarta-lāṅgalāvartakūṭasaṃjñāni | ekaśilasyopari catvāri kūṭāni siddhāyatana- TARVV-MK 176,08ekaśila-puṣkala-puṣkalāvatkūṭanāmāni | sarvāṇyevaitāni himavadadrikūṭatulyaparimāṇāni, TARVV-MK 176,09tadgatārhadāyatanaprāsādatulyavarṇanajināyatanaprāsādāni, sarvatra sītānte siddhāyatanakūṭāni TARVV-MK 176,10itareṣu kūṭasamanāmāno devāḥ | tisro'pi vibhaṅganadyaḥ svatulyanāmakuṇḍebhyo viṃśatiyojana- TARVV-MK 176,11śataviṣkambhāyāmebhyo varavajratalebhyaḥ suvṛttebhyaḥ svatulyanāmadevīnivāsālaṅkṛtadaśayojana- TARVV-MK 176,12dvigavyūtocchrāyaṣoḍaśayojanaviṣkambhāyāmadvīpopetebhyaḥ nīlādrinitambaniveśibhyo nirgatāḥ | TARVV-MK 176,13prabhave dvikrośādhikadvādaśayojanaviṣkambhā gavyūtāvagāhāḥ, mukhe pañcaviṃśatiyojanaśataviṣkambhā TARVV-MK 176,14daśagavyūtāvagāhāḥ, pratyekamaṣṭāviṃśatinadīsahasraparivṛtāḥ sītāṃ praviśanti | TARVV-MK 176,15etairvibhaktā aṣṭau janapadāḥ kaccha-sukaccha-mahākaccha-kacchakāvat-āvartalāṅgalāvarta- TARVV-MK 176,16puṣkala — puṣkalāvartākhyāḥ | teṣāṃ madhye rājadhānyaḥ — kṣemā kṣemapurī ariṣṭā ariṣṭapurī khaṅgā TARVV-MK 176,17mañjūṣā auṣadhiḥ pauṇḍarīkiṇī ceti nagaryaḥ | tatra sītāyā udak nīlādapāk citrakūṭā- TARVV-MK 176,18tpratyak mālyavatsamīpadevāraṇyātprāk kacchaviṣayaḥ, citrakūṭasamāyāmaḥ dve sahasre dve ca śate TARVV-MK 176,19trayodaśayojanānāṃ kenacidviśeṣeṇone, prākpratyagvistīrṇaḥ | tasya bahudeśamadhyabhāge vijayā- TARVV-MK 176,20rdhanāmā rajatagiriḥ bharatavijayārdhatulyocchrāyāvagāhaviṣkambhaḥ kacchaviṣayavistārasamāyāmaḥ | TARVV-MK 176,21tatrobhayorvidyādharaśreṇyoḥ, pratyekaṃ pañcapañcāśannagarāṇi | vyantaraśreṇyoḥ aiśānasya devarājasya TARVV-MK 176,22lokapālānāṃ somayamavaruṇavaiśravaṇānāmābhiyogyadevanagarāṇi | prācyasiddhāyatanādikūṭanavake TARVV-MK 176,23ca dakṣiṇārdhakacchottarārdhakacchakūṭe vācye | vijayārdhādudak nīlādapāk siddhakūṭād vṛṣabhādreśca TARVV-MK 176,24prāk citrakūṭāt pratyak triṣaṣṭiyojanaviṣkambhāyāmaṃ tattriguṇasātirekaparikṣepaṃ daśayojanā- TARVV-MK 176,25vagāhaṃ varavajratalaṃ gaṅgākuṇḍam | asya bahumadhyadeśabhāvī dvīpo'ṣṭayojanaviṣkambhāyāmo TARVV-MK 176,26daśayojanadvigavyūtocchrāyaḥ padmavaravedikācatustoraṇālaṅkṛtaḥ suvṛtto gaṅgādevīnivāsaḥ | TARVV-MK 176,27tato dakṣiṇatoraṇādviniḥsṛtā apāṅmukhī bharatakṣetragaṅgātulyaviṣkambhāvagāhā viṣayasamāyāmā TARVV-MK 176,28vijayārdhakhaṇḍaprapātaguhātoraṇanirgatā caturdaśanadīsahasraparivārā gaṅgā mahānadī sītāṃ TARVV-MK 176,29praviśati | vijayārdhādudaṅ nīlādapāk vṛṣabhādreḥ pratyaṅ mālyavatsamīpadevāraṇyātprāk TARVV-MK 176,30sindhukuṇḍaṃ gaṅgākuṇḍatulyavarṇanaṃ sindhūdevīnivāsālaṅkṛtam | tato viniḥsṛtā gaṅgātulyā TARVV-MK 176,31vijayārdhatamisraguhāntarānnirgatā caturdaśanadīsahasraparivārā sindhūrmahānadī sītāṃ praviśati | TARVV-MK 176,32tatra sītāyā udak vijayārdhādapāk gaṅgāsidhvorbahumadhyadeśabhāvinī kṣemā nāma rājadhānī | TARVV-MK 176,33evamitare saptāpi janapadāḥ krameṇa pūrvadeśaniveśino netavyāḥ | TARVV-MK 177,01lavaṇasamudravedikāyāḥ pratyak puṣkalāvatyāḥ prāk sītāyā udak nīlādapāk devāraṇyaṃ TARVV-MK 177,02nāma vanam | tasya dve sahasre nava ca śatāni dvāviṃśatiryojanānāṃ sītāmukhe viṣkambhaḥ | ṣoḍaśa- TARVV-MK 177,03sahasrāṇi pañcaśatāni dvānavatyadhikāni yojanānāṃ dvau caikānnaviṃśatibhāgau āyāmaḥ | sītāyā TARVV-MK 177,04apāk niṣadhādudak vatsaviṣayāt prāk lavaṇasamudravedikāyāḥ pratyak pūrvavad devāraṇyam | TARVV-MK 177,05sītāyā dakṣiṇataḥ pūrvavidehaścaturbhivakṣāraparvataistisṛbhiśca vibhaṅganadībhirvibhakto'ṣṭadhā TARVV-MK 177,06bhinnaḥ aṣṭābhiścakradharairupabhogyaḥ | tatra trikūṭo vaiśravaṇakūṭaḥ añjanaḥ ātmāñjanaśceti TARVV-MK 177,07vakṣārāḥ | teṣāmantareṣu taptajalā mattajalā unmattajalā ceti tisro vibhaṅganadyaḥ | etai- TARVV-MK 177,08rvibhaktā aṣṭau janapadāḥ — vatsā-suvatsā-mahāvatsā-vatsavat-ramya-ramyaka-ramaṇīya-maṅgalā- TARVV-MK 177,09vatyākhyāḥ | teṣāṃ madhye rājadhānyaḥ — susīmā-kuṇḍalā-aparājitā-prabhākarī-aṅkāvatī- TARVV-MK 177,10padmāvatī-śubhā-ratnasañcayāvatī nagaryaḥ | teṣu janapadeṣu dve dve nadyau raktāraktodāsaṃjñe | TARVV-MK 177,11ekaiko vijayārdhaḥ | teṣāṃ sarveṣāṃ viṣkambhāyāmādivarṇanā pūrvavadveditavyā | vakṣāraparvateṣu TARVV-MK 177,12pratyekaṃ catvāri kūṭāni siddhāyatana-svanāma-pūrvāparadeśanāmāni | sītāyā uttarataṭe dakṣiṇa- TARVV-MK 177,13taṭe ca pratijanapadaṃ trīṇi trīṇi tīrthāni māgadha-varadāna-prabhāsasaṃjñāni | tāni samuditāni TARVV-MK 177,14aṣṭacatvāriṃśattīrthāni pūrvavidehe | TARVV-MK 177,15sītodayā mahānadyā aparavideho dvidhā vibhakto dakṣiṇa uttaraśceti | tatra dakṣiṇo TARVV-MK 177,16bhāgaścaturbhirvakṣāraparvataistisṛbhiśca vibhaṅganadībhirvibhakto'ṣṭadhā bhinnaḥ, aṣṭābhiścakradharai- TARVV-MK 177,17rupabhogyaḥ | tatra śabdāvat-vikṛtāvat-āśīviṣa-sukhāvahasaṃjñāścatvāro vakṣārādrayaḥ | TARVV-MK 177,18teṣāmantareṣu kṣīrodā-sītodā-sroto'ntarvāhinī ceti tisro vibhaṅganadyaḥ | etairvibhaktā TARVV-MK 177,19aṣṭau janapadāḥ — padma-supadma-mahāpadma-padmavat-śaṅkha-nalina-kumuda-saridākhyāḥ | teṣāṃ madhye TARVV-MK 177,20rājadhānyaḥ — aśvapurī siṃhapurī mahāpurī vijayapurī arajā virajā aśokā vītaśokā ceti TARVV-MK 177,21nagaryaḥ | teṣu janapadeṣu dve dve nadyau raktāraktodāsaṃjñe | ekaiko vijayārdhaśca | teṣāṃ sarveṣāṃ TARVV-MK 177,22viṣkambhāyāmādivarṇanā pūrvavadveditavyā | vakṣāraparvateṣu pratyekaṃ catvāri kūṭāni siddhāyatana- TARVV-MK 177,23svanāmapūrvāparadeśanāmāni | devāraṇye dve api pūrvavadveditavye | TARVV-MK 177,24uttaro vibhāgaścaturbhirvakṣāraparvataistisṛbhirvibhaṅganadībhiśca vibhakto'ṣṭadhā bhinnaḥ, TARVV-MK 177,25aṣṭābhiścakradharairupabhogyaḥ | tatra candra-sūrya-nāga-devasaṃjñāścatvāro vakṣāraparvatāḥ | teṣā- TARVV-MK 177,26mantareṣu gambhīramālinī phenamālinī ūrmimālinī ceti tisro vibhaṅganadyaḥ | etairvibhaktā TARVV-MK 177,27aṣṭau janapadāḥ — vapra-suvapra-mahāvapra-vaprāvat-valgu-suvalgu-gandhila-gandhimālisaṃjñāḥ | teṣāṃ TARVV-MK 177,28madhye rājadhānyaḥ — vijayā vaijayantī jayantī aparājitā cakrapurī khaḍgapurī ayodhyā avadhyā TARVV-MK 177,29ceti nagaryaḥ | teṣu janapadeṣu gaṅgāsindhūsaṃjñe dve nadyau | ekaiko vijayārdhaśca | teṣāṃ sarveṣāṃ TARVV-MK 177,30viṣkambhāyāmādivarṇanā pūrvavadveditavyā | vakṣāraparvateṣu pratyekaṃ catvāri kūṭāni siddhāyatana- TARVV-MK 177,31svanāmapūrvāparadeśanāmāni | sītodāyā api tīrthāni sītāyā ivāṣṭacatvāriṃśat | TARVV-MK 177,32videhasya madhye merurnavanavatiyojanasahasrotsedhaḥ | dharaṇītale sahasrāvagāhaḥ | daśasahasrāṇi TARVV-MK 177,33navatiśca yojanānāṃ daśa caikādaśabhāgā adhastale'sya vistāraḥ | ekatriṃśatsahasrāṇi nava- TARVV-MK 177,34śatānyekādaśa ca yojanāni kiñcinnyūnāni adhastale'sya paridhiḥ | daśasahasrāṇi yoja — TARVV-MK 178,01nānāṃ bhūtale'sya viṣkambhaḥ | ekatriṃśatsahasrāṇi ṣaṭśatāni trayoviṃśāni yojanāni TARVV-MK 178,02kiñcinnyūnāni tatrāsya paridhiḥ | sa caturvanaḥ trikāṇḍaḥ triśreṇiḥ | catvāri vanāni TARVV-MK 178,03bhadrasālavanaṃ nandanaṃ saumanasaṃ pāṇḍukavanaṃ ceti | bhūmitale bhadrasālavanaṃ pūrvāparadiśordvāviṃśati- TARVV-MK 178,04yojanasahasrāṇyāyatam, dakṣiṇottaradiśorardhatṛtīyayojanaśatānyāyatam, ekayā ardhayojanocchā- TARVV-MK 178,05yapañcaśatadhanurviṣkambhavanasamāyāmayā bahutoraṇavibhaktayā padmavaravedikayā parivṛtam | TARVV-MK 178,06meroścatasṛṣu dikṣu bhadrasālavane padmottara-nīla-svastika-añjana-kumuda-palāśa-avataṃsa- TARVV-MK 178,07rocana — saṃjñānyaṣṭau kūṭāni | ekaikasyāṃ diśi dve dve kūṭe bhavataḥ | tatra meroḥ prāgudakkūle TARVV-MK 178,08sītāyāḥ padmottarakūṭam | meroḥ prāk apākkūle sītāyāḥ nīlakūṭam | merorapāk sītodāyā TARVV-MK 178,09prākkūle svastikakūṭam | merorapāk sītodāyā pratyakkūle añjanakūṭam | meroḥ TARVV-MK 178,10pratyak sītodāyā dakṣiṇakūle kumudakūṭam | meroḥ pratyak sītodāyā uttarakūle palāśakūṭam | TARVV-MK 178,11merorudak sītāyāḥ pratyakkūle avataṃsakūṭam | merorudak sītāyāḥ prākkūle rocanakūṭam | TARVV-MK 178,12tānyetāni sarvāṇi kūṭāni pañcaviṃśatiyojanāvagāhanāni yojanaśatocchrāyāṇi yojana- TARVV-MK 178,13śatamūlavistārāṇi pañcasaptatiyojanamadhyaviṣkambhāṇi pañcāśadyojanāgravistārāṇi padma- TARVV-MK 178,14varavedikāparivṛtāni | teṣāmupari madhyadeśabhājaḥ sakrośaikatriṃśadyojanotsedhāḥ pañcadaśayojana- TARVV-MK 178,15dvigavyūtāyāmaviṣkambhā aṣṭau prāsādāḥ | teṣu svakūṭanāmānaḥ somayamavaruṇavaiśravaṇānāṃ TARVV-MK 178,16lokapālānāmābhiyogyā anekairāvatarūpavikaraṇasamarthāḥ diggajendrā devā vasanti | tatra padmo- TARVV-MK 178,17ttaranīlasvastikāñjanakūṭeṣu śakralokapālānāṃ bhaumavihārāḥ | kumudapalāśāvataṃsarocana — TARVV-MK 178,18kūṭeṣu aiśānalokapālānāṃ bhaumavihārāḥ | meroḥ prāk sītāyā dakṣiṇakūle bhadrasālavane TARVV-MK 178,19arhadāyatanam | merorapāk sītodāyāḥ prākkūle arhadāyatanam | meroḥ pratyak TARVV-MK 178,20sītodāyā udakkūle arhadāyatanam | merorudak sītāyāḥ pratyakkūle arhadāyatanam | catvā — TARVV-MK 178,21ryapyetāni pañcasaptatiyojanocchrāyāṇi yojanaśatodakdakṣiṇāyāmāni, prāk pratyak TARVV-MK 178,22pañcāśadyojanaviṣkambhāṇi, ṣoḍaśayojanocchrāyatadardhaviṣkambhatāvatpraveśaprāgudagdakṣiṇadvārāṇi TARVV-MK 178,23nānāmaṇikāñcanarajatapariṇāmāni sahasrajihvenāpi varṇayitumaśakyāni | yāni sahasrākṣaḥ TARVV-MK 178,24sahasramakṣṇāṃ vistīrya vilokamāno'pi satataṃ na tṛptimupayāti | teṣāṃ purastādyojana- TARVV-MK 178,25śatāyāmatadardhaviṣkambhasātirekaṣoḍaśayojanocchrāyā mukhamaṇḍapāḥ | teṣāṃ purastādyojana- TARVV-MK 178,26śatāyāmatadardhaviṣkambhasātirekaṣoḍaśayojanocchrāyāḥ prekṣāgṛhāḥ | teṣāṃ purastāccatuḥṣaṣṭi- TARVV-MK 178,27yojanāyāmaviṣkambhāstattriguṇasātirekaparidhayaḥ stūpāḥ | teṣāṃ purastāccaityavṛkṣapīṭhāni TARVV-MK 178,28ṣoḍaśayojanāyāmāni tadardhaviṣkambhāṇi tāvadutsedhāni pratyekaṃ catustoraṇavibhaktānāṃ TARVV-MK 178,29padmavaravedikānāṃ caturviṃśatyā parivṛtāni | teṣāṃ madhye siddhārthanāmakāḥ caityavṛkṣāḥ siddhārtha- TARVV-MK 178,30tīrthakarapratikṛtipavitrīkṛtāḥ ṣoḍaśayojanocchrāya-caturyojanotsedha-yojanaviṣkambhaskandhā dvāda- TARVV-MK 178,31śayojanocchrāyatāvadbāhalyaviṭapāḥ | tebhyaḥ prāk nānāmaṇiratnamayapīṭhaniveśinaḥ ṣoḍaśa- TARVV-MK 178,32yojanocchrāyagavyūtaviṣkambhāyāmamahendradhvajāḥ | tataḥ prāṅ nandākhyāḥ puṣkariṇyaḥ yojana- TARVV-MK 178,33śatāyāmatadardhaviṣkambhadaśayojanāvagāhāḥ | arhadāyatanamadhyadeśaniveśinaḥ ṣoḍaśayojanāyā- TARVV-MK 178,34matadardhaviṣkambhocchrāyā ratnamayā devacchandāḥ | tatra pañcadhanuḥśatotsedhāḥ kanakamayadehāsta- TARVV-MK 178,35panīyahastapādatalatālujihvā lohitākṣamaṇiparikṣiptāṅkasphaṭikamaṇinayanā ariṣṭamaṇimaya- TARVV-MK 179,01nayanatārakā rajatamayadantapaṅktayaḥ vidrumacchāyādharapuṭā añjanamūlamaṇimayākṣapakṣmabhrūlatā TARVV-MK 179,02nīlamaṇiviracitāsitāñcikeśāḥ pragṛhītasitavimalavaracāmarāgrahastobhayapārśvasthavividha- TARVV-MK 179,03maṇikanakavidhṛtābharaṇālaṅkṛtayakṣanāgamithunāḥ suśliṣṭāṣṭasahasralakṣaṇavyañjanāṅkitā TARVV-MK 179,04vaiḍūryadaṇḍamaṇihemamuktājālālaṅkṛtaratnaśalākā śatakāñcanatumbabimbarajatacchadachatrādhi- TARVV-MK 179,05cchatrā bhavyajanastavanavandanapūjanādyarhā arhatpratimā anādyanidhanā aṣṭaśatasaṃkhyā viśiṣṭa- TARVV-MK 179,06gaṇavarṇitaguṇā aṣṭaśatakalaśabhṛṅgārādyupakaraṇaparivārā varṇanātītavibhavā mūrtā iva TARVV-MK 179,07jinadharmā virājante | TARVV-MK 179,08tato bhūmitalāt pañcayojanaśatānyutplutya pañcayojanaśataviṣkambhaṃ merusamāyā — TARVV-MK 179,09mamaṇḍalaṃ padmavaravedikāparikṣiptaṃ vṛttavalayaparidhi nandanavanam | tatra bāhyagiriviṣkambhaḥ TARVV-MK 179,10navasahasrāṇi nava ca śatāni catuḥpañcāśāni yojanānāṃ ṣaṭ caikādaśabhāgāḥ | tatparidhire- TARVV-MK 179,11katriṃśatsahasrāṇi catvāri śatāni ekānnāśītyadhikāni sātirekāṇi yojanānām | TARVV-MK 179,12abhyantaragiriviṣkambho'ṣṭau sahasrāṇi navaśatāni catuḥpañcāśāni yojanānāṃ ṣaṭcaikādaśa TARVV-MK 179,13bhāgāḥ | tatparidhiraṣṭāviṃśatisahasrāṇi trīṇi śatāni ṣoḍaśāni yojanānāmaṣṭau caikā- TARVV-MK 179,14daśabhāgāḥ | catasṛṣu dikṣu catasro guhāḥ — prācyāṃ diśi maṇiguhā, apācyāṃ gandharvaguhā, TARVV-MK 179,15pratīcyāṃ cāraṇaguhā, udīcyāṃ candraguhā | tā etāstriṃśadyojanaviṣkambhāyāmāḥ sādhika- TARVV-MK 179,16navatiyojanaparidhayaḥ pañcāśadyojanāvagāhāḥ | tāsu yathāsakhyaṃ somayamavaruṇakuberāṇāṃ TARVV-MK 179,17vihārāḥ | meroḥ pūrvottaradiśi nandanavane balabhadrakūṭaṃ yojanasahasrocchrāyaṃ mūlamadhyāgreṣu TARVV-MK 179,18yojanasahasrārdhāṣṭamayojanaśatapañcayojanaśatavistāram | tattriguṇasātirekā paridhiḥ | TARVV-MK 179,19tasyopari mandarādhipaterāvāsāḥ | meroścatasṛṣu dikṣu dve dve kūṭe — prācyāṃ diśi tāvannandana- TARVV-MK 179,20mandire | apācyāṃ niṣadhahaimavate | pratīcyāṃ rajatarucake | udīcyāṃ sāgaracitravajre | TARVV-MK 179,21aṣṭāvapyetāni kūṭāni pañcayojanaśatocchrāyāni mūlamadhyāgreṣu pañcaśatapañcasaptatyadhika- TARVV-MK 179,22śatatrayārdhatṛtīyaśatayojanaviṣkambhāṇi | teṣāmupari dviṣaṣṭiyojanadvigavyūtocchrāyāḥ sakro- TARVV-MK 179,23śaikatriṃśadyojanaviṣkambhāstāvatpraveśā evāṣṭau prāsādāḥ | teṣu meghaṅkarī-meghavatī-sumeghā- TARVV-MK 179,24meghamālinī-toyandharā-vicitrā-puṣkaramālā-aninditāsaṃjñā aṣṭau dikkumāryaḥ yathākramaṃ TARVV-MK 179,25parivasanti | merordakṣiṇapūrvasyāṃ diśi utpalagulmā-nalinā-utpalā-utpalojvalākhyāścatasro TARVV-MK 179,26vāpyaḥ | dakṣiṇāparasyāṃ bhṛṅgā — bhṛṅganibhā-kajjalā-kajjalaprabhāścatasraḥ puṣkariṇyaḥ | TARVV-MK 179,27aparottarasyāṃ diśi śrīkāntā — śrīcandrā-śrīnilayā-śrīmahitāścatasro vāpyaḥ | uttarapūrvasyāṃ TARVV-MK 179,28diśi padmā — padmagulmā-kumudā-kumudaprabhāścatasro vāpyaḥ | tāḥ sarvāḥ pañcāśadyojanāyāmatadardha- TARVV-MK 179,29viṣkambhadaśayojanāvagāhāḥ catuṣkoṇā āyatacaturasrāḥ | tāsāṃ madhye pratyekamekaikaḥ prāsādaḥ TARVV-MK 179,30dviṣaṣṭiyojanārdhayojanotsedhaḥ sagavyūtaikatriṃśadyojanaviṣkambhastāvatpraveśaḥ | tatra dakṣiṇasyāṃ TARVV-MK 179,31diśi vidiśoḥ prāsādāḥ śakrasya bhaumavihārāḥ | uttarasyāṃ diśi vidiśoraiśānasya bhauma- TARVV-MK 179,32vihārāḥ | meroścatasṛṣu dikṣu nandanavane catvāri jināyatanāni ṣaṭtriṃśadyojanotsedhāni pañcā- TARVV-MK 179,33śadyojanāyāmatadardhaviṣkambhāṇi tāvatpraveśāni aṣṭayojanocchrāyatadardhaviṣkambhāyāmaprāguda- TARVV-MK 179,34gapāgdvārāṇi arhadāyatanavarṇanopetāni | TARVV-MK 180,01nandanāt samātbhūmibhāgād dviṣaṣṭiyojanasahasrāṇi pañcaśatānyutplutya vṛttavalayaparidhi- TARVV-MK 180,02pañcayojanaśataviṣkambhaṃ padmavaravedikāparikṣiptaṃ saumanasavanam | tatra bāhyagiriviṣkambhaśca — TARVV-MK 180,03tvāri sahasrāṇi dve śate dvāsaptatiśca yojanānāmaṣṭau caikādaśabhāgāḥ | tatparidhistrayodaśa- TARVV-MK 180,04sahasrāṇi pañcaśatānyekādaśāni yojanānāṃ ṣaṭcaikādaśabhāgāḥ | abhyantaragiriviṣkambhastrīṇi TARVV-MK 180,05sahasrāṇi dve śate dvāsaptatiryojanānāmaṣṭau caikādaśabhāgāḥ | tatparidhirdaśasahasrāṇi trīṇi TARVV-MK 180,06śatānyekānnapañcāśāni yojanānāṃ trayaścaikādaśabhāgāḥ kiñcidviśeṣonāḥ | balabhadrakūṭadi- TARVV-MK 180,07kkumārīkūṭāṣṭakahīnaṃ saumanasam | ṣoḍaśātra vāpyaḥ — nandanavāpīsadṛśāyāmaviṣkambhāvagāhāḥ | TARVV-MK 180,08tanmadhyadeśe bhavanāni pañcāśadyojanāyāmatadardhavistāraṣaṭtriṃśadyojanocchrāyāṇi | caturdiśaṃ TARVV-MK 180,09catvāryarhadāyatanāni aṣṭayojanocchritatadardhavistāratāvatpraveśaprāgudagapāgdvārāṇi jināyatana- TARVV-MK 180,10varṇanopetāni | TARVV-MK 180,11saumanasātsamād bhūbhāgāt ṣaṭrtriśatsahasrāṇyāruhya yojanāni vṛttavalayaparidhi pāṇḍukavanaṃ TARVV-MK 180,12caturnavatyuttaracatuḥśataviṣkambhaṃ padmavaravedikāparivṛtaṃ cūlikāṃ parītya sthitam | śikharaṃ mero- TARVV-MK 180,13rekayojanasahasraviṣkambham | tatparidhistrīṇi sahasrāṇi dviṣaṣṭyadhikaṃ śataṃ yojanānāṃ sādhikam | TARVV-MK 180,14pāṇḍukavanabahumadhyadeśabhāvinī catvāriṃśadyojanocchrāyā mūlamadhyāgreṣu dvādaśāṣṭacaturyo- TARVV-MK 180,15janaviṣkambhā suvṛttā cūlikā | tasyāḥ prācyāṃ diśi pāṇḍu kaśilā udakdakṣiṇāyāmā prāk- TARVV-MK 180,16pratyagvistārā | apācyāṃ pāṇḍukambalaśilā prākpratyagāyāmā udagdakṣiṇavistārā | pratīcyāṃ TARVV-MK 180,17raktakambalaśilā udagapāgāyatā prākpratyakvistīrṇā | udīcyāṃ atiraktakambalaśilā TARVV-MK 180,18prākpratyagāyatā udagapāgvistīrṇā | tatrārjunasuvarṇamayī pāṇḍukaśilā | rajatapariṇāmā pā- TARVV-MK 180,19ṇḍukambalaśilā | vidrumavarṇā raktakambalaśilā | jāmbūnadasuvarṇamayī atiraktakambalaśilā | TARVV-MK 180,20tā etāścatasro'pi pañcayojanaśatāyāmatadardhaviṣkambhāścaturyojanabāhalyā ardhacandrasaṃsthānā TARVV-MK 180,21ardhayojanotsedhapañcadhanuḥśataviṣkambhaśilāsamāyāmaikapadmavaravedikāparivṛtāḥ śvetavarakanaka- TARVV-MK 180,22stūpikālaṅkṛtacatustoraṇadvāravirājitāḥ | tāsāmupari bahumadhyadeśabhāvīni pañcadhanuḥśato- TARVV-MK 180,23tsedhāyāmatadardhaviṣkambhāṇi prāṅmukhāni siṃhāsanāni | paurastye siṃhāsane pūrvavidehajān TARVV-MK 180,24apācye bharatajān pratīcye aparavidehajān udīcye airāvatajāṃstīrthakarān caturṇikāyadevā- TARVV-MK 180,25dhipāḥ saparivārāḥ mahatyā vibhūtyā kṣīrodavāriparipūrṇāṣṭasahasrakanakakalaśairabhiṣiñcanti | TARVV-MK 180,26atrāpi ṣoḍaśapuṣkariṇyaḥ pūrvavadveditavyāḥ | cūlikāyāścatasṛṣu mahādikṣu sakrośatrayastriṃśadyo- TARVV-MK 180,27janāyāmāni dvigavyūtādhikaṣoḍaśayojanaviṣkambhāṇi pañcaviṃśatiyojanocchrāyāṇi yojano- TARVV-MK 180,28tsedhatadardhaviṣkambhatāvatpraveśaprāgudagapāgdvārāṇi catvāryarhadāyatanāni arhadāyatanavarṇano- TARVV-MK 180,29petāni | TARVV-MK 180,30bhadrasālavanabhāvini bhūtale lohitākṣakalpaḥ parikṣepaḥ | tata ūrdhvamardhasaptadaśayojanasaha- TARVV-MK 180,31srāṇyāruhya dvitīyaḥ padmavarṇaḥ | tato'pyardhasaptadaśayojanasahasrāṇyāruhya tṛtīyastapanīyavarṇaḥ | TARVV-MK 180,32tato'pyardhasaptadaśayojanasahasrāṇyāruhya caturtho vaiḍūryavarṇaḥ | tato'pyardhasaptadaśayojanasahasrāṇyāruhya TARVV-MK 181,01pañcamo vajraprabhaḥ | tato'pyardhasaptadaśayojanasahasrāṇyāruhya ṣaṣṭho haritālavarṇaḥ | tato'pyardha- TARVV-MK 181,02saptadaśayojanasahasrāṇyāruhya jāmbūnadasuvarṇavarṇo bhavati | adhobhūmyavagāhī yojanasahasrāyāmaḥ TARVV-MK 181,03pradeśaḥ pṛthivyupalavālukāśarkarācaturvidhapariṇāmaḥ | upari vaiḍūryapariṇāmaḥ prathamaḥ kāṇḍaḥ sarva- TARVV-MK 181,04ratnamayaḥ | dvitīyaḥ kāṇḍaḥ jāmbūnadamayaḥ | tṛtīyaḥ kāṇḍaścūlikā vaiḍūryamayī | merurayaṃ trayāṇāṃ TARVV-MK 181,05lokānāṃ mānadaṇḍaḥ | asyādhastalādadholokaḥ | cūlikāmūlādūrdhvamūrdhvalokaḥ | madhyapramāṇaḥ TARVV-MK 181,06tiryagvistīrṇastiryaglokaḥ | evaṃ ca kṛtvā anvarthanirvacanaṃ kriyate ‘lokatrayaṃ minātīti meruḥ’ iti | TARVV-MK 181,07tasya bhūmitalādārabhya āśikharādaikādaśikī pradeśahāniḥ | ekādaśasu predaśeṣu ekapradeśo TARVV-MK 181,08hīyate | ekādaśasu gavyūteṣu ekagavyūtaṃ hīyate | ekādaśasu yojaneṣu ekayojanaṃ hīyate | evaṃ TARVV-MK 181,09sarvatrāśikharād bhūmitalasyādhaḥ aikādaśikī pradeśavṛddhiḥ — ekādaśasu pradeśeṣu ekaḥ pradeśo vardhate | TARVV-MK 181,10ekādaśasu gavyūteṣu ekaṃ gavyūtaṃ vardhate | ekādaśasu yojaneṣu ekaṃ yojanaṃ vardhate | evaṃ sarvatra TARVV-MK 181,11āadhastalāt | atha kathaṃ ramyakasaṃjñā ? TARV-MK 3.10.14ramaṇīyadeśayogādramyakābhidhānam | TARVV-MK 181,12 yasmādramaṇīyairdeśaiḥ saritparvatakānanādibhiyuktaḥ, TARVV-MK 181,13tasmādasau ramyaka ityabhidhīyate | anyatrāpi ramyakadeśayogaḥ samāna iti cet; na; TARVV-MK 181,14rūḍhiviśeṣabalalābhād gośabdavṛttivat | ata eva saṃjñāyāṃ ko vihitaḥ | kva punarasau ? TARV-MK 3.10.15nīlarukmiṇorantarāle tatsanniveśaḥ | TARVV-MK 181,15 nīlādudak rukmiṇo'pāk pūrvāparasamudrayo- TARVV-MK 181,16rantarāle tasya ramyakasya sanniveśo draṣṭavyaḥ | TARV-MK 3.10.16tanmadhye gandhavānvṛttavedāḍhyaḥ | TARVV-MK 181,17 tasya ramyakasya madhye gandhavānnāma vṛttavedāḍhyaḥ TARVV-MK 181,18śabdavadvṛttavedāḍhyena tulyavarṇanaḥ | tasyopari prāsāde padmadevo vasati | atha kathaṃ hairaṇyavatasaṃjñā ? TARV-MK 3.10.17hiraṇyavato'dūrabhavatvāddhairaṇyavatavyapadeśaḥ | TARVV-MK 181,19 hiraṇyavān rukmināmā parvatastasyā'dūra- TARVV-MK 181,20bhavatvāddhairaṇyavatavyapadeśaḥ | kva punarasau ? TARV-MK 3.10.18rukmiśikhariṇorantarāle tadvistāraḥ | TARVV-MK 181,21 rukmiṇa udak śikhariṇo'pāk pūrvāparasamu- TARVV-MK 181,22drayorantarāle tasya hairaṇyavatasya vistāro veditavyaḥ | TARV-MK 3.10.19tanmadhye mālyavān vṛttavedāḍhyaḥ | TARVV-MK 181,23 tasya hairaṇyavatasya madhye mālyavānnāma vṛttavedāḍhyaḥ TARVV-MK 181,24śabdavadvṛttavedāḍhyena tulyavarṇanaḥ | tasyopari prāsāde prabhāsadevo vasati | TARVV-MK 181,25atha kathamairāvatasaṃjñā ? TARV-MK 3.10.20airāvatakṣatriyayogādairāvatābhidhānam | TARVV-MK 181,26 raktāraktodayoḥ bahumadhyadeśabhāvinī ayodhyā TARVV-MK 181,27nāma nagarī | tasyāmutpanna airāvato nāma rājā tatparipālitatvājjanapadasyairāvatābhidhānam | TARVV-MK 181,28kva punarasau ? TARV-MK 3.10.21śikharisamudratrayāntare tadupanyāsaḥ | TARVV-MK 181,29 śikhariṇo girestrayāṇāṃ pūrvāparottarasamudrāṇāṃ TARVV-MK 181,30madhye tasyairāvatasya upanyāso veditavyaḥ | TARV-MK 3.10.22tanmadhye pūrvavadvijayārdhaḥ | TARVV-MK 181,31 tasyairāvatasya madhye vijayārdho rajatagiriḥ pūrvavadvedi- TARVV-MK 181,32tavyaḥ | yairvibhaktāni saptakṣetrāṇi vyākhyātāni | TARVV-MK 181,33ke punaste kathaṃ vā vyavasthitā iti ? ata āha — TARVV-MK 182,01TA-MK 3.11 tadvibhājinaḥ pūrvāparāyatā himavanmahāhimavanniṣadhanīlarukmiśikhariṇo varṣadharaparvatāḥ || TARVV-MK 182,04tāni vibhajantītyevaṃ śīlā tadvibhājinaḥ pūrvāparābhyāmāyatāḥ pūrvāparāyatāḥ pūrvāpara- TARVV-MK 182,05koṭibhyāṃ lavaṇajaladhisparśina ityarthaḥ | tadvibhājitvādeva teṣāṃ varṣadharavyapadeśo'saṃkareṇa TARVV-MK 182,06bharatādivarṣāṇāṃ dhāraṇāt | kathaṃ himavāniti saṃjñā ? TARV-MK 3.11.1himābhisaṃbandhāddhimavadvyapadeśaḥ | TARVV-MK 182,07 himamasyāstīti himavāniti vyapadeśaḥ | anyatrāpi TARVV-MK 182,08tatsambandha iti cet ? rūḍhiviśeṣabalalābhāttatraiva vṛttiḥ | kvāsau himavāniti ? ucyate — TARV-MK 3.11.2bharatahaimavatayoḥ sīmani sthitaḥ | TARVV-MK 182,09 bharatasya haimavatasya ca sīmani vyavasthitaḥ kṣudra — TARVV-MK 182,10himavān veditavyaḥ | kathaṃ punarasya kṣudrahimavattvam ? mahāhimavadapekṣayā | sūtre'nuktaṃ kathaṃ TARVV-MK 182,11gamyate iti cet ? mahāhimavatprayogādeva | sati hi kṣudre mahattvamityarthāt kṣudratvaṃ gamyate | TARVV-MK 182,12sa pañcaviṃśatiyojanāvagāhaḥ yojanaśatocchrāyaḥ yojanasahasraṃ dvipañcāśadyojanānāṃ dvādaśai- TARVV-MK 182,13kānnaviṃśatibhāgāḥ tasya viṣkambhaḥ | tasyotarapārśve jyā caturviṃśatisahasrāṇi navaśatāni TARVV-MK 182,14dvātriṃśāni yojanānāmekaścaikānnaviṃśatibhāgo deśonaḥ | asyā jyāyā dhanuḥ pañcaviṃśati- TARVV-MK 182,15sahasrāṇi dve śate triṃśaccatvāraścaikānnaviṃśatibhāgāḥ sādhikāḥ | tasya pūrvāparapārśvabāhū TARVV-MK 182,16pratyekaṃ pañcasahasrāṇi trīṇi śatāni pañcāśadyojanāni pañcadaśa caikānnaviṃśatirbhāgāḥ TARVV-MK 182,17sādhiko'rdhabhāgaśca | tasyopari prācyāṃ diśi siddhāyatanakūṭaṃ pañcayojanaśatocchrāyamūla- TARVV-MK 182,18viṣkambhaṃ pañcasaptatyadhikaśatatrayamadhyaviṣkambham ardhatṛtīyaśatāgraviṣkambham | tattriguṇa- TARVV-MK 182,19sātirekaparidhiḥ | tasyopari ṣaṭtriṃśadyojanocchrāyaṃ pañcāśadyojanodgadakṣiṇāyāmaṃ pañca- TARVV-MK 182,20viṃśatiyojanaprākpratyagvistāraṃ tāvatpraveśamaṣṭayojanotsedhatadardhaviṣkambhaṃ tāvatpraveśodag- TARVV-MK 182,21dakṣiṇapūrvadvāramarhadāyatanam | dvāratraye sātirekāṣṭayojanocchrāyapañcāśadyojanāyāmatadardha- TARVV-MK 182,22viṣkambhāstrayo mukhamaṇḍapāḥ | sātirekāṣṭayojanocchrāyapañcāśadyojanāyāmaviṣkambhāṇi trīṇi TARVV-MK 182,23prekṣāgṛhāṇi | paurastyaprekṣāgṛhāt prāk stūpādayaḥ pūrvoktāḥ | caityālayābhyantaravarṇanā pūrva- TARVV-MK 182,24vadveditavyā | teṣāṃ sarveṣāmeva parikṣeptrī catustoraṇadvāravibhaktā padmavaravedikā | tataḥ TARVV-MK 182,25pratīcyāṃ diśi daśakūṭāni-himavadbharatelāgaṅgā-śrī-rohitāsyā-siṃdhu-surā-haimavata-vaiśravaṇa- TARVV-MK 182,26kūṭābhidhānāni yathākramaṃ veditavyāni siddhāyatanakūṭatulyāni | teṣāmupari prāsādā daśaiva TARVV-MK 182,27sakrośadvayadviṣaṣṭiyojanotsedhāḥ sakrośaikatriṃśadyojanaviṣkambhāstāvatpraveśāḥ | teṣu svakūṭa- TARVV-MK 182,28nāmāno devā devyaśca vasanti | himavadbharatahaimavatavaiśravaṇakūṭeṣu devāḥ, itareṣu devyaḥ | TARVV-MK 182,29atha kathaṃ mahāhimavatsaṃjñā ? TARV-MK 3.11.3mahāhimavati coktam | TARVV-MK 182,30 kimuktam ? himābhisaṃbandhāddhimavadabhidhānam, mahāṃścāsau TARVV-MK 182,31himavāṃśca mahāhimavāniti, asatyapi hime himavadākhyā indragopavat | kva punarasau ? TARV-MK 3.11.4haimavataharivarṣayorvibhāgakaraḥ | TARVV-MK 182,32 haimavatādudak harivarṣādapāk tayorvibhāgakaro mahāhi- TARVV-MK 182,33mavān veditavyaḥ | sa dviyojanaśatocchrāyaḥ pañcāśadyojanāvagāhaḥ, catvāri yojanasahasrāṇi TARVV-MK 182,34dve ca śate daśottare daśa caikānnaviṃśatibhāgāḥ tasya viṣkambhaḥ | pūrvāparapārśvabāhū pratyekaṃ nava- TARVV-MK 183,01yojanasahasrāṇi dve ca śate ṣaṭsaptatyadhike yojanānāṃ nava caikānnaviṃśatibhāgāḥ ardhabhāgaśca TARVV-MK 183,02sādhikaḥ | tasyottarapārśve jyā tripañcāśadyojanasahasrāṇi nava ca śatāni ekatriṃśāni TARVV-MK 183,03ṣaṭcaikānnaviṃśatibhāgāḥ sādhikāḥ | tasyāḥ jyāyā dhanuḥ saptapañcāśadyojanasahasrāṇi dve TARVV-MK 183,04śate trinavatyuttare daśa caikānnaviṃśatibhāgāḥ sādhikāḥ | tasyoparyaṣṭau kūṭāni siddhāyatana- TARVV-MK 183,05mahāhimavat-haimavata-rohit-hari-harikāntā-harivarṣa-vaiḍūryakūṭābhidhānāni kṣudrahimavatkūṭatulya- TARVV-MK 183,06pramāṇāni | teṣāmupari jināyatanaprāsādāstattulyā eva | prāsādeṣu svakūṭanāmano devā TARVV-MK 183,07devyaśca vasanti | atha kathaṃ niṣadhasaṃjñā ? TARV-MK 3.11.5niṣīdhanti tasminniti niṣadhaḥ | TARVV-MK 183,08 yasmin devā devyaśca krīḍārthaṃ niṣīdhanti sa TARVV-MK 183,09niṣadhaḥ, pṛṣodarādipāṭhāt siddhaḥ | anyatrāpi tattulyakāraṇatvāttatprasaṅgaḥ iti cet ? na; TARVV-MK 183,10rūḍhiviśeṣabalalābhāt | kva punarasau ? TARV-MK 3.11.6harividehayormaryādāhetuḥ | TARVV-MK 183,11 harivarṣādudak videhādapāk tayormaryādāheturniṣadha ityā — TARVV-MK 183,12khyāyate | sa caturyojanaśatotsedhaḥ, yojanaśatāvagāhaḥ, ṣoḍaśayojanasahasrāṇyaṣṭau ca śatāni TARVV-MK 183,13dvācatvāriṃśāni dvau caikānnaviṃśatibhāgau tasya viṣkambhaḥ | pūrvāparapārśvabāhū pratyekaṃ viṃśati- TARVV-MK 183,14yojanasahasrāṇi pañcaṣaṣṭyadhikamekaṃ ca śataṃ dvau caikānnaviṃśatibhāgau ardhabhāgaśca sādhikaḥ | TARVV-MK 183,15uttarapārśvajyā caturnavatisahasrāṇi ṣaṭpañcāśamekaṃ ca yojanaśataṃ dvau caikānnaviṃśatibhāgau TARVV-MK 183,16sādhikau | tasyā dhanurekaṃ yojanaśatasahasraṃ caturviṃśatisahasrāṇi trīṇi ca śatāni ṣaṭcatvā- TARVV-MK 183,17riṃśāni nava caikānnaviṃśatibhāgāḥ sādhikāḥ | tasyopari navakūṭāni — siddhāyatana-niṣadha- TARVV-MK 183,18harivarṣa-pūrvavideha-haridhṛta-sītodā-aparavideha-rucakanāmāni, kṣudrahimavatkūṭatulyapramāṇāni | TARVV-MK 183,19teṣāmupari jināyatanaprāsādāstattulyāḥ | prāsādeṣu svakūṭanāmāno devā devyaśca vasanti | TARVV-MK 183,20atha kathaṃ nīlasaṃjñā ? TARV-MK 3.11.7nīlavarṇayogānnīlavyapadeśaḥ | TARVV-MK 183,21 nīlena varṇena yogāt parvato nīla iti vyapadiśyate | TARVV-MK 183,22saṃjñā cā'sya vāsudevasya kṛṣṇavyapadeśavat | kva punarasau ? TARV-MK 3.11.8videharamyakaviniveśavibhāgī | TARVV-MK 183,23 sa nīlākhyaḥ parvataḥ videhasya ramyakasya ca viniveśaṃ TARVV-MK 183,24vibhajate | sa niṣadhena vyākhyātapramāṇaḥ | tasyopari navakūṭāni-siddhāyatana-nīla-pūrvavideha- TARVV-MK 183,25sītā-kīrti-narakāntā-aparavideha-ramyaka-ādarśakakūṭasaṃjñāni, kṣullakahimavatkūṭatulyapramā- TARVV-MK 183,26ṇāni | teṣāmupari jināyatanaprāsādāḥ tattulyāḥ | prāsādeṣu svakūṭanāmāno devā devyaśca TARVV-MK 183,27vasanti | atha kathaṃ rukmisaṃjñā ? TARV-MK 3.11.9rukmasadbhāvādrukmītyabhidhānam | TARVV-MK 183,28 rukmamasyāstīti rukmītyabhidhānam | anyatrāpi TARVV-MK 183,29tatsaṃbhavād rūḍhivaśādviśeṣe vṛttiḥ, karivat | kva punarasau ? TARV-MK 3.11.10ramyakahairaṇyavatavivekakaraḥ | TARVV-MK 183,30 ramyakasya hairaṇyavatasya ca vivekaṃ karotyasau | sa TARVV-MK 183,31mahāhimavatā tulyapramāṇaḥ | tasyopari aṣṭau kūṭāni-siddhāyatana-rukmi-ramyaka-nārī-buddhi- TARVV-MK 183,32rūpyakūla-hairaṇyavata-maṇi-kāñcanakūṭākhyāni kṣudrahimavatkūṭatulyapramāṇāni | teṣāmupari TARVV-MK 183,33jināyatanaprāsādāstattulyāḥ | prāsādeṣu svakūṭanāmāno devā devyaśca vasanti | TARVV-MK 183,34atha kathaṃ śikharisaṃjñā ? TARV-MK 3.11.11śikharasadbhāvācchikharīti saṃjñā | TARVV-MK 184,01 śikharāṇi kūṭānyasya santīti śikharīti TARVV-MK 184,02saṃjñāyate | anyatrāpi tatsadbhāve rūḍhivaśādviśeṣe vṛttiḥ śikhaṇḍivat | kva punarasau ? TARV-MK 3.11.12hairaṇyavatairāvatasetubandhaḥ sa giriḥ | TARVV-MK 184,03 hairaṇyavatasyairāvatasya ca setubandha iva sa TARVV-MK 184,04giriravasthitaḥ kṣudrahimavattulyapramāṇaḥ | tasyoparyekādaśa-kūṭāni siddhāyatana-śikhari-hairaṇya- TARVV-MK 184,05vata-rasadevī-raktāvatīślakṣṇakūlā-lakṣmī-gandhadevī-airāvata-maṇi-kāñcanakūṭanāmāni kṣudrahi- TARVV-MK 184,06mavattulyapramāṇāni | teṣāmupari jināyatanaprāsādāstattulyāḥ | prāsādeṣu svakūṭanāmāno TARVV-MK 184,07devā devyaśca vasanti | TARVV-MK 184,08teṣāṃ varṇaviśeṣapratipattyarthamāha — TA-MK 3.12 hemārjunatapanīyavaiḍūryarajatahemamayāḥ || TARVV-MK 184,10ta ete himavadādayaḥ parvatā hemādimayā veditavyāḥ | mayaṭ pratyekaṃ parisamāpyate | TARVV-MK 184,11yathākramaṃ himavadādayaḥ saṃbadhyante | hemamayo himavān cīnapaṭṭavarṇaḥ | arjunamayo mahāhimavān TARVV-MK 184,12śuklaḥ | tapanīyamayo niṣadhaḥ taruṇādityavarṇaḥ | vaiḍūryamayo nīlaḥ mayūragrīvābhaḥ | rajatamayo rukmī TARVV-MK 184,13śuklaḥ | hemamayaḥ śikharī cīnapaṭṭavarṇa iti | ṣaḍapi caite adrayaḥ pratyekaṃ ubhayapārśvagatārdhayojana- TARVV-MK 184,14viṣkambhādrisamāyāmābhyāṃ bahutoraṇavibhaktaikapadmavaravedikāparivṛtavanaṣaṇḍābhyāmupetāḥ | TARVV-MK 184,15punarapi tadviśeṣaṇārthamevāha — TA-MK 3.13 maṇivicitrapārśvā upari mūle ca tulyavistārāḥ || TARVV-MK 184,17nānāvarṇaprabhāvādiguṇopetairmaṇibhirvividhacitrāṇi vivitrāṇi, maṇivicitrāṇi pārśvāni TARVV-MK 184,18yeṣāṃ ta ime maṇivicitrapārśvāḥ | TARV-MK 3.13.1aniṣṭasaṃsthānanivṛttyarthamuparyādivacanam | TARVV-MK 184,19 aniṣṭasaṃsthānasya nivṛttyarthamuparyādivacanaṃ TARVV-MK 184,20kriyate | caśabdo madhyasamuccayārthaḥ | ya eṣāṃ mūlavistāraḥ sa upari madhye ca tulyaḥ | TARVV-MK 184,21teṣāṃ madhye labdhāspadā hradā ucyante — TA-MK 3.14 padmamahāpadmatigiñchakesarimahāpuṇḍarīkapuṇḍarīkā hradāsteṣāmupari || TARV-MK 3.14.1padmādibhiḥ sahacaraṇāddhradeṣu padmādivyapadeśaḥ | TARVV-MK 184,23 padmaṃ mahāpadmaṃ tigiñchaṃ kesari TARVV-MK 184,24mahāpuṇḍarīkaṃ puṇḍarīkamiti padmanāmāni taiḥ sahacaraṇāt hradeṣu padmādisaṃjñāvṛttirbhavati | TARVV-MK 184,25teṣāṃ himavadādīnāmupari yathākramaṃ te hradā veditavyāḥ | TARVV-MK 184,26tatrādyasya saṃsthānaviśeṣapratipattyarthamāha — TA-MK 3.15 prathamo yojanasahasrāyāmastadardhaviṣkambho hradaḥ || TARVV-MK 184,28prāk pratyak yojanasahasrāyāmaḥ udagapāk pañcayojanaśatavistāraḥ vajramayatalaḥ TARVV-MK 184,29vividhamaṇikanakarajatavicitrataṭaḥ śvetavarakanakastūpikālaṅkṛtacatustoraṇavibhaktārdhayojano- TARVV-MK 185,01tsedhapañcadhanuḥśataviṣkambhahradasamāyāmaikapadmavaravedikāparivṛtaḥ caturdiggatacaturvanaṣaṇḍamaṇḍitaḥ TARVV-MK 185,02vimalasphaṭikamaṇisvacchagambhīrākṣayavāriḥ vividhajalajakusumaparibhrājitaḥ śaradi prasannacandra- TARVV-MK 185,03tārārājivirājitaparyantaparītavicitrapayodharapaṭalaḥ, viparyasto nabhobhāga iva vibhāti TARVV-MK 185,04padmanāmā hradaḥ | tasyaivāvagāhapratipattyarthamidamucyate — TA-MK 3.16 daśayojanāvagāhaḥ || TARVV-MK 185,06avagāho'dhaḥpraveśo nimnatā | daśayojanānyavagāho'sya daśayojanāvagāhaḥ | TA-MK 3.17 tanmadhye yojanaṃ puṣkaram || TARVV-MK 185,08yojanapramāṇaṃ yojanam krośāyāmapatratvāt, krośadvayaviṣkambhakarṇikatvācca yojanā- TARVV-MK 185,09yāmaviṣkambham | jalatalāt krośadvayocchrāyanālaṃ tāvadbahalapatrapracayaṃ vajramayamūlamariṣṭamaṇikandaṃ TARVV-MK 185,10rajatamaṇimṛṇālaṃ vaiḍūryasupratiṣṭhanālam | tasya bāhyapatraṃ tapanīyapariṣkṛtam, jāmbūnadābhyantaradalaṃ TARVV-MK 185,11tapanīyakesaraṃ nānāmaṇivicitrasuvarṇakarṇikaṃ puṣkaramavagantavyaṃ tadardhotsedhairaṣṭaśatasaṃkhyaiḥ padmaiḥ TARVV-MK 185,12parivṛtam | tasmāt pūrvottarottarāparottarāsu tisṛṣu dikṣu śriyaḥ sāmānikadevānāṃ catvāri TARVV-MK 185,13padmasahasrāṇi | dakṣiṇapūrvasyāṃ diśyabhyantarapariṣaddevānāṃ dvātriṃśatpadmasahasrāṇi | dakṣiṇasyāṃ TARVV-MK 185,14madhyamapariṣaddevānāṃ catvāriṃśatpadmasahasrāṇi | dakṣiṇāparasyāṃ bāhyapariṣaddevānāmaṣṭacatvā- TARVV-MK 185,15riṃśatpadmasahasrāṇi | aparasyāṃ saptānāmanīkamahattarāṇāṃ saptapadmāni | catasṛṣu mahādikṣu TARVV-MK 185,16ātmarakṣadevānāṃ ṣoḍaśapadmasahasrāṇi | tānyetāni sarvāṇi parivārapadmāni tadardhotsedhāni ekaṃ TARVV-MK 185,17śatasahasraṃ catvāriṃśatsahasrāṇi śataṃ ca pañcadaśam | TARVV-MK 185,18itareṣāṃ hradānāṃ puṣkarāṇāṃ cāyāmādijñāpanārthamāha — TA-MK 3.18 taddviguṇadviguṇā hradāḥ puṣkarāṇi ca || TARVV-MK 185,20sa ca tacca te, tayordviguṇā dviguṇāstaddviguṇadviguṇāḥ | TARV-MK 3.18.1dviguṇadviguṇā iti dvitvaṃ vyāptyartham | TARVV-MK 185,21dviguṇadviguṇā iti dvitvam ucyate | TARVV-MK 185,22kimartham ? vyāptyartham | dviguṇatvenottareṣāṃ vyāptiryathā syāditi | kena dviguṇāḥ ? āyā — TARVV-MK 185,23mādinā | padmahradasya dviguṇāyāmaviṣkambhāvagāho mahāpadmahradaḥ | mahāpadmahradasya dviguṇāyāma- TARVV-MK 185,24viṣkambhāvagāhastigiñchahradaḥ | puṣkarāṇi ca | kim ? dviguṇāni dviguṇāni ityabhisambadhyate | TARV-MK 3.18.2dvitvāttayorbahuvacanābhāva iti cet; na; vivakṣitāparijñānāt | TARVV-MK 185,25 syādetat — tayorhra- TARVV-MK 185,26dayoḥ puṣkarayośca dvitvād bahuvacanaṃ nopapadyate iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? vivakṣitāpari- TARVV-MK 185,27jñānāt | ādyantābhyāṃ padmapuṇḍarīkahradābhyāṃ tulyapramāṇābhyāmanye hradā dakṣiṇata uttarataśca TARVV-MK 185,28dvaiguṇyena nirdiṣṭā iti vivakṣito'trāyamarthaḥ | ato bahuvacanamupapadyate | kathaṃ punastacchabde TARVV-MK 185,29pūrvanirdiṣṭāpekṣe satyanirdiṣṭārtho gṛhyate ? TARV-MK 3.18.3bahuvacananirdeśāttadgrahaṇam | TARVV-MK 186,01 bahuvacananirdeśāttasya grahaṇaṃ vijñāyate | bahuvacananirdeśāt TARVV-MK 186,02kesaryādayaḥ kathanna gṛhyante ? TARV-MK 3.18.4vyākhyānato vakṣyamāṇasaṃbandhāccāniṣṭanivṛttiḥ | “vyākhyānato viśeṣapratipattirna hi sandehādalakṣaṇam” TARVV-MK 186,04 ityaniṣṭasya nivṛttirbhavati | athavā TARVV-MK 186,05vakṣyata etat — “uttarā dakṣiṇatulyāḥ” iti tadabhisaṃbandhācceṣṭasaṃpratyayaḥ TARVV-MK 186,06kartavyaḥ | tadyathā — mahāhimavata upari bahumadhyadeśabhāvī mahāpadmahradaḥ, dviyojanasahasrāyāmasta- TARVV-MK 186,07dardhaviṣkambho viṃśatiyojanāvagāhaḥ | tanmadhye jalatalād dvikrośocchrāyaṃ yojanabahalapatrapracayaṃ TARVV-MK 186,08dvikrośāyāmapatratvād yojanāyāmakarṇikatvācca dviyojanaviṣkambhaṃ puṣkaram | tatparivāra- TARVV-MK 186,09padmasaṃkhyā pūrvoktaiva | niṣadhasyopari bahumadhyadeśabhāk tigiñchahradaḥ caturyojanasahasrāyā- TARVV-MK 186,10mastadardhaviṣkambhaḥ, catvāriṃśadyojanāvagāhaḥ | tanmadhye jalatalād dvikrośodgamaṃ dviyojana- TARVV-MK 186,11bahalapatrapracayaṃ yojanāyāmapatratvād dviyojanāyatakarṇikatvāccaturyojanāyāmaviṣkambhaṃ puṣkaram | TARVV-MK 186,12tatparivārapadmasaṃkhyā pūrvoktaiva | nīlasyopari bahumadhyadeśabhāvī kesarihradaḥ tigiñchahradatulyaḥ TARVV-MK 186,13padmāni ca tattulyapramāṇāni | rukmiṇa upari bahumadhyadeśabhāk mahāpuṇḍarīko hradaḥ mahā- TARVV-MK 186,14padmahradatulyaḥ, padmāni ca tadgatapadmapramāṇāni | śikhariṇa upari bahumadhyadeśabhāvī puṇḍarīko TARVV-MK 186,15hradaḥ padmahradatulyaḥ, puṣkarāṇi ca tadgatapadmapramāṇāni | TARVV-MK 186,16atra codyate — tacchabdasya yadi dviguṇaśabdena vṛttiḥ kriyate dvitvaṃ saṃghātasya prāpnoti | TARVV-MK 186,17atha kṛtadvitvena tacchabdasya vṛttiḥ kriyate samudāyasyā'subantatvād vṛttirna prāpnoti | vīpsāyāṃ TARVV-MK 186,18dvitve sati vākyamevāvatiṣṭhata iti ? naiṣa doṣaḥ; tadityayaṃ nipātaḥ apādānārthe vartate | TARVV-MK 186,19tad dviguṇā dviguṇā tato dviguṇā dviguṇā ityarthaḥ | TARVV-MK 186,20tannivāsinīnāṃ devīnāṃ saṃjñājīvitaparivārapratipādanārthamāha — TA-MK 3.19 tannivāsinyo devyaḥ śrīhrīdhṛtikīrtibuddhilakṣmyaḥ palyopamāsthitayaḥ sasāmānikapariṣatkāḥ || TARVV-MK 186,23teṣu puṣkare karṇikāmadhyamaikadeśaviniveśinaḥ śaradvimalapūrṇacandradyutiharāḥ krośāyāma- TARVV-MK 186,24krośārdhaviṣkambhadeśonakrośotsedhāḥ prāsādāḥ teṣu nivasantītyevaṃ śīlā devyastannivāsinyaḥ | TARV-MK 3.19.1dhyādīnāmitaretarayoge dvandvaḥ | TARVV-MK 186,25 śrīśca hrīśca dhṛtiśca kīrtiśca buddhiśca lakṣmīśca TARVV-MK 186,26śrīhrīdhṛtikīrtibuddhilakṣmya itītaretarayogalakṣaṇo dvandvaḥ | teṣu padmādiṣu hradeṣu yathākramaṃ TARVV-MK 186,27devyaḥ śryādayo vasanti | TARV-MK 3.19.2sthitiviśeṣanirjñānārthaṃ palyopamavacanam | TARVV-MK 186,28 devīsāmānyasthitau viśeṣanirjñānārthaṃ TARVV-MK 186,29palyopamasthitaya ityucyate | palyopamā sthitirāsāṃ tāḥ palyopamasthitaya iti | TARV-MK 3.19.3parivāranirjñānārthaṃ sāmānikapariṣatkavacanam | TARVV-MK 186,30 parivārapratipattyarthaṃ sāmānikapari- TARVV-MK 186,31ṣadgrahaṇaṃ kriyate | samāne sthāne bhavāḥ sāmānikāḥ “samānasya tadādeśca”TARVV-MK 186,32 iti ṭhañ | sāmānikāśca pariṣadaśca sāmānikapariṣadaḥ | abhyarhitatvāt sāmānika- TARVV-MK 186,33padasya pūrvanipātaḥ | saha sāmānikapariṣadbhirvatante iti sasāmānikapariṣatkāḥ | teṣāṃ padmāni TARVV-MK 187,01pūrvanirdiṣṭāni tanmadhyavartiṣu prāsādeṣu te vasanti | TARVV-MK 187,02yakābhiḥ saridbhistāni kṣetrāṇi vibhaktāni tā ucyante — TA-MK 3.20 gaṅgāsindhūrohidrohitāsyāhariddharikāntāsītāsītodānārīnarakāntāsuvarṇa- kūlārūpyakūlāraktāraktodāḥ saritastanmadhyagāḥ || TARVV-MK 187,05gaṅgādīnāmitaretarayoge dvandvaḥ | udakasya udabhāva uktaḥ | sarito na vāpyaḥ | tāḥ TARVV-MK 187,06kimanantarā uta samīpā iti ? ata āha — tanmadhyagā iti | teṣāṃ kṣetrāṇāṃ madhye madhyena TARVV-MK 187,07vā gacchantīti tanmadhyagāḥ | TARVV-MK 187,08ekatra sarvāsāṃ prasaṅganivṛttyarthaṃ digviśeṣapratipattyarthaṃ cāha — TA-MK 3.21 dvayordvayoḥ pūrvāḥ pūrvagāḥ || TARV-MK 3.21.1dvayordvayorekakṣetraṃ viṣayaḥ ityabhisaṃbandhādekatra sarvāsāṃ prasaṅganivṛttiḥ | TARVV-MK 187,10 vikalpyo TARVV-MK 187,11hi vākyaśeṣaḥ | vākyaṃ vaktaryadhīnaṃ hīti icchāto vākyaśeṣapraklṛteḥ, dvayordva- TARVV-MK 187,12yorekakṣetraṃviṣaya ityabhisaṃbandhāt sarvāsāṃ saritām ekasmin kṣetre prasaṅgo nivartito bhavati | TARV-MK 3.21.2pūrvāḥ pūrvagā itivacanaṃ digviśeṣapratipattyartham | TARVV-MK 187,13 tatra pūrvā yāḥ saritastāḥ pūrvagāḥ | TARVV-MK 187,14pūrvasamudraṃ gacchantīti pūrvagāḥ | kimapekṣaṃ pūrvatvam ? sūtranirdeśāpekṣam | yadyevaṃ gaṅgā- TARVV-MK 187,15sindhvādayaḥ sapta pūrvagā iti prāptam ? naiṣa doṣaḥ; dvayordvayorityabhisaṃbandhād dvayordvayoḥ pūrvāḥ TARVV-MK 187,16pūrvagā veditavyāḥ | nanu ca dvayordvayoriti grahaṇamanyārthamuktam ? “anyārthamapi prakṛtamanyārthaṃ TARVV-MK 187,17bhavati” | TARVV-MK 187,18itarāsāṃ digvibhāgapratipattyarthamāha — TA-MK 3.22 śeṣāstvaparagāḥ || TARVV-MK 187,20dvayordvayoravaśiṣṭā yāstā aparagā pratyetavyā aparaṃ samudraṃ gacchantītyaparagāḥ | TARV-MK 3.22.1tatra padmahradaprabhavā pūrvatoraṇadvāranirgatā gaṅgā | TARVV-MK 187,21 kṣullakahimavata upari padmahrado TARVV-MK 187,22varṇitaścatustoraṇadvāramaṇḍitaḥ | tatra pūrvatoraṇadvāreṇa nirgatā pañcayojanaśatāni prāṅmukhī TARVV-MK 187,23gatvā gaṅgākūṭaṃ srotasā āsphālya pañcayojanaśatāni trayoviṃśāni ṣaṭcaikānnaviṃśatibhāgān TARVV-MK 187,24apāṅmukhī gatvā sthūlamuktāvalīva sādhikayojanaśatapramāṇadhārāprapātā sakrośaṣaḍyojanavistārā TARVV-MK 187,25yojanārdhabāhulyā ṣaṣṭiyojanāyāmaviṣkambhe daśayojanāvagāhe vajramayatale śrīdevīgṛhapramāṇaprā- TARVV-MK 187,26sādamaṇḍitamadhye sadvikrośadaśayojanocchrāyāṣṭayojanāyāmaviṣkambhadvīpālaṅkṛtāntare kuṇḍe TARVV-MK 187,27patitā | dakṣiṇatoraṇadvāreṇa viniḥsṛtā ardhagavyūtāvagāhā sakrośaṣaḍyojanavistārā krameṇa TARVV-MK 187,28vardhamānā bhujaṅgakuṭilagāminī khaṇḍakaprapātaguhāmukhena vijayārdhaṃ vyatītya dakṣiṇamukhā TARVV-MK 187,29dakṣiṇārdhabharatamadhyaṃ prāpya prāṅmukhī satī mukhe sakrośayojanāvagāhā sārdhadviṣaṣṭiyojanavistārā TARVV-MK 187,30lavaṇodadhiṃ māgadhatīrthena prāviśat | TARV-MK 3.22.2aparatoraṇadvārādvinirgatā sindhūḥ | TARVV-MK 187,31 pāścātyatoraṇadvārādvinirgatā pañcayojanaśataṃ TARVV-MK 187,32gatvā sindhūkūṭaṃ vīcībāhū pagūhenāsphālya gaṅgāvatsindhūkuṇḍe patitā tamisraguhāmukhāgatena vija- TARVV-MK 188,01yārdhaṃ vyatītya prabhāsatīrthenāparasamudraṃ prāvikṣat | tatra gaṅgākuṇḍadvīpaprāsāde gaṅgādevī vasati | TARVV-MK 188,02sindhūkuṇḍadvīpaprāsāde sindhūdevī vasati | himavata upari kiñcitprāk pratyak cātītya gaṅgā- TARVV-MK 188,03sindhvormadhye dve padmākāre kūṭe vaiḍūryapariṇāmanāle jalasyopari krośamucchrite krośadvayāyāmavi- TARVV-MK 188,04ṣkambhe lohitākṣamaṇimayārdhagavyūtāyatapatre tapanīyakesare arkamaṇinirvṛttagavyūtāyatakarṇike | TARVV-MK 188,05tayoḥ karṇikayormadhye ratnamayamekaikaṃ kūṭam | tatra caikaikaḥ prāsādaḥ | prācyakūṭaprāsāde palyopamasthi- TARVV-MK 188,06tikā valā nāma devī vasati | pratīcyaprāsādakūṭe palyopamasthitikā lavaṇā nāma devī vasati | TARV-MK 3.22.3udīcyatoraṇadvāranirgatā rohitāsyā | TARVV-MK 188,07 padmahradasyaiva udīcyatoraṇadvāranirgatā dve yoja- TARVV-MK 188,08naśate ṣaṭsaptatyuttare ṣaṭcaikānnaviṃśatibhāgān himavata upari udaṅmukhī gatvā gaṅgātulyāyāma- TARVV-MK 188,09dhārāprapātā ardhatrayodaśayojanavistārā yojanabāhalyā viṃśatiyojanaśatāyāmaviṣkambhe viṃśa- TARVV-MK 188,10tiyojanāvagāhe vajratale śrīdevīgṛhapramāṇaprāsādamaṇḍitamadhye sadvikrośadaśayojanocchrāyaṣoḍaśa- TARVV-MK 188,11yojanāyāmaviṣkambhadvīpālaṅkṛtāntare kuṇḍe patitā | tataḥ kuṇḍādudīcyatoraṇadvāreṇa nirgatā TARVV-MK 188,12udaṅmukhī śabdavadvṛttavedāḍhyaṃ pradakṣiṇīkṛtyārdhayojanenāprāptā pratyaṅmukhī satī prabhave krośā- TARVV-MK 188,13vagāhā'rdhatrayodaśayojanaviṣkambhā mukhe'rdhatṛtīyayojanāvagāhā pañcaviṃśatiyojanaśataviṣkambhā TARVV-MK 188,14rohitāsyā aparalavaṇodadhiṃ prāviśat | rohitāsyākuṇḍaprāsāde rohitāsyā devī vasati | TARV-MK 3.22.4mahāpadmahradaprabhavā'pācyatoraṇadvāranirgatā rohit | TARVV-MK 188,15 mahāhimavata upari mahāpadmahra- TARVV-MK 188,16dādapācyatoraṇadvāreṇa nirgatā ṣoḍaśayojanaśatāni pañcottarāṇi pañcaikānnaviṃśatibhāgān TARVV-MK 188,17apāgāgamya patitetyādi rohitāsyayā tulyam | ayaṃ tu viśeṣaḥ — sādhikadviyojanaśatāyāma- TARVV-MK 188,18dhārā | rohitkuṇḍaprāsādanivāsinī rohit devī | sā rohinmahānadī pūrvārṇavaṃ prāviśat | TARV-MK 3.22.5udīcyatoraṇadvāranirgatā harikāntā | TARVV-MK 188,19 tata eva mahāpadmahradādudīcyatoraṇadvāreṇa nirgatā TARVV-MK 188,20harikāntā nāma mahānadī rohidivādritale gatvā udaṅmukhī sādhikadviyojanaśatadhārāprapātā TARVV-MK 188,21dviyojanabāhalyā pañcaviṃśatiyojanavistārā śrīdevīgṛhatulyaprāsādamaṇḍitamadhye sadvikrośadaśa — TARVV-MK 188,22yojanocchrāyadvātriṃśadyojanāyāmaviṣkambhadvīpālaṅkṛtāntare catvāriṃśadyojanāvagāhe catvā — TARVV-MK 188,23riṃśaddviśatayojanāyāmaviṣkambhe vajratale kuṇḍe patitā | tataḥ kuṇḍādudīcyatoraṇadvāreṇa nirgatā TARVV-MK 188,24prabhave'rdhayojanāvagāhā pañcaviṃśatiyojanaviṣkambhā vikṛtavadvṛttavedāḍhyamardhayojanenāprāpya TARVV-MK 188,25pradakṣiṇīkṛtya pratyaṅmukhī satī mukhe pañcayojanāvagāhā ardhatṛtīyayojanaśataviṣkambhā TARVV-MK 188,26pāścātyā'rṇavaṃ prāvikṣat | harikāntākuṇḍaprāsāde harikāntādevī vasati | TARV-MK 3.22.6tigiñchahradaprabhavā dakṣiṇadvāranirgatā harit | TARVV-MK 188,27 niṣadhasyopari tigiñchahradād dakṣiṇa- TARVV-MK 188,28toraṇadvāreṇa viniḥsṛtā harinmahānadī saptasahasrāṇi catvāri śatānyekaviṃśāni yojanānāmekaṃ TARVV-MK 188,29caikānnaviṃśatibhāgamadritale prāṅmukhī gatvā patitetyādi sarvaṃ harikāntātulyam | ayaṃ tu TARVV-MK 188,30viśeṣaḥ sādhikacaturyojanaśatāyāmadhārā | harikuṇḍaprāsādanivāsinī haridevī | sā prācyamu — TARVV-MK 188,31dadhiṃ prāvikṣat | TARV-MK 3.22.7udīcyatoraṇadvāravinirgatā sītodā | TARVV-MK 188,32 tata eva tigiñchahradādudīcyatoraṇadvāreṇa TARVV-MK 188,33haridivādritale gatvodaṅmukhī sādhikacaturyojanaśatadhārāprapātā caturyojanabāhalyā pañcāśadyo — TARVV-MK 189,01janavistārā śrīdevīgṛhapramāṇaprāsādamaṇḍitamadhye sadvikrośadaśayojanocchrāyacatuṣṣaṣṭiyojanāyā — TARVV-MK 189,02maviṣkambhadvīpālaṅkṛtāntare sāśīticaturyojanaśatāyāmaviṣkambhe aśītiyojanāvagāhe vajratale TARVV-MK 189,03kuṇḍe patitā | tataḥ kuṇḍādudīcyatoraṇadvāreṇa nirgatā devakuruṣu citravicitrakūṭamadhyenoda — TARVV-MK 189,04ṅmukhī gatvā ardhayojanenā'prāptā meruṃ pradakṣiṇīkṛtya vidyutprabhaṃ vidārya aparavidehamadhyagāminī, TARVV-MK 189,05prabhave yojanāvagāhā pañcāśadyojanavistārā mukhe daśayojanāvagāhā pañcayojanaśatavistārā TARVV-MK 189,06sītodā nāma mahānadī pāścātyasamudraṃ prāvikṣat | sītodākuṇḍaprāsādanivāsinī sītodā TARVV-MK 189,07devī | TARV-MK 3.22.8kesarihradaprabhavā'pācyadvāranirgatā sītā | TARVV-MK 189,08 nīlasyopari kesarihradādapācyatoraṇadvāreṇa TARVV-MK 189,09nirgatā sītā mahānadītyādi sarvaṃ sītodātulyam | ayaṃ tu viśeṣaḥ sītākuṇḍaprāsāde sītādevī TARVV-MK 189,10vasati | sā mālyavantaṃ vidārya pūrvavidehamadhyagāminī prācyasamudraṃ prāvikṣaditi | TARV-MK 3.22.9udīcyatoraṇadvāranirgatā narakāntā | TARVV-MK 189,11 tata eva kesarihradādudīcyatoraṇadvāreṇa nirgatā TARVV-MK 189,12narakāntā mahānadītyādi sarvaṃ haritā vyākhyātam | ayaṃ tu viśeṣaḥ narakāntākuṇḍaprāsāde TARVV-MK 189,13narakāntā devī vasati | gandhavadvṛttavedāḍhyaṃ pradakṣiṇīkṛtya pāścātyasamudraṃ prāvikṣaditi | TARV-MK 3.22.10mahāpuṇḍarīkahradaprabhavā dakṣiṇatoraṇadvāranirgatā nārī | TARVV-MK 189,14 rukmiṇa upari mahāpuṇḍarīka- TARVV-MK 189,15hradād dakṣiṇatoraṇadvāreṇa nirgatā nārī mahānadītyādi sarvaṃ harikāntayā vyākhyātam | TARVV-MK 189,16ayaṃ tu viśeṣaḥ nārīkuṇḍaprāsāde nārīdevī vasati | gandhavadvṛttavedāḍhyaṃ pradakṣiṇīkṛtya pūrvo- TARVV-MK 189,17dadhiṃ prāviśaditi | TARV-MK 3.22.11udīcyadvāranirgatā rūpyakūlā | TARVV-MK 189,18 tasmādeva mahāpuṇḍarīkahradādudīcyatoraṇadvāreṇa TARVV-MK 189,19nirgatā rūpyakūlā mahānadītyādi sarvaṃ tu rohitā vyākhyātam | ayaṃ tu viśeṣaḥ rūpyakūlākuṇḍa- TARVV-MK 189,20prāsāde rūpyakūlā devī vasati | mālyavadvṛttavedāḍhyaṃ pradakṣiṇīkṛtya pratīcyasamudraṃ prāvikṣaditi | TARV-MK 3.22.12puṇḍarīkahradaprabhavāpācyatoraṇadvāranirgatā suvarṇakūlā | TARVV-MK 189,21 śikhariṇa upari puṇḍarīka- TARVV-MK 189,22hradād dakṣiṇatoraṇadvāreṇa nirgatā suvarṇakūlā mahānadītyādi sarvaṃ rohitāsyayā vyākhyātam | TARVV-MK 189,23ayaṃ tu viśeṣaḥ suvarṇakūlākuṇḍaprāsāde suvarṇakūlā devī vasati | mālyavadvṛttavedāḍhyaṃ pradakṣiṇī- TARVV-MK 189,24kṛtya prācyamarṇavaṃ prāvikṣaditi | TARV-MK 3.22.13pūrvatoraṇadvāranirgatā raktā | TARVV-MK 189,25 tasmādeva puṇḍarīkahradāt pūrvatoraṇadvāreṇa vinirgatā TARVV-MK 189,26raktā mahānadītyādi sarvaṃ gaṅgayā vyākhyātam | ayaṃ tu viśeṣaḥ raktākuṇḍaprāsāde raktādevī TARVV-MK 189,27vasati | TARV-MK 3.22.14pratīcyadvāranirgatā raktodā | TARVV-MK 189,28 tasmādeva puṇḍarīkahradāt pratīcyatoraṇadvāreṇa TARVV-MK 189,29vinirgatā raktodā mahānadītyādi sarvaṃ sindhvā varṇitam | ayaṃ tu viśeṣaḥ raktodākuṇḍaprāsāde TARVV-MK 189,30raktodā devī vasati | TARVV-MK 189,31gaṅgāsindhūraktāraktodāḥ bhujaṅgakuṭilagatayaḥ anyatra giritaladhārāprapātābhyām, śeṣā TARVV-MK 189,32ṛjugatayaḥ anyatra merunābhigiripradeśebhyaḥ | caturdaśāpyetā ardhayojanaviṣkambhanadīsamāyāmābhyā — TARVV-MK 189,33mubhayapārśvagatābhyāṃ pratyekamardhayojanotsedhapañcadhanuḥśataviṣkambhavanasamāyāmapadmavaravedikā- TARVV-MK 189,34dvayaparivṛtābhyāṃ vanaṣaṇḍābhyāmalaṅkṛtāḥ | TARVV-MK 189,35tāsāṃ parivārapratipādanārthamāha — TARVV-MK 190,01TA-MK 3.23 caturdaśanadīsahasraparivṛtā gaṅgāsindhvādayo nadyaḥ || TARV-MK 3.23.1gaṅgāsindhvādyagrahaṇaṃ prakaraṇāditi cet; na; anantaragrahaṇaprasaṅgāt | TARVV-MK 190,03 syānmatam — TARVV-MK 190,04gaṅgāsindhvādigrahaṇamanarthakam | kutaḥ ? prakaraṇāt | prakṛtāhitā iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 190,05anantaragrahaṇaprasaṅgāt | “anantarasya vidhirvā bhavati pratiṣedho vā”TARVV-MK 190,06iti aparagānāmeva grahaṇaṃ syāt | TARV-MK 3.23.2gaṅgādigrahaṇamiti cet; na; pūrvagāgrahaṇaprasaṅgāt | TARVV-MK 190,07 atha matam — gaṅgādigrahaṇame — TARVV-MK 190,08vāstu anantaranivṛttyarthamiti; tacca na; kasmāt ? pūrvagāgrahaṇaprasaṅgāt | gaṅgādayo hi TARVV-MK 190,09pūrvagā iti | TARV-MK 3.23.3nadīgrahaṇāt siddhiriti cet; na; dviguṇābhisaṃbandhārthatvāt | TARVV-MK 190,10 syādetat — nadyaḥ TARVV-MK 190,11prakṛtāstato nadīgrahaṇamantareṇāpi nadīsaṃpratyaye siddhe tadgrahaṇaṃ sarvanadīsaṃpratyayārthaṃ bhaviṣyati TARVV-MK 190,12nārtho gaṅgāsindhvādigrahaṇeneti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? dviguṇābhisaṃbandhārthatvāt | TARVV-MK 190,13dviguṇā dviguṇā ityasyābhisaṃbandha iha kathaṃ syāditi gaṅgāsindhvādigrahaṇaṃ kriyate | kiṃ TARVV-MK 190,14gatametadanena āhosvicchabdādhikyādarthādhikyaṃ gatamiti ? āha | katham ? dviguṇānuvṛttau TARVV-MK 190,15gaṅgācaturdaśanadīsahasraparivṛtā taddviguṇanadīsahasraparivārā sindhūriti prasakte tannivṛttyarthaṃ TARVV-MK 190,16gaṅgāsindhūgrahaṇamiti | tatra gaṅgāsindhvau pratyekaṃ caturdaśanadīsahasraparivṛte | tato dviguṇā TARVV-MK 190,17dviguṇāḥ parivāranadyo veditavyā āsītodāyāḥ, tataḥ parato'rdhahīnāḥ | TARVV-MK 190,18ukto jambūdvīpaviṣkambhāmbhonidhihradasaritparvatavarṣaniveśakramaḥ | idamidānīṃ prakri- TARVV-MK 190,19yatāṃ kimamūni kṣetrāṇi tulyavistārāṇyuta vistāraviśeṣo'stīti ? ata āha — TA-MK 3.24 bharataḥ ṣaḍviṃśapañcayojanaśatavistāraḥ ṣaṭcaikānnaviṃśati- bhāgā yojanasya || TARVV-MK 190,22ṣaḍadhikā viṃśatiḥ ṣaḍviṃśatiḥ ṣaḍviṃśatiradhikā yeṣu tāni ṣaḍviṃśāni pañcayojana- TARVV-MK 190,23śatāni vistāro'sya ṣaḍviṃśapañcayojanaśatavistāro bharataḥ | kimetāvāneva ? netyāha — TARVV-MK 190,24ṣaṭcaikānnaviṃśatibhāgā yojanasya, vistāro'syetyabhisaṃbadhyate | TARVV-MK 190,25itareṣāṃ viṣkambhaviśeṣapratipattyarthamāha — TA-MK 3.25 taddviguṇādviguṇavistārā varṣadharavarṣā videhāntāḥ || TARVV-MK 190,27tato dviguṇo dviguṇo vistāro yeṣāṃ ta ime taddviguṇadviguṇavistārāḥ | TARV-MK 3.25.1varṣadharaśabdasya pūrvanipāta ānupūrvyapratipattyarthaḥ | TARVV-MK 190,28 varṣadharaśabdasya pūrvanipātaḥ kriyate TARVV-MK 190,29ānupūrvyapratipattiryathā syāditi | itarathā hi varṣadharāśca varṣāśceti dvandve varṣaśabdasya TARVV-MK 190,30pūrvanipātaḥ prasajyeta alpāctaratvāt | na ca lakṣaṇamasti ānupūrvyapratipattyarthaḥ pūrvaprayogaḥ TARVV-MK 190,31kartavya iti ? satyaṃ nāsti kaṇṭhoktam, jñāpakāttu bhavati “lakṣaṇahetvoḥ kriyāyāḥ”TARVV-MK 190,32 iti | TARV-MK 3.25.2videhāntavacanaṃ maryādārtham | TARVV-MK 191,01 videhaḥ anto yeṣāṃ ta ime videhāntā iti maryādā TARVV-MK 191,02kriyate | itarathā hi nīlādayo'pi dviguṇadviguṇavistārāḥ prasajyeran | tathāhi — himavato TARVV-MK 191,03viṣkambho dvipañcāśamekaṃ yojanasahasraṃ dvādaśa caikānnaviṃśatibhāgāḥ | haimavatasya dviyojana — TARVV-MK 191,04sahasre pañcottaraśataṃ pañca caikānnaviṃśatibhāgāḥ | mahāhimavataścatvāri yojanasahasrāṇi TARVV-MK 191,05daśādhike dve śate daśa caikānnaviṃśatibhāgāḥ | harivarṣasyāṣṭau yojanasahasrāṇi catvāri TARVV-MK 191,06śatāni ekaviṃśāni ekaścaikānnaviṃśatibhāgaḥ | niṣadhasya ṣoḍaśayojanasahasrāṇī aṣṭau śatāni TARVV-MK 191,07dvicatvāriṃśāni dvau caikānnaviṃśatibhāgau | videhasya trayastriṃśadyojanasahasrāṇi ṣaṭśatāni TARVV-MK 191,08caturaśītyadhikāni catvāraścaikānnaviṃśatibhāgāḥ | TARVV-MK 191,09yadyevaṃ bharatādīnāṃ videhāntānāṃ vistārakrama uktaḥ, athottareṣāṃ kathamiti ? ata TARVV-MK 191,10āha — TA-MK 3.26 uttarā dakṣiṇatulyāḥ || TARVV-MK 191,12uttarā airāvatādayaḥ nīlāntā bharatādibhirdakṣiṇaistulyāḥ draṣṭavyāḥ, atītasya TARVV-MK 191,13sarvasyāyaṃ viśeṣo draṣṭavyaḥ | TARVV-MK 191,14atrāha — ukteṣu bharatādiṣu kṣetreṣu manuṣyāṇāṃ kiṃ tulyo'nubhavādiḥ āhosvitkaścidasti TARVV-MK 191,15prativiśeṣa iti ? ata āha — TA-MK 3.27 bharatairāvatayorvṛddhihrāsau ṣaṭsamayāmyāmutsarpiṇyavasarpiṇībhyām || TARVV-MK 191,17imau vṛddhihrāsau kasya ? bharatairāvatayoḥ | nanu te kṣetre vyavasthitāvadhike kathaṃ TARVV-MK 191,18tayorvṛddhihrāsau ? ata uttaraṃ paṭhati — TARV-MK 3.27.1tātsthyāttācchabdyasiddhirbharatairāvatayorvṛddhihrāsayogaḥ | TARVV-MK 191,19 iha loke tātsthyāttācchabdyaṃ TARVV-MK 191,20bhavati, yathāgiristheṣu vanaspatiṣu dahyamāneṣu giridāha ityucyate, tathā bharatairāvatastheṣu TARVV-MK 191,21manuṣyeṣu vṛddhihrāsāvāpadyamāneṣu bharatairāvatayorvṛddhihrāsāvucyete | TARV-MK 3.27.2adhikaraṇanirdeśo vā | TARVV-MK 191,22 athavā bharatairāvatayorityadhikaraṇanirdeśo'yam, sa cādheya- TARVV-MK 191,23mākāṅkṣatīti bharate airāvate ca manuṣyāṇāṃ vṛddhihrāsau veditavyau | kiṃ kṛtau punastau ? TARV-MK 3.27.3anubhavāyuḥpramāṇādikṛtau vṛddhihrāsau | TARVV-MK 191,24 anubhavaḥ upabhogaparibhogasampat, āyu- TARVV-MK 191,25rjīvitaparimāṇam, pramāṇaṃ śarīrotsedha ityevamādikṛtau manuṣyāṇāṃ vṛddhihrāsau pratyetavyau | TARVV-MK 191,26kiṃ hetukau punastau ? kālahetukau | sa ca kālo dvividhaḥ — utsarpiṇī avasarpiṇī ceti | TARVV-MK 191,27tadbhedāḥ ṣaṭ pratyekam | anvarthasaṃjñe caite | TARV-MK 3.27.4anubhavādibhiravasarpaṇaśīlā avasarpiṇī | TARVV-MK 191,28 anubhavādibhiḥ pūrvoktairavasarpaṇaśīlā hāni- TARVV-MK 191,29svābhāvikā avasarpiṇīsamā | TARV-MK 3.27.5tadviparītotsarpiṇī | TARVV-MK 191,30 tadviparītairevotsarpaṇaśīlā vṛddhisvābhāvikotsarpiṇītyucyate | TARVV-MK 191,31tatrāvasarpiṇī ṣaḍvidhā — suṣamasuṣamā-suṣamā-suṣamaduḥṣamā-duḥṣamasuṣamā-duḥṣamā-atiduḥṣamā TARVV-MK 191,32ceti | utsarpiṇyapi atiduḥṣamādyā suṣamasuṣamāntā ṣaḍvidhaiva bhavati | avasarpiṇyāḥ TARVV-MK 191,33parimāṇaṃ daśa sāgaropamakoṭīkoṭyaḥ, utsarpiṇyapi tāvatyeva | sobhayī kalpa ityākhyāyate | TARVV-MK 192,01tatra suṣamasuṣamā catasraḥ sāgaropamakoṭīkoṭyaḥ | tadādau manuṣyā uttarakurumanuṣyatulyāḥ | TARVV-MK 192,02tataḥ kraṇeṇa hānau satyāṃ suṣamā bhavati tisraḥ sāgaropamakoṭīkoṭyaḥ | tadādau manuṣyā TARVV-MK 192,03harivarṣamanuṣyasamāḥ | tataḥ krameṇa hānau suṣamaduḥṣamā bhavati dve sāgaropamakoṭīkoṭyau TARVV-MK 192,04tadādau manuṣyā haimavatamanuṣyasamānā bhavanti | tataḥ krameṇa hānau satyāṃ duḥṣamasuṣamā bhavati TARVV-MK 192,05ekasāgaropamakoṭīkoṭī dvicatvāriṃśadvarṣasahasronā | tadādau manuṣyā videhajanatulyā bhavanti | TARVV-MK 192,06tataḥ krameṇa hānau satyāṃ duḥṣamā bhavati ekaviṃśativarṣasahasrāṇi | tataḥ krameṇa hānau satyāṃ TARVV-MK 192,07atiduḥṣamā bhavati ekaviṃśativarṣasahasrāṇi | evamutsarpiṇyapi viparītakramā veditavyā | TARVV-MK 192,08athetarāsu bhūmiṣu kā'vasthitiḥ ? ata āha — TA-MK 3.28 tābhyāmaparā bhūmayo'vasthitāḥ || TARVV-MK 192,10tābhyāṃ bharatairāvatābhyāmaparā bhūmaya avasthitā bhavanti | na hi tatrotsarpiṇyava — TARVV-MK 192,11sarpiṇyau staḥ | TARVV-MK 192,12kiṃ tāsu bhūmiṣu manuṣyāstulyāyuṣa āhosvit kaścidasti prativiśeṣa iti ? astītyāha — TA-MK 3.29 ekadvitripalyopamasthitayo haimavatakahārivarṣakadaivakuravakāḥ || TARV-MK 3.29.1haimavatādibhyo bhavārthe vuñ manuṣyapratipattyarthaḥ | TARVV-MK 192,14 haimavate bhavā ityevamādinā vigraheṇa TARVV-MK 192,15vuñi kṛte haimavatakādisiddhirbhavati | sa kimarthaḥ ? manuṣyapratipattyarthaḥ | tatra bhavā manuṣyāḥ TARVV-MK 192,16pratipadyeranniti | TARV-MK 3.29.2ekādīnāṃ haimavatakādibhiryathāsaṃkhyaṃ saṃbandhaḥ | TARVV-MK 192,17 haimavatakādayastraya ekādayastrayaḥ tatra TARVV-MK 192,18yathāsaṃkhyaṃ saṃbandho bhavati | ekapalyopamasthitayo haimavatakāḥ | dvipalyopamasthitayo TARVV-MK 192,19hārivarṣakāḥ | tripalyopamasthitayo daivakuravakā iti | tatra pañcasu haimavateṣu suṣamaduḥṣamā TARVV-MK 192,20sadā avasthitā | tatra manuṣyā ekapalyopamāyuṣo dvidhanuḥsahasrocchritāścaturthabhaktāhārā TARVV-MK 192,21nīlotpalavarṇāḥ | pañcasu harivarṣeṣu suṣamā sadā avasthitā, tatra manuṣyā dvipalyopamasthitayaḥ TARVV-MK 192,22catuścāpasahasrotsedhāḥ ṣaṣṭhabhaktāhārāḥ śaṅkhavarṇāḥ | pañcasu devakuruṣu suṣamasuṣamā sadā TARVV-MK 192,23avasthitā, tatra manuṣyāstripalyopamāyuṣaḥ ṣaḍdhanuḥsahasrotseghā aṣṭamabhaktāhārā kanakavarṇāḥ | TARVV-MK 192,24athottareṣu kā'vastheti ? ata āha — TA-MK 3.30 tathottarāḥ || TARVV-MK 192,26yathā dakṣiṇāḥ tathottarā veditavyāḥ | hairaṇyavatakā haimavatakaistulyāḥ | rāmyakā TARVV-MK 192,27hārivarṣakaistulyāḥ | daivakuravakairauttarakuravakā vyākhyātāḥ | TARVV-MK 192,28atha videhaṣvavasthiteṣu kā sthitikriyā ? ata ucyate — TA-MK 3.31 videheṣu saṃkhyeyakālāḥ || TARVV-MK 192,30sarveṣu videheṣu saṃkhyeyakālāḥ manuṣyāḥ | tatra kālaḥ suṣamaduḥṣamāntopamaḥ sadā avasthitaḥ | TARVV-MK 192,31manuṣyāśca pañcadhanuḥśatotsedhā nityāhārāḥ utkarṣeṇa ekapūrvakoṭisthitikā jaghanyenānta- TARVV-MK 192,32rmuhūrtāyuṣaḥ | TARVV-MK 193,01TA-MK 3.32 bharatasya viṣkambho jambūdvīpasya navatiśatabhāgaḥ || TARVV-MK 193,03kimarthamidamucyate nanu purastādbharatasya viṣkambho vyākhyātaḥ ? TARV-MK 3.32.1punarbharataviṣkambhavacanaṃ prakārāntarapratipattyartham | TARVV-MK 193,04 punarbharataviṣkambha ucyate prakārā- TARVV-MK 193,05ntareṇa pratipattiḥ kathaṃ syāditi | bharataviṣkambhapramāṇaiḥ khaṇḍaiḥ chidyamāno jambūdvīpaḥ navatyu- TARVV-MK 193,06ttareṇa khaṇḍaśatena paricchidyata ityarthaḥ | TARV-MK 3.32.2uttarābhisambandhārthaṃ vā | TARVV-MK 193,07 athavā, uttaratra vakṣyate — “dvirdhātakī khaṇḍe | puṣkarārdhe ca”TARVV-MK 193,08 iti, tadabhisaṃbandhārthaṃ punarvacanaṃ kriyate | TARV-MK 3.32.3talamūlayordaśayojanasahasravistāro lavaṇodaḥ | TARVV-MK 193,09 same bhūmitale dviyojanaśatasahasravi- TARVV-MK 193,10ṣkambha ityuktaṃ purastāt | tasya gotīrthavadubhayato'dhaḥ krameṇa hānyā mūle daśayojanasahasra- TARVV-MK 193,11vistāraḥ tāvadviṣkambhajalatalaḥ yojanasahasrāvagāhaḥ samād bhūmitalādūrdhvaṃ ṣoḍaśayojanasaha- TARVV-MK 193,12srajalotsedhaḥ yavarāśirivocchritajalaḥ mṛdaṅgasaṃsthāno lavaṇodo veditavyaḥ | TARV-MK 3.32.4tanmadhye dikṣu mahāpātālāni yojanaśatasahasrāvagāhāni | TARVV-MK 193,13 tasya lavaṇodasya madhye TARVV-MK 193,14catasṛṣu dikṣu ratnavedikāyāḥ pañcanavatiyojanasahasrāṇi tiryagatītya kṣitivivarāṇi vajra- TARVV-MK 193,15mayatalapārśvāni, aliñjarasaṃsthānāni pratyekamekayojanaśatasahasrāvagāhāni tāvanmadhyaviṣka- TARVV-MK 193,16mbhāṇi talamūlayordaśayojanasahasravistārāṇi mahāpātālāni veditavyāni catvāri — pātāla- TARVV-MK 193,17baḍavāmukha-yūpakesara-kalambukasaṃjñāni | tatra prācyāṃ diśi pātālam, pratīcyāṃ baḍavāmukham, TARVV-MK 193,18udīcyāṃ yūpakesaram, apācyāṃ kalambukam | teṣāmekaikastribhāgastrayastriṃśatsahasrāṇi yojanānāṃ TARVV-MK 193,19trīṇi śatāni trayastriṃśāni yojanatribhāgaśca sādhikaḥ | teṣāmadhastribhāge vātastiṣṭhati | TARVV-MK 193,20madhyatribhāge vāyutoye | uparitribhāge toyam | ratnaprabhākharapṛthvībhāgasanniveśibhavanālayavāta- TARVV-MK 193,21kumāratadvanitākrīḍājanitā'nilasaṃkṣobhakṛtapātālonmīlananimīlanahetukau vāyutoyaniṣkrama- TARVV-MK 193,22praveśau bhavataḥ | tatkṛtā daśayojanasahasravistāramukhajalasyopari pañcāśadyojanāvadhṛtā jala — TARVV-MK 193,23vṛddhiḥ | tata ubhayata āratnavedikāyāḥ sarvatra dvigavyūtapramāṇā jalavṛddhiḥ | pātālonmīlana- TARVV-MK 193,24vegopaśamena hāniḥ | pātālānāṃ caturṇāmapyantarāṇi pratyekaṃ dve śatasahasre saptaviṃśatisahasrāṇi TARVV-MK 193,25saptatiśataṃ ca yojanānāṃ trīṇi ca gavyūtāni sādhikāni | TARV-MK 3.32.5vidikṣu kṣudrapātāni daśayojanasahasrāvagāhāni | TARVV-MK 193,26 tanmadhye catasṛṣu vidikṣu catvāri TARVV-MK 193,27kṣudrapātālāni daśayojanasahasrāvagāhāni tāvanmadhyaviṣkambhāṇi mukhamūlayoryojanasahasravistā- TARVV-MK 193,28rāṇi veditavyāni | teṣāmekaikastribhāgastrīṇi sahasrāṇi trīṇi śatāni trayastriṃśāni yoja- TARVV-MK 193,29nānāṃ yojanatribhāgaśca sādhikaḥ | adhastribhāge vātaḥ, madhyatribhāge vāyutoye, upari TARVV-MK 193,30tribhāge toyam | TARV-MK 3.32.6tadantareṣu kṣudrapātālānāṃ yojanasahasrāvagāhānāṃ sahasram | TARVV-MK 193,31 teṣāṃ digvidigvibhāgānāṃ TARVV-MK 193,32pātālānām antareṣvaṣṭāsvapi yojanasahasrāvagāhānāṃ tāvanmadhyaviṣkambhāṇāṃ mukhamūlayosta- TARVV-MK 193,33dardhavistārāṇāṃ kṣudrapātālānāṃ sahasraṃ pratyetavyam | teṣāṃ tribhāgāḥ pūrvavadveditavyāḥ | tatraikaika- TARVV-MK 193,34sminnantare kṣudrapātālānāṃ muktāvalīvadavasthitānāṃ śataṃ pañcaviṃśamanyānyapi pātālāni TARVV-MK 193,35santi | antarāleṣu saptasahasrāṇyaṣṭau śatānyaśītiśca pātālasamudāyaḥ | TARV-MK 3.32.7dikṣu velandharanāgādhipatinagarāṇi catvāri | TARVV-MK 194,01 ratnavedikāyāstiryagdvācatvāriṃśadyo- TARVV-MK 194,02janasahasrāṇi gatvā catasṛṣu dikṣu dvācatvāriṃśadyojanasahasrāyāmaviṣkambhāṇi catvāri velandha- TARVV-MK 194,03ranāgādhipatinagarāṇi bhavanti | teṣu velandharanāgādhipatayaḥ palyopamāyuṣo daśakārmu kotsedhāḥ TARVV-MK 194,04pratyekaṃ catasṛbhiragramahiṣībhiḥ parivṛtā velandharanāgāśca nivasanti | tatra dvācatvāriṃśannāga- TARVV-MK 194,05sahasrāṇi lavaṇodābhyantaravelāṃ dhārayanti | dvāsaptatirnāgasahasrāṇi bāhyavelāṃ dhārayanti | TARVV-MK 194,06aṣṭāviṃśatirnāgasahasrāṇi agrodakaṃ dhārayanti | tānyetāni samuditānyekaṃ śatasahasraṃ dvācatvāriṃ- TARVV-MK 194,07śacca sahasrāṇi | TARV-MK 3.32.8dvādaśayojanasahasrāyāmaviṣkambho gautamadvīpaśca | TARVV-MK 194,08 ratnavedikāyāstiryagdvādaśayojana- TARVV-MK 194,09sahasrāṇi gatvā dvādaśayojanasahasrāyāmaviṣkambho gautamasya samudrādhipaterdvīpaśca tatra bhavati | TARVV-MK 194,10ratnavedikāyāstiryakpañcanavatipradeśeṣu gateṣu ekaḥ pradeśāvagāhaḥ, pañcanavatihasteṣu TARVV-MK 194,11gateṣvekahastāvagāhaḥ, pañcanavatiyojaneṣu gateṣvekayojanāvagāhaḥ, pañcanavatiyojanaśateṣu gate- TARVV-MK 194,12ṣvekayojanaśatāvagāhaḥ, pañcanavatiyojanasahasreṣu gateṣvekayojanasahasrāvagāhaḥ | lavaṇodasyānte TARVV-MK 194,13yathā velā tathā bahirapi, vijayādīni dvārāṇi cātra | lavaṇodasyaiva velā nānyodadhīnāṃ TARVV-MK 194,14tatraiva ca pātālāni nānyatra | sarve ca lavaṇodādayaḥ svayambhūramaṇaparyantā ekayojanasahasrā- TARVV-MK 194,15vagāhāḥ | dvīpodadhiparyante cobhe vedike | yā dvīpānte tā dvīpānāṃ yāḥ samudrānte tāḥ samudrā — TARVV-MK 194,16ṇām | lavaṇoda ucchritasalilaḥ, śeṣāḥ prastārajalāḥ | bhinnarasāścatvāraḥ, traya udakarasāḥ, TARVV-MK 194,17śeṣā ikṣurasāḥ sāgarāḥ | lavaṇodo lavaṇarasajalaḥ | vāruṇyudo vāruṇīrasajalaḥ | kṣīrodaḥ TARVV-MK 194,18kṣīrarasajalaḥ | ghṛtodo ghṛtarasajalaḥ | kālodapuṣkarodasvayambhūramaṇodā udakarasāḥ | lavaṇoda- TARVV-MK 194,19kālodasvayambhūramaṇodā matsyakūrmādijalacarāvāsāḥ netare | lavaṇode nadīmukhe navayojana- TARVV-MK 194,20śarīrā matsyāḥ, sāgarābhyantare'ṣṭādaśayojanaśarīrāḥ | kālode nadīmukhe'ṣṭādaśayojana — TARVV-MK 194,21śarīrā matsyāḥ, sāgarābhyantare ṣaṭtriṃśadyojanaśarīrāḥ | svayambhūramaṇode nadīmukhe pañcaśata- TARVV-MK 194,22yojanaśarīrā matsyāḥ, sāgarābhyantare ekayojanasahasraśarīrā matsyāḥ | TARVV-MK 194,23yo'yaṃ varṣavarṣadharahradapuṣkarādīnāṃ saṃkhyāviṣkambhādividhirukto jambūdvīpe, taddviguṇo TARVV-MK 194,24dhātakīṣaṇḍa iti pratipādayitumicchannāha — TA-MK 3.33 dvirdhātakīṣaṇḍe || TARV-MK 3.33.1dravyābhyāvṛttau sujabhāva iti cet; na; kriyādhyāhārād dvistāvāniti yathā | TARVV-MK 194,27syānmatam — bharatādīni dravyāṇi atrābhyāvartante na tu kriyā tasmānnāsti sujiti ? tanna; TARVV-MK 194,28kiṃ kāraṇam ? kriyādhyāhārāt | yathā dvistāvānayaṃ prāsāda iti ‘mīyate’ ityevamādyadhyāhri- TARVV-MK 194,29yamāṇakriyāpekṣayā sujutpattiḥ, evamihāpi dhātakīṣaṇḍe bharatādayo ‘dviḥsaṃkhyāyante’ ityevaṃ TARVV-MK 194,30sāmarthyaprāpitakriyāpekṣayā sujveditavyaḥ | tacca saṃkhyānaṃ dvidhā — svarūpabhedena viṣkambhādibhedena TARVV-MK 194,31ca | tatra svarūpasaṃkhyānaṃ dvau bharatau dvau himavantāvityevamādi | viṣkambhādisaṃkhyānaṃ jambūdvīpe TARVV-MK 194,32himavadādīnāṃ varṣadharāṇāṃ yo viṣkambhaḥ taddviguṇo dhātakīṣaṇḍe himavadādīnāmiti | TARVV-MK 195,01atha dhātakīṣaṇḍe bharatasya ko viṣkambhaḥ ? ucyate — TARV-MK 3.33.2ṣaṭṣaṣṭiśatāni caturdaśāni yojanānāṃ dhātakīṣaṇḍabharatābhyantaraviṣkambhaḥ ekānnatriṃ — śacca bhāgaśatam | TARVV-MK 195,03 ṣaṭsahasrāṇi ṣaṭśatāni caturdaśottarāṇi yojanānāṃ yojanasya dvādaśa- TARVV-MK 195,04dviśatabhāgāḥ ekānnatriṃśacca bhāgaśataṃ dhātakīṣaṇḍabharatābhyantaraviṣkambhaḥ | TARV-MK 3.33.3saikāśītipañcaśatādhikadvādaśasahasrāṇi madhyaviṣkambhaḥ ṣaṭtriṃśacca bhāgāḥ | TARVV-MK 195,05 dvādaśa- TARVV-MK 195,06sahasrāṇi yojanānāṃ pañcaśatānyekāśītyuttarāṇi ṣaṭtriṃśacca bhāgā dhātakīṣaṇḍabharatamadhya- TARVV-MK 195,07viṣkambhaḥ | TARV-MK 3.33.4saptacatvāriśatpañcaśatāṣṭādaśasahasrāṇi bāhyaviṣkambhaḥ pañcapañcāśañca bhāgaśa- tam | TARVV-MK 195,09 aṣṭādaśasahasrāṇi yojanānāṃ pañcaśatāni saptacatvāriṃśāni pañcapañcāśañca TARVV-MK 195,10bhāgaśataṃ bāhyabharataviṣkambhaḥ | TARV-MK 3.33.5varṣādvarṣaścaturguṇavistāra ā videhāt | TARVV-MK 195,11 varṣādvarṣaścaturguṇavistāra ā videhād draṣṭavyaḥ | TARVV-MK 195,12bharatāccaturgu ṇaviṣkambho haimavataḥ | haimavatāccaturguṇaviṣkambho harivarṣaḥ | harivarṣāccatu- TARVV-MK 195,13rgu ṇaviṣkambho videha iti | tathā ca bharatatulyavistāra airāvataḥ | airāvatāccaturgu ṇavistāro TARVV-MK 195,14hairaṇyavataḥ | hairaṇyavatāccaturguṇavistāro ramyakaḥ | dhatakīṣaṇḍavalayaviṣkambhaścatvāri yojana- TARVV-MK 195,15śatasahasrāṇi | tatparidhirekacatvāriṃśadyojanaśatasahasrāṇi daśasahasrāṇi nava yojanaśatāni TARVV-MK 195,16viśeṣonaikaṣaṣṭyuttarāṇi ekaṃ śatasahasraṃ aṣṭasaptatisahasrāṇi aṣṭau śatāni ca dvācatvāriṃśāni TARVV-MK 195,17yojanāni dhātakīṣaṇḍe varṣadhararuddhakṣetram | tatparidhimapanīyāvaśiṣṭaṃ dvādaśadviśatabhāgahṛtaṃ TARVV-MK 195,18labdham, bharataviṣkambha uktaḥ | TARVV-MK 195,19varṣāṇāṃ varṣadharāṇāṃ saritāṃ vṛttavedāḍhyānāṃ hradānāmanyeṣāṃ ca tānyeva nāmāni | TARVV-MK 195,20varṣadharā himavadādayaḥ uktotsedhāvagāhā dviguṇavistārāḥ | catvāro'pi vṛttavedāḍhyā uktocchrā — TARVV-MK 195,21yāvagāhasamā dviyojanasahasravistārāḥ | yamakādrī ca vyākhyātotsedhāvagāhau dviyojanasahasra- TARVV-MK 195,22mūlavistārau pañcadaśayojanaśatamadhyaviṣkambhau uparyekayojanasahasravistārau | kāñcanādrayaśca TARVV-MK 195,23vyākhyātocchrāyāvagāhā dviguṇavistārāḥ | hradāśva padmādayaḥ ṣaḍapi dviguṇāyāmaviṣkambhāva- TARVV-MK 195,24gāhāḥ | dvīpāḥ padmāni ca dviguṇāyāmaviṣkambhāvagāhāni | TARV-MK 3.33.6bharatairāvatavibhājināviṣvākāragirī | TARVV-MK 195,25 udagapāk bharatairāvatayorvibhāgahetū kālo- TARVV-MK 195,26dalavaṇodasparśinau yojanaśatāvagāhau caturyojanaśatotsedhau adha upari caikayojanasahasravistārau TARVV-MK 195,27kāñcanapariṇāmau iṣvākāragirī bhavataḥ | TARVV-MK 195,28tatra dhātakīṣaṇḍe dvau merū pūrvāparau yojanasahasrāvagāhau pañcanavatiyojanaśatamūla- TARVV-MK 195,29viṣkambhau dharaṇītale caturnavatiyojanaśatavistārau caturaśītiyojanasahasrotsedhau yojanasahasra- TARVV-MK 195,30vistāratalau pūrvoktapramāṇacūlikau | samād bhūmitalāt pañcayojanaśatānyutplutya nandanavanaṃ TARVV-MK 195,31bhavati pañcayojanaśatavistāram | pañcapañcāśadyojanaśatādhikapañcāśadyojanasahasrāṇi TARVV-MK 196,01tata utplutya saumanasaṃ nāma vanaṃ pañcaśatayojanaviṣkambhaṃ bhavati | tato'ṣṭāviṃśatiyojana — TARVV-MK 196,02sahasrāṇyutplutya pāṇḍukavanaṃ bhavati | tayordaśasu pradeśeṣvekapradeśavṛddhiḥ | TARVV-MK 196,03jambūdvīpe yatra jambūvṛkṣaḥ tatra dhātakīṣaṇḍe dhātakīvṛkṣaḥ | parivārāśca pūrvoktavarṇanāḥ | TARVV-MK 196,04tannivāsī dvīpādhipatistata eva dvīpasya dhātakīṣaṇḍa iti nāma veditavyam | tatra cakrārāntara- TARVV-MK 196,05saṃsthānā varṣā varṣadharāśca cakrārākārā ubhayajaladhisparśinaḥ | tatparikṣepikālodasamudraḥ TARVV-MK 196,06ṭaṅkacchinnatīrthaḥ aṣṭayojanaśatasahasravalayaviṣkambha ekanavatiśatasahasrāṇi saptatiśca sahasrāṇi TARVV-MK 196,07sādhikapañcottarāṇi ṣaṭśatāni yojanānāṃ tatparidhiḥ | TARVV-MK 196,08kālodaparikṣepipuṣkaradvīpaḥ ṣoḍaśayojanaśatasahasravalayaviṣkambhaḥ | tatra dvīpāmbhonidhi- TARVV-MK 196,09dviguṇapariklṛptivat dhātakīṣaṇḍavarṣādidviguṇavidhiprasaṅge viśeṣāvadhāraṇārthamāha — TA-MK 3.34 puṣkarārdhe ca || TARVV-MK 196,11caśabdaḥ kimarthaḥ ? TARV-MK 3.34.1saṃkhyābhyāvṛttyanuvartanārthaścaśabdaḥ | TARVV-MK 196,12 dvirityetasyāḥ saṃkhyābhyāvṛtteranuvarttanārthaścaśabdaḥ TARVV-MK 196,13kriyate, puṣkarārdhe ca dvirbharatādayaḥ saṃkhyāyanta iti | kiṃ jambūdvīpabharatādisaṃkhyā dvirāvartyata TARVV-MK 196,14ityabhisaṃbadhyate āhosvit dhātakīṣaṇḍabharatādisaṃkhyeti ? ‘jambūdvīpabharatādisaṃkhyaiva saṃba- TARVV-MK 196,15dhyate | anantarā kasmānnābhisaṃbadhyata iti ? icchāto viśeṣasambandha iti | ataścaitadevaṃ TARVV-MK 196,16dhātakīṣaṇḍe himavadādīnāmapi viṣkambhaḥ, puṣkarārdhe ca himavadādīnāṃ dviguṇa iṣyata iti | TARVV-MK 196,17nāmāni ca tānyeva veditavyāni | atha bharatasya ko viṣkambhaḥ ? TARV-MK 3.34.2ekānnāśītyuttarapañcaśatādhikaikacatvāriṃśadyojanasahasrāṇi bharatābhyantaraviṣkambhaḥ satri- saptatibhāgaśataṃ ca | TARVV-MK 196,19 ekacatvāriṃśatsahasrāṇi pañcaśatānyekānnāśītyuttarāṇi yojanānāṃ TARVV-MK 196,20trisaptatyuttarabhāgaśataṃ ca bharatābhyantaraviṣkambho veditavyaḥ | TARV-MK 3.34.3dvādaśapañcaśatottaratripañcāśadyojanasahasrāṇi madhyaviṣkambho navanavatyadhikaṃ ca bhāga- śatam | TARVV-MK 196,22 tripañcāśatsahasrāṇi yojanānāṃ pañcaśatāni dvādaśāni navanavatyadhikaṃ TARVV-MK 196,23ca bhāgaśataṃ madhyabharataviṣkambhaḥ | TARV-MK 3.34.4dvācatvāriṃśaccatuḥśatottarapañcaṣaṣṭisahasrāṇi bāhyaviṣkambhastrayodaśa ca bhāgāḥ | TARVV-MK 196,25pañcaṣaṣṭisahasrāṇi yojanānāṃ catvāri śatāni dvācatvāriṃśāni trayodaśabhāgāḥ bāhya- TARVV-MK 196,26bharataviṣkambhaḥ | TARV-MK 3.34.5varṣādvarṣaścaturguṇavistāra āvidehāt | TARVV-MK 196,27 varṣāt varṣaḥ caturguṇavistāra āvidehāt draṣṭa- TARVV-MK 196,28vyaḥ | bharatāccaturguṇaviṣkambho haimavataḥ, haimavatāccaturguṇaviṣkambho harivarṣaḥ, harivarṣāccaturguṇa- TARVV-MK 196,29viṣkambho videha iti | tathā bharatatulyavistāra airāvataḥ, airāvatāccaturguṃṇavistāro hairaṇyavataḥ, TARVV-MK 196,30hairaṇyavatāccaturguṇavistāro ramyaka iti | ekakoṭidvācatvāriṃśacchatasahasrāṇi triṃśatsahasrāṇi TARVV-MK 196,31dve ca śate yojanānāṃ saviśeṣā caikānnapañcāśat puṣkarārdhāntaḥparidhiḥ | trīṇi śatasahasraṇi TARVV-MK 197,01pañcapañcāśatsahasrāṇi ṣaṭśatāni caturaśītiśca yojanāni puṣkarārdhe parvataruddhakṣetram, TARVV-MK 197,02paridherapanīyā'vaśiṣṭaṃ dvādaśadviśatabhāgahṛtalabdhaṃ bharataviṣkabhbha uktaḥ | varṣadharavijayārdhavṛtta — TARVV-MK 197,03vedāḍhyādayaḥ jambūdvīpavarṇanāyāṃ vihitotsedhāvagāhāḥ dhātakīṣaṇḍavihitadviguṇavistārāḥ TARVV-MK 197,04puṣkarārdhe ca veditavyāḥ | iṣvākārau mandarau ca tāvatparimāṇāveva | yatra jambūvṛkṣastatra TARVV-MK 197,05puṣkaraṃ saparivāraṃ veditavyam | tannivāsī dvīpādhipatiḥ, tata eva tasya dīpasya nāma rūḍhaṃ TARVV-MK 197,06puṣkaradvīpa iti | atha kathaṃ puṣkarārdhasaṃjñā ? TARV-MK 3.34.6mānuṣottaraśailena vibhaktārdhatvāt puṣkarārdhasaṃjñā | TARVV-MK 197,07 puṣkaradvīpasya bahumadhyadeśabhāvī valaya- TARVV-MK 197,08vṛtto mānuṣottaranāmaśailaḥ, tena vibhaktārdhatvāt puṣkarārdhasaṃjñā veditavyā | saptadaśayojanaśatā- TARVV-MK 197,09nyekaviṃśānyasyocchrāyaḥ | catvāri yojanaśatāni triṃśāni sakrośānyavagāhaḥ, dvāviṃśaṃ yojanasahasraṃ TARVV-MK 197,10mūlavistāraḥ | saptayojanaśatāni trayoviṃśāni madhyavistāraḥ | caturviṃśāni catvāri yojanaśatā- TARVV-MK 197,11nyupari vistāraḥ | so'yamabhyantaramukhaniṣaṇṇasiṃhākṛtirardhayavarāśyupamānaḥ mānuṣottarādriḥ | TARVV-MK 197,12tasyopari catasṛṣu dikṣu pañcāśadyojanāyāmatadardhavistārasārdhayojanasaptatriṃśadyojanotse- TARVV-MK 197,13dhāni aṣṭayojanotsedhatadardhaviṣkambhatāvatpraveśadvārāṇi arhadāyatanavarṇanopetāni catvāryarhadā- TARVV-MK 197,14yatanāni prāgādiṣu dikṣu pradakṣiṇāvṛtāni | vaiḍūrya-aśmagarbha-saugandhika-rucaka-lohitākṣa-añja- TARVV-MK 197,15naka — añjanamūla-kanaka-rajata-sphaṭika-aṅka-pravāla-vajra-tapanīyakūṭasaṃjñāni caturdaśakūṭāni TARVV-MK 197,16pañcayojanaśatocchrāyāṇi pañcayojanaśatamūlaviṣkambhāṇi pañcasaptatyuttaratriyojanaśatamadhyavi- TARVV-MK 197,17ṣkambhāṇi ardhatṛtīyayojanaśatopariviṣkambhāṇi | tatra catasṛṣu dikṣu trīṇi trīṇi kūṭāni TARVV-MK 197,18pūrvottarasyāṃ diśyekaṃ kūṭaṃ pūrvadakṣiṇasyāṃ diśyekam | teṣu yaśasvadādayaḥ palyopamasthitayaḥ suparṇaku- TARVV-MK 197,19mārāṇāṃ rājāno nivasanti | prācyāṃ diśi vaiḍūrye yaśasvān, aśmagarbhe yaśaṣkāntaḥ, saugandhike TARVV-MK 197,20yaśodharaḥ | apācyāṃ rucake nandanaḥ, lohitākṣe nandottaraḥ, añjanake'śanidhoṣaḥ | pratīcyāmañja- TARVV-MK 197,21namūle siddhārthaḥ, kanake kramaṇaḥ, rajate mānuṣaḥ | udīcyāṃ sphaṭike sudarśanaḥ, aṅke'moghaḥ, pravāle TARVV-MK 197,22suprabuddhaḥ | pūrvottarasyāṃ vajre hanūmān | pūrvadakṣiṇasyāṃ tapanīye svātiḥ | catasṛṣu vidikṣu TARVV-MK 197,23punarimāni catvāri kūṭāni ratna — sarvaratna-vailamba-prabhañjananāmāni pūrvakūṭaparimāṇāni | TARVV-MK 197,24niṣadhādrispṛṣṭabhāge pūrvadakṣiṇasyāṃ ratne pannagendro veṇudevaḥ | nīlādrispṛṣṭabhāge pūrvottarasyāṃ TARVV-MK 197,25sarvaratne suparṇendro veṇutāliḥ | niṣadhādrispṛṣṭabhāge'paradakṣiṇasyāṃ vailambakūṭe vātendro vailambaḥ | TARVV-MK 197,26nīlādrispṛṣṭabhāge'parottarasyāṃ prabhañjanakūṭe vātendraḥ prabhañjano nivasati | TARVV-MK 197,27atrāha — kimarthaṃ jambūdvīpadharādharādisaṃkhyā dvirāvṛttā puṣkarārdhe kathyate, na punaḥ kṛtsna TARVV-MK 197,28eva puṣkaradvīpe iti ? atrocyate — TA-MK 3.35 prāṅmānuṣottarānmanuṣyāḥ || TARVV-MK 197,30yasmāt prāṅmānuṣottarānmanuṣyā na bahiḥ, tato na bahiḥ pūrvoktakṣetravibhāgo'sti | TARVV-MK 197,31athavā, uktamindriyavikalpādhikāre “kṛmipipīlikābhramaramanuṣyādīnāmekaikavṛddhāni”TARVV-MK 197,32 iti; tatra na jñāyate kva manuṣyā iti ? atastadadhikaraṇaviśeṣa- TARVV-MK 198,01pratipattyarthamucyate — jambūdvīpādārabhya prāṅ mānuṣottarāt manuṣyā na bahiriti | vyākhyāto TARVV-MK 198,02mānuṣottarādriḥ | nāsmāduttaraṃ kadācidapi vidyādharāḥ ṛddhiprāptā api mānuṣā gacchanti TARVV-MK 198,03anyatropapādasamudghātābhyām, tato'syā'nvarthasaṃjñā | TARVV-MK 198,04evaṃ dviguṇadviguṇavalayaviṣkambheṣu dvīpasamudreṣu gateṣvaṣṭamo nandīśvaro dvīpaḥ | tasya valaya- TARVV-MK 198,05viṣkambhaḥ koṭiśataṃ triṣaṣṭikoṭyaḥ caturaśītiśca yojanaśatasahasrāṇi | tatparidhiḥ dve koṭi- TARVV-MK 198,06sahasre dvisaptatikoṭayaḥ trayastriṃśacchatasahasrāṇi catuḥpañcāśatsahasrāṇyekaśataṃ navatiyojanāni TARVV-MK 198,07gavyūtaṃ ca sādhikam | tadbahumadhyadeśabhāvinaścatasṛṣu dikṣu catvāro'ñjanagirayaḥ yojana- TARVV-MK 198,08sahasrāvagāhāścaturaśītiyojanasahasrotsedhāḥ mūlamadhyāgreṣūtsedhasamāyāmaviṣkambhāḥ paṭahā- TARVV-MK 198,09kārāḥ | teṣāṃ catasṛṣu dikṣu tiryagekaṃ yojanaśatasahasramatītya pratyekaṃ catasro TARVV-MK 198,10vāpyo bhavanti | tatra paurastyāñjanagireḥ nandā-nandavatī-nandottarā-nandighoṣāsaṃjñā yojana- TARVV-MK 198,11sahasrāvagāhā yojanaśatasahasrāyāmaviṣkambhāścatuṣkoṇā matsyakacchapādijalacaravirahitāḥ TARVV-MK 198,12padmotpalādijalaruhakusumasañchāditasphaṭikamaṇisvacchagambhīranīrāḥ | prācyāṃ diśi nandā TARVV-MK 198,13śakrasya, apācyāṃ nandāvatī aiśānasya, pratīcyāṃ nandottarā camarasya, udīcyāṃ nandighoṣā TARVV-MK 198,14vairocanasya | dākṣiṇātyāñjanagirervijayā vaijayantī jayantī aparājitā ceti catasro TARVV-MK 198,15vāpyaḥ pūrvoktapramāṇavarṇanāḥ śakralokapālānām | prācyāṃ diśi vijayā varuṇasya, apācyāṃ TARVV-MK 198,16vaijayantī yamasya, pratīcyāṃ jayantī somasya, udīcyāmaparājitā vaiśravaṇasya | pāścātyāñjana- TARVV-MK 198,17gireraśokā suprabuddhā kumudā puṇḍarīkiṇī ceti catasro vāpyaḥ pūrvoktapramāṇavarṇanāḥ | pūrvasyāṃ TARVV-MK 198,18diśi aśokā veṇudevasya, dakṣiṇasyāṃ suprabuddhā veṇutāleḥ, aparasyāṃ kumudā TARVV-MK 198,19varuṇasya, uttarasyāṃ puṇḍarīkiṇī bhūtānandasya | udīcyāñjanagireḥ prabhaṅkarā sumanā TARVV-MK 198,20ānandā sudarśanā ceti catasro vāpyaḥ pūrvoktapramāvarṇanā aiśānalokapālānām | prācyāṃ TARVV-MK 198,21diśi prabhaṅkarā varuṇasya, apācyāṃ sumanā yamasya, pratīcyām ānandā somasya, udīcyāṃ TARVV-MK 198,22sudarśanā vaiśravaṇasya | ṣoḍaśānāmapyāsāmabhyantarāntarāṇi pañcaṣaṣṭisahasrāṇi yojanānāṃ TARVV-MK 198,23pañcaśatāni pañcacatvāriṃśāni | madhyāntarāṇi ekaṃ śatasahasraṃ yojanānāṃ catvāriṃśatsahasrāṇi TARVV-MK 198,24ṣaṭ ca śatāni dviyojanottarāṇi | bāhyāntarāṇi dve śatasahasre yojanānāṃ trayoviṃśatisahasrāṇi TARVV-MK 198,25ṣaṭ ca śatānyekaṣaṣṭyuttarāṇi | ṣoḍaśānāmapi tāsāṃ madhyeṣu sahasrāvagāhā mūlamadhyāgreṣu TARVV-MK 198,26daśayojanasahasrāyāmaviṣkambhāḥ tāvadutsedhāḥ paṭahākārāḥ jāmbūnadamayāḥ, arjunasuvarṇaśikhara- TARVV-MK 198,27tvād dadhimukhā iti kṛtvā anvarthasaṃjñāḥ ṣoḍaśa nagavarāḥ | paritastā vāpīḥ catvāri vanāni TARVV-MK 198,28pratyekamaśoka-saptaparṇa-campaka-cūtanāmāni vāpīsamāyāmāni tadardhaviṣkambhāṇi | TARVV-MK 198,29pūrveṇā'śokavanaṃ dakṣiṇataḥ saptaparṇavanamāhuḥ | TARVV-MK 198,30apareṇa campakavanamuttarataścūtavṛkṣavanam || TARVV-MK 198,31etadvāpīkoṇasamīpasthāḥ pratyekaṃ catvāro nagā ratikarākhyā ardhatṛtīyayojanaśatā — TARVV-MK 198,32vagāhā ekayojanasahasrotsedhā mūlamadhyāgreṣu tāvadāyāmaviṣkambhāḥ paṭahākārāḥ kāñcana — TARVV-MK 198,33maṇipariṇāmāḥ | sarve te samuditāścatuḥṣaṣṭiḥ | tatra ye abhyantarakoṇasthā dvātriṃśannagā TARVV-MK 198,34devānāmākrīḍanasthānairalaṅkṛtāḥ | ye bāhyakoṇasthāḥ dvātriṃśadratikarā añjanādrayo dadhimukhāśca TARVV-MK 199,01teṣāṃ dvipañcāśadupari bahumadhyadeśabhāvīni prāṅmukhāni yojanaśatāyāmatadardhaviṣkambhāṇi TARVV-MK 199,02pañcasaptatiyojanotsedhāni aṣṭayojanotsedhatadardhavistāratāvatpraveśapūrvottaradakṣiṇadvārāṇi TARVV-MK 199,03dvipañcāśadarhadāyatanāni arhadāyatanavarṇanopetāni cāturmāsikamahāmahimārhāṇi | pūrvoktacatuḥ- TARVV-MK 199,04ṣaṣṭivanaṣaṇḍabahumadhyadeśabhāvino dviṣaṣṭiyojanotsedhā ekatriṃśadyojanāyāmaviṣkambhā aṣṭa — TARVV-MK 199,05yojanotsedhatadardhavistāradvārāścatuḥṣaṣṭireva prāsādāḥ | eteṣvaśokavanāvataṃsakādayaḥ palyo — TARVV-MK 199,06pamāyuṣaḥ daśakārmukotsedhāḥ svabhavananāmāno devā nivasanti | TARVV-MK 199,07evaṃ dviguṇavalayaviṣkambheṣu dvīpasamudreṣu gateṣvekādaśamaḥ kuṇḍalavaradvīpaḥ | tad bahumadhya- TARVV-MK 199,08deśabhāvivalayākāraḥ saṃpūrṇayavarāśyupamānaḥ kuṇḍalanagaḥ yojanasahasrāvagāhaḥ dvicatvāriṃśadyo- TARVV-MK 199,09janasahasrotsedhaḥ dvāviṃśadaśasahasrayojanamūlavistāraḥ trayoviṃśasaptasahasrayojanamadhyavistāraḥ TARVV-MK 199,10caturviṃśacaturyojanasahasrāgravistāraḥ | tasyopari pūrvādidigvibhāvīni vajra-vajraprabha-kanaka- TARVV-MK 199,11kanakaprabha-rajata-rajataprabha-suprabha-mahāprabha-aṅka-aṅkaprabha-maṇi-maṇiprabha-sphaṭika-sphaṭikaprabha- TARVV-MK 199,12himavat-mahendrakūṭasaṃjñāni ṣoḍaśa kūṭāni mānuṣottarakūṭatulyapramāṇāni ekaikasyāṃ diśi TARVV-MK 199,13catvāri catvāryavaseyāni | pūrvasyāṃ diśi vajre triśirāḥ, vajraprabhe pañcaśirāḥ, kanake TARVV-MK 199,14mahāśirāḥ, kanakaprabhe mahābhujaḥ | apācyāṃ rajate padmaḥ, rajataprabhe padmottaraḥ, suprabhe TARVV-MK 199,15mahāpadmaḥ, mahāprabhe vāsukiḥ | aparasyāmaṅke sthirahṛdayaḥ, aṅkaprabhe mahāhṛdayaḥ, maṇikūṭe TARVV-MK 199,16śrīvṛkṣaḥ, maṇiprabhe svastikaḥ | udīcyāṃ sphaṭike sundaraḥ, sphaṭikaprabhe viśālākṣaḥ, himavati TARVV-MK 199,17pāṇḍuraḥ, mahendre pāṇḍukaḥ | ete triśiraḥprabhṛtayaḥ pāṇḍukāntāḥ ṣoḍaśāpi nāgendrāḥ palyopa — TARVV-MK 199,18māyuṣaḥ | pūrvāparayordiśoḥ kuṇḍalanage ekayojanasahasrotsedhe tāvanmūlaviṣkambhe ardhāṣṭamaśata — TARVV-MK 199,19madhyaviṣkambhe pañcaśatāgraviṣkambhe kuṇḍalavaradvīpādhipaterāvāsau dve kūṭe | tasyaivopari TARVV-MK 199,20pūrvādiṣu dikṣu catvāryarhadāyatanāni añjanādrijināyatanatulyapramāṇāni | TARVV-MK 199,21kuṇḍalavaradvīpadviguṇavalayaviṣkambhaḥ kuṇḍalavarodaḥ, taddviguṇavalayaviṣkambhaḥ śaṅkhavara — TARVV-MK 199,22dvīpaḥ, taddviguṇavalayaviṣkambhaḥ śaṅkhavarodaḥ taddviguṇavalayaviṣkambhaḥ rucakavaradvīpaḥ | TARVV-MK 199,23tadbahumadhyadeśabhāvī valayākāra rucakavaranagaḥ ekayojanasahasrāvagāhaścaturaśītiyojanasahasro- TARVV-MK 199,24tsedhaḥ, mūlamadhyāgreṣu dvicatvāriṃśadyojanasahasravistāraḥ | tasyopari pūrvādiṣu dikṣu catvāri TARVV-MK 199,25kūṭāni nandyāvarta-svastika-śrīvṛkṣa-vardhamānasaṃjñāni pañcayojanaśatotsedhāni mūlamadhyāgreṣu TARVV-MK 199,26yojanasahasrāyāmaviṣkambhāṇi | prācyāṃ diśi nandyāvarte padmottaraḥ, apācyāṃ svastike TARVV-MK 199,27suhastī, pratīcyāṃ śrīvṛkṣe nīlaḥ, udīcyāṃ vardhamāne'ñjanagiriḥ | ta ete padmottarādayaḥ TARVV-MK 199,28catvāro diggajendrāḥ palyopamāyuṣaḥ | tasyaivopari pūrvasyāṃ diśi vaiḍūrya-kāñcana-kanaka- TARVV-MK 199,29ariṣṭa-diksvastika-nandana-añjana-añjanamūlakanāmānyaṣṭau kūṭāni pūrvoktakūṭatulyapramā- TARVV-MK 199,30ṇāni | vaiḍūrye vijayā, kāñcane vaijayantī, kanake jayantī, ariṣṭe'parājitā, diksvastike TARVV-MK 199,31nandā, nandane nandottarā, añjane ānandā, añjanamūlake nāndīvardhanā | etā dikkumāryaḥ TARVV-MK 199,32tīrthakarajanmakāle ihā''gatyā'rhanmātṛsamīpe bhṛṅgārān gṛhītvā'vatiṣṭhante | dakṣiṇasyāmamogha- TARVV-MK 199,33suprabuddha-mandira-vimala-rucaka-rucakottara-candra-supratiṣṭhasaṃjñānyaṣṭau kūṭāni pūrvoktakūṭatulya- TARVV-MK 200,01pramāṇāni | amoghe susthitā, suprabuddhe supraṇidhiḥ, mandire suprabuddhā, vimale yaśodharā, TARVV-MK 200,02rucake lakṣmīmatī, rucakottare kīrttimatī, candre vasundharā, supratiṣṭhe citrā | etā dikkumāryaḥ TARVV-MK 200,03ihā''gatyā'rhanmātṛsamīpe ādarśadhāriṇyo'vatiṣṭhante | aparasyāṃ lohitākṣa-jagatkusuma- TARVV-MK 200,04padma-nalina-kumuda-saumanasa-yaśobhadrākhyānyaṣṭau kūṭāni pūrvoktakūṭatulyapramāṇāni | lohitākṣe TARVV-MK 200,05ilādevī, jagatkusume surādevī, padme pṛthivī, naline padmāvatī, kumude kānanā, saumanase TARVV-MK 200,06navamikā, yaśasi yaśasvinī, bhadrakūṭe bhadrā | etā dikkumārya ihā''gatyā'rhanmātṛsamīpe TARVV-MK 200,07chatrāṇi dhārayantyo gāyantya āsate | udīcyāṃ sphaṭika-aṅka-añjana-kāñcana-rajata-kuṇḍala- TARVV-MK 200,08rucira — sudarśanasaṃjñānyaṣṭau kūṭāni pūrvoktakūṭatulyapramāṇāni | sphaṭike'laṃbhūṣā, aṅke miśrakeśī, TARVV-MK 200,09añjane puṇḍarīkiṇī, kāñcane vāruṇī, rajata āśā, kuṇḍale hrī, rucire śrīḥ, sudarśane TARVV-MK 200,10dhṛtiriti | etā dikkumāryaḥ pragṛhītacāmarā arhanmātṛṛḥ sevante | pūrvādiṣu dikṣu punaraparāṇi TARVV-MK 200,11catvāri kūṭāni-vimala-nityāloka-svayaṃprabha-nityodyotasaṃjñāni | pūrvasyāṃ diśi vimale citrā, TARVV-MK 200,12dakṣiṇasyāṃ nityāloke kanakacitrā, aparasyāṃ svayaṃprabhe triśirāḥ, uttarasyāṃ nityodyote TARVV-MK 200,13sūtramaṇiḥ | etā vidyutkumāryaḥ ihā''gatya jinamātṛsamīpe bhāskaravadudyotaṃ kurvantya āsate | TARVV-MK 200,14vidikṣu catvāri kūṭāni vaiḍūrya-rucaka-maṇiprabha-rucakottamanāmāni | pūrvottarasyāṃ vaiḍūrye TARVV-MK 200,15rucakā, pūrvadakṣiṇasyāṃ rucake rucakābhā, aparadakṣiṇasyāṃ maṇiprabhe rucakāntā, aparottarasyāṃ TARVV-MK 200,16rucakottame rucakaprabhā etā dikkumārīmahattarikāḥ | vidikṣu punaraparāṇi catvāri kūṭāni TARVV-MK 200,17ratna-ratnaprabha-sarvaratna-ratnoccayākhyāni | pūrvottarasyāṃ ratne vijayā, pūrvadakṣiṇasyāṃ ratnaprabhe TARVV-MK 200,18vaijayantī, aparadakṣiṇasyāṃ sarvaratne jayantī, aparottarasyāṃ ratnoccaye aparājitā | etā TARVV-MK 200,19vidikkumārīmahattarikāḥ | etā aṣṭāvapi mahattarikā iha āgatya tīrthakarāṇāṃ jātakarmāṇi TARVV-MK 200,20kurvanti | tānyetāni vidikkumārīṇāṃ mahattarikāṇāṃ ca kūṭāni dvādaśāpyekayojanasahasro- TARVV-MK 200,21tsedhāni mūlamadhyāgreṣu ekasahasrā'rdhā'ṣṭamaśatapañcaśatavistārāṇi | rucakanagasyopari catasṛṣu TARVV-MK 200,22dikṣu catvāryarhadāyatanāni prāṅmukhānyañjanādrijinālayatulyapramāṇāni | evaṃ dviguṇadviguṇa- TARVV-MK 200,23valayaviṣkambhā asaṃkhyeyā dīpasamudrā veditavyāḥ | TARVV-MK 200,24yo mānuṣottarādriruktaḥ tasmātprāgbhavantaḥ gatināmāpekṣābhidhānāḥ pūrvoṃditā dvividhāḥ TARVV-MK 200,25kathamiti cet ? ucyate — TA-MK 3.36 āryā mlecchāśca || TARV-MK 3.36.1āryā dvividhā ṛddhiprāptetaravikalpāt | TARVV-MK 200,27 guṇairguṇavadbhirvā aryante sevyante ityāryāḥ | TARVV-MK 200,28te dvividhāḥ ṛddhiprāptāryāḥ, anṛddhiprāptāryāśceti | TARV-MK 3.36.2anṛddhiprāptāryāḥ pañcavidhāḥ kṣetrajātikarmacāritradarśanabhedāt | TARVV-MK 200,29 ye anṛddhiprāptāryāste TARVV-MK 200,30pañcavidhā bhavanti — kṣetrāryāḥ jātyāryāḥ karmāyāḥ cāritrāryāḥ darśanāryāśceti | tatra TARVV-MK 200,31kṣetrāryāḥ kāśīkośalādiṣu jātāḥ | ikṣvākujñātibhojādiṣu kuleṣu jātā jātyāryāḥ | TARVV-MK 200,32karmāryāstredhā — sāvadyakarmāryā alpasāvadyakarmāryā asāvadyakarmāryāśceti | sāvadyakarmāryāḥ TARVV-MK 201,01ṣoḍhā — asi-maṣī-kṛṣi-vidyā-śilpa-vaṇikkarmabhedāt | asidhanurādipraharaṇaprayogakuśalā asi- TARVV-MK 201,02karmāryāḥ | dravyāyavyayādilekhananipuṇā maṣīkarmāryāḥ | halakulidantālakādikṛṣyupakaraṇa- TARVV-MK 201,03vidhānavidaḥ kṛṣībalāḥ kṛṣikarmāryāḥ | ālekhyagaṇitādidvisaptatikalāvadātā vidyā- TARVV-MK 201,04karmāryāḥ catuḥṣaṣṭiguṇasampannāśca | rajakanāpitā'yaskārakulālasuvarṇakārādayaḥ śilpa- TARVV-MK 201,05karmāryāḥ | candanādigandhaghṛtādirasaśālyādidhānyakārpāsādyācchādanamuktādinānādravyasaṃgraha- TARVV-MK 201,06kāriṇo bahuvidhā vaṇikkarmāryāḥ | ṣaḍapyete aviratipravaṇatvāt sāvadyakarmāryāḥ, alpasāvadya- TARVV-MK 201,07karmāryāḥ śrāvakāḥ śrāvikāśca viratyaviratipariṇatatvāt, asāvadyakarmāryāḥ saṃyatāḥ, karmakṣayārtho- TARVV-MK 201,08dyataviratipariṇatatvāt | cāritrāryā dvedhā adhigatacāritrāryāḥ anadhigamacāritrāryāśceti | TARVV-MK 201,09tadbhedaḥ anupadeśopadeśāpekṣabhedakṛtaḥ | cāritramohasyopaśamāt kṣayācca bāhyopadeśānapekṣā TARVV-MK 201,10ātmaprasādādeva cāritrapariṇāmāskandina upaśāntakaṣāyāḥ kṣīṇakaṣāyāścā'dhigatacāri- TARVV-MK 201,11trāryāḥ | antaścāritramohakṣayopaśamasadbhāve sati bāhyopadeśanimittaviratipariṇāmā ana- TARVV-MK 201,12dhigamacāritrāryāḥ | darśanāryā daśadhā — ājñāmārgopadeśasūtrabījasaṃkṣepavistārārthāvagāḍhaparamā- TARVV-MK 201,13vagāḍharucibhedāt | tatra bhagavadarhatsarvajñapraṇītājñāmātranimittaśraddhānā ājñārucayaḥ | niḥsaṅga- TARVV-MK 201,14mokṣamārgaśravaṇamātrajanitarucayo mārgarucayaḥ | tīrthakarabaladevādiśubhacaritopadeśahetukaśraddhānā TARVV-MK 201,15upadeśarucayaḥ | pravrajyāmaryādāprarūpaṇācārasūtraśravaṇamātrasamudbhūtasamyagdarśanāḥ sūtrarucayaḥ | TARVV-MK 201,16bījapadagrahaṇapūrvakasūkṣmārthatattvārthaśraddhānā bījarucayaḥ | jīvādipadārthasamāsasaṃbodhanasamud- TARVV-MK 201,17bhūtaśraddhānāḥ saṃkṣeparucayaḥ | aṅgapūrvaviṣayajīvādyarthavistārapramāṇanayādinirūpaṇopalabdha- TARVV-MK 201,18śraddhānā vistārarucayaḥ | vacanavistāravirahitārthagrahaṇajanitaprasādā artharucayaḥ | ācārādi- TARVV-MK 201,19dvādaśāṅgā'bhiniviṣṭaśraddhānā avagāḍharucayaḥ | paramāvadhikevalajñānadarśanaprakāśitajīvādya- TARVV-MK 201,20rthaviṣayātmaprasādāḥ paramāvagāḍharucayaḥ | TARV-MK 3.36.3ṛddhiprāptāryā aṣṭavidhāḥ — buddhi-kriyā-vikriyā-tapaḥ-bala-auṣadha-rasa-kṣetrabhedāt | TARVV-MK 201,22ṛddhiprāptāryā aṣṭavidhā bhavanti buddhyādivikalpāt | tatra buddhiravagamo jñānaṃ tadviṣayā aṣṭādaśa- TARVV-MK 201,23vidhāḥ ṛddhayaḥ — kevalajñānamavadhijñānaṃ manaḥparyayajñānaṃ bījabuddhiḥ koṣṭhabuddhiḥ padānusāritvaṃ saṃbhinna- TARVV-MK 201,24śrotṛtvaṃ dūrādāsvādanadarśanasparśanaghrāṇaśravaṇasamarthatā daśapūrvitvaṃ caturdaśapūrvitvaṃ aṣṭāṅgamahā- TARVV-MK 201,25nimittajñatāṃ prajñāśravaṇatvaṃ pratyekabuddhatā vāditvaṃ ceti | tatra kevalā'vadhimanaḥparyayā vyā- TARVV-MK 201,26khyātāḥ | sukṛṣṭasumathīkṛte kṣetre sāravati kālādisahāyāpekṣaṃ bījamekamuptaṃ yathā anekabīja- TARVV-MK 201,27koṭipradaṃ bhavati tathā noindriyaśrutāvaraṇavīryāntarāyakṣayopaśamaprakarṣe sati ekabījapada- TARVV-MK 201,28grahaṇādanekapadārthapratipattirbījabuddhiḥ | koṣṭhāgārikasthāpitānāmasaṃkīrṇānāmavinaṣṭānāṃ bhū- TARVV-MK 201,29yasāṃ dhānyabījānāṃ yathā koṣṭhe'vasthānaṃ tathā paropadeśādavadhāritānām arthagranthabījānāṃ bhū- TARVV-MK 201,30yasāmavyatikīrṇānāṃ buddhāvavasthānaṃ koṣṭhabuddhiḥ | padānusāritvaṃ tredhā — anusrotaḥ pratisrotaḥ TARVV-MK 201,31ubhayathā ceti | ekapadasyārthaṃ parata upaśrutyādau ante ca madhye vā śeṣagranthārthāvadhāraṇaṃ TARVV-MK 202,01padānusāritvam | dvādaśayojanāyāme navayojanavistāre cakradharaskandhāvāre gajavājikharoṣṭra- TARVV-MK 202,02manuṣyādīnām akṣarānakṣararūpāṇāṃ nānāvidhaśabdānāṃ yugapadutpannānāṃ tapoviśeṣabalalābhāpā- TARVV-MK 202,03ditasarvajīvapradeśaśrotrendriyapariṇāmāt sarveṣāmekakālagrahaṇaṃ saṃbhinnaśrotṛtvam | tapaḥśakti- TARVV-MK 202,04viśeṣāvirbhāvitāsādhāraṇarasanendriyaśrutāvaraṇavīryāntarāyakṣayopaśamāṅgopāṅganāmalābhāpekṣasya TARVV-MK 202,05avadhṛtanavayojanakṣetrād bahirbahuyojanaviprakṛṣṭakṣetrādāyātasya rasasyā''svādanasāmarthyam | evaṃ TARVV-MK 202,06śeṣeṣvapi indriyaviṣayeṣu avadhṛtakṣetrād bahirbahuyojanaprakṛṣṭadeśādāyāteṣu grahaṇasāmarthyaṃ TARVV-MK 202,07yojyam | mahārohiṇyādibhistrirāgatābhiḥ pratyekamātmīyarūpasāmarthyāviṣkaraṇakathanakuśalā- TARVV-MK 202,08bhirvegavatībhirvidyādevatābhiravicalitacāritrasya daśapūrvadustarasamudrottaraṇaṃ daśapūrvitvam | TARVV-MK 202,09saṃpūrṇaśrutakevalitā cuturdaśapūrvitvam | TARVV-MK 202,10aṣṭau mahānimittāni antarikṣa-bhauma-aṅga-svara-vyañjana-lakṣaṇa-chinna-svapnanāmāni | TARVV-MK 202,11tatra raviśaśigrahanakṣatrabhagaṇodayāstamayādibhiratītānāgataphalapravibhāgapradarśanamantarikṣam | TARVV-MK 202,12bhuvo ghanaśuṣirasnigdharūkṣādivibhāvanena pūrvādidiksūtranivāsena vā vṛddhihānijaya- TARVV-MK 202,13parājayādivijñānaṃ bhūmerantarnihitasuvarṇarajatādisaṃsūcanaṃ ca bhaumam | aṅgapratyaṅga- TARVV-MK 202,14darśanasparśanādibhistrikālabhāvisukhaduḥkhādivibhāvanamaṅgam | akṣarānakṣaraśubhāśubhaśabdaśravaṇe- TARVV-MK 202,15neṣṭāniṣṭaphalāvirbhāvanaṃ mahānimittaṃ svaram | śiromukhagrīvādiṣu tilakamaśakalakṣmavraṇā- TARVV-MK 202,16divīkṣaṇena trikālahitāhitavedanaṃ vyañjanam | śrīvṛkṣasvastikabhṛṅgārakalaśādilakṣaṇavīkṣa- TARVV-MK 202,17ṇāt traikālikasthānamānaiśvaryādiviśeṣajñānaṃ lakṣaṇam | vastraśastrachatropānadāsanaśayanādiṣu TARVV-MK 202,18devamānuṣarākṣasādivibhāgaiḥ śastrakaṇṭakamūṣikādikṛtachedanadarśanāt kālatrayaviṣayalābhālābha- TARVV-MK 202,19sukhaduḥkhādisūcanaṃ chinnam | vātapittaśleṣmadoṣodayarahitasya paścimarātribhāge candrasūryadharā- TARVV-MK 202,20drisamudramukhapraveśanasakalamahīmaṇḍalopagūhanādiśubhaghṛtatailāktātmīyadehakharakarabhārūḍhāpāgdigga- TARVV-MK 202,21manādyaśubhasvapnadarśanāt āgāmijīvitamaraṇasukhaduḥkhādyāvirbhāvakaḥ svapnaḥ | eteṣu mahāni- TARVV-MK 202,22mitteṣu kauśalamaṣṭāṅgamahānimittajñatā | atisūkṣmārthatattvavicāragahane caturdaśapūrviṇa TARVV-MK 202,23eva viṣaye'nuyukte anadhītadvādaśāṅgacaturdaśapūrvasya prakṛṣṭaśrutāvaraṇavīryāntarāyakṣayopaśamāvi- TARVV-MK 202,24rbhūtā'sādhāraṇaprajñāśaktilābhānniḥsaṃśayaṃ nirūpaṇaṃ prajñāśravaṇatvam | paropadeśamantareṇa svaśa- TARVV-MK 202,25ktiviśeṣādeva jñānasaṃyamavidhānanipuṇatvaṃ pratyekabuddhatā | śakrādiṣvapi pratibandhiṣu satsva- TARVV-MK 202,26pratihatatayā niruttarābhidhānaṃ pararandhrāpekṣaṇaṃ ca vāditvam | TARVV-MK 202,27kriyāviṣayā ṛddhirdvividhā — cāraṇatvamākāśagāmitvaṃ ceti | tatra cāraṇā anekavidhāḥ TARVV-MK 202,28jalajaṅghātantupuṣpapatraśreṇyagniśikhādyālambanagamanāḥ | jalamupādāya vāpyādiṣvapkāyān TARVV-MK 202,29jīvānavirādhayantaḥ bhūmāviva pādoddhāranikṣepakuśalā jalacāraṇāḥ | bhuva uparyākāśe catura- TARVV-MK 202,30ṅgulapramāṇe jaṅghotkṣepanikṣepaśīghrakaraṇapaṭavo bahuyojanaśatāśugamanapravaṇā jaṅghācāraṇāḥ | TARVV-MK 202,31evamitare ca veditavyāḥ | paryaṅkāvasthāniṣaṇṇā vā kāyotsargaśarīrā vā pādoddhāranikṣepaṇa- TARVV-MK 202,32vidhimantareṇa ākāśagamanakuśalā ākāśagāminaḥ | TARVV-MK 202,33vikriyāgocarā ṛddhiranekavidhā — aṇimā mahimā laghimā garimā prāptiḥ prākāmyamī- TARVV-MK 202,34śitvaṃ vaśitvamapratighāto'ntardhānaṃ kāmarūpitvamityevamādiḥ | tatrāṇuśarīravikaraṇamaṇimā, TARVV-MK 203,01visachidramapi praviśyā''sitvā tatra ca cakravartiparivāravibhūtiṃ sṛjet | merorapi mahattara- TARVV-MK 203,02śarīravikaraṇaṃ mahimā | vāyorapi laghutaraśarīratā laghimā | vajrādapi gurutaradehatā garimā | TARVV-MK 203,03bhūmau sthitvā'ṅgulyagreṇa meruśikharadivākarādisparśanasāmarthyaṃ prāptiḥ | apsu bhūmāviva gamanaṃ TARVV-MK 203,04bhūmau jala ivonmajjananimajjanakaraṇaṃ prākāmyam | trailokyasya prabhutā īśitvam | sarvajīva- TARVV-MK 203,05vaśīkaraṇalabdhirvaśitvam | adrimadhye viyatīva gamanāgamanamapratīghātaḥ | adṛśyarūpaśakti- TARVV-MK 203,06tā'ntardhānam | yugapadanekākārarūpavikaraṇaśaktiḥ kāmarūpitvamiti | TARVV-MK 203,07tapo'tiśayarddhiḥ saptavidhā — ugra-dīpta-tapta-mahā-ghora-tapo-vīraparākrama-ghorabrahmacaryabhedāt | TARVV-MK 203,08caturthaṣaṣṭhāṣṭamadaśamadvādaśapakṣamāsādyanaśanayogeṣvanyatamayogamārabhya āmaraṇādanivartakā ugra- TARVV-MK 203,09tapasaḥ | mahopavāsakaraṇe'pi pravardhamānakāyavāṅmānasabalāḥ vigandharahitavadanāḥ padmotpalādi- TARVV-MK 203,10surabhiniśvāsā apracyutamahādīptiśarīrā dīptatapasaḥ | taptāyasakaṭāhapatitajalakaṇavadāśu- TARVV-MK 203,11śuṣkālpāhāratayā malarudhirādibhāvapariṇāmavirahitābhyavahārāḥ taptatapasaḥ | siṃhaniṣkrīḍitā- TARVV-MK 203,12dimahopavāsānuṣṭhānaparāyaṇāyatayo mahātapasaḥ | vātapittaśleṣmasannipātasamudbhūtajvarakāsaśvā- TARVV-MK 203,13sākṣiśūlakuṣṭhapramehādivividharogasantāpitadehā api apracyutā'naśanakāyakleśāditapaso bhīma- TARVV-MK 203,14śmaśānādrimastakaguhādarīkandaraśūnyagrāmādiṣu praduṣṭayakṣarākṣasapiśācapranṛttavetālarūpavikāreṣu TARVV-MK 203,15paruṣaśivārutānuparatasiṃhavyāghrādivyālamṛgabhīṣaṇasvanaghoracaurādipracariteṣvabhirucitāvāsāśca TARVV-MK 203,16ghoratapasaḥ | ta eva gṛhītatapoyogavardhanaparā ghoraparākramāḥ | ciroṣitā'skhalitabrahmacaryavāsāḥ TARVV-MK 203,17prakṛṣṭacāritramohanīyakṣayopaśamāt praṇaṣṭaduḥsvapnā ghorabrahmacāriṇaḥ | TARVV-MK 203,18balālambanā ṛddhistrividhā — manovākkāyabhedāt | tatra manaḥśrutāvaraṇavīryāntarāya- TARVV-MK 203,19kṣayopaśamaprakarṣe satyantarmuhūrte sakalaśrutārthacintane'vadātā manobalinaḥ | manojihvāśrutāvaraṇa- TARVV-MK 203,20vīryāntarāyakṣayopaśamātiśaye satyantarmuhūrte sakalaśrutoccāraṇasamarthāḥ satatamuccairuccāraṇe TARVV-MK 203,21satyapi śramavirahitā ahīnakaṇṭhāśca vāgbalinaḥ | vīryāntarāyakṣayopaśamāvirbhūtā'sādhāraṇa- TARVV-MK 203,22kāyabalatvāt māsikacāturmāsikasāṃvatsarikādipratimāyogadhāraṇe'pi śramaklamavirahitāḥ TARVV-MK 203,23kāyabalinaḥ | TARVV-MK 203,24auṣadharddhiraṣṭavidhā — asādhyānāmapyāmayānāṃ sarveṣāṃ vinivṛttiheturāmarśakṣvelajallamala- TARVV-MK 203,25viṭsarvauṣadhiprāptāsyāviṣadṛṣṭyaviṣavikalpāt | āmarśaḥ saṃsparśaḥ, yadīyahastapādādyāmarśa TARVV-MK 203,26auṣadhiprāpto yaiste āmarśauṣadhiprāptāḥ | kṣvelo niṣṭhīvanamauṣadhiryeṣāṃ te kṣvelauṣadhiprāptāḥ | TARVV-MK 203,27svedālambano rajonicayo jallaḥ, sa auṣadhiprāpto yeṣāṃ te jallauṣadhiprāptāḥ | karṇadanta- TARVV-MK 203,28nāsākṣisamudbhavaṃ malaṃ auṣadhiprāptaṃ yeṣāṃ te malauṣadhiprāptāḥ | viḍuccāra auṣadhiryeṣāṃ te TARVV-MK 203,29viḍauṣadhiprāptāḥ | aṅgapratyaṅganakhadantakeśādiravayavaḥ tatsaṃsparśī vāyvādissarva auṣadhi- TARVV-MK 203,30prāpto yeṣāṃ te sarvauṣadhiprāptāḥ | ugraviṣasaṃpṛkto'pyāhāro yeṣāmāsyagato nirviṣībhavati TARVV-MK 203,31yadīyāsyanirgatavacaḥśravaṇādvā mahāviṣaparītā api nirviṣībhavanti te āsyāviṣāḥ | TARVV-MK 203,32yeṣāmālokanamātrādevātitīvraviṣadūṣitā api santaḥ vigataviṣā bhavanti te dṛṣṭyaviṣāḥ | TARVV-MK 203,33rasarddhiprāptāryāḥ ṣaḍvidhāḥ — āsyaviṣā dṛṣṭiviṣāḥ kṣīrāsraviṇaḥ madhvāsraviṇaḥ sarpirāsra- TARVV-MK 203,34viṇaḥ amṛtāsraviṇaśceti | prakṛṣṭatapobalā yatayo yaṃ bruvate mriyasveti sa tatkṣaṇa eva mahāviṣa- TARVV-MK 204,01parīto mriyate, te āsyaviṣāḥ | utkṛṣṭatapaso yatayaḥ kruddhā yamīkṣante sa tadaivograviṣaparīto TARVV-MK 204,02mriyate te dṛṣṭiviṣāḥ | virasamapyaśanaṃ yeṣāṃ pāṇipuṭanikṣiptaṃ kṣīrarasaguṇapariṇāmi jāyate, TARVV-MK 204,03yeṣāṃ vā vacanāni kṣīravatkṣīṇānāṃ santarpakāṇi bhavanti te kṣīrāsraviṇaḥ | yeṣāṃ pāṇipuṭapatita TARVV-MK 204,04āhāro nīraso'pi madhurasavīryapariṇāmo bhavati, yeṣāṃ vacāṃsi śrotṛṛṇāṃ dukhārditānāmapi TARVV-MK 204,05madhuguṇaṃ puṣṇanti te madhvāsraviṇaḥ | yeṣāṃ pāṇipātragatamannaṃ rūkṣamapi sarpīrasavīryavipākānāpno- TARVV-MK 204,06ti, sarpiriva vā yeṣāṃ bhāṣitāni prāṇināṃ saṃtarpakāṇi bhavanti te sarpirāsraviṇaḥ | yeṣāṃ pāṇi- TARVV-MK 204,07puṭaprāptaṃ bhojanaṃ yatkiñcidamṛtatāmāskandati, yeṣāṃ vā vyāhṛtāni prāṇinām amṛtavadanugrāha- TARVV-MK 204,08kāṇi bhavanti te'mṛtāsraviṇaḥ | TARVV-MK 204,09kṣetrarddhiprāptāryā dvedhā — akṣīṇamahānasā akṣīṇamahālayāśceti | lābhāntarāyakṣayopaśamapra- TARVV-MK 204,10karṣaprāptebhyo yatibhyo yato bhikṣā dīyate tato bhājanāccakradharaskandhāvāro'pi yadi bhuñjīta TARVV-MK 204,11taddivase nānnaṃ kṣīyate te akṣīṇamahānasāḥ | akṣīṇamahālayalabdhiprāptā yatayo yatra vasanti TARVV-MK 204,12devamanuṣyatairyagyonā yadi sarve'pi tatra nivaseyuḥ parasparamabādhamānāḥ sukhamāsate | ta ete sarve TARVV-MK 204,13ṛddhiprāptāryāḥ | TARV-MK 3.36.4mlecchā dvividhā antaradvīpajāḥ karmabhūmijāśceti | TARVV-MK 204,14 mlecchā dvividhā veditavyāḥ — anta- TARVV-MK 204,15radvīpajāḥ karmabhūmijāśceti | tatrāntaradvīpāḥ lavaṇodadheraṣṭāsu dikṣvaṣṭau, tadantareṣu cāṣṭau | TARVV-MK 204,16himavacchikhariṇorubhayośca vijayārdhayoranteṣvaṣṭau | tatra dikṣu dvīpā vedikāyāstiryakpañcayo- TARVV-MK 204,17janaśatāni praviśya bhavanti | vidikṣvantareṣu ca dvīpāḥ pañcāśeṣu pañcayojanaśateṣu gateṣu TARVV-MK 204,18bhavanti | śailānteṣu dvīpāḥ ṣaṭṣu yojanaśateṣu gateṣu bhavanti | dikṣu dvīpāḥ śatayojanavistīrṇāḥ, TARVV-MK 204,19vidikṣvantareṣu ca dvīpāḥ tadardhaviṣkambhāḥ | śailānteṣu pañcaviṃśatiyojanavistārāḥ | TARVV-MK 204,20tatra pūrvasyāṃ diśi ekorukāḥ | aparasyāṃ lāṅgūlinaḥ | uttarasyāmabhāṣakāḥ | dakṣiṇasyāṃ TARVV-MK 204,21viṣāṇinaḥ | śaśakarṇaśaṣkulīkarṇakarṇaprāvaraṇalambakarṇāḥ vidikṣu | aśva-siṃha-śva-mahiṣa- TARVV-MK 204,22varāha-vyāghra-ulūka-kapimukhā antareṣu | meghavidyunmukhāḥ śikhariṇa ubhayorantayoḥ | matsya- TARVV-MK 204,23mukhāḥ kālamukhā himavata ubhayorantayoḥ | hastimukhādarśamukhā uttaravijayārdhasyobhayorantayoḥ | TARVV-MK 204,24gomukhameṣamukhā dakṣiṇavijayārdhasyobhayorantayoḥ | ekorukā mṛdāhārā guhāvāsinaḥ śeṣāḥ TARVV-MK 204,25puṣpaphalāhārāḥ vṛkṣavāsinaḥ | sarve te palyopamāyuṣaḥ | te caturviṃśatirapi dvīpā jalatalādeka- TARVV-MK 204,26yojanotsedhāḥ | tathā kālode'pi veditavyāḥ | ta ete antaradvīpajā mlecchāḥ | karmabhūmi- TARVV-MK 204,27jāśca śaka-yavana-śabara-pulindādayaḥ | TARVV-MK 204,28kāḥ punaḥ karmabhūmaya iti ? ata āha- TA-MK 3.37 bharatairāvatavidehāḥ karmabhūmayo'nyatra devakurūttarakurubhyaḥ || TARVV-MK 204,30athavā, mokṣamārgastritayaḥ prakṛtaḥ | sa kiṃ sarveṣu kṣetreṣu bhavati ? na ityāha karmabhū- TARVV-MK 204,31miṣveva | kuta etat ? bhogabhūmiṣu hi yadyapi manuṣyāṇāṃ jñānadarśane staḥ cāritraṃ tu nāsti TARVV-MK 204,32aviratabhogapariṇāmitvāt | yadyevaṃ kāstāḥ karmabhūmayaḥ iti ? atastatpratipādanārthamidamucyate | TARV-MK 3.37.1karmabhūmaya iti viśeṣaṇānupapattiḥ sarvatra karmaṇo vyāpārāt | TARVV-MK 204,33 aṣṭavidhasya karmaṇo TARVV-MK 204,34bandhastatphalānubhavanaṃ ca sarveṣveva manuṣyakṣetreṣu sādhāraṇaḥ | ataḥ karmabhūmaya iti viśeṣaṇaṃ TARVV-MK 204,35nopapadyate ? TARV-MK 3.37.2na vā; prakṛṣṭaśubhāśubhakarmopārjananirjarādhiṣṭhānopapatteḥ | TARVV-MK 205,01 na vā eṣa doṣaḥ | kiṃ TARVV-MK 205,02kāraṇam ? yataḥ prakṛṣṭaṃ śubhakarma sarvārthasiddhisaukhyaprāpakaṃ tīrthakaratvamaharddhinirvartakaṃ vā TARVV-MK 205,03asādhāraṇam | aśubhakarma ca prakṛṣṭaṃ kalaṅkalapṛthivīmahāduḥkhaprāpakam apratiṣṭhānanarakagamanaṃ ca TARVV-MK 205,04karmabhūmiṣvevopārjyate dravya-bhava-kṣetra-kāla-bhāvāpekṣatvāt karmabandhasya | sakalasaṃsārakāraṇa- TARVV-MK 205,05nirjarākarma cātraiva pravartate | tato bharatādiṣveva karmabhūmaya iti yukto vyapadeśaḥ | TARV-MK 3.37.3ṣaṭkarmadarśanācca | TARVV-MK 205,06 ṣaṇṇāṃ karmaṇām asi-kṛṣi-maṣī-vidyā-vaṇik-śilpānāmatraiva TARVV-MK 205,07darśanācca karmabhūmivyapadeśo yuktimān | TARV-MK 3.37.4anyatraśabdaḥ parivarjanārthaḥ | TARVV-MK 205,08 yathā ‘na kvacitsarvadā sarvavisrambhagamanaṃ nayaḥ anyatra TARVV-MK 205,09dharmāt’ tasya anyo mārga eva na vidyate iti dharmaṃ varjayitvā arthakāmayoravisrambhagamanaṃ nayaḥ, TARVV-MK 205,10dharme tu visrambha eva kārya iti, evamihāpi ‘videhāḥ karmabhūmayaḥ’ ityukte videhābhyantaratvāddeva- TARVV-MK 205,11kurūttarakurūṇāmapi karmabhūmitvaprasaṅge anyatravacanād devakurūttarakurubhyo'nye videhāḥ karmabhūmayaḥ, TARVV-MK 205,12devakurūttarakuravo haimavatādayaśca bhogabhūmaya iti veditavyāḥ | TARVV-MK 205,13sarvāsveva bhūmiṣu manuṣyāṇāṃ sthitiparicchedārthamāha- TA-MK 3.38 nṛsthitī parāvare tripalyopamāntarmuhūrte || TARV-MK 3.38.1yathāsaṃkhyamabhisaṃbandhaḥ | TARVV-MK 205,15 tripalyopamāntarmuhūrtayoryathāsaṃkhyamabhisaṃbandho veditavyaḥ — parā TARVV-MK 205,16nṛsthitiḥ tripalyopamā, aparā antarmuhūrtā iti | trīṇi palyāni upamā yasyāḥ sthiteḥ sā TARVV-MK 205,17tripalyopamā | antargato muhūrto yasyāḥ sā antarmuhūrtā | atrāha-kimidaṃ palyaṃ nāma iti ? TARVV-MK 205,18ucyate — tatparicchedaḥ pramāṇavidhinirṇayapurassara iti pramāṇavidhireva tāvaducyate | TARV-MK 3.38.2pramāṇaṃ dvividhaṃ laukikalokottarabhedāt | TARVV-MK 205,19 laukikaṃ lokottaramiti pramāṇaṃ dvedhā TARVV-MK 205,20vibhajyate | TARV-MK 3.38.3laukikaṃ ṣoḍhā mānonmānāvamānagaṇanāpratimānatatpramāṇabhedāt | TARVV-MK 205,21 laukikaṃ mānaṃ ṣoḍhā TARVV-MK 205,22vibhajyate — mānamunmānamavamānaṃ gaṇanā pratimānaṃ tatpramāṇaṃ ceti | tatra mānaṃ dvedhā — rasamānaṃ TARVV-MK 205,23bījamānaṃ ceti | ghṛtādidravyaparicchedakaṃ ṣoḍaśikādi rasamānam | kuḍavādi bījamānam | kuṣṭha- TARVV-MK 205,24tagarādibhāṇḍaṃ yenotkṣipya mīyate tadunmānam | nivartanādivibhāgena kṣetraṃ yenāvagāhya mīyate TARVV-MK 205,25tadavamānaṃ daṇḍādi | ekadvitricaturādigaṇitamānaṃ gaṇanāmānam | pūrvamānāpekṣaṃ mānaṃ prati- TARVV-MK 205,26mānaṃ pratimallavat | catvāri mahidhikātṛṇaphalāni śvetasarṣapa ekaḥ, ṣoḍaśasarṣapaphalāni TARVV-MK 206,01dhānyamāṣaphalamekam, dve dhānyamāṣaphale guñjāphalamekam, dve guñjāphale rūpyamāṣa ekaḥ, ṣoḍaśa- TARVV-MK 206,02rūpyamāṣakāḥ dharaṇamekam, ardhatṛtīyadharaṇāni suvarṇaḥ, sa ca kaṃsaḥ, catvāraḥ kaṃsāḥ palam, palaśataṃ TARVV-MK 206,03tulā, ardhakaṃsaḥ trīṇi ca palāni kuḍavaḥ, catuḥkuḍavaḥ prasthaḥ, catuḥprasthamāḍhakam, caturāḍhakaṃ droṇaḥ, TARVV-MK 206,04ṣoḍaśa droṇā khārī, viṃśati khāryo vāha ityādi māgadhakapramāṇam | maṇijātyaśvāderdravyasya TARVV-MK 206,05dīptyucchrāyaguṇaviśeṣādimūlyaparimāṇakaraṇe pramāṇamasyeti tatpramāṇam | tadyathā — maṇiratnasya TARVV-MK 206,06dīptiryāvatkṣetramupari vyāpnoti tāvatpramāṇaṃ suvarṇakūṭaṃ mūlyamiti | aśvasya ca yāvānucchrāya- TARVV-MK 206,07stāvatpramāṇaṃ suvarṇakūṭaṃ mūlyam | yāvatā ratnasvāminaḥ paritoṣaḥ tāvadratnamūlyam evamanyeṣāmapi TARVV-MK 206,08dravyāṇām | TARV-MK 3.38.4lokottaraṃ caturdhā dravyakṣetrakālabhāvabhedāt | TARVV-MK 206,09 lokottaraṃ pramāṇaṃ caturdhā bhidyate | TARVV-MK 206,10kutaḥ ? dravyakṣetrakālabhāvabhedāt | tatra dravyapramāṇaṃ jaghanyamadhyamotkṛṣṭam ekaparamāṇu dvitricatu- TARVV-MK 206,11rādipradeśātmakam āmahāskandhāt | kṣetrapramāṇaṃ jaghanyamadhyamotkṛṣṭamekākāśadvitricaturādi- TARVV-MK 206,12pradeśaniṣpannamāsarvalokāt | kālapramāṇaṃ jaghanyamadhyamotkṛṣṭamekadvitricaturādisamayaniṣpannam TARVV-MK 206,13ā anantakālāt | bhāvapramāṇamupayogaḥ sākārā'nākārabhedaḥ jaghanyaḥ sūkṣmanigotasya, madhyamo- TARVV-MK 206,14'nyajīvānām, utkṛṣṭaḥ kevalinaḥ | TARV-MK 3.38.5tatra dravyapramāṇaṃ dvedhā saṃkhyopamābhedāt | TARVV-MK 206,15 saṃkhyāpramāṇamupamāpramāṇaṃ ceti dvedhā dravyapramāṇaṃ TARVV-MK 206,16vibhajyate | tatra saṃkhyāpramāṇaṃ tridhā saṃkhyeyāsaṃkhyeyānantabhedāt | tatra saṃkhyeyapramāṇaṃ tredhā, itare TARVV-MK 206,17dve navadhā navadhā jñeye | jaghanyamajaghanyotkṛṣṭamutkṛṣṭaṃ ceti saṃkhyeyaṃ trividham | saṃkhyeyapra- TARVV-MK 206,18māṇāvagamārthaṃ jambūdvīpatulyāyāmaviṣkambhā yojanasahasrāvagāhaḥ buddhyā kuśūlāścatvāraḥ TARVV-MK 206,19kartavyāḥ — śalākā-pratiśalākā-mahāśalākākhyāstrayo'vasthitāḥ caturtho'navasthitaḥ | atra dvau TARVV-MK 206,20sarṣapau nikṣiptau jaghanyametatsaṃkhyeyapramāṇam, tamanavasthitaṃ sarṣapaiḥ pūrṇaṃ gṛhītvā kaścid devaḥ TARVV-MK 206,21ekaikaṃ sarṣapamekaikasmin dvīpe samudre ca prakṣipet tena vidhinā sa riktaḥ | rikta iti śalākā- TARVV-MK 206,22kuśale ekaṃ sarṣapaṃ prakṣipet | yatra antyasarṣapo nikṣiptastamavadhiṃ kṛtvā anavasthitaṃ kuśūlaṃ TARVV-MK 206,23parikalpya sarṣapaiḥ pūrṇaṃ kṛtvā tataḥ pareṣu dvīpasamudreṣvekaikasarṣapapradānena sa riktaḥ kartavyaḥ | rikta TARVV-MK 206,24iti śalākākuśūle punarekaṃ prakṣipet | anena vidhinā anavasthitakuśūlaparivardhanena śalākākuśūle TARVV-MK 206,25paripūrṇe, pūrṇa iti pratiśalākākuśūle ekaḥ sarṣapo nikṣeptavyaḥ | evaṃ tāvatkartavyo yāvatpratiśa- TARVV-MK 206,26lākākuśūlaḥ paripūrṇo bhavati | paripūrṇe iti mahāśalākākuśūle ekaḥ sarṣapaḥ prakṣeptavyaḥ | so'pi TARVV-MK 206,27tathaiva paripūrṇaḥ | evameteṣu caturṣvapi pūrṇeṣu utkṛṣṭasaṃkhyeyamatītya jaghanyaparītāsaṃkhyeyaṃ gatvaikaṃ TARVV-MK 206,28rūpaṃ patitam, tataḥ ekasmin rūpe apanīte utkṛṣṭasaṃkhyeyaṃ bhavati | madhyamamajaghanyotkṛṣṭasaṃkhye- TARVV-MK 206,29yam | yatra saṃkhyeyena prayojanaṃ tatrājaghanyotkṛṣṭasaṃkhyeyaṃ grāhyam | TARVV-MK 206,30yadasaṃkhyeyaṃ tattrividhaṃ parītāsaṃkhyeyaṃ yuktāsaṃkhyeyaṃ asaṃkhyeyāsaṃkhyeyaṃ ceti | tatra parītāsaṃ- TARVV-MK 206,31khyeyaṃ trividhaṃ jaghanyotkṛṣṭamadhyamabhedāt | evamitare cā'saṃkhyeye bhidyete | TARVV-MK 206,32tathā anantamapi trividhaṃ parītānantaṃ yuktānantaṃ anantānantaṃ ceti | tadapi pratyekaṃ pūrva- TARVV-MK 206,33vattridhā bhedyam | yajjaghanyaparītāsaṃkhyeyaṃ tadviralīkṛtya muktāvalīkṛtā atraikaikasyāṃ muktāyāṃ TARVV-MK 206,34jaghanyaparītāsaṃkhyeyaṃ deyam | evametadvargitam | prāthamikīṃ muktāvalīmapanīya yānyekaikasyāṃ TARVV-MK 206,35muktāyāṃ jaghanyaparītāsaṃkhyeyāni dattāni tāni saṃpiṇḍya muktāvalī kāryā | tato yo jaghanya- TARVV-MK 207,01parītāsaṃkhyeyasaṃpiṇḍanānniṣpanno rāśiḥ sa deyaḥ ekaikasyāṃ muktāyām | evametatsaṃvargitam utkṛ- TARVV-MK 207,02ṣṭaparītāsaṃkhyeyamatītya jaghanyayuktāsaṃkhyeyaṃ gatvā patitam | ata ekarūpe'panīte utkṛṣṭaparītā- TARVV-MK 207,03saṃkhyeyaṃ bhavati | madhyamajaghanyotkṛṣṭaparītāsaṃkhyeyam | yatrāvalikayā kāryaṃ tatra jaghanyayuktā- TARVV-MK 207,04saṃkhyeyaṃ grāhyam | yajjaghanyayuktāsaṃkhyeyaṃ tadviralīkṛtya muktāvalī racitā | tatraikaikamuktāyāṃ TARVV-MK 207,05jaghanyayuktāsaṃkhyeyāni deyāni | evametat sakṛdvargitamutkṛṣṭayuktāsaṃkhyeyamatītya jaghanyā'saṃkhye- TARVV-MK 207,06yā'saṃkhyeyaṃ gatvā patitam, tata ekarūpe'panīte utkṛṣṭaṃ yuktāsaṃkhyeyaṃ bhavati madhyamamajaghanyotkṛṣṭa- TARVV-MK 207,07yuktāsaṃkhyeyaṃ bhavati | yajjaghanyā'saṃkhyeyāsaṃkhyeyaṃ tadviralīkṛtya pūrvavidhinā trīnvārān vargita- TARVV-MK 207,08saṃvargitaṃ utkṛṣṭāsaṃkhyeyāsaṃkhyeyaṃ prāpnoti | tato dharmādharmaikajīvalokākāśapratyekaśarīrajīvabādara- TARVV-MK 207,09nigotaśarīrāṇi ṣaḍapyetānyasaṃkhyeyāni sthitibandhādhyavasāyasthānānyanubhāgabandhādhyavasāyasthā- TARVV-MK 207,10nāni yogāvibhāgaparicchedarūpāṇi cāsaṃkhyeyalokapradeśaparimāṇānyutsarpiṇyavasarpiṇīsamayāṃśca TARVV-MK 207,11prakṣipya pūrvoktarāśau trīnvārān vargitasaṃvargitaṃ kṛtvā utkṛṣṭā'saṃkhyeyā'saṃkhyeyamatītya jaghanya- TARVV-MK 207,12parītānantaṃ gatvā patitam | tata ekarūpe'panīte utkṛṣṭā'saṃkhyeyā'saṃkhyeyaṃ bhavati | madhyamama- TARVV-MK 207,13jaghanyotkṛṣṭā'saṃkhyeyā'saṃkhyeyaṃ bhavati | yatrāsaṃkhyeyā'saṃkhyeyena prayojanaṃ tatrā'jaghanyotkṛṣṭā'saṃ- TARVV-MK 207,14khyeyā'saṃkhyeyaṃ grāhyam | yajjaghanyaparītānantaṃ tatpūrvavadvargitasaṃvargitamutkṛṣṭaparītānantamatītya jagha- TARVV-MK 207,15nyayuktānantaṃ gatvā patitam | tata ekarūpe'panīte utkṛṣṭaparītānantaṃ tadbhavati | madhyamamajagha- TARVV-MK 207,16nyotkṛṣṭaparītānantam | abhavyarāśipramāṇamārgaṇe jaghanyayuktānantaṃ grāhyam | yajjaghanyayuktā- TARVV-MK 207,17nantaṃ tadviralīkṛtyātraikaikarūpe jaghanyayuktānantaṃ dattvā sakṛdvargitamutkṛṣṭayuktānantamatītya jaghanya- TARVV-MK 207,18manantānantaṃ gatvā patitam | tata ekarūpe'panīte utkṛṣṭayuktānantaṃ bhavati | madhyamamajaghanyo- TARVV-MK 207,19tkṛṣṭayuktānantam | yajjaghanyā'nantā'nantaṃ tadviralīkṛtya pūrvavattrīnvārān vargitasaṃvargitamutkṛ- TARVV-MK 207,20ṣṭā'nantā'nantaṃ na prāpnoti, tataḥ siddhanigotajīvavanaspatikāyātītā'nāgatakālasamayasarvapudga- TARVV-MK 207,21lasarvā''kāśapradeśadharmādharmāntikāyā'gurulaghuguṇānantān prakṣipya prakṣipya trīn vārān vargita- TARVV-MK 207,22saṃvargite kṛte utkṛṣṭā'nantā'nantaṃ na prāpnoti, tato'nante kevalajñāne darśane ca prakṣipte utkṛ- TARVV-MK 207,23ṣṭā'nantā'nantaṃ bhavati | tata ekarūpe'panīte'jaghanyotkṛṣṭā'nantā'nantaṃ bhavati | yatrā'nantā- TARVV-MK 207,24'nantamārgaṇātatrājaghanyotkṛṣṭā'nantā'nantaṃ grāhyam | TARV-MK 3.38.6upamāpramāṇamaṣṭavidhaṃ palyasāgarasūcīprataraghanāṅgulajagacchreṇīlokaprataralokabhedāt | TARVV-MK 207,26antādimadhyahīnaḥ avibhāgo'tīndriyaḥ ekarasavarṇagandhaḥ dvisparśaḥ paramāṇuḥ | anantānantaparamā- TARVV-MK 207,27ṇusaṃghātaparimāṇādāvirbhūtā utsaṃjñāsaṃjñaikā | aṣṭāvutsaṃjñāsaṃjñāsaṃhatāḥ saṃjñāsaṃjñaikā | aṣṭau TARVV-MK 207,28saṃjñāsaṃjñā ekastruṭireṇuḥ | aṣṭau truṭireṇavaḥ saṃhatāḥ ekastrasareṇuḥ | aṣṭau trasareṇavaḥ saṃhatāḥ TARVV-MK 207,29eko rathareṇuḥ | aṣṭau rathareṇavaḥ saṃhatāḥ ekā devakurūttarakurumanujakeśāgrakoṭī bhavati | tā TARVV-MK 207,30aṣṭau samuditā ekā ramyakaharivarṣamanujakeśāgrakoṭī bhavati | aṣṭau tāḥ saṃhatāḥ hairaṇyavata- TARVV-MK 207,31haimavatamanujakeśāgrakoṭī bhavati | tā aṣṭau saṃpiṇḍitāḥ bharatairāvatavidehamanujakeśāgrakoṭī TARVV-MK 207,32bhavati | tā aṣṭau saṃhatā ekā likṣā bhavati | aṣṭau likṣā saṃhatā ekā yūkā bhavati | TARVV-MK 207,33aṣṭau yūkā ekaṃ yavamadhyam | aṣṭau yavamadhyāni ekamaṅgulamutsedhākhyam | etena nārakatairyagyo- TARVV-MK 207,34nānāṃ devamanuṣyāṇāmakṛtrimajinālayapratimānāṃ ca dehotsedho mātavyaḥ | tadeva pañcaśataguṇitaṃ TARVV-MK 208,01pramāṇāṅgulaṃ bhavati | etadeva cāvasarpiṇyāṃ prathamacakradharasyā''tmāṅgulaṃ bhavati | tadānīṃ tena TARVV-MK 208,02grāmanagarādipramāṇaparicchedo jñeyaḥ | itareṣu yugeṣu manuṣyāṇāṃ yadyadātmāṅgulaṃ tena tena tadā TARVV-MK 208,03grāmanagarādipramāṇaparicchedo jñeyaḥ | yattatpramāṇāṅgulaṃ tena dvīpasamudrajagatīvedikāparvatavimā- TARVV-MK 208,04nanarakaprastārādyakṛtrimadravyāyāmaviṣkambhādiparicchedo'vaseyaḥ | tatra ṣaḍaṅgulaḥ pādaḥ | dvāda- TARVV-MK 208,05śāṅgulo vitastiḥ | dvivitastiḥ hastaḥ | dvihastaḥ kiṣkuḥ | dvikiṣkurdaṇḍaḥ | dve daṇḍasahasre TARVV-MK 208,06gavyūtam | caturgavyūtaṃ yojanam | TARV-MK 3.38.7palyaṃ trividhaṃ vyavahāroddhārāddhāvikalpādanvarthāt | TARVV-MK 208,07 vyavahārapalyam uddhārapalyam addhāpalya- TARVV-MK 208,08miti tridhā palyaṃ vibhajyate | anvarthaścāyaṃ vikalpaḥ | ādyaṃ vyavahārapalyamuttarapalyavyavahārabīja- TARVV-MK 208,09tvānnānenakiñcitparicchedyamasti | dvitīyamuddhārapalyaṃ tata uddhṛtairlomacchedairdvīpasamudrasaṃkhyānirṇaya TARVV-MK 208,10iti | tṛtīyamaddhāpalyaṃ addhākāla ityarthaḥ | ato hi sthiteḥ paricchedaḥ iti | tadyathā — pramāṇā- TARVV-MK 208,11ṅgulaparimitayojanāyāmaviṣkambhāvagāhāni trīṇi palyāni kuśūlā ityarthaḥ | ekādisaptā- TARVV-MK 208,12ntāhorātrijātāvikalomāgrāṇi tāvacchinnāni yāvad dvitīyaṃ kartarīcchedaṃ nāvāpnuvanti | TARVV-MK 208,13tādṛśairlomacchedaiḥ paripūrṇaṃ ghanīkṛtaṃ vyavahārapalyamityucyate | tato varṣaśate varṣaśate atīte TARVV-MK 208,14ekaikalomāpakarṣaṇavidhinā yāvatā kālena tadriktaṃ bhavet tāvatkālo vyavahārapalyopamākhyaḥ | TARVV-MK 208,15taireva romacchedaiḥ pratyekamasaṃkhyeyavarṣakoṭisamayamātracchinnaiḥ pūrṇamuddhārapalyam | tataḥ samaye samaye TARVV-MK 208,16ekaikasmin romacchede'pakṛṣyamāṇe yāvatā kālena tadriktaṃ bhavet tāvatkālaḥ uddhārapalyopamā- TARVV-MK 208,17khyaḥ | eṣāmuddhārapalyānāṃ daśakoṭīkoṭyaḥ ekamuddhārasāgaropamam | ardhatṛtīyoddhārasāgaropa- TARVV-MK 208,18māṇāṃ yāvanto romacchedāstāvanto dvīpasamudrāḥ | punaruddhārapalyaromacchedairvarṣaśatasamayamātra- TARVV-MK 208,19cchinnaiḥ pūrṇamaddhāpalyam | tataḥ samaye samaye ekaikasmin romacchede'pakṛṣyamāṇe yāvatā kālena TARVV-MK 208,20tadriktaṃ bhavati tāvatkālaḥ addhāpalyopamākhyaḥ | eṣāmaddhāpalyānāṃ daśakoṭīkoṭya ekamaddhāsā- TARVV-MK 208,21garopamam | daśāddhāsāgaropamakoṭīkoṭya ekā'vasarpiṇī, tāvatyevotsarpiṇī | anena addhā- TARVV-MK 208,22palyena nārakatairyagyonānāṃ devamanuṣyāṇāṃ ca karmasthitirbhavasthitirāyuḥsthitiḥ kāyasthitiśca TARVV-MK 208,23paricchetavyā | addhāpalyasyā'rddhacchedena śalākāviralīkṛtya pratyekamaddhāpalyapradānaṃ kṛtvā TARVV-MK 208,24anyo'nyaguṇite kṛte yāvantaśchedāstāvadbhirākāśapradeśairmuktāvalī kṛtā sūcyaṅgulamityucyate | TARVV-MK 208,25tadevā'pareṇa sūcyaṅgulena guṇitaṃ pratarāṅgulam | tatpratarāṅgulamapareṇa sūcyaṅgulenā'bhyastaṃ TARVV-MK 208,26ghanāṅgulam | asaṃkhyeyānāṃ varṣāṇāṃ yāvantaḥ samayāstāvatkhaṇḍamaddhāpalyaṃ kṛtam, tato'saṃkhyeyān TARVV-MK 208,27khaṇḍānapanīyā'saṃkhyeyamekaṃ bhāgaṃ buddhyā viralīkṛtya ekaikasmin ghanāṅgulaṃ dattvā paraspareṇa TARVV-MK 208,28guṇitā jātā jagacchreṇī | sā aparayā jagacchreṇyā abhyastā prataralokaḥ | sa evā'parayā TARVV-MK 208,29jagacchreṇyā saṃvargito ghanalokaḥ | TARVV-MK 208,30kṣetrapramāṇaṃ dvividham — avagāhakṣetraṃ vibhāganiṣpannakṣetraṃ ceti | tatrāvagāhakṣetramanekavi- TARVV-MK 208,31dham — ekadvitricatuḥsaṃkhyeyā'saṃkhyeyā'nantapradeśapudgaladravyāvagāhyekādyasaṃkhyeyākāśapradeśabhedāt | TARVV-MK 208,32vibhāganiṣpannakṣetraṃ cā'nekavidham — asaṃkhyeyākāśaśreṇayaḥ, kṣetrapramāṇāṅgulasyaiko'saṃkhyeyabhāgaḥ, TARVV-MK 208,33asaṃkhyeyāḥ kṣetrapramāṇāṅgulā'saṃkhyeyabhāgāḥ kṣetrapramāṇāṅgulamekaṃ bhavati | pādavitastyādi TARVV-MK 208,34pūrvavadveditavyam | kālapramāṇamucyate — sarvajaghanyagatipariṇatasya paramāṇoḥ svāvagāḍhapradeśavyati- TARVV-MK 208,35kramakālaḥ paramaniṣiddho nirvibhāgaḥ samayaḥ | asaṃkhyeyāḥ samayāḥ āvalikā | asaṃkhyeyāvalikā TARVV-MK 209,01eka ucchvāsastāvāneva niśvāsaḥ | tāvubhāvanupahatasya puṃsaḥ prāṇa ekaḥ | saptaprāṇāḥ TARVV-MK 209,02stokaḥ | sapta stokāḥ lavaḥ | saptasaptatirlavāḥ muhūrtaḥ | triṃśanmuhūrtā ahorātraḥ | pañcadaśā'- TARVV-MK 209,03horātrāḥ pakṣaḥ | dvau pakṣau māsaḥ | dvau māsau ṛtuḥ | ṛtavastrayo'yanam | dve'yane saṃvatsaraḥ | TARVV-MK 209,04caturaśītivarṣaśatasahasrāṇi pūrvāṅgam | caturaśītipūrvāṅgaśatasahasrāṇi pūrvam | evamanayaiva TARVV-MK 209,05vṛddhyā parvāṅga-parva-nayutāṅga-nayuta-kumudāṅga-kumuda-padmāṅga-padma-nalināṅga-nalina-kamalā- TARVV-MK 209,06ṅga — kamala-tuṭyāṅga-tuṭya-aṭaṭaṅga-aṭaṭa-amamāṅga-amama-hūhūaṅga-hūhū-latāṅga-latā-mahāla- TARVV-MK 209,07tāṅga — mahālatāprabhṛtisaṃjñā | kālo varṣagaṇanāgamyaḥ saṃkhyeyo veditavyaḥ | tataḥ paro'saṃkhyeyaḥ TARVV-MK 209,08palyopamasāgaropama — pramitaḥ | tataḥ paro'nantaḥ kālo'tīto'nāgataśca sarvajñapratyakṣaḥ | TARVV-MK 209,09bhāvapramāṇaṃ pañcavidhaṃ jñānam purastādvyākhyātam | TARVV-MK 209,10yathaivete utkṛṣṭajaghanye sthitī nṛṇāṃ tathaiva- TA-MK 3.39 tiryagyonijānāṃ ca || TARVV-MK 209,12tiraścāṃ yonistiryagyoniḥ | kā punarasau ? TARV-MK 3.39.1tiryaṅnāmakarmodayāpāditaṃ janma tiryagyoniḥ | TARVV-MK 209,13 tiryaggatināmnaḥ karmaṇaḥ udayenā- TARVV-MK 209,14pāditaṃ janma tiryagyoniriti vyapadiśyate | tiryagyonau jātāstiryagyonijāḥ | teṣāṃ TARVV-MK 209,15tiryagyonijānām utkṛṣṭā bhavasthitiḥ tripalyopamā, jaghanyā'ntarmuhūrtā | madhye vikalpaḥ, TARVV-MK 209,16tatpratipādanārthamidamucyate- TARV-MK 3.39.2tiryañcaḥ trividhāḥ ekendriyavikalendriyapañcendriyabhedāt | TARVV-MK 209,17 ekendriyāḥ vikalendriyāḥ TARVV-MK 209,18pañcendriyāśceti trividhāḥ tiryañco veditavyāḥ | TARV-MK 3.39.3dvādaśadvāviṃśatidaśasaptatrivarṣasahasrāṇi ekendriyāṇāmutkṛṣṭā sthitiryathāsaṃbhavaṃ trīṇi rātrindivāni ca | TARVV-MK 209,20 ekendriyāḥ pañcavidhāḥ pṛthivīkāyikā apkāyikāḥ tejaskāyikā TARVV-MK 209,21vāyukāyikā vanaspatikāyikāśceti | tatra pṛthivīkāyikā dvividhāḥ śuddhapṛthivīkāyikāḥ TARVV-MK 209,22kharapṛthivīkāyikāśceti | tatra śuddhapṛthivīkāyikānām utkṛṣṭā sthitirdvādaśavarṣasahasrāṇi | TARVV-MK 209,23kharapṛthivīkāyikānāṃ dvāviṃśativarṣasahasrāṇi | vanaspatikāyikānāṃ daśavarṣasahasrāṇi | TARVV-MK 209,24apkāyikānāṃ saptavarṣasahasrāṇi | vāyukāyikānāṃ trīṇi varṣasahasrāṇi | tejaskāyikānāṃ TARVV-MK 209,25trīṇi rātrindivāni | TARV-MK 3.39.4vikalendriyāṇāṃ dvādaśavarṣā ekānnapañcāśadrātrindivāni ṣaṇmāsāśca | TARVV-MK 209,26 dvīndriyāṇā- TARVV-MK 209,27mutkṛṣṭā sthitirdvādaśavarṣāḥ | trīndriyāṇāṃ ekānnapañcāśadrātrindivāni | caturindriyāṇāṃ TARVV-MK 209,28ṣaṇmāsāḥ | TARV-MK 3.39.5pañcendriyāṇāṃ pūrvakoṭinavapūrvāṅgāni dvicatvāriṃśaddvāsaptativarṣasahasrāṇi tripalyopamā ca | TARVV-MK 209,30 pañcendriyāḥ tairyagyonāḥ pañcavidhāḥ — jalacarāḥ, parisarpāḥ, uragāḥ, pakṣiṇaḥ, catuḥ- TARVV-MK 209,31pādaśceti | tatra jalacarāṇāmutkṛṣṭā sthitiḥ matsyādīnāṃ pūrvakoṭī | parisarpāṇāṃ godhā- TARVV-MK 209,32nakulādīnāṃ nava pūrvāṅgāni | uragāṇāṃ dvicatvāriṃśadvarṣasahasrāṇi | pakṣiṇāṃ dvāsaptativarṣa- TARVV-MK 209,33sahasrāṇi | catuḥpadāṃ trīṇi palyopamāni | sarveṣāṃ teṣāṃ jaghanyā sthitirantarmuhūrtā | TARVV-MK 209,34kimartho yogavibhāgaḥ ? TARV-MK 3.39.6pṛthagyogakaraṇaṃ yathāsaṃkhyanivṛttyartham | TARVV-MK 210,01 pratyekaṃ yathā syātāmiti yathāsaṃkhyanivṛttyartho TARVV-MK 210,02yogavibhāgaḥ kriyate | TARVV-MK 210,03athaiteṣāṃ bhavasthitiḥ kāyasthitiḥ kā ? kaḥ punaranayorviśeṣaḥ ? ekabhavaviṣayā TARVV-MK 210,04bhavasthitiḥ | kāyasthitirekakāyāparityāgena nānābhavagrahaṇaviṣayā | yadyevamucyatāṃ kasya TARVV-MK 210,05kā kāyasthitiḥ ? ucyate — pṛthivyaptejovāyukāyikānāṃ kāyasthitirutkṛṣṭā asaṃkhyeyā TARVV-MK 210,06lokāḥ | vanaspatikāyikasyā'nantaḥ kālaḥ asaṃkhyeyāḥ pudgalaparivartāḥ āvalikāyā TARVV-MK 210,07asaṃkhyeyabhāgamātrāḥ | vikalendriyāṇām asaṃkhyeyāni varṣasahasrāṇi | pañcendriyāṇāṃ tiryaṅ- TARVV-MK 210,08manuṣyāṇāṃ tisraḥ palyopamāḥ pūrvakoṭīpṛthaktvenā'bhyadhikāḥ | teṣāṃ sarveṣāṃ jaghanyā TARVV-MK 210,09kāyasthitirantarmuhūrtā | devanārakāṇāṃ bhavasthitireva kāyasthitiriti | TARVV-MK 210,10iti tattvārthavārtike vyākhyānālaṅkāre tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ | TARVV-MK 210,11TARVV-MK 210,12TARVV-MK 210,13TARVV-MK 210,14TARVV-MK 210,15TARVV-MK 210,16TARVV-MK 211,00caturtho'dhyāyaḥTARVV-MK 211,01asakṛd devaśabda uktaḥ “bhavapratyayo'vadhirdevanārakāṇām” ityeva- TARVV-MK 211,02mādiṣu, tatra na jñāyate ke devāḥ kiyanto vā iti ? tanniścayārthamita uttaraṃ prakramyate | TARVV-MK 211,03athavā, samyagdarśanaviṣayajīvabhedatrasasthāvaranirṇayāya tadadhikaraṇabhūtādhastiryaglokaniveśakramo TARVV-MK 211,04vyākhyātaḥ, itastadviśeṣapratipattaye ūrdhvalokavibhāgo vaktavyaḥ | tatra bahuvaktavyasadbhāve'pyadhi- TARVV-MK 211,05patipratipādanapurassarastadadhikaraṇavibhāganirṇaya itīdamucyate- TA-MK 4.1 devāścaturṇikāyāḥ || TARV-MK 4.1.1devagatināmakarmodaye sati dyutyādyarthāvarodhād devāḥ | TARVV-MK 211,07 antaraṅgahetau devagatināmakarmo- TARVV-MK 211,08daye sati bāhyadyutyādikriyāsaṃbandhamantarnīya dīvyantīti devā iti vyapadiśyante | ekatvena TARVV-MK 211,09nirdeśaḥ kartavyaḥ devaścaturṇikāyaḥ iti; sa jātyabhidhānād bahūnāmarthānāṃ pratipādako bhavati TARVV-MK 211,10iti ? ata uttaraṃ paṭhati- TARV-MK 4.1.2bahutvanirdeśo'ntargatabhedapratipattyarthaḥ | TARVV-MK 211,11 indrādikṛtāḥ sthityādijanitāścā'ntargatā TARVV-MK 211,12bahavo devabhedāḥ santi teṣāṃ pratipattyarthaṃ bahutvanirdeśaḥ kriyate | TARV-MK 4.1.3svadharmaviśeṣāpāditasāmarthyāt nicīyanta iti nikāyāḥ | TARVV-MK 211,13 tasya devagatināma- TARVV-MK 211,14karmodayasvadharmaviśeṣāpāditabhedasya sāmarthyānnicīyanta iti nikāyāḥ saṃghātā ityarthaḥ | catvāro TARVV-MK 211,15nikāyā yeṣāṃ te caturṇikāyāḥ | ke punaste ? bhavanavāsino vyantarā jyotiṣkā vaimāni- TARVV-MK 211,16kāśceti | TARVV-MK 211,17teṣāṃ leśyāvadhāraṇārthamucyate- TA-MK 4.2 āditastriṣu pītāntaleśyāḥ || TARV-MK 4.2.1ādita iti vacanaṃ viparyāsanivṛttyartham | TARVV-MK 211,19 ante anyathā vā grahaṇaṃ mā vijñāyīti TARVV-MK 211,20ādita ityucyate | ādau āditaḥ | TARV-MK 4.2.2dvyekanivṛttyarthaṃ trigrahaṇam | TARVV-MK 211,21dvayorekasya ca nivṛttyarthaṃ trigrahaṇaṃ kriyate | atha TARVV-MK 211,22caturṇāṃ nivṛttyarthaṃ kasmānna bhavati ? ādita iti vacanāt | TARV-MK 4.2.3leśyāvadhāraṇārthaṃ pītāntavacanam | TARVV-MK 211,23 ṣaṭleśyā uktāḥ | tatra catasṛṇāṃ leśyānāma- TARVV-MK 211,24vadhāraṇārthaṃ kriyate pītāntagrahaṇam | pītaṃ teja ityarthaḥ | pītā ante yāsāṃ tāḥ pītāntāḥ, TARVV-MK 211,25pītāntā leśyā yeṣāṃ te pītāntaleśyāḥ | tenaitaduktaṃ bhavati — āditastriṣu nikāyeṣu bhavana- TARVV-MK 211,26vāsivyantarajyotiṣkanāmasu devānāṃ kṛṣṇā nīlā kāpotā pīteti catasro leśyā bhavantīti | TARVV-MK 211,27teṣāṃ nikāyānāmantarvikalpapratipādanārthamāha- TARVV-MK 212,01TA-MK 4.3 daśāṣṭapañca dvādaśavikalpāḥ kalpopapannaparyantāḥ || TARV-MK 4.3.1caturṇāṃ daśādibhiryathāsaṃkhyamabhisaṃbandhaḥ | TARVV-MK 212,03 caturṇāṃ devanikāyānāṃ daśādibhiḥ TARVV-MK 212,04saṃkhyāśabdaiḥ yathāsaṃkhyamabhisaṃbandho veditavyaḥ | daśavikalpā bhavanavāsinaḥ, aṣṭavikalpā TARVV-MK 212,05vyantarāḥ, pañcavikalpāḥ jyotiṣkāḥ, dvādaśavikalpā vaimānikā iti | sarveṣāṃ vaimānikānāṃ TARVV-MK 212,06dvādaśavikalpāntaḥpātitve prasakte tadvyapohārthamāha- TARV-MK 4.3.2kalpopapannaparyantavacanaṃ graiveyakādivyudāsārtham | TARVV-MK 212,07 graiveyakādayoḥ vakṣyante teṣāṃ dvādaśavi- TARVV-MK 212,08kalpeṣvantarbhāvo mā vijñāyīti viśeṣaṇamupādīyate | atha kathaṃ kalpāḥ ? TARV-MK 4.3.3indrādivikalpanādhikaraṇatvātkalpā rūḍhivaśāt | TARVV-MK 212,09 indrādayaḥ prakārā vakṣyamāṇā daśa TARVV-MK 212,10eṣu kalpyante iti kalpāḥ | bhavanavāsiṣu ca daśavikalpasadbhāvāt kalpaprasaṅga iti cet; na; TARVV-MK 212,11rūḍhivaśāditi viśeṣyoktatvāt | kalpeṣūpapannāḥ kalpopapannāḥ paryantā yeṣāṃ te ime kalpopapa- TARVV-MK 212,12nnaparyantāḥ | kalpopapannā iti kathaṃ vṛttiḥ ? “sādhanaṃ kṛtā” iti vā TARVV-MK 212,13mayūravyaṃsakāditvādvā | TARVV-MK 212,14punarapi tadviśeṣapratipattyarthamāha- TA-MK 4.4 indrasāmānikatrāyastriṃśapāriṣadātmarakṣalokapālānīkaprakīrṇa- kābhiyogyakilviṣikāścaikaśaḥ || TARV-MK 4.4.1paramaiśvaryādindravyapadeśaḥ | TARVV-MK 212,17 anyadevā'sādhāraṇāṇimādiguṇayogādindantītīndrāḥ | TARV-MK 4.4.2tatsthānārhatvāt sāmānikāḥ | TARVV-MK 212,18 teṣāmindrāṇāmājñaiśvaryavarjitaṃ yat sthānāyurvīrya- TARVV-MK 212,19parivārabhogopabhogādi tadeteṣāṃ samānam, samāne bhavāḥ sāmānikāḥ “samānasya tadādeśca”TARVV-MK 212,20 iti ṭhañ | mahattarapitṛgurūpādhyāyatulyāḥ | TARV-MK 4.4.3mantripurohitasthānīyāstrāyastriṃśāḥ | TARVV-MK 212,21 yatheha rājñāṃ mantripurohitā hitānuśāsinastathā TARVV-MK 212,22tatrendrāṇāṃ trāyastriṃśā veditavyāḥ | kathaṃ trāyastriṃśāḥ ? trayastriṃśati jātāḥ trāyastriṃśāḥ “dṛṣṭe TARVV-MK 212,23sāmni ca jāte ca aṇ ḍidvā vidhīyate” ityabhidhānamastīti aṇ ḍid TARVV-MK 212,24bhavati | nanu ca bhedābhāvād vṛttirna prāpnoti ? saṃkhyānasaṃkhyeyabhedavivakṣāyām ādhārādheyatvo- TARVV-MK 212,25papattervṛttirbhavati | svārthe ko vā, vāt aṇ, trayastriṃśadeva trāyastriṃśā iti | kutaḥ ? TARVV-MK 212,26“hṛta” iti bahutvanirdeśād antamādivat | TARV-MK 4.4.4vayasyapīṭhamardasadṛśāḥ pāriṣadāḥ | TARVV-MK 212,27 pariṣadi jātā bhavā vā pāriṣadāḥ, te vayasya- TARVV-MK 212,28pīṭhamardasadṛśā veditavyāḥ | TARV-MK 4.4.5ātmarakṣāḥ śirorakṣopamāḥ | TARVV-MK 213,01 ātmānaṃ rakṣantīti ātmarakṣāste śirorakṣopamāḥ | TARVV-MK 213,02āvṛtāvaraṇāḥ praharaṇodyatā raudrāḥ pṛṣṭhato'vasthāyinaḥ | apāyābhāvāttatkalpanāvaiyarthya- TARVV-MK 213,03miti cet; na; ṛddhiviśeṣakhyāpanārthatvāt prītiprakarṣahetutvācca | TARV-MK 4.4.6ārakṣikārthacarasamā lokapālāḥ | TARVV-MK 213,04 lokaṃ pālayantīti lokapālā arthacarā rakṣika- TARVV-MK 213,05samāḥ te veditavyāḥ | TARV-MK 4.4.7daṇḍasthānīyānyanīkāni | TARVV-MK 213,06 padātyādīni saptānīkāni daṇḍasthānīyāni TARVV-MK 213,07veditavyāni | TARV-MK 4.4.8prakīrṇakāḥ paurajanapadakalpāḥ | TARVV-MK 213,08 yatheha rājñāṃ paurā jānapadāśca prītihetavaḥ tathā TARVV-MK 213,09tatrendrāṇāṃ prakīrṇakāḥ pratyetavyāḥ | TARV-MK 4.4.9ābhiyogyā dāsasamānāḥ | TARVV-MK 213,10 yatheha dāsā vāhanādivyāpāraṃ kurvanti tathā tatrā''bhi- TARVV-MK 213,11yogyā vāhanādibhāvenopakurvanti | ābhimukhyena yogo'bhiyogaḥ, abhiyoge bhavā ābhiyogyāḥ TARVV-MK 213,12tataḥ svārthe cāturvarṇyādivat ṭyaṇ | athavā abhiyoge sādhavaḥ ābhiyogyāḥ, abhiyoga- TARVV-MK 213,13marhantīti vā | TARV-MK 4.4.10antyavāsisthānīyāḥ kilviṣikāḥ | TARVV-MK 213,14 kilviṣaṃ pāpaṃ tadeṣāmastīti kilviṣikāḥ TARVV-MK 213,15te antyavāsisthānīyā matāḥ | TARV-MK 4.4.11ekaśa iti vīpsārthe śas | TARVV-MK 213,16 ekaikasya nikāyasya ekaśa iti vīpsārthe dyotye śas TARVV-MK 213,17prayujyate | eta indrādayo daśa vikalpāścaturṣu nikāyeṣu utsargeṇa prasaktāstato'pavādārthamāha- TA-MK 4.5 trāyastriṃśalokapālavarjyā vyantarajyotiṣkāḥ || TARVV-MK 213,19vyantareṣu jyotiṣkeṣu ca trāyastriṃśān lokapālāṃśca varjayitvā itare'ṣṭau vikalpā TARVV-MK 213,20draṣṭavyāḥ | TARVV-MK 213,21atha teṣu nikāyeṣu kimekaika indraḥ utā'nyaḥ pratiniyamaḥ kaścidastīti ? ata āha- TA-MK 4.6 pūrvayordvīndrāḥ || TARV-MK 4.6.1pūrvayoriti vacanaṃ prathamadvitīyanikāyapratipattyartham | TARVV-MK 213,23 prathamasya dvitīyasya ca TARVV-MK 213,24nikāyasya pratipattyarthaṃ pūrvayoriti dvivacanaṃ kriyate | kathaṃ pūrvaśabdo dvitīyaṃ gamayati ? TARVV-MK 213,25tṛtīyāpekṣayā pūrvopapatteḥ | caturthāpekṣayā tṛtīyasyāpi pūrvatvaprasaṅga iti cet; na; pratyāsatte- TARVV-MK 213,26rdvitīyasyaivopādānāt | atha kathamatra bhedaḥ ? nanu vyatirekābhāvādabhedena nirdeśo TARVV-MK 213,27nyāyyaḥ ? ucyate- TARV-MK 4.6.2samūhasamūhinoḥ kathañcidarthāntaratvopapatterbhedavivakṣā | TARVV-MK 213,28 saṃjñālakṣaṇaprayojanādibhiḥ TARVV-MK 213,29kathañcidarthāntaratvaṃ samahasamūhinorloke dṛṣṭam | yathā vrīhīṇāṃ rāśiḥ, āmrāṇāṃ vanamiti | TARVV-MK 213,30tathā devānāṃ nikāyayośca bhedavivakṣāyām adhikaraṇatvena sambandhitvena vā nirdeśaḥ kriyate | TARV-MK 4.6.3dvīndrā ityantarnītavīpsārtho nirdeśaḥ | TARVV-MK 213,31 dvau dvāvindrau yeṣāṃ te dvīndrā iti vīpsārtha- TARVV-MK 213,32mantarnīya nirdeśaḥ kriyate yathā dvipadikā tripadikā iti | yujyate tatra vīpsāgatirvīpsāyāṃ TARVV-MK 214,01vuno vidhānāt, iha tu na vidhānamasti ? yathā tarhi saptaparṇo'ṣṭāpadamiti na cocyate TARVV-MK 214,02vīpsāyāmiti gamyate ca, tathehāpi vīpsārthasaṃpratyayaḥ | TARVV-MK 214,03ke punaste dvitvavīpsāviṣayatvena vivakṣitāḥ iti ? atrocyate — bhavanavāsiṣu tāvat TARVV-MK 214,04dvau asurakumārāṇāmindrau camaro vairocanaśca | nāgakumārāṇāṃ dharaṇo bhūtānandaśca | vidyutkumā- TARVV-MK 214,05rāṇāṃ harisiṃho harikāntaśca | suparṇakumārāṇāṃ veṇudevo veṇudhārī ca | agnikumārāṇām TARVV-MK 214,06agniśikho'gnimāṇavaśca | vātakumārāṇāṃ vailambaḥ prabhañjanaśca | stanitakumārāṇāṃ sughoṣo TARVV-MK 214,07mahāghoṣaśca | udadhikumārāṇāṃ jalakānto jalaprabhaśca | dvīpakumārāṇāṃ pūrṇo vaśiṣṭaśca | TARVV-MK 214,08dikkumārāṇām amitagatiramitavāhanaśceti | TARVV-MK 214,09vyantareṣvapi dvau kinnarāṇāmindrau kinnaraḥ kimpuruṣaśca | kimpuruṣāṇāṃ satpuruṣo mahā- TARVV-MK 214,10puruṣaśca | mahoragāṇām atikāyo mahākāyaśca | gandharvāṇāṃ gītaratirgītayaśāśca | yakṣāṇāṃ TARVV-MK 214,11pūrṇabhadro māṇibhadraśca | rākṣasānāṃ bhīmo mahābhīmaśca | piśācānāṃ kālo mahākālaśca | TARVV-MK 214,12bhūtānāṃ pratirūpo'pratirūpaśca | TARVV-MK 214,13atha eṣāṃ devānāṃ sukhaṃ kīdṛśamityukte sukhāvabodhārthamucyate- TA-MK 4.7 kāyapravīcārā ā aiśānāt || TARVV-MK 214,15pravīcāra iti ko'yaṃ śabdaḥ ? TARV-MK 4.7.1maithunopasevanaṃ pravīcāraḥ | TARVV-MK 214,16 pravipūrvāccareḥ saṃjñāyāṃ ghañ | pravicaraṇaṃ pravīcāraḥ TARVV-MK 214,17maithunavyavahāra ityarthaḥ | kāye pravīcāro yeṣāṃ te ime kāyapravīcārāḥ | TARV-MK 4.7.2āṅgrahaṇamabhividhyartham | TARVV-MK 214,18 āṅayamabhividhyartho veditavyaḥ — īśāno'dhipatiḥ TARVV-MK 214,19“tasyedam” ityaṇi, aiśānaḥ kalpaḥ | ā etasmādadho ye devāste TARVV-MK 214,20kāyapravīcārāḥ saṃkliṣṭakarmatvāt manuṣyavat strīviṣayasukhamanubhavantītyarthaḥ | prāggrahaṇe hi TARVV-MK 214,21kriyamāṇe aiśāne kalpe devān varjayitvetyayamarthaḥ saṃpratīyeta | TARV-MK 4.7.3asaṃhitānirdeśo'sandehārthaḥ | TARVV-MK 214,22 ā aiśānādityasaṃhitayā nirdeśaḥ kriyate'sandehārtham | TARVV-MK 214,23aiśānādityucyamāne sandehaḥ syāt — ‘kimāṅantarbhūtaḥ uta dikśabdo'dhyāhāryaḥ’ iti ? athavā TARVV-MK 214,24vimucya saṃśayam, aniṣṭaṃ kalpyeta pūrvayorityadhikārāt aiśānāt pūrvayorityavadhigrahaṇāt | TARVV-MK 214,25itareṣāṃ sukhavibhāge'nirjñāte tatpratipādanārthamāha- TA-MK 4.8 śeṣāḥ sparśarūpaśabdamanaḥpravīcārāḥ || TARVV-MK 214,27śeṣagrahaṇaṃ kimartham ? TARV-MK 4.8.1uktāvaśiṣṭasaṃgrahārthaṃ śeṣagrahaṇam | TARVV-MK 214,28 uktānāmavaśiṣṭānāṃ saṃgrahārthaṃ śeṣagrahaṇaṃ TARVV-MK 214,29kriyate | ke punaste ? sānatkumārādikalpanivāsinaḥ, itarathā hi graiveyakādiṣvapi saṃpratyayaḥ TARVV-MK 214,30syāt “pare'pravīcārāḥ” iti vakṣyamāṇamanavadhāritaviṣayaṃ syāt | sparśaśca rūpaṃ TARVV-MK 214,31ca śabdaśca manaśca sparśarūpaśabdamanāṃsi, sparśarūpaśabdamanaḥsu pravīcāro yeṣāṃ ta ime sparśarūpa- TARVV-MK 214,32śabdamanaḥpravīcārāḥ | atra codyate- TARV-MK 4.8.2viṣayavivekāparijñānādanirdeśaḥ | TARVV-MK 215,01 ime sparśapravīcārā ete rūpapravīcārā ityādi- TARVV-MK 215,02viṣayavivekāparijñānādayamanirdeśaḥ, agamako nirdeśaḥ anirdeśaḥ | TARV-MK 4.8.3dvayordvayoriti vacanātsiddhiriti cet; na; ārṣavirodhāt | TARVV-MK 215,03 syānmataṃ dvayordvayo- TARVV-MK 215,04riti vaktavyaṃ tena viṣayavivekasiddhirbhavati iti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? ārṣavirodhāt | TARVV-MK 215,05ārṣe hyuktam — “sānatkumāramāhendrayordevāḥ sparśapravīcārāḥ, bahmabrahmottaralāntavakāpiṣṭheṣu TARVV-MK 215,06rūpapravīcārāḥ | śukramahāśukrasatārasahasrāreṣu śabdapravīcārāḥ | ānataprāṇatā''raṇā'cyuta- TARVV-MK 215,07kalpeṣu manaḥpravīcārāḥ | ” TARV-MK 4.8.4indrāpekṣayeti cet; na; ānatādiṣu doṣāt | TARVV-MK 215,08 syādetat — indrāpekṣayā dvayoḥ dvayoriti TARVV-MK 215,09vacanaṃ nārṣavirodhi ? tadyathā — sānatkumāramāhendrayoḥ kalpayordvāvindrau tayordevāḥ sparśapravī- TARVV-MK 215,10cārāḥ, brahmabrahmottarayoreka indraḥ, lāntavakāpiṣṭhayorapyekaḥ, tayordevā rūpapravīcārāḥ | śukra- TARVV-MK 215,11mahāśukrayoreka indraḥ, satārasahasrārayorapyekaḥ, tayordevāḥ śabdapravīcārā iti ? tanna; kiṃ TARVV-MK 215,12kāraṇam ? ānatādiṣu doṣāt | ānatādiṣu hi catvāra indrāḥ | kathaṃ tarhi nirdeśaḥ kartavyaḥ ? TARVV-MK 215,13yathāgamamiti | sa tarhi tathānirdeśaḥ kartavyaḥ ? TARV-MK 4.8.5na vā punaḥpravīcāragrahaṇādiṣṭārthagateḥ | TARVV-MK 215,14 na vaiṣa doṣaḥ, kiṃ kāraṇam ? punaḥpravīcāra- TARVV-MK 215,15grahaṇādiṣṭārthagateḥ | katham ? pravīcāragrahaṇamanuvartate | kva prakṛtam ? ‘kāyapravīcārāḥ’ iti | TARVV-MK 215,16nanu ca tadvṛttāvupasarjanībhūtamaśakyamanuvartayitum ? arthavaśāt anuvartata iti vyākhyāyate | TARVV-MK 215,17tata evaṃ vaktavyaṃ śeṣāḥ sparśarūpaśabdamanaḥsviti | evamapyanuvartamānaḥ pravīcāraśabdaḥ bhāvasā- TARVV-MK 215,18dhano vṛttimantareṇa ‘śeṣāḥ’ ityanena sāmānādhikaraṇyaṃ na pratipadyate ? śeṣāṇāmiti tarhi TARVV-MK 215,19nirdeśaḥ kartavyaḥ, evaṃ siddhe yatpunaḥ pravīcāragrahaṇaṃ tasyaitatprayojanam iṣṭapravīcārasiddhiḥ kathaṃ TARVV-MK 215,20syāt iti | kaḥ punariṣṭaḥ | ārṣāvirodhī — sānatkumāramāhendrayorhi devān maithunasukhaprepsayotpa- TARVV-MK 215,21nnecchān viditvā devya upatiṣṭhante, tadaṅgasparśanamātrādeva prītimupalabhante vinivṛttecchāśca TARVV-MK 215,22bhavanti tathā devyo'pi | brahmabrahmottaralāntavakāpiṣṭheṣu devā divyāṅganāsvabhāvasubhagaśṛṃgā- TARVV-MK 215,23rākāravilāsacaturamanojñaveṣarūpālokanamātrādeva paraṃ sukhamavāpnuvanti | śukramahāśukrasatāra- TARVV-MK 215,24sahasrāreṣu devāḥ suravanitānāṃ madhurasaṅgītamṛduhasitakathanabhūṣaṇaravopadarśanaśravaṇarasāyanaṃ TARVV-MK 215,25pītvaiva parāṃ prītimāskandanti | ānataprāṇatā''raṇā'cyutakalpeṣu devāḥ svāṅganāmanaḥsaṃkalpa- TARVV-MK 215,26mātrādeva paraṃ sukhamanubhavanti | TARVV-MK 215,27athottareṣāṃ kiṃ prakāraṃ sukhamityukte tanniścayārthamāha- TA-MK 4.9 pare'pravīcārāḥ || TARVV-MK 215,29para iti kimartham, apravīcārā ityeva siddhamuttareṣāṃ grahaṇam ? TARV-MK 4.9.1paravacanaṃ kalpātītasarvadevasaṃgrahārtham | TARVV-MK 215,30 kalpātītānāṃ sarveṣāṃ devānāṃ saṃgrahārthaṃ para- TARVV-MK 215,31vacanaṃ kriyate, itarathā'niṣṭamapi kalpayituṃ śakyeta | TARV-MK 4.9.2apravīcāragrahaṇaṃ prakṛṣṭasukhapratipattyartham | TARVV-MK 215,32 pravīcāro hi vedanāpratīkārastadabhāve TARVV-MK 215,33teṣāṃ paramasukhamanavaratamityetasya pratipattyarthamapravīcārā ityucyate | TARVV-MK 216,01uktamādinikāyadevā daśa vikalpā iti teṣāṃ sāmānyaviśeṣasaṃjñānirjñānārthamāha- TA-MK 4.10 bhavanavāsino'suranāgavidyutsuparṇāgnivātastanitodadhidvīpadikkumārāḥ || TARV-MK 4.10.1bhavaneṣu vasanaśīlā bhavanavāsinaḥ | TARVV-MK 216,03 bhavaneṣu vasantītyevaṃśīlā bhavanavāsina iti TARVV-MK 216,04prathamanikāyasyeyaṃ sāmānyasaṃjñā | TARV-MK 4.10.2asurādayastadvikalpāḥ | TARVV-MK 216,05 teṣāṃ bhavanavāsināmasurādayo daśa vikalpā draṣṭavyāḥ | TARV-MK 4.10.3sarve nāmakarmahetukāḥ | TARVV-MK 216,06 sarve te nāmakarmodayāpāditaviśeṣā veditavyāḥ | TARV-MK 4.10.4asyanti devaiḥ sahāsurā iti cet; na; avarṇavādāt | TARVV-MK 216,07 syānmataṃ yuddhe devaiḥ sahāsyanti TARVV-MK 216,08praharaṇādīnityasurā iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? avarṇavādāt | avarṇavāda eṣaḥ devānāmu- TARVV-MK 216,09pari mithyājñānanimittaḥ | kutaḥ ? TARV-MK 4.10.5mahāprabhāvatvāt | TARVV-MK 216,10 te hi saudharmādayo devā mahāprabhāvāḥ, na teṣāmupari itareṣāṃ TARVV-MK 216,11nikṛṣṭabalānāṃ manāgapi prātilomyena vṛttirasti | api ca, TARV-MK 4.10.6vairakāraṇābhāvāt | TARVV-MK 216,12 teṣāṃ prativiśiṣṭaśubhakarmodayāpāditavibhavānāmarhatpūjābhogā- TARVV-MK 216,13nubhavanamātratantrāṇāṃ paradāraharaṇādinimittaṃ na vairamasti tato nāsurāḥ surairyudhyante | TARVV-MK 216,14atha te kathaṃ kumārāḥ ? TARV-MK 4.10.7kaumāravayoviśeṣavikriyādiyogātkumārāḥ | TARVV-MK 216,15 sarveṣāṃ devānāmavasthitavayaḥsvabhāvatve'pi TARVV-MK 216,16kaumāravayoviśeṣasvabhāvasvarūpaṃ vikriyā ca kumāravaduddhataveṣabhāṣā''bharaṇapraharaṇāvaraṇayānavā- TARVV-MK 216,17hanatvaṃ ca ulvaṇarāgakrīḍanapriyatvaṃ cetyetairyogāt kumārā iti vyapadiśyante | TARV-MK 4.10.8pratyekamabhisambandhaḥ | TARVV-MK 216,18 tasya kumāraśabdasya pratyekamabhisambandhaḥ kriyate — asurakumārā TARVV-MK 216,19nāgakumārā iti evamādi | TARVV-MK 216,20atrāha kva teṣāṃ bhavanāni iti ? atrocyate-TARVV-MK 216,21asyā ratnaprabhāyāḥ paṅkabahulabhāge'surakumārāṇāṃ bhavanāni catuḥṣaṣṭiśatasahasrāṇi | TARVV-MK 216,22asmājjambūdvīpāt tiryagapāgasaṃkhyeyān dvīpasamudrān atītya paṅkabahulabhāge camarasyā'su- TARVV-MK 216,23rendrasya catustriṃśadbhavanaśatasahasrāṇi, catuḥṣaṣṭisāmānikasahasrāṇi, trayastriṃśattrāyastriṃśāḥ, TARVV-MK 216,24tisraḥ pariṣadaḥ, saptānīkāni catvāro lokapālāḥ, pañcāgramahiṣyaḥ, catvāri catuḥṣaṣṭyutta- TARVV-MK 216,25rāṇi ātmarakṣasahasrāṇi, evaṃ vibhavaparivāraḥ dakṣiṇārdhapatiḥ divyān bhogān anubhavati | TARVV-MK 216,26tathottarasyāṃ diśi vairocanasya triṃśadbhavanaśatasahasrāṇi ṣaṣṭisāmānikasahasrāṇi, trayastriṃ- TARVV-MK 216,27śattrāyastriṃśāḥ, tisraḥ pariṣadaḥ, saptānīkāni, catvāro lokapālāḥ, pañcāgramahiṣyaḥ, catvāri TARVV-MK 216,28catuḥṣaṣṭyuttarāṇi ātmarakṣasahasrāṇi, evaṃ vibhavaparivāraḥ uttarārdhapatiḥ divyān bhogān TARVV-MK 216,29anubhuṅkte | TARVV-MK 216,30kharapṛthvībhāge uparyadhaścaikaikayojanasahasraṃ varjayitvā śeṣe navānāṃ kumārāṇāṃ bhavanāni TARVV-MK 216,31bhavanti | tadyathā — asmājjambūdvīpāttiryagapāgasaṃkhyeyān dvīpasamudrānatītya dharaṇasya nāgarājasya TARVV-MK 216,32catuścatvāriṃśatbhavanaśatasahasrāṇi, ṣaṣṭisāmānikasahasrāṇi, trayastriṃśattrāyastriṃśāḥ, tisraḥ TARVV-MK 217,01pariṣadaḥ, saptānīkāni, catvāro lokapālāḥ, ṣaḍagramahiṣyaḥ, ṣaḍātmarakṣasahasrāṇyākhyāyante | TARVV-MK 217,02tathā asmājjambūdvīpāttiryagudagasaṃkhyeyān dvīpasamudrān atītya bhūtānandasya nāgendrasya catvāriṃ- TARVV-MK 217,03śadbhavanaśatasahasrāṇi, avaśiṣṭaṃ dharaṇendravajjñeyam | tānyetāni nāgakumārāṇāṃ caturaśīti- TARVV-MK 217,04bhavanaśatasahasrāṇi | tathā suparṇakumārāṇāṃ dvisaptatirbhavanaśatasahasrāṇi | tatra veṇudevasya TARVV-MK 217,05dakṣiṇādhipateḥ aṣṭatriṃśadbhavanaśatasahasrāṇi | itaraddharaṇendravanneyam | uttarādhipaterveṇudhāriṇaḥ TARVV-MK 217,06catustriṃśadbhavanaśatasahasrāṇi | avaśiṣṭaṃ dharaṇendravanneyam | vidyudagnistanitodadhidvīpadikkumā- TARVV-MK 217,07rāṇāṃ ṣaṇṇāmapi pratyekaṃ ṣaṭsaptatirbhavanaśatasahasrāṇi | tatra dakṣiṇendrāṇāṃ harisiṃhāgniśikha- TARVV-MK 217,08sughoṣajalakāntapūrṇāmitagatīnāṃ pratyekaṃ catvāriṃśadbhavanaśatasahasrāṇi | harikāntāgnimāṇava- TARVV-MK 217,09mahāghoṣajalaprabhavaśiṣṭāmitavāhanānām uttarādhipatīnāṃ pratyekaṃ ṣaṭtriṃśadbhavanaśatasahasrāṇi | TARVV-MK 217,10vātakumārāṇāṃ ṣaṇṇavatirbhavanaśatasahasrāṇi | tatra vailambasya dakṣiṇendrasya pañcāśadbhavanaśatasa- TARVV-MK 217,11hasrāṇi | uttarādhipateḥ prabhañjanasya ṣaṭcatvāriṃśadbhavanaśatasahasrāṇi | sarveṣāmeṣāṃ dharaṇendra- TARVV-MK 217,12vanneyam | tānyetāni bhavanāni samuditāni saptakoṭyo dvisaptatiśca śatasahasrāṇi | TARVV-MK 217,13dvitīyanikāyasya sāmānyaviśeṣasaṃjñāvadhāraṇārthamāha- TA-MK 4.11 vyantarāḥ kinnarakimpuruṣamahoragagandharvayakṣarākṣasabhūtapiśācāḥ || TARV-MK 4.11.1vividhadeśāntaranivāsitvād vyantarāḥ | TARVV-MK 217,15 vividhadeśāntarāṇi yeṣāṃ nivāsāste TARVV-MK 217,16vyantarā ityanvarthāḥ | sāmānyasaṃjñeyamaṣṭānāmapi vikalpānām | TARV-MK 4.11.2kinnarādayastadvikalpāḥ | TARVV-MK 217,17 teṣāṃ vyantarāṇāmaṣṭau vikalpāḥ kinnarādayo draṣṭavyāḥ | TARV-MK 4.11.3nāmakarmodayaviśeṣatastadviśeṣasaṃjñāḥ | TARVV-MK 217,18 devagatināmno mūlasya uttarottaraprakṛtibhedasyo- TARVV-MK 217,19dayādviśeṣasaṃjñā bhavanti | kinnaranāmakarmodayāt kinnarāḥ, kimpuruṣanāmakarmodayāt kimpuruṣāḥ TARVV-MK 217,20ityādi | TARV-MK 4.11.4kriyānimittā eveti cet; na; uktatvāt | TARVV-MK 217,21 syādetat — kriyānimittā evaitāḥ saṃjñāḥ, TARVV-MK 217,22kinnarān kāmayanta iti kinnarāḥ, kimpuruṣān kāmayanta iti kimpuruṣāḥ, piśitāśanāt TARVV-MK 217,23piśācā ityādi; tanna; kiṃ kāraṇam ? uktatvāt | uktametat — avarṇavāda eṣa devānāmu- TARVV-MK 217,24parīti | katham ? na hi te śucivaikriyikadehā aśucyaudārikaśarīrān narān kāmayante, TARVV-MK 217,25nāpi piśitamaśnanti | māṃsamadirādiṣu dṛṣṭā loke pravṛttiriti cet; na; krīḍāsukha- TARVV-MK 217,26nimittatvāt, mānasāhārāhi te | TARVV-MK 217,27kva punasteṣāmāvāsāḥ iti ? atrocyate — asmājjambūdvīpāttiryagapāgasaṃkhyeyān dvīpa- TARVV-MK 217,28samudrān atītya aupariṣṭe kharapṛthivībhāge kinnarasya kinnarendrasya asaṃkhyeyāni nagaraśata- TARVV-MK 217,29sahasrāṇi varṇyante | tasya catvāri sāmānikasahasrāṇi, tisraḥ pariṣadaḥ, saptānīkāni, TARVV-MK 217,30catasro'gramahiṣyaḥ, ṣoḍaśātmarakṣasahasrāṇi | udīcyāṃ diśi pūrvavadeva kinnarendraḥ kimpuruṣastā- TARVV-MK 217,31dṛgvibhavaparivāraḥ | evaṃ śeṣāṇāṃ ṣaṇṇāṃ dakṣiṇendrāṇāṃ satpuruṣātikāyagītiratipūrṇabhadrasvarūpa- TARVV-MK 217,32kālākhyānāṃ dakṣiṇe bhāge āvāsāḥ | tathā mahāpuruṣamahākāyagītayaśomāṇibhadrā'pratirūpa- TARVV-MK 217,33mahākālānāṃ tu uttarādhipatīnām uttarabhāge āvāsāstāvanta eva veditavyāḥ | rākṣasendrasya TARVV-MK 218,01bhīmasya dakṣiṇasyāṃ diśi paṅkabahulabhāge'saṃkhyeyāni nagaraśatasahasrāṇi ākhyāyante | uttarasyāṃ TARVV-MK 218,02diśi mahābhīmasya rākṣasendrasya paṅkabahulabhāge'saṃkhyeyāni nagaraśatasahasrāṇi varṇyante | ṣoḍa- TARVV-MK 218,03śānāmapi eṣāṃ vyantarendrāṇāṃ sāmānikādiparivārāstulyāḥ | bhūmitale'pi dvīpādrisamudra- TARVV-MK 218,04deśagrāmanagaratrikacatuṣkacatvaragṛhāṅgaṇarathyājalāśayodyānadevakulādīni asaṃkhyeyāni āvāsa- TARVV-MK 218,05śatasahasrāṇi teṣāmākhyāyante | TARVV-MK 218,06tṛtīyasya nikāyasya sāmānyaviśeṣasaṃjñāsaṃkīrtanārthamāha- TA-MK 4.12 jyotiṣkāḥ sūryācandramasau grahanakṣatraprakīrṇakatārakāśca || TARV-MK 4.12.1dyotanasvabhāvatvājjyotiṣkāḥ | TARVV-MK 218,08 dyotanaṃ prakāśanaṃ tatsvabhāvatvādeṣāṃ pañcānāmapi TARVV-MK 218,09vikalpānāṃ jyotiṣkā itīyamanvarthā sāmānyasaṃjñā | kā'syāḥ siddhiḥ ? TARV-MK 4.12.2jyotiḥśabdātsvārthe ke niṣpattiḥ | TARVV-MK 218,10 jyotiḥśabdāt svārthe ke sati jyotiṣkā TARVV-MK 218,11iti niṣpadyate | kathaṃ svārthe kaḥ ? yāvādiṣu pāṭhāt | TARV-MK 4.12.3prakṛtiliṅgānuvṛttiprasaṅga iti cet; na; ativṛttidarśanāt | TARVV-MK 218,12 syānmatam — yadi svā- TARVV-MK 218,13rthiko'yaṃ kaḥ, jyotiḥśabdasya napuṃsakaliṅgatvāt kāntasyāpi napuṃsakaliṅgatā prāpnotīti ? TARVV-MK 218,14tanna; kiṃ kāraṇam ? ativṛttidarśanāt | prakṛtiliṅgātivṛttirapi dṛśyate — yathā kuṭīraḥ TARVV-MK 218,15śamīraḥ śuṇḍāra iti | TARV-MK 4.12.4tadviśeṣāḥ sūryādayaḥ | TARVV-MK 218,16 teṣāṃ jyotiṣkāṇāṃ sūryādayaḥ pañca vikalpā draṣṭavyāḥ | TARV-MK 4.12.5pūrvavattannirvṛttiḥ | TARVV-MK 218,17 teṣāṃ saṃjñāviśeṣāṇāṃ pūrvavannirvṛttirveditavyā — devagatināmakarma- TARVV-MK 218,18viśeṣodayāditi | TARV-MK 4.12.6sūryācandramasāvityānaṅ devatādvandve | TARVV-MK 218,19 sūryaśca candramāśca dvandve kṛte pūrvapadasya “devatā- TARVV-MK 218,20dvandve” ityānaṅ bhavati | TARV-MK 4.12.7sarvatra prasaṅga iti cet; na; punardvandvagrahaṇādiṣṭe vṛttiḥ | TARVV-MK 218,21 syādetat — yadi “devatādvandve”TARVV-MK 218,22 ityānaṅ bhavati, ihāpi prāpnoti grahanakṣatraprakīrṇakatārāḥ kinna- TARVV-MK 218,23rakimpuruṣādayaḥ asuranāgādaya iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? “ānaṅ dvandve”TARVV-MK 218,24 ityataḥ dvandva iti vartamāne punardvandvagrahaṇāt iṣṭe dvandve vṛttirjāyate | TARV-MK 4.12.8pṛthaggrahaṇaṃ prādhānyakhyāpanārtham | TARVV-MK 218,25 sūryācandramasorgrahādibhyaḥ pṛthak grahaṇaṃ kriyate prādhānya- TARVV-MK 218,26khyāpanārtham | jyotiṣkeṣu hi sarveṣu sūryāṇāṃ candramasāṃ ca prādhānyam | kiṃ kṛtaṃ punastat ? TARVV-MK 218,27prabhāvādikṛtam | TARV-MK 4.12.9sūryasyādau grahaṇam alpāctaratvāt abhyarhitatvācca | TARVV-MK 218,28 sūryaśabda ādau prayujyate | TARVV-MK 218,29kutaḥ ? alpāctaratvāt abhyarhitatvācca | sarvābhibhavasamarthatvāddhi abhyarhitaḥ sūryaḥ | TARV-MK 4.12.10grahādiṣu ca | TARVV-MK 218,30 kim ? ‘alpāctaratvāt abhyarhitatvācca pūrvanipātaḥ’ iti TARVV-MK 218,31vākyaśeṣaḥ | grahaśabdastāvat alpāctaro'bhyarhitaśca tārakāśabdāt, nakṣatraśabdo'bhyarhitaḥ | TARVV-MK 219,01kva punasteṣāṃ nivāsa iti ? atrocyate — asmāt samāt bhūmibhāgādūrdhvaṃ sapta TARVV-MK 219,02yojanaśatāni navatyuttarāṇi utpatya sarvajyotiṣām adhobhāvinyastārakāścaranti | tato TARVV-MK 219,03daśayojanānyutpatya sūryāścaranti | tato'śītiryojanānyutpatya candramaso bhramanti | tata- TARVV-MK 219,04strīṇi yojanānyutpatya nakṣatrāṇi | tatastrīṇi yojanāni utpatya budhāḥ | tatastrīṇi TARVV-MK 219,05yojanāni utpatya śukrāḥ | tatastrīṇi yojanānyutpatya bṛhaspatayaḥ | tataścatvāri yojanā- TARVV-MK 219,06nyutpatya aṅgārakāḥ | tataścatvāri yojanānyutkramya śanaiścarāścaranti | sa eṣa TARVV-MK 219,07jyotirgaṇagocaro nabho'vakāśaḥ daśādhikayojanaśatabahulaḥ tiryagasaṃkhyātadvīpasamudrapramāṇo TARVV-MK 219,08ghanodadhiparyantaḥ | uktaṃ ca- TARVV-MK 219,09“ṇavaduttarasattasayā dasasīdiccadutigaṃ ca dugacadukkaṃ | TARVV-MK 219,10tārāravisasirikkhā budhabhaggavaguruaṃgirārasaṇī || ”TARVV-MK 219,11tatrābhijit sarvābhyantaracārī, mūlaḥ sarvabahiścārī, bharaṇyaḥ sarvādhaścāriṇyaḥ, svātiḥ TARVV-MK 219,12sarvoparicārī | taptatapanīyasamaprabhāṇi lohitākṣamaṇimayāni aṣṭacatvāriṃśadyojanaikaṣaṣṭi- TARVV-MK 219,13bhāgaviṣkambhāyāmāni tattriguṇādhikaparidhīni caturviṃśatiyojanaikaṣaṣṭibhāgabāhulyāni ardha- TARVV-MK 219,14golakākṛtīni ṣoḍaśabhirdevasahasrairūḍhāni sūryavimānāni | pratyekaṃ pūrvadakṣiṇottarāparān TARVV-MK 219,15bhāgān krameṇa siṃhakuñjaravṛṣabhaturagarūpāṇi vikṛtya catvāri catvāri devasahasrāṇi vahanti | TARVV-MK 219,16eṣāmupari sūryākhyā devāḥ | teṣāṃ pratyekaṃ catasro'gramahiṣyaḥ — sūryaprabhā susīmā arcimālinī TARVV-MK 219,17prabhaṅkarā ceti, pratyekaṃ devīrūpacatuḥsahasravikaraṇasamarthāḥ | tābhiḥ saha divyaṃ sukhamanu- TARVV-MK 219,18bhavanto'saṃkhyeyaśatasahasrādhipatayaḥ sūryāḥ paribhramanti | vimalamṛṇālavarṇānyaṅkamayāni TARVV-MK 219,19candravimānāni | ṣaṭpañcāśadyojanaikaṣaṣṭibhāgaviṣkambhāyāmāni aṣṭāviṃśatiyojanaika- TARVV-MK 219,20ṣaṣṭibhāgabāhulyāni, pratyekaṃ ṣoḍaśabhirdevasahasraiḥ pūrvādiṣu dikṣu krameṇa siṃhakuñjarāśvavṛṣabha- TARVV-MK 219,21rūpavikāribhirūḍhāni | teṣāmupari candrākhyā devāḥ | teṣāṃ pratyekaṃ catasro'gramahiṣyaḥ — candra- TARVV-MK 219,22prabhā susīmā arcimālinī prabhaṅkarā ceti, pratyekaṃ caturdevīrūpasahasravikaraṇapaṭavaḥ | TARVV-MK 219,23tābhiḥ saha sukhamupabhuñjānāścandramaso'saṃkhyeyavimānaśatasahasrādhipatayo viharanti | añjana- TARVV-MK 219,24samaprabhāṇi ariṣṭamaṇimayāni rāhuvimānānyekayojanāyāmaviṣkambhāṇyardhatṛtīyadhanuḥśatabāha- TARVV-MK 219,25lyāni | navamallikāprabhāṇi rajatapariṇāmāni śukravimānāni gavyūtāyāmaviṣkambhāṇi | TARVV-MK 219,26jātyamuktādyutīni aṅkamaṇimayāni bṛhaspativimānāni deśonagavyūtāyāmaviṣkambhāṇi | TARVV-MK 219,27kanakamayānyarjunavarṇāni budhavimānāni | tapanīyamayāni taptatapanīyābhāni śanaiścaravimā- TARVV-MK 219,28nāni | lohitākṣamayāni taptakanakaprabhāṇyaṅgārakavimānāni | budhādivimānānyardhagavyū- TARVV-MK 219,29tāyāmaviṣkambhāṇi | śukrādivimānāni rāhuvimānatulyabāhalyāni | rāhvādivimānāni TARVV-MK 219,30pratyekaṃ caturbhiḥ devasahasrairuhyante | nakṣatravimānānāṃ pratyekaṃ catvāri devasahasrāṇi vāhakāni | TARVV-MK 219,31tārakāvimānānāṃ pratyekaṃ dve devasahasre vāhake | rāhvādyābhiyogyānāṃ rūpavikārāścandra- TARVV-MK 219,32vanneyāḥ | nakṣatravimānānām utkṛṣṭo viṣkambhaḥ krośaḥ | tārakāvimānānāṃ vaipulyaṃ jaghanyaṃ TARVV-MK 219,33krośacaturbhāgaḥ | madhyamaṃ sādhikaḥ krośacaturbhāgaḥ | utkṛṣṭam ardhagavyūtam | jyotiṣka- TARVV-MK 219,34vimānānāṃ sarvajaghanyavaipulyaṃ pañcadhanuḥśatāni | jyotiṣāmindrāḥ sūryācandramasaḥ, te TARVV-MK 219,35cā'saṃkhyātāḥ | TARVV-MK 220,01jyotiṣkāṇāṃ gativiśeṣapratipattyarthamāha- TA-MK 4.13 merupradakṣiṇā nityagatayo nṛloke || TARV-MK 4.13.1merupradakṣiṇavacanaṃ gatyantaranivṛttyartham | TARVV-MK 220,03 meroḥ pradakṣiṇā merupradakṣiṇā ityu- TARVV-MK 220,04cyante | kimartham ? gatyantaranivṛttyarthaṃ viparītā gatirmābhūt | TARV-MK 4.13.2gateḥ kṣaṇe kṣaṇe'nyatvāt nityatvābhāva iti cet; na; ābhīkṣṇyasya vivakṣitatvāt | TARVV-MK 220,06ayaṃ nityaśabdaḥ kūṭastheṣvavicaleṣu bhāveṣu vartate, gatiśca kṣaṇe kṣaṇe'nyā, tato'syā nityeti TARVV-MK 220,07viśeṣaṇaṃ nopapadyata iti cet; na; kiṃ kāraṇam ? ābhīkṣṇyasya vivakṣitatvāt | yathā nityapraha- TARVV-MK 220,08sito nityaprajalpita iti ābhīkṣṇyaṃ gamyata iti, evamihāpi nityagatayaḥ anuparatagataya ityarthaḥ | TARV-MK 4.13.3anekāntācca | TARVV-MK 220,09 yathā sarvabhāveṣu dravyārthādeśāt syānnityatvaṃ paryāyārthādeśāt syāda- TARVV-MK 220,10nityatvaṃ tathā gatāvapīti nityatvamaviruddhamavicchedāt | TARV-MK 4.13.4nṛlokagrahaṇaṃ viṣayārtham | TARVV-MK 220,11 ye ardhatṛtīyeṣu dvīpeṣu dvayośca samudrayorjyotiṣkāste meru- TARVV-MK 220,12pradikṣaṇā nityagatayo nānye iti viṣayāvadhāraṇārthaṃ nṛlokagrahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 4.13.5gatikāraṇābhāvādayuktiriti cet; na; gatiratābhiyogyadevavahanāt | TARVV-MK 220,13 syānmatam- TARVV-MK 220,14iha loke bhāvānāṃ gatiḥ kāraṇavatī dṛṣṭā, na ca jyotiṣkavimānānāṃ gateḥ kāraṇamasti tatasta- TARVV-MK 220,15dayuktiriti; tanna; kiṃ kāraṇam ? gatiratābhiyogyadevavahanāt | gatiratā hi ābhiyogya- TARVV-MK 220,16devā vahantītyuktaṃ purastāt | TARV-MK 4.13.6karmaphalavicitrabhāvācca | TARVV-MK 220,17 karmaṇāṃ hi phalaṃ vaicitryeṇa pacyate tatasteṣāṃ gatipariṇati- TARVV-MK 220,18mukhenaiva karmaphalamavaboddhavyam | ekādaśabhiḥ yojanaśatairekaviṃśairmerumaprāpya jyotiṣkāḥ prada- TARVV-MK 220,19kṣiṇāścaranti | TARVV-MK 220,20tatra jambūdvīpe dvau sūryau, dvau candramasau, ṣaṭpañcāśannakṣatrāṇi, ṣaṭsaptatyadhikaṃ grahaśatam, TARVV-MK 220,21ekaṃ koṭīkoṭiśatasahasraṃ trayastriṃśatkoṭīkoṭisahasrāṇi navakoṭīkoṭiśatāni pañcāśacca TARVV-MK 220,22koṭīkoṭyastārakāṇām | lavaṇode catvāraḥ sūryāḥ, catvāraścandrāḥ, nakṣatrāṇāṃ śatam, dvādaśam TARVV-MK 220,23grahāṇām, trīṇi śatāni dvāpañcāśāni dve koṭīkoṭiśatasahasre saptaṣaṣṭikoṭīkoṭisahasrāṇi TARVV-MK 220,24nava ca koṭīkoṭiśatāni tārakāṇām | dhātakīṣaṇḍe dvādaśa sūryāḥ, dvādaśa candrāḥ, nakṣatrāṇāṃ TARVV-MK 220,25trīṇi śatāni ṣaṭtriṃśāni, grahāṇāṃ sahasraṃ ṣaṭpañcāśam, aṣṭau koṭīkoṭiśatasahasrāṇi sapta- TARVV-MK 220,26triṃśacca koṭīkoṭiśatāni tārakāṇām | kālode dvācatvāriṃśadādityāḥ, dvācatvāriṃśaccandrāḥ, TARVV-MK 220,27ekādaśa nakṣatraśatāni ṣaṭsaptatyadhikāni, ṣaṭtriṃśat grahaśatāni ṣaṇṇavatyadhikāni, aṣṭā- TARVV-MK 220,28viṃśatikoṭīkoṭiśatasahasrāṇi dvādaśakoṭīkoṭisahasrāṇi navakoṭīkoṭiśatāni pañcāśacca TARVV-MK 220,29koṭīkoṭyastārakāṇām | puṣkarārdhe dvāsaptatiḥ sūryāḥ, dvāsaptatiścandrāḥ, dve nakṣatrasahasre ṣoḍaśe, TARVV-MK 220,30triṣaṣṭiḥ grahaśatāni ṣaṭtriṃśāni | aṣṭacatvāriṃśatkoṭīkoṭiśatasahasrāṇi dvāviṃśatiḥ koṭī- TARVV-MK 220,31koṭisahasrāṇi dve koṭīkoṭiśate tārakāṇām | bāhye puṣkarārdhe ca jyotiṣāmiyameva saṃkhyā | TARVV-MK 220,32tataścaturguṇāḥ puṣkaravarode, tataḥ parā dviguṇā dviguṇā jyotiṣāṃ saṃkhyā avaseyā | TARVV-MK 220,33jaghanyaṃ tārakāntaraṃ gavyūtasaptabhāgaḥ, madhyaṃ pañcāśat gavyūtāniṃ, utkṛṣṭaṃ yojana- TARVV-MK 220,34sahasram | jaghanyaṃ sūryāntaraṃ candrāntaraṃ ca navanavatiḥ sahasrāṇi yojanānāṃ ṣaṭśatāni catvā- TARVV-MK 221,01riṃśadadhikāni | utkṛṣṭamekaṃ yojanaśatasahasraṃ ṣaṭśatāni paṣṭyuttarāṇi | jambūdvīpādiṣu TARVV-MK 221,02ekaikasya candramasaḥ ṣaṭṣaṣṭikoṭīkoṭisahasrāṇi navakoṭīkoṭiśatāni pañcasaptatiśca TARVV-MK 221,03koṭīkoṭyaḥ tārakāṇām | aṣṭāśītirmahāgrahāḥ, aṣṭāviṃśatirnakṣatrāṇi parivāraḥ | sūryasya TARVV-MK 221,04caturaśītimaṇḍalaśatam aśītiḥ yojanaśataṃ jambūdvīpasya antaramavagāhya prakāśayati | TARVV-MK 221,05tatra pañcaṣaṣṭirabhyantaramaṇḍalāni lavaṇodasyāntastrīṇi triṃśāni yojanaśatānyavagāhya TARVV-MK 221,06prakāśayati | tatra maṇḍalāni bāhyānyekānnaviṃśatiśatam | dviyojanamekaikamaṇḍalāntaram | dve TARVV-MK 221,07yojane aṣṭacatvāriṃśadyojanaikaṣaṣṭibhāgāśca ekaikamudayāntaram | catuścatvāriṃśadyojanasahasraiḥ TARVV-MK 221,08aṣṭābhiśca śatairviṃśairaprāpya meruṃ sarvābhyantaramaṇḍale sūryaḥ prakāśayati | tasya viṣkambho TARVV-MK 221,09navanavatiḥ sahasrāṇi ṣaṭśatāni catvāriṃśāni yojanānām | tadā ahani muhūrtāḥ aṣṭādaśa TARVV-MK 221,10bhavanti | pañcasahasrāṇi dve śate ekapañcāśayojanānāṃ ekānnatriṃśadyojanaṣaṣṭibhāgāśca muhūrta- TARVV-MK 221,11gatikṣetram | sarvabāhyamaṇḍale caran sūryaḥ pañcacatvāriṃśatsahasraiḥ tribhiśca śataiḥ triśairyojanānāṃ TARVV-MK 221,12merumaprāpya bhāsayati | tasya viṣkambhaḥ ekaṃ śatasahasraṃ ṣaṭ ca śatāni ṣaṣṭyadhikāni yojanānām | TARVV-MK 221,13tadā divasasya dvādaśa muhūrtāḥ | pañcasahasrāṇi trīṇi śatāni pañcottarāṇi yojanānāṃ TARVV-MK 221,14pañcadaśayojanaṣaṣṭibhāgāśca muhūrtagatikṣetram | tadā ekatriṃśadyojanasahasreṣu aṣṭāsu ca TARVV-MK 221,15yojanaśateṣu ardhadvātriṃśeṣu sthito dṛśyate | sarvābhyantaramaṇḍale darśanaviṣayaparimāṇaṃ prāguktam | TARVV-MK 221,16madhye hānivṛddhikramo yathāgamaṃ veditavyaḥ | candramaṇḍalāni pañcadaśa, dvīpāvagāhaḥ samudrāva- TARVV-MK 221,17gāhaśca sūryavadveditavyaḥ | dvīpābhyantare pañca maṇḍalāni | samudramadhye daśa | sarvabāhyābhyantara- TARVV-MK 221,18maṇḍalaviṣkambhavidhiḥ, merucandrāntarapramāṇaṃ ca sūryavat pratyetavyam | pañcadaśānāṃ maṇḍalānā- TARVV-MK 221,19mantarāṇi caturdaśa | tatraikaikasya maṇḍalāntarasya pramāṇaṃ pañcatriṃśadyojanāni yojanaikaṣaṣṭi- TARVV-MK 221,20bhāgāstriṃśat tadbhāgasya catvāraḥ saptabhāgāḥ 35-- | sarvābhyantaramaṇḍale pañcasahasrāṇi TARVV-MK 221,21trisaptatyadhikāni yojanānāṃ saptasaptatirbhāgaśatāni catuścatvāriṃśāni maṇḍalaṃ trayodaśabhi- TARVV-MK 221,22rbhāgasahasraiḥ saptabhiśca bhāgaśataiḥ pañcaviṃśaiḥ chitvā avaśiṣṭāni candraḥ ekaikena muhūrtena TARVV-MK 221,23gacchati | sarvabāhyamaṇḍale pañcasahasrāṇi śataṃ ca pañcaviṃśaṃ yojanānām ekānnasaptatirbhāga- TARVV-MK 221,24śatāni navatyadhikāni maṇḍalaṃ trayodaśabhiḥ bhāgasahasraiḥ saptabhiśca bhāgaśataiḥ pañcaviṃśaiḥ TARVV-MK 221,25chitvā'vaśiṣṭāni candraḥ ekaikena muhūrtena gacchati | darśanaviṣayaparimāṇaṃ sūryavadveditavyam | TARVV-MK 221,26hānivṛddhividhānaṃ ca yathāgamamavaseyam | pañcayojanaśatāni daśottarāṇi sūryācandramasoścāra- TARVV-MK 221,27kṣetraviṣkambhaḥ | TARVV-MK 221,28gatimajjyotiḥsaṃbandhena vyavahārakālapratipattyarthamāha- TA-MK 4.14 tatkṛtaḥ kālavibhāgaḥ || TARVV-MK 221,30taditi kimartham ? TARV-MK 4.14.1gatimajjyotiḥpratinirdeśārthaṃtadvacanam | TARVV-MK 221,31 gatimatāṃ jyotiṣāṃ pratinirdeśārthaṃtadityucyate | TARVV-MK 221,32na hi kevalayā gatyā nāpi kevalairjyotirbhiḥ kālaḥ paricchidyate, anupalabdheraparivartanācca | TARV-MK 4.14.2jyotiḥparivartanalabhyo hi kālaparicchedaḥ | TARVV-MK 222,01 kālo dvividho vyāvahāriko mukhyaśca | TARVV-MK 222,02tatra vyāvahārikaḥ kālavibhāgaḥ tatkṛtaḥ samayāvalikādirvyākhyātaḥ, kriyāviśeṣaparicchinnaḥ TARVV-MK 222,03anyasyāparicchinnasya paricchedahetuḥ | mukhyo'nyo vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ | TARVV-MK 222,04āha — na mukhyaḥ kālo'sti sūryādigativyatirikto liṅgābhāvāt | api ca, kalānāṃ TARVV-MK 222,05samūhaḥ kālaḥ, kalāśca kriyāvayavāḥ | kiñca, pañcāstikāyopadeśāt pañcaivāstikāyā TARVV-MK 222,06āgame upadiṣṭā na ṣaṣṭhaḥ, tato na mukhyaḥ kālo'sti; ityaparīkṣitābhidhānametat; yattāva- TARVV-MK 222,07duktam — liṅgābhāvānnāsti mukhyaḥ kāla iti; atrocyate-TARV-MK 4.14.3kriyāyāṃ kāla iti gauṇavyavahāradarśanāt mukhyasiddhiḥ | TARVV-MK 222,08 yo'yamādityagamanādau TARVV-MK 222,09kriyeti rūḍheḥ kāla iti vyavahāraḥ kālanirvartanāpūrvakaḥ, mukhyasya kālasyāstitvaṃ gamayati | TARVV-MK 222,10nahi mukhye gavyasati vāhīke gauṇe gośabdasya vyavahāro yujyate | TARV-MK 4.14.4ata eva na kalāsamūha eva kālaḥ | TARVV-MK 222,11 ata eva | kuta eva ? mukhyasya kālasyāstitvā- TARVV-MK 222,12deva, kalānāṃ samūha eva kāla iti vyapadeśo nopapadyate | kalyate kṣipyate preryate yena kriyā- TARVV-MK 222,13vaddravyaṃ sa kālaḥ, tasya vistareṇa nirṇaya uttaratra vakṣyate | TARV-MK 4.14.5pradeśapracayābhāvādastikāyeṣvanupadeśaḥ | TARVV-MK 222,14 pradeśapracayo hi kāyaḥ sa eṣāmasti te TARVV-MK 222,15astikāyā iti jīvādayaḥ pañcaiva upadiṣṭāḥ | kālasya tvekapradeśatvādastikāyatvābhāvaḥ | TARVV-MK 222,16yadi hi astitvameva asya na syāt ṣaṭdravyopadeśo na yuktaḥ syāt | kālasya hi dravyatva- TARVV-MK 222,17mastyāgame | paralakṣaṇābhāvaḥ svalakṣaṇopadeśasadbhāvāt | TARVV-MK 222,18itaratra jyotiṣāmavasthāpratipādanārthamāha- TA-MK 4.15 bahiravasthitāḥ || TARVV-MK 222,20bahirityucyate | kuto bahiḥ ? nṛlokāt | kathamavagamyate ? arthavaśādvibhaktipariṇāma iti | TARV-MK 4.15.1nṛloke nityagativacanādanyatrāvasthānasiddhiriti cet; na; ubhayāsiddheḥ | TARVV-MK 222,21 syānmatam- TARVV-MK 222,22‘nṛloke nityagatayaḥ’ iti vacanāt anyatra avasthānaṃ jyotiṣāṃ siddham, ato bahiravasthitā TARVV-MK 222,23iti vacanamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ubhayāsiddheḥ | nṛlokādanyatra bahirjyotiṣāma- TARVV-MK 222,24stitvamavasthānaṃ cā'prasiddhaṃ atastadubhayasiddhyarthaṃ ‘bahiravasthitāḥ’ ityucyate | asati hi TARVV-MK 222,25vacane, nṛloke eva santi nityagatayaśca ityavagamyeta | TARVV-MK 222,26turīyasya nikāyasya sāmānyasaṃjñākīrtanārthamāha — TA-MK 4.16 vaimānikāḥ || TARV-MK 4.16.1vaimānikagrahaṇamadhikārārtham | TARVV-MK 222,28 ita ūrdhvaṃ ye vakṣyante teṣu vaimānikasaṃpratyayaḥ kathaṃ TARVV-MK 222,29syāt ityadhikāraḥ kriyate | viśeṣeṇa ātmasthān sukṛtino mānayantīti vimānāni, vimā- TARVV-MK 222,30neṣu bhavā vaimānikāḥ | tāni vimānāni trividhāni — indraka-śreṇi-puṣpaprakīrṇakabhedena | tatrendra- TARVV-MK 222,31kavimānāni indravanmadhye'vasthitāni | teṣāṃ catasṛṣu dikṣu ākāśapradeśaśreṇivadavasthānāt TARVV-MK 222,32śreṇivimānāni | vidikṣu prakīrṇapuṣpavat avasthānāt puṣpaprakīrṇakāni | TARVV-MK 222,33teṣāṃ vaimānikānāṃ bhedāvabodhanārthamāha- TARVV-MK 223,01TA-MK 4.17 kalpopapannāḥ kalpātītāśca || TARVV-MK 223,03kalpeṣūpapannāḥ kalpopapannāḥ, kalpānatītāḥ kalpātītāḥ | TARV-MK 4.17.1graiveyakādiṣu navādikalpanāsaṃbhavāt kalpatvaprasaṅga iti cet; na; uktatvāt | TARVV-MK 223,04 TARVV-MK 223,05syānmatam — navagraiveyakā navānudiśāḥ pañcānuttarāḥ iti ca kalpanāsaṃbhavāt teṣāmapi TARVV-MK 223,06kalpatvaprasaṅga iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? uktatvāt | uktametat — indrādidaśatayakalpanā- TARVV-MK 223,07sadbhāvāt kalpā iti | navagraiveyakādiṣu indrādikalpanā nāsti teṣāmahamindratvāt | TARVV-MK 223,08teṣāmavasthānaviśeṣanirjñānārthamāha- TA-MK 4.18 uparyupari || TARV-MK 4.18.1uparyuparivacanamatiryagasamasthitipratipattyartham | TARVV-MK 223,10 na jyotiṣkavattiryagavasthitā nāpi TARVV-MK 223,11vyantaravadasamasthitaya iti pratipattyarthamuparyuparītyucyate | kathamatra dvitvam ? “sāmīpye'dho'dhyu- TARVV-MK 223,12pari” iti | nanu ca, nātra sāmīpyamasti asaṃkhyeyayojanāntaratvātteṣām; TARVV-MK 223,13naiṣa doṣaḥ; tulyajātīyenā'vyavadhānaṃ sāmīpyam | na ca teṣāṃ tulyajātīyaṃ vyavadhāyakaṃ vivakṣi- TARVV-MK 223,14tam | idaṃ vicāryate — kimatrādheyatvena kalpyamānā devāḥ, uta vimānāni, āhosvit kalpā TARVV-MK 223,15iti, kiṃ vā kāmacāraḥ ? TARV-MK 4.18.2devā iti cet; na; aniṣṭatvāt | TARVV-MK 223,16 yadi devā uparyuparītyanenābhisaṃbadhyante; tanna; TARVV-MK 223,17kiṃ kāraṇam ? aniṣṭatvāt | devānāṃ hi uparyupari avasthānamaniṣṭam | TARV-MK 4.18.3vimānāni iti cet; na; śreṇiprakīrṇakānāṃ tiryagavasthānāt | TARVV-MK 223,18 atha vimānānyupa- TARVV-MK 223,19ryuparīti kalpyante; tadapi nopapadyate; śreṇiprakīrṇakānāṃ tiryagavasthānāt | śreṇivimānāni TARVV-MK 223,20puṣpaprakīrṇakavimānāni ca pratīndrakaṃ tiryagavasthitāni iti iheṣyante | TARV-MK 4.18.4kalpā iti cedadoṣaḥ | TARVV-MK 223,21 yadi kalpāḥ; na doṣo bhavati | ‘yathā na doṣaḥ tathāstu’ kalpā TARVV-MK 223,22hi uparyuparisthitā iti | TARV-MK 4.18.5upasarjanatvādanabhisaṃbandha iti cet; na; dṛṣṭatvāt | TARVV-MK 223,23 syādetat — kalpopapannā ityatra TARVV-MK 223,24kalpagrahaṇamupasarjanaṃ tenātra saṃbandho nopapadyate iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? dṛṣṭatvāt | dṛṣṭo TARVV-MK 223,25hi upasarjanībhūtasyāpi arthasya buddhyā'pekṣitasya viśeṣaṇenābhisaṃbandhaḥ | ‘rājapuruṣo'yam | TARVV-MK 223,26kasya ? rājñaḥ’ iti, evamihāpi pratyāsatteḥ buddhyā upasarjanamapi kalpagrahaṇamabhisaṃbadhyate uparyu- TARVV-MK 223,27pari kalpā iti | TARVV-MK 223,28atha kalpātīteṣu kimabhisaṃbadhyate ? vimānāni | yadyevaṃ kiyatsu kalpavimāneṣu te devā TARVV-MK 223,29bhavanti ityata āha- TA-MK 4.19 saudharmaiśānasānatkumāramāhendrabrahmabrahmottaralāntavakāpiṣṭhaśukramahāśukra- śatārasahasrāreṣvānataprāṇatayorāraṇā'cyutayornavasu graiveyakeṣu vijaya- vaijayantajayantā'parājiteṣu sarvārthasiddhau ca || TARVV-MK 223,33kathameṣāṃ saudharmādīnāṃ kalpābhidhānam ? TARV-MK 4.19.1cāturarthikenā'ṇā svabhāvato vā kalpābhidhānam | TARVV-MK 224,01 cāturarthikena aṇā svabhāvato vā TARVV-MK 224,02kalpasyābhidhānaṃ bhavati | atha kathamindrābhidhānam ? TARV-MK 4.19.2svabhāvataḥ sāhacaryādvā indrābhidhānam | TARVV-MK 224,03 svabhāvato vā sāhacaryādvā indrābhidhānaṃ draṣṭa- TARVV-MK 224,04vyam | tatkathamiti cet ? ucyate — sudharmā nāma sabhā, sā asminnastītyaṇ saudharmaḥ kalpaḥ, TARVV-MK 224,05“tadasmin” ityaṇ tatkalpasāhacaryādindro'pi saudharmaḥ | īśāno nāma TARVV-MK 224,06indraḥ svabhāvataḥ, īśānasya nivāsaḥ kalpaḥ aiśānaḥ, “tasya nivāsaḥ”TARVV-MK 224,07ityaṇ, tatsāhacaryādindro'pi aiśānaḥ | sanatkumāro nāma indraḥ svabhāvataḥ, tasya nivāsaḥ TARVV-MK 224,08kalpaḥ sānatkumāraḥ, tatsāhacaryādindro'pi sānatkumāraḥ | mahendro nāma indraḥ svabhāvataḥ, tasya TARVV-MK 224,09nivāsaḥ kalpaḥ māhendraḥ, tatsāhacaryāt indro'pi māhendraḥ | brahmā indraḥ tasya loko brahmalokaḥ TARVV-MK 224,10kalpaḥ, evaṃ brahmottaraśca | brahmaṇaḥ indrasya nivāsaḥ brāhma iti kalpābhidhānaṃ bhavati, tatsāha- TARVV-MK 224,11caryād brāhma itīndrasyā'bhidhānam | lāntavasya indrasya nivāsaḥ lāntavaḥ kalpaḥ, tatsāhacaryādvā TARVV-MK 224,12indro'pi lāntavaḥ | śukrasya indrasya nivāsaḥ śaukraḥ kalpaḥ, tatsāhacaryāt indro'pi śaukraḥ | TARVV-MK 224,13athavā śukraḥ kalpaḥ, tatsāhacaryāt indro'pi śukraḥ | śatārasyendrasya nivāsaḥ śātāra iti kalpaḥ, TARVV-MK 224,14tatsāhacaryādindro'pi śātāraḥ, | athavā śatāraḥ kalpaḥ tatsāhacaryāt indro'pi śatāraḥ | TARVV-MK 224,15sahasrārasyāpyevam | ānatasyendrasya nivāsaḥ ānataḥ kalpaḥ, tatsāhacaryāt indro'pi ānataḥ | TARVV-MK 224,16athavā ānataḥ kalpaḥ, tatsāhacaryāt indro'pyānataḥ | prāṇatasya indrasya nivāsaḥ prāṇataḥ kalpaḥ TARVV-MK 224,17tatsāhacaryāt indro'pi prāṇataḥ | athavā prāṇataḥ kalpaḥ tatsahacarita indro'pi prāṇataḥ | āra- TARVV-MK 224,18ṇasya indrasya nivāsaḥ āraṇaḥ kalpaḥ, tatsāhacaryāt indro'pyāraṇaḥ | athavā āraṇaḥ kalpaḥ, TARVV-MK 224,19tatsahacarita indro'pyāraṇaḥ | acyutasyendrasya nivāsaḥ ācyutaḥ kalpaḥ, tatsāhacaryāt indro'pyā- TARVV-MK 224,20cyutaḥ | athavā acyutaḥ kalpaḥ, tatsahacarita indro'pyacyutaḥ | lokapuruṣasya grīvāsthānīyatvāt TARVV-MK 224,21grīvāḥ, grīvāsu bhavāni graiveyakāṇi vimānāni, tatsāhacaryāt indrā api graiveyakāḥ | vijayā- TARVV-MK 224,22dayo'nvarthasaṃjñāḥ abhyudayavighnahetuvijayāt | sarvārthānāṃ siddheśca, vijayādīni vimānāni, TARVV-MK 224,23tatsāhacaryāt indrā api vijayādināmānaḥ | TARVV-MK 224,24atha kimarthaṃ sarvārthasiddhasya pṛthaggrahaṇaṃ na taiḥ saha dvandvaḥ kartavyaḥ ? TARV-MK 4.19.3sarvārthasiddhasya pṛthaggrahaṇaṃ sthityādiviśeṣapratipattyartham | TARVV-MK 224,25 vijayādiṣu caturṣu jaghanyā TARVV-MK 224,26sthitirdvātriṃśatsāgaropamāḥ sādhikāḥ; utkṛṣṭā trayastriṃśatsāgaropamāḥ | sarvārthasiddhejaghanyo- TARVV-MK 224,27tkṛṣṭā ca trayastriṃśatsāgaropamā | yaḥ prabhāvaḥ sarvārthasiddhaikadevasya nāsau sarvavijayādidevā- TARVV-MK 224,28nām ityevamādiviśeṣapratipattyarthaṃ vijayādibhyaḥ sarvārthasiddhasya pṛthaggrahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 4.19.4graiveyakādīnāṃ pṛthaggrahaṇaṃ kalpātītatvanirjñāpanārtham | TARVV-MK 224,29saugharmādayaḥ acyutāntā dvādaśa TARVV-MK 224,30kalpāḥ, tato'nye kalpātītā ityetasya nirjñāpanārthaṃ graiveyakādīnāṃ pṛthak grahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 4.19.5navaśabdasya vṛttyakaraṇaṃ anudiśasūcanārtham | TARVV-MK 224,31 navaśabdasya graiveyakaśabdena vṛttiḥ kartavyā TARVV-MK 224,32navagraiveyakeṣviti, tadakaraṇam anyānyapi nava santi ityetasya sūcanārtham, tena anudiśasaṃgrahaḥ TARVV-MK 225,01kṛto bhavati | itarathā hi laghvarthā vṛttiḥ kriyeta | kimidamanudiśamiti ? pratidiśamityarthaḥ | TARVV-MK 225,02dikśabdasya śaratprabhṛtiṣu pāṭhāt ḍaḥ anudiśaṃ vimānāni anudiśavimānāni | TARVV-MK 225,03ākārānto vā diśāśabdo dikparyāyavācī iti tenānorvṛttiḥ | TARV-MK 4.19.6uparyuparītyanena dvayordvayorabhisaṃbandhaḥ | TARVV-MK 225,04 āgamā'pekṣayā vyavasthā bhavati iti uparyu- TARVV-MK 225,05parītyanena dvayordvayorabhisaṃbandho veditavyaḥ | prathamau saudharmaiśānakalpau, tayorupari sānatkumāra- TARVV-MK 225,06māhendrau | tayorupari brahmalokabrahmottarau | tayorupari lāntavakāpiṣṭhau | tayorupari śukramahā- TARVV-MK 225,07śukrau | tayorupari śatārasahasrārau | tayorupari ānataprāṇatau | tayorupari āraṇā'cyutau | TARV-MK 4.19.7pratyekamindrasaṃbandho madhye pratidvayam | TARVV-MK 225,08 pratyekamindrasaṃbandho veditavyaḥ, madhye prati- TARVV-MK 225,09dvayam | saudharmaiśānakalpayordvāvindrau | sānatkumāramāhendrayordvau | brahmalokabrahmottarayorekaḥ TARVV-MK 225,10brahmā nāma | lāntavakāpiṣṭhayoreko lāntavā''khyaḥ | śukramahāśukrayorekaḥ śukrasaṃjñaḥ | TARVV-MK 225,11śatārasahasrārayorekaḥ śatāranāmā | ānataprāṇatayordvau | āraṇā'cyutayordvau | TARV-MK 4.19.8tathā cottarayoḥ pṛthagvacanamarthavat | TARVV-MK 225,12 evaṃ kṛtvā uttarayoḥ pṛthagvacanamarthavat bhavati- TARVV-MK 225,13ānataprāṇatayorāraṇā'cyutayoriti | itarathā hi laghvartha eka eva dvandvaḥ kriyeta | tadyathā- TARVV-MK 225,14asmād bhūmitalānnavanavatiryojanasahasrāṇi catvāriṃśacca yojanānyutpatya saudharmaiśānakalpau TARVV-MK 225,15bhavataḥ | tayorekatriṃśad vimānaprastārāḥ — ṛtu-candra-vimala-valgu-vīra-aruṇa-nandana-nalina- TARVV-MK 225,16lohita-kāñcana-vañcan-māruta-ṛddhīśa-vaiḍūrya-rucaka-rucira-aṅka-sphaṭika-tapanīya-megha-hāridra- TARVV-MK 225,17padma-lohitākṣa-vajra-nandyāvarta-prabhaṅkara-piṣṭaka-gaja-mastaka-citraprabhāsaṃjñāḥ | mandaracūli- TARVV-MK 225,18kāyā upari ṛtuvimānam, tayorantaraṃ vālāgramātram | ṛtuvimānāccatasṛṣu dikṣu catasro TARVV-MK 225,19vimānaśreṇyo nirgatāḥ, pratyekaṃ dviṣaṣṭivimānasaṃkhyāḥ | vidikṣu puṣpaprakīrṇakavimānāni | TARVV-MK 225,20evam ekaikaśreṇīvimānahānirāprabhāvimānādveditavyā | ekaikaprastārāntaramasaṃkhyeyāni TARVV-MK 225,21yojanaśatasahasrāṇi | tatra prabhāsaṃjñādindrakavimānād dakṣiṇasyāṃ diśi śreṇyāṃ dvātriṃśadvimāna- TARVV-MK 225,22saṃkhyāyāmaṣṭādaśaṃ śreṇīvimānaṃ tatkalpavimānam | tasya svastika — vardhamāna-viśrutākhyāstrayaḥ TARVV-MK 225,23prākārāḥ | tatra bāhyaprākārāntaranivāsīni anīkāni pāriṣadāśca | madhyaprākārāntara- TARVV-MK 225,24nivāsinastridaśasacivāḥ, abhyantaraprākāranivāsī devarājaḥ śakraḥ saudharma iti cocyate | TARVV-MK 225,25tasya vimānasya catasṛṣu dikṣu catvāri nagarāṇi — kāñcana-aśokamandira-masāra-galvasaṃjñāni | TARVV-MK 225,26tasya dvātriṃśadvimānaśatasahasrāṇi, trayastriṃśat trāyastriṃśāḥ, caturaśītirātmarakṣasahasrāṇi, TARVV-MK 225,27tisraḥ pariṣadaḥ, saptānīkāni, caturaśītiḥ sāmānikasahasrāṇi, catvāro lokapālāḥ, padmā TARVV-MK 225,28śivā sujātā sulasā añjukā kālindī śyāmā bhānurityetā aṣṭāvagramahiṣyaḥ | anyāni TARVV-MK 225,29catvāriṃśadvallabhikānāṃ devīnāṃ sahasrāṇi | sarvāścaitā agramahiṣyo vallabhikāśca pratyekaṃ TARVV-MK 225,30pañcapalyopamasthitikāḥ ṣoḍaśadevīsahasraparivṛtāḥ | ekaikā cā'gramahiṣī vallabhikā ca TARVV-MK 225,31ṣoḍaśadevīrūpasahasravikaraṇasamarthā | tatra śakrasyābhyantarapariṣat samitā nāma, dvādaśa- TARVV-MK 226,01sahasrāṇi devānāṃ pañcapalyopamāyuṣām | candrā nāma madhyapariṣat caturdaśasahasrāṇi devānāṃ TARVV-MK 226,02catuḥpalyopamāyuṣām | jāturnāma bāhyapariṣat ṣoḍaśasahasrāṇi devānāṃ tripalyopamāyuṣām | TARVV-MK 226,03ābhyantarapariṣadi devānāmekaikasya devasya devyaḥ saptaśatasaṃkhyāḥ ardhatṛtīyapalyopamasthitayaḥ | TARVV-MK 226,04madhyamapariṣadi devānāmekaikasya devasya devyaḥ ṣaṭśatasaṃkhyāḥ dvipalyopamasthitayaḥ | bāhya- TARVV-MK 226,05pariṣadi devānāmekaikasya devasya devyaḥ pañcaśatasaṃkhyāḥ adhyardhapalyopamasthitayaḥ, tāvaddevī- TARVV-MK 226,06rūpavikaraṇasamarthāḥ | aṣṭānāmapi agramahiṣīṇāmabhyantarapariṣat saptadevīśatāni | madhyama- TARVV-MK 226,07pariṣat ṣaḍdevīśatāni | bāhyapariṣat pañcadevīśatāni | etāsu tisṛṣu api pariṣatsu TARVV-MK 226,08devyaḥ ardhatṛtīyapalyopamasthitayaḥ | padātyaśvagajavṛṣabharathanartakīgandharvākhyāni saptānī- TARVV-MK 226,09kāni palyopamasthitīni | anīkamahattarāśca palyopamāyuṣaḥ | tatra vāyurnāma padātyanīka- TARVV-MK 226,10mahattaraḥ saptabhiḥ kakṣābhiḥ parivṛtaḥ | prathamā kakṣā caturaśītiḥ padātiśatasahasrāṇi | TARVV-MK 226,11dvitīyā taddviguṇā | evaṃ dviguṇā dviguṇā padātisaṃkhyā āsaptamyāḥ | hariraśvānīka- TARVV-MK 226,12mahattaraḥ | airāvato gajānīkamahattaraḥ | dāmayaṣṭirvṛṣabhānīkamahattaraḥ | mātalī rathānīka- TARVV-MK 226,13mahattaraḥ | nīlāñjanā nartakīgaṇamahattarikā | ariṣṭayaśasko nāma gandharvānīkamahattaraḥ | TARVV-MK 226,14eṣāṃ ṣaṇṇāmapyanīkānāṃ saṃkhyā padātisaṃkhyayā tulyā, saiṣā vikriyākṛtā | prākṛtī tu TARVV-MK 226,15ekaikasyānīkasya ṣaṭchatasaṃkhyā | teṣāṃ prākṛtānāṃ devānāṃ pratyekaṃ ṣaṭchatasaṃkhyānāmekaikasya TARVV-MK 226,16devasya ṣaṭdevīśatāni | ekaikā cātra devī ṣaḍdevīrūpavikaraṇasamarthā ardhapalyopamasthitikā | TARVV-MK 226,17saptānāmapyanīkamahattarāṇāmekaikasya ṣaṭdevīśatāni | ekaikā cātra devī devīṣaḍrūpavikaraṇa- TARVV-MK 226,18samarthā ardhapalyopamasthitikā | ātmarakṣāṇāṃ caturaśītisahasrasaṃkhyānāṃ palyopamāyaṣāmekai- TARVV-MK 226,19kasya dve dve devīśate | ekaikā cātra devī ṣaḍdevīrūpavikaraṇasamarthā ardhapalyopamasthitikā | TARVV-MK 226,20śakrasya bālako nāmā''bhiyogyaḥ palyopamāyuḥ, jambūdvīpapramāṇāyāmayānavimānavikriyā- TARVV-MK 226,21samarthaḥ | tasya ṣaḍdevīśatāni | ekaikā cātra ṣaḍdevīrūpavikaraṇasamarthā ardhapalyopama- TARVV-MK 226,22sthitikā | prācyāṃ diśi svayaṃprabhe vimāne somo lokapālaḥ ardhatṛtīyapalyopamāyuḥ | TARVV-MK 226,23tasya catvāri sāmānikasahasrāṇi ardhatṛtīyapalyopamāyūṃṣi | catvāri devīsahasrāṇi TARVV-MK 226,24ardhatṛtīyapalyopamāyūṃṃṣi | catasro'gramahiṣyaḥ ardhatṛtīyapalyopamāyuṣaḥ | somasyābhyantara- TARVV-MK 226,25pariṣat īṣā nāma pañcapañcāśaddevāḥ sapādapalyopamāyuṣaḥ | dṛḍhā nāma madhyamapariṣat catvāri TARVV-MK 226,26devaśatāni sapādapalyopamāyūṃṃṣi | caturantā nāma bāhyapariṣat pañcadevaśatāni sapāda- TARVV-MK 226,27palyopamāyūṃṃṣi | apācyāṃ diśi varajyeṣṭhe vimāne yamo nāma lokapālaḥ | śeṣaṃ somavat | TARVV-MK 226,28pratīcyāṃ diśi añjane vimāne varuṇo nāma lokapālaḥ pādonatripalyopamāyuḥ | īṣā nāma TARVV-MK 226,29tasyā'bhyantarapariṣat ṣaṣṭirdevā adhyardhapalyopamāyuṣaḥ | madhyā dṛḍhā pañcadevaśatāni deśo- TARVV-MK 226,30nādhyardhapalyopamāyūṃṣi | bāhyā caturantā ṣaḍdevaśatāni deśādhikādhyardhapalyopamāyūṃṃṣi | TARVV-MK 226,31tisṛṣvapi pariṣatsu svabhartṛsthitayo devyaḥ | śeṣaṃ somavat | udīcyāṃ diśi valguvimāne TARVV-MK 226,32vaiśravaṇo nāma lokapālaḥ tripalyopamāyuḥ, tasyā'bhyantarapariṣat īṣā, saptatirdevāḥ adhyardha- TARVV-MK 226,33palyopamāyuṣaḥ | madhyā dṛḍhā ṣaḍdevaśatāni deśonādhyardhapalyopamāyūṃṃṣi | bāhyā caturantā TARVV-MK 226,34saptadevaśatāni sapādapalyopamāyūṃṃṣi | tisṛṣvapi pariṣatsu svabhartṛsthitayo devyaḥ | TARVV-MK 227,01śeṣaṃ somavat | caturṇāmapi lokapālānāmekaikasyā'rdhacaturthakoṭīsaṃkhyā apsarasaḥ | saudharmendraka- TARVV-MK 227,02vimānānām ekatriṃśacchreṇīvimānānāṃ catvāri sahasrāṇi trīṇi śatāni ekasaptatyadhi- TARVV-MK 227,03kāni | puṣpaprakīrṇakavimānānām ekatriṃśacchatasahasrāṇi pañcanavatiḥ sahasrāṇi pañca- TARVV-MK 227,04śatānyaṣṭanavatyadhikāni | tānyetāni samuditāni dvātriṃśadvimānaśatasahasrāṇi bhavantītyuktaḥ TARVV-MK 227,05saudharmakalpaḥ | TARVV-MK 227,06tathā tasmāt prabhāvimānāt udakchreṇyāṃ dvātriṃśadvimānaviracitāyāṃ yadaṣṭādaśaṃ TARVV-MK 227,07tatkalpavimānam | tasya parivāravarṇanā pūrvavadveditavyā | tasyādhipatiḥ — aiśāno devarājaḥ | TARVV-MK 227,08yasyā'ṣṭāviṃśatirvimānaśatasahasrāṇi, trayastriṃśattrāyastriṃśā devāḥ, aśītiḥ sāmānika- TARVV-MK 227,09sahasrāṇi, tisraḥ pariṣadaḥ, saptānīkāni, aśītirātmarakṣasahasrāṇi, catvāro lokapālāḥ | TARVV-MK 227,10śrīmatī susīmā vasumitrā vasundharā jayā jayasenā amalā prabhā cetyaṣṭāvagramahiṣyaḥ sapta- TARVV-MK 227,11palyopamasthitayaḥ | dvātriṃśadvallabhikāsahasrāṇi saptapalyopamāyūṃṃṣi | abhyantarapariṣatsamitā TARVV-MK 227,12daśadevasahasrāṇi saptapalyopamāyūṃṃṣi | candrā madhyamā pariṣat dvādaśadevasahasrāṇi ṣaṭpalyo- TARVV-MK 227,13pamāyūṃṃṣi | jāturbāhyapariṣat caturdaśadevasahasrāṇi pañcapalyopamāyūṃṃṣi | laghuparākramaḥ TARVV-MK 227,14padātyanīkamahattaraḥ, amitagatiḥ aśvānīkamahattaraḥ, drumakānto vṛṣabhānīkamahattaraḥ, kinnaro TARVV-MK 227,15rathānīkamahattaraḥ, puṣpadanto gajānīkamahattaraḥ, gītayaśā gandharvānīkamahattaraḥ, śvetā nartakī- TARVV-MK 227,16gaṇamahattarikā | tatra padātyanīkamahattarasya prathamā kakṣā aśītirdevasahasrāṇi, dvitīyā tad- TARVV-MK 227,17dviguṇā, evaṃ dviguṇā dviguṇā ā saptamyāḥ | evaṃ śeṣāṇāmapyanīkānāṃ vikriyāsaṃkhyā | ta TARVV-MK 227,18aite sarve anīkadevāḥ tanmahattarāśca sādhikapalyopamāyuṣaḥ | aiśānasya dakṣiṇasyāṃ diśi TARVV-MK 227,19same vimāne somo nāma lokapālaḥ, ardhapañcapalyopamāyuḥ | tasyābhyantarapariṣat ṣaṣṭirdevāḥ | TARVV-MK 227,20madhyamamariṣat pañcadevaśatāni | bāhyapariṣat ṣaḍdevaśatāni sapta ca devāḥ | aparasyāṃ TARVV-MK 227,21diśi sarvatobhadre yamo lokapālaḥ ardhapañcamapalyopamāyuḥ | śeṣaḥ somavat | uttarasyāṃ diśi TARVV-MK 227,22subhadre varuṇo lokapālaḥ pañcapalyopamāyuḥ | tasyābhyantarapariṣadaśītirdevāḥ | madhyamapariṣat TARVV-MK 227,23saptadevaśatāni | bāhyapariṣadaṣṭau devaśatāni | pūrvasyāṃ diśi amite vimāne vaiśravaṇo TARVV-MK 227,24lokapālaḥ pādonapañcapalyopamāyuḥ | tasyābhyantarapariṣat saptatirdevāḥ | madhyamapariṣat TARVV-MK 227,25ṣaḍdevaśatāni | bāhyapariṣat saptadevaśatāni | īśānasya puṣpako nāma ābhiyogyo devaḥ TARVV-MK 227,26bālakatulyaḥ jambūdvīpapramāṇapuṣpakayānavimānavikaraṇasamarthaḥ | śeṣaḥ śakravanneyaḥ | evamuttara- TARVV-MK 227,27śreṇivimānapuṣpakaprakīrṇakādhipatirīśāno varṇitaḥ | TARVV-MK 227,28prabhāvimānādūrdhvaṃ bahūni yojanasahasrāṇi utpatya sānatkumāramāhendrakalpau bhavataḥ | TARVV-MK 227,29tayoḥ saptavimānaprastārāḥ — añjana-vanamāla-nāga-garuḍa-lāṅgala-balabhadra-cakrābhidhānāḥ | TARVV-MK 227,30tatrāñjanavimānāccatasṛṣvapi dikṣu catasro vimānaśreṇyo nirgatāḥ | vidikṣu TARVV-MK 227,31puṣpaprakīrṇakavimānāni | tatraikaikasyāṃ vimānaśreṇyām ekatriṃśadvimānāni ekai- TARVV-MK 227,32kahīnānyācakrāt | teṣāmantarāṇyapi bahūni yojanaśatasahasrāṇi | cakrākhyādanta- TARVV-MK 227,33vimānād dakṣiṇaśreṇyāṃ pañcaviṃśativimānavirājitāyāṃ pañcadaśaṃ kalpavimānaṃ saudharma- TARVV-MK 227,34kalpavimānasadṛśam | tasyādhipatiḥ sānatkumāro devarājaḥ | tasya dvādaśavimānaśata- TARVV-MK 228,01sahasrāṇi, trayastriṃśattrāyastriṃśā devāḥ, dvisaptatiḥ sāmānikasahasrāṇi, tisraḥ pariṣadaḥ, TARVV-MK 228,02saptānīkāni, dvisaptatiḥ ātmarakṣasahasrāṇi, catvāro lokapālāḥ | aṣṭāvagramahiṣyaḥ TARVV-MK 228,03śakrāgramahiṣīsamānā navapalyopamāyuṣaḥ | ekaikā cātrā'ṣṭābhiḥ devīsahasraiḥ parivṛtāḥ TARVV-MK 228,04dvātriṃśaddevīsahasravikaraṇasamarthāḥ | aṣṭāvanyāni vallabhikānāṃ sahasrāṇi tāvadāyurvikaraṇa- TARVV-MK 228,05samarthāni | samitā'bhyantarapariṣadaṣṭau devasahasrāṇi sādhikārdhacaturthasāgaropamāyūṃṣi | candrā TARVV-MK 228,06madhyamapariṣad daśadevasahasrāṇi sādhikārdhacaturthasāgaropamāyūṃṣi | jāturbāhyapariṣat dvādaśa- TARVV-MK 228,07devasahasrāṇi sādhikārdhacaturthasāgaropamāyūṃṣi | abhyantarapariṣaddevānām ekaikasya saptadevī- TARVV-MK 228,08śatāni pañcapalyopamāyūṃṣi | madhyamapariṣaddevānām ekaikasya, ṣaḍdevīśatāni pañcapalyo- TARVV-MK 228,09pamāyūṃṣi | bāhyapariṣaddevānām ekaikasya pañcadevīśatāni pañcapalyopamāyūṃṣi | sarvāṇi TARVV-MK 228,10ca tāni tāvadvikriyāsamarthāni | tasyānīkamahattarāḥ śakrānīkamahattarasamānā ardhacaturtha- TARVV-MK 228,11sāgaropamāyuṣaḥ | padātīnāṃ prathamakakṣā dvisaptatisahasrāṇi | dvitīyā taddviguṇā | evaṃ TARVV-MK 228,12dviguṇā dviguṇā ā saptamyāḥ | tathā śeṣeṣvapi ṣaṭsu anīkeṣu anīkamahattarāṇāmekaikasya TARVV-MK 228,13trīṇi devīśatāni pañcapalyopamāyūṃṣi | ātmarakṣadevānām ekaikasya devīśataṃ pañcapalyo- TARVV-MK 228,14pamāyuḥ | bālakanāmābhiyogyadevasyā''yuḥ ardhacaturthāni sāgaropamāṇi | trīṇi devīśatāni TARVV-MK 228,15pañcapalyopamāyūṃṣi | pūrvādiṣu dikṣu svayaṃprabha-varajyeṣṭha-svayaṃjana-valguvimānavāsinaḥ somayama- TARVV-MK 228,16varuṇavaiśravaṇāḥ catvāro lokapālāḥ | eṣāmekaikasya daśa daśa sāmānikaśatāni, daśadaśadevī- TARVV-MK 228,17śatāni, catasro'gramahiṣyaḥ, tisraḥ pariṣadaḥ | sāgaropamatrayasthitī somayamau | pādādhikatā- TARVV-MK 228,18vadāyurvaruṇaḥ | ardhādhikatāvadāyurvaiśravaṇaḥ | somayamayorabhyantarapariṣaccatvāriṃśad devāḥ | TARVV-MK 228,19madhyamapariṣat trīṇi devaśatāni | bāhyapariṣaccatvāri devaśatāni | varuṇasyā'bhyantara- TARVV-MK 228,20pariṣatpañcāśad devāḥ | madhyā catvāri devaśatāni | bāhyā pañcadevaśatāni | vaiśravaṇasya TARVV-MK 228,21abhyantarapariṣat paṣṭirdevāḥ | madhyā pañcadevaśatāni | bāhyā pariṣat ṣaḍdevaśatāni | TARVV-MK 228,22catasṛṣvapi abhyantarapariṣatsu devānāmāyuḥ trīṇi sāgaropamāṇi | ekaikasya devīśatam | TARVV-MK 228,23catasṛṣvapi madhyamapariṣatsu devānāmāyuḥ deśonāni trīṇi sāgaropamāṇi | ekaikasya pañcasapta- TARVV-MK 228,24tirdevyaḥ | catasṛṣvapi bāhyapariṣatsu devā ardhatṛtīyasāgaropamāyuṣaḥ, ekaikasya pañcāśad devyaḥ | TARVV-MK 228,25tasmāccakravimānāduttarasyāṃ diśi śreṇyāṃ pañcaviṃśativimānamaṇḍitāyāṃ pañcadaśaṃ TARVV-MK 228,26kalpavimānaṃ pūrvoktavarṇanam | tasyeśvaro mahendro devarājaḥ | yasyā'ṣṭau vimānaśatasahasrāṇi, TARVV-MK 228,27trayastriṃśattrāyastriṃśā devāḥ, saptatiḥ sāmānikasahasrāṇi, tisraḥ pariṣadaḥ, saptatirātmarakṣa- TARVV-MK 228,28sahasrāṇi, catvāro lokapālāḥ, aiśānāgramahiṣītulyasaṃjñā aṣṭāvagramahiṣyaḥ ekādaśapalyo- TARVV-MK 228,29pamāyuṣaḥ | aṣṭau cāsya vallabhikānāṃ sahasrāṇi tāvadāyūṃṃṣi | śeṣaḥ sānatkumārāgramahiṣī- TARVV-MK 228,30vallabhikāvat | samitā'bhyantarapariṣat ṣaḍdevasahasrāṇi | candrā madhyamapariṣat aṣṭau- TARVV-MK 228,31devasahasrāṇi | jāturbāhyapariṣat daśadevasahasrāṇi | tisṛṣvapi pariṣatsu devānāṃ sānatkumāra- TARVV-MK 228,32pariṣaddevasthiteradhikā sthitiḥ | śeṣo devīgaṇaparimāṇāyurvikriyāsāmarthyādividhiḥ sānatku- TARVV-MK 228,33mārapariṣadvat | anīkamahattarāṇāmākhyā aiśānavadveditavyāḥ | padātyanīkasya prathamakakṣā sapta- TARVV-MK 228,34tirdevasahasrāṇi, dvitīyā taddviguṇā, evaṃ dviguṇā dviguṇā ā saptamyāḥ | tathā śeṣeṣvapi ṣaṭsu TARVV-MK 229,01anīkeṣu | anīkamahattarāṇām ekaikasya trīṇi devīśatāni | ekaikā cā'tra saptapalyopama- TARVV-MK 229,02sthitikā | ātmarakṣāṇāmāyuḥ sādhikārdhacaturthāni sāgaropamāṇi | ekaikasya saptapalyopamā- TARVV-MK 229,03yuṣāṃ devīnāṃ śatam | dakṣiṇādiṣu dikṣu sama-sarvatobhadra-subhadra-samitavimānavāsinaḥ somayama- TARVV-MK 229,04varuṇavaiśravaṇalokapālāḥ | ekaikasya daśa daśa sāmānikaśatāni, tāvatsaṃkhyā devyaḥ, catasro'grama- TARVV-MK 229,05hiṣyaḥ, tisraḥ pariṣadaḥ | tatrārdhacaturthasāgaropamasthitirvaruṇaḥ, tadūnasthitirdhanadaḥ, tato'pyūna- TARVV-MK 229,06sthitī somayamau, somayamayorabhyantarapariṣat pañcāśad devāḥ | madhyā catvāri devaśatāni | bāhyā TARVV-MK 229,07pañcadevaśatāni | vaiśravaṇasyā'bhyantarapariṣat ṣaṣṭirdevāḥ | madhyā pañcadevaśatāni | bāhyā TARVV-MK 229,08ṣaḍdevaśatāni | varuṇasyābhyantarapariṣatsaptatirdevāḥ | madhyā ṣaḍdevaśatāni | bāhyā saptadeva- TARVV-MK 229,09śatāni | lokapālacatuṣṭayābhyantarapariṣaddevānāmaikaikasya devīśatam | madhyamapariṣaddevānāṃ TARVV-MK 229,10ekaikasya saptatirdevyaḥ | bāhyapariṣaddevānām ekaikasya pañcāśaddevyaḥ | āyuśca teṣāṃ yathā- TARVV-MK 229,11saṃkhyaṃ sādhikāni samāni deśonāni ca trīṇi sāgaropamāṇi | puṣpakayānavimānābhiyogyadevaḥ TARVV-MK 229,12sādhikārdhacaturthasāgaropamāyuḥ | tasya devānāṃ sādhikadvisāgarāyuṣāṃ śatam | TARVV-MK 229,13cakravimānādūrdhvaṃ bahūni yojanaśatasahasrāṇi utpatya brahmalokabrahmottarakalpau staḥ | TARVV-MK 229,14tayoścatvāro vimānaprastārāḥ — ariṣṭo devasamito brahma brahmottara iti | ariṣṭavimānācca TARVV-MK 229,15catasṛṣvapi dikṣu catasro vimānaśreṇyo nirgatāḥ caturviṃśativimānagaṇanāḥ | vidikṣu puṣpa- TARVV-MK 229,16prakīrṇakāni | evamekaikaśreṇivimānahānyānetavyā ā brahmottarāt | teṣāṃ prastārāṇāmanta- TARVV-MK 229,17rāṇyapi bahūni yojanaśatasahasrāṇi | brahmottaravimānād dakṣiṇaśreṇyām ekaviṃśativimāna- TARVV-MK 229,18virājitāyāṃ dvādaśaṃ kalpavimānaṃ pūrvoktavarṇanam | tasyādhipatiḥ brahmo devarājaḥ | yasya TARVV-MK 229,19sādhike dve vimānaśatasahasre, trayastriṃśattrāyastriṃśāḥ devāḥ, ṣaṭtriṃśat sāmānikasahasrāṇi, TARVV-MK 229,20tisraḥ pariṣadaḥ, saptānīkāni, ṣaḍtriṃśadātmarakṣasahasrāṇi, catvāro lokapālāḥ | padmādayaḥ TARVV-MK 229,21śakrāgramahiṣītulyasaṃjñā aṣṭāvagramahiṣyaḥ trayodaśapalyopamasthitayaḥ caturdevīsahasraparivṛtāḥ | TARVV-MK 229,22dve ca vallabhikāsahasre trayodaśapalyopamasthitike | ekaikāgramahiṣī vallabhikā catuṣṣaṣṭidevī- TARVV-MK 229,23rūpasahasravikaraṇasamarthā | samitābhyantarapariṣat catvāri devasahasrāṇi aṣṭasāgaropamāyūṃṣi | TARVV-MK 229,24candrā madhyamapariṣat ṣaḍdevasahasrāṇi deśonāṣṭasāgaropamāyūṃṣi | jāturbāhyā aṣṭau deva- TARVV-MK 229,25sahasrāṇi aṣṭasāgaropamāyūṃṣi | abhyantarapariṣaddevānāmekaikasya pañcāśad devyaḥ | madhyama- TARVV-MK 229,26pariṣaddevānāṃ catvāriṃśad devyaḥ | bāhyapariṣaddevānāṃ triṃśad devyaḥ | vāyvādayaḥ saptānī- TARVV-MK 229,27kamahattarā ardhāṣṭamasāgaropamāyuṣaḥ | tatra vāyoḥ padātyanīkamahattarasya prathamakakṣā ṣaṭ- TARVV-MK 229,28triṃśatsahasrāṇi, dvitīyā taddviguṇā, evaṃ dviguṇā dviguṇā ā saptamyāḥ | sarveṣāmanīkamahatta- TARVV-MK 229,29rāṇāmekaikasya ardhatṛtīyāni devīśatāni | catasro'gramahiṣyaḥ | ātmarakṣadevānāmāyuḥ ardhā'ṣṭa- TARVV-MK 229,30māni sāgaropamāṇi | ekaikasya pañcāśad devyaḥ | bālakābhiyogyadevo'pi tāvadāyurdevīkaḥ | TARVV-MK 229,31pūrvādiṣu dikṣu svayaṃprabhavarajyeṣṭhasvayaṃjanavalguvimānanivāsinaḥ somayamavaruṇavaiśravaṇā loka- TARVV-MK 229,32pālāḥ | teṣāmekaikasya pañca sāmānikaśatāni, pañca devīśatāni, catasro'gramahiṣyaḥ | TARVV-MK 229,33ardhāṣṭamasāgaropamāyurdhanadaḥ | tadūnāyurvaruṇaḥ | tato'pyūnasthitī somayamau | somayamayorabhyantara- TARVV-MK 229,34pariṣat triṃśaddevāḥ | madhyā dve devaśate | bāhyā trīṇidevaśatāni | varuṇasyābhyantarapariṣaccatvā- TARVV-MK 229,35riṃśad devāḥ | madhyā trīṇi devaśatāni | bāhyā catvāri devaśatāni | vaiśravaṇasyābhyantara- TARVV-MK 229,36pariṣat pañcāśad devāḥ | madhyā catvāri devaśatāni | bāhyā pañca devaśatāni | catasṛṣu TARVV-MK 229,37abhyantarapariṣatsu devānāmāyuraṣṭau sāgaropamāṇi | madhyamapariṣaddevānāṃ deśonānyaṣṭau TARVV-MK 230,01sāgaropamāṇi | bāhyapariṣaddevānāṃ tānyevārdhāṣṭamāni | teṣāṃ devyo yathāsaṃkhyaṃ pañcā- TARVV-MK 230,02śaccatvāriṃśat triṃśacca veditavyāḥ | TARVV-MK 230,03brahmottarāduttaraśreṇyāmekaviṃśativimānāyāṃ dvādaśaṃ kalpavimānaṃ pūrvavat | tasyādhipatiḥ TARVV-MK 230,04brahmottaraḥ | yasya nyūne dve vimānaśatasahasre, trayastriṃśattrāyastriṃśā devāḥ, dvātriṃśatsāmānika- TARVV-MK 230,05sahasrāṇi, tisraḥ pariṣadaḥ, saptānīkāni, dvātriṃśadātmarakṣasahasrāṇi, catvāro lokapālāḥ, TARVV-MK 230,06aiśānendrāgramahiṣītulyasaṃjñā aṣṭāvagramahiṣyaḥ pañcadaśapalyopamāyuṣaḥ, dve ca vallabhikāsahasre TARVV-MK 230,07tāvadāyuṣī | avaśiṣṭaṃ brahmendravat | brahmottarasyābhyantarapariṣat samitā dve devasahasre | candrā TARVV-MK 230,08madhyā catvāri devasahasrāṇi | jāturbāhyā ṣaḍdevasahasrāṇi | avaśiṣṭaṃ brahmendrapariṣadvat | TARVV-MK 230,09puṣpakābhiyogyo'pi tadvadeva | padātyanīkasya prathamakakṣā dvātriṃśad devasahasrāṇi | itarad TARVV-MK 230,10brahmendravat | ātmarakṣāśca tadvadeva | dakṣiṇādidikṣu somādayo lokapālā brahmendravanneyāḥ | TARVV-MK 230,11brahmottaravimānādūrdhvaṃ bahuyojanaśatasahasrāṇi utpatya lāntavakāpiṣṭhau kalpau bhavataḥ | TARVV-MK 230,12yayordvau vimānaprastārau brahmahṛdayalāntavākhyau | tatra lāṃtavavimānād dakṣiṇaśreṇyām ekānna- TARVV-MK 230,13viṃśativimānaviracitāyāṃ navamaṃ kalpavimānaṃ pūrvoktaparivāram | tasyādhipatirlāntavo nāma TARVV-MK 230,14devarājaḥ | yasyādhikāni pañcaviṃśativimānasahasrāṇi, trayastriṃśat trāyastriṃśā devāḥ, TARVV-MK 230,15caturviṃśatiḥ sāmānikasahasrāṇi, tisraḥ pariṣadaḥ, saptānīkāni, caturviṃśatirātmarakṣa- TARVV-MK 230,16sahasrāṇi, catvāro lokapālāḥ, śakrāgramahiṣīsamānasaṃjñā aṣṭāvagramahiṣyaḥ saptadaśapalyopa- TARVV-MK 230,17māyuṣaḥ, pratyekaṃ dvābhyāṃ devīsahasrābhyāṃ parivṛtāḥ | anyāni ca vallabhikānāṃ tāvadāyuṣāṃ TARVV-MK 230,18pañcaśatāni | ekaikā cātrāgramahiṣī vallabhikā ca ekaṃ devīśatasahasramaṣṭāviṃśati ca devī- TARVV-MK 230,19sahasrāṇi vikaroti | samitā'bhyantarapariṣat ekaṃ devasahasram | tatraikaikasya sādhikāni daśa- TARVV-MK 230,20sāgaropamāṇi āyuḥ, saptāśītiśca devyaḥ | madhyā candrā dve devasahasre | atraikaikasya deśonāni TARVV-MK 230,21daśasāgaropamāṇyāyuḥ, pañcasaptatiśca devyaḥ | jāturbāhyā catvāri devasahasrāṇi | tatraikaikasya TARVV-MK 230,22madhyapariṣaddevāyuṣaḥ kiñcinnyūnamāyuḥ, triṣaṣṭiśca devyaḥ | bālakābhiyogyo bāhya- TARVV-MK 230,23pariṣatsamāyuḥ, ṣaṣṭiścāsya devyaḥ | anīkānāṃ tanmahattarāṇāṃ cāyuḥ madhyamapariṣadāyuṣaḥ TARVV-MK 230,24kiñcinnyūnamāyuḥ | sarveṣāṃ prathamakakṣā caturviṃśatiḥ sahasrāṇi | tato dviguṇā dviguṇā ā TARVV-MK 230,25saptamyāḥ | tatraikaikasya devasya mahattarasya ca ṣaṣṭirdevyaḥ | pūrvādiṣu dikṣu svayaṃprabha-varajyeṣṭha- TARVV-MK 230,26svayaṃjana-valguvimānanivāsinaḥ somādayaścatvāro lokapālāḥ | tatraikaikasya catvāri sāmāni- TARVV-MK 230,27kaśatāni, ardhatṛtīyāni devīśatāni, catasro'gramahiṣyaḥ, tisraḥ pariṣadaḥ | jātupariṣatsadṛśā- TARVV-MK 230,28yurvaiśravaṇaḥ | tato nyūnāyurvaruṇaḥ | tato nyūnāyuṣau somayamau | somayamayorabhyantarapariṣadviṃśati- TARVV-MK 230,29rdevāḥ, madhyā devaśatam, bāhyā dve devaśate | varuṇasyābhyantarapariṣattriṃśad devāḥ, madhyā dve TARVV-MK 230,30devaśate, bāhyā trīṇi devaśatāni | vaiśravaṇasyābhyantarapariṣaccatvāriṃśad devāḥ, madhyā trīṇi TARVV-MK 230,31devaśatāni, bāhyā catvāri devaśatāni | sarvābhyantarapariṣaddevānāmāyurekādaśasāgaropa- TARVV-MK 230,32māṇi | madhyamapariṣaddevānāṃ tānyeva kiñcinnyūnāni | bāhyapariṣaddevānāṃ tato'pi TARVV-MK 230,33kiñcinnyūnāni | teṣāṃ yathākramaṃ pañcaviṃśatiḥ viṃśatiḥ pañcadaśadevyaḥ | TARVV-MK 230,34lāntavavimānāduttaraśreṇyām ekānnaviṃśativimānavirājitāyāṃ navamaṃ kalpavimānaṃ TARVV-MK 230,35pūrvoktavarṇanam | tasyādhipatiḥ kāpiṣṭhaḥ | yasyonāni pañcaviṃśatiḥ vimānasahasrāṇi, TARVV-MK 231,01trayastriṃśattrāyastriṃśā devāḥ, dvāviṃśatiḥ sāmānikasahasrāṇi, tisraḥ pariṣadaḥ, saptānīkāni, TARVV-MK 231,02dvāviṃśatirātmarakṣasahasrāṇi, catvāro lokapālāḥ, śrīmatyādayo'ṣṭāvagramahiṣyaḥ pañcaśata- TARVV-MK 231,03saṃkhyāśca vallabhikā ekānnaviṃśatipalyopamāyuṣaḥ | avaśiṣṭaṃ lāntavendravat, pariṣadaśca | TARVV-MK 231,04sarveṣāmanīkānāṃ prathamakakṣā dvāviṃśatisahasrāṇi, itarallāntavendravat | ātmarakṣādividhiśca TARVV-MK 231,05tathaiva jñeyaḥ | ayaṃ tu viśeṣaḥ lāntavendrajātupariṣatsadṛśāyurvaruṇaḥ | tata ūnāyuḥ vaiśravaṇaḥ | TARVV-MK 231,06tato'pyūnāyuṣau somayamau | TARVV-MK 231,07lāntavavimānādbahūni yojanaśatasahasrāṇi utpatya mahāśukro nāma vimānaprastāro TARVV-MK 231,08bhavati | tato mahāśukravimānāt dakṣiṇaśreṇyām aṣṭādaśavimānaparimaṇḍitāyāṃ dvādaśaṃ kalpa- TARVV-MK 231,09vimānaṃ pūrvoktaparivāram | tasyādhipatiḥ śukro nāma devarājaḥ | yasyādhikāni viṃśatirvimāna- TARVV-MK 231,10sahasrāṇi, trayastriṃśattrāyastriṃśā devāḥ, caturdaśa sāmānikasahasrāṇi, tisraḥ pariṣadaḥ, TARVV-MK 231,11saptānīkāni, caturdaśā''tmarakṣasahasrāṇi, catvāro lokapālāḥ, padmādayo'ṣṭāvagramahiṣyaḥ, TARVV-MK 231,12ekaikā cātra daśabhirdevīsahasraiḥ parivṛtā | vallabhikāśca ardhatṛtīyaśatasaṃkhyāḥ | ekaikā yatrāgra- TARVV-MK 231,13mahiṣī vallabhikā caikaviṃśatipalyopamāyuḥ, dve devīrūpaśatasahasre ṣaṭpañcāśataṃ ca devīrūpasaha- TARVV-MK 231,14srāṇi vikaroti | samitā'bhyantarapariṣat pañcadevaśatāni caturdaśasāgaropamāyūṃṣi | TARVV-MK 231,15tatraikaikasya tricatvāriṃśad devyaḥ | candrā madhyā ekaṃ devasahasraṃ deśonacaturdaśasāgaropamāyuḥ | TARVV-MK 231,16tatraikaikasyāṣṭatriṃśad devyaḥ | jāturbāhyā dve devasahasre madhyamapariṣadūnāyuṣī | atraikaikakasya pañca- TARVV-MK 231,17triṃśad devyaḥ | anīkānāṃ mahattarāṇāṃ ca jātuvadāyuḥ | sarveṣāṃ prathamakakṣā caturdaśadevasahasrāṇi, TARVV-MK 231,18ekaikasya pañcāśad devyaḥ | bālakābhiyogyo'pi tāvadāyurdevīkaḥ, ātmarakṣāśca | pūrvādiṣu TARVV-MK 231,19dikṣu svayaṃprabha-varajyeṣṭha-svayaṃjana-valguvimānavāsinaḥ somādayaścatvāro lokapālāḥ | dhanadasya TARVV-MK 231,20jātuvadāyuḥ, tato'pyūnāyurvaruṇaḥ, tato'pyūnāyuṣau somayamau | tayorabhyantarapariṣadaṣṭadevāḥ | TARVV-MK 231,21madhyā pañcāśat | bāhyā devaśatam | varuṇasyābhyantarapariṣat viṃśatirdevāḥ | madhyā devaśatam | TARVV-MK 231,22bāhyā dve devaśate | vaiśravaṇasyābhyantarapariṣadviṃśatirdevāḥ | madhyā dve devaśate | bāhyā trīṇi TARVV-MK 231,23devaśatāni | sarvābhyantarapariṣaddevānāmāyuḥ pañcadaśasāgaropamāṇi | madhyamapariṣaddevānāmāyu- TARVV-MK 231,24stānyeva deśonāni | bāhyapariṣaddevānāmāyuḥ sārdhacaturdaśasāgaropamāṇi | teṣāṃ yathākramaṃ TARVV-MK 231,25viṃśatiḥ pañcadaśa daśa ca devyo bhavanti | TARVV-MK 231,26mahāśukravimānāduttaraśreṇyām aṣṭādaśavimānaśobhitāyāṃ dvādaśaṃ kalpavimānam | TARVV-MK 231,27tasyādhipatiḥ mahāśukraḥ | yasyonāni viṃśatirvimānasahasrāṇi, trayastriṃśattrāyastriṃśā devāḥ, TARVV-MK 231,28dvādaśa sāmānikasahasrāṇi, tisraḥ pariṣadaḥ, saptānīkāni, dvādaśātmarakṣasahasrāṇi, TARVV-MK 231,29catvāro lokapālāḥ, śrīmatyādayo'ṣṭāvagramahiṣyaḥ ardhatṛtīyaśatasaṃkhyāśca vallabhikāḥ TARVV-MK 231,30trayoviṃśatipalyopamāyuṣaḥ | śeṣaṃ śukravat | tisro'pi pariṣadaḥ śukravadeva veditavyāḥ | TARVV-MK 231,31anīkānāṃ prathamakakṣā dvādaśadevasahasrāṇi | śeṣaṃ śukravat | ātmarakṣāṇāṃ puṣpakābhiyogyasya TARVV-MK 231,32ca tathaiva vidhiḥ | dakṣiṇādiṣu dikṣu sama-sarvatobhadra-subhadra-samitavimānanivāsinaḥ somāda-, TARVV-MK 231,33yaścatvāro lokapālāḥ | śukrajātupariṣatsamasthitirvaruṇaḥ | tata ūnāyurvaiśravaṇaḥ | tato'pyū- TARVV-MK 231,34nāyuṣau somayamau | śeṣaṃ śukravat | TARVV-MK 231,35mahāśukravimānādūrdhvaṃ bahūni yojanaśatasahasrāṇi utpatya sahasrāra ekavimānaprastāro TARVV-MK 231,36bhavati | yatra dakṣiṇottarau śatārasahasrārakalpau | tatra sahasrāravimānād dakṣiṇaśreṇyāṃ saptadaśa- TARVV-MK 232,01vimānagaṇanāyāṃ navamaṃ kalpavimānam | tasyādhipatiḥ śatāro nāma devarājaḥ | yasyādhikāni TARVV-MK 232,02trīṇi vimānasahasrāṇi, trayastriṃśattrāyastriṃśā devāḥ, catvāri sāmānikasahasrāṇi, TARVV-MK 232,03tisraḥ pariṣadaḥ, saptānīkāni, catvāri ātmarakṣasahasrāṇi, catvāro lokapālāḥ, TARVV-MK 232,04padmādayo'ṣṭāvagramahiṣyaḥ pañcaviṃśatipalyopamāyuṣaḥ | ekaikā cātra pañcabhirdevīśataiḥ pari- TARVV-MK 232,05vṛtāḥ pañcadevīrūpaśatasahasrāṇi dvādaśadevīrūpasahasrāṇi vikaroti | dviṣaṣṭirvallabhikā- TARVV-MK 232,06stāvadāyurvikriyāḥ | samitā'bhyantarapariṣadardhatṛtīyāni devaśatāni sādhikaṣoḍaśasāgaro- TARVV-MK 232,07pamāyūṃṣi | teṣāmekaikasyaikaviṃśatirdevyaḥ | candrā madhyā pañcadevaśatāni deśonaṣoḍaśasā- TARVV-MK 232,08garopamāyūṃṣi | teṣām ekaikasyā'ṣṭādaśa devyaḥ | jāturbāhyā ekaṃ devasahasraṃ candrāyurū- TARVV-MK 232,09nāyuḥ, teṣāmekaikasya pañcadaśa devyaḥ | sarveṣāmapyanīkānāṃ mahattarāṇāṃ ca jātuvadāyuḥ | prathama- TARVV-MK 232,10kakṣā catvāri devasahasrāṇi | ekaikasya catvāriṃśad devyaḥ | pūrvādiṣu dikṣu svayaṃprabhādivi- TARVV-MK 232,11mānanivāsinaḥ somādayaścatvāro lokapālāḥ | jātupariṣatsamāyurvaiśravaṇaḥ | tata ūnāyu- TARVV-MK 232,12rvaruṇaḥ, tato'pyūnāyuṣau somayamau | tayorabhyantarapariṣatpañcadevāḥ | madhyā pañcaviṃśati- TARVV-MK 232,13rdevāḥ | bāhyā pañcāśad devāḥ | varuṇasyābhyantarapariṣad daśadevāḥ | madhyā pañcāśad devāḥ | TARVV-MK 232,14bāhyā devaśatam | vaiśravaṇasyābhyantarapariṣat pañcadaśadevāḥ | madhyā devaśatam | bāhyā dve TARVV-MK 232,15devaśate | sarvābhyantarapariṣaddevānāmāyuḥ saptadaśasāgaropamāṇi | madhyamapariṣaddevānāmāyuḥ TARVV-MK 232,16tānyeva deśonāni | bāhyapariṣaddevānāmāyuḥ sārdhāni ṣoḍaśasāgaropamāṇi | teṣāṃ yathā- TARVV-MK 232,17kramaṃ pañcadaśa daśa pañcadevyo bhavanti | TARVV-MK 232,18sahasrāravimānāduttaraśreṇyāṃ saptadaśavimānabhūṣitāyāṃ navamaṃ kalpavimānam | tasyādhipatiḥ TARVV-MK 232,19sahasrāraḥ | yasyonāni trīṇi vimānasahasrāṇi, trayastriṃśattrāyastriṃśā devāḥ, dve sāmāni- TARVV-MK 232,20kasahasre, tisraḥ pariṣadaḥ, saptānīkāni, dve ātmarakṣasahasre, catvāro lokapālāḥ, śrīmatyāda- TARVV-MK 232,21yo'ṣṭāvagramahiṣyaḥ saptaviṃśatipalyopamāyuṣaḥ | śeṣaḥ śatārendravat | pariṣadātmarakṣā'nīkābhi- TARVV-MK 232,22yogyavarṇanā ca śatārendravat | ayaṃ tu viśeṣaḥ — anīkānāṃ prathamakakṣā dve devasahasre | dakṣi- TARVV-MK 232,23ṇādiṣu dikṣu sama-sarvatobhadra-subhadra-samitavimānanivāsinaḥ somādayaścatvāro lokapālāḥ | TARVV-MK 232,24teṣāmekaikasya dve sāmānikadevaśate, triṣaṣṭirdevyaḥ, catasro'gramahiṣyaḥ, tisraḥ pariṣadaḥ | śeṣaḥ TARVV-MK 232,25śatārendravat | śatārendrajātupariṣatsadṛśāyurvaruṇaḥ | tato nyūnāyurdhanadaḥ | tato nyūnāyuṣau TARVV-MK 232,26somayamau | śeṣaḥ śatārendravat | TARVV-MK 232,27sahasrāravimānādūrdhvaṃ bahūni yojanaśatasahasrāṇi utpatya ānataprāṇatāraṇācyutakalpāḥ TARVV-MK 232,28santi | tatra ṣaḍvimānaprastārāḥ — ānata-prāṇata-puṣpaka-sātaka-āraṇa-acyutasaṃjñakāḥ | TARVV-MK 232,29tatrānatavimānāccatasṛṣvapi dikṣu catasro vimānaśreṇyo nirgatāḥ | vidikṣu TARVV-MK 232,30puṣpaprakīrṇakāni | tatraikaikasyāṃ vimānaśreṇyāṃ ṣoḍaśaśreṇivimānāni | evamau- TARVV-MK 232,31pariṣṭeṣu pañcasu vimānaprastāreṣu ekaikaśreṇivimānahānirveditavyā | tatrāraṇā- TARVV-MK 232,32cyutavimānād dakṣiṇaśreṇyām ekādaśavimānaviracitāyāṃ ṣaṣṭhaṃ kalpavimānam | tasyā- TARVV-MK 232,33dhipatirāraṇo nāma devarājaḥ | yasyādhikānyardhacaturthāni vimānaśatāni, trayastriṃśatttrāyatriṃśā TARVV-MK 232,34devāḥ, daśa sāmānikaśatāni, tisraḥ pariṣadaḥ, saptānīkāni, daśātmarakṣaśatāni, catvāro TARVV-MK 232,35lokapālāḥ, padmādayo'ṣṭāvagramahiṣyaḥ aṣṭacatvāriṃśatpalyopamāyuṣaḥ | ekaikā cātrā'rdhatṛtīyaiḥ TARVV-MK 233,01devīśataiḥ parivṛtā daśadevīrūpaśatasahasrāṇi caturviṃśati ca devīrūpasahasrāṇi vikaroti | TARVV-MK 233,02vallabhikāśca pañcadaśa tāvadāyurvikriyāḥ | samitā'bhyantarapariṣat pañcaviṃśatirdevaśatam | TARVV-MK 233,03tatraikaikaḥ sādhikaviṃśatisāgaropamāyurdaśadevīkaḥ | candrā madhyā, ardhatṛtīyāni devaśatāni | tatrai- TARVV-MK 233,04kaikaḥ deśonaviṃśatisāgaropamasthitiraṣṭadevīkaḥ | jāturbāhyā pañcadevaśatāni | tatraikaikaḥ ardhaviṃ- TARVV-MK 233,05śatisāgaropamasthitiḥ ṣaḍdevīkaḥ | anīkānāṃ prathamakakṣā ekaṃ devasahasram | sarveṣāṃ devānāṃ TARVV-MK 233,06tanmahattarāṇāṃ ca ekaikasya triṃśad devyaḥ | ātmarakṣāṇāṃ ca triṃśat | bālakābhiyogyasya candrāyuṣaḥ TARVV-MK 233,07ūnamāyuḥ, triṃśad devyaḥ | pūrvādiṣu dikṣu svayaṃprabhādivimānanivāsinaḥ somādayaścatvāro loka- TARVV-MK 233,08pālāḥ | teṣāmekaikasya sāmānikaśatam | dvātriṃśad devyaḥ, catasro'gramahiṣyaḥ, tisraḥ pari- TARVV-MK 233,09ṣadaḥ | jātusamānāyurvaiśravaṇaḥ | tato nyūnāyurvaruṇaḥ | tato nyūnāyuṣau somayamau | tayo- TARVV-MK 233,10rabhyantarapariṣattrayo devāḥ | madhyā dvādaśa | bāhyā pañcaviṃśatiḥ | varuṇasyābhyantarapariṣat TARVV-MK 233,11pañcadevāḥ | madhyā pañcaviṃśatiḥ | bāhyā pañcāśat | vaiśravaṇasyābhyantarapariṣat ṣaḍdevāḥ | TARVV-MK 233,12madhyā pañcāśat | bāhyā śatam | teṣāṃ yathākramam ekaviṃśatisāgaropamāṇi tānyeva deśo- TARVV-MK 233,13nāni tānyeva cārdhonānyāyuravagantavyam, sapta pañca tisraśca devyo jñeyāḥ | TARVV-MK 233,14āraṇācyutavimānāduttaraśreṇyām ekādaśavimānavibhūṣitāyāṃ ṣaṣṭhaṃ kalpavimānam | TARVV-MK 233,15tasyādhipatiracyuto nāma devarājaḥ | yasyonānyardhacaturthāni vimānaśatāni | trayastriṃśattrā- TARVV-MK 233,16yastriṃśā devāḥ | daśa sāmānikaśatāni | tisraḥ pariṣadaḥ | saptānīkāni | daśa ātma- TARVV-MK 233,17rakṣaśatāni | catvāro lokapālāḥ | śrīmatyādayo'ṣṭāvagramahiṣyaḥ pañcapañcāśatpalyopa- TARVV-MK 233,18māyuṣaḥ, vallabhikāśca pañcadaśa tāvadāyuṣaḥ | avaśiṣṭam āraṇendravat | pariṣadādividhiśca TARVV-MK 233,19tathaiva neyaḥ | ayaṃ tu viśeṣaḥ varuṇo'dhikāyuḥ | tato nyūnāyurdhanadaḥ | tato'pyūnāyuṣau TARVV-MK 233,20somayamau | TARVV-MK 233,21ta ete lokānuyogopadeśena caturdaśendrā uktāḥ | iha dvādaśa iṣyantepūrvoktena krameṇa TARVV-MK 233,22brahmottarakāpiṣṭhamahāśukrasahasrārendrāṇāṃ dakṣiṇendrānuvartitvāt ānataprāṇatakalpayośca TARVV-MK 233,23ekaikendratvāt | TARVV-MK 233,24saudharmavimānasaṃkhyā prāguktā | aiśāne'ṣṭāviṃśatirvimānaśatasahasrāṇi | śreṇivimā- TARVV-MK 233,25nāni caturdaśaśatāni saptapañcāśāni | puṣpaprakīrṇakānāṃ saptaviṃśatiḥ śatasahasrāṇi aṣṭa- TARVV-MK 233,26navatiḥ sahasrāṇi pañcaśatāni tricatvāriṃśāni | sānatkumāre dvādaśavimānaśatasahasrāṇi | TARVV-MK 233,27śreṇivimānānāṃ pañcaśatāni pañcanavatyadhikāni | prakīrṇakānām ekādaśaśatasahasrāṇi TARVV-MK 233,28navanavatiḥ sahasrāṇi catvāri śatāni pañcottarāṇi | māhendre'ṣṭau vimānaśatasahasrāṇi | TARVV-MK 233,29śreṇivimānānām ekaṃ śataṃ ṣaṇṇavatyadhikam | prakīrṇakānāṃ saptaśatasahasrāṇi navanavati- TARVV-MK 233,30sahasrāṇi aṣṭau śatāni caturuttarāṇi | brahmalokabrahmottarakalpayoḥ catvāri vimānaśata- TARVV-MK 233,31sahasrāṇi | śreṇivimānānāṃ trīṇi śatāni catuḥṣaṣṭyadhikāni | prakīrṇakānāṃ trīṇi TARVV-MK 233,32śatasahasrāṇi navanavatiḥ sahasrāṇi ṣaṭśatāni ṣaṭtriṃśāni | lāntavakāpiṣṭhayoḥ pañcā- TARVV-MK 233,33śatsahasrāṇi | śreṇivimānānāṃ śatam aṣṭapañcāśam | prakīrṇakānāmekānnapañcāśatsahasrāṇi TARVV-MK 234,01aṣṭau śatāni dvicatvāriṃśāni | śukramahāśukrayoḥ catvāriṃśatsahasrāṇi | śreṇivimānānāṃ TARVV-MK 234,02trisaptatiḥ | prakīrṇakānām ekānnacatvāriṃśatsahasrāṇi navaśatāni saptaviṃśāni | śatā- TARVV-MK 234,03rasahasrārakalpayoḥ ṣaḍvimānasahasrāṇi | śreṇivimānānām ekānnasaptatiḥ | prakīrṇakānām TARVV-MK 234,04ekānnaṣaṣṭiśatāni ekatriṃśāni | āraṇācyutakalpayoḥ saptavimānaśatāni | śreṇivimānānāṃ TARVV-MK 234,05trīṇi śatāni triṃśāni | prakīrṇakānāṃ trīṇi śatāni saptatyadhikāni | caturdaśasvapi TARVV-MK 234,06kalpavimāneṣu vimānasaṃkhyā caturaśītiḥ śatasahasrāṇi ṣaṇṇavatiḥ sahasrāṇi sapta ca vimāna- TARVV-MK 234,07śatāni | TARVV-MK 234,08āraṇācyutavimānādūrdhvaṃ bahūni yojanaśatasahasrāṇyutpatya santi tatrādhograiveyakavimā- TARVV-MK 234,09nāni | yeṣu trayo vimānaprastārāḥ sudarśanāmoghasuprabuddhāḥ | tatra sudarśanendrakāccatasṛṣvapi TARVV-MK 234,10dikṣu catasro vimānaśreṇyaḥ | tatraikaikasyāṃ vimānaśreṇyāṃ daśa vimānāni | sudarśanādūrdhvaṃ TARVV-MK 234,11bahūni yojanaśatasahasrāṇi utpatyā'sti amogho nāma vimānaprastāraḥ | atrāpi catasṛṣvapi TARVV-MK 234,12dikṣu catasro vimānaśreṇyo nirgatāḥ | atraikasyāṃ vimānaśreṇyāṃ navavimānāni | amoghādūrdhvaṃ TARVV-MK 234,13bahūni yojanaśatasahasrāṇi utpatya asti suprabuddho nāma vimānaprastāraḥ | atrāpi catasṛṣvapi TARVV-MK 234,14dikṣu catasro vimānaśreṇyo vinirgatāḥ | ekaikasyāṃ vimānaśreṇyām aṣṭau vimānāni | triṣvepyeteṣu TARVV-MK 234,15puṣpaprakīrṇakavimānāni na santi | tānyetānyekādaśottaravimānaśatam | suprabuddhavimānādūrdhvaṃ TARVV-MK 234,16bahūni yojanaśatasahasrāṇi utpatya santi tatra madhyamagraiveyakavimānāni | yeṣu trayaḥ prastārā TARVV-MK 234,17yaśodharasubhadraviśālāḥ | pūrvavadatrāpi ekaikaśreṇivimānahānyā pañcasaptatiśreṇivimānāni | TARVV-MK 234,18puṣpaprakīrṇakāni dvātriṃśat | tānyetāni saptottaraṃ śatam | suviśālavimānādūrdhvaṃ bahūni TARVV-MK 234,19yojanaśatasahasrāṇi utpatya santi tatroparimagraiveyakavimānāni | yeṣu trayaḥ prastārāḥ sumanāḥ TARVV-MK 234,20saumanāḥ prītiṅkara iti | pūrvavadatrāpyekaikavimānahānyā ekānnacatvāriṃśat śreṇivimānāni | TARVV-MK 234,21dvāpañcāśatpuṣpaprakīrṇakāni | tānyetāni samuditāni ekanavatirvimānānām | TARVV-MK 234,22prītiṅkaravimānādūrdhvaṃ bahūni yojanaśatasahasrāṇi utpatya santi tatrā'nudiśavimā- TARVV-MK 234,23nāni | yeṣveka evā''dityo nāma vimānaprastāraḥ | tatra dikṣu catvāri śreṇivimānāni | TARVV-MK 234,24prācyāṃ diśi arcirvimānam, apācyāmarcimālī, pratīcyāṃ vairocanam, udīcyāṃ prabhāsam, TARVV-MK 234,25madhye ādityākhyam | vidikṣu puṣpaprakīrṇakāni catvāri — pūrvadakṣiṇasyāmarciprabham, dakṣiṇā- TARVV-MK 234,26parasyām arcirmadhyam, aparottarasyām arcirāvartam, uttarapūrvasyāmarcirviśiṣṭam | tānye- TARVV-MK 234,27tāni nava | TARVV-MK 234,28ādityavimānādūrdhvaṃ bahūni yojanaśatasahasrāṇi utpatya santi tatrānuttaravimā- TARVV-MK 234,29nāni | yatraika eva sarvārthasiddhasaṃjño vimānaprastāraḥ | dikṣu pradakṣiṇāni vijayavaijayanta- TARVV-MK 234,30jayantāparājitavimānāni catvāri, madhye sarvārthasiddhasaṃjñam | puṣpaprakīrṇakāni na santi | TARVV-MK 234,31saudharmaiśānayoḥ kalpayorvimānāni saptaviṃśaikayojanaśatabāhalyāni pañcayojanaśato- TARVV-MK 234,32cchrāyāṇi | sānatkumāramāhendrayorbrahmalokabrahmottaralāntavakāpiṣṭheṣu śukramahāśukraśatāra- TARVV-MK 234,33sahasrāreṣu ānataprāṇatā''raṇā'cyuteṣu navasu graiveyakeṣu anudiśā'nutareṣu ca vimānānāṃ TARVV-MK 234,34bāhalyamekaikayojanavihīnam, ucchrāyaśca ekaikayojanaśatādhiko yathākramaṃ veditavyaḥ | tānye- TARVV-MK 235,01tāni śreṇīndraprakīrṇakavimānāni kānicit saṃkhyeyayojanaśatavistārāṇi | kānicida- TARVV-MK 235,02saṃkhyeyayojanaśatavistārāṇi | yāni saṃkhyeyavistārāṇi tāni saṃkhyeyayojanaśatasahasra- TARVV-MK 235,03vistārāṇi, yānyasaṃkhyeyavistārāṇi tāni asaṃkhyeyayojanaśatasahasravistārāṇi | saudharmai- TARVV-MK 235,04śānayorvimānāni pañcavarṇāni kṛṣṇanīlaraktahāridraśuklavarṇāni | sānatkumāramāhendrayoḥ TARVV-MK 235,05caturvarṇāni kṛṣṇahīnāni | brahmalokabrahmottaralāntavakāpiṣṭheṣu trivarṇāni vimānāni kṛṣṇa- TARVV-MK 235,06nīlavarjitāni | śukramahāśukraśatārasahasrārā''nataprāṇatāraṇācyuteṣu dvivarṇāni vimānāni TARVV-MK 235,07hāridraśuklavarṇāni | graiveyakānudiśānuttaravimānāni śuklavarṇānyeva | paramaśuklaṃ TARVV-MK 235,08sarvārthasiddhavimānam | TARVV-MK 235,09eṣāmadhikṛtānāṃ vaimānikānāṃ devānāṃ parasparato viśeṣaprattipattyarthamāha- TA-MK 4.20 sthitiprabhāvasukhadyutileśyāviśuddhīndriyāvadhiviṣayato'dhikāḥ || TARV-MK 4.20.1svopāttāyuṣa udayāt sthānaṃ sthitiḥ | TARVV-MK 235,11 svenopāttasyaṃ devāyuṣaḥ udayāttasmin bhave TARVV-MK 235,12tena śarīreṇa sthānaṃ sthitirityucyate | TARV-MK 4.20.2śāpānugrahalakṣaṇaḥ prabhāvaḥ | TARVV-MK 235,13 śāpo'niṣṭāpādanam, anugraha iṣṭapratipādanam, talla- TARVV-MK 235,14kṣaṇaḥ pravṛddho bhāva prabhāva ityākhyāyate | TARV-MK 4.20.3sadvedyodaye sati iṣṭaviṣayānubhavanaṃ sukham | TARVV-MK 235,15 sadvedyodayamūlahetau sati bāhyasyeṣṭa- TARVV-MK 235,16viṣayasya upanipāte tadviṣayamanubhavanaṃ sukhamiti kathyate | TARV-MK 4.20.4śarīravasanābharaṇādidīptirdyutiḥ | TARVV-MK 235,17 śarīrasya vasanasyā''bharaṇādīnāṃ ca dīptiḥ TARVV-MK 235,18dyutiriti upākhyāyate | TARV-MK 4.20.5leśyāśabda uktārthaḥ | TARVV-MK 235,19 leśyāśabda uktārtha eva veditavyaḥ | leśyāyā viśuddhiḥ TARVV-MK 235,20leśyāviśuddhiḥ | TARV-MK 4.20.6indriyāvadhibhyāṃ viṣayābhisaṃbandhaḥ | TARVV-MK 235,21 viṣayaśabdasya indriyāvadhibhyāmabhisaṃbandho TARVV-MK 235,22bhavati | indriyaṃ cā'vadhiśca indriyāvadhī, tayorviṣaya indriyāvadhiviṣaya iti | TARV-MK 4.20.7itarathā hi tadādhikyaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 235,23 akriyamāṇe hyevamabhisaṃbandhe uparyupari deveṣu indri- TARVV-MK 235,24yāṇāmādhikyaṃ prasajyeta | TARV-MK 4.20.8sthitigrahaṇamādau tatpūrvakatvāditareṣām | TARVV-MK 235,25 sthitigrahaṇamādau kriyate tatpūrvakatvādi- TARVV-MK 235,26tareṣāṃ prabhāvādīnām | sthitimatāṃ hi prabhāvādayo bhavanti nā'sthitasyeti | TARV-MK 4.20.9tebhyastairvā'dhikā iti tasiḥ | TARVV-MK 235,27 tebhyaḥ sthityādibhyaḥ adhikā iti “apādāne'hīya- TARVV-MK 235,28ruhoḥ” iti tasiḥ | tairvādhikā iti tasi prakaraṇe “ādyādibhya upasaṃkhyā- TARVV-MK 235,29nam” iti tasiḥ | uparyapari vaimānikāḥ ityanuvartante, tenaivamabhisaṃbadhyate TARVV-MK 235,30uparyupari vaimānikāḥ pratikalpaṃ pratiprastāraṃ ca sthityādibhirebhiradhikā iti | tatra sthitiḥ TARVV-MK 235,31utkṛṣṭā jaghanyā ca, sā upariṣṭādvakṣyate | iha tu vacanaṃ yeṣāṃ samā bhavati teṣāmapi guṇato'- TARVV-MK 235,32dhikatvajñāpanārtham | yaḥ prabhāvaḥ saudharmakalpadevānāṃ nigrahānugrahavikriyāparābhiyogādiṣu, TARVV-MK 235,33uparyupari tato'nantaguṇaḥ mandābhimānatayā alpasaṃkliṣṭatvācca na pravartate | evaṃ sukhādayo'pi TARVV-MK 235,34pratyetavyāḥ | leśyāniyamaḥ upari vakṣyate | iha tu vacanaṃ yatra vidhānaṃ samānaṃ tatrāpi karma- TARVV-MK 235,35viśuddhito'dhikā bhavanti iti pratipādanārtham | TARVV-MK 236,01yathā sthityādibhiruparyadhikā evaṃ gatyādibhirapi ityatiprasaṅge tannivṛttyarthamāha- TA-MK 4.21 gatiśarīraparigrahābhimānato hīnāḥ || TARV-MK 4.21.1deśāntaraprāptiheturgatiḥ | TARVV-MK 236,03 ubhayanimittavaśāt utpadyamānaḥ kāyaparispando gatiri- TARVV-MK 236,04tyucyate | TARV-MK 4.21.2śarīramuktalakṣaṇam | “audārikavaikriyikā''hārakataijasakārmaṇāni śarīrāṇi” TARVV-MK 236,06 ityatra śarīramuktalakṣaṇam | TARV-MK 4.21.3lobhakaṣāyodayānmūrcchā parigrahaḥ | TARVV-MK 236,07 lobhakaṣāyavedanīyasya udayānmūrcchā saṃkalpaḥḥ pari- TARVV-MK 236,08graha ityākhyāyate | TARV-MK 4.21.4mānakaṣāyodayāpādito'bhimānaḥ | TARVV-MK 236,09 mānakaṣāyavedanīyasya udayāpādito'haṅkāraḥ abhi- TARVV-MK 236,10māna iti kathyate | gatiśca śarīraṃ ca parigrahaśca abhimānaśca gatiśarīraparigrahābhimānāḥ taiḥ TARVV-MK 236,11gatiśarīraparigrahābhimānataḥ | tasiprakaraṇe “ādyādibhya upasaṃkhyānam”TARVV-MK 236,12iti tasiḥ | yadi hi apādānavivakṣā syāt “ahīyaruhoḥ” iti TARVV-MK 236,13pratiṣedhaḥ syāt | TARV-MK 4.21.5gatigrahaṇamādau lakṣaṇadvayayogāt | TARVV-MK 236,14 gatigrahaṇamādau kriyate | kutaḥ ? lakṣaṇadvaya- TARVV-MK 236,15yogāt “dvandvesu”“alpāctaram” iti | TARV-MK 4.21.6tataḥ śarīragrahaṇaṃ tasmin sati parigrahopapatteḥ | TARVV-MK 236,16 tataḥ paraṃ śarīragrahaṇaṃ kriyate | TARVV-MK 236,17kutaḥ ? tasmin sati parigrahopapatteḥ, sati śarīre parigraho mamedaṃ buddhirupajāyate | TARV-MK 4.21.7tadvattve'pi kevalinaḥ parigrahecchābhāva iti cet; na; devādhikārāt | TARVV-MK 236,18 syādetat- TARVV-MK 236,19śarīravattve'pi kevalinaḥ mamedamiti saṃkalpo na vidyate tato'yaṃ hetuvyabhicāra iti; tanna; TARVV-MK 236,20kiṃ kāraṇam ? devādhikārāt | devā hi rāgādimanto'dhikṛtāḥ, teṣāmavaśyaṃ sati śarīre TARVV-MK 236,21parigrahābhilāṣeṇa bhavitavyamiti nāsti vyabhicāraḥ | TARV-MK 4.21.8tanmūlatvāttadanantaramabhimānagrahaṇam | TARVV-MK 236,22 parigrahamūlo hi loke'bhimāno dṛṣṭaḥ, TARVV-MK 236,23tato'sya tadanantaraṃ grahaṇaṃ kriyate | uparyuparītyanuvartate, tenoparyupari devānām uktā TARVV-MK 236,24gatyādayo hīnā veditavyāḥ | tadyathā — saudharmaiśānayordevāḥ krīḍādinimittāṃ gatiṃ mahāviṣaya- TARVV-MK 236,25tvena muhurmuhurvṛttyā cādhikāmāskandanti na tathopari devāḥ viṣayābhiṣvaṅgodrekābhāvāt | TARVV-MK 236,26tatastannimittā gatirapi krameṇa hīyate | śarīramapi saudharmaiśānayordevānāṃ saptāratni- TARVV-MK 236,27pramāṇam | sānatkumāramāhendrayoḥ ṣaḍaratnipramāṇam | brahmalokabrahmottaralāntavakāpiṣṭheṣu TARVV-MK 236,28pañcāratniḥ | śukramahāśukraśatārasahasrāreṣu ca caturaratniḥ | ānataprāṇatayorardhacaturthā- TARVV-MK 236,29ratniḥ | āraṇācyutayoraratnitrayapramāṇam | adhograiveyakeṣu ardhatṛtīyāratniḥ, madhyamagraiveya- TARVV-MK 236,30keṣu aratnidvayamātram, uparimagraiveyakeṣu anudiśavimāneṣu ca adhyardhāratniḥ, anuttareṣvaratni- TARVV-MK 236,31pramāṇamātram | parigraho'pi vimānaparivārādilakṣaṇa uparyupari hīna ityuktaṃ purastāt | TARVV-MK 236,32kutaḥ punaruparyupari parigrahābhimānahāniriti ? ucyate — TARV-MK 4.21.9pratanukaṣāyatvālpasaṃkleśāvadhiviśuddhitattvāvalokanasaṃvegapariṇāmānām uttarottarādhikyād abhimānahāniḥ | TARVV-MK 236,34 pratanukaṣāyatvādalpasaṃkleśo bhavati, tato'vadhiviśuddhirjāyate, saṃkleśavaśā- TARVV-MK 236,35davadhirhīyata ityuktaṃ purastāt | tato'vadhiviśuddheḥ uparyupari devāḥ śārīramānasaduḥkhaparītān TARVV-MK 237,01nārakatairyagyonamānuṣān prakarṣeṇā'valokayanti | tatastannimittasaṃvegapariṇāmaḥ saṃsārādbhī- TARVV-MK 237,02rutā upajāyate | tato duḥkhahetuṣu duranteṣu parigraheṣu abhibhāno hīyate | kiñca, TARV-MK 4.21.10viśuddhapariṇāmaprakarṣanimittatvācca uparyuparyupapatteḥ | TARVV-MK 237,03iha viśuddhapariṇāmabheda- TARVV-MK 237,04nimittaḥ puṇyakarmabandhavikalpaḥ, tatpūrvako deveṣu upapāda iti uparyupari abhimānahāniḥ | TARVV-MK 237,05kāraṇasadṛśaṃ hi kāryaṃ dṛṣṭamiti | tadyathā — tairyagyoneṣu asaṃjñinaḥ paryāptāḥ pañcendriyāḥ TARVV-MK 237,06saṃkhyeyavarṣāyuṣaḥ, alpaśubhapariṇāmavaśena puṇyabandhamanubhūya bhavanavāsiṣu vyantareṣu ca utpadyante | TARVV-MK 237,07ta eva saṃjñino mithyādṛṣṭayaḥ sāsādanasamyagdṛṣṭayaśca āsahasrārādutpadyante | ta eva TARVV-MK 237,08samyagdṛṣṭayaḥ saudharmādiṣu acyutānteṣu jāyante | asaṃkhyeyavarṣāyuṣaḥ tiryaṅmanuṣyā mithyā- TARVV-MK 237,09dṛṣṭayaḥ sāsādanasamyagdṛṣṭayaśca ā jyotiṣkebhya upajāyante, tāpasāścotkṛṣṭāḥ | ta eva TARVV-MK 237,10samyagdṛṣṭayaḥ saudharmaiśānayorjanmānubhavanti | manuṣyāḥ saṃkhyeyavarṣāyuṣaḥ mithyādarśanāḥ sāsādana- TARVV-MK 237,11samyagdarśanāśca bhavanavāsiprabhṛtiṣūparimagraiveyakānteṣu upapādamāskandanti | parivrājakānāṃ TARVV-MK 237,12deveṣūpapādaḥ ā brahmalokāt | ājīvakānām āsahasrārāt | tata ūrdhvamanyaliṅgināṃ TARVV-MK 237,13nāstyupapādaḥ | nirgranthaliṅgadharāṇāmeva utkṛṣṭatapo'nuṣṭhānopacitapuṇyabandhānām asa- TARVV-MK 237,14myagdarśanānāmuparimagraiveyakānteṣu upapādaḥ | tata ūrdhvaṃ samyagdarśanajñānacaraṇaprakarṣopetānāmeva TARVV-MK 237,15janma netareṣām | śrāvakāṇāṃ saudharmādiṣvacyutānteṣu janma nādho noparīti pariṇāmaviśuddhi- TARVV-MK 237,16prakarṣayogādeva kalpasthānātiśayayogo'vaseyaḥ | TARVV-MK 237,17purastāttriṣu nikāyeṣu devānāṃ leśyāvidhirukta idānīṃ vaimānikeṣu leśyāvidhi- TARVV-MK 237,18pratipattyarthamāha- TA-MK 4.22 pītapadmaśuklaleśyā dvitriśeṣeṣu || TARVV-MK 237,20kimarthaṃ pṛthagleśyābhidhānaṃ kriyate, nanu yatraivānyo leśyāvidhiḥ tatraivedaṃ vaktavyam ? TARVV-MK 237,21ata uttaraṃ paṭhati-TARV-MK 4.22.1pṛthagleśyābhidhānaṃ laghvartham | TARVV-MK 237,22 pṛthagidaṃ leśyābhidhānaṃ kriyate laghvartham | tatra hi TARVV-MK 237,23pāṭhe kriyamāṇe vaimānikānāṃ svāmināṃ bhedena nirdeśaḥ kartavyaḥ syāt | atha ko'yaṃ nirdeśaḥ ? TARVV-MK 237,24pītapadmaśuklaleśyā iti | pītā ca padmā ca śuklā ca pītapadmaśuklāḥ, tā leśyā yeṣāṃ ta TARVV-MK 237,25ime pītapadmaśuklaleśyā iti | yadyevaṃ dvandve puṃvadbhāvāt nirdeśo nopapadyate ? naiṣa doṣaḥ; TARVV-MK 237,26auttarapadikaṃ hrasvatvam, yathākāryavipariṇāmādvā siddham | “drutāyāṃ taparakaraṇe madhyama- TARVV-MK 237,27bilambitayorupasaṃkhyānam” ityatrauttarapadikaṃ hrasvatvam, evamihāpi TARVV-MK 237,28veditavyam | TARVV-MK 237,29tatra kasya kā leśyā ityatrocyate-TARV-MK 4.22.2saudharmaiśānīyāḥ pītaleśyāḥ | TARVV-MK 237,30 saudharmaiśānīyā devāḥ pītaleśyā draṣṭavyāḥ | TARV-MK 4.22.3sānatkumāramāhendrīyā devāḥ pītapadmaleśyāḥ | TARVV-MK 238,01 sanatkumāre māhendre ca devāḥ pīta- TARVV-MK 238,02padmaleśyāḥ pratyetavyāḥ | TARV-MK 4.22.4brahmalokabrahmottaralāntavakāpiṣṭheṣu padmaleśyāḥ | TARVV-MK 238,03 caturṣveṣu devāḥ padmaleśyāḥ TARVV-MK 238,04draṣṭavyāḥ | TARV-MK 4.22.5śukramahāśukraśatārasaṃhasrāreṣu padmaśuklaleśyāḥ | TARVV-MK 238,05 caturṣveṣu devāḥ padmaśuklaleśyā TARVV-MK 238,06vijñeyāḥ | TARV-MK 4.22.6ānatādiṣu śuklaleśyāḥ | TARVV-MK 238,07 ānatādiṣu śeṣeṣu devāḥ śuklaleśyāḥ pratyetavyāḥ | TARVV-MK 238,08tatrāpyanuttareṣu paramaśuklaleśyāḥ | TARV-MK 4.22.7śuddhamiśraleśyāvikalpānupapattiḥ sūtre'nabhidhānāditi cet; na; miśrayoranyataragrahaṇāt yathā loke | TARVV-MK 238,10 syānmatam — ukto leśyāvikalpaḥ śuddho miśraśca nopapadyate, kutaḥ ? sūtre'nabhi- TARVV-MK 238,11dhānāt iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? miśrayoranyataragrahaṇāt, yathā loke | tadyathā — chatriṇo TARVV-MK 238,12gacchantītyachatriṣvapi chatrivyapadeśaḥ, evamihāpi miśrayorapyanyataragrahaṇena grahaṇaṃ bhavati iti TARVV-MK 238,13pītapadmaleśyāḥ pūrvagrahaṇena paragrahaṇena vā gṛhyante, evaṃ padmaśuklaleśyā apīti nāsti doṣaḥ | TARV-MK 4.22.8dvitriśeṣagrahaṇādagrahaṇamiti cet; na; icchātaḥ saṃbandhopapatteḥ | TARVV-MK 238,14 syānmatam — evamapi TARVV-MK 238,15grahaṇaṃ nopapadyate | kutaḥ ? dvitriśeṣagrahaṇāt | sūtre hyevaṃ paṭhyate — dvayoḥ pītaleśyāḥ, triṣu TARVV-MK 238,16padmaleśyāḥ, śeṣeṣu śuklaleśyā iti, taccāniṣṭamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? icchātaḥ TARVV-MK 238,17saṃbandhopapatteḥ | evaṃ hi saṃbandhaḥ kriyate — dvayoḥ kalpayugalayoḥ pītaleśyāḥ, sānatkumāramāhendrayoḥ TARVV-MK 238,18padmaleśyāyā avivakṣātaḥ | brahmalokādiṣu triṣu kalpayugaleṣu padmaleśyāḥ, śukramahāśukrayoḥ TARVV-MK 238,19śuklaleśyāyā avivakṣātaḥ | śeṣeṣu śatārādiṣu śuklaleśyāḥ, padmaleśyāyā avivakṣātaḥ, iti TARVV-MK 238,20nāstyārṣavirodhaḥ | TARV-MK 4.22.9pāṭhāntarāśrayādvā | TARVV-MK 238,21 athavā pāṭhāntaramāśriyate | kiṃ punaḥ tat ? ‘pītamiśrapadmamiśra- TARVV-MK 238,22śuklaleśyā dvidvicatuścatuḥśeṣeṣu’ iti, tato na kaścidārṣavirodhaḥ | TARV-MK 4.22.10nirdeśavarṇapariṇāmasaṃkramakarmalakṣaṇagatisvāmitvasādhanasaṃkhyākṣetrasparśanakālāntarabhāvālpa- bahutvaiśca sādhyā leśyāḥ | TARVV-MK 238,24 etairnirdeśādibhiḥ ṣoḍaśabhiranuyogadvāraiḥ leśyāḥ sādhayi- TARVV-MK 238,25tavyāḥ | TARVV-MK 238,26tatra nirdeśastāvat — kṛṣṇaleśyā nīlaleśyā kapotaleśyā tejoleśyā padmaleśyā TARVV-MK 238,27śuklaleśyā ceti | TARVV-MK 238,28varṇo bhramaramayūrakaṇṭhakapotatapanīyapadmaśaṅkhavarṇā yathākramaṃ leśyāḥ | varṇāntaramāsām TARVV-MK 238,29anantavikalpam | ekadvitricatuḥsaṃkhyeyā'saṃkhyeyā'nantakṛṣṇaguṇayogāt kṛṣṇaleśyāḥ ananta- TARVV-MK 238,30vikalpā | evamitarā api | TARVV-MK 238,31pariṇāmaḥ — asaṃkhyeyalokapradeśapramāṇeṣu asaṃkhyeyaguṇeṣu kaṣāyodayasthāneṣu utkṛṣṭa- TARVV-MK 238,32madhyamajaghanyāṃśakeṣu saṃkleśahānyā pariṇāmātmānaḥ aśubhāstisraḥ kṛṣṇanīlakāpotaleśyāḥ TARVV-MK 239,01pariṇamante | tathā jaghanyamadhyamotkṛṣṭāṃśakeṣu viśuddhivṛddhyā tisraḥ śubhāḥ tejaḥpadmaśuklaleśyāḥ TARVV-MK 239,02pariṇamante | tathotkṛṣṭamadhyamajaghanyāṃśakeṣu viśuddhihānyā tisraḥ śubhāḥ pariṇamante | tathā TARVV-MK 239,03jaghanyamadhyamotkṛṣṭāṃśeṣu saṃkleśavivṛddhyā tisraḥ aśubhāḥ pariṇamante | ekaikā cātra leśyā TARVV-MK 239,04asaṃkhyeyalokapradeśapramāṇapariṇāmā'dhyavasāyasthānā | TARVV-MK 239,05saṃkramaḥ — kṛṣṇaleśyaḥ saṃkliśyamāno nānyāṃ leśyāṃ saṃkrāmati, kṛṣṇaleśyayaiva ṣaṭsthāna- TARVV-MK 239,06patitena saṃkrameṇa vardhate | tadyathā — kṛṣṇaleśyāyā yatprāthamikaṃ saṃkleśasthānaṃ tataḥ sthānādananta- TARVV-MK 239,07bhāgābhyadhikā vṛddhirasaṃkhyeyabhāgā'bhyadhikā vā saṃkhyeyabhāgābhyadhikā vā saṃkhyeyaguṇābhyadhikā TARVV-MK 239,08vā asaṃkhyeyaguṇābhyadhikā vā anantaguṇābhyadhikā vā | tathā hīyamāno'pi leśyāntarasaṃkramaṃ TARVV-MK 239,09na karoti kṛṣṇaleśyayaiva ṣaṭsthānanipatitasaṃkrameṇa hīyate | tadyathā — kṛṣṇaleśyāyā yadutkṛṣṭaṃ TARVV-MK 239,10saṃkleśasthānaṃ tataḥ sthānādanantabhāgahānyā vā asaṃkhyeyabhāgahānyā vā saṃkhyeyabhāgahānyā vā TARVV-MK 239,11saṃkhyeyaguṇahānyā vā asaṃkhyeyaguṇahānyā vā anantaguṇahānyā vā | yadā kṛṣṇaleśyā anantaguṇa- TARVV-MK 239,12hānyā hīyate tadā nīlaleśyāyā utkṛṣṭaṃ sthānaṃ saṃkrāmati, tadaiva kṛṣṇaleśyasya saṃkliśyamānasya TARVV-MK 239,13eko vikalpo vṛddhau svasthānasaṃkramo nāma | hānau punardvau vikalpau svasthānasaṃkramaḥ parasthāna- TARVV-MK 239,14saṃkramaśceti | evamitarāsvapi leśyāsu vṛddhihānyoḥ saṃkramavikalpavidhirveditavyaḥ | ayaṃ tu TARVV-MK 239,15viśeṣaḥ — śuklaleśyasya viśuddhivṛddhau leśyāntarasaṃkramo nāsti svasthānasaṃkramo'sti | saṃkleśa- TARVV-MK 239,16vivṛddhau viśuddhihānau tu svasthānasaṃkramo'pyasti parasthānasaṃkramo'pi | madhyaleśyānāṃ hānau vṛddhau TARVV-MK 239,17ca ubhāvapi saṃkramau staḥ | anantabhāgaparivṛddhiḥ kayā parivṛddhyā ? sarvajīvairanantabhāgapari- TARVV-MK 239,18vṛddhyā | asaṃkhyeyabhāgaparivṛddhiḥ kayā parivṛddhyā ? asaṃkhyeyalokabhāgaparivṛddhyā | saṃkhyeya- TARVV-MK 239,19bhāgaparivṛddhiḥ kayā parivṛddhyā ? utkṛṣṭasaṃkhyeyabhāgaparivṛddhyā | saṃkhyeyaguṇaparivṛddhiḥ kayā TARVV-MK 239,20parivṛddhyā ? utkṛṣṭasaṃkhyeyaguṇaparivṛddhyā | asaṃkhyeyaguṇaparivṛddhiḥ kayā parivṛddhyā ? TARVV-MK 239,21asaṃkhyeyalokaguṇaparivṛddhyā | anantaguṇaparivṛddhiḥ kayā parivṛddhyā ? sarvajīvā'nantaguṇa- TARVV-MK 239,22parivṛddhyā | TARVV-MK 239,23leśyākarma ucyate — jambūphalabhakṣaṇaṃ nidarśanaṃ kṛtvā, skandhaviṭapaśākhānuśākhāpiṇḍikā- TARVV-MK 239,24chedanapūrvakaṃ phalabhakṣaṇaṃ svayaṃ patitaphalabhakṣaṇaṃ coddiśya kṛṣṇaleśyādayaḥ pravartante | TARVV-MK 239,25atha lakṣaṇamucyate — anunayānabhyupagamopadeśāgrahaṇa-vairāmocanā'ticaṇḍatva-durmukhatva- TARVV-MK 239,26niranukampatā-kleśana-māraṇāparitoṣaṇādi kṛṣṇaleśyālakṣaṇam | ālasya-vijñānahāni-kāryā- TARVV-MK 239,27niṣṭhāpana-bhīrutā-viṣayātigṛddhi-māyā-tṛṣṇā'timāna-vañcanā'nṛtabhāṣaṇa-cāpalātilubdhatvādi TARVV-MK 239,28nīlaleśyālakṣaṇam | mātsarya-paiśunya-parapari bhavā''tmapraśaṃsā-paraparivādavṛddhihānyagaṇanā''- TARVV-MK 239,29tmīyajīvitanirāśatā-praśasyamānadhanadāna-yuddhamaraṇodyamādi kapotaleśyālakṣaṇam | dṛḍhamitratā- TARVV-MK 239,30sānukrośatva-satyavāda-dānaśīlātmīyakāryasaṃpādanapaṭuvijñānayoga-sarvadharmasamadarśanāditejole- TARVV-MK 239,31śyālakṣaṇam | satyavākya-kṣamopeta-paṇḍita-sāttvikadānaviśārada-caturarjugurudevatāpūjākaraṇa- TARVV-MK 239,32niratatvādi padmaleśyālakṣaṇam | vairarāgamohaviraha-ripudoṣāgrahaṇa-nidānavarjana-sārvasāvadyakā- TARVV-MK 239,33ryārambhaudāsīnya-śreyomārgānuṣṭhānādi śukleśyālakṣaṇam | TARVV-MK 240,01gatirucyate — kapotaleśyāpariṇata ātmā kāṃ gatiṃ gacchatīti ? ṣaḍrviśativikalpeṣu le- TARVV-MK 240,02śyāṃśakeṣu āyuṣo grahaṇahetavaḥ aṣṭāvaṃśakāḥ madhyamāḥ | kutaḥ punaretadanugamyate iti cet ? TARVV-MK 240,03“aṣṭābhiḥ apakarṣaiḥ madhyamena pariṇāmenā''yurbadhnāti” ityārṣopadeśāt | śeṣā TARVV-MK 240,04aṣṭādaśaleśyāṃśakā gativiśeṣahetavaḥ puṇyapāpaviśeṣopacayahetutvātteṣāṃ tadapekṣo madhyamapariṇāmaḥ TARVV-MK 240,05tadyogyāyurbandhaheturbhavati, tata āyurnāmakarmodayāpādito gativiśeṣo leśyāvaśādavaseyaḥ | TARVV-MK 240,06tadyathā — utkṛṣṭaśuklaleśyāṃśakapāriṇāmādātmānaḥ kālaṃ kṛtvā sarvārthasiddhaṃ yānti | jaghanya- TARVV-MK 240,07śuklaleśyāṃśakapariṇāmāt śukramahāśukraśatārasahasrārān yānti | madhyamaśuklaleśyāṃśakapari- TARVV-MK 240,08ṇāmāt ānatādiṣu prāk sarvārthasiddhādutpadyante | utkṛṣṭapadmaleśyāṃśakapariṇāmāt sahasrāramu- TARVV-MK 240,09pagacchanti | jaghanyapadmaśuklaleśyāṃśakapariṇāmāt sānatkumāramāhendrau yānti | madhyamapadma- TARVV-MK 240,10leśyāṃśakapariṇāmāt brahmalokādiṣu ā śatārādupapadyante | utkṛṣṭatejoleśyāṃśakapariṇāmāt TARVV-MK 240,11sānatkumāramāhendrakalpāntyacakrendrakaśreṇivimānānyāskandanti | jaghanyatejoleśyāṃśakapari- TARVV-MK 240,12ṇāmāt saudharmaiśānaprathamendrakaśreṇivimānāni yānti | madhyamatejoleśyāṃśakapariṇāmāt TARVV-MK 240,13candrādīndrakaśreṇivimānādiṣu ābalabhadrendrakaśreṇivimānebhya upapadyante | utkṛṣṭakṛṣṇa- TARVV-MK 240,14leśyāṃśakapariṇāmāt apratiṣṭhānamadhitiṣṭhanti | jaghanyakṛṣṇaleśyāṃśakapariṇāmāt pañca- TARVV-MK 240,15myāmadha indrakanarakaṃ tamisrasaṃjñakaṃ saṃśrayante | madhyamakṛṣṇaleśyāṃśakapariṇāmāt himendrakādiṣu TARVV-MK 240,16ā mahārauravādupajāyante | utkṛṣṭanīlaleśyāṃśakapariṇāmāt pañcamyāmandhendrakamavāpnuvanti | TARVV-MK 240,17jaghanyanīlaleśyāṃśakapariṇāmāt vālukāyāṃ taptendrakaṃ yānti | madhyamanīlaleśyāṃśakapariṇā- TARVV-MK 240,18māt vālukāyāṃ trastendrakādi jhaṣendrakānteṣu utpadyante | utkṛṣṭakapotaleśyāṃśakapariṇāmāt TARVV-MK 240,19vālukāprabhāyāṃ saṃprajvalitanarakaṃ yānti | jaghanyakapotaleśyāṃśakapariṇāmāt ratnaprabhāyāṃ TARVV-MK 240,20sīmantakaṃ yānti | madhyamakapotaleśyāṃśakapariṇāmāt raurukādiṣu ā saṃjvalitendrakādupapa- TARVV-MK 240,21dyante | madhyamakṛṣṇanīlakapotatejoleśyāṃśakapariṇāmāt bhavanavāsivyantarajyotiṣkapṛthivya- TARVV-MK 240,22mbuvanaspatīn vrajanti | madhyamakṛṣṇanīlakapotaleśyāṃśakapariṇāmāt tejovāyukāyikeṣu TARVV-MK 240,23jāyante | devanārakāḥ svaleśyābhiḥ tiryaṅmanuṣyān yogyānāyānti | TARVV-MK 240,24svāmitvamucyate — ratnaprabhāśarkarāprabhayoḥ nārakāḥ kāpotaleśyāḥ | vālukāprabhāyāṃ nīla- TARVV-MK 240,25kapotaleśyāḥ | paṅkaprabhāyāṃ nīlaleśyāḥ | dhūmaprabhāyāṃ nīlakṛṣṇaleśyāḥ | tamaḥprabhāyāṃ TARVV-MK 240,26kṛṣṇaleśyāḥ | mahātamaḥprabhāyāṃ paramakṛṣṇaleśyāḥ | bhavanavāsivyantarajyotiṣkāḥ kṛṣṇanīla- TARVV-MK 240,27kāpotatejoleśyāḥ | ekadvitricaturindriyāḥ saṃkliṣṭatrileśyāḥ | asaṃjñipañcendriyatiryañcaḥ TARVV-MK 240,28saṃkliṣṭacaturleśyāḥ | saṃjñipañcendriyatiraścāṃ manuṣyāṇāṃ ca mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭi- TARVV-MK 240,29samyaṅmithyādṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭīnāṃ ṣaḍapi leśyāḥ | saṃyatāsaṃyatapramattasaṃyatā'pramatta- TARVV-MK 240,30saṃyatānāṃ tisraḥ śubhāḥ | apūrvakaraṇādīnāṃ sayogakevalyantānāṃ śuklaleśyaiva | ayogakeva- TARVV-MK 240,31lino'leśyāḥ | saudharmaiśānīyāḥ tejoleśyāḥ | sānatkumāramāhendrīyāḥ tejaḥpadmaleśyāḥ | TARVV-MK 240,32brahmabrahmottaralāntavakāpiṣṭheṣu devāḥ padmaleśyāḥ | śukramahāśukraśatārasahasrāreṣu padmaśukla- TARVV-MK 240,33leśyāḥ | ānatādiṣvāsarvārthasiddhāt śuklaleśyāḥ | sarvārthasiddhāḥ paramaśuklaleśyāḥ | TARVV-MK 241,01sādhanamucyate — dravyaleśyā nāmakarmodayanimittāḥ, bhāvaleśyāḥ kaṣāyodayakṣayopaśamapra- TARVV-MK 241,02śamaprakṣayakṛtāḥ | TARVV-MK 241,03saṃkhyā kathyate — kṛṣṇanīlakāpotaleśyā ekaśo dravyapramāṇenā'nantāḥ, anantānantābhi- TARVV-MK 241,04rutsarpiṇyavasarpiṇībhirnāpahriyante kālena | kṣetreṇā'nantānantalokāḥ | tejoleśyā dravyapramā- TARVV-MK 241,05ṇena jyotirdevāḥ sādhikāḥ | padmaleśyā dravyapramāṇena saṃjñipañcendriyatiryagyonīnāṃ saṃkhyeya- TARVV-MK 241,06bhāgāḥ | śuklaleśyāḥ palyopamasyā'saṃkhyeyabhāgāḥ | TARVV-MK 241,07kṣetramucyate — kṛṣṇanīlakāpotaleśyā ekaśaḥ svasthānasamuddhātopapādaiḥ sarvaloke vartante | TARVV-MK 241,08tejaḥpadmaleśyā ekaśaḥ svasthānasamuddhātopapādairlokasyā'saṃkhyeyabhāge | śuklaleśyāḥ svasthāno- TARVV-MK 241,09papādābhyāṃ lokasyāsaṃkhyeyabhāge, samudghātena lokasyā'saṃkhyeyabhāge, asaṃkhyeyeṣu bhāgeṣu TARVV-MK 241,10sarvaloke vā | TARVV-MK 241,11sparśanamucyate — kṛṣṇanīlakāpotaleśyaiḥ svasthānasamuddhātopapādaiḥ sarvalokaḥ spaṣṭaḥ | tejo- TARVV-MK 241,12leśyaiḥ svasthānena lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ, aṣṭau caturdaśabhāgā vā deśonāḥ, samuddhātena lokasyā'- TARVV-MK 241,13saṃkhyeyabhāgaḥ aṣṭau nava caturdaśabhāgā vā deśonāḥ, upapādena lokasyāsaṃkhyeyabhāgā adhyardha- TARVV-MK 241,14caturdaśabhāgā vā deśonāḥ | padmaleśyaiḥ svasthānasamuddhātābhyāṃ lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ aṣṭau TARVV-MK 241,15caturdaśabhāgā vā deśonāḥ, upapādena lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ pañcacaturdaśabhāgā vā deśonāḥ | TARVV-MK 241,16śuklaleśyaiḥ svasthānopapādābhyāṃ lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ spṛṣṭaḥ ṣaṭcaturdaśabhāgā vā deśonāḥ, TARVV-MK 241,17samudghātena lokasyā'saṃkhyeyabhāgaḥ ṣaṭ caturdaśabhāgā vā deśonāḥ, asaṃkhyeyā vā bhāgāḥ sarva- TARVV-MK 241,18loko vā | TARVV-MK 241,19kāla ucyate — kṛṣṇanīlakapotaleśyānām ekaśaḥ jaghanyenāntarmuhūrtaḥ, utkarṣeṇa trayastriṃ- TARVV-MK 241,20śatsāgaropamāṇi sādhikāni, saptadaśasāgaropamāṇi sādhikāni, saptasāgaropamāṇi TARVV-MK 241,21sādhikāni | tejaḥpadmaśuklaleśyānāmekaśaḥ kālo jaghanyena antamuhūrtaḥ, utkarṣeṇa dve sāgaro- TARVV-MK 241,22pame sādhike, aṣṭādaśa sāgaropamāṇi sādhikāni, trayastriṃśatsāgaropamāṇi sādhikāni | TARVV-MK 241,23antaramabhidhīyate — kṛṣṇanīlakapotaleśyānām — ekaśaḥ antaraṃ jaghanyenāntarmuhūrtaḥ, utkarṣeṇa TARVV-MK 241,24trayastriṃśatsāgaropamāṇi sādhikāni | tejaḥpadmaśuklaleśyānāmekaśaḥ antaraṃ jaghanyenā'ntarmu- TARVV-MK 241,25hūrtaḥ, utkarṣeṇānantaḥ kālo'saṃkhyeyāḥ pudgalaparivartāḥ | TARVV-MK 241,26bhāvo vyākhyāyate — ṣaḍapi leśyā audayikabhāvāḥ śarīranāmamohanīyakarmodayāpādi- TARVV-MK 241,27tatvāt | TARVV-MK 241,28alpabahutvaṃ vakṣyate — sarvataḥ stokāḥ śuklaleśyāḥ, padmaleśyā asaṃkhyeyaguṇāḥ, tejoleśyā TARVV-MK 241,29asaṃkhyeyaguṇāḥ, aleśyā anantaguṇāḥ, kapotaleśyā anantaguṇāḥ, nīlaleśyā viśeṣādhikāḥ, TARVV-MK 241,30kṛṣṇaleśyā viśeṣādhikāḥ | TARVV-MK 241,31āha — kalpopapannā ityuktaṃ tatredaṃ na jñāyate ke kalpā iti ? atrocyate- TA-MK 4.23 prāggraiveyakebhyaḥ kalpāḥ || TARVV-MK 241,33idaṃ naṃ jñāyate kuta ārabhya kalpā bhavanti iti ? saudharmādigrahaṇamanuvartate, tenāyamartho TARVV-MK 241,34labhyate saudharmādayaḥ kalpā iti | yadyevaṃ tadanantaramevedaṃsūtraṃ vaktavyam ? ata uttaraṃ paṭhati- TARV-MK 4.23.1saudharmādyanantaraṃ kalpābhidhāne vyavadhānaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 242,01 yadi saudharmādyanantaraṃ kalpābhi- TARVV-MK 242,02dhānaṃ kriyate vyavadhānaṃ prasajyeta | kasya ? sthitiprabhāvādisūtratrayasya | sati ca vyavadhāne TARVV-MK 242,03tena vidhīyamāno'rthaḥ kalpeṣveva syāt anantaratvād, graiveyakādiṣu na syāt vyavahitatvāt | TARVV-MK 242,04iha punaḥ pāṭhe sati sthityādiviśeṣavidhiraviśeṣeṇa siddho bhavati | atha ke kalpātītāḥ ? TARV-MK 4.23.2kalpātītasiddhiḥ pariśeṣāt | TARVV-MK 242,05 kalpātītānāṃ siddhirbhavati | kutaḥ ? pariśeṣāt | TARVV-MK 242,06pariśiṣṭā hi graiveyakādayo'nuttarāntāḥ | TARV-MK 4.23.3bhavanavāsyādyatiprasaṅga iti cet; na; uparyuparītyabhisambandhāt | TARVV-MK 242,07 syādetat, TARVV-MK 242,08pariśiṣṭā yadi kalpātītā bhavanavāsyādīnāmapi vaimānikatvamapi prasajyeta iti; tanna; TARVV-MK 242,09kiṃ kāraṇam ? uparyuparītyabhisaṃbandhāt | uparyupari vaimānikā nādhastāt iti | tena TARVV-MK 242,10kalpātītā ahamindrā eva | kathaṃ punasteṣāmahamindratvam ? sāmānikādivikalpābhāvāt | TARV-MK 4.23.4caturṇikāyopadeśānupapattiḥ ṣaṭsaptasambhavāditi cet; na; tatraivāntarbhāvāt laukāntika- vat | TARVV-MK 242,12 syānmatam — catvāro devanikāyā ityupadeśo nopapadyate iti | kutaḥ ? ṣaṭsapta- TARVV-MK 242,13saṃbhavāt | ṣaṇṇikāyāḥ sambhavanti bhavanapātālavyantarajyotiṣkakalpopapannavimānādhiṣṭhānāt | TARVV-MK 242,14bhavanavāsino daśavidhā uktāḥ | pātālavāsino lavaṇodādisamudrāvāsāḥ susthitaprabhāsādayaḥ | TARVV-MK 242,15vyantarā anādṛtapriyadarśanādayaḥ jambūdvīpādhipatayaḥ | jyotiṣkāḥ pañcavidhā vyākhyātāḥ | TARVV-MK 242,16kalpopapannā dvādaśa varṇitāḥ | vimānāni graiveyakādīni upadiṣṭāni | athavā saptadeva- TARVV-MK 242,17nikāyāḥ, ta evā''kāśopapannaiḥ saha | ākāśopapannāśca dvādaśavidhāḥ — pāṃśutāpi-lavaṇatāpi- TARVV-MK 242,18tapanatāpi-bhavanatāpi-somakāyika-yamakāyika-varuṇakāyika-vaiśravaṇakāyika-pitṛkāyika-anala- TARVV-MK 242,19kāyika riṣṭaka-ariṣṭa-sambhavā iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tatraivāntarbhāvāt, laukāntikavat | TARVV-MK 242,20yathā laukāntikānāṃ kalpavāsiṣvantarbhāvāt na nikāyāntaratvaṃ tathā pātālavāsinām TARVV-MK 242,21ākāśopapannānāṃ vyantareṣvantarbhāvāt, kalpavāsināṃ ca vaimānikatvāt na nikāyāntaratvam | TARVV-MK 242,22iti nāsti cāturvidhyahāniḥ | TARVV-MK 242,23āha — ya ete dṛṣṭāntatvenopāttāḥ laukāntikāste kasmin kalpe bhavantīti ? atrocyate- TA-MK 4.24 brahmalokālayā laukāntikāḥ || TARV-MK 4.24.1etya tasmiṃllīyanta ityālayaḥ | TARVV-MK 242,25 yatra prāṇina etya līyante sa ālayo nivāsa TARVV-MK 242,26ityarthaḥ | brahmaloka ālayo yeṣāṃ te brahmalokālayāḥ | TARV-MK 4.24.2sarvabrahmalokadevānāṃ laukāntikatvaprasaṅga iti cet; na; lokāntopaśleṣāt | TARVV-MK 242,28syādetat brahmalokālayā ityaviśeṣābhidhānātteṣāṃ sarveṣāṃ laukāntikatvaṃ prasajyeta iti; tanna; TARVV-MK 242,29kiṃ kāraṇam ? lokāntopaśleṣāt | brahmalokasyānto lokāntaḥ, tasmin bhavā laukāntikāḥ | TARVV-MK 242,30athavā, jātijarāmaraṇākīrṇo lokaḥ tasyānto lokāntaḥ tatprayojanā laukāntikāḥ | te hi TARVV-MK 242,31parītasaṃsārāḥ, tataścyutā ekaṃ garbhavāsamavāpya parinirvānti | TARVV-MK 242,32teṣāṃ sāmānyenopadiṣṭānāṃ bhedapradarśanārthamidamucyate- TARVV-MK 243,01TA-MK 4.25 sārasvatādityavahnyaruṇagardatoyatuṣitāvyābādhāriṣṭāśca || TARVV-MK 243,03ka ime sārasvatādayaḥ ? TARV-MK 4.25.1pūrvottarādiṣu dikṣu yathākramaṃ sārasvatādayaḥ | TARVV-MK 243,04 pūrvottarādiṣu aṣṭāsu api dikṣu yathā- TARVV-MK 243,05kramamete sārasvatādayo devagaṇā veditavyāḥ | tadyathā aruṇasamudraprabhavaḥ mūle saṃkhyeyayojana- TARVV-MK 243,06vistāraḥ tamaskandhaḥ samudravadvalayākāraḥ atitīvrāndhakārapariṇāmaḥ, sa ūrdhvaṃ kramavṛddhyā TARVV-MK 243,07gacchan madhye'nte ca saṃkhyeyayojanabāhalyaḥ ariṣṭavimānasyādhobhāge sametaḥ kukkuṭakuṭīvada- TARVV-MK 243,08vasthitaḥ | tasyopari tamorājayo'ṣṭāvutpatya ariṣṭendrakavimānasapraṇidhayaḥ | tatra catasṛṣvapi TARVV-MK 243,09dikṣu dvandvaṃ gatāḥ tiryagālokāntāt, tadantareṣu sārasvatādayo jñeyāḥ | tatra pūrvottarakoṇe sāra- TARVV-MK 243,10svatavimānam, pūrvasyāṃ diśi ādityavimānam, pūrvadakṣiṇasyāṃ vahnivimānam, dakṣiṇasyāmaruṇa- TARVV-MK 243,11vimānam, dakṣiṇāparakoṇe gardatoyavimānam, aparasyāṃ diśi tuṣitavimānam, uttarāparasyā- TARVV-MK 243,12mavyābādhavimānam, uttarasyāmariṣṭavimānam | TARV-MK 4.25.2caśabdasamuccitāḥ tadantarālavartinaḥ | TARVV-MK 243,13 teṣāmantarāleṣu caśabdasamuccitā dvandvavṛttyā TARVV-MK 243,14devagaṇāḥ pratyetavyāḥ | tadyathā — TARV-MK 4.25.3agnyābhasūryābhacandrābhasatyābhaśreyaskarakṣemaṅkaravṛṣabheṣṭakāmacaranirmāṇarajodigantara- kṣetātmarakṣitasarvarakṣitamarudvasvaśvaviśvākhyāḥ | TARVV-MK 243,16 ete agnyābhādayaḥ ṣoḍaśa devagaṇā TARVV-MK 243,17śraukāntikabhedāḥ kathyante | sārasvatādityāntara agnyābhasūryābhāḥ, ādityavahnyantare TARVV-MK 243,18candrābhasatyābhāḥ, vahnyaruṇāntarāle śreyaskarakṣemaṅkarāḥ, aruṇagardatoyāntarāle vṛṣabheṣṭakāma- TARVV-MK 243,19carāḥ, gardatoyatuṣitamadhye nirmāṇarajodigantarakṣitāḥ, tuṣitāvyābādhamadhye ātmarakṣitasarva- TARVV-MK 243,20rakṣitāḥ, avyābādhāriṣṭāntare marudvasvaḥ, ariṣṭasārasvatāntare aśvaviśvāḥ | tānyetāni TARVV-MK 243,21vimānanāmāni tannivāsināṃ ca tadyogāt | tatra sārasvatāḥ saptaśatasaṃkhyāḥ | ādityāśca TARVV-MK 243,22saptaśatagaṇanāḥ | vahnayaḥ saptasahasrāṇi saptādhikāni | aruṇāśca tāvanta eva | gardatoyā TARVV-MK 243,23navasahasrāṇi navottarāṇi | tuṣitāśca tāvanta eva | avyābādhā ekādaśasahasrāṇi ekā- TARVV-MK 243,24daśāni | ariṣṭā api tāvanta eva | caśabdasamuccitānāṃ saṃkhyetyucyate — agnyābhe devāḥ TARVV-MK 243,25saptasahasrāṇi saptādhikāni | sūryābhe'marā navasahasrāṇi navottarāṇi | candrābhe surāḥ ekā- TARVV-MK 243,26daśasahasrāṇi ekādaśāni | satyābhe vibudhāḥ trayodaśasahasrāṇi trayodaśāni | śreyaskare devāḥ TARVV-MK 243,27pañcadaśasahasrāṇi pañcadaśāni | kṣemaṅkare amarāḥ saptadaśasahasrāṇi saptadaśāni | vṛṣabheṣṭe TARVV-MK 243,28surāḥ ekānnaviṃśatisahasrāṇi ekānnaviṃśatiśca | kāmacare'marāḥ ekaviṃśatisahasrāṇi TARVV-MK 243,29ekaviṃśatiśca | nirmāṇarajasi devāḥ trayoviṃśatisahasrāṇi trayoviṃśatiśca | digantarakṣite TARVV-MK 243,30devāḥ pañcaviṃśatisahasrāṇi pañcaviṃśatiśca | ātmarakṣite surāḥ saptaviṃśatisahasrāṇi TARVV-MK 243,31saptaviṃśatiśca | sarvarakṣite vibudhā ekānnatriṃśatsahasrāṇi ekānnatriṃśacca | maruti devāḥ TARVV-MK 244,01ekatriṃśatsahasrāṇi ekatriṃśacca | vasuni surāḥ trayastriṃśatsahasrāṇi trayastriṃśacca | aśve TARVV-MK 244,02surāḥ pañcatriṃśatsahasrāṇi pañcatriṃśacca | viśve devāḥ saptatriṃśatsahasrāṇi saptatriṃśacca | TARVV-MK 244,03ta ete caturviṃśatilaukāntikagaṇāḥ samuditāḥ catvāriṃśatsahasrāṇi aṣṭasaptatiśca śatāni TARVV-MK 244,04ṣaḍuttarāṇi | sarve te svatantrā hīnādhikatvābhāvāt, viṣayarativirahād devarṣayaḥ, tata itareṣāṃ TARVV-MK 244,05devānāmarcanīyāḥ, cartudaśapūrvadharāḥ, satataṃ jñānabhāvanāvahitamanasaḥ, saṃsārānnityamudvignāḥ TARVV-MK 244,06anityāśaraṇādyanuprekṣāsamāhitamānasāḥ, ativiśuddhasamyagdarśanāḥ, tīrthakaraniṣkramaṇapratibodhana- TARVV-MK 244,07parāḥ | nāmakarmaṇo'saṃkhyottarottaraprakṛtitvāt saṃsāriṇāṃ jīvānāṃ saṃjñāḥ śubhāśubhanāmakarmo- TARVV-MK 244,08dayāpāditāḥ veditavyāḥ | TARVV-MK 244,09evamayaṃ kārmaṇaśarīrapraṇālikayā āsravāpekṣayāpāditasukhaduḥkhānāṃ bhavyābhavyabhedāhita- TARVV-MK 244,10dvaividhyānāṃ prāṇināṃ saṃsāro'nādiḥ aparyavasānaḥ | anyeṣāṃ mohopaśamapradhvaṃsanaṃ pratyādṛtānāṃ TARVV-MK 244,11apratipatitasamyagdarśanānāṃ parītaviṣayaḥ, saptāṣṭāni bhavagrahaṇāni utkarṣeṇa vartante, jaghanyena TARVV-MK 244,12dvitrāṇi anubandhyocchidyante | pratipatitasamyaktvānāṃ tu bhājyam | TARVV-MK 244,13āha — apratipatitasamyaktveṣu kimaviśeṣa eva āhosvit kaścidasti prativiśeṣaḥ TARVV-MK 244,14iti ? atrocyate- TA-MK 4.26 vijayādiṣu dvicaramāḥ || TARV-MK 4.26.1vijayādiṣu iti ādiśabdaḥ prakārārthaḥ | TARVV-MK 244,16 ayam ādiśabdaḥ prakārārtho draṣṭavyaḥ | TARVV-MK 244,17tena vijayavaijayantajayantāparājitā'nudiśavimānānāmiṣṭānāṃ grahaṇaṃ siddhaṃ bhavati | kaḥ punaratra TARVV-MK 244,18prakārārthaḥ ? ahamindratve sati samyagdṛṣṭyupapādaḥ | sarvārthasiddhagrahaṇaprasaṅga iti cet; na; TARVV-MK 244,19teṣāṃ paramotkṛṣṭatvāt, sarvārthasiddha ityanvarthanirdeśāt ekacaramatvasiddheśca | TARV-MK 4.26.2dvicaramatvaṃ manuṣyadehadva yāpekṣam | TARVV-MK 244,20 caramaśabda uktārthaḥ | dvau caramau dehau yeṣāṃ te dvicaramāḥ, TARVV-MK 244,21teṣāṃ bhāvo dvicaramatvam | etanmanuṣyadehadvayāpekṣamavagantavyam | vijayādibhyaḥ cyutā apratipatita- TARVV-MK 244,22samyaktvā manuṣyeṣūtpadya saṃyamamārādhya punarvijayādiṣūtpadya cyutā manuṣyabhavamavāpya sidhyanti TARVV-MK 244,23iti dvicaramadehatvam, itarathā hi dvau manuṣyabhavau eko devabhavaśceti tricaramatvaṃ syāt na TARVV-MK 244,24dvicaramatvam | kutaḥ punaḥ manuṣyadehasya caramatvamiti cet ? ucyate- TARV-MK 4.26.3manuṣyadehasya caramatvaṃ tenaiva muktipariṇāmopapatteḥ | TARVV-MK 244,25 yato manuṣyabhavamavāpya devanāraka- TARVV-MK 244,26tairyagyonāḥ sidhyanti na tebhya eveti manuṣyadehasya caramatvam | TARV-MK 4.26.4ekasya caramatvamiti cet; na; aupacārikatvāt | TARVV-MK 244,27 syānmatam — ekasya bhavasya TARVV-MK 244,28caramatvam antyatvāt, na dvayostato dvicaramatvamayuktamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? aupacāri- TARVV-MK 244,29katvāt | yena dehena sākṣānmokṣo'vāpyate sa mukhyaścaramaḥ, tasya pratyāsanno manuṣyabhavaḥ tatpra- TARVV-MK 244,30tyāsatteścarama ityupacaryate | devabhavena vyavahitatvāt pratyāsattyabhāva iti cet; na; “yena TARVV-MK 244,31nāvyavadhānaṃ tena vyavahite'pi vacanaprāmāṇyāt” iti | TARV-MK 4.26.5ārṣavirodha iti cet; na; praśnaviśeṣāpekṣatvāt | TARVV-MK 244,32 syānmatam — vijayādiṣu dvicara- TARVV-MK 244,33matvamārṣavirodhi | kutaḥ ? tricaramatvāta | evaṃ hyārṣe uktamantaravidhāne — “anudiśānutta- TARVV-MK 244,34ravijayavaijayantajayantāparājitavimānavāsināmantaraṃ jaghanyena varṣaputhaktvam utkarṣeṇa dve sāga- TARVV-MK 245,01ropame sātireke” iti | tasyāyamarthaḥ — tebhyaḥ cyutā manuṣyeṣūtpadya aṣṭavarṣāḥ saṃyamamā- TARVV-MK 245,02rādhya antarmṛhūrtena vijayādiṣu bhavamāpnuvanti iti jaghanyena varṣapṛthaktvam | kecittebhyaścyutā TARVV-MK 245,03manuṣyeṣūtpadya saṃyamamavāpya saudharmaiśānakalpayoḥ janitvā punarapi manuṣyabhavamanubhūya vijayādiṣu TARVV-MK 245,04jāyante iti utkarṣeṇa dve sāgaropame sādhike iti, tato manuṣyabhavatrayopapatterdvicaramatvamayukta- TARVV-MK 245,05miti; tanna; kiṃ kāraṇam ? praśnaviśeṣāpekṣatvāt | evaṃ hi vyākhyāprajñaptidaṇḍakeṣūktam — TARVV-MK 245,06vijayādiṣu devā manuṣyabhavamāskandantaḥ kiyatīrgatyāgatīḥ vijayādiṣu kurvanti iti gautama- TARVV-MK 245,07praśne bhagavattoktaṃ jaghanyenaiko bhavaḥ āgatyā utkarṣeṇa gatyāgatibhyāṃ dvau bhavau | sarvārthasiddhāḥ TARVV-MK 245,08cyutā manuṣyeṣūtpadya tenaiva bhavena sidhyantīti, na laukāntikavadekabhavikā eveti vijayā- TARVV-MK 245,09diṣu dvicaramatvaṃ nārṣavirodhi, kalpāntarotpattyanapekṣatvāt praśnasyeti | TARVV-MK 245,10āha — uktaṃ bhavatā jīvasya audayikeṣu bhāveṣu tairyagyonigatiraudayikīti, sthitau- TARVV-MK 245,11coktam “tiryagyonijānāṃ ca” iti | āsravavidhāne ca vakṣyate “māyā TARVV-MK 245,12tairyagyonasya” iti | tadvaktavyaṃ ke tiryagyonaya iti ? atrocyate- TA-MK 4.27 aupapādikamanuṣyebhyaḥ śeṣāstiryagyonayaḥ || TARVV-MK 245,14ayukto'yaṃ nirdeśaḥ ‘aupapādikamanuṣyebhyaḥ’ iti | kutaḥ ? manuṣyaśabdasya alpāctara- TARVV-MK 245,15tvāt pūrvanipātaprāptyarhatvāt; naiṣa doṣaḥ; abhyarhitatvāt aupapādikaśabdasya pūrvanipātaḥ | TARVV-MK 245,16kathamabhyarhitatvam ? devānāmaupapādikeṣvantarbhāvāt, devā hi sthitiprabhāvādibhirabhyarhitā TARVV-MK 245,17iti vyākhyātāḥ | TARV-MK 4.27.1uktebhya aupapādikamanuṣyebhyo'nye śeṣāḥ | TARVV-MK 245,18 aupapādikā uktā devanārakāḥ, manu- TARVV-MK 245,19ṣyāśca vyākhyātāḥ “prāṅ mānuṣottarānmanuṣyāḥ” iti | tebhyo'nye ye te TARVV-MK 245,20śeṣāḥ tiryagyonayaḥ | TARV-MK 4.27.2siddhaprasaṅga iti cet; na; sāṃsārikaprakaraṇāt | TARVV-MK 245,21 syānmatam — aupapādikamanuṣyebhyo- TARVV-MK 245,22'nyatvaṃ siddhānāmapyasti iti tiryagyonitvaprasaṅga iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? sāṃsārika- TARVV-MK 245,23prakaraṇāt | saṃsāriṇaḥ prakṛtāḥ, tena tebhyo'nye saṃsāriṇa eva tiryagyonayo na siddhāḥ | atha TARVV-MK 245,24keyaṃ tiryagyoniḥ ? TARV-MK 4.27.3tirobhāvāt tairyagyoniḥ | TARVV-MK 245,25 tirobhāvo nyagbhāvaḥ upabāhyatvamityarthaḥ, tataḥ karmodayā- TARVV-MK 245,26pāditabhāvā tiryagyonirityākhyāyate | tiraści yoniryeṣāṃ te tiryagyonayaḥ | te ca TARVV-MK 245,27trasasthāvarādivikalpā vyākhyātāḥ | TARV-MK 4.27.4devādivattadādhāranirdeśa iti cet; na; sarvalokavyāpitvāt | TARVV-MK 245,28 syānmatam — yathā TARVV-MK 245,29devānāmūrdhvalokaḥ, manuṣyāṇāṃ tiryaglokaḥ, nārakāṇāmadholoka ādhāraviśeṣa uktaḥ tathā tira- TARVV-MK 246,01ścāmapi ādhāro viśiṣṭo nirdeṣṭavya iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? sarvalokavyāpitvāt TARVV-MK 246,02te hi tiryañcaḥ sarvān lokān vyāpya vartante iti | kutaḥ punaḥ sarvalokavyāpitvameṣā- TARVV-MK 246,03miti cet ? ucyate- TARV-MK 4.27.5sūkṣmabādarabhedāt | TARVV-MK 246,04 tiryañco dvividhāḥ — sūkṣmā bādarāśceti sūkṣmabādaranāmaka- TARVV-MK 246,05rmodayāpāditabhāvāḥ | tatra sūkṣmāḥ pṛthivyaptejovāyuvanaspatayaḥ sarvalokavyāpinaḥ | bādarāḥ TARVV-MK 246,06pṛthivyaptejovāyuvanaspatayaḥ vikalendriyāḥ pacendriyāśca kvacideva vartante na sarvatra | TARV-MK 4.27.6dvitīye'dhyāye tannirdeśa iti cet; na; kṛtsnalokabhāvāt | TARVV-MK 246,07 syādetat — dvitīye'dhyāye TARVV-MK 246,08eṣāṃ tiraścāṃ nirdeśaḥ kartavyaḥ nātreti; tanna; kiṃ kāraṇam ? kṛtsnalokabhāvādayameva TARVV-MK 246,09tannirdeśo yuktaḥ, sarvāṃllokānuktvā tadādhāranirdeśaḥ sugama iti | TARV-MK 4.27.7śeṣasaṃpratipatteśca | TARVV-MK 246,10 nārakādīn sarvānuktvā tebhyo'nye śeṣāstiryañca iti śeṣasaṃpra- TARVV-MK 246,11tipattiśca bhavati iti ihaiva tannirdeśo yuktaḥ | TARVV-MK 246,12sthitiridānīṃ vaktavyā | sā nārakāṇāṃ manuṣyāṇāṃ tiraścāṃ coktā, devānāmucyate | TARVV-MK 246,13tatra cādāvuddiṣṭānāṃ bhavanavāsināṃ sthitipratipādanārthamāha- TA-MK 4.28 sthitirasuranāgasuparṇadvīpaśeṣāṇāṃ sāgaropamatripalyopamārdhahīnamitā || TARV-MK 4.28.1asurādīnāṃ sāgaropamādibhirabhisaṃbaṃdho yathākramam | TARVV-MK 246,15 asurādīnāṃ sāgaropamādibhi- TARVV-MK 246,16ryathākramamabhisaṃbandho veditavyaḥ | iyaṃ sthitirutkṛṣṭā | jaghanyāpyuttaratra vakṣyate | tadyathā- TARVV-MK 246,17asurāṇāṃ sāgaropamā sthitiḥ, nāgānāṃ trīṇi palyopamāni, suparṇānām ardhatṛtīyāni, TARVV-MK 246,18dvīpānāṃ dve, śeṣāṇāṃ ṣaṇṇām adhyardhapalyopamam | TARVV-MK 246,19ādyadevanikāyasthityabhidhānānantaraṃ vyantarajyotiṣkasthitivacane kramaprāpte sati TARVV-MK 246,20tadullaṅghya vaimānikānāṃ sthitirucyate | kutaḥ ? tayoruttaratra laghunopāyena sthitivacanāt | TARVV-MK 246,21teṣu ca ādāvuddiṣṭayoḥ kalpayoḥ sthitividhānārthamāha- TA-MK 4.29 saudharmaiśānayoḥ sāgaropame'dhike || TARV-MK 4.29.1dvivacananirdeśād dvitvagatiḥ | TARVV-MK 246,23 sāgaropame iti dvivacananirdeśād dve sāgaropame iti TARVV-MK 246,24gamyate | TARV-MK 4.29.2adhike ityadhikāra ā sahasrārāt | TARVV-MK 246,25 adhike ityayaṃ adhikāro draṣṭavyaḥ | ā TARVV-MK 246,26kutaḥ ? ā sahasrārāt | tena saudharmaiśānayordevānāmutkṛṣṭā sthitiḥ dve sāgaropame sātireke TARVV-MK 246,27pratyetavye | TARVV-MK 246,28uttarayoḥ sthitiviśeṣapratipattyarthamāha- TA-MK 4.30 sānatkumāramāhendrayoḥ sapta || TARV-MK 4.30.1adhikārāt sāgarādhikasaṃpratyayaḥ | TARVV-MK 246,30 sāgaragrahaṇam adhikagrahaṇaṃ ca anuvartate | tenā- TARVV-MK 246,31yamartho labhyate — sānatkumāramāhendrayordevānāmutkṛṣṭā sthitiḥ saptasāgaropamāṇi sādhi- TARVV-MK 246,32kāni iti | TARVV-MK 246,33brahmalokādiṣvacyutāvasāneṣu sthitiviśeṣapratipatyarthamāha- TARVV-MK 247,01TA-MK 4.31 trisaptanavaikādaśatrayodaśapañcadaśabhiradhikāni tu || TARV-MK 4.31.1saptagrahaṇasya tryādibhirabhisaṃbandhaḥ dvayordvayoḥ | TARVV-MK 247,03 saptagrahaṇaṃ prakṛtam, tasyeha nirdiṣṭaiḥ TARVV-MK 247,04tryādibhirabhisaṃbandho draṣṭavyaḥ | sapta tribhiradhikāni, sapta saptabhiradhikānītyādi | TARV-MK 4.31.2tuśabdo viśeṣaṇārthaḥ | TARVV-MK 247,05 tuśabdo viśeṣaṇārtho draṣṭavyaḥ | kiṃ viśinaṣṭi ? adhika- TARVV-MK 247,06śabdo'nuvarttamānaḥ caturbhiriha saṃbadhyate nottarābhyāmityayamartho viśeṣyate | tenāyamartho bhavati- TARVV-MK 247,07brahmalokabrahmottarayoḥ daśasāgaropamāṇi sādhikāni | lāntavakāpiṣṭhayoścaturdaśasāgaropa- TARVV-MK 247,08māṇi sādhikāni | śukramahāśukrayoḥ ṣoḍaśasāgaropamāṇi sādhikāni | śatārasahasrārayoraṣṭā- TARVV-MK 247,09daśasāgaropamāṇi sādhikāni | ānataprāṇatayorviṃśatiḥ sāgaropamāṇi | āraṇācyutayordvā- TARVV-MK 247,10viṃśatiḥ sāgaropamāṇi utkṛṣṭā sthitiriti | nanu ca tuśabdo'narthakaḥ ‘adhike’ ityadhikāre TARVV-MK 247,11āsahasrārādityuktatvāt ? na, atastatsiddheḥ | TARVV-MK 247,12tata ūrdhvaṃ sthitiviśeṣapratipatyarthamāha- TA-MK 4.32 āraṇācyutādūrdhvamekaikena navasu graiveyakeṣu vijayādiṣu sarvārthasiddhe ca || TARV-MK 4.32.1adhikārādadhikasaṃbandhaḥ | TARVV-MK 247,15 adhikagrahaṇamanuvartate teneha saṃbandho veditavyaḥ — ekaikenā'dhi- TARVV-MK 247,16kānīti | kimarthaṃ navasu graiveyakeṣu vijayādiṣkiti pṛthag grahaṇam ? TARV-MK 4.32.2graiveyakebhyo vijayādīnāṃ pṛthaggrahaṇamanudiśasaṃgrahārtham | TARVV-MK 247,17 graiveyakavijayādiṣvityucyamāne TARVV-MK 247,18anudiśavimānānāmasaṃgrahaḥ syāt, tatastatsaṃgrahārthaṃ pṛthaggrahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 4.32.3pratyekamekaikavṛddhyabhisaṃbandhārthaṃ navagrahaṇam | TARVV-MK 247,19 graiveyakeṣvityucyamāne yathā vijayādiṣu TARVV-MK 247,20sarveṣu ekameva sāgaropamamadhikaṃ tathā sarveṣu graiveyakeṣu ekameva sāgaropamamadhikamiti pratīyeta TARVV-MK 247,21tasmānnavagrahaṇaṃ kriyate | navasu pratyekamekaikasya sāgaropamasya ādhikyaṃ yathā syāditi | TARVV-MK 247,22atha sarvārthasiddhasya pṛthaggrahaṇaṃ kimartham ? TARV-MK 4.32.4sarvārthasiddhasya pṛthaggrahaṇaṃ vikalpanivṛttyartham | TARVV-MK 247,23 yathā'dhastājjaghanyotkarṣasthitivikalpa- TARVV-MK 247,24tathā sarvārthasiddhe mābhūt ityevamarthaṃ pṛthaggrahaṇaṃ kriyate | tenāyamartho veditavyaḥ — adhograiveyakeṣu TARVV-MK 247,25prathame trayoviṃśatisāgaropamāṇi | dvitīye caturviṃśatisāgaropamāṇi | tṛtīye pañcaviṃśati- TARVV-MK 247,26sāgaropamāṇi | madhyamagraiveyakeṣu prathame ṣaḍviṃśatisāgaropamāṇi, dvitīye saptaviṃśatiḥ, tṛtīye TARVV-MK 247,27aṣṭāviṃśatiḥ | uparimagraiveyakeṣu prathame ekānnatriṃśat, dvitīye triṃśat, tṛtīye ekatriṃśat | TARVV-MK 247,28anudiśavimāneṣu dvātriṃśat | vijayādiṣu trayastriṃśat sāgaropamāṇi utkṛṣṭā sthitiḥ | sarvā- TARVV-MK 247,29rthasiddhe trayastriṃśadeveti | TARVV-MK 247,30atrāha manuṣyatiryagyonijānāṃ parāparasthitī vyākhyāyate, devānāṃ kiṃ utkṛṣṭaiva na TARVV-MK 247,31veti ? ucyate- TA-MK 4.33 aparā palyopamamadhikam || TARVV-MK 247,33aparā jaghanyetyarthaḥ | sthitirityanuvartate | vyākhyātaparimāṇapalyopamam | keṣām ? TARVV-MK 247,34devānāmiyaṃ jaghanyā sthitiḥ ? saudhamai śānayordevānām | kathaṃ gamyate ? TARV-MK 4.33.1pāriśeṣyātsaudharmaiśānayoraparā sthitiḥ | TARVV-MK 248,01 bhavanavāsyādīnāṃ jaghanyā sthitirvakṣyate | TARVV-MK 248,02sānatkumārādīnāṃ ca parataḥ parataḥ pūrvā pūrvā'nantarā iti | tataḥ pariśeṣāt saudharmaiśānayo- TARVV-MK 248,03rdevānāṃ sādhikaṃ palyopamaṃ jaghanyā sthitirveditavyā | TARVV-MK 248,04tata ūrdhvaṃ jaghanyasthitipratipādanārthamāha — TA-MK 4.34 parataḥ parataḥ pūrvā pūrvānantarā || TARVV-MK 248,06parasmin deśe parataḥ, tasya vīpsāyāṃ dvitvam | pūrvaśabdasyāpi | kimuktaṃ bhavati — pūrvā TARVV-MK 248,07pūrvā yā sthitirutkṛṣṭoktā sā sā upari upari devānāṃ jaghanyetyetaduktaṃ bhavati | kima- TARVV-MK 248,08viśeṣeṇa ? netyāha | TARV-MK 4.34.1adhikagrahaṇānuvṛtteḥ sātirekasaṃpratyayaḥ | TARVV-MK 248,09 adhikagrahaṇamanuvartate ? kva prakṛtam ? TARVV-MK 248,10‘aparā palyopamamadhikam’ ityatra, sātirekasaṃpratyayo bhavati | saudharmaiśānayoḥ parā TARVV-MK 248,11sthitiḥ dve sāgaropame sādhike | te sānatkumāramāhendrayoḥ sātireke jaghanyā sthitiḥ | sānatku- TARVV-MK 248,12māramāhendrayoḥ parā sthitiḥ saptasāgaropamāṇi sādhikāni | tāni sātirekāṇi brahmaloka- TARVV-MK 248,13brahmottarayorjaghanyā sthitirityādi | ā kuto'yamadhikāraḥ ? TARV-MK 4.34.2ā vijayādibhyo'dhikāraḥ | TARVV-MK 248,14 ā vijayādibhyo'nuttarebhyaḥ ayamadhikāro veditavyaḥ | TARVV-MK 248,15kathaṃ gamyate ? ‘sarvārthasiddhasya pṛthag grahaṇāt’ ityuktaṃ purastāt | TARV-MK 4.34.3anantaretyavacanaṃ pūrvokteriti cet; na; vyavahite pūrvaśabdaprayogāt | TARVV-MK 248,16 syānmatam, TARVV-MK 248,17pūrveti vacanāt ānantaryapratīteḥ anantareti vacanamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? vyavahite'pi TARVV-MK 248,18pūrvaśabdaprayogāt | ayaṃ hi pūrvaśabdaḥ vyavahite'pi prayujyate | tadyathā — pūrvaṃ mathurāyāḥ pāṭaliputra- TARVV-MK 248,19miti | tataḥ sodharmaiśānayoḥ yā parā sthitiḥ sā brahmalokabrahmottaralokayorjaghanyā sthiti- TARVV-MK 248,20rityevamādyaniṣṭaṃ pratīyeta tato'nantaramucyate | TARVV-MK 248,21nārakāṇāmutkṛṣṭā sthitiruktā, jaghanyā sūtre'nuktā, tāmaprakṛtāmapi laghunopāyena TARVV-MK 248,22pratipādayitumicchannāha- TA-MK 4.35 nārakāṇāṃ ca dvitīyādiṣu || TARVV-MK 248,24caśabdaḥ kimarthaḥ ? TARV-MK 4.35.1caśabdaḥ prakṛtasamuccayārthaḥ | TARVV-MK 248,25 caśabdaḥ kriyate prakṛtasamuccayārthaḥ | kiṃ prakṛtam ? TARVV-MK 248,26parataḥ parataḥ pūrvā pūrvā'nantarā aparā sthitiriti | tenāyamartho labhyate — ratnaprabhāyāṃ nārakāṇāṃ TARVV-MK 248,27parā sthitirekaṃ sāgaropamaṃ sā śarkarāprabhāyāṃ jaghanyā | śarkarāprabhāyāmutkṛṣṭā sthitiḥ trīṇi TARVV-MK 248,28sāgaropamāṇi, sā bālukāprabhāyāṃ jaghanyetyevamādi | tadvyāso vyākhyātaḥ purastāt | TARVV-MK 248,29atha prathamāyāṃ pṛthivyāṃ kā jaghanyā sthitiriti ? ata āha- TA-MK 4.36 daśavarṣasahasrāṇi prathamāyām || TARVV-MK 248,31aparā sthitirityanuvartate | TARVV-MK 248,32atha bhavanavāsināṃ kā jaghanyā sthitiriti ? ata āha- TARVV-MK 249,01TA-MK 4.37 bhavaneṣu ca || TARVV-MK 249,03caśabdaḥ kimarthaḥ ? prakṛtasamuccayārtha iti | evaṃ tena bhavanavāsināmaparā sthitirdaśa- TARVV-MK 249,04varṣasahasrāṇi ityabhisaṃbadhyate | TARVV-MK 249,05vyantarāṇāṃ tarhi kā jaghanyā sthitiriti ? ata āha- TA-MK 4.38 vyantarāṇāṃ ca || TARVV-MK 249,07caśabdaḥ prakṛtasamuccayārtha iti, evaṃ tena vyantarāṇāmaparā sthitiḥ daśavarṣasahasrāṇi TARVV-MK 249,08ityavagamyate | TARV-MK 4.38.1parā vyantarāṇāṃ prāgabhidhātavyeti cet; na; lāghavārthatvāt | TARVV-MK 249,09 syādetat — yathā TARVV-MK 249,10anyeṣāṃ devanikāyānāṃ parā sthitiḥ prāguktā tathā vyantarāṇāmapi parā prāgabhidhātavyā iti ? TARVV-MK 249,11tanna; kiṃ kāraṇam ? lāghavārthatvāt | yadi parā sthitiḥ prāgucyeta punaḥ daśavarṣasahasragrahaṇaṃ TARVV-MK 249,12kriyeta, tathā sati gauravaṃ syāt | TARVV-MK 249,13yadyevam, amīṣāṃ kā parā sthitiriti ? ata āha- TA-MK 4.39 parā palyopamamadhikam || TARV-MK 4.39.1sthityabhisaṃbandhāt strīliṅganirdeśaḥ | TARVV-MK 249,15 sthitirityanuvartate | tenābhisaṃbandhāt pareti TARVV-MK 249,16strīliṅganirdeśo draṣṭavyaḥ | TARVV-MK 249,17idānīṃ jyotiṣkāṇāṃ parā sthitirvaktavyeti, ata āha- TA-MK 4.40 jyotiṣkāṇāṃ ca || TARVV-MK 249,19caśabdaḥ prakṛtasamuccayārtha iti, evaṃ tenaivamabhisaṃbadhyate — jyotiṣkāṇāṃ ca parā sthitiḥ TARVV-MK 249,20palyopamamadhikamiti | TARVV-MK 249,21athāparā jyotiṣkāṇāṃ kiyatī sthitiriti ? ata āha- TA-MK 4.41 tadaṣṭabhāgo'parā || TARVV-MK 249,23tasya palyopamasyāṣṭabhāgo jyotiṣkāṇāmaparā sthitirityarthaḥ | atrāha — ‘jyotiṣkāṇāṃ TARVV-MK 249,24palyopamamadhikaṃ parā sthitiḥ’ ityaviśeṣābhidhāne na jñāyate candrādīnāṃ kiṃ sthitiviśeṣa TARVV-MK 249,25iti ? atrocyate-TARV-MK 4.41.1candrāṇāṃ varṣaśatasahasrādhikam | TARVV-MK 249,26 candrāṇāṃ varṣaśatasahasrādhikaṃ palyopamaṃ parā sthitiḥ | TARV-MK 4.41.2sūryāṇāṃ varṣasahasrādhikam | TARVV-MK 249,27 varṣasahasrādhikaṃ palyopamaṃ sūryāṇāṃ parā sthitiḥ | TARV-MK 4.41.3śukrāṇāṃ śatādhikam | TARVV-MK 249,28 śukrāṇāṃ varṣaśatādhikaṃ palyopamaṃ parā sthitiḥ | TARV-MK 4.41.4bṛhaspatīnāṃ pūrṇam | TARVV-MK 249,29 bṛhaspatīnāṃ pūrṇapalyopamaṃ parā sthitiḥ, nādhikam | TARV-MK 4.41.5śeṣāṇāmardham | TARVV-MK 249,30 śeṣāṇāṃ grahāṇāṃ budhādīnāṃ palyopamasyārdhaṃ parā sthitiḥ | TARV-MK 4.41.6nakṣatrāṇāṃ ca | TARVV-MK 249,31 kim ? ardhapalyopamaṃ parā sthitiḥ | TARV-MK 4.41.7tārakāṇāṃ caturbhāgaḥ | TARVV-MK 249,32 palyopamasya caturbhāgastārakāṇāṃ parā sthitiḥ | TARV-MK 4.41.8tadaṣṭabhāgo jaghanyobhayeṣām | TARVV-MK 250,01 tasya palyopamasyāṣṭabhāgaḥ jaghanyā sthitiḥ ubhayeṣāṃ TARVV-MK 250,02tārakāṇāṃ nakṣatrāṇāṃ ca bhavati | TARV-MK 4.41.9śeṣāṇāṃ caturbhāgaḥ | TARVV-MK 250,03 śeṣāṇāṃ sūryādīnāṃ palyopamasya caturbhāgo jaghanyā sthiti- TARVV-MK 250,04rveditavyā | TARVV-MK 250,05atha laukāntikadevānāṃ kā sthitiriti ? atrocyate- TA-MK 4.42 laukāntikānāmaṣṭau sāgaropamāṇi sarveṣām || TARV-MK 4.42.1aṣṭasāgaropamasthitayo laukāntikāḥ | TARVV-MK 250,07 ekaiva lokāntikānāṃ sthitiḥ | TARVV-MK 250,08kā'sau ? aṣṭau sāgaropamāṇi | sarve te śuklaleśyāḥ pañcahastotsedhaśarīrāḥ | TARV-MK 4.42.2vyākhyāto jīvaḥ | TARVV-MK 250,09 samyagdarśanasya viṣayapradarśanamukhenopanyasteṣu jīvādiṣu ādyo TARVV-MK 250,10jīvapadārtho vyākhyātaḥ | TARV-MK 4.42.3sa ca eko'nekātmakaḥ | TARVV-MK 250,11 sa jīva ekaḥ anekātmako bhavati | kuta ekasyā- TARVV-MK 250,12nekātmakatvamiti cet ? atrocyate- TARV-MK 4.42.4abhāvavilakṣaṇatvāt | TARVV-MK 250,13 abhūtaṃ nāstītyekarūpo'bhāvaḥ | na hi abhāvaḥ abhāvātmanā TARVV-MK 250,14bhidyate | tadvisadṛśastu nānārūpo bhāvaḥ, itarathā hi tayoraviśeṣa eva syāt | sa tu ṣoḍhā TARVV-MK 250,15bhidyate — jāyate asti vipariṇamate vardhate apakṣīyate vinaśyatīti | tatra ubhayanimittava- TARVV-MK 250,16śādātmalābhamāpadyamāno bhāvaḥ jāyata ityasya viṣayaḥ | yathā manuṣyagatyādināmakarmodayā- TARVV-MK 250,17pekṣayā ātmā manuṣyāditvena jāyata ityucyate | tasyāyurādinimittavaśādavasthānamastitvam | TARVV-MK 250,18sata evāvasthāntarāvāptirvipariṇāmaḥ | anivṛttapūrvasvabhāvasya bhāvāntareṇa ādhikyaṃ vṛddhiḥ | TARVV-MK 250,19krameṇa pūrvabhāvaikadeśanivṛttirapakṣayaḥ | tatparyāyasāmānyavinivṛttirvināśaḥ | evaṃ pratikṣaṇaṃ TARVV-MK 250,20vṛttibhedādanantarūpā jāyante iti nānātmatā bhāvasya, athavā satjñeyadravyāmūrtātisūkṣmāvagā- TARVV-MK 250,21hanāsaṃkhyeyapradeśā'nādinidhanacetanatvādinā | kiñca, TARV-MK 4.42.5anekavāgvijñānaviṣayatvāt | TARVV-MK 250,22 iha loke eko'rthoṃ'nekaśabdavācyo bhavati tathābhi- TARVV-MK 250,23dheyapariṇāme sati teṣāṃ śabdānāṃ tatra prayogāt | prayogo hi pratipādanakriyā, tasyāḥ śabdārthāvu- TARVV-MK 250,24bhāvapi sādhakau | śabdastāvad vyañjakatvāt sādhakaḥ | artho'pi vyaṅgyatvāt karmabhāvamāpadya- TARVV-MK 250,25mānaḥ tatsamakālameva svātantryamanubhavati, tasmin sati kriyāpravṛtteḥ | yathā pacau taṇḍulā karma- TARVV-MK 250,26rūpāpannā eva kartṛtāmāskandanti yenocyate karmakārakamiti, ataḥ tasmin sati anekaḥ śabdaḥ TARVV-MK 250,27prayujyate yathā ghaṭaḥ pārthivaḥ mārtikaḥ san jñeyo navo mahān ityādi, evamātmakānāṃ ca TARVV-MK 250,28vijñānānāmālambanaṃ bhavati tairvinā tasyābhāvāt | sarve te ghaṭasya ātmānaḥ | tathā TARVV-MK 250,29ātmanyapi anekavāgvijñānālambanadarśanādekasyānekātmakatvamavaseyam | api ca, TARV-MK 4.42.6anekaśaktipracitatvāt | TARVV-MK 251,01 yathā ghṛtaṃ snehayati tarpayati upabṛṃhayatīti anekaśakti, TARVV-MK 251,02ghaṭo vā jaladhāraṇāharaṇādilakṣaṇayā'nekayā śaktyā pracitaḥ, tathā ātmano'pi dravyakṣetra- TARVV-MK 251,03kālabhāvanimittavaśādanekavikāraprāptiyogyabahuśaktiyogādanekātmakatvam | itaśca, TARV-MK 4.42.7vastvantarasambandhāvirbhūtānekasambandhirūpatvāt | TARVV-MK 251,04 yathaiko ghaṭaḥ pūrvāparāntaritānanta- TARVV-MK 251,05rita-dūrāsanna-navapurāṇa-samarthāsamartha-devadattakṛtacaitrasvāmikatva-saṃkhyā-parimāṇa-pṛthaktva-saṃyoga- TARVV-MK 251,06vibhāgādibhedādanekavyapadeśabhāgbhavati, sambandhānāmānantyāt, tattatsambandhinamavekṣya tasya tasya TARVV-MK 251,07paryāyasya bhāvāt | athavā, pudgalānāmānantyāttattatpudgaladravyamapekṣya ekapudgalasthasya TARVV-MK 251,08tasyaikasyaiva paryāyasyā'nyatvabhāvāt | yathā pradeśinyāḥ madhyamābhedāt yadanyatvaṃ na tadeva TARVV-MK 251,09anāmikābhedāt | mā bhūt madhyamā'nāmikayorekatvaṃ madhyamāpradeśinyanyatvahetutvenā'viśeṣā- TARVV-MK 251,10diti | na caitatparāvadhikamevārthasattvam | yadi madhyamāsāmarthyāt pradeśinyāḥ hrasvatvaṃ jāyeta TARVV-MK 251,11śaśaviṣāṇe'pi syācchakrayaṣṭau vā | nāpi svata eva, parāpekṣābhāve tadvyaktyabhāvāt | tasmā- TARVV-MK 251,12ttasyānantapariṇāmasya dravyasya tattatsahakārikāraṇaṃ pratītya tattadrūpaṃ vakṣyate | na tat svata TARVV-MK 251,13eva nāpi parakṛtameva | evaṃ jīvo'pi karmanokarmaviṣayavastūpakaraṇasambandhabhedādāvibhūrta- TARVV-MK 251,14jīvasthānaguṇasthānamārgaṇāsthānavikalpā'nantaparyāyarūpaḥ pratyetavyaḥ | itaśca, TARV-MK 4.42.8anyāpekṣābhivyaṅgyā'nekarūpotkarṣāpakarṣapariṇataguṇasambandhitvāt | TARVV-MK 251,15 yathā eko ghaṭa TARVV-MK 251,16ekadvitricatuḥsaṃkhyeyā'saṃkhyeyānantāvasthotkarṣāpakarṣātmakarūpādipariṇatipratiyogidravyāpekṣāsaha- TARVV-MK 251,17kārikāraṇābhivyañjanīyātmīyānantanīlanīlatarādipariṇāmaḥ, tathā jīvo'pi paradravya- TARVV-MK 251,18saṃbandhāpekṣābhivyaktatīvrādyavasthāviśeṣakrodhādyavibhāgaparicchedā'nantarūpatvādanekaḥ | itaśca, TARV-MK 4.42.9atītānāgatavartamānakālasaṃbandhitvāt | TARVV-MK 251,19 iha samudāyāvayavapradhvaṃsaviṣayeṇātītena TARVV-MK 251,20kālena utpattinirjñātasaṃbhāvanaviṣayeṇa ca anāgatena kālena, sādhanapravṛttyavirāmagocareṇa ca TARVV-MK 251,21vartamānena kālena saṃbandhāt mṛdādidravyaṃ tasmin tasmin kāle'nekabhedamāpadyamānaṃ dṛṣṭam | TARVV-MK 251,22vartamānamātratve'pūrvatvāt aparatvācca avadhyabhāve vartamānasyāpyabhāvo bandhyāputrayuktvavat | TARVV-MK 251,23tathā jīvasyāpi anādyatītakālasambandhapariṇataiḥ anāgatānantakālavaśavartibhiḥ vartamāna- TARVV-MK 251,24kālodbhūtavṛttibhiśca paryāyairarthavyañjanabhedād dvaividhyamāskandadbhirabhisambandhādnantarūpatā | TARVV-MK 251,25itaśca, TARV-MK 4.42.10utpādavyayadhrauvyayuktatvāt | TARVV-MK 251,26 utpādādīnāmānantyam anantakāle ekasmiṃśca TARVV-MK 251,27kāle | yathā ghaṭa ekasminneva kāle dravyataḥ pārthivatvena utpadyate na jalatvena, deśata ihatya- TARVV-MK 251,28tvena na pāṭaliputrakatvena, kālato vartamānakālatayā nātītānāgatābhyām, bhāvato mahattvena TARVV-MK 251,29nālpatvena, eteṣāṃ ca ekaika utpādaḥ sajātīyānyapārthivānekaghaṭāntaragatebhyaḥ sauvarṇādīṣa- TARVV-MK 251,30dvijātīyaghaṭāntaragatebhyo vā atyantavijātīyapaṭādyanantamūrtāmūrtadravyāntarāpannebhyo vā TARVV-MK 251,31utpādebhyo bhidyamānaḥ tāvaddhā bhedamupayāti anyathā tairaviśiṣṭaḥ syāt | tathā tadaivānutpadya- TARVV-MK 251,32mānadravyasaṃbandhakṛtordhvādhastiryagantaritānantaritaikāntarādidigbheda-mahadalpatvādiguṇabheda-rūpādyu- TARVV-MK 251,33tkarṣāpakarṣānantabheda-trailokyatrikālaviṣayasaṃbandhivaśabhidyamānarūpo vā utpādo'neko bhavati | TARVV-MK 252,01tathā'nekāvayavātmakaskandhapradeśabhedadṛṣṭaviṣamotpādanānārūpatayā vā aneka utpādaḥ | udakā- TARVV-MK 252,02didhāraṇāharaṇapradānādhikaraṇabhayaharṣaśokaparitāpabhedajananādisvakāryaprasādhanena vā aneka TARVV-MK 252,03utpādaḥ | tadaiva tāvanta eva tatpratipakṣabhūtā vināśāḥ, pūrveṇāvinaṣṭasya uttareṇānutpādāt | TARVV-MK 252,04ubhayavipakṣabhūtāḥ sthitayo'pi tadaiva tāvatyaḥ tadādhārabhūtāḥ, anavasthitasya vandhyāputravadu- TARVV-MK 252,05tpādavināśāsaṃbhavāt, abhāvaprasaṅgācca | ghaṭa utpadyata iti yadā vartamānakālatā; tadā TARVV-MK 252,06anabhinirvṛttatvāt pūrvāparībhūtasādhyamānabhāvābhidhānāccāsattvam | utpattyanantaraṃ tu TARVV-MK 252,07vināśe'bhyupagamyamāne sattvabhūtāvasthābhidhāyakotpannaśabdavācyatvābhāvāt utpāde'pyabhāvo TARVV-MK 252,08vināśepyabhāva iti bhāvābhāvāttadāśrayo vyavahāro virodhamupagacchet, bījaśaktya- TARVV-MK 252,09bhāvācca utpādavināśaśabdavācyatābhreṣaśca | tata utpadyamānatā utpannatā vināśaśceti TARVV-MK 252,10tisro'vasthā abhyupagantavyāḥ | tathā jīvasyāpyekasya dravyārthikaparyāyārthikanayagocarasāmānya- TARVV-MK 252,11viśeṣānantaśaktyapekṣārpitasthityutpattinirodhānantarūpatvāt anekatvaṃ pratyetavyam | itaśca, TARV-MK 4.42.11anvayavyatirekātmakatvācca | TARVV-MK 252,12 iha ghaṭa eko'pyanvayavyatirekātmakatayā aneko dṛṣṭaḥ TARVV-MK 252,13sadacetananavapurāṇatvādibhiḥ, tathā ātmāpi eko'nvayavyatirekātmatayā anekaḥ pratyetavyaḥ | TARVV-MK 252,14ke punaranvayāḥ ? buddhyabhidhānānuvṛttiliṅgena anumīyamānāvicchedāḥ svātmabhūtā'stitvā- TARVV-MK 252,15''tmatvajñātṛtvadraṣṭṭatvakartṛtvabhoktṛtvā'mūrtatvā'saṃkhyātapradeśatvāvagāhanātisūkṣmatvāgurulaghutvāhe- TARVV-MK 252,16tukatvā'nādisaṃbandhitvordhvagatisvabhāvādayaḥ | atha ke vyatirekāḥ ? vāgvijñānavyāvṛtti- TARVV-MK 252,17liṅgasamadhigamyaparasparavilakṣaṇā utpattisthitivipariṇāmavṛddhikṣayavināśadharmāṇaḥ gatīndriya- TARVV-MK 252,18kāyayogavedakaṣāyajñānasaṃyamadarśanaleśyāsamyaktvādayaḥ | TARV-MK 4.42.12tasya śabdenābhidhānaṃ kramayaugapadyābhyām | TARVV-MK 252,19 tasyaikasya jīvasyānekātmakasya pratyāyane TARVV-MK 252,20śabdaḥ pravartamāno dvedhā vyavatiṣṭhate krameṇa yaugapadyena vā, na tṛtīyo vākpatho'sti | TARV-MK 4.42.13te ca kālādibhirbhedābhedārpaṇāt || TARVV-MK 252,21 te ca kramayaugapadye kālādibhiḥ bhedābhedārpa- TARVV-MK 252,22ṇādbhavataḥ | yadā vakṣyamāṇaiḥ kālādibhirastitvādīnāṃ dharmāṇāṃ bhedena vivakṣā tadaikasya śabda- TARVV-MK 252,23syānekārthapratyāyanaśaktyabhāvāt kramaḥ | yadā tu teṣāmeva dharmāṇāṃ kālādibhirabhedena vṛtta- TARVV-MK 252,24mātmarūpamucyate tadaikenāpi śabdena ekadharmapratyāyanamukhena tadātmakatvamāpannasya anekāśeṣa- TARVV-MK 252,25rūpasya pratipādanasaṃbhavāt yaugapadyam | tatra yadā yaugapadyaṃ tadā sakalādeśaḥ, sa eva pramāṇa- TARVV-MK 252,26mityucyate | “sakalādeśaḥ pramāṇādhīnaḥ” iti vacanāt | yadā tu kramaḥ tadā TARVV-MK 252,27vikalādeśaḥ, sa eva naya iti vyapadiśyate | “vikalādeśo nayādhīnaḥ”TARVV-MK 252,28iti vacanāt | kathaṃ sakalādeśaḥ ? TARV-MK 4.42.14ekaguṇamukhenā'śeṣavasturūpasaṃgrahāt sakalādeśaḥ | TARVV-MK 252,29 yadā abhinnamekaṃ vastu eka- TARVV-MK 252,30guṇarūpeṇa ucyate guṇināṃ guṇarūpamantareṇa viśeṣapratipatterasaṃbhavāt | eko hi jīvo'stitvā- TARVV-MK 252,31diṣvekasya guṇasya rūpeṇā'bhedavṛttyā abhedopacāreṇa vā niraṃśaḥ samasto vaktumiṣyate, vibhāga- TARVV-MK 252,32nimittasya pratiyogino guṇāntarasya tatrānāśrayaṇāt, tadā sakalādeśaḥ | kathamabhedavṛttiḥ TARVV-MK 253,01kathaṃ vā abhedopacāraḥ ? dravyārthatvenāśrayaṇe tadavyatirekādabhedavṛttiḥ | paryāyārthatvenāśrayaṇe TARVV-MK 253,02parasparavyatireke'pi ekatvādhyāropaḥ, tataścā'bhedopacāraḥ | TARV-MK 4.42.15tatrā''deśavaśāt saptabhaṅgī pratipadam | TARVV-MK 253,03 tatraitasmin sakalādeśa ādeśavaśāt TARVV-MK 253,04saptabhaṅgī pratipadaṃ veditavyā | tadyathā — syādastyeva jīvaḥ, syānnāstyeva jīvaḥ, syāda- TARVV-MK 253,05vaktavya eva jīvaḥ, syādasti ca nāsti ca, syādasti cā'vaktavyaśca, syānnāsti cāvakta- TARVV-MK 253,06vyaśca, syādasti ca nāsti cāvaktavyaśca ityādi | uktaṃ ca- TARVV-MK 253,07“pucchāvaseṇa bhaṃgā satteva du saṃbhavaṃti jassa jathā | TARVV-MK 253,08vatthutti taṃ pauccadi sāmaṇṇavisesado ṇiyadaṃ || ” iti | TARVV-MK 253,09tatra syādastyeva jīva ityetasmin vākye jīvaśabdo dravyavacanaḥ viśeṣyatvāt, astīti TARVV-MK 253,10guṇavacano viśeṣaṇatvāt | tayossāmānyārthāvicchedena viśeṣaṇaviśeṣyasaṃbandhāvadyotanārtha TARVV-MK 253,11evakāraḥ | tenetaranivṛttiprasaṅge tatsaṃbhavapradarśanārthaḥ syācchabdaprayogaḥ, sa ca liṅnta- TARVV-MK 253,12pratirūpako nipātaḥ | tasyānekāntavidhivicārādiṣu bahuṣvartheṣu saṃbhavatsu iha vivakṣāvaśāt TARVV-MK 253,13anekāntārtho gṛhyate | yadyayamanekāntārthaḥ tenaiva sarvasyopādānāt itareṣāṃ padānāmānarthakyaṃ TARVV-MK 253,14prasajyate; naiṣa doṣaḥ; sāmānyenopādāne'pi viśeṣārthinā viśeṣo'nuprayoktavyaḥ, vṛkṣa- TARVV-MK 253,15śabdasya sāmānyaśabdatvāt dhavādiviśeṣapratipādane dhavādyupādānavat | athavā, syācchabdo'ya- TARVV-MK 253,16manekāntārthasya dyotakaḥ | dyotakaśca vācakaprayogasannidhimantareṇā'bhipretārthāvadyotanāya TARVV-MK 253,17nālamititaddyotyadharmādhārārthābhidhānāyetarapadaprayogaḥ kriyate | atha kenopātto'nekāntārthaḥ TARVV-MK 253,18anena dyotyate ? uktametat — abhedavṛttyā abhedopacāreṇa vā prayuktaśabdavācyatāmevāskandanti TARVV-MK 253,19itare dharmā iti | evamitareṣvapi vākyeṣu arthaprakalpanaṃ pratyetavyam | TARVV-MK 253,20yadyevaṃ syādastyeva jīvaḥ ityanenaiva sakalādeśena jīvadravyagatānāṃ sarveṣāṃ dharmāṇāṃ saṃgrahāt TARVV-MK 253,21itareṣāṃ bhaṅgānāmānarthakyamāsajati; naiṣa doṣaḥ; guṇaprādhānyavyavasthāviśeṣapratipādanārtha- TARVV-MK 253,22tvāt sarveṣāṃ bhaṅgānāṃ prayogo'rthavān | tadyathā, dravyārthikasya prādhānye paryāyaguṇabhāve ca TARVV-MK 253,23prathamaḥ | paryāyārthikasya prādhānye dravyaguṇabhāve ca dvitīyaḥ | tatra prādhānyaṃ śabdena vivakṣi- TARVV-MK 253,24tatvācchabdādhīnam, śabdenānupāttasyārthato gamyamānasyā'prādhānyam | tṛtīye tu yugapadbhāve TARVV-MK 253,25ubhayasyāprādhānyaṃ śabdenābhidheyatayā'nupāttatvāt | caturthastūbhayapradhānaḥ krameṇa ubhayasyā- TARVV-MK 253,26styādiśabdena upāttatvāt | tathottare ca bhaṅgā vakṣyante | TARVV-MK 253,27tatrāstitvaikāntavādinaḥ ‘jīva eva asti’ ityavadhāraṇe ajīvanāstitvaprasaṅgabhayā- TARVV-MK 253,28diṣṭato'vadhāraṇavidhiḥ ‘astyeva jīvaḥ’ iti niyacchanti, tathā cāvadhāraṇasāmarthyāt TARVV-MK 253,29śabdaprāpitādabhiprāyavaśavartinaḥ sarvathā jīvasyā'stitvaṃ prāpnoti | sarveṇā'stitvena TARVV-MK 253,30vyāpta iti pudgalādyastitvenāpi jīvasyāstitvaṃ prāptam, śabdena tathā prāpitatvāt, TARVV-MK 253,31śabdapramāṇakāśca vayamarthādhigame | syānmatam, astitvasāmānyena vyāptirna tvastitva- TARVV-MK 254,01viśeṣaiḥ yathā anityameva kṛtakamiti anityatvasyābhāve kṛtakatvasyāpyabhāva evetyavadhāraṇāt, TARVV-MK 254,02yatkṛtakaṃ tatsarvamanityamiti, na hi sarvaprakāreṇa anityatvena sarvaprakāraṃ kṛtakatvaṃ vyāpyate TARVV-MK 254,03kintu anityatvasāmānyena, nā'nityatvavyaktyā ghaṭapaṭarathādigatayeti | evaṃ tarhi tvayaivā- TARVV-MK 254,04bhyupagataṃ avadhāraṇaniṣphalatvaṃ sāmānyā'nityatvenā'nityatvaṃ na viśeṣā'nityatveneti | TARVV-MK 254,05svagatenāpi viśeṣeṇānityaṃ bhavatyeveti cet; na; svagateneti viśeṣaṇāt, paragatena viśeṣeṇā- TARVV-MK 254,06'nityatvaṃ na bhavatīti āpadyate, anavadhāraṇakaṃ vā vākyaṃ prayoktavyam — anityaṃ kṛtakamiti | TARVV-MK 254,07tathā cā'nityasyā'navadhṛtatvāt nityatvaprasaṅgo'pi | evaṃ yadyastitvasāmānyenāsti jīvaḥ na TARVV-MK 254,08tu pudgalādigatayā'stitvavyaktyā, ato na pudgalādyastitvena, astitvaṃ jīvasyeti bruvatā TARVV-MK 254,09tvayaivābhyupagataṃ sāmānyarūpaṃ viśeṣarūpaṃ ceti prakāravadastitvamiti | tathā sati sāmānyāsti- TARVV-MK 254,10tvenāsti viśeṣāstitvena nāstīti syādasti syānnāstīti prāptamavadhāraṇaniṣphalatvam | TARVV-MK 254,11sarveṇa hi prakāreṇā'stitvābhyupagame nāstitvanirāsena avadhāraṇaṃ phalavat syāt | aniyame TARVV-MK 254,12tu avyāvṛttatvāt pudgalādyastitvenāpi prāptirityavaśyam ekāntavādinā'vadhāraṇamabhyupaga- TARVV-MK 254,13manīyam | tathā ca sati pūrvokto doṣaḥ | TARVV-MK 254,14syādetat — yadasti tat svāyattadravyakṣetrakālabhāvarūpeṇa bhavati netareṇa tasyā'- TARVV-MK 254,15prastutatvāt | yathā ghaṭo dravyataḥ pārthivatvena, kṣetrata ihatyatayā, kālato vartamāna- TARVV-MK 254,16kālasaṃbandhitayā, bhāvato raktatvādinā, na parāyattairdravyādibhisteṣāmaprasaktatvāt TARVV-MK 254,17iti | evaṃ cet dravyakṣetrakālabhāvāntarasaṃbandhitayā nāstītyataḥ syādasti syā- TARVV-MK 254,18nnāstīti siddham | niyamānabhyupagame tu sa ghaṭo na syādeva asāmānyatve sati niyatadravya- TARVV-MK 254,19kṣetrakālabhāvasaṃbandhitvenā'bhūtatvāt śaśaviṣāṇavat | aniyatadravyādirūpatve vā sarvathābhāvāt TARVV-MK 254,20sāmānyameva syāt nāsau ghaṭaḥ, aniyatadravyādirūpatvāt mahāsāmānyavat | katham ? yadi TARVV-MK 254,21hi asau dravyataḥ pārthivatvena tathodakāditvenāpi bhavet, tato'sau ghaṭa eva na syāt pṛthivyu- TARVV-MK 254,22dakadahanapavanādiṣu vṛttatvāt dravyatvavat | tathā, yathā ihatyatayā asti tathāvirodhidigantā- TARVV-MK 254,23niyatadeśasthatayāpi yadi syāttathā cāsau ghaṭa eva na syāt virodhidigantā'niyatasarva- TARVV-MK 254,24deśasthatvāt ākāśavat | tathā, yathā vartamānaghaṭakālatayā asti tathā'tītaśivakādyanāgata- TARVV-MK 254,25kapālādikālatayāpi syāt tathā cā'sau ghaṭa eva na syāt sarvakālasaṃbandhitvāt mṛddravyavat | TARVV-MK 254,26yathā cehadeśakālaviśeṣasaṃbandhitayā asmatpratyakṣatvaṃ tathā atītānāgatakālānyadeśasambandhitve- TARVV-MK 254,27nāpyasmatpratyakṣatvaṃ syāt, udakādyānayanādisaṃvyavahārapātitvaṃ vā | tathā, yathā navatvena tathā TARVV-MK 254,28purāṇatvena, sarvarūparasagandhasparśasaṃkhyāsaṃsthānāditvena vā syāt; tathā cāsau ghaṭa eva na TARVV-MK 254,29syāt sarvathābhāvitvāt bhavanavat | yathā hi bhavanaṃ rūpaṃ raso gandhaḥ sparśaśca bhavati pṛthuḥ TARVV-MK 254,30mahān hrasvaḥ pūrṇaḥ rikto vā bhavatīti na kutaścit vastuno vastudharmādvā vyāvartate tacca na TARVV-MK 254,31ghaṭaḥ, evaṃ ghaṭo'pi syāt | evaṃ jīvasyāpi manuṣyatvenā'rpyamāṇasya svadravyādirūpatayai- TARVV-MK 254,32vā'stitvaṃ netarathā | yadītarathāpi syāt; manuṣya eva na syāt niyatadravyakṣetrakālabhāva- TARVV-MK 254,33sambandhitvenā'bhūtatvāt kharaviṣāṇavat | aniyatadravyādirūpatve vā sarvathābhāvāt sāmānya- TARVV-MK 254,34meva syāt nāsau manuṣyaḥ aniyatadravyādirūpatvāt mahāsāmānyavat | katham ? TARVV-MK 254,35yadi hi asau yathā jīvadravyatvenā'sti evaṃ pudgalāditvenāpi syāt tato'sau TARVV-MK 255,01manuṣya eva na syāt, pudgalādiṣvapi dṛṣṭatvāt dravyatvavat | tathā, yathā TARVV-MK 255,02ihatyatayā asti tathā virodhidigantāniyatadeśasthatayāpi yadi syāt; tathā cāsau manuṣya eva TARVV-MK 255,03na syāt virodhidigantāniyatasarvadeśasthatvāt ākāśavat | tathā, yathā vartamānakālatayā TARVV-MK 255,04asti tathā atītanārakādyanāgatadevādikālatayāpi syāt, tathā cāsau manuṣya eva na TARVV-MK 255,05syāt sarvakālasaṃbandhitvāt jīvatvavat | yathā ca iha — deśakālaviśeṣasaṃbandhitayā asma- TARVV-MK 255,06tpratyakṣatvaṃ tathā'tītānāgatakālānyadeśasaṃbandhitvenāpi asmatpratyakṣatvaṃ syāt, yathā yauvanena TARVV-MK 255,07tathā vṛddhatvena anyadravyagatarūparasādibhirvā yadi syāt tathā cāsau manuṣya eva na syāt TARVV-MK 255,08sarvathābhāvitvāt bhavanavat | tasmāt syādasti syānnāsti | TARVV-MK 255,09itaśca syādasti syānnāsti svaparasattābhāvābhāvobhayādhīnatvāt jīvasya | yadi TARVV-MK 255,10parasattayā abhāvaṃ sa jīvaḥ svātmani nāpekṣate, ataḥ sa jīva eva na syāt sanmātraṃ syāt, TARVV-MK 255,11nāsau jīvaḥ sattve sati viśeṣarūpeṇa anavasthitatvāt sāmānyavat | tathā TARVV-MK 255,12parasattābhāvāpekṣāyāmapi jīvatve yadi svasattāpariṇatiṃ nāpekṣate tathāpi tasya vastutvameva TARVV-MK 255,13na syāt jīvatvaṃ vā, sadbhāvāpariṇatatve parābhāvamātratvāt khapuṣpavat | ataḥ parābhā- TARVV-MK 255,14vo'pi svasattāpariṇatyapekṣa eva astitvasvātmavat | yathā astitvasvātmā astitvasvā- TARVV-MK 255,15tmanā asti na nāstitvasvātmaneti syādasti, syānnāsti itarathā hi vastvabhāvaḥ syāt | katham TARVV-MK 255,16abhāvo hi bhāvanirapekṣo'tyantaśūnyaṃ vastu pratipādayet anvayāpratilambhāt | bhāvo'pi vā TARVV-MK 255,17abhāvanirapekṣaḥ sarvarūpaṃ vastu pratipādayet vyatirekāpratilambhāt | na ca sarvathā satā sarvā- TARVV-MK 255,18bhāvarūpeṇa vā śakyaṃ bhavitum | kiṃ hi vastu sarvātmakaṃ sarvābhāvarūpaṃ vā dṛṣṭamiti ? taddhi TARVV-MK 255,19vastveva na syāt sarvābhāvarūpatvāt khapuṣpavat | na ca vastutvaṃ sarvātmakatvāt śakyaṃ prati- TARVV-MK 255,20pattum asādhāraṇatvāt, vastutve cā'vastutve cā'darśanāt śrāvaṇatvavat | abhāvatā hi bhāvarūpa- TARVV-MK 255,21vailakṣaṇyāt kriyāguṇavyapadeśābhāvāt avatiṣṭhate | bhāvatāpi abhāvavailakṣaṇyāt kriyāguṇa- TARVV-MK 255,22vyapadeśavattvāt sidhyatīti parasparāpekṣe bhāvābhāvarūpatve | api ca, abhāvaḥ svasadbhāvaṃ TARVV-MK 255,23bhāvābhāvaṃ ca apekṣamāṇaḥ sidhyati | bhāvo'pi svasadbhāvaṃ abhāvābhāvaṃ cā'pekṣya siddhimupayāti | TARVV-MK 255,24yadi tu abhāva ekāntenā'sti ityabhyupagamyeta tataḥ sarvātmanā'stitvāt svarūpavadbhāvātma- TARVV-MK 255,25nāpi syāt, tathā ca bhāvābhāvarūpasaṅkarādasthitarūpatvādubhayorapyabhāvaḥ | atha ekāntena nāsti TARVV-MK 255,26ityabhyupagamyeta tato yathā bhāvātmanā nāsti tathā tathā'bhāvātmanāpi na syāt, tataśca TARVV-MK 255,27abhāvasyā'bhāvāt bhāvasyā'pratipakṣatvāt bhāvamātrameva syāt | tathā khapuṣpādayo'pi bhāvā TARVV-MK 255,28eva abhāvābhāvarūpatvāt ghaṭavat iti sarvabhāvaprasaṅgaḥ | evaṃ bhāvāstitvaikānte'pi yojyam | TARVV-MK 255,29tasmādbhāvaḥ syādasti syānnāsti tathā abhāvo'pi | evaṃ jīvo'pi syādasti syānnāstītyava- TARVV-MK 255,30seyam | TARVV-MK 255,31evaṃ svātmani ghaṭādivastusiddhau ca bhāvābhāvayoḥ parasparāpekṣatvāt yaducyate — TARVV-MK 255,32“arthāt prakaraṇādvā ghaṭe aprasaktāyāḥ paṭādisattāyāḥ kimiti niṣedhaḥ kriyate” ? TARVV-MK 256,01iti; tadayuktam | kiñca ghaṭe arthatvāt arthasāmānyāt paṭādisarvārthaprasaṅgaḥ saṃbhavatyeva | TARVV-MK 256,02tatra viśiṣṭaṃ ghaṭārthatvam abhyupagamyamānaṃ paṭādisattārūpasyārthasāmarthya prāpitasya artha- TARVV-MK 256,03tattvasya nirāsenaiva ātmānaṃ śaknoti labdhum, itarathā hi asau ghaṭārtha eva na syāt paṭā- TARVV-MK 256,04dyartharūpeṇā'nivṛttatvāt paṭādyarthasvarūpavat, viparīto vā | yaścāsya paṭādirūpeṇābhāvaḥ TARVV-MK 256,05so'pi ghaṭadharma eva tadadhīnatvāt bhāvavat, ato'sau svaparyāya eva, pareṇa tu viśeṣyamāṇa- TARVV-MK 256,06tvāt paraparyāya ityupacaryate | svaparaviśeṣaṇāyattaṃ hi vastusvarūpaprakāśanamiti | TARVV-MK 256,07atha ‘astyeva jīvaḥ’ ityatrā'stiśabdavācyādarthāt bhinnasvabhāvo vā jīvaśabdavācyo- TARVV-MK 256,08'rthaḥ syāt, abhinnasvabhāvo vā ? yadi abhinnasvabhāvaḥ, tato yat sadarthasya rūpaṃ jīva- TARVV-MK 256,09śabdārthasyāpi tadeva rūpamiti tato'nyadharmānavakāśatvādaviśiṣṭārthatā syāt | tataśca sāmā- TARVV-MK 256,10nādhikaraṇyaviśeṣaṇaviśeṣyatvābhāvo ghaṭakuṭaśabdavat anyatarāprayogaśca syāt | kiñca, TARVV-MK 256,11sattvasya sarvadravyaparyāyaviṣayatvāt tadabhinnasvabhāvasya jīvasyāpi tādātmyamiti sarvasya TARVV-MK 256,12tattvasyā'viśiṣṭaikajīvatvaprasaṅgaḥ | satsvabhāvatvācca jīvasvarūpacaitanyatadvikalpajñānādi- TARVV-MK 256,13krodhādinārakatvādisarvaviśeṣaṇābhāvatvaprasaṅgaśca syāt | jīvasvabhāvatvādvā astitvasya TARVV-MK 256,14svātmani pudgalādiṣu ca satpratyayābhidhānahetutvābhāvo jīvatvavat | TARVV-MK 256,15athāyaṃ doṣo mābhūt iti astiśabdavācyāt arthāt bhinnasvabhāvo jīvaśabdārthaḥ TARVV-MK 256,16pratijñāyeta; evamapi svato jīvasyā'sadrūpatvaprasaṅgaḥ | tataśca nāsti jīvo'stiśabdavācyā- TARVV-MK 256,17rthaviviktatvāt kharaviṣāṇavat, viparyayo vā | tataśca tadadhīnabandhamokṣādivyavahārābhāvaḥ | TARVV-MK 256,18astitvasya ca jīvādarthāntaratvavat, itarebhyopi bhinnatvāt nirāśrayatvādabhāva eveti tadāśra- TARVV-MK 256,19yavyavahārābhāvaḥ | kiñca, astitvādbhinnasvabhāvasya jīvasya kaḥ svabhāva iti vaktavyam ? TARVV-MK 256,20yaścāsya svabhāva ityucyate sa sarvo na syāt asatsvabhāvatvāt khapuṣpavat | tasmāt syādbhi- TARVV-MK 256,21nnārthatvaṃ syādabhinnārthatvaṃ cābhyupagantavyam | paryāyārthādeśātbhavanajīvanabhedāt asti- TARVV-MK 256,22jīvaśabdau syādbhinnārthau | dravyārthādeśāt tadavyatirekāt tadgrahaṇena grahaṇāt syāda- TARVV-MK 256,23bhinnārthau | tasmāt syādasti syānnāstīti siddham | TARVV-MK 256,24itaśca, syādasti syānnāsti arthābhidhānapratyayānāṃ tathāprasiddheḥ | TARVV-MK 256,25kaścidāha — jīvārtho jīvaśabdo jīvapratyayaḥ ityetattritayaṃ loke avicārasiddham — TARVV-MK 256,26tathāhi varṇāśramiṇaḥ astitvamevāśritya tāsu tāsu kriyāsu pravṛttāḥ tasmādastyeveti | tamitaraḥ TARVV-MK 256,27pratyāha — nāstyevaitattri tayam — arthastāvannāstyanupalabdheḥ, vijñānameva tathā pariṇataṃ TARVV-MK 256,28svapnavat kalpayati | pratyayajīvo'pi nāstyeva vijñānasya jñeyarūpeṇā'nākhyeyatvāt | svatastu TARVV-MK 256,29vijñānaṃ na jīvo nāpyajīvaḥ prakāśamātraṃ kenacidapi rūpeṇa anirūpyatvātyadyapi TARVV-MK 257,01nirūpyeta svapnajñānavat asadākāreṇaiva nirūpyeta — nāsti jñānam asadākāranirūpyatvāt TARVV-MK 257,02kharaviṣāṇavat | abhidhānamapi nāsti | taddhi padarūpaṃ vā syāt, vākyarūpaṃ vā ? tannāstyeva TARVV-MK 257,03ayugapatkālāvayavatvāt | yatpunaret — jīvaśabdagrahaṇaṃ tatparikalpitairvarṇamāgairanukrameṇā''hita- TARVV-MK 257,04śaktikāsu buddhiṣu śaktiparipākaprāptau pratyastamitasakalavarṇabhāgaviṣayavijñānaṃ jīvaśabdatvena TARVV-MK 257,05adhyavasīyate natvabhidhānajīvaḥ kaścidasti | tadapi vijñānaṃ kṣaṇikatvāt pratyarthavaśavartitvācca TARVV-MK 257,06ekasya pūrvāparībhūtārthapratyavabhāsanāsaṃbhavānnāstyeveti | yadyevaṃ vācyavācakasaṃbandho loke TARVV-MK 257,07rūḍhaḥ pratyākhyātaḥ syāt tataśca lokavirodhaḥ, tannāstitve parīkṣāprayāsaśca viphalaḥ syāt TARVV-MK 257,08ityabhyupagantavyam — jīvaḥ syādasti syānnāstīti | ataḥ dravyārthikaḥ paryāyārthikamātmasātkurvan TARVV-MK 257,09vyāhriyate, paryāyārthiko'pi dravyārthikamiti ubhāvapi imau sakalādeśau | TARVV-MK 257,10tṛtīyo vikalpaḥ ucyate — dvābhyāṃ guṇābhyāmekasyaiva abhinnasyābhedarūpeṇa yugapadvaktu- TARVV-MK 257,11miṣṭatvāt | tatra yathā prathamadvitīyayorvikalpayorekasmin kāle ekena śabdena TARVV-MK 257,12ekasyārthasya samastasyaiva ekena guṇarūpeṇābhidhānaṃ kramāt, evaṃ yadā dvābhyāṃ TARVV-MK 257,13pratiyogibhyāṃ guṇābhyāmavadhāraṇātkābhyāṃ yugapadekasmin kāle ekena śabdena ekasyārthasya TARVV-MK 257,14kṛtsnasyaivābhedarūpeṇābhidhitsā tadā avācyaḥ tadvidhārthasya śabdasya cā'bhāvāt | tatra yugapa- TARVV-MK 257,15dbhāvo guṇānāṃ kālādibhirabhedena vivakṣitānāṃ vṛttiḥ, na ca tairabhedo'tra sambhavati | TARVV-MK 257,16ke punaste kālādayaḥ ? TARVV-MK 257,17kāla ātmarūpamarthaḥ sambandhaḥ upakāro guṇideśaḥ saṃsargaḥ śabda iti | tatra yena kāraṇena TARVV-MK 257,18viruddhā bhavanti guṇāsteṣāmekasmin kāle kvacidekavastuni vṛttirna dṛṣṭā atastayornāsti TARVV-MK 257,19vācakaḥ śabdaḥ tathāvṛttyabhāvāt | ata ekasminnātmani sadasattve pravibhakte asaṃsargātmarūpe TARVV-MK 257,20anekāntarūpe na staḥ | ekakāle yenātmā tathocyeta tābhyāṃ viviktaṃ ca parasparata ātmarūpaṃ TARVV-MK 257,21guṇānāṃnānyonyātmani vartate, yata ubhābhyāṃ yugapadabhedenocyeta | na ca viruddhatvāt sadasattvā- TARVV-MK 257,22dīnām ekāntapakṣe guṇānāmekadravyādhārā vṛttirasti yataḥ abhinnādhāratvenā'bhedo yugapadbhāvaḥ TARVV-MK 257,23syāt, yena kenacit śabdena vā sadasattva ucyeyātām | na ca sambandhato'bhinnatā guṇānāṃ TARVV-MK 257,24saṃbhavati bhinnatvāt saṃbandhasya | yathā chatradevadattasambandho'nyaḥ daṇḍadevadattasaṃbandhāt | kāraṇayoḥ TARVV-MK 257,25saṃbandhinorbhinnatvāt na tāvekena saṃbandhenābhinnau | evaṃ sadasattvayorātmanā saha saṃbandhasya TARVV-MK 257,26bhinnatvāt na saṃbandhenāpi yugapadvṛttisaṃbhavaḥ yataḥ śabdenocyate | samavāya iti cet; na; TARVV-MK 257,27tenāpi bhinnena bhavitavyaṃ bhinnābhidhānapratyayahetutvāt saṃyogavat | na ca guṇā upakāreṇā'- TARVV-MK 257,28bhinnāḥ; yato dravyasya guṇādhīna upakāro nīlaraktādyuparañjanam, te ca svarūpato bhinnāḥ | TARVV-MK 257,29yacca teṣāmātmani nīlaraktatvādyasti rūpaṃ yāvacca nīlanīlatarādi tāvatā dravyaṃ rañjayati TARVV-MK 257,30atasteṣāmupakāro'pi bhidyata eva | evaṃ sadasattvayorbhinnatvāt sattvenoparaktaṃ sat asattvenopa- TARVV-MK 258,01raktaṃ asannopakārasārūpyam, yataḥ tadabhedena śabdo vācakaḥ syāt | na caikadeśena guṇina TARVV-MK 258,02upakāraḥ saṃbhavati yenaikadeśopakāreṇa sahabhāvo bhavet nīlāderguṇasya | kṛtsnasya hi TARVV-MK 258,03guṇasyopakārakatvaṃ dravyasya ca paṭādeḥ samastasyopakāryatvam, guṇa upakārako guṇī upakārya TARVV-MK 258,04iti | na caikadeśo guṇaguṇinoḥ | ataḥ kṛtsnayoḥ upakāryopakārakarūpasiddhirna deśena yato TARVV-MK 258,05deśataḥ sahabhāvāt kaścicchabdo vācakaḥ kalpyeta | na caikāntapakṣe guṇānāṃ saṃsṛṣṭamanekātmakaṃ TARVV-MK 258,06rūpamasti avadhṛtaikāntarūpatvāt sattvāsattvāderguṇasya | yadā śavalarūpavyatiriktau paraspara- TARVV-MK 258,07viviktau śuklakṛṣṇau guṇau asaṃsṛṣṭau naikasminnarthe saha vartituṃ samarthau avadhṛtarūpatvāt, ataḥ TARVV-MK 258,08tābhyāṃ saṃsargābhāvāt ekāntapakṣe na yugapadabhidhānamasti arthasya tathā varttituṃ śattyabhāvāt, TARVV-MK 258,09tadvidhasya ca arthasaṃbandhasyā'bhāvāt | na caikaḥ śabdo dvayorguṇayoḥ sahavācako'sti | yadi syāt TARVV-MK 258,10sacchabdaḥ svārthavadasadapi satkuryāt asacchabdo'pi svārthavat sadapi asatkuryāt, na ca tathā loke TARVV-MK 258,11saṃpratyayo'sti tayorviśeṣaśabdatvāt | evamuktāt kālādiyugapadbhāvāsaṃbhavāt | śabdasya ca TARVV-MK 258,12ekasya ubhayārthavācino'nupalabdheḥ avaktavya ātmā | TARVV-MK 258,13athavā vastuni mukhyapravṛttyā tulyabalayoḥ parasparābhidhānapratibandhe sati iṣṭavipa- TARVV-MK 258,14rītanirguṇatvāpatteḥ vivakṣitobhayaguṇatvenā'nabhidhānāt avaktavyaḥ | ayamapi sakalādeśaḥ TARVV-MK 258,15parasparāvadhāritavividharūpaikātmakābhyāṃ guṇābhyāṃ guṇaviśeṣaṇatvena yugapadupakṣiptābhyām TARVV-MK 258,16avivakṣitāṃśabhedasya vastunaḥ samastasya ekena guṇarūpeṇābhedavṛttyā abhedopacāreṇaṃ vā'bhidhātuṃ TARVV-MK 258,17prakrāntatvāt | sa ca avaktavyaśabdena anyaiśca ṣaḍbhirvacanaiḥ paryāyāntaravivakṣayā ca vakta- TARVV-MK 258,18vyatvāt syādavaktavyaḥ | yadi sarvathā avaktavyaḥ syāt avaktavya ityapi cā'vaktavyaḥ syāt TARVV-MK 258,19kuto bandhamokṣādiprakriyāprarūpaṇavidhiḥ ? TARVV-MK 258,20tābhyāmeva krameṇābhidhitsāyāṃ tathaiva vastusakalasvarūpasaṃgrahāt caturtho'pi vikalpaḥ TARVV-MK 258,21sakalādeśaḥ | ayamapi syādityevārpayitavyaḥ, sarvathobhayātmakatve parasparavirodhāt ubhayadoṣa- TARVV-MK 258,22prasaṅgācca | kathamete nirūpyante ? sarvasāmānyena tadabhāvena ca, viśiṣṭasāmānyena tadabhāvena TARVV-MK 258,23ca viśiṣṭasāmānyena tadabhāvasāmānyena ca, viśiṣṭasāmānyena tadviśeṣeṇa ca, sāmānyena viśi- TARVV-MK 258,24ṣṭasāmānyena ca, dravyasāmānyena guṇasāmānyena ca, dharmasamudāyena tadvyatirekeṇa ca, dharmasāmānya- TARVV-MK 258,25sambandhena tadabhāvena ca, dharmaviśeṣasaṃbandhena tadabhāvena ca | TARVV-MK 258,26tadyathā sarvasāmānyena tadabhāvena ca iha dvividho'rthaḥ śrutigamyo'rthādhigamyaśca | TARVV-MK 258,27tatrānapekṣitavṛttinimittaḥ śrutimātraprāpitaḥ śrutigamyaḥ | arthaprakaraṇasaṃbhavābhiprāyādiśabda- TARVV-MK 258,28nyāyāt kalpito'rthādhigamyaḥ | tatra ātmā astīti sarvaprakārānāśrayaṇādicchāvaśāt TARVV-MK 258,29kalpitena sarvasāmānyena vastutvena astīti prathamaḥ | tatpratipakṣeṇā'bhāvasāmānyenā'vastutvena TARVV-MK 258,30nāstyātmā iti dvitīyaḥ | ābhyāmeva yugapadabhedavivakṣāyāṃ vācakābhāvānnābhidhīyata iti TARVV-MK 258,31tṛtīyaḥ | ābhyāmeva krameṇārpitābhyāmubhayarūpaṃ vastu ucyate iti caturthaḥ | viśiṣṭasāmānyena TARVV-MK 258,32tadabhāvena ca — yathāśrutatvāt śrutyupāttena ātmanaivābhisaṃbandhaḥ, tataścātmatvenaiva astyātmā TARVV-MK 258,33iti prathamaḥ | yathāśrutapratiyogitvāt anātmatvenaiva nāstyātmā iti dvitīyaḥ | yugapadubhābhyāṃ TARVV-MK 259,01ātmānātmatvasadasattvābhyāmavaktavyaḥ | ābhyāmeva krameṇārpitābhyāmubhayarūpaṃ vastūcyate iti TARVV-MK 259,02caturthaḥ | viśiṣṭasāmānyena tadabhāvasāmānyena ca — yathāśrutatvāt ātmatvenaivāstīti prathamaḥ | TARVV-MK 259,03abhyupagamavirodhabhayāt vastvantarātmanā kṣityudakajvalanaghaṭapaṭaguṇakarmādinā sarveṇa prakāreṇa TARVV-MK 259,04sāmānyato nāstīti dvitīyaḥ | ābhyāmeva yugapadātmaghaṭādisadasattvābhyāmavaktavyaḥ | krameṇa TARVV-MK 259,05tu vācyatvāt caturthaḥ | viśiṣṭasāmānyena tadviśeṣeṇa ca — ātmasāmānyenāstyātmā | ātma- TARVV-MK 259,06viśeṣeṇa manuṣyatvena nāsti | ātmatvamanuṣyatvāpekṣābhyāṃ sadasattvābhyām ekatve yugapada- TARVV-MK 259,07vaktavyaḥ | paryāyeṇābhidheyatvāccaturthaḥ | sāmānyena viśiṣṭasāmānyena ca — aviśeṣarūpeṇa TARVV-MK 259,08dravyatvena astyātmā | viśiṣṭena sāmānyena pratiyoginā'nātmatvena nāstyātmā | tābhyāṃ tu TARVV-MK 259,09dravyatvānātmatvasadasattvābhyāṃ yugapadavaktavyaḥ | krameṇa tābhyāṃ vaktavyatvāt caturthaḥ | dravya- TARVV-MK 259,10sāmānyena guṇasāmānyena ca vastunastathā tathā saṃbhavāt tāṃ tāṃ vivakṣāmāśrityāviśeṣarūpeṇa TARVV-MK 259,11dravyatvenāstyātmā, tatpratiyoginā viśeṣarūpeṇa guṇatvena nāstyātmā | tābhyāṃ tu dravyatva- TARVV-MK 259,12guṇatvasadasattvābhyāṃ yugapadavaktavyaḥ | krameṇa tadubhayavāggocaratvāccaturthaḥ | dharmasamudāyena TARVV-MK 259,13tadvyatirekeṇa ca — trikālagocarānekaśaktijñānādidharmasamudāyarūpeṇā''tmāsti | tadvyatirekeṇa TARVV-MK 259,14nāstyanupalabdheḥ | tābhyāṃ yugapadavaktavyaḥ | krameṇa abhidheyatāmanubhavati iti caturthaḥ | dharma- TARVV-MK 259,15sāmānyasaṃbandhena tadabhāvena ca — guṇarūpagatasāmānyasaṃbandhavivakṣāyāṃ yasya kasyacit dharmasya TARVV-MK 259,16āśrayatvena astyātmā | na tu kasyacidapi dharmasyāśrayo na bhavatīti dharmasāmānyānāśrayatvena TARVV-MK 259,17nāstyātmā | ābhyāṃ yugapadavaktavyaḥ | paryāyeṇa tu tadubhayaviśeṣyatvāt caturthaḥ | dharmaviśeṣa- TARVV-MK 259,18saṃbandhena tadabhāvena ca — anekadharmaṇo'nyatamadharmasaṃbandhena tadvipakṣeṇe vā vivakṣāyām, yathā TARVV-MK 259,19astyātmā nityatvena niravayavatvena cetanatvena vā, teṣāmevānyatamadharmapratipakṣeṇa nāstyātmā | TARVV-MK 259,20yugapattābhyāmavaktavyaḥ | krameṇa tadabhidhānaviṣayatvāccaturthaḥ | TARVV-MK 259,21pañcamo bhaṅga ucyate — tribhiḥ ātmabhirdvyaṃśaḥ | jīvasyānekadravyātmakasyā'neka- TARVV-MK 259,22paryāyātmakasya ca kiñcid dravyārthaviśeṣaṃ paryāyārthaviśeṣaṃ vā āśrityāstītyucyate eka ātmā, TARVV-MK 259,23tasyaivā'nya ātmā dravyasāmānyaṃ paryāyasāmānyaṃ tadviśeṣadvayaṃ vā'ṅgīkṛtya yugapadavibhāga- TARVV-MK 259,24vivakṣāyāṃ vacanagocarātītaḥ | yathā syādastyātmā dravyatvena, dravyaviśeṣeṇa vā jīvatvena, TARVV-MK 259,25manuṣyatvādinā vā | dravyaparyāyasāmānyamurarīkṛtya vastutvasattvamavastutvāsattvaṃ ca yugapada- TARVV-MK 259,26bhedavivakṣāyāmavācyaḥ | viśeṣadvayaṃ vā manuṣyatvāmanuṣyatvādi, yataḥ sarve'pi tasyaikasyaiva te TARVV-MK 259,27ātmāno vidyante tadaiveti | tataḥ syādasti cā'vaktavyaśca jīvaḥ | ayamapi sakalādeśaḥ, TARVV-MK 259,28aṃśābhedavivakṣāyām ekāṃśamukhena sakalasaṃgrahāt | TARVV-MK 259,29tathā ṣaṣṭhaḥ tribhiḥ ātmabhirdvyaṃśaḥ | yato vastugataṃ nāstitvamavaktavyarūpānuviddhaṃ TARVV-MK 259,30nāntareṇātmabhedaṃ śakyaṃ kalpayituṃ vastunastathāpi bhāvāt | tatra nāstitvaṃ paryāyāśrayam | sa TARVV-MK 259,31ca paryāyo yugapadvṛttaḥ kramavṛtto vā | sahavṛtto jīvasya paryāyaḥ avirodhāt sahāvasthāyī TARVV-MK 259,32sahavṛtteḥ gatīndriyakāyayogavedakaṣāyajñānasaṃyamādiḥ | kramavartī tu krodhādidevādibālyādyavasthā- TARVV-MK 259,33lakṣaṇaḥ | tatra gatyādivyatiriktaḥ krodhādikramavṛttadharmarūpanairantaryamātrādarthāntarabhūta eko'- TARVV-MK 259,34vasthito dravyārtho jīvo nāma nāsti, kintu ta eva dharmāstathā sanniviṣṭā jīvavyapadeśabhājaḥ TARVV-MK 260,01iti asyāṃ kalpanāyāṃ nāstitvam | yaśca vastutvena sanniti dravyārthāṃśaḥ yaśca tatpratiyogi- TARVV-MK 260,02nā'vastutvenā'sanniti paryāyāṃśaḥ, tābhyāṃ yugapadabhedavivakṣāyām avaktavya iti dvitīyoṃ'śaḥ | TARVV-MK 260,03tasmānnāsti cāvaktavyaścā''tmā | ayamapi sakalādeśaḥ śeṣavāggocarasvarūpasamūhasyā'vinā- TARVV-MK 260,04bhāvāt tatraivāntarbhūtasya syācchabdena dyotitatvāt | TARVV-MK 260,05tathā saptamo vikalpaḥ caturbhirātmabhiḥ tryaṃśaḥ | dravyārthaviśeṣaṃ kañcidāśrityā'sti- TARVV-MK 260,06tvaṃ paryāyaviśeṣaṃ ca kañcidāśritya nāstitvamiti samuccitarūpaṃ bhavati, dvayorapi prādhānyena TARVV-MK 260,07vivakṣitatvāt | dravyaparyāyaviśeṣeṇa ca kenacit dravyaparyāyasāmānyena ca kenacit yugapada- TARVV-MK 260,08vaktavyaḥ iti tṛtīyoṃ'śaḥ | tataḥ syādasti ca nāsti cā'vaktavyaśca ātmā | ayamapi TARVV-MK 260,09sakalādeśaḥ, yataḥ sarvān dravyārthān dravyamityabhedādekaṃ dravyārthaṃ manyate | sarvān paryāyārthāṃśca TARVV-MK 260,10paryāyajātyabhedādekaṃ paryāyārtham | ato vivakṣitavastujātyabhedāt kṛtsnaṃ vastu ekadravyārthābhinnam TARVV-MK 260,11ekaparyāyābhedopacaritaṃ vā ekamiti sakalasaṃgrahāt | atha kathaṃ vikalādeśaḥ ? TARV-MK 4.42.16niraṃśasyāpi guṇabhedādaṃśakalpanā vikalādeśaḥ | TARVV-MK 260,12 svena tattvenāpravibhāgasyāpi TARVV-MK 260,13vastuno viviktaṃ guṇarūpaṃ svarūpoparañjakamapekṣya prakalpitamaṃśabhedaṃ kṛtvā anekātmakaikatva- TARVV-MK 260,14vyavasthāyāṃ narasiṃhasiṃhatvavat samudāyātmakamātmarūpamabhyupagamya kālādibhiranyonyaviṣayānu- TARVV-MK 260,15praveśarahitāṃśakalpanaṃ vikalādeśaḥ, natu kevalasiṃhe siṃhatvavat ekātmakaikatvaparigrahāt | yathā TARVV-MK 260,16vā pānakamanekakhaṇḍadāḍimakapūṃṃrādirasānuviddhamāsvādya anekarasātmakatvamasyāvasāya punaḥ TARVV-MK 260,17svaśaktiviśeṣādidamapyastīdamapyastīti viśeṣanirūpaṇaṃ kriyate, tathā anekātmakaikavastvabhyu- TARVV-MK 260,18pagamapūrvakaṃ hetuviśeṣasāmarthyāt arpitasādhyaviśeṣāvadhāraṇaṃ vikalādeśaḥ | kathaṃ punararthasyā'- TARVV-MK 260,19bhinnasya guṇo bhedakaḥ ? dṛṣṭo hi abhinnasyāpyarthasya guṇastattvabhedaṃ kalpayan yathā parut TARVV-MK 260,20bhavān paṭurāsīt paṭutara eṣama iti guṇaviviktarūpasya dravyasyā'saṃbhavāt guṇabhedena TARVV-MK 260,21guṇino'pi bhedaḥ | TARV-MK 4.42.17tatrāpi tathā saptabhaṅgī | TARVV-MK 260,22 tatrāpi vikalādeśe tathā ādeśavaśena saptabhaṅgī TARVV-MK 260,23veditavyā | katham ? guṇibhedakeṣvaṃśeṣu krameṇa yaugapadyena kramayaugapadyābhyāṃ vā vivakṣāvaśāt TARVV-MK 260,24vikalādeśā bhavanti | tatra prathamadvitīyayorapracitaḥ kramaḥ, tṛtīye yaugapadyam, caturthe pracitaḥ TARVV-MK 260,25kramaḥ, pañcame ṣaṣṭhe vā apracitakramayaugapadye, saptame pracitakramayaugapadye | tadyathā sarva- TARVV-MK 260,26sāmānyādiṣu dravyārthādeśeṣu kenacidupalabhyamānatvāt syādastyevātmeti prathamo vikalādeśaḥ | TARVV-MK 260,27atretareṣāṃ vastuni satāmapi kālādibhirbhedavivakṣātaḥ śabdavācyatvenāntarbhāvābhāvānnirāsā- TARVV-MK 260,28bhāvācca na vidhirna pratiṣedhaḥ | evaṃ śeṣabhaṅgeṣvapi vivakṣitāṃśamātraprarūpaṇāyāṃ itareṣvau- TARVV-MK 260,29dāsīnyena vikalādeśakalpanā yojyā | nanu ca sāmānyārthāvicchedena viśeṣaṇaviśeṣyasaṃbandhā- TARVV-MK 260,30vadyotanārthe evakāre sati tadavadhāraṇāditareṣāṃ nivṛttiḥ prāpnoti ? naiṣa doṣaḥ; atrāpyata eva TARVV-MK 260,31syācchabdaprayogaḥ kartavyaḥ ‘syādastyeva jīvaḥ’ ityādi | ko'rthaḥ ? evakāreṇetaranivṛttiprasaṅge TARVV-MK 260,32svātmalopāt sakalo lopo mā vijñāyīti vastuni yathāvasthitaṃ vivakṣitadharmasvarūpaṃ tathaiva TARVV-MK 260,33dyotayati syācchabdaḥ | “vivakṣitārthavāgaṅgam” iti vacanāt | evamā- TARVV-MK 261,01deśavaśāt saptavacanaprakārā bhavantīti vikalpāntarapravṛttinimittābhāvāt | TARVV-MK 261,02ayaṃ ca mārgaḥ dravyārthikaparyāyārthikanayadvayāśrayaḥ | tau ca saṃgrahādyātmakau | te cārtha- TARVV-MK 261,03nayarūpeṇa śabdanayarūpeṇa ca pravṛttāḥ | tatra saṃgrahavyavahārarjusūtrā arthanayāḥ | śeṣāḥ śabdanayāḥ | TARVV-MK 261,04tatra saṃgrahaḥ sattvaviṣayaḥ, sakalaṃ vastutattvaṃ sattve antarbhāvya saṃgrahāt | vyavahāro'sattvaviṣayaḥ TARVV-MK 261,05viviktasattvaparigrahādanyāpekṣāsattvapratipatteḥ | ṛjusūtro vartamānaviṣayaḥ atītānāgatayoḥ TARVV-MK 261,06vinaṣṭānutpannatvena vyavahārābhāvāt | ete trayo'rthanayā ekaikātmakāḥ saṃyuktāśca sapta vāk- TARVV-MK 261,07prakārān janayanti | tatrādyaḥ saṃgraha ekaḥ, dvitīyo vyavahāra ekaḥ, tṛtīyaḥ saṃgrahavyavahārāva- TARVV-MK 261,08vibhaktau, caturthaḥ saṃgrahavyavahārau samuccittau, pañcamaḥ saṃgrahaḥ saṃgrahavyavahārau cāvibhaktau | ṣaṣṭho TARVV-MK 261,09byavahāraḥ saṃgrahavyavahārau cāvibhaktau | saptamaḥ saṃgrahavyavahārau pracitau tau cāvibhaktau | TARVV-MK 261,10eṣa ṛjusūtre'pi yojyaḥ | TARVV-MK 261,11vyañjanaparyāyāstu śabdanayā dvividhaṃ vacanaṃ prakalpayanti — abhedenābhidhānaṃ bhedena TARVV-MK 261,12ca | yathā śabde paryāyaśabdāntaraprayoge'pi tasyaivārthasyābhidhānādabhedaḥ | samabhiruḍhe vā pravṛtti- TARVV-MK 261,13nimittasya apravṛttinimittasya ca ghaṭasyābhinnasya sāmānyenābhidhānāt | evaṃbhūteṣu pravṛtti- TARVV-MK 261,14nimittasya bhinnasyaikasyaivārthasyābhidhānāt bhedenābhidhānam | TARVV-MK 261,15athavā, anyathā dvaividhyam — ekasminnarthe'nekaśabdapravṛttiḥ, pratyarthaṃ vā śabdaviniveśa TARVV-MK 261,16iti | yathā śabde anekaparyāyaśabda vācya ekaḥ | samabhirūḍhe vā naimittikatvāt śabdasyaika- TARVV-MK 261,17śabdavācya ekaḥ | evaṃbhūte vartamānanimittaśabda ekavācya ekaḥ | atra codyate kathamete TARVV-MK 261,18astitvanāstitvādayo dharmāḥ viruddharūpā ekasmin vastuni avirodhamupayāntīti ? ucyate-TARV-MK 4.42.18virodhābhāvastallakṣaṇābhāvāt | TARVV-MK 261,19 nāstyeṣāmādeśavaśādarpyamāṇānāṃ virodhaḥ | TARVV-MK 261,20kutaḥ ? tallakṣaṇābhāvāt | iha virodhaḥ kalpyamānaḥ tridhā vyavatiṣṭhate — vadhyaghātakabhāvena vā TARVV-MK 261,21sahānavasthātmanā vā pratibandhyapratibandhakarūpeṇa vā | tatra vadhyaghātakabhāvaḥ ahinakulāgnyuda- TARVV-MK 261,22kādiviṣayaḥ | sa tvekasmin kāle vidyamānayoḥ sati saṃyoge bhavati, saṃyogasyānekāśrayatvāt TARVV-MK 261,23dvitvavat | nāsaṃyuktamudakamugniṃ vidhyāpayati sarvatrāgnyabhāvaprasaṅgāt | tataḥ sati saṃyoge TARVV-MK 261,24balīyasottarakālamitaradbādhyate | na caivamastitvanāstitvayoḥ kṣaṇamātramapi ekasmin TARVV-MK 261,25vṛttirasti, iti bhavatā'bhyupagamyate, yato vadhyaghātakabhāvarūpo virodhaḥ tayoḥ kalpyeta | athaika- TARVV-MK 261,26smin vṛttirabhyupagamyeta tattulyabalahetusādhyatvāt tayoranyatarasya balīyastvābhāvāt TARVV-MK 261,27vadhyaghātakatvābhāvaḥ | atastallakṣaṇābhāvāt nāsau virodhaḥ saṃbhavati | TARVV-MK 262,01nāpi sahānavasthānalakṣaṇo virodhaḥ tallakṣaṇābhāvāt | sa hyayugapatkālayorbhavati yathā TARVV-MK 262,02āmraphale śyāmatāpītatayoḥ | pītatotpadyamānā pūrvakālabhāvinīṃ śyāmatāṃ niruṇaddhi | na ca TARVV-MK 262,03tathā jīvasyāstitvanāstitve pūrvottarakālabhāvinī | yadi syātām, astitvakāle nāstitvā- TARVV-MK 262,04bhāvāt jīvasattāmātraṃ sarvaṃ prāpnuvīta | nāstitvakāle ca astitvābhāvāttadāśrayo bandha- TARVV-MK 262,05mokṣādivyavahāro virodhamupagacchet | sarvathaivāsataḥ puna ātmalābhābhāvāt, sarvathā ca sataḥ TARVV-MK 262,06punarabhāvaprāptyanupapatteḥ naitayoḥ sahānavasthānaṃ yujyate | TARVV-MK 262,07tathā jīvādiṣu pratibandhyapratibandhakabhāvo'pi na virodhaḥ saṃbhavati | yathā sati TARVV-MK 262,08phalavṛntasaṃyoge pratibandhake gauravaṃ patanakarma nārabhate pratibandhāt; tadabhāve tu patanakarma dṛśyate TARVV-MK 262,09“saṃyogābhāve gurutvāt patanam” iti vacanāt | na ca tathā TARVV-MK 262,10astitvaṃ nāstitvasya prayojanaṃ pratibadhnāti tasminneva kāle paradravyādirūpeṇānupalabdhi- TARVV-MK 262,11buddhyutpattidarśanāt | nāstitvaṃ vā sadastitvaprayojanaṃ pratibadhnāti tadaiva svarūpādyapekṣayo- TARVV-MK 262,12palabdhibuddhidarśanāt | tasmāt vāṅmātrameva virodhaḥ | ekmarpaṇābhedādaviruddho'nekātmako TARVV-MK 262,13jīva iti sthitametat | TARVV-MK 262,14iti tattvārthavārtike vyākhyānālaṅkāre caturtho'dhyāyaḥ | TARVV-MK 431,00śrīmadbhaṭṭākalaṅkadevaviracitaṃ TARVV-MK 431,01TARVV-MK 431,00tattvārthavārtikam TARVV-MK 431,00pañcamo'dhyāyaḥTARVV-MK 431,01idānīṃ samyagdarśanasya viṣayabhāvenopakṣipteṣu jīvādiṣu ajīvapadārtho vicāraprāptaḥ, tasya TARVV-MK 431,02bhedasaṃjñāsaṃkīrtanārthamidamucyate tatpūrvakatvāditarasyeti — TA-MK 5.1 ajīvakāyā dharmādharmākāśapudgalāḥ || TARV-MK 5.1.1ajīvakāyā iti samānādhikaraṇā vṛttiḥ | TARVV-MK 431,04 ajīvāśca te kāyāśca te ajīvakāyā TARVV-MK 431,05iti samānādhikaraṇalakṣaṇā vṛttiriyaṃ veditavyā | kathaṃ vṛttiḥ ? “viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa” TARVV-MK 431,06 iti sati vyabhicāre nīlotpalādiṣu vṛttiḥ ? ihāpyasti vyabhicāraḥ, kāyaśabdasya TARVV-MK 431,07jīveṣvapi vṛtteḥ, ajībaśabdasyāpi kāle | bhinnādhikaraṇavṛttau ko doṣaḥ ? TARV-MK 5.1.2bhinnādhikaraṇatve hi arthāntarabhāvaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 431,08 yathā rājñaḥ puruṣaḥ rājapuruṣa iti arthā- TARVV-MK 431,09ntarabhāve bhinnādhikaraṇatvaṃ bhavati, tathā ajīvānāṃ kāyaḥ ajīvakāyaḥ iti bhinnādhikaraṇatve TARVV-MK 431,10gṛhyamāṇe'rthāntarabhāvaḥ prasajyeta | TARV-MK 5.1.3dṛṣṭatvāt suvarṇāṅgulīyakavaditi cet; na; tatrānyaviśeṣanivṛttyarthatvāt | TARVV-MK 431,11 syānma- TARVV-MK 431,12tam — bhinnādhikaraṇatve'pi nārthāntarabhāvaḥ | kutaḥ ? dṛṣṭatvāt | katham ? suvarṇāṅgulīyakavat | TARVV-MK 431,13yathā suvarṇasya aṅgulīyakaṃ suvarṇāṅgulīyakamiti bhinnādhikaraṇatve'pi nārthabhedaḥ, tathā ihāpi TARVV-MK 431,14na doṣa iti | tanna; kiṃ kāraṇam ? tatrānyaviśeṣanivṛttyarthatvāt | tatra hi suvarṇaśabdaprayogaḥ TARVV-MK 431,15rūpyādeḥ pramāṇāntarasya ca nivṛttyartham, suvarṇasyedamaṅgulīyakaṃ na rūpyāderna māṣāderveti, na tatheha TARVV-MK 431,16ajīvasya kāyā ajīvakāyā iti viśeṣaṇena kadācidarthāntaranivṛttirasti | TARV-MK 5.1.4astu vā'virodhāt | TARVV-MK 432,01 athavā astu bhinnādhikaraṇā vṛttiḥ | kutaḥ ? avirodhāt | TARVV-MK 432,02yasmājjīvo'pi kāyaḥ pañcāstikāyopadeśāt atastannivṛttyartho'trājīvaśabdaprayogaḥ | ajīvasya TARVV-MK 432,03kāyo na jīvasyeti | kiñca, TARV-MK 5.1.5kathañcidbhedopapatteḥ | TARVV-MK 432,04 kenacitprakāreṇa saṃjñālakṣaṇaprayojanādinā bheda upapadyate | yathā TARVV-MK 432,05suvarṇasyāṅgulīyakamityatra suvarṇaṃ sāmānyaṃ tadviśeṣo'ṅgulīyakaṃ tayoḥ sāmānyaviśeṣayoḥ saṃjñā- TARVV-MK 432,06lakṣaṇādibhiḥ kathañcinnānātvam | yadi sarvathaikatvaṃ syāt; suvarṇasāmānyasyāṅgulīyakavat TARVV-MK 432,07kuṇḍalādiṣu vṛttirna syāt | suvarṇasāmānyavadvā aṅgulīyakatvasya kuṇḍalādiṣu vṛttiḥ syāt | ta TARVV-MK 432,08evā'nyanivṛttyarthaḥ prayogo yuktaḥ, suvarṇasyedamaṅgulīyakaṃ na rūpyāderiti | yadi sarvathaikatvaṃ syāt; TARVV-MK 432,09vyapadeśa eva na syāt | tathā ajīvānāṃ kāyā ityatrāpi kāyaśabdaḥ pradeśavācī | pradeśāśca dharmā- TARVV-MK 432,10dīnāṃ vakṣyante | te ca tebhyaḥ saṃjñālakṣaṇādibhiḥ kathañcidbhinnāḥ | anyathā aikāntikaikatve dharmā- TARVV-MK 432,11dīnāmekatvavat pradeśānāmapyekatvaṃ syāt, pradeśānāṃ bahutvavat dharmādīnāṃ bahutvaṃ prasajyeta | tata eva TARVV-MK 432,12anyanivṛttyarthaḥ prayogo yuktaḥ ajīvānāṃ kāyā na jīvasyeti | yadi sarvathaikatvaṃ syāt; vyapa- TARVV-MK 432,13deśa eva na syāt | tato bhedopapatteḥ yuktā bhinnādhikaraṇā vṛttiḥ | nanu cābhede'pi loke vyapadeśo TARVV-MK 432,14dṛṣṭaḥ yathā śilāputrakasya śarīraṃ rāhoḥ śira iti | na hi śilāputrakādanyaccharīramasti, nāpi TARVV-MK 432,15rāhoranyacchiraḥ, śiromātratvāditi | tatrāpyasti bhedaḥ | kutaḥ ? śaktitaḥ | yo'nekakriyāniṣpādana- TARVV-MK 432,16śaktibhedena bhinnarūpaḥ śilāputrakaḥ tasyedaṃ śarīraṃ ekakriyāviṣayamiti śabdaprakalpitād buddhibhedādvā TARVV-MK 432,17kathañcitpṛthaktvamadhyavaseyam | ataścaitadevaṃ tadanyanivṛttyarthaṃ viśeṣaṇam upādīyate — śilāputra- TARVV-MK 432,18kasyedaṃ śarīraṃ na manuṣyādeḥ, rāhoridaṃ śiraḥ nānyasya iti | aikāntikaikatve hi anyanivṛttirna TARVV-MK 432,19syāt yathā suvarṇasya suvarṇaṃ dhaṭasya ghaṭa iti | TARV-MK 5.1.6ajīva ityabhāvamātraprasaṅga iti cet; na; bhāvāntarapratipatteranaśvavat | TARVV-MK 432,20 syānmatam — TARVV-MK 432,21na jīvo'jīva ityukte'bhāvamātraṃ prasajyeta yathā na bhāvaḥ abhāva iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? bhāvā- TARVV-MK 432,22ntarapratipatteḥ | katham ? anaśvavat | yathā nāyamaśvaḥ anaśva ityukte nābhāvasaṃpratyayaḥ kintu TARVV-MK 432,23“nañivayuktamanyasadṛśādhikaraṇe tathā hyarthagatiḥ” iti, anyasmin bhāva eva TARVV-MK 432,24tulyodaraikaśaphādilakṣaṇe gardabhe saṃpratyayo bhavati | evamihāpi nāyaṃ jīva iti pratiṣedhāt nābhāve TARVV-MK 432,25saṃpratyayaḥ, kintu anyasmin bhāva eva anupayogalakṣaṇe dharmādau pratipattirbhavati | sādṛśyābhāvāt TARVV-MK 432,26apratipatiriti cet; na; sattvadravyatvādibhiḥ sādṛśyopapatteḥ | yaccoktam — yathā ‘na bhāvaḥ TARVV-MK 432,27abhāvaḥ’ ityukte abhāvamātrasaṃpratyaya iti; tadapyayuktam; sata eva pararūpatvādibhiḥ abhāvaśabdago- TARVV-MK 432,28caratvopapatteḥ | TARV-MK 5.1.7abhyantarīkṛtevārthaḥ kāyaśabdaḥ | TARVV-MK 432,29 ivārthamabhyantarīkṛtya atra kāyaśabdaḥ prayuktaḥ kāyā TARVV-MK 432,30iva kāyā iti | ka upamārthaḥ ? yathaudārikādiśarīranāmakarmodayavaśāt pudgalaiścīyante kāyāḥ TARVV-MK 432,31tathā dharmādīnāmanādipāriṇāmikapradeśacayanāt kāyatvam | TARV-MK 5.1.8tadgrahaṇaṃ pradeśāvayavabahutvajñāpanārtham | TARVV-MK 432,32 tasya kāyaśabdasya grahaṇaṃ kriyate | kimartham ? TARVV-MK 432,33pradeśāvayavabahutvajñāpanārtham | mukhyarūpeṇā'vidyamānatve'pi śrotṛṛṇāṃ sukhāvabodhārthaṃ prajñayā dravya- TARVV-MK 432,34paramāṇvavagāhamātratvena pradiśyanta iti pradeśāḥ, pradeśā evāvayavāḥ pradeśāvayavāḥ teṣāṃ bahutvasya TARVV-MK 432,35jñāpanārtham | TARV-MK 5.1.9na, asaṃkhyeyāḥ pradeśāḥ dharmādharmaikajīvānāmiti śāstrapravṛtteḥ | TARVV-MK 432,36 na ta tatprayojanam TARVV-MK 432,37upapadyate | kutaḥ ? anyata eva tatsiddheḥ | vakṣyate hi — “asaṃkhyeyāḥ pradeśāḥ dharmādharmaikajīvānām” TARVV-MK 432,38 iti | ata evaiṣāṃ pradeśabahutvaṃ siddhaṃ nārthaḥ kāyagrahaṇena | TARV-MK 5.1.10pradeśasaṃkhyāvadhāraṇārthamiti cet; na; ato'pyaniścayāt | TARVV-MK 433,01 syādetat “asaṃkhyeyāḥ TARVV-MK 433,02pradeśāḥ dharmādharmaikajīvānām” ityanena na pradeśasaṃkhyāvadhāraṇaṃ kriyate | kutaḥ ? TARVV-MK 433,03trayāṇāṃ saṃbhūya pradeśāsaṃkhyeyatvapratipatteḥ | tataḥ ekaikasyā'saṃkhyeyapradeśakhyāpanārthaṃ kāyagrahaṇamiti; TARVV-MK 433,04tanna; kiṃ kāraṇam ? ato'pyaniścayāt | kāyagrahaṇādapi nāsti niścayaḥ, pradeśapracayamātrapratipatteḥ | TARVV-MK 433,05kutastarhi tanniścayaḥ ? TARV-MK 5.1.11“lokākāśe'vagāhaḥ” ityādi vacanāt tanniścayaḥ | TARVV-MK 433,06 yadayaṃ TARVV-MK 433,07“lokākāśe'vagāhaḥ” ityuktvā “dharmādharmayoḥ kṛtsne” ityādi vakṣyate, tena tasya TARVV-MK 433,08pradeśaparimāṇasya niścayo bhavati | TARV-MK 5.1.12apradeśaikadravyatvaprasaṅga iti cet; na; uktatvāt | TARVV-MK 433,09 syādetat — kāyagrahaṇādṛte apra- TARVV-MK 433,10deśaikadravyatā prāpnoti, atastannivṛttyarthaṃ kāyagrahaṇamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? uktatvāt | uktame- TARVV-MK 433,11tat — ‘asaṃkhyeyāḥ pradeśāḥ dharmādharmaikajīvānām iti vakṣyate’ iti | TARV-MK 5.1.13ārṣānuvādārthamiti cet; na; tadavasthatvāt | TARVV-MK 433,12 syādetat — ārṣamevaṃ pravṛttam “pañcā- TARVV-MK 433,13stikāyāḥ” iti | ataḥ tadanuvādārthaṃ kāyagrahaṇamiti; tacca na, kasmāt ? tadava- TARVV-MK 433,14sthatvāt ‘asaṃkhyeyāḥ pradeśāḥ’ ityanenaiva ārṣānuvādasya kṛtatvāt | TARV-MK 5.1.14svabhāvāparityāgārthamiti cet; na; nityāvasthitavacanāt siddheḥ | TARVV-MK 433,15 syānmataṃ TARVV-MK 433,16kāyasvabhāvāparityāgārthaṃ kāyagrahaṇamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? nityāvasthitavacanāt siddheḥ TARVV-MK 433,17vakṣyate hi “nityāvasthitānyarūpāṇi” iti, tata eva svabhāvāparityāgaḥ siddhaḥ | TARVV-MK 433,18tattarhi kāyagrahaṇaṃ na kartavyam ? kartavyaṃ ca | kiṃ prayojanam ? TARV-MK 5.1.15tatsiddhāvasaṃkhyeyapradeśāvadhāraṇasiddheḥ | TARVV-MK 433,19 tasya kāyaśabdasya pañcasvapi astikāyeṣu TARVV-MK 433,20pradeśāvayavabahutvārthasya siddhau satyām uttaravacanamavadhāraṇārthaṃ yujyate — asaṃkhyeyāḥ pradeśāḥ na TARVV-MK 433,21saṃkhyeyāḥ nāpyanantāḥ iti, vidhipūrvakatvādavadhāraṇasya | TARV-MK 5.1.16addhāpradeśapratiṣedhārthaṃ ca | TARVV-MK 433,22 addhāśabdo nipātaḥ kālavācī, sa vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ, TARVV-MK 433,23tasya pradeśapratiṣedhārthamiha kāyagrahaṇaṃ kriyate | yathā'ṇoḥ pradeśamātratvāt dvitīyādayo'sya pradeśā na TARVV-MK 433,24santītyapradeśo'ṇuḥ, tathā kālaparamāṇurapi ekapradeśatvādapradeśa iti | TARV-MK 5.1.17dharmādayaḥ saṃjñāḥ sāmāyikyaḥ | TARVV-MK 433,25 dharmādayaḥ saṃjñāḥ sāmāyikyo draṣṭavyāḥ | TARVV-MK 433,26ārhate hi pravacane'nādinidhane arhadādibhiḥ yathākālamabhivyaktajñānadarśanātiśayaprakāśairavadyoti- TARVV-MK 433,27tārthasāre rūḍhā etāḥ saṃjñā jñeyāḥ | TARV-MK 5.1.18kriyānimittā vā | TARVV-MK 433,28 athavā kriyānimittā etāḥ saṃjñāḥ veditavyāḥ | kathamiti cet ? TARVV-MK 433,29ucyate — TARV-MK 5.1.19svayaṃ kriyāpariṇāmināṃ sācivyadhānāddharmaḥ | TARVV-MK 433,30 svayaṃ kriyāpariṇāmināṃ jīvapudga- TARVV-MK 433,31lānāṃ yasmātsācivyaṃ dadhāti tasmāddharma ityākhyāte | TARV-MK 5.1.20tadviparīto'dharmaḥ | TARVV-MK 433,32 tasya viparītalakṣaṇaḥ adharma ityāmnāyate | TARV-MK 5.1.21ākāśante'smin dravyāṇi svayaṃ cākāśata ityākāśam | TARVV-MK 434,01 jīvādīni dravyāṇi TARVV-MK 434,02svaiḥ svaiḥ paryāyaiḥ avyatirekeṇa yasminnākāśante prakāśante tadākāśam, svayaṃ cā''tmīyaparyāya- TARVV-MK 434,03maryādayā ākāśata ityākāśam | TARV-MK 5.1.22avakāśadānādvā | TARVV-MK 434,04 athavā itareṣāṃ dravyāṇām avakāśadānādākāśamiti pṛṣodarādiṣu TARVV-MK 434,05nipātitaḥ śabdaḥ | TARV-MK 5.1.23alokākāśasyāvakāśadānābhāvāttadabhāva iti cet; na; tatsāmarthyā'virahāt | TARVV-MK 434,07syānmatam — yadyavakāśadānādākāśamityucyate alokākāśe jīvādyavakāśadānābhāvāt ākāśavya- TARVV-MK 434,08padeśo nopapadyate iti; tanna, kiṃ kāraṇam ? tatsāmarthyā'virahāt | yathaiṣyatkālasyātidūrasyāpi TARVV-MK 434,09vartamānaprāptyarhatvāt tatprāptyabhāve'pi bhaviṣyadvyapadeśo bhavati, evamalokākāśasyāvagāhidra- TARVV-MK 434,10vyābhāve'pi avagāhanaśaktiraviruddhā ityavakāśadānāt ākāśatvaṃ yujyate | athavā, kriyānimitta- TARVV-MK 434,11tve'pi rūḍhiviśeṣabalalābhāt gośabdavat tadabhāve'pi pravartate | TARV-MK 5.1.24pūraṇagalanānvarthasaṃjñatvāt pudgalāḥ | TARVV-MK 434,12 yathā bhāsaṃ karoti bhāskara iti bhāsanārtha- TARVV-MK 434,13mantarnīya bhāskarasaṃjñā'nvarthā pravartate tathā bhedāt saṃghātāt bhedasaṃghātābhyāṃ ca pūryante galante ceti TARVV-MK 434,14pūraṇagalanātmikāṃ kriyāmantarbhāvya pudgalaśabdo'nvarthaḥ pṛṣodarādiṣu nipātitaḥ, yathā śavaśāyanaṃ TARVV-MK 434,15śmaśānamiti | TARV-MK 5.1.25paramāṇuṣu tadabhāvāt pudgalatvābhāva iti cet; na; guṇāpekṣayā tatsiddheḥ | TARVV-MK 434,16 syānma- TARVV-MK 434,17tam — aṇūnāṃ niravayavatvāt pūraṇagalanakriyābhāvāt pudgalavyapadeśābhāvaprasaṅga iti; tanna; kiṃ TARVV-MK 434,18kāraṇam ? guṇāpekṣayā tatsiddheḥ | rūparasagandhasparśayuktā hi paramāṇavaḥ ekaguṇarūpādipariṇatāḥ TARVV-MK 434,19dvitricatuḥsaṃkhyeyā'saṃkhyeyā'nantagunatvena vardhante, tathaiva hānimapi upayāntīti guṇāpekṣayā pūraṇaga- TARVV-MK 434,20lanakriyopapatteḥ paramāṇuṣvapi pudgalatvamaviruddham | athavā guṇa upacārakalpanam pūraṇagalanayoḥ TARVV-MK 434,21bhāvitvāt bhūtatvācca śaktyapekṣayā paramāṇuṣu pudgalatvopacāraḥ | TARV-MK 5.1.26puṅgilānādvā | TARVV-MK 434,22 athavā pumāṃso jīvāḥ, taiḥ śarīrāhāraviṣayakaraṇopakaraṇādibhāvena TARVV-MK 434,23gilyanta iti pudgalāḥ | aṇvādiṣu tadabhāvādapudgalatvamiti cet; uktottarametat | TARV-MK 5.1.27bahuvacanaṃ svātantryapratipattyartham | TARVV-MK 434,24 dharmādharmākāśapudgalā iti bahuvacanaṃ svātantrya- TARVV-MK 434,25pratipattyarthaṃ draṣṭavyam | kiṃ punaḥ svātantryam ? dharmādayo gatyādyupagrahān prati vartamānāḥ svayameva TARVV-MK 434,26tathā pariṇamante na parapratyayādhīnā teṣāṃ pravṛttiḥ ityetadatra vivakṣitaṃ svātantryam | nanu ca bāhya- TARVV-MK 434,27dravyādinimittavaśāt pariṇāmināṃ pariṇāma upalabhyate, sa ca svātantrye sati virudhyata iti; naiṣa TARVV-MK 434,28doṣaḥ; bāhyasya nimittamātratvāt | na hi gatyādipariṇāmino jīvapudgalāḥ gatyādyupagrahe dharmā- TARVV-MK 434,29dīnāṃ prerakāḥ | nanu itaretarayogalakṣaṇe dvandve nyāyaprāptaṃ bahuvacanaṃ tena kathaṃ svātantryaṃ pratīyate ? TARVV-MK 434,30samāhāre samudāyapradhāne ekavacanena siddhe bahuvacanaṃ jñāpakaṃ svātantryasya | yathā “hṛtaḥ” TARVV-MK 434,31 ityatra ekavacanena siddhe bahuvacanaṃ jñāpakam — anuktasyāpi hṛta utpattiryathā syāt iti, TARVV-MK 434,32tena siddhaḥ ante bhavaḥ antimaḥ, yamena proktaṃ yāmyaṃ dharmaśāstramityādi | TARV-MK 5.1.28praśastābhidhānāddharmagrahaṇamādau | TARVV-MK 434,33 dharmaśabdo'yaṃ loke praśastārthaḥ tato'sya grahaṇamādau TARVV-MK 434,34kriyate | TARV-MK 5.1.29tadanantaramadharmagrahaṇaṃ lokavyavasthāhetutvāt | TARVV-MK 435,01 tadanantaram adharmagrahaṇaṃ kriyate | TARVV-MK 435,02kutaḥ ? lokavyavasthāhetutvāt | pañcāstikāyāḥ kālaśca lokaḥ, avatiṣṭhante padārthā anayā TARVV-MK 435,03ākṛtyetyavasthā, vividhā avasthā vyavasthā vividhasanniveśo vetrāsanādyākāra ityarthaḥ, lokasya TARVV-MK 435,04vyavasthā lokavyavasthā tasyā hetutvāt lokavyavasthāhetutvāt | asati hi adharmāstikāye gati- TARVV-MK 435,05matāṃ dravyāṇāṃ gativiṣayaniyamābhāvāt | viṣvagbhāve sati lokavyavasthā viśiṣṭā na syāt, TARVV-MK 435,06ato'sya dharmānantaraṃ grahaṇaṃ nyāyyam | TARV-MK 5.1.30tatpratipakṣatvācca | TARVV-MK 435,07 tasya dharmāstikāyasya pratipakṣo'dharmāstikāyaḥ sthitikāraṇatvāt | TARVV-MK 435,08tataścānantaraṃ grahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 5.1.31tatparicchedyatvāttadanantaram ākāśagrahaṇam | TARVV-MK 435,09 tābhyāṃ dharmādharmābhyām ākāśaṃ pari- TARVV-MK 435,10cchidyate — yatra dharmādharmau tallokākāśam itaradalokākāśamiti | ataḥ tadanantaram ākāśa- TARVV-MK 435,11grahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 5.1.32amūrtatvasādharmyācca | TARVV-MK 435,12 yathā dharmādharmāvamūrtau rūpādivirahāt evamākāśamapyamūrtam, TARVV-MK 435,13ataścānantaramuktam | TARV-MK 5.1.33tadavagāhitvāt tatsamīpe pudgalavacanam | TARVV-MK 435,14 tadākāśamavagāhya pudgalā vartante iti TARVV-MK 435,15tatsamīpe teṣāṃ vacanaṃ kriyate | TARV-MK 5.1.34ākāśagrahaṇamādau dharmādīnāmādhāratvāditi cet; na; lokaviniveśasyānāditvāt | TARVV-MK 435,17syānmatam — dharmādīnāṃ pañcānāmapi dravyāṇāmākāśam ādhāraḥ sādhāraṇaḥ, tatastasya grahaṇaṃ sarveṣā- TARVV-MK 435,18mādau nyāyyamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? lokaviniveśasyānāditvāt | nā'yaṃ niyamo'sti loka- TARVV-MK 435,19viniveśe ākāśamādhāraḥ itarāṇi dravyāṇi ādheyāni iti | kintu lokaviniveśakrama evāyama- TARVV-MK 435,20nādisiddha iti nākāśamādhāraḥ | ādimatāṃ hi kuṇḍabadarādīnāṃ dṛṣṭa ādhārādheyabhāvaḥ | TARV-MK 5.1.35ārṣavirodha iti cet; na; ādeśavacanāt | TARVV-MK 435,21 syādetat — yadyādhārādheyabhāvo neṣyate TARVV-MK 435,22yaduktamārṣe — “svapratiṣṭhamākāśam ākāśapratiṣṭhaṃ tanuvātavalayaṃ tanuvātavalayapratiṣṭhaṃ ghanavātavalayaṃ tatpratiṣṭaṃ ghano- TARVV-MK 435,23dadhivalayam” ityādi, tadvirodhaḥ iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ādeśavacanāt ? TARVV-MK 435,24yadi ekāntenādhārādheyabhāvo na syāt syādārṣavirodhaḥ, yadā tu ‘syādādhārādheyabhāva iti TARVV-MK 435,25syānnādhārādheyabhāvaḥ’ iti ādeśavacanādiṣyate tato nāstyārṣavirodhaḥ | kathamiti cet ? TARVV-MK 435,26ucyate — ākāśādīnāṃ dravyārthādeśāt syādādhārādheyatvābhāvo yataḥ paryāyārthikaguṇabhāve TARVV-MK 435,27dravyārthikaprādhānyāt pratiniyatānādipāriṇāmikadravyārthenādiṣṭānāmākāśādīnāṃ ṣaṇṇāmādhārā- TARVV-MK 435,28dheyaparyāyābhāvaḥ | dravyārthikaguṇabhāve ca paryāyārthikaprādhānyāt ṣaṇṇāmapi dravyāṇām ādi- TARVV-MK 435,29mattvopapatterādhārādheyabhāvo yujyate | tatastadapekṣayā ādhārādheyabhāva ārṣe praṇīta iti nāsti TARVV-MK 435,30virodhaḥ | athavā vyavahāranayādeśāt syādādhārādheyatā, yato'nādipāriṇāmikalokavini- TARVV-MK 435,31veśe'pi vyavahāra evaṃ pravṛttaḥ ‘ākāśamādhāraḥ anyāni dravyāṇi ādheyāni’ iti | evambhūtanayā- TARVV-MK 435,32deśāt syādanādhārādheyatā, yato'nādipāriṇāmikalokaviniveśasyaivaṃbhūtatvāt ‘svātmapratiṣṭhānyeva TARVV-MK 435,33sarvadravyāṇi’ iti | nanu ca vyavahāranayāpekṣayā ādhārādheyabhāvābhyupagame anavasthāprasaṅgaḥ — ghanoda- TARVV-MK 435,34dhivalayasya ghanavātavalayamādhāraḥ, ghanavātavalayasya tanuvātavalayamādhāraḥ, tanuvātavalayasya ākā- TARVV-MK 436,01śam, ākāśasyā'nyat, tasyānyat, tasyāpyanyaditi; naiṣaḥ doṣaḥ; ākāśasya sarvagatatvāt TARVV-MK 436,02anantatvācca | yaddhi sarvagatamanantaṃ ca tasya sarvatra sānnidhyāt ‘tasyāpyanyat tasyāpyanyat’ iti TARVV-MK 436,03vyavahārābhāvāt anavasthā nāsti | pariśeṣādasarvagatasyāntavato mūrtimataḥ sāvayavasyaindriyakasya TARVV-MK 436,04syādanavasthā, tadviparītalakṣaṇañcākāśam, ato nāstyanavasthā | yadi sarvagatatvādilakṣaṇasyānavasthā TARVV-MK 436,05dṛṣṭā socyatām, naiṣocyate tato vimucyatāmanavasthādoṣakalpanā | tasmānniḥpratidvandvaḥ pūrvokta TARVV-MK 436,06evāstu kramahetuḥ | TARV-MK 5.1.36kālopasaṃkhyānamiti cet; na; vakṣyamāṇalakṣaṇatvāt | TARVV-MK 436,07 syādetat — kālo'pi kaścida- TARVV-MK 436,08jīvapadārtho'sti | ataścāsti yadbhāṣye bahukṛtvaḥ “ṣaḍdravyāṇi” ityuktam, ato'syopa- TARVV-MK 436,09saṃkhyānaṃ kartavyamiti ? tanna; kiṃ kāraṇam; vakṣyamāṇalakṣaṇatvāt | vakṣyate hi tasya lakṣaṇamu- TARVV-MK 436,10pariṣṭāt | TARVV-MK 436,11atrāha “sarvadravyaparyāyeṣu kevalasya” ityevamādiṣu dravyāṇyuktāni kāni TARVV-MK 436,12tānīti ? atrocyate — TA-MK 5.2 dravyāṇi || TARV-MK 5.2.1svaparapratyayotpādavigamaparyāyaiḥ drūyante dravanti vā tānīti dravyāṇi | TARVV-MK 436,14 svaśca paraśca TARVV-MK 436,15svaparau, svaparau pratyayau yayoḥ tau svaparapratyayau | utpādaśca vigamaścotpādavigamau svaparapratyayau TARVV-MK 436,16utpādavigamau yeṣāṃ te svaparapratyayotpādavigamāḥ | ke punaste ? paryāyāḥ | dravyakṣetrakālabhāva- TARVV-MK 436,17lakṣaṇo bāhyaḥ pratyayaḥ paraḥ pratyayaḥ tasmin satyapi svayamatatpariṇāmo'rtho na paryāyāntaram āska- TARVV-MK 436,18ndati iti | tatsamarthaḥ svaśca pratyayaḥ | tāvubhau saṃbhūya bhāvānām utpādavigamayoḥ hetū bhavataḥ TARVV-MK 436,19nānyatarāpāye kuśūlasthamāṣa-pacyamānodakasthaghoṭakamāṣavat | evamubhayahetukotpādavigamaiḥ taistaiḥ TARVV-MK 436,20svaparyāyaiḥ drūyante gamyante dravanti gacchanti tān paryāyāniti dravyāṇīti vyapadiśyante | bhedanayava- TARVV-MK 436,21śāt kartṛkarmaṇorbhedaṃ kṛtvā nirdeśaḥ kriyate svajātyaparityāgenāvasthitiranvayairupalabdhasvarūpāṇāṃ TARVV-MK 436,22muhurmuhurutpādāvigamavatāṃ ca bhedopapatteḥ | yadā dravyāṇāṃ karmavivakṣā tadā nyāyaprāptaḥ karmaṇi TARVV-MK 436,23yaḥ | yadā kartṛvivakṣā tadā bahulāpekṣayā kartari yaḥ | athavā utpādakavinaśvaranānāparyāyotpāda- TARVV-MK 436,24vināśāvicchede'pi sāntatikadravyārthādeśavaśena dravaṇāt gamanāt saṃpratyayād dravyāṇi | kuta etat ? TARVV-MK 436,25gatyarthānāṃ jñānārthatvāt | TARV-MK 5.2.2ivārthe vā nipātito dravyaśabdaḥ | TARVV-MK 436,26 athavā “dravyaṃ bhavye” itya- TARVV-MK 436,27nena nipātito dravyaśabdo veditavyaḥ | dru iva bhavatīti dravyam | ka upamārthaḥ ? dru iti dāru nāma TARVV-MK 436,28yathā agranthi ajihmaṃ dāru takṣṇopakalpyamānaṃ tena tena abhilaṣitenākāreṇa āvirbhavati, tathā TARVV-MK 436,29dravyamapi ātmapariṇāmagamanasamarthaṃ pāṣāṇakhananodakavadavibhaktakartṛkaraṇamubhayanimittavaśopanītā- TARVV-MK 436,30tmanā tena tena paryāyeṇa dru iva bhavatīti dravyamityupamīyate | TARV-MK 5.2.3dravyatvāditi cet; na; tadabhāvāt | TARVV-MK 436,31 syānmatam — yathā daṇḍasambandhāt daṇḍītyabhidhānaṃ TARVV-MK 436,32pratyayaśca devadatte bhavati tathā dravyatvaṃ nāma sāmānyaviśeṣo'sti pṛthivyādiṣu dravyaṃ dravyamiti TARVV-MK 436,33pratyayābhidhānānupravṛttidarśanāt, guṇakarmabhyo vyāvṛttyupalabdheścānumīyamānānvayavyatirekaḥ tena TARVV-MK 437,01yogād dravyaṃ na paryāyadravaṇāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? tadabhāvāt | yathā daṇḍasambandhāt prāk TARVV-MK 437,02devadatto jātyādibhiḥ siddhaḥ | devadattasaṃbandhācca prāgdaṇḍo vṛttatvadrādhimādibhiḥ prasiddhaḥ, tatastayoḥ TARVV-MK 437,03saṃbandho yuktaḥ | na ca tathā dravyatvayogāt prāk dravyamupalabhyate | yadyupalabhyeta saṃbandhakalpanama- TARVV-MK 437,04narthakaṃ syāt | dravyatvamapi dravyasaṃbandhāt prāṅ nopalabdhasvarūpam, ataḥ tayorasatorna yuktaḥ saṃbandhaḥ | TARVV-MK 437,05astitve cābhyupagamyamāne pṛthaganupalabhyamānaśaktikayoḥ saṃbandhe'pi na tacchaktiprādurbhāvo'sti, yathā TARVV-MK 437,06jātyandhayoḥ pṛthagdarśanaśaktivirahāt, na yoge'pi rūpālokanaśaktisaṃbhavaḥ | tathā drabyadrabyatvayorapi TARVV-MK 437,07dravyapratyayābhidhānopattyasāmarthye tatsaṃbandhe'pi na sāmarthyam | tatra dravyaṃ tāvat prāk dravyatvasamavā- TARVV-MK 437,08yāt dravyātmanaiva nātmani dravyapratyayābhidhānayorutpādakam | yadi syāt; dravyatvasaṃbandhasya vaiyarthyaṃ TARVV-MK 437,09syāt | tathā dravyatvamapi prāgdravyasamavāyāt dravyatvātmanyeva na dravyapratyayābhidhānanimittamasti | TARVV-MK 437,10mābhūd dravyatvasya dravyeṇa samavāyasya vaiyarthyamiti atastayoḥ pṛthaganupalabhyamānasāmarthyayoḥ saṃbandhe- TARVV-MK 437,11'pi na tatsāmarthyamasti ityavemaḥ na dravyatvayogād dravyamiti | nanu ca dravyatvasaṃbandhāt prāk dravya- TARVV-MK 437,12vyapadeśo nāsti, asti tu tat, tataḥ sato dravyatvasya yuktaḥ saṃbandhaḥ; naiṣo'sti parihāraḥ | kutaḥ ? TARVV-MK 437,13sato'sattvāt | nahi taddravyaṃ svato'sti sattāyogādeva satsyāt sa ca nāstītyuktam | athāsatā- TARVV-MK 437,14mapi saṃbandhaḥ syāt kharaviṣāṇādīnāmapi syāt | kiñca, dravyatvaṃ nāma sarvagataḥ padārthaḥ, sa yadi TARVV-MK 437,15atadātmakena saṃbandhyate guṇakarmabhiḥ, kharaviṣāṇādibhiśca saṃbandhyeta, na ceṣyate saṃbandhaḥ | atha TARVV-MK 437,16tadātmakenaiva saṃbandhyate dravyatvasaṃbandho vyarthaḥ prāgapi tadātmakatvāt, tataḥ svato dravyasiddhiḥ | TARVV-MK 437,17āha — samavāyikāraṇatvād dravyatvena dravyameva sambadhyate na guṇakarmāṇi nāpi kharaviṣāṇā- TARVV-MK 437,18dīni, dravyatvasya hi dravyameva samavāyikāraṇamiṣṭaṃ netarāṇi iti | ucyate — TARVV-MK 437,19na, svato'siddhatvāt | yadi dravyatvādanyaddravyaṃ svataḥsiddhaṃ syāt atastatsamavāyikāraṇa- TARVV-MK 437,20miti vyapadeśārhaṃ syāt, na ca tatsvataḥsiddhaṃ kiñcidasti, ataḥ svato'siddhatvāt na tatsamavā- TARVV-MK 437,21yikāraṇam | atha tatsvato'siddhamapi samavāyikāraṇaṃ kharaviṣāṇādiṣu ko matsaraḥ ? athā'sattvānna TARVV-MK 437,22samavāyikāraṇaṃ tāni; nanvasattvād dravyamapi dravyatvasya na samavāyikāraṇam | TARVV-MK 437,23kiñca, atastatsiddheḥ | yata eva dravyatvasya samavāyikāraṇaṃ dravyaṃ na guṇakarmāṇi TARVV-MK 437,24atastaddravyatvaṃ dravya eva samavaiti na guṇakarmādiṣu iti vivakṣitam, nanu ata eva dravyātmaiva TARVV-MK 437,25dravyatvam, ābhyantaro'rtho'nādipāriṇāmikaḥ dravyāparityāgī na dravyād bahiranyaḥ sāmānya- TARVV-MK 437,26viśeṣākhyaḥ ityetatsiddhyati | TARVV-MK 437,27āha — viśeṣopalabdherdravyameva samavāyikāraṇaṃ dravyatvasya | ko viśeṣaḥ ? āśrayabhāvaḥ, TARVV-MK 437,28yasmād dravyamiteraṣāṃ padārthānāmādhāraḥ ucyate — na dravyamāśrayaḥ svato'siddhatvāt | loke svataḥ- TARVV-MK 437,29siddha ādheyānāmāśrayo bhavati yathā ghaṭo jalādīnāṃ na tathā dravyatvāt pṛthak dravyaṃ svataḥsiddha- TARVV-MK 437,30masti yadādhāro dravyatvasyeti vyapadiśyeta | TARVV-MK 437,31kiñca, TARV-MK 5.2.4dravyābhidhānānupapattiśca | TARVV-MK 437,32 yasya vādinā dravyatvayogāt dravyamityabhimataṃ tasya TARVV-MK 437,33dravyamityabhidhānaṃ nopapadyate | kathamiti cet ? ucyate — ihā'bhedena vā vyapadeśaḥ syāt, TARVV-MK 437,34bhedena vā ? yadi abhedena vyapadeśaḥ; yathā yaṣṭisahacaritaḥ puruṣo yaṣṭirityucyate tathā dravyatva- TARVV-MK 437,35sahacaritaṃ dravyatvamiti vyapadiśyeta na dravyamiti | atha mataṃ dravyatvasya dravyatvamityabhidhānamasti TARVV-MK 437,36dravyamiti ca, tena dravyatvena dravyamityamidhīyamānena yogād dravyamiti; tadidamasiddhamasiddhena TARVV-MK 438,01sādhyate | dravyatvasya dravyamityabhidhānaṃ kutaḥ ? svata eveti cet; dravye ko'paritoṣaḥ ? arthāntarā- TARVV-MK 438,02diti cet; tatrāpi sa eva doṣaḥ, dravyatvābhidhānaprasaṅgaśca | kuto hyetat — ubhayaśabdavācyatve TARVV-MK 438,03dravyatvasya tadyogāt dravye dravyamityabhidhānaṃ bhavati na dravyatvamiti | atha bhedena vyapadeśaḥ; TARVV-MK 438,04yathā yaṣṭirasyāstīti yaṣṭimāniti vyadiśyate, evaṃ dravyatvamasyāstīti dravyatvavaddravyamityabhidhānaṃ TARVV-MK 438,05prasajyeta na dravyamiti | atha matametat — yathā śuklaguṇayogāt śuklaḥ paṭaḥ iti matvarthīyasya TARVV-MK 438,06nivṛttiḥ, evamihāpi matvarthīyasyābhāva iti; viṣama upanyāsaḥ | yujyate tatra matvarthīyasyābhāvaḥ TARVV-MK 438,07guṇavacanebhyo nivṛtteranvākhyātatvāt | ananvākhyāne vā ‘ubhayavacanāḥ śuklādayaḥ’ iti vyākara- TARVV-MK 438,08ṇābhyupagamāt | ayaṃ tu dravyatvaśabdo na guṇavacanaḥ tena asmānmatornivṛttirdurupapādā | TARVV-MK 438,09kiñca, tvasyāpi nivṛttirnānvākhyātā tato dravyamityabhidhānaṃ nopapadyate | TARV-MK 5.2.5dravyatvotpattyabhāvaścobhayathā doṣāt | TARVV-MK 438,10 dravyasya bhāvo dravyatvamiti tvasya cotpattirna prāpnoti | TARVV-MK 438,11kutaḥ ? ubhayathā doṣāt | idamiha saṃpradhāryam-asau bhāvaḥ dravyasya ātmabhūto vā syāt, TARVV-MK 438,12anātmabhūto vā ? yadyātmabhūtaḥ; anādipāriṇāmikadravyasya ātmabhavane tvasya vidhānāt, TARVV-MK 438,13nānyad dravyād dravyatvamiti saṃsargavādahāniḥ | atha arthāntarabhūtaḥ; dravyasya bhāvo dravyatvamiti TARVV-MK 438,14vigraho nopapadyate, dravyānātmabhūtatvāt dravyatvasya | na hi ghaṭasya bhāva iti paṭe vṛttirupapadyate | TARVV-MK 438,15kiñca, dravyasya bhāvo dravyatvamiti yathā anyo bhāvaḥ tathā dravyatvasyānyo bhāvaḥ syādvā, TARVV-MK 438,16na vā ? yadi nāsti; tasya svabhāvābhāvādabhāvaḥ syāt | athāsti; tasminnabhidheye tvattotpatteḥ TARVV-MK 438,17dravyatvatvamiti prāpnoti, tathā sati anavasthā | atha matametat — yathā avermāṃsamiti vigṛhya TARVV-MK 438,18avikaśabdādutpattirbhavati āvikamiti, tathā dravyatvasya bhāva iti vigṛhya dravyaśabdādeva TARVV-MK 438,19tvotpattirbhavatīti; naitadyuktam; arthāntaraviṣayatvāt | yujyate avermāṃsamavikasya māṃsamiti TARVV-MK 438,20kevalo vigrahabhedo nārthabheda iti ekena vigrahaḥ aparasmādutpattiriti | iha tu dravya-dravya- TARVV-MK 438,21tvaśabdayoḥ padārthāntaraviṣayatvāt vigrahabhede arthabheda iti nāsau nyāyaḥ kalpayituṃ śakyaḥ | TARV-MK 5.2.6ekasyānekatra vṛttyabhāvo bahutvaprasaṅgo vā | TARVV-MK 438,22 taddravyatvamekamityabhyupagamyate tadvā- TARVV-MK 438,23dibhiḥ | tatkathamekaṃ niravayavam anekatra pṛthivyādau vartitumutsahate ? atha vareta; bahutvamevāsya TARVV-MK 438,24syāt anekatra vṛtteḥ rūpādivat | ākāśavadekaṃ sat anekamavagāhata iti cet; na; vaiṣamyāt | TARVV-MK 438,25yujyate mahāparimāṇaṃ viyadavagāhate sakalamiti guṇānāṃ tu dravyapadārthaviṣayatvāt kathamamahaddravyatvaṃ TARVV-MK 438,26kṛtsnaṃ veveṣṭi | ekatvasaṃkhyāguṇavadupacārato mahattvamasyeti cet; tadidamasiddhena sādhyate | TARVV-MK 438,27siddhasādhyavyavasthāśrayā hi kathāmārgāḥ | upacaritasya mukhyakāryasādhanāśakteśca | api ca TARVV-MK 438,28dravyatvena ekamākāśaṃ pradeśabhedena tvanantamitīṣṭatvāt dṛṣṭāntābhāvaḥ | TARV-MK 5.2.7nīladravyavaditi cet; na; asiddhatvāt | TARVV-MK 438,29 syānmatam — yathā nīlīdravyamekam anekaśāṭī- TARVV-MK 438,30paṭakambalasaṃbandhi dṛṣṭaṃ tathaikaṃ dravyatvamapi anekadravyasaṃbandhīti | tanna; kiṃ kāraṇam ? asiddha- TARVV-MK 438,31tvāt | naitat siddhaṃ śāṭīpaṭakambaleṣu ekameva nīlīdravyamiti | yathā śāṭyādibhedaḥ tathā TARVV-MK 439,01tadrañjakasya nīlīdravyasyāpi bhedopapatteḥ | ekasminnapi paṭe yanmadhye nīlīdravyaṃ na tatprāntayoḥ, TARVV-MK 439,02yacca prāntayoḥ na tanmadhye iti bhedo'bhyupagantavyaḥ kimuta bhinneṣu dravyeṣu | nīlatvavaditi cet; TARVV-MK 439,03na; tadapi sādhyasamam | atha matametat — TARV-MK 5.2.8dṛṣṭāntābhāve'pi ekatvamasya siddhamagnivaditi cet; na; pratijñāhāneḥ | TARVV-MK 439,04 yathā agne- TARVV-MK 439,05ranyasminnuṣṇe dṛṣṭānte asatyapi auṣṇyam | evamasatyapi ekasmin anekasaṃbandhini dṛṣṭānte TARVV-MK 439,06dravyatvasya dravyeṣu vṛttiḥ siddhyatīti; tadapi nopapadyate; pratijñāhāneḥ | nanu dṛṣṭānto nāstīti TARVV-MK 439,07pratijñāya dṛṣṭāntaṃ bruvataste pratijñā hīyate | kiñca, yuktyabhāve'pi yadi dravyatvamekamanekasaṃbandhīti TARVV-MK 439,08manyate svata eva dravyaṃ dravyamiti kasmānna pratipadyate ? samavāyāditi cet; na; tasya pratyuktatvāt | TARV-MK 5.2.9guṇasaṃdrāvo dravyamiti cet; na; ekānte doṣopapatteḥ | TARVV-MK 439,09 syādetad — guṇasaṃdrāvo dravyamitye- TARVV-MK 439,10tallakṣaṇamanavadyam | guṇaiḥ saṃdrūyate prāpyate guṇānvā saṃdravati prāpnoti iti dravyamiti; tanna; kiṃ TARVV-MK 439,11kāraṇam ? ekānte doṣopapatteḥ | kathamiti cet ? ucyate — guṇebhyo dravyam anyadvā syāt, TARVV-MK 439,12ananyadvā ? yadyananyata; kartṛkarmabhedābhāvāt nirdeśo nopapadyate | api ca, ekāntānanyatve TARVV-MK 439,13hi guṇā eva vā syuḥ, dravyameva vā | yadi guṇā eva; dravyābhāve tadavinābhāvināṃ guṇānāmapi TARVV-MK 439,14nirādhāratvādabhāvaḥ syāt | atha dravyameva; evamapi alakṣaṇatvāt kharaviṣāṇatvakalpanā dravyasya TARVV-MK 439,15syāt | athānyatvaṃ gṛhyeta evamapyekāntena pṛthagbhāve svarūpaśūnyatvaṃ syāt | abhyupagamyocyate TARVV-MK 439,16guṇaiḥ saṃdrūyate dravyamiti lakṣaṇaṃ nopapadyate; guṇānāṃ niṣkriyatve dravyaṃ pratyābhimukhyena dravaṇā- TARVV-MK 439,17bhāvāt | “dikkālāvākāśaṃ ca kriyāvadbhyo vaidharmyāt niṣkriyāṇi | etena karmāṇi guṇāśca vyākhyātāḥ TARVV-MK 439,18niḥkriyāḥ | ” iti vacanāt | guṇān saṃdravati iti ca lakṣaṇaṃ nopapadyate TARVV-MK 439,19niḥkriyadravyāṇāṃ guṇān prati dravaṇābhāvāt | TARVV-MK 439,20kiñca, svato'siddhatvāt | yathā vāṭīparikṣepādilakṣaṇān grāmādīn svataḥsiddhān devadattaḥ TARVV-MK 439,21siddhaḥ prāpnoti na tathā guṇāḥ svataḥsiddhāḥ santi yān prāpnuyād dravyam | TARVV-MK 439,22āha — pākajadarśanāt tatsiddhiḥ | pārthiveṣu paramāṇuṣu agnisaṃyogāt auṣṇyāpekṣāt TARVV-MK 439,23śyāmādyucchedena raktādyārambhe ca nanu prāpyate guṇairdravyam | ucyate — nanu yutasiddhatvaprasaṅgāt | TARVV-MK 439,24yadi dravyamavatiṣṭhate rūpādayo vinaśyanti prādurbhavanti ca | nanu yutasiddhā dravyarūpādaya ityāsaktam | TARVV-MK 439,25atha ayutasiddhāḥ samavāyasaṃbandhāt iti matam; nanu dravyavattannityatvaprasaṅgaḥ | evaṃ sati TARVV-MK 439,26ayutasiddhirbhavati — yadā rūpādayastadā dravyaṃ yadā dravyaṃ tadā rūpādaya iti, nanvevaṃ sati yathā dravyaṃ TARVV-MK 439,27nityaṃ tathā rūpādayo'pi nityāḥ yathā rūpādīnāmanityatvaṃ tathā dravyasyeti prāptaṃ tulyavṛttitvam | TARVV-MK 439,28kiñca, virodhāt paṇḍitamūrkhavat | yadi paṇḍito na mūrkhaḥ atha mūrkho na paṇḍitaḥ tathā yadi TARVV-MK 439,29samavāyasaṃbandhāt dravyādayutasiddhāḥ rūpādayaḥ na vinakṣyanti na votpatsyante | atha vinaśyantyu- TARVV-MK 439,30tpadyante ca nā'yutasiddhāḥ | athavā, ayutasiddhāśca nāma rūpādayaḥ vinaśyanti utpadyante TARVV-MK 439,31ca dravyaṃ cāvatiṣṭhata iti kutastyo'yaṃ nyāyaḥ | na ca guṇaidrūyate gamyate upalabhyate taditi TARVV-MK 439,32dravyam, kasmāt ? arthāntaratvāt | na hi ghaṭena paṭa upalabhyate anyatvāt | athopalabhyate TARVV-MK 439,33dravyaguṇalakṣaṇabhedakalpanāvirodhaḥ | TARVV-MK 440,01āha — bhede eva upalabhyopalambhakabhāvo dṛṣṭaḥ agnidhūmādiṣu, nā'bhede svātmani vṛtti- TARVV-MK 440,02virodhāt | na hyaṅgulyagramātmānaṃ spṛśati iti ? ucyate — yujyate agnidhūmādiṣu bhinneṣveva TARVV-MK 440,03lakṣyalakṣaṇabhāvaḥ pṛthaksiddharūpatvāt | na ca dravyaguṇānāṃ pṛthak prasiddharūpatā vyatirekeṇa TARVV-MK 440,04anupalabdheḥ | TARVV-MK 440,05yaccoktam — svātmani vṛttivirodha iti; tadapyekāntagrahaṇāt sūktaṃ na bhavati | dṛśyate hi TARVV-MK 440,06svātmanyapi vṛttiḥ yathā pradīpaḥ svātmānaṃ prakāśayati, na tasya svarūpaprakāśane pradīpāntaramapekṣate | TARVV-MK 440,07yadyapekṣeta; paṭādivadaprakāśakatvamevā'sya syāt | TARVV-MK 440,08kiñca, tasya tattvasyopadeṣṭā svātmānaṃ vetti vā, na vā ? yadi na vetti; svavacanavirodhaḥ — TARVV-MK 440,09“ātmanyātmamanasoḥ saṃyogaviśeṣāt ātmapratyakṣam | ” iti vacanāt | TARVV-MK 440,10asarvajñatvaprasaṅgaśca | yadyātmānamevāsau na vetti katham itaradvijānīyāt tato'sya svapara- TARVV-MK 440,11viśeṣānabhijñatvāt asarvajñatvaṃ prasajyate | atha vetti; nanu svātmani vṛttivirodhāt iti pratijñātaṃ TARVV-MK 440,12hīyate | tasmāt svātmani vṛttyavirodhāt dravyātmakā eva paryāyāḥ dravyaṃ lakṣayantīti TARVV-MK 440,13sādhūktam | TARVV-MK 440,14yo hi manyate — guṇasamudāyamātraṃ dravyaṃ nāto'nyat kiñciditi; tasyāpi guṇasaṃdrāvo dravyamiti TARVV-MK 440,15etallakṣaṇaṃ nopapadyate | kutaḥ ? kartṛkarmabhedābhāvādeva | guṇasamudāyamātradravyavādino hi vādino na TARVV-MK 440,16guṇāḥ pṛthak santi nāpi samudāyaḥ tato'nyo'sti yeṣāṃ kutaścit bhedāt kartṛkarmabhāvo bhavet | TARVV-MK 440,17nanu cā'bhede'pi kartṛkarmabhāvo dṛṣṭaḥ yathā ātmānaṃ pradīpaḥ prakāśayati iti, tatrāpi kathañcid TARVV-MK 440,18bhedena bhavitavyam, bhāsurasya rūpasya dravyasya ca syād bhedadarśanāt | yadi sarvathaivā'bhedaḥ syāt; TARVV-MK 440,19sarvaṃ dravyaṃ bhāsurarūpaṃ syād bhāsurasya ca dravyasya sarvadaiva tādrūpyaṃ prasajyeta | dṛśyate ca TARVV-MK 440,20māṣādibhāvaḥ | TARVV-MK 440,21na ca samudāyakalpanā yujyate guṇānāṃ pṛthaksvarūpānupalabdheḥ | dṛśyate māṣādīnāṃ TARVV-MK 440,22pṛthagupalabhyamānarūpāṇāṃ samudāyaḥ | nāpi guṇakalpanopapadyate, guṇyate viśeṣyate yairarthāste guṇāḥ TARVV-MK 440,23viśeṣaṇānītyarthaḥ | na ca guṇinaṃ viśeṣyaṃ kañcidantareṇa guṇānāṃ guṇatvaṃ bhavati | TARVV-MK 440,24kiñca, samudāyo guṇebhyo'nyo vā syāt, ananyo vā, avaktavyo vā ? anyatvānanyatvayoḥ TARVV-MK 440,25vihitā doṣāḥ | yadyavaktavyaḥ; svavacanavirodhaḥ prasajyate | yadi samudāyo'sti nāvaktavyaḥ, atha TARVV-MK 440,26avaktavyo na samudāyo'sti, sataḥ saṃjñopapatteḥ, avaktavyasya ca sarvavāggocarātyaye nirātmakatvaprasa- TARVV-MK 440,27ṅgāt iti śiṣṭetaravacanavat anyatvopapatteśca | yadi vaktavyalakṣaṇā guṇāḥ samudāyo na vaktavya- TARVV-MK 440,28lakṣaṇaḥ; nanu ca lakṣaṇabhedādanyatvaṃ siddham | TARVV-MK 440,29kiñca, rūpādiparamāṇusamudāyamātratve tuṭyādeḥ dharmāntarasyā'prādurbhāvāt, aṇūnāmatī- TARVV-MK 440,30ndriyasvabhāvavyatikramābhāvāt dṛśyamidaṃ bhrāntirūpaṃ syāt | satyamevedamiti cet, pratyakṣānu- TARVV-MK 440,31mānayoḥ tadābhāsayośca aviśeṣaprasaṅgaḥ syāt | TARVV-MK 441,01‘dravyaṃ bhavye’ ityayamapi dravyaśabdaḥ kāntavādināṃ na saṃbhavati; svato'siddhasya dravyasya TARVV-MK 441,02bhavyārthāsaṃbhavāt | saṃsargavādinastāvat guṇakarmasattādravyatvādisāmānyaviśeṣebhyo dravyasyātyanta- TARVV-MK 441,03manyatve kharaviṣāṇakalpasya svato'siddhatvāt na bhavanakriyāyāḥ kartṛtvaṃ yujyate | parataḥ siddhirapi TARVV-MK 441,04svato'siddhasya na saṃbhavati kharaviṣāṇavat | guṇasamudāyamātratve'pi samudāyasya saṃvṛtyā kalpi- TARVV-MK 441,05tasyā'sattvāt guṇānāṃ ca pratyekaṃ anupalabhyatvāt tadavyatirekāccā'sattvamiti bhavanakriyāyāḥ TARVV-MK 441,06kartṛtā durupapādā | anekāntavādinastu guṇasaṃdrāvo dravyam, dravyaṃ bhavya iti copapadyate, paryāyi- TARVV-MK 441,07paryāyayoḥ kathañcidbhedopapatterityuktaṃ purastāt | TARV-MK 5.2.13dharmādisāmānādhikaraṇyādbahuvacanam | TARVV-MK 441,08 prakṛtāḥ dharmādayo bahavaḥ tatsāmānādhika- TARVV-MK 441,09raṇyād bahuvacanena nirdeśa kriyate | dharmādīnyeva dravyāṇi nānyānīti | TARV-MK 5.2.14pulliṅgaprasaṅga iti cet; na; āviṣṭaliṅgatvāt | TARVV-MK 441,10 syādetat — yadi tatsāmānādhi- TARVV-MK 441,11karaṇyādbahuvacanaṃ kriyate tata eva pulliṅgamapi prāpnoti iti | te hi ajīvakāyā uktāḥ pulliṅgā TARVV-MK 441,12iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? āviṣṭaliṅgatvāt | āviṣṭo hyayaṃ dravyaśabdaḥ vacanādivat svaliṅgaṃ TARVV-MK 441,13na jahāti | TARVV-MK 441,14anantaratvāccaturṇāmeva dravyavyapadeśaprasaṅga anyāvāpārthamidamucyate — TA-MK 5.3 jīvāśca || TARVV-MK 441,16jīvaśabdo vyākhyātārthaḥ | TARV-MK 5.3.1jīvatvāditi cet; na; pratiṣiddhatvāt | TARVV-MK 441,17 syādetat — jīvatva nāma sāmānyaviśeṣo'sti TARVV-MK 441,18tena yogāt jīvā iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? pratiṣiddhatvāt | dravyatvavadasya pratiṣedho TARVV-MK 441,19veditavyaḥ | kiñca, TARV-MK 5.3.2anavasthāpratijñāhānidoṣaprasaṅgāt | TARVV-MK 441,20 yo jīvatvasaṃyogājjīva iti pratyayābhidhāne kalpa- TARVV-MK 441,21yati sa praṣṭavyaḥ — jīvatve kena yogāt pratyayābhidhānavṛttiriti ? tatrāpi anyata eveti cet; TARVV-MK 441,22anavasthāprasaṅgaḥ | athā'navasthādoṣo māklṛpat iti jīvatve svata eva vṛttirabhyupagamyate; nanu TARVV-MK 441,23pratijñāhāniste arthāntarasaṃsargāt sarvatra vṛttiriti, tadvajjīve'pi syāt | TARVV-MK 441,24atha matametat — jīvatve pradīpavat svata eva vṛttiriti; jīve ko'paritoṣaḥ | āha — padārthānta- TARVV-MK 441,25ratvādeva jīvajīvatvayoḥ na jīvatvavat jīve svataḥ pratyayābhidhānasiddhiḥ, yasmāt na padārthāntara- TARVV-MK 441,26dharmaḥ padārthāntare bhavitumarhati padārthāntaratvādeva, anyathā padārthasaṃkaraprasaṅgaḥ, sa ca nāsti, TARVV-MK 441,27ato nānavasthāpratijñāhānidoṣau sta iti | ucyate — na padārthāntaratvāsiddheḥ | yadi jīvajīvatvayoḥ TARVV-MK 441,28padārthāntaratvamabhaviṣyat api tarhi dharmasaṃkarābhāvo'setsyat | na tu padārthāntaratvamasti ityuktaṃ TARVV-MK 441,29purastāt ‘svato'siddhatvāt’ iti | TARVV-MK 441,30kiñca, pratijñāhāniste prasajati yadi padārthāntaradharmaḥ padārthāntare na bhavet; sattāyāḥ TARVV-MK 441,31saditi pratyayābhidhānahetutvalakṣaṇo dharmaḥ dravyaguṇakarmasu na syāt | atha yoge'pi satpratyayābhi- TARVV-MK 441,32dhānahetutvaṃ sattāyā eveti cet; na santi dravyaguṇakarmāṇi satpratyayābhidhānahetutvavirahāt TARVV-MK 441,33kharaviṣāṇavat ityāsaktam | tataḥ siddhametat — jīvanakriyopalakṣitadravyaviśeṣaviṣayā'nādipāri- TARVV-MK 441,34ṇāmikī jīvasaṃjñeti | TARV-MK 5.3.3dravyalakṣaṇayogāddravyāṇīti cet; na; niyamārthatvāt | TARVV-MK 442,01 syānmatam “utpādavyayadhrauvyayuktaṃ TARVV-MK 442,02sat” iti dravyalakṣaṇaṃ vakṣyate, tena yogād dharmādīnāṃ dravyatvaṃ siddhaṃ nārthoṃ'nena dravyasaṃkhyā- TARVV-MK 442,03nena iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? niyamārthatvāt | niyamārtho'yamārambhaḥ | dharmā'dharmā''kāśa- TARVV-MK 442,04pudgalā jīvāśca vakṣyamāṇalakṣaṇena kālena saha ṣaḍeva dravyāṇīti | tenānyavādiparikalpitānāṃ TARVV-MK 442,05digādīnāṃ nivṛttiḥ siddhā | kathamiti cet ? ucyate — pṛthivyaptejovāyumanāṃsi pudgaladravye anta- TARVV-MK 442,06rbhavanti rūparasagandhasparśavattvāt | vāyormanasaśca rūpādiyogābhāva iti cet; na; rūpādimattvāt | TARVV-MK 442,07vāyustāvat rūpādimān sparśavattvāt ghaṭādivat | cakṣurādikaraṇagrāhyatvābhāvāt rūpādyabhāva iti TARVV-MK 442,08cet; na; paramāṇvādiṣu atiprasaṅgāt | TARVV-MK 442,09mano'pi dvividhaṃ dravyamano bhāvamanaśceti | tatra bhāvamano jñānaṃ tasya jīvaguṇatvādātmanya- TARVV-MK 442,10ntarbhāvaḥ | dravyamanaśca rūpādiyogāt pudgaladravyavikāraḥ | tadyogābhāvo'nupalabhyatvāt iti TARVV-MK 442,11cet; paramāṇvādiṣu vidharmasvapi vṛtteḥ saṃśayahetutvam | TARVV-MK 442,12rūpādimanmano jñānopayogakaraṇatvāt cakṣurindriyavat | amūrte'pi śabde jñānopayogakaraṇatva- TARVV-MK 442,13darśanāt vyabhicārī heturiti cet; na; tasya paudgalikatvāt mūrtimattvopapatteḥ | paramāṇvādīnā- TARVV-MK 442,14matīndriyatve'pi rūpādimatkāryadarśanāt rūpādimattvamanumīyate na tathā vāyūnāṃ manasāṃ ca TARVV-MK 442,15rūpādimatkāryamupalabhyate yato'vasīyate rūpādimattvameṣāmiti cet; na; teṣāmapi tadupapatteḥ | TARVV-MK 442,16sarveṣāṃ paramāṇūnāṃ sarvarūpādimatkāryatvaprāptiyogyatābhyupagamāt | na ca kecit pārthivādijāti- TARVV-MK 442,17viśeṣayuktāḥ paramāṇavaḥ santi; jātisaṃkareṇa ārambhadarśanāt | diśo'pyākāśe antarbhāvaḥ TARVV-MK 442,18ādityodayādyapekṣayā ākāśapradeśapaṅaktiṣu ita idamiti vyavahāropapatteḥ | TARV-MK 5.3.4jīvā iti bahuvacanaṃ vaividhyakhyāpanārtham | TARVV-MK 442,19 jīvā iti bahuvacanaṃ kriyate vaividhyakhyā- TARVV-MK 442,20panārtham | vividhā hi jīvāḥ saṃsāriṇo muktāśceti | saṃsāriṇo'pi gatīndriyādicaturdaśamārgaṇā- TARVV-MK 442,21sthānavikalpāt mithyādṛṣṭyādicaturdaśaguṇasthānabhedāt sūkṣmabādarādicaturdaśajīvasthānavikalpācca TARVV-MK 442,22vividhāḥ | muktāśca ekadvitriḥcatuḥsaṃkhyeyāsaṃkhyeyānantasamayasiddhaparyāyabhedāśrayāt muktihetuśarīrā- TARVV-MK 442,23kārānuvidhāyisvakṣetraparakṣetrāvagāhanādibhedācca vividhāḥ | TARV-MK 5.3.5ekayoga iti cet; na; jīvānāmeva prasaṅgāt | TARVV-MK 442,24 syānmatam — eka eva yogaḥ kartavyaḥ TARVV-MK 442,25dravyāṇi jīvā iti | evaṃ ca sati caśabdākaraṇāt ladhviti; tanna; ki kāraṇam ? jīvānāmeva TARVV-MK 442,26prasaṅgāt | tathā sati jīvā eva dravyāṇi na dharmādīni ityaniṣṭamāsajyate | TARV-MK 5.3.6bahuvacanāditi cet; na; uktatvāt | TARVV-MK 442,27 syādetad — dravyāṇīti bahuvacanāt dharmādīnāṃ TARVV-MK 442,28jīvānāṃ ca dravyasaṃjñā siddhyatīti; tanna, kiṃ kāraṇam ? uktatvāt | uktametat ‘jīvā iti bahu- TARVV-MK 442,29vacanaṃ vaividhyakhyāpanārtham’ iti | tatsāmānādhikaraṇyāt dravyāṇi iti bahuvacanaṃ nyāyaprāptam iti TARVV-MK 442,30iti na tato dharmādigatiḥ | TARV-MK 5.3.7adhikārāditi cet; na; uktatvāt | TARVV-MK 442,31 syādetat — “ajīvakāyāḥ gharmādharmākāśapudgalāḥ” TARVV-MK 442,32 ityajīvādhikārāt ekayoge'pi jīvājīvayordravyasaṃjñā setsyati iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 442,33jīvāvabaddhatvāt | dravyaśabdo'yaṃ jīvāvabaddha iti jīvānāmeva dravyasaṃjñā prāpnoti | TARV-MK 5.3.8satyapyadhikāre yatnābhāvācca | TARVV-MK 443,01 anuvartamānā api vidhayo na cānuvartanādeva bhavanti | kiṃ TARVV-MK 443,02tarhi ? yatnādbhavantīti | jīvānāmeva dravyasaṃjñā syāt ajīvānāṃ na syāt yatnābhāvāt | tataḥ TARVV-MK 443,03pṛthakyogagrahaṇaṃ nyāyyam | evaṃ ca kṛtvā caśabdo'pyarthavān bhavati | TARVV-MK 443,04uktānāṃ dravyāṇāṃ viśeṣapratipattyarthamāha — TA-MK 5.4 nityāvasthitānyarūpāṇi || TARV-MK 5.4.1nityaśabdo dhrauvyavacanaḥ | TARVV-MK 443,06 ayaṃ nityaśabdaḥ dhrauvyavacano veditavyaḥ | nerdhruve tyo'nvā- TARVV-MK 443,07khyātaḥ | kiṃ punariha nityatvam ? TARV-MK 5.4.2tadbhāvāvyayo nityatvam | TARVV-MK 443,08 yena bhāvena upalakṣitaṃ dravyaṃ tasya bhāvasyā'vyayo nityatvamu- TARVV-MK 443,09cyate | vakṣyate “tadbhāvāvyayaṃ nityam” iti | dharmādīni dravyāṇi gatihetutvādiviśepalakṣa- TARVV-MK 443,10ṇadravyārthādeśāt astitvādisāmānyalakṣaṇadravyārthādeśācca kadācidapi na vyayantīti TARVV-MK 443,11nityāni | TARV-MK 5.4.3iyattānativṛtteravasthitāni | TARVV-MK 443,12 dharmādīni paḍapi dravyāṇi kadācidapi paḍiti iyattvaṃ TARVV-MK 443,13nātivartante, tato'vasthitānītyucyante | athavā, dharmādharmalokākāśaikajīvānāṃ tulyāsaṃkhyeyaprade- TARVV-MK 443,14śatvam, alokākāśasya pudgalānāṃ cā'nantapradeśatvamityetadiyattvam, tasyānativṛtteḥ avasthi- TARVV-MK 443,15tānīti vyapadiśyante | TARV-MK 5.4.4gatārthatvādavaktavyamiti cet; na; pariṇāmānekatvāt | TARVV-MK 443,16 syānmatam — nityavacanenaiva TARVV-MK 443,17gatārthatvāt avasthitānīti na vaktavyam, na hi nityatvamatikramyāvasthitvamastīti; tanna; kiṃ TARVV-MK 443,18kāraṇam ? pariṇāmānekatvāt | dharmādīnāmanekaḥ pariṇāmo'sti gatisthityupagrahādiparyāyotpādavya- TARVV-MK 443,19yavyavasthitilakṣaṇaḥ | ataḥ kim ? amuṣmin pariṇāmānekatve'pi na mūrtimattvopayogapariṇāmo TARVV-MK 443,20bhavati dharmādharmakālākāśānām, nāpi jīvānāmacetanatvam, pudgalānāṃ ca amūrtatvam TARVV-MK 443,21avasthitavacanāt | TARV-MK 5.4.5virodhādayuktamiti cet; na; ubhayanayasadbhāvāt | TARVV-MK 443,22 syādetat — pariṇāmānekatvaṃ yepāmiṣṭa- TARVV-MK 443,23mavasthitatvaṃ ceti etadviruddhamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ubhayanayasadbhāvāt | dharmādīnāṃ TARVV-MK 443,24sarveṣāṃ dravyāṇāṃ dravyārthikaparyāyārthikā'nyataraguṇapradhānabhāvārpaṇābhedāt sthityutpattiniro- TARVV-MK 443,25dhātmakamaviruddham | TARV-MK 5.4.6avasthitaviśeṣaṇaṃ vā nityagrahaṇam | TARVV-MK 443,26 athavā, nityagrahaṇamidamavasthitaviśeṣaṇaṃ TARVV-MK 443,27vijñāyate | yathā gamanāgamanādyanekaparyāyasadbhāve'pyabhīkṣṇaprajalpanasadbhāvāt ‘nityaprajalpito TARVV-MK 443,28devadattaḥ’ ityucyate, tathobhayakāraṇavaśopanītotpādanirodhasaṃbhave'pi amūrtatvādisvabhāvaṃ kadā- TARVV-MK 443,29cidapi dharmādharmādīni na jahatīti nityāvasthitānītyucyante | TARV-MK 5.4.7kriyāvattvanivṛttyarthamavasthitavacanamiti cet; na; niḥkriyāṇītyāmnātatvāt | TARVV-MK 443,31syādetat — parispandātmikāyāḥ kriyāyāḥ nivṛttyarthamavasthitavacanamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? niṣkri- TARVV-MK 443,32yāṇītyāmnātatvāt | TARV-MK 5.4.8arūpagrahaṇaṃ dravyasvatattvanirjñānārtham | TARVV-MK 444,01 arūpagrahaṇaṃ kriyate dravyasvatattvanirjñānārtham | TARVV-MK 444,02na vidyate rūpaṃ yeṣāṃ tānyarūpāṇi | rūpavyudāsāttadavinābhāvināṃ rasādīnāmapi vyudāso vedi- TARVV-MK 444,03tavyaḥ | arūpāṇi amūrtānīti yāvat | TARV-MK 5.4.9vṛttau pañcavacanāt ṣaḍdravyopadeśavyāghāta iti cet; na; abhiprāyā'parijñānāt | TARVV-MK 444,05syānmatam — vṛttāvuktam — “avasthitāni dharmādīni na hi kadācitpañcatvaṃ vyabhicaranti” iti, TARVV-MK 444,06tataḥ ṣaḍdravyāṇītyupadeśasya vyāghāta iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? abhiprāyāparijñānāt | ayamabhi- TARVV-MK 444,07prāyo vṛttikārasya — “kālaśca” iti pṛthag dravyalakṣaṇaṃ kālasya vakṣyate, tadanavekṣya adhi- TARVV-MK 444,08kṛtāni pañcaiva dravyāṇīti ṣaḍdravyopadeśāvirodhaḥ | TARVV-MK 444,09yathā sarveṣāṃ dravyāṇāṃ nityāvasthitāni ityetat sādhāraṇaṃ lakṣaṇaṃ tathā arūpatvamapi TARVV-MK 444,10prāptam, atastadapavādārthamāha — TA-MK 5.5 rūpiṇaḥ pudgalāḥ || TARV-MK 5.5.1rūpaśabdasyā'nekārthatve mūrtiparyāyagrahaṇaṃ śāstrasāmarthyāt | TARVV-MK 444,12 rūpaśabdo'nekārthaḥ | kvacid TARVV-MK 444,13dravye vartate — gorūpāṇi godravyāṇi ityarthaḥ | kvacit svabhāve vartate — “caitanyaṃ puruṣasya svarūpam” TARVV-MK 444,14 svabhāva ityarthaḥ | kvacidabhyāse vartate, daśarūpamadhyayanaṃ kāryam — daśavārānabhyāsaḥ kārya TARVV-MK 444,15ityarthaḥ | kvacicchrutau vartate — svaṃ rūpaṃ śabdasya svā śrutirityarthaḥ | kvacinmahābhūteṣu vartate — “rūpaṃ catvāri TARVV-MK 444,16mahābhūtāni upādāya rūpaṃ ceti | ” iti | kvacit guṇaviśeṣe vartate — cakṣurgrahaṇayogyo yo'rtha- TARVV-MK 444,17stadrūpamiti | kvacinmūrtiparyāyavacanaḥ — rūpidravyaṃ mūrtimad — dravyamityarthaḥ | tatreha mūrtiparyāyavacano TARVV-MK 444,18rūpaśabdo grahītavyaḥ | kutaḥ ? śāstrasāmarthyāt | arhatprokte hi gaṇadharāvadhārite śraute śāstre- TARVV-MK 444,19abhihitam — “rūpidravyaṃ mūrtidravyam” iti | tasmāt rūpiṇaḥ pudgalā mūrtimantaḥ pudgalā TARVV-MK 444,20ityarthaḥ | kāpunaḥ mūrtiḥ ? TARV-MK 5.5.2rūpādisaṃsthānapariṇāmo mūrtiḥ | TARVV-MK 444,21 rūpamādiryeṣāṃ ta ime rūpādayaḥ | ke punaste ? rūparasa- TARVV-MK 444,22gandhasparśāḥ, parimaṇḍalatrikoṇacaturasrāyatacaturasrādirākṛtiḥ saṃsthānam, tai rūpādibhiḥ TARVV-MK 444,23saṃsthānaiśca pariṇāmo mūrtirityākhyāyate | TARV-MK 5.5.3guṇaviśeṣavacanagrahaṇaṃ vā | TARVV-MK 444,24 athavā rūpamityanena guṇaviśeṣo gṛhyate cakṣurgrahaṇayogyaḥ | TARV-MK 5.5.4rasādyagrahaṇamiti cet; na; tadavinābhāvāt tadantarbhāvasiddheḥ | TARVV-MK 444,25 syādetat — guṇaviśeṣa- TARVV-MK 444,26grahaṇe sati rasādīnāmagrahaṇaṃ prasaktamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tadavinābhāvāt tadantarbhāvasiddheḥ | TARVV-MK 444,27rūpāvinābhāvino hi rasādayo rūpagrahaṇena gṛhyante | TARV-MK 5.5.5ino'nutpattirabhedāditi cet; na; kathañcid vyatirekasiddheḥ | TARVV-MK 444,28 syādākūtam — sati bhede ina TARVV-MK 444,29utpattirdṛṣṭā yathā daṇḍo'syāstīti daṇḍīti | na ca tathā rūpaṃ dravyādbhinnamasti tasyaiva rūpādiparyāya- TARVV-MK 444,30pariṇāmāt | tata ina utpattirnopapadyate ‘rūpameṣāmasti te rūpiṇaḥ’ iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 444,31kathañcidvyatirekasiddheḥ | yadyapi pudgaladravyādananyadrūpaṃ tatpariṇāmāt, dravyārthādeśād vyatirekeṇā'- TARVV-MK 444,32nupalabdheḥ | tathāpi paryāyārthikanayavivakṣāvijṛmbhitaiḥ rūpavināśe pudgalāvasthānāt utpādyā- TARVV-MK 445,01nutpādyatvād ādimadanādimattvāt anvayavyatirekarūpavāgvijñānavṛttihetutvādityevamādibhiḥ TARVV-MK 445,02hetubhiḥ kathañcid vyatirekaḥ siddhyatīti tadapekṣa inaḥ prādurbhāvaḥ siddhaḥ | TARV-MK 5.5.6tenaiva vyapadeśācca | TARVV-MK 445,03 ananyatve'pi loke vyapadeśo dṛṣṭaḥ ‘ātmavān ātmā, TARVV-MK 445,04sāravān vṛkṣaḥ’ iti | nahi ātmano'nya ātmāsti, nāpi vṛkṣādanyaḥ sāraḥ, tathāpi vyapadeśo TARVV-MK 445,05dṛśyate | evamiha ananyatve'pi vyapadeśo veditavyaḥ | TARV-MK 5.5.7pudgalā iti bahuvacanaṃ bhedapratipādanārtham | TARVV-MK 445,06 pudgalā iti bahuvacanaṃ kriyate | kiṃ TARVV-MK 445,07prayojanam ? bhedapratipādanārtham | bhinnā hi pudgalāḥ paramāṇabhedāt skandhabhedācca | tadvikalpā TARVV-MK 445,08upariṣṭādvakṣyante | TARVV-MK 445,09atrāha — kiṃ pudgalavaddharmādīnyapi dravyāṇi pratyekaṃ bhinnāni iti ? atrocyate — TA-MK 5.6 ā ākāśādekadravyāṇi || TARV-MK 5.6.1abhividhāvāṅprayogaḥ | TARVV-MK 445,11 abhividhirabhivyāptiḥ, tasminnarthe ayamāṅ prayujyate, tenā''- TARVV-MK 445,12kāśasyāpi ekadravyatvaṃ saṃkīrtitaṃ bhavati | yadi hi maryādāyāṃ gṛhyate ākāśasyāntarbhāvo na TARVV-MK 445,13syāt | sautrīmānupūrvīmāśritya idamuktaṃ tena dharmādharmākāśāni gṛhyante | TARV-MK 5.6.2ekaśabdaḥ saṃkhyāvacanaḥ | TARVV-MK 445,14 anyā'sahāyādyanekārthasaṃbhave'pyayamekaśabdaḥ saṃkhyāvacano TARVV-MK 445,15draṣṭavyaḥ | TARV-MK 5.6.3tatsaṃbandhād dravyaśabdasyaikavacanaprasaṅga iti cet; na; dharmādyapekṣayā bahutvasiddheḥ | TARVV-MK 445,17syānmatam — yadyayamekaśabdaḥ saṃkhyāvacanaḥ tena sāmānādhikaraṇyād dravyaśabdasyāpyekavacanameva TARVV-MK 445,18prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? dharmādyapekṣayā bahutvasiddheḥ | dharmādīni bahūni dravyāṇi tada- TARVV-MK 445,19pekṣayā bahuvacanaṃ yujyate ekasyānekārthapratyāyanaśaktiyogāt | TARV-MK 5.6.4ekaikamityastu laghutvāt | TARVV-MK 445,20 atra kaścidāha — ‘ā ākāśādekaikam’ ityeva tāvadastu TARVV-MK 445,21sūtram; kutaḥ ? laghutvāt | kathaṃ dravyagatiḥ ? TARV-MK 5.6.5prasiddhatvād dravyagatiḥ | TARVV-MK 445,22 dharmādīni ṣaḍdravyāṇi iti prasiddhamato dravyagatirbhavati, TARVV-MK 445,23tasmādanarthakaṃ dravyagrahaṇamiti | TARV-MK 5.6.6na vā dravyāpekṣayaikatvakhyāpanārthatvāt | TARVV-MK 445,24 na vānarthakam | kiṃ kāraṇam ? dravyāpekṣayā TARVV-MK 445,25ekatvakhyāpanārthatvāt | ekaikamityukte na jñāyate kiṃ dravyataḥ kṣetrataḥ bhāvata iti ? ato'sandehārthaṃ TARVV-MK 445,26dravyagrahaṇaṃ kriyate | tenā'yamartho gṛhyate — gatisthitipariṇāmivividhajīvapudgaladravyānekapariṇāma- TARVV-MK 445,27nimittatvena satyapi bhāvato bahutve, sati ca pradeśabhedādasaṃkhyeyakṣetratve dharmadravyamadharmadravyaṃ ca TARVV-MK 445,28dravyata ekaikameva | avagāhyanekadravyavividhāvagāhananimittatvena anantabhāvatve'pi pradeśabhedāt TARVV-MK 445,29sati cānantakṣetratve dravyataḥ ekamevākāśamiti na jīvapudgalavadeṣāṃ bahutvam, nāpi dharmādivat TARVV-MK 445,30jīvapudgalānāmekadravyatvam | yadi hi syāt, dṛṣṭasya kriyākārakabhedasya iṣṭasya ca saṃsāramokṣa- TARVV-MK 445,31kriyāvistarasya virodhaḥ syāt | TARVV-MK 445,32āha kāladravyaṃ kim ekamanekamiti ? uttaratra tasya nirṇayo vakṣyate | TARVV-MK 445,33adhikṛtānāmevaikadravyāṇāṃ viśeṣapratipattyarthamidamucyate — TARVV-MK 446,01TA-MK 5.7 niṣkriyāṇi ca || TARV-MK 5.7.1ubhayanimittāpekṣaḥ paryāyaviśeṣo dravyasya deśāntaraprāptihetuḥ kriyā | TARVV-MK 446,03 abhyantaraṃ kriyā- TARVV-MK 446,04pariṇāmaśaktiyuktaṃ dravyam, bāhyaṃ ca nodanābhighātādyapekṣyotpadyamānaḥ paryāyaviśeṣaḥ dravyasya deśāntara- TARVV-MK 446,05prāptihetuḥ kriyetyupadiśyate | ubhayanimitta iti viśeṣaṇaṃ dravyasvabhāvanivṛttyartham | yadi hi dravya- TARVV-MK 446,06svabhāvaḥ syāt pariṇāmino dravyasyā'nuparatakriyatvaprasaṅgaḥ | dravyasya paryāyaviśeṣa iti viśe- TARVV-MK 446,07ṣaṇam arthāntarabhāvanivṛttyartham | yadi hi kriyā dravyādarthāntarabhūtā syāt dravyasya niścalanatvapra- TARVV-MK 446,08saṅgaḥ | deśāntaraprāptiheturiti viśeṣaṇaṃ jñānādirūpādinivṛttyartham | TARV-MK 5.7.2tasyāḥ prādivṛttyā anyapadārthagatiḥ | TARVV-MK 446,09 tasyāḥ kriyāyāḥ prādivṛttyā anyapadārthagatirbha- TARVV-MK 446,10vati — niṣkrāntāni kriyāyāḥ niṣkriyāṇīti | TARV-MK 5.7.3niṣkriyatvādutpādābhāva iti cet; na; anyathopapatteḥ | TARVV-MK 446,11 syādetat — dharmādīni dravyāṇi TARVV-MK 446,12yadi niṣkriyāṇi tatasteṣām utpādo na bhavet | kriyāpūrvako hi ghaṭādīnāmutpādo dṛṣṭaḥ, utpādā- TARVV-MK 446,13bhāvācca vyayābhāva iti sarvadravyāṇāmutpādāditritayarūpakalpanāvyāghāta iti; tanna; kiṃ TARVV-MK 446,14kāraṇam ? anyathopapatteḥ | kriyānimittotpādābhāve'pi eṣāṃ dharmādīnāmanyathotpādaḥ kalpyate | TARVV-MK 446,15tadyathā, dvividha utpādaḥ — svanimittaḥ, parapratyayaśca | svanimittastāvat anantānāmagurulaghuguṇānā- TARVV-MK 446,16māgamaprāmāṇyādabhyupagamyamānānāṃ ṣaṭsthānapatitayā vṛddhyā hānyā ca vartamānānāṃ svabhāvādeṣā- TARVV-MK 446,17mutpādo vyayaśca | parapratyayo'pi aśvādergatisthityavagāhanahetutvāt, kṣaṇe kṣaṇe teṣāṃ bhedāt TARVV-MK 446,18taddhetutvamapi bhinnamiti parapratyayāpekṣa utpādo vināśaśca vyavahriyate | TARV-MK 5.7.4niṣkriyatvāt gatisthityavagāhanakriyāhetutvābhāva iti cet; na; valādhānamātratvā- dindriyavat | TARVV-MK 446,20 syādetat — yadyetāni niṣkriyāṇi gatisthityavagāhanakriyāhetutvameṣāṃ nopapadyate | TARVV-MK 446,21kriyāvanti hi jalādīni matsyādīnāṃ gatyādinimittāni dṛṣṭāni iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? balā- TARVV-MK 446,22dhānamātratvāt indriyavat | yathā didṛkṣoścakṣurindriyaṃ rūpopalabdhau balādhānamātramiṣṭaṃ na tu cakṣuṣaḥ TARVV-MK 446,23tatsāmarthyam indriyāntaropayuktasya tadabhāvāt | yathā vā, āyuḥsaṃkṣayāt ātmani śarīrānniṣkrānte TARVV-MK 446,24sadapīndriyam rūpādyupalabdhau samarthaṃ na bhavati, tato jñāyate ātmana evaitatsāmarthyam indriyāṇāṃ tu TARVV-MK 446,25balādhānamātratvamiti, tathā svayameva gatisthityavagāhanaparyāyapariṇāmināṃ jīvapudgalānāṃ dharmā- TARVV-MK 446,26dharmākāśadravyāṇi gatyādinirvṛttau balādhānamātratvena vivakṣitāni na tu svayaṃ kriyāpariṇāmīni | TARVV-MK 446,27kutaḥ punaretadevamiti cet ? ucyate — TARV-MK 5.7.5dravyasāmarthyāt | TARVV-MK 446,28 yathā ākāśamagacchat sarvadravyaiḥ saṃbaddham, na cāsya sāmarthyamanya- TARVV-MK 446,29syāsti | tathā ca niṣkriyatve'pyeṣāṃ gatyādikriyānirvṛttiṃ prati balādhānamātratvamasādhāraṇamavaseyam | TARV-MK 5.7.6caśabdo'bhihitasaṃbandhārthaḥ | TARVV-MK 446,30 caśabdaḥ kriyate abhihitānāmekadravyāṇāṃ saṃbandhārthaḥ | TARVV-MK 446,31ato dharmā'dharmākāśānāṃ niṣkriyatvaniyamājjīvapudgalānāṃ svataḥ parataśca kriyāpariṇāmitvaṃ TARVV-MK 446,32siddham | TARVV-MK 447,01atra kaścidāha — ātmā sarvagatatvānniṣkriyaḥ, kriyāhetuguṇasamavāyāt paratra kriyā- TARVV-MK 447,02heturiti; tatpratividhānārthamāha — TARV-MK 5.7.7dravyasya kriyāpariṇāmino'rthāntare tatpariṇāmasāmarthyaṃ vāyuvat | TARVV-MK 447,03 yathā vāyuḥ svayaṃ TARVV-MK 447,04kriyāpariṇatatvāt vanaspatau kriyānimittaṃ tathā ātmanaḥ kriyāparyāyasvabhāvasya vīryāntarāyajñānā- TARVV-MK 447,05varaṇakṣayakṣayopaśamāṅgopāṅganāmalābhāvaṣṭambhe sati vihāyogatināmodayāpāditaśaktiviśeṣe ca TARVV-MK 447,06sati vrajyāmanutiṣṭhato hastādiṣu kriyotpattiryuktā, na tu niṣkriyasyātmanaḥ paratra kriyāhetutvaṃ yuktam | TARVV-MK 447,07tatra yaduktam — “ātmasaṃyogaprayatnābhyāṃ haste karma” ityetadapākīrṇam | kathamiti TARVV-MK 447,08cet ? ucyate — TARV-MK 5.7.8atatpariṇāmasya tadabhāvo vyomavat | TARVV-MK 447,09 yathā vyomno niṣkriyasya ghaṭādiṣu satyapi TARVV-MK 447,10saṃyoge na kriyāhetutvam, tathā ātmano niṣkriyasya satyapi saṃyoge hastādiṣu na kriyāhetutvaṃ TARVV-MK 447,11yuktam | kiñca, TARV-MK 5.7.9ubhayoḥ niṣkriyatvāt | TARVV-MK 447,12 yathobhayorjātyandhayoḥ sambandhe na darśanaśaktiprādurbhāvo'sti TARVV-MK 447,13tathā ātmasaṃyogaprayatnayoḥ niṣkriyatvāt kriyāhetutvamayuktam | kathaṃ niḥkriyatvamiti cet ? TARVV-MK 447,14ucyate — “dikkālāvākāśaṃ ca kriyāvadbhyo vaidharmyāt niḥkriyāṇi | etena karmāṇi guṇāśca vyākhyātāḥ” TARVV-MK 447,15 niṣkriyā iti vacanāt saṃyogaprayatnayoḥ guṇatvāt niṣkriyatvam | TARV-MK 5.7.10agnisaṃyogavaditi cet; na; asmadiṣṭasiddheḥ | TARVV-MK 447,16 syānmatam — yathā agnisayogaḥ TARVV-MK 447,17auṣṇyāpekṣaḥ paratra ghaṭādau pākajān rūpādīnārabhate nātmādhāre'gnau tathā ātmasaṃyogaprayatnayora- TARVV-MK 447,18dṛṣṭāpekṣayoḥ hastādau kriyāhetutvaṃ yuktaṃ nātmanīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? asmadiṣṭasiddheḥ | yathā TARVV-MK 447,19agnisaṃyogo rūpādimaddravyaguṇaḥ paratra ghaṭādau rūpādimati rūpādyantarotpattiheturbhavati, tathā ātma- TARVV-MK 447,20saṃyogaprayatnāvapi paratra hastādau kriyāmārabhamāṇau kriyāvaddravyaguṇāviti kriyāvattvamātmano'sma- TARVV-MK 447,21diṣṭaṃ siddham | TARV-MK 5.7.11tatsāmarthyābhāvācca | TARVV-MK 447,22 ya ukto'gnisaṃyogo dṛṣṭāntaḥ na tasya tatsāmarthyamasti | kutaḥ ? TARVV-MK 447,23anuṣṇāśītasyā'prerakasyānupaghātino'prāptasya saṃyogasya rūpādyucchedotpattyorhetutvāsaṃbhavāt | TARVV-MK 447,24tasmādasau asiddho dṛṣṭānto dārṣṭāntikārthasiddhaye nālam | TARV-MK 5.7.12gurutvavaditi cet; na; tulyatvāt | TARVV-MK 447,25 syādetat — yathā niṣkriyaṃ gurutvaṃ loṣṭe vartamānaṃ TARVV-MK 447,26tṛṇādau kriyāyā hetuḥ tathā ātmasaṃyogaprayatnau niṣkriyāvapi santau hastādau kriyāhetū iti; tanna; kiṃ TARVV-MK 447,27kāraṇam ? tulyatvāt | agnisaṃyogena tulyametat | yathā kriyāpariṇāmino loṣṭasya guṇo gurutvaṃ TARVV-MK 447,28paratra kriyāhetuḥ tathā ātmasaṃyogaprayatnāvapi kriyāpariṇāmidravyaguṇāviti kriyāvattvamātmanaḥ TARVV-MK 447,29siddham | kiñca, niṣkriyasya gurutvasyā'sparśakasyā'prerakasyānupaghātino'nyatra kriyāhetutvaṃ nopapadyate TARVV-MK 447,30iti dṛṣṭānto'siddhaḥ | dravyameva tathāpariṇataṃ kriyāheturiti | TARV-MK 5.7.13dharmāstikāyavaditi cet; na; vaiṣamyāt | TARVV-MK 447,31 syānmatam — yathā dharmāstikāyo niṣkriyaḥ TARVV-MK 447,32jīvapudgalānāṃ gatihetuḥ tathā ātmasaṃyogādiḥ niṣkriyo'pi paratra kriyāheturiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 447,33vaiṣamyāt | yujyate dharmāstikāyasya jīvapudgalagatiṃ pratyaprerakatvam, niṣkriyasyāpi balādhānamātratva- TARVV-MK 447,34darśanāt, ātmaguṇastu aparatra kriyārambhe prerako heturiṣyate tadvādibhiḥ | na ca niṣkriyo dravyaguṇaḥ TARVV-MK 447,35prerako bhavitumarhati iti vaiṣamyam | kiñca, dharmāstikāyākhyaṃ dravyamāśrayakāraṇaṃ bhavatu, na tu TARVV-MK 448,01niṣkriyātmadravyaguṇasya tato vyatirekeṇā'nupalabhyamānasya kriyāyā āśrayakāraṇatvaṃ yuktam | TARVV-MK 448,02arthāntarabhāve cāsattvamiti vaiṣamyam | kiñca, TARV-MK 5.7.14śarīre kriyābhāvo jīvasya niṣkriyatvāt ākāśapradeśavat | TARVV-MK 448,03 yathā ākāśapradeśo TARVV-MK 448,04niṣkriyaḥ śarīre kriyārambhaheturna bhavati tathā ātmā tadguṇaśca niṣkriyatvāt kriyāheturna bhavet | TARVV-MK 448,05kiñca, ekāntenā'mūrtasya niṣkriyasya śarīreṇa saha sambandhābhāvāt parasparokāro nopapadyate ākā- TARVV-MK 448,06śavadeva | TARV-MK 5.7.15śarīraviyoge niṣkriyatvaprasaṅga iti cet; na; abhyupagamāt | TARVV-MK 448,07 syānmatam — yasya kārma- TARVV-MK 448,08ṇaśarīrasambandhe sati tatpraṇālikāpāditā kriyā ātmano'bhipretā tasyāṣṭavidhakarmasaṃkṣaye śarīra- TARVV-MK 448,09viyogāt aśarīrasyātmano niṣkriyatvaṃ prasaktamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? abhyupagamāt, kāraṇā- TARVV-MK 448,10bhāvāt kāryābhāva iti | karmanokarmanimittā yā kriyā sā tadabhāve nāstīti niṣkriyatvaṃ muktasyā- TARVV-MK 448,11bhyupagamyate'smābhiḥ | athavā, paranimittakriyānivṛttāvapi svābhāvikī muktasyordhvagatirabhyupagamyate TARVV-MK 448,12pradīpavat | athavā, syāt śarīraviyoge muktasya niṣkriyasya yadyanantavīryajñānadarśanācintyasu- TARVV-MK 448,13khānubhavanādayaḥ kriyā nā'bhyupagamyeran, abhyupagamyante tu, tasmādayamadoṣaḥ śarīraviyogā- TARVV-MK 448,14dātmano niṣkriyatvaprasaṅga iti | TARV-MK 5.7.16vakṣyamāṇatvācca pūrvaprayogādibhiḥ | TARVV-MK 448,15 vakṣyate cottaratra muktānāṃ kriyā | katham ? pūrva- TARVV-MK 448,16prayogādibhiḥ | TARV-MK 5.7.17pudgalānāmapi dvividhā kriyā visrasā prayoganimittā ca | TARVV-MK 448,17 pudgalānā dvividhā kriyā TARVV-MK 448,18vakṣyate | sā dvitayī bhavati visrasā prayoganimittā ceti | TARV-MK 5.7.18sā ananyā svātmaviśeṣabhāvāt | TARVV-MK 448,19 sā kriyā tadvato'nanyā veditavyā | kutaḥ ? TARVV-MK 448,20svātmaviśeṣabhāvāt | yathā agnernānyadauṣṇyaṃ svātmaviśeṣabhāvāt | yadyanyat syāt; agnerabhāva- TARVV-MK 448,21prasaṅgaḥ syāt alakṣaṇatvāt | tathā kriyāpi kriyāvato nānyā svātmaviśeṣabhāvāt | yadyanyā TARVV-MK 448,22syāt; dravyasyāspandatvaṃ syāt kriyāyāścā'bhāvaḥ, tasmādananyā kriyā | TARV-MK 5.7.19arthāntaratve'pi yogāt vyapadeśo daṇḍadaṇḍivaditi cet; na; svato'siddhatvāt | TARVV-MK 448,24arthāntaratve'pi kriyāyāḥ tadyogād dravyasya kriyāvadvyapadeśaḥ daṇḍadaṇḍivaditi ca yadi matam, TARVV-MK 448,25tadapi nopapadyate; kutaḥ ? svato'siddhatvāt | yujyate svataḥsiddhena daṇḍena yogāt devadattasya TARVV-MK 448,26daṇḍivyapadeśaḥ, na ca tathā kriyā svataḥsiddhā vyatirekeṇānupalabdheḥ | tasmāttadvadvyapadeśo na yuktaḥ | TARV-MK 5.7.20samavāyāditi cet; na; aviśeṣaprasaṅgāt | TARVV-MK 448,27 syānmatam, satyametat na daṇḍadaṇḍi- TARVV-MK 448,28vadyogaḥ, svataḥsiddhyabhāvāt | kathaṃ tarhi ? samavāyo nāmā'yutasiddhilakṣaṇaḥ saṃbandho'sti, tenai- TARVV-MK 448,29katvamiva nītasya dravyasya kriyāvadvyapadeśo bhavatīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? aviśeṣaprasaṅgāt | TARVV-MK 448,30ayutasiddhilakṣaṇaścet saṃbandhaḥ kriyākriyāvatoraviśiṣṭaḥ; yaddravyaṃ saiva kriyā, yā ca kriyā, tadeva TARVV-MK 448,31dravyamityaviśeṣaḥ prāpnoti, tathā ca sati padārthāntarakalpanāvyāghātaḥ | padārthāntaratvaṃ cedabhyu- TARVV-MK 448,32pagamyate; na nāmā'yutasiddhilakṣaṇaḥ saṃbandhaḥ | TARV-MK 5.7.21ananyatve dvayoraikātmyamiti cet; na; kathañcidvyatirekasiddheḥ | TARVV-MK 448,33 syādetat, yadi TARVV-MK 448,34kriyākriyāvatorananyatvamabhyupagamyate tayoraikātmyaṃ prasajyeta | dṛṣṭā ca nānātmatā — dravyamavasthitaṃ TARVV-MK 449,01kriyā kṣaṇikātmikā, dravyamakāraṇaṃ kriyā kāraṇavatīti | yadyaikātmyaṃ syāt dravyasyāvasthānavat TARVV-MK 449,02akāraṇavacca kriyāyā apyavasthānamakāraṇatvaṃ ca syāt, viparyayo veti; tanna; kiṃ kāraṇam ? katha- TARVV-MK 449,03ñcid vyatirekasiddheḥ | ata evā'smābhiḥ kathañcidanyatvamavasīyate aikātmyaṃ mā vijñāyīti | TARV-MK 5.7.22kriyāvattve satyanityatvamiti cet; na; vyabhicārāt | TARVV-MK 449,04 syādetat, yadi kriyāvattva- TARVV-MK 449,05mabhyupagamyate jīvasyānityatvaṃ prāpnoti | dṛṣṭā hi kriyāvatāṃ pradīpādīnāmanityateti; tanna; kiṃ TARVV-MK 449,06kāraṇam ? vyabhicārāt | mahadahaṅkārādīnāṃ paramāṇvādīnāṃ ca kriyāvatāmapi nityatvadarśanāt TARVV-MK 449,07vyabhicārī hetuḥ | TARVV-MK 449,08atha sarvānityatvavādī ātmānityatve hetuṃ brūyāt asiddho hetuḥ “sarve pratyayajāścaiva sarve caiva TARVV-MK 449,09nirīhakāḥ” iti kriyāvattvanihnavāt | kiñca, TARV-MK 5.7.23abhyupagamāt | TARVV-MK 449,10 abhyupagamyate'smāmiḥ kriyāvatāṃ jīvādīnāṃ paryāyārthikanayādeśāt TARVV-MK 449,11anityatvaṃ tato na bādhākaro'yaṃ hetuḥ | TARV-MK 5.7.24asiddheśca | TARVV-MK 449,12 nedaṃ kriyāvattvamasmān prati siddhaṃ dravyārthikanayādeśāt niṣkriyatvo- TARVV-MK 449,13papatteḥ | etena pradīpādidṛṣṭāntāsiddhiśca yojyā | kiñca, TARV-MK 5.7.25anutpādāvyayotpādavyayadarśanāt | TARVV-MK 449,14 paryāyārthikaguṇabhāve dravyārthikaprādhānyāt sarve TARVV-MK 449,15bhāvā anutpādāvyayadarśanāt niṣkriyā nityāśca | dravyārthikaguṇabhāve paryāyārthikaprādhānyāt sarve TARVV-MK 449,16bhāvā utpādavyayadarśanāt sakriyā anityāśceti anekāntopapatteḥ ekāntavādivihitā doṣā TARVV-MK 449,17nānekāntavāde avakāśaṃ labhante | TARVV-MK 449,18ajīvakāyā ityatra kāyagrahaṇe pradeśāstitvamātratvaṃ nirjñātaṃ natviyattā'vadhāritā pradeśānām, TARVV-MK 449,19atastannirdhāraṇārthamidamucyate — TA-MK 5.8 asaṃkhyeyāḥ pradeśā dharmā'dharmaikajīvānām || TARV-MK 5.8.1saṃkhyāviśeṣātītatvādasaṃkhyeyāḥ | TARVV-MK 449,21 saṃkhyānaṃ saṃkhyā gaṇanetyarthaḥ | svalakṣaṇena parasparato TARVV-MK 449,22viśeṣyata iti viśeṣaḥ | saṃkhyāyāḥ saṃkhyaiva vā viśeṣaḥ saṃkhyāviśeṣaḥ tamatikrāntā ye te'saṃkhyeyāḥ | TARVV-MK 449,23na kenacit saṃkhyātuṃ śakyanta iti yāvat | TARV-MK 5.8.2tadanupalabdherasarvajñatvaprasaṅga iti cet, na; tenātmanā'vasitatvāt | TARVV-MK 449,24 syānmatam, yadi TARVV-MK 449,25te na kenacidapi saṃkhyātuṃ śakyante, prāptaṃ tarhi tadanupalabdherasarvajñatvamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 449,26tenātmanā'vasitatvāt | yathā anantamanantātmanopalabhamānasya na sarvajñatvaṃ hīyate tathā asaṃkhye- TARVV-MK 449,27yamasaṃkhyeyātmanā'vabudhyamānasya nāsti sarvajñatvahāniḥ | na hi anyathā'vasthitamarthamanyathā TARVV-MK 449,28vetti sarvajño yathārthajñatvāt | arthasya cādhigame trividhaṃ mānaṃ vyākhyātaṃ saṃkhyeyamasaṃkhyeyamananta- TARVV-MK 449,29miti | tatrehā'jaghanyotkṛṣṭāsaṃkhyeyaṃ parigṛhyate | TARV-MK 5.8.3pradiśyanta iti pradeśāḥ | TARVV-MK 449,30 pradiśyante pratipādyanta iti pradeśāḥ | kathaṃ pradiśyante ? TARV-MK 5.8.4paramāṇvavasthānaparicchedāt | TARVV-MK 449,31 vakṣyamāṇalakṣaṇo dravyaparamāṇuḥ sa yāvati kṣetre'vatiṣṭhate TARVV-MK 449,32sa pradeśa iti vyavahriyate | te dharmādharmaikajīvāḥ tulyā'saṃkhyeyapradeśāḥ | tatra dharmādharmau niṣkriyau TARVV-MK 449,33vyāpya sthitau | jīvaḥ tāvatpradeśo'pi saṃharaṇavisarpaṇasvabhāvatvāt karmanirvartitaṃ śarīramaṇu mahadvā TARVV-MK 450,01adhitiṣṭhaṃstāvadavagāhya vartate | yadā tu lokapūraṇaṃ bhavati tadā mandarasyādhaścitravajrapaṭalayormadhye TARVV-MK 450,02jīvasyāṣṭau madhyapradeśāḥ vyavatiṣṭhante, itare pradeśāḥ ūrdhvamadhastiryak ca kṛtsnaṃ lokākāśaṃ vyaśnuvate | TARV-MK 5.8.5ekadravyasya pradeśakalpanopacāra iti cet; na; mukhyakṣetravibhāgāt | TARVV-MK 450,03 syānmatam, eka- TARVV-MK 450,04dravyasya pradeśakalpanā upacārataḥ syāt | upacāraśca mithyoktirna tattvaparīkṣāyāmadhikriyate prayo- TARVV-MK 450,05janābhāvāt | na hi mṛgatṛṣṇikayā mṛṣārthātmikayā jalakṛtyaṃ kriyate iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 450,06mukhyakṣetravibhāgāt ? mukhya eva kṣetravibhāgaḥ, anyo hi ghaṭāvagāhyaḥ ākāśapradeśaḥ itarāvagā- TARVV-MK 450,07hyaścānya iti | yadi anyatvaṃ na syāt; vyāptitvaṃ vyāhanyate | TARV-MK 5.8.6niravayavatvānupapattiriti cet; na; dravyavibhāgābhāvāt | TARVV-MK 450,08 syādetat, yadi mukhya eva TARVV-MK 450,09vibhāgo'bhyupagamyate niravayavatvaṃ tarhi nopapadyate iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? dravyavibhāgābhāvāt | TARVV-MK 450,10yathā ghaṭo dravyato vibhāgavān sāvayavaḥ, na ca tathaiṣāṃ dravyavibhāgo'stīti niravayavatvaṃ prayujyate | TARV-MK 5.8.7bhedyatvādātmanāmekagrahaṇam | TARVV-MK 450,11 bhedyā ātmāno bahava ityarthaḥ, tena ekagrahaṇaṃ kriyate, TARVV-MK 450,12nānājīvāpekṣayā hi anantapradeśatvaṃ syāt | TARV-MK 5.8.8kathañcitpradeśabhedopapatteḥ saṃbandhanirdeśaḥ | TARVV-MK 450,13 ekaścāsau jīvaśca ekajīvaḥ, dharmaścā'dharma- TARVV-MK 450,14ścaikajīvaśca dharmādharmaikajīvāḥ teṣāṃ dharmādharmaikajīvānām | pradeśā iti saṃbandhanirdeśaḥ kriyate | TARVV-MK 450,15kutaḥ ? kathañcitpradeśabhedopapatteḥ | TARV-MK 5.8.9asaṃkhyeyapradeśā ityastu laghutvāt iti cet; na; uttarārthatvāt bhedakaraṇasya | TARVV-MK 450,16 syānma- TARVV-MK 450,17tam — ‘asaṃkhyeyapradeśāḥ dharmādharmaikajīvāḥ’ ityastu sūtram, kutaḥ ? laghutvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 450,18uttarārthatvāt bhedakaraṇasya | pradeśā iti bhedakaraṇamuttarārtham | dravyapradhāne hi nirdeśe sati pradeśānā- TARVV-MK 450,19mupasarjanatvāt uttaratrābhisaṃbandho na syāt | tataḥ pratisūtraṃ pradeśagrahaṇe kriyamāṇe gauravaṃ syāt | TARVV-MK 450,20kaścidāha — TARV-MK 5.8.10pradeśakalpanā niravayavatvādaupacārikī siṃhavat | TARVV-MK 450,21 dharmādīnāṃ yā pradeśakalpanā sā TARVV-MK 450,22aupacārikī | kutaḥ ? niravayavatvāt | katham ? siṃhavat | yathā viśiṣṭapañcendriyatiryaṅnāmakarmo- TARVV-MK 450,23dayāpāditāviśeṣe krauryaśauryādiguṇaprakarpādhiṣṭhāne kharanakhogradaṃṣṭrābhāsurakesarakapilanayanatārakādyava- TARVV-MK 450,24yavaviśiṣṭe kesariṇi siṃhaśabdo'dhyavasitaḥ māṇavake atadguṇe bhaktyā'dhyāropyate, tathā pudgaleṣu TARVV-MK 450,25mukhyaḥ pradeśaśabdaḥ dharmādiṣu bhaktyopacaryate iti | TARV-MK 5.8.11na vā; pratyayābhedāt | TARVV-MK 450,26 na vā aupacārikī | kutaḥ ? pratyayābhedāt | iha mukhyapratyayāt TARVV-MK 450,27siṃhaviśeṣāt adhyavasānarūpāt māṇavake siṃha iti gauṇapratyayo'dhyāroparūpo bhinna upalabhyate, TARVV-MK 450,28na ca tathā pudgaleṣu dharmādiṣu ca pradeśapratyayo bhinno'sti, ubhayatrāvagāhabhedatulyatvāt | itaśca, TARV-MK 5.8.12ubhayatra sopapadatvāt | TARVV-MK 450,29 siṃhaśabdo nirupapado mukhyaṃ gamayati sopapado gauṇam — TARVV-MK 450,30siṃho māṇavaka iti, na tathā pradeśaśabde viśeṣo'sti pudgaleṣu dharmādiṣu ca sopapadatvāt — ‘ghaṭasya TARVV-MK 450,31pradeśāḥ dharmādīnāṃ pradeśāḥ’ iti | tato nāstyatra viśeṣaḥ | itaśca, TARV-MK 5.8.13hetvapekṣābhāvāt | TARVV-MK 450,32 siṃhe prasiddhaḥ krauryādidharmaḥ tadekadeśasādṛśyaṃ māṇavake gauṇavyavahārasya TARVV-MK 450,33heturasti, na tathā pudgaleṣu prasiddhaṃ hetumavekṣya dharmādiṣu pradeśopacāraḥ kriyate teṣāmapi svādhīna- TARVV-MK 450,34pradeśatvāt | tasmādupacārakalpanā na yuktā | TARV-MK 5.8.14svato'vadhāraṇābhāvāt nāñjasā iti cet; na; atyantaparokṣatvāt | TARVV-MK 450,35 syānmatam; TARVV-MK 450,36yadi ghaṭādivat dharmādīnām āñjasāḥ pradeśā bhaveyurnanu ghaṭādivadeva svataḥ pradiśyeran | ghaṭādīnāṃ TARVV-MK 451,01hi pradeśā grīvādaya āñjasāḥ svata eva pradiśyante na dravyāntarataḥ, na tvevaṃ dharmādīnāṃ pradeśāḥ TARVV-MK 451,02svataḥ pradiśyante paramāṇvavagāhaparicchedyatvāt, ato na mukhyā iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 451,03atyantaparokṣatvāt | yujyate ghaṭādīnāṃ pratyakṣatvāt svata eva pradeśāvadhāraṇam | atyantaparokṣāstu TARVV-MK 451,04dharmādayaḥ, tata eṣāṃ mukhyā api pradeśā na śakyāḥ svātmanyevāvadhārayituṃ na gauṇapradeśatvāt | TARV-MK 5.8.15arhadāgamaprāmāṇyāt | TARVV-MK 451,05 yugapat sakalapadārthatvāvabhāsanajñānātiśayenārhatā āviṣkṛta TARVV-MK 451,06āgamaḥ gaṇadharairanusmṛtavacanaracanaḥ śrutākhyaḥ, tacchiṣyapraśiṣyaprajñāvīciparamparāsamupanīto'sti | TARVV-MK 451,07tasya prāmāṇyāddharmādīnāṃ kṣetrapradeśāḥ mukhyāḥ ityetadabhyupagantavyam | tadyathā, ekaikasminnātmapradeśe TARVV-MK 451,08anantānantā jñānāvaraṇādikarmapradeśā avatiṣṭhante, ekaikasmin karmapradeśe anantānantā audāri- TARVV-MK 451,09kādiśarīrapradeśāḥ, ekaikasmin śarīrapradeśe anantānantā vaisrasopacayapradeśāḥ klinnaguḍareṇvādyu- TARVV-MK 451,10pacayavadavatiṣṭhante, tathā dharmādipradeśeṣvapi | kiñca, TARV-MK 5.8.16sthitāsthitavacanāt | TARVV-MK 451,11 bhāvāntarapariṇāme sukhaduḥkhānubhavane krodhādipari- TARVV-MK 451,12ṇāme vā jīvapradeśānāmuddhavanidhavaparispandasyāpravṛttiḥ sthitiḥ, pravṛttirasthitirityucyate | tatra TARVV-MK 451,13“sarvakālaṃ jīvāṣṭamadhyapradeśā nirapavādāḥ sarvajīvānāṃ sthitā eva, kevalināmapi ayogināṃ siddhānāṃ ca TARVV-MK 451,14sarve pradeśāḥ sthitā eva, vyāyāmaduḥkhaparitāpodrekapariṇatānāṃ jīvānāṃ yathoktāṣṭamadhyapradeśavarjitānām itare TARVV-MK 451,15 pradeśāḥ asthitā eva, śeṣāṇāṃ prāṇināṃ sthitāścā'sthitāśca” iti vacanā- TARVV-MK 451,16nmukhyā eva pradeśāḥ | kiñca, TARV-MK 5.8.17indriyapariṇāmavacanāt | TARVV-MK 451,17 iha vīryāntarāyamatiśrutajñānāvaraṇakṣayopaśamāṅgopāṅga- TARVV-MK 451,18nāmalābhopaṣṭambhāt utsedhāṅgulasyāsaṃkhyeyabhāgapramitānāṃ viśuddhānām ātmapradeśānāṃ cakṣurā- TARVV-MK 451,19dīndriyaparyāyapariṇāma uktaḥ prativiśiṣṭapradeśatvāt parasparasthānāsaṃkrameṇa sākṣācca dṛśyate tasmā- TARVV-MK 451,20nmukhyā evā''tmapradeśāḥ | kiñca, TARV-MK 5.8.18dravyāṇāṃ pratiniyatapradeśāvasthānāt | TARVV-MK 451,21 ihānyeṣu ākāśapradeśeṣu pāṭaliputraṃ sthitam, TARVV-MK 451,22anyeṣu ca mathurā, ato nānā ākāśapradeśāḥ | yasyaikāntena apradeśamākāśaṃ tasya yaddeśaṃ pāṭaliputraṃ TARVV-MK 451,23taddeśabhāvinyeva mathurāpi syāt | kiñca, TARV-MK 5.8.19ubhayadoṣaprasaṅgāt | TARVV-MK 451,24 saṃsarato'pyasya piṇḍasya karṇaśaṣkulyantare adṛṣṭaviśeṣasaṃskṛtamā- TARVV-MK 451,25kāśaṃ śrotramiti yadākhyāyate; tatkṛtsnaṃ vā ākāśaṃ syāt, na vā ? yadi kṛtsnam; nanūrdhvādhastiryaga- TARVV-MK 451,26vasthitasparśavaddravyābhighātotpannāḥ sarve śabdāḥ sadā sarvaiḥ jīvairupalabhyā ityāsaktam | athaiṣa TARVV-MK 451,27doṣo mā prāpat iti pratiniyatākāśapradeśāḥ śrotramitīṣyate; nanvākāśapradeśānāṃ bahutvāt yatprati- TARVV-MK 451,28jñātam — ‘na santyākāśapradeśā mukhyāḥ’ iti taddhīnam | athavā, paramāṇurākāśena kṛtsrena vā TARVV-MK 451,29saṃyujyeta, na vā ? yadi kṛtsnena; nanvevamaṇumātramākāśam ākāśamātro vā'ṇuḥ prāpnoti | atha TARVV-MK 451,30ekapradeśena saṃyujyate; nanu nirapavādametat siddhaṃ mukhyā evā''kāśapradeśā iti | kiñca, TARV-MK 5.8.20karmābhāvaprasaṅgāt | TARVV-MK 451,31 ihotpannaṃ karma svāśrayamāśrayāntarādviyojya āśrayāntareṇa TARVV-MK 451,32saṃyojayati ityeṣaḥ karmaṇaḥ svabhāvaḥ, satyevaṃ pradeśavattvamākāśasya siddham, itarathā hi karmābhāva- TARVV-MK 451,33prasaṅgaḥ pradeśāntarasaṅkramābhāvāt | kiñca, TARV-MK 5.8.21ekānekapradeśatvaṃ pratyanekāntāt puruṣavat | TARVV-MK 452,01 yathā puṃsaḥ sāmānyapauruṣeyaśarīradravyārthā- TARVV-MK 452,02deśāt syādekatvam, tasyaiva śiraḥpṛṣṭhorūdarapāṇipādāṅguliparvādyaṅgopāṅgaparyāyārthādeśāt syādane- TARVV-MK 452,03katvam | athavā, puruṣadravyārthādeśātsyādekatvam, svajātyaparityāgena pāvakalāvakādiparyāyārthā- TARVV-MK 452,04deśāt syādanekatvam, pitṛputrabhrātṛbhāgineyabhrātṛvyamātulādiparyāyārthādeśāt vā syādanekatvam, TARVV-MK 452,05pañcedriyārogyamedhāvipaṭukuśalasuśīlatvādiparyāyārthādeśādvā syādanekatvam, tathā dharmādharmā- TARVV-MK 452,06kāśajīvānām ātmīyadravyārthādeśāt syādekapradeśatvaṃ pratiniyatapradeśaparyāyārthādeśāt syānnā- TARVV-MK 452,07nātvam ityanekāntaḥ | TARV-MK 5.8.22saṃsāriṇaśca vyavahārataḥ sāvayavatvāt | TARVV-MK 452,08 vyavahārād vyavahārataḥ vyavahāranayārpaṇādi- TARVV-MK 452,09tyarthaḥ | kaḥ punarvyavahāraḥ ? anādikarmabandhanabaddhatvam, atastadāveśāt tadanuvidhāyitve sati TARVV-MK 452,10sāvayavatvopapatteḥ saṃsāriṇo jīvasya pradeśavattvam | śuddhanayādeśāttūpayogasvabhāvasyā''tmano'prade- TARVV-MK 452,11śatvam | TARVV-MK 452,12athākāśasya kati pradeśā iti ? ata āha — TA-MK 5.9 ākāśasyānantāḥ || TARV-MK 5.9.1anantā ityanyapadārthanirdeśaḥ | TARVV-MK 452,14 anto'vasānamityarthaḥ, avidyamāno'nto yeṣāṃ ta TARVV-MK 452,15ime'nantāḥ | anyapadārthanirdeśo'yam | ke punaste ? pradeśāḥ | kutaḥ ? pratyāsattestadabhi- TARVV-MK 452,16saṃbandhopapatteḥ | TARV-MK 5.9.2asaṃkhyeyānantayoraviśeṣa iti cet; na; uktatvāt | TARVV-MK 452,17 syānmatam — asaṃkhyeyānantayornāsti TARVV-MK 452,18viśeṣaḥ | kutaḥ ? iyattāparicchedābhāvatulyatvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? uktatvāt | ukto'nayo- TARVV-MK 452,19rbhedaḥ “nṛsthitī parāvare” ityatra | TARV-MK 5.9.3anantatvādaparijñānamiti cet; na; atiśayajñānadṛṣṭatvāt | TARVV-MK 452,20 syādetat — sarvajñenānantaṃ TARVV-MK 452,21paricchinnaṃ vā, aparicchinnaṃ vā ? yadi paricchinnam; upalabdhāvasānatvāt anantatvamasya hīyate | TARVV-MK 452,22athāparicchinnam; tatsvarūpānavabodhāt asarvajñatvaṃ syāditi | tanna; kiṃ kāraṇam ? atiśayajñāna- TARVV-MK 452,23dṛṣṭatvāt | yattatkevalināṃ jñānaṃ kṣāyikam atiśayavat anantānantaparimāṇaṃ tena tadanantamavabudhyate TARVV-MK 452,24sākṣāt | tadupadeśāditarairanumāneneti na sarvajñatvahāniḥ | na ca tena paricchinnamityataḥ sāntam TARVV-MK 452,25anantenā'nantamiti jñātatvāt | kiñca, TARV-MK 5.9.4sarveṣāmavipratipatteḥ | TARVV-MK 452,26 nātra sarve pravādino vipratipadyante | kecittāvadāhuḥ — “ananta TARVV-MK 452,27lokadhātavaḥ” iti | apare manyante dikkālātmākāśānāṃ sarvagatatvāt anantatvamiti | TARVV-MK 452,28itare bruvate — prakṛtipuruṣayoranantatvaṃ sarvagatatvāditi | na caiteṣāmanantatvādaparijñānam, nāpi TARVV-MK 452,29parijñānatvamātrādeva teṣāmantavattvam | tasmāt naitadyuktam anantatvādaparijñānamiti | TARV-MK 5.9.5sarvajñābhāvaprasaṅgācca | TARVV-MK 452,30 yasya arthānāmānantyamaparijñānakāraṇaṃ tasya sarvajñābhāvaḥ prasajati | TARVV-MK 452,31ananto hi jñeyaḥ, tasyānantyādeva na ca kaścit paricchettā'stīti | athāntavattvaṃ syāt; saṃsāro TARVV-MK 452,32mokṣaśca nopapadyate | kathamiti cet; ucyate — jīvāścetsāntāḥ; sarveṣāṃ hi mokṣaprāptau saṃsārocchedaḥ TARVV-MK 452,33prāpnoti | tadbhayāt muktānāṃ punarāvṛttyabhyupagame sa mokṣa eva na syāt anātyantikatvāt | ekaika- TARVV-MK 452,34sminnapi jīve karmādibhāvena vyavasthitāḥ pudgalā anantāḥ, teṣāmantavattve sati karmanokarmaviṣaya- TARVV-MK 453,01vikalpābhāvāt saṃsārābhāvaḥ tadabhāvānmokṣaśca na syāt | tathā atītānāgatakālayoranta- TARVV-MK 453,02vattve prāk paścācca kālavyavahārābhāvaḥ syāt | na cāsau yuktaḥ, asataḥ prādurbhāvābhāvāt TARVV-MK 453,03sataścātyantavināśānupapatteriti | tathā ākāśasyāntavattvābhyupagame tato bahirghanatvaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 453,04nāsti cedghanatvam; ākāśenāpi bhavitavyamityantavattvābhāvaḥ | TARVV-MK 453,05uktamamūrtānāṃ pradeśaparimāṇam, idānīṃ mūrtānāṃ pudgalānāṃ pradeśaparimāṇaṃ nirjñātavyamityata āha — TA-MK 5.10 saṃkhyeyā'saṃkhyeyāśca pudgalānām || TARV-MK 5.10.1caśabdo'nantasamuccayārthaḥ | TARVV-MK 453,07 anantāḥ prakṛtāsteṣāṃ samuccayārthaścaśabdaḥ kriyate — TARVV-MK 453,08saṃkhyeyā asaṃkhyeyā anantāśceti | ke punaste ? ‘pradeśāḥ’ ityanuvartate | kasyacitpudgaladravyasya dvyaṇu- TARVV-MK 453,09kādeḥ saṃkhyeyāḥ pradeśāḥ kasyacidasaṃkhyeyāḥ anantāśca | TARV-MK 5.10.2anantānantopasaṃkhyānamiti cet; na; anantasāmānyāt | TARVV-MK 453,10 syādetat — anantānantaprade- TARVV-MK 453,11śāśca pudgalāḥ santi tadupasaṃgrahārthaṃ tadupasaṃkhyānaṃ kartavyamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? anantasāmā- TARVV-MK 453,12nyāt | anantapramāṇaṃ trividhamuktam — parītānāntaṃ yuktānantam anantānantaṃ ceti | tatsarvamananta- TARVV-MK 453,13sāmānye'ntarbhāvāt anantagrahaṇena gṛhyata iti nopasaṃkhyātavyam | TARV-MK 5.10.3adhikaraṇavirodhādānantyābhāva iti cet; na; sūkṣmapariṇāmāvagāhanasāmarthyāt | TARVV-MK 453,15syānmatam — asaṃkhyātapradeśo lokaḥ, anantapradeśasya anantānantapradeśasya ca skandhasyādhikaraṇamiti TARVV-MK 453,16virodhaḥ, tato nānantyamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? sūkṣmapariṇāmāvagāhanasāmarthyāt | paramāṇvādayo TARVV-MK 453,17hi sūkṣmabhāvena pariṇatā ekaikasminnapyākāśapradeśe anantānantā avatiṣṭhante | avagāhanasāmarthya- TARVV-MK 453,18mapyeṣāmavyāhatamasti yena ekaikasminnapi pradeśe anantā'nantānāmavasthānaṃ na virudhyate | kiñca, TARV-MK 5.10.4anekāntāt | TARVV-MK 453,19 nāyamekāntaḥ — alpe'dhikaraṇe mahaddravyaṃ nāvatiṣṭhate iti | kutaḥ ? TARV-MK 5.10.5pracayaviśeṣāt | TARVV-MK 453,20 pracayaviśeṣaḥ saṃghātaviśeṣaḥ ityarthaḥ | pudgalānāṃ hi pracayaviśeṣāt TARVV-MK 453,21alpe kṣetre bahūnāmavasthānaṃ dṛṣṭam | katham ? TARV-MK 5.10.6saṃhṛtavisarpitacampakādigandhādivat | TARVV-MK 453,22 yathā'lpe kuḍmalāvasthe campake sūkṣmapracaya- TARVV-MK 453,23pariṇāmāt saṃhṛtāścampakapuṣpagandhāvayavāḥ tadvyāpino bahavo'vatiṣṭhamānā dṛṣṭāḥ | tasminneva TARVV-MK 453,24visarpite sthūlapracayapariṇāmādvinirgatāścampakagandhāvayavāḥ sarvadigvyāpino dṛṣṭāḥ | yathā vālpe TARVV-MK 453,25karīṣapaṭale dārupiṇḍe ca pracayaviśeṣāvagāḍhāḥ santaḥ pudgalā agninā dahyamānāḥ pracayaviśeṣeṇa TARVV-MK 453,26dhūmabhāvena diṅmaṇḍalavyāpino dṛṣṭāḥ, tathā'lpe'pi lokākāśe anantānāmanantānantānāṃ ca jīva- TARVV-MK 453,27pudgalānāmavasthānamiti nāsti virodhaḥ | TARVV-MK 453,28pudgalānāmityaviśeṣavacanāt paramāṇorapi pradeśavattvaprasaṅge tatpratiṣedhārthamāha — TA-MK 5.11 nāṇoḥ || TARVV-MK 453,30aṇoḥ pradeśāḥ na, santīti vākyaśeṣaḥ | kuto na santīti cet ? ucyate — TARV-MK 5.11.1pradeśamātratvāt | TARVV-MK 453,31 yathā ākāśapradeśasyaikasya pradeśabhedābhāvāt apradeśavattvam, evama- TARVV-MK 453,32ṇorapi pradeśamātratvāt pradeśabhedābhāvaḥ | kiñca, TARV-MK 5.11.2tato'lpaparimāṇābhāvāt | TARVV-MK 454,01 na hi aṇoralpīyān asti yato'sya pradeśāḥ bhidyeran | TARVV-MK 454,02ataḥ svayamevādyantaparimāṇatvādapradeśo'ṇuḥ | kiñca, TARV-MK 5.11.3anvarthasaṃjñatvāt | TARVV-MK 454,03 yathā pradīpanāt pradīpa ityanvarthasaṃjñā tathā'ṇuritīyamapyanvarthasaṃjñā TARVV-MK 454,04aṇutvāt sūkṣmatvāt aṇuriti | yadi hyaṇorapi pradeśāḥ syuḥ; aṇutvamasya na syāt pradeśapracaya- TARVV-MK 454,05rūpatvāt, tatpradeśānāmevāṇutvaṃ prasajyeta | TARV-MK 5.11.4apradeśatvādabhāvaḥ kharaviṣāṇavaditi cet; na; uktatvāt | TARVV-MK 454,06 syādetat — yathā kharaviṣāṇama- TARVV-MK 454,07pradeśatvānnāsti tathāṇurapi bhavediti; tanna; kiṃ kāraṇam ? uktatvāt | uktametat — pradeśamātro'ṇuḥ, TARVV-MK 454,08na kharaviṣāṇavadapradeśa iti | TARV-MK 5.11.5ādimadhyāntavyapadeśābhāvāditi cet; na; vijñānavat | TARVV-MK 454,09 syānmatam — ādimadhyāntavya- TARVV-MK 454,10padeśaḥ paramāṇoḥ syādvā, na vā ? yadyasti; pradeśavattvaṃ prāpnoti | atha nāsti; kharaviṣāṇavadasyā- TARVV-MK 454,11bhāvaḥ syāditi | tanna; kiṃ kāraṇam ? vijñānavat | yathā vijñānamādimadhyāntavyapadeśābhāve- TARVV-MK 454,12'pyasti tathā'ṇurapi iti | uttaratra ca tasyāstitvaṃ vakṣyate | TARVV-MK 454,13eṣāmavadhṛtapradeśānāṃ dharmādīnāmādhārapratipattyarthamāha — TA-MK 5.12 lokākāśe'vagāhaḥ || TARV-MK 5.12.1anantaratvāt pudgalānāmavagāhaprasaṅga iti cet; na, samudāyāpekṣatvāt | TARVV-MK 454,15 syādetat TARVV-MK 454,16anantarāḥ pudgalāḥ tatasteṣāmeva lokākāśe'vagāhaḥ ityayamartha āsakta iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 454,17samudāyāpekṣatvāt | dharmādīni dravyāṇi samuditānyatrāpekṣyante, tatrānantaramidaṃ vyavahitamidamiti TARVV-MK 454,18viveko nāsti | tataḥ sarvadravyāṇāmādhāragatiḥ siddhā bhavati | TARV-MK 5.12.2ākāśasyāpi anyādhārakalpaneti cet; na; svapratiṣṭhatvāt | TARVV-MK 454,19 syānmatam — yathā dharmā- TARVV-MK 454,20dīnāṃ lokākāśamādhāraḥ tathā ākāśasyāpyanyenādhāreṇa bhavitavyamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 454,21svapratiṣṭhatvāt | svasmin pratiṣṭhā'syeti svapratiṣṭhamākāśam | svātmaivāsyādheya ādhāraścetyarthaḥ | kutaḥ ? TARV-MK 5.12.3tato'dhikapramāṇadravyāntarādhārābhāvāt | TARVV-MK 454,22 na hi ākāśādadhikapramāṇaṃ dravyāntaramasti TARVV-MK 454,23yatrākāśamādheyaṃ syāt, tataḥ sarvato virahitāntasyāsyādhikaraṇāntarasyā'bhāvāt svapratiṣṭha- TARVV-MK 454,24mavaseyam | TARV-MK 5.12.4tathā cānavasthānivṛttiḥ | TARVV-MK 454,25 evaṃ ca kṛtvā anavasthādoṣanivṛttirbhavati — yataḥ svapratiṣṭhamā- TARVV-MK 454,26kāśaṃ na tasyānyadadhikaraṇaṃ dravyāntaramasti | anyādhikaraṇatve hi tasyāpyanyat tasyāpyanyaditya- TARVV-MK 454,27navasthā prasajyeta | kiñca, TARV-MK 5.12.5paramārthatayā ātmavṛttitvāt | TARVV-MK 454,28 evaṃbhūtanayādeśāt sarvadravyāṇi paramārthatayā ātmaprati- TARVV-MK 454,29ṣṭhānītyādhārādheyābhāvāt kuto'navasthā ? TARV-MK 5.12.6anyonyādhāratāvyāghāta iti cet; na; vyavahāratastatsiddheḥ | TARVV-MK 454,30 syānmatam — yadi sarvāṇi TARVV-MK 454,31dravyāṇi paramārthatayā svātmapratiṣṭhāni nanu yaduktam — “vāyorākāśamadhikaraṇam, udakasya vāyuḥ, TARVV-MK 454,32pṛthivyā udakam, sarvajīvānāṃ pṛthivī, ajīvā jīvādhārāḥ, jīvāścā'jīvādhārāḥ, karmaṇāmadhikaraṇaṃ TARVV-MK 454,33jīvāḥ, jīvānāṃ karmāṇi, dharmādharmakālā ākāśādhikaraṇāḥ” ityetasyā anyonyādhāratāyāḥ TARVV-MK 454,34vyāghāta iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? vyavahāratastatsiddheḥ | sarvamidamuktam anyonyādhāratvaṃ TARVV-MK 455,01vyavahāranayavaktavyabalalābhādeśāt siddhyati | vyāvahārikametat — ākāśe vātādīnāmavagāha TARVV-MK 455,02iti | ādhārāntarakalpanāyāmanavasthāprasaṅga iti | paramārthatastu ākāśavat vātādīnyapi TARVV-MK 455,03svātmādhiṣṭhānāni | tatkathamiti cet ? ucyate — TARV-MK 5.12.7kriyāviṣṭakartṛkarmādhāravat | TARVV-MK 455,04 kriyā dvividhā — kartṛsamavāyinī karmasamavāyinī ceti | TARVV-MK 455,05tatra kartṛsamavāyinī āste gacchatīti | karmasamavāyinī odanaṃ pacati, kuśūlaṃ bhinattīti | tadā TARVV-MK 455,06viṣṭasya kartuḥ karmaṇaścādhāra āsanādiḥ sthālyādiśca | tatra vyavahāranayavaśāt kriyāyāḥ dravya- TARVV-MK 455,07madhikaraṇam, tadāviṣṭasya dravyasya dravyāntaram | paramārthatastu evaṃbhūtanayavaśāt kriyā kriyātma- TARVV-MK 455,08nyeva, dravyamapi svātmanyeva | tathā lokākāśe'vagāho dharmādīnāmiti vyavahāranayādeśāduktam, TARVV-MK 455,09paramārthatastu sarvadravyāṇi svātmādhikaraṇāni | TARV-MK 5.12.8ākāśadharmādīnāmādhārādheyatvāt kuṇḍabadaravat prasaṅga iti cet; na; ayutasiddhe'pi taddarśanāt śarīre hastavat | TARVV-MK 455,11 syādetat — yathā kuṇḍe badarāṇi ityādhāraḥ kuṇḍam, ādheyāni bada- TARVV-MK 455,12rāṇīti pūrvāparakālatvaṃ yutasiddhiśca teṣām, tathā ādhāratvāt pūrvamākāśaṃ paścāddharmādīnyādheyatvā- TARVV-MK 455,13diti yutasiddhi; ato'nāditvavyāghāta iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ayutasiddhe'pi taddarśanāt | TARVV-MK 455,14katham ? śarīre hastavat | yathā hastaśarīrayoryugapadutpattau pūrvāparatve'sati ayutasiddhasya hastasya TARVV-MK 455,15śarīramādhāraḥ, tathā ākāśadharmādīnāmanādipāriṇāmikayaugapadyasiddhau asati pūrvāparībhāve TARVV-MK 455,16bhavatyādhārādheyatvam | kiñca, TARV-MK 5.12.9anekāntāt | TARVV-MK 455,17 naitadaikāntikam — yutasiddhasyaivādhārādheyatvaṃ nāyutasiddhasyeti | stambhasārā- TARVV-MK 455,18diṣu kuṇḍabadarādiṣu ca darśanāt | tasmādanekāntānnāyamupālambhaḥ | TARVV-MK 455,19atha lokākāśa ityucyate, ko loko nāma ? TARV-MK 5.12.10yatra puṇyapāpaphalalokanaṃ sa lokaḥ | TARVV-MK 455,20 puṇyapāpayoḥ karmaṇoḥ phalaṃ sukhaduḥkhalakṣaṇaṃ yatrā- TARVV-MK 455,21lokyate sa lokaḥ | kaḥ punarasau ? ātmā | TARV-MK 5.12.11lokatīti vā lokaḥ | TARVV-MK 455,22 lokati paśyatyupalabhate arthāniti lokaḥ | TARV-MK 5.12.12itaraddravyālokaprasaṅga iti cet; na; rūḍhau kriyāyā vyutpattimātranimittatvāt | TARVV-MK 455,24syādetat — dvidhāpyuktena krameṇa jīvasyaiva lokatvaṃ prāptam itareṣāṃ dravyāṇāmalokatvaṃ tataśca “ṣaḍ- TARVV-MK 455,25dravyasamūho lokaḥ” ityārṣasya virodha iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? rūḍhau kriyāyā vyutpa- TARVV-MK 455,26ttimātranimittatvāt | yathā gacchatīti gauriti vyutpattau sthitādīnāṃ na gotvanivṛttiḥ, tathā loka- TARVV-MK 455,27nālloka iti vyutpattāvapi dharmādīnāmapi na lokatvaṃ hīyate | TARV-MK 5.12.13lokyata iti vā lokaḥ | TARVV-MK 455,28 sarvajñenā'nantā'pratihatakevaladarśanena lokyate yaḥ sa TARVV-MK 455,29lokaḥ | tena dharmādīnāmapi lokatvaṃ siddham | TARV-MK 5.12.14ātmano'lokatvaprasaṅga iti cet; na; svātmalokanāt | TARVV-MK 455,30 yo lokate ātmā tasyā'- TARVV-MK 455,31lokatvaṃ prāpnoti lokyatvābhāvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? svātmalokanāt | yo'sau sarvajño bāhyaṃ TARVV-MK 455,32lokamānaḥ sa ātmānamapi lokate iti lokatvamasya siddham, itarathā hi tasya sarvadarśitvābhāvaḥ TARVV-MK 455,33ātmānavalokanāt | ātmānamanavalokamānasya bāhyalokanāsaṃbhavaśca ghaṭādivat | yathā ghaṭādi- TARVV-MK 455,34rātmānamapaśyannaparān na paśyati | TARV-MK 5.12.15alokasyāpi lokatvaprasaṅga iti cet; na; uktatvāt | TARVV-MK 455,35 syānmatam — yadi lokyata iti TARVV-MK 455,36lokaḥ, alokasyāpi lokatvaṃ prāpnoti sarvadarśinā lokyatvāt | athālokaṃ na lokate; sarvadarśitva- TARVV-MK 456,01masya hīyate, na caitadiṣṭam, tasmāllokatvaprasaṅga iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? uktatvāt — rūḍhiviśeṣa- TARVV-MK 456,02balalābhāt viśeṣe vṛttiriti | TARV-MK 5.12.16ubhayaviśeṣaṇabhāvādvā | TARVV-MK 456,03 athavā, ubhayaviśeṣaṇamihopādīyate | yatrasthena sarvajñena TARVV-MK 456,04lokyate yaḥ sa loka iti | na cā'lokasthenā'loko lokyate tato nālokasya lokatvaprasaṅgaḥ | TARV-MK 5.12.17tasyā''kāśaṃ lokākāśaṃ jalāśayavat | TARVV-MK 456,05 yathā jalasya āśayasthānaṃ jalāśaya ityu- TARVV-MK 456,06cyate, tathā lokasyākāśaṃ lokākāśamiti sthānāpekṣaḥ saṃbandho'vaseyaḥ | TARV-MK 5.12.18dharmādharmapudgalakālajīvā yatra lokyante sa loka iti vā | TARVV-MK 456,07 athavā, dharmādharmapudgalakāla- TARVV-MK 456,08jīvā yatra lokyante sa loka ityadhikaraṇasādhano ghañ | kiṃ punaradhikaraṇam ? ākāśam | loka TARVV-MK 456,09evākāśaṃ lokākāśamiti samānādhikaraṇalakṣaṇā vṛttiḥ, tasminnavasthānaṃ dharmādīnāṃ dravyāṇām | ata TARVV-MK 456,10ākāśaṃ parapratyayavaśāt dvedhā vibhajyate — lokākāśamalokākāśaṃ ceti | lokākāśaṃ dharmādharma- TARVV-MK 456,11tulyā'saṃkhyeyapradeśam | bahiḥ samantādanantamalokākāśam | TARVV-MK 456,12tatrāvadhriyamāṇānāmavasthānabhedasaṃbhavāt viśeṣapratipattyarthamāha — TA-MK 5.13 dharmādharmayoḥ kṛtsne || TARV-MK 5.13.1niravaśeṣavyāptipradarśanārthaṃ kṛtsnavacanam | TARVV-MK 456,14 yathā agāraikadeśe ghaṭasyāvasthānaṃ na tathā TARVV-MK 456,15dharmādharmayoḥ lokākāśe'vagāhaḥ | kiṃ tarhi ? tileṣu tailavaditi niravaśeṣavyāptipradarśanārthaṃ kṛtsna- TARVV-MK 456,16vacanaṃ kriyate | dharmādharmau hi lokākāśamaśeṣaṃ nairantaryeṇa vyāpya sthitau | kathameṣāṃ paraspara- TARVV-MK 456,17pradeśāvirodhaḥ ? TARV-MK 5.13.2amūrtitvāt trayāṇāṃ parasparapradeśāvirodhaḥ | TARVV-MK 456,18 mūrtimanto'pi kecit jalabhasmasikatādayaḥ TARVV-MK 456,19ekatra avirodhenā'vatiṣṭhante kimutā'mūrtīni dharmādharmākāśāni | tasmādamūrtitvādeṣāṃ paraspara- TARVV-MK 456,20pradeśāvirodho veditavyaḥ | TARV-MK 5.13.3anādisaṃbandhapariṇāmācca | TARVV-MK 456,21 bhedasaṃghātagatipariṇāmapūrvakādimatsaṃbandhānāṃ sthavi- TARVV-MK 456,22ṣṭhānāṃ skandhānāṃ keṣāñcit pradeśavirodhaḥ syāt na tu dharmādīnāṃ tadvat ādimān saṃbandhaḥ, pāri- TARVV-MK 456,23ṇāmikā'nādisaṃbandhātteṣām, tataśca anyo'nyapradeśāvirodhaḥ siddhaḥ | TARVV-MK 456,24tato viparītānāṃ mūrtimatāmapradeśasaṃkhyeyā'nantapradeśānāṃ pudgalānāmavagāhanaviśeṣaprati- TARVV-MK 456,25pattyarthamāha — TA-MK 5.14 ekapradeśādiṣu bhājyaḥ pudgalānām || TARV-MK 5.14.1ekapradeśādiṣvityavayavena vigrahaḥ samudāyo vṛttyarthaḥ | TARVV-MK 456,27 ekaścāsau pradeśaścaikapradeśaḥ, TARVV-MK 456,28ekapradaśa ādiryeṣāṃ ta ime ekapradeśādayaḥ | ke punaste ? pradeśāḥ | kuta etat ? tulyajātīyatvāt TARVV-MK 456,29upalakṣyopalakṣaṇayoḥ somaśarmādivat | pradeśagrahaṇānuvṛttervā, teṣvekapradeśādiṣu iti vigrahe samu- TARVV-MK 456,30dāyo vṛttyarthaḥ sarvādivat | tenaikapradeśa upalakṣaṇabhūto'pyantarbhavati | TARV-MK 5.14.2bhājyo vikalpyaḥ | TARVV-MK 456,31 bhajanīyo bhājyaḥ pṛthakkartavyaḥ vikalpyo vibhājya ityanarthāntaram | TARVV-MK 456,32kaḥ punarasau ? avagāha ityanuvartate | tadyathā-ekasya paramāṇorekatraiva ākāśapradeśe'vagāhaḥ, TARVV-MK 457,01dvayorekatrobhayatra ca baddhayorabaddhayośca, trayāṇāmekatra dvayostriṣu ca baddhānāmabaddhānāṃ ca | evaṃ saṃkhye- TARVV-MK 457,02yāsaṃkhyeyā'nantapradeśānāṃ skandhānāmekasaṃkhyeyāsaṃkhyeyapradeśeṣu lokākāśe avasthānaṃ pratyetavyam | TARV-MK 5.14.3ekapradeśe naikasyāvasthānamayuktamiti cet; na; uktatvāt | TARVV-MK 457,03 syānmatam — bhavatu tāvaddha- TARVV-MK 457,04rmādīnāṃ ekapradeśe'vasthānam amūrtisvabhāvatvāt, mūrtimatāṃ tu pudgalānām ekapradeśe'vasthāna- TARVV-MK 457,05mayuktam | bhavati cet; pradeśasya vibhāgavattvaṃ prasaktam, avagāhināṃ caikatvamiti; tanna; kiṃ TARVV-MK 457,06kāraṇam ? uktatvāt | uktametat — pracayaviśeṣādibhiraikatrāvasthānamiti | kiñca, TARV-MK 5.14.4ekāpavarake'nekaprakāśāvasthānadarśanādavirodhaḥ | TARVV-MK 457,07 yathaikasminnapavarake bahavaḥ prakāśāḥ TARVV-MK 457,08vartante na ca kṣetravibhāgaḥ, nāpi ekakṣetrāvagāhitvāt teṣāṃ prakāśānāmekatvam, tathaikasmin pradeśa TARVV-MK 457,09anantā api skandhāḥ sūkṣmapariṇāmāt asaṅkareṇa vyavatiṣṭhanta iti nāsti virodhaḥ | kiñca, TARV-MK 5.14.5dravyasvabhāvasyā'codanārhatvāt | TARVV-MK 457,10 dravyāṇāṃ hi svabhāvāḥ pratiniyatāḥ santi, na te coda- TARVV-MK 457,11nārhāḥ — evaṃ bhavatu maivaṃ bhūditi | yathā agnyādīnāṃ dahanādayaḥ tṛṇādīnāṃ ca dāhyatvādayastathā TARVV-MK 457,12mūrtimattve'pi avagāhanasvabhāvatvādekasminnapi pradeśe bahūnāṃ skandhānāmavarodho na virodhāya TARVV-MK 457,13kalpyate | kiñca, TARV-MK 5.14.6ārṣoktatvāt sūkṣmanigotāvasthānavat | TARVV-MK 457,14 sarvajñajñānadyotitārthasāraṃ gaṇadharānusmṛtavacana- TARVV-MK 457,15racanaṃ śiṣyapraśiṣyaprabandhā'vyuparamādavyucchinnasantānam ārṣamavitathamasti — TARVV-MK 457,16“ogāḍhagāḍhaṇicido poggalakāehi savvado logo | TARVV-MK 457,17suhumehiṃ bādarehiṃ aṇaṃtāṇaṃtehi vividhehiṃ || ” TARVV-MK 457,18ityevamādi | atastatprāmāṇyādapi ukto'vagāho'vaseyaḥ | yathaikanigotajīvaśarīre'nantā TARVV-MK 457,19nigotajīvāḥ tiṣṭhanti sādhāraṇā''hāraprāṇāpānajīvitamaraṇatvāt sādhāraṇā ityanvarthasaṃjñā ityeta- TARVV-MK 457,20dāgamaprāmāṇyādavasīyate tathaivedamapīti | TARVV-MK 457,21atha jīvānāmavagāhaḥ kathamityata idamucyate — TA-MK 5.15 asaṃkhyeyabhāgādiṣu jīvānām || TARVV-MK 457,23asaṃkhyeyabhāgādiṣviti coktam | kimuktam ? TARV-MK 5.15.1avayavena vigrahaḥ samudāyo vṛttyartha iti | TARVV-MK 457,24 asaṃkhyeyānāṃ bhāgānāmeko bhāgo'saṃkhyeya- TARVV-MK 457,25bhāgaḥ, asaṃkhyeyabhāga ādiryeṣāṃ te asaṃkhyeyabhāgādayaḥ teṣu asaṃkhyeyabhāgādiṣu | kiṃ bhājyaḥ ? TARVV-MK 457,26avagāha ityanuvartate | atrāha — kasyā'saṃkhyeyabhāgādiṣviti ? TARV-MK 5.15.2lokākāśaprakaraṇāttadabhisaṃbandhaḥ | TARVV-MK 457,27 lokākāśa ityanuvartate, atastadabhisaṃbandho'tra vedi- TARVV-MK 457,28tavyaḥ | nanu ca asāvadhikaraṇanirdeśaḥ, saṃbandhanirdeśena cehārthaḥ | TARV-MK 5.15.3arthavaśādvibhaktipariṇāmaḥ | TARVV-MK 457,29 yathā ‘uccāni devadattasya gṛhāṇi āmantrayasvainam’ ‘devadattam’ TARVV-MK 457,30iti gamyate, evamasaṃkhyeyabhāgādiṣu ityanenābhisaṃbandhāt lokākāśa ityeṣa nirdeśaḥ | lokākā- TARVV-MK 457,31śasyetyarthavaśāt vibhaktiḥ pariṇamyate | tadyathā — lokasya pradeśāḥ asaṃkhyeyā bhāgāḥ kṛtāḥ, tatrai- TARVV-MK 458,01kasminnasaṃkhyeyabhāge eko jīvo'vatiṣṭhate | tathā dvitricaturādiṣvapi asaṃkhyeyabhāgeṣu ā sarva- TARVV-MK 458,02lokādavagāhaḥ pratyetavyaḥ | nānājīvānāṃ tu sarvaloka eva | TARV-MK 5.15.4asaṃkhyeyatvāviśeṣādavagāhāviśeṣa iti cet; na; asaṃkhyeyasyā'saṃkhyeyavikalpatvāt | TARVV-MK 458,04syānmatam — ekasminnapyasaṃkhyeyabhāge pradeśā asaṃkhyeyāḥ, dvitricaturādiṣvapi asaṃkhyeyā eva tato TARVV-MK 458,05nāsti jīvānāmavagāhaviśeṣa iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? asaṃkhyeyasyāsaṃkhyeyavikalpatvāt | aja- TARVV-MK 458,06ghanyotkṛṣṭāsaṃkhyeyasya hi asaṃkhyeyā vikalpāḥ | ato'vagāhavikalpo jīvānāṃ siddhaḥ | TARV-MK 5.15.5pramāṇavirodhādavagāhāyuktiriti cet; na; jīvadvaividhyāt | TARVV-MK 458,07 syādetat — yadaikasmin TARVV-MK 458,08lokasyāsaṃkhyeyabhāge eko jīvo'vatiṣṭhate dravyapramāṇenānantānanto jīvarāśiḥ lokākāśe pramā- TARVV-MK 458,09ṇavirodhānna sthātumarhati iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? jīvadvaividhyāt | dvividhā jīvāḥ bādarāḥ TARVV-MK 458,10sūkṣmāśceti | tatra bādarāḥ sapratighātaśarīrāḥ | sūkṣmā jīvāḥ sūkṣmapariṇāmādeva saśarīratve'pi TARVV-MK 458,11paraspareṇa bādaraiśca na pratihanyanta ityapratighātaśarīrāḥ | tato yatraikasūkṣmanigotajīvastiṣṭhati TARVV-MK 458,12tatrānantānantāḥ sādhāraṇaśarīrāḥ vasanti | bādarāṇāṃ ca manuṣyādīnāṃ śarīreṣu saṃsvedajasaṃmūrcchana- TARVV-MK 458,13jādīnāṃ jīvānāṃ pratiśarīraṃ bahūnāmavasthānamiti nāstyavagāhavirodhaḥ | yadi bādarā eva jīvā TARVV-MK 458,14abhaviṣyannapi tarhi avagāhavirodho'janiṣyata | kathaṃ saśarīrasyātmano'pratighātatvamiti cet ? TARVV-MK 458,15dṛṣṭatvāt | dṛśyate hi vālāgrakoṭimātrachidrarahite ghanabahalāyasabhittitale vajramayakapāṭe bahiḥ TARVV-MK 458,16samantāt vajralepalipte apavarake devadattasya mṛtasya mūrtimajjñānāvaraṇādikarmataijasakārmaṇaśarīra- TARVV-MK 458,17saṃbandhitve'pi gṛhamabhittvaiva nirgamanam, tathā sūkṣmanigotānāmapyapratighātitvaṃ veditavyam | TARVV-MK 458,18atrāha — lokākāśatulyapradeśaḥ eko jīva ityuktam, tasya kathaṃ lokasyāsaṃkhyeyabhāgādiṣu TARVV-MK 458,19vṛttiḥ ? nanu sarvalokavyāptyaiva bhavitavyamityatrocyate — TA-MK 5.16 pradeśasaṃhāravisarpābhyāṃ pradīpavat || TARV-MK 5.16.1kārmaṇaśarīravaśāt upāttasūkṣmabādaraśarīrānuvartanaṃ pradeśasaṃhāravisarpaḥ | TARVV-MK 458,21 amūrtasva- TARVV-MK 458,22bhāvasyāpyātmanaḥ anādisaṃbandhaṃ pratyekatvāt kathañcinmūrtatāṃ bibhrataḥ lokākāśatulyapradeśasyāpi TARVV-MK 458,23kārmaṇaśarīravaśāt upāttasūkṣmaśarīramadhitiṣṭhataḥ śuṣkacarmavat saṃkocanaṃ pradeśasaṃhāraḥ | bādaraśa- TARVV-MK 458,24rīramadhitiṣṭhato jale tailavat visarpaṇaṃ visarpaḥ | TARV-MK 5.16.2tābhyāmasaṃkhyeyabhāgādiṣu vṛttiḥ pradīpavat | TARVV-MK 458,25 yathā nirāvaraṇavyomapradeśāvadhṛtaprakāśa- TARVV-MK 458,26parimāṇaḥ pradīpaḥ śarāvamānikāpavarakādyāvaraṇavaśāt tatparimāṇaprakāśa upalabhyate, tathā tābhyāṃ TARVV-MK 458,27pradeśasaṃhāravisarpābhyām asaṃkhyeyabhāgādiṣu paricchinnā vṛttirātmano'vagantavyā | TARV-MK 5.16.3tadvadanityatvaprasaṅga iti cet; na; iṣṭatvāt | TARVV-MK 458,28 syādetat — yadi saṃhāravisarpaṇasvabhāva TARVV-MK 458,29ātmā pradīpādivadevāsyānityatvaṃ prasajatīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? iṣṭatvāt | iṣṭamevaitat — ātmanaḥ TARVV-MK 458,30kārmaṇaśarīrāpāditapradeśasaṃhāravisarpaparyāyādeśādanityatvam | athavā iṣṭatvāt, iṣṭamevaitat, saṃko- TARVV-MK 458,31cavikāsasvabhāvatve'pi rūpidravyasāmānyādeśānnityatvaṃ tathātmano'pīti na bādhākaro dṛṣṭāntaḥ | TARV-MK 5.16.4sāvayavatvāt pradeśaviśaraṇaprasaṅga iti cet; na; amūrtasvabhāvāparityāgāt | TARVV-MK 458,33syānmatam — pradīpādivat yadi pradeśasaṃhāravisarpavānātmā, ataḥ saṃsāriṇaḥ ghaṭādivat chedabhedā- TARVV-MK 459,01dibhiḥ pradeśaviśaraṇaprasaṅgaḥ, tataśca śūnyatā prāpnoti iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? amūrtasvabhāvā- TARVV-MK 459,02parityāgāt | bandhaṃ pratyekatve satyapi lakṣaṇabhedādanyatvamāpadyamānaḥ nāmūrtasvabhāvaṃ jahātīti TARVV-MK 459,03ghaṭādivat na pradeśaviśaraṇamasti | kiñca, TARV-MK 5.16.5anekāntāt | TARVV-MK 459,04 yo hyekāntena saṃhāravisarpavānevātmā sāvayavaśceti vā brūyāt taṃ pratyaya- TARVV-MK 459,05mupālambho ghaṭāmupeyāt | yasya tvanādipāriṇāmikacaitanyajīvadravyopayogādidravyārthādeśāt syānna TARVV-MK 459,06pradeśasaṃhāravisarpavān, dravyārthādeśācca syānniravayavaḥ, pratiniyatasūkṣmabādaraśarīrāpekṣanirmāṇa- TARVV-MK 459,07nāmodayaparyāyārthādeśāt syāt pradeśasaṃhāravisarpavān, anādikarmabandhaparyāyārthādeśācca syāt TARVV-MK 459,08sāvayavaḥ, taṃ pratyanupālambhaḥ | kiñca, TARV-MK 5.16.6tatpradeśānāmakāraṇapūrvakatvādaṇuvat | TARVV-MK 459,09 yasyāvayavāḥ kāraṇapūrvakā bhavanti tasyāvayava- TARVV-MK 459,10viśaraṇaṃ bhavati, avayūyante ityavayavāḥ | yathā paṭāderanekatantvādisaṃghātakāraṇatvāt tantvādivi- TARVV-MK 459,11śleṣe viśaraṇaṃ bhavati na tathā ātmanaḥ anyadravyasaṃghātapūrvakāḥ pradeśāḥ | kutaḥ ? tatpradeśānāma- TARVV-MK 459,12kāraṇapūrvakatvāt | yathā aṇoḥ pradeśaḥ nānyadravyasaṃghātapūrvakaḥ tato nāsāvavayavaviśleṣapūrvakamani- TARVV-MK 459,13tyatvamāskandati kintu saṃghātenā'nityaḥ, tathā ātmapradeśānāmapi nānyadravyasaṃghātapūrvakatvamataḥ TARVV-MK 459,14pradeśavattvāt ātmā sāvayavo'pi nāvayavaviśleṣādanityaḥ, kintu gatyādiparyāyādeśādanityaḥ | TARV-MK 5.16.7tata eva pratipradeśaṃ guṇaviśeṣābhāvo ghaṭavat | TARVV-MK 459,15 kuta eva ? pradeśānāmakāraṇapūrvakatvādeva | TARVV-MK 459,16yathā ghaṭasya pradeśā anyadravyasaṃghātapūrvakā iti teṣu pratipradeśaṃ rūpādiguṇaviśeṣo dṛṣṭaḥ, na tathā TARVV-MK 459,17ātmapradeśā anyadravyasaṃghātapūrvakā iti na teṣu pratipradeśaṃ sukhādiguṇaviśeṣo bhavati | yadi anya- TARVV-MK 459,18dravyasaṃghātapūrvakāḥ syurātmapradeśāḥ teṣu ghaṭavat sukhādiviśeṣavṛttiḥ syāt, tataścātmano bahutvaṃ TARVV-MK 459,19prasajyeta | yathā'ṇau niravayave ekajātīyo guṇaḥ śuklādirekakāle bhavati eka eva na bhinnajātīya- TARVV-MK 459,20stathā ātmani niravayave ekajātīyo guṇaḥ sukhādirekakāle bhavati eka eva | atra kaścidāha — TARVV-MK 459,21“varṣātapābhyāṃ kiṃ vyomnaścarmaṇyasti tayoḥ phalam | TARVV-MK 459,22carmopamaścet so'nityaḥ khatulyaścedasatphalam || ” iti | TARVV-MK 459,23atrocyate — piṣṭapeṣaṇametat, mūrtā'mūrtatvaṃ prati nityānityatvaṃ ca pratyanaikāntikatvāt TARVV-MK 459,24upālambhābhāva iti | TARV-MK 5.16.8pudgalavadekapradeśādiṣu vṛttiprasaṅga iti cet; na; śarīrapramāṇānuvidhānāt | TARVV-MK 459,25 syā- TARVV-MK 459,26nmatam — pradeśasaṃhāravisarpābhyāmeva pudgalavadekapradeśādiṣu jīvasya vṛttiḥ prāpnotīti; tanna; kiṃ TARVV-MK 459,27kāraṇam ? śarīrapramāṇānuvidhānāt | kārmaṇaśarīravaśādupāttaṃ mahadalpaṃ vā śarīramadhitiṣṭhati TARVV-MK 459,28saṃsārī jīva ityuktam | na caikapradeśādikaṃ śarīramasti jaghanyenā'ṅgalasyā'saṃkhyeyabhāgapramā- TARVV-MK 459,29ṇatvāt | ato nāsyaikapradeśādiṣu vṛttirasti | TARV-MK 5.16.9muktānāṃ tatprasaṅga iti cet; na; deśonāntyavigrahapramāṇāvasthānāt | TARVV-MK 459,30 syādetat — yadi TARVV-MK 459,31śarīrapramāṇānuvidhānāt ātmano naikapradeśādiṣu vṛttiḥ, muktānāṃ tarhi tadabhāvāttatprasaṅga iti; tanna; TARVV-MK 459,32kiṃ kāraṇam ? deśonāntyavigrahapramāṇāvasthānāt | yena śarīreṇa muktimavāptavān jīvastatpramāṇameva TARVV-MK 459,33deśonamavalambyāvatiṣṭhate, na tato vṛddhirnāpi hāniḥ, punaḥ pradeśasaṃhāravisarpakāraṇābhāvāt | atrāha — TARV-MK 5.16.10na dharmādīnāṃ nānātvam, kutaḥ ? deśasaṃsthānakāladarśanasparśanāvanāhanādyabhedāt | TARVV-MK 460,02deśastāvadeṣāmabhinnaḥ — yasmin deśe dharmo'vasthitaḥ tasminnevetareṣāmavasthānāt | saṃsthānamapyabhinnam — TARVV-MK 460,03yadeva dharmasya saṃsthānamākāraḥ tadevetareṣām | kālaścābhinnaḥ — triṣu kāleṣu dharmādīnāṃ tulyavṛttitvāt | TARVV-MK 460,04darśanamapyaviśiṣṭam — yeṣuyatraiko dharmaḥ pratyakṣajñānibhirdṛṣṭaḥ tatraivetareṣāmapi darśanam | sparśana- TARVV-MK 460,05mapyaviśiṣṭam — dharmādīni dravyāṇi sarvātmanā'nyonyaṃ spṛśantīti | avagāhanaṃ cā'bhinnam — eṣāṃ TARVV-MK 460,06sarvagatatvāt | tathā arūpatvadravyatvajñeyatvādibhirapyaviśeṣo'vaseyaḥ | atrocyate — TARV-MK 5.16.11na; atastatsiddheḥ | TARVV-MK 460,07 yata eva dharmādīnāṃ deśādibhiḥ aviśeṣastvayā codyate ata eva TARVV-MK 460,08nānātvasiddhiḥ, yato nāsati nānātve'viśeṣasiddhiḥ | na hyekasyāviśeṣo'sti | kiñca, yathā rūpa- TARVV-MK 460,09rasādīnāṃ tulyadeśāditve naikatvaṃ tathā dharmādīnāmapi nānātvamiti | TARVV-MK 460,10āha — rūpādīnāṃ tulyadeśatve'pi cākṣupatvādiviśiṣṭalakṣaṇopetatvāt nānātvaṃ yuktaṃ na tathā TARVV-MK 460,11dharmādīnāṃ viśeṣakaraṃ kiñcillakṣaṇamuktam | syādetat, yadi na lakṣaṇabhedaḥ | asti tu bhinnaṃ lakṣaṇam | TARVV-MK 460,12kiṃ punastaditi ? ata uttaraṃ paṭhati — TA-MK 5.17 gatisthityupagrahau dharmādharmayorupakāraḥ || TARVV-MK 460,14athavā, aṇuskandhabhedāt pudgalānām asaṃkhyeyapradeśatvācca ātmanām avagāhinām eka- TARVV-MK 460,15pradeśādiṣu pudgalānām asaṃkhyeyabhāgādiṣu ca jīvānāmavasthānaṃ yuktamuktam | tulye punarasaṃkhyeya- TARVV-MK 460,16pradeśatve kṛtsnalokavyāpitvameva dharmādharmayoḥ na punarasaṃkhyeyabhāgādivṛttirityetatkathamanapadiṣṭa- TARVV-MK 460,17hetukamavasātuṃ śakyamiti | atra brūmaḥ — avaseyamasaṃśayam | yathā matsyagamanasya jalamupagrahakāraṇa- TARVV-MK 460,18miti nāsati jale matsyagamanaṃ bhavati, tathā jīvapudgalānāṃ prayogavisrasā pariṇāmanimittāhita- TARVV-MK 460,19prakārāṃ gatisthitilakṣaṇāṃ kriyāṃ svata evā''rabhamāṇānāṃ sarvatra bhāvāt tadupagrahakāraṇābhyāmapi TARVV-MK 460,20dharmādharmābhyāṃ sarvagatābhyāṃ bhavitavyam, nāsatostayorgatisthitivṛttiriti vyāpitvadarśanārthamida- TARVV-MK 460,21mucyate | TARV-MK 5.17.1dravyasya deśāntaraprāptihetuḥ pariṇāmo gatiḥ | TARVV-MK 460,22 dravyasya bāhyāntarahetusannidhāne sati pari- TARVV-MK 460,23ṇamamānasya deśāntaraprāptihetuḥ pariṇāmo gatirityucyate | TARV-MK 5.17.2tadviparītā sthitiḥ | TARVV-MK 460,24 dravyasya svadeśādapracyavanaheturgatinivṛttirūpā sthitiravagantavyā | TARV-MK 5.17.3upagraho'nugrahaḥ | TARVV-MK 460,25 dravyāṇāṃ śaktyantarāvirbhāve kāraṇabhāvo'nugraha upagraha ityākhyāyate | TARV-MK 5.17.4gatisthityupagrahāvityanekavigrahasaṃbhavādarthāniścayaḥ | TARVV-MK 460,26 vigrahapūrvako hi loke vṛttipada- TARVV-MK 460,27syārthaniścayo bhavati | gatisthityupagrahau ityatra tu anekavigrahasaṃbhavāt nāstyarthāniścayaḥ | TARVV-MK 460,28tadyathā — gatiśca sthitiśca gatisthitī, gatisthitī upagrahau yayostau gatisthityupagrahau | gatisthi- TARVV-MK 460,29tyorupagrahau gatisthityupagrahau | gatisthitī eva vā upagrahau gatisthityupagrahau iti ? naiṣa doṣaḥ | TARV-MK 5.17.5anyapadārthavṛttyabhāvo gatisthityupagrahau dharmādharmāvityavacanāt | TARVV-MK 460,30 nātrā'nyapadārthā TARVV-MK 460,31vṛttiḥ saṃbhavati | kutaḥ ? gatisthityupagrahau dharmādharmāvityavacanāt | TARV-MK 5.17.6na ṣaṣṭhīvṛttirdvivacananirdeśāt | TARVV-MK 461,01 neyaṃ ṣaṣṭhī vṛttiḥ — gatisthityorupagrahau gatisthityupagrahā- TARVV-MK 461,02viti | kutaḥ ? dvivacananirdeśāt | yadi hi atra ṣaṣṭhīvṛttiḥ syāt, uttarapadārthasya bhāvasyaikasya TARVV-MK 461,03prādhānyāt laghvartha ekavacananirdeśaḥ kriyeta, bhedena ca prayojanābhāvāt | TARV-MK 5.17.7pariśeṣāt samānādhikaraṇā vṛttiḥ | TARVV-MK 461,04 pariśeṣāt samānādhikaraṇalakṣaṇā vṛttirveditavyā — TARVV-MK 461,05gatisthitī eva upagrahau gatisthityupagrahāviti | TARV-MK 5.17.8tathā ca dvitvopapattiḥ | TARVV-MK 461,06 evaṃ ca kṛtvā dvitvamupapannaṃ bhavati, gatisthityorbhedāt tatsā- TARVV-MK 461,07mānādhikaraṇyāt bhedasiddheḥ | kathaṃ sāmānādhikaraṇyam ? karmasādhanatvāt — upagṛhyete ityupagrahau TARVV-MK 461,08gatisthitī iti | TARV-MK 5.17.9dharmādharmayoriti kartṛnirdeśaḥ | TARVV-MK 461,09 dharmādharmayorityayaṃ kartṛnirdeśo draṣṭavyaḥ | katham ? kartari TARVV-MK 461,10ṣaṣṭhīvidhānāt | kāṃ kriyāmapekṣya kartṛtvaṃ vivakṣitam ? upakāra ityucyate — upakaroti kriyāyāḥ TARVV-MK 461,11kartṛtvam upakāra iti | kiṃsādhano'yaṃ śabdaḥ ? bhāvasādhanaḥ | TARV-MK 5.17.10upakāra iti bhāvasādhanaścet; pūrveṇa sāmānādhikaraṇyānupapattirarthāntaravṛtteḥ | TARVV-MK 461,13yadyupakaraṇamupakāra iti bhāvasādhanaśabdaḥ, gatisthityupagrahāvityanena sāmānādhikaraṇyaṃ nopapadyate TARVV-MK 461,14dharmādharmayorupakāro gatisthityupagrahāviti | kutaḥ ? arthāntaravṛtteḥ | upakāro hi dharmādharmayo- TARVV-MK 461,15rvartate kartṛsthakriyātvāt karoteḥ, upagṛhyamāṇe tu gatisthitī jīvapudgaleṣviti | evaṃ tarhi karma- TARVV-MK 461,16sādhanaḥ ? TARV-MK 5.17.11karmasādhanaścedvacanabhedānupapattiḥ | TARVV-MK 461,17 yadi karmasādhanaḥ; vacanabhedo nopapadyate, sāmā- TARVV-MK 461,18nādhikaraṇyāt dvivacanaṃ prāpnoti | TARV-MK 5.17.12na vā sāmānyopādānāt | TARVV-MK 461,19 na vaiṣa doṣaḥ, kiṃ kāraṇam ? sāmānyopādānāt | yathā TARVV-MK 461,20‘sādhoḥ kāryaṃ taṣaḥśrute’ iti prāksāmānyamapekṣya labdhaikavacanaḥ kāryaśabdaḥ paścādviśeṣasannidhā- TARVV-MK 461,21ne'pi nopāttaṃ vacanaṃ jahāti, tadihāpi upakāraśabdaḥ upāttāntaraṅgaikavacano TARVV-MK 461,22bhinnavacanapadāntarāpekṣāyāmapi na vacanāntarasaṃkramaṃ karoti | TARV-MK 5.17.13ṣaṣṭhīvṛttirvā bhāvasādhanatvopapatteḥ | TARVV-MK 461,23 athavā, gatisthityorupagrahau gatisthityupagrahāviti TARVV-MK 461,24ṣaṣṭhīvṛttiriyam | kutaḥ ? bhāvasādhanatvopapatteḥ, upagrahaṇamupagraha iti bhāvasādhano'yaṃ śabdaḥ | tathā TARVV-MK 461,25upakāraśabdaśca bhāvasādhanaḥ — upakaraṇamupakāraḥ iti | TARVV-MK 461,26nanu coktaṃ bhāvasyaikatvāt dvivacananirdeśo nopapadyate iti; naiṣa doṣaḥ;TARV-MK 5.17.14yathāsaṃkhyapratipattyartho dvivacanaprayogaḥ | TARVV-MK 461,27 dharmādharmau dvau gatisthityupagrahau dvau, tayoḥ TARVV-MK 461,28sāmānyāt yathāsaṃkhyaṃ syāditi dvivacanaprayogaḥ kriyate | ekavacane hi sati yathā bhūmirekai- TARVV-MK 461,29vā'śvādīnāṃ gatisthityorupagrahe vartate, tathā dharma eka eva jīvapudgalānāṃ gatisthityorupagrahaṃ kuryāt, TARVV-MK 461,30tathā'dharmo'pi ityayamartho gamyeta | atyatarasya vaiyarthyamiti cet; na; anekasahāyakāraṇadarśanāt | TARVV-MK 461,31tenaitaduktaṃ bhavati — jīvapudgalānāṃ svayameva gatipariṇāmināṃ tadupagrahakāraṇatvenānumīyamāno dharmā- TARVV-MK 462,01stikāyaḥ | teṣāmeva svata eva sthitimāskandatāṃ bāhyopagrahakāraṇatvenānumīyamāno'dharmāsti- TARVV-MK 462,02kāyaḥ | sarvatra ca tatprayojanadarśanāt sarvagatau caitāviti | TARV-MK 5.17.15upagrahāvacanamupakāreṇa kṛtatvāt | TARVV-MK 462,03 upagrahavacanamanarthakam | kutaḥ ? upakāreṇa kṛta- TARVV-MK 462,04tvāt | upagraha upakāra ityanarthāntaram | tena gatisthitī dharmādharmayorupakāra ityastu laghutvāt | TARV-MK 5.17.16tayoḥ kartṛtvaprasaṅga iti cet; na; upakāravacanāt yaṣṭyādivat | TARVV-MK 462,05 syādetat — TARVV-MK 462,06gatisthityoḥ dharmādharmau kartārau ityayamarthaḥ prasakta iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? upakāravacanāt | TARVV-MK 462,07upakāro balādhānam avalambanam ityanarthāntaram | tena dharmādharmayoḥ gatisthitinirvartane pradhāna- TARVV-MK 462,08kartṛtvamapoditaṃ bhavati | yathā andhasyetarasya vā svajaṅghābalādgacchataḥ yaṣṭyādyupakārakaṃ bhavati TARVV-MK 462,09na tu prerakaṃ tathā jīvapudgalānāṃ svaśaktyaiva gacchatāṃ tiṣṭhatāṃ ca dharmādharmau upakārakau na prerakau TARVV-MK 462,10ityuktaṃ bhavati | TARV-MK 5.17.17gatisthitī dharmādharmakṛte ityanupadeśācca | TARVV-MK 462,11 yadi dharmādharmau gatisthityoḥ pradhānaka- TARVV-MK 462,12rtārau syātām ‘gatisthitī dharmādharmakṛte’ ityucyeta, na tvevamuktam | tataśca manyāmahe na pradhānaka- TARVV-MK 462,13rtārau iti | TARV-MK 5.17.18na vā, yathāsaṃkhyanivṛttyarthatvāt | TARVV-MK 462,14 na vaiṣa dauṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? yathāsaṃkhyanivṛttyartha- TARVV-MK 462,15tvāt | ‘gatisthitī dharmādharmayorupakāraḥ’ ityucyamāne ātmanāṃ gatipariṇāmopakāro dharmasya na TARVV-MK 462,16pudgalānām, sthitipariṇāmopakāra itarasya nātmanāmiti yāthāsaṃkhyaṃ pratīyeta, tannivṛttyarthamupagraha- TARVV-MK 462,17vacanaṃ kriyate | TARV-MK 5.17.19vyākhyānādiṣṭasaṃpratyaya iti cet; na; pratipattergauravāt | TARVV-MK 462,18 syādetat, sarvasandeheṣvida- TARVV-MK 462,19mupatiṣṭhate — “vyākhyānato viśeṣapratipattirna hi sandehādalakṣaṇam” iti | TARVV-MK 462,20tata iṣṭasya saṃpratyayo bhavatīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? pratipattergauravāt | vyākhyānādiṣṭasaṃpratyaye TARVV-MK 462,21kriyamāṇe buddhikhedo mābhūt ityupagrahavacanaṃ kṛtam | TARV-MK 5.17.20sauṣiryādākāśasyopagraha iti cet; na; dharmādharmakālātmapudgalādhikaraṇatvāt nagarānta- rgataveśmavat | TARVV-MK 462,23 syādetat — ākāśaṃ sarvagatamasti, tacca sauṣiryaguṇopetam, ataḥ tasyaiva gatisthi- TARVV-MK 462,24tyupagrahau yuktaḥ, kimanyābhyāṃ vṛthā kalpitābhyāṃ dharmādharmābhyāmiti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? dharmā- TARVV-MK 462,25dharmakālātmapudgalādhikaraṇatvāt nabhasaḥ | katham ? nagarāntargataveśmavat | yathā nagarāntargatānāṃ TARVV-MK 462,26veśmanāṃ nagaramadhikaraṇaṃ tathā dharmādīnāṃ pañcānām ākāśamadhikaraṇam | na cānyasya dharmoṃ'nyasya TARVV-MK 462,27bhavitumarhati | yadi syāt, aptejoguṇā dravadahanādayaḥ pṛthivyā eva kalpyantām | kiñca, TARV-MK 5.17.21ākāśāstitve'pi anugṛhītṛdravyasaṃbandhena sāmarthyāvirbhāvadarśanāt animiṣavrajyā- vat | TARVV-MK 462,29 yathā animiṣasya vrajyā jalopagrahādbhavati, jalābhāve ca bhuvi na bhavati satyapyā- TARVV-MK 462,30kāśe | yadyākāśopagrahāt mīnasya gatirbhavet bhuvi api bhavet | tathā gatisthitipariṇāminām TARVV-MK 462,31ātmapudgalānāṃ dharmādharmopagrahāt gatisthitī bhavato nākāśopagrahāt | yadyākāśopagrahāt gatisthitī TARVV-MK 462,32syātām; alokākāśe'pi bhavetām | tataśca lokālokvibhāgābhāvaḥ syāt | lokavyatiriktena TARVV-MK 462,33cā'lokena bhavitavyaṃ nañpadoṣahitasyārthavattvadarśanāt abrāhmaṇābhidhānavat | TARV-MK 5.17.22svabāhyakāraṇabhāvā'bhāvayostadbhāvābhāvadarśanāt tadabhāva iti cet; na; sādhāraṇakāra- ṇatvādākāśavat | TARVV-MK 463,02 syānmatam — iha gatimatāṃ sthitimatāṃ ca dravyāṇāṃ pratiniyatasvabāhyakāraṇasanni- TARVV-MK 463,03dhāne sati niyatagatisthityorbhāvo dṛṣṭaḥ, yathā matsyādīnāṃ jalādisadbhāve bhāvaḥ tadabhāve cābhāvo TARVV-MK 463,04dṛṣṭaḥ | teṣāmeva jalādyabhāve dharmādharmayoḥ satorapi gatisthityabhāvaḥ, tasmāttadadhīne gatisthitī iti TARVV-MK 463,05dharmādharmayorabhāvaḥ iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? sādhāraṇakāraṇatvāt ākāśavat | yathā satyapi TARVV-MK 463,06bhūmyādāvadhikaraṇe sarveṣāṃ sādhāraṇamadhikaraṇamākāśamiṣyate tathā matsyādīnāṃ satsvapi jalādiṣu TARVV-MK 463,07kāraṇeṣu sarveṣāṃ gatisthityoḥ sādhāraṇakāraṇau dharmādharmāvabhyupagantavyau | TARV-MK 5.17.23ākāśameva paryāptamiti cet; na; sarvatantravirodhāt | TARVV-MK 463,08 syādetat — ākāśameva vibhu- TARVV-MK 463,09tvāt sarvadravyāṇāṃ gatisthityoḥ sādhāraṇakāraṇatvena paryāptamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? sarvatantra- TARVV-MK 463,10virodhāt | ākāśameva paryāptaṃ nānyaditi niyacchataḥ sarvatantravirodho bhavati | tadyathā — keci- TARVV-MK 463,11ttāvadāhuḥ — ākāśakāladigātmānaḥ sarvagatā api santaḥ pratiniyatasvalakṣaṇāḥ iti | tatra hi TARVV-MK 463,12diṅnimitto yo vyavahāraḥ ita idamiti, kālanimittaśca paro'yamaparo'yamiti nāsāvākāśādṛ- TARVV-MK 463,13te'sti ityākāśasyaivādaḥ sāmarthyaṃ na dikkālayoriti dikkālābhāvaḥ prasaktaḥ | tathā ca sarvā- TARVV-MK 463,14tmanāṃ caikatvaprasaṅgaḥ | yadi vyāpitvādākāśasyaiva gatisthityupagrahaḥ kalpyate, nanu yatpratyarthaniyata- TARVV-MK 463,15buddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnadharmādharmasaṃskāraguṇopapatteḥ “vyavasthātaḥ | śāstrasāmarthyācca nānā” TARVV-MK 463,16 ātmāna iti vyavasthitaṃ tadvirudhyate | apara āhuḥ — trayo guṇāḥ sattvarajastamo'bhi- TARVV-MK 463,17dhānāḥ prasādalāghavaśoṣatāpāvaraṇasādanādibhinnasvabhāvā iti | yadi vyāpitvādākāśasyaiva TARVV-MK 463,18gatisthityupagrahāviṣṭau; nanu sattvasya vyāpitvāt śoṣatāpādayo rajodharmāḥ sādanāvaraṇādayaśca tamo- TARVV-MK 463,19dharmāḥ sattvasyaiveṣitavyāḥ | tathetarayorapi pratipakṣadharmā iti saṅkaraprasaṅgaḥ | tathā sarvakṣetrajñānāṃ TARVV-MK 463,20caikatvasaṅgaḥ caitanyasvarūpāviśeṣāt ādyantabhogāviśeṣācca | anye manyante — rūpaṇānubhavana- TARVV-MK 463,21nimittagrahaṇasaṃskṛtābhisaṃskaraṇālambanaprajñaptisvabhāvalakṣaṇā rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānābhidhānāḥ TARVV-MK 463,22pañca skandhāḥ iti | tatra yadyekasyaiva sarvadharmāḥ kalpyante; nāsati vijñāne'nubhavādayaḥ saṃbhavantītya — TARVV-MK 463,23nubhavādayo vijñānasyaiva kalpyeran | tathā sati śeṣaskandhanivṛttau svanivṛttirapi syāt, na caitat TARVV-MK 463,24sarvamiṣṭam | tasmādabhyupagamyatāmākāśasya vibhutve'pi na dharmādharmayoḥ prayojanaṃ nāstīti siddhau TARVV-MK 463,25dharmādharmāstikāyau | TARV-MK 5.17.24ubhayānugrahāt parasparapratibandha iti cet; na; svataḥ pariṇāmasāmarthyasyā'nugrahākāṅ- kṣitvāt kuṇṭanayanayaṣṭipradīpavat | TARVV-MK 463,27 syānmatam, yathā tulyabalābhyāṃ śakuntābhyāmākṛṣyamāṇo TARVV-MK 463,28māṃsapiṇḍaḥ — yāvatkṣetramekenā''kṛṣyate tāvaditareṇa apakṛṣyeteti nāsyotkarṣāpakarṣagatividhiḥ TARVV-MK 463,29saṃbhavati, tathā jagadvyāpitvāt dharmādharmayoryadā dharmopagrahād ātmapudgalānāṃ gatistadaivādharmopa- TARVV-MK 463,30grahāt sthitiriti gateḥ pratibandhaḥ | yadā vā adharmānugrahātsthitistadaiva dharmānugrahādgatiriti sthiteḥ TARVV-MK 463,31pratibandhaḥ | evaṃ teṣāṃ na gatirna sthitirityubhayābhāvaḥ iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? svataḥ pariṇāma- TARVV-MK 463,32sāmarthyasya anugrahākāṅkṣitvāt | katham ? kuṇṭanayanayaṣṭipradīpavat | yathā kuṇṭasya gatipari- TARVV-MK 463,33ṇāmasamarthasya yaṣṭirupagrāhikā na tu sā tasya gateḥ kartrī | yadyasamarthasyāpi kartrī bhavet; mūrcchita- TARVV-MK 463,34suṣuptādīnāmapi yaṣṭisaṃbandhādgatiḥ syāt | yathā vā nayanasya svato darśanasamarthasya pradīpa upagrāhakaḥ TARVV-MK 463,35na tu pradīpo netrasya darśanaśakteḥ kartā | yadyasamarthasyāpi kartā syāt, mūrcchitasuṣuptajātyandhānāmapi TARVV-MK 463,36darśanaṃ kuryāt | tathā ātmapudgālānāmapi svayameva gatisthitipariṇāmināṃ dharmādharmāvupagrāhakau TARVV-MK 464,01gatisthityorna kartārau | yadi kartārau syātāṃ syād gatisthitivirodhaḥ | ato'nugrāhakatvānnāsti TARVV-MK 464,02doṣaḥ | kiñca, TARV-MK 5.17.25kvacidupagrāhakābhāve'pi gatisthitidarśanāt patattrivat | TARVV-MK 464,03 yathā patattriṇaḥ prakṛṣṭagati- TARVV-MK 464,04sthitikriyāpariṇāmasāmarthyāt jalatulyabāhyopagrāhakābhāve'pi dharmādharmadravyasadbhāvāt gatisthitī TARVV-MK 464,05dṛṣṭe, tathetareṣāmapi dravyāṇāṃ dharmādharmopaṣṭambhāt gatisthitisiddhiriti tadupapattiḥ | TARV-MK 5.17.26tatrāpyākāśaṃ nimittamiti ceduktam | TARVV-MK 464,06 yadi tatrāpi patattryādiṣu ākāśamupagrāhaka- TARVV-MK 464,07mastīti kalpyate; uktametat — nākāśaṃ gatisthityupagrahakāraṇam avagāhanalakṣaṇatvāttasyeti | TARV-MK 5.17.27anekāntācca samagravikalendriyavat | TARVV-MK 464,08 yathā nāyamekāntaḥ — sarvaścakṣuṣmān bāhyaprakāśopa- TARVV-MK 464,09grahāt rūpaṃ gṛhṇātīti | yasmāt dvīpimārjārādayaḥ svajātiviśeṣopāttanayanabalādeva vināpi TARVV-MK 464,10bāhyapradīpādyupagrahāt rūpagrahaṇasamarthāḥ, manuṣyādayastu tathādarśanaśaktyabhāvāt pradīpādyupagrahamape- TARVV-MK 464,11kṣyanta ityanekāntaḥ | yathā vā, nāyamekāntaḥ — sarva eva gatimanto yaṣṭyādyupagrahāt gatimārabhante TARVV-MK 464,12naveti, yasmāt samagrapañcendriyo bāhyayaṣṭyādyupagrahāt bināpi dharmopagrahādgatimārabhate naivaṃ cakṣu- TARVV-MK 464,13rvikalaḥ, sa tu samaviṣamādibhūpradeśādarśanāt tadviśeṣāviṣkaraṇasamarthāṃ yaṣṭimavaṣṭabhya gatimārabhate TARVV-MK 464,14ityanekāntaḥ | tathā nāyamekāntaḥ — sarveṣām ātmapudgalānāṃ sarve bāhyopagrahahetavaḥ santīti, kintu TARVV-MK 464,15keṣāñcit patattriprabhṛtīnāṃ dharmādharmāveva, apareṣāṃ jalādayo'pītyanekāntaḥ | TARV-MK 5.17.28anupalabdherabhāva iti cet; na; svatīrthakarādyabhāvaprasaṅgāt | TARVV-MK 464,16 syānmatam, naca dharmā- TARVV-MK 464,17dharmau staḥ anupalabdheḥ kharaviṣāṇavat | satāṃ hi yaṣṭyādīnām upalabdhirasti, tadupakāraśca nimno- TARVV-MK 464,18nnatādibhūpradeśe bhedadarśanaṃ dṛṣṭam | na ca tathā dharmādharmāvupalabhyete nāpi tadupakāra ityasattvamiti; TARVV-MK 464,19tanna; kiṃ kāraṇam ? svatīrthakarādyabhāvaprasaṅgāt | na vayamevaṃpratijñāḥ — yo yo nopalabhyaḥ sa so'sa- TARVV-MK 464,20nniti | yastu evaṃvādī tasya svatīrthakarādyabhāvaprasaṅgaḥ kharaviṣāṇavat | yathā kharaviṣāṇam anu- TARVV-MK 464,21palabdherasat tathā svatīrthakarapuṇyāpuṇyaparalokādīnāmapyasattvamāsaktam, na cā'sattvamiṣṭaṃ tato TARVV-MK 464,22hetorvyabhicāraḥ | kiñca, TARV-MK 5.17.29anupalabdhyasiddheḥ | TARVV-MK 464,23 bhagavadarhatsarvajñapratyakṣajñānagocaratvāt tatpraṇītaparamāgamapramāṇagamya- TARVV-MK 464,24tvāt tadanusārisvakāryadarśanādyanumānaviṣayatvācca dharmādharmayorupalabdheranupalabdhilakṣaṇo hetura- TARVV-MK 464,25smān pratyasiddhaḥ | na ca hetuḥ svayamasiddhaḥ sādhyamarthaṃ sādhayitumalam | TARV-MK 5.17.30ata eva vivādāt | TARVV-MK 464,26 yata eva yaṣṭyādivat na pratyakṣau dharmādharmāvata eva vivādaḥ — TARVV-MK 464,27kimanupalabdheḥ kharaviṣāṇavadabhāvo'nayoḥ, uta aṇvākāśamūlodakādivat abhāva iti ? na hi yata TARVV-MK 464,28eva vivādaḥ tata eva nirṇayo bhavitumarhati | kiñca, TARV-MK 5.17.31kāryasyānekopakaraṇasādhyatvāt tatsiddheḥ | TARVV-MK 464,29 iha loke kāryamanekopakaraṇasādhyaṃ dṛṣṭam, TARVV-MK 464,30yathā mṛtpiṇḍo ghaṭakāryapariṇāmaprāptiṃ prati gṛhītābhyantarasāmarthyaḥ bāhyakulāladaṇḍacakrasūtrodaka- TARVV-MK 464,31kālākāśādyanekopakaraṇāpekṣaḥ ghaṭaparyāyeṇā''virbhavati, naika eva mṛtpiṇḍaḥ kulālādibāhyasādha- TARVV-MK 464,32nasannidhānena vinā ghaṭātmanāvirbhavituṃ samarthaḥ, tathā patattriprabhṛtidravyaṃ gatisthitipariṇāmaprāptiṃ TARVV-MK 464,33pratyabhimukhaṃ nāntareṇa bāhyānekakāraṇasannidhiṃ gatiṃ sthitiṃ cāvāptumalamiti tadupagrahakāraṇadharmā'- TARVV-MK 464,34dharmāstikāyasiddhiḥ | tataḥ kim ? anumānavirodho veditavyaḥ | TARV-MK 5.17.32saṃsarga eva heturiti cet; na; kāraṇaniyamābhāvaprasaṅgāt | TARVV-MK 464,35 syānmatam — nānekakā- TARVV-MK 464,36raṇasādhyaṃ kāryam | kiṃ tarhi ? saṃsarga eva hetuḥ kāryātmalābhasya, vivaktānāṃ tantvādīnāṃ kāryārambha- TARVV-MK 465,01sāmarthyābhāvāt iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? kāraṇaniyamābhāvaprasaṅgāt — yasmātkasmāccitkāra- TARVV-MK 465,02ṇasaṃsargāt paṭaniṣpattirastu | no cedevaṃ prativiśiṣṭatantvādikāraṇaviṣayasaṃsargāpekṣatvādanekakāra- TARVV-MK 465,03ṇatvasiddhiḥ | kiñca, TARV-MK 5.17.33ekasya kāraṇasya saṃsargābhāvāt | TARVV-MK 465,04 anekakāraṇasādhyatvāt saṃsargasya | saṃsargakāraṇatve TARVV-MK 465,05pratijñāhāniḥ | api ca, saṃsargakāraṇānāṃ saṃyogaviśeṣaḥsaṃyogināṃ bahutvādanekaḥ tatsādhyatvāt TARVV-MK 465,06kāryasya anekakāraṇatvasiddhiḥ | kiñca, TARV-MK 5.17.34svasamayavirodhāt | TARVV-MK 465,07 na ca vayamevaṃpakṣāḥ — yannopalabhyate pratyakṣeṇa tannāstīti | yasya tu TARVV-MK 465,08vādina eṣo'bhiprāyastasya svasamayavirodhaḥ | tadyathā — sarve hi vādinaḥ pratyakṣā'pratyakṣārthavādinaḥ | TARVV-MK 465,09kecittāvadāhuḥ — pratyekaṃ rūpaparamāṇavo'tīndriyāstatsamudāyo'nekaparamāṇuka indriyagrāhyo nāma TARVV-MK 465,10cittacaitasikavikalpamatīndriyamiti | apara āhuḥ — vyaktasya pṛthivyādeḥ pradhānapariṇāmasya TARVV-MK 465,11pratyakṣatvaṃ sattvādīnāṃ guṇānāṃ paramātmanāṃ cā'pratyakṣamiti | anye tu manyante — “mahatyanekadravya- TARVV-MK 465,12tvāt rūpāccopalabdhiḥ” ityevamādinā anekaparamāṇusamudayabhāvena niṣpannāḥ pṛthi- TARVV-MK 465,13vyādayastadviṣayāśca rūpādayastatsamavāyinaḥ saṃkhyāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāgādayaśca pratyakṣāḥ, TARVV-MK 465,14aṇvākāśādayo'pratyakṣā iti | yadi yaṣṭyādivadanupalabdheḥ dharmādharmayorabhāvaḥ pratijñāyeta; nanu TARVV-MK 465,15vijñānādīnāṃ sattvādīnām aṇvādīnāṃ cā'pratyakṣatvādabhāvaḥ syāditi svasamayavirodhaḥ | athaiṣāṃ TARVV-MK 465,16kāryadarśanāt astitvamanumīyate; dharmādharmayoḥ ko matsaraḥ ? kiñca, TARV-MK 5.17.35tvadīyajīvitamaraṇādivattatsiddhiḥ | TARVV-MK 465,17 yathā tvadīyajīvitamaraṇasukhaduḥkhalābhālābhā- TARVV-MK 465,18dīnāṃ manuṣyamātrāpratyakṣāṇām atiśayajñānibhirupalabhyamānasvarūpāṇām astitvam, tathā tāva- TARVV-MK 465,19kīnapramāṇagocarātītayorapi paramarṣisarvajñadṛṣṭayoḥ dharmādharmayorastitvamiti ko virodhaḥ ? kiñca, TARV-MK 5.17.36jñānādivaditi cet; na; uktatvāt | TARVV-MK 465,20 syādetat — yathā jñānādīnāmātmapariṇāmānāṃ pudgala- TARVV-MK 465,21pariṇāmānāṃ ca dadhyādidravyādīnāṃ nirvṛttiḥ parasparāśrayā na dharmādharmāstikāyasthānīyadravyānta- TARVV-MK 465,22rāśrayā, tathā jīvapudgaleṣu gatisthitipariṇāmā api anyonyāśrayā iti dharmādharmābhāva iti | TARVV-MK 465,23tanna; kiṃ kāraṇam ? uktatvāt | uktametat — patattriprabhṛtīnāṃ gatisthitikāraṇena sādhāraṇena bāhyena TARVV-MK 465,24bhavitavyamiti | kiñca, jñānādidadhyādivikārāṇāmapi nirvṛtteḥ kālo hetuḥ bāhyo'stītyabhyupagamāda- TARVV-MK 465,25samassamādhiḥ | TARV-MK 5.17.37adṛṣṭahetuke gatisthitī iti cet; na; pudgaleṣvabhāvāt | TARVV-MK 465,26 syānmatam — adṛṣṭo nāmātma- TARVV-MK 465,27guṇo'sti yaddhetukaḥ sukhaduḥkhavipākaḥ tatsādhanasannidhānaṃ ca | evaṃ ca kṛtvoktam — “agnerūrdhvajvalanaṃ TARVV-MK 465,28vāyoścatiryakpavanam aṇumanasoścādyaṃ karmetyetānyadṛṣṭakāritāni, upasarpaṇamapasarpaṇamasitapītasaṃyogāḥ kāyāntara- TARVV-MK 465,29saṃyogaśceti adṛṣṭakāritāni” ityādi, taddhetuke gatisthitī iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 465,30pudgaleṣvabhāvāt | acetanatvāt pudgalānāṃ puṇyāpuṇyakaraṇābhāvāt tatkṛtagatisthityabhāvadoṣaḥ | TARV-MK 5.17.38yasyopakārastādarthyā kriyāpravṛttiriti cet; na; anyadharmasyā'nyatra kriyārambhe sāmarthyābhāvāt | TARVV-MK 465,32 syādetat — yasya ghaṭādaya upakariṣyanti tasya puṃso'dṛṣṭād vaṭādiṣu gatisthitī TARVV-MK 465,33bhavata iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? anyadharmasyā'nyatra kriyārambhe sāmarthyābhāvāt | na hi svāśraye TARVV-MK 465,34kriyāmanārabhamāṇaḥ anyatra kriyāheturastītyuktaṃ purastāt | kiñca, TARV-MK 5.17.39puṇyāpuṇyātyaye'pi gatisthitidarśanāt | TARVV-MK 466,01 vinirmuktapuṇyāpuṇyabandhānāṃ siddhānāṃ gati- TARVV-MK 466,02sthitī iṣyete | tato nādṛṣṭahetuke gatisthitī | TARV-MK 5.17.40amūrtatvādgatisthitinimittatvānupapattiriti cet; na; dṛṣṭāntābhāvāt | TARVV-MK 466,03 syānmatam — TARVV-MK 466,04rūpādiguṇavirahitatvāt amūrtau dharmādharmāvabhyupagamyete, tatastayorgatisthitihetutvaṃ nopapadyate iti; TARVV-MK 466,05tanna; kiṃ kāraṇam ? dṛṣṭāntābhāvāt | na hi dṛṣṭānto'sti yenāmūrtatvāt gatisthitihetutvaṃ TARVV-MK 466,06vyāvarteta | kiñca, TARV-MK 5.17.41ākāśapradhānavijñānādivattatsiddheḥ | TARVV-MK 466,07 yathā ākāśamamūrtamapi sat sarvapadārthānāma- TARVV-MK 466,08vagāhanaprayojanamupapādayati | yathā vā, pradhānamamūrtamapi puruṣārthapravṛttyā mahadādivikāramāpadya- TARVV-MK 466,09mānaṃ puruṣasyopakaroti | yathā vā, vijñānamamūrtamapi sannāmarūpotpattau nimittaṃ “vijñānapratyayaṃ TARVV-MK 466,10nāmarūpam” iti vacanāt | yathā vā, apūrvākhyo dharmaḥ kriyayā abhivyaktaḥ sanna- TARVV-MK 466,11mūrto'pi puruṣasyopakārī vartate, tathā dharmādharmayorapi gatisthityupagraho'vaseyaḥ | TARVV-MK 466,12atrāha — yadyatīndriyayordharmādharmayorupakārasaṃbandhenāstitvamavadhriyate tadanantaramuddiṣṭasya nabha- TARVV-MK 466,13so'tīndriyasyādhigame ka upakāra iti ? atrocyate — TA-MK 5.18 ākāśasyāvagāhaḥ || TARVV-MK 466,15ākāśaśabdo vyākhyātārthaḥ | TARV-MK 5.18.1avagāhaśabdo bhāvasādhanaḥ | TARVV-MK 466,16 avagāhanamavagāha iti bhāvasādhano'vagāhaśabdo vedi- TARVV-MK 466,17tavyaḥ | avagāho'nupraveśa ityarthaḥ | TARV-MK 5.18.2dharmādharmayoravagāhaṃ prati kartṛtvādanādisaṃbandhanivṛttiriti cet; na; aupacārikatvāt vyāptisadbhāvāt | TARVV-MK 466,19 syānmatam — yathā jalamavagāhate haṃsa iti na jalahaṃsayoranādisaṃbandhaḥ, tathā TARVV-MK 466,20ākāśaṃ dharmādharmāvavagāhete ityabhyupagamāt anādisaṃbandho nivartata iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 466,21aupacārikatvāt | aupacāriko'yamavagāhaḥ | kutaḥ ? kriyā'bhāvāt | kutastarhi upacāraḥ ? TARVV-MK 466,22vyāptisadbhāvāt | yathā gamanābhāve'pi sarvagatamākāśamityucyate vyāptisadbhāvāt, tathā TARVV-MK 466,23mukhyāvagāhakriyā'bhāvepi lokākāśe'pi sarvatra vyāptidarśanāt vyavahriyate — dharmādharmayorlokākā- TARVV-MK 466,24śe'vagāha iti | TARV-MK 5.18.3ayutasiddhānāmādhārādheyatvānupapattiriti cet; na; tatrāpi darśanāt pāṇirekhāvat | TARVV-MK 466,26syādetat — yutasiddhānāṃ loke dṛṣṭa ādhārādheyabhāvaḥ yathā kuṇḍabadarādīnām | ayutasiddhāścaite TARVV-MK 466,27ākāśadharmādharmāḥ aprāptipūrvakaprāptyabhāvāt, tata ādhārādheyabhāvo nopapadyata iti; tanna; TARVV-MK 466,28kiṃ kāraṇam ? tatrāpi darśanāt | yathā yutasiddhyabhāve pāṇau rekheti ādhārādheyabhāvo dṛṣṭaḥ tathā TARVV-MK 466,29lokākāśe dharmādharmāvityādheyādhārabhāvaḥ siddhaḥ | TARV-MK 5.18.4dṛṣṭatvādīśvaraiśvaryavat | TARVV-MK 466,30 yatheśvarasyaiśvaryasya vā'yutasiddhe'pi īśvare aiśvaryamiti vyava- TARVV-MK 466,31vahāro dṛṣṭastathā lokākāśe dharmādharmāviti vyapadeśo yuktaḥ | TARV-MK 5.18.5anekāntācca tatsiddhiḥ | TARVV-MK 466,32 nāyamekāntaḥ — anādisaṃbandhau dharmādharmau ayutasiddhau ceti | TARVV-MK 466,33kiṃ tarhi ? syādanādisaṃbandhau syānnā'nādisaṃbandhau, syādayutasiddhau syānnā'yutasiddhāvityādi | TARVV-MK 467,01tadyathā — paryāyārthikaguṇabhāve dravyārthikaprādhānyāt vyayodayābhāvāt syādanādisaṃbandhau ayutasiddhau TARVV-MK 467,02ca | dravyārthikaguṇabhāve paryāyārthikaprādhānyāt paryāyāṇāṃ vyayotpādasadbhāvāt syānnā'nādi- TARVV-MK 467,03saṃbandhau nāyutasiddhau cetyādi yojyam | tataḥ kim ? kathañcit avagāhaḥ ādhārādheyabhāvaśca TARVV-MK 467,04siddho bhavati | TARV-MK 5.18.6jīvapudgalānāṃ mukhyo'vagāhaḥ kriyāpariṇāmāt | TARVV-MK 467,05 jīvānāṃ pudgalānāṃ ca mukhyo'vagāho TARVV-MK 467,06veditavyaḥ | kutaḥ ? kriyāpariṇāmāt | yathā haṃso jalamavagāhate iti mukhyo vyapadeśaḥ tathā TARVV-MK 467,07jīvapudgalā ākāśamavagāhante kriyāpariṇāmāt iti mukhyo vyapadeśo'vaseyaḥ | TARV-MK 5.18.7ākāśasyāvakāśadānasāmarthyāt parasparapratighātābhāva iti cet; na; sthūlānāmanyonya- pratighātāt | TARVV-MK 467,09 syānmatam — yadyavakāśadānasamarthamākāśaṃ tasya ca sarvatra sannidhānāt, mūrtānāṃ TARVV-MK 467,10parasparapratighāto na syāt | dṛśyate ca bajrādibhirloṣṭādīnāṃ bhittyādibhiśca gavādīnām, tato'- TARVV-MK 467,11syā'vakāśadānasāmarthyaṃ hīyata iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? sthūlānāmanyonyapratighātāt | sthūlā hi TARVV-MK 467,12parasparataḥ pratihanyante na sūkṣmāsteṣāmanyonyapraveśaśaktiyogāt, na tasya tāvatā avakāśadāna- TARVV-MK 467,13sāmarthyaṃ hīyate | TARV-MK 5.18.8asādhāraṇalakṣaṇatvānupapatteriti cet; na; sarvāvagāhaviśeṣalakṣaṇopapatteḥ | TARVV-MK 467,14 syādetat — TARVV-MK 467,15yadi sūkṣmabhāvāt itare'pi padārthāḥ anyonyāvakāśadānaṃ kurvanti nākāśasyedamasādhāraṇalakṣaṇam | TARVV-MK 467,16asādhāraṇena hi lakṣaṇena astitvamanumīyate, atastadabhāvādākāśābhāva iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 467,17sarvāvagāhaviśeṣalakṣaṇopapatteḥ | yathā bhūmyādiṣu aśvādigatisthityupagrahadarśane'pi sarvadravyagati- TARVV-MK 467,18sthityupagraharūpeṇāsādhāraṇalakṣaṇenānumīyate dharmādharmau, tathā sarvadravyāvagāhanaviśeṣalakṣaṇo- TARVV-MK 467,19papatterākāśasyāstitvamanumīyate | TARV-MK 5.18.9alokākāśe tadabhāvādabhāva iti cet; na; svabhāvāparityāgāt | TARVV-MK 467,20 syānmatam — yadyavakāśa- TARVV-MK 467,21dānalakṣaṇamākāśam alokākāśe'vagāhināmabhāvāt tallakṣaṇābhāvāt lakṣyānavadhāraṇaprasaṅga TARVV-MK 467,22iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? svabhāvāparityāgāt | yathā haṃsasyāvagāhakasyābhāve'pyavagāhyatvaṃ jalasya TARVV-MK 467,23na hīyate, tathā avagāhitrabhāve'pi nā'lokākāśasya avakāśadānasāmarthyahāniḥ | TARV-MK 5.18.10ajātatvādabhāva iti cet; na; asiddheḥ | TARVV-MK 467,24 syādetat — nāstyākāśamajātatvāt kharaviṣā- TARVV-MK 467,25ṇavat iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? asiddheḥ | dravyārthikaguṇabhāve paryāyārthikaprādhānyāt svapratyayā'- TARVV-MK 467,26gurulaghuguṇavṛddhihānivikalpāpekṣayā avagāhakajīvapudgalaparapratyayāvagāhabhedavivakṣayā ca ākā- TARVV-MK 467,27śasya jātatvopapatteḥ hetorasiddhiḥ | athavā, vyayotpādau ākāśasya dṛśyete | yathā caramasama- TARVV-MK 467,28yasyā'sarvajñasya sarvajñatvenotpādastathopalabdheḥ, asarvajñatvena vyayastathā'nupalabdheḥ, evaṃ caramasa- TARVV-MK 467,29mayasyāsarvajñasya sākṣādanupalabhyamākāśaṃ sarvajñatvopapattau upalabhyata iti upalabhyatvenotpannamanu- TARVV-MK 467,30palabhyatvena ca vinaṣṭam | yadi tenā'vinaṣṭamanutpannaṃ ca syāt; sarvajñatvamevāsya na syāt | ato TARVV-MK 467,31vyayotpādadarśanāt asiddho hetuḥ | buddhiśabdalakṣaṇasya kharaviṣāṇasya svakāraṇasannidhāne sati TARVV-MK 467,32janmavattvāt astitvācca sādhyasādhanadharmāsiddhatā dṛṣṭāntasya — kharo mṛtaḥ gaurjātaḥ sa eva jīva itye- TARVV-MK 467,33kajīvavivakṣāyāṃ kharavyapadeśabhājo jīvasya gojātisaṃkrame viṣāṇopalabdheḥ, arthakharaviṣāṇasyāpi TARVV-MK 467,34jātyastitvasadbhāvāt ubhayadharmāsiddhatā | niranvayavinaśvaratve tu smṛtyabhāvāt lokasaṃvyavahāra- TARVV-MK 467,35lopaḥ syāt | TARV-MK 5.18.11anāvṛtirākāśamiti cet; na; nāmavat tatsiddheḥ | TARVV-MK 467,36 syādetat — nākāśaṃ nāma TARVV-MK 468,01kiñcidvastvasti, āvaraṇābhāvamātraṃ hi taditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? nāmavattatsiddheḥ | yathā nāma- TARVV-MK 468,02vedanādi amūrtatvāt anāvṛtyapi sadastītyabhyupagamyate, tathā ākāśamapi vastubhūtamityavaseyam | TARV-MK 5.18.12śabdaliṅgatvāditi cet; na; paudgalikatvāt | TARVV-MK 468,03 syānmatam — nāvagāhena ākāśamanumīyate | TARVV-MK 468,04kutastarhi ? śabdaliṅgatvāt | śabdo hyākāśaguṇaḥ vātābhighātabāhyanimittavaśāt sarvatrotpadya- TARVV-MK 468,05māna indriyapratyakṣaḥ anyadravyāsaṃbhavī guṇinamākāśaṃ sarvagataṃ gamayati, guṇānāmādhāraparatantra- TARVV-MK 468,06tvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? paudgalikatvāt | pudgaladravyavikāro hi śabdaḥ, nākāśaguṇaḥ | tasyo- TARVV-MK 468,07pariṣṭāt yuktirvakṣyate | TARV-MK 5.18.13pradhānavikāra ākāśamiti cet; na; tatpariṇāmābhāvāt ātmavat | TARVV-MK 468,08 syānmatam — TARVV-MK 468,09pradhānaṃ nāma sattvarajastamasāṃ sāmyarūpamasti prasavasvabhāvakam, tadvikārā mahadādayastadvikāra- TARVV-MK 468,10viśeṣaḥ kaścit ākāśamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tatpariṇāmābhāvāt ātmavat | yathā para- TARVV-MK 468,11mātmanāṃ nityatvāt niṣkriyatvāt anantatvādyaviśeṣāt āvirbhāvatirobhāvā'bhāvāt pariṇāmā- TARVV-MK 468,12bhāvaḥ, tathā pradhānasyāpi nityatvaniṣkriyatvānantatvādyaviśeṣānna syātpariṇāmaḥ, tadabhāvāt pradhāna- TARVV-MK 468,13vikārākāśakalpanāvyāghātaḥ | kiñca, yathā ghaṭasya pradhānavikārasyā'nityatvaṃ mūrtatvamasarvaga- TARVV-MK 468,14tatvaṃ ca tathā ākāśasyāpi syāt viparyayo vā | TARVV-MK 468,15upakāraprakaraṇābhisaṃbandhenedamucyate — TA-MK 5.19 śarīravāṅmanaḥprāṇāpānāḥ pudgalānām || TARV-MK 5.19.1śarīre satyuttareṣāṃ pravṛttidarśanāt ādau tadvacanam | TARVV-MK 468,17 sati śarīre'dhiṣṭhānabhūte uttareṣāṃ TARVV-MK 468,18vāgādīnāmādheyānāṃ pravṛttiriti kṛtvā śarīraṃ pradhānamatastasyādau grahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 5.19.2tadanantaraṃ vāgupādānaṃ puruṣahitāvāptimūlatvāt | TARVV-MK 468,19 tadanantaraṃ vāgupādānaṃ kriyate | kutaḥ ? TARVV-MK 468,20puruṣahitāvāptimūlatvāt | puruṣasya hi vāk hite pravartikā śrotrendriyadvāreṇa | TARV-MK 5.19.3anyendriyopasaṃkhyānamiti cet; na; caśabdasyeṣṭasamuccayārthatvāt | TARVV-MK 468,21 syānmatam — cakṣu- TARVV-MK 468,22rādīnyapīndriyāṇi puruṣasyopakārakāṇi santi, teṣāmupasaṃkhyānaṃ kartavyamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 468,23caśabdasyeṣṭasamuccayārthatvāt | uttarasūtre vakṣyate caśabdaḥ, sa iṣṭasamucayārtho bhavati | TARV-MK 5.19.4ātmapradeśāccakṣurādyagrahaṇamiti cet; na; dravyendriyasya paudgalikatvāt | TARVV-MK 468,24 syādetat — TARVV-MK 468,25utsedhāṅgulāsaṃkhyeyabhāgapramitā ātmapradeśā jñānāvaraṇavīryāntarāyakṣayopaśamanimittāścakṣurā- TARVV-MK 468,26divyapadeśabhājo na paudgalikā ityanupasaṃkhyānamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? dravyendriyasya paudgalika- TARVV-MK 468,27tvāt | aṅgopāṅganāmalābhanimittā hi dravyendriyapariṇāmāḥ paudgalikāḥ ātmanāmupakāre vartante | TARV-MK 5.19.5mano'grahaṇaprasaṅgācca | TARVV-MK 468,28 yadi jñānāvaraṇavīryāntarāyakṣayopaśamanimittatvāccakṣurādya- TARVV-MK 468,29grahaṇaṃ nyāyyaṃ manyate manaso'pyagrahaṇaṃ prāpnoti | mano'pi hi noindriyāvaraṇakṣayopaśamāpekṣam | TARV-MK 5.19.6anavasthitatvāt manograhaṇamiti cet; na; anavasthāne'pi tannimittatvāt | TARVV-MK 468,30 syānma- TARVV-MK 468,31tam — yathā cakṣurādivyapadaśebhāja ātmapradeśā avasthitā niyatadeśatvāt na tathā mano'vasthita- TARVV-MK 468,32masti, ata eva tadanindriyamityucyate, tato'sya na pṛthaggrahaṇamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? anavasthā- TARVV-MK 469,01ne'pi tannimittatvāt | yatra yatra praṇidhānaṃ tatra tatra ātmapradeśā aṅgulāsaṃkhyeyabhāgapramitā TARVV-MK 469,02manovyapadeśabhājaḥ | TARV-MK 5.19.7vāgagrahaṇaprasaṅgācca | TARVV-MK 469,03 yadi ātmapariṇāmāccakṣurādyagrahaṇaṃ kalpyate vāco'pyagrahaṇam, TARVV-MK 469,04vāgapi jñānāvaraṇavīryāntarāyakṣayopaśamopaṣṭambhajanitavṛttiḥ | TARV-MK 5.19.8bahirviniḥsṛtānāmātmapariṇāmābhāvāttadgrahaṇamiti cet; na; uktatvāt | TARVV-MK 469,05 syādetat — TARVV-MK 469,06bahirviniḥsṛtā vākpudgalā ātmapariṇāmā na bhavanti, tadarthaṃ pṛthaggrahaṇamiti; tanna; kiṃ kāra- TARVV-MK 469,07ṇam ? uktatvāt | uktametat tadutpatadbhi revā'smābhiḥ — cakṣurādīni dravyendriyāṇi TARVV-MK 469,08paudgalikānīti | tasmāt sūktaṃ caśabdasyeṣṭasamuccayārthatvāditi | TARV-MK 5.19.9tato manograhaṇaṃ tadvatastatsiddheḥ | TARVV-MK 469,09 tataḥ paścāt manograhaṇaṃ kriyate | kutaḥ ? tadvatasta- TARVV-MK 469,10tsiddheḥ | yasyātmanaḥ śarīramasti vāṅnirvartanasāmarthyaṃ ca, tasya hi tadbhavatīti | TARV-MK 5.19.10ante prāṇāpānopādānaṃ sarvasaṃsārikāryatvāt | TARVV-MK 469,11 ante prāṇāpānopādānaṃ kriyate | TARVV-MK 469,12kutaḥ ? sarvasaṃsārikāryatvāt | sarveṣāṃ hi saṃsāriṇāṃ jīvānāṃ prāṇāpānalakṣaṇaṃ kāryamasti | TARV-MK 5.19.11pudgaladravyalakṣaṇārthamiti cet; na; vakṣyamāṇatvāt | TARVV-MK 469,13 syānmatam — śarīravāṅmanaḥprāṇā- TARVV-MK 469,14pānagrahaṇamidaṃ pudgaladravyasya lakṣaṇārthaṃ nopakārapratipādanārthamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? vakṣyamā- TARVV-MK 469,15ṇatvāt | vakṣyate hi uttaratra pudgalalakṣaṇaṃ vyāpi, idaṃ tu ātmopakārakatvādupagrahaprakaraṇe ucyate | TARV-MK 5.19.12pratyakṣatvādanupadeśaḥ iti cet; na; kepāñcidapratyakṣatvāt | TARVV-MK 469,16 syādetat — dharmādīnāṃ TARVV-MK 469,17gatyupagrahādiprayojanamuktaṃ yuktaṃ tepāmapratyakṣāṇāmadhigamahetutvāt | śarīrādyupagrahābhidhānaṃ tu pudgalā- TARVV-MK 469,18nāmayuktaṃ pratyakṣatvāt | yo hi brūyāt — purastāt āditya udeti paścādastaṃ gacchati, madhuro guḍaḥ, TARVV-MK 469,19kaṭukaṃ śṛṅgiveramiti; kiṃ tena kṛtaṃ syāditi ? tanna; kiṃ kāraṇam ? kepāñcit apratyakṣatvāt, TARVV-MK 469,20audārikavaikriyikāhārakataijasakārmaṇaśarīrāṇi saukṣmyādapratyakṣāṇi, tadudayāpāditavṛttīnyupacaya- TARVV-MK 469,21śarīrāṇi kānicit pratyakṣāṇi kānicidapratyakṣāṇi | mano'pratyakṣameva | vākprāṇāpānāḥ TARVV-MK 469,22kecit pratyakṣāḥ, kecidapratyakṣā indriyagocarātītatvāt | ataḥ pudgalopakārasphuṭīkaraṇārthaḥ śarī- TARVV-MK 469,23rādyupadeśaḥ kriyate | TARV-MK 5.19.13śarīrāṇyuktāni | TARVV-MK 469,24 śarīrāṇyaudārikādīni vyākhyātāni paudgalikāni | TARV-MK 5.19.14kārmaṇamapaudgalikamiti cet; na; tadvipākasya mūrtimatsaṃbandhanimittatvāt | TARVV-MK 469,25 syādetat — TARVV-MK 469,26kārmaṇaṃ paudgalikaṃ na bhavati | kutaḥ ? anākāratvāt | ākāravatāṃ hi audārikādīnāṃ paudgali- TARVV-MK 469,27katvaṃ yuktaṃ kārmaṇaṃ tu anākāramiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tadvipākasya mūrtimatsaṃbandhanimittatvāt | TARVV-MK 469,28yathā brīhyādīnāmudakādidravyasaṃbandhaprāpitapākānāṃ paudgalikatvaṃ dṛṣṭaṃ tathā kārmaṇamapi guḍakaṇṭakā- TARVV-MK 469,29dimūtimaddravyopanipāte sati vipacyamānatvāt paudgalikamityavaseyam | na hi amūrtaṃ kiñci- TARVV-MK 469,30nmūrtimatsaṃbandhe sati vipacyamānaṃ dṛṣṭamiti | TARV-MK 5.19.15vāg dvidhā api paudgalikī tannimittatvāt | TARVV-MK 469,31 dvidhā vāk — bhāvavāk dravyavāgiti | TARVV-MK 469,32sobhayī paudgalikī | kutaḥ ? tannimittatvāt pudgalakāryatvādityarthaḥ | bhāvavāk tāvadvīryāntarāyama- TARVV-MK 469,33tiśrutajñānāvaraṇakṣayopaśamāṅgopāṅganāmalābhanimittatvāt paudgalikī, tadabhāve tadvṛttyabhāvāt | TARVV-MK 470,01tatsāmarthyopetena kriyāvatātmanā preryamāṇāḥ pudgalā vāktvena vipariṇamanta iti dravyavāgapi paudga- TARVV-MK 470,02likī śrotrendriyaviṣayatvāt | punaḥ kuto na gṛhyate iti cet ? ucyate — TARV-MK 5.19.16punaragrahaṇaṃ taḍiddravyavadasaṃhatatvāt | TARVV-MK 470,03 yathā taḍiddravyaṃ cakṣuṣopalabdhaṃ viṣvagvi- TARVV-MK 470,04śīrṇatvāt punarna dṛśyate tathā śrotreṇa upalabdhā vāk viṣvagviśīrṇā punarna śrūyate | atha kathaṃ TARVV-MK 470,05cakṣurādibhirasau na gṛhyate ? TARV-MK 5.19.17cakṣurādigrahaṇābhāvo ghrāṇagrāhye rasādyanupalabdhivat | TARVV-MK 470,06 yathā ghrāṇagrāhye gandhadravye tada- TARVV-MK 470,07vinābhāvinaḥ santo'pi rasādayo nopalabhyante, tathā śrotrendriyaviṣayo'pi śeṣendriyairna TARVV-MK 470,08gṛhyate sūkṣmatvāt | TARV-MK 5.19.18amūrtiriti cet; na; mūrtimadgrahaṇapreraṇāvarodhadarśanāt | TARVV-MK 470,09 syādetat — amūrtaḥ śabdaḥ TARVV-MK 470,10amūrtaguṇatvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? mūrtimadgrahaṇapreraṇāvarodhadarśanāt | mūrtimatā indriyeṇa TARVV-MK 470,11śabdo gṛhyate | na cāmūrtaḥ kaścidindriyagrāhyo'sti | preryate ca mūrtimatā pavanena arkatūlarāśivat TARVV-MK 470,12digantarasthena grāhyatvāt | na cā'mūrtasya mūrtimatā preraṇaṃ prayujyate | avarudhyate ca śabdaḥ nala- TARVV-MK 470,13vilādibhiḥ kulyājalavat | nacā'mūrtaṃ kiñcinmūrtimatā avarudhyamānaṃ dṛṣṭamiti | TARVV-MK 470,14atrāha — naite hetavaḥ | yastāvaducyate — indriyagrāhyatvāditi; śrotramākāśamayamamūrttamamūrttasya TARVV-MK 470,15grāhakamiti ko virodhaḥ ? yaścocyate — preraṇāditi; nāsau preryate guṇasya gamanābhāvāt | deśāntarasthena TARVV-MK 470,16kathaṃ gṛhyate iti cet ? “saṃyogādbibhāgāt śabdācca śabdaniṣpattiḥ” iti śabdā- TARVV-MK 470,17ntarārambhād grahaṇam | vegavaddravyābhighātāt tadanārambhe'grahaṇaṃ na preraṇamiti | yo'pyucyate — ava- TARVV-MK 470,18rodhāditi; sparśavaddravyābhighātādeva digantare śabdāntarānārambhāt, ekadikkārambhe sati avarodha TARVV-MK 470,19iva lakṣyate na tu mukhyo'stīti | atrocyate — naite doṣāḥ | śrotraṃ ‘tāvadākāśamayam’ iti nopapadyate; TARVV-MK 470,20ākāśasyāmūrtasya kāryantarārambhaśaktivirahāt | adṛṣṭavaśāditi cet; cintyametat — kimasāvadṛṣṭa TARVV-MK 470,21ākāśaṃ saṃskaroti, utātmānam, āhosvit śarīraikadeśamiti ? na tāvadākāśe saṃskāro yujyate; TARVV-MK 470,22amūrtitvāt anyaguṇatvādasaṃbandhācca | ātmanyapi śarīrādatyantamanyatvena kalpite nitye niravayave TARVV-MK 470,23saṃskārādhānaṃ na yujyate, tadupārjanaphalādānā'saṃbhavāt | nāpi śarīraikadeśe yujyate; anyaguṇatvāt TARVV-MK 470,24anabhisaṃbandhācca | kiñca, mūrtimatsaṃbandhajanitavi patsaṃpattidarśanāt śrotraṃ mūrttamevetyavaseyam | yada- TARVV-MK 470,25pyucyate — sparśavaddravyābhighātāt śabdāntarānārambha iti; khātpatitā no ratnavṛṣṭiḥ, sparśavaddravyā- TARVV-MK 470,26bhighātādeva mūrttatvamasya siddham | na hi amūrtaḥ kaścit mūrtimatā vihanyate | tata eva ca mukhyā- TARVV-MK 470,27varodhasiddhiḥ sparśavadabhighātābhyupagamāt | TARV-MK 5.19.19abhibhavādidarśanācca mūrtaḥ śabdaḥ ityavagantavyam | TARVV-MK 470,28 yathā tārakādayo bhāskaraprabhābhi- TARVV-MK 470,29vānmūrtimantaḥ, tathā siṃhagajabheryādiśabdairbṛhadbhiḥ śakunirutādayo'bhibhūyante | tathā kaṃsādiṣu TARVV-MK 470,30patitā dhvanyantarārambhe hetavo bhavanti | girigahvarādiṣu ca pratihatāḥ pratiśrudbhāvamāskandanti | TARVV-MK 470,31atrāha — amūrterapyabhibhavā dṛśyante — yathā vijñānasya surādibhiḥ mūrtimadbhistato nāyaṃ niścayaheturiti; TARVV-MK 470,32ucyate — nāyaṃ vyabhicāraḥ, vijñānasya kṣāyopaśamikasya paudgalikatvābhyupagamāt | itarathā hi TARVV-MK 470,33ākāśavannābhibhūyate | TARV-MK 5.19.20manaśca dvitayaṃ paudgalikaṃ tanmayatvāt | TARVV-MK 471,01 dviprakāraṃ mano bhāvamano dravyamanaśceti | TARVV-MK 471,02tadubhayamapi paudgalikam | kutaḥ ? tanmayatvāt | bhāvamanastāvat labdhyupayogalakṣaṇaṃ pudgalāvala- TARVV-MK 471,03mbanatvāt paudgalikam | dravyamanaśca jñānāvaraṇavīryāntarāyakṣayopaśamalābhapratyayāḥ guṇadoṣavicāra- TARVV-MK 471,04smaraṇādipraṇidhānābhimukhasyā''tmano'nugrāhakāḥ pudgalāḥ vīryaviśeṣāvarjanasamarthāḥ manastvena TARVV-MK 471,05pariṇatā iti kṛtvā paudgalikaṃ nākāśamayam | TARV-MK 5.19.21arthāntaramiti cet; na; anekāntāt indriyavat | TARVV-MK 471,06 syādetat — arthāntaram ātmano mana TARVV-MK 471,07iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? anekāntāt indriyavat | yathā vīryāntarāyajñānāvaraṇakṣayopaśamāpekṣasya TARVV-MK 471,08ātmana evendriyapariṇāmādeśādātmano nānanyadindriyam, indriyanivṛttāvapi ātmano'vasthānāt TARVV-MK 471,09syādanyat | tathā''tmana eva tatkṣayopaśamāpekṣasya manaḥpariṇāmādeśāt syādananyat, TARVV-MK 471,10manonivṛttāvātmano'vasthānāt syadanyat | TARV-MK 5.19.22avasthāyīti cet; na; anantarasamayapracyuteḥ | TARVV-MK 471,11 syādetat — avasthāyi manaḥ, na tasya TARVV-MK 471,12nivṛttiriti; tanna; kiṃ kāraṇam ? anantarasamayapracyuteḥ | manastvena hi pariṇatāḥ pudgalā guṇadoṣa- TARVV-MK 471,13vicārasmaraṇādi kāryaṃ kṛtvā tadanantarasamaya eva manastvāt pracyavante | TARV-MK 5.19.23ādeśavacanācca | TARVV-MK 471,14 nāyamekāntaḥ — avasthāyyeva mana iti | kutaḥ ? ādeśavacanāt — TARVV-MK 471,15dravyārthādeśānmanaḥ syādavasthāyi, paryāyādeśāt syādanavasthāyi | TARV-MK 5.19.24ekadravyamiti cet; na; asāmarthyāt | TARVV-MK 471,16 syādetat — ekadravyaṃ manaḥ pratyātmaṃ vartate iti | TARVV-MK 471,17uktaṃ ca — “prayatnāyaugapadyāt jñānāyaugapadyāccaikaṃ manaḥ” iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 471,18asāmarthyāt | kathamasāmarthyam ? paramāṇumātratvāt | paramāṇumātraṃ hi manaḥ tadātmanendriyeṇa ca yuktaṃ TARVV-MK 471,19sat svaprayojanaṃ prati vyāpriyate ityabhimatam | tatredaṃ vicāryate — tat ātmendriyābhyāṃ sarvātmanā vā TARVV-MK 471,20saṃbandhyeta, tadekadeśena vā ? yadi sarvātmanā; tayorātmendriyayorarthāntarabhāvāt vyatiriktayoranyatareṇa TARVV-MK 471,21sarvātmanā saṃbandhaḥ syāt aṇormanasaḥ nobhābhyāṃ yugapat, virodhāt | athānyena deśena ātmanā TARVV-MK 471,22saṃbadhyate anyena deśenendriyeṇa; evaṃ sati pradeśavattvaṃ manasaḥ prasaktam | taccāniṣṭam, aṇumātratvāt TARVV-MK 471,23manasaḥ | kiñca, yadyātmā manasā sarvātmanā saṃbadhyate; manaso'ṇutvāt ātmano'pyaṇutvam, ātmano TARVV-MK 471,24vibhutvāt manaso vā vibhutvaṃ prasajyate | athaikadeśenā''tmā manasā saṃyujyate, nanu pradeśavattvamātmanaḥ TARVV-MK 471,25prasaktam | tataścatuṣṭayatrayadvayasannikarṣajajñānasukhaduḥkhādīnāṃ pradeśavṛttitvāt ātmanaḥ kaścit pradeśo TARVV-MK 471,26jñānādiyuktaḥ kaścit pradeśo jñānādivirahita iti | yatra jñānādivirahitaḥ tatrātmaliṅgābhāvāt TARVV-MK 471,27tadabhāva iti sarvagatatvābhāvaḥ syāt | tathendriyeṇa mano yadi sarvātmanā saṃyujyate; indriyasyāṇu- TARVV-MK 471,28mātratvaṃ manaso vendriyamātratvānnāṇutvam | athaikadeśena mana indriyeṇa saṃyujyate; na tarhi aṇu tat | TARVV-MK 471,29kiñca, guṇaguṇinoranyatvānnityatvācca manasaḥ saṃyogavibhāgapariṇāmābhāvāt nāsyātmanā na cendriyaiḥ TARVV-MK 471,30saṃyogavibhāgau staḥ | atha saṃyogavibhāgābhyāṃ manaḥ pariṇamate; na tarhi nityam | na ca guṇaguṇino- TARVV-MK 471,31ranyatvam | acetanatvācca manasaḥ anenaiva indriyeṇā'nenaiva cātmanā saṃyoktavyaṃ nendriyāntarairna TARVV-MK 471,32cātmāntarairiti viśeṣajñānābhāvāt pratiniyatātmendriyasaṃyogābhāvaḥ | karmavaditi cet; na; pauruṣe- TARVV-MK 471,33yapariṇāmānurañjitvāt karmaṇaḥ syāccaitanyam, pudgaladravyādeśācca syādacetanatvamiti viṣamo dṛṣṭāntaḥ | TARVV-MK 472,01saukṣmyācca manasaścakṣurādīnāṃ rūpādigrahaṇayogyatvābhāvaḥ aṇunā manasā cakṣurādeḥ kṛtsnasyā'nadhi- TARVV-MK 472,02ṣṭhitatvāt | yāvān deśaścakṣurādīnāmaṇunā manasā'dhiṣṭhitastāvatā eva rūpādigrahaṇasāmarthyaṃ bhavet TARVV-MK 472,03na kṛtsnasya | dṛṣṭaṃ ca kṛtsnagrahaṇaṃ tasmāt nāṇu | TARV-MK 5.19.25āśusaṃcārīti cet; na; acetanatvāt | TARVV-MK 472,04 syānmatam — aṇumātramapi sanmanaḥ āśusaṃcā- TARVV-MK 472,05ritvāt kṛtsnagrahaṇaheturiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? acetanatvāt | na hi acetanasya manasaḥ buddhi- TARVV-MK 472,06pūrvikā sarvatra vyāpṛtiryuktā | TARV-MK 5.19.26adṛṣṭavaśāditi cet; na; kriyāpariṇāmābhāvāt | TARVV-MK 472,07 syādetat — yathā puruṣeṇa preryamāṇama- TARVV-MK 472,08lātacakramāśusaṃcaraṇāt sarvatropalabhyate, tathā'dṛṣṭavaśānmanaso bhramaṇamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 472,09kriyāpariṇāmābhāvāt | kriyāvatā hi puruṣeṇa preryamāṇamalātacakraṃ sarvatropalabhyate ityetadyuktam, TARVV-MK 472,10adṛṣṭaḥ punarātmaguṇaḥ svayamakriyo'nyatra kriyāheturityetadayuktamityuktaṃ purastāt | TARV-MK 5.19.27anādisaṃbandhamiti cet; na; saṃyogitvāt | TARVV-MK 472,11 syādetat — anādisaṃbandhamātmanā manaḥ TARVV-MK 472,12svabhāvata eveti; tanna; kiṃ kāraṇam ? saṃyogitvāt | aprāptipūrvikā hi prāptiḥ saṃyogaḥ ityaṇuma- TARVV-MK 472,13novādinā'bhyupagamyate iti na manodravyasyā''tmanā'nādisaṃbandhaḥ | kṣāyopaśamikatvācca nārhatasya TARVV-MK 472,14ātmanā'nādisaṃbandhaṃ mana iti siddhamasti | TARV-MK 5.19.28tatparityāgavirodhācca | TARVV-MK 472,15 yadi anādisaṃbandhaṃ mano bhavet, ato'sya parityāgavirodhaḥ TARVV-MK 472,16syāt | asti ca parityāgaḥ | ato nānādisaṃbandhaṃ manaḥ | TARV-MK 5.19.29karmavaditi cet; na; anekāntāt | TARVV-MK 472,17 syādetat — yathā jīvakarmaṇoranādisambandhe'pi karma- TARVV-MK 472,18parityāgāvirodhaḥ tathā manaso'pīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? anekāntāt | nāyamekāntaḥ — jīva- TARVV-MK 472,19karmaṇoranādisaṃbandha iti | kiṃ tarhi ? karmabandhasantatyapekṣayā syādanādisaṃbandhaḥ, mithyādarśanādi- TARVV-MK 472,20pratyayāpāditabandhabhedāpekṣayā syādādimān | ato'sya tatpratyanīkabhāvanāprakarṣasannidhau parityāga TARVV-MK 472,21iti nāsti virodhaḥ | TARV-MK 5.19.30indriyasahakārivedanāvagamāditi cet; na; cetanāsvabhāvatvāt | TARVV-MK 472,22 syādetat — indriyāṇa TARVV-MK 472,23sahakārikāraṇaṃ manaḥ | kutaḥ ? cakṣurādibhiriṣṭāniṣṭarūparasādiviṣayopalabdhau tatsannidhāne sukhaduḥ- TARVV-MK 472,24khavedanāvagamāt nānyo'sya vyāpāro'sti iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? cetanāsvabhāvatvāt | TARVV-MK 472,25niṣṭaptāyaḥpiṇḍavat indriyapariṇāmāt ātmaiva indriyam, ataścetanāsvābhāvyāt indriyā- TARVV-MK 472,26ṇyeva vedanāvagamaṃ kurvanti | ataścaitadevaṃ yadi mano'ntareṇa indriyāṇāṃ vedanāvagamo na syāt TARVV-MK 472,27ekendriyavikalendriyāṇāmasaṃjñipañcendriyāṇāṃ ca vedanāvagamo na syāt | TARV-MK 5.19.31pṛthagupakārānupalambhāt tadabhāva iti cet; na; guṇadoṣavicārādidarśanāt | TARVV-MK 472,28 syā- TARVV-MK 472,29nmatam — nāsti manaḥ pṛthagupakārānupalambhāt iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? guṇadoṣavicārādidarśanāt TARVV-MK 472,30manasaḥ | manolabdhimatā ātmanā manastvena pariṇāmitā pudgalāḥ timirāndhakārādibāhyābhyatarendri- TARVV-MK 472,31yapratighātahetusannidhāne'pi guṇadoṣavicārasmaraṇādivyāpāre sācivyamanubhavanti, ato'styantaḥ- TARVV-MK 472,32karaṇaṃ manaḥ | TARV-MK 5.19.32vijñānamiti cet; na; tatsāmarthyābhāvāt | TARVV-MK 472,33 syānmatam — na mano nāmā'nyadasti | kiṃ TARVV-MK 472,34tarhi ? vijñānameva kiñcinmanaḥ iti vyapadiśyate | uktaṃ ca — TARVV-MK 473,01“paṇṇāmanantarātītaṃ vijñānaṃ yaddhi tanmanaḥ” iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tatsāma- TARVV-MK 473,02rthyābhāvāt | vartamānameva vijñānaṃ bāhyamarthaṃ nāvaboddhumalaṃ kimaṅga punaratītam ? vartamānaṃ tāva- TARVV-MK 473,03dvijñānaṃ kṣaṇikaṃ pūrvottaravijñānasaṃbandhanirutsukaṃ kathaṃ guṇadoṣavicārasmaraṇādivyāpāre sācivyaṃ TARVV-MK 473,04kuryāt ? anusmaraṇaṃ hīdaṃ svayamanubhūtasyārthasya dṛṣṭaṃ nānubhūtasya nānyānubhūtasya | na TARVV-MK 473,05ca kṣaṇikaikānte tatsaṃbhavati | ekasantānapatitatvāt tadupapattiriti cet; na; tadavastutvāt TARVV-MK 473,06tadatītamatyantamasat kathamiva guṇadoṣavicārasmaraṇādau sahāyi bhavet ? ālayavijñānaṃ bīja- TARVV-MK 473,07śaktirūpaṃ sadavasthitamālambanaṃ bhavatīti cet; tasya ekasya kālāntarāvasthāyitvābhyupagame TARVV-MK 473,08kṣaṇikatvapratijñāhāniḥ | na cet; tadālambanābhāvaḥ | TARV-MK 5.19.33pradhānavikāra iti cet; na; acetanatvāt | TARVV-MK 473,09 syādetat — na paudgalikaṃ manaḥ | kiṃ tarhi ? TARVV-MK 473,10pradhānavikāraḥ | pradhānasya mahadahaṅkārādibhāvena pariṇāminaḥ kaścidvikāraviśeṣo manaḥ ityākhyā- TARVV-MK 473,11yate iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? acetanatvāt | pradhānamacetanaṃ tadvikārāśca tadātmakā iti ghaṭavada- TARVV-MK 473,12cetanasya tasya guṇadoṣavicārasmaraṇādivyāpāre sācivyābhāvaḥ | kiñca, manaḥ karaṇaṃ vicārādeḥ, TARVV-MK 473,13kartā puruṣaḥ, pradhānaṃ vā syāt ? na tāvat puruṣaḥ; nirguṇatvāt, sāttvikā hi guṇadoṣavicārādayaḥ | TARVV-MK 473,14na ca pradhānam; tasyā'cetanatvāt | na hi loke kiñcidacetanaṃ guṇadoṣavicārādeḥ kartṛ dṛṣṭam | TARVV-MK 473,15kiñca, TARV-MK 5.19.34tadavyatirekāttadabhāvaḥ | TARVV-MK 473,16 pradhānāt sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthārūpāt mahadahaṅkārā- TARVV-MK 473,17dayaḥ pariṇāmā vaiṣamyarūpāḥvyatiriktā vā syuḥ, avyatiriktā vā ? yadi vyatiriktāḥ; kārya- TARVV-MK 473,18kāraṇaikatvaikāntapratijñāhāniḥ | athāvyatiriktāḥ; pradhānameva na pariṇāmā nāma kecana santīti TARVV-MK 473,19manaso nivṛttiḥ | TARV-MK 5.19.35koṣṭhyo vāyurucchvāsalakṣaṇaḥ prāṇaḥ | TARVV-MK 473,20 vīryāntarāyajñānāvaraṇakṣayopaśamāṅgopāṅga- TARVV-MK 473,21nāmodayāpekṣiṇā ātmanā udasyamānaḥ koṣṭhyo vāyurucchvāsalakṣaṇaḥ prāṇa ityucyate | TARV-MK 5.19.36bāhyo vāyurabhyantarīkriyamāṇo'pānaḥ | TARVV-MK 473,22 tenaiva ātmanā bāhyo vāyurabhyantarīkriyamāṇo TARVV-MK 473,23niḥśvāsalakṣaṇo'pāna ityākhyāyate | etāvapyātmānugrāhiṇau jīvitahetutvāt | TARV-MK 5.19.37tanmūrtimattvaṃ pratighātādidarśanāt | TARVV-MK 473,24 tayoḥ prāṇāpānayoḥ teṣāṃ vāṅmanaḥprāṇāpānānāṃ TARVV-MK 473,25vāmūrtimattvamavagantavyam | kutaḥ ? pratighātādidarśanāt | pratibhayahetubhiraśaniśabdādibhirmanasaḥ TARVV-MK 473,26pratighāto dṛśyate, surādibhiścā'bhibhavaḥ | hastapuṭādibhirāsyasaṃvaraṇāt prāṇāpānayoḥ pratighāta TARVV-MK 473,27upalabhyate, śleṣmaṇā cābhibhavaḥ | nacā'mūrtasya mūrtimadbhirabhighātādayaḥ syuḥ | TARV-MK 5.19.38ata ātmāstitvasiddhiḥ prāṇāpānādikarmaṇaḥ tatkāryatvāt | TARVV-MK 473,28 ata ātmano'stitvaṃ TARVV-MK 473,29prāsidhat | kutaḥ ? prāṇāpānādikarmaṇaḥ tatkāryatvāt | yathā yantrapratimāceṣṭitaṃ prayokturastitvaṃ TARVV-MK 473,30gamayati tathā prāṇāpānādikarmāpi kriyāvantamātmānaṃ sādhayati, asati tasminnapravṛtteḥ | nāka- TARVV-MK 473,31smāt; niyamadarśanāt | na vijñānādikṛtam; teṣāmamūrtatve preraṇaśaktivirahāt | na rūpaskandha- TARVV-MK 474,01kṛtam; tasyācetanatvāt | sarveṣāṃ nirīhakatvātkarmābhāva iti cet; na; deśāntaraprāptyabhāva- TARVV-MK 474,02prasaṅgāt | vāyudhātuviśeṣāt deśāntare prādurbhāvaḥ kriyetyupacaryate na mukhyā kriyā'sti “bhūtiryaiṣāṃ TARVV-MK 474,03kriyā saiva” iti vacanāt iti cet; na; vāyudhātuviśeṣā'sāmarthyāt | vāyudhāturapi TARVV-MK 474,04niḥkriyaḥ sa kathamiva deśāntaraprādurbhūtihetuḥ syāt | kṣaṇikatvābhyupagamādanavasthitānāṃ karmā- TARVV-MK 474,05bhāvaḥ iti cet; na; asiddhatvāt, ayukteśca | TARV-MK 5.19.39prāṇyaṅgatvād dvandvaikavadbhāvaprasaṅga iti cet; na; aṅgāṅgidvandve tadabhāvāt | TARVV-MK 474,07syānmatam — śarīraṃ ca vāk ca manaśca prāṇaścā'pānaśca śarīravāṅmanaḥprāṇāpānā iti dvandve kṛte TARVV-MK 474,08ekavadbhāvaḥ prāpnoti | kutaḥ ? prāṇyaṅgatvāt iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? aṅgāṅgidvandve tadabhāvāt | TARVV-MK 474,09prāṇyaṅgānāmeva yo dvandvaḥ tasyaikavadbhāvaḥ uktaḥ | aṅgamavayava ekadeśa ityanarthāntaram | śarīramatrāṅgi TARVV-MK 474,10cāstītyekavadbhāvo na bhavati | athavā, vāgādīni nāṅgāni dantādivadanavasthitatvāt | athavā, TARVV-MK 474,11dvandvaikavadbhāvaḥ sarvaḥ samāhāraviṣayaḥ | samāhāraścaikaprāṇiviṣayāṇāṃ yuktaḥ | nānāprāṇisthāścaite TARVV-MK 474,12vivakṣitāḥ, tato nāstyekavadbhāvaḥ | TARV-MK 5.19.40pudgalaśabdo nirdiṣṭārthaḥ | TARVV-MK 474,13 pudgalaśabdasyārtho nirdiṣṭaḥ — puṃgilanāt pūraṇagalanādvā pudgala iti | TARV-MK 5.19.41upagrahaprakaraṇātkartari ṣaṣṭhī | TARVV-MK 474,14 upagrahaśabdaḥ prakṛtaḥ, sa ca bhāvasādhanaḥ tena karturanukta- TARVV-MK 474,15tvāt pudgalānāmiti kartari ṣaṣṭhī draṣṭavyā | tena śarīrādipariṇāmairātmanāṃ pudgalā upagrahītāra TARVV-MK 474,16ityuktaṃ bhavati | te cātmānaḥ sakriyāḥ karmamalīmasāḥ santaḥ śarīrādikṛtamupakāraṃ tadbandhapūrvakama- TARVV-MK 474,17nubhavantītyetaduktam | ekāntaniṣkriyatve atyantaśuddhatve ca śarīrādibhiḥ bandhābhāvāt tatkṛto- TARVV-MK 474,18pakārābhāvaḥ, tatkriyāhetutvābhāvaśceti saṃsārābhāvaḥ, tadabhāvāt kuto mokṣaḥ ? TARVV-MK 474,19yathā caitaccatuṣṭayaṃ gamanavyāharaṇacintanaprāṇanādibhāvena pariṇāmaviśeṣāhitamanugrāhakaṃ TARVV-MK 474,20paudgalikatvāt tathā'yamapi tatkṛta evopakāra iti pradarśayannāha — TA-MK 5.20 sukhaduḥkhajīvitamaraṇopagrahāśca || TARV-MK 5.20.1bāhyapratyayavaśāt sadvedyodayādātmanaḥ prasādaḥ sukham | TARVV-MK 474,22 yadātmasthaṃ sadvedyaṃ karma dravyādi- TARVV-MK 474,23bāhyapratyayavaśāt paripākamupayāti tadātmanaḥ prasādaḥ prītirūpaḥ sukhamityākhyāyate | TARV-MK 5.20.2tathā asadvedyodayāt ātmapariṇāmaḥ saṃkleśaprāyo duḥkham | TARVV-MK 474,24 tathā tena prakāreṇa bāhyapratya- TARVV-MK 474,25yavaśenetyarthaḥ, asadvedyodayādātmapariṇāmo yaḥ saṃkleśaprāyaḥ sa duḥkhamiti kathyate | TARV-MK 5.20.3bhavasthitinimittāyurdravyasaṃbandhino jīvasya prāṇāpānalakṣaṇakriyāviśeṣāvyuparamo jīvi- tam | TARVV-MK 474,27 bhavadhāraṇakāraṇamāyurākhyaṃ karma, tadudayāpāditāṃ bhavasthitimādadhānasya jīvasya pūrvoktasya TARVV-MK 474,28prāṇāpānalakṣaṇasya kriyāviśeṣāsyāvicchedo jīvitamiti pratyetavyam | TARV-MK 5.20.4taducchedo maraṇam | TARVV-MK 474,29 tasya jīvitasyocchedo jīvasya maraṇamityavaseyam | TARV-MK 5.20.5sukhagrahaṇamādau tadarthatvātparispandasya | TARVV-MK 474,30 sarveṣāṃ prāṇināṃ parispandaḥ sukhaprāptyarthaḥ, TARVV-MK 474,31tato'sya grahaṇamādau kriyate | TARV-MK 5.20.6tadanantaraṃ duḥkhavacanaṃ tatpratipakṣatvāt | TARVV-MK 475,01 sukhasya hi pratipakṣabhūtaṃ duḥkham, aprītihetu- TARVV-MK 475,02tvāt | tato'sya vacanaṃ tadanantaraṃ kriyate | TARV-MK 5.20.7jīvatastadubhayadarśanāt tadanantaraṃ jīvitagrahaṇam | TARVV-MK 475,03 yataḥ tadubhayaṃ sukhaduḥkhaṃ jīvano TARVV-MK 475,04bhavati, tataḥ tadanantaraṃ jīvitagrahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 5.20.8ante prāpyatvānmaraṇasyānte vacanam | TARVV-MK 475,05 āyuḥkṣayanimittaṃ maraṇamante prāṇibhiravāpyata iti TARVV-MK 475,06tadupādānamante kriyate | TARVV-MK 475,07sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca jīvitaṃ ca maraṇaṃ ca sukhaduḥkhajīvitamaraṇāni tānyevopagrahaḥ sukhaduḥkha- TARVV-MK 475,08jīvitamaraṇopagrahaḥ | keṣām ? pudgalānāmiti prakṛtamabhisaṃbadhyate | TARV-MK 5.20.9prakṛtatvādupagrahāvacanamiti cet; na; svopagrahapradarśanārthatvāt | TARVV-MK 475,09 syānmatam — prakṛtamupa- TARVV-MK 475,10grahavacanamasti tena śarīravāṅmanaḥprāṇāpānaiḥ sukhaduḥkhajīvitamaraṇaiśca pudgalā jīvān upagṛhṇanti TARVV-MK 475,11ityasminnarthe pratipādite punarupagrahavacanamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? svopagrahapradarśanārtha- TARVV-MK 475,12tvāt | yathā dharmādharmākāśāni pareṣāmevopagrahaṃ kurvanti na tathā pudgalāḥ, svopagrahaścaipāmastīti TARVV-MK 475,13pradarśanārthaṃ punarupagrahavacanaṃ kriyate | tadyathā — kaṃsādīnāṃ bhasmādīni jalādīnāṃ katakādīni ayaḥ- TARVV-MK 475,14prabhṛtīnāmudakādīni upakāraṃ kurvanti | TARV-MK 5.20.10maraṇamātmopagraho neti cet; na; nirviṇṇasya tatpriyatvāt | TARVV-MK 475,15 syādetat — maraṇamātmopa- TARVV-MK 475,16graho nopapadyate | kutaḥ ? aniṣṭatvāt | na hi kasyacit maraṇamīpsitamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 475,17nirviṇṇasya tatpriyatvāt | vyādhipīḍāśokādibhirjīvitānnivṛttādarasya nirviṇṇasya hi janasya TARVV-MK 475,18maraṇaṃ priyaṃ loke dṛśyate | TARV-MK 5.20.11prayojanapratipādanārthatvācca duḥkhavat | TARVV-MK 475,19 yathā duḥkhamaniṣṭamapi jīvānāṃ pudgalaiḥ prati- TARVV-MK 475,20pādyaṃ prayojanamiti gṛhyate tathā maraṇamapīti nāsti doṣaḥ | TARV-MK 5.20.12laghvarthamekasūtrīkaraṇamiti cet; na; āśaṅkānivṛttyarthatvāt | TARVV-MK 475,21 syānmatam — ‘śarīra- TARVV-MK 475,22vāṅmanaḥprāṇāpānāḥ sukhaduḥkhajīvitamaraṇopagrahāśca pudgalānām’ ityekameva sūtraṃ kartavyaṃ TARVV-MK 475,23laghvarthamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? āśaṅkānivṛttyarthatvāt | śarīravāṅmanaḥprāṇāpānā heta- TARVV-MK 475,24vaścatvāraḥ sukhaduḥkhajīvitamaraṇāni ca phalāni catvāri, teṣāṃ yāthāsaṃkhyamaniṣṭamāśaṅkyeta, TARVV-MK 475,25tannivṛttyarthaṃ nānāyogakaraṇam | uttarasūtre sukhādisaṃbandhanārthaṃ ca | TARV-MK 5.20.13tadanupapattirnityānityapakṣayorvikārāvasthānābhāvāt | TARVV-MK 475,26 teṣāṃ sukhādīnām anupapattiḥ | TARVV-MK 475,27kva ? nityapakṣe'nityapakṣe ca | kutaḥ ? vikārāvasthānābhāvāt | tadyathā — nityapakṣe tāvat ātmanāṃ TARVV-MK 475,28pūrvāparakālatulyatvāt pariṇāmāntarasaṃkrāntilakṣaṇasya vikārasyābhāvāt sukhādikakalpanamayuktam | TARVV-MK 475,29anityapakṣe cāvasthānābhāvāt sukhādisaṃbandho'nupapannaḥ | avasthitasya hi iṣṭāniṣṭaśabdasparśādi- TARVV-MK 475,30sannipāte sati sukhādiprabhavaḥ syāt | sa cākasmānna bhavati | kiṃ tarhi ? kuśalākuśalabhāvanā- TARVV-MK 475,31pūrvakaḥ | kuśalākuśalabhāvanā ca smṛtyabhisaṃbandhiceṣṭābhinirvṛttilakṣaṇā | smṛtyādayaścāna- TARVV-MK 475,32vasthitasya na saṃbhavantītyato nityānityātmakasyātmanaḥ sukhādinirūpaṇaṃ niravadyam | TARVV-MK 476,01āha — ajīvadravyacatuṣṭayasya yathā parānugrahaḥ sāntatikaḥ kimevamātmanāmapi, utānyo TARVV-MK 476,02vidhirastīti ? atrocyate — TA-MK 5.21 parasparopagraho jīvānām || TARV-MK 5.21.1karmavyatihāraviṣayaḥ parasparaśabdaḥ | TARVV-MK 476,04 karmavyatihāraḥ kriyāvyatihāra ityarthaḥ | tadviṣa- TARVV-MK 476,05yo'yaṃ parasparaśabdaḥ | parasparasyopagrahaḥ parasparopagrahaḥ | kaḥ punarasau ? TARV-MK 5.21.2svāmibhṛtyādibhāvena vṛttiḥ parasparopagrahaḥ | TARVV-MK 476,06 svāmī bhṛtya ācāryaḥ śiṣya ityeva- TARVV-MK 476,07mādibhāvena vṛttiḥ parasparopagraha ityucyate | svāmī tāvat vittatyāgādinā bhṛtyādīnāmupagrahe vartate, TARVV-MK 476,08bhṛtyāśca hitapratipādanena ahitapratiṣedhena ca | ācārya ubhayalokaphalapradopadeśadarśanena tadupadeśa- TARVV-MK 476,09vihitakriyānuṣṭhāpanena ca śiṣyāṇāmanugrahe vartate | śiṣyā api tadānukūlyavṛttyā | TARV-MK 5.21.3prakṛtatvādupagrahāvacanamiti cet; na; anantaracatuṣṭayapratinirdeśārthatvāt | TARVV-MK 476,10 syādetat — TARVV-MK 476,11prakṛtamupagrahavacanamasti tadabhisaṃbandhāt punarupagrahavacanamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ana- TARVV-MK 476,12ntaracatuṣṭayapratinirdeśārthatvāt | nā'pūrvaḥ kaścit parasparopagraho jīvānāmasti, anantarasūtre TARVV-MK 476,13nirdiṣṭaḥ sukhādicatuṣṭayopagraha eveti pradarśanārthaṃ punarupagrahavacanam | TARV-MK 5.21.4strīpuṃsarativadaniyamapradarśanārthaṃ ca | TARVV-MK 476,14 yathā strīpuṃsau yaugapadyena ratikriyāyāṃ parasparasyopa- TARVV-MK 476,15kurutaḥ na tathā sukhādyupagrahe niyama iti pradarśanārthaṃ ca punarupagrahavacanaṃ kriyate | jīvo hi TARVV-MK 476,16kaścit svasya sukhaṃ kurvan parasyaikasya sukhaṃ karoti kaścid dvayoḥ kaścidvahūnām | kaścid duḥkha- TARVV-MK 476,17mātmanaḥ kurvan parasyaikasya dvayoḥ bahūnāṃ vā duḥkhaṃ karoti | kadācid dvau bahavo vā''tmānaḥ sukhaṃ TARVV-MK 476,18duḥkhaṃ vā kurvantaḥ parasyaikasya dvayorbahūnāṃ vā sukhaṃ duḥkhaṃutpādayanti | evamitaratrāpi yojyam | TARVV-MK 476,19āha — yadi avaśyaṃ satopakāriṇā bhavitavyam, saṃśca kālo'bhimataḥ sa kimupakāraḥ iti ? TARVV-MK 476,20atrocyate — tasya khalu vakṣyamāṇasvatattvasyā'mūrteḥ — TA-MK 5.22 vartanāpariṇāmakriyāḥ paratvāparatve ca kālasya || TARVV-MK 476,22athavā, yathā dharmādīnāmastitvasyā''virbhāvaka upakāra ukto gatyādiḥ, tathā kālasyāpi TARVV-MK 476,23pratiniyata upakāro'stitvasaṃsūcako'sti, uta nāsti ? astyupakāraḥ | yadyevaṃ sa ucyatāmiti ? TARVV-MK 476,24ata āha — vartanādīni | TARV-MK 5.22.1karaṇādhikaraṇayorvarttaneti cet; yuṭi sati ṅīprasaṅgaḥ | TARVV-MK 476,25 syādetat — vartate'nayā asyāṃ TARVV-MK 476,26veti vigṛhya vartanāśabdo niṣpādyata iti | evaṃ sati paratvādyuṭi sati ṭittvāt ṅī prāpnoti kathaṃ TARVV-MK 476,27tarhi siddhiḥ ? TARV-MK 5.22.2ṇijantādyuci vartanā | TARVV-MK 476,28 strīliṅge karmaṇi bhāve vā ṇijantādyuci sati vartaneti bhavati | TARVV-MK 476,29vartyate vartanamātraṃ vā vartaneti | TARV-MK 5.22.3anudāttettvāttācchīliko vā | TARVV-MK 477,01 athavā, vṛttirayamanudāttet, tatastācchīliko yuc TARVV-MK 477,02vartanaśīlā vartaneti | kā punarvartanā ? TARV-MK 5.22.4pratidravyaparyāyamantarnītaikasamayā svasattānubhūtirvartanā | TARVV-MK 477,03 dravyasya paryāyo dravyaparyāyaḥ, TARVV-MK 477,04dravyaparyāyaṃ dravyaparyāyaṃ prati pratidravyaparyāyam, antarnīta ekaḥ samayo'nayā sā antarnītaikasamayā, TARVV-MK 477,05kā punarasau ? svasattānubhūtiḥ, utpādavyayadhrauvyaikyavṛttiḥ sattā, na tato'nyā kācidasti | TARVV-MK 477,06svā sattā svasattā, pratiniyatā asādhāraṇītyarthaḥ, buddhyabhidhānānupravṛttiliṅgenānumīyamānā TARVV-MK 477,07sādṛśyopacārādekāpi satī jīvājīvatadbhedaprabhedaiḥ saṃbandhamāpadyamānā viśiṣṭaśaktibhireva saṃba- TARVV-MK 477,08dhyate | tasyā anubhūtiḥ svasattānubhūtirvatanetyucyate | ekasminnavibhāgini samaye dharmādīni TARVV-MK 477,09dravyāṇi ṣaḍapi svaparyāyairādimadanādimadbhirutpādavyayadhrauvyavikalpairvartanta iti kṛtvā tadviṣayā TARVV-MK 477,10vartanā | TARV-MK 5.22.5sā ānumānikī vyāvahārikadarśanāt pākavat | TARVV-MK 477,11 yathā vyāvahārikasya pākasya taṇḍu- TARVV-MK 477,12lavikledanalakṣaṇasyaudanapariṇāmasya darśanādanumīyate — asti prathamasamayādārabhya sūkṣmapākābhi- TARVV-MK 477,13nirvṛttiḥ pratisamayamiti | yadi hi prathamasamaye agnyudakasannidhāne kaścit pākaviśeṣo na syāt, TARVV-MK 477,14evaṃ dvitīye tṛtīye ca na syāditi pākābhāva eva syāt | tathā sarveṣāmapi dravyāṇāṃ svaparyāyā- TARVV-MK 477,15bhinirvṛttau pratisamayaṃ duradhigamā niṣpattirabhyupagantavyā | TARV-MK 5.22.6tallakṣaṇaḥ kālaḥ | TARVV-MK 477,16 sā vartanā lakṣaṇaṃ yasya sa kāla ityavaseyaḥ | samayādīnāṃ kriyā- TARVV-MK 477,17viśeṣāṇāṃ samayādinirvṛttyānāṃ ca paryāyāṇāṃ pākādīnāṃ svātmasadbhāvānubhavanena svata eva varta- TARVV-MK 477,18mānānāṃ nirvṛtterbahiraṅgo hetuḥ samayaḥ | pāka ityevamādisvasaṃjñārūḍhisadbhāve kāla ityayaṃ vyava- TARVV-MK 477,19hāro'kasmānna bhavatīti tadvyavahārahetunā anyena bhavitavyamityanumeyaḥ | TARV-MK 5.22.7ādityagateriti cet; na; tadgatāvapi tatsadbhāvāt | TARVV-MK 477,20 syādetat — ādityagatinimittā TARVV-MK 477,21dravyāṇāṃ vartaneti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tadgatāvapi tatsadbhāvāt | saviturapi vrajyāyāṃ bhūtādi- TARVV-MK 477,22vyavahāraviṣayabhūtāyāṃ kriyetyevaṃ rūḍhāyāṃ vartanādarśanāt taddhetunā anyena kālena bhavitavyam | TARV-MK 5.22.8ākāśapradeśanimitteti cet; na; tāṃ pratyadhikaraṇabhāvādbhājanavat | TARVV-MK 477,23 syādetat — TARVV-MK 477,24ākāśapradeśanimittā vartanā nānyastaddhetuḥ kālo'stīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tāṃ pratyadhikaraṇa- TARVV-MK 477,25bhāvāt bhājanavat | yathā bhājanaṃ taṇḍulānāmadhikaraṇaṃ na tu tadeva pacati, tejaso hi sa vyāpāraḥ, TARVV-MK 477,26tathā ākāśamapyādityagatyādivartanāyāmadhikaraṇaṃ na tu tadeva nirvartayati | kālasya hi sa vyāpāraḥ | TARV-MK 5.22.9sattāta iti cet; na; tasyā apyanugrahāt | TARVV-MK 477,27 syānmatam — sattā nāma sarvapadārthānāṃ TARVV-MK 477,28sādhāraṇyasti taddhetukā vartaneti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tasyā apyanugrahāt | kālānugṛhītavartanā TARVV-MK 477,29hi satteti tato'pyanyena kālena bhavinavyam | TARV-MK 5.22.10dravyasya svajātyaparityāgana prayogavisrasālakṣaṇo vikāraḥ pariṇāmaḥ | TARVV-MK 477,30 dravyasya TARVV-MK 477,31cetanasyetarasya vā dravyārthikanayasya avivakṣāto nyagbhūtāṃ svāṃ dravyajātimajahataḥ paryāyārthika- TARVV-MK 477,32nayārpaṇāt prādhānyaṃ vibhratā kenacit paryāyeṇa prādurbhāvaḥ pūrvaparyāyanivṛttipūrvako vikāraḥ prayoga- TARVV-MK 477,33visrasālakṣaṇaḥ pariṇāma iti pratipattavyaḥ | tatra prayogaḥ pudgalavikāraḥ, tadanapekṣā vikriyā visrasā | TARVV-MK 477,34tatra pariṇāmo dvividhaḥ — anādirādimāṃśca | anādirlokasaṃsthānamandarākārādiḥ | ādimān prayo- TARVV-MK 478,01gajo vaisrasikaśca | tatra cetanasya dravyasyaupaśamikādirbhāvaḥ karmopaśamādyapekṣo'pauruṣeyatvāt TARVV-MK 478,02vaisrasika ityucyate | jñānaśīlabhāvanādilakṣaṇaḥ ācāryādipuruṣaprayoganimittatvāt prayogajaḥ | TARVV-MK 478,03acetanasya ca mṛdādeḥ ghaṭasaṃsthānādipariṇāmaḥ kulālādipuruṣaprayoganimittatvāt prayogajaḥ | TARVV-MK 478,04indradhanurādinānāpariṇāmo vaisrasikaḥ | tathā dharmāderapi pariṇāmo yojyaḥ | TARV-MK 5.22.11pariṇāmābhāvaḥ sattvāsattvayordoṣopapatteriti cet; na; pakṣāntaratvāt | TARVV-MK 478,05 syānmatam — TARVV-MK 478,06nāsti pariṇāmaḥ | kutaḥ ? sattvāsattvayoḥ doṣopapatteḥ | bījamaṅkure syādvā, na vā ? yadi sadaṅkure TARVV-MK 478,07bījam; aṅkurābhāvo bījavat | athāsat; na bījamaṅkuratvena pariṇatam, aṅkure tatsvabhāvābhā- TARVV-MK 478,08vāt | ataḥ pariṇāmābhāvaḥ iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? pakṣāntaratvāt | yathā satpakṣadoṣo nā'satpakṣaṃ TARVV-MK 478,09spṛśati pakṣāntaratvāt, asatpakṣadoṣo'pi satpakṣaṃ tata eva | tathā sadasadekāntapakṣadoṣāvapyane- TARVV-MK 478,10kāntapakṣaṃ na spṛśataḥ pakṣāntaratvādeva, itarathā hi pakṣasaṅkaraprasaṅgaḥ | ubhayadoṣaprasaṅga iti cet; TARVV-MK 478,11na; jātyantaratvānnarasiṃharūpavat | śālibījādidravyārthādeśāt aṅkure syādvījamasti | yadyanvayo- TARVV-MK 478,12cchedaḥ syāt; phalaviśeṣābhāvaḥ prasajyeta | śālibījādiparyāyārthādeśāt syādaṅkure nāsti TARVV-MK 478,13bījam | yadyavipariṇāmaḥ syāt; anyathāvṛttidarśanamayuktaṃ syāt | TARV-MK 5.22.12pratiṣedhābhāvācca | TARVV-MK 478,14 idamasi tvaṃ praṣṭavyaḥ ? pariṇāmaḥ sanvā pratiṣidhyeta, asanveti ? TARVV-MK 478,15ubhayathā ca pratiṣedhābhāvaḥ ? yadi san; sattvādeva na pratiṣidhyeta | atha sannapi pratiṣidhyeta; nanu TARVV-MK 478,16pariṇāmapratiṣedho'pi sattvāt pratiṣidhyata iti pratiṣedhābhāvaḥ | tadabhāvādapratiṣiddhaḥ pariṇāmaḥ | TARVV-MK 478,17atha pratiṣedhaḥ sattvādapratiṣiddhaḥ; nanu pariṇāmo'pi sattvāt apratiṣiddhaḥ | athā'san pariṇāmaḥ; TARVV-MK 478,18asattvādeva kharaviṣāṇavat na pratiṣidhyate iti pratiṣedhābhāvaḥ | athavā, yasya pariṇāmo nāsti sa TARVV-MK 478,19vaktṛtvenāpariṇataḥ vācyasyāpyarthasyābhidheyatvenāpariṇāmaḥ abhidhānasya ca vācakatvenāpariṇāma TARVV-MK 478,20iti vaktṛvācyavacanānāmabhāvāt pratiṣedhābhāvaḥ, tadabhāvādapratiṣiddhaḥ pariṇāmaḥ sthitaḥ | TARV-MK 5.22.13anyānanyatvadoṣāditi cet; na; uktatvāt | TARVV-MK 478,21 syānmatam — nāsti pariṇāmaḥ | kutaḥ ? TARVV-MK 478,22anyānanyatvayordoṣāt | bījādaṅkuro'nyo vā syāt, ananyo vā ? yadi anyo bījādaṅkuraḥ; na tarhi TARVV-MK 478,23bījapariṇāmo'ṅkuraḥ | athānanyo bījādaṅkuraḥ; na tarhi aṅkuro'sti bījādananyatvāt | uktaṃ ca- TARVV-MK 478,24“syāccedvījaṃ pariṇataṃ nānyo bījācca so'ṅkuraḥ | TARVV-MK 478,25tacca naivaṃ yadi hyanyo na tattaccenna so'ṅkuraḥ || ” TARVV-MK 478,26tanna; kiṃ kāraṇam ? uktatvāt | uktametat — pakṣāntaratvāt doṣābhāva iti | syādbījādaṅku- TARVV-MK 478,27ro'nyaḥ syādananyaḥ | yasmāt prāgaṅkurotpādāt bīje'ṅkuraparyāyo nāsīt paścācca jātaḥ tasmāt TARVV-MK 478,28bījādaṅkuraḥ paryāyārthādeśāt syādanyaḥ | yasmācca śālibījajātiviśiṣṭo'nyo'ṅkuro'san, TARVV-MK 478,29tasmācchālibījajātyātmakadravyārthādeśāt bījādaṅkuraḥ syādananyaḥ | TARV-MK 5.22.14vyavasthitāvyavasthitadoṣāditi cet; na; anekāntāt | TARVV-MK 478,30 syānmatam — bīje'ṅkuratvena pariṇate TARVV-MK 478,31aṅkure bījaṃ vyavasthitaṃ vā syāt, avyavasthitaṃ vā ? yadi vyavasthitam; bījasya vyavasthānāt viro- TARVV-MK 478,32dhāt aṅkurābhāvaḥ | athāvyavasthitam; na tarhi bījamaṅkuratvena pariṇatam | tasmādubhayatra doṣānnāsti TARVV-MK 479,01pariṇāma iti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? anekāntāt | yathā manuṣyāyurnāmakarmodayādaṅgopāṅgaparyāyānā- TARVV-MK 479,02skandan niṣṭaptāyaḥpiṇḍavat aṅgulyupāṅgapariṇāmāt aṅgulirātmā, ato vīryāntarāyakṣayopaśamā- TARVV-MK 479,03pekṣo'ṅgulyātmā saṃkocanaprasāraṇaparyāyāvāskadan anādipāriṇāmikacaitanyadravyārthādeśāt syāt TARVV-MK 479,04san, paudgalikaparivṛttāvasthitāguṅlyupāṅgaparyāyārthādeśācca syāt san, ata eva syādananyaḥ syāda- TARVV-MK 479,05vasthitaḥ | saṃkocanaprasāraṇaparyāyārthādeśāt syādasan ata eva syādanyaḥ syādanavasthitaḥ | tathai- TARVV-MK 479,06kendriyavanaspatināmāyurudayāviṣkṛtaḥ ātmaiva bījaparyāyamāskandan niṣṭaptāyaḥpiṇḍavat bījapari- TARVV-MK 479,07ṇāmāt bījavyapadeśabhāk | ataḥ kim ? anādipāriṇāmikacaitanyadravyārthādeśāt syāt san, TARVV-MK 479,08paudgalikaśālijātyekendriyarūparasaśabdasparśaparyāyārthādeśācca syāt san, ata eva syādananyaḥ TARVV-MK 479,09syādavasthitaḥ | paudgalikaśālibījaparyāyārthādeśāt syādasan, ata eva syādanyaḥ syādana- TARVV-MK 479,10vasthitaḥ | ityevamanekāntāśrayaṇādekāntapakṣadoṣanuṣaṅgābhāvaḥ | TARV-MK 5.22.15vṛddhyabhāvaprasaṅga iti cet; na; anyahetutvāt | TARVV-MK 479,11 syādetat — nāsti pariṇāmaḥ | kutaḥ ? TARVV-MK 479,12vṛddhyabhāvaprasaṅgāt | yadi bījamaṅkuratvena pariṇameta; bījamātra evāṅkuraḥ syāt payaḥpariṇāmadadhivat, TARVV-MK 479,13tato vṛddhyabhāvaḥ | uktaṃ ca — TARVV-MK 479,14“kiñcānyadyadi tadbījaṃ gacchedaṅkuratāmiha | TARVV-MK 479,15vivṛddhiraṅkurasya syāt kathaṃ bījādapuṣkalāt || ” TARVV-MK 479,16bhaumaudakarasasaṃbandhādvṛddhiriti cet; na; bījapariṇāmābhāvaprasaṅgāt | uktaṃ ca — TARVV-MK 479,17“atheṣṭaṃ tai rasaibhaimairaudakaiśca vivardhate | TARVV-MK 479,18nanvevaṃ sati bījasya pariṇāmo na yujyate || ”TARVV-MK 479,19bhaumaudakarasadravyāntarasaṃcayāt vṛddhiriti cet; na; dravyāntarasaṃyoge'pi vṛddhyabhāvāt | TARVV-MK 479,20yadi bhaumaudakarasadravyāntarāṇi saṃyogavṛddhyā vartante; nanu vṛddhyabhāvaḥ jatusaṃyoge kāṣṭhabṛddhya- TARVV-MK 479,21bhāvavat | uktaṃ ca — TARVV-MK 479,22“āliptaṃ jatunā kāṣṭhaṃ yathā sthūlatvamṛcchati | TARVV-MK 479,23nanu kāṣṭhaṃ tathaivāste jatu cātra vivardhate || TARVV-MK 479,24tathaiva yadi tadbījamāste yenātmanā sthitam | TARVV-MK 479,25rasāśca vṛddhiṃ kurvanti bījaṃ tatra karoti kim || ” iti;TARVV-MK 479,26tanna; kiṃ kāraṇam ? anyahetutvāt | ‘bījamātraḥ aṅkuro bhavet’ iti bruvatā tvayaivābhyupagataḥ TARVV-MK 479,27pariṇāmaḥ | yastu bhavatā doṣa upanyastaḥ vṛddhyabhāvaprasaṅga iti; nāsau yuktaḥ; kutaḥ ? anyahetutvāt | TARVV-MK 479,28yathā manuṣyāyurnāmodayābhyāṃ jāto bālaḥ bāhyasāvitrakiraṇādisaṃbandhāpekṣastanyanavanītādyāhāramanu- TARVV-MK 479,29bhavan abhyantaravīryāntarāyakṣayopaśamāvirbhāvitāhārajaraṇasāmarthyakāyāgnibalopetaḥ upayuktāhāra- TARVV-MK 479,30rasādipariṇāmānnirmāṇanāmakarmodayāpekṣo vardhate, tathā vanaspativiśeṣāyurnāmodayāpekṣo bījādhiṣṭhāno TARVV-MK 479,31jīvo'ṅkuro jātaḥ bhaumaudakarasāhāraṃ taptāyaḥ piṇḍavat ātmasātkurvan bāhyasāvitrakiraṇasaṃtāpā- TARVV-MK 479,32bhyantaravīryāntarāyakṣayopaśamāvirbhāvitāṅkurakāyāgnibalāt bhaumaudakarasān jarayan svānurūpanirmā- TARVV-MK 479,33ṇakarmodayāpekṣo vardhate | ayaṃ tu vṛddhyabhāvadoṣa ekāntavādināmeva bhavati | nityatvaikānte tāvadvi- TARVV-MK 479,34pariṇāmābhāvāt vṛddhyabhāvaḥ | kṣaṇikaikāntavāde'pi pratītyasamutpādābhyupagamāt tāvato'dhigame TARVV-MK 480,01tāvata evopagamād vṛddhyabhāvaḥ | kiñca sarveṣāṃ kṣaṇikatvāt aṅkurasya tatkāraṇābhimatānāṃ ca TARVV-MK 480,02bhaumaudakarasādīnāṃ yugapadvā vināśaḥ syāt, paurvāparyeṇa vā ? yadi yugapat; nāsti tatkṛtā vṛddhiḥ | TARVV-MK 480,03na hi vṛddhihetavo vinaśyanto'nyasya vinaśyato'rthasya vṛddhiṃ kurvanto dṛṣṭāḥ | atha paurvāparyeṇa; vinaṣṭa- TARVV-MK 480,04syāṅkurasya bhaumādayaḥ kiṃ kurvanti, vinaṣṭā vā kiṃ kuryuḥ ? anekāntavādināṃ tu aṅkuro bhaumādayaśca TARVV-MK 480,05dravyārthādeśāt syānnityāḥ paryāyārthādeśācca syātkṣaṇikā iti vṛddhyupapattiḥ | TARV-MK 5.22.16kṣaṇikatve prabandhabhedābhyupagamāt vṛddhiriti cet; na; tadabhāvāt | TARVV-MK 480,06 syānmatam — bhāvānāṃ TARVV-MK 480,07kṣaṇikatve'pi vṛddhiryujyate | kutaḥ ? prabandhabhedābhyupagamāt | trividho hi prabandhaḥ — sabhāgarūpaḥ, kramā- TARVV-MK 480,08pekṣaḥ, aniyataśceti | tatra pradīpāt pradīpa ekaḥ prabadhyate srotasaḥ srota eveti, sādṛśyāt TARVV-MK 480,09sabhāgarūpaḥ prabandhaḥ | sa santatipariṇāmakramopalambhāt bālakumārabījāṅkurādyavicchedaḥ kramā- TARVV-MK 480,10pekṣaḥ | kṛkalāsānekavarṇaprabandhāniyamo meghendradhanurādiṣvaniyataḥ | tato'sti vṛddhiriti; tanna; kiṃ TARVV-MK 480,11kāraṇam ? tadabhāvāt | idamiha saṃpradhāryam — satorvā prabandhaḥ syāt, sadasatoḥ, asatorvā ? na tāva- TARVV-MK 480,12dasatoḥ prabandhaḥ vandhyāsutākāśakusumayoḥ | nāpi sadasatoḥ kharakharaviṣāṇayoḥ | pariśeṣāt satoreva | TARVV-MK 480,13kṣaṇikavāde tu pūrvottaraskandhayornaikasmin kṣaṇe'stitvamiti prabandhābhāvaḥ | astitve ca kṣaṇika- TARVV-MK 480,14pratijñāhāniḥ | āha — kṣaṇikatve'pi tulāntanāmonnāmavat yugapadutpādavināśabhāvāt arthaprabandha TARVV-MK 480,15ityasti vṛddhiriti; ucyate — yadi yugapadutpādavināśayoḥ vṛttiḥ; kāryakāraṇabhāvābhāvaḥ TARVV-MK 480,16savyetaragoviṣāṇavat | TARV-MK 5.22.17dhrauvyaikānte pariṇāmābhāvo'nekadoṣaprasaṅgāt | TARVV-MK 480,17 dhrauvyaikānte ya uktaḥ pariṇāmaḥ TARVV-MK 480,18“vyavasthitasya dravyasya dharmāntaranivṛttau dharmāntaropajanane ca pariṇāmaḥ | ” avasthitasya TARVV-MK 480,19hi dhrauvyādilakṣaṇasya dravyasya kṣīradharmamātranivṛttau dadhidharmamātrotpattau pariṇāma iti; sa TARVV-MK 480,20nopapadyate; kutaḥ ? anekadoṣaprasaṅgāt | na hi tasyadravyamavasthitamasti yasya pariṇāmo TARVV-MK 480,21bhavet | athāsti samudāyavyatiriktaṃ dravyam; nanu guṇasamudāyamātradravyapratijñāhāniḥ | kiñca, TARV-MK 5.22.18ubhayadoṣaprasaṅgāt | TARVV-MK 480,22 idamiha mīmāṃsyam — yannivartate yaccotpadyate yacca vyavatiṣṭhate tadetat- TARVV-MK 480,23tritayaṃ guṇasamudāyamātraṃ vā syāt, tato'nyadveti ? yadi guṇasamudāyamātram; nanu sa evāsau prāka TARVV-MK 480,24paścācca guṇasamudāyaḥ ko'tra kasya vā pariṇāmaḥ ? anyena nāma nivṛttena anyenāvasthitenā'nyena- TARVV-MK 480,25cotpannena bhavitavyamiti nyāyyam | athānyaditi gṛhyate; evamapi guṇasamudāyamātradravyapratijñā- TARVV-MK 480,26hātiḥ | kiñca, dhrauvyaikāntavirodhaḥ, ekaśceddharmo nivartate ekaścedutpadyate anityatāprāpteriti | TARVV-MK 480,27kiñca, samudāyaḥ guṇebhyo'nyo vā syāt, ananyo vā ? yadyananyaḥ; guṇā eveti samudāyakalpa- TARVV-MK 480,28nāvyāghātaḥ, tadabhāvācca tadavinābhāvināṃ guṇānāmapyabhāvaḥ | athānyaḥ samudāyaḥ; punaratra TARVV-MK 480,29pratikṣāvirodhaḥ parasparāvinābhāvinoḥ svarūpaśūnyatvaṃ ca syāt, kutaḥ pariṇāmakalpanā ? TARVV-MK 480,30yaccoktam — pūrvabhāvasyānyabhāvāptiḥ pariṇāma iti; tadayuktam; kasmāt ? ubhayadoṣaprasaṅgāt | TARVV-MK 480,31śabdādīnāṃ sukhādisamanvayabhāvānupapattiḥ śabdādibhāvanivṛttirveti | yadi pūrvabhāvasya anyabhāvā- TARVV-MK 480,32pattiḥ pariṇāmaḥ; sukhaduḥkhamohānāṃ śabdādibhāvāpatteḥ śabdādiṣu sukhādisamanvayabhāvānupa- TARVV-MK 480,33pattiḥ | kiṃ kāraṇam ? pūrvabhāvasyānyabhāvāpattiḥ pariṇāmaḥ iti pratijñānāt | atha pūrvabhāvasya TARVV-MK 481,01nānyabhāvāpattiḥ sukhādisamanvayāt; kathaṃ tarhi pūrvabhāvasyānyabhāvāpattiḥ pariṇāmaḥ ? tathaiva sukhā- TARVV-MK 481,02dyavasthānāt śabdādibhāvānupapattiḥ prasajati, sā cāniṣṭā, tasmānna pūrvabhāvasyānyabhāvāpattiḥ TARVV-MK 481,03pariṇāmaḥ | TARVV-MK 481,04kiñca, abhāvasyāpariṇāmāt | yadyenātmanā nāsti na tasya tadbhāvāpattiḥ vidyate | yathā TARVV-MK 481,05abhāvasya bhāvātmanā'bhāvānna tadbhāvāpattiḥ, evaṃ guṇānāṃ sthūlatvena abhāvāt tadbhāvāpattira- TARVV-MK 481,06yuktā | athāsti tadbhāvaḥ; tataḥ pariṇāmānupapattiḥ tadbhāvāt | yenātmanā yadvidyate tasya na punasta- TARVV-MK 481,07dbhāvāpattiḥ | nahyabhāva abhāvātmakatvāt punarabhāvo bhavati | evamekānte kāraṇasyobhayathā pari- TARVV-MK 481,08ṇāmānupapatteḥ anekānta āśrayaṇīyaḥ — paryāyārthādeśāt syādanyabhāvāpattiḥ, dravyārthādeśāt syānnā- TARVV-MK 481,09nyabhāvāpattiḥ pariṇāma iti | tathā dravyarthādeśāt syādavasthitasya dravyasya pariṇāmaḥ, paryāyārthā- TARVV-MK 481,10deśāt syādanavasthitasyeti | atha kā kriyeti ? atrocyate — TARV-MK 5.22.19kriyā parispandātmikā dvividhā | TARVV-MK 481,11 dravyasya dvitayanimittavaśāt utpadyamānā parispandā- TARVV-MK 481,12tmikā kriyetyavasīyate | sā dvividhā pūrvavat prayogavisrasānimittā | prāyogikī śakaṭādīnām | TARVV-MK 481,13visrasānimittā meghādīnām | TARV-MK 5.22.20sthitigrahaṇamiti cet; na; pariṇāmāvarodhāt | TARVV-MK 481,14 syādetat — yadi parispandātmikā kriyā TARVV-MK 481,15ityucyate sthitergrahaṇaṃ prāpnoti | gatinivṛttirhi sthitiriti; tanna; kiṃ kāraṇam ? pariṇāmāvaro- TARVV-MK 481,16dhāt | sthitirhi pariṇāme'ntarbhavati | TARV-MK 5.22.21pariṇāmagrahaṇamevāstu iti cet; na; bhāvadvaividhyakhyāpanārthatvāt | TARVV-MK 481,17 syānmatam — yathā TARVV-MK 481,18sthitiḥ pariṇāme'ntarbhavati tathā kriyāpi tatraivāvarudhyate iti pariṇāmagrahaṇamevaikamastu iti; tanna; TARVV-MK 481,19kiṃ kāraṇam ? bhāvadvaividhyakhyāpanārthatvāt | dravyasya hi bhāvo dvividhaḥ — parispandātmakaḥ, apari- TARVV-MK 481,20spandātmakaśca | tatra parispandātmakaḥ kriyetyākhyāyate, itaraḥ pariṇāmaḥ, ityetat khyāpanārthaṃ pṛthaga- TARVV-MK 481,21grahaṇam | TARV-MK 5.22.22kṣetrapraśaṃsākālanimittāt paratvāparatvānavadhāraṇamiti cet; na; kālopakāraprakaraṇāt | TARVV-MK 481,23 syānmatam — kṣetrapraśaṃsākālanimitte paratvāparatve | tatra kṣetranimitte tāvadākāśapradeśālpabahu- TARVV-MK 481,24tvāpekṣe | ekasyāṃ diśi bahūnākāśapradeśānatītya sthitaḥ paraḥ, tataḥ alpānadītya sthito'paraḥ | TARVV-MK 481,25praśaṃsākṛte ahiṃsādipraśastaguṇayogāt paro dharmaḥ, tadviparīto'dharmo'paraḥ iti | kālahetuke śatavarṣaḥ TARVV-MK 481,26paraḥ, ṣoḍaśavarṣo'para iti | ato'rthabhedāt paratvāparatvayoranavadhāraṇamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 481,27kālopakāraprakaraṇāt kālakṛte'tra paratvāparatve gṛhyete, dūrāsannadeśāvasthāyinoḥ kumārasthavirayoḥ, TARVV-MK 481,28tapasvicāṇḍālayoḥ sannikṛṣṭadeśe cāṇḍāle para iti vyavahāro dṛśyate, viprakṛṣṭe ca tapasvini TARVV-MK 481,29apara iti | te ete paratvāparatve kālakṛte iha gṛhyete | TARV-MK 5.22.23vartanādyupakāraliṅgaḥ kālaḥ | TARVV-MK 481,30 uktā vartanādayaḥ upakārā yasyā'rthasya liṅgaṃ sa TARVV-MK 481,31kāla ityanumīyate | tathā coktam — “yena mūrtānāmupacayāścāpacayāśca lakṣyante sa kālaḥ” TARVV-MK 481,32iti | TARV-MK 5.22.24vartanāgrahaṇamevāstviti cet; na; kāladvaividhyapradarśanārthatvāt prapañcasya | TARVV-MK 481,33 syānmatam — TARVV-MK 481,34vartanāgrahaṇamevāstu kālāstitvakhyāpanaṃ tadvikalpatvāt pariṇāmādīnāmiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 482,01kāladvaividhyapradarśanārthatvāt prapañcasya | dvividhaḥ kālaḥ — paramārthakālaḥ vyavahārarūpaśceti | tatra TARVV-MK 482,02paramārthakālaḥ vartanāliṅgaḥ gatyādīnāṃ dharmādivat vartanāyā upakārakaḥ | sa kiṃsvarūpa iti cet ? TARVV-MK 482,03ucyate — yāvanto lokākāśe pradeśāstāvantaḥ kālāṇavaḥ parasparaṃ pratyabandhāḥ ekaikasminnākāśapradeśe TARVV-MK 482,04ekaikavṛttyā lokavyāpinaḥ mukhyopacārapradeśakalpanā'bhāvānniravayavāḥ | mukhyapradeśakalpanā hi TARVV-MK 482,05dharmādharmajīvākāśeṣu pudgaleṣu ca dvyaṇukādiṣu skandheṣu | paramāṇuṣūpacārapradeśakalpanā, pracayaśakti- TARVV-MK 482,06yogāt | ubhayathā ca kālāṇūnāṃ pradeśakalpanā'bhāvāt, dharmāstikāyādivat kāyatvābhāvaḥ | TARVV-MK 482,07ata eva vināśahetutvābhāvāt nityāḥ | parapratyayotpādavināśasadbhāvādanityāḥ | sūcīsūtramārgā- TARVV-MK 482,08kāśacchidravat paricchinnamūrtitve'pi rūpādiyogābhāvāt amūrtāḥ | niṣkriyāśca pradeśāntara- TARVV-MK 482,09saṃkramābhāvāt | vyavahārakālaḥ pariṇāmādilakṣaṇaḥ | kālavartanayā labdhakālavyapadeśaḥ, kutaścita TARVV-MK 482,10paricchinnaḥ aparicchinnasya paricchedahetuḥ | TARV-MK 5.22.25kālabaividhyasiddhiḥ parasparāpekṣatvāt | TARVV-MK 482,11 bhūto vartamāno bhaviṣyanniti trividhaḥ kālaḥ TARVV-MK 482,12siddhaḥ | kutaḥ ? parasparāpekṣatvāt | yathā vṛkṣapaṅktimanusarato devadattasya ekaikataruṃ prati prāptaḥ prāpnuvana TARVV-MK 482,13prāpsyan vyapadeśastathā tān kālāṇūnanusaratāṃ dravyāṇāṃ krameṇa vartanāparyāyamanubhavatāṃ bhūtavarta- TARVV-MK 482,14mānabhaviṣyadvyavahārasadbhāvaḥ | tatra paramārthakāle bhūtādivyavahāro gauṇaḥ, vyavahārakāle mukhyaḥ | TARVV-MK 482,15parasparāpekṣaścāsau — yaddravyaṃ kriyāpariṇataṃ kālaparamāṇuṃ prāpnoti taddravyaṃ tena kālena vartamāna- TARVV-MK 482,16samayasthitisaṃbandhavartanayā vartamānaḥ kālaḥ, kālāṇurapi vartayaṃstaddravyamanatikrāntasaṃbandha- TARVV-MK 482,17vartanāttadākhyo bhavati | tadeva kālavaśāt anubhūtavartanāsaṃbandhaṃ bhūtam, kālāṇurapi bhūtaḥ | tadeva TARVV-MK 482,18vartsyatsthitisaṃbandhavartanāpekṣaṃ bhaviṣyaditi vyapadiśyate, kālāṇuśca bhaviṣyanniti | evaṃ TARVV-MK 482,19savituranusamayagatipracayāpekṣayā āvalikocchvāsaprāṇastokalavanālikāmuhūrtā'horātrapakṣamāsartva- TARVV-MK 482,20yanādisavitṛgatiparivartanakālavartanayā vyavahārakālo manuṣyakṣetre saṃbhavati ityucyate, tatra jyo- TARVV-MK 482,21tiṣāṃ gatipariṇāmāt, na bahiḥ nivṛttagativyāpāratvāt jyotiṣām | manuṣyakṣetrasamutthena jyoti- TARVV-MK 482,22rgatisamayāvalikādinā paricchinnena kriyākalāpena kālavartanayā kālākhyena ūrdhvamadhastiryak TARVV-MK 482,23ca prāṇināṃ saṃkhyeyā'saṃkhyeyā'nantānantakālagaṇanāprabhedena karmabhavakāyasthitiparicchedaḥ sarvatra TARVV-MK 482,24jaghanyamadhyamotkṛṣṭāvasthaḥ kriyate | TARV-MK 5.22.26kriyāmātrameva kālastadvyatirekeṇānupalabdhiriti cet; na; tadbhāve kālābhidhānalopa- prasaṅgāt | TARVV-MK 482,26 syānmatam — kriyāmātrameva kālaḥ | kutaḥ ? tadvyatirekeṇānupalabdheḥ | sarvo'yaṃ TARVV-MK 482,27kālavyavahāraḥ kriyākṛtaḥ | kriyā hi kriyāntaraparicchinnā anyakriyāparicchede vartamānā TARVV-MK 482,28kālākhyā bhavati | yo'pi samayo nāma bhavadbhirucyate sa paramāṇuparivartanakriyāsamaya eva kāla- TARVV-MK 482,29sāmānādhikaraṇyāt | na samayaparimāṇaparicchedako'nyaḥ tataḥ sūkṣmataraḥ kaścidasti kālaḥ | tatsa- TARVV-MK 482,30mayakriyākalāpa āvalikā, tatpracaya ucchvāsa ityādi samayakriyākalāpaparicchinnā āvalikā TARVV-MK 482,31ucchvāsaparicchede vartamānā kālākhyā | evamuttaratrāpi yojyam | loke'pi tathaiva godohendhanapā- TARVV-MK 482,32kādiranyonyaparicchede vartamānaḥ kālākhyaḥ iti kriyaiva kāla iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tadabhāve TARVV-MK 482,33kālābhidhānalopaprasaṅgāt | satyam, kriyākṛta evāyaṃ vyavahāraḥ sarvaḥ — ucchvāsamātreṇa kṛtaṃ TARVV-MK 482,34muhūrtena kṛtamiti, kintu samaya ucchvāso niśvāso muhūrtaḥ iti svasaṃjñābhirnirūḍhānāṃ kāla ityabhi- TARVV-MK 483,01dhānamakasmānna bhavati | yathā devadattasaṃjñayā nirūḍhe piṇḍe daṇḍyabhidhānamakasmānna bhavatīti daṇḍa- TARVV-MK 483,02saṃbandhasiddhiḥ, tathā kālasiddhirapi | itarathā kālavyavahārābhāvaprasaṅgaḥ syāt | TARV-MK 5.22.27vartamānābhāvaprasaṅgācca | TARVV-MK 483,03 yasya kriyāmātrameva kālo nānyaḥ kaścidasti vartanālakṣaṇaḥ, TARVV-MK 483,04tasya vartamānakālābhāvaḥ prasaktaḥ | katham ? ūyate paṭa iti yaḥ prakṣiptastantuḥ so'tikrāntaḥ, yaḥ TARVV-MK 483,05prakṣepsyate so'nāgataḥ, na ca tayorantare kācidanyā anatikrāntā'nāgāminī kriyā asti yā varta- TARVV-MK 483,06mānatvena parigṛhyeta | vartamānāpekṣau ca punaratītānāgatāviṣyete tadabhāve tayorapyabhāvaḥ syāt | TARVV-MK 483,07yadapyuktam — ārambhādirapavargāntaḥ kriyākalāpo vartamāna iti | TARVV-MK 483,08“ārambhāya prasṛtā yasmin kāle bhavanti kartāraḥ | TARVV-MK 483,09kāryasyāniṣṭhātaḥ tanmadhyamakālamicchanti || ” iti;TARVV-MK 483,10tadapyayuktam; kutaḥ ? abhyupagamavirodhāt | pūrvaṃ kriyākāla ityuktaṃ paścāt kriyāsamūha TARVV-MK 483,11iti | kṣaṇikānāṃ kriyāvayavānāṃ samūhābhāvācca | yasya punaranyo vartanālakṣaṇaḥ kālaḥ, tasya prathama- TARVV-MK 483,12samayakriyāvartanayā ārambhamupādāya dvitīyādisamayakriyāviśeṣāṇāṃ dravyārthatayā'vasthānamanubhavatāṃ TARVV-MK 483,13samudāyamupacarya tatsamūhasādhyasya ghaṭāderāparisamāptervartate ghaṭādikriyeti vartamānakālasiddhiḥ TARVV-MK 483,14kalpyate | yadi vyatirekeṇānupalabdheḥ kālo nāstītyucyate; nanu kriyāyāḥ kriyāsamūhasya TARVV-MK 483,15cābhāvaḥ | kārakāṇāṃ hi pravṛttiviśeṣaḥ kriyā, na tebhyaḥ pravṛttirvyatiriktā upalabhyate | yathā sarpātma- TARVV-MK 483,16lābha eva kauṭilyaṃ na tattasmād vyatiriktamupalabhyate evaṃ kriyāpīti | tathā kriyāvayavebhyo vyati- TARVV-MK 483,17rikto na tatsamūha upalabhyate tadātmakatvāt, atastayorabhā vaprasaṅgaḥ syāt | kiñca, kriyā TARVV-MK 483,18kriyāntarasya paricchedikā kālavyapadeśabhāgityanupapannam anavasthānāt | sthito hi loke TARVV-MK 483,19prasthādiḥ parimāṇaviśeṣaḥ brīhyāderavasthitasya paricchedako dṛṣṭaḥ | na ca tathā kriyā'vasthitā asti- TARVV-MK 483,20kṣaṇamātrāvalambanābhyupagamāt | na hi svayamanavasthitaḥ kaścidanavasthitasya paricchedako dṛṣṭaḥ | TARVV-MK 483,21pradīpaparispandavat iti cet; yathā pradīpo'navasthitaḥ parispandasyānavasthitasyaiva paricchede vartate TARVV-MK 483,22tathā kriyāpīti; etaccāyuktam; asiddhatvāt | pradīpaḥ parispandaśca kṣaṇika iti nāsmābhirabhyu- TARVV-MK 483,23pagamyate svakāryasya prakāśanāderanekakṣaṇasādhyatvāt | samūhasya paricchedyaparicchedakabhāvāditi TARVV-MK 483,24cet; na; kṣaṇikānāṃ samūhābhāvāt | śabdavaditi cet; na; yathā kṣaṇikānāṃ varṇadhva nīnāṃ samudāyaḥ TARVV-MK 483,25padavākyarūpaḥ tathā kriyāvayavānāmiti; etadapyasāmpratam asiddhatvādeva | na hi varṇadhvanayaḥ TARVV-MK 483,26kṣaṇikāḥ; deśāntarasthaśrotṛviṣayabhāvāpattidarśanāt | śabdāntarārambhāt tatpratisiddhiriti cet; TARVV-MK 483,27na; kṣaṇikasyārambhaśaktivirahāt | yasmin kṣaṇe svayamātmalābhamāpadyate na tadā'nyamutpādayati TARVV-MK 483,28asattvāt, uttarakṣaṇe ca nārabhate utpattyanantarāpavargitvāt | āsannasadavasthāko hi kṣaṇa TARVV-MK 483,29utpattikāla iti vyapadiśyate, uttarakālamasya sattvaṃ nāsti ityutpattivyavahāra eva na syāt | TARVV-MK 483,30pūrvavijñānāhitasaṃskārabījādhārabhūtāyāṃ buddhau samudāyakalpaneti cet; na; tasyā api tādā- TARVV-MK 483,31tmyāt | yasya tu dravyārthādeśāt syānnityā kriyā paryāyārthādeśācca syādanityā buddhirapi; tasya TARVV-MK 483,32vastuni buddhau ca kriyāvayavasamūhasya śaktivyaktisvarūpeṇa vyavasthitasya kālavartanayā pratilabdha- TARVV-MK 483,33kālavyapadeśasya paricchinnasyānyaparicchede vṛttirupapadyate iti vyavahārakālasiddhiḥ | tatprasiddhau ca TARVV-MK 484,01mukhyakālasiddhiḥ ityuktam | atha kimarthaṃ paratvāparatvayoḥ pṛthaggrahaṇam, vartanāpariṇāmakriyā- TARVV-MK 484,02paratvāparatvānītyevaṃ vaktavyam ? TARV-MK 5.22.28paratvāparatvayoḥ pṛthaggrahaṇaṃ parasparāpekṣatvāt | TARVV-MK 484,03 paratvāparatve pṛthaggṛhyete | kutaḥ ? para- TARVV-MK 484,04sparāpekṣatvāt | paratvaṃ hyapekṣyāparatvaṃ bhavati, aparatvaṃ cāpekṣya paratvamiti | TARVV-MK 484,05atha kimarthaṃ vartanāgrahaṇamādau kriyate ? TARV-MK 5.22.29vartanāgrahaṇamādau abhyarhitatvāt | TARVV-MK 484,06 vartanāgrahaṇamādau kriyate | kutaḥ ? abhyarhitatvāt | TARVV-MK 484,07kathamabhyarhitatvam ? vartanāpūrvakatvāt paramārthakālapratipatteḥ | tannimittatvāt vyavahārakālaliṅga- TARVV-MK 484,08syāprādhānyam | TARVV-MK 484,09atrāha — uktaṃ bhavatā śarīrādīni pudgalānāmupakāra iti, tantrāntarīyā jīvaṃ paribhāṣante, TARVV-MK 484,10tatkathamiti ? atrocyate — TA-MK 5.23 sparśarasagandhavarṇavantaḥ pudgalāḥ || TARV-MK 5.23.1sparśagrahaṇamādau viṣayabaladarśanāt | TARVV-MK 484,12 sparśagrahaṇamādau kriyate | kutaḥ ? viṣayabaladarśa- TARVV-MK 484,13nāt | sarveṣu hi viṣayeṣu sparśasya balaṃ dṛśyate | spṛṣṭagrāhiṣvindriyeṣu sparśasyādau grahaṇavyaktiḥ, TARVV-MK 484,14sarvasaṃsārijīvagrahaṇayogyatvācca | TARV-MK 5.23.2rasaprasaṅga iti cet; na; sparśe sati tadbhāvāt | TARVV-MK 484,15 syānmatam — yadi viṣayabalāt ādau TARVV-MK 484,16sparśo'dhītaḥ, nanu viṣayabalatvāt ādau rasa evādhyeyaḥ | sparśasukhanirutsukeṣvapi rasavyāpārada- TARVV-MK 484,17rśanāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? sparśe sati tadbhāvāt, tatrāpi sati sparśe rasavyāpāra iti TARVV-MK 484,18sparśagrahaṇamevādau jyāyaḥ | tata evānantaraṃ rasavacanaṃ sparśagrahaṇānantarabhāvitatvāt TARVV-MK 484,19rasagrahaṇasya, tadanantaraṃ tadgrahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 5.23.3vāyau tadabhāvāt vyabhicāra iti cet; na; tatrāpyabhyupagamāt | TARVV-MK 484,20 syādetat — vāyuḥ sparśa- TARVV-MK 484,21vān iti tadanantaraṃ rasagrahaṇābhāvāt vyabhicāra iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tatrāpyabhyupagamāt | TARVV-MK 484,22rūpādayo hi sparśāvinābhāvinaḥ ghaṭādiṣviva vāyāvapyabhyupagamyante | sparśavattatra satāṃ rūpādīnā- TARVV-MK 484,23mapi grahaṇaṃ kasmānneti cet ? sthūlaviṣayagrāhitvāccakṣurādīnāṃ ghrāṇendriyaviṣayavat vāyau satā- TARVV-MK 484,24mapi rūpādīnāmagrahaṇam | TARV-MK 5.23.4rūpāt prāg gandhavacanam acākṣuṣatvāt | TARVV-MK 484,25 rūpāt prāk gandhavacanaṃ kriyate | kiṃ kāra- TARVV-MK 484,26ṇam ? acākṣuṣatvāt | TARV-MK 5.23.5ante varṇagrahaṇaṃ stholye sati tadupalabdheḥ | TARVV-MK 484,27 sarveṣāmante varṇagrahaṇaṃ kriyate | kutaḥ ? TARVV-MK 484,28sthaulye sati tadupalabdheḥ | TARV-MK 5.23.6nityayoge matuvidhānam | TARVV-MK 484,29 sparśaśca rasaśca gandhaśca varṇaśca sparśarasagandhavarṇāste yeṣāṃ santi TARVV-MK 484,30te sparśarasagandhavarṇavantaḥ iti nityayoge matuvidhānaṃ draṣṭavyam | yathā kṣīriṇo nyagrodhā iti TARVV-MK 484,31kṣīreṇa nityayogāt matvarthīyavidhānam, tathā anādipāriṇāmikasparśādiguṇasāmānyanityayoge TARVV-MK 484,32maturiti | sparśādīnāmanantaparyāyatve'pi maulabhedaprasiddhyarthamitaḥ kriyate | TARV-MK 5.23.7mṛdukaṭhinagurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣasparśabhedāḥ | TARVV-MK 484,33 ete mṛdvādayo'ṣṭau sparśasya mūlabhedā TARVV-MK 484,34draṣṭavyāḥ | TARV-MK 5.23.8tiktakaṭukāmlamadhurakaṣāyā rasaprakārāḥ | TARVV-MK 485,01 tiktādayaḥ pañca rasaprakārāḥ veditavyāḥ | TARV-MK 5.23.9gandhaḥ surabhirasurabhiśca | TARVV-MK 485,02 gandho dvividhaḥ — surabhirasurabhiśceti | TARV-MK 5.23.10varṇāḥ pañcadhā nīlapītaśuklakṛṣṇalohitabhedāt | TARVV-MK 485,03 nīlādibhiḥ pañcabhiḥ prakāraiḥ varṇā TARVV-MK 485,04bhidyante | eṣāṃ ca sparśanādīnāmekaikasya ekadvitricatuḥsaṃkhyeyā'saṃkhyeyānantaguṇapariṇāmo'vaseyaḥ | TARVV-MK 485,05sakalarūpādidravyadharmanirdeśāt avaśiṣṭaviśeṣapratipattyarthamāha — TA-MK 5.24 śabdabandhasaukṣmyasthaulyasaṃsthānabhedatamaśchāyātapo- dyotavantaśca || TARV-MK 5.24.1śabdādīnāmabhihitanirvacanānāṃ pariprāptadvandvānāṃ matunā abhisaṃbandhaḥ | TARVV-MK 485,08 śabdādīnāṃ TARVV-MK 485,09nirvacanena pratilabdhārthānāṃ parasparāpekṣāyāṃ satyāṃ dvandvaṃ kṛtvā matunā saṃbandho yojayitavyaḥ | TARVV-MK 485,10tadyathā — śapatyarthamāhvayati pratyāyayati, śapyate yena, śapanamātraṃ vā śabdaḥ | badhnāti, badhyate'sau, TARVV-MK 485,11badhyate'nena, bandhanamātraṃ vā bandhaḥ | liṅgena ātmānaṃ sūcayati, sūcyate'sau, sūcyate'nena, sūca- TARVV-MK 485,12namātraṃ vā sūkṣmaḥ, sūkṣmasya bhāvaḥ karma vā saukṣmyam | sthūlayate parivṛṃhayati, sthūlyate'sau, sthūlya- TARVV-MK 485,13te'nena, sthūlanamātraṃ vā sthūlaḥ | sthūlasya bhāvaḥ karma vā sthaulyam | saṃtiṣṭhate, saṃsthīyate'neneti, TARVV-MK 485,14saṃsthitirvā saṃsthānam | bhinatti, bhidyate, bhedanamātraṃ vā bhedaḥ | pūrvopāttāśubhakarmadayāt tāmyati TARVV-MK 485,15ātmā, tamyate'nena, tamanamātraṃ vā tamaḥ | pṛthivyādighanapariṇāmyupaśleṣāt dehādiprakāśāvaraṇa- TARVV-MK 485,16tulyākāreṇa chidyate, chinattyātmānamiti vā chāyā | asadvedyodayāt ātapatyātmānam, ātapyate- TARVV-MK 485,17'nena, ātapanamātraṃ vā ātapaḥ | nirāvaraṇamudyotayati, udyotyate'nena, udyotanamātraṃ vā udyotaḥ | TARVV-MK 485,18śabdaśca bandhaśca saukṣmyaṃ ca sthaulyaṃ ca saṃsthānaṃ ca bhedaśca tamaśca chāyā ca ātapaśca udyotaśca TARVV-MK 485,19śabdabandhasaukṣmyasthaulyasaṃsthānabhedatamaśchāyātapodyotāḥ, te yeṣāṃ santi te śabdabandhasaukṣmya- TARVV-MK 485,20sthaulyasaṃsthānabhedatamaśchāyātapodyotavantaḥ | TARV-MK 5.24.2śabdo dvedhā bhāṣālakṣaṇaviparītatvāt | TARVV-MK 485,21 śabdo dvedhā vyavatiṣṭhate | kutaḥ ? bhāṣālakṣaṇa- TARVV-MK 485,22viparītatvāt — bhāṣālakṣaṇo viparītaśceti | TARV-MK 5.24.3bhāṣātmaka ubhayathā akṣarīkṛtetaravikalpāt | TARVV-MK 485,23 tatra bhāṣātmakaḥ śabdaḥ ubhayathā TARVV-MK 485,24kalpyate | kutaḥ ? akṣarīkṛtetaravikalpāt | akṣarīkṛtaḥ śāstrābhivyañjakaḥ saṃskṛtaviparītabhedāt TARVV-MK 485,25āryamlecchavyavahārahetuḥ | avarṇātmako dvīndriyādīnām, atiśayajñānasvarūpapratipādanahetuśca | sa TARVV-MK 485,26eva sarvaḥ prāyogikaḥ | TARV-MK 5.24.4abhāṣātmako dvedhā prayogavisrasānimittatvāt | TARVV-MK 485,27 abhāṣātmakaḥ śabdo dvedhā vibhajyate | TARVV-MK 485,28kutaḥ ? prayogavisrasānimittatvāt | tatra vaisrasiko valāhakādiprabhavaḥ | TARV-MK 5.24.5prayogaścaturdhā tatavitataghanasauṣirabhedāt | TARVV-MK 485,29 prayogajaḥ śabdaḥ caturdhā bhidyate | kutaḥ ? tata- TARVV-MK 485,30vitataghanasauṣirabhedāt | tatra carmatananāttataḥ puṣkarabherīdardurādiprabhavaḥ | vitataḥ tantrīkṛto vīṇā- TARVV-MK 485,31sughoṣādisamudbhavaḥ | ghanastālaghaṇṭālālanādyabhighātajaḥ | sauṣiro vaṃśaśaṅkhādinimittaḥ | sa TARVV-MK 485,32śabdaḥ ākāśaguṇaḥ iti keṣāñcit darśanam; tadayuktamityuktaṃ purastāt | TARVV-MK 486,01apare manyante — dhvanayaḥ kṣaṇikāḥ kramajanmānaḥ svarūpapratipādanādevopakṣīṇaśaktikā nārthā- TARVV-MK 486,02ntaramavabodhayitumalam | yadi samarthāḥ syuḥ; padebhya iva padārtheṣu prativarṇaṃ varṇārtheṣu pratyayaḥ syāt | TARVV-MK 486,03ekena cārthe kṛte varṇantaropādānamanarthakaṃ syāt | nāpi kramajanmanāṃ sahabhāvaḥ saṃghāto'sti yo'rthena TARVV-MK 486,04yujyate | atastebhyo'rthapratipādane samarthaḥ śabdātmā amūrto nityo'tīndriyo niravayavo niṣkriyo TARVV-MK 486,05dhvanibhirabhivyaṅgya ityabhyupagantavya iti; etaccānupapannam; kutaḥ ? vyaṅgyavyañjakabhāvānupapatteḥ | TARVV-MK 486,06vyaṅgyastāvat śabdātmā svena svarūpeṇāvasthito vā vyajyeta, anavasthito vā ? yadi svarūpeṇā- TARVV-MK 486,07vasthito vyajyeta; tatrāpi dvaitaṃ bhavati dhvanisannidheḥ prāk paścāccānupalabdheḥ saukṣmyaṃ vā hetuḥ syāt, TARVV-MK 486,08pratibandhakaṃ vā kiñcit ? yadi saukṣmyānnopalabhyeta; sarvakālamasyāgrahaṇameva syāt ākāśādivat | TARVV-MK 486,09atha dhvanisannidhāne sthaulyamasya syāt; vikāraprāpteḥ nityatā hīyate | nāpi kiñcit prati- TARVV-MK 486,10bandhakamasti ghaṭopalabdhau tamovat | prabhābhāvastamo na vastvantaramiti cet; na; atiśayavattvāt TARVV-MK 486,11sampannarūpavattvācca nīlādivarṇavat | svarūpeṇānavasthitaścet; nāsau vyaṅgyaḥ kāryaḥ syāt TARVV-MK 486,12dhvanisannidhāne svarūpaprāpteḥ | tata evaiṣāṃ dhvanīnāṃ vyañjakatvamayuktam | TARVV-MK 486,13kiñca, ādyo varṇadhvaniḥ śabdātmanaḥ sakalasya vā vyañjakaḥ syāt, ekadeśasya vā ? yadi TARVV-MK 486,14sakalasya; itareṣāṃ dhvanīnām ānarthakyaṃ syāt | athaikadeśasya; niravayavatvamasya hīyate | kiñca, sa TARVV-MK 486,15dhvanirvyañjakaḥ sphoṭasya vā upakāraṃ kuryāt, śrotrasya, ubhayasya vā ? na tāvat pṛthivīgandhasya jala- TARVV-MK 486,16sekavat sphoṭasyopagrahe vartate; tasya nityatvāt vikāraprāptyanabhyupagamāt | na cāmūrtasyābhivyaṅ- TARVV-MK 486,17gyasya vikriyopapadyate | nāpi cakṣuṣo'ñjanavat śrotrasyopakāre vartate; vadhirasya guṇāntarotpādanaśa- TARVV-MK 486,18ktyabhāvāt | yujyate netrasyāñjanamupakārakamiti timirādidoṣahananadarśanāt, na tathopahataśravaṇasya TARVV-MK 486,19dhvanikṛtamupakāraṃ kiñcidapyupalabhāmahe | atha kalpendriyasya upagrahe vartate; na tatrārthāvabodhanā- TARVV-MK 486,20dupagraho'nyo'sti | tadabhyupagame tenaiva kṛtakṛtyatvāt sphoṭakalpanā anarthikā | nāpyubhayasyo- TARVV-MK 486,21pagraho yuktaḥ; pratyekamayuktatvādeva | TARVV-MK 486,22kiñca, na dhvanayaḥ sphoṭābhivyaktihetavo bhavanti utpattikṣaṇādūrdhvamanavasthānāt TARVV-MK 486,23utpattikṣaṇe cā'sattvāt | atha kṣaṇikā api santaḥ abhivyaktihetavaḥ; kaścedānīṃ bhavato TARVV-MK 486,24matsaraḥ ? arthapratyāyane tadabhyupagame ca sphoṭakalpanā vyarthā | pradīpavaditi cet; na; tasyāsiddha- TARVV-MK 486,25tvāt | notpattyanantarāpavargī pradīpaḥ ātmalābhe deśāntarasaṃbandhanimittakriyāpariṇāma- TARVV-MK 486,26viprakṛṣṭadeśasthaghaṭādiprakāśanadarśanāt | karmavaditi cet; asiddhatvādeva, karmavyaktayaḥ TARVV-MK 486,27kṣaṇikāḥ satyaḥ karmatvajātimabhivyañjayantītyasiddhamasmān prati, dravyaguṇakarmavipayasāmā- TARVV-MK 487,01nya viśeṣasyārthāntarabhūtasyānabhyupagamāt | karmaṇo'pi dravyādapṛthagbhūtasya dravyārthāvasthānā- TARVV-MK 487,02bhyupagamāt | TARVV-MK 487,03kiñca, abhivyañjakābhivyaṅgyavaidharmyāt | yathā mūrtaḥ kriyāvān pradīpo'bhivyañjakaḥ TARVV-MK 487,04tadvyaṅgyāśca ghaṭādayaḥ kriyāvanto mūrtimanto dṛṣṭāḥ, na ca tathā dhvanirmūrttaḥ kriyāvāṃśca, tadvyaṅgyaḥ TARVV-MK 487,05sphoṭo'pi na taddharmaḥ tato'bhivyaktyabhāvaḥ | TARVV-MK 487,06kiñca, sphoṭaḥ dhvaneranyo vā syāt, ananyo vā ? yadyananyaḥ; tādātmyaṃ prāpnoti, vya- TARVV-MK 487,07ṅgyatvābhāvaśca bhedābhāvāt | athānyaḥ; tasya śrotropalabhyatvābhāvaḥ | TARVV-MK 487,08kiñca, vyaṅgyatve sati anityatvaṃ syāt sphoṭasya ghaṭādivat vijñānena vyaṅgyatvāt | TARVV-MK 487,09ākāśādervyabhicāra iti cet; na; mūrtimatā vyaṅgyatvāditi viśeṣyavacanāt | kiñca, yasya TARVV-MK 487,10vyaṅgyatvaṃ tasya kāryatvamapi dṛṣṭaṃ yathā ghaṭādeḥ | na tathā sphoṭasya kāryatvamasti nityatvābhyupagamā- TARVV-MK 487,11diti vyaṅgyatvābhāvaḥ | mahadādivaditi cet; sādhyasamatvāt, yathā mahadādi vyaṅgyameva na kāryaṃ TARVV-MK 487,12tathā sphoṭo'pīti; tanna; sādhyasamatvāt | yathedaṃ sphoṭasya vyaṅgyatvaṃ sādhyaṃ tathā mahadāderapīti | TARVV-MK 487,13kiñca, dṛṣṭāntābhāvāt | na cāmūrtaḥ kaścinnityo niravayavo mūrtimatā'nityena sāvayavena TARVV-MK 487,14vyaṅgyo dṛṣṭaḥ, tadabhāvāt sādhyasiddhyabhāvaḥ | tasmāt dhvanirūpa eva śabdo dviśaktirabhyupa- TARVV-MK 487,15gantavyaḥ | sa ca pudgaladravyārthādeśāttato'nanyatvāt syānnityaḥ śrotropalabhyaparyāyasāmānyasthi- TARVV-MK 487,16tyapekṣayā kālāntarasthāyī, pratisamayasthitibhedāpekṣayā kṣaṇika iti ca jaineśvaradarśanamanavadyam | TARV-MK 5.24.6bandho'pi dvidhā visrasāprayogabhedāt | TARVV-MK 487,17 bandhaśca dvaividhyamaśnute | kutaḥ ? visrasā — prayoga- TARVV-MK 487,18bhedāt | vaisrasikaḥ prāyogikaśceti | TARV-MK 5.24.7ādyo dvedhā ādimadanādivikalpāt | TARVV-MK 487,19 ādyo vaisrasiko bandho dvidhā bhidyate | kutaḥ ? TARVV-MK 487,20ādimadanādivikalpāt | tatrādimān snigdharūkṣaguṇanimittaḥ vidyudulkājaladhārāgnīndradhanurādi- TARVV-MK 487,21viṣayaḥ | anādirapi vaisrasikabandho dharmādharmākāśānāmekaśaḥ traividhyānnavavidhaḥ | dharmāstikāya- TARVV-MK 487,22bandhaḥ dharmāstikāyadeśabandhaḥ dharmāstikāyapradeśabandhaḥ | adharmāstikāyabandhaḥ adharmāstikāyadeśa- TARVV-MK 487,23bandhaḥ adharmāstikāyapradeśabandhaḥ | ākāśāstikāyabandhaḥ ākāśāstikāyadeśabandhaḥ ākāśāsti- TARVV-MK 487,24kāyapradeśabandhaśceti | kṛtsno dharmāstikāyaḥ, tadardhaṃ deśaḥ, ardhārdhaṃ pradeśaḥ | evamadharmākāśayorapi | TARVV-MK 487,25kālāṇūnāmapi satataṃ parasparaviśleṣābhāvāt anādiḥ | ekajīvapradeśānāṃ ca saṃharaṇavisarpaṇasva- TARVV-MK 487,26bhāvatve'pi parasparaviyogābhāvāt anādirbandhaḥ | dharmādharmakālākāśānāṃ parasparaviyogābhāvāt TARVV-MK 487,27anādirbandhaḥ | nānājīvānāmapi sāmānyāpekṣayā itaradravyaiḥ saha sambandho'nādiḥ | pudgaladravye- TARVV-MK 487,28ṣvapi mahāskandhādīnāṃ sāmānyādanādirbandhaḥ | evaṃ sarvadravyaviṣaye bandhe sati pudgalaprakaraṇāt TARVV-MK 487,29tadvipayo bandhaḥ parigṛhyate | TARV-MK 5.24.8visrasā vidhiviparyaye nipātaḥ | TARVV-MK 487,30 pauruṣeyapariṇāmāpekṣo vidhiḥ, tadviparyaye visrasāśabdo TARVV-MK 487,31nipāto draṣṭavyaḥ | visrasā prayojano vaisrasiko bandhaḥ | TARV-MK 5.24.9prayogaḥ puruṣakāyavāṅmanaḥsaṃyogalakṣaṇaḥ | TARVV-MK 487,32 puruṣasya kāyavāṅmanaḥsaṃyogaḥ prayoga ityu- TARVV-MK 487,33cyate | prayogaprayojano bandhaḥ prāyogikaḥ | sa dvedhā ajīvaviṣayo jīvājīvaviṣayaśceti | tatrā- TARVV-MK 487,34jīvaviṣayo jatukāṣṭhādilakṣaṇaḥ | jīvājīvaviṣayaḥ karmanokarmabandhaḥ | karmabandho jñānāvaraṇā- TARVV-MK 487,35diraṣṭatayo vakṣyamāṇaḥ | nokarmabandhaḥ audārikādiviṣayaḥ | sa punaḥ pañcavidhaḥ — ālapanā''le- TARVV-MK 487,36panasaṃśleṣaśarīraśarīribhedāt | rathaśakaṭādīnāṃ loharajjuvaratrādibhirālapanādākarṣaṇāt bandhaḥ TARVV-MK 488,01ālapanabandhaḥ | anekārthatvāt dhātūnāṃ lapiḥ ākarṣaṇakriyo jñeyaḥ | kuḍyaprāsādādīnāṃ TARVV-MK 488,02mṛtpiṇḍeṣṭakādibhiḥ pralepadānena anyonyālepanāt arpaṇāt ālepanabandhaḥ | dhātūnāmanekārthatvāt TARVV-MK 488,03āṅpūrvasya lipaḥ arpaṇakriyasya grahaṇam | jatukāṣṭhādisaṃśleṣaṇāt saṃśleṣabandhaḥ | śarīrabandhaḥ TARVV-MK 488,04pañcadhā — audārikavaikriyikāhārakataijasakārmaṇaśarīranokarmabandhabhedāt | sa pratyekaṃ catuścatuścaturdvi- TARVV-MK 488,05rekabhaṅgabhedāt pañcadaśadhā | tatraudārikaśarīranokarmapradeśānāmaudārikaśarīranokarmapradeśairanyo- TARVV-MK 488,06nyānupraveśāt audārikaudārikaśarīranokarmabandhaḥ prathamaḥ | audārikataijasaśarīranokarmaprade- TARVV-MK 488,07śānām anyonyānupraveśād audārikataijasaśarīranokarmabandho dvitīyaḥ | audārikarkāmaṇaśarīra- TARVV-MK 488,08nokarmapradeśānāmanyonyānupraveśaḥ audārikakārmaṇaśarīranokarmabandhastṛtīyaḥ | audārikataijasa- TARVV-MK 488,09kārmaṇaśarīranokarmapradeśānāmanyonyānupraveśaḥ audārikataijasakārmaṇaśarīranokarmabandhaścaturthaḥ | TARVV-MK 488,10anena vidhinā vaikriyikavaikriyikaśarīranokarmabandhaḥ vaikriyikataijasaśarīranokarmabandhaḥ vaikriyika- TARVV-MK 488,11kārmaṇaśarīranokarmabandhaḥ vaikriyikataijasakārmaṇaśarīranokarmabandhaḥ | āhārakāhārakaśarīrano- TARVV-MK 488,12karmabandhaḥ āhārakataijasaśarīranokarmabandhaḥ āhārakakārmaṇaśarīranokarmabandhaḥ āhārakataijasa- TARVV-MK 488,13kārmaṇaśarīranokarmabandhaḥ | taijasataijasaśarīranokarmabandhaḥ taijasakārmaṇaśarīranokarmabandhaḥ | kārmaṇa- TARVV-MK 488,14kārmaṇaśarīranokarmabandhaśca yojyaḥ | śarīribandho dvedhā — anādirādimāṃśca | aṣṭajīvamadhyapradeśānā- TARVV-MK 488,15muparyadhaścaturṇāṃ rucakavadavasthitānāṃ sarvakālamanyonyāparityāgāt anādibandhaḥ | itareṣāṃ prade- TARVV-MK 488,16śānāṃ karmanimittasaṃharaṇavisarpaṇasvabhāvatvādādimān | athavā, yathā krodhapariṇata ātmaiva krodhaḥ TARVV-MK 488,17tathā taptāyaḥpiṇḍavat śarīreṇa saha bandhaṃ pratyātmanaḥ ekatvādātmaiva śarīramiti vyapadeśāt TARVV-MK 488,18pūrvoktāḥ pañcadaśa vikalpāḥ śarīriviṣayatvena yojyāḥ | audārikādiśarīrabhedārpaṇāt prāguktā TARVV-MK 488,19vikalpāḥ | TARVV-MK 488,20atrāha — karmanokarmaṇoḥ kaḥ prativiśeṣa iti ? ucyate — ātmapariṇāmena yogabhāva- TARVV-MK 488,21lakṣaṇena kriyata iti karma | tadātmano'svatantrīkaraṇe mūlakāraṇam | tadudayāpāditaḥ pudgalapariṇāma TARVV-MK 488,22ātmanaḥ sukhaduḥkhabalādhānahetuḥ audārikaśarīrādiḥ īṣatkarma nokarmetyucyate | kiñca, sthitibhe- TARVV-MK 488,23dādbhedaḥ | karmaṇāṃ sthitiruttaratra vakṣyate | nokarmaṇāṃ sthitirucyate — audārikavaikriyikaśarīrayoḥ TARVV-MK 488,24svāyuḥpramāṇasthitirniṣekaḥ | tatraudārikaśarīrasya tripalyopamā sthitiḥ, yasmādekasamayādārabhya ā- TARVV-MK 488,25tripalyopamasamāpteravasthānam | vaikriyikaśarīrasya trayastriṃśatsāgaropamā sthitiḥ, yasmādekasamaya- TARVV-MK 488,26niṣekādārabhya trayastriṃśatsāgaropamāntyasamayāvasthānam | āhārakaśarīrasya antarmuhūrtaparimāṇā TARVV-MK 488,27sthitiḥ | taijasaśarīrasya ṣaṭṣaṣṭisāgaropamā sthitiḥ | kārmaṇaśarīrasya karmasthitiḥ jñānāvaraṇādya- TARVV-MK 488,28nekakarmasthitisaṃbhave'pyātmīyaiva karmasthitirgrāhyā | audārikavaikriyikataijasakārmaṇaśarīrakarmaṇā- TARVV-MK 488,29mekaikasya viṃśatisāgaropamakoṭīkoṭyaḥ sthitiḥ | āhārakaśarīrakarmaṇo'ntaḥkoṭīkoṭyaḥ sthitiḥ | TARV-MK 5.24.10saukṣmyaṃ dvividham antyamāpekṣikaṃ ca | TARVV-MK 488,30 saukṣmyaṃ dvividhaṃ veditavyam | kutaḥ ? antyam TARVV-MK 488,31āpekṣikaṃ ceti | tatrā'ntyaṃ paramāṇūnām | āpekṣikaṃ bilvāmalakabadarādīnām | TARV-MK 5.24.11tathā sthaulyam | TARVV-MK 488,32 tenaiva prakāreṇāntyam āpekṣikaṃ ceti dvividhaṃ sthaulyamavagantavyam | TARVV-MK 488,33tatrāntyaṃ sthaulyaṃ jagadvdyāpini mahāskandhe | āpekṣikaṃ badarāmalakabilvatālādiṣu | TARV-MK 5.24.12saṃsthānaṃ dvedhā — itthaṃlakṣaṇam anitthaṃlakṣaṇaṃ ca | TARVV-MK 488,34 saṃsthānamākṛtirdvedhā bhidyate — itthaṃ- TARVV-MK 488,35lakṣaṇam, anitthaṃlakṣaṇaṃ ceti | TARV-MK 5.24.13vṛttatryasracaturasrāyataparimaṇḍalādi itthamato'nyadanittham | TARVV-MK 488,36 vṛttaṃ tryasraṃ caturasramāyataṃ TARVV-MK 489,01parimaṇḍalamityevamādi saṃsthānamitthaṃlakṣaṇam | ato'nyanmeghādīnāṃ saṃsthānam anekavidham ittha- TARVV-MK 489,02midamiti nirūpaṇābhāvāt anitthaṃlakṣaṇam | TARV-MK 5.24.14bhedaḥ ṣoḍhotkaracūrṇakhaṇḍacūrṇikāpratarāṇucaṭanavikalpāt | TARVV-MK 489,03 bhedaḥ ṣoḍhā bhidyate | TARVV-MK 489,04kutaḥ ? utkarādivikalpāt | tatrotkaraḥ kāṣṭhādīnāṃ karapatrādibhirutkaraṇam | cūrṇo yavagodhūmā- TARVV-MK 489,05dīnāṃ saktukaṇikādiḥ | khaṇḍo ghaṭādīnāṃ kapālaśarkarādiḥ | cūrṇikā māṣamudgādīnām | prataro'- TARVV-MK 489,06bhrapaṭalādīnām | aṇucaṭanaṃ taptāyaḥpiṇḍādiṣvayoghanādibhirabhihanyamāneṣu sphuliṅganirgamaḥ | TARV-MK 5.24.15tamo dṛṣṭipratibandhakāraṇam | TARVV-MK 489,07 dṛṣṭeḥ pratibandhakaṃ vastu tama iti vyapadiśyate | yadapaharan TARVV-MK 489,08pradīpaḥ prakāśako bhavati | TARV-MK 5.24.16chāyā prakāśāvaraṇanimittā | TARVV-MK 489,09 prakāśāvaraṇaṃ śarīrādi yasyā nimittaṃ bhavati sā chāyā | TARV-MK 5.24.17sā dvedhā tadvarṇādivikāra — pratibimbamātragrahaṇavikalpāt | TARVV-MK 489,10 sā chāyā dvedhā vyavati- TARVV-MK 489,11ṣṭhate | kutaḥ ? tadvarṇādivikārāt pratibimbamātragrahaṇācca | ādarśatalādiṣu prasannadravyeṣu mukhādi- TARVV-MK 489,12cchāyā tadvarṇādipariṇatā upalabhyate | itaratra pratibimbamātrameva | TARVV-MK 489,13atrāha — viparītagrahaṇaṃ kutaḥ, prāṅmukhasya pratyaṅmukhā chāyā dṛśyate iti ? prasannadravya- TARVV-MK 489,14pariṇāmaviśeṣādbhavati | atra codyate — nādarśatalādicchāyāsadbhāvaḥ | kiṃ tarhi ? ‘nayananirgatena TARVV-MK 489,15raśminā ghanadravyāt pratihatanivṛttena svamukhasyaiva grahaṇam’ iti; tadayuktam; viparyāsagrahaṇābhāva- TARVV-MK 489,16prasaṅgāt, kuḍyādiṣu atiprasaṅgāt, grahaṇaśaktyabhāvācca | viparyāsagrahaṇābhāvaprasaṅgastāvat TARVV-MK 489,17yadi pratinivṛttena nayanaraśminā svaśarīrasyaiva grahaṇaṃ prāṅmukhasya prāṅmukhamityeva grahaṇaṃ syāt, TARVV-MK 489,18viparyāsahetvabhāvāt | kuḍyādiṣu cātiprasaṅgaḥ syāt, nayanaraśmeḥ pratighātasya tatrāpi sadbhāvāt | TARVV-MK 489,19nāpyasau nayanaraśmiḥ śarīrānniṣkrāntaḥ manasā'nadhiṣṭhito grahītuṃ śaknoti | TARV-MK 5.24.18ātapa uṣṇaprakāśalakṣaṇaḥ | TARVV-MK 489,20 ātapa ādityanimitta uṣṇaprakāśalakṣaṇaḥ pudgalapariṇāmaḥ | TARV-MK 5.24.19udyotaścandramaṇikhadyotādiviṣayaḥ | TARVV-MK 489,21 candramaṇikhadyotādīnāṃ prakāśa udyota udyate | TARV-MK 5.24.20kriyopasaṃkhyānaṃ pudgalapariṇāmāditi cet; na; dharmādharmākāśānāṃ kriyāpratiṣedhāsaṃbandhe- noktatvāt | TARVV-MK 489,23 syādetat — kriyā upasaṃkhyātavyā | kutaḥ ? pudgalapariṇāmāditi; tanna; kiṃ TARVV-MK 489,24kāraṇam ? dharmādharmākāśānāṃ kriyāpratiṣedhasaṃbandhenoktatvāt | TARV-MK 5.24.21kālasyāpi kriyāvattvaprasaṅga iti cet; na; pūrvatrānabhidhānāt | TARVV-MK 489,25 syānmatam — yadi TARVV-MK 489,26dharmādharmākāśānāṃ kriyāpariṇāmapratiṣedhāt sāmarthyāt pudgalānāṃ kriyāvattvamavasīyate, nanu TARVV-MK 489,27kālasyāpi kriyāvattvaṃ prasajyata iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? pūrvatra anabhidhānāt “ajīvakāyā dharmā- TARVV-MK 489,28dharmākāśapudgalāḥ” ityatra | tatra hi pāṭhe “ā ākāśādekadravyāṇi, niṣkriyāṇi” TARVV-MK 489,29 ityataḥ kālasya bahirbhāvāt pudgalavat kriyāvattvaṃ bhavet | athavā, pūrvatrānabhi- TARVV-MK 489,30dhānāt | kva ? dravyāṇi jīvāḥ kālaśceti | yadi kālasya kriyāvattvamiṣṭaṃ bhavet tatra paṭhyeta, TARVV-MK 489,31tathā sati “jīvāśca” iti caśabdākaraṇāt laghusūtraṃ syāt, punaḥ ‘kālaśca’ ityava- TARVV-MK 490,01canācca | anantasamayārthaṃ punaḥ ‘kālaśca’ iti kartavyamiti cet; na; ākāśasyānantāḥ kālasya ceti TARVV-MK 490,02siddhatvāt | evaṃ laghīyasā nyāyena siddhe yaduttaratra videśe “kālaśca” iti TARVV-MK 490,03vacanaṃ tena jñāyate nāsti kālasya kriyāvattvamiti | tacca niṣkriyatvaṃ parispandātmikāṃ kriyāṃ pratyava- TARVV-MK 490,04seyam, na cāstyādikriyāṃ prati | tasmādanādipāriṇāmikāstyādikriyādravyārthādeśāt syāt TARVV-MK 490,05kriyāvān kālaḥ | deśāntaraprāpaṇasamarthaparispandakriyāviśeṣapariṇāmābhāvādeśācca syānniṣkriyaḥ | TARV-MK 5.24.21asā daśaprakārā prayogabandhābhāvacchedābhighātāvagāhanagurulaghusaṃcārasaṃyogasvabhāvanimi- ttabhedāt | TARVV-MK 490,07 saiṣā kriyā daśaprakārā veditavyā | kutaḥ prayogādinimittabhedāt, tadyathā iṣvera- TARVV-MK 490,08ṇḍabījamṛdaṅgaśabdajatugolakanaudravyapāṣāṇālābū surājaladamārutādīnām | iṣucakrakaṇayādīnāṃ TARVV-MK 490,09prayogagatiḥ | eraṇḍatindukabījānāṃ bandhābhāvagatiḥ | mṛdaṅgabherīśaṅkhādiśabdapudgalānāṃ chinnānāṃ TARVV-MK 490,10gatiḥ chedagatiḥ | jatugolakakandudārupiṇḍādīnām abhighātagatiḥ | naudravyapotakādīnām avagāha- TARVV-MK 490,11nagatiḥ | pāṣāṇāyaḥsphālānāṃ gurugatiḥ | alābūdrutārkatūlādīnāṃ laghugatiḥ | surāsauvīrakādīnāṃ TARVV-MK 490,12saṃcāragatiḥ | jaladarathamuśalādīnāṃ vāyuvājihastyādīnāṃ saṃyoganimittā saṃyogagatiḥ | māruta- TARVV-MK 490,13pāvakaparamāṇusiddhajyotiṣkādīnāṃ svabhāvagatiḥ | vāyoḥ kevalasya tiryaggatiḥ | bhastrādiyogāda- TARVV-MK 490,14niyatā gatiḥ | agnerūrdhvagatiḥ kāraṇavaśāddigantaragatiḥ | paramāṇoraniyatā | siddhyatāmūrdhva- TARVV-MK 490,15gatireva | jyotiṣāṃ nityabhramaṇaṃ nṛloke | TARV-MK 5.24.22matvarthīyaprayogādanyatvaṃ śabdādīnāṃ daṇḍavaditi cet; na; anekāntāt | TARVV-MK 490,16 syānmatam- TARVV-MK 490,17yathā anyatve sati saṃbandhe matvarthīyo dṛśyate daṇḍī devadatta iti, tathā atrāpi matvarthīyadarśanāt TARVV-MK 490,18śabdādīnāmanyatvaṃ tadvadbhyo'numīyata iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? anekāntāt | ananyatve'pi loke TARVV-MK 490,19matvarthīyo dṛśyate — sāravān stambhaḥ ātmavān puruṣaḥ iti | TARV-MK 5.24.23kathañcit anyatvopapatteśca | TARVV-MK 490,20 śabdādīnāṃ pudgalebhyaḥ bhedārthādeśāt syādanyatvam | TARVV-MK 490,21śabdādipariṇāme ca taptāyaḥpiṇḍavat tādātmyādeśāt syādananyatvam | TARVV-MK 490,22atrāha — yadi sparśādayaśca śabdādayaśca pudgalapariṇāmāḥ kimarthameṣāṃ pṛthaggrahaṇaṃ nanu eka eva TARVV-MK 490,23yogaḥ kartavyaḥ iti ? atrocyate — TARV-MK 5.24.24pṛthaggrahaṇaṃ keṣāñcidubhayaparyāyajñāpanārtham | TARVV-MK 490,24 sparśādayaḥ paramāṇūnāṃ skandhānāṃ ca TARVV-MK 490,25bhavanti śabdādayastu skandhānāmeva vyaktirūpeṇa bhavanti saukṣmyavarjyā ityetasya viśeṣasya prati- TARVV-MK 490,26pattyarthaṃ pṛyagyogakaraṇam | saukṣmyaṃ tu antyamaṇuṣveva, āpekṣikaṃ skandheṣu | yadyevaṃ saukṣmyagrahaṇaṃ TARVV-MK 490,27pūrvasūtra eva kartavyam ? iha karaṇaṃ sthaulyapratipakṣapratipattyartham | TARV-MK 5.24.25sparśādīnāmekajātīyapariṇāmakhyāpanārthaṃ ca | TARVV-MK 490,28 sparśādīnāṃ guṇānāṃ pariṇāma ekajātīya TARVV-MK 490,29ityetasyārthasya khyāpanārthaṃ ca kriyate pṛthakgrahaṇam | tadyathā — sparśa eko guṇaḥ kāṭhinyalakṣaṇaḥ TARVV-MK 490,30svajātyaparityāgena pūrvottarasvagatabhedanirodhopajananasantatyā vartanāt, dvitricatuḥsaṃkhyeyā'saṃkhyeyā- TARVV-MK 490,31nantaguṇakaṭhinasparśaparyāyaireva pariṇamate na mṛduguruladhvādisparśaiḥ | evaṃ mṛdvādayo'pi yojyāḥ | rasaśca TARVV-MK 490,32tikta eka eva guṇaḥ rasajātimajahan pūrvavannāśotpādāvanubhavan dvitricatuḥsaṃkhyeyā'saṃkhyeyānanta- TARVV-MK 490,33guṇatiktarasaireva pariṇamate na kaṭukādirasaiḥ | evaṃ kaṭukādayo veditavyāḥ | gandhaśca surabhireko guṇaḥ TARVV-MK 490,34svajātimajahanpūrvavaddvyādiguṇasurabhigandhaparyāyaireva pariṇamate nāsurabhigandhaiḥ | evamasurabhigandho TARVV-MK 490,35vācyaḥ | varṇaśca śukla eko guṇaḥ svajātyaparityāgena pūrvavaddvyādiśuklavarṇaireva pariṇamate na nīlā- TARVV-MK 491,01dibhiḥ | evaṃ nīlādayo'pi ca netavyāḥ | atha yadā kaṭhinasparśo mṛdusparśena, gururlaghunā, snigdho TARVV-MK 491,02rūkṣeṇa, śīta uṣṇena pariṇamate, tiktaśca kaṭukādibhiḥ, surabhiścetareṇa, śuklaśca kṛṣṇādibhiḥ, TARVV-MK 491,03itare caitaraiḥ, saṃyoge ca guṇāntaraistadā katham ? tatrāpi kaṭhinasparśaḥ sparśajātimajahan mṛdusparśenaiva TARVV-MK 491,04vināśotpādau anubhavan pariṇamate netaraiḥ, evamitaratrāpi yojyam | TARV-MK 5.24.26nodanābhighātādyupasaṃkhyānamiti cet; na; caśabdasyeṣṭasamuccayārthatvāt | TARVV-MK 491,05 syānmatam — TARVV-MK 491,06nodanābhighātādayaḥ pudgalapariṇāmāḥ santi tepāmatropasaṃkhyānaṃ kartavyamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 491,07caśabdasyeṣṭasamuccayārthatvāt | ye pudgalapariṇāmā āgame iṣṭāḥ teṣāmiha caśabdena samuccayaḥ kriyate | TARVV-MK 491,08atrāha — yadyevamarthaṃ pṛthagyogakaraṇam, ucyatāṃ ke sparśādipariṇāmāḥ pudgalāḥ, ke vā tadu- TARVV-MK 491,09bhayabhājaḥ iti ? atrocyate — TA-MK 5.25 aṇavaḥ skandhāśca || TARV-MK 5.25.1pradeśamātrabhāvisparśādiparyāyaprasavasāmarthyenāṇyante śabdyante ityaṇavaḥ | TARVV-MK 491,11 pradeśamātra- TARVV-MK 491,12bhāvibhiḥ sparśādibhiḥ guṇaissatataṃ pariṇamanta ityevaṃ aṇyante śabdyante ye te aṇavaḥ | saukṣmyā- TARVV-MK 491,13dātmādayaḥ ātmamadhyā ātmāntāśca | uktaṃ ca — TARVV-MK 491,14“antādi antamajjhaṃ antantaṃ ṇeva iṃdie gejjhaṃ | TARVV-MK 491,15jaṃ davvaṃ avibhāgī taṃ paramāṇuṃ vijāṇīhi || ” TARV-MK 5.25.2sthaulyādgrahaṇanikṣepaṇādivyāpārāskandanātskandhāḥ | TARVV-MK 491,16 sthaulyabhāvena grahaṇani- TARVV-MK 491,17kṣepaṇādivyāpārāskandanāt skandhā iti saṃjñāyante | rūḍhau kriyā kvacit satī upalakṣaṇatvenā- TARVV-MK 491,18śritā iti grahaṇādivyāpārā'yogyepvapi dvyaṇukādipu skandhākhyā vartate | TARV-MK 5.25.3ubhayatra jātyapekṣaṃ bahuvacanam | TARVV-MK 491,19 anantabhedā api pudgalā aṇujātyā skandhajātyā ca TARVV-MK 491,20dvaividhyamāpadyamānāḥ sarve gṛhyanta iti tajjātyādhārānantabhedasaṃsūcanārthaṃ bahuvacanaṃ kriyate | TARV-MK 5.25.4aṇuskandhā ityastu laghutvāditi cet; na; ubhayasūtrasaṃbandhārthatvāt bhedakaraṇasya | TARVV-MK 491,22syānmatam — ‘aṇavaḥ skandhā aṇuskandhāḥ’ iti vṛttikaraṇamiha yuktaṃ laghutvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 491,23ubhayasūtrasaṃbandhārthatvāt bhedakaraṇasya — sparśarasagandhavarṇavanto'ṇavaḥ, śabdabandhasaukṣmyasthaulya- TARVV-MK 491,24saṃsthānabhedatamaśchāyātapodyotavantaśca skandhā iti | vṛttau punaḥ satyāṃ samudāyasyārthavattvāt TARVV-MK 491,25avayavārthābhāvāt bhedenābhisaṃbandhaḥ kartuṃ na śakyaḥ | TARV-MK 5.25.5kāraṇameva tadantyamityasamīkṣitābhidhānam; kathañcit kāryatvāt | TARVV-MK 491,26 “kāraṇameva tadantyam” TARVV-MK 491,27iti kecit kathayanti paramāṇum; tadasamīkṣitābhidhānam; kutaḥ ? kathañcit TARVV-MK 491,28kāryatvāt | paramāṇurhi kenacit prakāreṇa kāryaḥ “bhedādaṇuḥ” iti vakṣyamāṇatvāt | TARV-MK 5.25.6avirodha iti cet; na; evaśabdenā'vadhāraṇāt | TARVV-MK 491,29 syādetat — kathañcit kāryatvopapattau TARVV-MK 491,30kāraṇatvasya apratipedhāt avirodha iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? evaśabdenāvadhāraṇāt | yata eva- TARVV-MK 491,31kārakaraṇaṃ tato'nyatrāvadhāraṇamiti kāraṇameva paramāṇurna kāryamiti kāryatvaniṣedhāt | TARV-MK 5.25.7nitya iti cāyuktaṃ snehādibhāvenānityatvāt | TARVV-MK 491,32 nityaḥ paramāṇuḥ iti etacca vacanama- TARVV-MK 491,33yuktam | kutaḥ ? snohādibhāvena anityatvāt | snehādayo hi guṇāḥ paramāṇau prādurbhavanti viyanti TARVV-MK 491,34cca, tatastatpūrvakamasyānityatvamiti | TARV-MK 5.25.8anādiparamāṇvavasthamiti cet; na; tatkāryābhāvāt | TARVV-MK 492,01 syānmatam — anādyaṇutvāvasthaḥ TARVV-MK 492,02paramāṇurasti sa dvyaṇukādikāryahetutvāt kāraṇameva na kāryam | na hi asau bhedādutpadyata iti; TARVV-MK 492,03tanna; kiṃ kāraṇam ? tatkāryābhāvāt | na hi tasyānādipāriṇāmikāṇvavasthasya kāryamasti, tatsva- TARVV-MK 492,04bhāvāvinivṛtteḥ | sati ca kārye tadbhedādaṇuriti kāryatvasiddhiḥ | tataḥ kāryasyābhāvāt kāraṇamiti TARVV-MK 492,05vyapadeśaśca nopapadyate | nahi asati putre asti pitṛvyapadeśa iti | TARV-MK 5.25.9chāyādi tatkāryamiti cet; na; skandhanimittatvāt | TARVV-MK 492,06 yadi chāyādi kāryamanādiparamā- TARVV-MK 492,07ṇoriti kalpyate; tadapi nopapadyate; kutaḥ ? skandhanimittatvāt | anantānantapradeśaskandhārabdhaṃ TARVV-MK 492,08chāyādi nānādiparamāṇukāryam | TARV-MK 5.25.10pratijñāmātramiti cet; na; cākṣuṣatvāt | TARVV-MK 492,09 atha matam — pratijñāmātrametat skandhakāryaṃ TARVV-MK 492,10chāyādi nāṇukāryamiti; taccāyuktam; kutaḥ ? cākṣuṣatvāt | cākṣuṣaṃ hi chāyādi acākṣuṣamaṇu- TARVV-MK 492,11kāryaṃ na bhavitumarhati | na cānādiparamāṇurnāma kaścidasti “bhedādaṇuḥ | ” iti vacanāt | TARV-MK 5.25.11nityavacanaṃ tadarthamiti cet; na; tasyāpi snehādivipariṇāmābhyupagamāt | TARVV-MK 492,12 syānma- TARVV-MK 492,13tam — nityavacanamanādiparamāṇvarthamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tasyāpi snehādivipariṇāmābhyupaga- TARVV-MK 492,14māt | na hi niṣpariṇāmaḥ kaścidarthā'sti | TARV-MK 5.25.12nayāpekṣamiti cet; yuktam | TARVV-MK 492,15 atha matam — “kāraṇameva tadantyaṃ nityaḥ” iti vacanaṃ TARVV-MK 492,16nayāpekṣam | dvyaṇukādivat saṃghātakāryābhāvāt kāraṇameva, dravyārthatayā vyayodayābhāvāt nityaḥ, TARVV-MK 492,17ityevaṃ sati yuktam, hetuviśeṣasāmarthyārṣaṇe avadhāraṇā'virodhāt, dravyārthatayā'vasthānācca | TARV-MK 5.25.13ekarasavarṇagandho'ṇuḥ niravayavatvāt | TARVV-MK 492,18 ekarasaḥ ekagandhaśca paramāṇurveditavyaḥ | TARVV-MK 492,19kutaḥ ? niravayavatvāt | sāvayavānāṃ hi mātuliṅgādīnām anekarasatvaṃ dṛśyate, anekavarṇatvaṃ ca TARVV-MK 492,20mayūrādīnām, anekagandhatvaṃ cānulepanādīnāṃ ca | niravayavaścāṇurata ekarasavarṇagandhaḥ | TARV-MK 5.25.14dvisparśo virodhābhāvāt | TARVV-MK 492,21 dvisparśo'ṇuravagantavyaḥ | kutaḥ ? virodhābhāvāt | kau punaḥ TARVV-MK 492,22dvau sparśau ? śītoṣṇasparśayoranyataraḥ snigdharūkṣayoranyataraśca, ekapradeśatvāt virodhinoḥ yugapadana- TARVV-MK 492,23vasthānam | gurulaghumṛdukaṭhinasparśānāṃ paramāṇuṣvabhāvaḥ, skandhaviṣayatvāt | kathaṃ punasteṣāmaṇūnā- TARVV-MK 492,24matyantaparokṣāṇām astitvavasīyata iti cet ? ucyate — TARV-MK 5.25.15tadastitvaṃ kāryaliṅgatvāt | TARVV-MK 492,25 teṣāmaṇūnāmastitvaṃ kāryaliṅgatvādavagantavyam | kārya- TARVV-MK 492,26liṅgaṃ hi kāraṇam | nā'satsu paramāṇuṣu śarīrendriyamahābhūtādilakṣaṇasya kāryasya prādurbhāva iti | TARV-MK 5.25.16anekāntaḥ kāraṇatvādivikalpaḥ | TARVV-MK 492,27 aṇoḥ kāraṇatvādivikalpo'nekānto yojyaḥ — syā- TARVV-MK 492,28tkāraṇaṃ syātkāryamityādi | dvyaṇukādikāryaprādurbhāvanimittatvāt syātkāraṇamaṇuḥ, bhedādupajāyata TARVV-MK 492,29iti syātkāryam, snigdharūkṣatvādikāryaguṇādhikaraṇādvā | tataḥ punarbhedābhāvāt syādantyaḥ, pradeśa- TARVV-MK 492,30bhedābhāve'pi punarapi guṇabhedasadbhāvāt syānnāntyaḥ | sūkṣmapariṇāmasadbhāvatvāt syātsūkṣmaḥ, sthūlakā- TARVV-MK 492,31ryaprabhavayonitvāt syātsthūlaḥ | dravyatā'parityāgāt syānnityaḥ, bandhabhedaparyāyādeśāt guṇāntara- TARVV-MK 492,32saṅkrāntidarśanācca syādanityaḥ | niṣpradeśatvaparyāyārpaṇāt syādekarasavarṇagandho dvisparśaśca, aneka- TARVV-MK 493,01pradeśaskandhapariṇāmaśaktiyogāt syādanekarasādiḥ | kāryaliṅgenānumīyamānasadbhāvādeśāt syā- TARVV-MK 493,02tkāryaliṅgaḥ, pratyakṣajñānagocaratvaparyāyādeśāt syānna kāryaliṅgaḥ | uktaṃ ca — TARVV-MK 493,03“kāraṇamevaṃ tadantyaṃ sūkṣmo nityaśca bhavati paramāṇuḥ | TARVV-MK 493,04ekarasagandhavarṇo dvisparśaḥ kāryaliṅgaśca || ” TARVV-MK 493,05ke punaḥ skandhāḥ ? TARV-MK 5.25.17pariprāptabandhapariṇāmāḥ skandhāḥ | TARVV-MK 493,06 bandho vakṣyate, taṃ pariprāptāḥ ye'ṇavaḥ te skandhā iti TARVV-MK 493,07vyapadeśamarhanti | te trividhāḥ — skandhāḥ skandhadeśāḥ skandhapradeśāśceti | anantānantaparamāṇubandha- TARVV-MK 493,08viśeṣaḥ skandhaḥ | tadardhaṃ deśaḥ | ardhārdhaṃ pradeśaḥ | tadbhedāḥ pṛthivyaptejovāyavaḥ sparśādiśabdādi- TARVV-MK 493,09paryāyāḥ | pṛthivī tāvat ghaṭādilakṣaṇā sparśādiśabdādyātmikā siddhā | ambho'pi tadvikāratvāt TARVV-MK 493,10tadātmakam, sākṣāt gandhopalabdheśca | tatsaṃyogināṃ pārthivadravyāṇāṃ gandhaḥ tadguṇa ivopalabhyata TARVV-MK 493,11iti cet; na; sādhyatvāt | tadviyogakālādarśanāt tadavinābhāvācca tadguṇa eveti niścayaḥ TARVV-MK 493,12kartavyaḥ — gandhavadambhaḥ rasavattvāt āmraphalavat | tathā tejo'pi sparśādiśabdādisvabhāvakaṃ tadvatkā- TARVV-MK 493,13ryatvāt ghaṭavat | sparśādimatāṃ hi kāṣṭhādīnāṃ kāryaṃ tejaḥ | kiñca, tatpariṇāmāt | upayuktasya hi TARVV-MK 493,14āhārasya sparśādiguṇasya vātapittaśleṣmavipariṇāmaḥ | pittaṃ ca jaṭharāgniḥ, tasmāt sparśādi- TARVV-MK 493,15mattejaḥ | tathā sparśādiśabdādipariṇāmo vāyuḥ sparśavattvāt ghaṭādivat | kiñca, tatpariṇāmāt | TARVV-MK 493,16upayuktasya hi āhārasya sparśādiguṇasya vātapittaśleṣmavipariṇāmaḥ | vātaśca praṇādiḥ | tato TARVV-MK 493,17vāyurapi sparśādimān ityavaseyaḥ | TARVV-MK 493,18etena ‘catustridvyekaguṇāḥ pṛthivyādayaḥ pārthivādijātibhinnāḥ’ iti darśanaṃ pratyuktam | TARVV-MK 493,19āha — kimeṣāṃ aṇuskandhalakṣaṇaḥ pariṇāmo'nādiḥ, uta ādimān iti ? ucyate — sa TARVV-MK 493,20khalūtpattimattvādādimān pratijñāyate | yadyevamabhidhīyatām — kasmānnimittādutpadyanta iti | tatra TARVV-MK 493,21skandhānāṃ tāvadutpattihetupratipādanārthamidamucyate — TA-MK 5.26 bhedasaṃghātebhya utpadyante || TARV-MK 5.26.1saṃhatānāṃ dvitayanimittavaśāt vidāraṇaṃ bhedaḥ | TARVV-MK 493,23 bāhyābhyantaravipariṇāmakāraṇasannidhāne TARVV-MK 493,24sati saṃhatānāṃ skandhānāṃ vidāraṇaṃ nānātvaṃ bheda ityucyate | TARV-MK 5.26.2viviktānām ekībhāvaḥ saṃghātaḥ | TARVV-MK 493,25 pṛthagbhūtānām ekatvāpattiḥ saṃghāta iti kathyate | TARV-MK 5.26.3dvitvād dvivacanaprasaṅga iti cet; na; bahuvacanasyārthaviśeṣajñāpanārthatvāt | TARVV-MK 493,26 syādetad- TARVV-MK 493,27bhedasaṃghātayordvitvāt dvivacanena bhavitavyamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? bahuvacanasyārthaviśeṣajñāpa- TARVV-MK 493,28nārthatvāt | ato bhedena saṃghātaḥ bhedasaṃghātaḥ ityasyāpyavarodhaḥ kṛto bhavati | TARV-MK 5.26.4utpūrvaḥ padirjātyarthaḥ | TARVV-MK 493,29 utpūrvaḥ padirjātyartho draṣṭavyaḥ — utpadyante jāyanta iti yāvat | TARV-MK 5.26.5tadapekṣo hetunirdeśaḥ | TARVV-MK 493,30 bhedasaṃghātebhya ityayaṃ hetunirdeśaḥ tadapekṣo veditavyaḥ | “nimitta- TARVV-MK 493,31kāraṇahetuṣu sarvāsāṃ prāyadarśanāt” iti bhedasaṃghātebhyaḥ kāraṇebhyaḥ utpadyante TARVV-MK 494,01iti hetvarthagateḥ | tadyathā — dvayoḥ paramāṇvoḥ saṃghātād dvipradeśaskandha utpadyate | dvipradeśasya aṇośca TARVV-MK 494,02trayāṇāṃ vā aṇūnāṃ saṃghātāttripradeśaḥ | dvayoḥ dvipradeśayoḥ tripradeśasyāṇoścaturṇāṃ vā aṇūnāṃ saṃghā- TARVV-MK 494,03tāccatuṣpradeśaḥ | evaṃ saṃkhyeyānām asaṃkhyeyānāmanantānāṃ ca saṃghātāttāvatpradeśaḥ | eṣāmeva bhedāt TARVV-MK 494,04dvipradeśaparyantāt skandhā utpadyante | evaṃ bhedasaṃghātābhyām ekasāmayikābhyāṃ dvipradeśādayaḥ TARVV-MK 494,05skandhā utpadyante anyato bhedena anyasya saṃghāteneti | TARVV-MK 494,06evamuktānāmaṇuskandhānāmaviśeṣeṇa bhedādihetukotpattiprasaṅge viśeṣapratipattyarthamidamucyate — TA-MK 5.27 bhedādaṇuḥ || TARV-MK 5.27.1sāmarthyādavadhāraṇapratīterevakārāvacanaṃ abbhakṣavat | TARVV-MK 494,08 yathā na kaścit apo na bhakṣa- TARVV-MK 494,09yati ityabbhakṣaṇasiddheḥ abbhakṣavacanāt apa eva bhakṣayatītyavadhāraṇaṃ gamyate, evaṃ bhedasaṃghātebhya TARVV-MK 494,10utpadyante ityanenaivāṇorbhedādutpattau siddhāyāṃ punarvacanamavadhāraṇārthaṃ bhavati — bhedādevāṇuḥ na saṃghā- TARVV-MK 494,11tāt nāpi bhedasaṃghātābhyāmiti | TARVV-MK 494,12atrāha — saṃghātādeva skandhānāmātmalābhasiddherbhedasaṃghātagrahaṇamanarthakamiti tadgrahaṇaprayo- TARVV-MK 494,13janapratipādanārthamidamucyate — TA-MK 5.28 bhedasaṃghātābhyāṃ cākṣuṣaḥ || TARVV-MK 494,15anantānantaparamāṇusamudayaniṣpādyo'pi kaściccākṣuṣaḥ kaściccā'cākṣuṣaḥ | tatra yo'cākṣuṣaḥ TARVV-MK 494,16sa kathaṃ cākṣuṣo bhavatīti cet ? ucyate — bhedasaṃghātābhyāṃ cākṣuṣaḥ na bhedāditi | kā'tropapattiriti TARVV-MK 494,17cet ? brūmaḥ — sūkṣmapariṇāmasya skandhasya bhede saukṣmyāparityāgāt acākṣuṣatvameva | sūkṣmapariṇataḥ TARVV-MK 494,18punaraparaḥ satyapi tadbhede'nyasaṃghātāntarasaṃyogāt saukṣmyapariṇāmoparame sthaulyotpattau cākṣuṣo TARVV-MK 494,19bhavati | TARVV-MK 494,20atrāha — gatisthityavagāhanavartanāśarīrādiparasparopakārādyanumitāstitvaṃ dharmādi purastā- TARVV-MK 494,21ddravyamityākhyātam, tatkathaṃ dravyamityavadhriyate ? TA-MK 5.29 saddravyalakṣaṇam || TARVV-MK 494,23sattvāt, yatsattad dravyam | TARVV-MK 494,24yadyevaṃ prāptamidaṃ sataḥ kiṃ lakṣaṇamiti ? ucyate — yadindriyagrāhyamatīndriyamapi bāhyādhyātmika- TARVV-MK 494,25nimittāpekṣam utpādavyayadhrauvyayuktaṃ sattat ‘veditavyam’ iti vākyaśeṣaḥ | TARVV-MK 494,26athavā, dharmādi sattvāt dravyamityavadhṛtam | tasmāt abhidhīyatāṃ kiṃ tatsat iti ? tata TARVV-MK 494,27idamupādikṣata — TA-MK 5.30utpādavyayadhrauvyayuktaṃ sat || TARVV-MK 494,28 iti TARVV-MK 494,29athavā, yadyupakārasadbhāvāt dharmādidravyaṃ sadvivakṣitaṃ yadā tarhi nopakaroti tadā tadasattva- TARVV-MK 494,30prasaṅga iti; ucyate — asatyapi upakāraviśeṣe yasmāt sāmānye dravyalakṣaṇatraye sannihite utpāda- TARVV-MK 494,31vyayadhrauvyayuktaṃ saddravyaṃ bhaviṣyatītyarthaḥ | TARV-MK 5.30.1svajātyaparityāgena bhāvāntarāvāptirutpādaḥ | TARVV-MK 494,32 cetanasya acetanasya vā dravyasya svajāti- TARVV-MK 494,33majahataḥ nimittavaśāt bhāvāntarāvāptirutpādanamutpāda ityucyate mṛtṇḍisya ghaṭaparyāyavat | TARV-MK 5.30.2tathā pūrvabhāvavigamo vyayanaṃ | TARVV-MK 495,01 tena prakāreṇa tathā svajātyaparityāgena ityarthaḥ, TARVV-MK 495,02pūrvabhāvavigamo vyayanaṃ vyaya iti kathyate yathā ghaṭotpattau piṇḍākṛteḥ | TARV-MK 5.30.3dhruveḥ sthairyakarmaṇo dhruvatīti dhruvaḥ | TARVV-MK 495,03 anādipāriṇāmikatvabhāvatvena vyayodayābhāvāt TARVV-MK 495,04dhruvati sthirībhavati iti dhruvaḥ, dhruvasya bhāvaḥ karma vā dhrauvyam, yathā piṇḍaghaṭādyavasthāsu mṛdā- TARVV-MK 495,05dyanvayāt | TARV-MK 5.30.4anyenānyasya yoge daṇḍivaditi cet; na; antarṇītasattākriyasya yujerāśritatvāt | TARVV-MK 495,07syānmatam — utpādaśca vyayaśca dhrauvyaṃ ca utpādavyayadhrauvyāṇi | utpādavyayadhrauvyairyuktam utpādavyaya- TARVV-MK 495,08dhrauvyayuktamiti nirdeśo nopapadyate | kutaḥ ? anyenānyasya yogāt daṇḍivaditi; tanna; kiṃ TARVV-MK 495,09kāraṇam ? antarṇītasattākriyasya yujerāśritatvāt | kathaṃ punaḥ yujeḥ sattākriyatvamiti cet ? TARVV-MK 495,10ucyate — sarve dhātavo bhāvavacanāḥ | bhāvaśca sattā kriyā ityanarthāntaram | tāmeva sarve śabdāḥ TARVV-MK 495,11svārthopanidhānenāvacchidyāvacchidya vipayīkurvanti | utpādavyayadhrauvyaṃ saditi yāvat tāvadutpā- TARVV-MK 495,12davyayadhrauvyayuktamiti | sarvadhātūnāṃ sattārthatve edhādīnāṃ vṛddhyādipratiniyatārthatvābhāva iti cet; TARVV-MK 495,13na; sattārthatve satyedhādīnāṃ vṛddhyādyarthapravṛtteḥ, nā'satāṃ kharavipāṇādīnāṃ vṛddhyādirartho'sti | TARV-MK 5.30.5utpādavyayadhrauvyavaditi nyāthyamiti cet; na; upālambhaparihāratulyatvāt | TARVV-MK 495,14 syāde- TARVV-MK 495,15tat — yadyantarṇītasattākriyo yujiḥ parigṛhyate utpādavyayadhrauvyavadityetadeva nyāyyamiti; tanna; kiṃ TARVV-MK 495,16kāraṇam ? upālambhaparihāratulyatvāt | yathā gobhyo'nyatve devadattasya gomāniti vyapadeśo TARVV-MK 495,17bhavati na tathā utpādavyayadhrauvyebhyo'nyat dravyamiti ‘matvarthīyo nopapadyate’ iti upālambho na TARVV-MK 495,18nivartate | ’ ‘ananyatve'pi loke matvarthīyo dṛśyate — ātmavān ātmā, sāravāna stambhaḥ’ iti pari- TARVV-MK 495,19hāraśca tulyaḥ | TARV-MK 5.30.6samādhivacanatvādvā | TARVV-MK 495,20 athavā samādhivacano'yaṃ yujiḥ parigṛhyate | yuktaḥ samāhita TARVV-MK 495,21ityarthaḥ | samādhānaṃ ca tātparyaṃ tādātmyamiti yāvat | utpādavyayadhrauvyayuktamutpādavyayadhrauvyātmaka- TARVV-MK 495,22mityarthaḥ | TARV-MK 5.30.7kathañcidanyatvopapattervā | TARVV-MK 495,23 yathā vā paryāyebhyaḥ paryāyiṇaḥ kathañcidanyatvopapatteḥ yoga- TARVV-MK 495,24vacana eva vā yuktaśabdo nyāyyaḥ | yadi hi sarvathā ananyatvaṃ syāt ubhayābhāvaprasaṅgaḥ syāt | TARV-MK 5.30.8sacchabdasya praśaṃsādyanekārthasaṃbhave vivakṣāto'stitvasaṃpratyayaḥ | TARVV-MK 495,25 sacchabdaḥ praśaṃsā- TARVV-MK 495,26diṣu bahvartheṣu dṛṣṭaprayogaḥ | praśaṃsāyāṃ tāvat — satpuruṣaḥ praśastaḥ puruṣaḥ ityarthaḥ | kvacidādare — satkaroti TARVV-MK 495,27ādaraṃ karotītyarthaḥ | kvacidastitve — sadbhūtamayamāha vidyamānamāhetyarthaḥ | kvacit prajñāyamāne — TARVV-MK 495,28pravrajitaḥ san kathamanṛtaṃ vrūyāt ? pravrajita iti prajñāyamāna ityarthaḥ | tatreha vivakṣātaḥ astitva- TARVV-MK 495,29vacano veditavyaḥ | TARV-MK 5.30.9vyayotpādāvyatirekād dravyasya dhrauvyānutpattiriti cet; naḥ abhihitānavabodhāt | TARVV-MK 495,31syādetat — vyayotpādābhyāmavyatirekād dravyasya vyayotpādātmakatvāt dhruvatvaṃ nopapadyate iti; tanna; TARVV-MK 496,01kiṃ kāraṇam ? abhihitānavabodhāt | dravyārthāvasthānāt dhrauvyamabhihitam, na vyayotpādābhyāṃ vyati- TARVV-MK 496,02rekāt | yadi ca vyayotpādābhyāṃ vyatirekāt dhrauvyamabhihitaṃ syāt tadavyatirekāt adhrauvyaṃ bhavet | TARVV-MK 496,03yadi vā vyayodayābhyāṃ vyatirekāt dravyaṃ dhruvam; dravyādapi vyatirekāt vyayodayayordhrauvyaṃ prasajyeta | TARVV-MK 496,04athavā, abhihitānavabodhāt | naikāntena vyayodayābhyāmavyatireko dravyasyābhihitaḥ | yadi TARVV-MK 496,05syāt; tadatyantāvyatirekāt tadbhāvāpatterdhrauvyābhāvaḥ syāt | yatastu kenacit prakāreṇa TARVV-MK 496,06vyayotpādābhyāṃ vyatirekaḥ kenacidavyatirekaḥ | vyayotpādakāle dravyārthāvasthānāt syād vyati- TARVV-MK 496,07rekaḥ | dravyajātyaparityāgāt syādavyatirekaḥ | tata ekāntapakṣopālambhābhāvaḥ | ekāntavyatireke TARVV-MK 496,08hi dravyaṃ pratyākhyāya anyatra vyayādayāvupalabhyeyātām | aikāntikā'vyatireke ca ekalakṣaṇatvāt TARVV-MK 496,09anyatarābhāve avaśiṣṭasyāpyabhāvaḥ syāt | TARV-MK 5.30.10svavacanavirodhācca | TARVV-MK 496,10 yadi vyayotpādāvyatirekānna dravyasya dhrauvyam yastena svapakṣasi- TARVV-MK 496,11ddhaye heturvyapadiśyate sa sādhakatvādavyatirikta iti parapakṣasyāpi sādhakaḥ syāt | parapakṣasya vā TARVV-MK 496,12yo dūpaka iti tato'vyatirekāt svapakṣasyāpi dūpaka iti vacanavirodhaḥ | tataśca na yuktamuktaṃ vyayo- TARVV-MK 496,13tpādā'vyatirekāt rdhrauvyānupapattiriti | TARV-MK 5.30.11utpādādīnāṃ dravyasya cobhayathā lakṣyalakṣaṇabhāvānupapattiriti cet; na; anyatvānanya- tvaṃ pratyanekāntopapatteḥ | TARVV-MK 496,15 syānmatam — utpādavyayadhrauvyāṇi dravyādarthāntarabhūtāni vā syuḥ, anarthā- TARVV-MK 496,16ntarabhūtāni vā ? yadyarthāntarabhāvaḥ kalpyeta; tāni vaḥ sattā, tato'nyatvāt dravyasyābhāvaḥ syāt | TARVV-MK 496,17tadabhāve ca nirādhāratvāt utpādādīnāmabhāva iti lakṣyalakṣaṇabhāvo nopapadyate | nahi asatāṃ TARVV-MK 496,18vandhyāputrākāśakusumādīnāṃ lakṣyalakṣaṇabhāvo'sti | athānarthāntaratvamiṣyet; lakṣyameva lakṣaṇamiti TARVV-MK 496,19dṛṣṭavirodhaḥ syāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? anyatvānanyatvaṃ pratyanekāntopapatteḥ | paryāyiṇaḥ paryā- TARVV-MK 496,20yāṇāṃ ca syādanyatvaṃ syādananyatvam | yathaikasya manuṣyasya jātikularūpādibhiḥ aviśiṣṭasya aneka- TARVV-MK 496,21saṃbandhyantarāvirbhūtapirtāputrabhrātṛbhāgineyādayo dharmāḥ parasparato viśiṣṭā upalabhyante na teṣāṃ bhedā- TARVV-MK 496,22ttasya bhedaḥ, nāpi tasyā'bhedātteṣāmabhedaḥ, tataḥ pitṛtvādiśaktyaṣekṣayā nānā manuṣyatvāpekṣayā na TARVV-MK 496,23pṛthak, tathā dravyasyāpi bāhyābhyantarahetuviśeṣāpāditāḥ paryāyāḥ kathañcidbhinnāḥ dravyārpaṇāt TARVV-MK 496,24kathañcidabhinnāḥ iti nāsattvaṃ na lakṣyalakṣaṇabhāvābhāvaḥ | tasmādutpādāditrayaikyavṛttiḥ sattā, tadyuktaṃ TARVV-MK 496,25dravyamityavaseyam | TARVV-MK 496,26atrāha — yathā dravyasyātmabhūto'nvayo dharmaḥ tathā paryāyo'pyātmabhūto dravyasyeti tanni- TARVV-MK 496,27vṛttivad dravyanivṛttikalpanāyāmucchedaprasaṅga iti; atra brūmahe — syādetadevaṃ yadi krameṇa piṇḍaghaṭa- TARVV-MK 496,28kapālādivadrūpadravyājīvānupayogatvādilakṣaṇaḥ pariṇāmaḥ kādācitkaḥ syāt | yataḥ satyapi vyayo- TARVV-MK 496,29tpādavattve paryāyāṇām — TA-MK 5.31 tadbhāvāvyayaṃ nityam || TARVV-MK 496,31kim adhyavasyāmaḥ ? dravyamiti vākyaśeṣaḥ | tadbhāva ityucyate | kastadbhāvaḥ ? TARV-MK 5.31.1pratyabhijñānahetutā tadbhāvaḥ | TARVV-MK 496,32tadevedamiti smaraṇaṃ pratyabhijñānam, tadakasmānna bhavati iti TARVV-MK 496,33yo'sya hetuḥ sa tadbhāvaḥ | bhavanaṃ bhāvaḥ, tasya bhāvastadbhāvaḥ, yenātmanā prāgdṛṣṭaṃ vastu tenaivātmanā TARVV-MK 497,01punarapi bhāvāt tadevedamiti pratyabhijñāyate | yadyatyantanirodhābhinavaprādurbhāvamātrameva syāt; TARVV-MK 497,02smaraṇānupapatteḥ tadadhīno lokasaṃvyavahāro virudhyeta | tataḥ tadbhāvenāvyayaṃ tadbhāvāvyayam TARVV-MK 497,03nityamiti niścīyate | TARV-MK 5.31.2virodha iti cet; dharmāntarāśrayaṇāt | TARVV-MK 497,04 syānmatam — viyadeva na vyeti, utpadyamāna eva TARVV-MK 497,05notpadyate iti virodhaḥ, tato na yuktamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? dharmāntarāśrayaṇāt | yadi yena TARVV-MK 497,06rūpeṇa vyayodayakalpanā tenaiva rūpeṇa nityatā pratijñāyeta syādvirodhaḥ, janakatvāpekṣayaiva pitāputra- TARVV-MK 497,07vyapadeśavat, nantu dharmāntarasaṃśrayaṇāt | TARVV-MK 497,08punarapi mithyādarśanākulitacetāḥ nirūpitamapi tritayātmakatvamapratipadyamāna āha — TARVV-MK 497,09yad vyeti utpadyate ca tatsannityaṃ cetyatisāhasametat durupapādatvāt kathaṃ śraddhīyata iti ? atro- TARVV-MK 497,10cyate — śraddhehi vyayotpādavatsu paryāyeṣu avyabhicāriṇī sannityatve sta iti | kutaḥ ? yasmād TARVV-MK 497,11dravyārthikaparyāyārthikasaṃbhave anyataravivakṣāvaśāt yathokte ubhe api — TA-MK 5.32 apitānarpitasiddhe || TARV-MK 5.32.1dharmāntaravivakṣāprāpitaprādhānyamarṣitam | TARVV-MK 497,13 anekātmakasya vastunaḥ prayojanavaśāt yasya TARVV-MK 497,14kasyaciddharmasya vivakṣayā prāpitaprādhānyam artharūpamarpitamupanītamiti yāvat | TARV-MK 5.32.2tadviparītamanarpitam | TARVV-MK 497,15 prayojanābhāvāt sato'pyavivakṣā bhavati ityupasarjanībhūtamana- TARVV-MK 497,16rpitamityucyate | arpitaṃ cānarpitaṃ ca arpitānarpite tābhyāṃ siddhe sannityatve apitānarpitasiddhe | TARVV-MK 497,17tadyathā — mṛtpiṇḍaḥ rūpidravyamityarpitaḥ syānnityaḥ tadarthāparityāgāt | anekadharmapariṇāmino'- TARVV-MK 497,18rthasya dharmāntaravivakṣāvyāpārāt rūpidravyātmanā'rpaṇāt mṛtpiṇḍa ityevamarpitaṃ pudgaladravyaṃ syāda- TARVV-MK 497,19nityaṃ tasya paryāyasyādhruvatvāt | tatra yadi dravyārthikanayaviṣayamātraparigrahaḥ; syāt vyavahāralopaḥ TARVV-MK 497,20tadātmakavastvabhāvāt | yadi ca paryāyārthikanayagocaramātrābhyupagamaḥ syāt; lokayātrā na siddhyati TARVV-MK 497,21tathāvidhasya vastuno'sadbhāvāt | tāvekatropasaṃhṛtau lokayātrāsamarthau bhavataḥ tadubhayātmakasya vastunaḥ TARVV-MK 497,22prasiddheḥ | ityevamarpitānarpitavyavahārasiddhe sannityatve | TARVV-MK 497,23āha — sato'nekanayavyavahāratantratvāt upapannā bhedasaṃghātebhyaḥ satāṃ skandhātmanotpattiḥ | TARVV-MK 497,24idaṃ tu sandihmaḥ — kiṃ saṃghātaḥ saṃyogādeva dvyaṇukādilakṣaṇo bhavati, uta kacidviśeṣo'vadhriyate TARVV-MK 497,25iti ? ucyate — sati saṃyoge bandhādekatvapariṇāmakāt saṃghāto niṣpadyate | yadyevamidamucyatāṃ kuto na TARVV-MK 497,26khalu pudgalajātyaparityāge saṃyoge ca bhavati keṣāñcit bandho'nyeṣāṃ ca neti ? uccate — yasmātteṣāṃ TARVV-MK 497,27pudgalātmā'viśeṣe'pi anantaparyāyāṇāṃ parasparavilakṣaṇapariṇāmāhitasāmarthyād bhavan pratītaḥ — TA-MK 5.33 snigdharūkṣatvād bandhaḥ || TARV-MK 5.33.1snehaparyāyāvirbhāvāt snihyate smeti snigdhaḥ | TARVV-MK 497,29 bāhyābhyantarakāraṇavaśāt snehaparyāyā- TARVV-MK 497,30virbhāvāt snihyate smeti snigdhaḥ | TARV-MK 5.33.2rūkṣaṇād rūkṣaḥ | TARVV-MK 497,31 dvitayanimittavaśāt rūkṣaṇāt rūkṣa iti vyapadiśyate | snegdhaśca TARVV-MK 497,32rūkṣaśca snigdharūkṣau tayorbhāvaḥ snigdharūkṣatvam | snigdhatvaṃ cikkaṇatvalakṣaṇaḥ paryāyaḥ | tadviparītaḥ TARVV-MK 497,33pariṇāmo rūkṣatvam | snigdharūkṣatvāditi heturnirdeśaḥ | TARVV-MK 498,01tatkṛto bandho dvyaṇukādipariṇāmaḥ | dvayoḥ snigdharūkṣayoraṇvoḥ parasparāśleṣalakṣaṇe bandhe TARVV-MK 498,02sati dvyaṇukaḥ skandho bhavati | evaṃ saṃkhyeyā'saṃkhyeyā'nantapradeśaskandho yojyaḥ | TARV-MK 5.33.3ekaguṇādisaṃkhyeyā'saṃkhyeyānantavikalpaḥ snehaḥ | TARVV-MK 498,03 avibhāgaparicchedaikaguṇaḥ snehaḥ TARVV-MK 498,04prathamaḥ | evaṃ dvitricatuḥsaṃkhyeyā'saṃkhyeyānantaguṇaḥ snehavikalpaḥ | evaṃguṇā paramāṇavaḥ santi | TARV-MK 5.33.4tathā rūkṣaḥ | TARVV-MK 498,05 yathā sneha uktastathā rūkṣo'pi saṃkhyeyā'saṃkhyeyānantavikalpo veditavyaḥ | TARVV-MK 498,06evaṃguṇāśca paramāṇavaḥ santi | TARV-MK 5.33.5toyājāgomahiṣyuṣṭrīkṣīraghṛteṣu pāṃśukaṇikāśarkarādiṣu ca prakarṣāprakarṣadarśanāttadanu- mānam | TARVV-MK 498,08 yathā toyādajākṣīraghṛte prakṛṣṭasnehe tataḥ prakṛṣṭasnehe gokṣīraghṛte tataścādhikasnehe mahiṣī- TARVV-MK 498,09kṣīraghṛte tato'pyutkṛṣṭasnehe uṣṭrīkṣīraghṛte | pāṃśubhyaḥ prakṛṣṭarūkṣaguṇāḥ tuṣakaṇikādayaḥ tato'pi prakṛṣṭa- TARVV-MK 498,10rūkṣāḥ śarkarāḥ | tathā paramāṇuṣvapi prakarṣāprakarṣavṛttyā snigdharūkṣaguṇāḥ santītyanumānaṃ kriyate | TARVV-MK 498,11snigdharūkṣaguṇanimitte bandhe aviśeṣeṇa prasakte aniṣṭaguṇanivṛttyarthamāha — TA-MK 5.34 na jaghanyaguṇānām || TARV-MK 5.34.1śākhāditvāddehāṅgatvādvā jaghanyaśabdasiddhiḥ | TARVV-MK 498,13 jaghanamiva jaghanyamiti śākhāditvāt TARVV-MK 498,14siddhyati | ka upamārthaḥ ? yathā śarīrāvayaveṣu jaghanaṃ nikṛṣṭaṃ tathā'nyopi nikṛṣṭo jaghanya ityu- TARVV-MK 498,15cyate | athavā dehāṅgatvātsiddhiḥ | jaghane bhavaḥ jaghanyaḥ | jaghanya iva jaghanyaḥ | yathā jaghane bhavo TARVV-MK 498,16nikṛṣṭastathā'nyo'pi nikṛṣṭo jaghanya iti vyapadiśyate | TARV-MK 5.34.2guṇaśabdasyānekārthatve vivakṣāvaśādbhāgagrahaṇam | TARVV-MK 498,17 guṇaśabdo'nekasminnarthe dṛṣṭaprayogaḥ | TARVV-MK 498,18kaścidrūpādiṣu vartate — rūpādayo guṇā iti | kvacidbhāge vartate — dviguṇā yavāstriguṇā yavā iti | TARVV-MK 498,19kvacidupakāre vartate — guṇajñaḥ sādhuḥ upakārajña iti yāvat | kvaciddravye vartate — guṇavānayaṃ deśa TARVV-MK 498,20ityucyate yasmin gāvaḥ śasyāni ca niṣpadyante | kvacitsameṣvavayaveṣu — dviguṇā rajjuḥ triguṇā rajju- TARVV-MK 498,21riti | kvacidupasarjane — guṇabhūtā vayamasmin grāme upasarjanabhūtā ityarthaḥ | tatreha bhāge vartamānaḥ TARVV-MK 498,22parigṛhyate | jaghanyo guṇo yeṣāṃ te jaghanyaguṇāsteṣāṃ jaghanyaguṇānāṃ nāsti bandhaḥ | etaduktaṃ TARVV-MK 498,23bhavati — ekaguṇasnigdhasya ekaguṇasnigdhena dvitīyādisaṃkhyeyā'saṃkhyeyānantaguṇasnigdhena vā nāsti TARVV-MK 498,24bandhaḥ | tasyaivaikaguṇasnigdhasya ekaguṇarūkṣeṇa dvyādisaṃkhyeyā'saṃkhyeyā'saṃkhyeyānantaguṇarūkṣeṇa vā nāsti TARVV-MK 498,25bandhaḥ | tathā ekaguṇarūkṣasyāpi yojyamiti | TARVV-MK 498,26etau jaghanyaguṇasnigdharūkṣau varjayitvā anyeṣāṃ snigdharūkṣāṇāṃ paraspareṇa saṃbandho bhavatīti TARVV-MK 498,27aviśeṣaprasaṅge tatrāpi pratiṣedhaviṣayakhyāpanārthamāha — TA-MK 5.35 guṇasāmye sadṛśānām || TARV-MK 5.35.1sadṛśagrahaṇaṃ tulyajātīyasaṃpratyayārtham | TARVV-MK 498,29 snigdhajātyā rūkṣajātyā ca tulyānāṃ saṃpratyayaḥ TARVV-MK 498,30kathaṃ syāditi sadṛśagrahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 5.35.2guṇasāmyagrahaṇaṃ tulyabhāgasaṃgrahārtham | TARVV-MK 498,31 tulyabhāgā ye teṣāṃ grahaṇārthaṃ guṇasāmyagrahaṇaṃ TARVV-MK 498,32kriyate | TARV-MK 5.35.3sadṛśagrahaṇamanarthakaṃ guṇasāmyavacanāditi cet; na; samānaguṇakārayoḥ snigdharūkṣayoḥ pratiṣedhaprasaṅgāt | TARVV-MK 499,02 syādetat — sadṛśagrahaṇamanarthakam | kutaḥ ? guṇasāmyavacanātsiddheriti; tanna; kiṃ TARVV-MK 499,03kāraṇam ? samānaguṇakārayoḥ snigdharūkṣayoḥ pratiṣedhaprasaṅgāt | sadṛśagrahaṇe hyasati dviguṇasnigdhānāṃ TARVV-MK 499,04dviguṇarūkṣaiḥ triguṇasnigdhānāṃ triguṇarūkṣairguṇakārasāmyādbandhaḥ pratiṣidhyeta | sadṛśagrahaṇe punaḥ sati TARVV-MK 499,05dviguṇasnigdhānāṃ dviguṇasnigdhairdvirguṇarūkṣāṇāṃ dviguṇarūkṣairityevamādiṣu bandhapratiṣedhaḥ kṛto bhavati | TARV-MK 5.35.4naveṣṭatvāt | TARVV-MK 499,06 na vā etatprayojanamasti | kiṃ kāraṇam ? iṣṭatvāt | iṣyate dviguṇasnigdhā- TARVV-MK 499,07nāmapi dviguṇarūkṣairbandhapratiṣedhaḥ | kimarthaṃ tarhi sadṛśagrahaṇam ? TARV-MK 5.35.5guṇavaiṣamye bandhapratipattyartham | TARVV-MK 499,08 guṇavaiṣamye sadṛśānāṃ bandho bhavatītyetasyārthasya prati- TARVV-MK 499,09pattyarthaṃ sadṛśagrahaṇaṃ kriyate | TARVV-MK 499,10ato viṣamaguṇānāṃ tulyajātīyānāṃ cāviśeṣeṇa prasaktāviṣṭārthasaṃpratyayārthamidamucyate — TA-MK 5.36 dvyadhikādiguṇānāṃ tu || TARV-MK 5.36.1dvyadhikaścaturguṇaḥ | TARVV-MK 499,12 dvābhyāṃ guṇābhyāmadhiko dvyadhikaḥ | kaḥ punarasau ? caturguṇaḥ ? TARV-MK 5.36.2ādiśabdasya prakārārthatvāt pañcaguṇādisaṃpratyayaḥ | TARVV-MK 499,13 dvyadhikādītyayamādiśabdaḥ prakā- TARVV-MK 499,14rārthaḥ | kaḥ punarasau prakāraḥ ? dvābhyāmadhikatā | tena pañcaguṇādīnāṃ saṃpratyayo bhavati | ‘avaya- TARVV-MK 499,15yena vigrahaḥ samudāyo vṛttyarthaḥ’ iti caturguṇasyāpi grahaṇaṃ bhavati | tena dvyadhikādiguṇānāṃ tulya- TARVV-MK 499,16jātīyānāmatulyajātīyānāṃ ca bandha ukto bhavati, netareṣām | tadyathā — dviguṇasnigdhasya paramāṇoḥ TARVV-MK 499,17ekaguṇasnigdhena dviguṇasnigdhena triguṇasnigdhena vā nāsti bandhaḥ, caturguṇasnigdhena punarasti TARVV-MK 499,18bandhaḥ | tasyaiva punardviguṇasnigdhasya pañcaguṇasnigdhena ṣaṭsaptāṣṭanavadaśasaṃkhyeyā'saṃkhyeyānanta- TARVV-MK 499,19guṇasnigdhena bandho na vidyate | evaṃ triguṇasnidhasya pañcaguṇasnigdhena bandho'sti, śeṣaiḥ pūrvottarairna TARVV-MK 499,20bhavati | caturguṇasnigdhasya ṣaḍguṇasnigdhenāsti bandhaḥ, śeṣaiḥ pūrvottarairnāsti | evaṃ śeṣeṣvapi TARVV-MK 499,21yojyaḥ | tathā dviguṇarūkṣasya ekadvitriguṇarūkṣairnāsti bandhaḥ, caturguṇarūkṣeṇa tvasti bandhaḥ | TARVV-MK 499,22tasyaiva dviguṇarūkṣasya pañcaguṇarūkṣādibhiruttarairnāsti bandhaḥ | evaṃ triguṇarūkṣādīnāmapi dviguṇā- TARVV-MK 499,23dhikairbandho yojyaḥ | evaṃ bhinnajātīyeṣvapi dviguṇasnigdhasya ekadvitriguṇarūkṣairnāsti bandhaḥ, caturgu- TARVV-MK 499,24ṇarūkṣeṇa tvasti bandhaḥ, uttaraiḥ pañcaguṇarūkṣādibhirnāsti | evaṃ triguṇasnigdhādīnāṃ pañcaguṇarūkṣā- TARVV-MK 499,25dibhirasti, śeṣaiḥ pūrvottarairnāsti bandha iti yojyaḥ | uktaṃ ca — TARVV-MK 499,26“ṇiddhassa ṇiddheṇa durāhieṇa lukkhassa lukkheṇa durāhieṇa | TARVV-MK 499,27ṇiddhasya lukkheṇa havedi baṃdho jahaṇṇavajje visame same vā || 1 || ” TARVV-MK 499,28evamuktena vidhinā bandhe satyaṇūnāṃ dvyaṇukādyanantānantapradeśāvasānaskandhotpattirveditavyā | TARV-MK 5.36.3tuśabdo vyāvṛttiviśeṣapratipattyarthaḥ | TARVV-MK 499,29 tuśabdaḥ kriyamāṇaḥ pratiṣedhaṃ vyāvarttayati bandhaṃ TARVV-MK 499,30ca viśeṣayati | TARVV-MK 499,31atrāha — kimarthaṃ saṃyogajātīyaḥ pudgalānāṃ bandho nāma dharmaḥ kalpyate ? nanu prāptyādyātma- TARVV-MK 499,32katvādanenaiva sarvasāmūhikavyavahārasiddhiriti ? ucyate — saṃyoge'pi sati prāptimātreṇa kṛtārthatvāt TARVV-MK 499,33parasparānupraveśanirutsukau snigdharūkṣaguṇau skandhau paramāṇūnāṃ saṃyogamātratvāt pāriṇāmikau na TARVV-MK 499,34syātām śuklakṛṣṇatantusaṃyogāvasthānavat, tato'yamārambhaḥ — TARVV-MK 500,01TA-MK 5.37 bandhe'dhikau pāriṇāmikau || TARV-MK 5.37.1prakṛtatvād guṇasaṃpratyayaḥ | TARVV-MK 500,03 prakṛtaṃ guṇagrahaṇam, tadabhisaṃbandhād guṇasaṃpratyayo bhavatītya- TARVV-MK 500,04dhikaguṇāviti | TARV-MK 5.37.2bhāvāntarāpādanaṃ pariṇāmakatvaṃ klinnaguḍavat | TARVV-MK 500,05 yathā klinnaguḍo'dhikamadhurarasaḥ TARVV-MK 500,06patitānāṃ reṇvādīnāṃ svaguṇāpādanāt pariṇāmakaḥ, tathā anyo'pi adhikaguṇaḥ alpīyasaḥ pari- TARVV-MK 500,07ṇāmaka iti kṛtvā dviguṇādisnigdharūkṣasya caturguṇādisnigdharūkṣaḥ pariṇāmako bhavatīti tataḥ pūrvā- TARVV-MK 500,08vasthāpracyavapūrvakaṃ tātīryakamavasthāntaraṃ prādurbhavatītyekaskandhatvamupapadyate, itarathā hi śuklakuṣṇa- TARVV-MK 500,09tantuvatsaṃyoge satyapyapariṇāmakatvāt sarvaṃ viviktarūpeṇaivāvatiṣṭheta | dṛśyate hi śleṣe sati varṇa- TARVV-MK 500,10gandharasasparśānāmavasthāntarabhāvaḥ śuklapītādisaṃyoge śuklapatravarṇādiprādurbhāvavat | TARV-MK 5.37.3samādhikāvityapareṣāṃ pāṭhaḥ | TARVV-MK 500,11 “bandhe samādhikau pāriṇāmikau” itya- TARVV-MK 500,12pare sūtraṃ paṭhanti, dviguṇasnigdhasya dviguṇarūkṣo'pi pariṇāmaka iti | TARV-MK 5.37.4tadanupapattirārṣavirodhāt | TARVV-MK 500,13 sa pāṭho nopapadyate | kutaḥ ? ārṣavirodhāt | evaṃ hyuktamārpe TARVV-MK 500,14vargaṇāyāṃ bandhavidhāne — noāgamadravyabandhavikalpe sādivaisrasikabandhanirdeśe proktaḥ‘viṣa- TARVV-MK 500,15masnigdhatāyām vipamarūkṣatāyāṃ ca bandhaḥ samasnigdhatāyāṃ samarūkṣatāyāṃ ca bhedaḥ’ iti | tadanusāreṇa TARVV-MK 500,16ca sūtramuktam “guṇasāmye sadṛśānām” samaguṇānāṃ bandhapratiṣedhāt bandhe samaḥ pariṇāmaka TARVV-MK 500,17ityārpavirodhivaco na vidvadgrāhyam | TARV-MK 5.37.5viṣame same vāsti bandhaḥ iti vacanānna virodha iti cet; na; ārṣārthājñānāt | TARVV-MK 500,19syānmatam — ‘jaghanyavarje viṣame same vāsti’ iti vacanāt samaguṇasyāpi bandha ityabhyupagamānnāsti TARVV-MK 500,20virodhaḥ iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ārṣārthājñānāt | nāyamasyārthaḥ — samaguṇasya bandha iti | kastarhi ? TARVV-MK 500,21samastulyajātīyaḥ, viṣamo'tulyajātīyaḥ | samasya caturguṇasnigdhasya ṣaḍguṇasnigdhenāsti bandhaḥ TARVV-MK 500,22viṣamasya caturguṇarūkṣasya ṣaḍguṇasnigdhenāsti bandhaḥ ityayamārṣārthaḥ | tatraitat syāt — kimartho'yamā- TARVV-MK 500,23rambha iti ? ucyate — paudgalikaṃ karmātmasthānantānantapradeśaṃ kāyavāṅmanoyoganimittaṃ visrasopa- TARVV-MK 500,24citānantapradeśasnigdharūkṣapariṇataṃ bandhamāyātamātmanaḥ jñānāvaraṇādibhāvena triṃśatsāgaropamakoṭi- TARVV-MK 500,25koṭyādyavasthānabhāk tatpariṇāmakāpāditapariṇāmāt ghanādivanna viṣvagbhavatīti | TARVV-MK 500,26atrāha — uktaṃ bhavatā “dravyāṇi, jīvāśceti” iti; tatra kimuddeśata eva dravyāṇāṃ TARVV-MK 500,27prasiddhirāhosvillakṣaṇato'pīti ? atrocyate — lakṣaṇato'pi prasiddhiḥ | tatkathamiti cet ? ucyate — TA-MK 5.38 guṇaparyayavad dravyam || TARVV-MK 500,29guṇāśca te paryayāśca guṇaparyayāste yasya santīti tad guṇaparyayavaditi | maturnopapadyate TARVV-MK 500,30anarthāntarabhāvāt, arthāntarabhāve cā'bhāvaprasaṅgaḥ; ita uttaraṃ paṭhati — TARV-MK 5.38.1ananyatve'pi loke suvarṇāṅgulīyakavad vyapadeśadarśanāt matvarthīyasiddhiḥ | TARVV-MK 500,31 ananya- TARVV-MK 500,32tve'pi loke vyapadeśo dṛśyate, yathā suvarṇasyāṅgulīyakaṃ suvarṇāṅgulīyakamiti | tathā lakṣaṇataḥ TARVV-MK 500,33kathañcidbhedopapatteḥ guṇaparyayebhyo'nanyatve kathañcidbhedasiddheḥ matvarthīyamupapadyate | TARV-MK 5.38.2guṇābhāvādayuktiriti cet; na; arhatpravacanahṛdayādiṣu guṇopadeśāt | TARVV-MK 501,01 guṇa iti saṃjñā TARVV-MK 501,02tantrāntarāṇām, ārhatānāṃ tu dravyaṃ paryāyaśceti dvitayameva tattvam | ataśca dvitayameva nayadvayopa- TARVV-MK 501,03deśāt, dravyarthikaḥ paryāyārthika iti dvāveva mūlanayau | yadi guṇo'pi kaścitsyāt, tadviṣayeṇa TARVV-MK 501,04mūlanayena tṛtīyena bhavitavyam | na cāstyasāviti, ato guṇābhāvāt guṇaparyayavaditi nirdeśo na TARVV-MK 501,05yujyate; tanna; kiṃ kāraṇam ? arhatpravacanahṛdayādiṣu guṇopadeśāt | uktaṃ hi arhatpravacane- TARVV-MK 501,06“dravyāśrayā nirguṇā guṇāḥ” iti | anyatra coktam — TARVV-MK 501,07“guṇa iti davvavidhāṇaṃ davvaviyāro ya pajjayo bhaṇido | TARVV-MK 501,08tehi aṇūṇaṃ davvaṃ ajudavasiddhaṃ havadi ṇiccaṃ || ” iti | TARVV-MK 501,09yadi guṇo'pi vidyate, nanu coktam — tadviṣayastṛtīyo mūlanayaḥ prāpnotīti; naiṣa doṣaḥ; TARVV-MK 501,10dravyasya dvāvātmānau sāmānyaṃ viśeṣaśceti | tatra sāmānyamutsargo'nvayaḥ guṇa ityanarthāntaram | TARVV-MK 501,11viśeṣo bhedaḥ paryāya iti paryāyaśabdaḥ | tatra sāmānyaviṣayo nayo dravyārthikaḥ | viśeṣaviṣayaḥ TARVV-MK 501,12paryāyārthikaḥ | tadubhayaṃ samuditamayutasiddharūpaṃ dravyamityucyate, na tadvipayastṛtīyo nayo bhavitu- TARVV-MK 501,13marhati, vikalādeśatvānnayānām | tatsamudayo'pi pramāṇagocaraḥ sakalādeśatvāt pramāṇasya | TARV-MK 5.38.3guṇā eva paryāyā iti vā nirdeśaḥ | TARVV-MK 501,14 athavā, utpādavyayadhrauvyāṇi paryāyāḥ, na TARVV-MK 501,15tebhyo'nye guṇāḥ santi, tato guṇā eva paryāyā iti sati sāmānādhikaraṇye matau sati guṇaparyā- TARVV-MK 501,16yavaditi nirdeśo yujyate | TARV-MK 5.38.4viśepaṇānupapattirarthābhedāditi cet; na; matāntaranivṛttyarthatvāt | TARVV-MK 501,17 syādetat- TARVV-MK 501,18yadi guṇā eva paryāyāḥ; viśeṣaṇamapārthakam; kutaḥ ? arthābhedāt | tato guṇavaditi vā paryāya- TARVV-MK 501,19vaditi vā vaktavyamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? matāntaranivṛttyarthatvāt | matāntare hi dravyādanye TARVV-MK 501,20guṇāḥ parikalpitāḥ, na te santi ? arthāntarabhāve satyanupalabdhiprasaṅgāt | ato dravyasya pari- TARVV-MK 501,21ṇamanaṃ parivartanaṃ paryāyaḥ | tadbhedā eva guṇāḥ na bhinnajātīyā iti matāntaranivṛttyarthatvāt TARVV-MK 501,22viśeṣaṇamarthavat | TARVV-MK 501,23uktānāṃ dravyāṇāṃ lakṣaṇanirdeśāttadviṣaya eva dravyavyavasāyaprasakte anuktadravyasaṃsūcanārtha- TARVV-MK 501,24midamāha — TA-MK 5.39 kālaśca || TARV-MK 5.39.1yathoktadravyalakṣaṇopetatvād dravyam | TARVV-MK 501,26 yathoktaṃ dravyalakṣaṇam — “utpādavyayadhrauvyayuktaṃ sat, TARVV-MK 501,27guṇaparyayavad dravyam” iti ca; tena lakṣaṇenopetatvāt kālaśca dravyamitya- TARVV-MK 501,28vagamyate | kathaṃ lakṣaṇopetatvamiti cet ? ucyate — TARV-MK 5.39.2ākāśādivattatsiddhiḥ | TARVV-MK 501,29 yathā ākāśādīnāṃ dravyalakṣaṇaṃ tathā kālasyāpi siddhyati | TARVV-MK 501,30dhrauvyaṃ tāvat kālasya svapratyayaṃ svabhāvavyavasthānāt, vyayodayau parapratyayau, agurulaghuguṇavṛddhihānya- TARVV-MK 501,31pekṣayā svapratyayau ca | tathā guṇā api kālasya sādhāraṇāsādhāraṇarūpāḥ santi | tatrāsādhāraṇaḥ TARVV-MK 501,32vartanāhetutvam, sādhāraṇāśca acetanatvāmūrtatvasūkṣmatvāgurulaghutvādayaḥ | paryāyāśca vyayotpādalakṣaṇā TARVV-MK 501,33yojyāḥ | tasyāstitvaliṅgaṃ sanniveśakramaśca vyākhyātaḥ | TARVV-MK 502,01āha — dravyatve sani kimasau kālaḥ ākāśavadeka uta saṃkhyeyo'saṃkhyeyo'nanto veti ? TARVV-MK 502,02atrocyate — TA-MK 5.40 so'nantasamayaḥ || TARV-MK 5.40.1vyavahārakālapramāṇāvadhāraṇārthaṃ vacanam | TARVV-MK 502,04 mukhyāḥ paramārthakālāṇavaḥ dharmāstikāya- TARVV-MK 502,05pradeśatulyā asaṃkhyeyā vyākhyātāḥ | idaṃ tu vacanaṃ vyavahārakālapramāṇāvadhāraṇārthaṃ kriyate | sāmpra- TARVV-MK 502,06nikasyaikasamayikatve'pyatītānāgatāśca samayā antātītā iti kṛtvā anantā iti vyapa- TARVV-MK 502,07diśyante | TARV-MK 5.40.2mukhyasyaiva vānantaparyāyavartanāhetutvāt | TARVV-MK 502,08 athavā, mukhyasyaiva kālasya pramāṇāvadhāra- TARVV-MK 502,09ṇārthamucyate | anantaparyāyavartanāhetutvādeko'pi kālāṇurananta ityupacaryate | samayaḥ punaḥ parama- TARVV-MK 502,10niruddhaḥ kālāṃśaḥ | tatpracayaviśepa āvalikādirvyākhyātaḥ | TARVV-MK 502,11āha — “guṇaparyayavaddravyam” ityuktam, tatra ke guṇāḥ iti ? atrocyate — TA-MK 5.41 dravyāśrayā nirguṇā guṇāḥ || TARV-MK 5.41.1āśrayaśabdo'dhikaraṇasādhanaḥ karmasādhano vā | TARVV-MK 502,13 ayamāśrayaśabdaḥ adhikaraṇasādhanaḥ TARVV-MK 502,14guṇā yatrāśrayante sa āśraya iti pulliṅge ghaḥ | athavā karmasādhanaḥ guṇairāśriyata ityāśrayaḥ | dravya- TARVV-MK 502,15śabda uktārthaḥ, dravyamāśrayo yepāṃ te dravyāśrayāḥ | TARV-MK 5.41.2nirguṇā iti viśeṣaṇaṃ dvyaṇukādinivṛttyartham | TARVV-MK 502,16 dravyāśrayā guṇā ityucyamāne dvyaṇukā- TARVV-MK 502,17diṣvapi guṇasaṃpratyayaḥ syāt — kāraṇadravyāśrayāṇi kāryadravyāṇīti, tatastannivṛttyarthaṃ nirguṇā TARVV-MK 502,18iti viśeṣaṇamupādīyate | dvyaṇukādīnāṃ hi rūpādayo guṇāḥ santīti tannivṛttiḥ kṛtā bhavati | TARV-MK 5.41.3paryāyāṇāṃ guṇatvaprasaṅga iti cet; na; dravyāśrayā iti viśeṣaṇāttannivṛtteḥ | TARVV-MK 502,19 syātma- TARVV-MK 502,20tam — yadi guṇā dravyāśrayā ityetattāvallakṣaṇaṃ guṇānām, paryāyāṇāmapi ghaṭasaṃsthānādīnāṃ tadubhaya- TARVV-MK 502,21mastīti guṇatvaṃ prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? dravyāśrayā iti viśeṣaṇāttannivṛtteḥ | nanu TARVV-MK 502,22dravyāśrayā iti viśeṣaṇaṃ tadāśrayatvapratipattyarthaṃ tadantareṇāpi siddhyati | kutaḥ ? sāmarthyāt — TARVV-MK 502,23nirāśrayaguṇābhāvāt āśrayāntarābhāvācca, tatastadanarthakaṃ paryāyanivṛttyarthaṃ bhavati | kiṃ śabdādhi- TARVV-MK 502,24kyādarthādhikyamiti paryāyanivṛttirgṛhyate ? na; ityāha — TARV-MK 5.41.4matvarthe vā vṛttividhānāt iti | TARVV-MK 502,25 matvarthe'nyapadārthe vṛttiḥ, matvarthaśca nityayoge vidyata TARVV-MK 502,26iti nityayogo'tra veditavyaḥ | nityaṃ dravyamāśritya ye vartante te guṇā iti | paryāyāḥ punaḥ TARVV-MK 502,27kādācitkā iti na teṣāṃ grahaṇam | tenānvayino dharmā guṇā ityuktaṃ bhavati | tadyathā jīvasyāsti- TARVV-MK 502,28tvādayaḥ jñānadarśanādayaśca | pudgalasyācetanatvādayaḥ rūpādayaśceti | paryāyāḥ punaḥ ghaṭajñānādayaḥ TARVV-MK 502,29kapālādivikārāśca | TARVV-MK 502,30atrāha — uktaḥ pariṇāmaśabdaḥ asakṛnna tu tasyārtho varṇitaḥ, tasmāducyatāṃ kaḥ pari- TARVV-MK 502,31ṇāmaḥ iti ? TARVV-MK 503,01TA-MK 5.42 tadbhāvaḥ pariṇāmaḥ || TARVV-MK 503,03athavā, guṇā dravyādarthāntarabhūtā iti keṣāñciddarśanam, tatkiṃ bhavataḥ sammatam ? netyāha — TARVV-MK 503,04yadyapi kathañcid vyapadeśādibhedahetvapekṣayā dravyādanye tathāpi tadavyatirekāttatpariṇāmāccānanye | TARVV-MK 503,05yadyevaṃ sa ucyatāṃ kaḥ pariṇāma iti ? tanniścayārthamidamucyate — tadbhāvaḥ pariṇāmaḥ | TARV-MK 5.42.1dharmādīnāṃ yenātmanā bhavanaṃ saḥ tadbhāvaḥ pariṇāmaḥ | TARVV-MK 503,06 dharmādīni dravyāṇi yenātmanā TARVV-MK 503,07bhavanti sa tadbhāvaḥ tattvaṃ pariṇāma ityākhyāyate | TARV-MK 5.42.2tatsvarūpaṃ vyākhyātam | TARVV-MK 503,08 tasya pariṇāmasya svarūpaṃ vyākhyātam | kva ? “vartanāpariṇāma- TARVV-MK 503,09kriyāḥ” ityatra | TARV-MK 5.42.3sa dvividho'nādirādimāṃśca | TARVV-MK 503,10 sa eṣa pariṇāmo dvidhā bhidyate | anādirādimāṃśceti | TARVV-MK 503,11tatrānādirdharmādīnāṃ gatyupagrahādiḥ | na hyetadasti dharmādīni dravyāṇi prāk, paścādgatyupagrahādiḥ, TARVV-MK 503,12prāgvā gatyupagrahādiḥ paścāddharmādīni iti | kiṃ tarhi ? anādireṣāṃ saṃbandhaḥ | ādimāṃśca bāhya- TARVV-MK 503,13pratyayāpāditotpādaḥ | TARVV-MK 503,14atrānye dharmādharmakālākāśeṣu anādiḥ pariṇāmaḥ, ādimān jīvapudgaleṣu iti vadanti; TARVV-MK 503,15tadayuktam; kutaḥ ? sarvadravyāṇāṃ dvyātmakatve sattvam, anyathā nityābhāvaprasaṅgāt | kathaṃ TARVV-MK 503,16tarhi grāhyam ? TARV-MK 5.42.4nayadvayavaśāt sarvatra tadubhayasiddhiḥ | TARVV-MK 503,17 dravyārthikaparyāyārthikanayadvayavivakṣāvaśāt sarveṣu TARVV-MK 503,18dharmādidravyeṣu sa ubhayaḥ pariṇāmo'vaseyaḥ | ayaṃ tu viśeṣaḥ dharmādiṣu caturṣu dravyeṣvatyantaparokṣe- TARVV-MK 503,19ṣvanādirādimāṃśca pariṇāmaḥ āgamagamyaḥ, jīvapudgaleṣu kathañcitpratyakṣagamyo'pi iti | TARVV-MK 503,20iti tattvārthavārtike vyākhyānālaṅkāre pañcamodhyāyaḥ | TARVV-MK 503,21TARVV-MK 503,22TARVV-MK 504,00ṣaṣṭho'dhyāyaḥTARVV-MK 504,01āha — ajīvapadārtho vyākhyātaḥ | idānīṃ tadanantaroddeśabhāg āsravapadārtho vyākhyeya iti TARVV-MK 504,02tatastatprasiddhyarthamidamucyate — TA-MK 6.1 kāyavāṅmanaḥkarma yogaḥ || TARV-MK 6.1.1kāyādīnāmitaretarayogalakṣaṇo dvandvaḥ | TARVV-MK 504,04 kāyaśca vāk ca manaśca kāyavāṅmanāsi TARVV-MK 504,05itītaretarayoge dvandvaḥ | TARV-MK 6.1.2vāṅmanasamitiprasaṅga iti cet; na; bahuṣu tadabhāvāt | TARVV-MK 504,06 syādetat — vāṅmanasamiti TARVV-MK 504,07prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? bahuṣu tadabhāvāt | dvayoḥ hi savidhiḥ, tena bahupu na bhavati | TARVV-MK 504,08kāyavāṅmanasāṃ karma kāyavāṅmanaskarmeti | “kṛkamikaṃ saḥ” iti satvam | kāyā- TARVV-MK 504,09dayaḥ śabdā vyākhyātārthāḥ | TARV-MK 6.1.3karmaśabdasyānekārthatve kriyāvācino grahaṇam, ihānyasyāsaṃbhavāt | TARVV-MK 504,10 karmaśabdo'ne- TARVV-MK 504,11kārthaḥ | kvacitkarturīpsitatame vartate — yathā ghaṭaṃ karotīti | kvacitpuṇyāpuṇyavacanaḥ — yathā “kuśalā'- TARVV-MK 504,12kuśalaṃ karma” iti | kvacicca kriyāvacanaḥ — yathā “utkṣepaṇamavakṣepaṇamākuñcanaṃ TARVV-MK 504,13prasāraṇaṃ gamanamiti karmāṇi” iti | tatreha kiyāvācino grahaṇam | kutaḥ ? anyasyā- TARVV-MK 504,14saṃbhavāt | tatkathamiti cet ? ucyate — TARV-MK 6.1.4na karturīpsitatamam, anyatarasyobhayasya ca vivakṣā'saṃbhavāt | TARVV-MK 504,15 kartuḥ kriyayā āptu- TARVV-MK 504,16miṣṭatamaṃ karma | tattrividhaṃ nirvartyaṃ vikāryaṃ prāpyaṃ ceti | tat tritayamapi karturanyat | tatra yadi TARVV-MK 504,17kāyādīnāṃ kartṛtvam; karmānyadvācyam | na cāto'nyat sūtre gṛhītamasti | atha karmatvaṃ kāyādīnām; TARVV-MK 504,18kartā'nyo vācyaḥ | na cāsau saṃgṛhīto'sti | atha yugapatkartṛtvaṃ karmatvañceṣṭam; taccāsaṃbhavāt TARVV-MK 504,19asat | tasmāt karturīpsitatamaṃ neha parigṛhītam | TARV-MK 6.1.5nāpi puṇyāpuṇyalakṣaṇam; uttarasūtrasya sāmarthyāt | TARVV-MK 504,20 nāpīha puṇyāpuṇyalakṣaṇaṃ karma TARVV-MK 504,21gṛhyate | kutaḥ ? uttarasūtrasāmarthyāt | yadi puṇyāpuṇyalakṣaṇamiha gṛhyeta, “sa āsravaḥ śubhaḥ puṇyasya” TARVV-MK 504,22 ityuttarasūtrārambho'narthakaḥ syāt | TARV-MK 6.1.6karturīpsitatamaṃ vā ātmanaḥ kartṛtvāt | TARVV-MK 504,23 athavā sāmarthyasannihita ihātmā kartā, tasya TARVV-MK 504,24karturīpsitatamatvāt pāribhāṣikaṃ karma gṛhyate | TARV-MK 6.1.7kartrādisādhaneṣvicchāto viśeṣādhyavasāyaḥ | TARVV-MK 504,25 karmaśabdasya kartrādiṣu sādhaneṣu saṃbhavatsu TARVV-MK 504,26icchāto viśeṣo'dhyavaseyaḥ | vīryāntarāyajñānāvaraṇakṣayakṣayopaśamāpekṣeṇa ātmanātmapariṇāmaḥ TARVV-MK 504,27pudgalena ca svapariṇāmaḥ vyatyayena ca niścayavyavahāranayāpekṣayā kriyata iti karma | karaṇapraśaṃsā- TARVV-MK 504,28vivakṣāyāṃ kartṛdharmādhyārope sati sa pariṇāmaḥ kuśalamakuśalaṃ vā dravyabhāvarūpaṃ karotīti karma | TARVV-MK 504,29ātmanaḥ prādhānyavivakṣāyāṃ kartṛtve sati pariṇāmasya karaṇatvopapatteḥ bahulāpekṣayā kriyate'nena TARVV-MK 505,01karmetyapi bhavati | sādhyasādhanabhāvānabhidhitsāyāṃ svarūpāvasthitatattvakathanāt kṛtiḥ karmetyapi TARVV-MK 505,02bhavati | evaṃ śepakārakopapattiśca yojyā | TARV-MK 6.1.8yogaśabdasyāpi tathaiva | TARVV-MK 505,03 tenaiva prakāreṇa yogaśabdasyāpi kartrādisādhanasaṃbhavo yojyaḥ | TARV-MK 6.1.9traividhyānupapattirātmapariṇāmāviśeṣāditi cet; na paryāyavivakṣāvyāpārādrūpādivat | TARVV-MK 505,05syānmatam — yogasya traividhyaṃ nopapadyate | kutaḥ ? ātmapariṇāmāviśeṣāt | ātmā hi niravaya- TARVV-MK 505,06vadravyam, tatpariṇāmo yogaḥ, so'viśiṣṭa iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? paryāyavivakṣāvyāpārā- TARVV-MK 505,07drūpādivat | yathā ghaṭasyaikatvamajahataścakṣurādikaraṇasaṃbandhavaśādrūpādipariṇāmabhedaḥ, tathā ātmanaḥ TARVV-MK 505,08ekatve'pi paryāyabhedāt yogasya bhedo jñeyaḥ | TARV-MK 6.1.10cakṣurādigrahaṇanimittatvād rūpādhyavasāyasyeti cet; na; ātmābhede'pi kāyādīnāṃ pūrvakṛtakarmāpāditasāmarthyopalambhāt | TARVV-MK 505,10 syādetat — yujyate ghaṭasya rūpādibhedādhyavasāyaḥ | TARVV-MK 505,11kutaḥ ? cakṣurādigrahaṇanimittatvāt | grahaṇabhedāddhi loke grāhyabhedo dṛṣṭaḥ, na tathā ātmana iti; TARVV-MK 505,12tanna; kiṃ kāraṇam ? ātmā'bhede'pi kāyādīnāṃ pūrvakṛtakarmāpāditasāmarthyopalambhāt | tadyathā TARVV-MK 505,13pudgalavipākinaḥ śarīranāmakarmaṇa udayāpādite kāyavāṅmanovargaṇānyatamālambane sati vīryā- TARVV-MK 505,14ntarāyamatyakṣarādyāvaraṇakṣayopaśamāpāditābhyantaravāglabdhisānnidhye vākpariṇāmābhimukhyasyā- TARVV-MK 505,15tmanaḥ pradeśaparispando vāgyogaḥ | abhyantaravīryāntarāyanoindriyāvaraṇakṣayopaśamātmakamanolabdhi- TARVV-MK 505,16sannidhāne pūrvoktabāhyanimittālambane ca sati manaḥpariṇāmābhimukhyasyātmanaḥ pradeśaparispando TARVV-MK 505,17manoyogaḥ | vīryāntarāyakṣayopaśamasadbhāve audārikādisaptavidhakāyavargaṇānyatamālambanāpekṣā- TARVV-MK 505,18tmapradeśaparispandaḥ kāyayogaḥ | yadi kṣayopaśamalabdhirabhyantarahetuḥ kṣaye katham ? kṣaye'pi hi TARVV-MK 505,19sayogakevalinaḥ trividho yoga iṣyate | atha kṣayanimitto'pi yogaḥ kalpyate, ayogakevalināṃ TARVV-MK 505,20siddhānāṃ ca yogaḥ prāproti; naiṣa doṣaḥ; kriyāpariṇāmina ātmanastrividhavargaṇālambanāpekṣaḥ pradeśa- TARVV-MK 505,21parispandaḥ sayogakevalino yogavidhirvidhīyate, tadālambanābhāvāt uttareṣāṃ yogavidhirnāsti | TARV-MK 6.1.11anekāntācca lāvakādivat | TARVV-MK 505,22 yathā devadattasya jātikularūpasaṃjñālakṣaṇasambandhādya- TARVV-MK 505,23viśeṣādekatvamajahataḥ vāhyopakaraṇasaṃbandhopanītabhedalāvakapāvakādiparyāyānāskandataḥ syādekatvaṃ TARVV-MK 505,24syādanekatvamityanekāntaḥ tathā pratiniyatakṣāyopaśamikaśarīrādiparyāyārthādeśāt syāttraividhyaṃ TARVV-MK 505,25yogasya, anādipāriṇāmikātmadravyārthādeśāt syādaikavidhyamityanekāntaḥ | tato nāyamupālambhaḥ | TARV-MK 6.1.12dhyānaṃ yoga iti cet; na; tasya vakṣyamāṇatvāt | TARVV-MK 505,26 syādetat — dhyānaṃ yogaśabdārthaḥ na TARVV-MK 505,27kāyavāṅmanaskarmeti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tasya vakṣyamāṇatvāt | yujeḥ samādhivacanasya yogaḥ TARVV-MK 505,28samādhiḥ dhyānamityanarthāntaram, sa tu vakṣyate | ihāsravapratipādanārthatvāt trividhakriyā yoga TARVV-MK 505,29ityucyate | TARV-MK 6.1.13samudāye yogavyapadeśaprasaṅga iti cet; na; pratyekaṃ vākyaparisamāpteḥ | TARVV-MK 505,30 syānmatam — TARVV-MK 505,31yathā gargāḥ śataṃ daṇḍyantāmiti arthinaśca rājāno hiraṇyena bhavanti na ca pratyekaṃ daṇḍayanti | TARVV-MK 505,32kutaḥ ? samudāye vākyaparisamāpteḥ, tathā kāyavāṅmanaskarmasamudāye yogavyapadeśaḥ prasakta iti TARVV-MK 505,33cet; na; kiṃ kāraṇam ? pratyekaṃ vākyaparisamāpteḥ | yathā devadattajinadattagurudattā bhojyantāmiti TARVV-MK 505,34bhujiḥ pratyekaṃ parisamāpyate, tathā yogavyapadeśo'pi pratyekaṃ triṣu karmasu veditavyaḥ | TARVV-MK 506,01atrāha — abhyupemaḥ āhitatraividhyā kriyā yoga iti | prakṛta idānīṃ nirdiśyatām kiṃlakṣaṇa TARVV-MK 506,02āsrava iti ? atrocyate — yo'yaṃ yogaśabdābhidheyaḥ saṃsāriṇaḥ purupasya prayogastrividhaḥ — TA-MK 6.2 sa āsravaḥ || TARV-MK 6.2.1‘kāyavāṅmanaskarmāsravaḥ’ ityastu laghutvāditi cet; na; yogāprakhyānāt | TARVV-MK 506,04 syānma- TARVV-MK 506,05tam — kāyavāṅmanaskarmāsrava ityastu sūtram, kutaḥ ? laghutvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? yogāpra- TARVV-MK 506,06khyānāt | yogaśabdo hi āgame prasiddhaḥ, tasyārtho'prakhyātaḥ syāt | TARV-MK 6.2.2kāyavāṅmanaskarma yoga āsrava iti cet; na; sarvayogāsravaprasaṅgāt | TARVV-MK 506,07 atha matametat — TARVV-MK 506,08‘kāyavāṅmanaskarma yoga āsravaḥ’ ityekayogaḥ kartavyastathā sati tacchabdasyāvacanāt, yogavibhāgasya TARVV-MK 506,09cā'karaṇāt, nirdeśaśca laghurbhavati, yogaśabdārthaścaprakhyāto bhavati iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 506,10sarvayogāsravaprasaṅgāt | kevalisamuddhātakāle hi daṇḍakapāṭaprataralokapūrṇayogasyāpyāsravatvaṃ prasabyeta | TARVV-MK 506,11astvāsravatvaṃ ko doṣaḥ ? sūkṣmayogatvaṃ tatrepyate, tannimittaśca bandho'lpaḥ; tadviparītatā prāpnoti | TARVV-MK 506,12api ca, vargaṇālamvananimitto yoga āsrava iṣyate, na ca daṇḍādiyogastadālambanahetukaḥ, tasmāda- TARVV-MK 506,13syāsravatvaṃ neṣyate | yadyevaṃ daṇḍādivyāpārakāle'nāsravatvādabandhakatvaṃ prāpnoti, iṣyate ca bandhaḥ ? TARVV-MK 506,14naiṣa doṣaḥ; na daṇḍādiyoganimitto bandhaḥ | kiṃ tarhi ? kāyavargaṇānimittaḥ ātmapradeśaparispando- TARVV-MK 506,15'sti, tannimittastatra bandhaḥ | TARV-MK 6.2.3ekayoge'pi tatprayojanākaraṇāttadaprasaṅga iti cet; na; yogavibhāgakaraṇasāmarthyāttatpra- tīteḥ | TARVV-MK 506,17 yathā kevalinaḥ satsvapīndriyepu tadavyāpārāt indriyajakarmabandhābhāvaḥ tathā daṇḍādiyoge TARVV-MK 506,18satyapi tatpūrvakabandhābhāvāt āsravatvamasya yogavibhāgavadekayoge'pi vyāvartate iti; tanna; kiṃ TARVV-MK 506,19kāraṇam ? yogavibhāgakaraṇasāmarthyāttatpratīteḥ | sati hi yogavibhāge ya uddiṣṭo yogaḥ sa āsravo TARVV-MK 506,20bhavati nānya ityayamartho'vagantuṃ śakyate tenānyo'pi yogo'stīti sūcyate | ekayoge punaḥ sati TARVV-MK 506,21tasyārthasyāpratīteḥ sarvasya yogasyāsravatvaṃ prasajyata eva | athāsravābhidhānaṃ kuto bhavati ? TARV-MK 6.2.4tatpraṇālikayā karmāsravaṇādāsravābhidhānaṃ salilavāhidvāravat | TARVV-MK 506,22 yathā saraḥsalila- TARVV-MK 506,23vāhi dvāraṃ tadāsravaṇakāraṇatvāt āsrava ityākhyāyate, tathā yogapraṇālikayā ātmanaḥ karma TARVV-MK 506,24āsravatīti yogaḥ āsrava iti vyapadeśamarhati | TARV-MK 6.2.5kaṣāyaklinnasya tadupaśleṣa ārdravastrareṇuvat | TARVV-MK 506,25 yathā ārdravāsaḥ samantādvātānītaṃ TARVV-MK 506,26reṇumupādatte, tathā kaṣāyatoyārdra ātmā yogānītaṃ karma sarvapradeśairgṛhṇāti | yathā vā, niṣṭaptāyaḥ- TARVV-MK 506,27piṇḍo'mbhasi prakṣipto'mbhaḥ samantādātmasātkaroti, tathā kaṣāyoṣṇo jīvo yogānītaṃ karma TARVV-MK 506,28samantādādatte | TARVV-MK 506,29āha — karma dvividhaṃ puṇyaṃ pāpaṃ ceti, tasya kimaviśeṣeṇa yogaḥ āsravaṇaheturāhosvidasti TARVV-MK 506,30kaścitprativiśeṣa iti ? atrocyate — TA-MK 6.3 śubhaḥ puṇyasyā'śubhaḥ pāpasya || TARV-MK 6.3.1prāṇātipātānṛtabhāṣaṇavadhacintanādiraśubhaḥ | TARVV-MK 506,32 prāṇātipātādattādānamaithunaprayogādira- TARVV-MK 506,33śubhaḥ kāyayogaḥ | anṛtabhāṣaṇaparuṣāsatyavacanādiraśubho vāgyogaḥ | vadhacintanerṣyāsūyādiraśubho TARVV-MK 506,34manoyogaḥ | TARV-MK 6.3.2tato'nantavikalpādanyaḥ śubhaḥ | TARVV-MK 507,01 tasmādanantavikalpādaśubhayogādanyaḥ śubhayoga ityu- TARVV-MK 507,02cyate | tadyathā ahiṃsā'steyabrahmacaryādiḥ śubhaḥ kāyayogaḥ | satyahitamitabhāṣaṇādiḥ śubho TARVV-MK 507,03vāgyogaḥ | arhadādibhaktitaporuciśrutavinayādiḥ śubho manoyogaḥ | āha — asaṃkhyeyalokatvā- TARVV-MK 507,04dadhyavasāyāvasthānānāṃ kathamanantavikalpatvamiti ? ucyate — anantānantapudgalapradeśapracitajñānā- TARVV-MK 507,05varaṇavīryāntarāyadeśasarvaghātidvividhaspardhakakṣayopaśamādeśāt yogatrayasyānantyam | anantānanta- TARVV-MK 507,06pradeśakarmādānakāraṇatvādvā anantaḥ, anantānantanānājīvaviṣayabhedādvā'nantaḥ | kathaṃ yogasya TARVV-MK 507,07śubhāśubhatvam ? TARV-MK 6.3.3śubhāśubhapariṇāmanirvṛttatvācchubhāśubhavyapadeśaḥ | TARVV-MK 507,08 śubhapariṇāmanirvṛtto yogaḥ śubhaḥ, TARVV-MK 507,09aśubhapariṇāmanirvṛttaścāśubha iti kathyate, na śubhāśubhakarmakāraṇatvena | yadyevamucyeta; śubhayoga TARVV-MK 507,10eva na syāt, śubhayogasyāpi jñānāvaraṇādibandhahetutvābhyupagamāt | TARV-MK 6.3.4punātyātmānaṃ pūyate'neneti vā puṇyam | TARVV-MK 507,11 karmaṇaḥ svātantryavivakṣāyāṃ punātyātmānaṃ TARVV-MK 507,12prīṇayatīti puṇyam | pāratantryavivakṣāyāṃ karaṇatvopapatteḥ pūyate'neneti vā puṇyam, tatsadvedyā- TARVV-MK 507,13dyuttaratra vakṣyate | TARV-MK 6.3.5tatpratidvandvirūpaṃ pāpam | TARVV-MK 507,14 tasya puṇyasya pratidvandvirūpaṃ pāpamiti vijñāyate | pāti rakṣa- TARVV-MK 507,15tyātmānam asmācchubhapariṇāmāditi pāpābhidhānam | tadasadvedyādyuttaratra vakṣyate | TARV-MK 6.3.6ubhayamapi pāratantryahetutvādaviśiṣṭamiti cet; na; iṣṭāniṣṭanimittabhedāttadbhedasiddheḥ | TARVV-MK 507,17syānmatam — yathā nigalasya kanakamayasyāyasasya cā'svatantrīkaraṇaṃ phalaṃ tulyamityaviśeṣaḥ, tathā puṇyaṃ TARVV-MK 507,18pāpaṃ cātmanaḥ pāratantryanimittamaviśiṣṭamiti nātra saṃkalpabhedo yukta iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 507,19iṣṭāniṣṭanimittabhedāttadbhedasiddheḥ | yadiṣṭagatijātiśarīrendriyaviṣayādinirvartakaṃ tatpuṇyam | aniṣṭa- TARVV-MK 507,20gatijātiśarīrendriyavipayādinirvartakaṃ yattatpāpamityanayorayaṃ bhedaḥ | tatra śubho yogaḥ puṇyasyāsravaḥ, TARVV-MK 507,21aśubhaḥ pāpasya | TARV-MK 6.3.7śubhapariṇāmasya ghātikarmanimittatvāttadanirdeśa iti cet; na; itarapuṇyapāpāpekṣatvāt | TARVV-MK 507,23syādetat — śubhaḥ puṇyasyetyanirdeśaḥ, agamako nirdeśaḥ anirdeśaḥ | kutaḥ ? ghātikarmabandhasya śubhapari- TARVV-MK 507,24ṇāmahetutvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? itarapuṇyapāpāpekṣatvāt, aghātikarmasu puṇyaṃ pāpaṃ cāpekṣye- TARVV-MK 507,25damucyate | kutaḥ ? ghātikarmabandhasya svaviṣaye nimittatvāt, | athavā, naivamavadhāraṇaṃ kriyate — śubhaḥ TARVV-MK 507,26puṇyasyaiveti | kathaṃ tarhi ? śubha eva puṇyasyeti | tena śubhaḥ pāpasyāpi heturityavirodhaḥ | yadyevaṃ śubhaḥ TARVV-MK 507,27pāpasyāpi hetuḥ bhavati; aśubhaḥ puṇyasyāpi bhavatītyabhyupagamaḥ kartavyaḥ, sarvotkṛṣṭasthitīnām TARVV-MK 507,28utkṛṣṭasaṃkleśahetukatvāt | uktaṃ ca — TARVV-MK 507,29“savvaṭhṭhidīṇamukkassago du ukkassasaṃkileseṇa | TARVV-MK 507,30vivarīdeṇa jaghaṇṇo āugatigavajjasesāṇaṃ || ” iti, TARVV-MK 507,31tataḥ sūtradvayamanarthakamiti; nānarthakam; anubhāgabandhaṃ pratyetaduktam | anubhāgabandho hi pradhāna- TARVV-MK 507,32bhūtaḥ tannimittatvāt sukhaduḥkhavipākasya | tatrotkṛṣṭaviśuddhapariṇāmanimittaḥ sarvaśubhaprakṛtīnāmu- TARVV-MK 507,33tkṛṣṭānubhāgabandhaḥ | utkṛṣṭasaṃkleśapariṇāmanimittaḥ sarvāśubhaprakṛtīnāmutkṛṣṭānubhāgabandhaḥ | utkṛṣṭaḥ TARVV-MK 507,34śubhapariṇāmaḥ aśubhajaghanyānubhāgabandhahetutve'pi bhūyasaḥ śubhasya heturiti śubhaḥ puṇyasye- TARVV-MK 507,35tyucyate, yathā alpāpakāraheturapi bahūpakārasadbhāvādupakāra ityucyate | evamaśubhaḥ pāpasyetyapi | TARVV-MK 507,36uktaṃ ca — TARVV-MK 508,01TARVV-MK 508,02“śubhapagadīṇa visodhie tivvamasuhāṇa saṃkileseṇa | TARVV-MK 508,03viparīde du jahaṇṇo aṇubhāgo savvapagadīṇaṃ || ” iti | TARVV-MK 508,04āha — kimayamāsravaḥ sarvasaṃsārisamānaphalārambhaheturāhosvit kaścidasti viśeṣa iti ? TARVV-MK 508,05atrocyate — TA-MK 6.4 sakaṣāyā'kaṣāyayoḥ sāmparāyikeryāpathayoḥ || TARV-MK 6.4.1āsravasyobhayasvāmikatvād dvayīprasiddhiḥ | TARVV-MK 508,07 ubhau āsravasya svāminau — sakaṣāyo'kaṣā- TARVV-MK 508,08yaśceti | tasyāsravasyānantye'pi svāmino dvaividhyakalpanayā dvayī prasiddhiravaseyā | ko'tra kaṣāyaḥ ? TARV-MK 6.4.2kaṣatyātmānamiti kaṣāyaḥ | TARVV-MK 508,09 krodhādipariṇāmaḥ kaṣati hinastyātmānaṃ kugatiprāpaṇā- TARVV-MK 508,10diti kaṣāyaḥ | TARV-MK 6.4.3kaṣāyavadvā śleṣahetutvāt | TARVV-MK 508,11 athavā, yathā kaṣāyo naiyagrodhādiḥ śleṣahetustathā krodhā- TARVV-MK 508,12dirapyātmanaḥ karmaśleṣahetutvāt kaṣāya iva kaṣāya ityucyate | saha kaṣāyeṇa vartate iti sakaṣāyaḥ | TARVV-MK 508,13na vidyate kaṣayo'syetyakaṣāyaḥ | sakaṣāyaścākaṣāyaśca sakaṣāyākaṣāyau tayoḥ sakaṣāyākaṣāyayoḥ | TARV-MK 6.4.4samantātparābhava ātmanaḥ samparāyaḥ | TARVV-MK 508,14 karmabhiḥ samantādātmanaḥ parābhavo'bhibhavaḥ TARVV-MK 508,15samparāya ityucyate | TARV-MK 6.4.5tatprayījanaṃ sāmparāyikam | TARVV-MK 508,16 tatprayojanaṃ karma sāmparāyikamityucyate yathā TARVV-MK 508,17aindramahikamiti | TARV-MK 6.4.6īraṇamīryā yogamatiḥ | TARVV-MK 508,18 īrergatyarthādbhāve ṇyaḥ, īraṇamīryā yogagatiriti yāvat | TARV-MK 6.4.7taddvārakamīryāpatham | TARVV-MK 508,19 sā īryā dvāraṃ panthā yasya tadīryāpathaṃ karma | sāmparāyikaṃ ca TARVV-MK 508,20īryāpathaṃ ca sāmparāyikeryāpathe tayoḥ sāmparāyikeryāpathayoḥ yathāsaṃkhyamabhisaṃbandho bhavati | TARVV-MK 508,21sakaṣāyasyātmanaḥ sāmparāyikasya karmaṇa āsravo bhavati, akaṣāyasya īryāpathasyeti | tadyathā- TARVV-MK 508,22samparāyaḥ kaṣāya ityarthaḥ | mithyādṛṣṭyādīnāṃ sūkṣmasāmparāyāntānāṃ kaṣāyodayapicchilapariṇā- TARVV-MK 508,23mānāṃ yogavaśādānītaṃ karma bhāvenopaśliṣyamāṇaṃ ārdracarmāśritareṇuvat sthitimāpadyamānaṃ sāmparā- TARVV-MK 508,24yikamityucyate | upaśāntakṣīṇakaṣāyayoḥ yoginaśca yogavaśādupāttaṃ karma kaṣāyābhāvād bandhābhāve TARVV-MK 508,25śuṣkakuḍyapatitaloṣṭavad anantarasamaye nivartamānamīryāpathamityucyate | TARV-MK 6.4.8“ajādyat” ityubhayatra pūrvanipātaprasaṅga iti cet; na; atibahuvaktavyatayā tayorabhyarhita- tvāt | TARVV-MK 508,27syādetat — akaṣāyaśabdasyeryāpathaśabdasya ca “ajādyat” iti pūrva- TARVV-MK 508,28nipātaḥ prāpnoti; tanna; kiṃ kāraṇam ? atibahuvaktavyatayā tayorabhyarhitatvāt sakaṣāyaśabdasya TARVV-MK 508,29sāmparāyikaśabdasya cābhyarhitatvamiti pūrvanipāto bhavati | TARVV-MK 508,30yadi sāmparāyikāsravo bahuvaktavyaḥ, tasya ke bhedāḥ iti ? atrocyate — TA-MK 6.5 indriyakaṣāyā'vratakriyāḥ pañcacatuḥpañcapañcaviṃśatisaṃkhyāḥ pūrvasya bhedāḥ || TARV-MK 6.5.1indriyādaya uktalakṣaṇā dvandvaviṣayāḥ | TARVV-MK 508,33 indriyādīnāmuktalakṣaṇānāṃ dvandvo veditavyaḥ | TARVV-MK 508,34indriyāṇi ca kaṣāyāśca avratāni ca kriyāśca indriyakaṣāyāvratakriyā iti | rā cāyaṃ dvandva TARVV-MK 508,35itaretarayogalakṣaṇa iti bahuvacanaṃ bhavati | TARV-MK 6.5.2pañcādīnāṃ saṃkhyāśabdānāṃ saṃkhyayā vṛttiḥ | TARVV-MK 509,01 pañcādīnāṃ saṃkhyāśabdānāṃ saṃkhyāśabdena TARVV-MK 509,02saha vṛttirdraṣṭavyā pañcādhikā viṃśatiḥ pañcaviṃśatiḥ | pañca ca catvāraśca pañca ca pañcaviṃśatiśca TARVV-MK 509,03pañcacatuḥpañcapañcaviṃśatiḥ, sā saṃkhyā yeṣāṃ te pañcacatuḥpañcapañcaviṃśatisaṃkhyāḥ | TARV-MK 6.5.3pūrvaśabdo vyavasthāvacanaḥ | TARVV-MK 509,04 ayaṃ pūrvaśabdo vyavasthāvacanaḥ — atītasūtre yaḥ prāṅ nirdiṣṭa- TARVV-MK 509,05stasyeti | TARV-MK 6.5.4bhidyante iti bhedāḥ | TARVV-MK 509,06 parasparato bhidyanta viśiṣyante iti bhedāḥ prakārā ityarthaḥ | TARV-MK 6.5.5yathāsaṃkhyamabhisaṃbandho vyākhyānataḥ | TARVV-MK 509,07 yathāsaṃkhyamabhisaṃbandho'tra draṣṭavyaḥ | kutaḥ ? TARVV-MK 509,08vyākhyānataḥ | pañcendriyāṇi, catvāraḥ kaṣāyāḥ, pañcā'vratāni, paścaviṃśatiḥ kriyā iti | TARV-MK 6.5.6indriyādīnāmātmano'nanyatvānyatvaṃ pratyanekāntaḥ | TARVV-MK 509,09 indriyādīnāmātmanaḥ ananyatvā- TARVV-MK 509,10nyatvaṃ pratyanekānto veditavyaḥ | tadyathā, anādipāriṇāmikacaitanyadravyārthādeśādindriyādīnāṃ TARVV-MK 509,11bhedābhāvādananyatvam | karmodayakṣayopaśamanimittaparyāyārthādeśādbhedopapatteḥ syādanyatvam | indriyā- TARVV-MK 509,12dinivṛttau dravyāvasthānācca syādanyatvam | tata eva paryāyabhedāt pañcādisaṃkhyānirdeśa upapanno TARVV-MK 509,13bhavati | tatra pañcendriyāṇi sparśādīnyuktāni | krodhādayaḥ kaṣāyā anantānubandhyādi- TARVV-MK 509,14vikalpā vakṣyante | hiṃsādīnyavratāni “pramattayogātprāṇavyaparopaṇaṃ hiṃsā” ityeva- TARVV-MK 509,15mādilakṣaṇāni vakṣyante | pañcaviṃśatiḥ kriyā ucyante — TARV-MK 6.5.7samyaktvamithyātvaprayogasamādāneryāpathakriyāḥ pañca | TARVV-MK 509,16 tatra caityagurupravacanapūjādi- TARVV-MK 509,17lakṣaṇā samyaktvavardhinī kriyā samyaktvakriyā | anyadevatāstavanādirūpā mithyātvahetukā pravṛ- TARVV-MK 509,18ttirmithyātvakriyā | gamanāgamanapravartanaṃ kāyādibhiḥ prayogakriyā, vīryāntarāyajñānāvaraṇakṣayo- TARVV-MK 509,19paśame sati aṅgopāṅgopaṣṭambhādātmanaḥ kāyavāṅmanoyoganirvṛttisamarthapudgalagrahaṇaṃ vā | saṃyatasya TARVV-MK 509,20sataḥ aviratiṃ pratyābhimukhaṃsamādānakriyā | īryāpathakarmanimittā īryāpathakriyā | etāḥ TARVV-MK 509,21pañca kriyāḥ | TARV-MK 6.5.8pradoṣakāyādhikaraṇaparitāpaprāṇātipātakriyāḥ pañca | TARVV-MK 509,22 krodhāveśāt prādoṣikī kriyā | TARVV-MK 509,23sā krodhasvabhāviketi krodhagrahaṇenaiva gṛhīteḥ paunaruktyamiti cet; na; krodhanimittatvāt | krodho TARVV-MK 509,24hi pradoṣahetuḥ, ataḥ kāryakāraṇabhedādapaunaruktyam | naimittikanimittabhedācca — iṣṭadāravitta- TARVV-MK 509,25haraṇādernimittādvināpi piśunaḥ svabhāvata eva krudhyati, tathā dṛṣṭiviṣādayaśca | uktaṃ ca — TARVV-MK 509,26“aṇimittameva koī kamsassa vasaṃgado kasāyāṇaṃ | TARVV-MK 509,27udayaṃ uvedi jīvo caṃda iva mahaggahraṃ pavve || ” TARVV-MK 509,28tathā — TARVV-MK 509,29“mṛgalohitatāmralolajihvairhariśārdūlavṛkairnisargahiṃsraiḥ | TARVV-MK 509,30bhujagaiśca savairajātaroṣaiḥ samarūpāṇyasatāṃ viceṣṭitāni || ”TARVV-MK 509,31ityanimittaḥ krodhaḥ, nimittavān pradoṣaḥ | praduṣṭasya sato'bhyudyamaḥ kāyikī kriyā | hiṃsopa- TARVV-MK 509,32karaṇādānādādhikaraṇikī kriyā | duḥkhotpattitantratvāt pāritāpikī kriyā | āyurindriyabalaprā- TARVV-MK 509,33ṇānāṃ viyogakaraṇāt prāṇātipātikī | etāḥ pañca kriyāḥ | TARV-MK 6.5.9darśanasparśanapratyayasamantānupātā'nābhogakriyāḥ pañca | TARVV-MK 509,34 rāgārdrīkṛtatvāt pramādinaḥ TARVV-MK 509,35ramaṇīyarūpālokanābhiprāyo darśanakriyā | pramādavaśāt spṛṣṭavyasañcetanānubandhaḥ sparśanakriyā | TARVV-MK 510,01nanu indriyagrahaṇādeva siddherdarśanasparśanagrahaṇamanarthakamiti; naiṣa doṣaḥ; pūrvatrendriyavijñānagrahaṇam, iha TARVV-MK 510,02tatpūrvaparispandagrahaṇam | apūrvādhikaraṇotpādanāt prātyāyikī kriyā | strīpurupapaśusaṃpātideśe TARVV-MK 510,03antarmalotsargakaraṇaṃ samantānupānakriyā | apramṛṣṭādṛṣṭabhūmau kāyādinikṣepo'nābhogakriyā | tā TARVV-MK 510,04etāḥ pañca kriyāḥ | TARV-MK 6.5.10svahastanisargavidāraṇājñāvyāpādanānākāṅkṣāḥ kriyāḥ pañca | TARVV-MK 510,05 yāṃ pareṇa nirvartyāṃ TARVV-MK 510,06kriyāṃ svayaṃ karoti sā svahastakriyā | pāpādānādipravṛttiviśepābhyanujñānaṃ nisargakriyā | āla- TARVV-MK 510,07syādvā praśastakriyāṇāmakaraṇaṃ parācaritasāvadyādiprakāśanaṃ vidāraṇakriyā | yathoktāmājñāmāvaśya- TARVV-MK 510,08kādiṣu cāritramohodayāt kartumaśaknuvato'nyathāprarūpaṇāt ājñāvyāpādikā kriyā | śāṭhyā- TARVV-MK 510,09lasyābhyāṃ pravacanāpadiṣṭavidhikartavyatānādaraḥ anākāṅkṣakriyā | tā etāḥ pañca kriyāḥ | TARV-MK 6.5.11ārambhaparigrahamāyāmithyādarśanāpratyākhyānakriyāḥ pañca | TARVV-MK 510,10 chedanabhedanavisraṃsanādi- TARVV-MK 510,11kriyāparatvam, anyena cārambhe kriyamāṇe praharpa ārambhakriyā | parigrahāvināśārthā pārigrāhikī | TARVV-MK 510,12jñānadarśanādiṣu nikṛtirvañcanaṃ māyākriyā | anyaṃ mithyādarśanakriyākaraṇakāraṇāviṣṭaṃ praśaṃsādi- TARVV-MK 510,13bhirdraḍhayati yathā sādhu karopīti sā mithyādarśanakriyā | saṃyamaghātikarmodayavaśādanivṛttira- TARVV-MK 510,14pratyākhyānakriyā | TARV-MK 6.5.12indriyakaṣāyāvratānāṃ kriyāsvabhāvānativṛtteḥ kriyāvacanenaiva gatatvāt prapañcamātraprasaṅga iti cet; na; anekāntāt | TARVV-MK 510,16syānmatam — indriyakaṣāyāvratānyapi kriyāsvabhāvāni tatasteṣāṃ TARVV-MK 510,17kriyāgrahaṇena grahaṇādanarthakamupādānam, sati copādāne prapañcamātratvaṃ prāpnotīti; tanna; kiṃ kāra- TARVV-MK 510,18ṇam ? anekāntāt | nāyamekāntaḥ indriyakaṣāyāvratāni kriyāsvabhāvānyeveti | kutaḥ ? nāma- TARVV-MK 510,19sthāpanādravyendriyakaṣāyāvratepu parispandābhāvāt | yato nāmendriyādau na kriyā'sti nāmamātra- TARVV-MK 510,20tvāt | sthāpanāyāṃ ca na mukhyakriyā'sti tadevedamiti vāgbuddhipravṛttimātranimittatvāt | dravye ca TARVV-MK 510,21pracyutendriyakaṣāyāvratakriyāpariṇāme anāgatendriyakaṣāyāvratakriyāpariṇāmābhimukhe vā sāmpra- TARVV-MK 510,22tikendriyakaṣāyāvratakriyāṇāmabhāvānna parispandātmikā kriyā'sti | athavā, nāyamekāntaḥ, TARVV-MK 510,23indriyakaṣāyāvratāni kriyāsvabhāvānyeveti | kutaḥ ? ādeśavacanāt | dravyārthikaguṇabhāve paryā- TARVV-MK 510,24yārthikaprādhānyāt indriyakaṣāyāvratānāṃ syāt kriyāsvabhāvā'nativṛttiḥ | paryāyārthikaguṇabhāve TARVV-MK 510,25dravyārthikaprādhānyāt syāt kriyāsvabhāvātivṛttiriti | kiñca, TARV-MK 6.5.13śubhetarāsravapariṇāmābhimukhatvāt indriyakaṣāyāvratānāṃ dravyāsravatvāt | TARVV-MK 510,26 śubheta- TARVV-MK 510,27rāsravapariṇāmābhimukhatvādindriyakaṣāyāvratānāṃ dravyāsravatvam, bhāvāsravaḥ karmādānam, tacca TARVV-MK 510,28pañcaviṃśatikriyābhirāsravati karmetyetadarthamindriyakaṣāyāvratavacanam | TARV-MK 6.5.14na vā pratijñātavirodhāt | TARVV-MK 510,29 na vā etatprayojanamasti | kiṃ kāraṇam ? pratijñātaviro- TARVV-MK 510,30dhāt | yatpratijñātaṃ “kāyavāṅmanaskarma yogaḥ, sa āsravaḥ” iti; tadvirudhyate, dravyāsrava TARVV-MK 510,31ityabhyupagamāt | TARV-MK 6.5.15kāryakāraṇakriyākalāpaviśeṣajñāpanārthaṃ vā | TARVV-MK 510,32 nimittanaimittikaviśeṣajñāpanārthaṃ tarhi TARVV-MK 510,33pṛthagindriyādigrahaṇaṃ kriyate; satyam; spṛśatyādayaḥ krudhyatyādayaḥ hinastyādayaśca kriyā āsravaḥ; TARVV-MK 511,01imāḥ punaratatprabhavāḥ pañcaviṃśatikriyāḥ satsveteṣu triṣu prācyeṣu pariṇāmeṣu bhavanti — yathā mūrcchā TARVV-MK 511,02kāraṇaṃ parigrahaḥ kāryaṃ tasminsati pārigrāhikīkriyā nyāsarakṣaṇāvināśasaṃskārādilakṣaṇā | TARVV-MK 511,03tathā, krodhaḥ kāraṇaṃ pradoṣaśca kāryaṃ tasmin sati prādoṣikī kriyā | mānaḥ kāraṇaṃ kāryamapraṇatiḥ TARVV-MK 511,04tasyāṃ satyāmapūrvādhikaraṇotpādanatvāt prātyāyikī kriyā | māyā kāraṇaṃ kāryaṃ kuṭilakriyā tasyāṃ TARVV-MK 511,05satyāṃ jñānadarśanacāritreṣu māyāpravṛttikriyā | prāṇātipātaḥ kāraṇaṃ kāryaṃ prāṇātipātikī kriyā | TARVV-MK 511,06mṛpāvādā'dattādānā'brahmacaryāṇi kāraṇaṃ kāryamasaṃyamodayādājñāvyāpādikā kriyā | evamitara- TARVV-MK 511,07trāpi yojyam | TARV-MK 6.5.16indriyagrahaṇamevāstviti cet; na; tadabhāve'pyāsravasadbhāvāt | TARVV-MK 511,08 syādetat — indriyagra- TARVV-MK 511,09haṇamevāstu, kutaḥ ? laghutvāt — indriyairhi upalabhya vicārya ca kaṣāyāvratakriyāsu pravartante prajāḥ | TARVV-MK 511,10ataḥ indriyavacanenaiva gatatvāt kaṣāyāvratakriyāṇāmagrahaṇamasviti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tadabhāve'- TARVV-MK 511,11pyāsravasadbhāvāt | yadi hīndriyagrahaṇameva syāt pramattasyaiva āsrava uktaḥ syāt nāpramattasya | TARVV-MK 511,12pramatto hi cakṣurādibhiḥ rūpādiviṣayāsevanaṃ pratyādṛtaḥ rūpādīn sevamāno'sevamāno vā ana- TARVV-MK 511,13ntānubandhyapratyākhyānakrodhamānamāyālobhahiṃsādikāraṇakaṣāyāṣṭakapariṇataḥ hiṃsādīn kurvannakurvan TARVV-MK 511,14vā sātatyenāvirataḥ pramattatvāt karmādatte | apramattastu pañcadaśapramādātīto'pi yogakaṣāyanimi- TARVV-MK 511,15ttamāsravamaśnute | ekadvitricaturindriyā'saṃjñipañcendriyeṣu ca yathāsaṃbhavaṃ cakṣurādīndriyamanovicā- TARVV-MK 511,16rābhāve'pi krodhādihiṃsāpūrvakakarmādānaṃ dṛśyate | tasmāt sarvasaṃgrahārthaṃ kaṣāyādigrahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 6.5.17kaṣāyāṇāṃ sāmparāyikabhāve'pi paryāptatvāt agrahaṇamiti cet; na; sanmātre'pi tatprasa- ṅgāt | TARVV-MK 511,18 syānmatam — nā'raktadviṣṭo rūpādīnarthān cakṣurādibhirupalabhate, nacā'raktadviṣṭo jīvān TARVV-MK 511,19hinarita mṛpāvādādiṣu vā pravartate, ataḥ kaṣāyagrahaṇenaiva sāmparāyikāsravasya paryāptatvāt TARVV-MK 511,20indriyāvratakriyāṇāmagrahaṇamastu iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? sanmātre'pi tatprasaṅgāt | upaśāntakaṣā- TARVV-MK 511,21yasya kaṣāyasanmātrāvasthāne cakṣurādibhī rūpādigrahaṇāt rāgadveṣahiṃsādyātmalābhaprasaṅgaḥ | kiñca, TARVV-MK 511,22cakṣurādibhī rūpādigrahaṇe vītarāgatvāt, anyathā yasya cakṣurādibhī rūpādigrahaṇamātratvāt TARVV-MK 511,23raktadviṣṭatvam, tasya vītarāgatvābhāvaḥ | tasmāt kaṣāyagrahaṇamātramayuktam | TARV-MK 6.5.18avratavacanameveti cet; na; tatpravṛttinimittanirdeśārthatvāt | TARVV-MK 511,24 syādetat — avratavaca- TARVV-MK 511,25nameva yuktaṃ tatraivendriyakaṣāyakriyāpariṇāmāntarbhāvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? tatpravṛttinimitta- TARVV-MK 511,26nirdeśārthatvāt | tasya hi avratasyendriyādipariṇāmāḥ pravṛttinimittāni bhavanti tatastad- TARVV-MK 511,27grahaṇaṃ nyāyyam | TARVV-MK 511,28āha — yogatrayasya ekānnacatvāriṃśatprabhedāḥ sarvātmakāryatvāt saṃsāriṇāṃ sarveṣāṃ sādhāraṇāḥ, TARVV-MK 511,29tataḥ phalānubhavaṃ pratyaviśeṣa iti ? atrocyate — naitadevam, yasmāt satyapi pratyātmasaṃbhave teṣāṃ TARVV-MK 511,30pariṇāmebhyaḥ anantavikalpebhyaḥ viśeṣo'bhyanujñāyate | kathamiti cet ? ucyate — TA-MK 6.6 tīvramandajñātā'jñātabhāvādhikaraṇavīryaviśeṣebhyastadviśeṣaḥ || TARV-MK 6.6.1atipravṛddhakrodhādivaśāt tīvanāttīvraḥ | TARVV-MK 511,32 bāhyābhyantarahetūdīraṇavaśādudriktaḥ pariṇāmaḥ TARVV-MK 511,33tīvanāt sthūlabhāvāt tīvra ityucyate | TARV-MK 6.6.2tadvirīto mandaḥ | TARVV-MK 511,34 anudīraṇapratyayasannidhānāt utpadyamāno'nudriktaḥ pariṇāmo manda- TARVV-MK 511,35nāt gamanāt manda ityucyate | TARV-MK 6.6.3jñātamātraṃ jñātvā vā pravṛtterjñātam | TARVV-MK 512,01 hinasmi ityasati pariṇāme prāṇavyaparopaṇe jñāta- TARVV-MK 512,02mātraṃ mayā vyāpādita iti jñātam | athavā ‘ayaṃ prāṇī hantavyaḥ’ iti jñātvā pravṛtteḥ jñātamityucyate | TARV-MK 6.6.4madātpramādādvā'navavudhya pravṛttirajñātam | TARVV-MK 512,03 surādipariṇāmakṛtāt karaṇavyāmohakarāt TARVV-MK 512,04madādvā manaḥpraṇidhānavirahalakṣaṇāt pramādādvā vrajyādiṣvanavabudhya pravṛttirajñātamiti vyavasīyate | TARV-MK 6.6.5adhikriyante'sminnarthā ityadhikaraṇam | TARVV-MK 512,05 arthāḥ prayojanāni purupāṇāṃ yatrādhikriyante TARVV-MK 512,06prastūyante tadadhikaraṇam, dravyamityarthaḥ | TARV-MK 6.6.6dravyasyātmasāmarthyaṃ vīryam | TARVV-MK 512,07 dravyasya śaktiviśeṣaḥ sāmarthyaṃ vīryamiti niścīyate | TARV-MK 6.6.7bhāvaśabdasya pratyekaṃ parisamāptirbhujivat | TARVV-MK 512,08 yathā devadattajinadattagurudattā bhojyantāmiti TARVV-MK 512,09bhujiḥ pratyekaṃ parisamāpyate tathā ayaṃ bhāvaśabdaḥ pratyekaṃ tīvrādibhirabhisaṃbadhyate — tīvrabhāvaḥ manda- TARVV-MK 512,10bhāvaḥ jñātabhāvaḥ ajñātabhāva iti | TARV-MK 6.6.8yugapadasaṃbhavāt bhāvaśabdasyāyuktaṃ viśeṣaṇamiti cet; na; vuddhiviśeṣavyāpārāt | TARVV-MK 512,12syānmatam — bhāvo nāma dravyasya aheyaḥ pariṇāmaḥ, tasyaikatvāt sadātmakhyāpanaṃ yugapattīvrādiviśe- TARVV-MK 512,13ṣaṇaṃ cānupapannam, yathā gotvamekaṃ na khaṇḍamuṇḍādīnāṃ godravyāṇāṃ viśeṣakaṃ gopratyayābhidhānahetu- TARVV-MK 512,14tvāt tathā bhāvaḥ satpratyayābhidhānahetutvāt na tīvrādīnāṃ viśeṣaka iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 512,15buddhiviśeṣavyāpārāt | bauddho'yaṃ vyāpāraḥ tīvrādipariṇāmānāṃ viśeṣakaḥ | katham ? bhāvadvaividhyāt | TARVV-MK 512,16dvividho hi no dravyāṇāṃ bhāvaḥ parispandarūpaḥ itaraśca | tatrāparispando dravyāṇām astitvabhāvo'- TARVV-MK 512,17nādiḥ | parispandarūpastu vyayotpādātmaka ādimān | tatra yo'parispandaḥ sa sāmānyamātragato TARVV-MK 512,18bhāvaḥ nāsau tīvrādīnāṃ viśepakaḥ | yastu kāyādikriyālakṣaṇo bhāvaḥ sa kāyādi sattvasya yugapa- TARVV-MK 512,19ttīvrādīnāṃ ca viśeṣakaḥ kāyavāṅmanaskarmayogādhikārāt | so'yaṃ viśeṣaḥ bauddhād vyāpārād TARVV-MK 512,20vibhāvyate | athavā, bhāvavat ātmano'vyatirekāt tīvrādīnāmapi bhāvasiddhiḥ | TARVV-MK 512,21kiñca, bhāvabhūyastvāt | asaṃkhyeyalokaparimāṇā hi bhāvāḥ ekaikasminnapi kaṣāyādipari- TARVV-MK 512,22ṇāme, tato bhāvabahutvopapatteḥ yugapadasaṃbhavāt ekasya bhāvasya ayuktaḥ saṃbandhaḥ ityavabodhyam | TARVV-MK 512,23yo'pi tvanmatyā'yaṃ bhāvaḥ ekaḥ tathāpi bauddhād vyāpārātsaṃbandhaḥ siddhaḥ | TARV-MK 6.6.9vīryasyātmapariṇāmatvāt pṛthagagrahaṇamiti cet; na; tadviśeṣavato vyaparopaṇādiṣvāsra- vaphalabhedajñāpanārthatvāt | TARVV-MK 512,25 syānmatam — pṛthag vīryagrahaṇamanarthakam | kutaḥ ? ātmapariṇāmatvāt | TARVV-MK 512,26jīvādhikaraṇasya hi pariṇāmo vīryamadhikaraṇagrahaṇenaiva gṛhyata iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tadviśe- TARVV-MK 512,27ṣavato vyaparopaṇādiṣvāsravādijñāpanārthatvāt | vīryavato hi ātmanaḥ tīvratīvratarādipariṇāma- TARVV-MK 512,28viśeṣo jāyate | TARV-MK 6.6.10tathā ca tīvrādigrahaṇasiddhiḥ | TARVV-MK 512,29 tena prakāreṇa tathā āsravaphalabhedajñāpanenetyarthaḥ, TARVV-MK 512,30tīvrādīnāṃ pṛthaggrahaṇaṃ siddhaṃ bhavati | itarathā hi jīvādhikaraṇasvarūpatvāt tīvrādīnāṃ TARVV-MK 512,31pṛthaggrahaṇamanarthakaṃ syāt | TARV-MK 6.6.11tannimittatvāccharīrādyānantyasiddhiḥ | TARVV-MK 512,32 kāryabhedenāvaśya kāraṇabhedapūrvakeṇa bhavi- TARVV-MK 512,33tavyam | uktāścānantā āsravabhedā anubhāgavikalpāt, tatastatkāryamātmanaḥ śarīrādyānantyaṃ TARVV-MK 512,34siddhyati | kāryānantyaṃ ca kāraṇānantyasyānumānam | TARVV-MK 513,01atrāha — adhikaraṇamuktaṃ tatsvarūpamanirjñātam, atastaducyatāmiti ? tatra bhedapratipādanadvāreṇa TARVV-MK 513,02adhikaraṇasvarūpanirjñānārthamidamucyate — TA-MK 6.7 adhikaraṇaṃ jīvājīvāḥ || TARV-MK 6.7.1uktalakṣaṇā jīvā'jīvāḥ | TARVV-MK 513,04 jīvānāmajīvānāṃ ca lakṣaṇaṃ vyākhyātam | punarvacana- TARVV-MK 513,05midānīṃ kimartham ? TARV-MK 6.7.2punarvacanamadhikaraṇaviśepajñāpanārtham | TARVV-MK 513,06 punarvacanaṃ kriyate adhikaraṇaviśeṣajñāpanārtham | TARVV-MK 513,07jīvā'jīvānāmadhikaraṇaṃ ityayaṃ viśeṣo jñāpayitavya iti | kaḥ punarasau ? hiṃsādyupakaraṇabhāvaḥ | TARV-MK 6.7.3dvivacanaprasaṅga iti cet; na; paryāyāṇāmadhikaraṇatvāt | TARVV-MK 513,08 syādetat — mūlapadārthayordvi- TARVV-MK 513,09tvāt jīvaścājīvaśca jīvājīvāviti dvivacanaṃ prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? paryāyāṇāmadhi- TARVV-MK 513,10karaṇatvāt | na jīvājīvasāmānyamadhikaraṇatvaṃ vibharti | kiṃ tarhi ? paryāyāḥ | yena kenacit TARVV-MK 513,11paryāyeṇa viśiṣṭaṃ dravyam adhikaraṇamityākhyāyate | tato bahuvacanaṃ nyāyaprāptam | TARV-MK 6.7.4jīvājīvādhikaraṇamityastu laghutvāditi cet; na; vṛttidvaye'pyabhipretārthagatyabhāvāt | TARVV-MK 513,13 syādetat — ‘jīvājīvādhikaraṇam’ ityetatsūtramastu, kutaḥ ? laghutvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 513,14vṛttidvaye'pyabhipretārthagatyabhāvāt | atra dvitayī vṛttiḥ syāt — jīvājīvāvevādhikaraṇam, jīvājīva- TARVV-MK 513,15ryovā'dhikaraṇaṃ jīvājīvādhikaraṇamiti ? na tāvat sāmānādhikaraṇyalakṣaṇā vṛttirupapadyate; jīvā- TARVV-MK 513,16jīvatvaviśeṣaṇaviśiṣṭādhikaraṇamātrapratipatteḥ āsravaviśeṣajñāpanābhāvāt abhipretārthagatyabhāvaḥ | TARVV-MK 513,17nāpi bhinnādhikaraṇā vṛttiḥ yujyate; tayorādhāramātrapratipatteḥ abhipretāsravaviśeṣārthagatyabhāva iti | TARVV-MK 513,18na ca tayoradhikaraṇaṃ vyatiriktamupalabhyate, tasmādastu tayorādya eva pāṭhaḥ | atha jīvājīvā- TARVV-MK 513,19dhikaraṇaṃ kasya ? āsravaḥ prakṛtaḥ, tasyetyabhisaṃbadhyate | sa tarhi tathānirdeśaḥ kartavyaḥ ? na kartavyaḥ | TARV-MK 6.7.5arthavaśādvibhaktipariṇāmopapatterāsravasyetyabhisaṃbandhaḥ | TARVV-MK 513,20 yathā‘uccāni devadattasya gṛhāṇi TARVV-MK 513,21āmantrayasvainam’ ‘devadattam’ iti arthavaśādvibhaktipariṇāmo bhavati, evamihāpyadhikaraṇaṃ jīvā- TARVV-MK 513,22jīvau kasya ? āsravasyetyabhisaṃbandho'rthavaśādveditavyaḥ | tadubhayamadhikaraṇaṃ daśaprakāram — TARVV-MK 513,23viṣalavaṇakṣārakaṭukāslasnehāgni-duṣprayuktakāyavāṅmanoyogabhedāt | TARVV-MK 513,24kimetāvāneva bhedaḥ, āhosvit kaścidanyo'pyasti ? astīti | āha — yadyevam, ādyasyaiva TARVV-MK 513,25tāvadbhedaḥ kathyatāmiti ? atrocyate — TA-MK 6.8 ādyaṃ saṃrambhasamārambhārambhayogakṛtakāritānumatakaṣāyaviśeṣaistri- stristriścatuścaikaśaḥ || TARV-MK 6.8.1ādyā'grahaṇaṃ sāmarthyāt siddheriti cet; na; vispaṣṭārthatvāt | TARVV-MK 513,28 syānmatam — ādyagraha- TARVV-MK 513,29ṇamanarthakam | kutaḥ ? sāmarthyāt siddheḥ | kiṃ punaḥ sāmarthyam ? vakṣyamāṇānantarasūtre ‘para’vaca- TARVV-MK 513,30nam, tenādyamidaṃ vijñāyata iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? vispaṣṭārthatvāt | ānumānike hi sati TARVV-MK 513,31saṃpratyeyapratipattergauravaṃ syāt | TARV-MK 6.8.2prayatnāveśaḥ saṃrambhaḥ | TARVV-MK 513,32 prāṇavyaparopaṇādiṣu pramādavataḥ prayatnāveśaḥ saṃrambha ityucyate | TARV-MK 6.8.3sādhanasamabhyāsīkaraṇaṃ samārambhaḥ | TARVV-MK 513,33 sādhyāyāḥ kriyāyāḥ sādhanānāṃ samabhyāsīkaraṇaṃ TARVV-MK 513,34samāhāraḥ samārambha ityākhyāyate | TARV-MK 6.8.4prakramaḥ ārambhaḥ | TARVV-MK 514,01 praśabdasyādikarmaṇi pravṛtteḥ ādau kramaḥ prakramaḥ ārambha iti vijñā- TARVV-MK 514,02yate | āṅaḥ ādikarmaṇo dyotanatvāt | TARV-MK 6.8.5tattvakathanāt sarve bhāvasādhanāḥ | TARVV-MK 514,03 saṃrambhaṇaṃ saṃrambhaḥ, samārambhaṇaṃ samārambhaḥ, āra- TARVV-MK 514,04mbhaṇamārambha iti | TARV-MK 6.8.6vyākhyātārtho yogaśabdaḥ | TARVV-MK 514,05 yogaśabdasyārtho vyākhyātaḥ “kāyāvāṅmanaskarma yogaḥ” TARVV-MK 514,06iti | TARV-MK 6.8.7kṛtavacanaṃ svātantryapratipattyartham | TARVV-MK 514,07 svātantryaviśiṣṭenātmanā yatprādurbhāvitaṃ tatkṛta- TARVV-MK 514,08mityucyate | TARV-MK 6.8.8kāritābhidhānaṃ paraprayogāpekṣam | TARVV-MK 514,09 parasya prayogamapekṣya siddhimāpadyamānaṃ kāritamiti TARVV-MK 514,10kathyate | TARV-MK 6.8.9anumataśabdaḥ prayojakasya mānasapariṇāmapradarśanārthaḥ | TARVV-MK 514,11 yathā maunavratikaścakṣuṣmān TARVV-MK 514,12paśyan kriyamāṇasya kāryasyāpratiṣedhāt abhyupagamāt anumantā, tathā kārayitā prayoktṛtvāt, TARVV-MK 514,13tatsamarthācaraṇāvahitamanaḥpariṇāmaḥ anumantetyavagamyate | TARV-MK 6.8.10abhihitalakṣaṇāḥ kaṣāyāḥ | TARVV-MK 514,14 kaṣāyāṇāṃ lakṣaṇamabhihitam — kaṣantyātmānam ataḥ TARVV-MK 514,15kaṣāyā iti | TARV-MK 6.8.11viśiṣyate viśiṣṭirvā viśeṣaḥ | TARVV-MK 514,16 viśiṣyate'rtho'rthāntarāditi viśeṣaḥ | athavā, viśi- TARVV-MK 514,17ṣṭirvā viśeṣaḥ | TARV-MK 6.8.12tasya pratyekamabhisaṃbandhaḥ | TARVV-MK 514,18 sa viśeṣaśabdaḥ pratyekamabhisaṃbadhyate — saṃrambhaviśeṣaḥ samā- TARVV-MK 514,19rambhaviśeṣa ityādi | TARV-MK 6.8.13viśeṣairiti nirdeśānupapattiḥ kriyāpadābhāvāt | TARVV-MK 514,20 yathā devadattena bhuktaṃ pāṇinā TARVV-MK 514,21kṛtamiti kriyāpadaprayoge sati kartṛkaraṇanirdeśa upapadyate na tatheha kriyāpadamastīti viśeṣairiti TARVV-MK 514,22nirdeśo nopapadyate ? TARV-MK 6.8.14na vā, vākyaśeṣāpekṣatvāt | TARVV-MK 514,23 navaiṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? vākyaśeṣāpekṣatvāt TARVV-MK 514,24kriyāpadamatropaskriyate — saṃrambhasamārambhārambhayogakṛtakāritānumatakaṣāyaviśeṣaiḥ‘bhidyate’ iti | apra- TARVV-MK 514,25yuktakriyāpekṣā hi kārakavivakṣā dṛśyate — śaṅkulayā khaṇḍaḥ, praviśapiṇḍīmiti yathā | TARV-MK 6.8.15adhikṛtābhisaṃbandhādvā | TARVV-MK 514,26 athavā, adhikṛto bhedaśabdaḥ ‘pūrvasya bhedāḥ’ iti, ataḥ TARVV-MK 514,27sa ihābhisaṃbadhyata iti tadapekṣaḥ kārakanirdeśo veditavyaḥ | TARV-MK 6.8.16tristristriścaturiti sujantānāṃ yathākramamabhisaṃbandhaḥ | TARVV-MK 514,28 ete trayastriśabdāścatuśabdaśca TARVV-MK 514,29saṃrambhādibhiḥ yathākramamabhisaṃbadhyante sujantāḥ, saṃrambhasamārambhārambhāstrayaḥ yogāstrayaḥ kṛtakā- TARVV-MK 514,30ritānumatāstrayaḥ kaṣāyāścatvāra ityeteṣāṃ gaṇanābhyāvṛttiḥ sucā dyotyate | TARV-MK 6.8.17ekaśa iti vīpsārthanirdeśaḥ | TARVV-MK 514,31 ekaśabdaḥ vīpsārthadyotanaḥ “saṃkhyaikādvīpsāyām”TARVV-MK 514,32 iti śasa | ekamekaṃ tryādīn bhedānnayedityarthaḥ | TARV-MK 6.8.18saṃrambhāditrayasyādau vacanaṃ vastutvāt | TARVV-MK 514,33 saṃrambhāditrayamidaṃ vastu tadbhedahetutvāt TARVV-MK 514,34itaraṣām, ato'syādau vacanaṃ kriyate | TARV-MK 6.8.19yogādīnāmānupūrvyavacanaṃ pūrvāparaviśeṣaṇatvāt | TARVV-MK 515,01 yogādīnāmānupūrvyavacanaṃ kriyate | TARVV-MK 515,02kutaḥ ? pūrvāparaviśeṣaṇatvāt | tasmāt krodhādicatuṣṭayakṛtakāritānumatabhedāt kāyādiyogānāṃ TARVV-MK 515,03saṃrambhasamārambhārambhāḥ viśeṣyāḥ pratyekaṃ ṣaṭtriṃśadvikalpāḥ | tatra saṃrambhastāvat — krodhakṛtakāya- TARVV-MK 515,04saṃrambhaḥ mānakṛtakāyasarambhaḥ māyākṛtakāyasaṃrambhaḥ lobhakṛtakāyasaṃrambhaḥ, krodhakāritakāyasaṃrambhaḥ TARVV-MK 515,05mānakāritakāyasaṃrambhaḥ māyākāritakāyasaṃrambhaḥ lobhakāritakāyasaṃrambhaḥ, krodhānumatakāyasaṃrambhaḥ TARVV-MK 515,06mānānumatakāyasaṃrambhaḥ māyānumatakāyasaṃrambhaḥ lobhānumatakāyasaṃrambhaśceti dvādaśadhā saṃrambhaḥ | TARVV-MK 515,07krodhakṛtakāyasamārambhaḥ mānakṛtakāyasamārambhaḥ māyākṛtakāyasamārambhaḥ lobhakṛtakāyasamārambhaḥ, TARVV-MK 515,08krodhakāritakāyasamārambhaḥ mānakāritakāyasamārambhaḥ māyākāritakāyasamārambhaḥ lobhakāritakāya- TARVV-MK 515,09samārambhaḥ, krodhānumatakāyasamārambhaḥ mānānumatakāyasamārambhaḥ māyānumatakāyasamārambhaḥ TARVV-MK 515,10lobhānumatakāyasamārambhaścetyevaṃ samārambho'pi dvādaśadhā | krodhakṛtakāyārambhaḥ mānakṛta- TARVV-MK 515,11kāyārambhaḥ māyākṛtakāyārambhaḥ lobhakṛtakāyārambhaḥ, krodhakāritakāyārambhaḥ mānakāritakāyā- TARVV-MK 515,12rambhaḥ māyākāritakāyārambhaḥ lobhakāritakāyārambhaḥ, krodhānumatakāyārambhaḥ mānānumatakāyā- TARVV-MK 515,13rambhaḥ māyānumatakāyārambhaḥ lobhānumatakāyārambhaścetyevamārambho'pi dvādaśadhā | ete saṃpiṇḍitāḥ TARVV-MK 515,14kāyavikalpāḥ ṣaṭtriṃśat | uktaṃ ca — TARVV-MK 515,15“saṃrambho dvādaśadhā krodhādikṛtādikāyasaṃyogāt | TARVV-MK 515,16ārambhasamārambhau tathaiva bhedāstu ṣaṭtriṃśat || ” iti | TARVV-MK 515,17tathā vāṅmanasayorapi pratyekaṃ ṣaṭtriṃśat | ta ete saṃpiṇḍitāḥ jīvādhikaraṇāsravabhedāḥ TARVV-MK 515,18aṣṭottaraśatasaṃkhyā bhavanti | TARV-MK 6.8.20caśabdaḥ krodhādiviśeṣopasaṃgrahārthaḥ | TARVV-MK 515,19 caśabdaḥ kriyate krodhādīnāṃ viśeṣāṇām upa- TARVV-MK 515,20saṃgrahārtham | tena anantānubandhyapratyākhyānapratyākhyānasañjvalanaṣoḍaśakaṣāyabhedāt dvātriṃśaduttara- TARVV-MK 515,21catuḥśatagaṇanāvikalpā veditavyāḥ | kathameṣāmāsravatvamiti cet ? ucyate — TARV-MK 6.8.21saṃrambhādīnāṃ krodhādyāviṣṭapuruṣakartṛkāṇāṃ tadanurañjanādadhikaraṇabhāvo nīlīpaṭavat | TARVV-MK 515,23yathā nīlyāṃ prakṣiptaḥ paṭaḥ nīlyanurañjanānnīlī bhavati tathā saṃrambhādikriyāṇāmanantānubandhyādi- TARVV-MK 515,24kaṣāyāviṣṭānāmanurañjanājjīvādhikaraṇatvaṃ siddham | TARVV-MK 515,25nirūpitavikalpādādyādadhikaraṇādvilakṣaṇasya sāmparāyikanimittavirūḍhadoṣasya bhedaprati- TARVV-MK 515,26pattyarthamidamucyate — TA-MK 6.9 nirvartanānikṣepasaṃyoganisargā dvicaturdvitribhedāḥ param || TARV-MK 6.9.1nirvarttanādīnāṃ karmasādhanaṃ bhāvo vā | TARVV-MK 515,28 ete nirvartanādayaḥ śabdāḥ karmasādhanā veditavyāḥ — TARVV-MK 515,29nirvartyate iti nirvatanā, nikṣipyata iti nikṣepaḥ, saṃyujyate'sau saṃyogaḥ, nisṛjyate'sau nisarga TARVV-MK 515,30iti | athavā bhāvasādhanāḥ — nirvartanaṃ nirvartanā, nikṣiptirnikṣepaḥ, saṃyuktiḥ saṃyogaḥ, nisṛṣṭirni- TARVV-MK 515,31sarga iti | TARV-MK 6.9.2sāmānādhikaraṇyena vaiyadhikaraṇyena vā'dhikaraṇasaṃbandhaḥ | TARVV-MK 515,32 adhikaraṇaśabdo'nuvartate, TARVV-MK 515,33tasyeha sāmānādhikaraṇyena vaiyadhikaraṇyena vābhisaṃbandho draṣṭavyaḥ | yadā karmasādhanā ete śabdāstadā TARVV-MK 515,34sāmānādhikaraṇyena saṃbandhaḥ karttavyaḥ — nirvartanaiva adhikaraṇamityādi | yadā tu bhāvasādhanāstadā TARVV-MK 515,35vaiyadhikaraṇyena, nirvartanānikṣepasaṃyoganisargalakṣaṇā bhāvāḥ paramadhikaraṇaṃ viśiṣantīti adhyāhriya- TARVV-MK 516,01māṇakriyāpadāpekṣayā karmanirdeśaḥ | nirvartanā niṣpādanā, nikṣepaḥ sthāpanā, saṃyogo miśrībhāvaḥ, TARVV-MK 516,02nisargaḥ pravartanam | TARV-MK 6.9.3dvicaturdvitribhedā iti dvandvapūrvo'nyapadārthanirdeśaḥ | TARVV-MK 516,03 dvau ca catvāraśca dvau ca trayaśca TARVV-MK 516,04dvicaturdvitrayaḥ, te bhedāḥ eṣāṃ te dvicaturdvitribhedāḥ iti dvandvagarbho'nyapadārthanirdeśaḥ pratyetavyaḥ | TARV-MK 6.9.4paravacanamanarthakaṃ pūrvatrādyavacanāt | TARVV-MK 516,05 paravacanamanarthakam | kutaḥ ? pūrvatrādyavacanāt | TARV-MK 6.9.5asmin sati pūrvatrādyavacanamanarthakam arthāpattisiddheḥ | TARVV-MK 516,06 asmin paravacane sati pūrva- TARVV-MK 516,07smin sūtre ādyavacanamanarthakam | kutaḥ ? arthāpattisiddheḥ | TARV-MK 6.9.6arthāpattiranaikāntikīti cet; na; prayāsamātratvāt | TARVV-MK 516,08 syādetat — arthāpattiranaikāntikī TARVV-MK 516,09dṛṣṭā, yathā hi asati meghe vṛṣṭirnāstītyukte arthādāpannaṃ sati meghe vṛṣṭirastīti, satyapi meghe TARVV-MK 516,10kadācidvṛṣṭirnāstītyarthāpattiranaikāntikīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? prayāsamātratvāt | prayāsamātrametat- TARVV-MK 516,11arthāpattiranaikāntikīti | ‘ahiṃsā dharmaḥ’ ityukte arthāpattyā ‘hiṃsā adharmaḥ’ iti na na siddhyati ? TARVV-MK 516,12siddhyatyeva | asati meghe na vṛṣṭirityukte sati meghe vṛṣṭirityatrāpi satyeva meghe iti nāsti doṣaḥ | TARV-MK 6.9.7asevandhārthatvāditi cet; na; nivartyābhāvāt | TARVV-MK 516,13 syādetat — asati paraśabde asaṃba- TARVV-MK 516,14ndhārthamidaṃ syāt, tataḥ saṃbandhārthaṃ paraśabdopādānamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? nivartyābhāvāt | TARVV-MK 516,15kimanyannivartyamasti yenedamasaṃbandhaḥ syāt ? nanu saṃrambhādikaṃ jīvādhikaraṇaṃ nivartyamasti; TARVV-MK 516,16na; tasya saṃbandhatvādādyaṃ jīvādhikaraṇaṃ saṃrambhādiviśiṣṭamiti | tataḥ pariśeṣāt ajīvādhikaraṇa- TARVV-MK 516,17bhevedamiti vyarthaṃ paravacanam | TARV-MK 6.9.8etena prakṛṣṭavācitvaṃ pratyuktam | TARVV-MK 516,18 kena ? nivartyābhāvāt ityanena | na hi nikṛṣṭaṃ jīvā- TARVV-MK 516,19dhikaraṇaṃ yatprakṛṣṭenā'jīvādhikaraṇena nivartyeta iti | TARV-MK 6.9.9iṣṭavācitvamiti cet; na; ata eva | TARVV-MK 516,20 syādetat — iṣṭavācī paraśabda iti, yathā paraṃ dhāma TARVV-MK 516,21gata iti iṣṭaṃ dhāma gata iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ata eva | kuta eva ? nivartyābhāvāt iti, evaṃ TARVV-MK 516,22kimaniṣṭaṃ yasmin sati nivartye iṣṭavācī paraśabdo'rthavān syāt ? TARV-MK 6.9.10na vā anyārthatvāt | TARVV-MK 516,23 na vā'narthakaḥ | kutaḥ ? anyārthatvāt | paraśabdo'yamanyārthaḥ, TARVV-MK 516,24saṃrambhādibhyo'nyat nirvartanādītyarthaḥ | itarathāhi nirvartanādīnāmapyātmapariṇāmasadbhāvājjīvā- TARVV-MK 516,25dhikaraṇavikalpa eveti vijñāyeta | athavā, uktametat — vispaṣṭārthatvāditi | TARV-MK 6.9.11iṣṭārthasaṃpratyayādvā | TARVV-MK 516,26 athavā iṣṭārtho'nena paraśabdena saṃpratyāyyate | kaḥ punariṣṭārtha TARVV-MK 516,27iti cet ? ucyate — TARV-MK 6.9.12nirvartanādhikaraṇaṃ dvividhaṃ mūlottarabhedāt | TARVV-MK 516,28 ajīvādhikaraṇaṃ nirvartanālakṣaṇaṃ dvedhā TARVV-MK 516,29vyavatiṣṭhate | kutaḥ ? mūlottarabhedāt | mūlaguṇanirvartanādhikaraṇam uttaraguṇanirvartanādhikaraṇaṃ ceti | TARVV-MK 516,30tatra mūlaṃ pañcavidhāni śarīrāṇi vāṅmanaḥprāṇāpānāśca | uttaraṃ kāṣṭhapustacitrakarmādi | TARV-MK 6.9.13nikṣepaścaturdhā apratyavekṣāduṣpramārjanasahasā'nābhogabhedāt | TARVV-MK 516,31 nikṣepaścaturdhā bhidyate | TARVV-MK 516,32kutaḥ ? apratyavekṣāduṣpramārjanasahasā'nābhogabhedāt — apratyavekṣitanikṣepādhikaraṇaṃ duṣpramṛṣṭani- TARVV-MK 516,33kṣepādhikaraṇaṃ sahasānikṣepādhikaraṇam anābhoganikṣepādhikaraṇaṃ ceti | TARV-MK 6.9.14saṃyogo dvidhā bhaktapānopakaraṇabhedāt | TARVV-MK 517,01 saṃyogo dvidhā vibhajyate | kutaḥ ? bhakta- TARVV-MK 517,02pānopakaraṇabhedāt — bhaktapānasaṃyogādhikaraṇam upakaraṇasaṃyogādhikaraṇaṃ ceti | TARV-MK 6.9.15nisargastridhā kāyādibhedāt | TARVV-MK 517,03 nisargastridhā kalpyate | kutaḥ ? kāyādibhedāt | kāya- TARVV-MK 517,04nisargādhikaraṇaṃ vāṅnisargādhikaraṇaṃ manonisargādhikaraṇaṃ ceti | TARVV-MK 517,05āha — yo'yam āhitatraividhyānantaparyāyaḥ kāyavāṅmanasāṃ pariṇāmaḥ āsravaśabdābhilāpyaḥ, TARVV-MK 517,06kimasau sakalasāmparāyikāvarjanaheturaikadhyena praṇidhīyamānaḥ ? netyucyate, kaścit kasyacit TARVV-MK 517,07kutaścit kāyikādivyāpārāviśepe sati yasmānniyamenaiva — TA-MK 6.10 tatpradoṣanihnavamātsaryā'ntarāyā''sādanopaghātā jñānadarśanāvaraṇayoḥ || TARV-MK 6.10.1jñānakīrtanānantaramanabhivyāharato'ntaḥ paiśunyaṃ pradoṣaḥ | TARVV-MK 517,10 matyādijñānapañcakasya mokṣaprā- TARVV-MK 517,11paṇaṃ prati mūlasādhanasya kīrtane kṛte kasyacit anabhivyāharataḥ antaḥpaiśunyapariṇāmo yo bhavati TARVV-MK 517,12sa pradopa iti kathyate | TARV-MK 6.10.2parābhisandhānato jñānavyapalāpo nihnavaḥ | TARVV-MK 517,13 yatkiñcit paranimittamabhisandhāya nāsti TARVV-MK 517,14na vedmītyādi jñānasya vyapalapanaṃ vañcanaṃ nihnava ityucyate | TARV-MK 6.10.3yāvadyathāvaddayajñānāpradānaṃ mātsaryam | TARVV-MK 517,15 kutaścit kāraṇāt ātmanā bhāvitajñānaṃ TARVV-MK 517,16dānārhamapi yogyāya yato na dīyate tanmātsaryam | TARV-MK 6.10.4jñānavyavacchedakaraṇam antarāyaḥ | TARVV-MK 517,17 kalupeṇātmanā jñānasya vyavacchedakaraṇamantarāya TARVV-MK 517,18iti bhaṇyate | TARV-MK 6.10.5vākkāyābhyāṃ jñānavajanamāsādanam | TARVV-MK 517,19 kāyena vācā ca paraprakāśajñānasya varjanamāsādanaṃ TARVV-MK 517,20veditavyam | TARV-MK 6.10.6praśastajñānadūpaṇamupaghātaḥ | TARVV-MK 517,21 svamateḥ kalupabhāvād yuktasyāpyayuktavatpratīteḥ doṣodbhāvanaṃ TARVV-MK 517,22dūpaṇamupaghāta iti vijñāyate | TARV-MK 6.10.7āsādanameveti cet; na; sato vinayādyananuṣṭhānāt | TARVV-MK 517,23 syādetat — evaṃ sati upaghāta TARVV-MK 517,24āsādanameva prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? sato vinayādyananuṣṭhānāt | sato hi jñānasya TARVV-MK 517,25vinayaprakāśanādiguṇakīrtanānanuṣṭhānamāsādanam, upaghātastu jñānamajñānameveti jñānanāśābhiprāya TARVV-MK 517,26ityayamanayorbhedaḥ | tadityanena kiṃ pratinidiśyate ? TARV-MK 6.10.8taditi jñānadarśanapratinirdeśaḥ | TARVV-MK 517,27 tadityanena jñānadarśane pratinirdiśyete, tayoḥ pradoṣanihnava- TARVV-MK 517,28mātsaryāntarāyāsādanopaghātāḥ tatpradoṣanihnavamātsaryāntarāyāsādanopaghātā iti | kathaṃ punara- TARVV-MK 517,29prakṛtayoraśabditayoḥ tadityanena parāmarśaḥ syāt ? TARV-MK 6.10.9sāmarthyāttadabhisaṃvandhaḥ | TARVV-MK 517,30 sāmarthyāttayorjñānadarśanayoḥ abhisaṃbandho bhavati | kiṃ sā- TARVV-MK 517,31marthyam ? jñānadarśanāvaraṇayorāsrava iti vacanasāmarthyāttatpradopādaya iti saṃvandhaḥ kriyate | atha TARVV-MK 517,32jñānadarśanavatsu tatsādhaneṣu ca kā pratipattiḥ ? tadvatsādhanapradoṣādayaśca tatpradoṣādigrahaṇenaiva TARVV-MK 517,33gṛhyante tannimittatvāt | TARV-MK 6.10.10tulyāsravatvādekatvamiti cet; na; vacanavirodhāt | TARVV-MK 518,01 syānmatam — tulyāsravatvādanayo- TARVV-MK 518,02rekatvaṃ prāpnoti, tulyakāraṇānāṃ hi loke ekatvaṃ dṛṣṭamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? vacanavirodhāt | TARVV-MK 518,03yadi tulyāsravatvāt jñānadarśanāvaraṇayorekatvaṃ nanu kaṇṭhādisaṃyogavibhāgatulyahetutvāt vacanasya TARVV-MK 518,04sādhakadūṣakatvāviśeṣe yatrāpadiṣṭastatrā'sādhakatvādvacanavirodhaḥ | atha tulyahetutve'pi vacanaṃ TARVV-MK 518,05svapakṣasya sādhakameva parapakṣasya dūṣakameveti na sādhakadūṣakadharmayorekatvamiti matam; nanu yaduktaṃ TARVV-MK 518,06tulyahetutvādekatvamiti taddhīnam | TARV-MK 6.10.11dṛṣṭāgamavyāghātāt | TARVV-MK 518,07 dṛṣṭāgamavyāghātācca naitadyuktam | yasya tulyahetukānāmekatvaṃ tasya TARVV-MK 518,08mṛtpiṇḍāditulyahetukānāṃ ghaṭaśarāvādīnāṃ nānātvaṃ vyāhanyata iti dṛṣṭavyāghātaḥ | pradhānatulya- TARVV-MK 518,09nimittānāṃ mahadahaṅkārādīnām, avidyātulyapratyayānāṃ puṇyāpuṇyānejyasaṃskārāṇām, catuṣṭaya- TARVV-MK 518,10sannikarṣā'viśiṣṭakāraṇarūpādijñānasukhaduḥkhādīnāṃ caikatvamityāgamavyāghātaḥ | TARV-MK 6.10.12āvaraṇābhāve sāhacaryāt | TARVV-MK 518,11 āvaraṇātyantasaṃkṣaye kevalini yugapat kevalajñānadarśa- TARVV-MK 518,12nayoḥ sāhacaryaṃ bhāskare pratāpaprakāśasāhacaryavat | tataścānayostulyāsravatvaṃ yuktam | TARV-MK 6.10.13itaratra kramavṛttirjalasamavetāgnipratāpapradīpaprakāśavat | TARVV-MK 518,13 itarasmin sāvaraṇe jñāna- TARVV-MK 518,14darśanayoḥ krameṇa vṛttiḥ, yathā jalasamavāyino'gneḥ pratāpa eva na prakāśaḥ, pradīpaprakāśasya ca TARVV-MK 518,15prakāśa eva na pratāpaḥ, tathā chadmasthasya yadā jñānopayogaḥ na tadā darśanopayogaḥ yadā darśanopayogaḥ TARVV-MK 518,16na tadā jñānopayogaḥ | TARV-MK 6.10.14atītānāgatayordarśanābhāvastallakṣaṇābhāvāditi cet; na; nirādharaṇatvāt | TARVV-MK 518,17 syānma- TARVV-MK 518,18tam — nāstyatīte'nāgate ca darśanam, kutaḥ ? tallakṣaṇābhāvāt | aspṛṣṭe'viṣaye ca jñānamutpadyate TARVV-MK 518,19spṛṣṭe viṣaye ca darśanam, na hyatītānāgatayoḥ vinaṣṭānutpannatve satyasattvāt spṛṣṭatvaviṣayatve sta iti TARVV-MK 518,20tatra jñānameva darśanamiti kevalino'tītānāgatadarśitvamayuktam ? tanna; kiṃ kāraṇam ? nirāvara- TARVV-MK 518,21ṇatvāt | yathā bhāskarasya nirastaghanapaṭalāvaraṇasya yatra prakāśastatra pratāpaḥ yatra ca pratāpastatra TARVV-MK 518,22prakāśaḥ, tathā nirāvaraṇasya kevalibhāskarasyā'cintyamāhātmyavibhūtiviśeṣasya yatra jñānaṃ tatrā- TARVV-MK 518,23vaśyaṃ darśanaṃ yatra ca darśanaṃ tatra ca jñānam | kiñca, TARV-MK 6.10.15tadvatpravṛtteḥ | TARVV-MK 518,24 yathā hi asadbhūtamanupadiṣṭaṃ ca jānāti tathā paśyati kimatra bhavato TARVV-MK 518,25hīyate ? kiñca, TARV-MK 6.10.16vikalpāt | TARVV-MK 518,26 yathā hyaspṛṣṭe'viṣaye ca sāvaraṇasyopadeśābhāve na jñānamastīti kevali- TARVV-MK 518,27no'pi kiṃ tadvadbhavati ? tathā sāvaraṇasya viṣaye spaṣṭe ca darśanapravṛtteḥ na kevalinastadvadbhaviṣyati TARVV-MK 518,28iti siddhaṃ kevalinastrikālagocaraṃ darśanam | bhavatu tāvannirāvaraṇatvāt kevalino'tītānāgatayo- TARVV-MK 518,29rdarśanapravṛttiḥ avadhijñāninaḥ sāvaraṇasya kathaṃ darśanamiti ? atrocyate — TARV-MK 6.10.17karaṇanirapekṣakṣayopaśamaśaktiviśeṣayogādavadhijñāninaḥ | TARVV-MK 518,30 yadyapyavadhijñānina āva- TARVV-MK 518,31raṇamasti tathāpyavadhidarśanāvaraṇakṣayopaśamaviśeṣasya karaṇanirapekṣatvāt kevaladarśanavat anu- TARVV-MK 518,32padeśapūrvakapravṛtteḥ atītānāgatayoraspṛṣṭāviṣayatve'pi avadhidarśanaṃ pravartate | TARV-MK 6.10.18manaḥparyayadarśanamapyastviti cet; na; kāraṇābhāvāt | TARVV-MK 518,33 yathā avadhijñānaṃ darśana- TARVV-MK 518,34pūrvakaṃ tathā manaḥparyayajñānenāpi darśanapurassareṇa bhavitavyamiti cet; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 519,01kāraṇābhāvāt | na manaḥparyayadarśanāvaraṇamasti darśanāvaraṇacatuṣṭayopadeśāt, tadabhāvāt tatkṣayo- TARVV-MK 519,02paśamābhāve tannimittamanaḥparyayadarśanopayogābhāvaḥ | kiñca, TARV-MK 6.10.19parakīyamanaḥpraṇālikayā tadadhigamāt | TARVV-MK 519,03 manaḥparyayajñānaṃ svaviṣaye avadhijñānavat na TARVV-MK 519,04svamukhena vartate | kathaṃ tarhi ? parakīyamanaḥpraṇālikayā | tato yathā mano'tītānāgatānarthāṃścinta- TARVV-MK 519,05yati na tu paśyati tathā manaḥparyayajñānyapi bhūtabhavipyantau vetti na paśyati | vartamānamapi mano TARVV-MK 519,06vipayaviśeṣākāreṇaiva pratipadyate, tataḥ sāmānyapūrvakavṛttyabhāvāt manaḥparyayadarśanābhāvaḥ, alamati- TARVV-MK 519,07prasaṅginyā kathayā | prakṛtaṃ prastūyate — TARV-MK 6.10.20bhinnāsravatvaṃ vā pradopādīnāṃ vipayabhedādbhedasiddheḥ | TARVV-MK 519,08 athavā, bhinnāsravatvaṃ jñānadarśa- TARVV-MK 519,09nāvaraṇayorveditavyam | kutaḥ ? padopādīnāṃ viṣayabhedādbhedasiddheḥ | jñānaviṣayā hi pradoṣādayo TARVV-MK 519,10jñānāvaraṇasyāsravāḥ, darśanaviṣayāśca darśanāvaraṇasyeti | api ca, ācāryopādhyāyapratyanīkatva- TARVV-MK 519,11akālādhyayana-śraddhāṃ'bhāva-abhyāsālasya-anādarārthaśravaṇa-tīrthoparodha-bahuśrutagarva-mithyopadeśa- TARVV-MK 519,12bahuśrutāvamāna-svapakṣaparigrahapaṇḍitatva-svapakṣaparityāga-abaddhapralāpa-utsūtravāda-sādhyapūrvakajñānā- TARVV-MK 519,13dhigama-śāstravikraya-prāṇātipātādayaḥ jñānāvaraṇasyāsravāḥ | darśanamātsaryā'ntarāya-netrotpāṭanendriya- TARVV-MK 519,14pratyanīkatva-dṛṣṭigaurava-āyatasvāpitā-divāśayanālasya-nāstikyaparigraha-samyagdṛṣṭisaṃdūpaṇa-kutīrthapra- TARVV-MK 519,15śaṃsā-prāṇavyaparopaṇa-yatijanajugupsādayo darśanāvaraṇasyāsravāḥ, ityasti āsravabhedaḥ | TARVV-MK 519,16yathā anayoḥ karmaprakṛtyorāsravabhedastathā — TA-MK 6.11 duḥkhaśokatāpākrandanavadhaparidevanānyātmaparobhayasthāni asadvedyasya || TARV-MK 6.11.1pīḍālakṣaṇaḥ pariṇāmo duḥkham | TARVV-MK 519,19 virodhidravyopanipātābhilapitaviyogā'niṣṭaniṣṭhuraśra- TARVV-MK 519,20vaṇādibāhyasādhanāpekṣāt asadvedyodayādutpadyamānaḥ pīḍālakṣaṇaḥ pariṇāmo duḥkhamityākhyāyate | TARV-MK 6.11.2anugrāhakasamvandhavicchede vaiklavyaviśeṣaḥ śokaḥ | TARVV-MK 519,21 anugrāhakasya vāndhavādeḥ saṃvandha- TARVV-MK 519,22vicchede tadgatāśayasya cintākhedalakṣaṇaḥ pariṇāmo vaiklavyaviśeṣo mohakarmaviśeṣaśokodayāpekṣaḥ TARVV-MK 519,23śoka ityucyate | TARV-MK 6.11.3parivādādinimittādāvilāntaḥkaraṇasya tīvrānuśayastāpaḥ | TARVV-MK 519,24 parivādaḥ paribhavaḥ, TARVV-MK 519,25parupavacanaśravaṇādinimittāpekṣayā kalupāntaḥkaraṇasya tīvrānuśayaḥ pariṇāmaḥ tāpa ityabhidhīyate | TARV-MK 6.11.4paritāpajāśrupātapracuravilāpādyabhivyaktaṃ krandanamākrandanam | TARVV-MK 519,26 paritāpanimittenāśru- TARVV-MK 519,27pātapracuravilāpenāṅgavikārādinā cābhivyaktaṃ krandanamākrandanaṃ pratyetavyam | TARV-MK 6.11.5āyurindriyavalaprāṇaviyogakaraṇaṃ vadhaḥ | TARVV-MK 519,28 bhavadhāraṇakāraṇasyāyupaḥ rūpādigrahaṇanimi- TARVV-MK 519,29ttānām indriyāṇāṃ kāyādivargaṇālambanabalasyocchvāsaniḥśvāsalakṣaṇasya ca prāṇasya parasparato TARVV-MK 519,30viyogakaraṇaṃ vadha ityavadhāryate | TARV-MK 6.11.6saṃkleśapravaṇaṃ svaparānugrahābhilāṣaviṣayamanukampāprāyaṃ paridevanam | TARVV-MK 519,31 saṃkleśapariṇāmā- TARVV-MK 519,32lambanaṃ svaparānugrahābhilāṣaviṣayam anukampāpracuraṃ paridevanamiti paribhāṣyate | TARV-MK 6.11.7duḥkhajātīyatvāt sarveṣāṃ pṛthagavacanamiti cet; na; katipayaviśeṣasaṃbandhena tajjātyā- khyānāt | TARVV-MK 520,02 syānmatam — śokādayo hi sarve duḥkhajātīyāḥ tato duḥkhagrahaṇādeva siddhe pṛthageṣāṃ TARVV-MK 520,03vacanamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? katipayaviśeṣasaṃbandhena tajjātyākhyānāt | yathā gaurityukte TARVV-MK 520,04anirjñātaviśeṣe tatpratipādanārthaṃ khaṇḍamuṇḍaśuklakṛṣṇādyupādānaṃ kriyate, tathā duḥkhaviṣayāsravā'saṃkhye- TARVV-MK 520,05yalokabhedasaṃbhavāt duḥkhamityukte viśeṣānirjñānāt katipayaviśeṣanidarśanen tadvivekapratipattiḥ kathaṃ TARVV-MK 520,06syāditi śokādyupādānaṃ kriyate | ete khalvapi vidhayaḥ suparigṛhītā bhavanti yeṣu lakṣaṇaṃ ca TARVV-MK 520,07prapañcaśceti | TARV-MK 6.11.8kathañcidanyatvopapatteśca | TARVV-MK 520,08 yathā mṛtpiṇḍaghaṭakapālādīnāṃ mūrtimadrūpadravyārthādeśāt syāda- TARVV-MK 520,09nanyatvam, pratiniyatasaṃsthānādiparyāyādeśāt syādanyatvam, tathā duḥkhaśokatāpākrandanavadhapari- TARVV-MK 520,10devanānāmaprītisāmānyādeśāt syādduḥkhapariṇāmādananyatvam, pratyarthaniyatahetubhedāhitaviśeṣaduḥkha- TARVV-MK 520,11śokatāpākrandanavadhaparidevanaparyāyādeśāt syādanyatvam | TARV-MK 6.11.9duḥkhādīnāṃ kartrādisādhanabhāvaḥ paryāyiparyāyayorbhedābhedavivakṣopapatteḥ | TARVV-MK 520,12 duḥkhādīnāṃ TARVV-MK 520,13śabdānāṃ kartrādisādhanatvamavaseyam | kutaḥ ? paryāyiparyāyayorbhedābhedavivakṣopapatteḥ | yadā paryāyi- TARVV-MK 520,14paryāyayorabhedavivakṣā tadā taptāyaḥpiṇḍavattatpariṇāmādātmaiva duḥkhayatīti kartṛsādhanatvam | yadā TARVV-MK 520,15paryāyiparyāyayorbhedavivakṣā tadā dukhayatyanenāsminniti vā duḥkhamiti karaṇādisādhanatvam | TARVV-MK 520,16vastusvarūpamātrakathanāt duḥkhanaṃ duḥkhamiti bhāvasādhanatvaṃ vā | evaṃ śokādiṣvapi yojyam | TARV-MK 6.11.10tadekāntāvadhāraṇe'nupapannam anyataraikāntasaṃgrahāt | TARVV-MK 520,17 kartrādisādhanatvaṃ duḥkhādīnāme- TARVV-MK 520,18kāntāvadhāraṇe'nupapannam ? kutaḥ anyataraikāntasaṃgrahāt | paryāyamātratve tāvadasatyātmani vijñānā- TARVV-MK 520,19dīnāṃ karaṇādisādhanatvamayuktaṃ karturabhāvāt | svātantryaśaktiviśiṣṭārthāpekṣāṇi hi śeṣakārakāṇi TARVV-MK 520,20tadabhāvādabhāvamāskandeyuḥ | kartṛsādhanatvamapi — cāyuktam, karaṇādisācivyavyapekṣābhāvāt | na TARVV-MK 520,21ca teṣāṃ vijñānādīnāṃ parasparaṃ prati sācivyamasti yugapadupajāyamānatvāt savyetaragoviṣāṇavat | TARVV-MK 520,22nāpyatītānāgatānāṃ vartamānaṃ prati sahāyabhāvo'sti asattvād vandhyāputravat | kṣaṇikatvācva pūrvā- TARVV-MK 520,23nubhūtasmaraṇābhāvāt śokādipariṇāmā'bhāvaḥ | pūrvānubhūtaṃ hi arthaṃ vinaṣṭaṃ cintayataḥ śokādayo TARVV-MK 520,24bhavanti | na ca kṣaṇikavāde smaraṇamasti, tadabhāvācchokādyabhāvaḥ | santānāditi cet; na; tadabhā- TARVV-MK 520,25vādityuktatvāt | bhāvasādhanatvamapi nopapattikṣamam, bhāvavantamantareṇa bhāvasya vṛttyabhāvāt | TARVV-MK 520,26dravyamātratve ca kriyāguṇavirahāt puruṣasya nirguṇatvaṃ niṣkriyatvaṃ ca dadhānasya sukhaduḥkhādi- TARVV-MK 520,27pariṇāmaprāptiṃ prati kartṛtvābhāvaḥ | tadabhāvāt karaṇādīnāmapyabhāvaḥ | atha kartrādisādhanabhāvaḥ TARVV-MK 520,28kalpyate; na tarhi nirguṇatvaṃ niṣkriyatvaṃ cātmano'vatiṣṭhate | TARVV-MK 520,29tathā acetanasyāpi duḥkhādipariṇāmaṃ prati kartṛbhāvo'nupapannaḥ, duḥkhādīnāṃ ghaṭādiṣva- TARVV-MK 520,30cetaneṣvadarśanāt | yadyacetanasyāpi duḥkhādayo'bhyupagamyeran; cetanācetanayoraviśeṣaḥ syāt | TARVV-MK 520,31niṣkriyatve'pyadharmanimittāḥ puruṣasya duḥkhādaya iti cet; na; niṣkriyasya dharmādharmopārjanavidhya- TARVV-MK 520,32bhāvāt tatphalānubhavanābhāvācca | TARV-MK 6.11.11tānyātmaparobhayasthāni krodhādyāveśāt | TARVV-MK 520,33 tāni duḥkhādīni krodhādyāveśāt ātma- TARVV-MK 520,34parobhayasthāni bhavanti | tadyathā, yadā krodhādyāviṣṭa ātmā svasmin duḥkhādīnyutpādayati tadā TARVV-MK 521,01ātmasthāni bhavanti | yadā punarīśvaraḥ kaṣāyavaśāt parasya duḥkhādīni janayati tadā parasthāni TARVV-MK 521,02bhavanti | yadā tūttamarṇādayaḥ adhamarṇādinirodhe vartamānāḥ tajjanitāni kṣutpipāsādīnavāpnu- TARVV-MK 521,03vanti tadobhayasthāni | TARV-MK 6.11.12vidyādīnāmavagamanādyarthatvādanirdeśa iti cet; na; videścetanārthasya grahaṇāt | TARVV-MK 521,05syānmatam — ime catvāro vidayaḥ vidavidlṛvintividyatayaḥ avagamanalābhavicārasadbhāvārthāḥ, TARVV-MK 521,06eteṣāṃ kasyacidapi saṃgrahe abhipretasyārthasyā'gateranirdeśa iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? videścetanārtha- TARVV-MK 521,07sya grahaṇāt | videḥ curādiṇyantasya cetanārthasyedaṃ vedyamiti | TARV-MK 6.11.13tadasadvedyamapraśastatvāt | TARVV-MK 521,08 tadvedyamasaditi viśeṣyate | kutaḥ ? apraśastatvāt | aniṣṭa- TARVV-MK 521,09phalaprādurbhāvakaraṇatvādapraśastamityākhyāyate | TARV-MK 6.11.14duḥkhābhidhānamādau pradhānatvāt | TARVV-MK 521,10 duḥkhagrahaṇamādau kriyate | kutaḥ ? pradhānatvāt | TARVV-MK 521,11kutaḥ punarasya prādhānyam ? tadvikalpatvāt itareṣām | kimetāvanta eva vikalpāḥ ? netyāha — TARV-MK 6.11.15śokādigrahaṇasya vikalpopalakṣaṇatvādanyasaṃgrahaḥ | TARVV-MK 521,12 ime śokādayaḥ duḥkhavikalpā TARVV-MK 521,13duḥkhavikalpānāmupalakṣaṇārthamupādīyante, tato'nyeṣāmapi saṃgraho bhavati | ke punaste ? aśubhaprayoga- TARVV-MK 521,14paraparivāda-paiśunya-anukampā'bhāva-paraparitāpanā'ṅgopāṅgacchedana-bhedana-tāḍana-trāsana-tarjana-bhartsa- TARVV-MK 521,15na-takṣaṇa-viśaṃsana-bandhana-rodhana-mardana-damana-vāhana-viheḍana-hrepaṇa-kāyaraukṣya-paranindātmapraśaṃsā-saṃ- TARVV-MK 521,16kleśaprādurbhāvanāyurvahamānatā-nirdayatva-sattvavyaparopaṇa-mahārambhaparigraha-viśrambhopaghāta-vakraśīlatā- TARVV-MK 521,17pāpakarmajīvitvā'narthadaṇḍa-viṣamiśraṇa-śarajālapāśavāgurāpañjarayantropāyasarjana-balābhiyoga-śa- TARVV-MK 521,18stra-pradāna-pāpamiśrabhāvāḥ | ete duḥkhādayaḥ pariṇāmā ātmaparobhayasthā asadvedyasyāsravā veditavyāḥ | TARV-MK 6.11.16svatīrthakaropadeśavirodhādayuktiriti cet; na; sarvathā praśnavinivṛtteḥ | TARVV-MK 521,19 syādetat — TARVV-MK 521,20yadi duḥkhādhikaraṇamasadvedyahetuḥ, nanu nāgnyalocā'naśanāditapaḥkaraṇaṃ duḥkhaheturiti tadanuṣṭhā- TARVV-MK 521,21nopadeśanaṃ svatīrthakarasya viruddham, tadavirodhe ca duḥkhādīnāmasadvedyāsravasyāyuktiriti; tanna; kiṃ TARVV-MK 521,22kāraṇam ? sarvathā praśnavinivṛtteḥ | na tāvadārhatasya praśna upapadyate — svatīrthakaropadeśavyāghāta- TARVV-MK 521,23prasaṅgāt | yasya kṣaṇikavādaḥ tasyāpi na yujyate, sarvaduḥkhaśūnyānātmakatvābhyupagame hiṃsādivat TARVV-MK 521,24dānāderapyakuśalatvaṃ duḥkhahetutulyatvāditi | tathetareṣāmapi hiṃsādīnā duḥkhahetutvena pāpāsravahetūna- TARVV-MK 521,25bhyupagacchatāṃ yamaniyamaparipālanavividhaveṣānuṣṭhānaduścaropavāsabrahmacaryādīnāṃ duḥkhahetutvāt TARVV-MK 521,26tadanuṣṭhānavirodhaprasaṅgānnopapadyate praśnaḥ | kiñca, TARV-MK 6.11.17dveṣāsaṃbhavāt | TARVV-MK 521,27 yathā aniṣṭadravyasaṃparkād dveṣotpattau duḥkhotpattiḥ na tathā bāhyābhyantara- TARVV-MK 521,28tapaḥpravṛttau dharmadhyānapariṇatasya yateranaśanakeśaluñcanādikaraṇakāraṇāpāditakāyakleśe'sti dveṣa- TARVV-MK 521,29saṃbhavaḥ, tasmānnāsadvedyabandho'sti | krodhādyāveśe hi sati svaparobhayaduḥkhādīnāṃ pāpāsravahetu- TARVV-MK 521,30tvamiṣṭaṃ na kevalānām | kiñca, TARV-MK 6.11.18āhitaprasādatvāt | TARVV-MK 521,31 yathā yatirahiṃsādikaraṇakāraṇodyatatvādāhitaprasādaḥ tathā ayamu- TARVV-MK 521,32pavāsādikaraṇakāraṇe'pyāhitaprasādaḥ anaśanāditapaḥ karotīti duḥkhādyabhāvaḥ | kiñca, TARV-MK 6.11.19prāyaścittopadeśāt | TARVV-MK 521,33 kādācitkānyakāraṇāvirbhūtakrodhādipariṇāme ca sati tadutsi- TARVV-MK 521,34sṛkṣārthaṃ prāyaścittavidhānaṃ kriyate, tataḥ kathamiva yateḥ anaśanāditapaścaraṇe krodhādipariṇāmo TARVV-MK 521,35bhavet ? kiñca, TARV-MK 6.11.20anugrahavuddhyā tadvyāpārādgaṇḍapāṭanavat | TARVV-MK 522,01 yathā bhiṣak karuṇārdrīkṛtacetāḥ saṃyatasyo- TARVV-MK 522,02pari anugrahabuddhyā gaṇḍaṃ pāṭayaṃstatra krodhādyabhāvāt nāpuṇyaṃ badhnāti, tathā anādisāṃsārika- TARVV-MK 522,03jātijarāmaraṇavedanājighāṃsāṃ pratyāgūrṇo yatiḥ tadupāye pravartamānaḥ svaparasthaduḥkhādihetutve TARVV-MK 522,04satyapi krodhādyabhāvāt pāpasyābandhakaḥ | kiñca, TARV-MK 6.11.21manoratyā saukhyābhidhānāt | TARVV-MK 522,05 yathā duḥkhābhibhūtānāmapi saṃsāriṇāṃ yatra manoratistatra TARVV-MK 522,06saukhyaṃ tathā anaśanādikaraṇasya yatermanoratisaukhyasānnidhyādadoṣaḥ | uktañca — TARVV-MK 522,07“pure vane vā svajane'jane vā prāsādaśṛṅge drumakoṭare vā | TARVV-MK 522,08priyāṅganā'ṅke'tha śilātale vā manoratiṃ saukhyamudāharanti || ” iti | TARVV-MK 522,09yadyasadvedyasyāmī prayogāḥ yathā dvitīyasya ka āsravā iti ? ucyante — TA-MK 6.12 bhūtavratyanukampādānasarāgasaṃyamādiyogaḥ kṣāntiḥ śaucamiti sadvedyasya || TARV-MK 6.12.1āyurnāmakarmodayavaśādbhavanād bhūtāni | TARVV-MK 522,12 tāsu tāsu yoniṣvāyurnāmakarmodayavaśādbhavanād- TARVV-MK 522,13bhūtāni sarve prāṇina ityarthaḥ | TARV-MK 6.12.2vratābhisaṃbandhino vratinaḥ | TARVV-MK 522,14 vratāni vakṣyante ahiṃsādīni, tadabhisaṃbandhino ye te TARVV-MK 522,15vratinaḥ | te dvedhā agāraṃ prati nivṛttautsukyāḥ saṃyatāḥ, gṛhiṇaśca saṃyatāsaṃyatāḥ | TARV-MK 6.12.3anukampanamanukampā | TARVV-MK 522,16 anugrahārdrīkṛtacetasaḥ parapīḍāmātmasthāmiva kurvato'nukampana- TARVV-MK 522,17manukampā | bhūtāni ca vratinaśca bhūtavratinaḥ, bhūtavratiṣvanukampā bhūtavratyanukampā | “sādhanaṃ kṛtā TARVV-MK 522,18bahulam” iti vṛttiḥ | yathā galacopaka iti | mayūravyaṃsakāditvācca | TARV-MK 6.12.4svasya parānugrahabuddhyā atisarjanaṃ dānam | TARVV-MK 522,19 ātmīyasya vastunaḥ parānugrahabuddhyā TARVV-MK 522,20atisarjanaṃ dānamiti kathyate | TARV-MK 6.12.5samparāyanivāraṇapravaṇo'kṣīṇāśayaḥ sarāgaḥ | TARVV-MK 522,21 pūrvopāttakarmodayavaśādakṣīṇāśayaḥ san TARVV-MK 522,22samparāyanivāraṇaṃ pratyāgūrṇamanāḥ sarāga ityucyate | TARV-MK 6.12.6prāṇīndriyeṣvaśubhapravṛtterviratiḥ saṃyamaḥ | TARVV-MK 522,23 prāṇiṣvekendriyādiṣu cakṣurādiṣvindriyeṣu TARVV-MK 522,24ca aśubhapravṛtterviratiḥ saṃyama iti niścīyate | sarāgasya saṃyamaḥ sarāgasaṃyamaḥ, sarāgo vā saṃyamaḥ TARVV-MK 522,25sarāgasaṃyamaḥ | TARV-MK 6.12.7ādiśabdena saṃyamā'saṃyamā'kāmanirjarābālatapo'nurodhaḥ | TARVV-MK 522,26 saṃyamāsaṃyamaḥ akāma- TARVV-MK 522,27nirjarā bālatapa ityeteṣāmādiśabdenānurodhaḥ kriyate | tatra saṃyamāsaṃyamaḥ anātyantikī viratiḥ | TARVV-MK 522,28viṣayā'narthanivṛttiṃ cātmābhiprāyeṇākurvataḥ pāratantryādbhogopabhoganirodho'kāmanirjarā | yathārthapra- TARVV-MK 522,29tipattyabhāvādajñānino bālā mithyādṛṣṭyādayasteṣāṃ tapaḥ bālatapaḥ agnipraveśa-kārīpasādhanādi TARVV-MK 522,30pratītam | TARV-MK 6.12.8niravadyakriyāviśeṣānuṣṭhānaṃ yogaḥ | TARVV-MK 522,31 niravadyasya kriyāviśeṣasyānuṣṭhānaṃ yogaḥ samādhiḥ, TARVV-MK 522,32samyak praṇidhānamityarthaḥ | daṇḍabhāvanivṛttyarthaṃ ca tasya grahaṇaṃ kriyate | bhūtavratyanukampādānaṃ TARVV-MK 522,33ca sarāgasaṃyamādayaśca bhūtavratyanukampādānasarāgasaṃyamādayasteṣāṃ yogaḥ bhūtavratyanukampādānasa- TARVV-MK 522,34rāgasaṃyamādiyogaḥ | TARV-MK 6.12.9dharmapraṇidhānātkrodhādinivṛttiḥ kṣāntiḥ | TARVV-MK 523,01 krodhādeḥ kaṣāyasya śubhapariṇāmabhāvanā- TARVV-MK 523,02pūrvikā nivṛttiḥ kṣāntirityucyate | nanu kṣamūṣiti ṣittvāt aṅi kṣameti bhavitavyam; satyameva- TARVV-MK 523,03metat, yadi bhūvādiṣu paṭhitasya grahaṇaṃ syāt | idaṃ divādipaṭhitasya kṣamū sahane ityasya rūpam | TARV-MK 6.12.10lobhaprakārāṇāmuparamaḥ śaucam | TARVV-MK 523,04 lobhaprakārebhyaḥ uparataḥ śucirityucyate, tasya bhāvaḥ TARVV-MK 523,05karma vā śaucam | ke punarlobhaprakārāḥ ? svadravyātyāga-paradravyāpaharaṇa-sānnyāsikanihnavādayaḥ | TARV-MK 6.12.11itikaraṇaḥ prakārārthaḥ | TARVV-MK 523,06 hetvevaṃprakārādivyavacchedādiṣu dṛṣṭaprayoga itiśabdaḥ, tatreha TARVV-MK 523,07prakārārtho gṛhyate | evaṃprakārāḥ sadvedyasyāsravā iti | TARV-MK 6.12.12vṛttiprasaṅgo laghutvāditi cet; na; anyopasaṃgrahārthatvāt | TARVV-MK 523,08 syānmatam — vṛttiratra TARVV-MK 523,09nyāyyā saṃyamādiyogakṣāntiśaucānīti | kutaḥ ? laghutvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? anyopa- TARVV-MK 523,10saṃgrahārthatvāt | TARV-MK 6.12.13itikaraṇānarthakyamiti cet; na; ubhayagrahaṇasya vyaktyarthatvāt | TARVV-MK 523,11 syādetat — yadyavṛtti- TARVV-MK 523,12karaṇamanyopasaṃgrahārtham, itiśabdopādānasyāpi tadeva prayojanamiti tasyānarthakyamiti; tanna; kiṃ TARVV-MK 523,13kāraṇam ? ubhayagrahaṇasya vyaktyarthatvāt | vyaktyarthamubhayaṃ gṛhyate | ke punaste gṛhyamāṇāḥ ? arha- TARVV-MK 523,14tpūjākaraṇaparatā-bālavṛddhatapasvivaiyāvṛttyodyogārjavavinayapradhānatādayaḥ | TARV-MK 6.12.14vratigrahaṇamanarthakamiti cet; na; prādhānyakhyāpanārthatvāt | TARVV-MK 523,15 syānmatam — bhūtagrahaṇādeva TARVV-MK 523,16siddhaṃ vratigrahaṇamanarthakaṃ sāmānyanirdeśasya sarvaviśeṣavyāpitvāvirodhāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 523,17prādhānyakhyāpanārthatvāt | bhūteṣu yā'nukampā tasyā vratiṣvanukampā pradhānabhūtetyayamarthaḥ khyāpyate | TARV-MK 6.12.15nityānityātmakatve anukampādisiddhirnānyathā | TARVV-MK 523,18 dravyatvādyanvayādeśānnityatāmajahataḥ TARVV-MK 523,19naimittikapariṇāmamukhenānityatāmāskandataḥ jīvasyānukampādayaḥ pariṇāmaviśeṣā yujyante nānyathā | TARVV-MK 523,20yadi nityatvameva syāt; vikriyā'bhāvāt anukampādipariṇatyabhāvaḥ, tadabhyupagame ca nityatāvyā- TARVV-MK 523,21ghātaḥ | kṣaṇikaikānte'pi pūrvottarāvagrāhakaikavijñānābhāvāt anukampādipracyavaḥ | saṃskārāditi TARVV-MK 523,22cet; na; tasyāpyanityatvāt | jñānā'jñānabhāve cā'nupapatteḥ | TARVV-MK 523,23āha — uktā sadasatprakārasya vedanīyasyopādānahetavaḥ | atha anantarasyānantapravāhasaṃsārā- TARVV-MK 523,24spadakāraṇasya mohasyātmalābhe ko heturiti ? atrocyate — TA-MK 6.13 kevaliśrutasaṅghadharmadevā'varṇavādo darśanamohasya || TARV-MK 6.13.1karaṇakramavyavadhānātivartijñānopetāḥ kevalinaḥ | TARVV-MK 523,26 karaṇaṃ cakṣurādi, kālabhedena vṛttiḥ TARVV-MK 523,27kramaḥ, kuḍyādinā'ntardhānaṃ vyavadhānam, etānyatītya vartate, jñānāvaraṇasyātyantasaṃkṣaye āvirbhūta- TARVV-MK 523,28mātmanaḥ svābhāvikaṃ jñānam, tadvanto'rhanto bhagavantaḥ kevalina iti vyapadiśyante | TARV-MK 6.13.2tadupadiṣṭaṃ buddhyatiśayarddhiyuktagaṇadharāvadhāritaṃ śrutam | TARVV-MK 523,29 tairvyapagatarāgadveṣamohairupadiṣṭaṃ TARVV-MK 523,30buddhyatiśayarddhiyuktaiḥ gaṇadharairavadhāritaṃ śrutamityucyate | tadvistarato vyākhyātam | TARV-MK 6.13.3ratnatrayopetaḥ śramaṇagaṇaḥ saṅghaḥ | TARVV-MK 523,31 samyagdarśanādiratnatrayabhāvanāparāṇāṃ caturvidhānāṃ TARVV-MK 523,32śramaṇānāṃ gaṇaḥ saṅgha iti kathyate | TARV-MK 6.13.4ekasyā'saṅghatvamiti cet; na; anekavrataguṇasaṃhananādekasyāpi saṅghatvasiddheḥ | TARVV-MK 524,02syādetat — saṅgho gaṇo vṛndamityanarthāntaram tasya kathamekasmin vṛttiriti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 524,03anekavrataguṇasaṃhananādekasyāpi saṅghatvasiddheḥ | uktaṃ ca — TARVV-MK 524,04“saṃgho guṇasaṃghādo kammāṇa vimoyado havadi saṃgho | TARVV-MK 524,05daṃsaṇaṇāṇacaritte saṃghāditto havadi saṃgho || ” TARV-MK 6.13.5ahiṃsādilakṣaṇo dharmaḥ | TARVV-MK 524,06 tasmin jinapravacane nirdiṣṭo'hiṃsādilakṣaṇo dharma ityucyate | TARV-MK 6.13.6devaśabdo vyākhyātārthaḥ | TARVV-MK 524,07 “devāścaturṇikāyāḥ” ityatra devaśabdo TARVV-MK 524,08vyākhyātārthaḥ | TARV-MK 6.13.7antaḥkalupadoṣādasadbhūtamalodbhāvanamavarṇavādaḥ | TARVV-MK 524,09 guṇavatsu mahatsu svamatikaluṣadoṣāt TARVV-MK 524,10asadbhūtamalodbhāvanamavarṇavāda iti varṇyate | kevaliśrutasaṃghadharmadevānāmavarṇavādaḥ kevaliśrutasaṃgha- TARVV-MK 524,11dharmadevā'varṇavādaḥ | TARV-MK 6.13.8piṇḍābhyavahārajīvanādivacanaṃ kevaliṣu | TARVV-MK 524,12 piṇḍābhyavahārajīvinaḥ kaṃvaladaśānirharaṇāḥ TARVV-MK 524,13alābūpātraparigrahāḥ kālabhedavṛttajñānadarśanāḥ kevalina ityādivacanaṃ kevaliṣvavarṇavādaḥ | TARV-MK 6.13.9māṃsabhakṣaṇādyanavadyābhidhānaṃ śrute | TARVV-MK 524,14 māṃsamatsyabhakṣaṇaṃ madhusurāpānaṃ vedanārditamaithunopasevā TARVV-MK 524,15rātribhojanamityevamādyanavadyamityanujñānaṃ śrute'varṇavādaḥ | TARV-MK 6.13.10śūdratvāṇucitvādyāvirbhāvanaṃ saṅghe | TARVV-MK 524,16 ete śramaṇāḥ śūdrāḥ asnānamaladigdhāṅgāḥ TARVV-MK 524,17aśucayo digambarā nirapatrapā ihaiveti duḥkhamanubhavanti paralokaśca mupita ityādivacanaṃ TARVV-MK 524,18saṅghe'varṇavādaḥ | TARV-MK 6.13.11nirguṇatvādyabhidhānaṃ dharme | TARVV-MK 524,19 jinopadiṣṭo daśavikalpo dharmo nirguṇaḥ, tadupasevino ye TARVV-MK 524,20te cā'surā bhavanti ityevamādyabhidhānaṃ dharmāvarṇavādaḥ | TARV-MK 6.13.12surāmāṃsopasevādyāghoṣaṇaṃ devāvarṇavādaḥ | TARVV-MK 524,21 surā māṃsaṃ copasevante devā āha- TARVV-MK 524,22lyādiṣu cāsaktacetasaḥ ityādyāghoṣaṇaṃ devāvarṇavādaḥ | TARV-MK 6.13.13darśanaṃ mohayati mohanaṃ vā darśanamohaḥ | TARVV-MK 524,23 darśanamuktalakṣaṇaṃ “tattvārthaśraddhānam” TARVV-MK 524,24 ityatra, darśanaṃ mohayatīti darśanamohaḥ, darśanasya mohanaṃ vā darśanamohaḥ, tasya darśanamohasyaite TARVV-MK 524,25āsravā veditavyāḥ | TARVV-MK 524,26āha — yadyete darśanamohasyāpādakāḥ pariṇāmā niścīyante | ka idānīmanantaroddiṣṭasya cāri- TARVV-MK 524,27tramohasyāsrava iti ? atrocyate — TA-MK 6.14 kaṣāyodayāttīvrapariṇāmaścāritramohasya || TARV-MK 6.14.1dravyādinimittavaśāt karmaparipāka udayaḥ | TARVV-MK 524,29 prāgupāttasya karmaṇaḥ dravyādinimitta- TARVV-MK 524,30vaśāt phalaprāptiḥ paripāka udaya iti niścīyate | kaṣāyo niruktaḥ | kaṣāyasya udayaḥ kaṣāyodayaḥ TARVV-MK 524,31tasmāt kaṣāyodayāt | TARV-MK 6.14.2tīvrapariṇāmaśabdāvuktārthau | TARVV-MK 525,01 “tīvramanda” ityatra tīvraśabdo vyākhyā- TARVV-MK 525,02tārthaḥ “tadbhāvaḥ pariṇāmaḥ” ityatra pariṇāmaśabdo varṇitārthaḥ | TARV-MK 6.14.3cāritraṃ mohayati mohanaṃ vā cāritramohaḥ | TARVV-MK 525,03 cāritramuktalakṣaṇam, tanmohayati mohanaṃ vā TARVV-MK 525,04tasya cāritramoha iti nirdhriyate, tasya cāritramohasya kaṣāyodayanimittaḥ tīvrapariṇāmo yaḥ sa TARVV-MK 525,05āsrava iti veditavyaḥ | sa kiṃsvarūpaṃ iti cet ? ucyate — jagadanugrahatantraśīlavratabhāvitātmata- TARVV-MK 525,06pasvijanagarhaṇa-dharmāvadhvasaṃna-tadantarāyakaraṇa-śīlaguṇadeśasaṃyataviratiratipracyāvana-madhumadyamāṃsavi- TARVV-MK 525,07ratacittavibhramāpādāna-vṛttasaṃdūṣaṇa-saṃkliṣṭaliṅgavratadhāraṇa-svaparakaṣāyotpādanādilakṣaṇaḥ kaṣāyaveda- TARVV-MK 525,08nīyasyāsravaḥ | utprahāsa-dīnābhihāsitva-kandarpopahasana-bahupralāpopahāsaśīlatā hāsyavedanīyasya | TARVV-MK 525,09vicitraparakrīḍana-parasaucityāvarjana-bahuvidhapīḍābhāva-deśādyanautsukyaprītisaṃjananādiḥ rativedanī- TARVV-MK 525,10yasya | parāratiprādurbhāvana-rativināśana-pāpaśīlasaṃsargatā-'kuśalakriyāprotsāhanādiḥ arativedanīya- TARVV-MK 525,11sya | svaśokā'modaśocana-paraduḥkhāviṣkaraṇa-śokaplutābhinandanādiḥ śokavedanīyasya | svayaṃ bhaya- TARVV-MK 525,12pariṇāma-parabhayotpādana-nirdayatva-trāsanādirbhayavedanīyasya | saddharmāpannacaturvarṇaviśiṣṭavargakulakriyā- TARVV-MK 525,13cārapravaṇajugupsā-parivādaśīlatvādirjugupsāvedanīyasya | prakṛṣṭakrodhapariṇāmātimāniterṣyāvyāpārā- TARVV-MK 525,14līkābhidhāyitā-'tisandhānaparatva-pravṛddharāga-parāṅganāgamanādara-vāmalocanābhāvābhiṣvaṅgatādiḥ strī- TARVV-MK 525,15vedasya | stokakrodha-jaihmanivṛttyanutsiktatvā-'lobhabhāvā-'ṅganāsamavāyālparāgatva-svadārasantoṣe- TARVV-MK 525,16rṣyāviśeṣoparama-snānagandhamālyābharaṇānādarādiḥ puṃvedanīyasya | pracurakrodhamānamāyālobhapari- TARVV-MK 525,17ṇāma-guhyendriyavyaparopaṇa-strīpuṃsānaṅgavyasanitva-śīlavrataguṇadhāripravrajyāśritapramathuna-parāṅganā- TARVV-MK 525,18vaskandanarāgatīvrānācārādirnapuṃsakavedanīyasya | TARVV-MK 525,19āha — mohanīyasyānekavikalpasyāsravabhedo nirdiṣṭaḥ | idānīm āyuścatuṣṭayasyāsravabhedo TARVV-MK 525,20vaktavya iti | tatrādyasya niyatakālaparipākasyāyuṣaḥ kāraṇapradarśanārthamidamucyate — TA-MK 6.15 bahvārambhaparigrahatvaṃ nārakasyāyuṣaḥ || TARV-MK 6.15.1saṃkhyāvaipulyavācino bahuśabdasya grahaṇamaviśeṣāt | TARVV-MK 525,22 ayaṃ bahuśabdaḥ astyeva saṃkhyā- TARVV-MK 525,23padam — ekaḥ dvau bahava iti | asti vaipulyavācī bahurodano bahusūpa iti | tasya dviprakārasyāpi TARVV-MK 525,24grahaṇamiha navirudhyate | kutaḥ ? aviśeṣāt | TARV-MK 6.15.2ārambho haiṃsraṃ karma | TARVV-MK 525,25 hiṃsanaśīlāḥ hiṃsrāḥ, teṣāṃ karma haiṃsram ārambha ityucyate | bahava TARVV-MK 525,26ārambhāḥ bahvārambhāḥ, bahurvā ārambho bahvārambhaḥ | TARV-MK 6.15.3mamedamiti saṃkalpaḥ parigrahaḥ | TARVV-MK 525,27 mamedaṃ vastu ahamasya svāmītyātmātmīyābhimānaḥ TARVV-MK 525,28saṃkalpaḥ parigraha ityucyate | bahvārambhāḥ parigrahā yasya sa bahvārambhaparigrahaḥ tasya bhāvaḥ bahvārambha- TARVV-MK 525,29parigrahatvaṃ nārakasyāyuṣaḥ āsravo bhavati | etaduktaṃ bhavati — parigrahapraṇidhānaprayuktāḥ tīvratarapari- TARVV-MK 525,30ṇāmā hiṃsāparā bahuśo vijñātā hyanumatā bhāvitāśca, tatkṛtakarmātmasātkaraṇāt taptāyaḥpiṇḍavat TARVV-MK 525,31āhitakrauryā nārakasyāyuṣaḥ āsrava iti saṃkṣepaḥ | tadvistarastu mithyādarśanāśliṣṭācāratotkṛṣṭamā- TARVV-MK 525,32natā — śailabhedasadṛśaroṣa — tīvralobhānurāgā-'nukampāhīnabhāva-paraparitāpāntaḥprāṇidhāna — vadhabandhanā- TARVV-MK 525,33bhiniveśa — prāṇabhūtajīvasattvājasropaghātapariṇāma — prāṇavadhātmakānṛtavacanaśīlatva — parasvaharaṇāni- TARVV-MK 526,01bhṛtābhiṣvaṅgapariṇāma — maithunopasevanāvirati-mahārambhavaśīkṛtendriyatā-kāmabhogābhilāṣapravṛddhatā- TARVV-MK 526,02naiḥśīlya-pāpanimittāhārābhiprāya-sthiravaira-nṛśaṃsāsamīkṣitakrandanakāritā-niranugrahasvābhāvya-yati- TARVV-MK 526,03samayabheda — tīrthakarāsādana — kṛṣṇaleśyābhijātaraudradhyānamaraṇakālatādilakṣaṇo vijñeyaḥ | TARVV-MK 526,04āha — ukto nārakasyāyuṣa āsravaḥ, tairyagyonasyedānīṃ vaktavya iti ? atrocyate — TA-MK 6.16 māyā tairyagyonasya || TARV-MK 6.16.1cāritramohodayāt kuṭilabhāvo māyā | TARVV-MK 526,06 cāritramohakarmodayāvirbhūta ātmanaḥ kuṭila- TARVV-MK 526,07svabhāvaḥ māyeti vyapadiśyate | sā māyā nikṛtistairyagyonasyāyupa āsrava iti saṃkṣepaḥ | prapa- TARVV-MK 526,08ñcastu — mithyātvopaṣṭambhā-'dharmadeśanā-'nalpārambhaparigrahā-'tinikṛti-kūṭakarmā-'vanibhedasadṛśaroṣa- TARVV-MK 526,09niḥśīlatā-śabdaliṅgavañcanā-'tisandhānapriyatā-bhedakaraṇā-'narthodbhāvana-varṇagandharasasparśānyatvāpā- TARVV-MK 526,10dana-jātikulaśīlasaṃdūṣaṇa-visaṃvādanābhisandhi-mithyājīvitva-sadguṇavyapalopā-'sadguṇakhyā- TARVV-MK 526,11pana-nīlakapotaleśyāpariṇāma-ārtadhyānamaraṇakālatādilakṣaṇaḥ pratyetavyaḥ | TARVV-MK 526,12āha — vyākhyātastairyasyonasyāyuṣa āsravaḥ | idānīṃ mānupasyāyuṣaḥ ko heturiti ? TARVV-MK 526,13atrocyate — TA-MK 6.17 alpārambhaparigrahatvaṃ mānuṣasya || TARV-MK 6.17.1nārakāyurāsravaviparīto mānuṣasya | TARVV-MK 526,15 nārakāyurāsravo vyākhyātaḥ, tadviparīto mānuṣa- TARVV-MK 526,16syāsrava iti saṃkṣepaḥ | vyāsastu-mithyādarśanāliṅgitamati-vinītasvabhāvatā-prakṛtibhadratā-mārda- TARVV-MK 526,17vārjavasamācārasukhaprajñāpanīyatā-vālukārājisadṛśaroṣa-praguṇavyavahāraprāyatā-'lpārambhaparigraha-sa- TARVV-MK 526,18ntopābhirati-prāṇyupaghātaviramaṇa-pradopavikarmanivṛtti-svāgatābhibhāṣaṇā-'maukharya-prakṛtimadhuratā- TARVV-MK 526,19lokayātrānugraha-audāsīnyā-'nusūyā-'lpasaṃkleśatā-gurudevatā'tithipūjāsaṃvibhāgaśīlatā-kapota- TARVV-MK 526,20pītaleśyopaśleṣa-dharmadhyānamaraṇakālatādilakṣaṇaḥ | TARVV-MK 526,21kimetāvānevāyuṣo mānuṣasyāsrava iti ? ucyate — TA-MK 6.18 svabhāvamārdavaṃ ca || TARV-MK 6.18.1upadeśānapekṣaṃ svabhāvamārdavam | TARVV-MK 526,23 mṛdorbhāvaḥ karma vā mārdavam, svabhāvena mārdavaṃ svabhā- TARVV-MK 526,24vamārdavam | upadeśānapekṣamityarthaḥ | nanu pūrvatra vyākhyātamidaṃ punargrahaṇamanarthakaṃ sūtre'nupāttamiti TARVV-MK 526,25kṛtvā punaridamucyate | TARV-MK 6.18.2ekayogīkaraṇamiti cet; na; uttarāpekṣatvāt | TARVV-MK 526,26 syānmatam — eko yogaḥ kartavyaḥ- TARVV-MK 526,27‘alpārambhaparigrahatvaṃ svabhāvamārdavaṃ mānuṣasya’ iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? uttarāpekṣatvāt | daivasyā- TARVV-MK 526,28yuṣaḥ kathamayamāsravaḥ syāditi pṛthakkaraṇam | TARVV-MK 526,29kimetadeva dvitayaṃ mānuṣasyāsravaḥ ? netyucyate — TA-MK 6.19 niḥśīlavratatvaṃ ca sarveṣām || TARV-MK 6.19.1caśabdo'dhikṛtasamuccayārthaḥ | TARVV-MK 526,31 alpārambhaparigrahatvaṃ mānuṣasyāyuṣaḥ niḥśīlavratatvaṃ TARVV-MK 526,32cetyadhikṛtasamuccayārthaścaśabdaḥ kriyate | śīlāni ca vratāni ca śīlavratāni, niṣkrāntaḥ śīla- TARVV-MK 526,33vratebhyaḥ niḥśīlavrataḥ, tasya bhāvaḥ niḥśīlavratatvam | TARV-MK 6.19.2sarveṣāṃ grahaṇaṃ sakalāsravapratipattyartham | TARVV-MK 527,01 sakalasyāyuṣaḥ āsravapratipattiḥ kathaṃ syāditi TARVV-MK 527,02sarveṣāmityucyate | TARV-MK 6.19.3devāyuṣo'pi prasaṅga iti cet; na; atikrāntāpekṣatvāt | TARVV-MK 527,03 yadi sarveṣāṃ grahaṇaṃ sakala- TARVV-MK 527,04saṃgrahārthaṃ kriyate, devāyuṣo'pyayamāsravaḥ prasaktaḥ ? naiṣa doṣaḥ; atikrāntāpekṣatvāt | atikrāntā- TARVV-MK 527,05nāmāyuṣāṃ sarveṣāmāsrava ityapekṣyate | TARV-MK 6.19.4pṛthakkaraṇāt siddherānarthakyamiti cet; na; bhogabhūmijārthatvāt | TARVV-MK 527,06 syādetat-pṛthakka- TARVV-MK 527,07raṇādevātikrāntāyustrayāpekṣā siddhyati | yadi mānuṣāyurāsrava eveṣṭaḥ syāt tatraiva kriyeta, tataḥ TARVV-MK 527,08sarveṣāṃ grahaṇamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? bhogabhūmijārthatvāt | bhogabhūmijāpekṣayā TARVV-MK 527,09niḥśīlavratatvaṃ daivasyāyuṣa āsrava ityetasya pradarśanārthaṃ sarveṣāmityucyate | TARVV-MK 527,10āha — trayāṇāmāsravavidhiruktaḥ | idānīṃ daivasyāyuṣo vivriyatāmiti ? atrocyate — TA-MK 6.20 sarāgasaṃyamasaṃyamāsaṃyamā'kāmanirjarābālatapāṃsi daivasya || TARV-MK 6.20.1vyākhyātāḥ sarāgasaṃyamādayaḥ | TARVV-MK 527,12 prāk śubhapariṇāmāḥ sarāgasaṃyamādayaḥ vyākhyātāḥ te TARVV-MK 527,13daivasyāyuṣa āsravahetavo bhavantīti saṃkṣepaḥ | vistarastu-kalyāṇamitrasambandha-āyatanopasevā-saddharma- TARVV-MK 527,14śravaṇagauravadarśanā-'navadyaproṣadhopavāsa-tapobhāvanā-bahuśrutāgamaparatva-kaṣāyanigraha-pātradāna-pītapadma- TARVV-MK 527,15leśyāpariṇāma-dharmyadhyānamaraṇādilakṣaṇaḥ saudharmādyāyupaḥ āsravaḥ | avyaktasāmāyika-virādhita- TARVV-MK 527,16samyagdarśanatā bhavanādyāyuṣaḥ maharddhikamānupasya vā | pañcāṇuvratadhāriṇo'virādhitasamyagdarśanāḥ TARVV-MK 527,17tiryaṅmanuṣyāḥ saudharmādiṣu acyutāvasānepūtpapadyante, vinipatitasamyaktvā bhavanādiṣu | TARVV-MK 527,18anadhigatajīvājīvā bālatapasaḥ anupalabdhatattvasvabhāvā ajñānakṛtasaṃyamāḥ saṃkleśābhāvaviśeṣāt TARVV-MK 527,19kecidbhavanavyantarādiṣu sahasrāraparyanteṣu manuṣyatiryakṣvapi ca | akāmanirjarā-kṣuttṛṣṇānirodha-brahma- TARVV-MK 527,20carya-bhūśayyā-maladhāraṇa-paritāpādibhiḥ parikheditamūrtayaḥ cārakanirodhabandhanabaddhāḥ dīrghakālaro- TARVV-MK 527,21giṇaḥ asaṃkliṣṭāḥ tarugiriśikharapātinaḥ anaśana-jvalanajalapraveśana-viṣabhakṣaṇadharmabuddhayaḥ vyanta- TARVV-MK 527,22ramānuṣatiryakṣu | niḥśīlavratāḥ sānukampadṛdayāḥ jalarājitulyaroṣā bhogabhūmisamutpannāśca TARVV-MK 527,23vyantarādiṣu janma pratipadyante iti | TARVV-MK 527,24ukto daivasyāyuṣa ākrāntabheda āsravaḥ | kimetāvāneva devāyurāsravavidhiḥ, āhosvidanyo- TARVV-MK 527,25'pyastīti ? atrocyate — TA-MK 6.21 samyaktvaṃ ca || TARVV-MK 527,27kim ? daivasyāyuṣaḥ, ‘āsravaḥ’ ityanuvartate | uktaṃ samyaktvalakṣaṇam | TARV-MK 6.21.1aviśeṣābhidhāne'pi saudharmādiviśeṣagatiḥ pṛthakkaraṇāt | TARVV-MK 527,28 samyaktvaṃ daivasyāyuṣa TARVV-MK 527,29āsrava ityaviśeṣābhidhāne'pi saudharmādiviśeṣagatirbhavati | kutaḥ ? pṛthakkaraṇāt | yadyaviśeṣaga- TARVV-MK 528,01tireveṣṭā syāt pṛthakkraṇamanarthakaṃ syāt pūrvasūtre evocyeta | yadyevaṃ pūrvasūtra ukta āsravavidhiḥ TARVV-MK 528,02aviśeṣeṇa prasaktaḥ, tena sarāgasaṃyamasaṃyamāsaṃyamākpi bhavanavāsyādyāyuṣa āsravau prasaktau ? TARV-MK 6.21.2na, atastatsiddheḥ | TARVV-MK 528,03 naiṣa doṣaḥ | kutaḥ ? atastatsiddheḥ | yata eva samyaktvaṃ saudharmādi- TARVV-MK 528,04ṣviti niyamyate tata eva tayorapi niyamasiddhiḥ, nāsati samyaktve sarāgasaṃyamasaṃyamāsaṃ- TARVV-MK 528,05yamavyapadeśa iti | TARVV-MK 528,06āha — āyuṣo'nantaraṃ yannirdiṣṭaṃ nāma, tasya ka āsrava iti ? atrocyate — tannāma dvividham- TARVV-MK 528,07aśubhaṃ śubhaṃ ceti | tatrāśubhanāmāsravapratipattyarthamārabhyate — TA-MK 6.22 yogavakratā visaṃvādanaṃ cā'śubhasya nāmnaḥ || TARV-MK 6.22.1kāyavāṅmanasāṃ kauṭilyena vṛttiryogavakratā | TARVV-MK 528,09 kāyavāṅmanāṃsi vyākhyātāni, teṣāṃ TARVV-MK 528,10kuṭilatā yogavakratā ityucyate | anārjavaṃ praṇidhānamiti yāvat | TARV-MK 6.22.2visaṃvādanamanyathāpravarttanam | TARVV-MK 528,11 anyena prakāreṇa pravartanaṃ pratipādanaṃ visaṃvādanamiti TARVV-MK 528,12vijñāyate | TARV-MK 6.22.3yogavakrataiveti cet; satyam; ātmāntare'pi tadbhāvaprayojakatvāt pṛthagvacanam | TARVV-MK 528,13 syāde- TARVV-MK 528,14tat — anyathāpravartanaṃ visaṃvādanaṃ tadeva yogavakratā'pīti pṛthaggrahaṇamanarthakamiti; satyamevametat; TARVV-MK 528,15kintu ātmāntare'pi tadbhāvaprayojakatvāt pṛthagvacanam | samyagabhyudayaniḥśreyasārthāsu kriyāsu TARVV-MK 528,16pravartamānamanyaṃ kāyavāṅmanobhirvisaṃvādayati — maivaṃ kārṣīrevaṃ kurviti kuṭilatayā pravartanaṃ visaṃ- TARVV-MK 528,17vādanam, ātmagatā yogavakratetyayamanayorbhedaḥ | TARV-MK 6.22.4caśabdo'nuktasamuccayārthaḥ | TARVV-MK 528,18 caśabdaḥ kriyate anuktasyāsravasya samuccayārthaḥ | kaḥ puna- TARVV-MK 528,19rasau ? mithyādarśana-piśunatā-'sthiracittasvabhāvatā-kūṭamānatulākaraṇa-suvarṇamaṇiratnādyanukṛti-kuṭi- TARVV-MK 528,20lasākṣitvā-'ṅgopāṅgacyāvana-varṇagandharasasparśānyathābhāvana-yantrapañjarakriyā-dravyāntaraviṣayasaṃbandha- TARVV-MK 528,21nikṛtibhūyiṣṭhatā-paranindātmapraśaṃsā-'nṛtavacana-paradravyādāna-mahārambhaparigraha-ujvalaveṣarūpamada-pa- TARVV-MK 528,22ruṣāsabhyapralāpa-ākrośa-maukharya-saubhāgyopayogavaśīkaraṇaprayoga-parakutūhalotṣādanā-'laṅkārādara- TARVV-MK 528,23caityapradeśagandhamālyadhūpādimoṣaṇa-vilambanopahāsa-iṣṭikāpāka-davāgniprayoga-pratimāyatanapratiśrayārā- TARVV-MK 528,24modyānavināśana-tīvrakrodhamānamāyālobha-pāpakarmopajīvanādilakṣaṇaḥ | sa epa sarvo'śubhasya nāmna TARVV-MK 528,25āsravaḥ | TARVV-MK 528,26āha-atha śubhanāmakarmaṇaḥ ka āsrava iti ? ucyate — TA-MK 6.23 tadviparītaṃ śubhasya || TARV-MK 6.23.1ṛjuyogo'visaṃvādanaṃ ca tadviparītam | TARVV-MK 528,28 kāyavāṅmanasāṃ ṛjutvamavisaṃvādanaṃ ca TARVV-MK 528,29tadviparītamityucyate | caśabdena dhārmikadarśanasaṃbhrama-sadbhāvopanayana-saṃsaraṇabhīrutā-pramādavarjanā- TARVV-MK 528,30'saṃbhedacaritatādayo yathoktā'śubhaviparītā pariṇāmāḥ śubhanāmna āsravāḥ pratyetavyāḥ | TARVV-MK 528,31āha-kimetāvāneva śubhanāmāsravavidhiḥ, uta kaścidasti prativiśeṣaḥ iti ? ucyate — yadidaṃ TARVV-MK 528,32tīrthakaranāmakarma anantānupamaprabhāvamacintyavibhūtiviśepakāraṇaṃ trailokyavijayakaraṃ tasyāsravavidhi- TARVV-MK 528,33viśeṣo'stīti | yadyevamucyatāṃ tasyāsrava iti ? ata idamārabhyate — TARVV-MK 529,01TA-MK 6.24 darśanaviśuddhirvinayasampannatā śīlavrateṣvanaticāro'mīkṣṇajñānopayoga- saṃvegau śaktitastyāgatapasī sādhusamādhirvaiyāvṛttyakaraṇamarhadā- cāryabahuśrutapravacanabhaktirāvaśyakāparihāṇirmārgaprabhāvanā pravacanavatsalatvamiti tīrthakaratvasya || TARV-MK 6.24.1jinopadiṣṭe nirgranthe mokṣavartmani ruciḥ niḥśaṅkitatvādyaṣṭāṅgā darśanaviśuddhiḥ | TARVV-MK 529,07jinena bhagavatā'rhatā parameṣṭhinopadiṣṭe nirgranthalakṣaṇe mokṣavartmani rucirdarśanaviśuddhiḥ | tasyā aṣṭāva- TARVV-MK 529,08ṅgāni — niḥśaṅkitatvam, niḥkāṅkṣatā, vicikitsāvirahaḥ, amūḍhadṛṣṭitā, upavṛṃhaṇam, sthitikaraṇam, TARVV-MK 529,09vātsalyam, prabhāvanaṃ ceti | tatra ihalokaparalokavyādhimaraṇāsaṃyamārakṣaṇākasmikasaptavidhabhayavini- TARVV-MK 529,10rmuktatā, arhadupadiṣṭe vā pravacane kimidaṃ syādvā naveti śaṅkānirāso niḥśaṅkitatvam | ubhayaloka- TARVV-MK 529,11viṣayopabhogākāṅkṣānivṛttiḥ kudṛṣṭyantarākāṅkṣānirāso vā niḥkāṅkṣatā | śarīrādyaśucisva- TARVV-MK 529,12bhāvamavagamya śucīti mithyāsaṃkalpāpanayaḥ, arhatpravacane vā idamayuktaṃ ghoraṃ kaṣṭaṃ na cedidaṃ sarva- TARVV-MK 529,13mupapannamityaśubhabhāvanāvirahaḥ nirvicikitsatā | bahuvidheṣu durnayadarśanavartmasu tattvavadābhāsamāneṣu TARVV-MK 529,14yuktyabhāvaṃ parīkṣācakṣuṣā vyavasāyya virahitamohatā amūḍhadṛṣṭitā | uttamakṣamādibhāvanayā TARVV-MK 529,15ātmano dharmaparivṛddhikaraṇamupavṛṃhaṇam | kaṣāyodayādiṣu dharmaparibhraṃśakāraṇeṣu upasthiteṣvātmano TARVV-MK 529,16dharmā'pracyavanaṃ paripālanaṃ sthitikaraṇam | jinapraṇitadharmāmṛte nityānurāgatā vātsalyam | samya- TARVV-MK 529,17gdarśanajñānacāritraratnatrayaprabhāvena ātmanaḥ prakāśanaṃ prabhāvanam | TARV-MK 6.24.2jñānādiṣu tadvatsu cādaraḥ kaṣāyanivṛttirvā vinayasaṃpannatā | TARVV-MK 529,18 samyagjñānādiṣu mokṣa- TARVV-MK 529,19sādhaneṣu tatsādhaneṣu gurvādiṣu ca svayogyavṛttyā satkāra ādaraḥ kaṣāyanivṛttirvā vinayasampannatā | TARV-MK 6.24.3caritravikalpeṣu śīlavrateṣu niravadyā vṛttiḥ śīlavrateṣvanaticāraḥ | TARVV-MK 529,20 ahiṃsādiṣu TARVV-MK 529,21vrateṣu tatparipālanārtheṣu ca krodhavarjanādiṣu śīleṣu niravadyā vṛttiḥ kāyavāṅmanasāṃ śīlavrateṣvana- TARVV-MK 529,22ticāra iti kathyate | TARV-MK 6.24.4jñānabhāvanāyāṃ nityayuklatā jñānopayogaḥ | TARVV-MK 529,23 matyādivikalpaṃ jñānaṃ jīvādipadārthasvata- TARVV-MK 529,24ttvaviṣayaṃ pratyakṣaparokṣalakṣaṇam ajñānanivṛttyavyavahitaphalaṃ hitāhitānubhayaprāptiparihāropekṣāvya- TARVV-MK 529,25vahitaphalaṃ yat, tasya bhāvanāyāṃ nityayuktatā jñānopayogaḥ | TARV-MK 6.24.5saṃsāraduḥkhānnityabhīrutā saṃvegaḥ | TARVV-MK 529,26 śārīraṃ mānasaṃ ca bahuvikalpapriyaviprayogā'priya- TARVV-MK 529,27saṃyogepsitā'lābhādijanitaṃ saṃsāraduḥkhaṃ yadatikaṣṭaṃ tato nityabhīrutā saṃvegaḥ | TARV-MK 6.24.6paraprītikaraṇātisarjanaṃ tyāgaḥ | TARVV-MK 529,28 āhāro dattaḥ pātrāya tasminnahani tatprītiheturbhavati, TARVV-MK 529,29abhayadānamupapāditamekabhavavyasananodanakaram, samyagjñānadānaṃ punaḥ anekabhavaśatasahasraduḥkhottara- TARVV-MK 529,30ṇakāraṇam | ata etattrividhaṃ yathāvidhi pratipadyamānaṃ tyāgavyapadeśabhāgbhavati | TARV-MK 6.24.7anigūhitavīryasya mārgāvirodhikāyakleśastapaḥ | TARVV-MK 529,31 śarīramidaṃ duḥkhakāraṇamanityamaśuci, TARVV-MK 529,32nāsya yatheṣṭabhogavidhinā paripoṣo yuktaḥ, aśucyapīdaṃ guṇaratnasaṃcayopakārīti vicintya vini- TARVV-MK 529,33vṛttaviṣayasukhābhiṣvaṅgasya svakāryaṃ pratyetadbhṛtakamiva niyuñjānasya yathāśakti mārgāvirodhi kāya- TARVV-MK 529,34kleśānuṣṭhānaṃ tapa iti niścīyate | TARV-MK 6.24.8munigaṇatapaḥsaṃdhāraṇaṃ samādhiḥ bhāṇḍāgārāgnipraśamanavat | TARVV-MK 530,01 yathā bhāṇḍāgāre dahane TARVV-MK 530,02samutthite tatpraśamanamanuṣṭhīyate bahūpakāratvāt tathā anekavrataśīlasamṛddhasya munigaṇasya tapasaḥ TARVV-MK 530,03kutaścit pratyūhe samutthite tatsaṃdhāraṇaṃ samādhiriti samākhyāyate | TARV-MK 6.24.9guṇavadduḥkhopanipāte niravadyena vidhinā tadapaharaṇaṃ vaiyyāvṛttyam | TARVV-MK 530,04 guṇavataḥ sādhu- TARVV-MK 530,05janasya duḥkhe sannihite niravadyena vidhinā tadapaharaṇaṃ bahūpakāraṃ vaiyāvṛttyamiti vyākhyāyate | TARV-MK 6.24.10arhadācāryeṣu bahuśruteṣu pravacane ca bhāvaviśuddhiyukto'nurāgo bhaktiḥ | TARVV-MK 530,06 arhadācāryeṣu TARVV-MK 530,07kevalaśrutajñānādidivyanayaneṣu parahitakarapravṛtteṣu svaparasamayavistaraniścayajñeṣu ca bahuśruteṣu pravacane TARVV-MK 530,08ca śrutadevatāsannidhiguṇayogadurāsade mokṣapadabhavanārohaṇasuracitasopānabhūte bhāvaviśuddhiyukto' TARVV-MK 530,09nurāgaḥ bhaktiḥ, trividhākalpyate | TARV-MK 6.24.11ṣaṇṇāmāvaśyakakriyāṇāṃ yathākālaprarvatanamāvaśyakā'parihāṇiḥ | TARVV-MK 530,10 ṣaḍāvaśyakakriyāḥ — TARVV-MK 530,11sāmāyikaṃ caturviṃśatistavaḥ vandanā pratikramaṇaṃ pratyākhyānaṃ kāyotsargaśceti | tatra sāmāyikaṃ TARVV-MK 530,12sarvasāvadyayoganivṛttilakṣaṇaṃ cittasyaikatvena jñāne praṇidhānam | caturviṃśatistavaḥ tīrthakaraguṇā- TARVV-MK 530,13nukīrtanam | vandanā triśuddhiḥ dvyāsanā catuḥśiro'vanatiḥ dvādaśāvartanā | atītadoṣanivartanaṃ TARVV-MK 530,14pratikramaṇam | anāgatadoṣāpohanaṃ pratyākhyānam | parimitakālaviṣayā śarīre mamatvanivṛttiḥ TARVV-MK 530,15kāyotsargaḥ | ityetāsāṃ ṣaṇṇāmāvaśyakakriyāṇāṃ yathākālapravartanam anautsukyaṃ āvaśyakā'pari- TARVV-MK 530,16hāṇiriti paribhāṣyate | TARV-MK 6.24.12jñānatapojinapūjāvidhinā dharmaprakāśanaṃ mārgaprabhāvanam | TARVV-MK 530,17 jñānaraviprabhayā parasamayakha- TARVV-MK 530,18dyotodyotatiraskāriṇyā, sattapasā mahopavāsādilakṣaṇena surapativiṣṭaraprakampanahetunā, jinapūjayā TARVV-MK 530,19vā bhavyajanakamalaṣaṇḍaprabodhanaprabhayā, saddharmaprakāśanaṃ mārgaprabhāvanamiti saṃbhāvyate | TARV-MK 6.24.13vatse dhenuvatsadharmaṇi snehaḥ pravacanavatsalatvam | TARVV-MK 530,20 yathā dhenurvatse akṛtrimasnehamutpāda- TARVV-MK 530,21yati tathā sadharmāṇamavalokya tadgatasnehārdrīkṛtacittatā pravacanavatsalatvamityucyate | yaḥ sadharmaṇi TARVV-MK 530,22snehaḥ sa eva pravacanasneha iti | tānyetāni ṣoḍaśakāraṇāni samyagbhāvyamānāni vyastāni TARVV-MK 530,23samastāni ca tīrthakaranāmakarmāsravakāraṇāni pratyetavyāni | TARVV-MK 530,24āha — nāmānantaranirdeśabhājo gotrasyopādāne kiṃ nibandhanamiti pratividhīyate | tad- TARVV-MK 530,25dvaividhye sati ādyasya tāvat — TA-MK 6.25 parātmanindāpraśaṃse sadasadguṇacchādanodbhāvane ca nīcairgotrasya || TARV-MK 6.25.1doṣodbhāvanecchā nindā | TARVV-MK 530,28 tathyasya vā atathyasya vā doṣasyodbhāvanaṃ pratīcchā manaḥpari- TARVV-MK 530,29ṇāmo'vakṣepo nindetyucyate | TARV-MK 6.25.2guṇodbhāvanābhiprāyaḥ praśaṃsā | TARVV-MK 530,30 sadbhūtasyā'sadbhūtasya vā guṇasyodbhāvanaṃ pratyabhiprāyaḥ praśaṃse- TARVV-MK 530,31tyupadiśyate | paraśca ātmā ca parātmānau, nindā ca praśaṃsā ca nindāpraśaṃse, parātmano nindāpraśaṃse TARVV-MK 530,32parātmaniṃndāpraśaṃse yathāsaṃkhyamabhisaṃbandhaḥ | paranindā ātmapraśaṃseti yāvat | TARV-MK 6.25.3anudbhūtavṛttitā chādanam | TARVV-MK 530,33 pratibandhakahetusannidhāne sati anudbhūtavṛttitā'nāvirbhāvaḥ TARVV-MK 530,34chādanamityavasīyate | TARV-MK 6.25.4pratibandhakā'bhāve prakāśitavṛttitodbhāvanam | TARVV-MK 531,01 pratibandhakasya hetorabhāve prakāśitavṛttitā TARVV-MK 531,02udbhāvanamiti vyapadeśamarhati | TARVV-MK 531,03saṃścā'saṃśca sadasantau, sadasantau ca tau guṇau ca sadasadguṇau, chādanaṃ codbhāvanaṃ ca chāda- TARVV-MK 531,04nodbhāvane, sadasadguṇayoḥ chādanodbhāvane sadasadguṇacchādanodbhāvane | atrāpi yathāsaṃkhyamabhi- TARVV-MK 531,05saṃbandhaḥ, sadgurṇacchādanamasadguṇodbhāvanamiti | TARV-MK 6.25.5gūyate taditi gotram | TARVV-MK 531,06 gūyate śabdyate taditi gotram, auṇādikena traṭā niṣpattiḥ | TARV-MK 6.25.6nīcairityadhikaraṇapradhānaḥ śabdaḥ | TARVV-MK 531,07 nīcairityayaṃ śabdaḥ adhikaraṇapradhāno draṣṭavyaḥ, nīcaiḥ TARVV-MK 531,08sthāne yenātmā kriyate tannīcairgotram, tasyāsravakāraṇānyetāni paranindādīni | tatprapañca ucyate — TARVV-MK 531,09jātikulabalarūpaśrutājñaiśvaryatapomada-parāvajñānotprahasana-paraparivādaśīlatā-dhārmikajananindātmotka- TARVV-MK 531,10rṣā — 'nyayaśovilopā-'satkīrtyutpādana-guruparibhava-taduddhaṭṭana-doṣakhyāpana-viheḍana-sthānāvamāna-bha- TARVV-MK 531,11rtsana-guṇāvasādana-añjalistutyabhivādanābhyutthānā'karaṇa-tīrthakarādhikṣepādiḥ | TARVV-MK 531,12āha — upapādito nīcairgotrasyāsravaḥ, idānīmuccairgotrasyāsravavidhiḥ ka iti ? atrocyate — TA-MK 6.26 tadviparyayo nīcairvṛttyanutsekau cottarasya || TARV-MK 6.26.1nīcairgotrāsravapratinirdeśanārthastacchabdaḥ | TARVV-MK 531,14 pratyāsattestadityanena nīcairgotrāsravaḥ prati- TARVV-MK 531,15nirdiśyate | TARV-MK 6.26.2viparyayo'nyathāvṛttiḥ | TARVV-MK 531,16 anyena prakāreṇa vṛttirviparyaya iti vyapadiśyate | tasya viparyayaḥ TARVV-MK 531,17tadviparyayaḥ | kaḥ punarasau — ātmanindā-parapraśaṃse sadguṇodbhāvanamasadguṇacchādanaṃ ca | TARV-MK 6.26.3guruṣvavanatirnīcairvṛttiḥ | TARVV-MK 531,18 guṇotkṛṣṭeṣu vinayena avanatirnīcairvṛttirityākhyāyate | TARV-MK 6.26.4anahaṅkāratā'nutsekaḥ | TARVV-MK 531,19 vijñānādibhirutkṛṣṭasyāpi sataḥ tatkṛtamadaviraho'nahaṅkāratā anu- TARVV-MK 531,20tseka ityucyate | tānyetāni uttarasyoccairgotrasyāsravakāraṇāni bhavanti | prapañcastu vivriyate — jāti- TARVV-MK 531,21kulabalarūpavīryaparijñānaiśvaryatapoviśeṣavataḥ ātmotkarṣā'praṇidhānaṃ parāvajñānauddhatyanindā'sūyopahā- TARVV-MK 531,22saparaparivādanivṛttiḥ vinihatamānatā dharmyajanapūjā'bhyutthānāñjalipraṇativandanā aidaṃyugīnānya- TARVV-MK 531,23puruṣadurlabhaguṇasyāpyanutsiktatā, ahaṅkārā'tyaye nīcairvṛttitā bhasmāvṛtasyeva hutabhujaḥ svamāhātmyā- TARVV-MK 531,24prakāśanaṃ dharmasādhaneṣu paramasambhrama ityādi | TARVV-MK 531,25āha — uktaḥ saptavidhakarma pratyāsravavikalpaḥ | idānīmaṣṭamasya karmaṇo'ntarāyasyāsravavidhiḥ TARVV-MK 531,26ka iti ? atrocyate — TA-MK 6.27 vidhnakaraṇamantarāyasya || TARV-MK 6.27.1dānādivihananaṃ vighnaḥ | TARVV-MK 531,28 dānādīnyuktāni “dānalābhabhogopabhogavīrthāṇi ca” TARVV-MK 531,29ityatra, teṣāṃ vihananaṃ vighna ityucyate | “ghañarthe kavidhānaṃ sthāsrāpāvyadhihaniyudhyartham” TARVV-MK 531,30 iti kavidhiḥ | vighnasya kāraṇaṃ vighrakaraṇam antarāyasyāsrava iti saṃkṣepaḥ | tadvistarastu TARVV-MK 531,31vivriyate — jñānapratiṣedha-satkāropaghāta-dānalābhabhogopabhogavīryasnānānulepanagandhamālyācchādanavi- TARVV-MK 531,32bhūṣaṇaśayanāsanabhakṣyabhojyapeyalehyaparibhogavighrakaraṇa-vibhavasamṛddhivismaya-dravyāparityāga-dravyāsaṃpra- TARVV-MK 531,33yogasamarthanāpramādā-'varṇavāda-devatānivedyānivedyagrahaṇa-niravadyopakaraṇaparityāga-paravīryāpaharaṇa-dha- TARVV-MK 531,34rmavyavacchedanakaraṇa-kuśalācaraṇatapasvigurucaityapūjāvyāghāta-pravrajitakṛpaṇadīnānāthavastrapātraprati- TARVV-MK 532,01śrayapratiṣedhakriyā-paranirodhabandhana-guhyāṅgachedana-karṇanāsikauṣṭhakartana-prāṇivadhādiḥ | atra codyate — TARVV-MK 532,02sūtre'nupāttaḥ sarvāsravaprapañcaḥ kathamevaṃ gantuṃśakyate iti ? atrocyate — TARV-MK 6.27.2itikaraṇānuvṛtteḥ sarvatrānuktasaṃgrahaḥ | TARVV-MK 532,03 itikaraṇo'nuvartate | kva prakṛtaḥ ? “kṣāntiḥ śaucamiti TARVV-MK 532,04sadvedyasya” ityataḥ, tenānuktārthasaṃgrahaḥ sarvatra veditavyaḥ | prakārārtho hi itikaraṇa iti | TARV-MK 6.27.3svopāttakarmavaśādātmano vikāraḥ śauṇḍāturavat | TARVV-MK 532,05 evamuktenāsravavidhinopāttaṃ karmāṣṭa- TARVV-MK 532,06vidhaṃ jñānāvaraṇādisaṃjñakaṃ vakṣyamāṇamūlottaraprakṛtibhedaṃ yattannimittamātmā saṃsāravikāramanuparata- TARVV-MK 532,07manubhavati | yathā śauṇḍaḥ svaruciviśeṣānmadamohavibhramakarīṃ madirāṃ pītvā tatparipākavaśāt TARVV-MK 532,08anekavikāramāskandati, yathā vā āturaḥ apathyabhojanakṛtaṃ vātādivikāramavāpnoti | TARV-MK 6.27.4anapadiṣṭahetukatvādāsravā'niyama iti cet; na; svabhāvābhivyañjakatvācchāstrasya | TARVV-MK 532,10syānmatam — ya ukta āsravaniyamo jñānāvaraṇādīnāṃ tatpradoṣanihnavādiḥ, sa nopapadyate, kutaḥ ? ana- TARVV-MK 532,11padiṣṭahetukatvāt | nātra heturapadiṣṭaḥ yenāsravaniyamaṃ pratipadyemahi | yacca nāma sahetukaṃ tadvi- TARVV-MK 532,12duṣāṃ grāhyamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? svabhāvābhivyañjakatvāt śāstrasya | yathā pradīpo ghaṭādīnāṃ TARVV-MK 532,13svabhāvamabhivyanakti tathā śāstramapi satāmevārthānāṃ prakāśakam, tatrāyaṃ pariṇāma idaṃ vīryaṃ TARVV-MK 532,14dravyāvarjanasamartha iti svabhāvavyākhyānādupālambhābhāvaḥ | TARV-MK 6.27.5tatsiddhiratiśayajñānadṛṣṭatvāt | TARVV-MK 532,15 tasya śāstrasya satāmarthānāmabhivyañjakatvaṃ dṛṣṭam | TARVV-MK 532,16kutaḥ ? atiśayajñānadṛṣṭatvāt, bhagavatāmarhatāmatiśayavajjñānaṃ yugapatsarvārthāvabhāsanasamarthaṃ TARVV-MK 532,17pratyakṣam, tena dṛṣṭaṃ yacchāstraṃ tad yathārthopadeśakam, atastatprāmāṇyāt jñānāvaraṇādyāsrava- TARVV-MK 532,18niyamaprasiddhiḥ | TARV-MK 6.27.6sarvāvisaṃvādāccopālambhanivṛttiḥ | TARVV-MK 532,19 nātra pravādino visaṃvadante — pṛthivyādīnāṃ dravyāṇāṃ TARVV-MK 532,20kaṭhinadravoṣṇacalanādisvabhāvānāṃ rūpādīnā ca guṇānāṃ cākṣuṣatvādipratiniyatasvabhāvānāṃ utkṣe- TARVV-MK 532,21paṇādīnāṃ ca saṃyogavibhāganirapekṣakāraṇatvādisvabhāvānāmabhyupagamāt | tathā sattvarajastamasāṃ TARVV-MK 532,22guṇānāṃ prakāśapravṛttiniyamasvabhāvānāmabhyupetatvāt | tathā avidyādīnāṃ saṃskārādipratiniyatakā- TARVV-MK 532,23raṇasvabhāvānāmiṣṭatvāt tato nāyamupālambhaḥ āsravaniyamābhāva iti | TARV-MK 6.27.7tatpradoṣādīnāṃ sarvāsravatvānniyamābhāva iti cet; na; anubhāgaviśeṣaniyamopapatteḥ | TARVV-MK 532,25syādetat — yetatpradoṣanihnavādayaḥ jñānāvaraṇādīnāmāsravāḥ pratiniyatā uktāḥ, te sarveṣāṃ karmaṇā- TARVV-MK 532,26māsravā bhavanti, jñānāvaraṇe vadhyamāne yugapaditareṣāmapi bandha iṣyate āgame, tasmādāsravani- TARVV-MK 532,27yamābhāva iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? anubhāgaviśeṣaniyamopapatteḥ | yadyapi tatpradoṣādibhiḥ TARVV-MK 532,28jñānāvaraṇādīnāṃ sarvāsāṃ prakṛtīnāṃ pradeśādibandhaniyamo nāsti, tathāpi anubhāgaviśeṣaniyamahetu- TARVV-MK 532,29tvena tatpradoṣanihnavādayaḥ pravibhajyante | TARVV-MK 532,30iti tattvārthavārtike vyākhyānālaṅkāre ṣaṣṭho'dhyāyaḥ samāptaḥ || TARVV-MK 533,00atha saptamo'dhyāyaḥTARVV-MK 533,01āsravapadārthavyākhyāṃ pratijñāyokto'ṣṭottaraśatabhedasaṃkhyo bahuvicāraḥ | sa dvedhā puṇya- TARVV-MK 533,02pāpalakṣaṇasāmparāyikanimittatvāt | tatra puṇyāsravo vyākhyeyaḥ pradhānatvāt tatpūrvakatvāt TARVV-MK 533,03mokṣasya | yadyevam, ucyatāṃ kaiste kriyāviśeṣāḥ prārabhyamāṇāstasyāsravā bhavantīti ? atrocyate — TARVV-MK 533,04vratibhiḥ | tatrānirdhāriteyattāviśeṣalakṣaṇatvāt vratasya tatprasiddhyarthamidamucyate — TARVV-MK 533,05athavā, “kāyavāṅmanaskarma yogaḥ, sa āsravaḥ, śubhaḥ puṇyasya” iti sāmānyenoktaḥ, TARVV-MK 533,06tadviśeṣapratipattyarthamidamucyate — TARVV-MK 533,07athavā, uktametat sadvedyāsravavidhāne — “bhūtavratyanukampā” iti; tatredaṃ na jñāyate kiṃ TARVV-MK 533,08vratam, ko vratīti ? tannirdhāraṇārthamidamucyate — TA-MK 7.1 hiṃsā'nṛtasteyā'brahmaparigrahebhyo viratirvratam || TARV-MK 7.1.1hiṃsādayo nirdekṣyamāṇalakṣaṇāḥ | TARVV-MK 533,10 “pramattayogāt prāṇavyaparopaṇaṃ hiṃsā” ityevamā- TARVV-MK 533,11dibhiḥ sūtraiḥ hiṃsādīnāṃ lakṣaṇaṃ nirdekṣyate | TARV-MK 7.1.2viramaṇaṃ viratiḥ | TARVV-MK 533,12 cāritramohopaśamakṣayakṣayopaśamanimittaupaśamikādicāritrāvirbhāvāt TARVV-MK 533,13viramaṇaṃ viratiḥ | TARV-MK 7.1.3vratamabhisandhikṛto niyamaḥ | TARVV-MK 533,14 buddhipūrvakapariṇāmo'bhisandhiḥ, idamevetthameva vā karta- TARVV-MK 533,15vyamityanyanivṛttiḥ niyamaḥ, abhisandhinā kṛtaḥ abhisandhikṛtaḥ sarvatra vratavyapadeśabhāg bhavati | TARV-MK 7.1.4hiṃsā'nṛtasteyā'brahmaparigrahebhya ityapādānanirdeśaḥ | TARVV-MK 533,16 hiṃsā'nṛtasteyā'brahmaparigrahebhya TARVV-MK 533,17ityapādānanirdeśo draṣṭavyaḥ | TARV-MK 7.1.5dhruvatvābhāvāttadanupapattiriti cet; na; buddhyapāye dhruvatvavivakṣopapatteḥ | TARVV-MK 533,18 syānmatam- TARVV-MK 533,19nātrā'pādānatvamupapadyate | kutaḥ ? dhruvatvābhāvāt | dhruvatvena hi prasiddho'rthaḥ apādānasaṃjño TARVV-MK 533,20bhavati yathā grāmādāgacchati iti, na tathā hiṃsādayaḥ pariṇāmā dhruvāḥ kṣaṇikatvāt, tadapāye'pā- TARVV-MK 533,21yā'pratīteḥ | atha hiṃsādipariṇata ātmaiva hiṃsādivyapadeśabhāgiti dravyārthādeśāt dhruvatvaṃ TARVV-MK 533,22kalpyate, evamapi tato viratirnopapadyate nityatvāt, tasmādapādānatvamayuktamiti; tanna; kiṃ TARVV-MK 533,23kāraṇam ? buddhyapāye dhruvatvavivakṣopapatteḥ, yathā dharmādviramatītyatra ya eṣa manuṣyaḥ sambhinnabuddhiḥ TARVV-MK 533,24sa paśyati — ‘duṣkaro dharmaḥ phalaṃ cāsya śraddhāmātragamyam’ iti svabuddhyā saṃprāpya nivartate | eva- TARVV-MK 533,25mihāpi ya eṣa manuṣyaḥ prekṣāpūrvakārī sa paśyati ya ete hiṃsādayaḥ pariṇāmāḥ pāpahetavaḥ pāpa- TARVV-MK 533,26karmaṇi ca pravartamānamihaiva rājāno daṇḍayanti paratra ca bahuvidhaṃ duḥkhamavāpnotīti svabuddhyā TARVV-MK 533,27saṃprāpya nivartate | tato buddhyā dhruvatvavivakṣopapatteḥ apādānatvaṃ yuktam | TARV-MK 7.1.6ahiṃsāyāḥ pradhānatvādādau tadvacanam, itareṣāṃ tatparipālanārthatvāt | TARVV-MK 534,01 ahiṃsā sarveṣu TARVV-MK 534,02vrateṣu pradhānam atastadvacanamādau kriyate | kutaḥ punaḥ prādhānyam ? itareṣāṃ tatparipālanārthatvāt | TARVV-MK 534,03itarāṇi hi satyādīni vratāni śasyasya vṛtiparikṣepavat ahiṃsāparipālanārthāni | TARV-MK 7.1.7viratiśabdaḥ pratyekaṃ parisamāpyate | TARVV-MK 534,04 hiṃsāyā viratiḥ, anṛtādviratiḥ, steyādviratiḥ, TARVV-MK 534,05abrahmaṇo viratiḥ, parigrahādviratiriti | yadyevam — TARV-MK 7.1.8viṣayabhedādviratibhede bahutvaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 534,06 yathā guḍatilaudanādīnāṃ paktavyānāṃ bhedāt pāko TARVV-MK 534,07bhidyate — dvau pākau trayaḥ pākā iti, evaṃ tyaktavyahiṃsādibhedāttyāgasyāpi bhedopapatteḥ viraterbahutvaṃ TARVV-MK 534,08prāpnoti iti ? TARV-MK 7.1.9na vā; tadviṣayaviramaṇasāmānyopādānāt | TARVV-MK 534,09 na vā eṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? tadviṣaya- TARVV-MK 534,10viramaṇasāmānyopādānāt | nātra viṣayabhedādbhedo vivakṣitaḥ | yathā guḍatilaudanādīnāṃ pāka TARVV-MK 534,11iti sāmānye vivakṣite ekavacanaṃ tathā viramaṇasāmānyasya vivakṣitatvādekavacanaṃ nyāyyam | TARVV-MK 534,12tata eva sarvasāvadyanivṛttilakṣaṇasāmāyikāpekṣayā ekaṃ vratam, bhedaparatantrachedopasthāpanāpekṣayā TARVV-MK 534,13pañcavidhaṃ vratam | atra kaścidāha — TARV-MK 7.1.10hiṃsādibhyo nivṛttivacanamanarthakaṃ saṃvare'ntarbhāvāt | TARVV-MK 534,14 hiṃsādibhyo nivṛttirvratamiti TARVV-MK 534,15āsravaprakaraṇe vidhānamidamanarthakam; kutaḥ ? saṃvare'ntarbhāvāt | TARV-MK 7.1.11pratijñāmātramiti cet; na; dharmābhyantaratvāt | TARVV-MK 534,16 syānmatam — pratijñāmātrametat — saṃvare'- TARVV-MK 534,17ntarbhāva iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? dharmābhyantaratvāt | daśavidho hi dharmo vakṣyate, tatra TARVV-MK 534,18saṃyame bhāvakāyavinayeryāpathabhaikṣyaśayanāsanapratiṣṭhāpanavākyāṣṭavidhaviśuddhilakṣaṇe ahiṃsādīnā- TARVV-MK 534,19mantarbhāvaḥ, satyādiṣu ca | TARV-MK 7.1.12tatprapañcārtha upanyāsa iti cet; na; tatraiva karaṇāt | TARVV-MK 534,20 syādetat — tasya saṃyamasyāyaṃ TARVV-MK 534,21prapañco yathā syādityahiṃsādīnām upanyāsa iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tatraiva karaṇāt | yadi TARVV-MK 534,22tasyaivāyaṃ prapañcaḥ, tatraiva kriyeta prakaraṇotkarṣakaraṇe prayojanābhāvāt | TARV-MK 7.1.13na saṃvaro vratāni parispandadarśanāt | TARVV-MK 534,23 vratāni saṃvaravyapadeśaṃ nārhanti | kutaḥ ? TARVV-MK 534,24parispandadarśanāt | parispando hi dṛśyate, anṛtā'dattādānaparityāge satyavacana-dattādānakriyā- TARVV-MK 534,25pratīteḥ | TARV-MK 7.1.14guptyādisaṃvaraparikarmatvācca | TARVV-MK 534,26 guptyādilakṣaṇaḥ saṃvaro vakṣyate, tasyedaṃ parikarma TARVV-MK 534,27vratāni, kṛtavrataparikarmā hi sādhuḥ sukhena saṃvaraṃ karotīti, tataśca pṛthaktvamavaseyam | TARV-MK 7.1.15rātribhojanaviratyupasaṃkhyānamiti cet; na; bhāvanāntarbhāvāt | TARVV-MK 534,28 syānmatam — iha TARVV-MK 534,29rātribhojanaviratyupasaṃkhyānaṃ karttavyaṃ tadapi ṣaṣṭhamaṇuvratamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? bhāvanāntarbhā- TARVV-MK 534,30vāt | bhāvanāsu hi antarbhavati rātribhojanaviramaṇam | TARV-MK 7.1.16anirdeśāditi cet; na; ālokitapānabhojanavacanāt | TARVV-MK 534,31 atha matametat — bhāvanāsu TARVV-MK 534,32nirdeśābhāvādayuktamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ālokitapānabhojanavacanāt | vakṣyate hi ahiṃsā- TARVV-MK 534,33vrataparipālanāya ālokitapānabhojanabhāvanā kāryā iti | TARV-MK 7.1.17pradīpādisaṃbhave sati rātrāvapi tatprasaṅga iti cet; na; anekārambhadoṣāt | TARVV-MK 534,34 syānma- TARVV-MK 534,35tam — yadyālokanārthaṃ divābhojanam, pradīpacandrādiprakāśābhivyaktaṃ rātrau bhojanaṃ kāryamiti; tanna; TARVV-MK 534,36kiṃ kāraṇam ? anekārambhadoṣāt | agnyādisamārambhakaraṇakāraṇalakṣaṇo hi doṣaḥ syāt | TARV-MK 7.1.18parakṛtapradīpādisaṃbhave tadabhāva iti cet; na; caṅkramaṇādyasaṃbhavāt | TARVV-MK 535,01 syādetat — TARVV-MK 535,02parakṛta-pradīpādisaṃbhave nārambhadoṣaḥ iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? caṅkramaṇādyasaṃbhavāt | ‘jñānādi- TARVV-MK 535,03tyasvendriyaprakāśaparīkṣitamārgeṇa yugamātrapūrvāpekṣī deśakāle paryaṭya yatiḥ bhikṣāṃ śuddhāmupādadīta’ TARVV-MK 535,04ityācāropadeśaḥ, na cāyaṃ vidhiḥ rātrau bhavatīti caṅkramaṇādyasaṃbhavaḥ | TARV-MK 7.1.19divānītasya rātrau bhojanaprasaṅgaḥ iti cet; na; uktottaratvāt | TARVV-MK 535,05 syānmatam — divā TARVV-MK 535,06grāmaṃ paryaṭya kenacidbhājane bhojanādyānīya rātrāvupayogaḥ prasakta iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? uktottara- TARVV-MK 535,07tvāt | uktottarametat — pradīpādisamārambhaprasaṅga iti | nedaṃ saṃyamasādhanam — ānīya bhoktavyamiti | TARVV-MK 535,08nāpi nissaṅgasya pāṇipātrapuṭāhāriṇaḥ ānayanaṃ saṃbhavati | bhājanāntarasaṃgrahe anekāvadyadarśanāt TARVV-MK 535,09atidīnacaritaprasaṅgādacirādeva nivṛttipariṇāmāsaṃbhavācca | bhājanenānītasya parīkṣya bhojanaṃ TARVV-MK 535,10saṃbhavatīti cet; na; yoniprābhṛtajñasya saṃyogavibhāgaguṇadoṣavicārasya tadānīmevopapatteḥ, ānī- TARVV-MK 535,11tasya punardoṣadarśanāt visarjane'nekadoṣopapatteśca | TARV-MK 7.1.20sphuṭārthābhivyakteśca divābhojanaṃ yuktam | TARVV-MK 535,12 yathā raviprakāśasya sphuṭārthābhivyañja- TARVV-MK 535,13katvāt bhūmideśadātṛjanacaṅkramaṇādyannapānādipatitamitaracca spaṣṭamupalabhyate na tathā candrādi- TARVV-MK 535,14prakāśānām asphuṭārthābhivyañjakatvāt sphuṭā bhūbhyādyupalabdhirastīti divābhojanameva yuktam | TARVV-MK 535,15tadetadaviśeṣacoditaṃ pañcatayaviṣayavratābhidhānaṃ viratyāśrayavivakṣādvayasaṃbhavāt abhidhe- TARVV-MK 535,16yātmabhūtadharmopādānādabhidhānānāṃvyaktivyapadeśavad dvaividhyamanubhavatītyāha — TA-MK 7.2 deśasarvato'ṇumahatī || TARV-MK 7.2.1kutaściddiśyate iti deśaḥ | TARVV-MK 535,18 kutaścidavayavāt diśyata iti deśaḥ pradeśaḥ, ekadeśa ityarthaḥ | TARV-MK 7.2.2saratyaśeṣānavayavāniti sarvaḥ | TARVV-MK 535,19 sarati gacchati aśeṣānavayavāniti sarva ityucyate | TARVV-MK 535,20deśaśca sarvaśca deśasarvau, deśasarvābhyāṃ deśasarvataḥ | viratirityanuvartate | hiṃsāderdeśato viratiraṇu- TARVV-MK 535,21vratam, sarvato viratirmahāvratam | aṇu ca mahacca aṇumahatī iti vratāpekṣayā napuṃsakaliṅganirdeśaḥ | TARVV-MK 535,22āha — ‘na hinasmi nānṛtaṃ vadāmi nādattamādade nāṅganāṃ spṛśāmi na parigrahamupādade’ iti TARVV-MK 535,23eṣo'bhisandhiḥ, yo'trā'samarthabhāvanāparaḥ kathaṃ yathāpratijñātābhighātabhāk syāt iti ? atro- TARVV-MK 535,24cyate — yasmādavahitenemā bhāvayitavyāḥ paramārthāditsayā — TA-MK 7.3 tatsthairyārthaṃ bhāvanāḥ pañca pañca || TARV-MK 7.3.1bhāvanāśabdaḥ karmasādhanaḥ | TARVV-MK 535,26 ayaṃ bhāvanāśabdaḥ karmasādhano draṣṭavyaḥ | vīryāntarāyakṣa- TARVV-MK 535,27yopaśamacāritramohopaśamakṣayopaśamāṅgopāṅganāmalābhāpekṣeṇa ātmanā bhāvyante tā iti bhāvanāḥ | TARV-MK 7.3.2pañca pañcetyatra vīpsāyāṃ śasprasaṅga iti cet; na; kārakādhikārāt | TARVV-MK 535,28 syādetat — TARVV-MK 535,29pañca pañcetyasmin nirdeśe vīpsāvivakṣite vipsāyāṃ śasā bhavitavyaṃ pañcaśa iti, tathā sati TARVV-MK 535,30laghuśca nirdeśo bhavatīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? kārakādhikārāt | kārakāditi tatra vartate, TARVV-MK 535,31na cā'tra kārakatvamasti iti śasā na bhavitavyam | TARV-MK 7.3.3kriyādhyāhārāt kārakatvamiti cet; na; vikalpādhikārāt | TARVV-MK 535,32 syādetat — ‘pañca pañca TARVV-MK 535,33bhāvayet’ ityevamādi kriyāpadādhyāhāre kārakatvopapattau śasā bhavitavyamiti; tanna; kiṃ TARVV-MK 536,01kāraṇam ? vikalpādhikārāt vetyanuvartate, tenātra śas na bhavati | nanu laghutvāt śasā nirdeśaḥ TARVV-MK 536,02kartavyaḥ; pratipatteḥ gauravaṃ mā bhūt iti dvitvameva kṛtam, vākyādhyāhāre hi kriyamāṇe pratipatte- TARVV-MK 536,03rgauravaṃ syāt iti | tasya pañcavidhasya vratasya sthairyārtham ekaikasya pañca pañca bhāvanā veditavyāḥ | TARVV-MK 536,04yadyevam, ādyasya ahiṃsāvratasya kā iti ? ucyate — TA-MK 7.4 vāṅmanoguptīryā''dānanikṣepaṇasamityālokita- pānabhojanāni pañca || TARVV-MK 536,07vāgguptirmanoguptirīryāsamitirādānanikṣepaṇasamitirālokitapānabhojanamityetāḥ pañca ahiṃ- TARVV-MK 536,08sāvratasya bhāvanāḥ | TARVV-MK 536,09atha dvitīyasya vratasya kāḥ ? TA-MK 7.5 krodhalobhabhīrutvahāsyapratyākhyānānyanuvīcibhāṣaṇaṃ ca pañca || TARVV-MK 536,11krodhapratyākhyānaṃ lobhapratyākhyānaṃ bhīrutvapratyākhyānaṃ hāsyapratyākhyānam anuvīcibhāṣaṇaṃ TARVV-MK 536,12cetyetāḥ pañca bhāvanāḥ satyavratasya jñeyāḥ | anuvīcibhāṣaṇam anulomabhāṣaṇamityarthaḥ | nanu TARVV-MK 536,13apraśastakriyasyāpi vacaso'nuvīcibhāṣaṇamāpannam; naiṣa doṣaḥ; puṇyāsravasya prakṛtatvāt, apraśa- TARVV-MK 536,14stakriyānuvīcibhāṣaṇasyānadhikāraḥ | vicārya bhāṣaṇamanuvīcibhāṣaṇamiti vā | TARVV-MK 536,15idānīṃ tṛtīyasya vratasya bhāvanā vaktavyāḥ — TA-MK 7.6 śūnyāgāravimocitāvāsaparoparodhākaraṇabhaikṣyaśu- ddhisadharmā'visaṃvādāḥ pañca || TARVV-MK 536,18śūnyāgāreṣu giriguhātarukoṭarādiṣvāvāsaḥ | parakīyeṣu ca mociteṣvāvāsaḥ | pareṣām TARVV-MK 536,19uparodhākaraṇam | ācāraśāstramargeṇa bhaikṣyaśuddhiḥ | mamedaṃ tavedamiti sadharmabhiḥ avisaṃvāda TARVV-MK 536,20iti etāḥ pañca adattādānaviramaṇavratasya bhāvanāḥ pratyetavyāḥ | TARVV-MK 536,21athedānīṃ brahmacaryasya bhāvanā vaktavyāḥ — TA-MK 7.7 strīrāgakathāśravaṇatanmanoharāṅganirīkṣaṇapūrvaratānusmaraṇavṛṣye- ṣṭarasasvaśarīrasaṃskāratyāgāḥ pañca || TARVV-MK 536,24strīrāgakathāśravaṇavarjanaṃ tanmanoharāṅganirīkṣaṇavirahaḥ pūrvaratānusmaraṇaparityāgaḥ vṛṣyeṣṭara- TARVV-MK 536,25sānubhavananirāsaḥ svaśarīrasaṃskāratyāgaśceti caturthavratasya bhāvanāḥ pañca vijñeyāḥ | TARVV-MK 536,26ataḥ paraṃ pañcamavratasya bhāvanā nirdeṣṭavyāḥ — TA-MK 7.8 manojñā'manojñendriyaviṣayarāgadveṣavarjanāni pañca || TARVV-MK 536,28pañcānāmindriyāṇāṃ sparśādīnāmiṣṭāniṣṭeṣu viṣayeṣu upanipatiteṣu sparśādiṣu rāgadveṣavarja- TARVV-MK 536,29nāni pañca asya ākiñcanyavratasya bhāvanāḥ pratyetavyāḥ | TARVV-MK 536,30kiñcānyat, yathā amīṣāṃ vratānāṃ draḍhimārthaṃ bhāvanāḥ prati yated vipaściditi bhāvano- TARVV-MK 536,31padeśaḥ, tathā tadarthaṃ tadvirodhiṣvapi, ityāha — TARVV-MK 537,01TA-MK 7.9 hiṃsādiṣvihāmutrāpāyāvadyadarśanam || TARV-MK 7.9.1abhyudayaniḥśreyasārthānāṃ nāśako'pāyo bhayaṃ vā | TARVV-MK 537,03 abhyudayaniḥśreyasārthānāṃ TARVV-MK 537,04kriyāsādhanānāṃ nāśako'narthaḥ apāya ityucyate | athavā aihalaukikādisaptavidhaṃ bhayamapāya iti TARVV-MK 537,05kathyate | TARV-MK 7.9.2avadyaṃ garhyam | TARVV-MK 537,06 garhyamavadyamiti yāvat | apāyaśca avadyaṃ ca apāyāvadye | apāyāva- TARVV-MK 537,07dyayordarśanaṃ apāyāvadyadarśanaṃ bhāvayitavyam | kva ? ihā'mutra ca | keṣu ? hiṃsādiṣu | kathamiti- TARVV-MK 537,08cet ? ucyate — hiṃsāyāṃ tāvat hiṃsro hi nityodvejanīyaḥ satatānubaddhavairaśca, ihaiva ca vadhabandha- TARVV-MK 537,09parikleśādīn pratilabhate, pretya cāśubhāṃ gatim, garhitaśca bhavati iti hiṃsāyā vyuparamaḥ TARVV-MK 537,10śreyān | tathā anṛtavādī aśraddheyo bhavati, ihaiva ca jihvācchedanādīn pratilabhate, mithyā- TARVV-MK 537,11bhyākhyānaduḥkhitebhyaśca baddhavairebhyo bahūni vyasanāni avāpnoti, pretya cāśubhāṃ gatim, TARVV-MK 537,12garhitaśca bhavati iti anṛtavacanāt vyuparamaḥ śreyān | tathā stenaḥ paradravyāharaṇāsaktamatiḥ TARVV-MK 537,13sarvasyodvejanīyo bhavati, ihaiva cā'bhidhātavadhabandhahastapādakarṇanāsottarauṣṭhacchedanabhedanasarvasvahara- TARVV-MK 537,14ṇādīn pratilabhate, pretya cāśubhāṃ gatim, garhitaśca bhavatīti steyāt vyuparamaḥ śreyān | tathā TARVV-MK 537,15abrahmacārī madavibhramodgrathitacittaḥ vanagaja iva vāsitāvañcito vivaśo vadhabandhaparikle- TARVV-MK 537,16śādīn anubhavati, mohābhibhūtatvācca kāryā'kāryānabhijño na kiñcidakuśalaṃ nācarati, TARVV-MK 537,17parāṅganāliṅganāsaṅgakṛtaratiśca ihaiva vairānubandhinaḥ liṅgacchedanavadhabandhasarvasvaharaṇādīn apāyān TARVV-MK 537,18prāpnoti, pretya vā'śubhāṃ gatimaśnute, garhitaśca bhavatīti, ato viratirātmahitā | tathā TARVV-MK 537,19parigrahavān śakuniriva gṛhītamāṃsakhaṇḍaḥ anyeṣāṃ tadarthināṃ patattriṇām, ihaiva taskarādīnāmabhi- TARVV-MK 537,20bhavanīyo bhavati, tadarjanarakṣaṇaprakṣayakṛtāṃśca doṣān bahūnavāpnoti, na cāsya tṛptirbhavati indha- TARVV-MK 537,21nairivāgneḥ, lobhābhibhūtatvācca kāryākāryānapekṣo bhavati, pretya cā'śubhāṃ gatimāskandati, TARVV-MK 537,22lubdho'yamiti garhitaśca bhavati iti tadviramaṇaṃ śreyaḥ | evaṃ hiṃsādiṣvapāyāvadyadarśanaṃ bhāvanīyam | TARVV-MK 537,23hiṃsādiṣu bhāvanāntarapratipādanārthamidamucyate — TA-MK 7.10 duḥkhameva vā || TARVV-MK 537,25atra codyate — duḥkhamasadvedyodayakṛtaḥ paritāpaḥ, hiṃsādayaḥ kriyāviśeṣāḥ, kathaṃ duḥkhameva TARVV-MK 537,26hiṃsādayaḥ iti ? atrocyate — TARV-MK 7.10.1duḥkhameveti kāraṇe kāryopacāro'nnaprāṇavat | TARVV-MK 537,27 yathā ‘annaṃ vai prāṇāḥ’ iti prāṇakāraṇe TARVV-MK 537,28anne prāṇopacāraḥ tathā duḥkhakāraṇeṣu hiṃsādiṣu duḥkhameva ityupacāro veditavyaḥ | TARV-MK 7.10.2kāraṇakāraṇe vā dhanaprāṇavat | TARVV-MK 537,29 athavā, yathā draviṇakāraṇamannapānam, annapānakāraṇāḥ TARVV-MK 537,30prāṇāḥ iti prāṇakāraṇe draviṇe prāṇopacāraḥ | uktaṃ ca — TARVV-MK 537,31“yadetad draviṇaṃ nāma prāṇā hyete bahiścarāḥ | TARVV-MK 537,32sa tasya harate prāṇān yo yasya harate dhanam || ” iti TARVV-MK 537,33tathā hiṃsādayo'sadvedyakarmakāraṇam, asadvedyakarma duḥkhakāraṇamiti duḥkhakāraṇakāraṇeṣu hiṃsādiṣu TARVV-MK 537,34duḥkhamevetyupacāraḥ | TARV-MK 7.10.3tatparatra bhāvanamātmasākṣikam | TARVV-MK 537,35 tadetadduḥkhameveti bhāvanaṃ paratrātmasākṣikam avaganta- TARVV-MK 537,36vyam | tadyathā — mamā'priyaṃ yathā vadhaparipīḍanaṃ tathā sarvasattvānām | yathā mama mithyākhyānakaṭu- TARVV-MK 538,01kaparuṣādīni vacāṃsi śṛṇvatā atitīvraduḥkhamabhūtapūrvamutpadyate evaṃ sarvajīvānām | yathā ca mameṣṭadra- TARVV-MK 538,02vyaviyoge vyasanamabhūtapūrvamupajāyate evaṃ sarvabhūtānām | yathā ca mama kāntājanaparibhave parakṛte TARVV-MK 538,03sati mānasī pīḍā'titīvrā jāyate tathetareṣām | yathā ca mama parigraheṣu aprāpteṣu prāpteṣu vinaṣṭeṣu TARVV-MK 538,04kāṅkṣārakṣāśokodbhavaṃ duḥkhaṃ tathā sarvaprāṇināmiti hiṃsādibhyo vyuparamaḥ paramahitaḥ | TARV-MK 7.10.4sparśakṛtaṃ sukhamiti cet; na; vedanāpratīkāratvāt | TARVV-MK 538,05 syādetat, na sarvaṃ duḥkhameva | TARVV-MK 538,06kiṃ tarhi ? sparśakṛtaṃ sukhamapyasti, varāṅganāmṛdusubhagagātrasaṃśleṣaṇāt ratisukhamupajāyata iti; TARVV-MK 538,07tanna; kiṃ kāraṇam ? vedanāpratīkāratvāt | yathā tvaṅmāṃsarudhirakaluṣabhāvodgīrṇayā kaṇḍvā bādhya- TARVV-MK 538,08mānaḥ nakhamukhaśakalaśarkarādibhiḥ chinnagātro rudhirārdro'nuparatakaṇḍūyo duḥkhamapi tatsukhamiti manyate, TARVV-MK 538,09tathā maithunopasevī mohādasukhamapi sukhamiti manyate | duḥkhayonitvācca duḥkhameveti bhāvanīyam | TARVV-MK 538,10yathaite kriyāviśeṣāḥ tātparyeṇa bhāvyamānā vratapūrṇatāṃ janayanti tathā amūni tādarthyāt TARVV-MK 538,11aihikaprayojanavinivṛttautsukyena avahitacetasā'jasraṃ bhāvyamānāni vratasampadamāpādayantītyāha- TA-MK 7.11 maitrīpramodakāruṇyamādhyasthyāni ca sattvaguṇādhika- kliśyamānāvineyeṣu || TARV-MK 7.11.1pareṣāṃ duḥkhānutpattyabhilāṣo maitrī | TARVV-MK 538,14 svakāyavāṅmanobhiḥ kṛtakāritānumataviśeṣaṇaiḥ TARVV-MK 538,15pareṣāṃ duḥkhānutpattau abhilāṣaḥ mitrasya bhāvaḥ karma vā maitrī | TARV-MK 7.11.2vadanaprasādādibhirabhivyajyamānāntarbhaktirāgaḥ pramodaḥ | TARVV-MK 538,16 vadanaprasādena nayanaprahlādanena TARVV-MK 538,17romāñcodbhavena stutyabhīkṣṇasaṃjñāsaṃkīrtanādibhiśca abhivyajyamānā'ntarbhaktirāgaḥ prakarṣeṇa modaḥ TARVV-MK 538,18pramoda ityucyate | TARV-MK 7.11.3dīnānugrahabhāvaḥ kāruṇyam | TARVV-MK 538,19 śārīramānasaduḥkhābhyarditānāṃ dīnānāṃ prāṇinām anu- TARVV-MK 538,20grahātmakaḥ pariṇāmaḥ karuṇasya bhāvaḥ karma vā kāruṇyamiti kathyate | TARV-MK 7.11.4rāgadveṣapūrvakapakṣapātā'bhāvo mādhyasthyam | TARVV-MK 538,21 rāgāt dveṣācca kasyacit pakṣe patanaṃ TARVV-MK 538,22pakṣapātaḥ tadabhāvāt madhye tiṣṭhatīti madhyasthaḥ, madhyasthasya bhāvaḥ karma vā mādhyasthyam | TARV-MK 7.11.5anādikarmabandhavaśāt sīdantīti sattvāḥ | TARVV-MK 538,23 anādinā aṣṭavidhakarmabandhasantānena TARVV-MK 538,24tīvraduḥkhayoniṣu catasṛṣu gatiṣu sīdantīti sattvāḥ | TARV-MK 7.11.6samyagjñānādibhiḥ prakṛṣṭā guṇādhikāḥ | TARVV-MK 538,25 samyagjñānadarśanādayo guṇāḥ, taiḥ prakṛṣṭā guṇā- TARVV-MK 538,26dhikā iti vijñāyante | TARV-MK 7.11.7asadvedyodayāpāditakleśāḥ kliśyamānāḥ | TARVV-MK 538,27 asadvedyodayāpāditaśārīramānasaduḥkhasantā- TARVV-MK 538,28pāt kliśyanta iti kliśyamānāḥ | TARV-MK 7.11.8tattvārthaśravaṇagrahaṇābhyāmasampāditaguṇā avineyāḥ | TARVV-MK 538,29 tattvārthopadeśaśravaṇagrahaṇābhyāṃ TARVV-MK 538,30vinīyante pātrīkriyante iti vineyāḥ, na vineyā avineyāḥ | eteṣu sattvādiṣu maitryādīni yathākramaṃ TARVV-MK 538,31bhāvayitavyāni | tadyathā, ‘kṣamayāmi sarvajīvān kṣāmyāmi sarvajīvebhyaḥ, prītirme sarvasattvaiḥ, vairaṃ me TARVV-MK 538,32na kenacit’ iti maitrī sarvasattveṣu bhāvayitavyā | samyagdarśanajñānacāritrādhikeṣu vandanāstutivaiyā- TARVV-MK 538,33vṛttyakaraṇādibhiḥ pramodo bhāvanīyaḥ | mohābhibhūteṣu matiśrutājñānavibhaṅgaparigateṣu viṣayatarṣāgninā TARVV-MK 538,34dahyamānamānaseṣu hitāhitaviparītapravṛttiṣu vividhaduḥkhābhibhūteṣu dīnakṛpaṇā'nāthabālavṛddheṣu kliśya- TARVV-MK 539,01māneṣu kāruṇyaṃ bhāvyam | avineyeṣu grahaṇadhāraṇavijñānohāpohaviyukteṣu mahāmohābhibhūteṣu duṣṭa- TARVV-MK 539,02vyudgrāhiteṣu ca mādhyasthyaṃ bhāvanīyam | na hi tatra vakturhitopadeśasya phalavattvaṃ bhavatīti | TARVV-MK 539,03evaṃ bhāvayataḥ paripūrṇāni ahiṃsādīni vratāni bhavanti | TARVV-MK 539,04kimetāvāneva abhinavā'kuśalakarmādānanivṛttipareṇa mahāvratadhāriṇā kriyākalāpaḥ praṇi- TARVV-MK 539,05dhātavyaḥ ? netyāha — TA-MK 7.12 jagatkāyasvabhāvau vā saṃvegavairāgyārtham || TARV-MK 7.12.1jagatkāyaśabdāvuktārthau | TARVV-MK 539,07 jagacchabdaḥ kāyaśabdaśca uktārthau draṣṭavyau | TARV-MK 7.12.2svenātmanā bhavanaṃ svabhāvaḥ | TARVV-MK 539,08 svenātmanā asādhāraṇena dharmeṇa bhavanaṃ svabhāva ityucyate | TARVV-MK 539,09jagacca kāyaśca jagatkāyau, jagatkāyayoḥ svabhāvau jagatkāyasvabhāvau | TARV-MK 7.12.3saṃsārād bhīrutā saṃvegaḥ | TARVV-MK 539,10 saṃsārād vividhavedanākarād bhīrutā saṃvejanaṃ saṃvega TARVV-MK 539,11ityucyate | TARV-MK 7.12.4rāgakāraṇābhāvāt viṣayemyo virañjanaṃ virāgaḥ | TARVV-MK 539,12 cāritramohodayābhāve tasyopaśamāt TARVV-MK 539,13kṣayāt kṣayopaśamādvā śabdādibhyo virañjanaṃ virāga iti vyavasīyate | virāgasya bhāvaḥ karma vā TARVV-MK 539,14vairāgyam | saṃvegaśca vairāgyaṃ ca saṃvegavairāgye, saṃvegavairāgyābhyāṃ saṃvegavairāgyārthaṃ jagatkāyasvabhāvau TARVV-MK 539,15bhāvayitavyau | tadyathā — jagatsvabhāvastāvat ādimadanādimatpariṇāmadravyasamudāyarūpaḥ tālavṛkṣa- TARVV-MK 539,16saṃsthānaḥ anādinidhanaḥ | atra jīvāḥ catasṛṣu gatiṣu nānāvidhaṃ duḥkhaṃ bhojaṃ bhojaṃ paribhramanti TARVV-MK 539,17na cātra kiñcinniyatamasti | jalabudbudopamaṃ jīvitam, vidyunmeghādivikāracapalā bhogasaṃpadaḥ itye- TARVV-MK 539,18vamādiḥ | kāyasvabhāvaśca anityatā duḥkhahetutvaṃ niḥsāratā aśucitvamityevamādiḥ | evaṃ bhāvayataḥ TARVV-MK 539,19saṃvegaḥ saṃjāyate | tata ārambhaparigrahadoṣadarśanādviratiḥ dharme bahumāno dhārmikeṣu ca dharmaśravaṇe TARVV-MK 539,20dhārmikadarśane ca manasaḥ prasādaḥ | uttarottaraguṇapratipattau ca śraddheti vairāgyaṃ ca bhavati śarīra- TARVV-MK 539,21bhogopabhogasaṃsāranirvedalakṣaṇam | evaṃ bhāvanopetaḥ samyagvratāni paripālayati | TARVV-MK 539,22tā etāḥ sarvā vratabhāvanāḥ sarveṣu padārtheṣu sarvathā nityeṣu satsu vikriyābhāvāt nopa- TARVV-MK 539,23padyante | vikriyābhyupagame ca nityatāpratijñāhāniḥ | sarvathaivā'nityeṣu cā'nekakṣaṇavṛttyekavastvabhā- TARVV-MK 539,24vāt anekārthaviṣayaikavijñānābhāvācca smaraṇānupapatterbhāvanā'bhāvaḥ | anekāntavādinaḥ punaḥ TARVV-MK 539,25dravyārthikanayādeśāt nityatāmavalambamānasya ubhayanimittavaśāt utpattinirodhau pratyābhimukhya- TARVV-MK 539,26mādadhānasya smaraṇopapatteḥ vikriyopapatteśca bhāvanāsiddhiḥ | TARVV-MK 539,27atrāha — uktaṃ bhavatā hiṃsādinivṛttirvratamiti | tatra na jānīmaḥ ke hiṃsādayaḥ kriyāviśeṣā TARVV-MK 539,28iti ? atrocyate — yugapadvaktumaśakyatvāt tallakṣaṇanirdeśasya kramaprasaṅge yāsāvādau coditā saiva TARVV-MK 539,29tāvat — TA-MK 7.13 pramattayogāt prāṇavyaparopaṇaṃ hiṃsā || TARV-MK 7.13.1anavagṛhītapracāraviśeṣaḥ pramattaḥ | TARVV-MK 539,31 indriyāṇāṃ pracāraviśeṣamanavadhārya pravartate yaḥ sa TARVV-MK 539,32pramattaḥ | TARV-MK 7.13.2abhyantarīkṛtevārtho vā | TARVV-MK 539,33 athavā, abhyantarīkṛtevārthaḥ pramatta ityucyate | kaḥ punarivārthaḥ ? TARVV-MK 539,34yathā surāpaḥ pravṛddhamadatvāt kāryā'kāryavācyā'vācyādyanabhijñaḥ, tathā jīvasthānayonyāśrayaviśe- TARVV-MK 539,35ṣānavidvān kaṣāyodayāviṣṭaḥ hiṃsākāraṇeṣu sthitaḥ ahiṃsāyāṃ sāmānyena na yatata iti pramattaḥ | TARV-MK 7.13.3pañcadaśapramādapariṇato vā | TARVV-MK 540,01 athavā catasṛbhiḥ vikathābhiḥ kaṣāyacatuṣṭayena pañcabhi- TARVV-MK 540,02rindriyaiḥ nidrāpraṇayābhyāṃ ca pariṇato yaḥ sa pramatta iti kathyate | TARV-MK 7.13.4yogaśabdaḥ saṃbandhaparyāyavacanaḥ | TARVV-MK 540,03 ayaṃ yogaśabdaḥ saṃbandhaparyāyavacano draṣṭavyaḥ, yojanaṃ TARVV-MK 540,04yogaḥ saṃbandha iti yāvat | yadyevaṃ bhāvapradhāno nirdeśaḥ kartavyaḥ — ‘pramattatvayogād’ iti, dravyapradhāne TARVV-MK 540,05hi sati saṃbandhā'pratīteḥ; naiṣa doṣaḥ; ātmapariṇāma eva kartṛtvena nirdiśyate pramādyatisma iti TARVV-MK 540,06pramattaḥ pariṇāmaḥ, tena yogāt pramattayogāditi | TARV-MK 7.13.5kāyavāṅmanaskarma vā | TARVV-MK 540,07 athavā, kāyavāṅmanaskarma yoga ityucyate | pramattasya yoga TARVV-MK 540,08pramattayogaḥ tasmāt pramattayogāt iti hetunirdeśaḥ | pramattayogāddhetoḥ prāṇavyaparopaṇaṃ hiṃseti | TARV-MK 7.13.6vyaparopaṇaṃ viyogakaraṇam | TARVV-MK 540,09 viyogakaraṇaṃ vyaparopaṇamityucyate | prāṇā uktāḥ, teṣāṃ TARVV-MK 540,10vyaparopaṇaṃ prāṇavyaparopaṇam | TARV-MK 7.13.7prāṇagrahaṇaṃ tatpūrvakatvāt prāṇivyaparopaṇasya | TARVV-MK 540,11 prāṇagrahaṇaṃ kriyate tatpūrvakatvāt prāṇi- TARVV-MK 540,12vyaparopaṇasya | prāṇaviyogapūrvako hi prāṇiviyogaḥ, svataḥ prāṇino niravayavatvādviyogābhāvāt | TARV-MK 7.13.8anyatvādadharmābhāvaḥ iti cet; na; tadduḥkhotpādakatvāt | TARVV-MK 540,13 syānmatam — prāṇebhyo'nya TARVV-MK 540,14ātmā, ataḥ prāṇaviyoge nātmanaḥ kiñcidbhavatītyadharmābhāvaḥ syāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 540,15tadduḥkhotpādakatvāt | prāṇavyaparopaṇe hi sati tatsaṃbandhino jīvasya duḥkhamutpadyata ityadharma- TARVV-MK 540,16siddhiḥ | TARV-MK 7.13.9śarīriṇo'nyatvāt duḥkhā'bhāva iti cet; na; putrakalatrādiviyoge tāpadarśanāt | TARVV-MK 540,18syādetat — anyaḥ śarīrī prāṇebhyaḥ, atastatpūrvakaduḥkhamasya na yujyate iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 540,19putrakalatrādiviyoge tāpadarśanāt | anyatve'pi sati putrakalatrādiviyoge tāpo dṛśyate | TARV-MK 7.13.10bandhaṃ pratyekatvācca | TARVV-MK 540,20 yadyapi śarīriśarīrayoḥ lakṣaṇabhedānnānātvam, tathāpi bandhaṃ TARVV-MK 540,21pratyekatvāt tadviyogapūrvakaduḥkhoṣapatteradharmā'bhāva ityanupālambhaḥ | TARV-MK 7.13.11ekāntavādināṃ tadanupapattirbandhābhāvāt | TARVV-MK 540,22 ye niṣkriyatvanityatvaśuddhatvasarvagatatvā- TARVV-MK 540,23dibhiḥ ekāntena ātmānaṃ kalpayanti teṣāṃ śarīreṇa saha bandhābhāvāt duḥkhādīnāmanupapatti- TARVV-MK 540,24rbhavati | TARV-MK 7.13.12ubhayaviśeṣaṇopādānam anyatarābhāve hiṃsā'bhāvajñāpanārtham | TARVV-MK 540,25 pramattayogāt prāṇa- TARVV-MK 540,26vyaparopaṇamityetadubhayaṃ viśeṣaṇamupādīyate | kimartham ? anyatarābhāve hiṃsā'bhāvajñāpanārtham | TARVV-MK 540,27yadā pramattayogo nāsti kevalaṃ prāṇavyaparopaṇameva na tadā hiṃsā | uktaṃ ca — TARVV-MK 540,28“viyojayati cāsubhirna ca vadhena saṃyujyate | ”TARVV-MK 540,29“uccāladammi pāde iriyāsamidassa ṇiggamaṭṭhāṇe | TARVV-MK 540,30āvādejja kuligo marejja tajjogamāsejja || TARVV-MK 540,31ṇahi tassa taṇṇimitto baṃdho suhamopi desido samaye | TARVV-MK 540,32mucchā pariggahotti ya ajjhappapamāṇado bhaṇido || ” iti | TARVV-MK 540,33nanu ca prāṇavyaparopaṇābhāve'pi pramattayogamātrādeva hiṃseṣyate | uktaṃ ca — TARVV-MK 540,34“maradu va jiyadu va jīvo ayadācārassa ṇicchidā hiṃsā | TARVV-MK 540,35payadassa ṇatthi baṃdho hiṃsāmetteṇa samidassa || ” iti | TARVV-MK 541,01naiṣa doṣaḥ; tatrāpi prāṇavyaparopaṇamasti bhāvalakṣaṇam | tathā coktam — TARVV-MK 541,02“svayamevātmanātmānaṃ hinastyātmā pramādavān | TARVV-MK 541,03pūrvaṃ prāṇyantarāṇāṃ tu paścātsyādvā na vā vadhaḥ || ” iti | TARVV-MK 541,04evaṃ kṛtvā yairupālambhaḥ kriyate — TARVV-MK 541,05“jale jantuḥ sthale janturākāśe jantureva ca | TARVV-MK 541,06jantumālākule loke kathaṃ bhikṣurahiṃsakaḥ || ” iti;TARVV-MK 541,07so'trāvakāśaṃ na labhate | bhikṣorjñānadhyānaparāyaṇasya pramattayogābhāvāt | kiñca, sūkṣma- TARVV-MK 541,08sthūlajīvābhyupagamāt | TARVV-MK 541,09“sūkṣmā na pratipīḍyante prāṇinaḥ sthūlamūrtayaḥ | TARVV-MK 541,10ye śakyāstevivarjyante kā hiṃsā saṃyatātmanaḥ || ”TARVV-MK 541,11atra kaścidāha — sādhūktaṃ bhavatā prāṇavyaparopaṇaṃ hiṃseti | prāṇānāṃ hi parasparato viyogo TARVV-MK 541,12hiṃsā, na kaścit prāṇī vidyate iti | ata uttaraṃ paṭhati — TARV-MK 7.13.13prāṇyabhāve prāṇābhāvaḥ karturabhāvāt | TARVV-MK 541,13 yadi prāṇī na syāt prāṇānāmabhāvaḥ | kutaḥ ? TARVV-MK 541,14karturabhāvāt | iha kuśalā'kuśalātmakakarmapūrvakāḥ prāṇāḥ tacca karma asati kartari na bhavatīti TARVV-MK 541,15prāṇābhāvaḥ syāt, ataḥ prāṇasadbhāva eva prāṇino'stitvaṃ gamayati | sandaṃśādikaraṇasadbhāve TARVV-MK 541,16ayaskārasaṃsiddhivat | TARVV-MK 541,17kiñca, asati prāṇini rūpaṇā'nubhavanopalambhananimittagrahaṇasaṃskaraṇabhinnalakṣaṇāḥ rūpa- TARVV-MK 541,18vedanāvijñānasaṃjñāsaṃskārāḥ viviktaśaktitvāt parasparopakāraṃ prati vinivṛttautsukyāḥ kṣaṇika- TARVV-MK 541,19tvāt svaprayojanaṃ pratyapyasamarthāḥ hiṃsānirvṛttihetavo na bhavanti | smṛtyabhisandhikriyācittānāṃ TARVV-MK 541,20vyadhikaraṇavadekādhikaraṇe'pyanupapatteḥ, ekenāpi vikale prāṇātipātā'nabhyupagamāt | api ca, TARVV-MK 541,21utpattyanantaraṃ vināśābhyupagame nirodhasyāhetukatvāt prāṇātipātalakṣaṇasya vināśasya hiṃsako TARVV-MK 541,22heturna bhavati iti tatphalānabhisaṃbandhaḥ | athā'hetorapi tatphalamiṣyate; ahiṃsako nāma na kaści- TARVV-MK 541,23dasti | bhinnasantānotpattiheturhiṃsaka iti cet; na; asata utpatterhetvabhāvāt | athā'sata utpatte- TARVV-MK 541,24rheturiṣyate; sato vināśe hetuḥ syāditi ko virodhaḥ ? TARVV-MK 541,25āha — abhihitalakṣaṇahiṃsānantaroddiṣṭam anṛtaṃ kiṃ lakṣaṇamiti ? atrocyate — TA-MK 7.14 asadabhidhānamanṛtam || TARV-MK 7.14.1asaditi nañā satpratiṣedhācchūnyārthasaṃpratyayaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 541,27 na sat asaditi nañā satprati- TARVV-MK 541,28ṣedhaḥ kriyate, tena śūnyārthasaṃpratyayaḥ prasajyate, tena nāsti na kiñcidityevamādyevānṛtaṃ syāt, TARVV-MK 541,29yadasat saditi brūyāt na tadanṛtaṃ syāt | TARV-MK 7.14.2na vā, sacchabdasya praśaṃsārthavācitvāt | TARVV-MK 541,30 na vaiṣa doṣaḥ, kiṃ kāraṇam ? sacchabdasya TARVV-MK 541,31praśaṃsārthavācitvāt | na sadasat apraśastamiti yāvat | TARV-MK 7.14.3abhidhānaśabdaḥ karaṇādisādhanaḥ | TARVV-MK 542,01 ayamabhidhānaśabdaḥ karaṇādiṣu sādhaneṣu draṣṭavyaḥ | TARVV-MK 542,02abhidhīyate anena, abhidhīyate, abhidhā vā abhidhānamiti | asato'rthasyābhidhānam asada- TARVV-MK 542,03bhidhānam | TARV-MK 7.14.4ṛtaṃ satyārthe | TARVV-MK 542,04 ṛtamityetat padaṃ satyārthe draṣṭavyam | satsu sādhu satyaṃ pratyavāyakāraṇā- TARVV-MK 542,05niṣpādakatvāt | na ṛtamanṛtam | TARV-MK 7.14.5mithyā'nṛtamityastu laghutvāt iti cet; na; viparītārthamātrasaṃpratyayaprasaṅgāt | TARVV-MK 542,07syānmatam — mithyā'nṛtamityetat sūtramastu | kutaḥ ? laghutvāt | sūtraṃ hi nāma yallaghu gamakaṃ ca TARVV-MK 542,08tat kartavyamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? viparītārthamātrasaṃpratyayaprasaṅgāt | ayaṃ hi mithyāśabdaḥ TARVV-MK 542,09viparītārthe vartate | tena bhūtanihnave abhūtodbhāvane ca yadabhidhānaṃ tadevānṛtaṃ syāt — nāsti ātmā TARVV-MK 542,10nāsti paraloka iti, śyāmākataṇḍulamātramātmā aṅguṣṭhaparvamātraḥ sarvagato niṣkriyaḥ iti ca, TARVV-MK 542,11yattu vidyamānārthaviṣayaṃ paraprāṇipīḍākaraṇaṃ tanna syāt | asaditi punarucyamāne apraśastārthaṃ yat TARVV-MK 542,12tatsarvamanṛtamuktaṃ bhavati | tena viparītārthasya prāṇipīḍākarasya cānṛtatvamupapannaṃ bhavati | TARVV-MK 542,13athā'nṛtānantaramuddiṣṭaṃ yatsteyaṃ tasya kiṃ lakṣaṇamiti ? ata āha — TA-MK 7.15 adattādānaṃ steyam || TARVV-MK 542,15ādānaṃ grahaṇam, adattasyā''dānam adattādānaṃ steyamityucyate | TARV-MK 7.15.1sarvamadattamādadānasyā'kuśalakalpanāyāṃ karmādeyamātmasātkurvataḥ steyaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 542,17yadyaviśeṣeṇa adattasya ādānaṃ steyamityucyate, karmāṣṭavidhaṃ anyenā'dattamādadānasya steyaṃ prāpno- TARVV-MK 542,18tīti | etena nokarmāpi coditaṃ bhavati | TARV-MK 7.15.2na; dānādānayoryatraiva pravṛttinivṛttī tatraivopapatteḥ | TARVV-MK 542,19 naiṣa doṣaḥ, yeṣu maṇimuktāhiraṇyā- TARVV-MK 542,20diṣu dānādānayoḥ pravṛttinivṛttisaṃbhavaḥ teṣveva steyasyopapatteḥ, tena karmaṇi nāsti prasaṅgaḥ | TARV-MK 7.15.3icchāmātramiti cet; na; adattādānagrahaṇāt | TARVV-MK 542,21 syādetat — icchāmātramidaṃ yasya dānā- TARVV-MK 542,22dānasaṃbhavastasya grahaṇamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? adattādānagrahaṇāt | yasya hi dānādāne saṃbha- TARVV-MK 542,23vataḥ tasya grahaṇamakuśalam | yadi hi karmādānamapi steyaṃ syāt ‘adattādānam’ ityetat viśeṣaṇama- TARVV-MK 542,24yuktaṃ syāt, prasaktasya adattamiti pratiṣedhopapatteḥ | TARV-MK 7.15.4karmāpi hi kimarthaṃ kasmaicinna dīyata iti cet; na; hastādikaraṇagrahaṇavisargāsaṃbha- vāt sūkṣmatvāt | TARVV-MK 542,26 atha matametat — kimarthaṃ karma na kasmaiciddīyata iti gṛhyate ? nanu lokavādaḥ TARVV-MK 542,27prasiddhaḥ — ārāmavihārādipādapānāṃ phalam anyasmai jalasekena dīyate iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 542,28hastādikaraṇavisargāsaṃbhavāt | yathā vastrapātrādi hastādikaraṇairādīyate anyasmai ca dīyate na tathā TARVV-MK 542,29karma hastādibhirādīyate anyasmai ca dīyate | kutaḥ ? sūkṣmatvāt | sūkṣmaṃ hi karma hastādigrahaṇa- TARVV-MK 542,30visargayogyaṃ na bhavati | kathaṃ tarhi tadādīyate ? TARV-MK 7.15.5śarīrāhāraviṣayapariṇāmatastadbandhaḥ | TARVV-MK 542,31 svaparakīyeṣu śarīreṣu āhāreṣu śabdādiviṣa- TARVV-MK 542,32yeṣu ca rāgadveṣarūpāttīvrādivikalpāt pariṇāmāt tasya karmabandho bhavati, tataḥ svapariṇāmavaśī- TARVV-MK 542,33kṛtatvācca nānyasmai dīyate | yadyevaṃ nityakarmabandhaḥ prāpnoti ? naiṣa doṣaḥ; TARV-MK 7.15.6āsravanirodhe sati saṃvṛtatvād bandhābhāvaḥ | TARVV-MK 543,01 āsravanirodho vakṣyate guptyādilakṣaṇaḥ, TARVV-MK 543,02tasmin sati saṃvṛtatvāt nāsti bandhaḥ iti nityabandhābhāvaḥ | ato yatraivaihalaukikopakāraviśeṣād TARVV-MK 543,03dānābhiprāyastatraiva adattādānapraklṛptiḥ | TARV-MK 7.15.7śabdādiviṣayarathyādvārādyadattādānāt steyaprasaṅge iti cet; na; apramattatvāt | TARVV-MK 543,04 syāde- TARVV-MK 543,05tat — śabdādiviṣayarathyādvārādīnyadattāni ādadānasya bhikṣoḥ steyaṃ prāpnotīti; tanna; kiṃ kāra- TARVV-MK 543,06ṇam ? apramattatvāt | yatnavato hyapramattasya jñāninaḥ śāstradṛṣṭyā śabdādiviṣayarathyādvārādyā- TARVV-MK 543,07dāne'pi viratasyā'steyaprasiddheḥ, sāmānyato muktatvāt | dattameva vā tatsarvam, tathā hi ayaṃ pihi- TARVV-MK 543,08tadvārādīn na praviśati | TARV-MK 7.15.8vandanādinimittadharmādānāt steyaprasaṅga iti cet; na; uktatvāt | TARVV-MK 543,09 syānmatam — vanda- TARVV-MK 543,10nākriyāsaṃbandhena dharmopacaye sati praśastaṃ steyaṃ prāpnoti; tanna; kiṃ kāraṇam ? uktatvāt | ukta- TARVV-MK 543,11metat — dānādānasaṃbhavo yatra tatra steyaprasaṅga iti | TARV-MK 7.15.9pramattādhikārāccānyatrā'prasaṅgaḥ | TARVV-MK 543,12 “pramattayogāt prāṇavyaparopaṇaṃ hiṃsā” ityataḥ TARVV-MK 543,13pramattayogagrahaṇamanuvartate | tena pramattasya steyam, vandanādiṣu yogatrayeṇā''bhimukhyādātmanaḥ prama- TARVV-MK 543,14ttatvaṃ nāsti, ataḥ satyapi dharmādāne'sya na steyam | pariśeṣāt pramattasya satyasati ca parakīya- TARVV-MK 543,15dravyādāne tredhā'pi tadādānādyarthodyatatvāt steyam, tadapi prāṇipīḍākāraṇatvāt pāpāsrava ityu- TARVV-MK 543,16cyate | TARVV-MK 543,17atrāha — vyākhyātaṃ hiṃsāditrayalakṣaṇam | athā'brahma kiṃlakṣaṇamiti ? atrocyate — TA-MK 7.16 maithunamabrahma || TARVV-MK 543,19maithunamiti kimidam ? mithunasya bhāvo maithunam | TARV-MK 7.16.1mithunasya bhāva iti cet; na; dravyadvayabhavanamātraprasaṅgāt | TARVV-MK 543,20 yadi mithunasya bhāvo TARVV-MK 543,21maithunamityucyate; naitadyuktam; kutaḥ ? dravyadvayabhavanamātraprasaṅgāt | evaṃ sati audāsīnyāvasthita- TARVV-MK 543,22vinivṛttarāgastrīpuṃsabhavane'pi maithunaprasaṅgaḥ | TARV-MK 7.16.2mithunasya karmeti cet; na; puruṣadvayanirvartyakriyāviśeṣaprasaṅgāt | TARVV-MK 543,23 yadi mithunasya TARVV-MK 543,24karma maithunamityucyate; naitadupapannam; kutaḥ ? puruṣadvayanirvartyakriyāviśeṣaprasaṅgāt | dvayoḥ puru- TARVV-MK 543,25ṣayoḥ nirvartyaṃ yadbhārodvahanādi karma tatrāpi prasaṅgaḥ syāt | TARV-MK 7.16.3strīpuṃsayoḥ karma iti cet; na; pacyādikriyāprasaṅgāt | TARVV-MK 543,26 syānmatam — na sarvaṃ mithunamiha TARVV-MK 543,27parigṛhyate aniṣṭaprasaṅgāt, tataḥ strīpuṃsamithunaviṣayakarmasaṃgraha iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? pacyādi- TARVV-MK 543,28kriyāprasaṅgāt | tataśca strīpravrajitayornamaskārādyāsevane maithunaprasaṅgadoṣaḥ | ata uttaraṃ paṭhati — TARV-MK 7.16.4strīpuṃsayoḥ parasparagātropaśleṣe rāgapariṇāmo maithunam | TARVV-MK 543,29 cāritramohodaye sati strīpuṃ- TARVV-MK 543,30sayoḥ parasparagātropaśleṣe sati sukhamupalipsamānayoḥ rāgapariṇāmo yaḥ sa maithunavyapadeśabhāk | TARVV-MK 543,31nanu nāyaṃ śabdārthaḥ; satyamevametat; tathāpi “prasiddhivaśāt arthādhyavasāyaḥ” itīṣṭārtho TARVV-MK 543,32gṛhyate | TARV-MK 7.16.5na vaikasminnaprasaṅgāt | TARVV-MK 543,33 na vaitadyuktam ? kutaḥ ? ekasminnaprasaṅgāt | hastapādapudgalasaṃgha- TARVV-MK 543,34ṭṭanādibhiravrahma sevamāne ekasminnapi maithunamiṣyate, tanna siddhyati | TARV-MK 7.16.6upacārāditi cet; na; mukhyaphalābhāvaprasaṅgāt | TARVV-MK 543,35 syādetat — yathā strīpuṃsayoḥ cāritra- TARVV-MK 543,36mohodaye vedanāpīḍitayoḥ karma maithunaṃ tathaikasyāpi cāritramohodayodriktarāgasya hastādisaṃghaṭṭane'sti TARVV-MK 544,01maithunamiti; na; mukhyaphalābhāvaprasaṅgāt | yanmukhye maithune karmāsravaphalaṃ tadatra na prasajyate mukhyasiṃ- TARVV-MK 544,02hagatakrauryaśauryādermāṇavake'pravṛttivat | iṣyate ca mukhyamato nopacāraḥ | TARV-MK 7.16.7na vā sparśavaddravyasaṃyogasyāviśeṣābhimānāt | TARVV-MK 544,03 yathā strīpuṃsayo ratyarthe saṃyoge para- TARVV-MK 544,04spararatikṛtasparśābhimānāt sukhaṃ tathaikasyāpi hastādisaghaṭṭanāt sparśābhimānastulyaḥ | tasmānmukhya TARVV-MK 544,05eba tatrāpi maithunaśabdalābhaḥ rāgadveṣamohāviṣṭatvāt | kiñca, TARV-MK 7.16.8ekasya dvitīyopapattau maithunatvasiddheḥ | TARVV-MK 544,06 yathaikasyāpi piśācavaśīkṛtatvāt sadvitī- TARVV-MK 544,07yatvaṃ tathaikasya cāritramohodayāviṣkṛtakāmapiśācavaśīkṛtatvāt sadvitīyatvasiddheḥ maithunavyava- TARVV-MK 544,08hārasiddhiḥ | TARV-MK 7.16.9prasiddhivaśāccārthaciśeṣapratīteḥ pūrvoktānāṃ cā'navadyatvam | TARVV-MK 544,09 ayaṃ maithunaśabdaḥ loke TARVV-MK 544,10śāstre ca strīpuruṣasaṃyogajarativiśeṣe prasiddhaḥ | loke tāvad gopālādayo'pi strīpuṃsaratikarma TARVV-MK 544,11maithunamityācakṣate | śāstre'pi “aśvavṛṣayormaithunecchāyām” ityevamādau tadeva TARVV-MK 544,12karmākhyāyate | tataḥ prasiddhivaśāt arthaviśeṣapratīteḥ pūrvoktānāṃ ca pakṣāṇāmanavadyatvamavaseyam | TARVV-MK 544,13tadyathā — TARVV-MK 544,14yattāvaduktam — mithunasya bhāva iti cenna dravyadvayabhavanamātraprasaṅgāditi; tadasat; abhyantara- TARVV-MK 544,15pariṇāmābhāve bāhyahetoraphalatvāt | yathā kaṃkaḍukacaṇakādīnām abhyantarapākakāraṇavikleda- TARVV-MK 544,16śaktyabhāvāt bāhyodakāgnisaṃbandhasyā'phalatvaṃ tathā abhyantaracāritramohodayāpāditastraiṇapauṃsnā- TARVV-MK 544,17tmakaratipariṇāmābhāvāt bāhyadravyadvayabhavane'pi na maithunam | TARVV-MK 544,18yaccoktam — mithunasya karmeti cenna puruṣadvayanirvartyakriyāviśeṣaprasaṅgāt iti; tacca vārtam; TARVV-MK 544,19kutaḥ ? kadācit puruṣadvaye'pi darśanāt | caritramohodayāviṣṭānāṃ hi puruṣāṇāṃ tādṛśeṣveva puruṣeṣu TARVV-MK 544,20maithunaṃ dṛśyate | uktaṃ ca — TARVV-MK 544,21“puruṣāḥ puruṣeṣveva yadaniṣṭaprayojanāḥ | TARVV-MK 544,22atyārūḍhasya tatsarvaṃ rāgasyaiva viceṣṭitam || ” iti | TARVV-MK 544,23yadapyuktam — strīpuṃsayoḥ karmeti cenna pacyādikriyāprasaṅgāt iti; tadasāmpratam; kutaḥ tadvi- TARVV-MK 544,24ṣayasyaiva grahaṇāt | tayoreva yatkarma tadiha gṛhyate, pacyādikarma punaḥ anyenāpi kriyate | api ca, TARVV-MK 544,25pramattayogādityanuvartate tataḥ caritramohodayāt pramattasya mithunasya karma maithunamityuktam, namaskārā- TARVV-MK 544,26dyupayuktasya cā'pramattatvāt cāritramohodayābhāvācca satyapi bandanādimithunakarmaṇi na maithunam | TARV-MK 7.16.10ahiṃsādiguṇabṛṃhaṇād brahma | TARVV-MK 544,27 ahiṃsādayo guṇāḥ yasmin paripālyamāne bṛṃhanti vṛddhi- TARVV-MK 544,28mupayanti tadbrahmetyucyate, na brahma abrahma | kiṃ tat ? maithunam | tatra hiṃsādayo doṣāḥ puṣyanti | TARVV-MK 544,29yasmāt maithunasevanapravaṇaḥ sthāṣṇucariṣṇūna prāṇino hinasti mṛṣāvādamācaṣṭe adattamādatte saceta- TARVV-MK 544,30namitaraṃ ca parigrahaṃ gṛhṇāti | TARVV-MK 544,31atrāha — uktaṃ bhavatā hiṃsādicatuṣṭayasya viśeṣalakṣaṇam | idānīmidamucyatāṃ parigrahasya kiṃ TARVV-MK 544,32lakṣaṇamiti ? atrocyate — TA-MK 7.17 mūrcchā parigrahaḥ || TARVV-MK 544,34mūrcchetyucyate | kā mūrcchā ? TARV-MK 7.17.1bāhyābhyantaropadhisaṃrakṣaṇādivyāpṛtirmūrcchā | TARVV-MK 544,35 bāhyānāṃ gomahiṣamaṇimuktādīnāṃ cetanā- TARVV-MK 545,01cetanānām abhyantarāṇāṃ ca rāgādīnāmupadhīnāṃ saṃrakṣaṇārjanasaṃskārādilakṣaṇavyāpṛtiḥ mūrccheti TARVV-MK 545,02kathyate | TARV-MK 7.17.2vātapittaśleṣmavikāraprasaṅga iti cet; na; viśeṣitatvāt | TARVV-MK 545,03 syānmatam — vātapittaśle- TARVV-MK 545,04ṣmaṇāmanyatamasya doṣasya prakopāt upajāyamāno vikāro mūrccheti; tanna; kiṃ kāraṇam ? viśeṣi- TARVV-MK 545,05tatvāt | mūrcchirayaṃ mohasāmānye vartamānaḥ bāhyābhyantaropadhisaṃrakṣaṇādiviṣayaḥ parigṛhīta iti TARVV-MK 545,06viśeṣitatvāt iṣṭārthasaṃpratyayo bhavati | sāmānyacodanāśca viśeṣeṣvavatiṣṭhanta iti | TARV-MK 7.17.3bāhyasyā'prasaṅga iti cet; na; ādhyātmikapradhānatvāt | TARVV-MK 545,07 syādetat — mūrcchetyanena ādhyā- TARVV-MK 545,08tmikaḥ parigrahaḥ parigṛhyate, tena bāhyasya parigrahatvaṃ na prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ādhyā- TARVV-MK 545,09tmikapradhānatvāt | mamedamiti saṃkalpaḥ ādhyātmikaḥ parigrahaḥ, sa pradhānabhūta iti tasyopādānaṃ TARVV-MK 545,10kriyate, tasmin saṃgṛhīte tatkāraṇasyāpyanuṣaṅgeṇa pratīteḥ | atha yadā bāhyaḥ prādhānyena iṣyate kathaṃ TARVV-MK 545,11tasya saṃgrahaḥ ? TARV-MK 7.17.4mūrcchākāraṇatvāt bāhyasya mūrcchāvyapadeśaḥ | TARVV-MK 545,12 yathā annaṃ vai prāṇā iti prāṇakāraṇe anne TARVV-MK 545,13prāṇopacāraḥ, tathā mūrcchākāraṇatvāt bāhyaḥ parigraho mūrccheti vyavahriyate | TARV-MK 7.17.5jñānadarśanacāritreṣu saṅgaḥ parigrahaḥ iti cet; na; pramattayogādhikārāt | TARVV-MK 545,14 syānmatam — TARVV-MK 545,15yathā ādhyātmike'pi rāgādāvātmapariṇāme saṅgaḥ parigraha ityucyate, jñānadarśanacaritreṣvapi mameti TARVV-MK 545,16saṃkalpaḥ parigrahaḥ prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? pramattayogādhikārāt | tataḥ jñānadarśanacāritra- TARVV-MK 545,17vato'pramattasya mohābhāvāt na mūrcchāsti iti niṣparigrahatvaṃ siddham | kiñca, teṣāṃ jñānādīnāma- TARVV-MK 545,18heyatvāt ātmasvabhāvānativṛtteraparigrahatvam | rāgādayaḥ punaḥ karmodayatantrā ityanātmasvabhāvatvā- TARVV-MK 545,19ddheyāḥ, tatasteṣu saṃkalpaḥ parigraha iti yujyate | TARV-MK 7.17.6tanmūlāḥ sarvadoṣānuṣaṅgāḥ | TARVV-MK 545,20 saḥ parigraho mūlameṣāṃ te tanmūlāḥ | ke punaste ? sarve doṣā- TARVV-MK 545,21nuṣaṅgāḥ ? mamedamiti hi sati saṃkalpe rakṣaṇādayaḥ sañjāyante | tatra ca hiṃsā'vaśyaṃbhāvinī, tadartha- TARVV-MK 545,22manṛtaṃ jalpati, cauryaṃ cācarati, maithune ca karmaṇi pratiyatate, tatprabhavā narakādiṣu duḥkhaprakārāḥ, TARVV-MK 545,23ihāpi anuparatavyasanamahārṇavāvagāhanam | TARVV-MK 545,24evamamūbhirbhāvanābhiḥ sthirīkṛtacetaso'pāyāvadyadarśino vicakṣaṇasya sarvasaṃsārikriyā- TARVV-MK 545,25kalāpāt duḥkhabuddhyā nirutsukīkṛtaviṣayakutūhalasya maitrīpramodakāruṇyamādhyasthyapraṇidhānāpādita- TARVV-MK 545,26sauhārdasya janmamaraṇaparikheditamateravalokitaśarīrasvabhāvasya mokṣaṃ pratyavahitasya yasya santi vratāni TARVV-MK 545,27sa bhavati — TA-MK 7.18 niḥśalyo vratī || TARV-MK 7.18.1anekadhā prāṇigaṇaśaraṇācchalyam | TARVV-MK 545,29 vividhavedanāśalākābhiḥ prāṇigaṇaṃ śṛṇāti hinasti TARVV-MK 545,30iti śalyam | TARV-MK 7.18.2ābādhakatvādupacārasiddhiḥ | TARVV-MK 545,31 yathā śarīrānupraveśāt kāṇḍādipraharaṇaṃ śarīriṇo bādhā- TARVV-MK 545,32karaṃ śalyaṃ tathā karmodayavikāro'pi śārīramānasabādhāhetutvāt śalyamiva śalyamityupacaryate | TARV-MK 7.18.3tattrividhaṃ māyānidānamithyādarśanabhedāt | TARVV-MK 545,33 tadetacchalyaṃ trividhaṃ veditavyam | kutaḥ ? TARVV-MK 545,34māyānidānamithyādarśanabhedāt | māyā nikṛtirvañcanetyanarthāntaram, viṣayabhogākāṅkṣā nidā- TARVV-MK 545,35nam, mithyādarśanamatattvaśraddhānam | etasmāttrividhācchalyānniṣkrānto niḥśalyo vratītyucyate | TARVV-MK 545,36atra kaścidāha — TARV-MK 7.18.4virodhādviśeṣaṇānupapattiḥ | TARVV-MK 546,01 niḥśalyatvaṃ vratitvamityetadubhayaṃ viruddham, tato na niḥśa- TARVV-MK 546,02lyatvād vratī bhavitumarhati | na hi daṇḍasaṃbandhācchatrī syāt, tasmāt vratābhisaṃbandhādeva vratīti TARVV-MK 546,03vaktavyam, śalyābhāvācca niḥśalya iti | TARV-MK 7.18.5ānarthakyaṃ ca, anyatareṇa gatārthatvāt | TARVV-MK 546,04 yadi vratitvānniḥśalyaḥ, tasmāt vratītyetā- TARVV-MK 546,05vadvācyam, na niḥśalya iti | yadi ca niḥśalyatvāt vratī, tasmānniḥśalya ityetāvadvācyam, na TARVV-MK 546,06vratīti | TARV-MK 7.18.6vikalpa iti cet; na; phalaviśeṣābhāvāt | TARVV-MK 546,07 syādetat — vikalpo'tra gṛhyate niśalyo vā TARVV-MK 546,08vratī vā iti, tato na viśeṣaṇaviśeṣyasaṃbandhā'bhāvo doṣa iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? phalaviśeṣā- TARVV-MK 546,09bhāvāt | phalaviśeṣavatāṃ hi loke vikalpo dṛṣṭaḥ, yathā devadattaṃ ghṛtena vā sūpena vā dadhnā vā bhoja- TARVV-MK 546,10yet iti, na tatheha phalaviśeṣo'sti niḥśalyo vā vratī veti ubhayaviśeṣaṇaviśiṣṭasyaikasyeṣṭatvāt | TARV-MK 7.18.7navā, aṅgāṅgibhāvasya vivakṣitatvāt | TARVV-MK 546,11 na vā eṣa doṣaḥ, kiṃ kāraṇam ? aṅgāṅgibhāvasya TARVV-MK 546,12vivakṣitatvāt | na hiṃsādyuparatimātravratasaṃbandhāt vratī bhavati antareṇa śalyābhāvam, sati TARVV-MK 546,13śalyāpagame vratasaṃbandhāt vratīti vivakṣitaḥ | yathā bahukṣīraghṛto ‘gomān’ iti vyapadiśyate, TARVV-MK 546,14bahukṣīraghṛtābhāvāt satīṣvapi goṣu na gomān tathā saśalyatvāt satsvapi vrateṣu na vratī, yastu TARVV-MK 546,15niḥśalyaḥ sa vratī | tatraitat syāt — kathametadevaṃ bhaviṣyatīti ? ucyate — TARV-MK 7.18.8pradhānānuvidhānāt apradhānasya | TARVV-MK 546,16 yathā tīkṣṇena paraśunā chinattīti tīkṣṇaguṇaviśiṣṭa- TARVV-MK 546,17paraśurapradhānabhūtaḥ chettuḥ pradhānasyopakāre vartate tathā niḥśalyatvaguṇaviśiṣṭāni vratāni guṇabhūtāni TARVV-MK 546,18tadvataḥ pradhānasya viśeṣakāṇi | TARVV-MK 546,19āha — kimeṣa vratī vyapagataśalyatrayo hiṃsādyabhāvāt yathoktakriyāsamūhavijṛmbhitapari- TARVV-MK 546,20ṇāmaḥ parigrahanirapekṣaḥ sarva eva agārasaṃbandhaṃ prati nivṛttautsukyaḥ pratijñāyate uta virato'pi kaścit TARVV-MK 546,21gṛhī niścīyata iti ? atrocyate — amīṣāmeva hiṃsādīnāṃ virativiśeṣasya bhedāt adhikṛto TARVV-MK 546,22vratī dvedhā — TA-MK 7.19 agāryanagāraśca || TARV-MK 7.19.1pratiśrayārthitayā aṅganādagāram | TARVV-MK 546,24 pratiśrayārthibhiḥ janairaṅgyate gamyate tadityagāraṃ veśma TARVV-MK 546,25ityarthaḥ | agāramasyāstītyagārī, na vidyate agāramasyetyanagāraḥ | TARV-MK 7.19.2aniyamaprasaṅga iti cet; na; bhāvāgārasya vivakṣitatvāt | TARVV-MK 546,26 syānmatam — śūnyāgāradeva- TARVV-MK 546,27kulādyāvāsasya muneragāritvaṃ prāptam, anivṛttaviṣayatṛṣṇasya kutaścitkāraṇāt vimucyāgāraṃ vane TARVV-MK 546,28vasataḥ anagāratvaṃ cetyaniyamaprasaṅga iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? bhāvāgārasya vivakṣitatvāt | cāri- TARVV-MK 546,29tramohodaye sati agārasaṃbandhaṃ pratyanivṛttapariṇāmaḥ agāramityucyate, sa yasyāstyasau vane vasannapi TARVV-MK 546,30agārīti vyapadeśamarhati | tadabhāvādanagāra iti ca bhavati | TARV-MK 7.19.3vratikāraṇāsākalyāt gṛhasthasyāvratitvamiti cet; na; naigamasaṃgrahavyavahāravyāpārāt nagarāvāsavat | TARVV-MK 546,32 yathā gṛhāpavarakādinagaraikadeśe nivāsyapi nagarāvāsa iti śabdyate, tathā asakra- TARVV-MK 546,33lavrato'pi naigamasaṃgrahavyavahāranayavivakṣāpekṣayā vratīti vyapadiśyate | TARV-MK 7.19.4rājavadvā | TARVV-MK 546,34 yathā dvātriṃśajjanapadasahasrādhipatiḥ sārvabhaumo rājeti ekajanapadapatiḥ TARVV-MK 546,35tadardheśvaro vā na rājā na bhavati ? bhavatyeva, tathā aṣṭādaśaśīlasahasracaturaśītiguṇaśatasahasra- TARVV-MK 546,36dharatvādanagāraḥ saṃpūrṇavrata iti saṃyatāsaṃyato'ṇuvratadharatvāt na vratīti na bhavati ? bhavatyeva | TARVV-MK 547,01atrāha — hiṃsādīnāmanyatamasmāt yaḥ pratinivṛttaḥ sa khalvagārī vratī naivam; kiṃ tarhi ? TARVV-MK 547,02pañcatayyā api viratervaikalyena vivakṣita iti, ucyate — TA-MK 7.20 aṇuvrato'gārī || TARVV-MK 547,04aṇuśabdaḥ sūkṣmavacano draṣṭavyaḥ | aṇūni vratāni asya so'ṇuvrataḥ | kathamaṇutvamiti TARVV-MK 547,05cet ? ucyate — sarvasāvadyanivṛttyasaṃbhavāt | kutastarhi asau nivṛttaḥ ? TARV-MK 7.20.1dvīndriyādivyaparopaṇānnivṛttaḥ | TARVV-MK 547,06 dvīndriyādīnāṃ jaṅgamānāṃ prāṇināṃ vyaparopaṇāt tridhā TARVV-MK 547,07nivṛttaḥ agārītyādyamaṇuvratam | TARV-MK 7.20.2snehadveṣamohāveśāt asatyābhidhānavarjanapravaṇaḥ | TARVV-MK 547,08 snehasya dveṣasya mohasya codrekāt TARVV-MK 547,09yadasatyābhidhānaṃ tato nivṛttādaro gṛhīti dvitīyamaṇuvratam | TARV-MK 7.20.3anyapīḍākarāt pārthivabhayādyutpāditanimittādapyadattāt pratinivṛttaḥ | TARVV-MK 547,10 anyapī- TARVV-MK 547,11ḍākarapārthivabhayādivaśādavaśyaṃ parityaktamapi yadadattaṃ tataḥ pratinivṛttādaraḥ śrāvaka iti tṛtīyamaṇu- TARVV-MK 547,12vratam | TARV-MK 7.20.4upāttā'nupāttānyāṅganāsaṅgādvirataratiḥ | TARVV-MK 547,13 upāttāyā anupāttāyāśca anyāṅganāyāḥ saṅgā- TARVV-MK 547,14dvirataratiḥ viratāvirata iti caturthamaṇuvratam | TARV-MK 7.20.5paricchinnadhanadhānyakṣetrādyavadhirgṛhī | TARVV-MK 547,15 dhanadhānyakṣetrādīnām icchāvaśāt kṛtaparicchedaḥ TARVV-MK 547,16gṛhīti pañcamamaṇuvratam | TARVV-MK 547,17āha — kiṃ sthavīyasīṃ viratimabhyupagatasya śrāvakasya kimetāvāneva viśeṣaḥ āhosvidasti TARVV-MK 547,18kaścidanyo'pīti ? atrocyate — TA-MK 7.21 digdeśānarthadaṇḍaviratisāmāyikaproṣadhopavāsopabhogaparibhogapari- māṇātithisaṃvibhāgavratasampannaśca || TARV-MK 7.21.1ākāśapradeśaśreṇī dik | TARVV-MK 547,21 ākāśasya pradeśāḥ paramāṇuparicchedāt pravibhaktāḥ śreṇīkṛtā TARVV-MK 547,22digvyapadeśamarhanti | TARV-MK 7.21.2ādityādigativibhaktastadbhedaḥ | TARVV-MK 547,23 ādityādigatyodayāstamayaparicchinnayā vibhaktasta- TARVV-MK 547,24dbhedaḥ — prācī dig dakṣiṇā pratīcī uttarā ūrdhvamadho vidiśaśceti | TARV-MK 7.21.3grāmādīnām avadhṛtaparimāṇaḥ pradeśo deśaḥ | TARVV-MK 547,25 grāmanagaragṛhāpavarakādīnāmavadhṛtapari- TARVV-MK 547,26māṇānāṃ pradeśo deśa ityucyate | TARV-MK 7.21.4upakārātyaye pāpādānanimittamanarthadaṇḍaḥ | TARVV-MK 547,27 asatyupakāre pāpādānahetuḥ anarthadaṇḍa TARVV-MK 547,28ityavadhriyate | viramaṇaṃ viratiḥ nivṛttiriti yāvat | digdeśānarthadaṇḍebhyo viratiḥ digdeśānartha- TARVV-MK 547,29daṇḍaviratiḥ | sādhanaṃ kṛteti vṛttiḥ | TARV-MK 7.21.5viratiśabdaḥ pratyekaṃ parisamāpyate | TARVV-MK 547,30 digviratiḥ deśaviratiranarthadaṇḍaviratiriti | TARV-MK 7.21.6viratyagrahaṇamadhikārāditi cet; na; upasarjanānabhisaṃbandhāt | TARVV-MK 547,31 syādetat — “hiṃsānṛta- TARVV-MK 547,32steyābrahmaparigrahebhyo virativratam” ityataḥ viratigrahaṇamanuvartate, tataḥ punariha viratigrahaṇa- TARVV-MK 548,01manarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? upasarjanānabhisaṃbandhāt | tadanuvartamānaṃ viratigrahaṇaṃ digdeśā- TARVV-MK 548,02narthadaṇḍagrahaṇena upasarjanena nābhisambadhyate, tataḥ punarviratigrahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 7.21.7ekatvena gamanaṃ samayaḥ | TARVV-MK 548,03 samekībhāve vartate, tadyathā ‘saṃgataṃ ghṛtaṃ saṃgataṃ tailam’ ityukte TARVV-MK 548,04ekībhūtamiti gamyate | ekatvena gamanaṃ samayaḥ | pratiniyatakāyavāṅmanaskarmaparyāyārthaṃ pratinivṛtta- TARVV-MK 548,05tvādātmano dravyārthenaikatvagamanamityarthaḥ | samaya eva sāmāyikam, samayaḥ prayojanamasyeti vā TARVV-MK 548,06sāmāyikam | TARV-MK 7.21.8upetya tasmin vasantīndriyāṇi ityupavāsaḥ | TARVV-MK 548,07 śabdādigrahaṇaṃ prati nivṛttautsukyāni TARVV-MK 548,08pañcāpīndriyāṇi upetya tasmin vasantītyupavāsaḥ | aśanapānabhakṣyalehyalakṣaṇacaturvidhāhārapari- TARVV-MK 548,09tyāga ityarthaḥ | proṣadhaśabdaḥ parvaparyāyavācī | proṣadhe upavāsaḥ proṣadhopavāsaḥ | sādhanaṃ kṛteti- TARVV-MK 548,10vṛttiḥ, saṃjñāyāmiti vā | TARV-MK 7.21.9upetya bhujyate ityupabhogaḥ | TARVV-MK 548,11 upetyātmasātkṛtya bhujyate anubhūyata ityupabhogaḥ | aśa- TARVV-MK 548,12napānagandhamālyādiḥ | TARV-MK 7.21.10parityajya bhujyata iti paribhogaḥ | TARVV-MK 548,13 sakṛd bhuktvā parityajya punarapi bhujyate iti TARVV-MK 548,14paribhoga ityucyate | ācchādanaprāvaraṇālaṅkāraśayanāsanagṛhayānavāhanādiḥ | upabhogaśca pari- TARVV-MK 548,15bhogaśca upabhogaparibhogau, upabhogaparibhogayoḥ parimāṇam upabhogaparibhogaparimāṇam | TARV-MK 7.21.11saṃyamamavināśayannatatītyatithiḥ | TARVV-MK 548,16 cāritralābhabalopetatvāt saṃyamamavināśayan TARVV-MK 548,17atatītyatithiḥ | athavā nāsya tithirasti ityatithiḥ, aniyatakālāgamana ityarthaḥ | TARV-MK 7.21.12saṃvibhajanaṃ saṃvibhāgaḥ | TARVV-MK 548,18 atithaye saṃvibhāgaḥ atithisaṃvibhāgaḥ | aśvaghāsādi- TARVV-MK 548,19vad vṛttiḥ | TARV-MK 7.21.13vratagrahaṇamanarthakamiti cet; uktam | TARVV-MK 548,20 vratamityanuvartate, punarvratagrahaṇamanarthakamiti TARVV-MK 548,21cet; uktam; kimuktam ? upasarjanānabhisaṃbandhāditi | TARV-MK 7.21.14vratasaṃpannaśabdaḥ pratyekamabhisaṃbadhyate | TARVV-MK 548,22 digvirativratasaṃpannaḥ deśavirativratasaṃpanna TARVV-MK 548,23ityādi | atha kimarthā diṅnivṛttiḥ ? TARV-MK 7.21.15duṣpariharakṣudrajantuprāyatvāddiṅnivṛttiḥ | TARVV-MK 548,24 duṣpariharaiḥ kṣudrajantubhirākulā diśa ata- TARVV-MK 548,25stannibṛttiḥ kartavyā | TARV-MK 7.21.16tatparimāṇaṃ ca yojanādibhirabhijñānavadbhiḥ | TARVV-MK 548,26 tāsāṃ parimāṇaṃ yojanādibhiḥ parva- TARVV-MK 548,27tādiprasiddhābhijñānaiḥ kartavyam | TARV-MK 7.21.17agamane'pi prāṇivadhābhyanujñānamiti cet; na; nivṛttyarthatvāt | TARVV-MK 548,28 syānmatam — dik- TARVV-MK 548,29parimāṇakaraṇāt agamane'pi tadantarāvasthitaprāṇigaṇavadhābhyanujñānaṃ prasaktam, anyathā vā dik- TARVV-MK 548,30parimāṇamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? nivṛttyarthatvāt | kārtsnyena nivṛttiṃ kartumaśaknuvataḥ TARVV-MK 548,31śaktyā prāṇivadhaviratiṃ pratyāgūrṇasyātra prāṇayātrā bhavatu vā mā vā bhūt | satyapi prayojanabhū- TARVV-MK 548,32yastve parimitadigavadherbahirnāskantsyāmiti praṇidhānānna doṣaḥ | TARV-MK 7.21.18tṛṣṇāprākāmyanirodhatantratvācca | TARVV-MK 548,33 pravṛddhecchasya ātmanastasyāṃ diśi vinā yatnāt TARVV-MK 548,34maṇiratnādilābho'stītyevam anyena protsāhitasyāpi maṇiratnādisamprāptitṛṣṇāprākāmyanirodhaḥ TARVV-MK 548,35kathaṃ tantrito bhavediti digviratiḥ śreyasī | TARV-MK 7.21.19tato bahirmahāvrataprasiddhiḥ | TARVV-MK 548,36 ahiṃsādyaṇuvratadhāriṇo'pyasya parimitāddigavadhebarhirmano- TARVV-MK 548,37vākkāyayogaiḥ kṛtakāritānumatavikalpaiḥ hiṃsādisarvasāvadyanivṛttiriti mahāvratatvamavaseyam | TARV-MK 7.21.20tathaiva deśanivṛttiḥ | TARVV-MK 549,01 yathā diṅnivṛttiḥ kṛtā tathaiva deśanivṛttiḥ kāryā | madīyasya TARVV-MK 549,02gṛhāntarasya taṭākasya vā madhyaṃ muktvā deśāntaraṃ nāskantsyāmi iti tannivṛttau pūrvavat prayojanaṃ TARVV-MK 549,03veditavyam | mahāvratatvaṃ ca bahirvyavasthāpyam | ayamanayorviśeṣaḥ — digviratiḥ sārvakālikī deśa- TARVV-MK 549,04viratiryathāśakti kālaniyameneti | TARV-MK 7.21.21anarthadaṇḍaḥ pañcadhā apadhyāna-pāpopadeśa-pramādācarita-hiṃsāpradānā-'śubhaśrutibhedāt | TARVV-MK 549,06anarthadaṇḍaḥ pañcadhā bhidyate | kutaḥ ? apadhyāna-pāpopadeśa-pramādācarita-hiṃsāpradānā-'śubhaśrutibhedāt | TARVV-MK 549,07tatra pareṣāṃ jayaparājayavadhabandhāṅgacchedasvaharaṇādi kathaṃ syāditi manasā cintanamapadhyānam | kleśa- TARVV-MK 549,08tiryagvaṇijyāvadhakārambhādiṣu pāpasaṃyutaṃ vacanaṃ pāpopadeśaḥ | tadyathā asmin deśe dāsā dāsyaśca TARVV-MK 549,09sulabhāstānamuṃ deśaṃ nītvā vikraye kṛte mahānarthalābho bhavatīti kleśavaṇijyā | gomahiṣyādīn TARVV-MK 549,10amutra gṛhītvā anyatra deśe vyavahāre kṛte bhūrivittalābha iti tiryagvaṇijyā | vāgurikasaukari- TARVV-MK 549,11kaśākunikādibhyo mṛgavarāhaśakuntaprabhṛtayo'musmin deśe santīti vacanaṃ vadhakopadeśaḥ | ārambha- TARVV-MK 549,12kebhyaḥ kṛṣīvalādibhyaḥ kṣityudakajvalanapavanavanaspatyārambho'nenopāyena kartavyaḥ ityākhyānamārambha- TARVV-MK 549,13kopadeśaḥ | ityevaṃ prakāraṃ pāpasaṃyuktaṃ vacanaṃ pāpopadeśaḥ | TARVV-MK 549,14prayojanamantareṇāpi vṛkṣādicchedanabhūmikuṭṭanasalilasecanādyavadyakarma pramādācaritamiti TARVV-MK 549,15kathyate | TARVV-MK 549,16viṣaśastrāgnirajjukaśādaṇḍādihiṃsopakaraṇapradānaṃ hiṃsāpradānamityucyate | TARVV-MK 549,17hiṃsārāgādipravardhitaduṣṭakathāśravaṇaśikṣaṇavyāpṛtiraśubhaśrutirityākhyāyate | etasmādanarthada- TARVV-MK 549,18ṇḍādviratiḥ kāryā | TARV-MK 7.21.22madhye'narthadaṇḍagrahaṇaṃ pūrvottarātirekānarthakyajñāpanārtham | TARVV-MK 549,19 pūrvayoḥ digdeśayorutta- TARVV-MK 549,20rayoścopabhogaparibhogayoravadhṛtaparimāṇayoranarthakaṃ caṅkramaṇādi viṣayopasevanaṃ ca niṣprayojanaṃ TARVV-MK 549,21na kartavyamityatirekanivṛttijñāpanārthaṃ madhye'narthadaṇḍavacanaṃ kriyate | TARV-MK 7.21.23sāmāyike niyatadeśakāle mahāvratatvaṃ pūrvavat | TARVV-MK 549,22 ityati deśe etāvati kāla ityava- TARVV-MK 549,23dhārite sāmāyike sthitasya mahāvratatvaṃ pūrvavadveditavyam, aṇusthūlakṛtahiṃsādinivṛtteḥ | TARV-MK 7.21.24saṃyamaprasaṅga iti cet; na; taddhātikarmodayāt | TARVV-MK 549,24 syānmatam — sāmāyike sarvasāvadya- TARVV-MK 549,25nivṛttilakṣaṇe sthitasya tasya saṃyamaḥ prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? taddhātikarmodayāt | tasya hi TARVV-MK 549,26saṃyamaghātikarmodayo'stīti na saṃyatatvam | TARV-MK 7.21.25mahāvratatvābhāva iti cet; na; upacārāt, rājakule sarvagatacaitravat | TARVV-MK 549,27 yadyabhyanta- TARVV-MK 549,28rasaṃyamaghātikarmodayo'sti tadudayenāvaśyamanivṛttapariṇāmena bhavitavyaṃ tataśca mahāvratatvamasya TARVV-MK 549,29nopapadyata iti matam; tanna; kiṃ kāraṇam ? upacārāt, rājakule sarvagatacaitravat | yathā pauraja- TARVV-MK 549,30napadakoṣṭhāgārādiṣu bāhyeṣu vyāpāreṣu sarveṣu vyāpṛtaḥ snānānulepanaśayanāntaḥpurādivyāpāreṣu TARVV-MK 549,31abhyantareṣu keṣucit vyāpṛtimananugacchannapi rājakule sarvagataścaitra ityupacaryate, tathā hiṃsādiṣu TARVV-MK 549,32bāhyeṣu sarveṣu anāsaktadhiṣaṇaḥ abhyantarasaṃyamaghātikarmodayāpāditamandāviratipariṇāme satyapi TARVV-MK 549,33mahāvrata ityupacaryate | evaṃ ca kṛtvā abhavyasyāpi nirgranthaliṅgadhāriṇaḥ ekādaśāṅgādhyā- TARVV-MK 549,34yino mahāvrataparipālanā deśasaṃyatasaṃyatabhāvasyāpi uparigraiveyakavimānavāsitopapannā bhavati | TARV-MK 7.21.26snānagandhamālyādivirahito'vakāśe śucāvupavaset | TARVV-MK 549,35 svaśarīrasaṃskārakāraṇasnāna- TARVV-MK 549,36gandhamālyābharaṇādibhirvirahitaḥ śucau avakāśe sādhunivāse caityālaye svaproṣadhopavāsagṛhe vā TARVV-MK 549,37dharmakathāśravaṇaśrāvaṇacintanāvahitāntaḥkaraṇaḥ sannupavaset nirārambhaḥ śrāvakaḥ | TARV-MK 7.21.27bhogaparisaṃkhyānaṃ pañcavidhaṃ trasaghātapramādabahuvadhāniṣṭānupasevyaviṣayabhedāt | TARVV-MK 550,01 bhoga- TARVV-MK 550,02parisaṃkhyānaṃ pañcavidhaṃ pratyetavyam | kutaḥ ? trasaghātapramādabahuvadhāniṣṭānupasevyaviṣayabhedāt | TARVV-MK 550,03tatra madhu māṃsaṃ sadā parihartavyaṃ trasaghātaṃ prati nivṛttacetasā | madyamupasevyamānaṃ kāryākāryaviveka- TARVV-MK 550,04saṃmohakaramiti tadvarjanaṃ pramādavirahāyānuṣṭheyam | ketakyarjunapuṣpādīni bahujantuyonisthānāni TARVV-MK 550,05śṛṅgaveramūlakārdraharidrānimbakusumādīnyanantakāyavyapadeśārhāṇi, eteṣāmupasevane bahughāto'lpaphala- TARVV-MK 550,06miti tatparihāraḥ śreyān | yānavāhanābharaṇādiṣu etāvadeveṣṭamato'nyadaniṣṭamityaniṣṭānnivartanaṃ TARVV-MK 550,07kartavyam | na hi asatyabhisandhiniyame vratamiti | iṣṭānāmapi citravastravikṛtaveṣābharaṇādīnā- TARVV-MK 550,08manupasevyānāṃ parityāgaḥ kāryaḥ yāvajjīvam | atha na śaktirasti kālaparicchedena vastuparimā- TARVV-MK 550,09ṇena ca śaktyanurūpaṃ nivartanaṃ kāryam | TARV-MK 7.21.28atithisaṃvibhāgaścaturvidho bhikṣopakaraṇauṣadhapratiśrayabhedāt | TARVV-MK 550,10 atithisaṃvibhāgaśca- TARVV-MK 550,11turdhā bhidyate | kutaḥ ? bhikṣopakaraṇauṣadhapratiśrayabhedāt | mokṣārthamabhyudyatāyātithaye saṃyamaparāya- TARVV-MK 550,12ṇāya śuddhāya śuddhacetasā niravadyā bhikṣā deyā, dharmopakaraṇāni ca samyagdarśanajñānacāritropavṛṃha- TARVV-MK 550,13ṇāni dātavyāni, auṣadhamapi yogyamupayojanīyam, pratiśrayaśca paramadharmaśraddhayā pratipādayi- TARVV-MK 550,14tavya iti | TARVV-MK 550,15caśabdo vakṣyamāṇagṛhasthadharmasamuccayārthaḥ | kaḥ punarasau ? TA-MK 7.22 māraṇāntikīṃ sallekhanāṃ joṣitā || TARV-MK 7.22.1svāyurindriyabalasaṃkṣayo maraṇam | TARVV-MK 550,17 svapariṇāmopāttasyāyuṣaḥ indriyāṇāṃ balānāṃ ca TARVV-MK 550,18kāraṇavaśāt saṃkṣayo maraṇamiti manyante manīṣiṇaḥ | TARV-MK 7.22.2antagrahaṇaṃ tadbhavamaraṇapratipattyartham | TARVV-MK 550,19 maraṇaṃ dvividham — nityamaraṇaṃ tadbhavamaraṇaṃ ceti | TARVV-MK 550,20tatra nityamaraṇaṃ samaye samaye svāyurādīnāṃ nivṛttiḥ | tadbhavamaraṇaṃ bhavāntaraprāptyanantaropaśliṣṭaṃ TARVV-MK 550,21pūrvabhavavigamanam | tatrāntagrahaṇaṃ kiyate tadbhavamaraṇaparigrahārtham | maraṇamanto maraṇāntaḥ, maraṇāntaḥ TARVV-MK 550,22prayojanamasyā iti māraṇāntikī | TARV-MK 7.22.3samyakkāyakaṣāyalekhanā sallekhanā | TARVV-MK 550,23 likherṇyantasya lekhanā tanūkaraṇamiti yāvat | TARVV-MK 550,24kāyasya bāhyasya abhyantarāṇāṃ ca kaṣāyāṇāṃ tatkāraṇahāpanayā krameṇa samyak lekhanā sallekhanā, TARVV-MK 550,25tāṃ māraṇāntikīṃ sallekhanāṃ joṣitā sevitā gṛhītyabhisambandhaḥ | TARV-MK 7.22.4sevitāgrahaṇaṃ vispaṣṭārthamiti cet; na; arthaviśeṣopatteḥ | TARVV-MK 550,26 syānmatam — iha sevitetyeva TARVV-MK 550,27vispaṣṭārthaṃ vaktavyamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? arthaviśeṣopapatteḥ | na kevalamiha sevanaṃ gṛhyate | TARVV-MK 550,28kiṃ tarhi ? prītyartho'pi, juṣi prītisevanayoriti | yasmāt asatyāṃ prītau balānna sallekhanā TARVV-MK 550,29kāryate, satyāṃ hi prītau svayameva karoti | TARV-MK 7.22.5sallekhanāyā joṣiteti prāpnotīti cet; na; tṛnaḥ prayogāt | TARVV-MK 550,30 syānmatam — yathā TARVV-MK 550,31kaṭasya karteti vibhaktinirdeśaḥ tathā sallekhanāyā joṣiteti prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 550,32tṛnaḥ prayogāt | TARV-MK 7.22.6ātmavadhakatvaprasaṅga iti cet; na; apramattatvāt | TARVV-MK 550,33 syānmatam — sallekhanāmāsthitasya TARVV-MK 550,34svābhisandhipūrvakāyurādinivṛtterātmavadhaḥ prāpnotīti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? apramattatvāt | TARVV-MK 550,35pramattayogāddhi prāṇavyaparopaṇaṃ hiṃsetyuktam | na cāsya pramādayogo'sti | kutaḥ ? TARV-MK 7.22.7rāgādyabhāvāt | TARVV-MK 550,36 rāgadveṣamohāviṣṭasya hi viṣaśastrādyupakaraṇaprayogavaśāt ātmānaṃ ghnataḥ TARVV-MK 551,01svaghāto bhavati | na tathā sallekhanāṃ pratipannasya rāgādayaḥ santi tato nātmavadhadoṣasaṃsparśaḥ | TARVV-MK 551,02uktañca — TARVV-MK 551,03“rāgādīṇamaṇuppā ahiṃsakatteti desidaṃ samaye | TARVV-MK 551,04tesiṃ ceduppattī hiṃseti jiṇehi ṇiddiṭṭhā || ” TARVV-MK 551,05kiñca, TARV-MK 7.22.8maraṇasyā'niṣṭatvāt | TARVV-MK 551,06 yathā vaṇijaḥ vividhapaṇyadānādānasaṃcayaparasya gṛhavināśo'niṣṭaḥ TARVV-MK 551,07tadvināśakāraṇe copasthite yathāśakti pariharati duṣparihare ca paṇyāvināśo yathā bhavati tathā TARVV-MK 551,08yatate | evaṃ gṛhastho'pi vrataśīlapuṇyasaṃcayapravartamānastadāśrayasya śarīrasya na pātamabhivāñchati, TARVV-MK 551,09tadupaplavakāraṇe copasthite svaguṇā'virodhena pariharati, duṣparihare ca yathā svaguṇavināśo na TARVV-MK 551,10bhavati tathā prayatata iti kathamātmavadho bhavet ? kiñca, TARV-MK 7.22.9ubhayānabhisandhānāt | TARVV-MK 551,11 yathā tapasthaḥ śītoṣṇajasukhaduḥkhānabhisandhānāt anabhisaṃ- TARVV-MK 551,12hitasukhaduḥkhasaṃbandhe'pi sukhaduḥkhakṛtarāgadveṣābhāvāt na sukhaduḥkhakṛtakarmabandhabhāk tathā arhatpra- TARVV-MK 551,13ṇītāṃ sallekhanāṃ kurvan jīvitamaraṇānabhisandhānāt anabhisaṃhitātmīyamaraṇasaṃbandhe'pi rāgadveṣā- TARVV-MK 551,14bhāvāt nātmavadhakaḥ | kiñca, TARV-MK 7.22.10svasamayavirodhāt | TARVV-MK 551,15 yathā kṣaṇikavādinaḥ ‘kṣaṇikāḥ sarve bhāvāḥ’ iti bruvataḥ svasama- TARVV-MK 551,16yavirodhastathā ‘yadā sattvaśca bhavati sattvasaṃjñā ca bhavati vadhakaśca bhavati vadhacittaṃ cāsyo- TARVV-MK 551,17tpannaṃ bhavati ityetāṃ caturvidhāṃ cetanāṃ prāpya hiṃsā jayate’ iti bruvato'satyātmavadhakatvacitte TARVV-MK 551,18sallekhanāṃ kurvataḥ ātmavadhakatvaṃ jāyata ityācakṣāṇasyāsaṃcetitakarmabandhābhāvaḥ samayavirodhaḥ | TARVV-MK 551,19atha svasamayavirodho mābhūditi caturvidhayaiva cetanayā karma badhyate itīṣṭam; nanu sallekhanāyām TARVV-MK 551,20ātmavadhakacittābhāvāt ātmā'hiṃsakatvaṃ siddham | athavā, yathā sadā maunavratikasya maunavratiko'- TARVV-MK 551,21smīti vacanaṃ svavacasā virudhyate, tathā sarvānātmakavādinaḥ ātmābhāvādātmano vadhakatvamāca- TARVV-MK 551,22kṣāṇasya sarvānātmakā''ryasatyavacanavirodhaḥ | atha svasamayavirādho māklṛṛpaditi sarvānātmaka- TARVV-MK 551,23miṣṭam; nanvātmābhāvāt ātmavadhābhāvaḥ | TARVV-MK 551,24yo'pi brūyāt niḥkriya ātmeti, tasya punaḥ sādhujanasevitāṃ sallekhanāmātiṣṭhamānasyā- TARVV-MK 551,25tmavadhakatvaṃ bhavatītyabhilapataḥ ātmano niṣkriyatvapratijñāhāniḥ | niṣkriyatvābhyupagame cātmava- TARVV-MK 551,26dhaprāptyupālambhanābhāvaḥ | TARVV-MK 551,27āha — kadā anena sallekhanāyāṃ prayatitavyamiti ? atrocyate — TARV-MK 7.22.11jarārogendriyahānibhirāvaśyakaparikṣaye | TARVV-MK 551,28 jarasā śarīradūṣiṇyā yadā prahatajaṅghāba- TARVV-MK 551,29lavīryo bhavati rogaiśca vātādivikārajanitairabhidrutaḥ prakṣīṇendriyabalaśca bhavati tadā āvaśyaka- TARVV-MK 551,30parikṣayamapekṣamāṇaḥ smṛtimān prāsukāśanapānakopavāsasevanādinā krameṇa prakṣīyamāṇaśarīrabalaḥ TARVV-MK 551,31āmaraṇādbhāvanānuprekṣāsamādhibahulaḥ śāstroktena vidhinā sallekhanāṃ joṣitā uttamārthasyārādhako TARVV-MK 551,32bhavati | TARV-MK 7.22.12ekayogakaraṇaṃ jyāya iti cet; na; kadācit kasyacittāṃ pratyābhimukhyajñāpanārthatvāt | TARVV-MK 551,34 syādetat — pūrvasūtreṇa saha eka eva yogaḥ kartavyaḥ laghvartha iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? kadā- TARVV-MK 551,35cit kasyacit tāṃ pratyābhimukhyajñāpanārthatvāt | saptatayaśīlavataḥ kadācit kasyacideva gṛhiṇaḥ TARVV-MK 551,36sallekhanābhimukhyaṃ na sarvasyeti | kiñca, TARV-MK 7.22.13veśmāparityāginastadupadeśāt | TARVV-MK 552,01 veśmāparityāginaḥ digviratyādisaptatayaśīlopadeśaḥ | TARVV-MK 552,02veśmaparityāgena tu śrāvakatvenaiva gṛhiṇaḥ sallekhanetyevamartho bhedenopadeśaḥ | TARV-MK 7.22.14aviśeṣavidhipratipādanārthatvādvā | TARVV-MK 552,03 ayaṃ sallekhanāviṃdhiḥ na śrāvakasyaiva digvira- TARVV-MK 552,04tyādiśīlavataḥ | kiṃ tarhi ? saṃyatasyāpīti aviśeṣajñāpanārthatvādvā pṛthagupadeśaḥ kṛtaḥ | TARVV-MK 552,05atrāha — uktaṃ bhavatā niḥśalyo vratīti, tatra coktāni śalyāni māyānidānamithyādarśana- TARVV-MK 552,06saṃjñakāni | tataḥ samyagdṛṣṭinā vratinā bhavitavyam | tatsamyagdarśanaṃ kiṃ nirapavādamuta sāpavāda- TARVV-MK 552,07miti ? ucyate — kasyacinmohanīyāvasthāviśeṣāt kadācidime bhavantyapavādāḥ — TA-MK 7.23 śaṅkākāṅkṣāvicikitsā'nyadṛṣṭipraśaṃsāsaṃstavāḥ samya- gdṛṣṭeratīcārāḥ || TARVV-MK 552,10niḥśaṅkitatvādayo vyākhyātāḥ darśanaviśuddhirityatra, tatpratipakṣabhūtāḥ śaṅkādayo vedi- TARVV-MK 552,11tavyāḥ | atha praśaṃsāsaṃstavayoḥ ko viśeṣaḥ ? TARV-MK 7.23.1vāṅmānasaviṣayabhedāt praśaṃsāsaṃstavabhedaḥ | TARVV-MK 552,12 manasā mithyādṛṣṭijñānacāritraguṇodbhāvanaṃ TARVV-MK 552,13praśaṃsā | bhūtā'bhūtaguṇodbhāvanavacanaṃ saṃstava ityayamanayorbhedaḥ | TARV-MK 7.23.2prakaraṇādagāryavadhāraṇamiti cet; na; samyagddṛṣṭigrahaṇasya ubhayārthatvāt | TARVV-MK 552,14 syānmatam — TARVV-MK 552,15agārivrataśīlaprakaraṇamidam, ataḥ tasyaiva samyagdṛṣṭeḥ śaṅkādayo'ticārāḥ prasaktā nānagārasyeti; TARVV-MK 552,16tanna; kiṃ kāraṇam ? samyagdṛṣṭigrahaṇasyobhayārthatvāt | punaḥ samyagdṛṣṭigrahaṇamevamarthaṃ samyagdarśana- TARVV-MK 552,17sāmānyasyeme'ticārā iti | yadyevamarthaṃ samyagdṛṣṭigrahaṇaṃ nārtho'nena, agārigrahaṇaṃ nivṛttamiti vyā- TARVV-MK 552,18khyeyam ? naivaṃ śaṅkyam; uttaratrā'gārigrahaṇānuvartanasyeṣṭatvāt | TARV-MK 7.23.3darśanamohodayādaticaraṇamatīcāraḥ | TARVV-MK 552,19 darśanamohodayāttattvārthaśraddhānādaticaraṇamatīcāraḥ TARVV-MK 552,20atikrama ityanarthāntaram | ete śaṅkādayaḥ pañca samyagdarśanasyāticārāḥ | TARV-MK 7.23.4aṣṭāṅgatvāt samyargdaśanasyātikramāṇāṃ tāvattvameveti cet; na; atraivāntarbhāvāt | TARVV-MK 552,22syādetat — samyagdṛrśanamaṣṭāṅgaṃ niḥśaṅkitatvādilakṣaṇamuktam, tasyāticārairapi tāvadbhireva bhavi- TARVV-MK 552,23tavyamityaṣṭāvaticārā upadeṣṭavyā iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? atraivāntarbhāvāt | vrataśīlānāṃ TARVV-MK 552,24pañca pañcāticārān vivakṣuṇā ācāryeṇa praśaṃsāsaṃstavayoritarānantarbhāvya samyagdṛṣṭerapi pañcaivāti- TARVV-MK 552,25cārā uktā iti na doṣaḥ | TARVV-MK 552,26āha — samyagdarśanasyādyasya vrataśīlapatrāñcitajinadharmakamalakarṇikākārasya agāryanagārayoḥ TARVV-MK 552,27sādhāraṇāḥ śaṅkādayo'ticārā vyākhyātāḥ | idānīṃ vrataśīlānām aticāragaṇanā karttavteti | TARVV-MK 552,28tatra gṛhītavrataśīlātikrameyattākhyāpanārthamidamucyate — TA-MK 7.24 vrataśīleṣu pañca pañca yathākramam || TARVV-MK 552,30vratāni ahiṃsādīni | śīlāni digviratyādīni | vratāni ca śīlāni ca vrataśīlāni | TARVV-MK 552,31teṣu vrataśīleṣu | TARV-MK 7.24.1vratagrahaṇamevāstviti cet; na; śīlaviśeṣadyotanārthatvāt | TARVV-MK 552,32 smānmatam — vratagrahaṇame- TARVV-MK 552,33vāstu, digviratyādīni api vratānyeva ataścaitadevaṃ yadāha — atithisaṃvibhāgavratasaṃpannaśceti; tanna; TARVV-MK 553,01kāraṇam ? śīlaviśeṣadyotanārthatvāt | abhisandhipūrvako niyamo vratamiti kṛtvā digvira- TARVV-MK 553,02tyādīnyapi vratāni bhavanti, kintu vrataparirakṣaṇaṃ śīlamityasya viśeṣasya dyotanārthaṃ śīlagrahaṇam | TARVV-MK 553,03tena digviratyādīni śīlagrahaṇena gṛhyante | TARV-MK 7.24.2sāmarthyād gṛhivratasaṃpratyayaḥ | TARVV-MK 553,04 yadyapi idaṃ sūtramaviśeṣeṇoktaṃ tathāpi sāmarthyād gṛhi- TARVV-MK 553,05vratagrahaṇamavaseyam | kiṃ sāmarthyam ? vakṣyamāṇavadhabandhacchedādivacanam | te hi bandhavadhacchedā- TARVV-MK 553,06dayo gṛhasthasyaiva nānagārasyeti | TARV-MK 7.24.3pañca pañceti vīpsāyāṃ dvitvam | TARVV-MK 553,07 pañca pañcetyetat vīpsāyāṃ dvitvamavaseyam | tato'- TARVV-MK 553,08navayavābhidhānaṃ vīpsārthamiti anavayavena vrataśīlāni pañcasaṃkhyayā vyāpyante | nanu ca ladhvarthaṃ TARVV-MK 553,09pañcaśa iti śasā nirdeśaḥ kartavyaḥ; satyamevametat; vyaktyarthaṃ vākyena nirdeśaḥ kriyate | TARV-MK 7.24.4yathākramavacanaṃ vakṣyamāṇāticārakramasaṃbandhanārtham | TARVV-MK 553,10 vakṣyamāṇā aticārā ahiṃsā- TARVV-MK 553,11dibhiḥ krameṇābhisaṃbadhyantāmityevamarthaṃ yathākramavacanaṃ kriyate | yo yaḥ kramo yathākramaṃ kramānati- TARVV-MK 553,12vṛttyetyarthaḥ | TARVV-MK 553,13āha — yadyevaṃ tasmāducyatāṃ tāvadādyasya prāṇavyaparopaṇanivṛttalakṣaṇasyāṇuvratasya ke'ticārāḥ, TARVV-MK 553,14yebhyo'yaṃ nivṛttau nirapavādo bhavatīti ? atrocyate — TA-MK 7.25 bandhavadhacchedātibhārāropaṇānnapānanirodhāḥ || TARV-MK 7.25.1abhimatadeśagatinirodhaheturbandhaḥ | TARVV-MK 553,16 abhimatadeśagamanaṃ pratyutsukasya tatpratibandhahetuḥ kīlā- TARVV-MK 553,17diṣu rajvādibhirvyatiṣaṅgo bandha ityucyate | TARV-MK 7.25.2prāṇipīḍāheturvadhaḥ | TARVV-MK 553,18 daṇḍakaśāvetrādibhirabhighātaḥ prāṇināṃ vadha iti gṛhyate na prāṇavya- TARVV-MK 553,19paropaṇam, tataḥ prāgevāsya vinivṛttatvāt | TARV-MK 7.25.3chedo'ṅgāpanayanam | TARVV-MK 553,20 karṇanāsikādīnāmavayavānām apanayanaṃ cheda iti kathyate | TARV-MK 7.25.4nyāyyabhārādatiriktabhāravāhanamatibhārāropaṇam | TARVV-MK 553,21 nyāyādanapetādbhārādatiriktasya TARVV-MK 553,22bhārasya vāhanam, atilobhādgavādīnāmatibhārāropaṇamiti gaṇyate | TARV-MK 7.25.5kṣutpipāsābādhanamannapānanirodhaḥ | TARVV-MK 553,23 teṣāmeva gavādīnāṃ kutaścit kāraṇāt kṣutpipā- TARVV-MK 553,24sābādhotpādanamannapānanirodha isyākhyāyate | ete pañca ahiṃsāṇuvratasyāticārāḥ | TA-MK 7.26 mithyopadeśaraho'bhyākhyānakūṭalekhakriyānyāsāpahāra- sākāramantrabhedāḥ || TARV-MK 7.26.1mithyānyapravartanamatisandhāpanaṃ vā mithyopadeśaḥ | TARVV-MK 553,27 abhyudayaniḥśreyasārtheṣu kriyāviśeṣeṣu TARVV-MK 553,28anyasyānyathā pravartanamatisandhāpanaṃ vā mithyopadeśa ityucyate | TARV-MK 7.26.2saṃvṛtasya prakāśanaṃ raho'bhyākhyānam | TARVV-MK 553,29 strīpuṃsābhyām ekānte'nuṣṭhitasya kriyāviśeṣasya TARVV-MK 553,30prakāśanaṃ yat raho'bhyākhyānaṃ tadveditavyam | TARV-MK 7.26.3paraprayogādanyānuktapaddhatikarma kūṭalekhakriyā | TARVV-MK 553,31 anyenānuktaṃ kiñcit paraprayogavaśāt TARVV-MK 553,32evaṃ tenoktam anuṣṭhitamiti vañcanānimittaṃ lekhanaṃ kūṭalekhakriyā | TARV-MK 7.26.4hiraṇyādinikṣepe'lpasaṃkhyānujñānavacanaṃ nyāsāpahāraḥ | TARVV-MK 553,33 hiraṇyāderdravyasya nikṣepturvi- TARVV-MK 553,34smṛtasaṃkhyasyālpaśaḥ saṃkhyānamādadānasyaivamityanujñāvacanaṃ nyāsāpahāra ityākhyāyate | TARV-MK 7.26.5arthādibhiḥ paraguhyaprakāśanaṃ sākāramantrabhedaḥ | TARVV-MK 554,01 arthaprakaraṇāṅgavikārabhrūvikṣepādibhiḥ TARVV-MK 554,02parākūtamupalabhya tadāviṣkaraṇamasūyādinimittaṃ yattatsākāramantrabheda iti kathyate | ta ete satyavra- TARVV-MK 554,03tasya pañcātikramāḥ | TA-MK 7.27 stenaprayogatadāhṛtādānaviruddharājyātikramahīnādhikamāno- nmānapratirūpakavyavahārāḥ || TARV-MK 7.27.1moṣakasya tridhā prayojanaṃ stenaprayogaḥ | TARVV-MK 554,06 muṣṇantaṃ svayameva vā prayuṅkte, anyena vā prayo- TARVV-MK 554,07jayati, prayuktamanumanyate vā yataḥ sa stenaprayogo veditavyaḥ | TARV-MK 7.27.2corānītagrahaṇaṃ tadāhṛtādānam | TARVV-MK 554,08 aprayuktenānanumatena ca coreṇānītasya grahaṇaṃ tadā- TARVV-MK 554,09hṛtādānaṃ pratyetavyam | tatra ko doṣaḥ ? parapīḍārājabhayādayaḥ pratītāḥ | etena viruddharājyāti- TARVV-MK 554,10kramādayo vyākhyātāḥ | TARV-MK 7.27.3ucitādanyathā dānagrahaṇamatikramaḥ | TARVV-MK 554,11 ucitānnyāyyāt anyena prakāreṇa dānagrahaṇamati- TARVV-MK 554,12krama ityucyate | viruddhaṃ rājyaṃ viruddharājyaṃ viruddharājye'tikramaḥ viruddharājyātikramaḥ | tatrālpa- TARVV-MK 554,13mūlyalabhyāni mahārghāṇi dravyāṇiti prayatnaḥ | TARV-MK 7.27.4kūṭaprasthatulādimiḥ krayavikrayaprayogo hīnādhikamānonmānaḥ | TARVV-MK 554,14 prasthādi mānaṃ tulādyu- TARVV-MK 554,15nmānam | etena nyūnenānyasmai deyaṃ adhikenātmano grāhyamityevamādikūṭaprayogaḥ hīnādhikamāno- TARVV-MK 554,16nmānamityākhyāyate | TARV-MK 7.27.5kṛtrimahiraṇyādikaraṇaṃ pratirūpakavyavahāraḥ | TARVV-MK 554,17 kṛtrimaiḥ hiraṇyādibhiḥ vañcanāpūrvako TARVV-MK 554,18vyavahāraḥ pratirūpakavyavahāra iti vyapadiśyate | ta ete pañca adattādānavirateratīcārāḥ | TA-MK 7.28 paravivāhakaraṇetvarikā'parigṛhītāparigṛhītāgamanānaṅgakrī- ḍākāmatīvrābhiniveśāḥ || TARV-MK 7.28.1sadvedyacāritramohodayādvivahanaṃ vivāhaḥ | TARVV-MK 554,21 sadvedyasya cāritramohasya codayāt vivahanaṃ TARVV-MK 554,22kanyāvaraṇaṃ vivāha ityākhyāyate | parasya vivāhaḥ paravivāhaḥ paravivāhatya karaṇaṃ paravivāha- TARVV-MK 554,23karaṇam | TARV-MK 7.28.2ayanaśīletvarī | TARVV-MK 554,24 jñānāvaraṇakṣayopaśamāpāditakalāguṇajñatayā cāritramohastrīvedodaya- TARVV-MK 554,25prakarṣādaṅgopāṅganāmodayāvaṣṭambhācca parapuruṣāneti gacchatītyevaṃśīlā itvarī | tataḥ kutsāyāṃ kaḥ, TARVV-MK 554,26itvarikā | aparigṛhītā ca parigṛhītā ca aparigṛhītāparigṛhīte | yā gaṇikātvena puṃścalitvena TARVV-MK 554,27vā parapuruṣagamanaśīlā asvāmikā sā aparigṛhītā | yā punaḥ ekapuruṣabhartṛkā sā parigṛhītā | TARVV-MK 554,28itvarike ca te aparigṛhītāparigṛhīte ca itvārikā'parigṛhītāparigṛhīte tayorgamanaṃ itvarikā- TARVV-MK 554,29parigṛhītāparigṛhītāgamanam | TARV-MK 7.28.3anaṅgeṣu krīḍā anaṅgakrīḍā | TARVV-MK 554,30 aṅgaṃ prajananaṃ yoniśca tato'nyatra krīḍā anaṅgakrīḍā | TARVV-MK 554,31anekavidhaprajananavikāreṇa jaghanādanyatra cāṅge ratirityarthaḥ | TARV-MK 7.28.4kāmasya pravṛddhaḥ pariṇāmaḥ kāmatīvrābhiniveśaḥ | TARVV-MK 554,32 kāmasya pravṛddhaḥ pariṇāmaḥ anupara- TARVV-MK 554,33tavṛttyādiḥ kāmatīvrābhiniveśa ityucyate | ete pañca svadārasantoṣavratasyāticārāḥ | TARV-MK 7.28.5dīkṣitātibālātairyagyonyādīnāmanupasaṃgraha iti cet; na; kāmatīvrābhiniveśagrahaṇāt siddheḥ | TARVV-MK 554,35 syānmatam — dīkṣitā atibālā tairyagyonītyevamādīnāmanupasaṃgraha iti; tanna; kiṃ TARVV-MK 555,01kāraṇam ? kāmatīvrābhiniveśagrahaṇāt siddheḥ | dīkṣitādiṣu hi parihartavyāsu vṛttiḥ kāmatīvrā- TARVV-MK 555,02bhiniveśādbhavati | ukto'tra doṣaḥ rājabhayalokāpavādādiḥ | TA-MK 7.29 kṣetravāstuhiraṇyasuvarṇadhanadhānyadāsīdāsakupyapramāṇātikramāḥ || TARV-MK 7.29.1kṣetravāstvādīnāṃ dvayordvayordvandbaḥ prāk kupyāt | TARVV-MK 555,04 kṣetravāstvādīnāṃ dvayordvayoḥ dvandvo TARVV-MK 555,05bhavati | kimaviśeṣeṇa ? ityāha — prākkupyāt | kṣetraṃ ca vāstu ca kṣetravāstu, hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca TARVV-MK 555,06hiraṇyasuvarṇam, dhanaṃ ca dhānyaṃ ca dhanadhānyam, dāsī ca dāsaśca dāsīdāsam | kṣetravāstu ca TARVV-MK 555,07hiraṇyasuvarṇaṃ ca dhanadhānyaṃ ca dāsīdāsaṃ ca kupyaṃ ca kṣetravāstuhiraṇyasuvarṇadhanadhānyadāsīdāsa- TARVV-MK 555,08kupyāni | dāsīdāsamiti gavāśvādiṣu nipātanāt ekaśeṣabhāvaḥ | kṣetraṃ śasyādhikaraṇam | TARVV-MK 555,09vāstu agāram | hiraṇyaṃ rūpyādivyavahāratantraṃ suvarṇaṃ pratītam | dhanaṃ gavādi | dhānyaṃ brīhyādi | TARVV-MK 555,10dāsīdāsaṃ bhṛtyastrīpuṃsavargaḥ | kupyaṃ kṣaumakārpāsakauśeyacandanādi | TARV-MK 7.29.2tīvralobhābhiniveśādatirekāḥ pramāṇātikramāḥ | TARVV-MK 555,11 etāvāneva parigraho mama nāto'nya TARVV-MK 555,12iti paricchinnāt kṣetravāstvādiviṣayādatirekāḥ atilobhavaśāt pramāṇātikramā iti pratyā- TARVV-MK 555,13khyāyate | ta ete pañca parigrahaviramaṇasyātikramāḥ | TARVV-MK 555,14uktā vratānāmaticārāḥ, śīlānāmaticārā vakṣyante | tadyathā — TA-MK 7.30 ūrdhvādhastiryagvyatikramakṣetravṛddhismṛtyantarādhānāni || TARV-MK 7.30.1parimitadigavadhivyatilaṅghanamatikramaḥ | TARVV-MK 555,16 parimitasya digavadheratilaṅghanamatikrama TARVV-MK 555,17ityucyate | sa samāsatastrividhaḥ — ūrdhvātikramaḥ adho'tikramaḥ tiryagatikramaśceti | TARV-MK 7.30.2tatra parvatādyārohaṇādūrdhvātikramaḥ | TARVV-MK 555,18 parvatamarubhūmyādīnāmārohaṇādūrdhvātikramo bhavati | TARV-MK 7.30.3kūpāvataraṇāderadho'tivṛttiḥ | TARVV-MK 555,19 kūpāvataraṇādeḥ adho digavadherativṛttirveditavyā | TARV-MK 7.30.4vilapraveśādistiryagatīcāraḥ | TARVV-MK 555,20 bhūmivilagiridarīpraveśādistiryagatīcāro draṣṭavyaḥ | TARV-MK 7.30.5abhigṛhītāyā diśo lobhāveśādādhikyābhisandhiḥ kṣetravṛddhiḥ | TARVV-MK 555,21 prāg diśaṃ yojanā- TARVV-MK 555,22dibhiḥ paricchidya punarlobhavaśāttato'dhikākāṅkṣaṇaṃ kṣetravṛddhirityadhyavasīyate | TARV-MK 7.30.6icchāparimāṇe'ntarbhāvāt paunaruktyamiti cet; na; tasyānyādhikaraṇatvat | TARVV-MK 555,23 syāde- TARVV-MK 555,24tat — icchāparimāṇe pañcame'ṇuvrate asyāntarbhāvāt punargrahaṇaṃ punaruktamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 555,25tasyānyādhikaraṇatvāt | icchāparimāṇaṃ kṣetravāstvādiviṣayam, idaṃ punaḥ digviramaṇamanyārtham — TARVV-MK 555,26asyāṃ diśi lābhe jīvitamalābhe ca maraṇamato'nyatra lābhe'pi na gamanamiti, na tu diśi kṣetrā- TARVV-MK 555,27diṣviva parigrahabuddhyātmasātkaraṇāt parimāṇakaraṇamasti, tato'rthaviśeṣo'syāvaseyaḥ | TARV-MK 7.30.7tadatikramaḥ pramādamohavyāsaṅgādibhiḥ | TARVV-MK 555,28 tasyaitasya dikparimāṇasyātikramaḥ pramādāt TARVV-MK 555,29mohād vyāsaṅgādvā bhavatītyavaseyaḥ | TARV-MK 7.30.8ananusmaraṇaṃ smṛtyantarādhānam | TARVV-MK 555,30 anusmaraṇam parāmarśanaṃ pratyavekṣaṇamityanarthāntaram, TARVV-MK 555,31idamidaṃ mayā yojanādibhirabhijñānaṃ kṛtamiti, tadabhāvaḥ smṛtyantarādhānam | ta ete pañca dig- TARVV-MK 555,32viraṇasyātikramāḥ | TA-MK 7.31 ānayanapreṣyaprayogaśabdarūpānupātapudgalakṣepāḥ || TARV-MK 7.31.1tamānayetyājñāpanamānayanam | TARVV-MK 556,02 ātmanā saṃkalpite deśe sthitasya prayojanavaśāt yatki- TARVV-MK 556,03ñcidānayetyājñāpanam ānayanamityākhyāyate | TARV-MK 7.31.2evaṃ kurviti viniyogaḥ prepyaprayogaḥ | TARVV-MK 556,04 paricchinnadeśādvahiḥ svayamagatvā anyamapyanā- TARVV-MK 556,05nīya preṣyaprayogeṇaivābhipretavyāpārasādhanaṃ preṣyaprayogaḥ | TARV-MK 7.31.3abhyutkāsikādikaraṇaṃ śabdānupātaḥ | TARVV-MK 556,06 vyāpārakarān puruṣān uddiśyābhyutkāsikādi- TARVV-MK 556,07karaṇaṃ śabdānupāta iti śabdyate | TARV-MK 7.31.4svavigrahaprarūpaṇaṃ rūpānupātaḥ | TARVV-MK 556,08 mama rūpaṃ nirīkṣya vyāpāramacirānniṣpādayanti iti TARVV-MK 556,09svavigrahaprarūpaṇaṃ rūpānupāta iti nirṇīyate | TARV-MK 7.31.5loṣṭādinipātaḥ pudgalakṣepaḥ | TARVV-MK 556,10 karmakarān puruṣānuddiśya loṣṭapāṣāṇanipātaḥ pudgalakṣepa iti TARVV-MK 556,11kathyate | ta ete deśaviramaṇasya pañcātikramāḥ | kathaṃ punaratikrama iti ? ucyate — TARV-MK 7.31.6svayamanākrāmannanyenākrāmayatītyatikramaḥ | TARVV-MK 556,12 yasmāt svayamanatikraman anyenātikrāma- TARVV-MK 556,13yati tato'tikrama iti vyapadiśyate | yadi hi svayamatikramet vratalopa evāsya syāt | TA-MK 7.32 kandarpakautkucyamaukharyā'ptamīkṣyādhikaraṇopabhogapari- bhogānarthakyāni || TARV-MK 7.32.1rāgodrekāt prahāsamiśro'śiṣṭavākprayogaḥ kandarpaḥ | TARVV-MK 556,16 cāritramohodayāpāditāt rāgo- TARVV-MK 556,17drekāt prahāsasaṃyukto yo'śiṣṭavākprayogaḥ sa kandarpa iti nirdhriyate | TARV-MK 7.32.2tadevobhayaṃ paratra duṣṭakāyakarmayuktaṃ kautkucyam | TARVV-MK 556,18 rāgasya samāveśāddhāsyavacanam aśi- TARVV-MK 556,19ṣṭavacanam ityetadubhayaṃ paratra duṣṭena kāyakarmaṇā yuktaṃ kautkucyamicyute | TARV-MK 7.32.3dhārṣṭyaprāyamavaddhavahupralāpitvaṃ maukharyam | TARVV-MK 556,20 aśālīnatayā yatkiñcanānarthakaṃ bahupralapanaṃ TARVV-MK 556,21maukharyamiti pratyetavyam | TARV-MK 7.32.4asamīkṣya prayojanamādhikyena karaṇamadhikaraṇam | TARVV-MK 556,22 adhiruparibhāve vartate, karoti- TARVV-MK 556,23ścāpūrvaprādurbhāve, prayojanamasamīkṣya ādhikyena pravartanamadhikaraṇam | TARV-MK 7.32.5tattredhā kāyavāṅmanoviṣayabhedāt | TARVV-MK 556,24 tadadhikaraṇaṃ tredhā vyavatiṣṭhate | kutaḥ ? kāyavā- TARVV-MK 556,25ṅmanoviṣayabhedāt | tatra mānasaṃ parānarthakakāvyādicintanam, vāggataṃ niṣprayojanakathākhyānaṃ TARVV-MK 556,26parapīḍāpradhānaṃ yatkiñcanavaktṛtvam, kāyikaṃ ca prayojanamantareṇa gacchaṃṃstiṣṭhannāsīno vā saci- TARVV-MK 556,27ttetarapatrapuṣpaphalacchedanabhedanakuṭṭanakṣepanādīni kuryāt | agniviṣakṣārādipradānaṃ cārabheta ityeva- TARVV-MK 556,28mādi, tatsarvamasamīkṣyādhikaraṇam | TARV-MK 7.32.6yāvatā'rthenopabhogaparibhogau so'rthaḥ, tato'nyasyādhikyamānarthakyam | TARVV-MK 556,29 yasya yāvatā'- TARVV-MK 556,30rthena upabhogaparibhogau prakalpyete tasya tāvānartha ityucyate, tato'nyasyādhikyamānarthakyaṃ bhavati | TARV-MK 7.32.7upabhogaparibhogavrate'ntarbhāvāt paunaruktyaprasaṅga iti cet; na; tadarthānavadhāraṇāt | TARVV-MK 556,32 syādetat — upabhogaparibhogavrate'ntarbhavatīti paunaruktyamāsajyata iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 556,33tadarthānavadhāraṇāt | icchāvaśāt upabhogaparibhogaparimāṇāvagrahaḥ sāvadyapratyākhyānaṃ ceti taduktam, TARVV-MK 557,01iha punaḥ kalpyasyaiva ādhikyamityatikrama ityucyate | nanvevamapi tadvratāticārāntarbhāvāt idaṃ TARVV-MK 557,02vacanamanarthakam ? nānarthakam; sacittādyatikramavacanāt | asamīkṣyādhikaraṇamityatra supsupeti TARVV-MK 557,03vṛttiḥ, mayūravyaṃsakāditvādvā | ta ete pañca anarthadaṇḍavirateratīcārāḥ | TA-MK 7.33 yogaduḥpraṇidhānānādarasmṛtyanupasthānāni || TARV-MK 7.33.1yogaśabdo vyākhyātārthaḥ | TARVV-MK 557,05 ayaṃ yogaśabdo vyākhyātārtho draṣṭavyaḥ | kva ? “kāyavāṅma- TARVV-MK 557,06naskarma yogaḥ” ityatra | TARV-MK 7.33.2duṣṭhu praṇidhānamanyathā vā duḥpraṇidhānam | TARVV-MK 557,07 praṇidhānaṃ prayogaḥ pariṇāma ityanarthāntaram | TARVV-MK 557,08duṣṭhu pāpaṃ praṇidhānaṃ duḥpraṇidhānam, anyathā vā praṇidhānaṃ duḥpraṇidhānam | tatra krodhādipariṇāma- TARVV-MK 557,09vaśāt duṣṭhu praṇidhānaṃ śarīrāvayavānām anibhṛtamavasthānam, varṇasaṃskārābhāvā'rthāgamakatva- TARVV-MK 557,10cāpalādi vāggatam, manaso'narpitatvaṃcetyanyathā praṇidhānam | TARV-MK 7.33.3anādaro'nutsāhaḥ | TARVV-MK 557,11 itikartavyaṃ pratyasākalyāt yathākathañcit pravṛttiranutsāhaḥ anādara TARVV-MK 557,12ityucyate | TARV-MK 7.33.4anaikāgryaṃ smṛtyanupasthānam | TARVV-MK 557,13 anaikāgtyamasamāhitamanaskatā smṛtyanupasthānamityā- TARVV-MK 557,14khyāyate | TARV-MK 7.33.5manoduḥpraṇidhānaṃ taditi cet; na; tatrānyācintanāt | TARVV-MK 557,15 syādetat — smṛtyanupasthānaṃ TARVV-MK 557,16tanmanoduḥpraṇidhānameveti tasya grahaṇamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tatrānyācintanāt | tatra TARVV-MK 557,17hi anyat kiñcit acintayataścintayata eva vā viṣaye krodhādyāveśaḥ audāsīnyena vā'va- TARVV-MK 557,18sthānaṃ manasaḥ, iha punaḥ parispandanāt cintāyā ekāgtyeṇānavasthānamiti vispaṣṭamarnyatvam | TARVV-MK 557,19rātrindivīyasya vā pramādādhikasya sañcityānupasthānam | ta ete pañca sāmāyikasyātikramāḥ | TA-MK 7.34 apratyavekṣitā'pramārjitotsargādānasaṃstaropakramaṇā'nā- darasmṛtyanupasthānāni || TARV-MK 7.34.1pratyavekṣaṇaṃ cākṣuṣo vyāpāraḥ | TARVV-MK 557,22 jantavaḥ santi na santi ceti pratyavekṣaṇaṃ cākṣuṣo vyā- TARVV-MK 557,23pāraḥ pratīyate | TARV-MK 7.34.2pramārjanamupakaraṇopakāraḥ | TARVV-MK 557,24 mṛdunopakaraṇena yat kriyate prayojanaṃ tat pramārjanaṃ pratye- TARVV-MK 557,25tavyam | TARV-MK 7.34.3tasya pratiṣedhaviśiṣṭasyotsargādibhiḥ saṃbandhaḥ | TARVV-MK 557,26 tasyobhayasya pratiṣedhaviśiṣṭasya utsa- TARVV-MK 557,27rgādibhistribhiḥ pratyekamabhisaṃbandho bhavati — apratyavekṣitāpramārjitotsarga ityādi | tatrā'pratyavekṣi- TARVV-MK 557,28tāyāṃ bhuvi mūtrapurīṣotsargaḥ, apratyavekṣitāpramārjitasya arhadācāryapūjopakaraṇasya gandhamālyadhūpā- TARVV-MK 557,29derātmaparidhānādyarthasya vastrapātrādeścā''dānam, apratyavekṣitāpramārjitasya prāvaraṇādeḥ saṃstarasyopa- TARVV-MK 557,30kramaṇam | TARV-MK 7.34.4āvaśyakeṣvanādaraḥ | TARVV-MK 557,31 āvaśyakeṣu anādaraḥ anutsāho bhavati | kutaḥ ? kṣudabhyardi- TARVV-MK 557,32tatvāt | TARV-MK 7.34.5smṛtyanupasthānaṃ vyākhyātam | TARVV-MK 557,33 ta ete pañca proṣadhopavāsasyāticārāḥ | TA-MK 7.35 sacittasaṃbandhasaṃmiśrābhiṣavaduḥpakvāhārāḥ || TARV-MK 7.35.1saha cittena vartata iti sacittaḥ | TARVV-MK 558,02 cittaṃ vijñānaṃ tena saha vartata iti sacittaḥ, cetanā- TARVV-MK 558,03vaddravyamityarthaḥ | TARV-MK 7.35.2tadupaśliṣṭaḥ saṃbandhaḥ | TARVV-MK 558,04 tena cittavatā dravyeṇopaśliṣṭaḥ saṃbandha ityākhyāyate | saṃbadhyata TARVV-MK 558,05iti saṃbandhaḥ | TARV-MK 7.35.3tadvyatikīrṇaḥ saṃmiśraḥ | TARVV-MK 558,06 tena sacittena dravyeṇa vyatikīrṇaḥ saṃmiśra iti kathyate | TARVV-MK 558,07saṃmiśrayata iti saṃmiśraḥ | TARV-MK 7.35.4pūrveṇāviśiṣṭa iti cet; na; tatra saṃsargamātratvāt | TARVV-MK 558,08 syānmatam — saṃbandhenāviśiṣṭaḥ TARVV-MK 558,09saṃmiśra iti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? tatra saṃsargamatratvāt | sacittasaṃbandhe hi saṃsargamātraṃ viva- TARVV-MK 558,10kṣitam, iha tu sūkṣmajantuvyākulatve vibhāgīkaraṇasyāśakyatvāt nānājātīyadravyasamāhāraḥ TARVV-MK 558,11sūkṣmajantuprāya āhāraḥ saṃmiśra iṣṭaḥ | kathaṃ punarasya sacittādiṣu vṛttiḥ ? pramādasaṃmohābhyāṃ saci- TARVV-MK 558,12ttādiṣu vṛttiḥ | kṣutpipāsāturatvāt tvaramāṇasya sacittādiṣu aśanāya pānāyānulepanāya pari- TARVV-MK 558,13dhānāya vā vṛttirbhavati | TARV-MK 7.35.5dravo vṛṣyaṃ vā'bhiṣavaḥ | TARVV-MK 558,14 dravaḥ sauvīrādikaḥ vṛṣyaṃ vā dravyamabhiṣavaḥ ityabhidhīyate | TARV-MK 7.35.6asamyakpakvo duṣpakvaḥ | TARVV-MK 558,15 antastaṇḍulabhāvenā'tivikledanena bā duṣṭhu pakva āhāro duṣpakva TARVV-MK 558,16ityucyate | nanu duṣpaca iti prāpnotīti; kṛcchrārthavivakṣābhāvāt na bhavati | tasyābhyavahāre ko TARVV-MK 558,17doṣaḥ ? indriyamadavṛddhiḥ syāt, sacittaprayogo vā vātādiprakopo vā, tatpratīkāravidhāne syāt TARVV-MK 558,18pāpalepaḥ, atithayaścainaṃ parihareyuriti | ta ete pañca upabhogaparibhogasaṃkhyānamaryādābhreṣāḥ | TA-MK 7.36 sacittanikṣepāpidhānaparavyapadeśamātsaryakālātikramāḥ || TARV-MK 7.36.1sacitte nikṣepaḥ sacittanikṣepaḥ | TARVV-MK 558,20 sacitto vyākhyātaḥ | sacitte padmapatrādau nidhānaṃ TARVV-MK 558,21nikṣepa ityucyate | “sādhanaṃ kṛtā” iti vā mayūravyaṃsakāditvādvā vṛttiḥ | TARV-MK 7.36.2prakaraṇāt sacitte nā'pidhānam | TARVV-MK 558,22 apidhānamāvaraṇamityarthaḥ | prakaraṇavaśāt saci- TARVV-MK 558,23ttenāpidhānamiti viśeṣyate, itarathā hi prāgadhikaraṇatvena nirdiṣṭaṃ sacittagrahaṇaṃ nābhisaṃbadhyeta | TARV-MK 7.36.3anyadātṛdeyārpaṇaṃ paravyapadeśaḥ | TARVV-MK 558,24 anyatra dātāraḥ santi dīyamāno'pyamanyasyeti vā TARVV-MK 558,25arpaṇaṃ paravyadeśa iti pratipādyate | TARV-MK 7.36.4prayacchato'pyādarābhāvo mātsaryam | TARVV-MK 558,26 prayacchato'pi sataḥ ādaramantareṇa dānaṃ mātsarya- TARVV-MK 558,27miti pratīyate | TARV-MK 7.36.5akāle bhojanaṃ kālātikramaḥ | TARVV-MK 558,28 anagārāṇām ayogyakāle bhojanaṃ kālātikrama iti TARVV-MK 558,29kathyate | ta ete pañca atithisaṃvibhāgaśīlabhreṣāḥ praṇītāḥ | TARVV-MK 558,30saptānāmapi śīlānāmatīcārā uktā uccāvacāḥ | atha sallekhanāyā maraṇaviśeṣāpādana- TARVV-MK 558,31samarthāyā anupadiṣṭacittenārabhyāyāḥ ke'tīcārāḥ bhavantīti ? ata āha — TA-MK 7.37 jīvitamaraṇāśaṃsāmitrānurāgasukhānubandhanidānāni || TARV-MK 7.37.1ākāṅkṣaṇamāśaṃsā | TARVV-MK 558,33 ākāṅkṣaṇamabhilāṣaḥ āśaṃsetyucyate | jīvitaṃ ca maraṇaṃ ca TARVV-MK 558,34jīvitamaraṇam, jīvitamaraṇasya āśaṃsā jīvitamaraṇāśaṃsā | TARV-MK 7.37.2avaśyaheyatve śarīrasyāvasthānādaro jīvitāśaṃsā | TARVV-MK 559,01 śarīramidamavaśyaṃ heyaṃ jalabudbu- TARVV-MK 559,02dvadanityam, asyāvasthānaṃ kathaṃ syādityādaro jīvitāśaṃsā pratyetavyā | TARV-MK 7.37.3jīvanasaṃkleśāt maraṇaṃ prati cittānurodho maraṇāśaṃsā | TARVV-MK 559,03 rogopadravākulatayā prāptajīva- TARVV-MK 559,04nasaṃkleśasya maraṇaṃ prati cittasya praṇidhānaṃ maraṇāśaṃsā iti vyapadeśamarhati | TARV-MK 7.37.4pūrvakṛtasahapāṃśukrīḍanādyanusmaraṇānmitrānurāgaḥ | TARVV-MK 559,05 vyasane sahāyatvamutsave saṃbhrama itye- TARVV-MK 559,06vamādiṣu kṛtaṃ bālye yugapat krīḍanamityevamādīnāmanusmaraṇāt mitre'nurāgo bhavati | TARV-MK 7.37.5anubhūtaprītiviśeṣasmṛtisamaḥvāhāraḥ sukhānuvandhaḥ | TARVV-MK 559,07 evaṃ mayā bhuktaṃ śayitaṃ krīḍita- TARVV-MK 559,08mityevamādi prītiviśeṣaṃ prati smṛtisamanvāhāraḥ sukhānubandha ityabhidhīyate | TARV-MK 7.37.6bhogākāṅkṣayā niyataṃ dīyate cittaṃ tasmiṃsteneti vā nidānam | TARVV-MK 559,09 viṣayasukhotkarṣābhi- TARVV-MK 559,10lāṣo bhogākāṅkṣā tayā niyataṃ cittaṃ dīyate tasmiṃsteneti vā nidānamiti vyapadiśyate | ete TARVV-MK 559,11pañca sallekhanāyāḥ vyatikramāḥ | TARVV-MK 559,12atrāha — uktaṃ bhavatā tīrthakaratvakāraṇakarmāsravanirdeśe ‘śaktitastyāgatapasī’ iti, punaścoktaṃ TARVV-MK 559,13śīlavratavidhāne ‘atithisaṃvibhāga’ iti, tasya dānasya lakṣaṇamanirjñātaṃ taducyatāmiti ? ata āha — TA-MK 7.38 anugrahārthaṃ svasyātisargo dānam || TARV-MK 7.38.1svaparopakāro'nugrahaḥ | TARVV-MK 559,15 svasya parasya copakāraḥ anugraha ityākhyāyate | svopakāraḥ puṇya- TARVV-MK 559,16saṃcayaḥ, paropakāraḥ samyagjñānādivṛddhiḥ | TARV-MK 7.38.2svaśabdo dhanaparyāyavacanaḥ | TARVV-MK 559,17 ātmātmīyajñātidhanaparyāyavācitve svaśabdasya dhanaparyā- TARVV-MK 559,18vācino grahaṇamiha draṣṭavyam | anugrahārthaṃ svasyātisargaḥ tyāgo dānaṃ veditavyam | TARVV-MK 559,19atrāha — uktaṃ dānaṃ tatkimaviśiṣṭaphalamāhosvit asti kaścit prativiśeṣa iti ? atro- TARVV-MK 559,20cyate — TA-MK 7.39 vidhidravyadātṛpātraviśeṣāttadviśeṣaḥ || TARV-MK 7.39.1pratigrahādikramo vidhiḥ | TARVV-MK 559,22 pratigraha uccadeśasthāpanaṃ pādaprakṣālanam arcanaṃ praṇamanamityeva- TARVV-MK 559,23mādikriyāviśepāṇāṃ kramo vidhirityākhyāyate | TARV-MK 7.39.2viśeṣo guṇakṛtastasya pratyekamabhisaṃbandhaḥ | TARVV-MK 559,24 parasparato viśiṣyate viśiṣṭirvā viśeṣaḥ, TARVV-MK 559,25sa guṇakṛtaḥ, tasya pratyekamabhisaṃbandho bhavati — vidhiviśeṣaḥ dravyaviśeṣaḥ dātṛviśeṣaḥ pātraviśeṣa TARVV-MK 559,26iti | tatra vidhiviśeṣaḥ pratigrahādiṣu ādarānādarakṛto bhedaḥ | TARV-MK 7.39.3tapaḥsvādhyāyaparivṛddhihetutvādirdravyaviśeṣaḥ | TARVV-MK 559,27 dīyamāne annādau pratigṛhītustapaḥsvādhyā- TARVV-MK 559,28yapariṇāmavivṛddhikāraṇatvādirdravyaviśeṣa iti bhāṣyate | TARV-MK 7.39.4anasūyā'vipādādirdātṛviśeṣaḥ | TARVV-MK 559,29 pratigrahītari anasūyā tyāge'viṣādaḥ ditsato TARVV-MK 559,30dadato dattavataśca prītiyogaḥ kuśalābhisandhitā dṛṣṭaphalānapekṣitā niruparodhatvamanidānatvamitye- TARVV-MK 559,31vamādiḥ dātṛviśeṣo'vaseyaḥ | TARV-MK 7.39.5mokṣakāraṇaguṇasaṃyogaḥ pātraviśeṣaḥ | TARVV-MK 559,32 mokṣakāraṇaiḥ samyagdarśanādibhiḥ guṇaiḥ yogaḥ TARVV-MK 559,33pātraviśeṣa iti pratīyate | TARV-MK 7.39.6tataśca phalaviśeṣaḥ kṣityādiviśeṣād vījaphalaviśeṣavat | TARVV-MK 559,34 tataśca vidhyādiviśeṣāddāna- TARVV-MK 559,35phalaviśeṣo bhavati, yathā kṣityādikāraṇaviśeṣasannipāte sati nānāvidhabījaphalaviśeṣa iti | TARV-MK 7.39.7nirātmakatve sarvabhāvānāṃ vidhyādisvarūpābhāvaḥ | TARVV-MK 560,01 nirātmakāḥ sarve bhāvā ityasmin TARVV-MK 560,02darśane vidhyādisvarūpābhāvaḥ syāt | asti cedvidhyādisvarūpam; ‘nirātmakāḥ sarve bhāvāḥ’ itya- TARVV-MK 560,03muṣya saṅgarasya vyāghātaḥ | TARV-MK 7.39.8kṣaṇikatvācca vijñānasya tadabhisandhānābhāvaḥ | TARVV-MK 560,04 kṣaṇamātrāvalambini vijñāne ‘pātrabhūto' TARVV-MK 560,05yamṛṣistapaḥsvādhyāyaparāyaṇo māmanugṛhīṣyati, asmai ca deyamidaṃ vrataśīlabhāvanāparibṛṃhaṇakaram, TARVV-MK 560,06ayaṃ cātra vidhiḥ’ ityabhisandhirna syāt, pūrvottarakṣaṇaviṣayasaṃskārāvagrahasamarthaikajñānābhāvāt | TARV-MK 7.39.9nityatvājñatvaniṣkriyatvācca | TARVV-MK 560,07yasyāpi darśanam — sata ātmano'kāraṇatvānnityatvam, TARVV-MK 560,08jñānaguṇādarthāntarabhūtatvādajñatvam, sarvagatatvānniṣkriyatvam; tasya tata eva vidhyādyanupapattiḥ | TARV-MK 7.39.10kriyāguṇasamavāyādupapattiriti cet; na; tatpariṇāmābhāvāt | TARVV-MK 560,09 syādetat — arthāntara- TARVV-MK 560,10tve'pi ihedaṃ buddhilakṣaṇāt samavāyādekatvāpattāviva tadvyapadeśopapatteḥ vidhyādyupapattiriti; tanna; TARVV-MK 560,11kiṃ kāraṇam ? tatpariṇāmābhāvāt | yathā devadattasya daṇḍayogāddaṇḍivyapadeśe'pi na daṇḍasvabhā- TARVV-MK 560,12vāpattiḥ tathā ātmano'pi kriyāguṇavadvyapadeśe'pi tatsvabhāvasaṃkramābhāvaḥ, tataścādhikṛtavidhyā- TARVV-MK 560,13dyabhāva eva | TARV-MK 7.39.11kṣetrasya vā'cetanatvāt | TARVV-MK 560,14 yasyāpi darśanam — caturviṃśatividhaṃ kṣetramacetanam, kṣetrajñaśce- TARVV-MK 560,15tanaḥ puruṣa iti; tasyāpi kṣetrasyācetanatvādvidhyādyabhisandhānābhāvo ghaṭādivat | athāsti vidhyā- TARVV-MK 560,16dyabhisandhiḥ; na tarhi acetanaṃ kṣetram | kṣetrajñasya ca nityatvāt śuddhatvāt niḥkriyatvādeva vidhyā- TARVV-MK 560,17dyanupapattiḥ | TARV-MK 7.39.12syādvādinastadupapattiranekāntāśrayaṇāt | TARVV-MK 560,18 syādvādinastu teṣāṃ vidhyādīnāmupapattiḥ | TARVV-MK 560,19kutaḥ ? anekāntāśrayaṇāt — syānnitya ātmā syādanitya ityevamādyanekāntāśrayaṇādekāntadṛṣṭi- TARVV-MK 560,20doṣābhāvaḥ | TARVV-MK 560,21iti tattvārthavārtike vyākhyānālaṅkāre saptamo'dhyāyaḥ samāptaḥ || TARVV-MK 560,22TARVV-MK 561,00aṣṭamo'dhyāyaḥTARVV-MK 561,01āsravapadārtha uktaḥ | avasaraprāptaṃ bandhaṃ vyācakṣmahe | sa punaścetanetaradravyapariṇāmaḥ nāmā- TARVV-MK 561,02dicatuṣṭayadharmabhāgapi dravyabhāvabandhaviśeṣād dvayīmavasthāṃ bibharti | tatra jatukāṣṭharajjunigalā- TARVV-MK 561,03dilakṣaṇaṃ dravyabandhaṃ bahuprakāraṃ hitvā prakaraṇasāmarthyādbhāvabandhaṃ brūmaḥ | sa dvedhā — karma-nokarmabandha- TARVV-MK 561,04bhedāt | mātāpitṛputrasnehasaṃbandhaḥ nokarmabandhaḥ | yaḥ punaḥ ayamitaraḥ karmabandhaḥ taṃ paunarbhavika- TARVV-MK 561,05karmabandhasantatisadbhāvādādimantamanādimantaṃ ca pratijānīmahe bījāṅkuraprādurbhāvasantānavat | TARVV-MK 561,06āha — āstāṃ tāvadvyākhyānam, idameva tāvadagre vaktavyam — ke ime bandhahetavo yairayaṃ bandhaḥ TARVV-MK 561,07pravartata iti ? itarathā hi bandhapadārthapraklṛptaye punastaddhetavaḥ praṇetavyāḥ syuḥ | TARVV-MK 561,08syādetat — kāraṇābhāvād bandhaprasiddhisāmarthyamityetacca vārtam, anirmokṣaprasaṅgāt | akasmācca TARVV-MK 561,09tadabhāvāt | yadyakasmādbandhaḥ; mokṣaḥ kasmānnākasmāt ? na cākasmādvandhamokṣau; tadarthaprakriyā- TARVV-MK 561,10virodhaprasaṅgāt | ato bandhamuktvā mā punarvocaṃ iti ādau eva bandhakāraṇanirdeśo'nuṣṭheyaḥ | TARVV-MK 561,11kārya-kāraṇayośca pūrvāparabhāvāt pūrvaṃ kāraṇaṃ vācyaṃ paścāt kāryam; ucyate — na vaktavyāḥ TARVV-MK 561,12punariha, yasmāt ṣaṣṭhasaptamayoḥ vividhaphalānugrahatantrāsravaprakaraṇavaśāt saprapañcāḥ ātmanaḥ TARVV-MK 561,13karmabandhahetavo vyākhyātāḥ | ke punaste ? TA-MK 8.1 mithyādarśanāviratipramādakaṣāyayogā bandhahetavaḥ || TARVV-MK 561,15kva punarete uktāḥ ? TARV-MK 8.1.1mithyādarśanaṃ kriyāsvantarbhūtam | TARVV-MK 561,16 pañcaviṃśatiḥ kriyā uktāḥ tāsvantarbhūtaṃ mithyādarśanaṃ TARVV-MK 561,17draṣṭavyam | TARV-MK 8.1.2viratipratipakṣabhūtā'pyaviratiḥ | TARVV-MK 561,18 viratirvyākhyātā, tatpratipakṣabhūtā aviratirapi tatraiva TARVV-MK 561,19varṇitā “indriyakaṣāyāvratakriyāḥ” ityatra | TARV-MK 8.1.3ajñāvyāpādanānākāṅkṣakriyayorantarbhāvaḥ pramādasya | TARVV-MK 561,20 ājñāvyāpādanakriyā'nākāṅkṣa TARVV-MK 561,21kriyetyanayoḥ pramādasyāntarbhāvo veditavyaḥ | sa ca pramādaḥ kuśaleṣvanādaraḥ manaso'praṇidhānam | TARV-MK 8.1.4kaṣāyāḥ krodhādayaḥ proktāḥ | TARVV-MK 561,22 krodhādayo'nantānubandhyapratyākhyānapratyākhyānasaṃjjvalana- TARVV-MK 561,23vikalpāḥ kaṣāyāḥ proktāḥ | kva ? “indriyakaṣāyāvratakriyāḥ” ityatraiva | TARV-MK 8.1.5yogaḥ kāyādivikalpaḥ praklṛptaḥ | TARVV-MK 561,24 yogaśca kāyādivikalpaḥ praklṛptaḥ | kva ? “kāyavā- TARVV-MK 561,25ṅmanaskarma yogaḥ” ityatra | TARV-MK 8.1.6mithyādarśanaṃ dvedhā-naisargikaparopadeśanimittabhedāt | TARVV-MK 561,26 mithyādarśanaṃ dvedhā vyavatiṣṭhate | TARVV-MK 561,27kutaḥ ? naisargikaparopadeśanimittabhedāt | TARV-MK 8.1.7tatropadeśanirapekṣaṃ naisargikam | TARVV-MK 561,28 tatra paropadeśamantareṇa mithyākarmodayavaśāt yadāvi- TARVV-MK 561,29rbhavati tattvārthāśraddhānalakṣaṇaṃ tannaisargikamiti vyavasīyate | TARV-MK 8.1.8paropadeśanimittaṃ caturvidhaṃ kriyā'kriyāvādyājñānikavainayikamatavikalpāt | TARVV-MK 561,30 paropadeśa- TARVV-MK 561,31nimittaṃ mithyādarśanaṃ caturvidhamavagantavyam | kutaḥ ? kriyā'kriyāvādyājñānikavainayikamatavi- TARVV-MK 561,32kalpāt | TARV-MK 8.1.9caturaśītiḥ kriyāvādāḥ iti kaukvalakāṇṭheviddhiprabhṛtimatavikalpāt iti | TARVV-MK 562,02kaukvalakāṇṭheviddhikauśikahariśmaśrumānkapilaromaśahāritāśvamuṇḍāśvalāyanādimatavikalpāt kri- TARVV-MK 562,03yāvādāścaturaśītividhā draṣṭavyāḥ | TARV-MK 8.1.10aśītiśatamakrivādānāṃ marīcikumārolūkakapilādidarśanabhedāt | TARVV-MK 562,04 marī- TARVV-MK 562,05cikumārolūkakapilagārgyavyāghrabhūtivādvalimāṭharamaudgalyāyanaprabhṛtidarśanabhedāt akriyāvādā TARVV-MK 562,06aśītiśatasaṃkhyāḥ pratyetavyāḥ | TARV-MK 8.1.11ājñānikavādāḥ saptaṣaṣṭisaṃkhyāḥ sākalyavāṣkalaprabhṛtidṛṣṭibhedāt | TARVV-MK 562,07 sākalyavā- TARVV-MK 562,08ṣkalakuthumisātyamugricārāyaṇakāṭhamādhyandinīmaudapaippalādabādarāyaṇasviṣṭhikṛdaitikāyanavasujaimi- TARVV-MK 562,09niprabhṛtidṛṣṭibhedāt saptaṣaṣṭisaṃkhyā ājñānikavādā jñeyāḥ | TARV-MK 8.1.12vainayikānāṃ dvātriṃśadvaśiṣṭapārāśarādimārgabhedāt | TARVV-MK 562,10 vaśiṣṭapārāśarajatukarṇavālmīki- TARVV-MK 562,11romaharṣiṇisatyadattavyāsailāputraupamanyavendradattāyasthūlādimārgabhedāt vainayikāḥ dvātriṃśadgaṇanā TARVV-MK 562,12bhavanti | ta ete mithyopadeśabhedāḥ trīṇi śatāni triṣaṣṭyuttarāṇi | TARVV-MK 562,13atra codyate — bādarāyaṇavasujaiminiprabhṛtīnāṃ śrutivihitakriyānuṣṭhāyināṃ kathamājñānikatva- TARVV-MK 562,14miti ? ucyate — prāṇivadhadharmasādhanābhiprāyāt | na hi prāṇivadhaḥ pāpaheturdharmasādhanatvamāpattuma- TARVV-MK 562,15rhati | TARV-MK 8.1.13āgamaprāmaṇyāt prāṇivadho dharmaheturiti cet; na; tasyāgamatvā'siddheḥ | TARVV-MK 562,16 syādetat — TARVV-MK 562,17apauruṣayo vedāgamo'sti, tasya kartṛdoṣānuṣaṅgāśaṅkābhāvāt prāmāṇyam, atastatra praṇītaḥ prāṇivadho TARVV-MK 562,18dharmaheturiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tasyāgamatvāsiddheḥ | sarvaprāṇihitānuśāsane hi pravṛtta āgamaḥ, TARVV-MK 562,19na hiṃsāvidhāyi vacaḥ āgamo bhavitumarhati dasyujanavacanavat | kiñca, TARV-MK 8.1.14anavasthānāt | TARVV-MK 562,20 yathā ‘ādyaḥ puṣyaḥ, ādyaḥ punarvasū’ iti visaṃvādivaco'navasthānāt TARVV-MK 562,21apramāṇaṃ tathā veda eva kvacit pradeśe dharmahetuḥ paśuvadha uktaḥ — “paśuvadhena sarvān kāmānavāpnoti” TARVV-MK 562,22“yajño hi bhūtyai sarvasya tasmādyajñe vadho'vadhaḥ | ” iti ca, kvacit punarajaiḥ TARVV-MK 562,23trivarṣaparamoṣitairbījaiḥ “ajaṃ piṣṭyaṃ kṛtvā yaṣṭavyam” iti hiṃsā parihṛtā | ato'na- TARVV-MK 562,24vasthānācca vedāgamasyāprāmāṇyam | kiñca, TARV-MK 8.1.15paramāgame pratiṣiddhatvāt | TARVV-MK 562,25 arhatā bhagavatā prokte paramāgame pratiṣiddhaḥ prāṇivadhaḥ, sarvatra TARVV-MK 562,26hiṃsāviratiḥ śreyasīti | ataḥ paramāgame pratiṣiddhatvāt na dharmahetuḥ prāṇivadhaḥ | TARV-MK 8.1.16tadasiddhiriti cet; na; atiśayajñānākaratvāt | TARVV-MK 562,27 smānmatam — ārhatasya pravacanasya TARVV-MK 562,28tattvamasiddhaṃ tasya puruṣakṛtitve sati ayukteriti; tanna; kiṃ kāraṇam ? atiśayajñānākaratvāt | TARVV-MK 562,29yadidaṃ jīvādipadārthasvarūpanirūpaṇaṃ nayapramāṇādyadhigamopāyaprāpitayuktibandhamokṣādipratipādana- TARVV-MK 562,30samarthamityevamādīnāmatiśayajñānānāmākara ārhata āgamaḥ, ratnānāmivodadhiḥ, ato'sya para- TARVV-MK 562,31māgamatvam | TARV-MK 8.1.17anyatrāpyatiśayajñānadarśanāditi cet; na; ata eva teṣāṃ saṃbhavāt | TARVV-MK 562,32 syānmatam- TARVV-MK 562,33anyatrāpi atiśayajñānāni dṛśyante kalpavyākaraṇacchandojyotiṣādīni tato'naikāntikatvāt TARVV-MK 562,34nāyaṃ heturiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ata evaiteṣāṃ saṃbhavāt | ārhatameva pravacanaṃ teṣāṃ prabhavaḥ | TARVV-MK 562,35uktañca — TARVV-MK 563,01“suniścitaṃ naḥ paratantrayuktiṣu sphuranti yāḥ kāścana sūktasaṃpadaḥ | TARVV-MK 563,02tavaiva tāḥ pūrvamahārṇavotthitā jagatpramāṇaṃ jinabākyavipruṣaḥ || ” iti | TARV-MK 8.1.18śraddhāmātramiti cet; na; bhūyasāmupalabdheḥ ratnākaravat | TARVV-MK 563,03 syādetat — ārhatameva prava- TARVV-MK 563,04canaṃ sarveṣāmatiśayajñānānāṃ prabhava iti śraddhāmātrametat na yuktikṣamamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 563,05bhūyasāmupalabdheḥ ratnākaravat | yathā grāmanagarapattanādiṣu dṛśyamānānāmapi ratnānāṃ tatprabhavatva- TARVV-MK 563,06madhyavasyati lokaḥ, bhūyasāmupalabdhe ratnākara eva teṣāṃ prabhava ityadhyavasīyate, tathā sarvātiśaya- TARVV-MK 563,07jñānanidhānatvāt jainameva pravacanam ākara ityavagamyate | TARV-MK 8.1.19tadudbhavatvātteṣāmapi prāmāṇyamiti cet; na; niḥsāratvāt kācādivat | TARVV-MK 563,08 atha mata- TARVV-MK 563,09metat — yadi vedavyākaraṇādīnām arhatpravacanodbhavatvamabhyupagamyate, teṣāṃ prāmāṇyāt tadvihitahiṃsā- TARVV-MK 563,10dyanuṣṭhānaṃ dānādivanna doṣakaramiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? niḥsāratvāt | yathā kācamaṇikṣāraśambū- TARVV-MK 563,11kādīnāṃ ratnākarasamudbhavatve'pi niḥsāratvaṃ tathā vedādīnāṃ jinaśāsanasamudrasamudbhavatve'pi na TARVV-MK 563,12prāmāṇyamityavaseyam | kiñca, TARV-MK 8.1.20sarveṣāmaviśeṣaprasaṅgāt | TARVV-MK 563,13 yadi hiṃsā dharmasādhanaṃ matsyabandhaśākunikaśaukarikā- TARVV-MK 563,14dīnāṃ sarveṣāmaviśiṣṭā dharmāvāptiḥ syāt | tataścā'hiṃsālakṣaṇo dharma ityevamādivacanamayuktaṃ syāt | TARV-MK 8.1.21yajñātkarmaṇo'nyatra vadhaḥ pāpāyeti cet; na; ubhayatra tulyatvāt | TARVV-MK 563,15 syādetat — yajñe TARVV-MK 563,16paśuvadhaḥ pratyavāyaheturna bhavati anyatra pāpaheturiti na ahiṃsālakṣaṇadharmavirodha iti; tanna; kiṃ TARVV-MK 563,17kāraṇam ? ubhayatra tulyatvāt | ubhayatra hi asau duḥkhahetutvena tulyaḥ, ataḥ phalenāpi samena TARVV-MK 563,18bhavitavyam | antarvedigataḥ paśuvadhaḥ pratyavāyahetuḥ prāṇaviyogahetutvāt bahirvedipaśuvadhavat, TARVV-MK 563,19viparyayo vā | TARV-MK 8.1.22tādarthyāt sargasyeti cet; na; sādhyatvāt | TARVV-MK 563,20 syādetat — “yajñārtha paśavaḥ sṛṣṭāḥ svayameva TARVV-MK 563,21svayaṃbhuvā | ” iti | ataḥ sargasya yajñārthatvāt na tasya viniyoktuḥ pāpamiti, tanna; TARVV-MK 563,22kiṃ kāraṇam ? sādhyatvāt | sādhyametat — svayaṃbhuvā yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭā iti | kiñca, TARV-MK 8.1.23anyathopayoge doṣapraṅgāt | TARVV-MK 563,23 yaddhi yadarthaṃ tasyānyathopayoge doṣo dṛṣṭaḥ yathā śleṣma- TARVV-MK 563,24praśamanārtham auṣadhamanyathā prayujyamānaṃ doṣakaraṃ tathā yajñārthaḥ paśusarga iti kṛtvā krayavikrayā- TARVV-MK 563,25diṣu kriyamāṇeṣu karturaniṣṭaphalāvāptiḥ prasajyeta | TARV-MK 8.1.24mantraprādhānyādadoṣa iti cet; na; pratyakṣavirodhāt | TARVV-MK 563,26 syānmatam — yathā viṣaṃ mantra- TARVV-MK 563,27prādhānyādupayujyamānaṃ na maraṇakāraṇam, tathā paśuvadho'pi mantrasaṃskārapūrvakaḥ kriyamāṇo na pāpa- TARVV-MK 563,28heturiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? pratyakṣavirodhāt | yathā mantreṇa saṃrikrayamāṇaṃ viṣaṃ gauravahīnaṃ pratyakṣata TARVV-MK 563,29upalabhyate, yathā vā vinā rajjunigalādibandhebhyo jalamanuṣyādiṃ stambhayantaḥ pratyakṣataḥ pratītāḥ TARVV-MK 563,30mantrabalādeva kevalāt, tathā yadi mantrebhya eva kevalebhyo yājñe karmaṇi paśūnnipātayantaḥ dṛśyeran TARVV-MK 563,31mantrabalaṃ śraddhīyeta | dṛśyate tu rajvādibhirmāraṇam | tasmāt pratyakṣavirodhāt manyāmahe na mantra- TARVV-MK 563,32sāmarthyamiti | TARV-MK 8.1.25hiṃsādoṣāvinivṛtteḥ | TARVV-MK 563,33 abhyupagamyocyate — yathā śastrādibhiḥ prāṇino vyāpādayanna- TARVV-MK 563,34śubhābhisandhiḥ pāpena badhyate tathā mantrairapi paśūn mārayan duṣkarmabandhī bhavedeveti hiṃsādoṣo TARVV-MK 563,35na nivartate | TARV-MK 8.1.26niyatapariṇāmanimittasyānyathāvidhiniṣedhāsaṃbhavāt | TARVV-MK 564,01 niyataṃ śubhāśubhalakṣaṇaṃ pari- TARVV-MK 564,02ṇāmaṃ pratītya puṇyapāpakarmabandho bhavati | nāsāvanyathā vidhātuṃ niṣeddhuṃ vā śakyate | yadi syāt; TARVV-MK 564,03asañcetitakarmabandhābhyupagame bandhamokṣaprakriyāvirodhaḥ syāt | TARV-MK 8.1.27karturasaṃbhavācca | TARVV-MK 564,04 “agnihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ” agnihavanādikriyāyāḥ TARVV-MK 564,05kartā piṇḍo vā syāt bhautikaḥ, puruṣo vā ? yadi bhautikaḥ piṇḍaḥ; tasyācetanatvāt ghaṭādivat TARVV-MK 564,06puṇyāpuṇyalakṣaṇakriyāsaṃcetanābhāvāt kartṛtvābhāvaḥ | atha puruṣaḥ; sa nityo vā syāt, kṣaṇiko TARVV-MK 564,07vā ? yadi kṣaṇikaḥ; mantrārthānusmaraṇatatprayogānuvidhānacintanādyabhāvāt na kartṛtvamupapannam | TARVV-MK 564,08atha hi nityaḥ syāt; pūrvāparakālatulyatvāt vikriyāvirahe dūrādeva kartṛtvaṃ vyāvṛttaṃ TARVV-MK 564,09tataḥ karturabhāvāt kriyāphalānabhisaṃbandhaḥ | “puruṣa evedaṃ sarvaṃ yacca bhāvyam”TARVV-MK 564,10 ityevamādyupaniṣadvākyaprāmāṇyācca ekapuruṣaikāntakalpanāyāṃ vadhyaghātakādivivekābhāvaḥ | TARVV-MK 564,11cetanāśaktipariṇāmamātrābhyupagame ca dṛśyasya viśvarūpasyābhāvāt pratyakṣavirodhaḥ, pramāṇatadā- TARVV-MK 564,12bhāsāviśeṣaprasaṅgo'stu | nirvikalpapuruṣatattvakalpanāyāṃ ca nirvikalpatvādivikalpabhāvābhāvayoḥ TARVV-MK 564,13saṅgaravacanavirodhaprasaṅgaśceti viṣayatṛṣṇāturavikalpitaṃ vaidikavacanaṃ na pramāṇīkartavyam | TARVV-MK 564,14evaṃ paropadeśanimittamithyādarśanavikalpā anye ca saṃkhyeyā yojyāḥ ūhyāḥ, pariṇāma- TARVV-MK 564,15vikalpāt asaṃkhyeyāśca bhavanti, anantāśca anubhāgabhedāt | yannaisargikaṃ mithyādarśanaṃ tadapyeka- TARVV-MK 564,16dvitricaturindriyāsaṃjñipañcendriyasaṃjñitiryaṅmlecchaśavarapulindādiparigrahādanekavidham | TARV-MK 8.1.28pañcavidhaṃ vā | TARVV-MK 564,17 athavā pañcavidhaṃ mithyādarśanamavagantavyam — ekāntamithyādarśanaṃ vipa- TARVV-MK 564,18rītamithyādarśanaṃ saṃśayamithyādarśanaṃ vainayikamithyādarśanam ājñānikamithyādarśanaṃ ceti | tatreda- TARVV-MK 564,19mevetthameveti dharbhidharmayorabhiniveśa ekāntaḥ, “puruṣa evedaṃ sarvam” iti vā, nitya TARVV-MK 564,20eva vā anitya eveti, sagrantho nirgranthaḥ, kevalī kavalāhārī, strī siddhyatītyevamādirviparyayaḥ | TARVV-MK 564,21samyagdarśanajñānacāritrāṇi mokṣamārgaḥ kiṃ syādvā naveti matidvaidhaṃ saṃśayaḥ | sarvadevatānāṃ sarvasa- TARVV-MK 564,22mayānāṃ ca samadarśanaṃ vainayikatvam | hitāhitaparīkṣāviraha ājñānikatvam | TARV-MK 8.1.29aviratikaṣāyayogā dvādaśapañcaviṃśatitrayodaśabhedāḥ | TARVV-MK 564,23 aviratiḥ kaṣāyaḥ yogaḥ TARVV-MK 564,24ityete dvādaśa — pañcaviṃśati — trayodaśabhedāḥ draṣṭavyāḥ | tatra pṛthivyaptejovāyuvanaspatitrasakāyacakṣuḥ- TARVV-MK 564,25śrotraghrāṇarasanasparśananoindriyeṣu hananāsaṃyamanāviratibhedāt dvādaśavidhā aviratiḥ | ṣoḍaśa TARVV-MK 564,26kaṣāyāḥ nava nokaṣāyāḥ īṣadbhedo na bheda iti pañcaviṃśatiḥ kaṣāyāḥ | catvāro manoyogāḥ catvāro TARVV-MK 564,27vāgyogāḥ pañca kāyayogāḥ iti trayodaśavikalpo yogaḥ, āhārakakāyayogā''hārakamiśrayogayoḥ TARVV-MK 564,28pramattasaṃyate saṃbhavāt pañcadaśāpi bhavanti | TARV-MK 8.1.30pramādo'nekavidhaḥ | TARVV-MK 564,29 bhāvakāyavinayeryāpathabhaikṣyaśayanāsanapratiṣṭhāpanavākyaśuddhilakṣaṇā- TARVV-MK 564,30ṣṭavidhasaṃyama — uttamakṣamāmārdavārjavaśaucasatyatapastyāgā''kiñcanyabrahmacaryādiviṣayānutsāhabhedādane- TARVV-MK 564,31kavidhaḥ pramādo'vaseyaḥ | TARV-MK 8.1.31samudāyāvayavayorbandhahetutvaṃ vākyaparisamāptervaicitryāt | TARVV-MK 564,32 mithyādarśanādīnāṃ bandha- TARVV-MK 564,33hetutvaṃ samudāye'vayave ca veditavyam | kutaḥ ? vākyaparisamāptervaicitryāt | tatra mithyādṛṣṭeḥ TARVV-MK 564,34pañcāpi samuditāḥ bandhahetavaḥ | sāsādanasamyagdṛṣṭi-asaṃyatasamyagdṛṣṭīnāmaviratyādayaścatvāraḥ | TARVV-MK 564,35saṃyatāsaṃyatasyāviratimiśrāḥ pramādakaṣāyayogāśca | pramattasaṃyatasya pramādakaṣāyayogāḥ | apramattā- TARVV-MK 565,01dīnāṃ caturṇāṃ kaṣāyayogau | upaśāntakṣīṇakaṣāyasayogakevalinām eka eva yogaḥ | ayogakevalī TARVV-MK 565,02abandhahetuḥ | tatra ca mithyādarśanādivikalpānāṃ pratyekaṃ bandhahetutvamavagantavyam | na hi sarvāṇi TARVV-MK 565,03mithyādarśanāni ekasminnātmani yugapat saṃbhavanti, nāpi hiṃsādayaḥ sarve pariṇāmāḥ | TARV-MK 8.1.32avirateḥ pramādasya cā'viśeṣa iti cet; na; viratasyāpi pramādadarśanāt | TARVV-MK 565,04 syādetat — TARVV-MK 565,05pramādo'pi aviratireveti pṛthaggrahaṇamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? viratasyāpi pramādadarśanāt | TARVV-MK 565,06viratasyāpi pañcadaśa pramādāḥ saṃbhavanti — vikathākaṣāyendriyanidrāpraṇayalakṣaṇāḥ | TARV-MK 8.1.33kaṣāyā'viratyorabheda iti cet; na; kāryakāraṇabhedopapatteḥ | TARVV-MK 565,07 syādetat — kaṣāyāvira- TARVV-MK 565,08tyornāsti bhedaḥ ubhayorapi hiṃsādipariṇāmarūpatvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? kāryakāraṇabhedopa- TARVV-MK 565,09patteḥ | kāraṇabhūtā hi kaṣāyāḥ kāryātmikāyā hiṃsādyaviraterarthāntarabhūtā iti | TARVV-MK 565,10āha — prapañcenopapāditān bandhahetūnniraceṣma, idaṃ tu sandihmaḥ — amūrterātmano hastādyasaṃbhave TARVV-MK 565,11satyādānaśaktivirahāt kathaṃ bandho bhavatīti ? ime brūmahe — ātmakarmabandhasantateḥ pūrvāparībhā- TARVV-MK 565,12vānavadhāraṇāt | naivamavadhāryate — ‘pūrvamātmā paścāt karmāṇi prāk vā karmāṇyavara ātmā’ iti TARVV-MK 565,13aikāntikā'mūrtatvanivṛttiḥ | tataḥ karmaśarīrasaṃbandhītaptāyaḥpiṇḍo'mbha iva — TA-MK 8.2 sakaṣāyatvājjīvaḥ karmaṇo yogyān pudgalānādatte sa bandhaḥ || TARV-MK 8.2.1punaḥ kaṣāyagrahaṇamanuvāda iti cet; na; karmaviśeṣāśayavācitvāt jaṭharāgnivat | TARVV-MK 565,16yathā jaṭharākhyāśayānurūpamabhyavaharaṇaṃ tathā kaṣāyeṣu satsu tīvramandamadhyamakaṣāyāśayānurūpe TARVV-MK 565,17sthityanubhavane bhavata ityetasya viśeṣasya pratipattyarthaṃ bandhahetuvidhāne kaṣāyagrahaṇaṃ nirdiṣṭaṃ punaranūdyate | TARV-MK 8.2.2jīvābhidhānaṃ pracoditatvāt | TARVV-MK 565,18 yaccoditam — amūrtirahasto jīvaḥ kathaṃ karmādatta iti TARVV-MK 565,19tasya prativacanārthaṃ jīva ityabhidhīyate | TARV-MK 8.2.3jīvanāvinirmuktatvādvā | TARVV-MK 565,20 jīvanamāyustadavinirmukto'yaṃ karmādatte na vinirmukta iti, TARVV-MK 565,21ataśca jīvavacanam | TARV-MK 8.2.4karmaṇo yogyāniti pṛthagvibhaktyuccāraṇaṃ vākyāntarajñāpanārtham | TARVV-MK 565,22 karmayogyāniti TARVV-MK 565,23laghunirdeśāt siddhe karmaṇo yogyāniti pṛthagvibhaktyuccāraṇaṃ vākyāntarajñāpanārthaṃ kriyate | kiṃ TARVV-MK 565,24punastadvākyāntaram ? ‘karmaṇo jīvaḥ sakaṣāyo bhavati’ ityekaṃ vākyam | etaduktaṃ bhavati — karmaṇa TARVV-MK 565,25iti hetunirdeśaḥ, karmaṇo hetorjīvaḥ sakaṣāyo bhavati, nākarmakasya kaṣāyalepo'sti, tataḥ jīvakarma- TARVV-MK 565,26ṇoranādisaṃbandha iti | dvitīyaṃ vākyam — ‘karmaṇo yogyān pudgalānādatte’ iti | etaduktaṃ bhavati- TARVV-MK 565,27arthavaśādvibhaktipariṇāma iti prākkarmaṇa iti hetunirdeśa iha saṃbandhanirdeśaḥ saṃpadyate — sakaṣāyatvā- TARVV-MK 565,28jjīvaḥ karmaṇo yogyān pudgalānādatta iti | TARV-MK 8.2.5pudgalavacanaṃ karmaṇastādātmyakhyāpanārtham | TARVV-MK 565,29 pudgalātmakaṃ karmetyetasya viśeṣasya khyāpanārthaṃ TARVV-MK 565,30pudgalagrahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 8.2.6tadasiddhamiti cet; na; amūrteranugrahopaghātābhāvāt | TARVV-MK 565,31 syādetat — paudgalikaṃ karmetyetada- TARVV-MK 565,32siddham ātmaguṇatvāt tasyeti; tanna; kiṃ kāraṇam ? amūrteranugrahopaghātābhāvāt | yathā ākāśama- TARVV-MK 566,01mūrti digādīnāmamūrtānāṃ nānugrāhakamupaghātakaṃ ca tathaivāmūrti karmā'mūrterātmano'nugrahopaghātayorhe- TARVV-MK 566,02turna syāt | TARV-MK 8.2.7ādatta iti pratijñātopasaṃhārārtham | TARVV-MK 566,03 yatpratijñātaṃ sakaṣāyatvāj jīvo bandhamanubhavati TARVV-MK 566,04tasyopasaṃhārārthamidamucyate ādatta iti | TARV-MK 8.2.8atastadupaśleṣo bandhaḥ | TARVV-MK 566,05 ato mithyādarśanādyāveśādārdrīkṛtasyātmanaḥ sarvato yogaviśe- TARVV-MK 566,06ṣāt teṣāṃ sūkṣmaikakṣetrāvagāhinām anantapradeśānāṃ pudgalānāṃ karmabhāvayogyānāmavibhāgopaśleṣo TARVV-MK 566,07bandha ityākhyāyate | TARV-MK 8.2.9tadbhāvo madirāpariṇāmavat | TARVV-MK 566,08 yathā bhājanaviśeṣe prakṣiptānāṃ vividharasabījapuṣpaphalānāṃ TARVV-MK 566,09madirābhāvena pariṇāmaḥ tathā pudgalānāmapi ātmani sthitānāṃ yogakaṣāyavaśāt karmabhāvena pari- TARVV-MK 566,10ṇāmo veditavyaḥ | TARV-MK 8.2.10‘sa’ vacanamanyanivṛttyartham | TARVV-MK 566,11 sa eṣa bandho nānyo'stītyanyanivṛttyarthaṃ ‘sa’vacanaṃ kriyate, TARVV-MK 566,12tena guṇaguṇibandho nivarttito bhavati | yadi hi guṇaguṇibandhaḥ syāt muktyabhāvaḥ prasajyeta, guṇasva- TARVV-MK 566,13bhāvāparityāgād guṇinaḥ, svabhāvaparityāge ca guṇino'pyabhāva iti muktābhāvaḥ | TARV-MK 8.2.11karaṇādisādhano bandhaśabdaḥ | TARVV-MK 566,14 karaṇādisādhaneṣvayaṃ bandhaśabdo draṣṭavyaḥ | tatra karaṇasā- TARVV-MK 566,15dhanastāvat — badhyate'nenātmeti bandhaḥ | “halaḥ” iti karaṇe ghañ | kaḥ punasau ? TARVV-MK 566,16mithyādarśanādiḥ | nanu sa bandhaheturuktaḥ kathaṃ bandho bhavitumarhati ? satyamevametat, abhinava- TARVV-MK 566,17dravyakarmādānanimittatvād bandhaheturapi san pūrvopāttakarmahetukatvāt kāryatāmāskandan tadanuvidhā- TARVV-MK 566,18nāt ātmano'svatantrīkaraṇatvāt karaṇavyapadeśamarhatīti | tadrañjanena ātmanā ātmasātkriyate TARVV-MK 566,19iti karmasādhanatvamapi ca yuktimat | jñānadarśanā'vyābādhā'nāmā'gotrā'nantarāyatvalakṣaṇaṃ TARVV-MK 566,20purupasāmarththaṃ pratibaghnāti bandhaḥ iti kartṛsādhanatvamapi copapattimat | evaṃ bandhanaṃ bandha iti TARVV-MK 566,21bhāvasādhano vā asvatantrīkriyāmātravivakṣāyām | nanu bhāvasādhane sāmānādhikaraṇaṃnopapadyate TARVV-MK 566,22jñānāvaraṇaṃ bandha ityādi; naiṣa doṣaḥ; tadavyatirekāt bhāvasya tadvatā sāmānādhikaraṇyaṃ bhavati — TARVV-MK 566,23yathā jñānamevātmeti | evamitarasādhanayojanā ca kartavyā | TARV-MK 8.2.12tasyopacayāpacayasadbhāvaḥ karmā''yavyayadarśanād vrīhikoṣṭhāgāravat | TARVV-MK 566,24 yathā koṣṭhāgāre TARVV-MK 566,25brīhīṇāmanyeṣāṃ nirgamādapareṣāṃ ca praveśanāt upacayāpacayau dṛṣṭau tathā anādikārmaṇakoṣṭhāgāra- TARVV-MK 566,26syānyeṣāṃ karmaṇāṃ bhogāt ādānāccetareṣāmupacayāpacayau staḥ | TARVV-MK 566,27āha — kimayaṃ bandha ekarūpa eva āhosvit prakārā api asya santīti ? ata idamāha — TA-MK 8.3 prakṛtisthityanubhavapradeśāstadvidhayaḥ || TARV-MK 8.3.1akartarītyanuvṛtterapādānasādhanā prakṛtiḥ | TARVV-MK 566,29 “striyāṃ ktiḥ” ityatra TARVV-MK 566,30akartarītyanuvartate tasmādapādāne prakṛtiśabdo vyutpādyate — prakriyate asyā jñānāvaraṇāderarthānavaga- TARVV-MK 566,31māditi prakṛtiḥ | TARV-MK 8.3.2bhāvasādhanau sthityanubhavau | TARVV-MK 566,32 sthānaṃ sthitiḥ anubhavanamanubhava iti bhāvasādhanatvamana- TARVV-MK 566,33yoravagantavyam | TARV-MK 8.3.3karmasādhanaḥ pradeśaśabdaḥ | TARVV-MK 566,34 pradiśyate'sāvitiṃ pradeśaḥ karmaṇi ghañ | TARV-MK 8.3.4prakṛtiḥ svabhāva ityanarthāntaram | TARVV-MK 567,01 yathā nimbasya kā prakṛtiḥ ? tiktatāsvabhāvaḥ | TARVV-MK 567,02guḍasya kā prakṛtiḥ ? madhuratāsvabhāvaḥ | tathā jñānāvaraṇīyasya kā prakṛtiḥ ? arthānavagamaḥ | TARVV-MK 567,03prakṛtiḥ svabhāva ityanarthāntaram | evaṃ darśanāvaraṇasya arthānālocanam, vedyasya sadasallakṣaṇasya TARVV-MK 567,04sukhaduḥkhasaṃvedanam, darśanamohasya tattvārthāśraddhānam, cāritramohasya asaṃyamaḥ pariṇāmaḥ, āyuṣo TARVV-MK 567,05bhavadhāraṇam, nāmno nārakādināmakaraṇam, gotrasya uccairnīcaiḥ sthānasaṃśabdanam, antarāyasya TARVV-MK 567,06dānādivighnakaraṇam | tadevaṃ lakṣaṇaṃ kāryaṃ prakriyate prabhavatyasyā iti prakṛtiḥ | TARV-MK 8.3.5tatsvabhāvāpracyutiḥ sthitiḥ | TARVV-MK 567,07 tasya svabhāvasya apracyutiḥ sthitirityucyate | yathā ajā- TARVV-MK 567,08gomahiṣyādikṣīrāṇāṃ mādhuryasvabhāvādapracyutiḥ sthitiḥ, tathā jñānāvaraṇādīnāmarthānavagamādi- TARVV-MK 567,09svabhāvādapracyutiḥ sthitiḥ | TARV-MK 8.3.6tadrasaviśeṣo'nubhavaḥ | TARVV-MK 567,10 yathā ajāgomahiṣyādikṣīrāṇāṃ tīvramandādibhāvena rasaviśeṣaḥ TARVV-MK 567,11tathā karmapudgalānāṃ svagatasāmarthyaviśeṣo'nubhava iti kathyate | TARV-MK 8.3.7iyattā'vadhāraṇaṃ pradeśaḥ | TARVV-MK 567,12 karmabhāvapariṇatapudgalaskandhānāṃ paramāṇuparicchedenāvadhāraṇaṃ TARVV-MK 567,13pradeśa iti vyapadiśyate | TARV-MK 8.3.8vidhiśabdaḥ prakāravacanaḥ | TARVV-MK 567,14 ayaṃ vidhiśabdaḥ prakāravacano draṣṭavyaḥ — vidhayaḥ prakārā TARVV-MK 567,15iti yāvat | tasya vidhayastadvidhaya bandhaprakārā ityarthaḥ | ta ete prakṛtyādayaścatvāro bandhaprakārāḥ | TARV-MK 8.3.9tatra yoganimittau prakṛtipradeśau | TARVV-MK 567,16 teṣu bandhavikalpeṣu prakṛtibandha pradeśabandha ityetau TARVV-MK 567,17dvau yoganimittau veditavyau | TARV-MK 8.3.10sthityanubhavau kaṣāyahetukau | TARVV-MK 567,18 sthitibandho'nubhavabandha ityetau dvāvapi kaṣāyahetukau TARVV-MK 567,19pratyetavyau | tatprakarṣabhedāt tadbandhavicitrabhāvaḥ | kāraṇānurūpaṃ hi kāryamiti | TARV-MK 8.3.11ādyo dvedhā mūlottaraprakṛtibhedāt | TARVV-MK 567,20ādyaḥ prakṛtibandhaḥ dvedhā vibhajyate | kutaḥ ? TARVV-MK 567,21mūlottaraprakṛtibhedāt | TARVV-MK 567,22yadyevaṃ kāstā mūlaprakṛtaya iti ? atrocyate — TA-MK 8.4 ādyo jñānadarśanāvaraṇavedanīyamohanīyāyurnāmagotrāntarāyāḥ || TARV-MK 8.4.1sāmānādhikaraṇye sati pūrvottaravacanavirodha iti cet; na; ubhayanayadharmavivakṣāsadbhā- vāt | TARVV-MK 567,25 syādetat — jñānāvaraṇādayo'ntarāyāntāḥ prakṛtibandho nānya iti jñānāvaraṇādibhiḥ sāmā- TARVV-MK 567,26nādhikaraṇyāt ādyaśabdasya bahuvacanaprasaṅga iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ubhayanayadharmavivakṣāsadbhā- TARVV-MK 567,27vāt | dravyārthikanayaviṣayasya sāmānyasya vivakṣātaḥ prakṛtibandha eka ityādyaśabdādekavacanaprayogaḥ | TARVV-MK 567,28tasya viśeṣā jñānāvaraṇādayaḥ paryāyārthikanayaviṣayabhūtāḥ prādhānyena vivakṣitā iti tebhyo bahu- TARVV-MK 567,29vacanaprayogaḥ kṛtaḥ | dṛśyate hi loke satyapi sāmānādhikaraṇye vacanabhedaḥ, yathā pramāṇaṃ śrotāraḥ, TARVV-MK 567,30gāvo dhanamiti | TARV-MK 8.4.2yathāsaṃbhavaṃ kartrādisādhanatvaṃ jñānāvaraṇādiśabdānām | TARVV-MK 567,31 jñānāvaraṇādayaḥ śabdāḥ TARVV-MK 567,32kartrādiṣu yathāsaṃbhavaṃ sādhayitavyāḥ | tadyathā — āvṛṇoti āvriyate'nena vā ityāvaraṇam | āvara- TARVV-MK 567,33ṇaśabdaḥ pratyekaṃ parisamāpyate jñānāvaraṇaṃ darśanāvaraṇamiti | nanu “karaṇādhikaraṇayoḥ” TARVV-MK 568,01anaḥ kathaṃ kartari ? bahulāpekṣayā | vedyata iti vedanīyam karmaṇyanīyaḥ | mohayati muhyate'neneti vā TARVV-MK 568,02mohaḥ | kathaṃ jñānāvaraṇīyaṃ darśanāvaraṇīyaṃ mohanīyamiti ? bahulāpekṣayā karttaryanīyaḥ | etyanena TARVV-MK 568,03gacchati nārakādibhavamityāyuḥ, “janerusiḥ” iti prakṛte, “eterṇicca” ityusiḥ | TARVV-MK 568,04namayatyāmānaṃ nārakādibhāvena namyate'neneti nāma, uṇādiṣu nipātitaśabdaḥ | uccairnīcaiśca gūyate TARVV-MK 568,05śabdyate'neneti gotram | antaraṃ madhyaṃ dātṛdeyādīnāmantaraṃ madhyameti īyate vā'nenetyantarāyaḥ | bahi- TARVV-MK 568,06ryoge vā, yasmin madhye'vasthite dātrādīnāṃ dānādikriyā'bhāvaḥ, dānādīcchāyā bahirbhāvo TARVV-MK 568,07vā so'ntarāyaḥ | TARV-MK 8.4.3prayogapariṇāmādāgacchadevā'viśiṣṭaṃ karmā''varaṇādiviśeṣairvibhajyate annādervātādivi- kāravat | TARVV-MK 568,09 yathā annāderabhyavahriyamāṇasyānekavikārasamarthavātapittaśleṣmakhalarasabhāvena pari- TARVV-MK 568,10ṇāmavibhāgaḥ tathā prayogāpekṣayā anantarameva karmāṇi āvaraṇā'nubhavana-mohāpādana-bhavadhāraṇa- TARVV-MK 568,11nānājātināma-gotra-vyavacchedakaraṇasāmarthyavaiśvarūpyeṇa ātmani sannidhānaṃ pratipadyante | TARV-MK 8.4.4jñānāvaraṇameva moha iti cet; na; arthāntarabhāvāt | TARVV-MK 568,12 syādetat — sati mohe hitāhita- TARVV-MK 568,13parīkṣaṇābhāvāt jñānāvaraṇādaviśeṣo mohasyeti; tanna; kiṃ kāraṇam ? arthāntarabhāvāt | yāthātmya- TARVV-MK 568,14marthasyāvagamyāpi idameveti sadbhūtārthāśraddhānaṃ yataḥ sa mohaḥ | jñānāvaraṇena jñānaṃ tathā'nyathā vā TARVV-MK 568,15na gṛhṇāti | TARV-MK 8.4.5kāryabhede ca kāraṇānyatvāt | TARVV-MK 568,16 yathā bhinnalakṣaṇāṅkuradarśanāt bījakāraṇānyatvaṃ tathaiva- TARVV-MK 568,17ajñānacāritramohakāryāntaradarśanāt jñānāvaraṇamohanīyakāraṇabhedo'dhyavasīyate | TARV-MK 8.4.6jñānadarśanayoranyatvaṃ pratyuktam | TARVV-MK 568,18 jñānadarśanayoranyatvaṃ purastādvihitam | ataḥ kim ? TARVV-MK 568,19jñānadarśanakāryānyatvāt yatkṣayakṣayopaśamakāraṇe jñānadarśane tayorapi jñānadarśanāvaraṇayora- TARVV-MK 568,20nyatvaṃ siddham | TARV-MK 8.4.7jñānāvaraṇasyāviśeṣe'pi pratyāsravaṃ matyādiviśeṣo jalavat | TARVV-MK 568,21 yathā ambho nabhasaḥ pata- TARVV-MK 568,22dekarasaṃ bhājanaviśeṣāt viṣvagarasatvena vipariṇamate tathā jñānaśaktyuparodhasvabhāvā'viśeṣāt TARVV-MK 568,23upanipatat karma pratyāsravaṃ sāmarthyabhedāt matyādyāvaraṇabhedena vyavatiṣṭhate | TARV-MK 8.4.8etenetarāṇi vyākhyātāni | TARVV-MK 568,24 itarāṇi darśanāvaraṇādīni mūlottaraprakṛtivikalpavanti TARVV-MK 568,25uktenaiva krameṇa vyākhyātāni bhavanti | atra codyate — TARV-MK 8.4.9pudgaladravyasyaikasyāvaraṇasukhaduḥkhādinimittatvānupapattirvirodhāt | TARVV-MK 568,26 ekasya pudgala- TARVV-MK 568,27dravyasya āvaraṇasukhaduḥkhādinimittatvaṃ nopapadyate | kutaḥ ? virodhāt | TARV-MK 8.4.10na vā, tatsvābhāvyādagnerdāhapākapratāpaprakāśasāmarthyavat | TARVV-MK 568,28 na vaiṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 568,29tatsvābhāvyāt | yathā agnerekasyāpi dāhapākaprakāśasāmarthyaṃ na virudhyate, tathaikasyāpi pudnaladravya- TARVV-MK 568,30sya āvaraṇasukhaduḥkhādinimittatvaṃ na virudhyate | kiñca, TARV-MK 8.4.11anaikāntikatvāt | TARVV-MK 568,31 ekānekalakṣaṇatvāt dravyasya syādanekatvaṃ syādekatvam | dravyārthā- TARVV-MK 568,32deśāt syādekaṃ pudgaladravyam | anekaparamāṇusnigdharukṣabandhāpāditānekātmakaskandhaparyāyārthādeśāt TARVV-MK 568,33syādanekam | tataśca nāsti virodhaḥ | TARV-MK 8.4.12parābhiprāyeṇendriyāṇāṃ bhinnajātīyānāṃ kṣīrādyupayoge vṛddhivat | TARVV-MK 569,01 parābhiprāyeṇe- TARVV-MK 569,02damucyate — yathā pṛthivyaptejovāyubhirārabdhānāmindriyāṇāṃ bhinnajātīyānāṃ kṣīraghṛtādiṣvekamapyupayu- TARVV-MK 569,03jyamānam anugrāhakaṃ dṛṣṭaṃ tathedamapi iti | TARV-MK 8.4.13vṛddhirekaiveti cet; na; pratīndriyaṃ vṛddhibhedāt | TARVV-MK 569,04 syādetat — vṛddhirekaiva, tasyā ghṛtādya- TARVV-MK 569,05nugrāhakamiti na virodha iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? pratīndriyaṃ vṛddhibhedāt | yathaivendriyāṇi bhinnāni TARVV-MK 569,06tathaivendriyavṛddhayo'pi bhinnāḥ | TARV-MK 8.4.14tathaivātulyajātīyenānugrahasiddhiḥ | TARVV-MK 569,07 yathā bhinnajātīyena kṣīreṇa tejojātīyasya TARVV-MK 569,08cakṣuṣo'nugrahaḥ, tathaiva ātmakarmaṇoścetanā'cetanatvāt atulyajātīyaṃ karma ātmano'nugrāhakamiti TARVV-MK 569,09siddham | kimetāvāneva saṃkhyāvikalpaḥ ? netyucyate — TARV-MK 8.4.15ekādisaṃkhyeyavikalpāḥ ca śabdataḥ | TARVV-MK 569,10 ekādayaḥ saṃkhyeyā vikalpā bhavanti — śabdataḥ | tatraika TARVV-MK 569,11stāvat sāmānyādeḥkarmabandhaḥ viśeṣāṇāmavivakṣitatvāt, senāvanavat | yathā sainikānāṃ TARVV-MK 569,12turagādīnāṃ bhedānāmavivakṣāyāṃ samudāyādeśāt ekā senā, yathā vā aśokatilakavakulādīnāṃ bhede- TARVV-MK 569,13nāvivakṣāyāṃ sāmānyādeśāt ekaṃ vanam | sa eva puṇyapāpabhedād dvividhaḥ, yathā svāmibhṛtyādeśāt TARVV-MK 569,14dvividhā senā | trividho bandhaḥ — anādiḥ sāntaḥ, anādiranantaḥ, sādiḥ sāntaśceti, bhujākārā'lpa- TARVV-MK 569,15tarāvasthitabhedādvā | prakṛtisthityanubhavapradeśāccaturvidhaḥ | dravyakṣetrakālabhavabhāvanimittabhedāt pañca- TARVV-MK 569,16vidhaḥ | ṣaḍjīvanikāyavikalpāt ṣoḍhā vyapadiśyate | rāgadveṣamohakrodhamānamāyālobhahetubhedāt TARVV-MK 569,17saptatayīṃ vṛttimanubhavati | jñānāvaraṇādivikalpādaṣṭadhā | evaṃ saṃkhyeyā vikalpāḥ śabdato yojyāḥ | TARVV-MK 569,18caśabdenādhyavasāyasthānavikalpāt asaṃkhyeyāḥ | anantānantapradeśaskandhapariṇāmavidhiranantaḥ, TARVV-MK 569,19jñānāvaraṇādyanubhavāvibhāgaparicchedāpekṣayā vā anantaḥ | TARV-MK 8.4.16kramaprayojanaṃ jñānenātmano'dhigamāt | TARVV-MK 569,20 kramaprayojanamidānīṃ vaktavyam ? taducyate — TARVV-MK 569,21jñānāvaraṇaṃ sarveṣāmādāvuktam | kutaḥ ? jñānenātmano'dhigamāt | jñānaṃ hi svādhigamanimittatvāt TARVV-MK 569,22pradhānam | TARV-MK 8.4.17tato darśanāvaraṇamanākāropalabdheḥ | TARVV-MK 569,23 tataḥ paścāt darśanāvaraṇamucyate | kutaḥ ? anā- TARVV-MK 569,24kāropalabdheḥ | sākāropayogāddhi anākāropayogo nikṛṣyate anabhivyaktagrahaṇāt | uttarebhya- TARVV-MK 569,25stu prakṛṣyate arthopalabdhitantratvāt | TARV-MK 8.4.18tadanantaraṃ vedanāvacanaṃ tadavyabhiṃcārāt | TARVV-MK 569,26 tadanantaraṃ vedanā ucyate | kutaḥ ? tadavya- TARVV-MK 569,27vyabhicārāt | jñānadarśanā'vyabhicāriṇī hi vedanā ghaṭādiṣvapravṛtteḥ | TARV-MK 8.4.19tato mohābhidhānaṃ tadvirodhāt | TARVV-MK 569,28 tataḥ paścāt moho'bhidhīyate | kutaḥ ? tadvirodhāt, TARVV-MK 569,29teṣāṃ jñānadarśanasukhaduḥkhānāṃ virodhāt | mūḍho hi na jānāti na paśyati na ca sukhaduḥkhaṃ vedayate | TARVV-MK 569,30nanu ca mūḍhānāmapi sukhaduḥkhajñānadarśanāni upalabhyante, yadi hi virodhaḥ syāt sukhaduḥkhajñānadarśa- TARVV-MK 569,31nāni mithyādṛṣṭyasaṃyatānāṃ na syuḥ; naiṣa doṣaḥ; kvacidvirodhadarśanāt ‘virodhāt’ ityucyate na sarvatra | TARVV-MK 569,32mohābhibhūtasya hi kasyacit hitāhitavivekādirnāsti | TARV-MK 8.4.20āyurvacanaṃ tatsamīpe tannibandhanatvāt | TARVV-MK 569,33 tatsamīpe āyurvacanaṃ kriyate | kutaḥ ? TARVV-MK 569,34tannibandhanatvāt | āyurnibandhanāni hi prāṇināṃ sukhādīni | TARV-MK 8.4.21tadanantaraṃ nāmavacanaṃ tadudayāpekṣatvāt prāyo nāmodayasya | TARVV-MK 570,01 tadanantaraṃ nāmavacanaṃ TARVV-MK 570,02kriyate | kutaḥ ? tadudayāpekṣatvāt prāyo nāmodayasya | āyurudayāpekṣo hi prāyeṇa gatyādyudayo TARVV-MK 570,03lakṣyate | TARV-MK 8.4.22tato gotravacanaṃ prāptaśarīrādilābhasya saṃśabdanābhivyakteḥ | TARVV-MK 570,04 pariprāptaśarīrādilā- TARVV-MK 570,05bhasya hi puṃsaḥ gotrodayanimittaṃ śubhāśubhaṃ saṃśabdanamabhivyajyate, tato nāmno'nantaraṃ gotrābhidhānaṃ TARVV-MK 570,06kriyate | TARV-MK 8.4.23pariśeṣādante antarāyavacanam | TARVV-MK 570,07 anyasyābhāvāt pariśeṣāt ante antarāyavacanaṃ TARVV-MK 570,08kriyate | TARVV-MK 570,09āha — ukto mūlaprakṛtibandho'ṣṭavidhaḥ | atha dvitīyaḥ punaruttaraprakṛtibandhaḥ katividha iti ? TARVV-MK 570,10atrocyate — TA-MK 8.5 pañcanavadvyaṣṭāviṃśaticaturdvicatvāriṃśaddvipañcabhedo yathākramam || TARV-MK 8.5.1pañcādīnāṃ pañcāntānāṃ dvandvapūrvo'nyapadārthanirdeśaḥ | TARVV-MK 570,12 pañca ca nava ca dvau ca aṣṭāviṃśa- TARVV-MK 570,13tiśca catvāraśca dvicatvāriṃśacca dvau ca pañca ca pañcanavadvyaṣṭāviṃśaticaturdvicatvāriṃśaddvipañca, te TARVV-MK 570,14bhedā yasya sa bhavati pañcanavadvyaṣṭāviṃśaticaturdvicatvāriṃśaddvipañcabhedaḥ, iti dvandvagarbho'nyapa- TARVV-MK 570,15dārthanirdeśo veditavyaḥ | TARV-MK 8.5.2dvitīyagrahaṇamiti cet; na; pariśeṣātsiddheḥ | TARVV-MK 570,16 syādetat — dvitīyagrahaṇaṃ kartavyaṃ dvitīya TARVV-MK 570,17uttara prakṛtibandhaḥ evaṃbheda iti saṃpratyayaḥ kathaṃ syāt iti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? pariśeṣāt TARVV-MK 570,18siddheḥ | ādyo mūlaprakṛtibandho vyākhyātaḥ, tataḥ pariśeṣāt uttaraprakṛtibandhasaṃpratyayaḥ siddhyati | TARV-MK 8.5.3bhedaśabdaḥ pratyekaṃ parisamāpyate | TARVV-MK 570,19 ayaṃ bhedaśabdaḥ pratyekaṃ parisamāpyate pañcabhedo navabheda TARVV-MK 570,20ityādi | TARV-MK 8.5.4yathākramaṃ yathānupūrvam | TARVV-MK 570,21 yo yaḥ kramaḥ yathākramaṃ yathānupūrvamityarthaḥ | pañcavidhaṃ jñānāvara- TARVV-MK 570,22ṇam, navavidhaṃ darśanāvaraṇamityādi | TARVV-MK 570,23yadyevamādyamāvaraṇaṃ keṣāṃ pañcānāmiti ? atrocyate — TA-MK 8.6 matiśrutāvadhimanaḥparyayakevalānām || TARV-MK 8.6.1matyādīnyuktalakṣaṇāni | TARVV-MK 570,25 matyādīni jñānāni uktalakṣaṇāni vedivyāni | kva ? TARVV-MK 570,26ādye'dhyāye | TARV-MK 8.6.2matyādīnāmiti pāṭho laghutvāditi cet; na; pratyekamabhisaṃbandhārthatvāt | TARVV-MK 570,27 syānmatam- TARVV-MK 570,28matyādīni jñānāni uktāni, teṣāmihādiśabdopalakṣitānāṃ pāṭho yukto laghutvāditi; tanna; kiṃ TARVV-MK 570,29kāraṇam ? pratyekamabhisaṃbandhārthatvāt | pratyekamabhisambandhārtha iha pratipadaṃ pāṭhaḥ kriyate — mate- TARVV-MK 570,30rāvaraṇaṃ śrutasyāvaraṇamityādi | itarathā hi matyādīnāmityucyamāne teṣāmekamāvaraṇamiti saṃpratyayaḥ TARVV-MK 570,31syāt | TARV-MK 8.6.3vacanāt pañcasaṃkhyāpratītiriti cet; na; pratyekaṃ pañcatvaprasaṅgāt | TARVV-MK 570,32 syādetat — pañca TARVV-MK 571,01jñānāvaraṇasyottaraprakṛtayaḥ ityuktam, matyādīni ca jñānāni pañcoktāni tato vacanāt pañcasaṃkhyā- TARVV-MK 571,02saṃpratyaya iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? pratyekaṃ pañcatvaprasaṅgāt | bahu vacanāt matyādīnāṃ pratyekaṃ TARVV-MK 571,03pañcāvaraṇānītyaniṣṭaṃ prasajyeta | pratipadagrahaṇe punaḥ sati sāmarthyādiṣṭārthasaṃpratyayaḥ śakyate kartum | TARVV-MK 571,04atra kaścidāha — TARV-MK 8.6.4matyādīnāṃ sattvāsattvayorāvṛtyabhāvaḥ | TARVV-MK 571,05 idamiha saṃpradhāryam — satāṃ matyādīnāṃ karma āva- TARVV-MK 571,06raṇaṃ bhavet, asatāṃ veti ? kiñcātaḥ yadi satām; pariprāptātmalābhatvāt sattvādeva āvṛtirnopa- TARVV-MK 571,07padyate | athā'satām; nanvāvaraṇābhāvaḥ | nahi kharaviṣāṇavadasadāvriyate | TARV-MK 8.6.5na vā; ādeśavacanāt | TARVV-MK 571,08 na vaiṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? ādeśavacanāt | kathañcit satā- TARVV-MK 571,09māvaraṇaṃ kathañcidasatām | dravyārthādeśena satāṃ matyādīnāmāvaraṇam, paryāyārthādeśenā'satām | TARVV-MK 571,10yadyekāntena satāmāvaraṇaṃ kṣāyopaśamikatvameṣāṃ na syāt | athaikāntenā'satām; evamapi kṣāyopa- TARVV-MK 571,11śamikatvaṃ nopapadyate asattvāt | sataścāvaraṇadarśanāt | sato hi nabhasaḥ meghapaṭalādinā āvaraṇaṃ TARVV-MK 571,12dṛśyate, tathā satāṃ matyādīnāmāvaraṇamiti ko virodhaḥ ? TARV-MK 8.6.6arthāntarābhāvācca pratyākhyānāvaraṇavat | TARVV-MK 571,13 yathā na kuṭībhūtaṃ pratyākhyānaṃ nāma kaścit TARVV-MK 571,14paryāyo'sti yasyāvaraṇāt pratyākhyānāvaraṇatvaṃ bhavet kintu pratyākhyānāvaraṇasānnidhyāt ātmā TARVV-MK 571,15pratyākhyānaparyāyeṇa notpadyata ityataḥ pratyākhyānāvaraṇasya āvaraṇatvam, tathā na kuṭībhūtāni TARVV-MK 571,16matyādīni kānicit santi yeṣāmāvaraṇāt matyādyāvaraṇānām āvaraṇatvaṃ bhavet kintu matyā- TARVV-MK 571,17dyāvaraṇasannidhāne ātmā matyādijñānaparyāyairnotpadyate ityato matyādyāvaraṇānām āvaraṇatvam | TARVV-MK 571,18apara āha — TARV-MK 8.6.7abhavyasyottarāvaraṇadvayānupapattistadabhāvāt | TARVV-MK 571,19 idamiha saṃpradhāryam — manaḥparyayajñānagamana- TARVV-MK 571,20śaktiḥ kevalaprāptisāmarthyaṃ cā'bhavyasya syādvā, na veti ? yadi syāt; tasyā'bhavyatvānupapattiḥ | TARVV-MK 571,21atha nāsti; tadubhayasāmarthyābhāvāt tadāvaraṇakalpanā vyartheti uttarasyāvaraṇadvayasya nopapattiḥ ? TARV-MK 8.6.8navā, uktatvāt | TARVV-MK 571,22 navaiṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? uktatvāt | uktametat — ‘ādeśavacanāt’ TARVV-MK 571,23iti | dravyārthādeśena satormanaḥparyayakevalajñānayorāvaraṇam, paryāyārthādeśenā'satoḥ | api coktam — TARVV-MK 571,24‘arthāntarābhāvācca pratyākhyānāvaraṇavat’ iti | yadi dravyārthādeśena manaḥparyayajñānaṃ kevalajñānaṃ TARVV-MK 571,25cāstyabhavyasya; bhavyatvamasya prāpnoti | na samyagdarśanajñānacāritraśaktibhāvābhāvābhyāṃ bhavyābhavya- TARVV-MK 571,26tvaṃ kalpyate | kathaṃ tarhi ? TARV-MK 8.6.9samyaktvādivyaktibhāvā'bhāvābhyāṃ bhavyā'bhavyatvamiti vikalpaḥ kanaketarapāṣāṇavat | TARVV-MK 571,28yathā kanakabhāvavyaktiyogamavāpsyati iti kanakapāṣāṇa ityucyate tadabhāvādandhapāṣāṇa iti tathā TARVV-MK 571,29samyaktvādiparyāyavyaktiyogārho yaḥ sa bhavya tadviparīto'bhavyaḥ iti cocyate | TARV-MK 8.6.10jñānāvaraṇādajño'tiduḥkhitaḥ | TARVV-MK 571,30 jñānāvaraṇodayenoparatajñānasāmarthyaḥ luptasmṛtirdharmaśravaṇa- TARVV-MK 571,31nirutsukaḥ ajñānāvamānakṛtaṃ ca bahuduḥkhamanubhavati | TARVV-MK 571,32āha — ukto jñānāvaraṇottaraprakṛtivikalpaḥ | idānīṃ darśanāvaraṇasya vaktavya iti | ata TARVV-MK 571,33āha — TARVV-MK 572,01TA-MK 8.7 cakṣuracakṣuravadhikevalānāṃ nidrānidrānidrāpracalā- pracalāpracalāstyānagṛddhayaśca || TARV-MK 8.7.1cakṣurādīnāṃ darśanāvaraṇasaṃbandhāt bhedanirdeśaḥ | TARVV-MK 572,04 cakṣuścācakṣuścavadhiśca kevalaṃ ca cakṣura- TARVV-MK 572,05cakṣuravadhikevalāni teṣāṃ cakṣuracakṣuravadhikevalānam darśanāvaraṇānīti bhedanirdeśaḥ darśanāvaraṇasaṃ- TARVV-MK 572,06bandhādveditavyaḥ | TARV-MK 8.7.2madakhedaklamavinodārthaḥ svāpo nidrā | TARVV-MK 572,07 madakhedaklamānāṃ vinodāya yaḥ svāpaḥ sa nidrā TARVV-MK 572,08ityucyate | katham ? nipūrvasya drāteḥ kutsākriyasyāṅi nidrāśabdaniṣpattiḥ | yatsannidhānādātmā TARVV-MK 572,09nidrāyate kutsyate sā nidrā | drāyatervā svapnakriyasya nidrā | TARV-MK 8.7.3uparyupari tadvṛttirnidrānidrā | TARVV-MK 572,10 tasyā nidrāyā uparyupari punaḥ punarvṛttiḥ nidrānidrā TARVV-MK 572,11ityucyate | TARV-MK 8.7.4pracalayatyātmānamiti pracalā | TARVV-MK 572,12 yā kriyā ātmānaṃ pracalayati sā pracaletyucyate, TARVV-MK 572,13pacādilakṣaṇe aci | sā punaḥ śokaśramamadādiprabhavā | vinivṛttendriyavyāpārasyāntaḥprītilavamātra- TARVV-MK 572,14hetuḥ āsīnasyāpi netragātrakriyāsūcitā | TARV-MK 8.7.5paunaḥpunyena saivāhitāvṛttiḥ pracalāpracalā | TARVV-MK 572,15 saiva pracalā punaḥ punarāvartamānā pracalā- TARVV-MK 572,16pracaletyucyate | TARV-MK 8.7.6svapne yayā vīryaviśeṣāvirbhāvaḥ sā styānagṛddhiḥ | TARVV-MK 572,17 yatsannidhānādraudrakarmakaraṇaṃ bahu- TARVV-MK 572,18karmakaraṇaṃ ca bhavati sā styānagṛddhiḥ | katham ? styāyateranekārthatvāt svapnārtha iha gṛhyate | TARVV-MK 572,19gṛdherapi dīptiḥ | styāne svapne gṛdhyati dīpyate yadudayādātmā raudraṃ bahu ca karma karoti sā styāna- TARVV-MK 572,20gṛddhiḥ | TARV-MK 8.7.7nānādhikaraṇābhāvāt vīpsānupapattiriti cet; na; kālādibhedatastadbhedasiddheḥ | TARVV-MK 572,22syānmatam — nānādhikaraṇaviṣayā vīpsā, na ceha nānādhikaraṇatvamasti ekātmagocaratvāt, tato TARVV-MK 572,23vīpsā'bhāvāt asati dvitve nidrānidrāpracalāpracaleti nirdeśo nopapadyata iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 572,24kālādibhedāt tadbhedasiddheḥ | iha ekasyāpi vastunaḥ kālakṛtād guṇabhedād bhedo dṛśyate — paṭurbhavān TARVV-MK 572,25parudāsīt paṭutara aiṣama iti | tathā deśakṛtādapi — mathurāyāṃ dṛṣṭaḥ, punaḥ pāṭaliṣutre dṛśyamāna TARVV-MK 572,26ucyate — anyo'tra tvamasi saṃpanna iti | evamihāpi kālādibhedāt bhedopapatteḥ vīpsā yujyate | TARV-MK 8.7.8ābhīkṣṇye vā dvitvaprasiddhiḥ | TARVV-MK 572,27 athavā muhurmuhurvṛttirābhīkṣṇyaṃ tasya vivakṣāyāṃ dvitvaṃ TARVV-MK 572,28bhavati yathā gehamanupraveśamanupraveśamāsta iti | TARV-MK 8.7.9nidrādikarmasadvedyodayāt nidrādipariṇāmasiddhi; | TARVV-MK 572,29 nidrādikarmaṇaḥ sadvedyasya codayāt TARVV-MK 572,30nidrādipariṇāmasiddhirbhavati | tatra hi śokaklamādivigamadarśanāt sadvedyodayaḥ sphuṭo'vagantavyaḥ, TARVV-MK 572,31asadvedyasya ca mandodayaḥ | TARV-MK 8.7.10nidrādīnāmabhedenābhisaṃbandhaḥ | TARVV-MK 572,32 nidrā ca nidrānidrā ca pracalā ca pracalāpracalā ca TARVV-MK 572,33styānagṛddhiśca nidrānidrānidrāpracalāpracalāpracalāstyānagṛddhayaḥ | anuvartamānena darśanāvaraṇenābhede- TARVV-MK 572,34nābhisaṃbandhaḥ kriyate | TARV-MK 8.7.11nidrādīnāmabhedenābhisaṃbandhovirodha iti cet; na; vivakṣātaḥ saṃbandhāt | TARVV-MK 573,02syādetat — cakṣurādīnāṃ bhedanirdeśaḥ nidrādīnāmabhedanirdeśaḥ ekameva darśanāvaraṇamapekṣya kriyamāṇo TARVV-MK 573,03viruddha iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? vivakṣātaḥ saṃbandhāt | vivakṣāvaśāddhi bhedenābhedena ca saṃbandho TARVV-MK 573,04na virudhyate | TARVV-MK 573,05atha cakṣurādidarśanābaraṇodayāt ātmā kimavastho bhavati ? atrocyate — TARV-MK 8.7.12cakṣuracakṣurdarśanāvaraṇodayāt cakṣurādīndriyālocanavikalaḥ | TARVV-MK 573,06 cakṣurdarśanāvaraṇasyāca- TARVV-MK 573,07kṣurdarśanāvaraṇasya codayāt ātmā cakṣurādīndriyalocanavikalo bhavati ekendriyabhāvena vikale- TARVV-MK 573,08ndriyabhāvena ca, pañcendriyatve'pyupahatendriyālocanasāmarthyaśca bhavati | TARV-MK 8.7.13avadhidarśanāvaraṇodayādavadhidarśanavipramuktaḥ | TARVV-MK 573,09 avadhidarśanāvaraṇodayād vyapetāvadhi- TARVV-MK 573,10darśanaḥ saṃpadyate | TARV-MK 8.7.14kevaladarśanāvaraṇodayādanāvirbhūtakevaladarśanaḥ | TARVV-MK 573,11 kevaladarśanāvaraṇasya karmaṇa udayāt TARVV-MK 573,12anāvirbhūtakevaladarśanaḥ apratyavasitasaṃsāro'vatiṣṭhate | TARV-MK 8.7.15nidrā-nidrānidrodayāttamomahātamo'vasthā | TARVV-MK 573,13 nidrāyā udayāt tamo'vasthā nidrānidrāyā TARVV-MK 573,14udayāt mahātamo'vasthā saṃjāyate | TARV-MK 8.7.16pracalā-pracalāpracalodayāccalanāticalanabhāvaḥ | TARVV-MK 573,15 pracalodayādāsīno ghūrṇamānaścala- TARVV-MK 573,16nnayanagātraḥ paśyannapi na paśyati | pracalāpracalodayādāsīno'tighūrṇamānaḥ khanyamānamapi śaranā- TARVV-MK 573,17rācādibhiḥ śiro'ṅgapratyaṅgādi yatkiñcinna paśyati | TARVV-MK 573,18āha — yattatkarma tṛtīyagaṇanāmavāptaṃ tasyottaraprakṛtivikalpo na nirjñāta iti ? atrocyate — TA-MK 8.8 sadasadvedye || TARV-MK 8.8.1yasyodayāddevādigatiṣu śārīramānasasukhaprāptistatsadvedyam | TARVV-MK 573,20 devādiṣu gatiṣu bahuprakā- TARVV-MK 573,21rajātiviśiṣṭāsu yasyodayāt anugṛhītadravyasaṃbandhāpekṣāt prāṇināṃ śārīramānasānekavidhasukha- TARVV-MK 573,22pariṇāmastatsadvedyam | praśastaṃ vedyaṃ sadvedyam | TARV-MK 8.8.2yatphalaṃ duḥkhamanekavidhaṃ tadasadvedyam | TARVV-MK 573,23 nārakādiṣu gatiṣu nānāprakārajātiviśeṣāvakī- TARVV-MK 573,24rṇāsu kāyikaṃ bahuvidhaṃ mānasaṃ vā'tiduḥsahaṃ janmajarāmaraṇapriyaviprayogā'priyasaṃyogavyādhivadha- TARVV-MK 573,25bandhādijanitaṃ duḥkhaṃ yasya phalaṃ prāṇināṃ tadasadvedyam | apraśastaṃ vedyam asadvedyam | TARVV-MK 573,26āha — vyākhyāto vedanīyasya prakṛtibandhaḥ | atha khalu mohanīyasyāṣṭāviṃśatiprabhedasya TARVV-MK 573,27kimākhyāḥ prakārā iti ? atra brūmaḥ — TA-MK 8.9 darśanacāritramohanīyā'kaṣāyakaṣāyavedanīyākhyāstridivanavaṣoḍaśabhedāḥ samyavatvamithyātvatadubhayānyakaṣāyakaṣāyau hāsyaratyaratiśokabhayajugu- psāstrīpuṃnapuṃsakavedāḥ anantānubandhyapratyākhyānapratyākhyānasañjva- lanavikalpāścaikaśaḥ krodhamānamāyālobhāḥ || TARV-MK 8.9.1darśanādibhistridbinavaṣoḍaśabhedānāṃ yathāsaṃkhyena saṃbandhaḥ | TARVV-MK 573,32 darśanādayaścatvāraḥ tryāda- TARVV-MK 573,33yo'pi, teṣāṃ yathāsaṃkhyena saṃbandho bhavati — darśanamohanīyaṃ tribhedam, cāritramohanīyaṃ dvibhedam, TARVV-MK 573,34akaṣāyavedanīyaṃ navavidham, kaṣāyavedanīyaṃ ṣoḍaśavidhamiti | TARV-MK 8.9.2tatra darśanamohanīyaṃ tribhedaṃ samyaktvamithyātvatadubhayānīti | TARVV-MK 574,01 tatra darśanamohanīyaṃ TARVV-MK 574,02tribhedamavagantavyam | kutaḥ ? samyaktvamithyātvatadubhayāni iti | tadvandhaṃ pratyekaṃ bhūtvā satkarmā- TARVV-MK 574,03pekṣayā traividhyamāskandati | tatra yasyodayāt sarvajñapraṇītamārgaparāṅmukhaḥ tattvārthaśraddhānanirutsuko TARVV-MK 574,04hitāhitavibhāgā'samartho mithyādṛṣṭirbhavati tanmithyātvam | tadeva samyaktvam, śubhapariṇāmani- TARVV-MK 574,05ruddhasvarasaṃ yadaudāsīnyenāvasthitamātmānaṃ śraddadhānaṃ na niruṇaddhi | tadvedayamānaḥ puruṣaḥ samyagdṛṣṭi- TARVV-MK 574,06rityabhidhīyate | tadeva mithyātvaṃ prakṣālanaviśeṣāt kṣīṇākṣīṇamadaśaktikodravavat sāmiśuddhasvarasaṃ TARVV-MK 574,07tadubhayamityākhyāyate, samyaṅmithyātvamiti yāvat | yasyodayādātmanaḥ ardhaśuddhamadakodravaudanopa- TARVV-MK 574,08yogāpāditamiśrapariṇāmavadubheyātmako bhavati pariṇāmaḥ | TARV-MK 8.9.3cāritramohanīyaṃ dvedhā kaṣāyākaṣāyabhedāt | TARVV-MK 574,09 cāritramohanīyaṃ dvedhā vibhajyate | kutaḥ ? TARVV-MK 574,10akaṣāyakaṣāyabhedāt | kaṣāyapratiṣedhaprasaṅga iti cet; na; īṣadarthatvāt nañaḥ | yathā ‘alomikā TARVV-MK 574,11elakā’ iti, nāsyāḥ kacchapavallomābhāvaḥ kintu chedayogyalomābhāve'pi īṣatpratiṣedhādalomike- TARVV-MK 574,12tyucyate, tathā neme kaṣāyā akaṣāyāḥ hāsyādaya iti, naiṣāṃ sarvathaivā'kaṣāyatvaṃ kintu paropaṣṭambhāt TARVV-MK 574,13śvavatpravṛtterīṣatpratiṣedhaḥ | yathā śvā svāmyupaṣṭambhāt pravṛddhabalaḥ sattvajighāṃsāṃ prati vartate svāmi- TARVV-MK 574,14nivartanācca nivartate, tathā krodhādikaṣāyāvaṣṭambhāt īṣatpratiṣedhe sati hāsyādīnāṃ pravṛtteḥ, krodhā- TARVV-MK 574,15dyapravṛttau ca nivṛtterakaṣāyatvam | kathamīṣatpratiṣedhagatiriti cet ? vyākhyānataḥ | TARV-MK 8.9.4akaṣāyavedanīyaṃ navavidhaṃ hāsyādibhedāt | TARVV-MK 574,16 akaṣāyavedanīyaṃ navavidham | kutaḥ ? TARVV-MK 574,17hāsyādibhedāt | tatra yasyodayāt hāsyāvirbhāvastaddhāsyam | yadudayāddeśādiṣvautsukyaṃ sā ratiḥ | TARVV-MK 574,18aratistadviparītā | yadvipākaḥ śocanaṃ sa śokaḥ | yadudayādudvegaḥ tadbhayaṃ saptavidham | kutsāprakāro TARVV-MK 574,19jugupsā | yadyevaṃ kutsāgrahaṇamevāstu laghutvāt; na; arthaviśeṣopapatteḥ | ātmīyadoṣasaṃvaraṇaṃ TARVV-MK 574,20jugupsā, parakīyakulaśīlādidoṣāviṣkaraṇāvakṣepaṇabhartsanapravaṇā kutsā | yasyodayāt straiṇān TARVV-MK 574,21bhāvān mārdavāsphuṭatvaklaivyamadanāveśanetravibhramāsphālanasukhapuṃskāmanādīn pratipadyate sa strīvedaḥ | TARVV-MK 574,22tasyodbhūtavṛttitvamitarayoḥ puṃnapuṃsakayoḥ satkarmadravyāvasthānānnyagbhāvaḥ | nanu loke pratītaṃ yoni- TARVV-MK 574,23mṛdustanādistrīvedaliṅgam; na; tasya nāmakarmodayanimittatvāt, ataḥ puṃso'pi TARVV-MK 574,24strīvedodayaḥ | kadācidyoṣito'pi puṃvedodayo'pyābhyantaraviśeṣāt | śarīrākārastu nāmakarma- TARVV-MK 574,25nirvartitaḥ | etenetarau vyākhyātau | yasyodayāt pauṃsnān bhāvānāskandati sa puṃvedaḥ | yatkarmo- TARVV-MK 574,26dayāt napuṃsakān bhāvānupavrajati sa napuṃsakavedaḥ | TARV-MK 8.9.5kaṣāyavedanīyaṃ ṣoḍaśavidhaṃ anantānubandhyādivikalpāt | TARVV-MK 574,27 kaṣāyavedanīyaṃ ṣoḍaśavidhaṃ TARVV-MK 574,28draṣṭavyam | kutaḥ ? anantānubandhyādivikalpāt | tadyathā kaṣāyāḥ krodhamānamāyālobhāḥ | svaparo- TARVV-MK 574,29paghātaniranugrahāhitakrauryapariṇāmo'marṣaḥ krodhaḥ | sa ca catuḥprakāraḥ — parvata-pṛthvī vālukā-udakarā- TARVV-MK 574,30jitulyaḥ | jātyādyutsekāvaṣṭambhāt parāpraṇatirmānaḥ śailastambhā-'sthi-dāru-latāsamānaścaturvidhaḥ | TARVV-MK 574,31parātisandhānatayopahitakauṭilyaprāyaḥ praṇidhirmāyā pratyāsannavaṃśaparvopacitamūla-meṣaśṛṅga-gomūtrikā- TARVV-MK 574,32'valekhanīsadṛśī caturvidhā | anugrahapravaṇadravyādyabhikāṅkṣāveśo lobhaḥ kṛmirāga-kajjala-kardam- TARVV-MK 574,33haridrārāgasadṛśaścaturvidhaḥ | teṣāṃ krodhamānamāyālobhānāṃ catasro'vasthāḥ anantānubandhinaḥ apratyā- TARVV-MK 574,34khyānāvaraṇāḥ pratyākhyānāvaraṇāḥ sañjvalanāśceti | anantasaṃsārakāraṇatvānmithyādarśanamanantam TARVV-MK 575,01tadanubandhino'nantānubandhikrodhamānamāyālobhāḥ | yadudayāddeśaviratiṃ saṃyamāsaṃyamākhyāmalpāmapi TARVV-MK 575,02kartuṃ na śaknoti te deśapratyākhyānamāvṛṇvanta apratyākhyānāvaraṇāḥ krodhamānamāyālobhāḥ | yaduda- TARVV-MK 575,03yādviratiṃ kṛtsnāṃ saṃyamākhyāṃ na śaknoti kartuṃ te kṛtsnaṃ pratyākhyānamāvṛṇvantaḥ pratyākhyānāvaraṇāḥ TARVV-MK 575,04krodhamānamāyālobhāḥ | samekībhāve vartate, saṃyamena sahāvasthānādekībhūtāḥ jklanti, saṃyamo vā TARVV-MK 575,05jvalati eteṣu satsvapīti sañjvalanāḥ krodhamānamāyālobhāḥ | ta ete samuditāḥ ṣoḍaśa kaṣāyā TARVV-MK 575,06bhavanti | TARVV-MK 575,07āha — vyākhyātamaṣṭāviṃśatyuttaraprakṛtibhedaṃ mohanīyam, athāyuṣaścaturvidhasya ko nāmanirdeśa TARVV-MK 575,08iti ? atrocyate — TA-MK 8.10 nārakatairyagyonamānuṣadaivāni || TARV-MK 8.10.1nārakādiṣu bhavasaṃbandhenāyurvyapadeśaḥ | TARVV-MK 575,10 nārakādiṣu bhavasaṃbandhenāyuṣo vyapadeśo bhavati — TARVV-MK 575,11narakeṣu bhavaṃ nārakaṃ tiryagyonau bhavaṃ tairyagyonaṃ manuṣyeṣu bhavaṃ mānuṣaṃ deveṣu bhavaṃ daivamiti | TARV-MK 8.10.2yadbhāvābhāvayorjīvitamaraṇaṃ tadāyuḥ | TARVV-MK 575,12 yasya bhāvāt ātmanaḥ jīvitaṃ bhavati yasya TARVV-MK 575,13cābhāvāt mṛta ityucyate tadbhavadhāraṇamāyurityucyate | TARV-MK 8.10.3annādi tannimittamiti cet; na; tasyopagrāhakatvāt | TARVV-MK 575,14 syādetat — annādi tannimitta TARVV-MK 575,15tallābhālābhayorjīvitamaraṇadarśanāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? tasyānugrāhakatvāt | yathā ghaṭabhavane TARVV-MK 575,16mṛtpiṇḍo mūlakāraṇaṃ tasyopagrāhakaṃ daṇḍādi, tathā'bhyantaraṃ bhavadhāraṇasya kāraṇamāyuḥ, annādi TARVV-MK 575,17tasyopagrāhakam, ataścaitadevaṃ yat kṣīṇāyuṣo'nnādisannidhāne'pi maraṇaṃ dṛśyate | TARV-MK 8.10.4devanārakeṣu cānnādyabhāvāt | TARVV-MK 575,18 deveṣu nārakeṣu cānnādyabhāvāt bhavadhāraṇamāyuradhīnameve- TARVV-MK 575,19tyavaseyam | teṣāṃ hi kādācitka āhāro'nābhogo vyākhyātaḥ | TARV-MK 8.10.5narakeṣu tīvraśītoṣṇavedaneṣu yannimittaṃ dīrghajīvanaṃ tannārakāyuḥ | TARVV-MK 575,20 narakeṣu tīvraśīto- TARVV-MK 575,21ṣṇavedanākareṣu yannimittaṃ dīrghajīvanaṃ bhavadhāraṇaṃ bhavati tannārakāyuḥ | TARV-MK 8.10.6kṣutpipāsāśītoṣṇādikṛtopadravapracureṣu tiryakṣu yasyodayādvasanaṃ tattairyagyonam | TARVV-MK 575,23kṣutpipāsāśītoṣṇadaṃśamakādivividhavyasanavidheyīkṛteṣu tiryakṣu yasyodayādvasanaṃ bhavati tattai- TARVV-MK 575,24ryagyonamāyuravagantavyam | TARV-MK 8.10.7śārīramānasasukhaduḥkhabhūyiṣṭheṣu manuṣyeṣu janmodayāt manuṣyāyuṣaḥ | TARVV-MK 575,25 śārīreṇa māna- TARVV-MK 575,26sena ca sukhaduḥkhena samākuleṣu manuṣyeṣu yasyodayājjanma bhavati tanmānuṣamāyuravaseyam | TARV-MK 8.10.8śārīramānasasukhaprāyeṣu deveṣu janmodayāt devāyuṣaḥ | TARVV-MK 575,27 śārīreṇa mānasena ca sukhena TARVV-MK 575,28prāyaḥ samāviṣṭeṣu deveṣu yasyodayājjanma bhavati taddaivamāyuravagantavyam | kadācit priyaviprayogāt TARVV-MK 575,29maharddhidevanirīkṣaṇāt cyavanaliṅgājñāhānimālābhūṣāmlānadarśanācca mānasaṃ duḥkhamāvirbhavatīti TARVV-MK 575,30jñāpanārthaṃ prāyagrahaṇam | TARVV-MK 575,31āha — vyākhyātamāyuścaturvidhaṃ tadanantaramuddiṣṭaṃ yannāmakarma taduttaraprakṛtisamākhyāḥ kā iti ? TARVV-MK 575,32atrocyate — TARVV-MK 576,01TA-MK 8.11 gatijātiśarīrāṅgopāṅganirmāṇabandhanasaṃghātasaṃsthānasaṃhananasparśarasa- gandhavarṇānupūrvyāgurulaghūpaghātaparaghātātapodyotocchavāsavihāyoga- tayaḥ pratyekaśarīratrasasubhagasusvaraśubhasūkṣmaparyāptisthirādeyayaśa- skīrtisetarāṇi tīrthakaratvaṃ ca || TARV-MK 8.11.1yadudayādātmā bhavāntaraṃ gacchati sā gatiḥ | TARVV-MK 576,06 yasya karmaṇa udayavaśāt ātmā bhavāntaraṃ TARVV-MK 576,07pratyabhimukho vrajyāmāskandati sā gatiḥ | gamyata iti gatirityucyamāne'pi rūḍhivaśāt kasmiṃścidga- TARVV-MK 576,08tiviśeṣe vartate gośabdapravṛttivat ? itarathā hi yadā ātmā na gacchati na tadā gatirbhavet, TARVV-MK 576,09satkarmāvasthāyāṃ ca gativyapadeśo na syāt | sā caturvidhā — narakagatistiryaggatirmanuṣyagatirdeva- TARVV-MK 576,10gatiśceti | yannimitta ātmano nārakabhāvaḥ tannarakagatināma | evaṃ śeṣeṣvapi yojyam | TARV-MK 8.11.2tatrāvyabhicārisādṛśyaikīkṛto'rthātmā jātiḥ | TARVV-MK 576,11 tāsu nārakādigatiṣu avyabhicāriṇā TARVV-MK 576,12sādṛśyena ekīkṛto'rthātmā jātiriti vyapadeśamarhati | tannimittaṃ jātināma | tatpañcavidham- TARVV-MK 576,13ekendriyajātināma dvīndriyajātināma trīndriyajātināma caturindriyajātināma pañcendriyajātināma TARVV-MK 576,14ceti | yadudayādātmā ekendriya iti śabdyate tadekendriyajātināma | evaṃ śeṣeṣvapi yojyam | TARV-MK 8.11.3yadudayādātmanaḥ śarīranirvṛttistaccharīranāma | TARVV-MK 576,15 yasyodayādātmanaḥ śarīranirvṛttirbhavati TARVV-MK 576,16taccharīranāma | tatpañcavidham — audārikaśarīranāma vaikriyikaśarīranāma āhārakaśarīranāma taija- TARVV-MK 576,17saśarīranāma kārmaṇaśarīranāma ceti | teṣāṃ viśeṣo vyākhyātaḥ | TARV-MK 8.11.4yadudayādaṅgopāṅgavivekastadaṅgopāṅganāma | TARVV-MK 576,18 yasyodayācchiraḥpṛṣṭhorubāhūdaranalakapāṇipā- TARVV-MK 576,19dānāmaṣṭānāmaṅgānāṃ tadbhedānāṃ ca lalāṭanāsikādīnām upāṅgānāṃ viveko bhavati tadaṅgopāṅga- TARVV-MK 576,20nāma | tattrividham — audārikaśarīrāṅgopāṅganāma vaikriyikaśarīrāṅgopāṅganāma āhārakaśarīrāṅgo- TARVV-MK 576,21pāṅganāma ceti | TARV-MK 8.11.5yannimittā parinippattistannirmāṇam | TARVV-MK 576,22 aṅgopāṅgānāṃ yannimittā pariniṣpattistanni- TARVV-MK 576,23rmāṇamiti vijñāyate | taddvividham — sthānanirmāṇaṃ pramāṇanirmāṇaṃ ceti | jātināmakarmodayāpekṣaṃ TARVV-MK 576,24cakṣurādīnāṃ sthānaṃ pramāṇaṃ ca nirvartayati | nirmīyate'nena iti hi nirmāṇam | TARV-MK 8.11.6śarīranāmakarmodayopāttānāṃ yato'nyonyasaṃśleṣaṇaṃ tadbandhanam | TARVV-MK 576,25 śarīranāmakarmodaya- TARVV-MK 576,26vaśādupāttānāṃ pudgalānāmanyonyapradeśasaṃśleṣaṇaṃ yato bhavati tadbandhanamityākhyāyate | tasyābhāve TARVV-MK 576,27śarīrapradeśānāṃ dārunicayavat asaṃparkaḥ syāt | TARV-MK 8.11.7avivarabhāvenaikatvakaraṇaṃ saṃghātanāmakarma | TARVV-MK 576,28 yadudayādaudārikādiśarīrāṇāṃ vivaravirahi- TARVV-MK 576,29tānyonyapradeśānupraveśenaikatvāpādanaṃ bhavati tat saṃghātanāma | TARV-MK 8.11.8yaddhetukā śarīrākṛtinirvṛttistatsaṃsthānanāma | TARVV-MK 576,30 yadudayādaudārikādiśarīrākṛtinirvṛtti- TARVV-MK 576,31rbhavati tatsaṃsthānanāma pratyetavyam | tat ṣoḍhā pravibhajyate — samacaturasrasaṃsthānanāma, nyagrodhapari- TARVV-MK 576,32maṇḍalasaṃsthānanāma, svātisaṃsthānanāma, kubjasaṃsthānanāma, vāmanasaṃsthānanāma, huṇḍasaṃsthānanāma TARVV-MK 576,33ceti | tatrordhvādhomadhyeṣu samapravibhāgena śarīrāvayavasanniveśavyavasthāpanaṃ kuśalaśilpinirvarti- TARVV-MK 576,34tasamasthiticakravat avasthānakaraṃ samacaturasrasaṃsthānanāma | nābherupariṣṭād bhūyaso dehasanniveśasyā- TARVV-MK 577,01dhastāccālpīyaso janakaṃ nyagrodhaparimaṇḍalasaṃsthānanāma, nyagrodhākārasamatāprāpitānvartham | TARVV-MK 577,02tadviparītasanniveśakaraṃ svātisaṃsthānanāma valmīkatulyākāram | pṛṣṭhapradeśabhāvibahupudgalapracayaviśeṣa- TARVV-MK 577,03lakṣaṇasya nirvartakaṃ kubjasaṃsthānanāma | sarvāṅgopāṅgahrasvavyavasthāviśeṣakāraṇaṃ vāmanasaṃsthānanāma | TARVV-MK 577,04sarvāṅgopāṅgānāṃ huṇḍasaṃsthitatvāt huṇḍasaṃsthānanāma | TARV-MK 8.11.9yadudayādasthibandhanaviśeṣastatsaṃhananam | TARVV-MK 577,05 yasyodayādasthibandhanaviśeṣo bhavati tatsaṃha- TARVV-MK 577,06nanam | tatṣaḍvidham — vajrarṣabhanārācasaṃhanananāma, vajranārācasaṃhanananāma nārācasaṃhanananāma, TARVV-MK 577,07ardhanārācasaṃhanananāma, kīlikāsaṃhanananāma, asaṃprāptasṛpāṭikāsaṃhanananāma ceti | tatra vajrā- TARVV-MK 577,08kārobhayāsthisandhi pratyekaṃ madhye valayabandhanaṃ sanārācaṃ susaṃhataṃ vajrarṣabhanārācasaṃhananam | tadeva TARVV-MK 577,09valayabandhanavirahitaṃ vajranārācasaṃhananam | tadevobhayaṃ vajrākārabandhanavyapetamavalayabandhanaṃ sanā- TARVV-MK 577,10rācaṃ nārācasaṃhananam | tadevaikapārśve sanārācam itarātrānārācam ardhanārācasaṃhananam | tadu- TARVV-MK 577,11bhayamante sakīlaṃ kīlikāsaṃhananam | antarasaṃprāptaparasparāsthisandhi bahiḥsirāsnāyumāṃsaghaṭitam TARVV-MK 577,12asaṃprāptasṛpāṭikāsaṃhananam | TARV-MK 8.11.10yadudayāt sparśarasagandhavarṇavikalpā aṣṭapañcadvipañcasaṃkhyāstāni sparśanāmādīni | TARVV-MK 577,14yasyodayāt sparśaprādurbhāvaḥ tat sparśanāma | tadaṣṭavidham — karkaśanāma, mṛdunāma, gurunāma, laghunāma, TARVV-MK 577,15snigdhanāma, rūkṣanāma, śītanāma, uṣṇanāma ceti | yannimitto rasavikalpaḥ tadrasanāma | tatpañca- TARVV-MK 577,16vidham — tiktanāma, kaṭukanāma, kaṣāyanāma, āmlanāma, madhuranāma ceti | yadudayaprabhavo gandhasta- TARVV-MK 577,17dgandhanāma | taddvividham — surabhi gandhanāma, asurabhigandhanāma ceti | yaddhetuko varṇavibhāgasta- TARVV-MK 577,18dvarṇanāma | tatpañcavidham — kṛṣṇavarṇanāma, nīlavarṇanāma, raktavarṇanāma, hāridravarṇanāma, śukla- TARVV-MK 577,19varṇanāma ceti | acetaneṣu sparśādayaḥ kathamiti cet ? na karmodayakṛtāste, pudgalasvabhāvapari- TARVV-MK 577,20ṇāmāḥ | TARV-MK 8.11.11yadudayāt pūrvaśarīrākārā'vināśastadānupūrvyaṃ nāma | TARVV-MK 577,21 yatpūrvaśarīrākārā'vināśaḥ TARVV-MK 577,22yasyodayādbhavati tadānupūrvyaṃ nāma | taccaturvidham — narakagatiprāyogyānupūrvyaṃ nāma tiryaggatiprāyogyā- TARVV-MK 577,23nupūrvyaṃ nāma manuṣyagatiprāyogyānupūrvyaṃ nāma devagatiprāyogyānupūrvyaṃ nāma ceti | yadā chinnāyurmanu- TARVV-MK 577,24ṣyastiryagvā pūrveṇa śarīreṇa viyujyate tadaiva narakabhavaṃ pratyabhimukhasya tasya pūrvaśarīrasaṃsthānānivṛtti- TARVV-MK 577,25kāraṇaṃ vigrahagatāvudeti tannarakagatiprāyogyānupūrvyanāma | evaṃ śeṣeṣvapi yojyam | nanu ca tanni- TARVV-MK 577,26rmāṇanāmakarmasādhyaṃ phalaṃ nānupūrvyanāmodayakṛtam ? naiṣa doṣaḥ; pūrvāyurucchedasamakāla eva pūrva- TARVV-MK 577,27śarīranivṛttau nirmāṇanāmodayo nivartate, tasminnivṛtte'ṣṭavidhakarma taijasakārmaṇaśarīrasaṃbandhina TARVV-MK 577,28ātmanaḥ pūrvaśarīrasaṃsthānāvināśakāraṇamānupūrvyanāmodayamupaiti | tasya kālo vigrahagatau jaghanye- TARVV-MK 577,29naikaḥ samayaḥ, utkarṣeṇa trayaḥ samayāḥ | ṛjugatau tu pūrvaśarīrākāravināśe sati uttaraśarīrayogya- TARVV-MK 577,30pudgalagrahaṇānnirmāṇanāmakarmodayavyāpāraḥ | TARV-MK 8.11.12yannimittamagurulaghutvaṃ tadagurulaghunāma | TARVV-MK 577,31 yasyodayādayaspiḍaṇvat gurutvānnādhaḥ patati TARVV-MK 577,32na vā'rkatūlavallaghutvādūrdhvaṃ gacchati tadagurulaghunāma | dharmādīnāmajīvānāṃ kathamagurulaghutvamiti TARVV-MK 577,33cet ? anādipāriṇāmikāgurulaghutvaguṇayogāt | muktajīvānāṃ kathamiti cet ? anādikarma- TARVV-MK 577,34nokarmasaṃbandhānāṃ karmodayakṛtamagurulaghutvam, tadatyantavinivṛttau tu svābhāvikamāvirbhavati | TARV-MK 8.11.13yadudayāt svayaṃkṛtodbandhanādyupaghātastadupaghātanāma | TARVV-MK 578,01 yasyodayāt svayaṃkṛtodbandhanamaru- TARVV-MK 578,02tprapatanādinimitta upaghāto bhavati tadupaghātanāma | TARV-MK 8.11.14yannimittaḥ paraśastrādyāghātastatparaghātanāma | TARVV-MK 578,03 paraśabdo'nyaparyāyavācī, phalakādyā- TARVV-MK 578,04varaṇasannidhāne'pi yasyodayāt paraprayuktaśastrādyāghāto bhavati tatparaghātanāma | TARV-MK 8.11.15yadudayānnirvṛttamātapanaṃ tadātapanāma | TARVV-MK 578,05 ātapati yena ātapanam ātapatīti vātapaḥ, TARVV-MK 578,06tasya nirvartakaṃ karma ātapanāma | tadāditye vartate | TARV-MK 8.11.16yannimittamudyotanaṃ tadudyotanāma | TARVV-MK 578,07 udyotyate yena udyotanaṃ vodyotaḥ, tannimittaṃ karma TARVV-MK 578,08udyotanāma | taccandrakhadyotādiṣu vartate | TARV-MK 8.11.17yaddheturucchvāsastaducchvāsanāma | TARVV-MK 578,09 ucchvasanamucchvāsaḥ prāṇāpānakarma, tadyaddhetukaṃ TARVV-MK 578,10taducchvāsanāma | TARV-MK 8.11.18vihāya ākāśaṃ tatra gatinirvartakaṃ vihāyogatināma | TARVV-MK 578,11 vihāya ākāśam, tatra gati- TARVV-MK 578,12nirvartakaṃ vihāyogatināma | taddvividham — praśastā'praśastavikalpāt | varavṛṣabhadviradādipraśastagati- TARVV-MK 578,13kāraṇaṃ praśastavihāyogatināma | uṣṭrakharādyapraśastagatinimittamapraśastavihāyogatināma ceti | TARVV-MK 578,14siddhyajjīvapudgalānāṃ vihāyogatiḥ kuta iti cet ? sā svābhāvikī | nanu ca vihāyogatināma- TARVV-MK 578,15karmodayaḥ pakṣyādiṣveva prāpnoti na manuṣyādiṣu | kutaḥ ? vihāyasi gatyabhāvāt; naiṣa doṣaḥ; sarveṣāṃ TARVV-MK 578,16vihāyasyeva gatiravagāhanaśaktiyogāt | TARV-MK 8.11.19ekātmopabhogakāraṇaśarīratā yatastatpratyekaśarīranāma | TARVV-MK 578,17 śarīranāmakarmodayāt nirva- TARVV-MK 578,18rtyamānaṃ śarīramekātmopabhogakāraṇaṃ yato bhavati tatpratyekaśarīranāmakarma | ekamekamātmānaṃ prati TARVV-MK 578,19pratyekam, pratyekaṃ śarīraṃ pratyekaśarīram | TARV-MK 8.11.20yato bahvātmasādhāraṇopabhogaśarīraṃ tatsādhāraṇaśarīranāma | TARVV-MK 578,20 bahūnāmātmanāmupabho- TARVV-MK 578,21gahetutvena sādhāraṇaṃ śarīraṃ yato bhavati tatsādhāraṇaśarīranāma | tadudayavartino jīvāḥ kīdṛśā TARVV-MK 578,22iti cet ? ucyate — sādhāraṇā''hārādiparyāpticatuṣṭayajanmamaraṇaprāṇāpānānugrahopaghātāḥ sādhāraṇa- TARVV-MK 578,23jīvāḥ | yadaikasyāhāraśarīrendriyaprāṇāpānaparyāptinirvṛttistadaivānantānāmāhārādiparyāptinirvṛttiḥ | TARVV-MK 578,24yadaiko jāyate tadaivānantājāyante | yadaiko mriyate tadaivānantānāṃ maraṇam | yadaikasya prāṇāpāna- TARVV-MK 578,25grahaṇavisargau tadaivānantāḥ prāṇāpānagrahaṇavisargau kurvanti | yadaika āhārādinā'nugṛhyate tadaivānantāḥ TARVV-MK 578,26tenāhāreṇānugṛhyante | yadaiko'gniviṣādinopahanyate tadaivānantānāmupaghātaḥ | TARV-MK 8.11.21yadudayād dvīndriyādiṣu janma tatrasanāma | TARVV-MK 578,27 yasyodayād dvīndriyādiṣu prāṇiṣu jaṅgameṣu TARVV-MK 578,28janma labhate tat trasanāma | TARV-MK 8.11.22yannimitta ekendriyeṣu prādurbhāvaḥ tat sthāvaranāma | TARVV-MK 578,29 ekendriyeṣu pṛthivyaptejovāyuvana- TARVV-MK 578,30spatikāyeṣu prādurbhāvo yannimitto bhavati tat sthāvaranāma | TARV-MK 8.11.23yadudayādanyaprītiprabhavastatsubhaganāma | TARVV-MK 578,31 yadudayāt rūpavānarūpo vā anyeṣāṃ prītiṃ TARVV-MK 578,32janayati tat subhaganāma | TARV-MK 8.11.24yadudayāt rūpādiguṇopeto'pi aprītikarastaddurbhaganāma | TARVV-MK 578,33 rūpādiguṇopeto'pi san TARVV-MK 578,34yasyodayāt pareṣāmaprītiheturbhavati tad durbhaganāma | TARV-MK 8.11.25yannimittaṃ manojñasvaranirvartanaṃ tatsusvaranāma | TARVV-MK 579,01 manojñasvaranirvartanaṃ yannimittamupajā- TARVV-MK 579,02yate prāṇinastat susvaranāma | TARV-MK 8.11.26tadviparītaṃ duḥsvaranāma | TARVV-MK 579,03 tadviparītaphalatvāt tadviparītam amanojñasvaranirvartanakaraṃ TARVV-MK 579,04duḥsvaranāma | TARV-MK 8.11.27yadudayādramaṇīyatvaṃ tacchubhanāma | TARVV-MK 579,05 yadudayād dṛṣṭaḥ śruto vā ramaṇīyo bhavatyātmā TARVV-MK 579,06tacchubhanāma | TARV-MK 8.11.28tadviparītamaśubhanāma | TARVV-MK 579,07 tadviparītaphalaṃ draṣṭuḥ śrotuścāramaṇīyakaram aśubhanāma | TARV-MK 8.11.29sūkṣmaśarīranirvartakaṃ sūkṣmanāma | TARVV-MK 579,08 yadudayādanyajīvānupagrahopaghātā'yogyasūkṣmaśarīra- TARVV-MK 579,09nirvṛttirbhavati tatsūkṣmanāma | TARV-MK 8.11.30anyabādhākaraśarīrakāraṇaṃ bādaranāma | TARVV-MK 579,10 anyabādhānimittaṃ sthūlaṃ śarīraṃ yato bhavati TARVV-MK 579,11tad bādaranāma | TARV-MK 8.11.31yadudayādāhārādiparyāptinirvṛttistatparyāptināma | TARVV-MK 579,12 yasyodayāt āhārādiparyāptibhi- TARVV-MK 579,13rātmā'ntarmuhūrtaṃ paryāptiṃ prāpnoti tatparyāptināma | tatṣaḍvidham — āhāraparyāptināma, śarīraparyāpti- TARVV-MK 579,14nāma, indriyaparyāptināma, prāṇāpānaparyāptināma, bhāṣāparyāptināma, manaḥparyāptināma ceti | TARVV-MK 579,15atrāha — prāṇāpānakarmodaye vāyorniṣkramaṇapraveśanātmakaṃ phalam, ucchvāsakarmodaye'pi tadeveti TARVV-MK 579,16nāstyanayorviśeṣa iti ? ucyate — TARV-MK 8.11.32aindriyikānindriyabhedāttadviśeṣaḥ | TARVV-MK 579,17 śītoṣṇasaṃbandhajanitaduḥkhasya pañcendriyasya yāvu- TARVV-MK 579,18cchvāsaniḥśvāsau dīrghanādau śrotrasparśanendriyapratyakṣau tāvucchvāsanāmodayajau, yau tu prāṇāpānaparyāpti- TARVV-MK 579,19nāmodayakṛtau tau sarvasaṃsāriṇāṃ śrotrasparśānupalabhyatvādatīndriyau | TARV-MK 8.11.33ṣaḍvidhaparyāptyabhāvaheturaparyāptināma | TARVV-MK 579,20 yasyodayāt ṣaḍapi paryāptīḥ paryāpayitum TARVV-MK 579,21ātmā asamartho bhavati tadaparyāptināma | TARV-MK 8.11.34sthirabhāvasya nirvartakaṃ sthiranāma | TARVV-MK 579,22 yadudayāt duṣkaropavāsāditapaskaraṇe'pi aṅgo- TARVV-MK 579,23pāṅgānāṃ sthiratvaṃ jāyate tat sthiranāma | TARV-MK 8.11.35tadviparītamasthiranāma | TARVV-MK 579,24 yadudayādīṣadupavāsādikaraṇāt svalpaśītoṣṇādisaṃbandhācca TARVV-MK 579,25aṅgopāṅgāni kṛśībhavanti tadasthiranāma | TARV-MK 8.11.36prabhopetaśarīratākaraṇam ādeyanāma | TARVV-MK 579,26 yasyodayāt prabhopetaśarīraṃ dṛṣṭeṣṭamupajāyate tadā- TARVV-MK 579,27deya nāma | TARV-MK 8.11.37niṣprabhaśarīrakaraṇamanādeyanāma | TARVV-MK 579,28 niṣprabhaṃ śarīraṃ yasyodayādāpadyate tadanādeyanāma | TARVV-MK 579,29atrāha — taijasaṃ nāma sūkṣmaśarīramasti tannimittā śarīraprabhā nādeyakarmanimitteti ? ucyate — TARVV-MK 579,30sarvasaṃsārijīvaśarīraprabhā'viśeṣaprasaṅgaḥ syāt taijasasya sarveṣāṃ sādhāraṇatvāt, tata ādeyakarmo- TARVV-MK 579,31dayanimittā prabheti yuktam | TARV-MK 8.11.38puṇyaguṇakhyāpanakāraṇaṃ yaśaskīrttināma | TARVV-MK 579,32 puṇyaguṇānāṃ khyāpanaṃ yadudayādbhavati tadya- TARVV-MK 579,33śaskīrtināma pratyetavyam | nanu yaśaḥkīrtirityanayornāstyarthaviśeṣa iti punaruktatvasaṅgaḥ; naiṣa TARVV-MK 579,34doṣaḥ; yaśo nāma guṇaḥ, kīrtanaṃ saṃśabdanaṃ kīrtiḥ, yaśasaḥ kīrtiḥ yaśaḥkīrttirityastyarthabhedaḥ | TARV-MK 8.11.39tatpratyanīkaphalamayaśaskīrtināma | TARVV-MK 579,35 pāpaguṇakhyāpanakāraṇam ayaśaskīrtināma vedi- TARVV-MK 579,36tavyam | TARV-MK 8.11.40ārhantyakāraṇaṃ tīrthakaratvaṃ nāma | TARVV-MK 580,01 yasyodayādārhantyamacintyavibhūtiviśeṣayuktamupa- TARVV-MK 580,02jāyate tattīrthakaratvanāma karma pratipattavyam | TARV-MK 8.11.41gaṇadharatvādīnāmupasaṃkhyānamiti cet; na; anyanimittatvāt | TARVV-MK 580,03 yathā tīrthakaratva- TARVV-MK 580,04nāma karmocyate tathā gaṇadharatvādīnāmupasaṃkhyānaṃ kartavyam, gaṇadharacakradharavāsudevabaladevā api TARVV-MK 580,05viśiṣṭarddhiyuktā iti cet; tanna; kiṃ kāraṇam ? anyanimittatvāt | gaṇadharatvaṃ śrutajñānāvaraṇakṣa- TARVV-MK 580,06yopaśamaprakarṣanimittam, cakradharatvādīni uccairgotraviśeṣahetukāni | TARV-MK 8.11.42tadeva tīrthakaratvasyāpīti cet; na; tīrthapravartanaphalatvāt | TARVV-MK 580,07 syānmatam — tadeva uccai- TARVV-MK 580,08rgotraṃ tīrthakaratvasyāpi nimittaṃ bhavatu kiṃ tīrthakaratvanāmneti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? tīrthapravartana- TARVV-MK 580,09phalatvāt | tīrthapravartanaphalaṃ hi tīrthakaranāmeṣyate na coccairgotrodayāt tadavāpyate cakradharādīnāṃ TARVV-MK 580,10tadabhāvāt | TARVV-MK 580,11kimarthaṃ vihāyogatyantānāṃ pratyekaśarīdibhirekavākyatvaṃ na kṛtam ? TARV-MK 8.11.43pūrveṣāṃ pratipakṣavirahāt ekavākyatvābhāvaḥ | TARVV-MK 580,12 pūrve gatyādayo vihāyogatyantāḥ prati- TARVV-MK 580,13pakṣavirahitāḥ, pratyekaśarīrādayaḥ setaragrahaṇena viśeṣayitumiṣṭāstatasteṣām ekavākyabhāvo na kṛtaḥ | TARVV-MK 580,14atha kimarthaṃ tīrthakaratvasya pṛthakvaraṇam ? TARV-MK 8.11.44pradhānatvāttīrthakaratvasya | TARVV-MK 580,15 tīrthakaratvaṃ hi pradhānabhūtaṃ sarveṣu śubhakarmasu tatastasya pṛtha- TARVV-MK 580,16ggrahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 8.11.45antyatvācca | TARVV-MK 580,17 pratyāsannaniṣṭhasya tasyodayo jāyate tataścāsya pṛthaggrahaṇaṃ kriyate | TARVV-MK 580,18āha — uktāḥ sottaraprakṛtibandhabhedā vividhabhāvanāmanirvartanāhitānvarthasaṃjñā ṣaṣṭhī karma- TARVV-MK 580,19prakṛtiḥ | atha saptamī kiyatprakāreti ? atrocyate — TA-MK 8.12 uccairnīcaiśca || TARV-MK 8.12.1gotraṃ dvividhamuccairnīcairiti viśeṣaṇāt | TARVV-MK 580,21 gotraṃ dvividhaṃ draṣṭavyam — uccairnīcairiti TARVV-MK 580,22viśeṣaṇāt uccairgotraṃ nīcairgotramiti | tatra kīdṛśamuccairgotraṃ kīdṛgvā nīcairgotram ? TARV-MK 8.12.2yasyodayāt lokapūjiteṣu kuleṣu janma taduccairgotram | TARVV-MK 580,23 lokapūjiteṣu kaleṣu prathitamā- TARVV-MK 580,24hātmyeṣu ikṣvākūgrakuruharijñātiprabhṛtiṣu janma yasyodayādbhavati taduccairgotramavaseyam | TARV-MK 8.12.3garhiteṣu yatkṛtaṃ tannīcairgotram | TARVV-MK 580,25 garhiteṣu daridrāpratijñātaduḥkhākuleṣu yatkṛtaṃ prāṇināṃ TARVV-MK 580,26janma tannīcairgotraṃ pratyetavyam | TARVV-MK 580,27āha — vyākhyātau gotrabhedau, tadanantaramuddiṣṭasyāntarāyasya kimākhyāḥ prakārā iti ? TARVV-MK 580,28atrocyate — TA-MK 8.13 dānalābhabhogopabhogavīryāṇām || TARV-MK 8.13.1dānādīnāmantarāyāpekṣayā'rthavyatirekanirdeśaḥ | TARVV-MK 580,30 antarāya iti vartate tadapekṣayā dānā- TARVV-MK 580,31dīnāmarthavyatirekaḥ kriyate dānasyāntarāyo lābhasyāntarāya ityādi | TARV-MK 8.13.2dānādipariṇāmavyāghātahetutvāt tadvyapadeśaḥ | TARVV-MK 580,32 yadudayāddātukāmo na prayacchati, TARVV-MK 580,33labdhukāmo'pi na labhyate, bhoktumicchannapi na bhuṅkte, upabhoktumicchannapi nopabhuṅkte, utsahi- TARVV-MK 580,34tukāmo'pi notsahate | ta ete pañcāntarāyavyapadeśā vedivyāḥ | TARV-MK 8.13.3bhogopabhogayoraviśeṣa iti cet; na; gandhādiśayanādibhedatastadbhedasiddheḥ | TARVV-MK 581,01 syānma- TARVV-MK 581,02tam — bhogopabhogayoraviśeṣaḥ | kutaḥ ? sukhānubhavananimittatvābhedāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 581,03gandhādi-śayanādibhedatastadbhedasiddheḥ | gandhamālyaśiraḥsnānavastrānnapānādiṣu bhogavyavahāraḥ | śaya- TARVV-MK 581,04nāsanāṅganāhastyaśvarathyādiṣūpabhogavyapadeśaḥ | tā etā jñānāvaraṇādīnām uttaraprakṛtayaḥ TARVV-MK 581,05saṃkhyeyā uktāḥ | jñānāvaraṇasya nāmnaścā'saṃkhyeyā api bhavantītyāptopadeśaḥ | vyākhyātaḥ prakṛ- TARVV-MK 581,06tibandhavikalpaḥ, ataḥ paraṃ sthitibandhavikalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ | TARVV-MK 581,07āha — vyākhyāsyati bhavān sthitibandham, idaṃ tu saṃśemahe kimasāvabhihitalakṣaṇāt pūrva- TARVV-MK 581,08smāt prakṛtibandhāt viśiṣṭāt arthāntarabhūtakarmaviṣaya āhosvit tasyaiva prāthamakalpikasya karmaṇaḥ TARVV-MK 581,09prakṛtibandhavyapadeśavat paryāyāntaranirdeśa iti ? atra brūmahe — asthāne'yaṃ saṃśayaḥ | kutaḥ ? TARVV-MK 581,10yasmādetāsāmeva prakṛtīnām anekabhedānāṃ yathāsvamanirjīrṇānāṃ yāvantaṃ kālamavasthānaṃ āśraya- TARVV-MK 581,11vināśābhāvāt tasmin sthitibandhavivakṣā, sā punaḥ sthitirubhayathā — parāvarā ca | prakṛṣṭāt TARVV-MK 581,12praṇidhānāt parā, nikṛṣṭāt praṇidhānāt avarā | yadyevam ucyatāṃ kiyatkāleyaṃ karmaprakṛtiriti ? TARVV-MK 581,13atrocyate sati vaktavye — TA-MK 8.14 āditastisṛṛṇāmantarāyasya ca triṃśatsāgaropamakoṭī- koṭyaḥ parā sthitiḥ || TARV-MK 8.14.1ādita iti vacanaṃ madhyāntanivṛttyartham | TARVV-MK 581,16 madhye ante vā tisṛṛṇāṃ grahaṇaṃ mābhūdityeva- TARVV-MK 581,17marthamādita ityucyate, ādau āditaḥ tasprakaraṇe — “ādyādibhya upasaṃkhyānam” TARVV-MK 581,18iti tas | TARV-MK 8.14.2tisṛṛṇāmiti vacanam avadhāraṇārtham | TARVV-MK 581,19 ādita ityucyamāne iyatīnāṃ prakṛtīnāṃ grahaṇa- TARVV-MK 581,20mityavadhāraṇaṃ na syāt, ato'vadhāraṇārtha tisṛṛṇāmityucyate | TARV-MK 8.14.3antarāyasya ceti kramabhedavacanaṃ samānasthitipratipattyartham | TARVV-MK 581,21 mūlaprakṛtikramamullaṅghyā- TARVV-MK 581,22ntarāyasya cetyucyate samānasthitipratipattyartham | kā punarasau samānasthitiḥ ? triṃśatsāgaropama- TARVV-MK 581,23koṭīkoṭyaḥ | uktaparimāṇaṃ sāgaropamam | TARV-MK 8.14.4koṭīkoṭya iti dvitve bahutvānupapattiḥ iti cet; na; rājapuruṣavattatsiddheḥ | TARVV-MK 581,24 syānma- TARVV-MK 581,25tam — yathā grāmo grāmo ramaṇīya iti vīpsāyāṃ dvitvenaiva gatatvāt bahuvacanaṃ na prayujyate tathā koṭī- TARVV-MK 581,26koṭya ityatrāpi vīpsāyāṃ dvitvena gatatvāt bahvarthasya bahuvacanaṃ na prāpnoti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 581,27rājapuruṣavattatsiddheḥ | yathā rājñaḥ puruṣaḥ rājapuruṣa iti, evaṃ koṭīnāṃ koṭyaḥ koṭīkoṭyaḥ iti TARVV-MK 581,28vṛttirdraṣṭavyā | TARV-MK 8.14.5parābhidhānaṃ jaghanyasthitinivṛttyartham | TARVV-MK 581,29 paretyucyate | kimartham ? jaghanyasthitinivṛttyarthaṃ TARVV-MK 581,30parā utkṛṣṭā ityarthaḥ | sā kasyeti cet ? ucyate — TARV-MK 8.14.6saṃjñipañcendriyaparyāptakasya parā sthitiḥ | TARVV-MK 581,31 saṃjñinaḥ pañcendriyasya paryāptakasya jñānadarśa- TARVV-MK 581,32nāvaraṇavedanīyāntarāyāṇāṃ triṃśatsāgaropamakoṭīkoṭyaḥ parā sthitirbhavati | TARV-MK 8.14.7anyeṣāmāgamāt saṃpratyayaḥ | TARVV-MK 581,33 anyeṣāmekendriyādīnāmāgamāt saṃpratyayo bhavati | tadyathā TARVV-MK 581,34ekendriyaparyāptakasya ekasāgaropamasaptabhāgāstrayaḥ | dvīndriyaparyāptakasya pañcaviṃśatisāgaropamasapta- TARVV-MK 582,01bhāgāḥ trayaḥ | trīndriyaparyāptakasya pañcāśatsāgaropamasaptabhāgāstrayaḥ | caturindriyaparyāptakasya TARVV-MK 582,02sāgaropamaśatasaptabhāgāstrayaḥ | asaṃjñipañcendriyāparyāptakasya sāgaropamasahasrasaptabhāgāstrayaḥ | saṃjñi- TARVV-MK 582,03pañcendriyāparyāptakasyāntaḥsāgaropamakoṭīkoṭyaḥ | ekendriyāparyāptakasya ta eva bhāgāḥ palyo- TARVV-MK 582,04pamasyāsaṃkhyeyabhāgonāḥ | dvitricatuḥpañcendriyā'paryāptasaṃjñināṃ ta eva bhāgāḥ palyopamā TARVV-MK 582,05saṃkhyeyabhāgonāḥ | TARVV-MK 582,06yasya karmaṇaḥ sthitimatilaṅghyānyakarmasthitirabhihitā tasya khalu vedanīyānantaroddeśabhājaḥ — TA-MK 8.15 saptatirmohanīyasya || TARVV-MK 582,08sāgaropamakoṭīkoṭyaḥ parā sthitirityanuvartate | iyamapi parā sthitiḥ saṃjñipañcendriya- TARVV-MK 582,09paryāptakasyāvaseyā | itareṣāmekendriyādīnāṃ yathāgamam | tadyathā — paryāptakaikadvitricaturindriyāṇāmeka- TARVV-MK 582,10pañcaviṃśatipañcāśacchatasāgaropamāṇi yathāsaṃkhyam, aparyāptakaikendriyasya palyopamāsaṃkhyeya- TARVV-MK 582,11bhāgonā saiva sthitiḥ | dvīndriyādīnāmapi saiva palyopamāsaṃkhyeyabhāgonā paryāptakāsañjñi- TARVV-MK 582,12pañcendriyasya sāgaropamasahasram, tasyaivāparyāptakasya sāgaropamasahasraṃ palyopamasaṃkhyeyabhāgonam, TARVV-MK 582,13aparyāptakasaṃjñinaḥ antaḥsāgaropamakoṭīkoṭyaḥ | TARVV-MK 582,14āha — nirdiṣṭā pañcānāṃ karmaprakṛtīnāṃ sthitiḥ, athopariṣṭayoḥ kā parā sthitiriti ? TARVV-MK 582,15atrocyate — TA-MK 8.16 viṃśatirnāmagotrayoḥ || TARVV-MK 582,17sāgaropamakoṭīkoṭyaḥ parā sthitirityanuvartate | iyamapyutkṛṣṭā saṃjñipañcendriyaparyāptakasya | TARVV-MK 582,18ekendriyādīnāṃ yathāgamam | tadyathā — ekendriparyāptakasyaikasāgaropamasaptabhāgau dvau | dvīndriyaparyāpta- TARVV-MK 582,19kasya pañcaviṃśatisāgaropamasaptabhāgau dvau | trīndriyaparyāptakasya pañcāśatsāgaropamasaptabhāgau dvau | TARVV-MK 582,20caturindriyaparyāptakasya sāgaropamaśatasaptabhāgau dvau | asaṃñjñipañcendriyaparyāptakasya sāgaropamasahasra- TARVV-MK 582,21saptabhāgau dvau | saṃjñipañcendriyāparyāptakasya antaḥsāgaropamakoṭīkoṭyaḥ | ekendriyāparyāptakasya TARVV-MK 582,22tāveva bhāgau palyopamāsaṃkhyeyabhāgonau | dvitricatuḥpañcendriyāparyāptakāsaṃjñināṃ saiva sthitiḥ TARVV-MK 582,23palyopamāsaṃkhyeyabhāgonā | TARVV-MK 582,24āha — āyuṣaḥ kotkṛṣṭā sthitiriti ? atrocyate — TA-MK 8.17 trayastriṃśatsāgaropamāṇyāyuṣaḥ || TARV-MK 8.17.1punaḥ sāgaropamagrahaṇāt koṭīkoṭīnivṛttiḥ | TARVV-MK 582,26 sāgaropamagrahaṇe'nuvartamāne punaḥ TARVV-MK 582,27sāgaropamagrahaṇaṃ koṭīkoṭīnivṛttyartham | parā sthitirityanuvartate eva | asyāpyutkṛṣṭā sthitiḥ- TARVV-MK 582,28saṃjñiparyāptakasyaiva | itareṣāṃ yathāgamam | tadyathā asañjñipañcedriyaparyāptakasya palyopamasyāsaṃkhyeya- TARVV-MK 582,29bhāgaḥ | śeṣāṇām utkṛṣṭā pūrvakoṭī | TARVV-MK 582,30āha — aṣṭānāmapi karmaprakṛtīnāṃ vyākhyātā parā sthitiḥ | atha tāsāmeva kā jaghanyā TARVV-MK 582,31sthitirityupadiśyate — anyakarmasthitiviśeṣādhikatvāt | ānupūrvyollaṅghanena amuṣyaiva tāvat TARVV-MK 582,32svasaṃvedyaphalasya vedyasya veditavyā sthitiḥ — TARVV-MK 583,01TA-MK 8.18 aparā dvādaśa muhūrtā vedanīyasya || TARVV-MK 583,03sūkṣmasāmparāya iti vākyaśeṣaḥ | TARVV-MK 583,04athānupūrvyaviśeṣātyaye sati mohāyurvyavahitayorantyayoḥ kā jaghanyā sthitiriti ? ucyate — TA-MK 8.19 nāmagotrayoraṣṭau || TARVV-MK 583,06atrāpi sūkṣmasāmparāya iti vākyaśeṣaḥ | muhūrtā ityanuvartate, aparā sthitiriti ca | TARVV-MK 583,07athānyāsāṃ karmaprakṛtīnāṃ kā jaghanyā sthitiriti ? ucyate — TA-MK 8.20 śeṣāṇāmantarmuhūrtā || TARVV-MK 583,09aparā sthitirityanuvartate | tatra jñānadarśanāvaraṇāntarāyāṇāṃ sūkṣmasāmparāye, mohanīyasyā- TARVV-MK 583,10nivṛttibādarasāmparāye, āyuṣaḥ saṃkhyeyavarṣāyuṣṣu tiryakṣu manuṣyeṣu ca | TARVV-MK 583,11āha — ubhayī jñānāvaraṇādīnāmabhihitā sthitiḥ | athānubhavaḥ kiṃlakṣaṇa iti ? atrocyate — TA-MK 8.21 vipāko'nubhavaḥ || TARV-MK 8.21.1viśiṣṭaḥ pāko nānāvidho vā vipākaḥ | TARVV-MK 583,13 jñānāvaraṇādīnāṃ karmaprakṛtīnām anugrahopaghātā- TARVV-MK 583,14tmikānāṃ pūrvāsravatīvramandabhāvanimitto viśiṣṭaḥ pāko vipākaḥ | dravyakṣetrakālabhavabhāvalakṣaṇani- TARVV-MK 583,15mittabhedajanitavaiśvarūpyo nānāvidho vā pāko vipākaḥ | asāvanubhava ityākhyāyate | śubhapari- TARVV-MK 583,16ṇāmānāṃ prakarṣabhāvāt śubhaprakṛtīnāṃ prakṛṣṭo'nubhavaḥ aśubhaprakṛtīnāṃ nikṛṣṭaḥ | aśubhapariṇāmānāṃ TARVV-MK 583,17prakarṣabhāvāt aśubhaprakṛtīnāṃ prakṛṣṭo'nubhavaḥ śubhaprakṛtīnāṃ nikṛṣṭaḥ | sa evaṃ pratyayavaśādupātto'nubhavo TARVV-MK 583,18dvidhā pravartate — svamukhena paramukhena ca | sarvāsāṃ mūlaprakṛtīnāṃ svamukhenaivānubhavaḥ | uttaraprakṛtīnāṃ TARVV-MK 583,19tu tulyajātīyānāṃ paramukhenāpi bhavati āyurdarśanacāritramohavarjānām | na hi nārakāyurmukhena TARVV-MK 583,20tiryagāyurmanuṣyāyurvā vipacyate, nāpi darśanamohaḥ cāritramohamukhena, cāritramoho vā darśana- TARVV-MK 583,21mohamukhena | TARVV-MK 583,22āha — abhyupemaḥ prāgupacitanānāprakārakarmavipāko'nubhava iti, idaṃ tu na vijānīmaḥ TARVV-MK 583,23kimayaṃprasaṃkhyāto'prasaṃkhyātaḥ iti ? atrocyate — prasaṃkhyāto'nubhūyata iti brūmahe | kutaḥ ? yataḥ — TA-MK 8.22 sa yathānāma || TARV-MK 8.22.1jñānāvaraṇādīnāṃ savikalpānāṃ pratyekamanvarthasañjñānirdeśādanubhavasaṃpratyayaḥ | TARVV-MK 583,25 jñānā- TARVV-MK 583,26varaṇasya phalaṃ jñānābhāvaḥ, darśanāvaraṇasya phalaṃ darśanaśaktyuparodha ityevamādyanvarthasañjñānirdeśāt TARVV-MK 583,27sarvāsāṃ karmaprakṛtīnāṃ savikalpānām anubhavasaṃpratyayo jāyate | TARVV-MK 583,28āha — yadi vipāko'nubhavaḥ pratijñāyate, tatkarmānubhūtaṃ sat kimāvaraṇavadavatiṣṭhate, āho- TARVV-MK 583,29svinniṣpīḍitasāraṃ pracyavate iti ? atrocyate — TA-MK 8.23 tataśca nirjarā || TARV-MK 8.23.1pūrvājitakarmaparityāgo nirjarā | TARVV-MK 583,31 pīḍānugrahāvātmane pradāyābhyavahṛtaudanādivikāravat TARVV-MK 583,32vyāvartate sthitikṣayādavasthānābhāvāt | TARV-MK 8.23.2sā dviprakārā vipākajetarā ca | TARVV-MK 584,01 sā dviprakārā veditavyā | kutaḥ ? vipākajetarā ceti | TARVV-MK 584,02tatra caturgatāvanekajātiviśeṣāvaghūrṇite saṃsāramahārṇave ciraṃ paribhramataḥ śubhāśubhasya karmaṇa auda- TARVV-MK 584,03yikabhāvodīritasya krameṇa vipākakālaprāptasya yasya yathā | sadasadvedyatānyataravikalpabaddhasya tasya TARVV-MK 584,04tena prakāreṇa vedyamānasya yathānubhavodayāvalisroto'nupraviṣṭasyārabdhaphalasya sthitikṣayādudayāgatapa- TARVV-MK 584,05ribhuktasya yā nivṛttiḥ sā vipākajā nirjarā | yatkarmāprāptavipākakālamaupakramikakriyāviśeṣasā- TARVV-MK 584,06marthyādanudīrṇaṃ balādudīrya udayāvaliṃ praveśya vedyate āmrapanasādipākavat sā avipākanirjarā | TARV-MK 8.23.3nimittāntarasamuccayārthaścaśabdaḥ | TARVV-MK 584,07 “tapasā nirjarā iti vakṣyate, tasya samucca- TARVV-MK 584,08yārthaścaśabdaḥ kriyate — tataśca bhavati anyataśceti | ” TARV-MK 8.23.4saṃvarātparatra pāṭha iti cet; na; anubhavānuvādaparihārārthatvāt | TARVV-MK 584,09 syānmatam — saṃvarā- TARVV-MK 584,10nnirjarā paratra paṭhitavyā ‘yathoddeśaḥ tathā nirdeśaḥ’ iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? anubhavānuvādapari- TARVV-MK 584,11hārārthatvāt, tatra hi pāṭhe kriyamāṇe vipāko'nubhava iti punaranuvādaḥ kartavyaḥ syāt | TARV-MK 8.23.5pṛthaṅnirjarāvacanamanarthakaṃ bandhe'ntarbhāvāditi cet; na; arthāparijñānāt | TARVV-MK 584,12 syānmatam — TARVV-MK 584,13yathā puṇyapāpayoḥ pṛthaggrahaṇaṃ na kṛtaṃ bandhe'ntarbhāvāt tathā nirjarā api uktena krameṇa anubhava- TARVV-MK 584,14bandhe'ntarbhavati iti pṛthagasyā grahaṇamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? arthāparijñānāt | phaladāna- TARVV-MK 584,15sāmarthyamanubhava ityucyate | tato'nubhūtānāmāttavīryyāṇāṃ pudgalānāṃ nivṛttirnirjaretyayamarthabhedaḥ | TARVV-MK 584,16evaṃ ca kṛtvā tataśceti apādānanirdeśa upapanno bhavati, itarathā hi bhedābhāvānnopapadyate | TARV-MK 8.23.6laghvarthamihaiva tapaseti vaktavyamiti cet; na; saṃvarānugrahatantratvāt | TARVV-MK 584,17 syādetat — laghva- TARVV-MK 584,18rthamihaiva ‘tato nirjarā tapasā ca’ iti vaktavyaṃ punarnirjarāgrahaṇamākarṣamiti; tanna; kiṃ TARVV-MK 584,19kāraṇam ? saṃvarānugrahatantratvāt — tapasā nirjarā ca bhavati saṃvaraśceti | TARV-MK 8.23.7dharme'ntarbhāvāt saṃvarahetutvamiti cet; na; pṛthaggrahaṇasya prādhānyakhyāpanārthatvāt | TARVV-MK 584,21syānmatam — uttamakṣamāmārdavārjavādiyoge uttamaṃ tapaḥ saṃvaraheturiti vakṣyate tatastatrāntarbhāvāt saṃvara- TARVV-MK 584,22hetutvasiddheḥ, iha vacanācca nirjarāhetutvanirjñānāt pṛthak tatra tapograhaṇamanarthakamiti; tanna; kiṃ TARVV-MK 584,23kāraṇam ? pṛthaggrahaṇasya prādhānyakhyāpanārthatvāt | sarveṣu saṃvaranirjarāhetuṣu tapaḥ pradhānabhūtamityetasya TARVV-MK 584,24jñāpanārthaṃ punastapograhaṇaṃ kriyate | uktaṃ ca — TARVV-MK 584,25“kāryamaṇovacigutto jo tavasā ceṭhṭhade aṇeyavihaṃ | TARVV-MK 584,26so kammaṇijjarāe vipulāe vaṭṭade maṇussotti || ”TARVV-MK 584,27tata iha tapovacanaṃ gauravaṃ janayati iti na kṛtam | TARVV-MK 584,28tāḥ punaḥ karmaprakṛtayo dvividhāḥ — ghātikā aghātikāśceti | tatra jñānadarśanāvaraṇamohānta- TARVV-MK 584,29rāyākhyā ghātikāḥ | itarā aghātikāḥ | ghātikāścāpi dvividhā — sarvaghātikā deśaghātikā- TARVV-MK 584,30śceti | tatra kevalajñānāvaraṇanidrānidrāpracalāpracalāstyānagṛddhinidrāpracalākevaladarśanāvaraṇadvādaśa- TARVV-MK 584,31kaṣāyadarśanamohākhyāḥ viṃśatiprakṛtayaḥ sarvaghātikāḥ | jñānāvaraṇacatuṣkadarśanāvaraṇatrayāntarāya- TARVV-MK 584,32pañcakasañjvalananokaṣāyasaṃjñikāḥ deśaghātikāḥ | avaśiṣṭāḥ prakṛtayaḥ aghātikāḥ | tathedamaparama- TARVV-MK 584,33vaseyam — śarīranāmādayaḥ sparśāntā agurulaghūpaghātaparaghātātapodyotapratyekaśarīrasādhāraṇaśarī- TARVV-MK 584,34rasthirāsthiraśubhāśubhanirmāṇanāmākhyāśca pudgalavipākapradāḥ | ānupūrvyanāma kṣetravipākakaram | TARVV-MK 584,35āyurbhavadhāraṇaphalam | avaśiṣṭāḥ prakṛtayo jīvavipākahetava iti | evamanubhavabandho vyākhyātaḥ | TARVV-MK 585,01idānīṃ pradeśabandho vaktavyaḥ, tasmiṃśca vaktavye sati ime nirdeṣṭavyāḥ — kiṃhetavaḥ kadā, kutaḥ, TARVV-MK 585,02kiṃsvabhāvāḥ, kasmin, kiṃparimāṇāśceti ? tadarthamidaṃ yathāsaṃkhyaparigṛhītatatpraśnāpekṣābhedaṃ TARVV-MK 585,03sūtraṃ praṇīyate — TA-MK 8.24 nāmapratyayāḥ sarvato yogaviśeṣāt sūkṣmaikakṣetrāvagāhasthitāḥ sarvātmapradeśeṣvanantānantapradeśāḥ || TARVV-MK 585,06nāmnaḥ pratyayā nāmapratyayāḥ | nāmeti sarvāḥ karmaprakṛtayaḥ abhidhīyante, “sa yathānāma” TARVV-MK 585,07 iti vacanāt | TARV-MK 8.24.1nāmāsāṃ pratyaya iti cet; na; samayavirodhāt | TARVV-MK 585,08 atha matametat — nāma pratyayo yāsāṃ tāḥ TARVV-MK 585,09nāmapratyayā iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? samayavirodhāt | evaṃ hi vigrahe kriyamāṇe nāmakarma eva TARVV-MK 585,10sarvāsāṃ prakṛtīnāṃ pratyaya iti prāptam, tacca samayaviruddham | anena hetubhāva uktaḥ | TARV-MK 8.24.2sarveṣu bhaveṣu sarvataḥ | TARVV-MK 585,11 “dṛśyante'nyato'pi” iti tasi kṛte sarveṣu bhaveṣu sarvata TARVV-MK 585,12iti bhavati | anena kālopādānaṃ kṛtam, ekaikasya jīvasya atikrāntā anantā bhavā āgāminaḥ TARVV-MK 585,13saṃkhyeyā asaṃkhyeyā anantā vā bhavā bhavanti, teṣu sarveṣveveti | TARV-MK 8.24.3yogaviśeṣāditi vacanaṃ nimittanirdeśārtham | TARVV-MK 585,14 yogo vyākhyātaḥ kāyavāṅmanaskarma- TARVV-MK 585,15lakṣaṇaḥ | parasparato viśiṣyate iti viśeṣaḥ | tato yogaviśeṣānnimittāt karmabhāvena pudgalā ādī- TARVV-MK 585,16yanta iti yogaviśeṣādityanena nimittanirdeśaḥ kṛto bhavati | TARV-MK 8.24.4sūkṣmagrahaṇaṃ grahaṇayogyasvabhāvapratipādanārtham | TARVV-MK 585,17 grahaṇayogyāḥ pudgalāḥ sūkṣmā na sthūlā TARVV-MK 585,18iti pratipādanārthaṃ sūkṣmagrahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 8.24.5ekakṣetrāvagāhavacanaṃ kṣetrāntaranivṛttyartham | TARVV-MK 585,19 ātmapradeśakarmapudgalaikādhikaraṇavyatirikta- TARVV-MK 585,20kṣetrāntaranivṛttyarthamekakṣetrāvargāha iti vacanaṃ kriyate | TARV-MK 8.24.6sthitā iti vacanaṃ kriyāntaranivṛttyartham | TARVV-MK 585,21 sthitāḥ karmabhāvamāpadyante na gacchanta iti TARVV-MK 585,22kriyāntaranivṛttyarthaṃ sthitā ityucyate | evaṃ sūkṣmādigrahaṇena karmayogyasvabhāvānuvarṇanaṃ kṛtaṃ TARVV-MK 585,23bhavati | TARV-MK 8.24.7sarvātmapradeśeṣviti vacanamekapradeśādyapohārtham | TARVV-MK 585,24 ekadvitricaturādipradeśeṣvātmanaḥ karma- TARVV-MK 585,25pradeśāḥ na pravartante, kva tarhi ? ūrdhvamadhastiryakṣu sarveṣvātmapradeśeṣu vyāpya sthitā iti pradarśanārthaṃ TARVV-MK 585,26sarvātmapradeśeṣvityucyate | TARV-MK 8.24.8anantānantapradeśavacanaṃ pramāṇāntaravyapohārtham | TARVV-MK 585,27 na saṃkhyeyāḥ nacā'saṃkhyeyāḥ nāpya- TARVV-MK 585,28nantāḥ iti pratipādanārtham anantānantapradeśā ityucyante | te khalu pudgalaskandhā abhavyānantaguṇāḥ TARVV-MK 585,29siddhānantabhāgapramitapradeśāḥ ghanāṅgulāsaṃkhyeyabhāgakṣetrāvagāhinaḥ ekadvitricatuḥsaṃkhyeyāsaṃkhyeya- TARVV-MK 585,30samayasthitikāḥ pañcavarṇarasadvigandhacatuḥsparśabhāvāḥ aṣṭavidhakarmaprakṛtiyogyāḥ yogavaśāt ātmanā TARVV-MK 585,31ātmasātkriyanta iti pradeśabandhaḥ samāsato veditavyaḥ | TARVV-MK 586,01āha — bandhapadārthāntaraṃ puṇyapāpopasaṃkhyānaṃ coditam, tadbandhe'ntabhūrtamiti pratyākhyā tam | TARVV-MK 586,02tatredaṃ vaktavyaṃ ko'tra puṇyabandhaḥ kaḥ pāpabandha iti ? tatra puṇyaprakṛtiparigaṇanārthami damucyate — TA-MK 8.25 sadvedyaśubhāyurnāmagotrāṇi puṇyam || TARV-MK 8.25.1śubhagrahaṇamāyurādīnāṃ viśeṣaṇam | TARVV-MK 586,04 śubhaṃ praśastamityarthaḥ, tadgrahaṇamāyurādīnāṃ viśeṣaṇaṃ TARVV-MK 586,05draṣṭavyam — śubhāyuḥ, śubhanāma śubhagotramiti | TARV-MK 8.25.2śubhāyustrividham | TARVV-MK 586,06 tiryagāyurmanuṣyāyurdevāyuriti etattritayaṃ śubhāyurityucyate | TARV-MK 8.25.3śubhanāma saptatriṃśadvikalpam | TARVV-MK 586,07 śubhanāma saptatriṃśadvikalpamavagantavyam | tadyathā — TARVV-MK 586,08manuṣyagatiḥ, devagatiḥ, pañcendriyajātiḥ, pañca śarīrāṇi, trīṇyaṅgopāṅgāni, samacaturasrasaṃsthānam, TARVV-MK 586,09vajrarṣabhanārācasaṃhananam, praśastavarṇa-gandha-rasa-sparśāḥ, manuṣyagati-devagatyānupūrvyadvayam, aguru- TARVV-MK 586,10laghu-paraghātocchvāsā'tapodyotapraśastavihāyogatayaḥ, trasa-bādara-paryāpti-pratyekaśarīra-sthira-śubha-subhaga- TARVV-MK 586,11susvara-ādeya-yaśaskīrtayaḥ nirmāṇaṃ tīrthakaranāma ceti | śubhamekamuccairgotram sadvedyamityetā dvāca- TARVV-MK 586,12tvāriṃśatprakṛtayaḥ puṇyasaṃjñā iti | TA-MK 8.26 ato'nyat pāpam || TARVV-MK 586,14asmāt puṇyasaṃjñakakarmaprakṛtisamūhādanyat karma pāpamityucyate | tad dvyaśītividham | TARVV-MK 586,15tadyathā — jñānāvaraṇaprakṛtayaḥ pañca, darśanāvaraṇasya nava, mohanīyasya paḍviṃśatiḥ, pañcāntarāyasya, naraka- TARVV-MK 586,16gatiḥ, tiryaggatiḥ, catasro jātayaḥ, pañca saṃsthānāni, pañca saṃhananāni, apraśastavarṇa-gandha-rasa- TARVV-MK 586,17sparśāḥ, narakagatitiryaggatyānupūrvyadvayam, upaghātā-'praśastavihāyogati-sthāvara-sūkṣmā-'paryāpta-sādhā- TARVV-MK 586,18raṇaśarīrā-'sthirā-'śubha-durbhaga-duḥsvarā-'nodayā-'yaśaskīrtayaśceti nāmaprakṛtayaḥ catustriṃśat, asa- TARVV-MK 586,19dvedyam, narakāyuḥ, nīcairgotramiti | TARVV-MK 586,20evaṃ vyākhyātaḥ saprapañco bandhapadārthaḥ avadhimanaḥparyayakevalajñānapratyakṣapramāṇagamyaḥ tadu- TARVV-MK 586,21padiṣṭāgamānumeyaḥ | TARVV-MK 586,22iti tattvārthavārtike vyākhyānālaṅkāre'ṣṭamo'dhyāyaḥ samāptaḥ || TARVV-MK 587,00atha navamo'dhyāyaḥTARVV-MK 587,01atrāha — yo'yaṃ anādisantatiḥ paunarbhavikasukhaduḥkhahetuḥ aṣṭavidhaviśeṣopacitamūrtiḥ nānā- TARVV-MK 587,02jātivigrahotpādanapravaṇaḥ pauruṣeyaḥ sarvātmapradeśāveṣṭanasamarthaḥ karmabandhaḥ sa kenacidupāyenāpi TARVV-MK 587,03nāma kasyacit anātyantikaḥ syāditi ? atrocyate — bhavati hi keṣāñcidātyantikastadvināśaḥ TARVV-MK 587,04yasmāttadarthameva bhagavadbhirarhadbhirupadiṣṭaḥ — TA-MK 9.1 āsravanirodhaḥ saṃvaraḥ || TARVV-MK 587,06athavā, āha — kathaṃ punaretadāhitavaicitryaṃ nānāsravāpāditaṃ jñānāvaraṇādikarma sambandhaṃ nopa- TARVV-MK 587,07yāditi ? atrocyate — saṃvarāt | ko'sau saṃvara iti ? ata āha — āsravanirodhaḥ saṃvara iti | TARVV-MK 587,08athavā, bandhapadārtho nirdiṣṭaḥ | idānīṃ tadanantaroddeśabhājaḥ saṃvarasya nirdeśaḥ prāptakāla iti; ata TARVV-MK 587,09idamāha — āsravanirodhaḥ saṃvara iti | TARVV-MK 587,10atha ko'yamāsravanirodhaḥ ? TARV-MK 9.1.1karmāgamanimittā'prādurbhūtirāsravanirodhaḥ | TARVV-MK 587,11 karmāgamanimittaṃ bahuvikalpaṃ vyākhyātam, TARVV-MK 587,12tasya kāyavāṅmanaḥprayogasya svātmalābhahetvasannidhānāt aprādurbhūtirāsravanirodha ityucyate | TARVV-MK 587,13āha — yadi ayamāsravanirodhaḥ vyākhyāyatām idānīṃ saṃvara iti ? atrābhidhīyate — sa na TARVV-MK 587,14vyākhyātavyaḥ | kiṃ kāraṇam ? yasmāt — TARV-MK 9.1.2tannirodhe sati tatpūrvakakarmādānābhāvaḥ saṃvaraḥ | TARVV-MK 587,15 kāraṇābhāvāt kāryābhāva iti TARVV-MK 587,16tasminnāsrave niruddhe tatpūrvakasyānekaduḥkhabījajananasya karmaṇaḥ upanipātābhāvo yaḥ sa saṃvaraḥ | TARVV-MK 587,17‘abhimataḥ’ iti vākyaśeṣaḥ | TARV-MK 9.1.3tathānirdeśaḥ kartavya iti cet; na; kārye kāraṇopacārāt | TARVV-MK 587,18 syādetat — yadyayamartha iṣṭa- TARVV-MK 587,19stathā nirdeśaḥ kartavyaḥ yathā gamako bhavati — āsravanirodhe sati saṃvaraḥ, āsravanirodhāditi vā ? TARVV-MK 587,20tanna; kiṃ kāraṇam ? kārye kāraṇopacārāt | yathā annaṃ vai prāṇā iti annakāryeṣu prāṇeṣu annopa- TARVV-MK 587,21cāraḥ tathā āsravanirodhakārye saṃvare āsravanirodhopacāraḥ kṛtaḥ | TARV-MK 9.1.4nirudhyate'nena nirodha iti vā | TARVV-MK 587,22 athavā, nāyaṃ bhāvasādhanaḥ niruddhirnirodha iti | kiṃ TARVV-MK 587,23tarhi ? karaṇasādhanaḥ — nirudhyate yena sa nirodha iti | tathā saṃvaraśabdo'pi karaṇasādhanaḥ — saṃvriya- TARVV-MK 587,24te'neneti | kaḥ punarasau ? guptyādiḥ vakṣyamāṇaḥ | tena hyubhayaṃ kriyate iti sāmānādhikaraṇyamu- TARVV-MK 587,25papadyate | TARV-MK 9.1.5yogavibhāgo vā | TARVV-MK 587,26 athavā, yogavibhāgo'tra draṣṭavyaḥ, āsravanirodhaḥ ‘hitārthinā kartavyaḥ’ TARVV-MK 587,27iti vākyaśeṣaḥ | tasya kiṃ prayojanamiti cet ? ata āha — saṃvara iti | saṃvaraḥ prayojanamasye- TARVV-MK 587,28tyarthaḥ | kaḥ punarasau ? TARV-MK 9.1.6mithyādarśanādipratyayakarmasaṃvaraṇaṃ saṃvaraḥ | TARVV-MK 587,29 mithyādarśanādayaḥ pratyayā vyākhyātāḥ, TARVV-MK 587,30tadupādānasya karmaṇaḥ saṃvaraṇaṃ saṃvara iti nirdhriyate | TARV-MK 9.1.7sa dvedhā dravyabhāvabhedāt | TARVV-MK 588,01 saṃvaro dvedhā vyavatiṣṭhate | kutaḥ ? dravyabhāvabhedāt | TARV-MK 9.1.8saṃsāranimittakriyānivṛttirbhāvasaṃvaraḥ | TARVV-MK 588,02 ātmano dravyādihetukabhavāntarāvāptiḥ saṃsāraḥ, TARVV-MK 588,03tannimittakriyāpariṇāmasya nivṛttirbhāvasaṃvara iti vyapadiśyate | TARV-MK 9.1.9tannirodhe tatpūrvakakarmapudgalādānavicchedo dravyasaṃvaraḥ | TARVV-MK 588,04 tasya saṃsārakāraṇasya bhāva- TARVV-MK 588,05bandhasya nirodhe tatpūrvakasya karmapudgalasya nirāso dravyasaṃvara iti niścīyate | TARV-MK 9.1.10tadvibhāvanārthaṃ guṇasthānavibhāgavacanam | TARVV-MK 588,06 tasya saṃvarasya vibhāvanārthaṃ guṇasthānavibhāga- TARVV-MK 588,07vacanaṃ kriyate | tadyathā — TARV-MK 9.1.11mithyādṛṣṭi-sāsādanasamyagdṛṣṭi-samyaṅmithyādṛṣṭi-asaṃyatasamyagdṛṣṭi-saṃyatāsaṃyata-pramatta- saṃyatā-'pramattasaṃyatā-'pūrvakaraṇā-'nivṛttibādarasāmparāya-sūkṣmasāmparāya-upaśamaka-kṣapaka-upā- śānta-kṣīṇakaṣāyavītarāgachadmastha-sayogi-ayogakevalibhedāt caturdaśaguṇasthānavikalpaḥ | TARVV-MK 588,11mithyādṛṣṭiḥ sāsādanasamyagdṛṣṭiḥ samyaṅmithyādṛṣṭiḥ asaṃyatasamyagdṛṣṭiḥ saṃyatāsaṃyataḥ pramattasaṃyataḥ TARVV-MK 588,12apramattasaṃyataḥ apūrvakaraṇopaśamakakṣapakau anivṛttibādarasāmparāyopaśamakakṣapakau sūkṣmasāmparā- TARVV-MK 588,13yopaśamakakṣapakau upaśāntakaṣāyavītarāgacchadmasthaḥ kṣīṇakaṣāyavītarāgachadmasthaḥ sayogakevalī ayoga- TARVV-MK 588,14kevalī caivaṃ bhedāt caturdaśaguṇasthānavikalpo veditavyaḥ | TARV-MK 9.1.12tatra mithyādarśanodayavaśīkṛto mithyādṛṣṭiḥ | TARVV-MK 588,15 teṣu mithyādarśanakarmodayena vaśīkṛto TARVV-MK 588,16jīvo mithyādṛṣṭirityabhidhīyate | yatkṛtaṃ tattvārthānāmaśraddhānam | tatra jñānāvaraṇakṣayopaśamā- TARVV-MK 588,17pāditāni trīṇyapi jñānāni mithyājñānavyapadeśabhāñji bhavanti | tasya vikalpāḥ prāgvyākhyātāḥ | TARVV-MK 588,18te sarve samāsena dvidhā vyavatiṣṭhante — hitāhitaparīkṣāvirahitāḥ parīkṣakāśceti | tatraikendriyādayaḥ TARVV-MK 588,19sarve saṃjñiparyāptakavarjitāḥ hitāhitaparīkṣāvirahitāḥ, paryāptakā ubhaye'pi bhavanti | TARV-MK 9.1.13yadudayābhāve'nantānubandhikaṣāyodayavidheyīkṛtaḥ sāsādanasamyagdṛṣṭiḥ | TARVV-MK 588,20 tasya mithyā- TARVV-MK 588,21darśanasyodaye nivṛtte anantānubandhikaṣāyodayakaluṣīkṛtāntarātmā jīvaḥ sāsādanasamyagdṛṣṭi- TARVV-MK 588,22rityākhyāyate | TARVV-MK 588,23mithyādarśanodayanivṛttiḥ kathamiti cet ? ucyate — anādimithyādṛṣṭirbhavyaḥ ṣaḍviṃśa- TARVV-MK 588,24timohaprakṛtisatkarmakaḥ sādimithyādṛṣṭirvā ṣaḍviṃśatimohaprakṛtisatkarmakaḥ saptaviṃśatimo- TARVV-MK 588,25haprakṛtisatkarmako vā aṣṭāviṃśatimohaprakṛtisatkarmako vā prathamasamyaktvaṃ gṛhītumārabhamāṇaḥ TARVV-MK 588,26śubhapariṇāmābhimukhaḥ antarmuhūrtamanantaguṇavṛddhyā vardhamānaviśuddhiḥ, caturṣu manoyogeṣu anyatamena TARVV-MK 588,27manoyogena, caturṣu vāgyogeṣu anyatamena vāgyogena audārikavaikriyikakāyayogayoranyatareṇa TARVV-MK 588,28kāyayogena vā samāviṣṭaḥ hīyamānānyatamakaṣāyaḥ sākāropayogaḥ, triṣu vedeṣvanyatamena vedena TARVV-MK 588,29saṃkleśavirahitaḥ vardhamānaśubhapariṇāmapratāpena sarvakarmaprakṛtīnāṃ sthitiṃ hrāsayan, aśubhaprakṛtī- TARVV-MK 588,30nāmanubhāgabandhamapasārayan śubhaprakṛtīnāṃ rasamudvartayan trīṇi karaṇāni kartumupakramate — athā- TARVV-MK 588,31pravṛttakaraṇam, apūrvakaraṇam, anivṛttikaraṇaṃ ceti | tāni trīṇyapi karaṇāni pratyekamanta- TARVV-MK 588,32rmuhūrtakālāni | tatra antaḥkoṭīkoṭisthitikāni karmāṇi kṛtvā athāpravṛttakaraṇasya ādisamayaṃ TARVV-MK 588,33kālādilabdhyupetaḥ praviśati | idaṃ tu karaṇaṃ prāk na kadācidapi pravṛttam, ata evāsyānvartha- TARVV-MK 588,34saṃjñā — yathedaṃ karaṇaṃ na tathā prāk pravṛttamityathāpravṛttimiti | tatrādye samaye jaghanyā TARVV-MK 588,35viśuddhiralpā, dvitīye samaye jaghanyā'nantaguṇā, tṛtīye samaye jaghanyā anantānantaguṇā TARVV-MK 588,36evamādi antamuhūrtaparisamāpteḥ, tataḥ prathamasamaye utkṛṣṭā anantaguṇā, dvitīyasamaye utkṛṣṭā ana- TARVV-MK 589,01ntaguṇā evamādi athāpravṛttakaraṇacaramasamayānnetavyā | evamete nānājīvānāmasaṃkhyeyaloka- TARVV-MK 589,02pramāṇāḥ pariṇāmavikalpāḥ samā viṣamāśca bhavati | teṣāṃ samudāyarūpamathāpravṛttakaraṇam | apūrva- TARVV-MK 589,03karaṇasya prathamasamaye jaghanyā viśuddhiralpā, tasyaivotkṛṣṭā anantaguṇā, dvitīyasamaye jaghanyā TARVV-MK 589,04anantaguṇā tasyaiva utkaṣṭā anantaguṇā, evamā antarmuhūrtaparisamāpteḥ | ta ete nānājīvānāmasaṃkhyeya- TARVV-MK 589,05lokapramāṇāḥ pariṇāmavikalpā niyamena viṣamā eva parasparataḥ | teṣāṃ samudāyarūpamapūrvakaraṇam, TARVV-MK 589,06ataevāsyātyantāpūrvatvādanvarthasaṃjñā | anivṛttikaraṇakāle nānājīvānāṃ prathamasamaye pariṇāmā TARVV-MK 589,07ekarūpā eva, dvitīyasamaye tato'nantaguṇā ekarūpā eva, evam ā antarmuhūrtaparisamāpteḥ | teṣāṃ TARVV-MK 589,08samudāyarūpamanivṛttikaraṇam | ata evāsyānvarthanāma parasparato nivṛttyabhāvādanivṛttikaraṇamiti | TARVV-MK 589,09tatrāthāpravṛttakaraṇe sthitikhaṇḍanamanubhāgakhaṇḍanaṃ guṇaśreṇī guṇasaṃkramo vā nāsti kevala- TARVV-MK 589,10manantaguṇavṛddhyā viśuddhyan apraśastaprakṛtīranantaguṇānubhāgahīnā badhnāti, praśastaprakṛtīścānanta- TARVV-MK 589,11guṇarasavṛddhāḥ, sthitimapi palyopamasaṃkhyeyabhāgahīnām | apūrvakaraṇā'nivṛttikaraṇayoḥ sthitikhaṇḍa- TARVV-MK 589,12nādīni saṃbhavanti sthitibandhaśca krameṇa hīyate | aśubhaprakṛtīnāmanubhāgabandho'nantaguṇahānyā TARVV-MK 589,13śubhaprakṛtīnāṃ cānantaguṇavṛddhyā vartate | tatrānivṛttikaraṇakālasya saṃkhyeyeṣu bhāgeṣu gateṣvantarakaraṇa- TARVV-MK 589,14mārabhate, yena mithyādarśanakarmaṇa udayaghātaḥ kriyate | tataścaramasamaye mithyādarśanaṃ tridhā vibhaktaṃ TARVV-MK 589,15karoti — samyaktvaṃ mithyātvaṃ samyaṅmithyātvaṃ ceti | etāsāṃ tisṛṛṇāṃ prakṛtīnām anantānuba- TARVV-MK 589,16ndhikrodhamānamāyālobhānāṃ codayābhāve'ntarmuhūrtakālaṃ prathamasamyaktvaṃ bhavati | tadante jaghanyena TARVV-MK 589,17ekasamaye utkarṣeṇāvalikāṣaṭke'vaśiṣṭe yadā anantānubandhikrodhamānamāyālobhānāmanyatamasyodayo TARVV-MK 589,18bhavati tadā sāsādanasamyagdṛṣṭirityucyate | ata evāsyānvarthasaṃjñā — āsādanaṃ virādhanam, sahā- TARVV-MK 589,19sādanena vartata iti sāsādanā, sāsādanā samyagdṛṣṭiryasya so'yaṃ sāsādanasamyagdṛṣṭiriti | tasya TARVV-MK 589,20mithyādarśanodayābhāve'pi anantānubandhyudayāt trīṇi jñānāni ajñānānyeva bhavanti | ata TARVV-MK 589,21evāsyānvarthasaṃjñā — anantaṃ mithyādarśanaṃ tadanubandhanādanantānubandhīti | sa hi mithyādarśanodaya- TARVV-MK 589,22phalamāpādayan mithyādarśanameva praveśayati | TARV-MK 9.1.14samyaṅmithyātvodayāt samyaṅmithyādṛṣṭiḥ | TARVV-MK 589,23 samyaṅmithyātvasaṃjñikāyāḥ prakṛterudayāt TARVV-MK 589,24ātmā kṣīṇākṣīṇamadaśaktikodravopayogāpāditeṣatkaluṣapariṇāmavat tattvārthaśraddhānāśraddhānarūpaḥ TARVV-MK 589,25samyaṅmithyādṛṣṭirityucyate | ata evāsya trīṇi jñānāni ajñānamiśrāṇi ityucyante | TARV-MK 9.1.15samyaktvopetaścāritramohodayādipāditā'viratirasaṃyatasamyagdṛṣṭiḥ | TARVV-MK 589,26 aupa- TARVV-MK 589,27śamikena kṣāyopaśamikena kṣāyikeṇa vā samyaktvena samanvitaḥ cāritramohodayāt atyantamavira- TARVV-MK 589,28tipariṇāmapravaṇo'saṃyatasamyagdṛṣṭiriti vyapadiśyate | tasya trīṇyapi jñānāni samyagjñānavya- TARVV-MK 589,29padeśamarhanti tattvārthaśraddhānasamāveśāt | ita ūrdhvaṃ guṇasthāneṣu niyamena samyaktvam | TARV-MK 9.1.16dviviṣayaviratyaviratipariṇataḥ saṃyatāsaṃyataḥ | TARVV-MK 589,30 etadādīni guṇasthānāni cāritramohasya TARVV-MK 589,31kṣayopaśamādupaśamāt kṣayācca bhavanti | tatrānantānubandhikaṣāyāḥ kṣīṇāḥ syurakṣīṇā vā, TARVV-MK 589,32te ca apratyākhyānāvaraṇakaṣāyāśca sarvaghātina eva, teṣāmudayakṣayāt sadupaśamācca, pratyākhyānā- TARVV-MK 589,33varaṇakaṣāyāḥ sarvaghātina eva teṣāmudaye sati saṃyamalabdhāvasatyām, sañjvalanakaṣāyāḥ nava noka- TARVV-MK 589,34ṣāyāśca deśaghātina eva, teṣāmudaye sati saṃyamāsaṃyamalabdhirbhavati | tadyogyayā prāṇīndriyaviṣayayā TARVV-MK 589,35viratāviratavṛttyā pariṇataḥ saṃyatāsaṃyata ityākhyāyate | TARV-MK 9.1.17pariprāptasaṃyamaḥ pramādavān pramattasaṃyataḥ | TARVV-MK 590,01 anantānubandhikaṣāyeṣu kṣīṇeṣvakṣīṇeṣu vā TARVV-MK 590,02prāptodayakṣayeṣu aṣṭānāṃ ca kaṣāyāṇāṃ udayakṣayāt teṣāmeva sadupaśamāt sañjvalananokaṣāyāṇām TARVV-MK 590,03udaye saṃyamalabdhirbhavati | tanmūlasādhanopapāditopajananaṃ bāhyasādhanasannidhānāvirbhāvamāpadyamānaṃ TARVV-MK 590,04prāṇendriyaviṣayabhedāt dvitayīṃ vṛttimāskandantaṃ saṃyamopayogamātmasātkurvan pañcadaśavidhapramāda- TARVV-MK 590,05vaśāt kiñcitpraskhalitacāritrapariṇāmaḥ pramattasaṃyata ityākhyāyate | TARV-MK 9.1.18pramādavirahito'pramattasaṃyataḥ | TARVV-MK 590,06 pūrvavat saṃyamamāskandan pūrvoktapramādavirahāt avi- TARVV-MK 590,07calitasaṃyamavṛttiḥ apramattasaṃyataḥ samākhyāyate | ita ūrdhvaṃ guṇasthānānāṃ caturṇāṃ dve śreṇyau bhavataḥ- TARVV-MK 590,08upaśamakaśreṇī kṣapakaśreṇī ceti | yatra mohanīyaṃ karmopaśamayannātmā ārohati sopaśamakaśreṇī | TARVV-MK 590,09yatra tatkṣayamupagamayannudgacchati sā kṣapakaśreṇī | TARV-MK 9.1.19apūrvakaraṇapariṇāma upaśamakaḥ kṣapakaścopacārāt | TARVV-MK 590,10 prāgvyākhyāto'pūrvakaraṇapa- TARVV-MK 590,11riṇāmaḥ, tadviśuddhivaśena śreṇīmārohayannapūrvakaraṇa iti vyapadeśamaśnute | tatra karmaprakṛtīnāṃ nopa- TARVV-MK 590,12śamo nāpi kṣayaḥ kintu pūrvatrottaratra ca upaśamaṃ kṣayaṃ vā'pekṣya upaśamakaḥ kṣapaka iti ca ghṛta- TARVV-MK 590,13ghaṭavadupacaryate | TARV-MK 9.1.20anivṛttipariṇāmavaśāt sthūlabhāvenopaśamakaḥ kṣapakaścānivṛttibādarasāmparāyau | TARVV-MK 590,15pūrvokto'nivṛttipariṇāmaḥ, tadvaśāt karmaprakṛtīnāṃ sthūlabhāvenopaśamakaḥ kṣapakaścanivṛttibādara- TARVV-MK 590,16sāmparāyāviti bhāṣyete | tatra upaśamanīyāḥ kṣapaṇīyāśca prakṛtaya uttaratra vakṣyante | TARV-MK 9.1.21sūkṣmabhāvenopaśamāt kṣapaṇācca sūkṣmasāmparāyau | TARVV-MK 590,17 sāmparāyaḥ kaṣāyaḥ, sa yatra sūkṣma- TARVV-MK 590,18bhāvenopaśāntiṃ kṣayaṃ ca āpadyate tau sūkṣmasāmparāyau veditavyau | TARV-MK 9.1.22sarvasyopaśamāt kṣapaṇācca upaśāntakaṣāyaḥ kṣīṇakaṣāyaśca | TARVV-MK 590,19 sarvasya mohasyopa- TARVV-MK 590,20śamāt kṣapaṇācca upaśāntakaṣāyaḥ kṣīṇakaṣāya iti ca vyapadeśamarhataḥ | TARV-MK 9.1.23ghātikarmakṣayādāvirbhūtajñānādyatiśayaḥ kevalī | TARVV-MK 590,21 ghātikarmaṇāmatyantakṣayāt āvirbhūta- TARVV-MK 590,22svabhāvā'cintyakevalajñānādyatiśayavibhūtirbhagavān kevalītyabhilapyate | TARV-MK 9.1.24sa dvividho yogabhāvābhāvabhedāt | TARVV-MK 590,23 sa kevalī dvidhā bhidyate | kutaḥ ? yogabhāvābhāva- TARVV-MK 590,24bhedāt — yogavān sayogīti gīyate tadabhāvādayogīti ca | TARV-MK 9.1.25tatra mithyātvapratyayasya karmaṇaḥ tadabhāve saṃvaraḥ śeṣe | TARVV-MK 590,25 tatra mithyātvaprādhānyena TARVV-MK 590,26yatkarmāsravati tannirodhāt śeṣe sāsādanasamyagdṛṣṭyādau tatsaṃvaro bhavati | kiṃ punastat ? TARVV-MK 590,27mithyātvanapuṃsakavedanarakāyurnarakagatyekadvitricaturindriyajātihuṇḍasaṃsthānā'saṃprāptasṛpāṭikāsaṃhana- TARVV-MK 590,28nanarakagatiprāyogyānupūrvyā''tapasthāvarasūkṣmā'paryāptakasādhāraṇaśarīrasaṃjñakaṣoḍaśaprakṛtilakṣaṇam | TARV-MK 9.1.26asaṃyamastrividho'nantānubandhyapratyākhyānapratyākhyānodayavikalpāt | TARVV-MK 590,29 asaṃyamastri- TARVV-MK 590,30vidho vedivyaḥ | kutaḥ ? anantānubandhyapratyākhyānapratyākhyānavikalpāt | TARV-MK 9.1.27tatpratyayasya tadabhāve saṃvaraḥ | TARVV-MK 590,31 tatpratyayasya karmaṇaḥ tadabhāve saṃvaro'vaseyaḥ | tadyathā — TARVV-MK 590,32nidrānidrāpracalāpracalāstyānagṛddhyanantānubandhikrodhamānamāyālobhastrīvedatiryagāyustiryaggaticatuḥ- TARVV-MK 590,33saṃsthānacatuḥsaṃhananatiryaggatiprāyogyānupūrvyodyotā'praśastavihāyogatidurbhagaduḥsvarānādeyanīcairgotra- TARVV-MK 590,34saṃjñakānāṃ pañcaviṃśatiprakṛtīnām anantānubandhikaṣāyodayakṛtāsaṃyamapradhānāsravāṇām ekendriyādayaḥ TARVV-MK 590,35sāsādanasamyagdṛṣṭyantāḥ bandhakāḥ, tadabhāve tāsāmuttaratra saṃvaraḥ | apratyākhyānāvaraṇakrodhamāna- TARVV-MK 591,01māyālobhamanuṣyāyurmanuṣyagatyaudārikaśarīratadaṅgopāṅgavajrarṣabhanārācasaṃhananamanuṣyagatiprāyogyānu- TARVV-MK 591,02pūrvyanāmakānāṃ daśānāṃ prakṛtīnām apratyākhyānakaṣāyodayakṛtāsaṃyamahetukānām ekendriyādayaḥ TARVV-MK 591,03asaṃyatasamyagdṛṣṭyantā bandhakāḥ, tadabhāvādūrdhvaṃ tāsāṃ saṃvaraḥ | samyaṅmithyātvaguṇenāyurna badhyate | TARVV-MK 591,04pratyākhyānāvaraṇakrodhamānamāyālobhānāṃ catasṛṛṇāṃ prakṛtīnāṃ pratyākhyānakaṣāyodayakāraṇāsaṃyamā- TARVV-MK 591,05sravāṇām ekendriyaprabhṛtayaḥ saṃyatāsaṃyatāvasānā bandhakāḥ, tadabhāvāt upariṣṭāt tāṣāṃ saṃvaraḥ | TARV-MK 9.1.28pramādopanītasya tadabhāve nirodhaḥ | TARVV-MK 591,06 pramādopanītasya karmaṇaḥ pramattasaṃyatādūrdhvaṃ tada- TARVV-MK 591,07bhāvānnirodhaḥ pratyetavyaḥ | kiṃ punastat ? asadvedyā'ratiśokā'sthirā'śubhā'yaśaskīrtivikalpam | TARVV-MK 591,08devāyurbandhārambhasya pramāda eva hetuḥ, apramādo'pi tatpratyāsannaḥ, tata ūrdhvaṃ tasya saṃvaraḥ | TARV-MK 9.1.29kaṣāyāsravasya tannirodhe nirāsaḥ | TARVV-MK 591,09 kaṣāya evāsravo yasya karmaṇaḥ na pramādādistasya TARVV-MK 591,10tannirodhe tannirāso'vaseyaḥ | sa eva kaṣāyaḥ pramādādivirahitaḥ tīvramadhyamajaghanyabhāvena triṣu TARVV-MK 591,11guṇasthāneṣu vyavasthitaḥ | tatrā'pūrvakaraṇasyādau saṃkhyeyabhāge dve karmaprakṛtī nidrāpracale bandhyete | tata TARVV-MK 591,12ūrdhvaṃ saṃkhyeyabhāge triṃśatprakṛtayaḥ — devagatipañcendriyajātivaikriyikāhārakataijasakārmaṇaśarīrasama- TARVV-MK 591,13caturasrasaṃsthānavaikriyikāhārakaśarīrāṅgopāṅgavarṇagandharasasparśadevagatiprāyogyānupūrvyāgurulaghūpaghāta — TARVV-MK 591,14paraghātocchvāsapraśastavihāyogatitrasabādaraparyāptakapratyekaśarirasthiraśubhasubhagasusvarādeyanirmāṇatīrtha- TARVV-MK 591,15karanāmākhyāḥ badhyante | tasyaiva caramasamaye catasraḥ prakṛtayaḥ hāsyaratibhayajugupsāsaṃjñā bandhamupa- TARVV-MK 591,16yānti | tā etāḥ tīvrakaṣāyāsravāḥ, tadabhāvānnirdiṣṭādbhāgādūrdhvaṃ saṃvriyante | anivṛttibādarasāmparā- TARVV-MK 591,17yasyādisamayādārabhya saṃkhyeyeṣu bhāgeṣu puṃvedakrodhasaṃjvalanau badhyete | tata ūrdhvaṃ śeṣe śeṣesaṃkhye- TARVV-MK 591,18yeṣubhāgeṣu mānasaṃjvalanamāyāsaṃjvalanau bandhamupagacchataḥ | tasyaiva caramasamaye lobhasañjvalano TARVV-MK 591,19bandhameti | tā etāḥ prakṛtayaḥ madhyamakaṣāyāsravāḥ, tadabhāve nirdiṣṭasya bhāgasyopariṣṭāt saṃvarama- TARVV-MK 591,20vāpnuvanti | pañcānāṃ jñānāvaraṇānāṃ caturṇāṃ darśanāvaraṇānāṃ yaśaskīrteruccairgotrasya pañcānāmantarā- TARVV-MK 591,21yāṇāṃ ca mandakaṣāyāsravāṇāṃ sūkṣmasāmpa rāyo bandhakaḥ | tadabhāvāduttaratra teṣāṃ saṃvaraḥ | TARV-MK 9.1.30kevalayoganimittaṃ sadvedyaṃ tadabhāvāttasya nirodhaḥ | TARVV-MK 591,22 kevalenaiva yogena sadvedyasyopa- TARVV-MK 591,23śāntakaṣāyakṣīṇakaṣāyasayogināṃ bandho bhavati | tadabhāvādayogakevalinastasya saṃvaro bhavati | TARVV-MK 591,24atrāha — āsravanirodhaḥ saṃvara ityākhyātam | tatredamanirjñātam — ātmalābhahetusannidhāne satyā- TARVV-MK 591,25sravatāṃ karmaṇāṃ kena nirodho bhavatīti ? tatra vaktavyam — anenāsravanirodhaḥ iti ? atrocyate — TA-MK 9.2 sa guptisamitidharmānuprekṣāparīṣahajayacāritraiḥ || TARV-MK 9.2.1saṃsārakāraṇagopanād guptiḥ | TARVV-MK 591,27 yataḥ saṃsārakāraṇāt ātmano gopanaṃ bhavati sā guptiḥ | TARVV-MK 591,28bhāve ktiḥ | apādānasādhano vā, yato gopanaṃ sā guptiriti | kartṛsādhano vā ktin gopayatīti TARVV-MK 591,29guptiriti | TARV-MK 9.2.2samyagayanaṃ samitiḥ | TARVV-MK 591,30 paraprāṇipīḍāparihārecchayā samyagayanaṃ samitiḥ | saṃpūrvādiṇo TARVV-MK 591,31bhāve ktiḥ | kartari vā ktin | TARV-MK 9.2.3iṣṭe sthāne dhatta iti dharmaḥ | TARVV-MK 591,32 ātmānamiṣṭhe narendrisurendramunīndrādisthāne dhatta iti rdharmaḥ | TARVV-MK 591,33uṇādiṣu niṣpāditaḥ | TARV-MK 9.2.4svabhāvānucintanamanuprekṣāḥ | TARVV-MK 591,34 śarīrādīnāṃ svabhāvānucintanamanuprekṣā veditavyāḥ | TARV-MK 9.2.5anuprapūrvādīkṣe bhāvādisādhanaḥ akāraḥ | TARVV-MK 592,01 anuprapūrvādīkṣerbhāvasādhano'kāraḥ | TARV-MK 9.2.6pariṣahyata iti parīṣahaḥ | TARVV-MK 592,02 paripūrvātsaheḥ karmaṇyakāraḥ, pariṣahyata iti parīṣahaḥ | kathama- TARVV-MK 592,03kāraḥ ? pacādilakṣaṇo'c | nanu sa kartari vihitaḥ | ghañ tarhi; sa karaṇādhikaraṇayorvihitaḥ | TARVV-MK 592,04ghañ tarhi karmaṇi; evamapi parīṣāha iti prāpnoti, “anubandhakṛtamanityam” yathā jyotiṣa- TARVV-MK 592,05miti | athavā bahulavacanāt karmaṇyakāraḥ, “anyasyāpi” iti dīrghaḥ | parīṣahasya jayaḥ TARVV-MK 592,06parīṣahajayaḥ | TARV-MK 9.2.7cāritraśabdo vyākhyātaḥ | TARVV-MK 592,07 “samyagdarśanajñānacāritrāṇi mokṣamārgaḥ” ityatra TARVV-MK 592,08cāritraśabdo vyākhyātaḥ | caryate taccāritramiti | TARV-MK 9.2.8saṃvṛṇvato guptyādayaḥ karaṇam | TARVV-MK 592,09 saṃvarituḥ saṃvaraṇakriyāyāḥ sādhakatamatvavivakṣāyāṃ TARVV-MK 592,10guptyādīnāṃ karaṇabhāvaḥ pratyetavyaḥ | TARVV-MK 592,11guptiśca samitiśca dharmaścānuprekṣā ca parīṣahajayaśca cāritraṃ ca guptisamitidharmānuprekṣāparīṣa- TARVV-MK 592,12hajayacāritrāṇi tairguptisamitidharmānuprekṣāparīṣahajayacāritrairiti | TARV-MK 9.2.8asaṃvara eva guptyādaya iti cet; na; āsravanimittakarmasaṃvaraṇāt | TARVV-MK 592,13 syānmatam — saṃvri- TARVV-MK 592,14yate'nenetiḥ saṃvaraḥ, guptyādibhiśca karma saṃvriyate, tato guptyādaya eva saṃvara iti bhedena nirdeśo TARVV-MK 592,15nopapadyate iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? āsravanimittakarmasaṃvaraṇāt | saṃvaraṇamiha saṃvara iti bhāva- TARVV-MK 592,16sādhanaḥ, tasya guptyādayaḥ karaṇatvena nirdiśyante | saṃvriyate saṃvara iti karmasādhano vā, guptyādi- TARVV-MK 592,17bhirhi karma saṃvriyata iti | TARV-MK 9.2.9sa iti vacanaṃ guptyādibhiḥ sākṣāt saṃbandhanārtham | TARVV-MK 592,18 saṃvaro'dhikṛto'pi punaḥ sa TARVV-MK 592,19iti parāmṛśyate | kimartham ? guptyādibhiḥ sākṣāt saṃbandhanārtham | tena kiṃ labdham ? niyamaḥ TARVV-MK 592,20kṛto bhavati — sa eṣa saṃvaro guptyādibhireva nānyenopāyeneti | tena tīrthābhiṣekadīkṣāśīrṣopahāra- TARVV-MK 592,21devatārādhanādayo nivartitā bhavanti, rāgadveṣamohopāttasya karmaṇaḥ anyathā nivṛttyasaṃbhavāt | yadi TARVV-MK 592,22hi syāt; matsyādīnāmapi atisulabho mokṣaḥ syāt, raktadviṣṭamūḍhānāṃ ca | eṣāṃ tattvabhedakathanam TARVV-MK 592,23uttaratra kariṣyate | TARVV-MK 592,24āha — kimetaireva guptyādibhiḥ ayaṃ saṃvaro niṣpādyate ? na | kiṃ tarhi ? anyena ca | TARVV-MK 592,25yadyevam; ucyatāṃ kena ? TA-MK 9.3 tapasā nirjarā ca || TARV-MK 9.3.1dharme antarbhāvāt pṛthaggrahaṇamanarthakamiti cet; na; nirjarākāraṇatvakhyāpanārthatvāt | TARVV-MK 592,28syānmatam — dharmavikalpeṣu uttamakṣamādiṣu tapo vakṣyate, tataḥ saṃvarahetutve siddhe pṛthagasya grahaṇamanartha- TARVV-MK 592,29kamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? nirjarākāraṇatvakhyāpanārthatvāt — tapo nirjarākāraṇamapi bhavatīti | TARV-MK 9.3.2prādhānyapratipattyarthaṃ ca | TARVV-MK 592,30 sarveṣu saṃvarahetuṣu pradhānaṃ tapa ityasya pratipattyarthaṃ ca pṛthaggrahaṇaṃ TARVV-MK 592,31kriyate | TARV-MK 9.3.3saṃvaranimittasamuccayārthaścaśabdaḥ | TARVV-MK 592,32 saṃvaraheturapi tapo bhavatīti etasya samuccayārthaścaśabdaḥ TARVV-MK 592,33kriyate | tapasā hi abhinavakarmasaṃbandhābhāvaḥ pūrvopacitakarmakṣayaśca, avipākanirjarāpratijñānāt | TARVV-MK 592,34tasmāttapojātīyatvāt dhyānānāṃ nirjarākāraṇatvaprasiddhiḥ | TARV-MK 9.3.4tapaso'bhyudayahetutvānnirjarāṅgatvābhāva iti cet; na; ekasyānekakāryārambhadarśanāt | TARVV-MK 593,02 syādetat — tapo'bhyudayakāraṇamiṣṭam devendrādisthānaprāptihetutvābhyupagamāt, tato'sya nirjarāṅga- TARVV-MK 593,03tvamanupapannamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ekasyānekakāryārabhbhadarśanāt | yathā agnireko'pi vikle- TARVV-MK 593,04danabhasmasādbhavanādiprayojana upalabhyate, tathā tapo'bhyudayakarmakṣayaheturityatra ko virodhaḥ ? TARV-MK 9.3.5guṇapradhānaphalopapattervā kṛṣīvalavat | TARVV-MK 593,05 athavā, yathā kṛṣīvalasya kṛṣikriyāyāḥ palāla- TARVV-MK 593,06śasyaphalaguṇapradhānaphalābhisambandhaḥ tathā munerapi tapaskriyāyāṃ pradhānopasarjanābhyudayaniḥśreyasa- TARVV-MK 593,07phalābhisambandho'bhisandhivaśādveditavyaḥ | TARVV-MK 593,08āha — guptyādaya uddiṣṭāḥ saṃvarahetavaḥ | te kiṃviṣayāḥ kiyatprakārāḥ pratyekaṃ ca kiṃsāmarthyāḥ TARVV-MK 593,09iti ? atrocyate — sati bahuvaktavye ādāvuddeśabhājo guptereva tāvannirdhāraṇaṃ kriyate — TA-MK 9.4 samyagyoganigraho guptiḥ || TARV-MK 9.4.1yogaśabdo vyākhyātārthaḥ | TARVV-MK 593,11 ayaṃ yogaśabdo vyākhyātārtho draṣṭavyaḥ | kva ? “kāyavāṅmana- TARVV-MK 593,12skarma yogaḥ” ityatra | TARV-MK 9.4.2prākāmyā'bhāvo nigrahaḥ | TARVV-MK 593,13 prākāmyaṃ yatheṣṭaṃ caritraṃ tasyābhāvo nigraha ityākhyāyate, TARVV-MK 593,14yogasya nigraho yoganigrahaḥ | TARV-MK 9.4.3samyagiti viśeṣaṇaṃ satkāralokapaṅktyādyākāṅkṣānivṛttyartham | TARVV-MK 593,15 pūjāpurassarā kriyā TARVV-MK 593,16satkāraḥ | saṃyato mahāniti loke prakāśaḥ lokapaṅktiḥ | evamādyaihalaukikaphalamanuddiśya pāra- TARVV-MK 593,17laukikaṃ ca viṣayasukhamanapekṣya kriyamāṇo nigraho guptiriha parigṛhīteti pratipattyarthaṃ samyagiti TARVV-MK 593,18viśeṣaṇamupādīyate | TARV-MK 9.4.4tasmāt kāyādinirodhāttannimittakarmānāsravaṇe saṃvaraprasiddhiḥ | TARVV-MK 593,19 tasmāt samyagviśe- TARVV-MK 593,20ṣaṇaviśiṣṭāt saṃkleśāprādurbhāvaparāt kāyādiyoganirodhe sati tannimittaṃ karma nāsravatīti kṛtvā TARVV-MK 593,21saṃvaraprasiddhiravagantavyā | tadyathā tisro guptayaḥ — kāyaguptiḥ vāgguptiḥ manoguptiriti | tatra yat kāyi- TARVV-MK 593,22kamanibhṛtasya apratyavekṣitāpramārjitadharaṇipradeśacaṅkramaṇadravyāntarādhānanikṣepaśayanāsanādinimittaṃ TARVV-MK 593,23karma sammūrcchati na tannigṛhītakāyapracārasyāpramattasya āsrotumarhati | yacca vācikamasaṃvṛtasya asa- TARVV-MK 593,24tpralāpino'priyavacanādihetukaṃ karma nipatati na tadvinivṛttavākprayogasyāsravati | yadapi mānasaiḥ TARVV-MK 593,25pradoṣaiḥ rāgadveṣābhibhūtasyātītānāgataviṣayābhilāṣiṇa āsravati na tadātmīkṛtamanasaḥ kadācida- TARVV-MK 593,26pyupanipatati | TARVV-MK 593,27āha — yadi mūrtiparityāgaṃ kārsnyena kartumaśaknuvataḥ saṃkleśanivṛttaye yoganirodhaḥ pratijñāyate TARVV-MK 593,28sa yāvanna bhavati tāvadanenāvaśyaṃ prāṇayātrānimittaṃ tatpratyanīkabhāvāt parispandaḥ kartavyaḥ, TARVV-MK 593,29vākprayogo vā praśnāpekṣaḥ, śarīramalanirharaṇārthaśca, tasmin sati kathamasya saṃvaraḥ syāditi ? TARVV-MK 593,30atrocyate — TA-MK 9.5 īryābhāṣaiṣaṇādānanikṣepotsargāḥ samitayaḥ || TARV-MK 9.5.1samyaggrahaṇenādhikṛtena pratyekamabhisambandhaḥ | TARVV-MK 593,32 samyagityanuvartate | tena pratyekamihābhi- TARVV-MK 593,33saṃmbandhaḥ kriyate — samyagīryā samyagbhāṣā samyageṣaṇā samyagādānanikṣepau samyagutsarga iti | TARV-MK 9.5.2samitirityanvarthasaṃjñā tāntrikī pañcānām | TARVV-MK 593,34 samitiritīmanvarthasaṃjñā samyagitiḥ TARVV-MK 593,35samitiriti | kva prasiddhā ? tāntrikī | keṣām ? pañcānāmīryādīnām | TARV-MK 9.5.3tatra vrajyāyāṃ jīvavadhaparihāra īryāsamitiḥ | TARVV-MK 594,01 viditajīvasthānādividhermuneḥ dharmārthaṃ TARVV-MK 594,02prayatamānasya savitaryudite cakṣuṣo viṣayagrahaṇasāmarthye upajāte manuṣyādicaraṇapātopahṛtāvaśyāya- TARVV-MK 594,03prāyamārge ananyamanasaḥ śanairnyastapādasya saṅkucitāvayavasya yugamātrapūrvanirīkṣaṇāvahitadṛṣṭeḥ pṛthi- TARVV-MK 594,04vyādyārambhābhāvāt īryāsamitirityākhyāyate | TARVV-MK 594,05atrāha — viditajīvasthānādividherityuktam, tatra na jñāyate kati jīvasthānāni iti ? TARVV-MK 594,06atrocyate — TARV-MK 9.5.4sūkṣmabādaraikadvitricaturindriyasaṃjñyasaṃjñipañcendriyaparyāptakāparyāptakabhedāccaturdaśajīvasthā- nāni | TARVV-MK 594,08 ekendriyādayaḥ prāg vyākhyātalakṣaṇāḥ | tatraikendriyā dvividhāḥ — sūkṣmā bādarāśceti | TARVV-MK 594,09sūkṣmā dvividhāḥ — paryāptakā aparyāptakāḥ | bādarā dvividhāḥ — paryāptakā aparyāptakā iti | dvīndriyā TARVV-MK 594,10dvividhāḥ — paryāptakā aparyāptakāḥ | trīndriyā dvividhāḥ — paryāptakā aparyāptakāḥ | caturindriyā TARVV-MK 594,11dvividhāḥ — paryāptakā aparyāptakāḥ | pañcendriyā dvividhāḥ-saṃjñino'saṃjñinaḥ | saṃjñino dvividhāḥ — TARVV-MK 594,12paryāptakā aparyāptakāḥ | asaṃjñino dvividhāḥ — paryāptakā aparyāptakāśceti | evaṃ jīvasthānāni TARVV-MK 594,13veditavyāni | tāni nāmakarmodayopāditaviśeṣāṇi ekendriyajātisūkṣmabādaraparyāptakā'paryāpta- TARVV-MK 594,14kanāmodayajanitāni catvāri jīvasthānāni ekendriyeṣu | dvīndriyādiṣu bādaranāmodaya eva | TARVV-MK 594,15vikalendriyeṣu dvitricaturindriyajātiparyāptakāparyāptakanāmodayanirvartitāni | pañcendriyeṣu, saṃjñyasaṃjñi- TARVV-MK 594,16paryāptakāparyāptakanāmodayalabdhabhedāni catvāri jīvasthānāni | TARV-MK 9.5.5hitamitāsandigdhābhidhānaṃ bhāṣāsamitiḥ | TARVV-MK 594,17 mokṣapadaprāpaṇapradhānaphalaṃ hitam | taddvividham — TARVV-MK 594,18svahitaṃ parahitaṃ ceti | mitamanarthakabahupralapanarahitam | sphuṭārthaṃ vyaktākṣaraṃ cā'sandigdham | evaṃ- TARVV-MK 594,19vidhamabhidhānaṃ bhāṣāsamitiḥ | tatprapañcaḥ — mithyābhidhānāsūyāpriyasaṃbhedālpasāraśaṅkitasaṃbhrāntakaṣā- TARVV-MK 594,20yaparihāsā'yuktā'sabhyaniṣṭhuradharmavirodhyadeśakālālakṣaṇātisaṃstavādivāgdorṣavirahitābhidhānam | TARV-MK 9.5.6annādāvudgamādidoṣavarjanameṣaṇāsamitiḥ | TARVV-MK 594,21 anagārasya guṇaratnasaṃcayasaṃvāhiśarīraśakaṭi TARVV-MK 594,22samādhipattanaṃ ninīṣato'kṣamrakṣaṇamiva śarīradhāraṇamaupadhamiva jāṭharāgnidāhopaśamanimittamannādyanā- TARVV-MK 594,23svādayato deśakālasāmarthyādiviśiṣṭamagarhitamabhyavaharataḥ udgamotpādanaiṣaṇā saṃyojanapramāṇakāraṇā- TARVV-MK 594,24ṅgāradhūmapratyayanavakoṭiparivarjanameṣaṇāsamitiriti samākhyāyate | TARV-MK 9.5.7dharmopakaraṇānāṃ grahaṇavisarjanaṃ prati prayatanamādānanikṣepaṇāsamitiḥ | TARVV-MK 594,25 dharmāviro- TARVV-MK 594,26dhināṃ parānuparodhināṃ dravyāṇāṃ jñānādisādhanānāṃ grahaṇe visarjane ca nirīkṣya pramṛjya pravartanamādāna- TARVV-MK 594,27nikṣepaṇā samitiḥ | TARV-MK 9.5.8jīvāvirodhenāṅgamalanirharaṇamutsargasamitiḥ | TARVV-MK 594,28 sthāvarāṇāṃ jaṅgamānāṃ ca jīvādīnām TARVV-MK 594,29avirodhenāṅgamalanirharaṇaṃ śarīrasya ca sthāpanam utsargasamitiravagantavyā | TARV-MK 9.5.9vākvāyaguptiriyamapīti cet; na; tatra kālaviśeṣe sarvanigrahopapatteḥ | TARVV-MK 594,30 syānmatam — iryā- TARVV-MK 594,31samityādilakṣaṇā vṛttiḥ vākkāyaguptireva, gopanaṃ guptiḥ rakṣaṇaṃ prāṇipīḍāparihāra ityanarthāntaramiti; TARVV-MK 594,32tanna; kiṃ kāraṇam ? tatra kālaviśeṣe sarvanigrahopapatteḥ | parimitakālaviṣayo hi sarvayoganigraho TARVV-MK 594,33guptiḥ | tatrāsamarthasya kuśaleṣu vṛttiḥ samitiḥ | ato gamanabhāṣaṇābhyavaharaṇagrahaṇanikṣepotsargalakṣaṇa- TARVV-MK 594,34samitividhāvapramattānāṃ tatpraṇālikāprasṛtakarmābhāvānnibhṛtānāṃ prāsīdat saṃvaraḥ | TARV-MK 9.5.10pātrābhāvāt pāṇipuṭāhārāṇāṃ saṃvarābhāva iti cet; na; parigrahadoṣāt | TARVV-MK 594,35 syāde- TARVV-MK 594,36tat — asati pātre paṇipuṭena bhuñjānasya bhikṣoḥ patitāhāranimittaprāṇātipātadarśanādeṣaṇāsamitya- TARVV-MK 595,01bhāvāt saṃvarābhāva iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? parigrahadoṣāt, naissaṅgīṃ caryāmātiṣṭhamānasya pātra- TARVV-MK 595,02grahaṇe sati tatsaṃrakṣaṇādikṛto doṣaḥ prasajyate | tasmāt svāyattena pāṇipuṭena nirābādhe deśe sthitvā TARVV-MK 595,03parīkṣya bhuñjānasya nibhṛtasya tadgatadoṣābhāvaḥ | kiñca, TARV-MK 9.5.11dainyaprasaṅgāt | TARVV-MK 595,04 kapālamanyadvā bhājanamādāya paryaṭato bhikṣordainyamāsajyate | gṛhijanā- TARVV-MK 595,05nītamapi bhājanaṃ na sarvatra sulabham, tatprakṣālanādividhau ca duḥparihāraḥ pāpalepaḥ, svabhājanena TARVV-MK 595,06deśāntaraṃ nītvā bhojane ca āśānubandhanaṃ syāt, svapūrvaviśiṣṭabhājanādikaguṇāsaṃbhavācca yena TARVV-MK 595,07kenacit bhuñjānasya dainyaṃ syāt | tataḥ svakarapuṭabhājanānnānyadviśiṣṭamasti bhikṣoḥ | TARV-MK 9.5.12annavattatprasaṅga iti cet; na; vinā'bhāvāt | TARVV-MK 595,08 syādetat — yathā prācyamannaṃ saṃskṛtaṃ TARVV-MK 595,09paramarasaṃ parityajya paragṛhe yatkiñcit asaṃskṛtamannam arasamanubhūyate bhikṣuṇā tathā kapālādyādāna- TARVV-MK 595,10mapi syāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? tena vinā'bhāvāt | cirakālaṃ tapaḥ saṃcicīṣataḥ saṃyatasya TARVV-MK 595,11śarīrayātrā āhāramantareṇa na saṃbhavatīti yatkiñcitprāsukaṃ kādācitkamabhyupagamyate na tathā TARVV-MK 595,12bhājanamiti asamañjaso dṛṣṭāntaḥ | TARVV-MK 595,13āha — uktaṃ guptisamityoḥ saṃvarahetutvam, idānīṃ tadanantaramuddiṣṭasya dharmasya saṃvarahetutvaṃ TARVV-MK 595,14saṃvarṇayitavyamiti | atredamucyate — TA-MK 9.6 uttamakṣamāmārdavārjavaśauvasatyasaṃyamatapastyāgā- kiñcanyabrahmacaryāṇi dharmaḥ || TARVV-MK 595,17kimarthamidamucyate ? TARV-MK 9.6.1pravartamānasya pramādaparihārārthaṃ dharmavacanam | TARVV-MK 595,18 ādyaṃ guptyādi pravṛttinigrahārtham | TARVV-MK 595,19tatrāsamarthānāṃ pravṛttyupāyapradarśanārthaṃ dvitīyameṣaṇādi | idaṃ punardaśavidhadharmākhyānaṃ pravartamānasya TARVV-MK 595,20pramādaparihārārthaṃ veditavyam | TARV-MK 9.6.2krodhotpattinimittāviṣahyākrośādisaṃbhave kāluṣyoparamaḥ kṣamā | TARVV-MK 595,21 śarīrasthitihetu- TARVV-MK 595,22mārgaṇārthaṃ parakulānyupayato bhikṣorduṣṭajanākrośotprasahanāvajñānatāḍanaśarīravyāpādanā- TARVV-MK 595,23dīnāṃ krodhotpattinimittānāṃ sannidhāne kāluṣyābhāvaḥ kṣametyucyate | TARV-MK 9.6.3jātyādimadāveśādabhimānābhāvo mārdavam | TARVV-MK 595,24 uttamajātikularūpavijñānaiśvaryaśrutalābhavī- TARVV-MK 595,25ryasyāpi satastatkṛtamadāveśābhāvāt paraprayuktaparibhavanimittābhimānābhāvo mārdavaṃ mānanirharaṇa- TARVV-MK 595,26mavagantavyam | TARV-MK 9.6.4yogasyāvakratā ārjavam | TARVV-MK 595,27 yogasya kāyavāṅmanolakṣaṇasyāvakratā ārjavamityucyate | TARV-MK 9.6.5prakarṣaprāptā lobhanivṛttiḥ śaucam | TARVV-MK 595,28 lobhasya nivṛttiḥ prakarṣaprāptā, śucerbhāvaḥ karma vā TARVV-MK 595,29śaucamiti niścīyate | TARV-MK 9.6.6guptāvantarbhāva iti cet; na; tatra mānasaparispandapratiṣedhāt | TARVV-MK 595,30 syādetat — manoguptau śauca- TARVV-MK 595,31mantarbhavatīti pṛthagasya grahaṇamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tatra mānasaparispandapratiṣedhāt | TARVV-MK 595,32manoguptau hi mānasaḥ parispandaḥ sakalaḥ pratiṣidhyate, tatrā'samartheṣu parakīyeṣu vastuṣu aniṣṭapraṇidhā- TARVV-MK 595,33noparamārthamidamucyate | TARV-MK 9.6.7ākiñcanye'varodha iti cet; na; tasya nairmamyapradhānatvāt | TARVV-MK 596,01 syādetat — ākiñcanyaṃ TARVV-MK 596,02vakṣyate, tatrāsyāvarodhāt śaucagrahaṇaṃ punaruktamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tasya nairmamyapradhānatvāt | TARVV-MK 596,03svaśarīrādiṣu saṃskārādyapohārthamākiñcanyamiṣyate | TARV-MK 9.6.8taccaturvidhaṃ jīvitārogyendriyopabhogabhedāt | TARVV-MK 596,04 lobhaścatuḥprakāraḥ — jīvanalobha āro- TARVV-MK 596,05gyalobha indriyalobha upabhogalobhaśceti, sa pratyeka dvidhā bhidyate svaparaviṣayatvāt, atastannivṛtti- TARVV-MK 596,06lakṣaṇaṃ śaucaṃ caturvidhamavaseyam | TARV-MK 9.6.9satsu sādhuvacanaṃ satyam | TARVV-MK 596,07 satsu praśasteṣu janeṣu sādhuvacanaṃ satyamityucyate | taddaśa- TARVV-MK 596,08prakāraṃ vyākhyātam | TARV-MK 9.6.10bhāṣāsamitāvantarbhāva iti cet; na; tatra sādhvasādhubhāṣāvyavahāre hitamitārthatvāt | TARVV-MK 596,10syādetat — satyagrahaṇamanarthakam, kutaḥ ? bhāṣāsamitāvantarbhāvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? tatra TARVV-MK 596,11sādhvasādhubhāṣāvyavahāre hitamitārthatvāt | saṃyato hi sādhuṣu asādhuṣu ca bhāṣāvyavahāraṃ kurvan TARVV-MK 596,12hitaṃ mitaṃ ca brūyāt, anyathā rāgānarthadaṇḍādidoṣānuṣaṅgaḥ syāditi samitilakṣaṇamuktam | iha TARVV-MK 596,13punaḥ santaḥ pravrajitāstadbhaktā vā teṣu sādhu satyaṃ jñānacāritraśikṣaṇādiṣu bahvapi vaktavyamityanu- TARVV-MK 596,14jñāyate dharmopabṛṃhaṇārtham | TARVV-MK 596,15atha kaḥ saṃyamaḥ ? kaścidāha — bhāṣādinivṛttiriti | TARV-MK 9.6.11na bhāṣādinivṛttiḥ saṃyamaḥ; guptyantarbhāvāt | TARVV-MK 596,16 guptirhi nivṛttipravaṇā, ato'trānta- TARVV-MK 596,17rbhāvāt saṃyamābhāvaḥ syāt | TARVV-MK 596,18apara āha — kāyādipravṛttirviśiṣṭā saṃyama iti | TARV-MK 9.6.12nāpi kāyādipravṛttirviśiṣṭā; samitiprasaṅgāt | TARVV-MK 596,19 samitayo hi kāyādipravṛttidoṣa- TARVV-MK 596,20nivṛttayaḥ, atastatrāntarbhāvaḥ prasajyeta | TARV-MK 9.6.13trasasthāvaravadhapratiṣedha ātyantikaḥ saṃyama iti cet; na; parihāraviśuddhicāritrānta- rbhāvāt | TARVV-MK 596,22 atha matam — dvīndriyādīnāṃ trasānāṃ pṛthivīkāyikādīnāṃ sthāvarāṇāṃ ca prāṇināṃ TARVV-MK 596,23vadhapratiṣedha ātyantikaḥ saṃyama iti; tadapi nopapadyate; kutaḥ ? parihāraviśuddhicāritrāntarbhāvāt | TARVV-MK 596,24vakṣyate hi cāritrabhedeṣu parihāraviśuddhilakṣaṇaṃ cāritramiti, tatrāntarbhāvāt pṛthak saṃyamagrahaṇama- TARVV-MK 596,25narthakaṃ syāt | kastarhi saṃyamaḥ ? TARV-MK 9.6.14samitiṣu pravartamānasya prāṇīndriyaparihāraḥ saṃyamaḥ | TARVV-MK 596,26 īryāsamityādiṣu vartamānasya TARVV-MK 596,27munestatpratipālanārthaḥ prāṇīndriyaparihāraḥ saṃyama ityucyate | ekendriyādiprāṇipīḍāparihāraḥ prāṇi- TARVV-MK 596,28saṃyamaḥ | śabdādiṣvindriyārtheṣu rāgānabhiṣvaṅga indriyasaṃyamaḥ | TARV-MK 9.6.15ato'pahṛtasaṃyamabhedasiddhiḥ | TARVV-MK 596,29 evaṃ ca kṛtvā apahṛtasaṃyamabhedasiddhirbhavati | saṃyamo TARVV-MK 596,30hi dvividhaḥ — upekṣāsaṃyamo'pahṛtasaṃyamaśceti | deśakālavidhānajñasya parānuparodhena utsṛṣṭakāyasya TARVV-MK 596,31tridhā guptasya rāgadveṣānabhiṣvaṅgalakṣaṇa upekṣāsaṃyamaḥ | apahṛtasaṃyamastrividhaḥ — utkṛṣṭo madhyamo jagha- TARVV-MK 596,32nyaśceti | tatra prāsukavasatyāhāramātrabāhyasādhanasya svādhīnetarajñānacaraṇakaraṇasya bāhyajantūpanipāte TARVV-MK 596,33ātmānaṃ tato'pahṛtya jīvān paripālayata utkṛṣṭaḥ, mṛdunā pramṛjya jantūn pariharato madhyamaḥ, upa- TARVV-MK 596,34karaṇāntarecchayā jaghanyaḥ | TARV-MK 9.6.16tatpratipādanārthaḥ śuddhyaṣṭakopadeśaḥ | TARVV-MK 597,01 tasyāpahṛtasaṃyamasya pratipādanārthaḥ śuddhyaṣṭakopa- TARVV-MK 597,02deśo draṣṭvyaḥ | tadyathā, aṣṭau śuddhayaḥ — bhāvaśuddhiḥ kāyaśuddhiḥ vinayaśuddhiḥ īryāpathaśuddhiḥ bhikṣā- TARVV-MK 597,03śuddhiḥ pratiṣṭhāpanaśuddhiḥ śayanāsanaśuddhiḥ vākyaśuddhiśceti | TARVV-MK 597,04tatra bhāvaśuddhiḥ karmakṣayopaśamajanitā mokṣamārgarucyāhitaprasādā rāgādyupaplavarahitā | TARVV-MK 597,05tasyāṃ satyāmācāraḥ prakāśate pariśuddhabhittigatacitrakarmavat | TARVV-MK 597,06kāyaśuddhirnirāvaraṇābharaṇā nirastasaṃskārā yathājātamaladhāriṇī nirākṛtāṅgavikārā TARVV-MK 597,07sarvatra prayatavṛttiḥ praśamasukhaṃ mūrtimiva pradarśayantīti | tasyāṃ satyāṃ na svato'nyasya bhayamupajāyate TARVV-MK 597,08nāpyanyatastasya | TARVV-MK 597,09vinayaśuddhiḥ arhadādiṣu paramaguruṣu yathārhaṃ pūjāpravaṇā, jñānādiṣu ca yathāvidhi bhaktiyuktā, TARVV-MK 597,10guroḥ sarvatrānukūlavṛttiḥ, praśnasvādhyāyavācanākathāvijñaptyādiṣu pratipattikuśalā, deśakālabhāvā- TARVV-MK 597,11vabodhanipuṇā, ācāryānumatacāriṇī | tanmūlāḥ sarvasaṃpadaḥ, saiṣā bhūṣā puruṣasya, saiva nauḥ TARVV-MK 597,12saṃsārasamudrataraṇe | TARVV-MK 597,13īryāpathaśuddhiḥ nānāvidhajīvasthānayonyāśrayāvabodhajanitaprayatnaparihṛtajantupīḍā jñānā- TARVV-MK 597,14dityasvendriyaprakāśanirīkṣitadeśagāminī drutavilambitasaṃbhrāntavismitalīlāvikāradigantarāva- TARVV-MK 597,15lokanādidoṣavirahitagamanā | tasyāṃ satyāṃ saṃyamaḥ pratiṣṭhito bhavati vibhava iva sunītau | TARVV-MK 597,16bhikṣāśuddhiḥ parīkṣitobhayapracārā pramṛṣṭapūrvāparasvāṅgadeśavidhānā ācārasūtroktakāladeśa- TARVV-MK 597,17prakṛtipratipattikuśalā lābhālābhamānāpamānasamānamanovṛttiḥ lokagarhitakulaparivarjanaparā candra- TARVV-MK 597,18gatiriva hīnādhikagṛhā, viśiṣṭopasthānā, dīnānāthadānaśālāvivāhayajanagehādiparivarjanopala- TARVV-MK 597,19kṣitā dīnavṛttivigamā prāsukāhāragaveṣaṇapraṇidhānā āgamavihitaniravadyāśanapariprāptaprāṇayātrāphalā | TARVV-MK 597,20tatpratibaddhā hi caraṇasaṃpat guṇasaṃpadiva sādhujanasevānibandhanā | sā lābhālābhayoḥ surasavira- TARVV-MK 597,21sayośca samasantoṣādbhikṣeti bhāṣyate | yathā salīlasālaṅkāravarayuvatibhirupanīyamānaghāso gaurna TARVV-MK 597,22tadaṅgagatasaundaryanirīkṣaṇaparaḥ tṛṇamevātti, yathā vā tṛṇolūpaṃ nānādeśasthaṃ yathālābhamabhyavaharati TARVV-MK 597,23na yojanāsaṃpadamavekṣate tathā bhikṣurapi bhikṣāpariveṣakajanamṛdulalitarūpaveṣavilāsāvalokananiru- TARVV-MK 597,24tsukaḥ śuṣkadravāhārayojanāviśeṣaṃ cānavekṣamāṇaḥ yathāgatamaśnāti iti gauriva cāro gocāra iti TARVV-MK 597,25vyapadiśyate, tathā gaveṣaṇeti ca | yathā śakaṭaṃ ratnabhāraparipūrṇaṃ yena kenacit snehena akṣalepaṃ kṛtvā TARVV-MK 597,26abhilaṣitadeśāntaraṃ vaṇigupanayati tathā munirapi guṇaratnabharitāṃ tanuśakaṭīmanavadyabhikṣāyurakṣamra- TARVV-MK 597,27kṣaṇena abhipretasamādhipattanaṃ prāpayatītyakṣamrakṣaṇamiti ca nāma nirūḍham | yathā bhāṇḍāgāre samu- TARVV-MK 597,28tthitamanalamaśucinā śucinā vā vāriṇā śamayati gṛhī tathā yatirapi udarāgniṃ praśamayatīti TARVV-MK 597,29udarāgnipraśamanamiti ca nirucyate | dātṛjanabādhayā vinā kuśalo munirbhramaravadāharatīti bhramarā- TARVV-MK 597,30hāra ityapi paribhāṣyate | yena kenacitprakāreṇa svabhrapūraṇavadudaragartamanagāraḥ pūrayati svādunetareṇa TARVV-MK 597,31veti svabhrapūraṇamiti ca nirucyate | TARVV-MK 597,32pratiṣṭhāpanaśuddhiparaḥ saṃyataḥ nakharomasiṅghāṇakaniṣṭhīvanaśukroccāraprasravaṇaśodhane dehaparityāge TARVV-MK 597,33ca viditadeśakālo jantūparodhamantareṇa prayatate | TARVV-MK 597,34saṃyatena śayanāsanaśuddhipareṇa strīkṣudracaurapānākṣaśauṇḍaśākunikādipāpajanavāsā varjyāḥ, TARVV-MK 597,35śṛṅgāravikārabhūṣaṇojvalaveṣaveśyākrīḍābhirāmagītanṛtyavāditrākulaśālādayaśca parihartavyāḥ, TARVV-MK 597,36akṛtrimagiriguhātarukoṭarādayaḥ kṛtrimāśca śūnyāgārādayo muktamocitāvāsā anātmoddeśanirva- TARVV-MK 597,37rtitā nirārambhāḥ sevyāḥ | TARVV-MK 598,01vākyaśuddhiḥ pṛthivīkāyikārambhādipreraṇarahitāḥparuṣaniṣṭhurādiparapīḍākaraprayoganirutsukā TARVV-MK 598,02vrataśīladeśanādipradhānaphalā hitamitamadhuramanoharā saṃyatasya yogyā | tadadhiṣṭhānā hi sarvasaṃpadaḥ | TARV-MK 9.6.17tapo vakṣyamāṇabhedam | TARVV-MK 598,03 karmakṣayārthaṃ tapyata iti tapaḥ | taduttaratra vakṣyamāṇaṃ dvādaśa- TARVV-MK 598,04vikalpamavaseyam | TARV-MK 9.6.18parigrahanivṛttistyāgaḥ | TARVV-MK 598,05 parigrahasya cetanācetanalakṣaṇasya nivṛttistyāga iti niścīyate | TARV-MK 9.6.19abhyantaratapoviśeṣotsargagrahaṇātsiddhiriti cet; na; tasyānyārthatvāt | TARVV-MK 598,06 syānma- TARVV-MK 598,07tam — vakṣyate tapo'bhyantaraṃ ṣaḍvidham, tatrotsargalakṣaṇena tapasā grahaṇamasya siddhamityanarthakaṃ tyāga- TARVV-MK 598,08grahaṇamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tasyānyārthatvāt | taddhi niyatakālaṃ sarvotsargalakṣaṇam, ayaṃ TARVV-MK 598,09punastyāgaḥ yathāśakti aniyatakālaḥ kriyate ityasti bhedaḥ | TARV-MK 9.6.20śaucavacanātsiddhiriti cet; na; tatrāsatyapi garddhotpatteḥ | TARVV-MK 598,10 atha matametat — vyākhyātaṃ TARVV-MK 598,11śaucam, tatrāsyāntarbhāvāt tyāgagrahaṇamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tatrāsatyapi garddhotpatteḥ | TARVV-MK 598,12asannihite parigrahe karmodayavaśāt garddha utpadyate, tannivṛttyarthaṃ śaucamuktam | tyāgaḥ punaḥ sannihi- TARVV-MK 598,13tasyāpāyaḥ dānaṃ vā svayogyam, athavā saṃyatasya yogyaṃ jñānādidānaṃ tyāga ityucyate | TARV-MK 9.6.21mamedamityabhisandhinivṛttirākiñcanyam | TARVV-MK 598,14 upātteṣvapi śarīrādiṣu saṃskārāpohāya TARVV-MK 598,15mamedamityabhisandhinivṛttirākiñcanyamityākhyāyate | nāsya kiñcanāsti ityakiñcanaḥ, tasya bhāvaḥ TARVV-MK 598,16karma vā ākiñcanyam | TARV-MK 9.6.22anubhūtāṅganāsmaraṇatatkathāśravaṇastrīsaṃsaktaśayanāsanādivarjanād vrahmacaryam | TARVV-MK 598,17 mayā TARVV-MK 598,18anubhūtāṅganā kalāguṇaviśāradā iti smaraṇaṃ tatkathāśravaṇaṃ ratiparimalādivāsitaṃ strīsaṃsaktaśayanā- TARVV-MK 598,19sanamityevamādivarjanāt paripūrṇaṃ brahmacaryamavatiṣṭhate | TARV-MK 9.6.23asvātantryārthaṃ gurau brahmaṇi caryamiti vā | TARVV-MK 598,20 athavā brahmā gurustasmiṃścaraṇaṃ tadanuvi- TARVV-MK 598,21dhānamasya asvātantryapratipattyarthaṃ brahmacaryamityācaryate | TARV-MK 9.6.24anvarthasaṃjñāpratipādanārthatvādvā apaunaruklyam | TARVV-MK 598,22 athavā sarveṣāmeva parihāraḥ | yadyapi TARVV-MK 598,23guptisamityādiṣvantarbhūtāḥ kecana ihopadiśyante tathāpi teṣāṃ saṃvaraṇadhāraṇasāmarthyāddharma ityeṣā TARVV-MK 598,24saṃjñā anvartheti pratipādanārthaṃ punarvacanamiti nāsti paunaruktyam | TARV-MK 9.6.25tadbhāvanāpravaṇatvādvā saptaprakārapratikramaṇavat | TARVV-MK 598,25 athavā, yathā airyāpathika-rātrindi- TARVV-MK 598,26vīya-pākṣika-cāturmāsika-sāṃvatsarika-uttamasthānikalakṣaṇaṃ saptaprakāraṃ pratikramaṇaṃ guptyādipratiṣṭhā- TARVV-MK 598,27nārthaṃ bhāvyate, tathottamakṣamādidaśavidhadharmabhāvanā guptyādiparipālanārthaiveti tatrāntarbhūtānāmapi TARVV-MK 598,28pṛthagupadeśo yuktaḥ | TARV-MK 9.6.26uttamaviśeṣaṇaṃ dṛṣṭaprayojanaparivarjanārtham | TARVV-MK 598,29 yatkiñcid dṛṣṭaṃ prayojanamanuddiśya kriya- TARVV-MK 598,30māṇāni kṣamādīni saṃvaraṇakāraṇāni bhavantītyasya viśeṣasya pratipattyarthamuttamaviśeṣaṇamupādīyate — TARVV-MK 598,31uttamakṣamā uttamamārdavamityādi | kathaṃ punareṣāṃ saṃvarahetutvamiti cet ? atrocyate — TARV-MK 9.6.27sarveṣāṃ svaguṇapratipakṣadoṣabhāvanāt saṃvarahetutvam | TARVV-MK 598,32 sarveṣāmevaiṣām uttamakṣamādīnāṃ TARVV-MK 598,33svaguṇasya pratipakṣadoṣasya ca bhāvanāt saṃvarahetutvamavaseyam | tadyathā, uttamakṣamāyāstāvat — vrata- TARVV-MK 598,34śīlaparirakṣaṇam, ihāmutra ca duḥkhānabhiṣvaṅgaḥ, sarvasya jagataḥ sammānasatkārabhāvaparipaktyādi TARVV-MK 598,35guṇaḥ, tatpratipakṣasya krodhasya dharmārthakāmamokṣaprāṇanāśanaṃ doṣa iti vicintya kṣamitavyam | kiñca, TARVV-MK 598,36krodhanimittasya svātmani bhāvābhāvānucintanāt — TARVV-MK 599,01paraiḥ prayuktasya krodhanimittasya ātmani bhāvacintanaṃ tāvat — vidyante mayyete doṣāḥ, TARVV-MK 599,02kimatrāsau mithyā bravītīti kṣamitavyam | abhāvacintanādapi, naite mayi vidyante doṣāḥ, ajñānā- TARVV-MK 599,03dasau bravītīti kṣamā kāryā | TARVV-MK 599,04api ca, bālasvabhāvacintanaṃ parokṣapratyakṣākrośatāḍanamāraṇadharmabhraṃśanānāmuttarottara- TARVV-MK 599,05rakṣārtham | tadyathā — parokṣamākrośati bāle kṣamitavyam | evaṃsvabhāvā hi bālā bhavanti | diṣṭyā TARVV-MK 599,06ca māṃ parokṣamākrośati na pratyakṣam | etadapi vidyate bāleṣviti lābha eva mantavyaḥ | pratyakṣa- TARVV-MK 599,07mākrośati soḍhavyam | vidyata etat bāleṣu, diṣṭyā ca māṃ pratyakṣamākrośati na tāḍayati | etadapi TARVV-MK 599,08vidyate bāleṣviti lābha eva mantavyaḥ | tāḍayatyapi ca marṣitavyam | diṣṭyā ca māṃ tāḍayati na TARVV-MK 599,09prāṇairviyojayatīti | etadapi vidyate bāleṣviti lābha eva mantavyaḥ | prāṇairviyojayatyapi titikṣā TARVV-MK 599,10kartavyā diṣṭyā ca māṃ prāṇairviyojayati na dharmād bhraṃśayati iti | kiñcānyat, mamaivāparādho'yam | TARVV-MK 599,11yatpurācaritaṃ tanmahad duṣkarma tatphalamidamākrośavacanādi nimittamātraṃ paro'treti sahitavyam | TARVV-MK 599,12mārdavopetaṃ guravo'nugṛhṇanti, sādhavo'pi sādhumāmanyante | tataśca samyagjñānādīnāṃ pātrī- TARVV-MK 599,13bhavati | tataḥ svargāpavargaphalāvāptiḥ | maline manasi vrataśīlāni nāvatiṣṭhante | sādhavaścainaṃ paritya- TARVV-MK 599,14janti | tanmūlāḥ sarvā vipadaḥ | TARVV-MK 599,15ṛjuhṛdayamadhivasanti guṇāḥ, māyācāraṃ nāśrayante | garhitā ca gatirbhavati | TARVV-MK 599,16śucyācāramihāpi sanmānayanti sarve | viśrambhādayaśca guṇāḥ tamadhitiṣṭhanti | lobhabhāva- TARVV-MK 599,17nākrāntahṛdaye nāvakāśaṃ labhante guṇāḥ, iha cāmutra cā'cintyaṃ vyasanamasāvaśnute | TARVV-MK 599,18satyavāci pratiṣṭhitāḥ sarvā guṇasaṃpadaḥ | anṛtabhāṣiṇaṃ bandhavo'pi avamanyatemitrāṇi TARVV-MK 599,19ca parityajanti, jihvāchedanasarvasvaharaṇādivyasanabhāgapi bhavati | saṃyamo hyātmahitaḥ | tamanu- TARVV-MK 599,20tiṣṭhannihaiva pūjyate paratra kimasti vācyam | asaṃyataḥ prāṇavadhaviṣayarāgeṣu nityapravṛttaḥ karmā- TARVV-MK 599,21śubhaṃ saṃcinute | TARVV-MK 599,22tapaḥ sarvārthasādhanam | tata eva ṛddhayaḥ saṃjāyante | tapasvibhiradhyuṣitānyeva kṣetrāṇi loke TARVV-MK 599,23tīrthatāmupagatāni | tadyasya na vidyate sa tṛṇāllaghurlakṣyate | muñcanti taṃ sarve guṇāḥ | nāsau muñcati TARVV-MK 599,24saṃsāram | TARVV-MK 599,25upadhityāgaḥ puruṣahitaḥ | yato yataḥ parigrahādapetaḥ tatastato'sya khedo vyapagato bhavati | TARVV-MK 599,26niravadye manaḥpraṇidhānaṃ puṇyavidhānam | parigrahāśā balavatī sartradoṣaprasavayoniḥ | na tasyā TARVV-MK 599,27upadhibhiḥ tṛptirasti salilairiva salilinidheriha baḍavāyā | api ca, kaḥ pūrayati duḥpūramāśā- TARVV-MK 599,28gartam | dine dine yatrāstamastamādheyamādhāratvāya kalpate | śarīrādiṣu nirmamatvaḥ paramanivṛtti- TARVV-MK 599,29mavāpnoti | śarīrādiṣu kṛtābhiṣvaṅgasya sarvakālamabhiṣvaṅga eva saṃsāre | TARVV-MK 599,30brahmacaryamanupālayantaṃ hiṃsādayo doṣā na spṛśanti | nityābhiratagurukulāvāsamadhivasanti TARVV-MK 599,31guṇasaṃpadaḥ | varāṅganāvilāsavibhramavidheyīkṛtaḥ pāpairapi vidheyīkriyate | ajitendriyatā hi loke TARVV-MK 599,32prāṇināmavamānadātrīti | evamuttamakṣamādiṣu tatpratipakṣeṣu ca guṇadoṣavicārapūrvikāyāṃ krodhādi- TARVV-MK 599,33nivṛttau satyāṃ tannibandhanakarmāsravābhāvāt mahān saṃvaro bhavati | TARV-MK 9.6.28vyaktivacanabhedāt nirdeśavailakṣaṇyamiti cet; na; sarveṣāṃ dharmabhāvāvyatirekasyaikatvā- dāviṣṭaliṅgatvā | TARVV-MK 599,35 syānmatam — yathā śuklaḥ paṭaḥ śuklā śāṭī śuklaṃ vastraṃ śuklau kaṃvalau śuklāḥ TARVV-MK 599,36kaṃvalā iti sati sāmānādhikaraṇye vyaktivacanayorabhedo dṛśyate, na ca tathehābhedaḥ, tato nirdeśo TARVV-MK 599,37vilakṣaṇa iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? sarveṣāṃ dharmabhāvāvyatirekaikatvāt | sarveṣūttamakṣamādiṣu saṃva- TARVV-MK 600,01raṇalakṣaṇo dharmabhāvaḥ asti, sa ca ekaḥ, tasya vivakṣitatvāt ekavacananirdeśaḥ | āviṣṭaliṅgaśca dharma- TARVV-MK 600,02śabdaḥ nānyasambandhe svaliṅgaṃ jahāti | TARVV-MK 600,03āha — krodhādyanutpattiḥ kṣamādiviśeṣapratyanīkālambanādityuktam, tatra kasmāt kṣamādīnayama- TARVV-MK 600,04valambate nānyathā vartate iti ? ucyate — yasmāttaptāyaspiṇḍavat kṣamādipariṇatenātmahitaiṣiṇā kartavyāḥ — TA-MK 9.7 anityāśaraṇasaṃsāraikatvānyatvāśucyāsravasaṃvaranirjarā lokabodhi- durlabhadharmasvākhyātatvānucintanamanuprekṣāḥ || TARV-MK 9.7.1upāttānupāttadravyasaṃyogavyabhicārasvabhāvo'nityatvam | TARVV-MK 600,07 ātmanā rāgādipariṇāmā- TARVV-MK 600,08tmanā karmanokarmabhāvena gṛhītāni upāttāni pudgaladravyāṇi, anupāttāni paramāṇvādīni, teṣāṃ sarveṣāṃ TARVV-MK 600,09dravyātmanā nityatvaṃ paryāyātmanā satatamanuparatabhedasaṃsargavṛttitvādanityatvam | imāni hi śarīrendri- TARVV-MK 600,10yaviṣayopabhogaparibhogadravyāṇi samudayarūpāṇi jalabudbudvadanavasthitasvabhāvāni garbhādiṣu avasthā- TARVV-MK 600,11viśeṣeṣu sahopalabhyamānasaṃyogaviparyayāṇi | mohādatrājño nityatāṃ manyate | na kiñcitsaṃsāre samuditaṃ TARVV-MK 600,12dhruvamasti ātmano jñānadarśanopayogasvabhāvādanyaditi cintanamanityatvānuprekṣā | evaṃ hyasya cintaya- TARVV-MK 600,13tasteṣu abhiṣvaṅgābhāvāt bhuktojjhitagandhamālyādiṣu iva viyogakāle'pi vinipāto notpadyate | TARV-MK 9.7.2kṣudhitavyāghrābhidrutamṛgaśāvavajjantorjarāmṛtyurujāntare paritrāṇābhāvo'śaraṇatvam | TARVV-MK 600,15śaraṇaṃ dvividham — laukikaṃ lokottaraṃ ceti | tatpratyekaṃ tridhā — jīvājīvamiśrakabhedāt | tatra rājā TARVV-MK 600,16devatā vā laukikaṃ jīvaśaraṇam, prākārādi ajīvaśaraṇam, grāmanagarādi miśrakam | pañca TARVV-MK 600,17guravo lokottaraṃ jīvaśaraṇam, tatpratibimbādyajīvaśaraṇam, sadharmopakaraṇasādhuvargo miśrakaśaraṇam | TARVV-MK 600,18tatra yathā mṛgaśāvasya ekānte balavatā kṣudhitena āmiṣaiṣiṇā vyāghreṇābhidrutasya na kiñcit TARVV-MK 600,19śaraṇamasti tathā janmajarāmṛtyuvyādhipriyaviprayogāpriyasaṃyogepsitālābhadāridryadaurmanasyādisa- TARVV-MK 600,20mutthitena duḥkhenābhibhūtasya jantoḥ śaraṇaṃ na vidyate | paripuṣṭamapi śarīraṃ bhojanaṃ prati sahāyī- TARVV-MK 600,21bhavati na vyasanopanipāte | yatnena saṃcitā arthā api na bhavāntaramanugacchanti | saṃvibhakta- TARVV-MK 600,22sukhaduḥkhāḥ suhṛdo'pi na maraṇakāle paritrāyante | bandhavaḥ samuditāśca rujā parītaṃ na pariyānti | TARVV-MK 600,23asti cet sucarito dharmo vyasanamahārṇave taraṇopāyo bhavati | mṛtyunā nīyamānasya sahasranaya- TARVV-MK 600,24nādayo'pi na śaraṇam | tasmādbhavavyasanasaṃkaṭe dharma eva śaraṇam | suhṛdartho'pi na anapāyī, nānya- TARVV-MK 600,25tkiñciccharaṇamiti bhāvanamaśaraṇānuprekṣā | evaṃ hyasyādhyavasyataḥ nityamaśaraṇo'smīti bhṛśamu- TARVV-MK 600,26dvigrasya sāṃsārikeṣu bhāveṣu mamatvavigamo bhavati | bhagavadarhatsarvajñapratīteeva vacasi prati- TARVV-MK 600,27yatno bhavet | TARV-MK 9.7.3dravyādinimittā ātmano bhavāntarāvāptiḥ saṃsāraḥ | TARVV-MK 600,28 caturvidhā ātmāvasthāḥ — saṃsāraḥ TARVV-MK 600,29asaṃsāraḥ nosaṃsāraḥ tatritayavyapāyaśceti | tatra saṃsāraścatasṛṣu gatiṣu nānāyonivikalpāsu pari- TARVV-MK 600,30bhramaṇam | anāgatirasaṃsāraḥ śivapadaparamāmṛtasukhapratiṣṭhā | nosaṃsāraḥ sayogakevalinaḥ caturgati- TARVV-MK 600,31bhramaṇābhāvāt asaṃsāraprāptyabhāvācca īṣatsaṃsāro nosaṃsāraḥ iti | ayogakevalinaḥ tattritaya- TARVV-MK 600,32vyapāyaḥ, bhavabhramaṇābhāvāt sayogakevalivat pradeśaparispandavigamāt asaṃsārāvāptyabhāvācca | TARVV-MK 600,33dehaparispandābhāve'pi dehinaḥ satataṃ pradeśacalanamasti tataḥ sadā saṃsāra eva | siddhānāmayogakeva- TARVV-MK 601,01lināṃ ca nāsti pradeśacalanam, itareṣāṃ tridhā'vasīyate | sa punaḥ saṃsāraḥ kvacidanādinidhanaḥ TARVV-MK 601,02abhavyāpekṣayā bhavyasāmānyārpaṇayā ca, kvacit anādirucchedavān bhavyaviśeṣāpekṣayā | sādiḥ TARVV-MK 601,03sanidhano nosaṃsāraḥ | anidhanaḥ sādirasaṃsāraḥ | tattritayavyapāyo'ntarmuhūrtakālaḥ | TARVV-MK 601,04tatra dravyamimittaḥ saṃsāraścaturvidhaḥ karmanokarmavastuviṣayāśrayabhedāt | tatra kṣetrahetuko dvividhaḥ — TARVV-MK 601,05svakṣetraparakṣetravikalpāt | lokākāśatulyapradeśasyātmanaḥ karmodayavaśāt saṃharaṇavisarpaṇadharmaṇaḥ TARVV-MK 601,06hīnādhikapradeśapariṇāmāvagāhitvaṃ svakṣetrasaṃsāraḥ | sammūrcchanagarbhopapādajanmanavayonivikalpādyā- TARVV-MK 601,07lambanaḥ parakṣetrasaṃsāraḥ | kālo dvividhaḥ — paramārtharūpo vyavahārarūpaśceti | tayorlakṣaṇaṃ prāgvyākhyā- TARVV-MK 601,08tam | tatra paramārthakālavartitaparispandetarapariṇāmavikalpaḥ tatpūrvakakālavyapadeśaupacārikakālatraya- TARVV-MK 601,09vṛttiḥ kālasaṃsāraḥ | bhavanimittaḥ saṃsāraḥ dvātriṃśadvidhaḥ — pṛthivyaptejovāyukāyikāḥ pratyekaṃ caturvidhāḥ TARVV-MK 601,10sūkṣmabādaraparyāptakā'paryāptakabhedāt | vanaspatikāyikāḥ dvedhā — pratyekaśarīrāḥ sādhāraṇaśarīrāśceti | TARVV-MK 601,11pratyekaśarīrā dvedhā — paryāptakāparyāptakabhedāt | sādhāraṇaśarīrāścaturdhā — sūkṣmabādaraparyāptakāparyāptaka- TARVV-MK 601,12vikalpāt | vikalendriyāḥ pratyekaṃ dvidhā paryāptakāparyāptakavikalpāt | pañcendriyāścaturdhā saṃjñya- TARVV-MK 601,13saṃjñiparyāptakāparyāptakāpekṣayeti | bhāvanimittaḥ saṃsāro dvedhā svabhāvaparabhāvāśrayāt | svabhāvo TARVV-MK 601,14mithyādarśanādiḥ, parabhāvo jñānāvaraṇādikarmarasādiḥ | evametasminnanekayonikulakoṭibahuśatasahasra- TARVV-MK 601,15saṃkaṭe saṃsāre paribhraman jīvaḥ karmayantrapreritaḥ pitā bhūtvā bhrātā putraḥ pautraśca bhavati, mātā TARVV-MK 601,16bhūtvā bhaginī bhāryā duhitā ca bhavati, kiṃ bahunā svayamātmanaḥ putro bhavatītyevamādi saṃsārasva- TARVV-MK 601,17bhāvacintanaṃ saṃsārānuprekṣā | evaṃ hyasya bhāvayataḥ saṃsāraduḥkhabhayādudvignasya tato nirvedo bhavati, TARVV-MK 601,18nirviṇṇaśca saṃsāraprahāṇāya pratiyatate | TARV-MK 9.7.4janmajarāmaraṇāvṛttimahāduḥkhānubhavanaṃ prati sahāyānapekṣatvamekatvam | TARVV-MK 601,19 ekatvamaneka- TARVV-MK 601,20tvamityetadubhayaṃ dravyakṣetrakālabhāvavikalpam | tatra dravyaikatvaṃ jīvādiṣvanyatamadravyaviṣayatvenā'- TARVV-MK 601,21bhedakalpanam | kṣetraikatvaṃ paramāṇvavagāhapradeśaḥ | kālaikatvamabhedaḥ samayaḥ | bhāvaikatvaṃ mokṣa- TARVV-MK 601,22mārgaḥ | tathā anekatvamapi bhedaviṣayam | nahi kiñcidekameva niścitamasti anekameva vā | eka- TARVV-MK 601,23mapi sāmānyārpaṇayā viśeṣārpaṇayā anekamapi | tatra pariprāptabāhyābhyantaropadhityāgasya samyagjñā- TARVV-MK 601,24nādekatvaniścayamāskandataḥ yathākhyātacāritraikavṛttiḥ mokṣamārgo bhāvaikatvam | tatprāptaye eka evā- TARVV-MK 601,25ham, na kaścinme svaḥ paro vā vidyate, eka eva jāye eka eva mriye, na kaścinme svajanaḥ parajano TARVV-MK 601,26vā vyādhijarāmaraṇādīni duḥkhānyapaharati | bandhumitrāṇi śmaśānaṃ nātivartante | dharma eva me TARVV-MK 601,27sahāyaḥ sadānapāyīti cintanamekatvānuprekṣā | evaṃ hyasya bhāvayataḥ svajaneṣu prītyanubandho na bhavati TARVV-MK 601,28parajaneṣu ca dveṣānubandho nopajāyate, tato nissaṅgatāmabhyupagato mokṣāyaiva ghaṭate | TARV-MK 9.7.5śarīrād vyatireko lakṣaṇabhedādanyatvam | TARVV-MK 601,29 anyatvaṃ caturdhā vyavatiṣṭhate — nāmasthāpanādravya- TARVV-MK 601,30bhāvālambanena | ātmā jīva iti nāmabhedaḥ, kāṣṭhapratimeti sthāpanābhedaḥ, jīvadravyamajīvadravya- TARVV-MK 601,31miti dravyabhedaḥ, ekasminnapi dravye bālo yuvā manuṣyo deva iti bhāvabhedaḥ | tatra bandhaṃ pratyekatve TARVV-MK 601,32satyapi lakṣaṇabhedādanyatvam | tataḥ kuśalapuruṣaprayogasannidhau śarīrādatyantavyatirekeṇa ātmano TARVV-MK 601,33jñānādibhiranantairaheyairavasthānaṃ muktiranyatvaṃ śivapadamiti cocyate | tadavāptaye ca aindriyikaṃ TARVV-MK 601,34śarīram atīndriyo'ham, ajñaṃ śarīraṃ jño'ham, anityaṃ śarīraṃ nityo'ham, ādyantavaccharīram TARVV-MK 602,01anādyanto'ham, bahūni me śarīraśatasahasrāṇi atītāni saṃsāre paribhramataḥ, sa evāham anya- TARVV-MK 602,02stebhyaḥ ityevaṃ śarīrādanyatvaṃ me, kimaṅga punarbāhyebhyaḥ parigrahebhya iti cintanam anyatvānuprekṣā | TARVV-MK 602,03evaṃ hyasya manassamādadhānasya śarīrādiṣu spṛhā nopapadyate, tataśca śreyasi vartate | TARV-MK 9.7.6śarīrasyādyuttarāśubhakāraṇatvādibhiraśucitvam | TARVV-MK 602,04 śucitvaṃ dvividham — laukikaṃ lokottaraṃ TARVV-MK 602,05ceti | tatrātmanaḥ prakṣālitakarmamalakalaṅkasya svātmanyavasthānaṃ lokottaraṃ śucitvam, tatsādhanaṃ ca TARVV-MK 602,06samyagdarśanādi tadvantaśca sādhavaḥ tadadhiṣṭhānāni ca nirvāṇabhūmyādīni tatprāptyupāyatvācchucivya- TARVV-MK 602,07padeśamarhanti | laukikaṃ śucitvamaṣṭavidham — kālāgnibhasmamṛttikāgomayasalilajñānanirvicikitsa- TARVV-MK 602,08tvabhedāt | tadidaṃ śarīraṃ śucīkartuṃ nālam | kutaḥ ? atyantāśucitvāt | śarīramidamādyuttarā- TARVV-MK 602,09śubhakāraṇādibhiraśuci lakṣyate | tadyathā — ādyaṃ tāvatkāraṇaṃ śarīrasya śukraṃ śoṇītaṃ ca, tadubhaya- TARVV-MK 602,10matyantāśuci | uttarakāraṇamāhārapariṇāmādi, kavalāhāro hi grastamātraḥ śleṣmāśayaṃ prāpya TARVV-MK 602,11śleṣmaṇā dravīkṛtaḥ adhikamaśuci bhavati, tataḥ pittāśayaṃ prāpya pacyamāna āmlīkṛtaḥ aśucireva TARVV-MK 602,12bhavati, pakvo vātāśayamavāpya vāyunā vibhajyamānaḥ khalarasabhāvena bhidyate | khalabhāgo mūtrapurī- TARVV-MK 602,13ṣādimalavikāreṇa vivicyate | rasabhāgaḥ śoṇitamāṃsamedo'sthimajjāśukrabhāvena pariṇamate | TARVV-MK 602,14sarveṣāṃ caiṣāmaśucīnāṃ bhājanaṃ śarīramavaskaravat | aśakyapratīkāraṃ khaldiṃ śarīram, snānānu- TARVV-MK 602,15lepanadhūpapragharṣavāsamālyādibhirapi na śakyamaśucitvamapahartum, aṅgāravat | āśritamapi dravya- TARVV-MK 602,16māśvevātmabhāvamāpādayatīti na jalādīnāmapi śucihetutvam | samyagdarśanādi punarbhāvyamānaṃ TARVV-MK 602,17jīvasyātyantikīṃ śuddhimāvirbhāvayatīti tattvato bhāvanamaśucitvānuprekṣā | evaṃ hyasya saṃsmarataḥ TARVV-MK 602,18śarīranirvedo bhavati, nirviṇṇaśca janmodadhitaraṇāya cittaṃ samādhatte | TARV-MK 9.7.7āsravasaṃvaranirjarāgrahaṇamanarthakamuktatvāditi cet; na; tadguṇadoṣānveṣaṇaparatvāt | TARVV-MK 602,20syānmatam — āsravasaṃvaranirjarā varṇitāḥ, atastāsāmiha punargrahaṇamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 602,21tadguṇadoṣānveṣaṇaparatvāt | āsravadoṣānucintanamudvegārthamāsravopakṣepaḥ | āsravā hi ihāmutra TARVV-MK 602,22cāpāyayuktā mahānadīsrotovegatīkṣṇā indriyādayaḥ | tadyathā — prabhūtayavasodakapramāthāvagāhanā- TARVV-MK 602,23diguṇasaṃpannavanavicāriṇaḥ madāndhāḥ balavanto'pi vāraṇāḥ hastibandhakīṣu sparśanendriyaprasaṃsakta- TARVV-MK 602,24cittāḥ manuṣyavidheyatāmupagatya vadhabandhanavāhanāṅkuśatāḍanapārṣṇighātādijanitaṃ tīvraduḥkhamanu- TARVV-MK 602,25bhavanti, nityameva ca svayūthasya svacchandapravī cārasukhasya ca vanavāsasyānusmaranto mahāntaṃ khedama- TARVV-MK 602,26vāpnuvanti | tathaiva ca jihvendriyaviṣayalolāḥ mṛtahastiśarīrasthasrotovegāvagāhivāyasavat vyasana- TARVV-MK 602,27mupanipatanti | ghrāṇendriyavaśaṃgatāśca auṣadhagandhalubdhapannagavadvinipātamicchanti | cakṣurindriyavidhe- TARVV-MK 602,28yīkṛtāśca dīpālokanalolapataṅgavad vyasanaprapātābhimukhā bhavanti | śrotrendriyaviṣayasaṅgākṛṣṭamana- TARVV-MK 602,29so'pi gītadhvaniviṣaṅgavismṛtatṛṇagrasanahariṇavat anarthonmukhā bhavanti | paratra ca nānājātiṣu TARVV-MK 602,30bahuvidhaduḥkhaprajvālitāsu paryaṭanti iti | evamādyāsravadoṣadarśanamāsravānuprekṣā | evaṃ hyasya cinta- TARVV-MK 602,31yataḥ kṣamādidharmaśreyastvabuddhirna pracyavate | TARVV-MK 602,32sarva ete āsravadoṣāḥ kūrmavat saṃvṛtātmano na bhavanti yathā mahārṇave nāvau vivarapidhā- TARVV-MK 602,33ne'sati kramāśritajalaviplave sati tadāśrayāṇāṃ vināśo'vaśyaṃbhāvī, chidrapidhāne ca nirupadravamabhi- TARVV-MK 602,34laṣitadeśāntaraprāpaṇaṃ tathā karmāgamadvārasaṃvaraṇe sati nāsti śreyaḥpratibandha iti saṃvaraṇaguṇānucintanaṃ TARVV-MK 602,35saṃvarānuprekṣā | evaṃ hyasya cintayataḥ saṃvare nityodyuktatā bhavati | TARVV-MK 603,01nirjarā vedanāvipāka ityuktam | sā dvedhā — abuddhipūrvā kuśalamūlā ceti | tatra narakādiṣu TARVV-MK 603,02karmaphalavipākajā abuddhipūrvā, sā akuśalānubandhā | parīṣahajaye kṛte kuśalamūlā, sā śubhānu- TARVV-MK 603,03bandhā niranubandhā ceti | evaṃ nirjarāyā guṇadoṣabhāvanaṃ nirjarānuprekṣā | evaṃ hyasyānusmarataḥ karma- TARVV-MK 603,04nirjarāyai vṛttirbhavati | TARV-MK 9.7.8lokasaṃsthānādividhirvyākhyātaḥ | TARVV-MK 603,05 samantādanantasyālokākāśasya bahumadhyadeśabhāvino TARVV-MK 603,06lokasya saṃsthānādividhirvyākhyātaḥ, tatsvabhāvānucintanaṃ lokānuprekṣā | evaṃ hyasyādhyavasyataḥ TARVV-MK 603,07tattvajñānādiviśuddhirbhavati | TARV-MK 9.7.9trasabhāvādilābhasya kṛcchrapratipattiḥ bodhidurlabhatvam | TARVV-MK 603,08 uktaṃ ca — TARVV-MK 603,09“egaṇigodasarīre jīvā davvappamāṇado diṭṭhā | TARVV-MK 603,10siddhehi aṇaṃtaguṇā savveṇa vitīdakāleṇa || ” TARVV-MK 603,11ityāgamaprāmāṇyādekasminnigotaśarīre jīvāḥ siddhānāmanantaguṇāḥ | evaṃ sarvaloko nira- TARVV-MK 603,12ntaranicitaḥ sthāvaraiḥ, atastatra trasatā bālukāsamudre patitā vajrasikatākaṇikeva durlabhā | tatra ca TARVV-MK 603,13vikalendriyāṇāṃ bhūyiṣṭhatvāt pañcendriyatā guṇeṣu kṛtajñateva kṛcchralabhyā | tatra ca tiryakṣu paśumṛga- TARVV-MK 603,14pakṣisarīsṛpādiṣu bahuṣu satsu manuṣyabhāvaścatuṣpathe ratnarāśiriva durāsadaḥ | tatpracyave punastadupapatti- TARVV-MK 603,15rdagdhatarupudgalatadbhāvāpattivat durlabhā | tallābhe ca kudeśānāṃ hitāhitavicāraṇāvirahitapaśusamāna- TARVV-MK 603,16mānavākīrṇānāṃ bahutvāt sudeśaḥ pāṣāṇeṣu maṇirivāsulabhaḥ | labdhe'pi sudeśe sukule janma kṛcchra- TARVV-MK 603,17labhyaṃ pāpakarmajīvakulākulatvāt lokasya | kule hi jātiḥ prāyeṇa śīlavinayācārasaṃpattikarī TARVV-MK 603,18bhavati | satyāmapi kulasaṃpadi dīrghāyurindriyabalarūpanīrogatvādīni durlabhāni | sarveṣvapi teṣu TARVV-MK 603,19labdheṣu saddharmapratilābho yadi na syāt vyarthaṃ janma vadanamiva dṛṣṭivikalam | tamevaṃ kṛchralabhyaṃ TARVV-MK 603,20dharmamavāpya viṣayasukhe rañjanaṃ bhasmārthaṃ candanadahanamiva viphalam | viraktaviṣayasukhasya tapobhāvanā- TARVV-MK 603,21dharmaprabhāvanāsukhamaraṇādilakṣaṇaḥ samādhirduravāpaḥ | tasmin sati bodhilābhaḥ phalavān bhavatīti TARVV-MK 603,22cintanaṃ bodhidurlabhatvānuprekṣā | evaṃ hyasya bhāvayataḥ bodhiṃ prāpya pramādo na kadācidapi bhavati | TARV-MK 9.7.10jīvasthānaguṇasthānānāṃ gatyādiṣu mārgaṇālakṣaṇo dharmaḥ svākhyātaḥ | TARVV-MK 603,23 uktāni jīva- TARVV-MK 603,24sthānāni guṇasthānāni ca, teṣāṃ gatyādiṣu mārgaṇāsthāneṣu svatattvavicāraṇālakṣaṇo dharmaḥ jinaśā- TARVV-MK 603,25sane svākhyātaḥ | atrāha — gatyādaya ityucyante, ke punargatyādaya iti ? atrocyate — TARV-MK 9.7.11gatīndriyakāyayogavedakaṣāyajñānasaṃyamadarśanaleśyābhavyasamyaktvasaṃjñāhārakeṣu mārgaṇāḥ | TARVV-MK 603,27 gamyata iti gatiḥ | sā dvedhā — karmodayakṛtā kṣāyikī ceti | karmodayakṛtā caturvidhā TARVV-MK 603,28vyākhyātā — narakagatiḥ tiryaggatiḥ manuṣyagatiḥ devagatiśceti | kṣāyikī mokṣagatiḥ | indrasya liṅga- TARVV-MK 603,29mindreṇa sṛṣṭamiti vā indriyam | tad dravyabhāvabhedena dvividhaṃ sat pañcadhā varṇitam — ekendriyadvīndriya- TARVV-MK 603,30trīndriyacaturindriyapañcendriyabhedena, tatkarmakṛtam | atīndriyatvamātmanaḥ kṣāyikam | ātmapravṛttyupa- TARVV-MK 603,31citapudgalapiṇḍaḥ kāyaḥ | tatsaṃbandhijīvaḥ ṣaḍvidhaḥ — pṛthivīkāyikaḥ apkāyikaḥ tejaskāyikaḥ TARVV-MK 603,32vāyukāyikaḥ vanaspatikāyikaḥ trasakāyikaśceti | trasasthāvaranāmakarmaviśeṣodayāpāditā ete TARVV-MK 603,33bhāvāḥ | nāmakarmātyantocchedādakāyāḥ siddhāḥ | vīryāntarāyakṣayopaśamalabdhavṛttivīryalabdhiryogaḥ | TARVV-MK 603,34tadvata ātmano manovākkāyavargaṇālambanaḥ pradeśaparispandaḥ upayogo yogaḥ | sa pañcadaśaprakāraḥ — TARVV-MK 603,35catvāro manoyogāḥ catvāro vāgyogāḥ sapta kāyayogāśceti | yogasambandhā'bhāvaḥ ātmanaḥ TARVV-MK 604,01kṣāyikaḥ | tatra satyamanoyogaḥ mṛṣāmanoyogaḥ satyamṛṣāmanoyogaḥ asatyamṛṣāmanoyogaśceti catu- TARVV-MK 604,02rvidho vāgyogaḥ | audārikakāyayogaḥ audārikamiśrakakāyayogaḥ vaikriyikakāyayogaḥ vaikriyika- TARVV-MK 604,03miśrakakāyayogaḥ āhārakakāyayogaḥ āhārakamiśrakakāyayogaḥ kārmaṇakāyayogaśceti saptavidhaḥ TARVV-MK 604,04kāyayogaḥ | ātmapravṛttisaṃmohotpādo vedaḥ | sa nokaṣāyaviśeṣodayanimittaḥ trividhaḥ — strīvedaḥ TARVV-MK 604,05puṃvedo napuṃsakavedaśceti | ātmana aupaśamikaṃ kṣāyikaṃ vā apagatavedatvam | cāritrapariṇāmakaṣaṇāt TARVV-MK 604,06kaṣāyaḥ | sa caturvidhaḥ krodhamānamāyālobhalakṣaṇo vyākhyātaḥ | akaṣāyatvamātmana aupaśamikaṃ TARVV-MK 604,07kṣāyikaṃ vā | tattvārthāvabodho jñānap, tatpañcavidhamuddiṣṭam | mithyādarśanodayāpāditakāluṣyamajñānaṃ TARVV-MK 604,08trividham | vratasamitikaṣāyadaṇḍendriya-dhāraṇānuvartananigrahatyāgajayalakṣaṇaḥ saṃyamaḥ pañcavidho TARVV-MK 604,09vakṣyate | saṃyamaḥ saṃyamāsaṃyamaścoktau | sa sarvaścāritramohasyodayopaśamāt kṣayopaśamāt kṣayācca TARVV-MK 604,10bhavati | tatpariṇāmatrayavirahitaṃ siddhatvaṃ kṣāyikam | darśanāvaraṇakṣayakṣayopaśamāvirbhūtavattirālo- TARVV-MK 604,11canaṃ darśanam | taccaturvidhamuddiṣṭaṃ cakṣuracakṣuravadhikevaladarśanabhedāt | kaṣāyaśleṣaprakarṣāprakarṣayuktā TARVV-MK 604,12yogavṛttirleśyā | sā ṣaḍvidhā kṛṣṇanīlakapotatejaḥpadmaśuklavikalpāt | śarīranāmodayāpāditā TARVV-MK 604,13dravyaleśyā | aleśyatvaṃ kṣāyikam | nirvāṇapuraskṛto bhavyaḥ, tadviparīto'bhavyaḥ, tadubhayaṃ pāriṇā- TARVV-MK 604,14mikam | virahitabhavyatvābhavyatvavikalpo muktaḥ | tattvārthaśraddhānalakṣaṇaṃ samyaktvamuktam | tat darśana- TARVV-MK 604,15mohasyopaśamāt kṣayopaśamāt kṣayācca bhavati | sāsādanasamyaktvam — anantānubandhikaṣāyodayādbha- TARVV-MK 604,16vatītyaudayikam | samyaṅmithyātvaṃ kṣāyopaśamikam | mithyātvamaudayikam | śikṣākriyālāpagrāhī TARVV-MK 604,17saṃjñī, tadviparīto'saṃjñī | tatra saṃjñitvaṃ kṣāyopaśamikam, asaṃjñitvamaudayikam | tadubhayābhāvaḥ TARVV-MK 604,18kṣāyikaḥ | upabhogaśarīraprāyogyapudgalagrahaṇamāhāraḥ, tadviparīto'nāhāraḥ | tatrāhāraḥ śarīranāmo- TARVV-MK 604,19dayāt vigrahagatināmodayābhāvācca bhavati | anāhāraḥ śarīranāmatrayodayābhāvāt vigrahagatinā- TARVV-MK 604,20modayācca bhavati | TARVV-MK 604,21tānyetāni caturdaśamārgaṇāsthānāni | teṣu jīvasthānānāṃ sattā cintyate — tiryaggatau catu- TARVV-MK 604,22rdaśāpi jīvasthānāni santi | itarāsu tisṛṣu dve dve paryāptakāparyāptakabhedāt | ekendriyeṣu catvāri TARVV-MK 604,23jīvasthānāni | vikalendriyeṣu dve dve | pañcendriyeṣu catvāri | pṛthivyaptejovāyukāyikeṣu pratyekaṃ TARVV-MK 604,24catvāri | vanaspatikāyikeṣu ṣaṭ | trasakāyikeṣu daśa | manoyoge ekaṃ jīvasthānaṃ saṃjñiparyāptakaḥ | TARVV-MK 604,25vāgyoge pañca jīvasthānāni dvitricaturindriyaparyāptakasaṃjñyasaṃjñiparyāptakanāmāni | kāyayoge catu- TARVV-MK 604,26rdaśa santi | strīvedapuṃvedayoḥ pratyekaṃ catvāri jīvasthānāni saṃjñyasaṃjñiparyāptakāparyāptakākhyāni | TARVV-MK 604,27napuṃsakavede caturdaśāpi santi | avede ekaṃ jīvasthānaṃ saṃjñiparyāptakasaṃjñam | caturṣvapi kaṣāyeṣu TARVV-MK 604,28caturdaśāpi jīvasthānāni santi | akaṣāye ekameva saṃjñiparyāptakākhyam | matyajñānaśrutājñānayośca- TARVV-MK 604,29turdaśāpi santi | vibhaṅgamanaḥparyayajñānayorekameva jīvasthānaṃ saṃjñiparyāptakākhyam | matiśrutāvadhi- TARVV-MK 604,30jñāneṣu dve jīvasthāne saṃjñiparyāptakāparyāptakākhye | kevalajñāne ekameva jīvasthānaṃ saṃjñiparyāptakā- TARVV-MK 604,31khyam | sāmāyikachedopasthāpanaparihāraviśuddhisūkṣmasāmparāyayathākhyātasaṃyamasaṃyamāsaṃyameṣu eka- TARVV-MK 604,32meva jīvasthānaṃ saṃjñiparyāptakanāmakam | asaṃyame caturdaśāpi santi | acakṣurdarśane caturdaśāpi TARVV-MK 604,33jīvasthānāni santi | cakṣurdarśane trīṇi jīvasthānāni caturindriyasaṃjñyasaṃjñiparyāptakākhyāni | TARVV-MK 604,34teṣāmevā'paryāptakā labdhāḥ santi na nirvṛttāḥ | avadhidarśane dve jīvasthāne saṃjñiparyāptakāparyāpta- TARVV-MK 605,01kasaṃjñe | kevaladarśane saṃjñiparyāptakākhyam | ādyāsu tisṛṣu leśyāsu caturdaśāpi jīvasthānāni TARVV-MK 605,02santi | tejaḥpadmaśuklaleśyāsu dve jīvasthāne saṃjñiparyāptakāparyāptakanāmanī | aleśyatve ekaṃ jīva- TARVV-MK 605,03sthānaṃ saṃjñiparyāptakākhyam | bhavyeṣu abhavyeṣu ca caturdaśāpi jīvasthānāni santi | aupaśamika- TARVV-MK 605,04kṣāyikakṣāyopaśamikasamyaktvasāsādanasamyaktveṣu dve jīvasthāne saṃjñiparyāptakāparyāptakasaṃjñe | TARVV-MK 605,05samyaṅmithyātve ekameva saṃjñiparyāptakākhyam | mithyātve caturdaśāpi santi | saṃjñiṣu dve jīvasthāne TARVV-MK 605,06paryāptakāparyāptakanāmanī | asaṃjñiṣu dvādaśāvaśiṣṭāni | saṃjñyasaṃjñitvā'bhāve ekaṃ jīvasthānaṃ paryāpta- TARVV-MK 605,07kākhyam | karmodayāpekṣayā āhāre caturdaśāpi santi | anāhāre saptā'paryāptakasthānāni | paryāptakaṃ TARVV-MK 605,08ca kevalisamuddhāte ayogakevalini ca karmodayārpaṇāt | siddhāḥ sarvatrātītajīvasthānāḥ | TARVV-MK 605,09guṇasthānānāmapi teṣveva sattā vicāryate — narakagatau nārakeṣu paryāptakeṣu catvāri guṇasthā- TARVV-MK 605,10nāni ādyāni saptasu pṛthivīsu | prathamāyāṃ pṛthivyāmaparyāptakeṣu dve guṇasthāne mithyādṛṣṭyasaṃyata- TARVV-MK 605,11samyagdṛṣṭī | itarāsu pṛthivīṣu aparyāptake kameva mithyātvam | tiryaggatau tiryakṣu paryāptakeṣu pañca TARVV-MK 605,12guṇasthānānyādyāni | teṣāmaparyāptakeṣu trīṇi guṇasthānāni mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭyasaṃya- TARVV-MK 605,13tasamyagdṛṣṭisaṃjñāni | tiraścīṣu paryāptikāsu pañca guṇasthānāni ādyāni, aparyāptikāsu dve ādye, TARVV-MK 605,14strītvena praveśābhāvāt asaṃyatasamyagdṛṣṭyabhāvaḥ | manuṣyagatau manuṣyeṣu paryāptakeṣu caturdaśāpi TARVV-MK 605,15guṇasthānāni bhavanti | aparyāptakeṣu trīṇi guṇasthānāni mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭyasaṃyata- TARVV-MK 605,16samyagdṛṣṭyākhyāni | mānuṣīṣu paryāptikāsu caturdaśāpi guṇasthānāni santi bhāvaliṅgāpekṣayā TARVV-MK 605,17na dravyaliṅgāpekṣayā, dravyaliṅgāpekṣayā tu pañcādyāni | aparyāptikāsu dve ādye, samyaktvena TARVV-MK 605,18saha strījananābhāvāt | tiryaṅmanuṣyeṣu bhavāparyāptakeṣu ekameva guṇasthānamādyam | devagatau TARVV-MK 605,19bhavanavāsivyantarajyotiṣkadeveṣu paryāptakeṣu catvāri guṇasthānānyādyāni, aparyāptakeṣu dve ādye | TARVV-MK 605,20taddevīṣu saudharmaiśānakalpavāsidevīṣu ca sa eva kramaḥ | saudharmaiśānādiṣu uparimagraiveyakānteṣu TARVV-MK 605,21catvāri guṇasthānāni ādyāni, aparyāptakeṣu trīṇi mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭyasaṃyata- TARVV-MK 605,22samyagdṛṣṭināmāni | anudiśānuttaravimānavāsiṣu paryāptāparyāptakeṣu ca ekameva guṇasthānam TARVV-MK 605,23asaṃyatasamyagdṛṣṭisaṃjñam | TARVV-MK 605,24ekadvitricaturindriyā'saṃjñipañcendriyeṣu ekameva guṇasthānamādyam | pañcendriyeṣu saṃjñiṣu TARVV-MK 605,25caturdaśāpi santi | TARVV-MK 605,26pṛthivīkāyādiṣu vanaspatyanteṣu ekameva prathamam | trasakāyikeṣu caturdaśāpi santi | TARVV-MK 605,27satyamanoyoge'satyamṛṣāmanoyoge ca saṃjñimithyādṛṣṭiprabhṛtayaḥ sayogikevalyantāḥ | mṛṣā- TARVV-MK 605,28manoyoge satyamṛṣāmanoyoge ca saṃjñimithyādṛṣṭyādayaḥ kṣīṇakaṣāyavītarāgachadmasthāntāḥ | TARVV-MK 605,29asatyamṛṣāvāgyoge dvīndriyādayaḥ sayogakevalyantāḥ ? satyavāgyoge saṃjñimithyādṛṣṭyādayaḥ TARVV-MK 605,30sayogikevalyantāḥ | mṛṣāvāgyoge satyamṛṣāvāgyoge ca saṃjñimithyādṛṣṭiprabhṛtayaḥ kṣīṇakaṣāyavīta- TARVV-MK 605,31rāgachadmasthāntāḥ | audārikakāyayoge trayodaśa guṇasthānāni sayogikevalyantāni | audārika- TARVV-MK 605,32miśrakāyayoge catvāri guṇasthānāni mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭisayogi- TARVV-MK 605,33kevalisaṃjñāni | vaikriyikakāyayoge catvāri guṇasthānāni ādyāni | vaikriyikamiśrakāyayoge TARVV-MK 605,34trīṇi tānyeva samyaṅmithyātvavarjitāni | āhārakakāyayogāhārakamiśrakāyayogayorekameva guṇa- TARVV-MK 605,35sthānaṃ pramattasaṃyatākhyam | kārmaṇakāyayoge catvāri guṇasthānāni mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭya- TARVV-MK 605,36saṃyatasamyagdṛṣṭisayogikevalyākhyāni | ayoge guṇasthānamekam | TARVV-MK 606,01strīvedapuṃvedayorasaṃjñipañcendriyādayaḥ anivṛttibādarasāmparāyikāntāḥ | napuṃsakavede eke- TARVV-MK 606,02ndriyaprabhṛtayaḥ anivṛttibādarasāmparāyikāntāḥ | nārakāścaturṣu sthāneṣu śuddhe napuṃsakavede | tiryañca TARVV-MK 606,03ekendriyādayaḥ caturindriyāntāḥ śuddhe napuṃsakavede | asaṃjñipañcendriyādayaḥ saṃyatāsaṃyatāntāḥ TARVV-MK 606,04tiryañcastriṣu vedeṣu | manuṣyāḥ triṣu vedeṣu mithyādṛṣṭyādayaḥ anivṛttibādarasāmparāyikāvasānāḥ | TARVV-MK 606,05tataḥ pare manuṣyā avedāḥ | devāścaturṣu sthāneṣu strīpuṃvedayoḥ jñeyāḥ | TARVV-MK 606,06krodhamānamāyāsu ekendriyādayaḥ anivṛttibādarasāmparāyikāntāḥ | lobhakaṣāye ta eva TARVV-MK 606,07sūkṣmasāmparāyikāntāḥ | tataḥ pare akaṣāyāḥ | TARVV-MK 606,08matyajñānaśrutājñānayorekendriyādayaḥ sāsādanasamyagdṛṣṭyantāḥ, vibhaṅgajñāne saṃjñimithyā- TARVV-MK 606,09dṛṣṭayo vā sāsādanasamyagdṛṣṭayo vā paryāptakā bhavanti nā'paryāptakāḥ | samyaṅmithyādṛṣṭayaḥ triṣu TARVV-MK 606,10jñāneṣu ajñānamiśreṣu vartante, kāraṇasadṛśatvāt kāryasya | matiśrutāvadhijñāneṣu asaṃyatasamyagdṛṣṭi- TARVV-MK 606,11prabhṛtayaḥ kṣīṇakaṣāyavītarāgachadmasthāntāḥ | manaḥparyayajñāne pramattasaṃyatādayaḥ kṣīṇakaṣāyavītarāga- TARVV-MK 606,12chadmasthāntāḥ | kevalajñāne dve guṇasthāne sayogāyogisaṃjñe | TARVV-MK 606,13sāmāyikachedopasthāpanaśuddhisaṃyamayoḥ pramattasaṃyatādayaḥ anivṛttibādarasāmparāyikāntāḥ | TARVV-MK 606,14parihāraśuddhisaṃyame dve guṇasthāne pramattāpramattalakṣaṇe | sūkṣmasāmparāyasaṃyame ekameva guṇa- TARVV-MK 606,15sthānaṃ sūkṣmasāmparāyaśuddhisaṃyamākhyam | yathākhyātavihāraśuddhisaṃyame catvāri guṇasthānāni upa- TARVV-MK 606,16śāntakaṣāyakṣīṇakaṣāyasayogyayogasaṃjñāni | saṃyamāsaṃyame ekameva guṇasthānaṃ saṃyatāsaṃyatākhyam | TARVV-MK 606,17asaṃyame catvāri guṇasthānānyādyāni | TARVV-MK 606,18cakṣurdarśane caturindriyādayaḥ kṣīṇakaṣāyavītarāgachadmasthāntāḥ | acakṣurdarśane ekendriyā- TARVV-MK 606,19dayaḥ kṣīṇakaṣāyavītarāgachadmasthāntāḥ | avadhidarśane asaṃyatasamyagdṛṣṭyādayaḥ kṣīṇakaṣāyāntāḥ | TARVV-MK 606,20kevaladarśane dve guṇasthāne ante | TARVV-MK 606,21ādyāsu tisṛṣu leśyāsu ekendriyādayaḥ asaṃyatasamyagdṛṣṭyantāḥ | tejaḥpadmaleśyayoḥ saṃjñi- TARVV-MK 606,22mithyādṛṣṭiprabhṛtayaḥ apramattāvasānāḥ | śuklaleśyāyāṃ saṃjñimithyādṛṣṭiprabhṛtayaḥ sayogikevalyantāḥ | TARVV-MK 606,23aleśyā ayogakevalinaḥ | TARVV-MK 606,24bhavyatve caturdaśāpi guṇasthānāni santi | abhavyatve prathamameva | TARVV-MK 606,25kṣāyikasamyaktve asaṃyatasamyagdṛṣṭyādayaḥ ayogakevalyantāḥ | vedakasamyaktve asaṃyata- TARVV-MK 606,26samyagdṛṣṭyādayaḥ apramattāntāḥ | aupaśamikasamyaktve asaṃyatasamyagdṛṣṭyādayaḥ upaśānta- TARVV-MK 606,27kaṣāyāntāḥ | sāsādanasamyaktvasamyaṅmithyātvamithyātveṣu ekameva pratyekam | nārakeṣu TARVV-MK 606,28prathamāyāṃ pṛthivyāṃ kṣāyikavedakaupaśamikasamyaktvā asaṃyatasamyagdṛṣṭayaḥ | itarāsu bhūmiṣu TARVV-MK 606,29vedakaupaśamikasamyaktvāḥ | tiryakṣu asaṃyatasamyagdṛṣṭisthāne kṣāyikavedakaupaśamikasamyaktvāni TARVV-MK 606,30santi | saṃyatāsaṃyatasthāne kṣāyikasamyaktvaṃ nāsti itarad dvayamasti bhogabhūmāvevotpādāt | tira- TARVV-MK 606,31ścīṣu ubhayorapi sthānayoḥ kṣāyikasamyaktvaṃ nāsti, manuṣyasya kṣapaṇāmārabdhavataḥ puruṣaliṅgenaiva TARVV-MK 606,32vṛtteḥ, itarad dvitayamasti | manuṣyeṣu asaṃyatasamyagdṛṣṭisaṃyatāsaṃyatasaṃyatasthāneṣu kṣāyikavedakaupaśa- TARVV-MK 606,33mikasamyaktvāni santi | bhavanavāsivyantarajyotiṣkadeveṣu taddevīṣu saudharmaiśānakalpavāsidevīṣu TARVV-MK 606,34cā'saṃyatasamyagdṛṣṭisthāne kṣāyikasamyaktvaṃ nāsti itarad dvitayamasti | saudharmādiṣu uparimagraive- TARVV-MK 606,35yakānteṣu kṣāyikavedakaupaśamikasamyaktvāni santi | anudiśānuttaravimānavāsideveṣu kṣāyika- TARVV-MK 606,36vedakasamyaktve staḥ, aupaśamikaṃ cāsti upaśamaśreṇyāṃ mṛtānāṃ tatsaṃbhavāt | TARVV-MK 606,37saṃjñitve saṃjñimithyādṛṣṭyādayaḥ kṣīṇakaṣāyāntāḥ | asaṃjñitve ekendriyādayaḥ asaṃjñipañce- TARVV-MK 606,38ndriyāntāḥ | tadubhayābhāve dve guṇasthāne antye | TARVV-MK 607,01āhāre ekendriyādayaḥ sayogikevaliparyantāḥ | anāhāre pañca guṇasthānāni — vigrahagatau TARVV-MK 607,02mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭayaḥ, prataralokapūraṇayoḥ sayogakevalino'yoga- TARVV-MK 607,03kevalinaśca | siddhā vyatītaguṇasthānā iti | evamādilakṣaṇo dharmo niḥśreyasaprāptiheturaho TARVV-MK 607,04bhagavadbhirarhadbhiḥ svākhyāta iti cintanaṃ dharmasvākhyātatvānuprekṣā | evaṃ hyasya cintayataḥ dharmā- TARVV-MK 607,05nurāgāt sadā pratiyatno bhavati | evamanityatvādyanuprekṣāsannidhāne uttamakṣamādidhāraṇāt mahān TARVV-MK 607,06saṃvaro bhavati | TARV-MK 9.7.12svākhyāta iti yucprasaṅga iti cet; na; prādivṛtteḥ | TARVV-MK 607,07 syānmatam — sunā yoge TARVV-MK 607,08akṛcchrārthe yucā bhavitavyamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? prādivṛtteḥ | śobhana ākhyātaḥ svākhyātaḥ TARVV-MK 607,09iti prādilakṣaṇā vṛttirbhavati | TARV-MK 9.7.13anuprekṣā iti bhāvasādhanatve bahuvacanavirodhaḥ | TARVV-MK 607,10 ayamanuprekṣāśabdo yadi bhāvasā- TARVV-MK 607,11dhanaḥ, bahuvacanaṃ nopapadyate tasyaikatvāt | TARV-MK 9.7.14karmasādhanatve sāmānādhikaraṇyābhāvaḥ | TARVV-MK 607,12 syāt karmasādhanatvamevamapi yujyate bahuva- TARVV-MK 607,13canaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ tu nopapadyate; anyā hyanuprekṣā anyadanucintanamiti | athānucintanamevā- TARVV-MK 607,14nuprekṣā; evamapi liṅgavacanabhedavirodhaḥ | TARV-MK 9.7.15na vā; kṛdabhihitasya dravyavadbhāvāt | TARVV-MK 607,15 naiṣa doṣaḥ | kiṃ kāraṇam ? kṛdabhihitasya dravya- TARVV-MK 607,16vadbhāvāt | kṛdabhihito bhāvo hi dravyavadbhavati yathā pākaḥ pākau pākā iti | tathā'nuprekṣita- TARVV-MK 607,17vyārthabhedāt bhāvasya bhede vivakṣite bahuvacanaṃ nyāyaprāptam | TARV-MK 9.7.16sāmānādhikaraṇyasiddhiścobhayoḥ karmasādhanatvāt | TARVV-MK 607,18 sāmānādhikaraṇyaṃ ca siddhyati | TARVV-MK 607,19kutaḥ ? ubhayoḥ karmasādhanatvāt | anuprekṣyante ityanuprekṣāḥ, anucintyate ityanucintanam | ani- TARVV-MK 607,20tyādisvatattvaṃ hyanucintyamānamanuprekṣāvyapadeśabhāg bhavati | katham ? karmaṇyanaḥ “yuḍvyā bahulam” TARVV-MK 607,21 iti, yathā niradanamavasecanamiti | evamapi liṅgasaṃkhyābhedo nopapadyate, upātta- TARVV-MK 607,22liṅgasaṃkhyānāṃ parasparābhisambandho yujyate yathā gāvo dhanamiti | atha dharmopadeśāt prāganuprekṣāḥ TARVV-MK 607,23kimarthaṃ noktāḥ ? TARV-MK 9.7.17madhye'nuprekṣāvacanam ubhayanimittatvāt | TARVV-MK 607,24 anuprekṣāvacanaṃ madhye kriyate | kutaḥ ? TARVV-MK 607,25ubhayanimittatvāt | anuprekṣā hi bhāvayan uttamakṣamādīṃśca paripālayati parīṣahāṃśca jetu- TARVV-MK 607,26mutsahate | TARVV-MK 607,27vyākhyātā anuprekṣāḥ | saṃvarahetuḥ parīṣahajaya ityuktam, atastān vyācakṣmahe | āha — vyākhyā- TARVV-MK 607,28syati bhavān, idameva tāvadvaktavyaṃ kimarthamete sahyante ? kiñca, eṣāṃ pāribhāṣikī saṃjñā, TARVV-MK 607,29utānvarthā iti ? atrocyate — TA-MK 9.8 mārgācyavananirjarārthaṃ parisoḍhavyāḥ parīṣahāḥ || TARV-MK 9.8.1mahattvādanvarthasaṃjñā | TARVV-MK 607,31 saṃjñā ca nāma yato na laghīyasī | kuta etat ? laghvarthaṃ hi TARVV-MK 607,32saṃjñākaraṇamiti, tatra mahatyāḥ saṃjñāyāḥ karaṇe etatprayojanamanvarthasaṃjñāḥ parīṣahā iti yathā vijñāyate TARVV-MK 607,33tadvibhāvyate | TARV-MK 9.8.2prakaraṇāt saṃvaramārgasaṃpratipattiḥ | TARVV-MK 608,01 saṃvaro hi prakṛtaḥ, atastadabhisambandhāt mokṣapadaprā- TARVV-MK 608,02pakasaṃvaramārgasaṃpratipattiriha veditavyā | TARV-MK 9.8.3tadacyavanārtho nirjarārthaśca parīṣahajayaḥ | TARVV-MK 608,03 karmāgamadvārāṇi saṃvṛṇvato jainendramārgānmā TARVV-MK 608,04cyoṣmahīti pūrvameva parīṣahān vijayante | jitaparīṣahāḥ santaḥ tairanabhibhūyamānāḥ pradhānasaṃvaramā- TARVV-MK 608,05śrityā'pratibandhena kṣapakaśreṇyārohaṇasāmarthyaṃ pratipadyābhinnotsāhāḥ sakalasāmparāyikapraṃdhvasanaśa- TARVV-MK 608,06ktayo jñānadhyānaparaśubhiḥ chinnamūlāni karmāṇi vidhūya prasphoṭitapakṣareṇava iva patattriṇaḥ ūrdhvaṃ TARVV-MK 608,07vrajanti ityevamarthaṃ parisoḍhavyāḥ parīṣahāḥ | “soḍhaḥ” iti ṣatvapratiṣedhaḥ | TARVV-MK 608,08yadyevamucyatāṃ ke parīṣahāḥ kiyanto veti ? ata idamāha — TA-MK 9.9 kṣutpipāsāśītoṣṇadaṃśamaśakanāgnyāratistrīcaryāniṣadyāśayyākrośavadha- yācanālābharogatṛṇasparśamalasatkārapuraskāraprajñājñānādarśanāni || TARV-MK 9.9.1kṣudhādayo dvāviṃśatiḥ parīṣahāḥ | TARVV-MK 608,11 ta ete bāhyābhyantaradravyapariṇāmāḥ śārīramānasaprakṛ- TARVV-MK 608,12ṣṭapīḍāhetavaḥ kṣudhādayo dvāviṃśatiḥ parīṣahāḥ pratyetavyāḥ | tadvijaye viduṣā saṃyatena mokṣārthinā TARVV-MK 608,13pratiyatnaḥ kāryaḥ | tadyathā — TARV-MK 9.9.2prakṛṣṭakṣudagniprajvalane dhṛtyambhasopaśamaḥ kṣujjayaḥ | TARVV-MK 608,14 nivṛttasarvasaṃskāraviśeṣasya śarīramā- TARVV-MK 608,15tropakaraṇasantuṣṭasya tapaḥsaṃyamavilopaṃ pariharataḥ kṛtakāritānumatasaṃkalpitoddiṣṭasaṃkliṣṭakrayāgatapratyā- TARVV-MK 608,16ttapūrvakarmapaścātkarmadaśavidhadoṣavipramuktaiṣaṇasya deśakālajanapadavyavasthāpekṣasya anaśanādhvarogatapaḥ- TARVV-MK 608,17svādhyāyaśramavelātikramāvamodaryāsadvedyodayādibhyaḥ nānāhārendhanoparame jaṭharāgnidāhinī mārutā- TARVV-MK 608,18lolitāgniśikheva samantāccharīrendriyahṛdayasaṃkṣobhakarī kṣudutpadyate | tasyāḥ pratīkāraṃ triprakāram- TARVV-MK 608,19akāle saṃyamavirodhibhirvā dravyaiḥ svayamakurvato'nyena kriyamāṇamasevamānasya manasā cā'nabhisa- TARVV-MK 608,20ndadhataḥ dustareyaṃ vedanā mahāṃṃśca kālo dīrghāha iti dīrghāha iti viṣādamanāpadyamānasya tvagasthisirā- TARVV-MK 608,21vatānamātrakalevarasyāpi sataḥ āvaśyakakriyādiṣu nityodyatasya kṣudvaśaprāptānarthakārābandhanasthama- TARVV-MK 608,22nuṣyān pañjaragatatiryakprāṇinaḥ kṣudabhyarditān paratantrānapekṣamāṇasya jñānino dhṛtyambhasā saṃyamakumbha- TARVV-MK 608,23dhāritena kṣudagniṃ śamayataḥ tatkṛtapīḍāṃ pratyavagaṇayan kṣujjaya ityucyate | TARV-MK 9.9.3udanyodīraṇahetūpanipāte tadvaśāprāptiḥ pipāsāsahanam | TARVV-MK 608,24 snānāvagāhanapariṣekatyāginaḥ TARVV-MK 608,25patattrivadadhruvāsanāvasathasya atilavaṇasnigdharūkṣaviruddhāhāragraiṣmātapapittajvarānaśanādibhirudīrṇāṃ TARVV-MK 608,26śarīrendriyonmāthinīṃ pipāsāṃ pratyanādriyamāṇapratīkāramanasaḥ nidāghe paṭutapanakiraṇasaṃtāpite TARVV-MK 608,27aṭavyāmāsanneṣvapi hradeṣu apkāyikajīvaparihārecchayā jalamanādadānasya salilasekavivekamlānāṃ TARVV-MK 608,28latāmiva glānimupagatāṃ gātrayaṣṭimavagaṇayya tapaḥparipālanaparasya bhikṣākāle'pi iṅgitākārādibhiḥ TARVV-MK 608,29yogyamapi pānamacodayato dhairyakumbhāvadhāritaśīlasugandhiprajñātoyena vidhyāpayataḥ tṛṣṇāgniśikhāṃ TARVV-MK 608,30saṃyamaparatvaṃ pipāsāsahanamityavasīyate | TARV-MK 9.9.4pṛthagavacanamaikārthyāditi cet; na; sāmarthyabhedāt | TARVV-MK 608,31 syādetat — kṣutpipāsayoḥ pṛthagvacana- TARVV-MK 608,32manarthakam | kutaḥ ? aikārthyāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? sāmarthyabhedāt | anyaddhi kṣudhaḥ sāmarthya- TARVV-MK 608,33manyatpipāsāyāḥ | TARV-MK 9.9.5abhyavahārasāmānyāditi cet; na; adhikaraṇabhedāt | TARVV-MK 609,01 syānmatam — abhyavahārasāmā- TARVV-MK 609,02nyāt ekārthamiti; tadapi na yuktam; kutaḥ ? adhikaraṇabhedāt | anyaddhi kṣudhaḥ pratīkārādhikaraṇam, TARVV-MK 609,03anyatpipāsāyāḥ | TARV-MK 9.9.6śaityahetusannidhāne tatpratīkārānabhilāṣāt saṃyamaparipālanaṃ śītakṣamā | TARVV-MK 609,04 parityaktavā- TARVV-MK 609,05sasaḥ pakṣivadanavadhāritālayasya śarīramātrādhikaraṇasya śiśiravasantajaladāgamādivaśāt vṛkṣamūla- TARVV-MK 609,06pathiguhādiṣu patitaprāleyaleśatuṣāralavavyatikaraśiśirapavanābhyāhatamūrteḥ tatpratikriyāsamarthadravyā- TARVV-MK 609,07ntarāgnyādyanabhisandhānāt nārakaduḥsahaśītavedanānusmaraṇāt tatpratīkāracikīrṣāyāṃ paramārthavilo- TARVV-MK 609,08pabhayāt vidyāmantrauṣadhaparṇavalkalatvaktṛṇājinādisaṃbandhād vyāvṛttamanasaḥ parakīyamiva dehaṃ TARVV-MK 609,09manyamānasya dhṛtiviśeṣaprāvaraṇasya garbhāgāreṣu dhūpapravekaprakaraprarūpitapradīpaprabhaveṣu varāṅganānavayau- TARVV-MK 609,10vanoṣṇaghanastananitambabhujāntaratarjitaśīteṣu nivāsaṃ suratasukharasākaramanubhūtamasāratvāvabodhāda- TARVV-MK 609,11smarataḥ viṣādavirahitasya saṃyamaparipālanaṃ śītakṣameti bhāṣyate | TARV-MK 9.9.7dāhapratīkārakāṅkṣābhāvāccāritrarakṣaṇamuṣṇasahanam | TARVV-MK 609,12 graiṣmeṇa paṭīyasā bhāskarakiraṇa- TARVV-MK 609,13samūhena saṃtāpitaśarīrasya tṛṣṇānaśanapittarogagharmaśramaprādurbhūtoṣṇasya svedaśoṣadāhābhyarditasya jala- TARVV-MK 609,14bhavanajalāvagāhanānulepanapariṣekārdrāvanītalanīlotpalakadalīpatrotkṣepamārutajalatūlikācandanaca- TARVV-MK 609,15ndrapādakamalakalhāramuktāhārādipūrvānubhūtaśītaladravyaprārthanāpetacetasaḥ uṣṇavedanā atitīvrā bahu- TARVV-MK 609,16kṛtvaḥ paravaśādavāptā, idaṃ punastapo mama karmakṣayakāraṇamiti tadvirodhinīṃ kriyāṃ pratyanādarāccā- TARVV-MK 609,17ritrarakṣaṇamuṣṇasahanamiti samāmnāyate | TARV-MK 9.9.8daṃśamaśakādibādhāsahanamapratīkāram | TARVV-MK 609,18 pratyākhyātaśarīrācchādanasya kvacidapi aprati- TARVV-MK 609,19baddhacetasaḥ parakṛtāyatanaguhāgahvarādiṣu rātrau divā vā daṃśamaśakamakṣikāpiśukaputtikāyūkamatku- TARVV-MK 609,20ṇakīṭapipīlikāvṛścikādibhiḥ tīkṣṇapātairbhakṣyamāṇasthātitīvravedanotpādakaiḥ avyathitamanasaḥ TARVV-MK 609,21svakarmavipākamanucintayato vidyāmantrauṣadhādibhiḥ tannivṛttiṃ prati nirutsukasya āśarīrapatanādapi TARVV-MK 609,22niścitātmanaḥ parabalapramardanaṃ prati pravartamānasya madāndhagandhasindhurasya ripujanapreritavividhaśastra- TARVV-MK 609,23pratighātādaparāṅmukhasya niḥpratyūhavijayopalambhanamiva karmāgatipṛtanāparābhavaṃ prati prayatanaṃ daṃśamaśa- TARVV-MK 609,24kādibādhāsahanamapratīkāramityākhyāyate | TARV-MK 9.9.9daṃśamaśakamātraprasaṅga iti cet; na; upalakṣaṇārthatvāt | TARVV-MK 609,25 syānmatam — daṃśamaśakasyaiva TARVV-MK 609,26bādhākāraṇasya grahaṇaṃ prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam; upalakṣaṇārthatvāt | daśanaparitāpakāraṇasya TARVV-MK 609,27sarvasyaivedaṃ upalakṣaṇaṃ yathā ‘kākebhyo rakṣyatāṃ sarpiḥ’ ityupaghātakopalakṣaṇam | yadyevamanyataragrahaṇameva TARVV-MK 609,28kartavyam; anyataropādāne svarūpagrahaṇaprasaṅgāt dvitīyavacanamupalakṣaṇaṃ saṃpadyate | TARV-MK 9.9.10jātarūpadhāraṇaṃ nāgnyam | TARVV-MK 609,29 guptisamityavirodhiparigrahanivṛttiparipūrṇabrahmacaryamaprārthi- TARVV-MK 609,30kamokṣasādhanacāritrānuṣṭhānaṃ yathājātarūpam asaṃskṛtamavikāraṃ mithyādarśanāviṣṭavidviṣṭaṃ parama- TARVV-MK 609,31māṅgalyaṃ nāgnyamabhyupagatasya strīrūpāṇi nityāśucivībhatsakuṇapabhāvena paśyato vairāgyabhāvanā- TARVV-MK 609,32varuddhamanovikriyasyā'saṃbhāvitamanuṣyatvasya nāgnyadoṣāsaṃsparśanāt parīṣahajayasiddhiriti jāta- TARVV-MK 609,33rūpadhāraṇamuttamaṃ śreyaḥprāptikāraṇamityucyate | itare punarmanovikriyāṃ niroddhumasamarthāstatpūrvikāṅga- TARVV-MK 609,34vikṛtiṃ nigūhitakāmāḥ kaupīnaphalakacīvarādyāvaraṇamātiṣṭhante aṅgasaṃvaraṇārthameva tanna karmasaṃva- TARVV-MK 609,35raṇakāraṇam | TARV-MK 9.9.11saṃyame ratibhāvādaratiparīṣahaṃjayaḥ | TARVV-MK 609,36 saṃyatasya kṣudhādyābādhāsaṃyamaparirakṣaṇendriyadurjaya- TARVV-MK 609,37tvavrataparipālanabhāragauravasarvadāpramattatvadeśabhāṣāntarānabhijñatvaviṣamacapalasattvapracurabhīmadurgani- TARVV-MK 610,01yataikavihāratvādibhiraratiṃ prāduṣyatīṃ dhṛtiviśeṣānnivārayataḥ saṃyamaratibhāvanāt viṣayasukharatirvi- TARVV-MK 610,02ṣāhāraseveva vipākakaṭuketi cintayataḥ ratiparibādhābhāvādaratiparīṣahajaya iti niścīyate | TARV-MK 9.9.12sarveṣāmaratikāraṇatvāt pṛthagaratigrahaṇānarthakyamiti cet; na; kṣudhādyabhāve'pi moho- dayāttatpravṛtteḥ | TARVV-MK 610,04 syādetat — kṣudhādīnāṃ sarveṣāmaratihetutvāt pṛthagaratigrahaṇamanarthakamiti; tanna; TARVV-MK 610,05kiṃ kāraṇam ? kṣudhādyabhāve'pi mohodayāttatpravṛtteḥ | mohodayākulitacetaso hi kṣudhādivedanā'- TARVV-MK 610,06bhāve'pi saṃyame'ratirupajāyate | TARV-MK 9.9.13varāṅganārūpadarśanasparśanādivinivṛttiḥ strīparīṣahajayaḥ | TARVV-MK 610,07 ekānte ārāmabhavanādi- TARVV-MK 610,08pradeśe rāgadveṣayauvanadarparūpamadavibhramonmādamadyapānāveśādibhiḥ pramadāsu bādhamānāsu tadakṣivaktra- TARVV-MK 610,09bhrūvikāraśṛṅgārākāravihārahāvavilāsahāsalīlāvijṛmbhitakaṭākṣavikṣepasukumārasnigdhamṛdupīnonnata- TARVV-MK 610,10stanakalaśanitāntatāmrodarapṛthujaghanarūpaguṇābharaṇagandhavastramālyādipratinigṛhītamanovipluteḥ darśana- TARVV-MK 610,11sparśanābhilāṣanirutsukasya snigdhamṛduviśadasukumārābhidhānatantrīvaṃśamiśrātimadhuragītaśravaṇanivṛttā- TARVV-MK 610,12daraśrotrasya saṃsārārṇavavyasanapātālāvagāḍhaduḥkharaudrāvartakuṭiladhyāyinaḥ straiṇānarthavinivṛttiḥ strīparī- TARVV-MK 610,13ṣahajaya iti kathyate | anyavādiparikalpitā devatāviśeṣāḥ brahmādayaḥ tilottamādevagaṇikārūpa- TARVV-MK 610,14saṃdarśanalolalocanavikārāḥ strīparīṣahapaṅkānnodvartumātmānaṃ samarthāḥ | TARV-MK 9.9.14vrajyādoṣanigrahaścaryāvijayaḥ | TARVV-MK 610,15 dīrghakālābhyastagurukulabrahmacaryasya adhigatabandhamokṣapa- TARVV-MK 610,16dārthatattvasya kaṣāyanigrahaparasya bhāvanārpitamateḥ saṃyamāyatanabhaktihetordeśāntarātitheḥ guruṇābhyanu- TARVV-MK 610,17jñātasya nānājanapadavyāhāravyavahārābhijñasya grāme ekarātraṃ nagare pañcarātraṃ prakarṣeṇāvasthātavya- TARVV-MK 610,18mityevaṃ saṃyatasya vāyoriva niḥsaṅgatāmupagatasya deśakālapramāṇopetamadhvagamanamanubhavataḥ kleśakṣamasya TARVV-MK 610,19bhīmāṭavīpradeśeṣu nirbhayatvāt siṃhasyeva sahāyakṛtyamanapekṣamāṇasya paruṣaśarkarākaṇṭakādivyadhanajā- TARVV-MK 610,20tapādakhedasyāpi sataḥ pūrvocitayānavāhanādigamanamasmarataḥ samyagvrajyādoṣaṃ pariharataḥ caryāparīṣaha- TARVV-MK 610,21jayo veditavyaḥ | TARV-MK 9.9.15saṃkalpitāsanādavicalanaṃ niṣadyātitikṣā | TARVV-MK 610,22 śmaśānodyānaśūnyāyatanagiriguhāgahva- TARVV-MK 610,23rādiṣu anabhyastapūrveṣu viditasaṃyamakriyasya dhairyasahāyasyotsāhavato niṣadyāmadhirūḍhasya prādurbhūtopa- TARVV-MK 610,24sargarogavikārasyāpi sataḥ tatpradeśādavicalataḥ mantravidyādilakṣaṇapratīkārānanapekṣamāṇasya kṣudrajantu- TARVV-MK 610,25prāyaviṣamadeśāśrayāt kāṣṭhopalavanniścalasya anubhūtamṛdukuthāstaraṇādisparśasukhamavigaṇayataḥ prāṇi- TARVV-MK 610,26pīḍāparihārodyatasya jñānadhyānabhāvanādhīnadhiyaḥ saṃkalpitavīrāsanotkuṭikāsanādiraterāsanadoṣa- TARVV-MK 610,27jayānniṣadyātitikṣetyākhyāyate | TARV-MK 9.9.16āgamoditaśayanāt apracyavaḥ śayyāsahanam | TARVV-MK 610,28 svādhyāyadhyānādhvaśramaparikheditasya TARVV-MK 610,29mauhūrtikīṃ kharaviṣamapracuraśarkarākapālasaṅkaṭātiśītoṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu nidrāmanubhavataḥ yathākṛtye- TARVV-MK 610,30kapārśvadaṇḍāyatādiśāyinaḥ sañjātabādhāviśeṣasya saṃyamārthamaspandamānasyānutiṣṭhataḥ vyantarādibhirvā TARVV-MK 610,31vitrāsyamānasya palāyanaṃ prati nirutsukasya maraṇabhayanirviśaṅkasya nipatitadāruvat vyapagatāsuvaccā'- TARVV-MK 610,32parivartamānasya dvīpiśārdūlamahoragādiduṣṭasattvapracarito'yaṃ pradeśo'cirādato nirgamanaṃ śreyaḥ kadā TARVV-MK 610,33nu rātrīrvivasatīti viṣādamanādadhānasya sukhaprāptāvapyaparituṣyataḥ pūrvānubhūtanavanītamṛduśayanarati- TARVV-MK 610,34manusmarataḥ samyagāgamoditaśayanādapracyavaḥ śayyāsahanamiti pratyetavyam | TARV-MK 9.9.17aniṣṭavacanasahanamākrośaparīṣahajayaḥ | TARVV-MK 610,35 tīvramohāviṣṭamithyādṛṣṭyāryamlecchakhalapāpā- TARVV-MK 610,36cāramattodṛptaśaṅkitaprayukta-māśabdadhikkāraparuṣāvajñānākrośādīn karṇavirecanān hṛdayaśūlodbhāvakān TARVV-MK 611,01krodhajvalanaśikhāpravardhanakarānapriyān śṛṇvato'pi dṛḍhamanasaḥ bhasmasātkartumapi samarthasya paramārthā- TARVV-MK 611,02vagāhitacetasaḥ, śabdamātraśrāviṇastadarthānvīkṣaṇavinivṛttavyāpārasya svakṛtāśubhakarmodayo mamaiṣa TARVV-MK 611,03yato'mīṣāṃ māṃ prati dveṣa ityevamādibhirupāyairaniṣṭavacanasahanamākrośaparīṣahajaya iti nirṇīyate | TARV-MK 9.9.18mārakeṣvamarṣāpohabhāvanaṃ vadhamarṣaṇam | TARVV-MK 611,04 grāmodyānāṭavīnagareṣu naktaṃ divā caikākino TARVV-MK 611,05nirāvaraṇamūrteḥ samantātparyaṭadbhiścaurākṣikamlecchaśavaraparuṣavadhirapūrvāpakāridviṣatparaliṅgibhirāhita- TARVV-MK 611,06krodhaiḥ tāḍanākarṣaṇabandhanaśastrābhidhātādibhirmāryamāṇasyāpyanutpannavairasya avaśyaprapātukamevedaṃ śarīraṃ TARVV-MK 611,07kuśaladvāreṇānenāpanīyate na mama vrataśīlabhāvanābhraṃśanamiti bhāvaśuddhasya dahyamānasyāpi sugandha- TARVV-MK 611,08mutsṛjataścandanasyeva śubhapariṇāmasya svakarmanirjarāmabhisandadhānasya dṛḍhamateḥ kṣamauṣadhibalasya TARVV-MK 611,09mārakeṣu suhṛtsvivāmarṣāpohabhāvanaṃ vadhamarṣaṇamityānnāyate | TARV-MK 9.9.19prāṇātyaye'pyāhārādiṣu dīnābhidhānanivṛttiryācanāvijayaḥ | TARVV-MK 611,10 kṣudadhvapariśramatapo- TARVV-MK 611,11rogādibhiḥ pracyāvitavīryasya śuṣkapādapasyeva nirārdramūrtterunnatāsthisnāyujālasya nimnākṣipuṭapari- TARVV-MK 611,12śuṣkādharauṣṭhakṣāmapāṇḍukapolasya carmavatsaṅkucitāṅgopāṅgatvacaḥ śithilajānugulphakaṭibāhuyantrasya TARVV-MK 611,13deśakālakramopapannakalpādāyinaḥ vācaṃyamasya maunisamasya vā śarīrasandarśanamātravyāpārasya ūrji- TARVV-MK 611,14tasattvasya prajñāpyāyitamanasaḥ prāṇātyaye'pyāhāravasatibheṣajāni dīnābhidhānamukhavaivarṇyāṅgasaṃjñā- TARVV-MK 611,15dibhirayācamānasya ratnavaṇijo maṇisaṃdarśanamiva svaśarīraprakāśanamakṛpaṇaṃ manyamānasya vandamānaṃ TARVV-MK 611,16prati svakaravikasanamiva pāṇipuṭadhāraṇamadīnamiti gaṇayataḥ yācanāsahanamavasīyate | adyatve punaḥ TARVV-MK 611,17kāladoṣāddīnānāthapākhaṇḍibahule jagatyamārgajñairanātmavidbhiryācanamanuṣṭhīyate | TARV-MK 9.9.20alābhe'pi lābhavat santuṣṭasyālābhavijayaḥ | TARVV-MK 611,18 vāyuvadanekadeśacāriṇaḥ aprakāśitavī- TARVV-MK 611,19ryasyābhyupagataikakālabhojanasya sakṛnmūrtisaṃdarśanavratakālasya dehīti asabhyavākprayogāduparatasyā- TARVV-MK 611,20nupāttavigrahapratikriyasyādyedaṃ śvaścedamiti vyapetasaṃkalpasya ekasmin grāme alabdhvā grāmāntarānve- TARVV-MK 611,21ṣaṇanirutsukasya pāṇipuṭamātrapātrasya bahuṣu divaseṣu bahuṣu ca gṛheṣu bhikṣāmanavāpyāpyasaṃkliṣṭacetasaḥ TARVV-MK 611,22nāyaṃ dātā tatrānyo vadānyo'stīti vyapagataparīkṣasya lābhādapyalābho me paramaṃ tapaḥ iti santu- TARVV-MK 611,23ṣṭasyālābhavijayo'vaseyaḥ | TARV-MK 9.9.21nānāvyādhipratīkārānapekṣatvaṃ rogasahanam | TARVV-MK 611,24 duḥkhādikaraṇamaśucibhājanaṃ jīrṇavastra- TARVV-MK 611,25vatpariheyaṃ pittamārutakaphasannipātanimittānekāmayavedanābhyarditamanyadīyamiva vigrahaṃ manyamā- TARVV-MK 611,26nasya upekṣitṛtvāpracyuteścikitsāvyāvṛttaceṣṭasya śarīrayātrāprasiddhaye vraṇālepanavadyathoktamāhāramā- TARVV-MK 611,27carato jallauṣadhiprāptyādyanekatapoviśeṣarddhiyoge satyapi śarīraniḥspṛhatvāt pratīkārānapekṣiṇaḥ TARVV-MK 611,28pūrvakṛtapāpakarmaṇaḥ phalamidamanenopāyenānṛṇībhavāmīti cintayato rogasahanaṃ saṃpadyate | TARV-MK 9.9.22tṛṇādinimittavedanāyāṃ manaso'praṇidhānaṃ tṛṇasparśajayaḥ | TARVV-MK 611,29 yathābhinirvṛttādhikaraṇa- TARVV-MK 611,30śāyinaḥ śuṣkatṛṇapatrabhūmikaṇṭakaphalakaśilātalādiṣu prāsukeṣvasaṃskṛteṣu vyādhimārgagamanaśītoṣṇa- TARVV-MK 611,31janitaśramavinodārthaṃ śayyāṃ niṣadyāṃ vā bhajamānasya tṛṇādibādhitamūrtterutpannakaṇḍuvikārasya duḥkha- TARVV-MK 611,32manabhicintayataḥ tṛṇādisparśabādhā'vaśīkṛtatvāttṛṇasparśasahanamavagantavyam | TARV-MK 9.9.23svaparamalāpacayopacayasaṃkalpābhāvo maladhāraṇam | TARVV-MK 611,33 jalajantupīḍāparihārāyā'snāna- TARVV-MK 611,34pratijñasya, svedapaṅkadigdhasarvāṅgasya, sidhmakacchūdadrūdīrṇakāyasya nakharomaśmaśrukeśavikṛtasahajabāhya- TARVV-MK 611,35malasaṃparkakāraṇānekatvagvikārasya svagatamalāpacaye paramalopacaye cā'praṇihitamanasaḥ karmamalapa- TARVV-MK 611,36ṅkāpanodāyaivodyatasya pūrvānubhūtasnānānupalenādismaraṇaparāṅmukhacittavṛttermaladhāraṇamākhyāyate | TARV-MK 9.9.24keśaluñcanakhedasahanopasaṃkhyānamiti cet; na; malaparīṣahāvarodhāt | TARVV-MK 612,01 syādetat — keśalu- TARVV-MK 612,02ñcane tatsaṃskārākaraṇe vā mahān khedaḥ saṃjāyate, tatsahanamaparamupasaṃkhyātavyamiti; tanna; kiṃ TARVV-MK 612,03kāraṇam ? malaparīṣahāvarodhāt | malasāmānyasaṃgrahe hi tadantarbhavati | TARV-MK 9.9.25mānāpamānayostulyamanasaḥ satkārapuraskārānabhilāṣaḥ | TARVV-MK 612,04 ciroṣitabrahmacaryasya mahā- TARVV-MK 612,05tapasvinaḥ svaparasamayaniścayajñasya hitopadeśaparasya kathāmārgakuśalasya bahukṛtvaḥ paravādivijayinaḥ TARVV-MK 612,06praṇāmabhaktisaṃbhramāsanapradānādīni me na kaścitkarotītyevamavicintayataḥ mānāpamānayostulyamanasaḥ TARVV-MK 612,07satkārapuraskāranirākāṅkṣasya śreyodhyāyinaḥ satkārapuraskāraparīṣahajayo veditavyaḥ | satkāraḥ TARVV-MK 612,08pūjāpraśaṃsātmakaḥ | puraskāro nāma kriyārambhādiṣvagrataḥ karaṇamāmantraṇaṃ vā | TARV-MK 9.9.26prajñāprakarṣāvalepanirāsaḥ prajñāvijayaḥ | TARVV-MK 612,09 aṅgapūrvaprakīrṇakaviśāradasya kṛtsnagnanthārthā- TARVV-MK 612,10vadhāriṇaḥ anuttaravādinastrikālaviṣayārthavidaḥ śabdanyāyādhyātmanipuṇasya mama purastāditare TARVV-MK 612,11bhāskaraprabhābhibhūtodyotakhadyotavat nitarāmavabhāsante iti vijñānamadanirāsaḥ prajñāparīṣahajayaḥ TARVV-MK 612,12pratyetavyaḥ | TARV-MK 9.9.27ajñānāvamānajñānābhilāṣasahanamajñānaparīṣahajayaḥ | TARVV-MK 612,13 ajño'yaṃ na kiñcidapi vetti TARVV-MK 612,14paśusama ityevamādyadhikṣepavacanaṃ sahamānasyādhyayanārthagrahaṇaparābhibhavādiṣvasaktabuddheścirapravraji- TARVV-MK 612,15tasya vividhatapoviśeṣabhārākrāntamūrtteḥ sakalasāmarthyāpramattasya vinivṛttāniṣṭamanovākkāyaceṣṭa- TARVV-MK 612,16syādyāpi me jñānātiśayo notpadyata ityanabhisandadhataḥ ajñānaparīṣahajayo'vagantavyaḥ | TARV-MK 9.9.28pravrajyādyanarthakatvāsamādhānamadarśanasahanam | TARVV-MK 612,17 saṃyamapradhānasya duḥkhakaratapo'nuṣṭhāyinaḥ TARVV-MK 612,18paramavairāgyabhāvanāśuddhahṛdayasya viditasakalapadārthatattvasyā'rhadāyatanasādhudharmapūjakasya cirantanasya TARVV-MK 612,19adyāpi me jñānātiśayo notpadyate, mahopavāsādyanuṣṭhāyināṃ prātihāryaviśeṣāḥ prādurabhūvanniti pralā- TARVV-MK 612,20pamātramidam, anarthikeyaṃ pravrajyā viphalaṃ vrataparipālanamityevamasamādadhānasya, darśanaśuddhiyogā- TARVV-MK 612,21dadarśanaparīṣahasahanamavasātavyam | evaṃ parīṣahān asaṃkalpopasthitān sahamānasyāsaṃkliṣṭacetasaḥ TARVV-MK 612,22rāgādipariṇāmāsravābhāvāt mahān saṃvaro bhavati | TARV-MK 9.9.29śraddhānālocanagrahaṇamaviśeṣāditi cet; na; avyabhicāradarśanārthatvāt | TARVV-MK 612,23 syādetat — TARVV-MK 612,24śraddhānamālocanamiti dvividhaṃ darśanam, tasyāviśeṣeṇa grahaṇamiha prāpnoti, kutaḥ ? aviśeṣāt | TARVV-MK 612,25na hi kiñcidviśeṣaliṅgamihāśritamastīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? avyabhicāradarśanārthatvāt | TARVV-MK 612,26matyādijñānapañcakāvyabhicāriśraddhānaṃ darśanam | ālocanaṃ tu na, śrutamanaḥparyayayorapravṛtterato'- TARVV-MK 612,27syāvyabhicāriṇaḥ śraddhānasya grahaṇamihopapadyate | TARV-MK 9.9.30manorathaparikalpanāmātramiti cet; na; vakṣyamāṇakāraṇasāmarthyāt | TARVV-MK 612,28 syādetat — TARVV-MK 612,29śraddhānadarśanagrahaṇamidamiti svamanorathaparikalpanāmātramiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? vakṣyamāṇa- TARVV-MK 612,30kāraṇasāmarthyāt | vakṣyate hi kāraṇam — “darśanamohāntarāyayoradarśanālābhau” iti | TARV-MK 9.9.31avadhyādidarśanaparīṣahopasaṃkhyānamiti cet; na; avadhijñānādyabhāve sahacaritadarśanā- bhāvādajñānaparīṣahāvarodhāt | TARVV-MK 612,32 syānmatam — “avadhyādidarśanopetāḥ suṣṭhu paśyanti nāsya kiñcida- TARVV-MK 612,33tiśayavadasti darśanam, guṇapratyayaṃ ca tat” ityuktam āgame, nūnamasmiṃstadyogyā guṇā na TARVV-MK 612,34santītyevamādivacanasahanamavadhyādidarśanaparīṣahajayaḥ, tasyopasaṃkhyānaṃ kartavyamiti; tanna; kiṃ TARVV-MK 612,35kāraṇam ? ajñānaparīṣahāvarodhāt | tatkathamiti cet ? ucyate — avadhyādijñānābhāve tatsaha- TARVV-MK 613,01caritadarśanābhāvaḥ, ādityasya prakāśābhāve pratāpābhāvavat, tasmādajñānaparīṣahe'varodhaḥ | TARVV-MK 613,02yadyevaṃ śraddhānadarśanamapi jñānāvinābhāvīti prajñāparīṣahe tasyāntarbhāvaḥ prāpnotīti; naiṣa doṣaḥ; TARVV-MK 613,03prajñāyāṃ satyāmapi kvacittattvārthaśraddhānābhāvād vyabhicāropalabdheḥ | TARVV-MK 613,04āha — upapāditaṃ parīṣahajayāt saṃvaro bhavatīti | idamucyatāṃ kimete sarve saṃsāramahārṇaṃ- TARVV-MK 613,05vāduttitīrṣantamamuṃ pravajyāmabhyupagatamabhidravanti uta kaścitprativiśeṣa iti ? atrocyate — amī TARVV-MK 613,06vyākhyātalakṣaṇāḥ kṣudhādayaścāritrāntarāṇi prati bhājyāḥ, niyamena punaranayoḥ pratyetavyāḥ — TA-MK 9.10 sūkṣmasāmparāyacchadmasthavītarāgayoścaturdaśa || TARV-MK 9.10.1caturdaśavacanādanyābhāvaḥ | TARVV-MK 613,08 caturdaśeti vacanādanyeṣāṃ parīṣahāṇāmabhāvo veditavyaḥ | TARVV-MK 613,09kutaḥ ? saṃkhyāviśeṣaparigrahasya niyamārthatvāt — caturdaśaiva nānye iti | TARV-MK 9.10.2sūkṣmasāmparāye niyamānupapattirmohodayāditi cet; na; sanmātratvāt | TARVV-MK 613,10 syānmatam — TARVV-MK 613,11yujyate vītarāgachadmasthe niravaśeṣamohanīyasyopaśamāt kṣayācca tatkṛtavakṣyamāṇaparīṣahāṣṭakābhāvācca- TARVV-MK 613,12turdaśasaṃkhyāniyamaḥ sūkṣmasāmparāye tu mohodayasadbhāvāccaturdaśeti niyamo nopapadyate iti; tanna; kiṃ TARVV-MK 613,13kāraṇam ? sanmātratvāt | tatra hi kevalo lobhasañjvalanakaṣāyodayaḥ, sa cātyantasūkṣmastato TARVV-MK 613,14vītarāgachadmasthakalpatvāccaturdaśeti niyamastatrāpi yujyate | TARV-MK 9.10.3tata eva parīṣahābhāva iti cet; na; bādhāviśeṣoparame'pi tadbhāvasvācikhyāsitatvāt sarvārthasiddhasya saptamīgamanasāmarthyavat | TARVV-MK 613,16 atha matam — tata eva tayoḥ parīṣahābhāvaḥ | kuta eva ? TARVV-MK 613,17mohodayābhāvāt, mandodayācca | yasya hi kṣudhādivedanāprakarṣodayastasya tatsahanāt parīṣahajayo TARVV-MK 613,18bhavati | na ca mohodayabalādhānābhāve vedanāprabhavo'sti, tadabhāvāt sahanavacanaṃ bhaktimātrakṛta- TARVV-MK 613,19miti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tadbhāvasyācikhyāsitatvāt | yathā sarvārthasiddhadevasyānuparatasadvedyo- TARVV-MK 613,20dayaprakarṣasyāpi saptamapṛthivīgamanasāmarthyaṃ na hīyate tathā vītarāgacchadmasthasya karmodayasadbhāvakṛta- TARVV-MK 613,21parīṣahavyapadeśo yuktimavatarati | TARVV-MK 613,22āha — yadi śarīravatyātmani parīṣahasannidhānaṃ pratijñāyate, atha bhagavatyutpannakevalajñāne TARVV-MK 613,23karmacatuṣṭayaphalānubhavanavaśavarttini kiyanta upanipatantīti ? atrocyate — tasminpunaḥ — TA-MK 9.11 ekādaśa jine || TARVV-MK 613,25‘kaiścitkalpyante’ iti vākyaśeṣaḥ | TARV-MK 9.11.1vedanīyodayabhāvāt kṣudhādiprasaṅga iti cet; na; ghātikarmodayasahāyābhāvāt tatsāma- rthyavirahāt | TARVV-MK 613,27 syānmatam — ghātikarmaprakṣayānnimittoparame sati nāgnyāratistrīniṣadyākrośayā- TARVV-MK 613,28canālābhasatkārapuraskāraprajñājñānadarśanāni mā bhūvan, amī punarvedanīyāśrayāḥ khalu parīṣahāḥ TARVV-MK 613,29prāpnuvanti bhagavati jine iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ghātikarmodayasahāyābhāvāt tatsāmarthya- TARVV-MK 613,30virahāt | yathā viṣadravyaṃ mantrauṣadhibalādupakṣīṇamāraṇaśaktikamupayujyamānaṃ na maraṇāya kalpyate TARVV-MK 613,31tathā dhyānānalanirdagdhaghātikarmendhanasyānantāpratihatajñānādicatuṣṭayasyāntarāyābhāvānnirantaramupa- TARVV-MK 613,32cīyamānaśubhapudgalasantatervedanīyākhyaṃ karma sadapi prakṣīṇasahāyabalaṃ svayogyaprayojanotpādanaṃ pratya- TARVV-MK 613,33samarthamiti kṣudhādyabhāvaḥ, tatsadbhāvopacārād dhyānakalpanavat | athavā, nāyaṃ vākyaśeṣaḥ ‘ekā- TARVV-MK 614,01daśa jine kaiścitkalpyante’ iti | kiṃ tarhi ? ekādaśa santīti | katham ? upacārāt | yathā nira- TARVV-MK 614,02vaśeṣanirastajñānāvaraṇe paripūrṇajñāne ekāgracintānirodhābhāve'pi karmarajovidhūnanaphalasaṃbhavāt TARVV-MK 614,03dhyānopacāraḥ tathā kṣudhādivedanābhāvaparīṣahābhāve'pi vedanīyakarmodayadravyaparīṣahasadbhāvāt ekā- TARVV-MK 614,04daśa jine santīti upacāro yuktaḥ | TARVV-MK 614,05āha — yadi sūkṣmasāmparāyādiṣu vyastāḥ parīṣahā atha samastāḥ kveti ? TA-MK 9.12 bādarasāmparāye sarve || TARV-MK 9.12.1bādarasāmparāyagrahaṇāt pramattādinirdeśaḥ | TARVV-MK 614,07 bādarasāmparāya iti nāyaṃ guṇasthānaviśeṣa- TARVV-MK 614,08parigrahaḥ | kiṃ tarhi ? arthanirdeśaḥ, tataḥ pramattādīnāṃ saṃyatānāṃ sāmānyagrahaṇam — bādaraḥ sāmpa- TARVV-MK 614,09rāyo yasya so'yaṃ bādarasāmparāya iti | tatra hi — TARV-MK 9.12.2nimittaviśeṣasyānupakṣīṇatvāt sarve | TARVV-MK 614,10 jñānāvaraṇādinimittaviśeṣo vakṣyate | tasyānu- TARVV-MK 614,11pakṣīṇatvāt sarve saṃbhavanti | kasmin punaścāritre sarveṣāṃ saṃbhavaḥ ? TARV-MK 9.12.3sāmāyikacchedopasthāpanāparihāraviśuddhisaṃyameṣu sarvasaṃbhavaḥ | TARVV-MK 614,12 eteṣāṃ trayāṇāṃ cāritrā- TARVV-MK 614,13ṇāmanyatame sarve kṣutparīṣahādayo draṣṭavyāḥ | TARVV-MK 614,14āha — gṛhītametat parīṣahāṇāṃ sthānaviśeṣāvadhāraṇam, idaṃ tu na vidmaḥ — kasyāḥ prakṛte kaḥ TARVV-MK 614,15kārya iti ? atrocyate — TA-MK 9.13 jñānāvaraṇe prajñā'jñāne || TARV-MK 9.13.1jñānāvaraṇe ajñānaṃ na prajñeti cet; na; anyajñānāvaraṇasadbhāve tadbhāvāt | TARVV-MK 614,17 syādetat- TARVV-MK 614,18jñānāvaraṇe sati ajñānamanavabodho bhavati na prajñā jñānasvabhāvatvādātmana iti; tanna; kiṃ kāra- TARVV-MK 614,19ṇam ? anyajñānāvaraṇasadbhāve tadbhāvāt | prajñā hi kṣāyopaśamikī anyasmin jñānāvaraṇe sati madaṃ TARVV-MK 614,20janayati na sakalāvaraṇakṣaya iti prajñājñāne jñānāvaraṇe sati prāduḥsta ityabhisambadhyate | TARV-MK 9.13.2mohāditi cet; na; tadbhedānāṃ parigaṇitatvāt | TARVV-MK 614,21 syānmatam — mohodayādahaṃ mahāprājño TARVV-MK 614,22nānya iti manyate na jñānāvaraṇāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? tadbhedānāṃ parigaṇitatvāt | mohabhedā TARVV-MK 614,23hi parigaṇitā darśanacāritravyāghātahetubhāvena, tatra nāyamantarbhavati, cāritravato'pi prajñāparīṣaha- TARVV-MK 614,24sadbhāvāt, tato jñānāvaraṇa eveti niścayaḥ kartavyaḥ | TARVV-MK 614,25āha — yadyanayorekakarmahetutvamātmalābhe'vasīyate, adarśanā'lābhayoḥ ko heturiti ? TA-MK 9.14 darśanamohāntarāyayoradarśanālābhau || TARV-MK 9.14.1viśiṣṭakāraṇanirdeśādavadhyādidarśanasandehābhāvaḥ | TARVV-MK 614,27 darśanamoha iti viśiṣṭamiha kāraṇaṃ TARVV-MK 614,28nirdiśyate, tato'vadhyādidarśanaviṣayaḥ sandeho na bhavati | TARV-MK 9.14.2antarāya iti sāmānyanirdeśe'pi sāmarthyādviśeṣasaṃpratyayaḥ | TARVV-MK 614,29 yadyapyayamantarāya iti TARVV-MK 614,30sāmānyanirdeśaḥ tathāpi sāmarthyāllābhāntarāyaviśeṣasaṃpratyayo bhavati | TARVV-MK 615,01āha — yadyādye mohanīyabhede satyadarśanaparīṣaho bhavati, atha dvitīyasmin keṣāṃ janmeti ? TARVV-MK 615,02atrocyate — TA-MK 9.15 cāritramohe nāgnyāratistrīniṣadyākrośayācanā- satkārapuraskārāḥ || TARVV-MK 615,05mohodayahetutvaṃ nāgnyādīnāṃ pratipadyāmahe puṃvedodayādinimittatvāt, niṣadyāparīṣahastu TARVV-MK 615,06 kathamiti cet ? ucyate — TARV-MK 9.15.1niṣadyāparīṣahasya mohodayahetutvaṃ prāṇipīḍārthatvāt | TARVV-MK 615,07 mohodaye sati prāṇipīḍāpa- TARVV-MK 615,08riṇāmaḥ saṃjāyate, tatparipālanārthatvāt niṣadyāparīṣahodayaheturityavasīyate | TARVV-MK 615,09āha — abhyupemaḥ karmaprakṛtiviśeṣatraya amī parīṣahā uktā iti | athānye kasmin sati TARVV-MK 615,10nimitte bhavantīti ? atrābhidhīyate — TA-MK 9.16 vedanīye śeṣāḥ || TARV-MK 9.16.1uktādanyanirdeśe śeṣā iti | TARVV-MK 615,12 uktāḥ prajñāparīṣahādayaḥ, tebhyo'nye śeṣā iti nirdi- TARVV-MK 615,13śyante | ke punaste ? kṣutpipāsāśītoṣṇadaṃśamaśakacaryāśayyāvadharogatṛṇasparśamalaparīṣahāḥ | TARV-MK 9.16.2nimittāt karmasaṃyoga iti cet; na; tadyogābhāvāt | TARVV-MK 615,14 syānmatam — yathā “carmaṇi dvīpinaṃ TARVV-MK 615,15hanti” nimittātkarmasaṃyoga iti vibhaktiviśeṣavidhānaṃ tathā vedanīye ityevamādi- TARVV-MK 615,16nirdeśo bhavatīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tadyogābhāvāt | karmasaṃyoge hi tadvibhaktividhānam | TARVV-MK 615,17na cātra karmasaṃyogo'stīti tadabhāvaḥ | kathaṃ tarhi nirdeśaḥ ? TARV-MK 9.16.3sannirdeśastadupalakṣaṇatvāt | TARVV-MK 615,18 yathā “goṣu duhyamānāsu gataḥ, dugdhāsvāgataḥ” TARVV-MK 615,19iti sannirdeśaḥ tathā vedanīye satītyevamādiḥ sannirdeśo'vaseyaḥ | kutaḥ ? tadupalakṣaṇatvāt | TARVV-MK 615,20āha — vyākhyātanimittalakṣaṇavikalpāḥ pratyātma prādurbhavantaḥ kati yugapadavatiṣṭhanta iti ? TARVV-MK 615,21atrocyate — TA-MK 9.17 ekādayo bhājyā yugapadekasminnaikonaviṃśateḥ || TARV-MK 9.17.1āṅabhividhyarthaḥ | TARVV-MK 615,23 āṅayamabhividhyartho draṣṭavyaḥ, tena ekānnaviṃśatirapi kvacidyuga- TARVV-MK 615,24padbhavantītyavagamyate | tatkathamiti cet ? ucyate — TARV-MK 9.17.2śītoṣṇaśayyāniṣadyācaryāṇāmasahabhāvādekānnaviṃśatisaṃbhavaḥ | TARVV-MK 615,25 śītoṣṇaparīṣahayorekaḥ, TARVV-MK 615,26śayyāniṣadyācaryāṇāṃ cānyatama eva bhavati ekasminnātmani | kutaḥ ? sahānavasthānāt | tatastra- TARVV-MK 615,27yāṇāmapagame yugapadekātmanītareṣāṃ saṃbhavādekānnaviṃśativikalpo boddhavyaḥ | TARV-MK 9.17.3prajñā'jñānayorvirodhādanyatarābhāve'ṣṭādaśaprasaṅga iti cet; na; apekṣāto virodhābhāvāt | TARVV-MK 615,29 syānmatam — prajñā'jñāne api viruddhe tayoranyatarābhāve'ṣṭādaśasaṃkhyāprasaṅga iti; tanna; kiṃ TARVV-MK 615,30kāraṇam ? apekṣāto virodhābhāvāt | śrutajñānāpekṣayā prajñāprakarṣe sati avadhyādyabhāvāpekṣayā TARVV-MK 615,31ajñānopapatteḥ | TARV-MK 9.17.4daṃśamaśakasya yugapatpravṛtterekānnaviṃśativikalpa iti cet; na; prakārārthatvānmaśakaśabdasya | TARVV-MK 616,02 syādetat — prajñā'jñānayorvirodhādyugapadasaṃbhave daṃśamaśakasya yugapatpravṛtterekānnaviṃśativikalpa TARVV-MK 616,03iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? prakārārthatvānmaśakaśabdasya, eka eva hyayaṃ parīṣahaḥ | TARV-MK 9.17.5daṃśagrahaṇāttulyajātīyasaṃpratyaya iti cet; na; śrutivirodhāt | TARVV-MK 616,04 atha matametat — daṃśa- TARVV-MK 616,05grahaṇāttulyajātīyasaṃpratyayastato maśakaśabdasya na prakārārthatvamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? śrutiviro- TARVV-MK 616,06dhāt | yacchabda āha tannaḥ pramāṇam, na ca daṃśaśabdaḥ prakāramabhidhatte, tato'sya virodhaḥ syāt | TARV-MK 9.17.6tattulyamiti cet; na; anyatareṇa parīṣahasya nirūpitatvāt | TARVV-MK 616,07 yadi śrutivirodhāda- TARVV-MK 616,08nyārthakalpanamayuktamityucyate; nanu maśakaśabde'pi tattulyamiti prakārārthatvamasya nopapadyate iti; TARVV-MK 616,09tanna; kiṃ kāraṇam ? anyatareṇa parīṣahasya nirūpitatvāt | daṃśagrahaṇenaiva parīṣahe nirūpite maśa- TARVV-MK 616,10ka haṇasāmarthyātprakārārtho vijñāyate | TARV-MK 9.17.7caryādyaviśeṣādekānnaviṃśativacanamiti cet; na; aratau parīṣahajayābhāvāt | TARVV-MK 616,11 syānma- TARVV-MK 616,12tam — caryādīnāṃ trayāṇāṃ parīṣahāṇāmaviśeṣādekatra niyamābhāvādekatvamityekānnaviṃśativacanaṃ kriyate TARVV-MK 616,13iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? aratau parīṣahajayābhāvāt | yadyatra ratirnāsti parīṣahajaya evāsya TARVV-MK 616,14vyucchidyate | tasmādyathoktapratidvandvisānnidhyāt parīṣahasvabhāvāśrayapariṇāmātmalābhanimittavica- TARVV-MK 616,15kṣaṇasya tatparityāgāyādarapravṛttyarthamaupoddhātikaṃ prakaraṇamuktam | TARVV-MK 616,16nirdiṣṭāḥ parīṣahāḥ, yairanāviṣṭā vipaścito'bhinavāni karmāṇi nopacinvanti pūrvapracitāni TARVV-MK 616,17ca nirjarayanti | tadanantaraṃ khalu karmanirharaṇārthamāhitasāmarthyaṃ puruṣasādhyaṃ yadavocāma cāritram, TARVV-MK 616,18taccāritramohopaśamakṣayakṣayopaśamalakṣaṇātmaviśuddhilabdhisāmānyāpekṣayā ekam | prāṇipīḍāparihā- TARVV-MK 616,19rendriyadarpanigrahaśaktibhedād dvividham | utkṛṣṭamadhyamajaghanyaviśuddhiprakarṣāprakarṣayogāttṛtīyamavasthāna- TARVV-MK 616,20manubhavati | vikalajñānaviṣayasarāgavītarāga-sakalāvabodhagocarasayogāyogavikalpāccāturvidhyamapya- TARVV-MK 616,21śnute | pañcatayīṃ ca vṛttimāskandati | tadyathā — TA-MK 9.18 sāmāyakacchedopasthāpanāparihāraviśuddhisūkṣmasāmparāya- yathākhyātamiti cāritram || TARV-MK 9.18.1sāmāyikaśabdo'tītārthaḥ | TARVV-MK 616,24 ayaṃ sāmāyikaśabdo'tītārtho draṣṭavyaḥ | kva ? “digdeśā- TARVV-MK 616,25narthadaṇḍaviratisāmāyika” ityatra | sāmāyikamiti vā samāsaviṣayatvāt | athavā āya- TARVV-MK 616,26ntītyāyāḥ anarthāḥ sattvavyaparopaṇahetavaḥ, saṃgatāḥ āyāḥ samāyāḥ, samyagvā āyāḥ samāyāsteṣu TARVV-MK 616,27te vā prayojanamasyeti sāmāyikamavasthānam | TARV-MK 9.18.2sarvasāvadyayogapratyākhyānaparam | TARVV-MK 616,28 sarvasya sāvadyayogasyā'bhedena pratyākhyānamavalambya TARVV-MK 616,29pravṛttamavadhṛtakālaṃ vā sāmāyikamityākhyāyate | TARV-MK 9.18.3guptiprasaṅga iti cet; na; iha mānasapravṛttibhāvāt | TARVV-MK 617,01 syādetat — nivṛttiparatvāt sāmā- TARVV-MK 617,02yikasya guptiprasaṅga iti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? mānasapravṛttibhāvāt | atra mānasī pravṛttirasti TARVV-MK 617,03nivṛttilakṣaṇatvād gupterityasti bhedaḥ | TARV-MK 9.18.4samitiprasaṅga iti cet; na; tatra yatasya pravṛttyupadeśāt | TARVV-MK 617,04 syānmatam — yadi pravṛttirūpaṃ TARVV-MK 617,05sāmāyikaṃ samitilakṣaṇaṃ prāptamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tatra yatasya pravṛttyupadeśāt | sāmāyike TARVV-MK 617,06hi cāritre yatasya samitiṣu pravṛttirupadiśyate | ataḥ kāryakāraṇabhedādasti viśeṣaḥ | TARV-MK 9.18.5dharmaprasaṅga iti cet; na; ante vacanasya kṛtsnakarmakṣayahetutvajñāpanārthatvāt | TARVV-MK 617,07 syādetat — TARVV-MK 617,08daśavidho dharmo vyākhyātaḥ, tatra saṃyame'ntarbhāvo'sya prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? ante vacanasya TARVV-MK 617,09kṛtsnakarmakṣayahetutvajñāpanārthatvāt | dharme antarbhūtamapi cāritramante gṛhyate mokṣaprāpteḥ sākṣātkāraṇa- TARVV-MK 617,10miti jñāpanāya | TARV-MK 9.18.6pramādakṛtānarthaprabandhavilope samyak pratikriyā chedopasthāpanā | TARVV-MK 617,11 trasasthāvarajantu- TARVV-MK 617,12deśakālaprādurbhāvanirodhāpratyakṣatvāt pramādavaśādabhyupagataniravadyakriyāprabandhavilope sati tadupā- TARVV-MK 617,13ttasya karmaṇaḥ samyak pratikriyā chedopasthāpanā vijñeyā | TARV-MK 9.18.7vikalpanivṛttirvā | TARVV-MK 617,14 athavā, sāvadyaṃ karma hiṃsādibhedena vikalpanirvṛttiḥ chedo- TARVV-MK 617,15pasthāpanā | TARV-MK 9.18.8parihāreṇa viśiṣṭā śuddhiryasmiṃstatparihāraviśuddhicāritram | TARVV-MK 617,16 pariharaṇaṃ parihāraḥ prāṇi- TARVV-MK 617,17vadhānnivṛttistena viśiṣṭā śuddhiryasmiṃstatparihāraviśuddhicāritraṃ pratyetavyam | tatpunastriṃśadvarṣajātasya TARVV-MK 617,18saṃvatsarapṛthaktvaṃ tīrthakarapādamūlasevinaḥ pratyākhyānanāmadheyapūrvāparagatasya jantunirodha- TARVV-MK 617,19prādurbhāvakālaparimāṇajanmayonideśadravyasvabhāvavidhānajñasya pramādarahitasya mahāvīryasya parama- TARVV-MK 617,20nirjarasya atiduṣkaracaryānuṣṭhāyinaḥ, tisraḥ saṃdhyā varjayitvā dvigavyūtagāminaḥ saṃpadyate, nānyasya | TARV-MK 9.18.9atisūkṣmakaṣāyatvāt sūkṣmasāmparāyam | TARVV-MK 617,21 sūkṣmasthūlasattvavadhaparihārāpramattatvāt anu- TARVV-MK 617,22pahatotsāhasya akhaṇḍitakriyāviśeṣasya samyagdarśanajñānamahāmārutasandhukṣitapraśastādhyavasāyāgni- TARVV-MK 617,23śikhopaśluṣṭakarmendhanasya dhyānaviśeṣaviśikhīkṛtakaṣāyaviṣāṅkurasya apacayābhimukhālīnastoka- TARVV-MK 617,24mohabījasya tata eva pariprāptānvarthasūkṣmasāmparāyaśuddhisaṃyatasya sūkṣmasāmparāyacāritramākhyāyate | TARV-MK 9.18.10guptisamityoranyataratrāntarbhāva iti cet; na; tadbhāve'pi guṇaviśeṣanimittāśraṇāt | TARVV-MK 617,26syānmatam — guptisamityoranyataratrāntarbhavatīdaṃ cāritraṃ pravṛttinirodhāt samyagayanācceti; tanna; kiṃ TARVV-MK 617,27kāraṇam ? tadbhāve'pi guṇaviśeṣanimittāśrayaṇāt | lobhasaṃjvalanākhyaḥ sāmparāyaḥ sūkṣmo bhavatī- TARVV-MK 617,28tyayaṃ viśeṣa āśritaḥ | TARV-MK 9.18.11niravaśeṣaśāntakṣīṇamohatvādathākhyātacāritram | TARVV-MK 617,29 cāritramohasya niravaśeṣasyopaśa- TARVV-MK 617,30māt kṣayāccātmasvabhāvāvasthāpekṣalakṣaṇamathākhyātacāritramityākhyāyate | pūrvacāritrānuṣṭhāyibhirā- TARVV-MK 617,31khyātaṃ na tu pariprāptaṃ prāṅmohakṣayopaśamābhyāmityathākhyātam | athaśabdasyānantaryārthavṛttitvānni- TARVV-MK 617,32ravaśeṣamohakṣayopaśamānantaramāvirbhavatītyarthaḥ | TARV-MK 9.18.12yathākhyātamiti vā | TARVV-MK 617,33 athavā, yathā ātmasvabhāvo'vasthitaḥ tathaivākhyātatvāt yathā- TARVV-MK 617,34khyātamityākhyāyate | TARV-MK 9.18.13iterupādānaṃ tataḥ karmasamāptijñāpanārthatvāt | TARVV-MK 617,35 hetvevaṃprakāravyavasthāviparyāsādiṣa TARVV-MK 618,01dṛṣṭaprayoga itiriha vivakṣātaḥ samāptidyotano draṣṭavyaḥ | tato yathākhyātacāritrāt sakalakarmakṣaya- TARVV-MK 618,02samāptirbhavatīti jñāpyate | TARV-MK 9.18.14uttarottaraguṇaprakarṣakhyāpanārthamānupūrvyavacanam | TARVV-MK 618,03 sāmāyikādīnāmānupūrvyavacanamu- TARVV-MK 618,04ttarottaraguṇaprakarṣakhyāpanārthaṃ kriyate | tadyathā — sāmāyikachedopasthāpanāsaṃyamajaghanyaviśuddhilabdhi- TARVV-MK 618,05ralpā | tataḥ parihāraviśuddhicāritrasya jaghanyā labdhiranantaguṇā, tasyaivotkṛṣṭā labdhiranantaguṇā | TARVV-MK 618,06tataḥ sāmāyikachedopasthāpanāsaṃyamotkṛṣṭā viśuddhiranantaguṇā | tataḥ sūkṣmasāmparāyacāritrasya TARVV-MK 618,07jaghanyaviśuddhiranantaguṇā | tasyaivotkṛṣṭā viśuddhiranantaguṇā | tato yathākhyātacāritrasya viśuddhiḥ TARVV-MK 618,08saṃpūrṇā prakarṣāprakarṣavirahitā anantaguṇā | evamete pañca cāritropayogāḥ śabdaviṣayatvena saṃkhyeya- TARVV-MK 618,09bhedāḥ, buddhyadhyavasānabhedādasaṃkhyeyāḥ, arthato'nantabhedāśca bhavanti | tadetaccāritraṃ pūrvāsravaniro- TARVV-MK 618,10dhakāraṇatvātparamasaṃvaraheturavaseyaḥ | TARVV-MK 618,11āha — uktaṃ cāritram, tadanantaramuddiṣṭaṃ yat “tapasā nirjarā ca” iti, tasyedānīṃ TARVV-MK 618,12tapaso vidhānaṃ karttavyamiti; atrocyate — tad dvividhaṃ bāhyamabhyantaraṃ ca, tatpratyekaṃ ṣaḍvidham, tatra TARVV-MK 618,13bāhyasya bhedapratipattyarthamāha — TA-MK 9.19 anaśanāvamodaryavṛttiparisaṃkhyānarasaparityāgaviviktaśayyāsana- kāyakleśā bāhyaṃ tapaḥ || TARV-MK 9.19.1dṛṣṭaphalānapekṣaṃ saṃyamaprasiddhirāgocchedakarmavināśadhyānāgamāvāptyarthamanaśanavacanam | TARVV-MK 618,17yatkiñcid dṛṣṭaphalaṃ mantrasādhanādyanuddiśya kriyamāṇamupavasanamanaśanamityucyate | tatkimartham ? TARVV-MK 618,18saṃyamaprasiddhirāgocchedakarmavināśadhyānāgamāvāptyarthamavaseyam | TARV-MK 9.19.2tad dvividham — avadhṛtānavadhṛtakālabhedāt | TARVV-MK 618,19 tadanaśanaṃ dvedhā vyavatiṣṭhate | kutaḥ ? avadhṛ- TARVV-MK 618,20tā'navadhṛtakālabhedāt | tatrāvadhṛtakālaṃ sakṛdbhojanaṃ caturthabhaktādi, anavadhṛtakālamādehoparamāt | TARV-MK 9.19.3saṃyamaprajāgaradoṣapraśamasaṃtoṣasvādhyāyasukhasiddhyādyarthamavamodaryam | TARVV-MK 618,21 āśitaṃbhavo TARVV-MK 618,22ya odanaḥ tasya caturbhāgenārddhagrāsena vā avamamūnaṃ udaramasyāsāvavamodaraḥ, avamodarasya bhāvaḥ karma TARVV-MK 618,23vā avamodaryam | tatkimartham ? saṃyamaprajāgaradoṣapraśamasaṃtoṣasvādhyāyasukhasiddhyartham | TARV-MK 9.19.4ekāgārasaptaveśmaikarathyārddhagrāmādiviṣayaḥ saṃkalpo vṛttiparisaṃkhyānam | TARVV-MK 618,24 bhikṣārthino TARVV-MK 618,25munerekāgārādiviṣayaḥ saṃkalpaścintāvarodhaḥ vṛttiparisaṃkhyānamāśānivṛttyarthamavagantavyam | TARV-MK 9.19.5dāntendriyatvatejo'hānisaṃyamoparodhavyāvṛttyādyarthaṃ ghṛtādirasatyajanaṃ rasaparityāgaḥ | TARVV-MK 618,27dāntendriyatvaṃ tejo'hāniḥ saṃyamoparodhanivṛttirityevamādyarthaṃ ghṛtadadhiguḍatailādirasatyajanaṃ rasapari- TARVV-MK 618,28tyāga ityucyate | TARV-MK 9.19.6rasavatparityāga iti cet; na; matorluptanirdiṣṭatvāt | TARVV-MK 618,29 syānmatam — rasaśabdo'yaṃ guṇa- TARVV-MK 618,30vācī, tadvataścātra parityāga iṣṭa iti tasmādrasavatparityāga iti nirdeśaḥ karttavya iti; tanna; kiṃ TARVV-MK 618,31kāraṇam ? matorluptanirdiṣṭatvāt | luptanirdiṣṭo'tra matuḥ yathā śuklaḥ paṭa iti | TARV-MK 9.19.7avyatirekādvā tadvatsaṃpratyayaḥ | TARVV-MK 618,32 athavā, na guṇaṃ vyatiricya guṇī vartate, tataḥ sāma- TARVV-MK 618,33rthyāttadvannirdeśaḥ pratipattavyaḥ | dravyatyāgamukhena rasaparityāgo nānyatheti | TARV-MK 9.19.8sarvatyāgaprasaṅga iti cet; na; prakarṣagateḥ | TARVV-MK 618,34 syādetat — sarvamupabhogārhaṃ pudgaladravyaṃ rasavat, TARVV-MK 618,35ataḥ sarvatyogaḥ prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? prakarṣagateḥ | yathā abhirūpāya kanyā deyeti TARVV-MK 619,01abhirūpatame saṃpratyayo bhavati tathā sarvasya pudgaladravyasya rasavattvāt prakṛṣṭarasatyāgasaṃpratyayo TARVV-MK 619,02bhavati | kaścidāha — TARV-MK 9.19.9anaśanāvamodaryarasaparityāgānāṃ vṛttiparisaṃkhyānāvarodhāt pṛthaganirdeśaḥ | TARVV-MK 619,03 vṛttipari- TARVV-MK 619,04saṃkhyānamidaṃ sāmānyabhikṣācaraṇe niyamakāritvāt | ataḥ anaśanāvamodaryarasaparityāgānāṃ tenai- TARVV-MK 619,05vāvaruddhatvāt pṛthaṅ nirdeśo'narthakaḥ | TARV-MK 9.19.10tadvikalpanirdeśa iti cet; na; anavasthānāt | TARVV-MK 619,06 atha matam — tasya vṛttiparisaṃkhyānasya TARVV-MK 619,07vikalpā nirdeṣṭavyā iti pṛthagupadeśaḥ kartavya iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? anavasthānāt | TARV-MK 9.19.11na vā, kāyaceṣṭāviṣayagaṇanārthatvād vṛttiparisaṃkhyānasya | TARVV-MK 619,08 na vā eṣa doṣaḥ; kiṃ TARVV-MK 619,09kāraṇam ? bhikṣācaraṇe pravartamānaḥ sādhuḥ etāvatkṣetraviṣayāṃ kāyaceṣṭāṃ kurvīta kadācidyathāśaktīti TARVV-MK 619,10viṣayagaṇanārthaṃ vṛttiparisaṃkhyānaṃ kriyate, anaśanamabhyavaharttavyanivṛttiḥ, evam avamodaryarasapari- TARVV-MK 619,11tyāgau abhyavahartavyaikadeśanivṛttiparāviti mahān bhedaḥ | TARV-MK 9.19.12ābādhātyayabrahmacaryasvādhyāyadhyānādiprasiddhyarthaṃ viviktaśayyāsanam | TARVV-MK 619,12 śūnyāgārā- TARVV-MK 619,13diṣu vivikteṣu jantupīḍāvirahiteṣu saṃyatasya śayyāsanaṃ veditavyam | tatkimartham ? ābādhātyaya- TARVV-MK 619,14brahmacaryasvādhyāyadhyānādiprasiddhyartham | TARV-MK 9.19.13kāyaparikleśaḥ sthānamaunātapanādiranekadhā | TARVV-MK 619,15 nānāvidhapratimāsthānaṃ vācaṃyamatvam TARVV-MK 619,16ātāpanam vṛkṣamūlavāsaḥ ityevamādinā śarīraparikhedaḥ kāyakleśa ityucyate | sa kimarthaḥ ? TARV-MK 9.19.14dehaduḥkhatitikṣāsukhānabhiṣvaṅgapravacanaprabhāvanārtham | TARVV-MK 619,17 duḥkhopanipāte sati titikṣārthaṃ TARVV-MK 619,18viṣayasukhe cānabhiṣvaṅgārthaṃ pravacanaprabhāvanādyarthaṃ ca kāyakleśānuṣṭhānaṃ kriyate | itarathā hi dhyāna- TARVV-MK 619,19praveśakāle sukhocitasya dvandvopanipāte sati samādhānaṃ na syāt | TARV-MK 9.19.15parīṣahajātīyatvāt paunaruktyamiti cet; na; svakṛtakleśāpekṣatvāt | TARVV-MK 619,20 syānmatam — ayaṃ TARVV-MK 619,21kāyakleśaḥ sthānamaunādiḥ parīṣahajātīyastataḥ punarupadeśaḥ paunaruktyaṃ janayatīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 619,22svakṛtakāyakleśāpekṣatvāt | buddhipūrvo hi kāyakleśa ityucyate, yadṛcchayopanipāte parīṣahaḥ | TARVV-MK 619,23dṛṣṭaphalānapekṣamityetat sarvatrānuvarttatte | tattarhi kartavyam — TARV-MK 9.19.16samyagityanuvṛtterdṛṣṭaphalanivṛttiḥ | TARVV-MK 619,24 “samyagyoganigraho guptiḥ” ityataḥ samyaggrahaṇa- TARVV-MK 619,25manuvarttate, tena dṛṣṭaphalanivṛttiḥ kṛtā bhavati sarvatra | bāhyatvamasya kutaḥ ? TARV-MK 9.19.17bāhyadravyāpekṣatvād bāhyatvam | TARVV-MK 619,26 bāhyamaśanādidravyamapekṣya kriyata iti bāhyatva- TARVV-MK 619,27masya grāhyam | TARV-MK 9.19.18parapratyakṣatvāt | TARVV-MK 619,28 pareṣāṃ khalvapyanaśanādi pratyakṣaṃ bhavati, tataścāsya bāhyatvam | TARV-MK 9.19.19tīrthyagṛhasthakāryatvācca | TARVV-MK 619,29 anaśanādi hi tīrthairgṛhasthaiśca kriyate tato'pyasya bāhyatvam | TARVV-MK 619,30kathaṃ tarhyetadanaśanādi tapa ityucyate ? TARV-MK 9.19.20karmanirdahanāttapaḥ | TARVV-MK 619,31 yathā'gniḥ sañcitaṃ tṛṇādi dahati tathā karma mithyādarśanādyarjitaṃ TARVV-MK 619,32nirdahatīti tapa iti nirucyate | TARV-MK 9.19.21dehendriyatāpādvā | TARVV-MK 619,33 athavā dehasyendriyāṇāṃ ca tāpaṃ karotītyanaśanādi ataḥ tapa TARVV-MK 619,34ityucyate | tattāpādindriyanigrahaḥ sukaro bhavati | TARVV-MK 619,35uktaṃ bāhyaṃ tapaḥ, athābhyantarasya ke bhedā iti ? atrocyate — TARVV-MK 620,01TA-MK 9.20 prāyaścittavinayavaiyāvṛttyasvādhyāyavyutsargadhyānānyuttaram || TARVV-MK 620,03kutaḥ punaruttaratvam ? TARV-MK 9.20.1anyatīrthyānabhyastatvāduttaratvam | TARVV-MK 620,04 yato'nyaistīrthyairanabhyastamanālīḍhaṃ tato'syottaratvam, TARVV-MK 620,05abhyantaramiti yāvat | TARV-MK 9.20.2antaḥkaraṇavyāpārāt | TARVV-MK 620,06 prāyaścittāditapaḥ antaḥkaraṇavyāpārālambanaṃ tato'syābhya- TARVV-MK 620,07ntaratvam | TARV-MK 9.20.3bāhyadravyānapekṣatvācca | TARVV-MK 620,08 na hi bāhyadravyamapekṣya vartate prāyaścittādi, tataścāsyābhyantara- TARVV-MK 620,09tvamavaseyam | TARVV-MK 620,10tadbhedapratipattyarthamāha — TA-MK 9.21 navacaturdaśapañcadvibhedaṃ yathākramaṃ prāgdhyānāt || TARV-MK 9.21.1navādīnāṃ bhedaśabdopasaṃhitānāmanyapadārthe vṛttiḥ | TARVV-MK 620,12 navādīnāṃ saṃkhyāpadānāṃ bhedaśabdo- TARVV-MK 620,13pasaṃhitānāmanyapadārthe vṛttirbhavati — nava ca catvāraśca daśa ca pañca ca dvau ca bhedā asya navacatu- TARVV-MK 620,14rdaśapañcadvibhedamiti | TARV-MK 9.21.2dbiśabdasya pūrvanipātaprasaṅga iti cet; na; pūrvasūtrāpekṣatvāt | TARVV-MK 620,15 syādetat — dviśabdasya TARVV-MK 620,16pūrvanipātaḥ prāpnoti, “dvandve suḥ”, “alpāctaram | ” iti sūtraprāmāṇyāt TARVV-MK 620,17“saṃkhyāyāḥ alpīyasyāḥ” ityupasaṃkhyānācceti; tanna; kiṃ kāraṇam ? pūrvasūtrāpekṣa- TARVV-MK 620,18tvāt | pūrvasūtre vihitānāṃ navādibhiryathākramamabhisaṃbandhaḥ kathaṃ syāditi ? naitadyuktam, na lakṣaṇena TARVV-MK 620,19padakārā anuvartyāḥ, padakārairnāma lakṣaṇamanuvartyamiti | na ca prayojanena lakṣaṇamullaṅghanīyam; naiṣa TARVV-MK 620,20doṣaḥ; rājadantādiṣu pāṭhaḥ kariṣyate, lakṣyānuvidhānāllakṣaṇasya | TARV-MK 9.21.3prāgdhyānāditi vacanaṃ yathāsaṃkhyapratipattyartham | TARVV-MK 620,21 prāgdhyānādityucyate yathāsaṃkhyaprati- TARVV-MK 620,22pattiḥ kathaṃ syāditi, itarathā hi vaiṣamyādyathāsaṃkhyaṃ na syāt | TARVV-MK 620,23tatrābhyantaratapobhedasyādyasya nirdiṣṭavikalpasaṃkhyasya bhedākhyaviśeṣapraklṛṛptyarthamidamucyate — TA-MK 9.22 ālocanapratikramaṇatadubhayavivekavyutsargatapaśchedaparihāro- pasthāpanāḥ || TARVV-MK 620,26kimarthamidamucyate ? TARV-MK 9.22.1pramādadoṣavyudāsabhāvaprasādanaiḥśalyānavasthāvyāvṛttimaryādā'tyāgasaṃyamadārḍhyārādhanādi- siddhyarthaṃ prāyaścittam | TARVV-MK 620,28 pramādadoṣavyudāsaḥ bhāvaprasādo naiḥśalyam anavasthāvṛttiḥ maryā- TARVV-MK 620,29dā'tyāgaḥ saṃyamādārḍhyamārādhanamityevamādīnāṃ siddhyarthaṃ prāyaścittaṃ navavidhaṃ vidhīyate | prāyaḥ TARVV-MK 620,30sādhulokaḥ, prāyasya yasminkarmaṇi cittaṃ tatprāyaścittam | “prāyāccitticittayoḥ” iti TARVV-MK 620,31suṭ | aparādho vā prāyaḥ, cittaṃ śuddhiḥ, prāyasya cittaṃ prāyaścittam, aparādhaviśuddhirityarthaḥ | TARV-MK 9.22.2tatra gurave pramādanivedanaṃ daśadoṣavarjitamālocanam | TARVV-MK 620,32 teṣu navasu prāyaścittavikalpeṣu TARVV-MK 620,33gurave ekānte niṣaṇṇāya prasannamanase viditadeśakālasya śiṣyasya savinayenātmapramādanivedanaṃ TARVV-MK 620,34daśabhirdoṣairvivarjitamālocanamityākhyāyate | ke punaste daśa doṣā iti cet ? ucyate — TARVV-MK 621,01upakaraṇeṣu datteṣu prāyaścittaṃ me laghu kurvantīti vicintya dānaṃ prathamamālocanadoṣaḥ | prakṛtyā TARVV-MK 621,02durbalo glāno'haṃ upavāsādi na kartumalaṃ yadi laghu dīyeta tato doṣanivedanaṃ kariṣye iti vacanaṃ TARVV-MK 621,03dvitīyo doṣaḥ | anyādṛṣṭadoṣagūhanaṃ kṛtvā prakāśadoṣanivedanaṃ māyācārastṛtīyo doṣaḥ | āla- TARVV-MK 621,04syāt pramādādvā alpāparādhāvabodhanirutsukasya sthūladoṣapratipādanaṃ caturthaḥ | mahāduścaraprāyaścitta- TARVV-MK 621,05bhayānmahādoṣasaṃvaraṇaṃ kṛtvā tanupramādācāranibodhanaṃ pañcamaḥ | īdṛśe vratāticāre sati kinnaḥ syā- TARVV-MK 621,06tprāyaścittamityupāyena gurūpāsanā ṣaṣṭhaḥ | pākṣikacāturmāsikasāṃvatsarikeṣu karmasu mahati yati- TARVV-MK 621,07samavāye ālocanaśabdākule pūrvadoṣakathanaṃ saptamaḥ | gurūpapāditaṃ prāyaścittaṃ kimidaṃ yuktam āgame TARVV-MK 621,08syānnaveti śaṅkamānasyānyasādhuparipraśno'ṣṭamaḥ | yatkiñcitprayojanamuddiśyātmanā samānāyaiva pramā- TARVV-MK 621,09dācaritamāvedya mahadapi gṛhītaṃ prāyaścittaṃ na phalakaramiti navamaḥ | asyāparādhena mamāticāraḥ TARVV-MK 621,10samānaḥ tamayameva vetti asmai yaddattaṃ tadeva me yuktaṃ laghūkarttavyamiti svaduścaritasaṃvaraṇaṃ daśamo TARVV-MK 621,11doṣaḥ | TARVV-MK 621,12ātmanyaparādhaṃ ciramanavasthāpya nikṛtibhāvamantareṇa vālavadṛjubuddhyā doṣaṃ nivedayataḥ na te TARVV-MK 621,13doṣā bhavantyanye ca | saṃyatālocanaṃ dviviṣayamiṣṭamekānte, saṃyatikālocanaṃ tryāśrayaṃ prakāśe | lajjā- TARVV-MK 621,14paraparibhavādigaṇanayā nivedyāticāraṃ yadi na śodhayed aparīkṣitāyavyayādhamarṇavadavasīdati | TARVV-MK 621,15mahadapi tapaskarma anālocanapūrvakam nābhipretaphalapradam āviriktakāyagatauṣadhavat kṛtālocanasyāpi TARVV-MK 621,16gurumataprāyaścittamakurvato'parikarmasasyavat mahāphalaṃ na syāt | kṛtālocanacittagataṃ prāyaścittaṃ TARVV-MK 621,17parimṛṣṭadarpaṇatalarūpavat paribhrājate | TARV-MK 9.22.3mithyāduṣkṛtābhidhānādyabhivyaktapratikriyā pratikramaṇam | TARVV-MK 621,18 karmavaśapramādodayajanitaṃ TARVV-MK 621,19mithyā me duṣkṛtamityevamādyabhivyaktaḥ pratīkāraḥ pratikramaṇamityucyate | TARV-MK 9.22.4tadubhayasaṃsarge sati śodhanāttadubhayam | TARVV-MK 621,20 kiñcitkarma ālocanamātrādeva śuddhyati, aparaṃ TARVV-MK 621,21pratikramaṇena, itaratpunastadubhayasaṃsarge sati śuddhimupayātīti tadubhayamityupadiśyate | TARVV-MK 621,22idamayuktaṃ vartate | kimatrāyuktam ? ‘anālocayataḥ na kiñcidapi prāyaścittam’ ityuktam, TARVV-MK 621,23punarupadiṣṭam — ‘pratikramaṇamātrameva śuddhikaram’ iti, etadayuktam | atha tatrāpyālocanapūrvakatvama- TARVV-MK 621,24bhyupagamyate, tadubhayopadeśo vyarthaḥ; naiṣa doṣaḥ; sarvaṃ pratikramaṇamālocanapūrvakameva, kintu pūrvaṃ TARVV-MK 621,25guruṇābhyanujñātaṃ śiṣyeṇaiva karttavyam, idaṃ punarguruṇaivānuṣṭheyam | TARV-MK 9.22.5saṃsaktānnapānopakaraṇādivibhajanaṃ vivekaḥ | TARVV-MK 621,26 saṃsaktānāmannapānopakaraṇādīnāṃ vibhajanaṃ TARVV-MK 621,27viveka ityucyate | TARV-MK 9.22.6vyutsargaḥ kāyotsargādikaraṇam | TARVV-MK 621,28 kālaniyamena kāyotsargādikaraṇaṃ vyutsarga ityucyate | TARV-MK 9.22.7tapo'naśanādi | TARVV-MK 621,29 anaśanāvamodaryavṛttiparisaṃkhyānādi tapo'vagantavyam | TARV-MK 9.22.8divasapakṣamāsādinā pravrajyāhāpanaṃ chedaḥ | TARVV-MK 621,30 cirapravrajitasya divasamāsādivibhāgena TARVV-MK 621,31pravrajyāhāpanaṃ cheda iti pratyetavyam | TARV-MK 9.22.9pakṣamāsādivibhāgena dūrataḥ parivarjanaṃ parihāraḥ | TARVV-MK 621,32 pakṣamāsādikālavibhāgena saṃsarga- TARVV-MK 621,33mantareṇa dūrataḥ parivarjanaṃ parihāra ityavadhriyate | TARV-MK 9.22.10punardīkṣāprāpaṇamupasthāpanā | TARVV-MK 621,34 mahāvratānāṃ mūlacchedaṃ kṛtvā punardīkṣāprāpaṇamupasthāpa- TARVV-MK 621,35netyākhyāyate | TARVV-MK 621,36vidyāyogopakaraṇagrahaṇādiṣu praśnavinayamantareṇa pravṛttireva doṣa iti tasya prāyaścitta- TARVV-MK 621,37mālocanamātram | deśakālaniyamenāvaśyaṃ karttavyamityāsthitānāṃ yogānāṃ dharmakathādivyākṣepahetu- TARVV-MK 622,01sannidhānena vismaraṇe sati punaranuṣṭhāne pratikramaṇaṃ tasya prāyaścittam | bhayatvaraṇavismaraṇā'navabodhā- TARVV-MK 622,02śaktivyasanādibhirmahāvratāticāre sati prākchedāt ṣaḍvidhaṃ prāyaścittaṃ vidheyam | śaktyanigūhanena TARVV-MK 622,03prayatnena pariharataḥ kutaścitkāraṇādaprāsukagrahaṇagrāhaṇayoḥ prāsukasyāpi pratyākhyātasya vismaraṇāt TARVV-MK 622,04pratigrahe ca smṛtvā punastadutsarjanaṃ prāyaścittam | duḥsvapnaduścintanamalotsarjanamūtrāticāramahā- TARVV-MK 622,05nadīmahāṭavītaraṇādiṣu vyutsargaḥ prāyaścittam | bahukṛtvaḥ pramādabahudṛṣṭāparādhapratyanīkavṛttiviruddha- TARVV-MK 622,06dṛṣṭīnāṃ yathākramaṃ chedamūlabhūmyanupasthāpanapārañcikavidhānaṃ kriyate | apakṛṣṭyācāryamūle prāya- TARVV-MK 622,07ścittagrahaṇamanupasthāpanam | ācāryādācāryāntaraprāpaṇamātṛtīyaṃ pārañcikam | tadetannavavidhaṃ prāya- TARVV-MK 622,08ścittaṃ deśakālaśaktisaṃyamādyavirodhenāparādhānurūpaṃ doṣapraśamanaṃ cikitsitavadvidheyam | jīvasyā- TARVV-MK 622,09saṃkhyeyalokaparimāṇāḥ pariṇāmavikalpāḥ, aparādhāśca tāvanta eva, na teṣāṃ tāvadvikalpaṃ prāyaścitta- TARVV-MK 622,10masti | vyavahāranayāpekṣayā piṇḍīkṛtya prāyaścittavidhānamuktam | TARVV-MK 622,11āha — vyākhyātaṃ prāyaścittam, idānīṃ tadanantaramuddiṣṭasya vinayasya vikalpā vaktavyāḥ ? TARVV-MK 622,12atrocyate — TA-MK 9.23 jñānadarśanacāritropacārāḥ || TARV-MK 9.23.1vinaya ityanuvṛtteḥ pratyekamabhisaṃbandhaḥ | TARVV-MK 622,14 vinaya ityanuvarttate, tena pratyekamabhisaṃbandho TARVV-MK 622,15bhavati — jñānavinayo darśanavinayaścāritravinaya upacāravinayaśceti | TARV-MK 9.23.2tatra sabahumānajñānagrahaṇābhyāsasmaraṇādirjñānavinayaḥ | TARVV-MK 622,16 analasena śuddhamanasā deśa- TARVV-MK 622,17kālādiviśuddhividhānavicakṣaṇena sabahumāno yathāśakti niṣevyamāṇo mokṣārthaṃ jñānagrahaṇābhyāsasma- TARVV-MK 622,18raṇādirjñānavinayo veditavyaḥ | TARV-MK 9.23.3padārthaśraddhāne niśaṅkitatvādilakṣaṇopetatā darśanavinayaḥ | TARVV-MK 622,19 sāmāyikādau lokabindusāra- TARVV-MK 622,20paryante śrutasamudre ye yathā bhagavadbhirupadiṣṭāḥ padārthāḥ teṣāṃ tathāśraddhāne niḥśaṅkitatvādilakṣaṇo- TARVV-MK 622,21petatā darśanavinayo veditavyaḥ | TARV-MK 9.23.4tadvataścaritre samāhitacittatā cāritravinayaḥ | TARVV-MK 622,22 tadvato jñānadarśanavataḥ pañcavidhaduścara- TARVV-MK 622,23caraṇaśravaṇānantaramudbhinnaromāñcābhivyajyamānāntarbhakteḥ paraprasādo mastakāñjalikaraṇādibhirbhāva- TARVV-MK 622,24taścānuṣṭhātṛtvaṃ cāritravinayaḥ pratyetavyaḥ | TARV-MK 9.23.5pratyakṣeṣvācāryādiṣu pūjanīyeṣvabhyutthānābhigamanāñjalikaraṇādirupacāravinayaḥ | TARVV-MK 622,26pratyakṣeṣvācāryādiṣu pūjanīyeṣu abhyutthānābhigamanāñjalikaraṇavandanānugamanādirātmānurūpa upa- TARVV-MK 622,27cāravinayo'vagantavyaḥ | TARV-MK 9.23.6parokṣeṣvapi kāyavāṅmanobhirañjalikriyāguṇasaṃkīrtanānusmaraṇādiḥ | TARVV-MK 622,28 parokṣeṣvācāryā- TARVV-MK 622,29diṣvañjalikriyāguṇasaṃkīrtanānusmaraṇajñānānuṣṭhāyitvādiḥ kāyavāṅmanobhiravagantavyaḥ | kimartha- TARVV-MK 622,30midaṃ vinayabhāvanam ? TARV-MK 9.23.7jñānalābhācāraviśuddhisamyagārādhanādyarthaṃ vinayabhāvanam | TARVV-MK 622,31 jñānalābhaḥ ācāraviśuddhiḥ TARVV-MK 623,01samyagārādhanamityevamādīnāṃ siddhirbhavati vinayabhāvanena, tataśca nivṛttisukhamiti vinayabhāvanaṃ TARVV-MK 623,02kriyate | TARVV-MK 623,03āha — vinayo varṇitaḥ, tadanantaroddeśabhājo vaiyāvṛttyasyedānīṃ vivaraṇaṃ kartavyamiti, ata TARVV-MK 623,04idamucyate — TA-MK 9.24 ācāryopādhyāyatapasviśaikṣyaglānagaṇakulasaṅgha- sādhumanojñānām || TARV-MK 9.24.1vaiyāvṛttyamityanuvṛtteḥ pratyekamabhisambandhaḥ | TARVV-MK 623,07 vaiyāvṛttyamityanuvarttate tena pratyekamabhi- TARVV-MK 623,08saṃbandho bhavati — ācāryavaiyāvṛttyamupādhyāyavaiyāvṛttyamityādi | TARV-MK 9.24.2vyāvṛttasya bhāvaḥ karma ca vaiyāvṛttyam | TARVV-MK 623,09 kāyaceṣṭayā dravyāntareṇa vā vyāvṛttasya bhāvaḥ TARVV-MK 623,10karma vā vaiyāvṛttyamityucyate | TARV-MK 9.24.3ācaranti yasmād vratānītyācāryaḥ | TARVV-MK 623,11 yasmāt samyagjñānādiguṇādhārādāhṛtya vratāni TARVV-MK 623,12svargāpavargasukhāmṛtabījāni bhavyā hitārthamācaranti sa ācāryaḥ | TARV-MK 9.24.4upetya yasmādadhīyate ityupādhyāyaḥ | TARVV-MK 623,13 vineyenopetya yasmād vrataśīlabhāvanādhiṣṭhānādā- TARVV-MK 623,14gamaṃ śrutākhyamadhīyate sa upādhyāyaḥ | TARV-MK 9.24.5mahopavāsādyanuṣṭhāyī tapasvī | TARVV-MK 623,15 mahopavāsādilakṣaṇaṃ tapo'nutiṣṭhati yaḥ sa tapasvī- TARVV-MK 623,16tyucyate | kuta etat ? atiśayārthe matvarthīyaprayogāt | TARV-MK 9.24.6śikṣāśīlaḥ śaikṣyaḥ | TARVV-MK 623,17 śrutajñānaśikṣaṇaparaḥ anuparatavratabhāvanānipuṇaḥ śaikṣaka iti TARVV-MK 623,18lakṣyate | TARV-MK 9.24.7rujādikliṣṭaśarīro glānaḥ | TARVV-MK 623,19 rujādibhiḥ kliṣṭaśarīro glāna ityucyate | TARV-MK 9.24.8gaṇaḥ sthavirasantatiḥ | TARVV-MK 623,20 sthavirāṇāṃ santatirgaṇa ityucyate | TARV-MK 9.24.9dīkṣakācāryaśiṣyasaṃstyāyaḥ kulam | TARVV-MK 623,21 dīkṣakasyācāryasya śiṣyasaṃstyāyaḥ kulavyapadeśa- TARVV-MK 623,22marhati | TARV-MK 9.24.10caturvarṇaśramaṇanivahaḥ saṃghaḥ | TARVV-MK 623,23 caturvarṇānāṃ śramaṇānāṃ nivahaḥ saṅgha iti samākhyāyate | TARV-MK 9.24.11cirapravrajitaḥ sādhuḥ | TARVV-MK 623,24 cirakālabhāvitapravrajyāguṇaḥ sādhurityāmnāyate | TARV-MK 9.24.12manojño'bhirūpaḥ | TARVV-MK 623,25 abhirūpo manojña ityabhidhīyate | TARV-MK 9.24.13sammato vā lokasya vidbattāvaktṛtvamahākulatvādibhiḥ | TARVV-MK 623,26 athavā vidvān vāgmī TARVV-MK 623,27mahākulīna iti yo lokasya sammataḥ sa manojñaḥ, tasya grahaṇaṃ pravacanasya loke gauravotpādana- TARVV-MK 623,28hetutvāt | TARV-MK 9.24.14asaṃyatasamyagdṛṣṭirvā | TARVV-MK 623,29 athavā, asaṃyatasamyagdṛṣṭirmanojña iti gṛhyate saṃskāropetarūpa- TARVV-MK 623,30tvāt | TARV-MK 9.24.15teṣāṃ vyādhiparīṣahamithyātvādyupanipāte tatpratīkāro vaiyāvṛttyam | TARVV-MK 623,31 teṣāmācāryādīnāṃ TARVV-MK 623,32vyādhiparīṣahamithyātvādyupanipāte prāsukauṣadhibhaktapānapratiśrayapīṭhaphalakasaṃstaraṇādibhirdharmopaka- TARVV-MK 623,33raṇaistatpratīkāraḥ samyaktvapratyavasthāpanamityevamādi vaiyāvṛttyam | TARV-MK 9.24.16bāhyadravyāsaṃbhave svakāyena tadānukūlyānuṣṭhānaṃ ca | TARVV-MK 623,34 bāhyasyauṣadhabhaktapānāderasaṃbha- TARVV-MK 623,35ve'pi svakāyena śleṣmasiṅghāṇakādyantarmalāpakarṣaṇādi tadānukūlyānuṣṭhānaṃ ca vaiyāvṛttyamiti kathyate | TARVV-MK 623,36tatpunaḥ kimarthamiti cet ? ucyate — TARV-MK 9.24.17samādhyādhānavicikitsābhāvapravacanavātsalyādyabhivyaktyartham | TARVV-MK 624,01 samādhyādhānaṃ vici- TARVV-MK 624,02kitsābhāvaḥ pravacanavātsalyaṃ sanāthatā cetyevamādyabhivyaktyarthaṃ vaiyāvṛttyamiṣyate | kimarthaṃ bahūnā- TARVV-MK 624,03mupakṣepaḥ kriyate, nanu saṅghavaiyāvṛttyaṃ gaṇavaiyāvṛttyamiti vā vaktavyam ? TARV-MK 9.24.18bahūpadeśāt kvacinniyamena pravṛttijñāpanāya bhūyasāmupanyāsaḥ | TARVV-MK 624,04 bahuṃṣu vaiyāvṛttyārheṣū- TARVV-MK 624,05padiṣṭeṣu kvacit kasyacit pravṛttiryathā syādityevamādyarthaṃ bhūyasāmupanyāsaḥ kriyate | TARVV-MK 624,06āha — vyākhyātaṃ vaiyāvṛttyam, tatsamīpoddeśabhājaḥ svādhyāyasyedānīṃ nirddeśaḥ karaṇīya TARVV-MK 624,07iti ? atrābhidhīyate — TA-MK 9.25 vācanāpṛcchanānuprekṣāmnāyadharmopadeśaḥ || TARV-MK 9.25.1niravadyagranthārthobhayapradānaṃ vācanā | TARVV-MK 624,09 anapekṣātmanā viditaveditavyena niravadyagrantha- TARVV-MK 624,10syārthasya tadubhayasya vā pātre pratipādanaṃ vācanetyucyate | TARV-MK 9.25.2saṃśayacchedāya niścitabalādhānāya vā parānuyogaḥ pṛcchanam | TARVV-MK 624,11 ātmonnatiparāti- TARVV-MK 624,12sandhānopahāsasaṃgharṣaprahasanādivivarjitaḥ saṃśayacchedāya niścitabalādhānāya vā granthasyārthasya TARVV-MK 624,13tadubhayasya vā paraṃ pratyanuyogaḥ pṛcchanamiti bhāṣyate | TARV-MK 9.25.3adhigatārthasya manasā'bhyāso'nuprekṣā | TARVV-MK 624,14 adhigatapadārthaprakriyasya taptāyaspiṇḍavadarpita- TARVV-MK 624,15cetaso manasā'bhyāso'nuprekṣā veditavyāḥ | TARV-MK 9.25.4ghoṣaviśuddhaparivartanamāmnāyaḥ | TARVV-MK 624,16 vratino veditasamācārasyaihalaukikaphalanirapekṣasya druta- TARVV-MK 624,17vilambitādighoṣaviśuddhaṃ parivartanamāmnāya ityupadiśyate | TARV-MK 9.25.5dharmakathādyanuṣṭhānaṃ dharmopadeśaḥ | TARVV-MK 624,18 dṛṣṭaprayojanaparityāgādunmārganivartanārthaṃ sandehavyāvartta- TARVV-MK 624,19nāpūrvapadārthaprakāśanārthaṃ dharmakathādyanuṣṭhānaṃ dharmopadeśa ityākhyāyate | kimartho'yaṃ svādhyāyaḥ ? TARV-MK 9.25.6prajñātiśayapraśastādhyavasāyādyarthaḥ svādhyāyaḥ | TARVV-MK 624,20 prajñātiśayaḥ praśastādhyavasāyaḥ pravacana- TARVV-MK 624,21sthitiḥ saṃśayocchedaḥ paravādiśaṅkābhāvaḥ paramasaṃvegaḥ tapovṛddhiraticāraviśuddhirityevamādyarthaḥ TARVV-MK 624,22svādhyāyo'nuṣṭheyaḥ | TARVV-MK 624,23āha — varṇitaḥ pañcavidhaḥ svādhyāyaḥ, tadanantaramuddiṣṭo yo vyutsargastasya bheda idānīṃ vaktavya TARVV-MK 624,24iti ? atrābhidhīyate — TA-MK 9.26 bāhyābhyantaropadhyoḥ || TARV-MK 9.26.1vyutsarga ityanuvṛttervyatirekanirdeśaḥ | TARVV-MK 624,26 vyutsarjanaṃ vyutsarga iti bhāvasādhanaḥ śabdo'nuva- TARVV-MK 624,27rttate, tadapekṣo'yaṃ vyatirekanirdeśaḥ | TARV-MK 9.26.2upadhīyate balādhānārthamityupadhiḥ | TARVV-MK 624,28 yo'rtho'nyasya balādhānārthamupadhīyate sa upadhiri- TARVV-MK 624,29tyucyate | TARV-MK 9.26.3anupāttavastutyāgo bāhyopadhivyutsargaḥ | TARVV-MK 624,30 ātmanā'nupāttasya ekatvamanāpannasya vastuna- TARVV-MK 624,31styāgo bāhyopadhivyutsargo'vagantavyaḥ | TARV-MK 9.26.4krodhādibhāvanivṛttirabhyantaropadhivyutsargaḥ | TARVV-MK 624,32 krodhamānamāyālobhamithyātvahāsyaratya- TARVV-MK 624,33ratiśokabhayādidoṣanivṛttirabhyantaropadhivyutsarga iti niścīyate | TARV-MK 9.26.5kāyatyāgaśca niyatakālo yāvajjīvaṃ vā | TARVV-MK 624,34 kāyatyāgaścābhyantaropadhivyutsarga ityucyate | TARVV-MK 624,35sa punardvividhaḥ — niyatakālo yāvajjīvaṃ ceti | TARV-MK 9.26.6parigrahanivṛtteravacanamiti cet; na; tasya dhanahiraṇyavasanādiviṣayatvāt | TARVV-MK 625,01 syādetat — TARVV-MK 625,02mahāvratopadeśakāle parigrahanivṛttiruktā, tataḥ punaridaṃ vacanamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tasya TARVV-MK 625,03dhanahiraṇyavasanādiviṣayatvāt | TARV-MK 9.26.7dharmābhyantare bhāvāditi cet; na; prāsukaniravadyāhārādinivṛttitantratvāt | TARVV-MK 625,04 syādetat — TARVV-MK 625,05daśavidhadharme'ntarībhūtastyāga iti punaridaṃ vacanamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? prāsukaniravadyā- TARVV-MK 625,06hārādinivṛttitantratvāt tasya | TARV-MK 9.26.8prāyaścittābhyantaratvāditi cet; na; tasya pratidvandvibhāvāt | TARVV-MK 625,07 athamatametat — prāyaścittā- TARVV-MK 625,08bhyantaro vyutsargastataḥ punastasya vacanamanarthakamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? tasya pratidvandvibhāvāt, TARVV-MK 625,09tasya hi vyutsargasyāticāraḥ pratidvandvī vidyate, ayaṃ punaranapekṣaḥ kriyate ityasti viśeṣaḥ | TARV-MK 9.26.9anekatrāvacanamanenaiva gatatvāditi cet; na; śaktyapekṣatvāt | TARVV-MK 625,10 anekatra vacanamanarthakam, TARVV-MK 625,11idamevāstu paryāptamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? śaktyapekṣatvāt | kvacit sāvadyaṃ pratyākhyāyate kvacit TARVV-MK 625,12niravadyam niravadyamapi niyatakālaṃ kvacidaniyatakālaṃ puruṣaśaktyapekṣatvānnivṛttidharmasya, uttaro- TARVV-MK 625,13ttaraguṇaprakarṣādutsāhotpādanārthatvācca na paunaruktyam | kimarthaṃ punarvyutsargaḥ ? TARV-MK 9.26.10niḥsaṅganirbhayatvajīvitāśāvyudāsādyartho vyutsargaḥ | TARVV-MK 625,14 niḥsaṅgatvaṃ nirbhayatvaṃ jīvitā- TARVV-MK 625,15śāvyudāsaḥ doṣocchedo mokṣamārgabhāvanāparatvamityevamādyartho vyutsargo'bhidhīyate dvividhaḥ | TARVV-MK 625,16āha — abhyantaratapaḥ ṣoḍhā pratijñāya prāgdhyānāditi yatsannyastaṃ tapo dhyānābhidhānaṃ tadanā- TARVV-MK 625,17viṣkṛtārthaṃ prāptavicārakālamiti, atrocyate — TA-MK 9.27 uttamasaṃhananasyaikāgracintānirodho dhyānamāntarmuhūrttāt || TARV-MK 9.27.1ādyaṃ saṃhananatrayamuttamam | TARVV-MK 625,19 vajravṛṣabhanārācasaṃhananaṃ vajranārācasaṃhananaṃ nārācasaṃhanana- TARVV-MK 625,20mityetattritayaṃ saṃhananamuttamam | kutaḥ ? dhyānādivṛttiviśeṣahetutvāt | tatra mokṣasya kāraṇamādya- TARVV-MK 625,21mekameva | dhyānasya tritayamapi | uttamaṃ saṃhananaṃ yasya sa uttamasaṃhananaḥ tasya uttamasaṃhananasya | TARV-MK 9.27.2ekaśabdaḥ saṃkhyāpadam | TARVV-MK 625,22 anyāsahāyādyanekārthasaṃbhave ekaśabdo'tra saṃkhyāvācī gṛhyate | TARV-MK 9.27.3aṅgyate tadaṅgamiti tasminniti vāgraṃ mukham | TARVV-MK 625,23 aṅgergatyarthasya karmaṇyadhikaraṇe vā TARVV-MK 625,24uṇādau ragnipātitaḥ “vajrendrāgra” iti atra agraṃ mukhamityarthaḥ | TARV-MK 9.27.4cintā antaḥkaraṇavṛttiḥ | TARVV-MK 625,25 antakaraṇasya vṛttirartheṣu cintetyucyate | TARV-MK 9.27.5aniyatakriyārthasya niyatakriyākartṛtvenāvasthānaṃ nirodhaḥ | TARVV-MK 625,26 gamanabhojanaśayanādhyayanā- TARVV-MK 625,27diṣu kriyāviśeṣeṣu aniyamena vartamānasya ekasyāḥ kriyāyāḥ kartṛtvenāvasthānaṃ nirodha ityava- TARVV-MK 625,28gamyate | ekamagraṃ mukhaṃ yasya so'yamekāgraḥ, cintāyā nirodhaḥ cintānirodhaḥ, ekāgre cintāni- TARVV-MK 625,29rodhaḥ ekāgracintānirodhaḥ | kutaḥ punarasau ekāgratvena cintānirodhaḥ ? TARV-MK 9.27.6vīryaviśeṣāt pradīpaśikhāvat | TARVV-MK 625,30 yathā pradīpaśikhā nirābādhe prajvalitā na parispandate TARVV-MK 625,31tathā nirākule deśe vīryaviśeṣādavarudhyamānā cintā vinā vyākṣepeṇa ekāgreṇāvatiṣṭhate | TARV-MK 9.27.7arthaparyāyavācī vā agraśabdaḥ | TARVV-MK 625,32 athavā aṅgyate ityagraḥ artha ityarthaḥ, ekamagraṃ ekā- TARVV-MK 625,33gram, ekāgre cintāyā nirodhaḥ ekāgracintānirodhaḥ | yogavibhāgānmayūravyaṃsakāditvādvā vṛttiḥ | TARVV-MK 625,34ekasmin dravyaparamāṇau bhāvaparamāṇau vā'rthe cintāniyama ityarthaḥ | TARV-MK 9.27.8dhyānaśabdo bhāvakartṛkaraṇasādhano vivakṣāvaśāt | TARVV-MK 626,01 ayaṃ dhyānaśabdaḥ bhāvakartṛkaraṇa- TARVV-MK 626,02sādhano vivakṣāvaśādveditavyaḥ | tatra dhyeyaṃ prati avyāpṛtasya bhāvamātreṇābhidhāne dhyātirdhyānamiti TARVV-MK 626,03bhāvasādhano dhyānaśabdaḥ, dhyāyatīti dhyānamiti bahulāpekṣayā kartṛsādhanaśca yujyate | karaṇapraśaṃsā- TARVV-MK 626,04parāyāmabhidhānapravṛttau samīkṣitāyāṃ yathā sādhvasiśchinattīti prayoktṛnirvartyayoḥ satorapyudyamana- TARVV-MK 626,05nipātanayoraviśeṣatantratvācchedanasya kartṛdharmādhyāropaḥ kriyate tathā didhyāsorapyātmanaḥ jñānā- TARVV-MK 626,06varaṇavīryāntarāyakṣayopaśamaviśeṣatantratvāt dhyānapariṇāmasya yujyate kartṛtvam | karaṇatvamapi TARVV-MK 626,07cāsya paryāyaparyāyiṇorbhedaparikalpanāsadbhāvāt yujyate agnerdāhapākasvedādikriyāpravṛttasyātmabhūtau- TARVV-MK 626,08ṣṇyakaraṇaparikalpanavat | TARV-MK 9.27.9ekāntakalpanāyāṃ doṣavidhānamuktam | TARVV-MK 626,09 arthāntarabhāvo'narthāntarabhāva evetyekānta- TARVV-MK 626,10kalpanāyāṃ doṣavidhānamuktam | kva ? ādisūtre | TARV-MK 9.27.10pratītaparimāṇo muhūrttaḥ | TARVV-MK 626,11 muhūrtta iti kālaviśeṣavāciśabdaḥ, tasya parimāṇaṃ TARVV-MK 626,12prāgvihitam | TARV-MK 9.27.11uttamasaṃhananābhidhānam anyasyeyatkālādhyavasāyadhāraṇā'sāmarthyāt | TARVV-MK 626,13 anyatsaṃhana- TARVV-MK 626,14nametāvantaṃ kālaṃ cintānirodhadhāraṇe sādhanabhāvaṃ pratyasamarthamiti uttamasaṃhananagrahaṇaṃ kriyate | TARV-MK 9.27.12ekāgravacanaṃ vaiyagryanivṛttyartham | TARVV-MK 626,15 ekāgravacanaṃ kriyate vaiyagryanivṛttyartham | vyagraṃ hi TARVV-MK 626,16jñānameva na dhyānamiti | TARV-MK 9.27.13cintānirodhagrahaṇaṃ tatsvābhāvyapradarśanārtham | TARVV-MK 626,17 yathā pṛthivyāḥ kasmiṃścit pariṇāma- TARVV-MK 626,18viśeṣe ghaṭaśabdo vartate evaṃ cintāyāḥ jñānātmikāyāḥ vṛttiviśeṣe dhyānaśabdo varttate iti pradarśanārthaṃ TARVV-MK 626,19cintānirodha iti viśeṣyate | TARV-MK 9.27.14dhyānamityadhikṛtasvarūpanirdeśārtham | TARVV-MK 626,20 yattadadhikṛtamuttamaṃtapaḥ, tatsvarūpanirdeśārthaṃ TARVV-MK 626,21dhyānavacanaṃ kriyate | TARV-MK 9.27.15muhūrttavacanādāharādivyāvṛttiḥ | TARVV-MK 626,22 āharādikālāntaravyāvṛttyarthaṃ muhūrttavacanaṃ kriyate | TARVV-MK 626,23ataḥ paraṃ durdharatvāt | TARV-MK 9.27.16abhāvo nirodha iti cet; na; kenacit paryāyeṇeṣṭatvāt | TARVV-MK 626,24 syānmatam — abhāvo nirodha TARVV-MK 626,25ityanarthāntaram, sa cet dhyānaśabdārthaḥ kharaviṣāṇavat dhyānamasatprasajatīti; tanna, kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 626,26kenacitparyāyeṇeṣṭatvāt | anyacintā'bhāvavikṣāyāmasadeva dhyānam, vivakṣitārthaviṣayāvagamasva- TARVV-MK 626,27bhāvasāmarthyāpekṣayā sadeveti cocyate | TARV-MK 9.27.17abhāvasya ca vastutvāddhetvaṅgatvāditi | TARVV-MK 626,28 abhāvo'pyayaṃ vastudharmaḥ | kutaḥ ? hetvaṅ- TARVV-MK 626,29gatvādibhiḥ, tataścopālambhābhāvaḥ | TARV-MK 9.27.18ekārthavacanaṃ vispaṣṭatvāditi cet; na; aniṣṭaprasaṅgagāt | TARVV-MK 626,30 syānmatam — ekārthacintā- TARVV-MK 626,31nirodha ityastu vispaṣṭatvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? aniṣtaprasaṅgāt | kimaniṣṭam ? “vīcāro'rtha- TARVV-MK 626,32vyañjanayogasaṃkrāntiḥ” iti vakṣyate, tenārthasaṃkrama iṣyate — dravyātparyāye paryāyācca dravye | TARVV-MK 626,33yadyekārthe nirodha iha gṛhyeta; tadvirodhaḥ syāt | TARV-MK 9.27.19ekāgravacane'pi tulyamiti cet; na ābhimukhye sati paunaḥpunyenāpi pravṛttijñāpanārtha- tvāt | TARVV-MK 626,35 atha matametat — ekāgravacane'pi tasyāniṣṭasya prasaṅgaḥ tulya iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 626,36ābhimukhye sati paunaḥpunyenāpi pravṛttijñāpanārthatvāt | agraṃ mukhamiti hyucyamāne'nekamukhatvaṃ niva- TARVV-MK 626,37rtitaṃ ekamukhe tu saṃkramo'bhyupagata eveti nāniṣṭaprāptiḥ | TARV-MK 9.27.20prādhānyavācino vaikaśabdasya grahaṇam | TARVV-MK 627,01 athavā, prādhānyavacane ekaśabda iha gṛhyate, TARVV-MK 627,02pradhānasya puṃsa ābhimukhyena cintānirodha ityarthaḥ, asminpakṣe'rtho gṛhītaḥ | TARV-MK 9.27.21aṅgatītyagramātmeti vā | TARVV-MK 627,03 athavā, aṅgatītyagramātmetyarthaḥ | dravyārthatayaikasminnātmanyagre TARVV-MK 627,04cintānirodho dhyānam, tataḥ svavṛttitvāt bāhyadhyeyaprādhānyāpekṣā nivarttitā bhavati | TARV-MK 9.27.22divasamāsādyavasthānamupayuktasyeti cet; na; indriyopaghātaprasaṅgāt | TARVV-MK 627,05 syādetat — TARVV-MK 627,06dhyānopayogena divasamāsādyavasthānaṃ nāntamuhūrtāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? indriyopaghātaprasaṅgāt | TARV-MK 9.27.23prāṇāpānanigraho dhyānamiti cet; na; śarīrapātaprasaṅgāt | TARVV-MK 627,07 syādetat — prāṇāpānakarmaṇo TARVV-MK 627,08nigraho dhyānamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? śarīrapātaprasaṅgāt | prāṇāpānanigrahe sati tadudbhūtavedanā- TARVV-MK 627,09prakarṣāt āśveva śarīrasya pātaḥ prasajyeta | tasmānmandamandaprāṇāpānapracārasya dhyānaṃ yujyate | TARV-MK 9.27.24mātrākālaparigaṇanamiti cet; na; dhyānātikramāt | TARVV-MK 627,10 syānmatam — mātrākālaparigaṇanaṃ TARVV-MK 627,11dhyānamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? dhyānātikramāt | mātrābhiryadi kālagaṇanaṃ kriyeta dhyānameva na TARVV-MK 627,12syādvaiyagryāt | TARV-MK 9.27.25vidhyupāyanirdeśaḥ kartavya iti cet; na; guptyādiprakaraṇasya tādarthyāt | TARVV-MK 627,13 syānmatam — TARVV-MK 627,14ekāgracintānirodho dhyānamityetadyuktaṃ kintu tadutpattaye vidhyupāyanirdeśaḥ kartavyaḥ — anena vidhinā TARVV-MK 627,15anenopāyena dhyānaṃ bhavatīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? guptyādiprakaraṇasya tādarthyāt | dhyānavidhāna- TARVV-MK 627,16bhāvanārthameva hi guptyādiprakaraṇaṃ prakrāntam | TARV-MK 9.27.26saṃvarārthaṃ taditi cet; na; prāgupadeśasyobhayārthatvāt | TARVV-MK 627,17 syānmatam — saṃvarapratipattyarthaṃ TARVV-MK 627,18tadguptyādi prakaraṇamuktaṃ na dhyānopāyapratipattyartham, na cānyārthaṃ prakṛtamanyārthaṃ bhavatīti; tanna; TARVV-MK 627,19kiṃ kāraṇam ? prāgupadeśasyobhayārthatvāt | anyārthamapi prakṛtamanyārthaṃ bhavati, tadyathā — śālyarthaṃ TARVV-MK 627,20kulyāḥ praṇīyante, tābhyaśca pānīyaṃ pīyate, uṃṃpaspṛśyate ca, śālayaśca bhāvyante | TARV-MK 9.27.27sakaladhyānadharmāsaṃgraha iti cet; na; dhyānaprābhṛte praṇītatvāt | TARVV-MK 627,21 syānmatam — sakalo TARVV-MK 627,22dhyānadharmo nāsminsūtre saṃgṛhīta ityaparipūrṇaṃ lakṣaṇamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? dhyānaprābhṛte praṇī- TARVV-MK 627,23tatvāt | tatra hi dhyānalakṣaṇaṃ sakalaṃ prādhānyenoktam, iha tvānuṣaṅgikamiti | TARVV-MK 627,24tasya dhyānasya sāmānyenoktasya vikalpapratipattyarthamidamucyate — TA-MK 9.28 ārttaraudradharmyaśuklāni || TARV-MK 9.28.1ṛtamardanamārttirvā tatra bhavamārttam | TARVV-MK 627,26 ṛtaṃ duḥkham, athavā ardanamārttirvā, tatra TARVV-MK 627,27bhavamārttam | TARV-MK 9.28.2rudraḥ krūrastatkarma raudram | TARVV-MK 627,28 rodayatīti rudraḥ krūra ityarthaḥ, tasyedaṃ karma tatra bhavaṃ vā TARVV-MK 627,29raudramityucyate | TARV-MK 9.28.3dharmādanapetaṃ dharmyam | TARVV-MK 627,30 dharmo varṇitaḥ, tato'napetaṃ dhyānaṃ dharmyamityākhyāyate | TARV-MK 9.28.4śuciguṇayogācchuklam | TARVV-MK 627,31 yathā maladravyāpāyāt śuciguṇayogācchuklaṃ vastraṃ tathā tad- TARVV-MK 627,32guṇasādharmyādātmapariṇāmasvarūpamapi śuklamiti nirucyate | TARVV-MK 627,33tadeccaturvidhaṃ dhyānaṃ dvaividhyamaśnute | kutaḥ ? praśastā'praśastabhedāt | apraśastam apuṇyāsrava- TARVV-MK 627,34kāraṇatvāt | karmanirdahanasāmarthyāt praśastam | kiṃ punastaditi cet ? ucyate — TARVV-MK 628,01TA-MK 9.29 pare mokṣahetū || TARV-MK 9.29.1ekasyaiva paratvamiti cet; na; vyavahite'pi paraśabdaprayogāt | TARVV-MK 628,03 syānmatam — ekasyaiva para- TARVV-MK 628,04tvamupapadyate na dvayoriti; tanna; kiṃ kāraṇam ? vyavahite'pi paraśabdaprayogāt, tadyathā parā mathurā TARVV-MK 628,05pāṭaliputrāditi | TARV-MK 9.29.2dvivacananirdeśādvā gauṇasyāpi saṃpratyayaḥ | TARVV-MK 628,06 athavā, paramantyaṃ tatsamīpavartyapi paramityu- TARVV-MK 628,07pacaryate, dvivacananirdeśāttasyāpi grahaṇaṃ bhavati | TARV-MK 9.29.3parayormokṣahetutvāt, pūrvayoḥ saṃsārahetutvaprasiddhiḥ | TARVV-MK 628,08 ‘pare mokṣahetū’ iti vacanāt pari- TARVV-MK 628,09śeṣāt ‘pūrve saṃsārahetū’ iti vijñāyate, tṛtīyasya sādhyasyābhāvāt | TARVV-MK 628,10āha — kimeṣāṃ lakṣaṇamiti | tatrānekasya vaktavyasaṃbhave vācaḥ kramavṛtterādyasya lakṣaṇaprati- TARVV-MK 628,11pādanārthamidamucyate — TA-MK 9.30 ārtamamanojñasya samprayoge tadviprayogāya smṛtisamanvāhāraḥ || TARV-MK 9.30.1apriyamamanojñaṃ bādhākāraṇatvāt | TARVV-MK 628,13 yadapriyaṃ vastu viṣakaṇṭakaśatruśastrādi tadbādhākāraṇa- TARVV-MK 628,14tvādamanojñamityucyate | TARV-MK 9.30.2bhṛśamarthāntaracintanādāharaṇaṃ samanvāhāraḥ | TARVV-MK 628,15 arthāntaracintanādādhikyenāharaṇamekatrā- TARVV-MK 628,16varodhaḥ samanvāhāraḥ | smṛteḥ samanvāhāraḥ smṛtisamanvāhāraḥ | amanojñasyopanipāte sa kathaṃ nāma TARVV-MK 628,17me na syāditi saṃkalpaścintāprabandhaḥ ārtamityākhyāyate | TARVV-MK 628,18āha — kimidamanabhimatacetanā'cetanadravyaparyāyasamprayogahetukamevārthaṃ nirdhriyate ? na; kiṃ TARVV-MK 628,19tarhi ? anyathāpyetat pratyetavyamityucyate — TA-MK 9.31 viparītaṃ manojñasya || TARV-MK 9.31.1prāguktanimittaviparyayādviparītam | TARVV-MK 628,21 prāguktaṃ yannimittaṃ tato viparyayādviparītamitya- TARVV-MK 628,22bhidhīyate | tadyathā manojñasya viṣayasya viprayoge saṃprayuyukṣāṃ prati yā paridhyātiḥ smṛtisamanvā- TARVV-MK 628,23hāraśabdacoditā asāvapyārtaṃ dhyānamiti niścīyate | TARVV-MK 628,24yathā ca priyasamavāye tadabhāvādāhitakāluṣyasyārtaṃ pratijñāyate tathā jvarādisantāpābhyāhatamūrteḥ — TA-MK 9.32 vedanāyāśca || TARV-MK 9.32.1prakaraṇād duḥkhavedanāsaṃpratyayaḥ | TARVV-MK 628,26 yadyapi vedanāśabdaḥ sukhaduḥkhānubhavanaviṣayasāmānya- TARVV-MK 628,27stathāpi ārttasya prakṛtatvād duḥkhavedanāsaṃpratyayo bhavati | tatpraticikīrṣāṃ pratyāgūrṇasyānavasthita- TARVV-MK 628,28manaso dhairyoparamāt smṛtisamanvāhāra ārttadhyānamavagantavyam | TARV-MK 9.32.2aṅgavikṣepaśokākrandanāśrupātābhivyaktaṃ tṛtīyam | TARVV-MK 628,29 yathā aniṣṭasaṃprayogeṣṭaviprayogā- TARVV-MK 628,30'śubhavedanāsamavāyanibandhanamārttaṃ tathā cedamapi prītiviśeṣābhiṣvaṅgamantharakāmāturamateḥ pauna- TARVV-MK 628,31rbhavikaviṣayasukharasagṛddhasya tatsaṃskāraparāyaṇasya kāyādikhedahetukam | TA-MK 9.33 nidānaṃ ca || TARV-MK 9.33.1‘viparītaṃ manojñasya’ ityeva siddhamiti cet; na; aprāptapūrvaviṣayatvānnidānasya | TARVV-MK 628,34syādetat — viparītaṃ manojñasyetyanenaiva nidānaṃ saṃgṛhītamiti; tanna; kiṃ kāraṇam ? aprāptapūrvaviṣayatvā- TARVV-MK 629,01nnidānasya | sukhamātrayā pralambhitasyāprāptapūrvaprārthanābhimukhyādanāgatārthaprāptinibandhanaṃ nidāna- TARVV-MK 629,02mityasti viśeṣaḥ | TARVV-MK 629,03tadetaccaturvidhamārtaṃ kṛṣṇanīlakāpotaleśyābalādhānam ajñānaprabhavaṃ pauruṣeyapariṇāmasamutthaṃ TARVV-MK 629,04pāpaprayogādhiṣṭhānaṃ paribhogaprasaṅgaṃ nānāsaṃkalpāsaṅgaṃ dharmāśrayaparityāgikaṣāyāśrayopasthānam anu- TARVV-MK 629,05paśamapravarddhanaṃ pramādamūlamakuśalakarmādānaṃ kaṭukavipākāsadvedyaṃ tiryagbhavagamanaparyavasānam | TARVV-MK 629,06tadetat kiṃ svāmikamiti cet ? ucyate — TA-MK 9.34 tadaviratadeśaviratapramattasaṃyatānām || TARVV-MK 629,08aviratāḥ asaṃyatasamyagdṛṣṭyantāḥ, deśaviratāḥ saṃyatāsaṃyatāḥ, pramattasaṃyatāḥ pañcadaśa- TARVV-MK 629,09pramādopetāḥ kriyānuṣṭhāyinaḥ | TARV-MK 9.34.1kadācit prācyamārttadhyānatrayaṃ pramattānām | TARVV-MK 629,10 nidānaṃ varjayitvā anyadārttatrayaṃ pramādoda- TARVV-MK 629,11yodrekāt kadācitpramattasaṃyatānāṃ bhavati | TARVV-MK 629,12āha — vyākhyātamādyamapraśastaṃ saṃjñādibhiḥ, atha dvitīyaṃ kiṃsvabhāvasaṃjñāprabhavasvāmika- TARVV-MK 629,13miti ? ata ucyate — TA-MK 9.35 hiṃsānṛtasteyaviṣayasaṃrakṣaṇebhyo raudramaviratadeśaviratayoḥ || TARV-MK 9.35.1dhyānotpatterhiṃsādīnāṃ nimittabhāvāddhetunirdeśaḥ | TARVV-MK 629,15 hiṃsādīnyuktalakṣaṇāni, tāni TARVV-MK 629,16raudradhyānotpatternimittībhavantīti hetunirdeśo vijñāyate | TARV-MK 9.35.2tena smṛtisamanvāhārābhisambandhaḥ | TARVV-MK 629,17 tena hetunirdeśenānuvartamānaḥ smṛtisamanvāhāro'bhi- TARVV-MK 629,18sambadhyate — hiṃsāyāḥ smṛtisamanvāhāra ityādi | aviratasya bhavatu raudradhyānaṃ deśaviratasya katham ? TARV-MK 9.35.3deśaviratasyāpi hiṃsādyāveśād vittādisaṃrakṣaṇatantratvācca | TARVV-MK 629,19 deśaviratasyāpi raudra- TARVV-MK 629,20dhyānaṃ bhavati | kutaḥ ? hiṃsādyāveśāt vittādisarakṣaṇatantratvācca kadācidbhavitumarhati | tatpunarnāra- TARVV-MK 629,21kādīnāmakāraṇaṃ samyagdarśanasāmarthyāt | atha kathamidaṃ raudradhyānaṃ saṃyatasya na bhavati ? TARV-MK 9.35.4tadayuktam; saṃyate tadāveśe saṃyamapracyuteḥ | TARVV-MK 629,22 saṃyate raudradhyānaṃ na yujyate | kutaḥ ? tadāveśe TARVV-MK 629,23saṃyamapracyuteḥ | yadā raudradhyānāviśiṣṭobhavatyātmā na tadā saṃyamo'trāvatiṣṭhate | tade- TARVV-MK 629,24taccaturvidhaṃ raudradhyānam atikṛṣṇanīlakāpotaleśyābalādhānaṃ pramādādhiṣṭhānaṃ narakagatiphalā- TARVV-MK 629,25vasānam | evamuktāpraśastadhyānapariṇata ātmā taptāyaspiṇḍa ivodakaṃ karmādatte | TARVV-MK 629,26āha — pare mokṣahetū iti ye upadiṣṭe'nirdiṣṭasaṃjñābhedasvabhāve, tayostāvadādyaṃ kimabhidhāna- TARVV-MK 629,27prakārasvabhāvaviṣayamiti ? atrocyate — tatkhalu samyagjñānabījamupaśamotthamapramādasañcitaṃ moha- TARVV-MK 629,28vraścanaṃ dharmānubandhi sukhaphalaṃ triviṣṭapāvasānam | TARVV-MK 630,01TA-MK 9.36 ājñāpāyavipākasaṃsthānavicayāya dharmyam || TARV-MK 9.36.1vicitirviveko vicāraṇā vicayaḥ | TARVV-MK 630,03 vicitirvicayo viveko vicāraṇetyanarthāntaram | TARV-MK 9.36.2tadapekṣayā ājñādīnāṃ karmanirdeśaḥ | TARVV-MK 630,04 taṃ vicayabhāvamapekṣyājñādīnāṃ karmanirdeśaḥ kriyate | TARVV-MK 630,05ājñā cāpāyaśca vipākaśca saṃsthānaṃ ca ājñāpāyavipākasaṃsthānāni, teṣāṃ vicaya ājñāpāyavipā- TARVV-MK 630,06kasaṃsthānavicayaḥ, tadarthamājñāpāyavipākasaṃsthānavicayāya | TARV-MK 9.36.3adhikārāt smṛtisamanvāhārasaṃbandhaḥ | TARVV-MK 630,07 smṛtisamanvāhāra ityanuvartate, tena pratyekamabhi- TARVV-MK 630,08saṃbandho bhavati — ājñāvicayāya smṛtisamanvāhāra ityādi | TARV-MK 9.36.4tatrāgamaprāmāṇyādarthāvadhāraṇamājñāvicayaḥ | TARVV-MK 630,09 upadeṣṭurabhāvāt mandabuddhitvāt karmodayāt TARVV-MK 630,10sūkṣmatvācca padārthānāṃ hetudṛṣṭāntoparame sarvajñapraṇītamāgamaṃ pramāṇīkṛtya ‘itthamevedaṃ nānyathā vādino TARVV-MK 630,11jināḥ’ iti gahanapadārthaśraddhānādarthāvadhāraṇamājñāvicayaḥ | TARV-MK 9.36.5ājñāprakāśanārtho vā | TARVV-MK 630,12 athavā, samyagdarśanaviśuddhapariṇāmasya viditasvaparasamayapadārtha- TARVV-MK 630,13nirṇayasya sarvajñapraṇītānāhitasaukṣmyān astikāyādīnarthānavadhārya evamete ityanyaṃ prati pipādayiṣataḥ TARVV-MK 630,14kathāmārge śrutajñānasāmarthyāt svasiddhāntāvirodhena hetunayapramāṇavimardakarmaṇā grahaṇasahiṣṇūn kṛtvā TARVV-MK 630,15prabhāṣayataḥ tatsamarthanārthastarkanayapramāṇayojanaparaḥ smṛtisamanvāhāraḥ sarvajñājñāprakāśanārthatvādā- TARVV-MK 630,16jñāvicaya ityucyate | TARV-MK 9.36.6sanmārgāpāyacintanamapāyavicayaḥ | TARVV-MK 630,17 mithyādarśanapihitacakṣuṣām ācāravinayāpramā- TARVV-MK 630,18davidhayaḥ saṃsāravivṛddhaye bhavatyavidyābāhulyāt andhavat | tadyathā jātyandhā balavanto'pi satpa- TARVV-MK 630,19thātpracyutāḥ kuśalamārgādeśakenānanuṣṭhitāḥ nīconnataśailaviṣamopalakaṭhinasthāṇunihitakaṇṭakākulā- TARVV-MK 630,20ṭavīdurgapatitāḥ parispandavanto'pi na tattvamārgamanusartumarhanti deśakābhāvāt tathā sarvajñapraṇī- TARVV-MK 630,21tamārgādvimukhā mokṣārthinaḥ samyaṅmārgāparijñānāt sudūramevāpayantīti sanmārgāpāyacintana- TARVV-MK 630,22mapāyavicayaḥ | TARV-MK 9.36.7asanmārgāpāyasamādhānaṃ vā | TARVV-MK 630,23 athavā, mithyādarśanākulitacetobhiḥ pravādibhiḥ praṇītā- TARVV-MK 630,24dunmārgāt kathannāma ime prāṇino'peyuḥ, anāyatanasevāpāyo vā kathaṃ syāt pāpakaraṇavacanabhāvanā- TARVV-MK 630,25vinivṛttirvā kathamupajāyate ityapāyārpitacintanamapāyavicayaḥ | TARV-MK 9.36.8karmaphalānubhavavivekaṃ prati praṇidhānaṃ vipākavicayaḥ | TARVV-MK 630,26 karmaṇāṃ jñānāvaraṇādīnāṃ dravya- TARVV-MK 630,27kṣetrakālabhavabhāvapratyayaphalānubhavanaṃ prati praṇidhānaṃ vipākavicayaḥ | tadyathā mithyādarśanaikadvitri- TARVV-MK 630,28caturindriyajātyātapasthāvarasūkṣmāparyāptakasādhāraṇākhyānāṃ daśānāṃ karmaprakṛtīnāṃ prathamaguṇasthāne TARVV-MK 630,29udayo nordhvam | anantānubandhikrodhamānamāyālobhānāṃ prathamadvitīyaguṇasthānayorudayo nordhvam | TARVV-MK 630,30samyaṅmithyātvasya samyaṅmithyādṛṣṭau udayo nordhvaṃ nādhaḥ | apratyākhyānakrodhamānamāyālobhanaraka- TARVV-MK 630,31devāyurnarakadevagativaikriyikaśarīrāṅgopāṅgānupūrvyacatuṣkadurbhagānādeyāyaśaskīrtisaṃjñānāṃ saptada- TARVV-MK 630,32śānāṃ karmaprakṛtīnāmudayo'saṃyatasamyagdṛṣṭyanteṣu nopari | caturṇāmānupūrvyāṇāṃ samyaṅmithyādṛṣṭā- TARVV-MK 630,33vudayo nāsti śeṣāṇāmasti | pratyākhyānakrodhamānamāyālobhatiryagāyustiryaggatyudyotanīcairgotrasaṃjñā- TARVV-MK 630,34nāmaṣṭānāṃ karmaprakṛtīnāṃ vipākaḥ saṃyatāsaṃyatānteṣu nopari | nidrānidrāpracalāpracalāstyānagṛddhi- TARVV-MK 631,01nāmikānāṃ tisṛṇāṃ karmaprakṛtīnāṃ phalānubhavanamanuttaraśarīrapramattasaṃyateṣu nopari | āhāraśarīrāhā- TARVV-MK 631,02raśarīrāṅgopāṅganāmno'pramattasaṃyate udayaḥ nordhvaṃ nādhaḥ | vedakasamyaktvaprakṛterudayo'saṃyatasamyagdṛṣṭyā- TARVV-MK 631,03diṣvapramattasaṃyatānteṣu nordhvaṃ nāpyadhaḥ | ardhanārācasaṃhananakīlikāsaṃhananāsaṃprāptāsṛpāṭikāsaṃhananā- TARVV-MK 631,04khyānāṃ tisṛṇāṃ prakṛtīnāmudayo'pramattasaṃyatānteṣu nopari | hāsyaratyaratiśokabhayajugupsākhyānāṃ TARVV-MK 631,05ṣaṇṇāṃ karmaprakṛtīnāmapūrvakaraṇacaramasamayānteṣu phalānubhavanaṃ nordhvam | trayāṇāṃ vedānāṃ trayāṇāṃ TARVV-MK 631,06saṃjvalanānāṃ codayaḥ anivṛttibādarasāmparāyeṣu | tatra anivṛttibādarasāmparāyakālasya śeṣe śeṣe TARVV-MK 631,07saṃkhyeyān bhāgān gatvodayacchedaḥ | lobhasaṃjvalanasya vipākaḥ sūkṣmasāmparāyacaramasamayānteṣu TARVV-MK 631,08nopari | vajranārācasaṃhanananārācasaṃhananayorudayaḥ upaśāntakaṣāyānteṣu nordhvam | nidrāpracalayo- TARVV-MK 631,09rudayaḥ kṣīṇakaṣāyopāntasamayānteṣu nopari | pañcānāṃ jñānāvaraṇānāṃ caturṇāṃ darśanāvaraṇānāṃ TARVV-MK 631,10pañcānāmantarāyāṇāṃ codayaḥ kṣīṇakaṣāyacaramasamayānteṣu nopari | anyataravedanīyaudārikataija- TARVV-MK 631,11sakārmaṇaśarīrasaṃsthānaṣaṭkaudārikaśarīrāṅgopāṅgavajravṛṣabhanārāca saṃhananavarṇagandharasasparśāgurulaghūpa- TARVV-MK 631,12ghātaparaghātocchvāsapraśastāpraśastavihāyogatipratyekaśarīrasthirāsthiraśubhāśubhasusvaraduḥsvaranirmāṇanā- TARVV-MK 631,13mikānāṃ triṃśatprakṛtīnāmudayaḥ sayogakevalinaścaramasamaye nordhvam | anyataravedanīyamanuṣyāyurmanuṣya- TARVV-MK 631,14gatipañcendriyajātitrasabādaraparyāptakasubhagādeyayaśaskīrtyuccairgotrasaṃjñakānāmekādaśānāṃ prakṛtīnāmudayaḥ TARVV-MK 631,15ayogakevalinaścaramasamaye nordhvam | tīrthakaranāmodayo dvayoḥ kevalinornopari nāpyadhaḥ | TARV-MK 9.36.9ayathākālavipāka udīraṇodayaḥ | TARVV-MK 631,16 tatra mithyādarśanasya udīraṇodayo mithyādṛṣṭau upa- TARVV-MK 631,17śamasamyaktvābhimukhasya caramāvalīmutsṛjyetaratra bhavati | ekadvitricaturindriyajātyātapasthāvara- TARVV-MK 631,18sūkṣmāparyāptakasādhāraṇasaṃjñikānāṃ navānāṃ prakṛtīnāmudīraṇodayaḥ mithyādṛṣṭau bhavati nordhvam | ana- TARVV-MK 631,19ntānubandhikrodhamānamāyālobhānāmudīraṇodayo mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭyornopari | samyaṅ- TARVV-MK 631,20mithyātvasyodīraṇodayaḥ samyaṅmithyādṛṣṭau nopari nāpyadhaḥ | apratyākhyānāvaraṇakrodhamānamāyā- TARVV-MK 631,21lobhanarakagatidevagativaikriyikaśarīravaikriyikaśarīrāṅgopāṅgadurbhagānādeyāyaśaskīrtisaṃjñakā ekā- TARVV-MK 631,22daśaprakṛtaya asaṃyatasamyagdṛṣṭyantepūdīryante nordhvam | narakāyuṣo devāyuṣaśca maraṇakāle caramāvaliṃ TARVV-MK 631,23muktvā asaṃyatasamyagdṛṣṭāvudīraṇodayo bhavatyadhaśca nordhvam | caturṇāmānupūrvyāṇāṃ vigrahagatau TARVV-MK 631,24mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭipūdīraṇodayo netaratra | pratyākhyānakrodhamānamāyālo- TARVV-MK 631,25bhatiryaggatyudyotanīcairgotrāṇāṃ saptānāṃ prakṛtīnāmudīraṇodayaḥ saṃyatāsaṃyatānteṣu nopari | tiryagāyuṣo TARVV-MK 631,26maraṇakāle caramāvaliṃ muktvā saṃyatāsaṃyatānteṣūdīraṇodayo nordhvam | nidrānidrāpracalāpracalāstyā- TARVV-MK 631,27nagṛddhisadasadvedyānāṃ pañcānāṃ prakṛtīnāṃ pramattasaṃyatāntepūdīraṇodayo nopariṣṭāt | uttaraśarīravartipūrva- TARVV-MK 631,28caramāvalyā saha udīraṇodayo nāsti | āhāraśarīrāhāraśarīrāṅgopāṅganāmnoḥ pramattasaṃyate udī- TARVV-MK 631,29raṇodayo nordhvaṃ nāpyadhaḥ | manuṣyāyuṣa udīraṇodayo maraṇakāle caramāvaliṃ muktvā pramattasaṃyatānteṣu TARVV-MK 631,30samyaṅmithyādṛṣṭivarjiteṣūdīraṇodayo bhavati nopari | vedakasamyaktvasyodīraṇodayaḥ asaṃyatasamyagdṛ- TARVV-MK 631,31ṣṭyādiṣvapramattasaṃyatānteṣu bhavati nordhvaṃ nāpyadhaḥ | ardhanārācakīlikāsaṃprāptāsṛpāṭikāsaṃhanānā- TARVV-MK 631,32mudīraṇodayaḥ apramattasaṃyatānteṣu bhavati nordhvam | hāsyaratyaratiśokabhayajugupsānāṃ ṣaṇṇāṃ prakṛtīnā- TARVV-MK 631,33mapūrvakaraṇacaramasamayāntepūdīraṇodayo bhavati nordhvam | trayāṇāṃ vedānāṃ trayāṇāṃ saṃjvalanānāṃ codī- TARVV-MK 631,34raṇodayo'nivṛttibādarasamparāyeṣūpānteṣu bhavati nordhvam | tasmiṃścānivṛttikāle śeṣe śeṣe ūrdhvaṃ ūrdhvaṃ TARVV-MK 631,35saṃkhyeyabhāgān gatvā udīraṇodayocchedaḥ | lobhasaṃjvalanasyodīraṇodayaḥ sūkṣmasāmparāyacaramāvalī- TARVV-MK 632,01varjiteṣu pūrveṣu nopari | vajranārācasaṃhanananārācasaṃhananayorupaśāntakaṣāyānteṣūdīraṇodayo nopari- TARVV-MK 632,02ṣṭāt | samayottaracaramāvalīvarjitakṣīṇakaṣāyānteṣu nidrāpracalayorudīraṇodayo nopari | pañcānāṃ TARVV-MK 632,03jñānāvaraṇānāṃ caturṇāṃ darśanāvaraṇānāṃ pañcānāmantarāyāṇāṃ ca caramāvalīvarjitakṣīṇakaṣāyānte- TARVV-MK 632,04ṣūdīraṇodatho nordhvam | manuṣyagatipañcendriyajātyaudārikataijasakārmāṇaśarīraṣaṭsaṃsthānaudārikaśarī- TARVV-MK 632,05rāṅgopāṅgavajravṛṣabhanārācasaṃhananavarṇagandharasasparśāgurulaghūpaghātocchvāsapraśastāpraśastavihāyogatitra- TARVV-MK 632,06sabādaraparyāptakapratyekaśarīrasthirāsthiraśubhāśubhasubhagasusvaraduḥsvarādeyayaśaskīrtinirmāṇoccairgotrasaṃ- TARVV-MK 632,07jñikānāmaṣṭātriṃśataḥ prakṛtīnāṃ sayogakevalicaramasamayānteṣūdīraṇodayo nopari | tīrthakaranāmna TARVV-MK 632,08udīraṇodayaḥ sayogikevalinyeva nopari nāpyadhaḥ | TARV-MK 9.36.10lokasaṃsthānasvabhāvāvadhānaṃ saṃsthānavicayaḥ | TARVV-MK 632,09 lokasaṃsthānaṃ prāgvarṇitam | tadavayavānāṃ TARVV-MK 632,10ca dvīpādīnāṃ tatsvabhāvāvadhānaṃ saṃsthānavicayaḥ | TARV-MK 9.36.11dharmādanapetaṃ dharmyam | TARVV-MK 632,11 dharma uttamakṣamādidaśavikalpaḥ, tato'napetaṃ dharmyaṃ dhyānam | TARVV-MK 632,12uttamakṣamādibhāvanāvataḥ pravṛtteḥ | TARV-MK 9.36.12anuprekṣāṇāṃ dharmyadhyānajātīyatvātpṛthaganupadeśa iti cet; na; jñānapravṛttivikalpatvāt | TARVV-MK 632,14syādetat — anuprekṣā api dharmyadhyāne'ntarbhavantīti pṛthagāsāmupadeśo'narthaka iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 632,15jñānapravṛttivikalpatvāt | anityādiviṣayacintanaṃ yadā jñānaṃ tadā anuprekṣāvyapadeśo bhavati, yadā TARVV-MK 632,16tatraikāgracintānirodhastadā dharmyadhyānam | TARV-MK 9.36.13dharmyamapramattasyeti cet; na; pūrveṣāṃ vinivṛttiprasaṅgāt | TARVV-MK 632,17 kaścidāha — dharmyamapramattasaṃyata- TARVV-MK 632,18syaiveti; tanna; kiṃ kāraṇam ? pūrveṣāṃ vinivṛttiprasaṅgāt | asaṃyatasamyagdṛṣṭisaṃyatāsaṃyatāsaṃyatapramattasaṃyatā- TARVV-MK 632,19nāmapi dharmyadhyānamiṣyate samyaktvaprabhavatvāt | yadi dharmyamapramattasyaivetyucyeta tarhi; teṣāṃ nivṛttiḥ TARVV-MK 632,20prasajyeta | TARV-MK 9.36.14upaśāntakṣīṇakaṣāyayośceti cet; na; śuklābhāvaprasaṅgāt | TARVV-MK 632,21 kaścidāha — upaśāntakṣīṇa- TARVV-MK 632,22kaṣāyayośca dharmyaṃ dhyānaṃ bhavati na pūrveṣāmeveti; tanna; kiṃ kāraṇam ? śuklābhāvaprasaṅgāt | upa- TARVV-MK 632,23śāntakṣīṇakaṣāyayorhi śukladhyānamiṣyate tasyābhāvaḥ prasajyeta | TARV-MK 9.36.15tadubhayaṃ tatreti cet; na; pūrvasyāniṣṭatvāt | TARVV-MK 632,24 syādetat — ubhayaṃ dharmyaṃ śuklaṃ copaśānta- TARVV-MK 632,25kṣīṇakaṣāyayorastīti ? tanna; kiṃ kāraṇam ? pūrvasyāniṣṭatvāt | pūrvaṃ hi dharmyaṃ dhyānaṃ śreṇyorneṣyate TARVV-MK 632,26ārṣe, pūrveṣu ceṣyate | TARVV-MK 632,27āha — yadi dharmyadhyānamaviratadeśaviratapramattāpramattasaṃyatāntānāṃ bhavati, atha śukladhyānaṃ TARVV-MK 632,28kasyeti ? atrocyate — tadvakṣyamāṇaṃ caturvikalpam, tatra prathamayorvikalpayoḥ svāminirdeśaḥ kriyate — TA-MK 9.37 śukle cādye pūrvavidaḥ || TARV-MK 9.37.1pūrvavidviśeṣaṇaṃ śrutakevalinastadubhayapraṇidhānasāmarthyāt | TARVV-MK 632,30 sakalaśrutadharasyādyaśukla- TARVV-MK 632,31dhyānadvayapraṇidhānasāmarthyaṃ netarasyeti pratipattyarthaṃ pūrvavidviśeṣaṇamupādīyate | TARV-MK 9.37.2caśabdaḥ pūrvadhyānasamuccayārthaḥ | TARVV-MK 632,32 caśabdaḥ kriyate pūrvasya dharmyadhyānasya samuccayārthaḥ | TARVV-MK 632,33śukle cādye pūrvavido bhavataḥ dharmyaṃ ceti | TARV-MK 9.37.3viṣayavivekāparijñānamiti cet; na; vyākhyānato viśeṣapratipatteḥ | TARVV-MK 633,01 syādetat — caśabdena TARVV-MK 633,02pūrvasya dhyānasya samuccaye kriyamāṇe viṣayaviveko na jñāyate iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? vyākhyā- TARVV-MK 633,03nato viśeṣapratipatteḥ | śreṇyārohaṇāt prāg dharmyadhyānaṃ śreṇyoḥ śukladhyānamiti vyākhyāsyāmaḥ | TARVV-MK 633,04āha — yadyādye śukle upaśāntanirdagdhamohayorniyamena pratijñāyete avaśiṣṭe kasya bhavata TARVV-MK 633,05iti ? atrocyate — TA-MK 9.38 pare kevalinaḥ || TARV-MK 9.38.1kevaliśabdasāmānyanirdeśāttadvatorubhayorgrahaṇam | TARVV-MK 633,07 kevalītyayaṃ śabdaḥ sāmānyavi- TARVV-MK 633,08ṣayaḥ, tato'cintyavibhūtiviśeṣakevalajñānasāmrājyamanubhavatorubhayoḥ sayogyayogikevalinorgrahaṇam | TARVV-MK 633,09pare śukladhyāne tayorbhavato na chadmasthasyeti | TARVV-MK 633,10āha — andhakāramuṣṭyabhighātasādṛśyādamuṃ śukladhyānādhiṣṭhātṛprakriyāṃ prati na vyāpriyāmahe | TARVV-MK 633,11kutaḥ ? tallakṣaṇaviśeṣanirdeśānupalambhāt | ucyate — syādetadevaṃ yadyamūni tasya parasparaviśiṣṭāni TARVV-MK 633,12paryāyāntarāṇi na syuḥ — TA-MK 9.39 pṛthaktvaikatvavitarkasūkṣmakriyāpratipātivyuparatakriyānivartīni || TARV-MK 9.39.1vakṣyamāṇalakṣaṇāpekṣayā sarveṣāmanvarthatvam | TARVV-MK 633,14 vakṣyamāṇalakṣaṇamapekṣya sarveṣāmanvarthatva- TARVV-MK 633,15mavaseyam | yadidamupāttacāturvidhyaṃ śuklavyānaṃ tatkimālambanamiti cet ? ucyate — TA-MK 9.40 tryekayogakāyayogā'yogānām || TARV-MK 9.40.1yogaśabdo vyākhyātārthaḥ | TARVV-MK 633,17 ayaṃ yogaśabdo vyākhyātārthaḥ “kāyavāṅmanaskarma yogaḥ” TARVV-MK 633,18 ityatra | TARV-MK 9.40.2yathāsaṃkhyaṃ caturṇāmabhisambadhaḥ | TARVV-MK 633,19 caturṇāṃ triyogādīnāmuktaiścaturbhiḥ śukladhyānavikalpaiḥ TARVV-MK 633,20saha yathāsaṃkhyamabhisambandho bhavati | triyogasya pṛthaktvavitarkam, triṣu yogeṣvekayogasyaikatvavi- TARVV-MK 633,21tarkam, kāyayogasya sūkṣmakriyāpratipāti, ayogasya vyuparatakriyānivartīti | TARVV-MK 633,22tatrādyasya viśeṣapratipattyarthamidamucyate — TA-MK 9.41 ekāśraye savitarkavīcāre pūrve || TARV-MK 9.41.1pūrvavidārabhyatvādekāśrayasiddhiḥ | TARVV-MK 633,24 ubhe api pariprāptaśrutajñānaniṣṭhenārabhyete itye- TARVV-MK 633,25kāśraye ityucyate | TARV-MK 9.41.2savitarkavīcāra iti dvandvapūrvo'nyapadārthanirdeśaḥ | TARVV-MK 633,26 vitarkaśca vīcāraśca vitarkavīcārau TARVV-MK 633,27saha vitarkavīcārābhyāṃ vartate savitarkavīcāraḥ | TARV-MK 9.41.3pūrvatvamekasyaiveti cet; na; uktatvāt | TARVV-MK 633,28 kimuktam ? tatsamīpavartinastadvyapadeśa TARVV-MK 633,29iti | dvivacanasāmarthyādubhayorgrahaṇam | TARVV-MK 633,30tatra yathāsaṃkhyaprasaṅganivṛttyarthamidamucyate — TARVV-MK 634,01TA-MK 9.42 avīcāraṃ dvitīyam || TARVV-MK 634,03pūrvayoryad dvitīyaṃ tadavīcāraṃ pratyetavyam — arthāt ādyaṃ savitarkaṃ savīcāraṃ ca bhavati, TARVV-MK 634,04dvitīyaṃ savitarkamavīcāramiti | TARVV-MK 634,05atha vitarkavīcārayoḥ ka prativiśeṣa iti ? atrocyate — TA-MK 9.43 vitarkaḥ śrutam || TARVV-MK 634,07viśeṣeṇa tarkaṇamūhanaṃ vitarkaḥ śrutajñānamityarthaḥ | TARVV-MK 634,08yadi śrutajñāne vitarkaśabdo vartate, jāyase tarhi punarapi praṣṭavyaḥ — atha vīcāraḥ kiṃlakṣaṇaḥ TARVV-MK 634,09iti ? atrocyate — TA-MK 9.44 vīcāro'rthavyañjanayogasaṃkrāntiḥ || TARVV-MK 634,11artho dhyeyaḥ dravyaṃ paryāyo vā, vyañjanaṃ vacanam, yogaḥ kāyavāṅmanaskarmalakṣaṇaḥ, saṃkrāntiḥ TARVV-MK 634,12parivarttanam | dravyaṃ vihāya paryāyamupaiti, paryāyaṃ tyaktvā dravyamityarthasaṃkrāntiḥ | ekaṃ śrutavacanamu- TARVV-MK 634,13pādāya vacanāntaramālambate tadapi vihāyānyaditivyañjanasaṃkrāntiḥ | kāyayogaṃ tyaktvā yogāntaraṃ TARVV-MK 634,14gṛhṇāti yogāntaraṃ ca tyaktvākāyayogamiti yogasaṃkrāntiḥ, evaṃ parivartanaṃ vīcāra ityucyate | TARVV-MK 634,15tadetsāmānyaviśeṣanirdiṣṭacaturvidhaṃ śuklaṃ dharmyaṃ ca pūrvoditaguptyādibahuprakāropāyaṃ saṃsāravinivṛttaye TARVV-MK 634,16munirdhyātumarhati | tadārambhe ca parikarma bhavati | yadottamaśarīrasaṃhananatayā parīṣahabādhāsahana- TARVV-MK 634,17śaktimantamātmānamavagacchati tadā dhyānayogaparicayāyopakramate | kathamiti cet ? TARVV-MK 634,18ucyate — parvataguhākandaradarīdrumakoṭaranadīpulinapitṛvanajīrṇodyānaśūnyāgārādīnāmanyatama- TARVV-MK 634,19sminnavakāśe vyālamṛgapaśupakṣimanuṣyāṇāmagocare tatratyairāgantubhiśca jantubhiḥ parivarjite nātyuṣṇe TARVV-MK 634,20nātiśīte nātivāte vārṣātapavarjite samantāt bāhyāntaḥkaraṇavikṣepakāraṇavirahite bhūmitale TARVV-MK 634,21śucāvanukūlasparśe yathāsukhamupaviṣṭo baddhapalyaṅkāsanaḥ samṛjuṃ praṇidhāya śarīrayaṣṭimastabdhāṃ svāṅke TARVV-MK 634,22vāmapāṇitalasyopari dakṣiṇapāṇitalamuttalaṃ samupādāya nātyunmīlannātinimīlan dantairdantāgrāṇi TARVV-MK 634,23saṃdadhānaḥ īṣadunnatamukhaḥ praguṇamadhyo'stabdhamūrttiḥ praṇidhānagambhīraśirodharaḥ prasannavaktravarṇaḥ animi- TARVV-MK 634,24ṣasthirasaumyadṛṣṭiḥ vinihitanidrālasyakāmarāgaratyaratiśokahāsyabhayadveṣavicikitsaḥ mandamandaprāṇā- TARVV-MK 634,25pānapracāra ityevamādikṛtaparikarmā sādhuḥ, nābherūrdhvaṃ hṛdaye mastake'nyatra vā manovṛttiṃ yathāparicayaṃ TARVV-MK 634,26praṇidhāya mumukṣuḥ praśastadhyānaṃ dhyāyet | tatraikāgramanā upaśāntarāgadveṣamoho naipuṇyānnigṛhītaśarī- TARVV-MK 634,27rakriyo mandocchvāsaniḥśvāsaḥ suniścitābhiniveṣaḥ kṣamāvān bāhyābhyantarān dravyaparyāyān dhyāyannā- TARVV-MK 634,28hitavitarkasāmarthyaḥ arthavyañjane kāyavacasī ca pṛthaktvena saṃkrāmatā manasā'paryāptabālotsāhavada- TARVV-MK 634,29vyavasthitenāniśitenāpi śastreṇa cirāttaruṃ chindanniva mohaprakṛtīrupaśamayan kṣapayaṃśca pṛthaktvavitarka- TARVV-MK 634,30vīcāradhyānabhāgbhavati | punarvīryaviśeṣahāneryogādyogāntaraṃ vyañjanādvyañjanāntaramarthādarthāntara- TARVV-MK 634,31māśrayan dhyānavidhūtamoharajāḥ dhyānayogānnivartate iti | uktaṃ pṛthaktvavitarkavīcāram | TARVV-MK 634,32anenaiva vidhinā satūlamūlaṃ mohanīyaṃ nirdidhikṣannanantaguṇaviśuddhaṃ yogaviśeṣamāśritya TARVV-MK 634,33bahutarāṇāṃ jñānāvaraṇasahāyibhūtānāṃ prakṛtīnāṃ bandhaṃ nirundhan sthiteḥ hrāsakṣayau ca kurvan śrutajñāno- TARVV-MK 634,34payogavānnivṛttārthavyañjanayogasaṃkrāntiḥ avicalitamanā kṣīṇakaṣāyo vaiḍūryamaṇiriva nirupalepo TARVV-MK 634,35dhyātvā punarna nivartata iti ? uktamekatvavitarkam | TARVV-MK 635,01evamekatvavitarkaśukladhyānavaiśvānaranirdagdhaghātikarmendhanaḥ prajvalitakevalajñānagabhastimaṇḍalaḥ TARVV-MK 635,02meghapañjaranirodhanirgata iva gharmaraśmirbābhāsyamāno bhagavāṃstīrthakara itaro vā kevalī lokeśvarāṇā- TARVV-MK 635,03mabhigamanīyo'rcanīyaścotkarṣeṇāyuḥpūrvakoṭiṃ deśonāṃ viharati | sa yadā antamuhūrttaśeṣāyuṣkaḥ tattulya- TARVV-MK 635,04sthitivedyanāmagotraśca bhavati tadā sarvavāṅmanasayogaṃ bādarakāyayogaṃ ca parihāpya sūkṣmakāyayo- TARVV-MK 635,05gālambanaḥ sūkṣmakriyāpratipātidhyānamāskanditumarhati | yadā punarantarmuhūrttaśeṣāyuṣkastato'dhikasthi- TARVV-MK 635,06tiviśeṣakarmatrayo bhavati yogī tadā ātmopayogātiśayasya sāmāyikasahāyasya viśiṣṭakaraṇasya TARVV-MK 635,07mahāsaṃvarasya laghukarmaparipācanasya śeṣakarmareṇupariśātanaśaktiravābhāvyāt daṇḍakapāṭaprataralokapūra- TARVV-MK 635,08ṇāni svātmapradeśavisarpaṇataścaturbhiḥ samayaiḥ kṛtvā punarapi tāvadbhireva samayaiḥ samupahṛtapradeśavisaraṇaḥ TARVV-MK 635,09samīkṛtasthitiviśeṣakarmacatuṣṭayaḥ pūrvaśarīraparimāṇo bhūtvā sūkṣmakāyayogena sūkṣmakriyāpratipāti- TARVV-MK 635,10dhyānaṃ dhyāyati | TARVV-MK 635,11tadastadanantaraṃ samucchinnakriyānivartidhyānamārabhate | samucchinnaprāṇāpānapracārasarvakāya- TARVV-MK 635,12vāṅmanoyogasarvapradeśaparispandakriyāvyāpāratvāt samucchinnakriyānivartotyucyate | tasmin samucchi- TARVV-MK 635,13nnakriyānivartini dhyāne sarvabandhāsravanirodhasarvaśeṣakarmaśātanasāmarthyopapatterayoginaḥ kevalinaḥ TARVV-MK 635,14saṃpūrṇayathākhyātacāritrajñānadarśanaṃ sarvasaṃsāraduḥkhajālapariṣvaṅgocchedajananaṃ sākṣānmokṣakāraṇamupa- TARVV-MK 635,15jāyate | sa punarayogikevalī bhagavāṃstadā dhyānānalanirdagdhasarvamalakalaṅkabandho nirastakiṭṭadhātupā- TARVV-MK 635,16ṣāṇajātyakanakavallabdhātmā parinirvāti | tadetad dvividhaṃ tapaḥ abhinavakarmāsravanirodhahetutvāt TARVV-MK 635,17saṃvaraṇakāraṇaṃ prāktanakarmarajovidhūnananimittatvānnirjarāheturapi | TARVV-MK 635,18atrāha — uktaṃ parīṣahajayāttapasaśca karmanirjarā bhavatīti, tatredaṃ na jñāyate sarve samyagdṛṣṭayaḥ TARVV-MK 635,19samanirjarāḥ āhosvidasti kaścitprativiśeṣa iti ? astītyāha — TA-MK 9.45 samyagdṛṣṭiśrāvakaviratānantaviyojakadarśanamohakṣapakopaśamakopaśānta- mohakṣapakakṣīṇamohajināḥ kramaśo'saṃkhyeyaguṇanirjarāḥ || TARVV-MK 635,22prathamasamyaktvādipratilambhe adhyavasāyaviśuddhiprakarṣādasaṃkhyeyaguṇanirjarātvaṃ daśānām | TARVV-MK 635,23madyapānāviṣṭasya madaikadeśavigamādavyaktāvagamaśaktivat, prakṛṣṭanidrasya vā tadekadeśakṣayādalpasmṛti- TARVV-MK 635,24janmavat, viṣamohitamūrtervā ekadeśaviṣapracyuteścetanāpratilambhavat, pittādivikāropajāta- TARVV-MK 635,25mūrcchasya vā mohaikadeśanivṛtteravyaktacaitanyavat ekendriyeṣvanantakāyādiṣu anantakālamutpadyotpadya TARVV-MK 635,26paribhramataḥ viśeṣalabdhyā dvīndriyādijanma yāvatpañcendriya iti kadācitpunaḥ pratinivartate | tadevaṃ TARVV-MK 635,27bahukṛtvo nivartanārohaṇabahuśatasahasreṣu kadācit pañcendriyatvaṃ narakādiṣu dīrghakālamanubhūya ghuṇo- TARVV-MK 635,28tkīrṇākṣarasamānajātīyamānaveṣu janmāvāpnuyāt | bhrāntvā punarapi tato durlabhāni deśakulādīnya- TARVV-MK 635,29vāpya saṃkleśasya mradimnā viśuddhavyavasāyaḥ pratibhāśaktiyuktaḥ bhavyaḥ pariṇāmaśuddhyā prakṣālitānta- TARVV-MK 635,30rātmāpyupadeśāsaṃbhavāt sanmārgamalabhamānaḥ kutīrthapratipāditamithyādarśano bhūtvā punarapi saṃsāra- TARVV-MK 635,31mahājanapadātithirbhavati | abhihitakrameṇaiva bhūyo jñāvāvaraṇakarmaikadeśapraśamopajātaviśuddhirupa- TARVV-MK 635,32deśalabdhisampannaḥ athavā maunīndraṃ darśanaṃ kadācicchṛṇuyāt pratibandhinaśca karmaṇaḥ nyagbhāvāt TARVV-MK 635,33śraddadhyāt katakasamparkopajanitakaluṣatoyaprasādavat asadbhūtārthopadeśamalīmasaḥ mithyātvopa- TARVV-MK 635,34śamāt pariṇataprasādaḥ śraddhānābhimukho'bhilāṣābhimukhyādasaṃkhyeyaguṇanirjaraḥ abhūtapūrvakaraṇāt TARVV-MK 635,35prathamasamyaktvābhimukho rucitajinavacana upaśamasamyagdṛṣṭitāmanubhavati | tataḥ samyaktvabhāvanā- TARVV-MK 636,01mṛtarasavivarddhitaviśuddhiḥ mithyātvavighātivīryāvirbhāve kṣudyamānabrīhituṣakaṇatandulavivekavat, TARVV-MK 636,02mithyādarśanakarma mithyātvasamyaktvasamyaṅmithyātvavibhāgena tridhā vibhajya samyaktvaṃ vedayamānaḥ TARVV-MK 636,03sadbhūtapadārthaśraddhānaphalaṃ vedakasamyagdṛṣṭirbhavati | tataḥ praśamasaṃvegādimān jinendrabhaktipravarddhita- TARVV-MK 636,04vipulabhāvanāviśeṣasaṃbhāro yatra kevalinaḥ santi bhagavantastatra mohaṃ kṣapayitumārabhate; niṣṭhāpakaḥ TARVV-MK 636,05punaścatasṛṣu gatiṣu bhavati | sa nirākṛtamithyātvaḥ kṣāyikasamyagdṛṣṭirityākhyāyate | athavā TARVV-MK 636,06pūrvodita eva śaṅkādidoṣavinirmuktaḥ kusamayairakṣobhitamatiḥ upalabdhasadbhāvo mohatimirapaṭalavi- TARVV-MK 636,07pramuktadṛṣṭiḥ jainendrapūjāpravacanavātsalyasaṃyamādipraśaṃsādiparatayā kṣapitopaśamitadeśaghātikarmā TARVV-MK 636,08saṃyamāsaṃyamaprāptyā śrāvako'pi syāt | pūrvanirddiṣṭaḥ tato viśuddhiprakarṣāt punarapi sarvagṛhasthasaṅga- TARVV-MK 636,09vipramukto nirgranthatāmanubhavan virata ityabhilapyate | evamuttarottarakramo veditavyo'nvarthaḥ | ta ete TARVV-MK 636,10daśāpyuparyupari asaṃkhyeyaguṇanirjarā veditavyāḥ | TARV-MK 9.45.1kṣapaka ityasādhuranvākhyānābhāvāditi cet; na; caśabdena mitsaṃjñopalabdheḥ | TARVV-MK 636,11 syānma- TARVV-MK 636,12tam — kṣapaka ityayamasādhuḥ | kutaḥ ? anvākhyānābhāvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? caśabdena TARVV-MK 636,13mitsaṃjñopalabdheḥ | kṣai jai ṣai kṣaya ityasya kṛtātvasya “ṇiciyukijavijṛṛṣṭusurajomatāśca” TARVV-MK 636,14iti caśabdena mitsaṃjñāyāṃ satyāṃ hrasvatvāt sādhurbhavati | prayuktānāmanvākhyānāt prayogadarśanācca | TARVV-MK 636,15āha — samyagdarśanasannidhāne'pi yadyasaṃkhyeyaguṇanirjarātvāt parasparato na sāmyameṣāṃ hanta TARVV-MK 636,16tarhi śrāvakavadamī pūrvasūtracoditā na sarve viratādayo guṇabhedāt nirgranthatāmarhantīti ? ucyate — TARVV-MK 636,17naitadevam | kutaḥ ? yasmād guṇabhedādanyonyaviśeṣe'pi naigamādinayavyāpārāt sarve'pi bhavanti — TA-MK 9.46 pulākavakuśakuśīlanirgranthasnātakā nirgranthāḥ || TARV-MK 9.46.1aparipūrṇavratā uttaraguṇahīnāḥ pulākāḥ | TARVV-MK 636,19 uttaraguṇabhāvanāpetamanaso vrateṣvapi kvacit TARVV-MK 636,20kadācit paripūrṇatāmapariprāpnuvantaḥ aviśuddhapulākasādṛśyāt pulākavyapadeśamarhanti | TARV-MK 9.46.2akhaṇḍitavratāḥ śarīrasaṃskārarddhisukhayaśovibhūtipravaṇā vakuśāḥ | TARVV-MK 636,21 nairgranthyaṃ prasthitāḥ TARVV-MK 636,22akhaṇḍitavratāḥ śarīropakaraṇavibhūṣānuvartinaḥ ṛddhiyaśaskāmāḥ sātagauravāśritāḥ aviviktapari- TARVV-MK 636,23vārāḥ chedaśabalayuktāḥ vakuśāḥ | śabalaparyāyavācī vakuśaśabdaḥ | TARV-MK 9.46.3kuśīlā dvividhāḥ pratisevanākaṣāyodayabhedāt | TARVV-MK 636,24 kuśīlā dvividhā bhavanti | kutaḥ ? TARVV-MK 636,25pratisevanākaṣāyodayabhedāt | aviviktaparigrahāḥ paripūrṇobhayāḥ kathañciduttaraguṇavirādhinaḥ prati- TARVV-MK 636,26sevanākuśīlāḥ | grīṣme jaṅghāprakṣālanādisevanādvaśīkṛtānyakaṣāyodayāḥ saṃjvalanamātratantratvāt TARVV-MK 636,27kaṣāyakuśīlāḥ | TARV-MK 9.46.4udake daṇḍarājivatsannirastakarmāṇo'ntarmuhūrtakevalajñānadarśanaprāpiṇo nirgranthāḥ | TARVV-MK 636,29udake daṇḍarājiryathā āśveva vilayamupayāti tathā'nabhivyaktodayakarmāṇaḥ ūrdhvaṃ muhūrttādudbhidyamāna- TARVV-MK 636,30kevalajñānadarśanabhājo nirgranthāḥ TARV-MK 9.46.5prakṣīṇaghātikarmāṇaḥ kevalinaḥ snātakāḥ | TARVV-MK 636,31 jñānāvaraṇādighātikarmakṣayādāvirbhūtakeva- TARVV-MK 636,32lajñānādyatiśayavibhūtayaḥ sayogiśaileśino labdhāspadāḥ kevalinaḥ snātakāḥ | “snātavedasamāptau” TARVV-MK 636,33iti svārthike ke niṣpannaḥ śabdaḥ | ta ete pañcanirgranthāḥ | kaścidāha — TARV-MK 9.46.6prakṛṣṭāprakṛṣṭamadhyānāṃ nirgranthābhāvaścāritrabhedād gṛhasthavat | TARVV-MK 637,01 yathā gṛhasthaścāritrabhe- TARVV-MK 637,02dānnirgranthavyapadeśabhāg na bhavati tathā pulākādīnāmapi prakṛṣṭāprakṛṣṭamadhyamacāritrabhedānnirgranthatvaṃ TARVV-MK 637,03nopapadyate | TARV-MK 9.46.7na vā, dṛṣṭatvāt brāhmaṇaśabdavat | TARVV-MK 637,04 na vaiṣa doṣaḥ | kutaḥ ? dṛṣṭatvāt brāhmaṇaśabdavat | TARVV-MK 637,05yathā jātyā cāritrādhyayanādibhedena bhinneṣu brāhmaṇaśabdo'viśiṣṭo varttate tathā nirgranthaśabdo'pi TARVV-MK 637,06iti | kiñca, TARV-MK 9.46.8saṃgrahavyavahārāpekṣatvāt | TARVV-MK 637,07 yadyapi niścayanayāpekṣayā guṇahīnepu na pravarttate tathāpi TARVV-MK 637,08saṃgrahavyavahāranayavivakṣāvaśāt sakalaviśeṣasaṃgraho bhavati | kiñca, TARV-MK 9.46.9dṛṣṭirūpasāmānyāt | TARVV-MK 637,09 samyagdarśanaṃ nirgrantharūpaṃ ca bhūṣāveśāyudhavirahitaṃ tatsāmānyayo- TARVV-MK 637,10gāt sarveṣu hi pulākādiṣu nirgranthaśabdo yuktaḥ | TARV-MK 9.46.10bhagnavrate vṛttāvatiprasaṅga iti cet; na; rūpābhāvāt | TARVV-MK 637,11 yadi bhagnavrate'pi nirgrantha- TARVV-MK 637,12śabdo varttate śrāvake'pi syāditi atiprasaṅgaḥ; naiṣa doṣaḥ; kutaḥ ? rūpābhāvāt, nirgrantharūpā- TARVV-MK 637,13bhāvāt | nirgrantharūpamatra naḥ pramāṇam | na ca śrāvake tadastīti nātiprasaṅgaḥ | TARV-MK 9.46.11anyasmin sarūpe'tiprasaṅga iti cet, na; dṛṣṭyabhāvāt | TARVV-MK 637,14 syādetat — yadi rūpaṃ pramā- TARVV-MK 637,15ṇamanyasminnapi sarūpe nirgranthavyapadeśaḥ prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? dṛṣṭyabhāvāt | dṛṣṭyā TARVV-MK 637,16saha yatra rūpaṃ tatra nirgranthavyapadeśaḥ na rūpamātra iti | atha kimarthaḥ pulākādivyapadeśaḥ ? TARV-MK 9.46.12guṇaprakarṣavṛttiviśeṣakhyāpanārthaḥ pulākādyupadeśaḥ | TARVV-MK 637,17 cāritraguṇasyottarottaraprakarṣe vṛtti- TARVV-MK 637,18viśeṣakhyāpanārthaḥ pulākādyupadeśaḥ kriyate | TARVV-MK 637,19teṣāṃ pulākādīnāṃ bhūyo viśeṣapratipattyarthamidamucyate — TA-MK 9.47 saṃyamaśrutapratisevanātīrthaliṅgaleśyopapādasthānavikalpataḥ sādhyāḥ || TARV-MK 9.47.1taso'lakṣaṇatvādanirdeśa iti cet; na; anyato'pīti vacanātsiddheḥ | TARVV-MK 637,22 syādetat — taso TARVV-MK 637,23notpatterlakṣaṇamasti | tato nirdeśo na yukta iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? “anyato'pi” TARVV-MK 637,24iti vacanātsiddheḥ | TARV-MK 9.47.2bhavadādiryoga iti cet; na; anyatrāpi darśanāt | TARVV-MK 637,25 syānmatam — bhavadādiyoge “anyato TARVV-MK 637,26'pi” iti lakṣaṇaṃ vyākriyate, nānyatreti taso notpattiriti; tanna; kiṃ kāraṇam ? anya- TARVV-MK 637,27trāpi darśanāt | anyatra tasaḥ prayogo dṛśyate — nārthato na śabdato nābhidhānataḥ sumadhyama iti | TARV-MK 9.47.3pratisebaneti ṣatvābhāvaḥ kriyāntarābhisaṃbandhāt | TARVV-MK 637,28 yathā vigatāḥ sevakā asmād grāmā- TARVV-MK 637,29dvisevako grāma iti ṣatvaṃ na bhavati tathā pratigatā sevanā pratisevaneti kriyāntarābhisaṃbandhāt TARVV-MK 637,30ṣatvaṃ na bhavati | TARV-MK 9.47.4pulākādayaḥ saṃyamādibhiḥ sādhyāḥ | TARVV-MK 637,31 ete pulākādayaḥ pañca nirgranthaviśeṣāḥ saṃyamādibhira- TARVV-MK 637,32ṣṭābhiranuyogaiḥ sādhyā vyākhyeyā ityarthaḥ | tadyathā, kaḥ kasmin saṃyame bhavati ? pulākavakuśapratiseva- TARVV-MK 637,33nākuśīlāḥ dvayoḥ saṃyamayoḥ sāmāyikacchedopasthāpanayorbhavanti | kaṣāyakuśīlā dvayoḥ parihāraviśu- TARVV-MK 637,34ddhisūkṣmasāmparāyayoḥ pūrvayośca | nirgranthasnātakāḥ ekasminneva yathākhyātasaṃyame | TARVV-MK 638,01śrutam — pulākavakuśapratisevanākuśīlāḥ utkarṣeṇābhinnākṣaradaśapūrvadharāḥ | kaṣāyakuśīlā TARVV-MK 638,02nirgranthāścaturdaśapūrvadharāḥ | jaghanyena pulākasya śrutam ācāravastu | vakuśakuśīlanirgranthānāṃ śrutam TARVV-MK 638,03aṣṭau pravacanamātaraḥ | snātakā apagataśrutā kevalinaḥ | TARVV-MK 638,04pratisevanā — pañcānāṃ mūlaguṇānāṃ rātribhojanavarjanasya ca parābhiyogāt balādanyatamaṃ TARVV-MK 638,05pratisevamānaḥ pulāko bhavati | vakuśo dvividhaḥ — upakaraṇavakuśaḥ śarīravakuśaśceti | tatra upaka- TARVV-MK 638,06raṇābhiṣvaktacitto vividhavicitraparigrahayuktaḥ bahuviśeṣayuktopakaraṇakāṅkṣī tatsaṃskārapratīkārasevī TARVV-MK 638,07bhikṣurupakaraṇavakuśo bhavati | śarīrasaṃskārasevī śarīravakuśaḥ | pratisevanākuśīlo mūlaguṇānavirā- TARVV-MK 638,08dhayan uttaraguṇeṣu kāñcidvirādhanāṃ pratisevate | kaṣāyakuśīlanirgranthasnātakānāṃ pratisevanā nāsti | TARVV-MK 638,09tīrthamiti sarveṣāṃ tīrthakarāṇāṃ tīrtheṣu bhavanti | TARVV-MK 638,10liṅgaṃ dvividhaṃ dravyaliṅgaṃ bhāvaliṅgaṃ ca | bhāvaliṅgaṃ pratītya sarve pañca nirgranthaliṅgino TARVV-MK 638,11bhavantīti | dravyaliṅgaṃ pratītya bhājyāḥ | TARVV-MK 638,12leśyāḥ — pulākasyottarāstisro leśyā bhavanti | vakuśapratisevanākuśīlayoḥ ṣaḍapi | kaṣāya- TARVV-MK 638,13kuśīlasya parihāraviśuddheścatasrauttarāḥ | sūkṣmasāmparāyasya nirgnanthasnātakayośca śuklaiva TARVV-MK 638,14kevalā bhavati | ayogaśaile pratipannā aleśyāḥ | TARVV-MK 638,15upapādaḥ — pulākasya utkṛṣṭa upapādaḥ utkṛṣṭasthitiṣu deveṣu sahasrāre, vakuśapratisevanā- TARVV-MK 638,16kuśīlayoḥ dvāviṃśatisāgaropamasthitiṣvāraṇācyutakalpayoḥ, kaṣāyakuśīlanirgranthayostrāyastriṃśa- TARVV-MK 638,17tsāgaropamasthitiṣu sarvārthasiddhau | sarveṣāmapi jaghanyaḥ saudharmakalpe dve sāgaropamasthitiṣu | TARVV-MK 638,18snātakasya nirvāṇamiti | TARVV-MK 638,19sthānam — asaṃkhyeyāni saṃyamasthānāni kaṣāyanimittāni bhavanti | tatra sarvajaghanyāni TARVV-MK 638,20labdhisthānāni pulākakaṣāyakuśīlayoḥ, tau yugapadasaṃkhyeyāni sthānāni gacchataḥ, tataḥ pulāko TARVV-MK 638,21vyucchidyate | kaṣāyakuśīlastato'saṃkhyeyānīṣṭasthānāni gacchati ekākī | tataḥ kaṣāyakuśīlaprati- TARVV-MK 638,22sevanākuśīlavakuśāḥ yugapadasaṃkhyeyāni sthānāni gacchanti, tato vakuśo vyucchidyate | tato'pya- TARVV-MK 638,23saṃkhyeyāni sthānāni gatvā pratisevanākuśīlo vyucchidyate | tato'pyasaṃkhyeyāni gatvā kaṣāya- TARVV-MK 638,24kuśīlo vyucchidyate | ata ūrdhvamakaṣāyasthānāni nirgranthaḥ pratipadyate | so'pyasaṃkhyeyāni TARVV-MK 638,25sthānāni gatvā vyucchidyate | ata ūrdhvamekaṃ sthānaṃ gatvā nirgranthasnātako nirvāṇaṃ prāpnotītyeteṣāṃ TARVV-MK 638,26saṃyamalabdhiranantaguṇā bhavatīti | TARVV-MK 638,27iti tattvārthavārtike vyākhyānālaṅkāre navamo'dhyāyaḥ || TARVV-MK 638,28TARVV-MK 639,00atha daśamo'dhyāyaḥTARVV-MK 639,01āha — āsravadoṣānavaliptatvaṃ parispandavato'pi kuśalasya karmāgamadvārasaṃvaraṇādityupapā- TARVV-MK 639,02ditaḥ saṃvarapadārthaḥ, tadanantaranirdeśabhāvinī nirjarā'bhidhīyatāmiti ? atra brūmaḥ — nāsāviha punarva- TARVV-MK 639,03ktavyā | kutaḥ ? tapo'nubhavasaṃbandhena yasmātpuraiva vyākhyātā | yathānāmopabhuktavicitraphalakarma- TARVV-MK 639,04nivṛttirnirjarā | tatrānavasaraprāpteti cet; na; arthavaśācchāstragarīyastvaparihārārthatvācca | saṃvarāna- TARVV-MK 639,05ntaranirdeśārheti cet; tathaivābhihitā “tapasā nirjarā ca” iti | ata eva guptyādyavasānam, TARVV-MK 639,06itarathā hi ubhayahetutvaviparyayeṇa yatra kvacanābhidhānaṃ syāt | TARVV-MK 639,07āha — praklaptā nirjarā, mokṣo'bhidhātavyaḥ | sa cānupasamprāptakevalajñānāvasthasya nopapadyate TARVV-MK 639,08iti ataḥ kevalajñānameva tāvadyathā bhavati tathopadeṣṭavyamiti ? ucyate; naitadapi bhūyo nirdeśārhaṃ TARVV-MK 639,09veditavyam | kutaḥ ? yasmāddhyānaprakaraṇe vyākhyātam — TA-MK 10.1mohakṣayājjñānadarśanāvaraṇāntarāyakṣayācca kevalam || TARVV-MK 639,10 iti | TARVV-MK 639,11athavā, “samyagdarśanajñānacāritrāṇi mokṣamārgaḥ” ityupakṣipya lakṣaṇotpattiviṣayani- TARVV-MK 639,12bandhanādibhirviśeṣairdarśanacāritre samarthite, jñānaṃ ca pramāṇasvabhāvaṃ pañcavidhamabhyupetya tatra catuṣṭayasya TARVV-MK 639,13lakṣaṇotpattihetuviṣayanibandhāḥ prakrāntāḥ, ataḥ paramidaṃ vaktavyam — evamutpadyate kevalamiti ? atra TARVV-MK 639,14brūmaḥ — na vaktavyaṃ punaḥ, yasmāt purastadeva vyākhyātam, saṃvaranirupādānīkṛtasantaticāritradhyānāgni- TARVV-MK 639,15prajvalitendhanamohakṣayāt jñānadarśanāvaraṇāntarāyakṣayācca kevalam | kim ? utpadyata ityupadiṣṭa- TARVV-MK 639,16miti vākyaśeṣaḥ | TARV-MK 10.1.1vṛttiprasaṅgo ladhvarthamiti cet; na; krameṇa kṣayajñāpanārthatvāt | TARVV-MK 639,17 syānmatam — iha vṛttyā TARVV-MK 639,18nirdeśaḥ kartavyaḥ mohajñānadarśanāvaraṇāntarāyakṣayātkevalamiti | kimarthaḥ ? ladhvarthamiti; tanna; kiṃ TARVV-MK 639,19kāraṇam ? krameṇa kṣayajñāpanārthatvāt | prāgeva mohakṣayamupanīyārntamuhūrtaṃ kṣīṇakaṣāyavyadeśamavāpya TARVV-MK 639,20tato yugapad jñānadarśanāvaraṇāntarāyāṇāṃ kṣayaṃ kṛtvā kevalamavāpnoti | TARV-MK 10.1.2tatkṣayahetuḥ kevalotpattiriti hetulakṣaṇavibhaktinirdeśaḥ | TARVV-MK 639,21 tatkṣayaḥ kevalajñānotpatte- TARVV-MK 639,22rheturiti kṛtvā tadabhisaṃbandhāvadyotikayā hetulakṣaṇayā vibhaktyā nirdeśaḥ kriyate | TARV-MK 10.1.3tatkṣayaḥ praṇidhānaviśeṣāt | TARVV-MK 639,23 teṣāṃ mohādīnāṃ kṣayo bhavati | kutaḥ ? praṇidhānaviśe- TARVV-MK 639,24ṣāt, pariṇāmaviśeṣāditi yāvat | tadyathā — pūrvāhitena vidhinā paramatapoviśeṣaiḥ praśastādhyavasāya — TARVV-MK 639,25prakarṣāt viśuddhyataḥ śubhābhimatāḥ prakṛtayaḥ sphītībhavanti, apraśastāśca tanūbhūya vilīyante | TARVV-MK 639,26tatra kaścidvedakasamyagdṛṣṭirapramattaguṇasthāne saptaprakṛtyupaśamāt śreṇyārohaṇābhimukhaścāritramohamupaśama- TARVV-MK 639,27yitumārabhate | aparaḥ asaṃyatasamyagdṛṣṭisaṃyatāsaṃyatapramattasaṃyatāpramattasaṃyataguṇasthāneṣu kasmiṃścit TARVV-MK 640,01saptakarmaprakṛtīḥ kṣayamupanīya kṣāyikasamyagdṛṣṭirbhūtvā cāritramohamupaśamayitumupakramate | tato'thāpravṛ- TARVV-MK 640,02ttakaraṇamapūrvakaraṇamanivṛttikaraṇaṃ ca kṛtvā upaśamakaśreṇimāruhyāpūrvakaraṇopaśamakaguṇasthānavyapadeśa- TARVV-MK 640,03manubhūya tatrābhinavaśubhābhisandhitanūkṛtapāpakarmaprakṛtisthityanubhāgaḥ vivarddhitaśubhakarmānubhavaḥ TARVV-MK 640,04anivṛttibādarasāmparāyopaśamakaguṇasthānamadhiruhya napuṃsakavedastrīvedanokaṣāyaṣaṭkapuṃbedāpratyākhyā- TARVV-MK 640,05nakrodhadvayamāyādvayalobhadvayakrodhamānasaṃjvalanasaṃjñikāḥ prakṛtīḥ krameṇopaśamayya tataḥ sūkṣmasāmpa- TARVV-MK 640,06rāyaprathamasamaye māyāsaṃjvalanamupaśamaṃ nītvā lobhasaṃjvalanaṃ tanūkṛtya sūkṣmasāmparāyopaśamakā- TARVV-MK 640,07khyāmāskandya tataḥ upaśāntakaṣāyaprathamasamaye lobhasaṃjvalane copaśamaṃ gate sarvamohaprakṛtyupaśamāt TARVV-MK 640,08upaśāntakaṣāyavyapadeśabhāgbhavati | āyuṣaḥ kṣayāt mriyate | athavā punarapi kaṣāyānudīrayan TARVV-MK 640,09pratinivarttate | sa eva vā'nyo vā viśuddhādhyavasāyānuparatotsāhaḥ pūrvavat kṣāyikasamyagdṛṣṭirbhūtvā TARVV-MK 640,10karmaviśuddhyā mahatyā viśuddhyan kṣapakaśreṇīmanuprapadya tai reva karaṇaistribhiḥ pūrvavadapūrvakaraṇakṣapakatā- TARVV-MK 640,11māśliṣya tata ūrdhvaṃ kaṣāyāṣṭakaṃ naṣṭaṃ kṛtvā napuṃsakavedaṃ nāśamāpādya strīvedamunmūlya nokaṣāyaṣaṭkaṃ TARVV-MK 640,12puṃvede prakṣipya kṣapayitvā puṃvedaṃ krodhasaṃjvalane krodhasaṃjvalanaṃ mānasaṃjvalane mānasaṃjvalanaṃ māyā- TARVV-MK 640,13saṃjvalane māyāsaṃjvalanaṃ ca lobhasaṃjvalane krameṇa krameṇa bādarakṛṣṭivibhāgena vilayamupanīya TARVV-MK 640,14anivṛttibādarasāmparāyakṣapakabhāvamavāpya lobhasaṃjvalanaṃ tanūkṛtya sūkṣmasāmparāyakṣapakamanubhūya TARVV-MK 640,15niravaśeṣaṃ mohanīyaṃ nirmūlakāṣaṃ kaṣitvā kṣīṇakaṣāyatāmadhiruhya avatāritamohanīyabhāraḥ upāntime TARVV-MK 640,16samaye nidrāpracale pralayamupanīya pañcānāṃ jñānāvaraṇānāṃ caturṇāṃ darśanāvaraṇānāṃ pañcānāmantarāyā- TARVV-MK 640,17ṇāṃ cāntamante samupagamya tadanantaraṃ jñānadarśanasvabhāvaṃ kevalaparyāyamapratarkyavibhūtiviśeṣaṃ niḥsa- TARVV-MK 640,18patnamavāpya nirupalepaḥ kamalamivāmalaḥ sākṣāttrikālasarvadravyaparyāyasvabhāvajñaḥ sarvatrāpratihatada- TARVV-MK 640,19rśanaḥ avāptaniravaśeṣapuruṣārthaḥ jaladharanirodhakālātītasvakiraṇakalāpasaumyadarśanastārakādhipa- TARVV-MK 640,20tiriva jvalitamūrtiḥ kevalī bhavati | TARVV-MK 640,21āha — vyākhyātaṃ pratibandhavinirmuktasamyaktvadarśanānantavīryaṃsamanvitaṃ kevalam, tadātma- TARVV-MK 640,22lābhaśca sakalakarmocchedaheturabhyupagataḥ | atha kiṃlakṣaṇaḥ kasmācca hetormokṣo bhavatītyubhayamabhi- TARVV-MK 640,23dhīyatāmiti ? atrocyate — tasya khalu bhagavataḥ kevalaparyāyalabdhātmalābhasya vigrahavataḥ svaprabhā- TARVV-MK 640,24vārjitānantaiśvaryabhājaḥ pūrvaṃ dagdhakarmacatuṣṭayasyā'pracyutavedyanāmagotrāyuṣaśca — TA-MK 10.2 bandhahetvabhāvanirjarābhyāṃ kṛtsnakarmavipramokṣo mokṣaḥ || TARV-MK 10.2.1mithyādarśanādihetvabhāvādabhinavakarmādānābhāvaḥ | TARVV-MK 640,26 mithyādarśanādīnāṃ pūrvoktānāṃ TARVV-MK 640,27karmāsravahetūnāṃ nirodhe kāraṇābhāvāt kāryābhāva ityabhinavakarmādānābhāvaḥ | TARV-MK 10.2.2pūrvoditanirjarāhetusannidhāne cārjitakarmanirāsaḥ | TARVV-MK 640,28 pūrvoditānāṃ nirjarāhetūnāṃ sanni- TARVV-MK 640,29dhāne'rjitasya ca karmaṇo nirāso bhavati | tābhyāṃ bandhahetvabhāvanirjarābhyāmiti hetulakṣaṇavibhakti- TARVV-MK 640,30nirdeśaḥ, tato bhavasthitihetusamīkṛtaśeṣakarmāvasthasya yugapadātyantikaḥ pratyetavyaḥ kṛtsnakarmavipra- TARVV-MK 640,31mokṣo mokṣaḥ | TARV-MK 10.2.3ādyabhāvādantābhāva iti cet; na; dṛṣṭatvādantyabījavat | TARVV-MK 641,01 syānmatam — karmabandha- TARVV-MK 641,02santānasyādyabhāvādantenāpyasya na bhavitavyam, dṛṣṭaviparītakalpanāyāṃ pramāṇābhāvāditi; tanna; kiṃ TARVV-MK 641,03kāraṇam ? dṛṣṭatvādantyabījavat | yathā bījāṅkurasantāne'nādau pravarttamāne antyabījamagnino- TARVV-MK 641,04pahatāṅkuraśaktikamityanto'sya dṛṣṭastathā mithyādarśanādipratyayasāmparāyikasantatāvanādau dhyānānala- TARVV-MK 641,05nirdagdhe karmabīje bhavāṅkurotpādābhāvānmokṣa iti dṛṣṭamidamapahnotumaśakyam | uktaṃ ca — TARVV-MK 641,06“dagdhe bīje yathā'tyantaṃ prādurbhavati nāṅkuraḥ | TARVV-MK 641,07karmabīje tathā dagdhe na rohati bhavāṅkuraḥ || ” iti | TARVV-MK 641,08kṛtsnasya karmatvena kṣayaḥ karmakṣayaḥ, sato dravyasya dravyatvena vināśo nāsti | kathaṃ tarhi ? TARVV-MK 641,09paryāyeṇa, tasyotpattimattvādvināśena bhavitavyam, tanmukhena dravyamapi vyayamupayātīti vyapadi- TARVV-MK 641,10śyate | tataḥ pudgaladravyasya kāraṇavaśāt karmatvaparyāyamāpannasya tatpratyanīkahetusannidhāne tatparyāya- TARVV-MK 641,11nivṛttau tasya kṣayaḥ ityupadeśo bhavatīti yuktametat — kṛtsnakarmakṣaya iti | TARV-MK 10.2.4bhāvasādhano mokṣaśabdo dviviṣayo viprayogakriyāmātragateḥ | TARVV-MK 641,12 mokṣa asane ityasya TARVV-MK 641,13mokṣaṇaṃ mokṣa iti bhāvasādhanaḥ śabdo dviviṣayaḥ moktavyamocakāpekṣatvāt | kutaḥ ? viprayogakriyā- TARVV-MK 641,14mātragateḥ | kṛtsnaśabdena karmāṣṭavidhaṃ sadvandhodayodīraṇacaturvidhavyavasthaṃ parigṛhītam | tatra bandho- TARVV-MK 641,15dayodīraṇānāṃ kṣayavibhāgo guṇasthānabhedena nirdiṣṭaḥ | satkarmocchedastu na pratipāditaḥ, sa vivriyate — TARVV-MK 641,16karmābhāvo dvividhaḥ — yatnasādhyo'yatnasādhyaśceti | tatra caramadehasya narakatiryagdevāyuṣāma- TARVV-MK 641,17bhāvo'yatnasādhyaḥ asattvāt | yatnasādhya ita ūrdhvamucyate — asaṃyatasamyagdṛṣṭyādiṣu caturṣu guṇa- TARVV-MK 641,18sthāneṣu kasmiṃścidanantānubandhikrodhamānamāyālobhamithyātvasamyaṅmithyātvasamyaktvākhyaprakṛtisapta- TARVV-MK 641,19kavipataruvanaṃ śubhādhyavasāyaniśitaparaśupātena nirmūlaṃ nicchidyate | nidrānidrāpracalāpracalā- TARVV-MK 641,20styānagṛddhinarakagatitiryaggatyekadvitricaturindriyajātinarakagatitiryaggatiprāyogyānupūrvyātapodyota- TARVV-MK 641,21sthāvarasūkṣmasādhāraṇasaṃjñakānāṃ ṣoḍaśānāṃ karmaprakṛti pṛtanāsenānyā yugapadanivṛttibādarasāmpa- TARVV-MK 641,22rāyaḥsvena samādhicakreṇa vijayamavāpnoti | tataḥ paraṃ kaṣāyāṣṭakaṃ naṣṭaṃ karoti sa eva yugapat | TARVV-MK 641,23napuṃsakavedaḥ strīvedaśca krameṇa tatraiva kṣayamupayāti, nokaṣāyaṣaṭkaṃ caikenaiva prahāreṇa niṣātayati | TARVV-MK 641,24tataḥ puṃvedasaṃjvalanakrodhamānamāyāḥ krameṇa tatraivātyantikaṃ dhvaṃsanamāskandanti | lobhasaṃjvalanaḥ TARVV-MK 641,25sūkṣmasāmparāyānte yātyantam | nidrāpracale kṣīṇakaṣāyavītarāgachadmasthasyopāntime samaye TARVV-MK 641,26pralayamupavrajataḥ | pañcānāṃ jñānāvaraṇānāṃ caturṇāṃ darśanāvaraṇānāṃ pañcānāmantarāyāṇāṃ ca tasyai- TARVV-MK 641,27vāntasamaye prakṣayo bhavati | anyataravedanīyadevagatyaudārikavaikriyikāhārakataijasakārmaṇaśarīra TARVV-MK 641,28saṃsthānaṣaḍaudārikavaikriyikāhārakaśarīrāṅgopāṅgaṣaṭsaṃhananapañcapraśastavarṇapañcā'praśastavarṇagandhadvaya- TARVV-MK 641,29pañcapraśastarasapañcā'praśastarasasparśāṣṭakadevagatiprāyogyānupūrvyāgurulaghūpaghātaparadhātocchvāsapraśasta- TARVV-MK 641,30vihāyogatyaparyāptakapratyekaśarīrasthirāsthiraśubhāśubhadurbhagasusvaraduḥsvarānādeyāyaśaskīrtinirmāṇanā- TARVV-MK 641,31manīcairgotrākhyā dvāsaptatiprakṛtayaḥ ayogikevalina upāntyasamaye vināśamupayānti | anyataraveda- TARVV-MK 641,32nīyamanuṣyāyurmanuṣyagatipañcendriyajātimanuṣyagatiprāyogyānupūrvyatrasabādaraparyāptakasubhagādeyayaśa- TARVV-MK 642,01skīrttitīrthakaranāmoccairgotrasaṃjñikānāṃ trayodaśānāṃ prakṛtīnāmayogikevalinaścaramasamaye vyucchedo TARVV-MK 642,02bhavati | TARVV-MK 642,03āha — kimāsāṃ paudgalikīnāmeva dravyakarmaprakṛtīnāṃ nirāsānmokṣo'vasīyata uta bhāvakarma- TARVV-MK 642,04ṇo'pīti ? atrocyate — TA-MK 10.3 aupaśamikādibhavyatvānāṃ ca || TARVV-MK 642,06kim ? mokṣa ityanuvartate | TARV-MK 10.3.1bhavyatvagrahaṇamanyapāriṇāmikā'nivṛttyartham | TARVV-MK 642,07 anyeṣāṃ jīvatvādīnāṃ pāriṇāmikānāṃ TARVV-MK 642,08mokṣāvasthāyāmanivṛttijñāpanārthaṃ bhavyatvagrahaṇaṃ kriyate | tena pāriṇāmikeṣu bhavyatvasya aupa- TARVV-MK 642,09śamikādīnāṃ ca bhāvānāmabhāvānmokṣo bhavatītyavagamyate | nanu ca dravyanirāse'bhihite tanni- TARVV-MK 642,10mittānāṃ bhāvānāṃ nivṛttirarthādavagamyata iti nārtho'nena yogena ? naiṣa doṣaḥ; nāyamekāntaḥ — TARVV-MK 642,11‘nimittāpāye naimittikānāṃ nivṛttiḥ’ iti | api ca, arthādavagame'pi siddhe sākṣātpratipattyartha- TARVV-MK 642,12midamucyate — vispaṣṭārthaṃ vakṣyamāṇasūtranirdeśārtham | TARVV-MK 642,13āha — yadyapavargo bhāvoparateḥ pratijñāyate, nanu caupaśamikādibhāvanivṛttivat sarvakṣāyika- TARVV-MK 642,14nivṛttau avyapadeśo muktasya prāpnotīti; syādetadevaṃ yadi viśeṣo nocyeta, asti tu viśeṣa iti TARVV-MK 642,15apavādavidhānārthamidamucyate — TA-MK 10.4 anyatra kevalasamyaktvajñānadarśanasiddhatvebhyaḥ || TARV-MK 10.4.1anyatraśabdo varjanārthaḥ | TARVV-MK 642,17 anyatraśabdo'yaṃ varjanārtho draṣṭavyaḥ, tannimittaḥ siddhatvebhya TARVV-MK 642,18iti vibhaktinirdeśaḥ, yathā — “anyatra droṇabhīṣmābhyāṃ sarve yoddhāḥ parāṅmukhāḥ” iti | TARV-MK 10.4.2anyaśabdaprayoge tadvijñānamiti cet; na; svārthikatvāt | TARVV-MK 642,19 syānmatam — anyaśabdaprayoge TARVV-MK 642,20kā vibhaktirvijñāyate yathā'nyo devadattāditi, anyatra śabdo'yaṃ tasmānnirdeśo nopapadyate iti; TARVV-MK 642,21tanna; kiṃ kāraṇam ? svārthikatvāt | svārthiko'yaṃ traḥ, kevalasamyaktvajñānadarśanasiddhatvebhyo'nya- TARVV-MK 642,22sminnayaṃ vidhiriti | TARV-MK 10.4.3anantavīryādinipravṛttiprasaṅga iti cet; na; atraivāntarbhāvāt | TARVV-MK 642,23 syādetat — samyaktvā- TARVV-MK 642,24dīnāṃ caturṇāṃ kṣāyikāṇāṃ saṃgrahāditareṣāṃ nivṛttiranantavīryādīnāṃ prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 642,25atraivāntarbhāvāt | jñānadarśanāvinābhāvino hyanantavīryādayaḥ atraivāntarbhavanti | anantasāmarthya- TARVV-MK 642,26hīnasyānantāvabodhavṛttyabhāvāt, jñānamayatvācca sukhasyeti | TARV-MK 10.4.4bandhasyāvyavasthā aśvādivaditi cet; na; mithyādarśanādyucchede kāryakāraṇanivṛtteḥ | TARVV-MK 642,28syādetat — yathā aśvādīnāmekasmin bandha ucchinne'pi punarbandhāntarasaṃbhavādavyavasthā tathā jīva- TARVV-MK 642,29syāpi kasmiścid bandhe'pagate'pi bandhāntaraprasaṅga iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? mithyādarśanādyucchede TARVV-MK 642,30kāryakāraṇanivṛtteḥ | punarbandhahetvabhāvādvandhābhāvaḥ | TARV-MK 10.4.5punarbandhaprasaṅgo jānataḥ paśyataśca kāruṇyāditi cet; na; sarvāsravaparikṣayāt | TARVV-MK 643,02syādetat — vyasanārṇave nimagnaṃ jagadaśeṣaṃ jānataḥ paśyataśca kāruṇyamutpadyate tataśca bandha iti; TARVV-MK 643,03tanna; kiṃ kāraṇam ? sarvāsravaparikṣayāt | bhaktisnehakṛpāspṛhādīnāṃ rāgavikalpatvādvītarāge na TARVV-MK 643,04te santīti | TARV-MK 10.4.6akasmāditi cet; anirmokṣaprasaṅgaḥ | TARVV-MK 643,05 yadi kāraṇamantareṇaiva muktasya bandhaḥ kalpyate TARVV-MK 643,06nanu anirmokṣaḥ syāt | muktiprāptyanantarameva bandhopapatteḥ | TARV-MK 10.4.7sthānavattvātpāta iti cet; na; anāsravatvāt | TARVV-MK 643,07 syādetat — sthānavattvāt muktasya pātaḥ TARVV-MK 643,08prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? anāsravatvāt | āsravavato hi yānapātrasyādhaḥpatanaṃ dṛśyate, TARVV-MK 643,09na cāsravo muktasyāsti | TARV-MK 10.4.8gauravābhāvācca | TARVV-MK 643,10 gauravavato hi tālaphalasya tatpratibaddhavṛntasaṃyogābhāve patanaṃ dṛṣṭaṃ nāgau- TARVV-MK 643,11ravasyākāśapradeśasya, na ca gauravamasti muktasyeti pātābhāvaḥ | yasya hi sthānavattvaṃ pātakāraṇaṃ tasya TARVV-MK 643,12sarveṣāṃ padārthānāṃ pātaḥ syāt sthānavattvāviśeṣāt | TARV-MK 10.4.9parasparoparodha iti cet; na; avagāhanaśaktiyogāt | TARVV-MK 643,13 syānmatam — alpaḥ siddhāvagāhya TARVV-MK 643,14ākāśapradeśa ādhāraḥ, ādheyāḥ siddhā anantāḥ, tataḥ parasparoparodha iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 643,15avagāhanaśaktiyogāt | mūrttimatsvapi nāmānekamaṇipradīpaprakāśeṣu alpe'pyavakāśe na virodhaḥ TARVV-MK 643,16kimaṅga punaramūrtiṣu avagāhanaśaktiyukteṣu mukteṣu ? TARV-MK 10.4.10tata eva janmamaraṇadvandvopanipātavyābādhāvirahāt paramasukhinaḥ | TARVV-MK 643,17 tata eva amūrtta- TARVV-MK 643,18tvādevetyarthaḥ | yasya hi mūrttirasti tasya tatpūrvakaḥ prītiparitāpasambandhaḥ syāt, na cāmūrtānāṃ TARVV-MK 643,19muktānāṃ janmamaraṇadvandvopanipātavyābādhā'sti, ato nirvyābādhatvāt paramasukhinaste | TARV-MK 10.4.11na tasyāstyupamānam, ākāśaparimāṇavat | TARVV-MK 643,20 yathā paramāṇvavagāhakṣetramārabhya ekai- TARVV-MK 643,21kapradeśavṛddhyā kalpyamānaṃ sātiśayaṃ kṣetramākāśaparimāṇaṃ punaridamivetyupamārthakalpanābhāvāda- TARVV-MK 643,22nupamānaṃ tathā sukhaśabdārtho'pi prakarṣāprakarṣayogāt saṃsāragataḥ sāntaraḥ, muktānāṃ punaḥ paramānanta- TARVV-MK 643,23parimāṇayogānniratiśaya ityanupamānaḥ | TARV-MK 10.4.12anākāratvādabhāva iti cet; na; atītānantaraśarīrākārānuvidhāyitvāt | TARVV-MK 643,24 syāde- TARVV-MK 643,25tat — muktānāṃ parityaktamūrttīnāmākārābhāvādabhāvaḥ prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? atītānantara- TARVV-MK 643,26śarīrākārānuvidhāyitvāt | TARV-MK 10.4.13śarīrānuvidhāyitve tadabhāvādvisarpaṇaprasaṅga iti cet; na; kāraṇābhāvāt | TARVV-MK 643,27 syānma- TARVV-MK 643,28tam — yadi śarīrānuvidhāyī jīvaḥ, tadabhāvāt svābhāvikalokākāśapradeśaparimāṇatvāttāvadvisarpaṇaṃ TARVV-MK 643,29prāpnotīti; tanna; kutaḥ ? kāraṇābhāvāt, punarvisarpaṇakāraṇābhāvānna visarpati | TARV-MK 10.4.14nāmakarmasaṃbandhāt saṃharaṇavisarpaṇadharmatvaṃ pradīpaprakāśavat | TARVV-MK 643,30 yathā pradīpaprakāśo'- TARVV-MK 643,31vadhṛtaparimāṇaḥ śarāvamānikāpavarakādidravyopaṣṭambhānmahānalpaśca bhavati tathā nāmakarmasaṃbandhāt TARVV-MK 643,32paricchinnaparimāṇo'pi jīvaḥ saṃharati visarpati ca, tadabhāvānna saṃhāro visarpaṇaṃ vā TARVV-MK 643,33muktajīvasya | TARV-MK 10.4.15mūrttimadvaidharmyāditi cet; na; ubhayalakṣaṇaprāptatvāt | TARVV-MK 644,01 syānmatam — mūrttaḥ pradīpa- TARVV-MK 644,02prakāśaḥ amūrttasyātmanaḥ saṃharaṇavisarpaṇadharmatve sādhye dṛṣṭānto nopapadyate iti; tanna; kiṃ kāra- TARVV-MK 644,03ṇam ? ubhayalakṣaṇaprāptatvāt | upayogasvalakṣaṇāpekṣayā amūrttaḥ, bandhapariṇāmāpekṣayā mūrttaḥ | TARVV-MK 644,04uktaṃ ca — TARVV-MK 644,05“baṃdhaṃ paḍi ekkattaṃ lakkhaṇado havadi tassa ṇāṇattaṃTARVV-MK 644,06tamhā amuttibhāvo ṇeyanto hodi jīvassa || ” iti | TARVV-MK 644,07tasmātkathañcinmūrttatvopapatteḥ sāmyameva dṛṣṭāntena | TARV-MK 10.4.16anityatvaprasaṅga iti cet; na; tāvanmātrasya nirdidikṣitatvāccandramukhīvat | TARVV-MK 644,09syādetat — saṃharaṇavisarpaṇadharmatvādeva pradīpaprakāśavadanityatvaṃ prāpnotyātmana iti; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 644,10tāvanmātrasya nirdidikṣitatvāt | yathā candramukhī kanyeti bahavaścandre guṇāḥ, yā cāsau priyadarśa- TARVV-MK 644,11natā sā gamyate tathā pradīpaprakāśe'nityatvādiṣu bahuṣu dharmeṣu satsvapi saṅkocavikāsasādharmyamātraṃ TARVV-MK 644,12vivakṣitam | sarvasādharmyācca dṛṣṭāntābhāvaprasaṅgaḥ | TARV-MK 10.4.17sarvathā'bhāvo mokṣaḥ pradīpavaditi cet; na; sādhyatvāt | TARVV-MK 644,13 syādetat — yathā vartisnehā- TARVV-MK 644,14nalasannipāte pradīpo'nuparatavṛttyā pravarttamānastatkṣaye na kāściddiśaṃ vidiśaṃ vā gacchati tatraivā- TARVV-MK 644,15tyantavināśamupayāti tathā kāraṇavaśāt skandhapratisantānarūpeṇa pravartamānaḥ skandhasamūho jīva- TARVV-MK 644,16vyapadeśabhāk kleśakṣayānna kāñciddiśaṃ vidiśaṃ vā gacchati tatraivātyantaṃ pralayametīti; tanna; kiṃ- TARVV-MK 644,17kāraṇam ? sādhyatvāt | sādhyametat — pradīpo niranvayanāśamupayātīti | pradīpā eva hi pudgalāḥ, TARVV-MK 644,18pudgalajātimajahataḥ pariṇāmavaśānmaṣībhāvamāpannā iti nātyantavināśaḥ | TARV-MK 10.4.18dṛṣṭatvācca nigalādiviyoge devadattādyavasthānavat | TARVV-MK 644,19 yathā nigalādidravyaviyoge TARVV-MK 644,20devadattādīnāmavasthānaṃ dṛṣṭaṃ tathā bandhavipramokṣe ātmanā ca stheyamiti dṛṣṭamidamapahnotumaśakyamiti TARVV-MK 644,21nābhāvaḥ | TARV-MK 10.4.19yatraiva karmavipramokṣastatraivāvasthānamiti cet; na; sādhyatvāt | TARVV-MK 644,22 syādetat — yasminneva TARVV-MK 644,23deśe karmavipramokṣastasminnevāvasthānaṃ prāpnoti punargatikāraṇābhāvāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? TARVV-MK 644,24sādhyatvāt | sādhyametattatraivāvasthātavyamiti, bandhanābhāvādanāśritatvācca syādgamanamiti | TARVV-MK 644,25āha — na tāvadasya bandhābhāve'dhogatirgauravābhāvāt, nāpi tiryaggatiryorgābhāvāt, tasmā- TARVV-MK 644,26tprāptametattatraivāvasthānam, tato lokasyopari tadavasthānakalpanāvyāvṛttiriti; ucyate — bhavedetadevaṃ TARVV-MK 644,27yadyanabhimatadeśagatinimittābhāvavattasyordhvagatinimittaṃ na syāt | asti ca tat | tasmādekasama- TARVV-MK 644,28yena hi nirastakarmabhāraḥ puruṣaḥ — TA-MK 10.5 tadanantaramūrdhvaṃ gacchatyālokāntāt || TARV-MK 10.5.1tadvacanaṃ prakṛtanirdeśārtham | TARVV-MK 644,30 tadityanena prakṛto'rtho nirdiśyate | kaśca prakṛtaḥ ? kṛtsna- TARVV-MK 644,31karmavipramokṣaḥ | tasyānantaramūrdhvaṃ gacchati | TARV-MK 10.5.2āṅabhividhyarthaḥ | TARVV-MK 645,01 īṣadarthādiṣu dṛṣṭaprayogaḥ āṅiha vivakṣāvaśādabhividhau veditavyaḥ | TARVV-MK 645,02lokasyānto lokānta ālokāntāditi | TARVV-MK 645,03āha — anupadiṣṭahetukamidamūrdhvagamanaṃ kathamadhyavasātuṃ śakyamiti ? atrocyate — TA-MK 10.6 pūrvaprayogādasaṅgatvād bandhacchedāttathāgatipariṇāmācca || TARVV-MK 645,05āha — hetvarthaḥ puṣkalo'pi dṛṣṭāntasamarthanamantareṇābhipretārthasādhanāya nālamiti; ucyate — TA-MK 10.7 āviddhakulālacakravad vyapagatalepālābuvaderaṇḍabījavada- gniśikhāvacca || TARV-MK 10.7.1hetudṛṣṭāntānāṃ yathāsaṃkhyamabhisaṃbandhaḥ | TARVV-MK 645,08 pūrvasūtre vihitānāṃ hetūnāmatroktānāṃ dṛṣṭāntānāṃ TARVV-MK 645,09ca yathāsaṃkhyamabhisaṃbandho bhavati | tadyathā — TARV-MK 10.7.2apavargaprāptaye bahuśaḥ praṇidhānādāviddhakulālacakravat | TARVV-MK 645,10 yathā kulālaprayogāpāditahasta- TARVV-MK 645,11daṇḍacakrasaṃyogapūrvakaṃ bhramaṇamuparate'pi tasmin pūrvaprayogādāsaṃskārakṣayādbhavati evaṃ bhavasthenātmanā TARVV-MK 645,12apavargaprāptaye bahuśo yat praṇidhānaṃ tadabhāve'pi tadāveśapūrvakaṃ muktasya gamanamavasīyate | kiñca, TARV-MK 10.7.3asaṅgatvānmuktalepālābūdravyavat | TARVV-MK 645,13 yathā mṛttikālepajanitagauravamalābūdravyaṃ jale'dhaḥ TARVV-MK 645,14patati tadeva kledaviśliṣṭamṛttikābandhanaṃ laghu sadūrdhvameva gacchati tathā karmabhārākrāntavaśīkṛta TARVV-MK 645,15ātmā tadāveśavaśāt saṃsāre niyamena gacchati, tatsaṅgavipramuktau tūparyeva yāti | TARV-MK 10.7.4aniyamaprasaṅgo daṇḍavaditi cet; na; ūrdhvagauravāt | TARVV-MK 645,16 syādetat — yathā dravyāntarasaṃsakto TARVV-MK 645,17daṇḍo'vasthitastadabhāve'niyamena patati tathā karmasaṅgābhāve'niyamenātmano'pi gamanaṃ prāpnotīti; TARVV-MK 645,18tanna; kiṃ kāraṇam ? ūrdhvagauravāt | ūrdhvagauravapariṇāmo hi jīva utpatatyeva | kiñca, TARV-MK 10.7.5bandhacchedāderaṇḍabījavat | TARVV-MK 645,19 yathā bījabandhakośādicchedāderaṇḍabījasya gatirdṛṣṭā tathā TARVV-MK 645,20manuṣyādibhavaprāpakagatijātināmādisakalakarmabandhacchedāt muktasya gatiravasīyate | kiñca, TARV-MK 10.7.6tathāgatipariṇāmācca agniśikhāvat | TARVV-MK 645,21 yathā tiryakpavanasvabhāvasamīraṇasaṃbandhaniru- TARVV-MK 645,22tsukā pradīpaśikhā svabhāvādutpatati tathā muktātmā'pi nānāgativikārakāraṇakarmanivāraṇe sati TARVV-MK 645,23ūrdhvagatisvabhāvatvādūrdhvamevārohati | TARV-MK 10.7.7asaṅgatvabandhacchedayorarthāviśeṣādanuvādaprasaṅga iti cet; na; arthānyatvāt | TARVV-MK 645,25syādetat — asaṅgatvabandhacchedayornāstyarthaviśeṣa iti paunaruktyaṃ prāpnoti, badhnātirapi vyatiṣaṅge TARVV-MK 645,26varttata iti; tanna kiṃ kāraṇam ? arthānyatvāt | anyonyānupraveśe satyavibhāgenāvasthānaṃ bandhaḥ, TARVV-MK 645,27parasparaprāptimātraṃ saṅga ityastyarthaviśeṣaḥ | tasmātkriyākāraṇadharmādharmābhāve'pi hetvantarānmuktasya TARVV-MK 645,28gatirabhyanujñāyate | TARV-MK 10.7.8nodāharaṇamalābūrmārutāveśāditi cet; na; tiryaggamanaprasaṅgāt | TARVV-MK 645,29 syādetat — alābūdra- TARVV-MK 645,30vyaṃ muktagamanasiddhābudāharaṇaṃ na bhavati; kutaḥ ? mārutāveśāditi; tanna; kiṃ kāraṇam ? tiryaggamana- TARVV-MK 645,31prasaṅgāt | yadi mārutāveśāttasya gamanaṃ syāttiryakpavanadharmatvānmarutastiryaggamanameva syānnordhvam | TARV-MK 10.7.9ūrdhvagatyabhāve tadabhāvaprasaṅgo'gneraupṇyābhāve'bhāvavaditi cet; na; gatyantaranivṛttya- rthatvāt | TARVV-MK 645,33 syānmatam — yathoṣṇasvabhāvasyāgnerauṣṇyābhāve'bhāvastathā muktasyordhvagatisvabhāvatve TARVV-MK 646,01tadabhāve tasyāpyabhāvaḥ prāpnotīti; tanna; kiṃ kāraṇam ? gatyantaranivṛttyarthatvāt | muktasyordhvameva TARVV-MK 646,02gamanaṃ na digantaragamanamityayaṃ svabhāvo nordhvagamanameveti | TARV-MK 10.7.10ūrdhvajvalanavadvā | TARVV-MK 646,03 yathā ūrdhvajvalanasvabhāvatve'pyagnervegavaddravyābhighātāttiryagjvala- TARVV-MK 646,04ne'pi nā'gnervināśo dṛṣṭastathā muktasyordhvagatisvabhāvatve'pi tadabhāve nā'bhāva iti | TARVV-MK 646,05atrāha — ūrdhvajvalanasvabhāvasyāgnervegavadabhighātāttiryagjvalane sati virodhādūrdhvajvalanā- TARVV-MK 646,06bhāvo yuktaḥ, muktasya tu punaḥ svabhāvagatilopahetvabhāvādūrdhvagatyuparamo'nupapanna iti; ucyate TARVV-MK 646,07lokāntānnordhvagatirmuktasya | kutaḥ ? TA-MK 10.8 dharmāstikāyābhāvāt || TARVV-MK 646,09gatyupagrahakāraṇabhūto dharmāstikāyo noparyastītyaloke gamanābhāvaḥ | tadabhāve ca lokā- TARVV-MK 646,10lokavibhāgābhāvaḥ prasajyate | TARVV-MK 646,11kiṃ punaramī parinirvṛttāḥ kārmaṇaśarīropaśamakādibhāvanirupākhyāḥ paryāyāntareṇa śakyāḥ TARVV-MK 646,12vyapadeṣṭum utātītavyavahārā eva nirdhārayitavyā iti ? ucyate — śakyāḥ | katham ? yasmātte khalu — TA-MK 10.9 kṣetrakālagatiliṅgatīrthacāritrapratyekabuddhabodhitajñānā- vagāhanāntarasaṃkhyālpabahutvataḥ sādhyāḥ || TARV-MK 10.9.1pratyutpannabhūtānugrahatantranayadvayāpekṣayā kṣetrādibhiḥ sādhyāḥ siddhāḥ | TARVV-MK 646,15 etaiḥ kṣetrādibhira- TARVV-MK 646,16lpabahutvāntairdvādaśabhiranuyogadvāraiḥ pratyutpannabhūtānugrahatantranayadvayāpekṣayā sādhyāḥ cintyā vika- TARVV-MK 646,17lpyāḥ | ke punaste ? siddhāḥ | tadyathā kṣetreṇa tāvat kasmin kṣetre siddhyanti ? TARV-MK 10.9.2siddhikṣetre karmabhūmiṣu vā | TARVV-MK 646,18 pratyutpannaviṣayagrāhinayārpaṇena siddhikṣetre svapradeśe, ākāśa- TARVV-MK 646,19pradeśe vā siddhirbhavati | bhūtānugrahatantranayavivakṣāyāṃ janma prati pañcadaśasu karmabhūmiṣu, saṃharaṇaṃ TARVV-MK 646,20prati mānuṣakṣetre siddhiḥ | ṛjusūtranayaḥ śabdabhedāśca trayaḥ pratyutpannaviṣayagrāhiṇaḥ, śeṣā nayā TARVV-MK 646,21ubhayabhāvaviṣayāḥ | kālena kasminkāle siddhiḥ ? TARV-MK 10.9.3ekasamaye utsarpiṇyavasarpiṇyorvā'viśeṣe | TARVV-MK 646,22 pratyutpannanayāpekṣayā ekasamaye siddhyan TARVV-MK 646,23siddho bhavati | bhūtabhāvaprajñāpananayārpaṇayā dvedhā — janmanaḥsaṃharaṇataśca | tatra janmataḥ aviśeṣeṇa TARVV-MK 646,24utsarpiṇyavasarpiṇyorjātaḥ siddhyati | viśeṣeṇā avasarpiṇyāṃ supamaduḥṣamāyā ante bhāge duḥṣamasuṣa- TARVV-MK 646,25māyāṃ ca jātaḥ siddhyati | duḥṣamasuṣamāyāṃ jātaḥ duḥṣamāyāṃ siddhyati na tu duḥṣamāyāṃ TARVV-MK 646,26jātaḥ, saḥ anyadā naiva siddhyati | saṃharaṇataḥ sarvasmin kāle avasarpiṇyāmutsarpiṇyāṃ ca TARVV-MK 646,27siddhyati | gatyā kasyāṃ gatau siddhiḥ ? TARV-MK 10.9.4siddhigatau manuṣyagatau vā'viśeṣaḥ | TARVV-MK 646,28 pratyutpannanayāśrayaṇena siddhigatau siddhyati | TARVV-MK 646,29bhūtaviṣayanayāpekṣayā dvidhā kalpanā — anantaragatau ekāntaragatau ceti | tatrānantaragatau manuṣya- TARVV-MK 646,30gatau siddhyati | ekāntaragatau catasṛṣu gatiṣu jātaḥ siddhyati | liṅgena — kena siddhiḥ ? liṅga TARVV-MK 646,31trividho vedaḥ | TARV-MK 10.9.5avedatvena tribhyo vā vedebhyaḥ siddhiḥ | TARVV-MK 646,32 vartamānaviṣayanayavivakṣāyāmavedatvena siddhi- TARVV-MK 646,33rbhavati | atītagocaranayāpekṣayā aviśeṣeṇa tribhyo vedebhyaḥ siddhirbhavati bhāvaṃ prati, na tu dravyaṃ TARVV-MK 646,34prati, dravyāpekṣayā tu pulliṅgenaiva siddhiḥ | aparaḥ prakāraḥ — liṅgaṃ dvividham — nirgranthaliṅgaṃ TARVV-MK 647,01sagranthaliṅgaṃ ceti | tatra pratyutpannavipayanayādeśena nirgranthaliṅgena siddhyati | bhūtaviṣayanayā- TARVV-MK 647,02deśena tu bhajanīyam | tīrthena ? TARV-MK 10.9.6tīrthasiddhirdvedhā — tīrthakaretaravikalpāt | TARVV-MK 647,03 tīrthasiddhirdvedhā bhavati — tīrthakaratvenetaratvena ca | TARVV-MK 647,04santi kecittīrthakarasiddhāḥ apare'nyathā siddhāḥ | te dvedhā satyeva tīrthakare siddhāḥ, asati ceti | TARVV-MK 647,05cāritreṇa kena siddhyati ? TARV-MK 10.9.7avyapadeśenaikacatuḥpañcavikalpacāritreṇa vā siddhiḥ | TARVV-MK 647,06 pratyutpannāvalehinayavaśānna cā- TARVV-MK 647,07ritreṇa nāpyacāritreṇa vyapadeśavirahitena bhāvena siddhiḥ | bhūtapūrvagatirdvidhā — anantara-vyavahita- TARVV-MK 647,08bhedāt | ānantaryeṇa yathākhyātacāritreṇa siddhyati, vyavadhānena caturbhiḥ pañcabhirvā | caturbhistāvat TARVV-MK 647,09sāmāyikacchedopasthāpanāsūkṣmasāmparāyayathākhyātacāritraiḥ | pañcabhistaireva parihāraviśuddhicā- TARVV-MK 647,10ritrādhikaiḥ | TARV-MK 10.9.8svaśaktiparopadeśanimittajñānabhedāt pratyekabuddhavodhitavikalpaḥ | TARVV-MK 647,11 kecitpratyekabuddhasiddhāḥ; TARVV-MK 647,12paropadeśamanapekṣya svaśaktyaivāvirbhūtajñānātiśayāḥ | apare bodhitabuddhasiddhāḥ, paropadeśapūrvakajñāna- TARVV-MK 647,13prakarṣāskandinaḥ | jñānena ? TARV-MK 10.9.9ekena dvitricaturbhiśca jñānaviśeṣaiḥ siddhiḥ | TARVV-MK 647,14 pratyutpannagrāhinayanirūpaṇayā kevalajñānenai- TARVV-MK 647,15kena siddhirbhavati | bhūtapūrvagatyā tu dvābhyāṃ tribhiścaturbhiśca jñānaviśeṣairbhavati | dvābhyām — matiśruta- TARVV-MK 647,16jñānābhyām, tribhirmatiśrutāvadhibhiḥ matiśrutamanaḥparyayairvā, caturbhirmatiśrutāvadhimanaḥparyayaiḥ | TARV-MK 10.9.10avagāhanaṃ dvividham — utkṛṣṭajaghanyabhedāt | TARVV-MK 647,17 ātmapradeśavyāpitvamavagāhanaṃ dvividham — TARVV-MK 647,18utkṛṣṭaṃ jaghanyaṃ ceti | tatrotkṛṣṭaṃ pañcadhanuḥśatāni pañcaviṃśatyuttarāṇi | jaghanyam arddhacaturthāratnayaḥ TARVV-MK 647,19deśonāḥ | madhye vikalpāḥ | etasminnavagāhe siddhyanti pūrvabhāvaprajñānanayāpekṣayā | pratyutpannabhāva- TARVV-MK 647,20prajñāpane tu etasminneva deśone | kimantaraṃ siddhyatām ? anantaraṃ ca siddhyanti sāntarañca | TARV-MK 10.9.11anantaraṃ jaghanyena dvau samayau utkarṣeṇāṣṭau | TARVV-MK 647,21 ānantaryeṇa jaghanyena dvau samayau sid- TARVV-MK 647,22dhyanti utkarpeṇāṣṭau | TARV-MK 10.9.12antaraṃ jaghanyenaikaḥ samayaḥ utkarṣeṇa paṇmāsāḥ | TARVV-MK 647,23 siddhyatāṃ siddhivirahakālo'ntaram | TARVV-MK 647,24tat jaghanyenaikasamayaḥ, utkarṣeṇa paṇmāsāḥ pratyetavyāḥ | TARV-MK 10.9.13jaghanyena eka utkarṣeṇa aṣṭaśatamiti saṃkhyā | TARVV-MK 647,25 ekasamaye kati siddhyanti ? jaghanye- TARVV-MK 647,26naikaḥ utkarṣeṇāṣṭaśatamiti saṃkhyā avagantavyā | TARV-MK 10.9.14kṣetrādibhedabhinnānāṃ parasparataḥ saṃkhyāviśeṣaḥ alpabahutvam | TARVV-MK 647,27 kṣetrādibhirekādaśa- TARVV-MK 647,28bhiranuyogadvāraiḥ bhinnānāṃ parasparataḥ saṃkhyāviśeṣo'lpabahutvamityucyate | tadyathā — pratyutpannanayā- TARVV-MK 647,29pekṣayā siddhikṣetre siddhyantīti nāstyalpabahutvam | bhūtapūrvanayāpekṣayā tu cintyate — kṣetrasiddhāḥ TARVV-MK 647,30dvidhā — janmataḥ saṃharaṇataśca | tatrālpe saṃharaṇasiddhāḥ | janmasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | saṃharaṇaṃ dvivi- TARVV-MK 647,31dham — svakṛtaṃ parakṛtaṃ ca | devakarmaṇā cāraṇavidyādharaiśca kṛtaṃ parakṛtam | svakṛtaṃ cāraṇavidyā- TARVV-MK 647,32dharāṇāmeva | teṣāṃ ca kṣetrāṇāṃ vibhāgaḥ — karmabhūmiḥ akarmabhūmiḥ samudro dvīpa ūrdhvamadhastiryagiti | TARVV-MK 648,01sarvastokā ūrdhvalokasiddhāḥ | adholokasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | tiryaglokasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | TARVV-MK 648,02sarvastokāḥ samudrasiddhāḥ | dvīpasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | evaṃ tāvadaviśeṣeṇa | viśeṣeṇa ca sarvastokāḥ TARVV-MK 648,03lavaṇodasiddhāḥ | kālodasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | jambūdvīpasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | dhātakīkaṇḍa- TARVV-MK 648,04siddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | puṣkaradvīpārddhasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇā iti | TARVV-MK 648,05kālavibhāgastrividhaḥ — utsarpiṇī avasarpiṇī anutsarpiṇyanavasarpiṇī ceti | sarvastokā TARVV-MK 648,06utsarpiṇīsiddhāḥ | avasapiṇīsiddhāḥ viśeṣādhikāḥ | anutsarpiṇyavasarpiṇīsiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | TARVV-MK 648,07pratyutpannanayāpekṣayā ekasamaye siddhyantīti nāstyalpabahutvam | TARVV-MK 648,08antaram — sarvastokāḥ aṣṭasamayānantarasiddhāḥ | saptasamayānantarasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | TARVV-MK 648,09evamā dvisamayānantarasiddhebhyaḥ | evaṃ tāvadanantareṣu | sāntareṣvapi sarvastokāḥ ṣaṇmāsāntara- TARVV-MK 648,10siddhāḥ | ekasamayāntarasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | yavamadhyāntarasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | adhastād TARVV-MK 648,11yavamadhyāntarasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | upariyavamadhyāntarasiddhā viśeṣādhikāḥ | TARVV-MK 648,12gatiṃ prati — pratyutpannabhāvaprajñāpananayasya siddhigatau siddhyantīti nāstyalpabahutvam | bhūta- TARVV-MK 648,13viṣayanayāpekṣayā vānantaragatau manuṣyagatau siddhyantīti nāstyalpabahutvam | ekāntaragatau tu alpa- TARVV-MK 648,14bahutvamasti | sarvataḥ stokāstiryagyonyanantaragatisiddhāḥ, manuṣyayonyanantaragatisiddhāḥ saṃkhyeya- TARVV-MK 648,15guṇāḥ, narakayonyanantaragatisiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ, devayonyanantaragatisiddhāḥ saṃkhyeyaguṇā iti | TARVV-MK 648,16vedānuyoge — pratyutpannanayāśrayaṇe avedāḥ siddhyantīti nāstyalpabahutvam | bhūtaviṣayanayā- TARVV-MK 648,17śrayaṇe tu sarvataḥ stokāḥ napuṃsakavedasiddhāḥ | strīvedasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | puṃvedasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | TARVV-MK 648,18tīrthānuyoge — tīrthakarasiddhāḥ alpe | itare siddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | TARVV-MK 648,19cāritrānuyoge — pratyutpannanayāpekṣayā avyapadeśena siddhyantīti nāstyalpabahutvam | bhūta- TARVV-MK 648,20viṣayanayāśrayaṇe ca anantaracāritraparigrahe yathākhyātacāritrāḥ sarve siddhyantīti nāstyalpabahu- TARVV-MK 648,21tvam | vyavadhāne ca pañcacāritrasiddhāḥ alpe | catuścāritrasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | TARVV-MK 648,22pratyekabuddha-bodhitabuddhānuyoge — alpe pratyekabuddhāḥ | bodhitabuddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | TARVV-MK 648,23jñānānuyoge — pratyutpannabhāvaprajñāpanasya kevalī siddhyatīti nāstyalpabahutvam | pūrvabhāva- TARVV-MK 648,24prajñāpanasya sarvastokā dvijñānasiddhāḥ | caturjñānasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | trijñānasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | TARVV-MK 648,25evaṃ tāvadaviśeṣeṇa | viśeṣeṇa ca sarvastokāḥ matiśrutamanaḥparyayajñānasiddhāḥ | matiśrutajñānasiddhāḥ TARVV-MK 648,26saṃkhyeyaguṇāḥ | matiśrutāvadhimanaḥparyayajñānasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | matiśrutāvadhijñānasiddhāḥ saṃkhyeya- TARVV-MK 648,27guṇā iti | TARVV-MK 648,28avagāhanānuyoge — sarvastokāḥ jaghanyāvagāhanasiddhāḥ | utkṛṣṭāvagāhanasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | TARVV-MK 648,29yavamadhyasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | adhastādyavamadhyasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | upari yavamadhyasiddhā TARVV-MK 648,30viśeṣādhikāḥ | TARVV-MK 648,31saṃkhyānuyoge — sarvastokāḥ aṣṭaśatasiddhāḥ | aṣṭottaraśatasiddhādayaḥ āpañcāśatsiddhebhyaḥ TARVV-MK 648,32anantaguṇāḥ | ekānnapañcāśatsiddhādayaḥ āpañcaviṃśatisiddhebhyaḥ asaṃkhyeyaguṇāḥ | caturviṃśatisiddhā- TARVV-MK 648,33dayaḥ ā ekasiddhebhyaḥ saṃkhyeyaguṇāḥ | TARVV-MK 649,01evaṃ nisargādhigamayoranyatarajaṃ tattvārthaśraddhānātmakaṃ śaṅkādyatīcāravimuktaṃ praśamasaṃvegānu- TARVV-MK 649,02kampāstikyābhivyaktilakṣaṇaṃ viśuddhaṃ samyagdarśanaṃ samyagdarśanopalabdhiviśuddhaṃ ca jñānamadhigamya, TARVV-MK 649,03nikṣepapramāṇanirdeśasatsaṃkhyādibhirapyupāyairjīvānāṃ pāriṇāmikaudayikopaśamikakṣāyopaśamikakṣāyi- TARVV-MK 649,04kāṇāṃ bhāvānāṃ svatattvaṃ viditvā cetanācetanānāṃ bhogasādhanānāmutpattipralayasvabhāvāvagamāt vira- TARVV-MK 649,05kto vitṛṣṇastriguptaḥ pañcasamito daśalakṣaṇadharmānuṣṭhānāttatphaladarśanācca nirvāṇaprāptiyatanāyābhivarddhita- TARVV-MK 649,06śraddhāsaṃvegabhāvanāvirbhāvitātmā anuprekṣābhiḥ sthirīkṛtānabhiṣvaṅgaḥ saṃvṛtātmā nirāsravatvād vyapaga- TARVV-MK 649,07tābhinavakarmopacayaḥ paripahajayādvāhyābhyantaratapo'nuṣṭhānādanubhavanācca samyagdṛṣṭiviratāviratādīnāṃ TARVV-MK 649,08ca jinaparyantānāṃ pariṇāmādhyavasānaviśuddhisthānāntarāṇāmasaṃkhyeyaguṇotkarpaprāptyā pūrvopacitaṃ TARVV-MK 649,09karma nirjarayan sāmāyikādīnāṃ ca sūkṣmasāmparāyāntānāṃ saṃyamaviśuddhisthānānāmuttarottaropala- TARVV-MK 649,10mbhāt pulākādīnāṃ ca nirgranthānāṃ saṃyamānupālanaviśuddhisthānaviśeṣāṇāmuttarottarapratipattyā ghaṭamā- TARVV-MK 649,11no'tyantaprahīṇārttaraudradhyāno dharmyadhyānavijayādavāptasamādhibalaḥ, śukladhyānavikalpayośca pṛthaktvai- TARVV-MK 649,12katvavitarkayoścānyatarasmin vartamāno nānāvidhapūrvoditarddhiviśeṣayuktaḥ, tatrānabhiṣvaktacittaḥ, TARVV-MK 649,13pūrvoditena krameṇa mohādīn kṣayaṃ nītvā sarvajñajñānalakṣmīmanubhūya, tataḥ śeṣakarmakṣayādbhavabandha- TARVV-MK 649,14nirmuktaḥ nirdagdhapūrvopādānendhano nirupādāna ivāgniḥ pūrvopāttabhavaviyogāt hetvabhāvāccotta- TARVV-MK 649,15rasyāprādurbhāvāt śāntaḥ saṃsāraduḥkhamatītya ātyantikamaikāntikaṃ nirupamaṃ niratiśayaṃ nirvāṇa- TARVV-MK 649,16sukhamavāpnotīti tattvārthabhāvanāphalametat | uktañca — TARVV-MK 649,17“evaṃ tattvaparijñānādviraktasyātmano bhṛśam | nirāsravatvācchinnāyāṃ navāyāṃ karmasantatau || TARVV-MK 649,18pūrvārjitaṃ kṣapayato yathoktaiḥ kṣayahetubhiḥ | saṃsārabījaṃkārtsnyena mohanīyaṃ prahīyate || TARVV-MK 649,19tato'ntarāyajñānaghnadarśanadhnānyanantaram | prahīyante'sya yugapattrīṇi karmāṇyaśeṣataḥ || TARVV-MK 649,20garbhasūcyāṃ vinaṣṭāyāṃ yathā tālo vinaśyati | tathā karmakṣayaṃ yāti mohanīye kṣayaṃ gate || TARVV-MK 649,21tataḥ kṣīṇacatuḥkarmā prāpto'thākhyātasaṃyamam | bījabandhananirmuktaḥ snātakaḥ parameśvaraḥ || TARVV-MK 649,22śeṣakarmaphalāpekṣaḥ śuddho buddho nirāmayaḥ | sarvajñaḥ sarvadarśī ca jino bhavati kevalī || TARVV-MK 649,23kṛtsnakarmakṣayādūrdhvaṃ nirvāṇamadhigacchati | yathā dagdhendhano vahnirnirupādānasantatiḥ || TARVV-MK 649,24dagdhe bīje yathātyantaṃ prādurbhavati nāṅkuraḥ | karmabīje tathā dagdhe na rohati bhavāṅkuraḥ || TARVV-MK 649,25tadanantaramevordhvamālokāntāt sa gacchati | pūrvaprayogāsaṅgatvabandhacchedordhvagauravaiḥ || TARVV-MK 649,26kulālacakraḍolāyāmiṣau cāpi yathepyate | pūrvaprayogāt karmeha tathā siddhagatiḥ smṛtā || TARVV-MK 649,27mṛllepasaṅganirmokṣādyathā dṛṣṭo'psvalābunaḥ | karmasaṅgavirnirmokṣāttathā siddhagatiḥ smṛtā || TARVV-MK 649,28eraṇḍayantrapelāsu bandhacchedādyathā gatiḥ | karmabandhanavicchedātsiddhasyāpi tathepyate || TARVV-MK 649,29ūrdhvagauravadharmāṇo jīvā iti jinottamaiḥ | adhogauravadharmāṇaḥ pudgalā iti coditam || TARVV-MK 649,30yathādhastiryagūrdhvaṃ ca loṣṭavāyvagnidīptayaḥ | svabhāvataḥ pravartante tathordhvagatirātmanām || TARVV-MK 649,31atastu gativaikṛtyaṃ teṣāṃ yadupalabhyate | karmaṇaḥ pratighātācca prayogācca tadipyate || TARVV-MK 649,32syādadhastiryagūrdhvaṃ ca jīvānāṃ karmajā gatiḥ | ūrdhvameva svabhāvena bhavati kṣīṇakarmaṇām || TARVV-MK 649,33dravyasya karmaṇo yadvadutpattyārambhavītayaḥ | samaṃ tathaiva siṃddhasya gatirmokṣe bhavakṣayāt || TARVV-MK 649,34utpattiśca vināśaśca prakāśatamasoriha | yugapadbhavato yadvattathānirvāṇakarmaṇoḥ || TARVV-MK 650,01TARVV-MK 650,02tanvī manojñā surabhiḥ puṇyā paramabhāsurā | prāgbhārā nāma vasudhā lokamūrdhni vyavasthitā || TARVV-MK 650,03nṛlokatulyaviṣkambhā sitacchatranibhā śubhā | ūrdhvaṃ tasyāḥkṣiteḥ siddhā lokānte samavasthitāḥ || TARVV-MK 650,04tādātmyādupayuktāste kevalajñānadarśane | samyaktvasiddhatāvasthāḥ hetvabhāvācca niṣkriyāḥ || TARVV-MK 650,05tato'pyūrdhvagatisteṣāṃ kasmānnāstīti cenmatiḥ | dharmāstikāyasyābhāvātsa hi heturgateḥ paraḥ || TARVV-MK 650,06saṃsāravipayātītaṃ siddhānāmavyayaṃ sukham | avyābādhamiti proktaṃ paramaṃ paramarpibhiḥ || TARVV-MK 650,07syādetadaśarīrasya jantornaṣṭāṣṭakarmaṇaḥ | kathaṃ bhavati muktasya sukhamityatra me śṛṇu || TARVV-MK 650,08loke caturṣvihārtheṣu sukhaśabdaḥ prayujyate | viṣaye vedanābhāve viṣāke mokṣa eva ca || TARVV-MK 650,09sukho vahniḥ sukho vāyurviṣayeṣviha kathyate | duḥkhābhāve ca puruṣaḥ sukhito'smīti bhāṣate || TARVV-MK 650,10puṇyakarmavipākācca sukhamiṣṭendriyārthajam | karmakleśavimokṣācca mokṣe sukhamanuttamam || TARVV-MK 650,11suṣuptāvasthayā tulyāṃ kecidicchanti nirvṛtim | tadayuktaṃ kriyāvattvāt sukhānuśayatastathā || TARVV-MK 650,12śramaklamamadavyādhimadanebhyaśca saṃbhavāt | mohotpattirvipākācca darśanaghnasya karmaṇaḥ || TARVV-MK 650,13loke tatsadṛśo hyarthaḥ kṛtsne'pyanyo na vidyate | upamīyeta tadyena tasmānnirupamaṃ smṛtam || TARVV-MK 650,14liṅgaprasiddheḥ prāmāṇyamanumānopamānayoḥ | aliṅgaṃ cā'prasiddhaṃ ca tattenānupamaṃ smṛtam || TARVV-MK 650,15pratyakṣaṃ tadbhagavatāmarhatāṃ taiśca bhāṣitam | gṛhyate'stītyataḥ prājñairna chadmasthaparīkṣayā || TARVV-MK 650,16iti tattvārthasūtrāṇāṃ bhāṣyaṃ bhāṣitamuttamaiḥ | yatra sannihitastarkanyāyāgamavinirṇayaḥ || ”TARVV-MK 650,17iti tattvārthavārtike vyākhyānālaṅkāre daśamo'dhyāyaḥ samāptaḥ | TARVV-MK 650,18