Tattvārtha / Sarvārthasiddhi 2022
Srīmadācāryapūjyapādaviracitā sarvārthasiddhiḥ. Ed. [with a ...
Śrīpūjyapādācāryaviracitā SarvārthasiddhiḥPrathamo ’dhyāyaḥ (§§ 1–250)mokṣamārgasya netāraṃ bhetāraṃ karmabhūbhṛtām | jñātāraṃ viśvatattvānāṃ vande tadguṇalabdhaye || 1 || § 1. kaścid bhavyaḥ pratyāsannaniṣṭhaḥ prajñāvān svahitam upalipsur vivivkte paramaramye bhavyasattvaviśrāmāspade kvacid āśramapade munipariṣan madye saṃniṣaṇṇaṃ mūrttam iva mokṣamārgam avāgvisargaṃ vapuṣā nirūpayantaṃ yuktyāgamakuśalaṃ parahitapratipādanaikakāryam āryaniṣevyaṃ nirgranthācāryavaryam upasadya savinayaṃ paripṛcchati sma. bhagavan, kiṃ nu khalu ātmane hitaṃ syād iti ? sa āha mokṣa iti. sa eva punaḥ pratyāha — kiṃ svarūpo ’sau mokṣaḥ kaścāsya prāptyupāya iti? ācārya āha — niravaśeṣanirākṛtakarmamalakalaṃkasyāśarīrasyātmano ’cintyasvābhāvikajñānādiguṇam avyābādhasukham ātyantikam avasthāntaraṃ mokṣa iti.§ 2. tasyātyantaparokṣatvāc chadmasthāḥ pravādinas tīrthakaraṃ manyās tasya svarūpam aspṛśantībhir vāgbhir yuktyābhāsanibandhanābhir anyathaiva parikalpayanti caitanyaṃ puruṣasya svarūpam, tacca jñeyākāraparicchedaparāṅmukham iti. tat sad apy asad eva nirākāratvād iti. buddhyādivaiśeṣikaguṇocchedaḥ puruṣasya mokṣaḥ iti. tad api parikalpanam asad eva, viśeṣalakṣaṇaśūnyasyāvastutvāt. pradīpanirvāṇakalpam ātmanirvāṇam iti ca. tasya kharaviṣāṇakalpanā tair evāhatya nirūpitā. ity evam ādi. tasya svarūpam anavadyam uttaratra vakṣyāmaḥ.§ 3. tatprāptyupāyaṃ praty api te visaṃvadante — jñānād eva cāritranirapekṣāt tatprāptiḥ, śraddhānamātrād eva vā, jñānanirapekṣāc cāritramātrād eva iti ca. vyādhyabhibhūtasya tadvinivṛttyupāyabhūtabheṣajaviṣayavyastajñānādisādhanatvābhāvavad vyastaṃ jñānādir mokṣaprātyupāyo na bhavati.11 Note JS: for mokṣaprātyupāyo read mokṣaprāptyupāyo § 4. kiṃ tarhi? tat tritayaṃ samuditam ity āha —samyagdarśanajñānacāritrāṇi mokṣamārgaḥ || 1.1 || § 5. samyag ity avyutpannaḥ śabdo vyutpanno vā. añcateḥ kvau samañcatīti samyag iti. asyārthaḥ praśaṃsā. sa pratyekaṃ parisamāpyate. samyagdarśanaṃ samyagjñānaṃ samyakcāritram iti. eteṣāṃ svarūpaṃ lakṣaṇato vidhānataś ca purastād vistareṇa nirdekṣyāmaḥ. uddeśamātraṃ tv idam ucyate — padārthānāṃ yāthātmyapratipattiviṣayaśraddhānasaṃgrahārthaṃ darśanasya samyagviśeṣaṇam. yena yena prakāreṇa jīvādayaḥ padarthā vyavasthitās tena tenāvagamaḥ samyagjñānam. vimohasaṃśayaviparyayanivṛttyarthaṃ samyagviśeṣaṇam. saṃsārakāraṇanivṛttiṃ pratyāgūrṇasya jñānavataḥ karmādānanimittakriyoparamaḥ samyakcāritram. ajñānapūrvakācaraṇanivṛttyarthaṃ samyagviśeṣaṇam.§ 6. paśyati dṛśyate ’nena dṛṣṭimātraṃ vā darśanam. jānāti jñāyate ’nena jñaptimātraṃ vā jñānam. carati caryate ’nena caraṇamātram vā cāritram. nanv evaṃ sa eva kartā sa eva karaṇam ity āyātam. tac ca viruddham. satyaṃ, svapariṇāmapariṇāminor bhedavivakṣāyāṃ tathābhidhānāt. yathāgnir dahatīndhanaṃ dāhapariṇāmena. uktaḥ kartrādisādhanabhāvaḥ paryāyaparyāyiṇor ekatvānekatvaṃ pratyanekāntopapattau svātantryapāratantryavivakṣopapatter ekasminn apy arthe na virudhyate. agnau dahanādikriyāyāḥ kartrādisādhanabhāvavat.§ 7. jñānagrahaṇam ādau nyāyyaṃ, darśanasya tatpūrvakatvāt alpāctaratvāc ca. naitad yuktaṃ, yugapad utpatteḥ. yadāsya darśanamohasyopaśamāt kṣayāt kṣayopaśamād vā ātmā samyagdarśanaparyāyeṇāvirbhavati tadaiva tasya matyajñānaśrutājnānanivṛttipūrvakaṃ matijñānaṃ śrutajñānaṃ cāvirbhavati ghanapaṭalavigame savituḥ pratāpaprakāśābhivyaktivat. alpāctarād abhyarhitaṃ pūrvaṃ nipatati. katham abhyarhitatvam? jñānasya samyagvyapadeśahetutvāt. cāritrāt pūrvaṃ jñānaṃ prayuktaṃ, tatpūrvakatvāc cāritrasya.§ 8. sarvakarmavipramokṣo mokṣaḥ. tatprāptyupāyo mārgaḥ. mārga iti caikavacananirdeśaḥ samas tasya mārgabhāvajñāpanārthaḥ. tena vyastasya mārgatvanivṛttiḥ kṛtā bhavati. ataḥ samyagdarśanaṃ samyagjñānaṃ samyakcāritram ity etat tritayaṃ samuditaṃ mokṣasya sākṣān mārgo veditavyaḥ.§ 9. tatrādāv uddiṣṭasya samyagdarśanasya lakṣaṇanirdeśārtham idam ucyate —tattvārthaśraddhānaṃ samyagdarśanam || 1.2 || § 10. tattvaśabdo bhāvasāmānyavācī. katham? tad iti sarvanāmapadam. sarvanāma ca sāmānye vartate. tasya bhāvas tattvam. tasya kasya? yo ’rtho yathāvasthitas tathā tasya bhavanam ity arthaḥ. aryata ity artho niścīyata iti yāvat. tattvenārthas tattvārthaḥ. athavā bhāvena bhāvavato ’bhidhānam, tadavyatirekāt. tattvam evārthas tattvārthaḥ. tattvārthasya śraddhānaṃ tattvārthaśraddhānaṃ samyagdarśanaṃ pratyetavyam. tattvārthaś ca vakṣamāṇo jīvādiḥ.§ 11. dṛśer ālokārthatvāt śraddhānārthagatir nopapadyate? dhātunām anekārthatatvād adoṣaḥ. prasiddhārthatyāgaḥ kuta iti cet? mokṣamārgaprakaraṇāt. tattvārthaśraddhānaṃ hy ātmapariṇāmo mokṣasādhanaṃ yujyate, bhavyajīvaviṣayatvāt. ālokakas tu cakṣurādinimittaḥ sarvasaṃsārijīvasādhāraṇatvān na mokṣamārgo yuktaḥ.§ 12. arthaśraddhānām iti cet? sarvārthaprasaṃgaḥ. tattvaśraddhānam iti cet? bhāvamātraprasaṃgaḥ. ‘sattādravyatvaguṇatvakarmatvādi tattvam’ iti kaiścit kalpyata iti. tattvam ekatvam iti vā sarvaikyagrahaṇaprasaṃgaḥ. ‘puruṣa evedaṃ sarvam’ ity ādi kaiścit kalpyata iti. evaṃ sati dṛṣṭeṣṭavirodhaḥ. tasmād avyabhicārārtham ubhayor upādānam. tad dvividhaṃ, sarāgavītarāgaviṣayabhedāt praśamasaṃvegānukampāstikyādyabhivyaktilakṣaṇaṃ prathamam. ātmaviśuddhimātram itarat.§ 13. athaitat samyagdarśanaṃ jīvādipadārthaviṣayaṃ katham utpadyata ity ata āha —tannisargād adhigamād vā || 1.3 || § 14. nisargaḥ svabhāva ity arthaḥ. adhigamo ’rthāvabodhaḥ. tayor hetutvena nirdeśaḥ. kasyāḥ? kriyāyāḥ. kā ca kriyā? utpadyata ity adhyāhriyate, sopaskāratvāt sūtrāṇām. tad etat samyagdarśanaṃ nisargād adhigamād votpadyata iti.§ 15. atrāha — nisargaje samyagdarśane ’rthādhigamaḥ syād vā na vā. yady asti, tad api adhigamajam eva nārthāntaram. atha nāsti, katham anavabuddhatattvasyārthaśraddhānām iti? naiṣa doṣaḥ, ubhayatra samyagdarśane antaraṅgo hetus tulyo darśanamohasyopaśamaḥ kṣayaḥ kṣayopaśamo vā. tasmin sati yad bāhyopadeśāvṛte prādur bhavati tan naisargikam. yat paropadeśapūrvakaṃ jīvādy adhigamanimittaṃ tad uttaram. ity anayor ayaṃ bhedaḥ.§ 16. tadgrahaṇaṃ kim artham? anantaranirdeśārtham. anantaraṃ samyagdarśanaṃ tadity anena nirdiśyate. itarathā mokṣamārgo ’pi prakṛtas tasyābhisaṃbandhaḥ syāt. nanu ca ‘anantarasya vidhir vā bhavati pratiṣedho vā’ ity anantarasya samyagdarśanasya grahaṇaṃ siddham iti cet? na, ‘pratyāsatteḥ pradhānaṃ balīyaḥ’ iti mokṣamārga eva saṃbadyeta. tasmāt tadvacanaṃ kriyate.§ 17. tattvārthaśraddhānaṃ samyagdarśanam ity uktam. atha kiṃ tattvam ity ata idam āha —jīvājīvāsravabandhasaṃvaranirjarāmokṣās tattvam || 1.4 || § 18. tatra cetanālakṣaṇo jīvaḥ. sā ca jñānādibhedād anekadhā bhidyate. tadviparyayalakṣaṇo ’jīvaḥ. śubhāśubhakarmāgamadvārarūpaṃ āsravaḥ. ātmakarmaṇor anyo ‘nyapradeśānupraveśātmako bandhaḥ. āsravanirodhalakṣaṇaḥ saṃvaraḥ. ekadeśakarmasaṃkṣayalakṣaṇā nirjarā. kṛtsnakarmaviyogalakṣaṇo mokṣaḥ. eṣāṃ prapañca uttaratra vakṣyate. sarvasya phalasyātmādhīnatvād ādau jīvagrahaṇam. tadupakārāthatvāt tadanantaram ajīvābhidhānam. tadubhayaviṣayatvāt tadanantaram āsravagrahaṇam. tatpūrvakatvāt tadanantaraṃ bandhābhidhānam. saṃvṛtasya bandhābhāvāt tatpratyanīkapratipattyarthaṃ tadanantaraṃ saṃvaravacanam. saṃvare sati nirjaropapattes tadantike nirjarāvacanam. ante prāpyatvān mokṣasyānte vacanam.§ 19. iha puṇyapāpagrahaṇaṃ kartavyam. ‘nava padārthāḥ’ iti anyair apy uktatvāt. na kartavyam āsrave bandhe cāntarbhāvāt. yady evam āsravādigrahaṇam anarthakam, jīvājīvayor antarbhāvāt. nānarthakam. iha mokṣaḥ prakṛtaḥ. so ’vaśyaṃ nirdeṣṭavyaḥ. sa ca saṃsārapūrvakaḥ. saṃsārasya pradhānahetur āsravo bandhaś ca. mokṣasya pradhānahetuḥ saṃvaro nirjarā ca. ataḥ pradhānahetuhetumatphalanidarśanārthatvāt pṛthagupadeśaḥ kṛtaḥ. dṛśyate hi sāmānye ’ntarbhūtasyāpi viśeṣasya pṛthagupādānaṃ prayojanārtham. ‘kṣatriyā āyātāḥ sūravarmā ’pi’ iti.§ 20. tattvaśabdo bhāvavācīty uktaḥ. sa kathaṃ jīvādibhir dravyavacanaiḥ sāmānādhikaraṇyaṃ pratipadyate? avyatirekāt tadbhāvādhyāropāc ca sāmānādhikaraṇyaṃ bhavati. yathā ‘upayoga evātmā’ iti. yady evaṃ tattalliṅgasaṃkhyānuvṛttiḥ prāpnoti? ‘viśeṣaṇaviśeṣyasaṃbande saty api śabdaśaktivyapekṣayā upāttaliṅgasaṃkhyāvyatikramo na bhavati.’ ayaṃ krama ādisūtre ’pi yojyaḥ.§ 21. evam eṣām uddiṣṭāṇāṃ samyagdarśanādīnām jīvādīnāṃ ca saṃvyavahāraviśeṣavyabhicāranivṛtttyartham āha —nāmasthāpanādravyabhāvatas tannyāsaḥ || 1.5 || § 22. atadguṇe vastuni saṃvyavahārārthaṃ puruṣakārān niyujyamānaṃ saṃjñākarma nāma. kāṣṭhapustacitrakarmākṣanikṣepādiṣu so ’yam iti sthāpyamānā sthāpanā. guṇair guṇān vā drutaṃ gataṃ guṇair droṣyate guṇān droṣyatīti vā dravyam. vartamānatatparyāyopalakṣitaṃ dravyaṃ bhāvaḥ. tad yathā, nāmajīvaḥ sthāpanājīvo dravyajīvo bhāvajīva iti caturdhā jīvaśabdārtho nyasyate. jīvanaguṇam anapekṣya yasya kasyacin nāma kriyamāṇaṃ nāma jīvaḥ. akṣanikṣepādiṣu jīva iti vā manuṣyajīva iti va vyavasthāpyamānaḥ sthāpanājīvaḥ. dravyajīvo dvividhaḥ āgamadravyajīvo noāgamadravyajīvaś ceti. tatra jīvaprābhṛtajñāyī manuṣyajīvaprābhṛtajñāyī vā anupayukta ātmā āgamadravyajīvaḥ. noāgamadravyajīvas tredhā vyavatiṣṭhate jñāyakaśarīrabhāvitadvyatiriktabhedāt. tatra jñātur yac charīraṃ trikālagocaraṃ taj jñāyakaśarīraṃ. sāmānyāpekṣayā noāgamabhāvijīvo nāsti, jīvanasāmānyasya sadāpi vidyamānatvāt. viśeṣāpekṣayā tv asti. gatyantare jīvo vyavasthito manuṣyabhavaprāptiṃ pratyabhimukho manuṣyabhāvijīvaḥ. tadvyatiriktaḥ karmanokarmavikalpaḥ. bhāvajīvo dvividhaḥ āgamabhāvajīvo noāgamabhāvajīvaś ceti. tatra jīvaprābhṛtaviṣayopayogāviṣṭo manuṣyajīvaprābhṛtaviṣayopayogayukto vā ātmā āgamabhāvajīvaḥ. jīvanaparyāyeṇa manuṣyajīvatvaparyāyeṇa vā samāviṣṭa ātmā noāgamabhāvajīvaḥ. evam itareṣām api padārthānāṃ nāmādinikṣepavidhir niyojyaḥ. sa kim arthaḥ? aprakṛtanirākaraṇāya prakṛtanirūpaṇāya ca. nikṣepavidhinā śabdārthaḥ prastīryate. tac chabdagrahaṇaṃ kim artham? sarvasaṃgrahārtham. asati hi tacchabde samyagdarśanādīnāṃ pradhānānām eva nyāsenābhisaṃbandhaḥ syāt, tadviṣayabhāvenopagṛhītānāṃ jīvādīnāṃ apradhānānāṃ na syāt. tacchabdagrahaṇe punaḥ kriyamāṇe sati sāmarthyāt pradhānānām apradhānānāṃ ca grahaṇaṃ siddhaṃ bhavati.§ 23. evaṃ nāmādibhiḥ prastīrṇānām adhikṛtānāṃ tattvādhigamaḥ kutaḥ ity ata idam ucyate —pramāṇanayair adhigamaḥ || 1.6 || § 24. nāmādinikṣepavidhinopakṣiptānāṃ jīvādīnāṃ tattvaṃ pramāṇābhyāṃ nayaīś cādhigamyate. pramāṇanayā vakṣyamāṇalakṣaṇavikalpāḥ. tatra pramāṇaṃ dvividhaṃ svārthaṃ parārthaṃ ca. tatra svārthaṃ pramāṇaṃ śrutavarjjam. śrutaṃ punaḥ svārthaṃ bhavati parārthaṃ ca. jñānātmakaṃ svārthaṃ vacanātmakaṃ parārtham. tadvikalpā nayāḥ. atrāha — nayaśabdasya alpāctaratvāt pūrvanipātaḥ prāpnoti. naiṣa doṣaḥ. abhyarhitatvāt pramāṇasya pūrvanipātaḥ. abhyarhitatvaṃ ca sarvato balīyaḥ. kuto ’bhyarhitatvam? nayaprarūpaṇaprabhavayonitvāt. evaṃ hy uktaṃ pragṛhya pramāṇataḥ pariṇativiśeṣād arthāvadhāraṇaṃ nayaḥ iti. sakalaviṣayatvāc ca pramāṇasya. tathā coktaṃ sakalādeśaḥ pramānādhīno vikalādeśo nayādhīnaḥ iti. nayo dvividhaḥ dravyārthikaḥ paryāyārthikaś ca. paryāyārthikanayena bhāvatattvam adhigantavyam. itareṣāṃ trayāṇāṃ dravyārthikanayena, sāmānyātmakatvāt. dravyam arthaḥ prayojanam asyety asau dravyārthikaḥ. paryāyo ’rthaḥ prayojanam asyety asau paryāyārthikaḥ. tatsarvaṃ samuditaṃ pramāṇenādhigantavyam.§ 25. evaṃ pramāṇanayair adhigatānāṃ jīvādīnāṃ punar apy adhigamopāyāntarapradarśanārtham āha —nirdeśasvāmitvasādhanādhikaraṇasthitividhānataḥ || 1.7 || § 26. nirdeśaḥ svarūpābhidhānam. svāmitvam ādhipatyam. sādhanam utpattinimittam. adhikaraṇam adhiṣṭhānam. stithiḥ kālaparicchedaḥ. vidhānaṃ prakāraḥ. tatra samyagdarśanaṃ kim iti praśne tattvārthaśraddhānām iti nirdeśo nāmādir vā. kasyety ukte sāmānyena jīvasya. viśeṣeṇa gatyanuvādena narakagatau sarvāsu pṛthivīṣu nārakāṇām paryāptakānām aupaśamikaṃ kṣāyopaśamikaṃ cāsti. prathamāyāṃ pṛthivyāṃ paryāptāparyāptakānāṃ kṣāyikaṃ kṣāyopaśamikaṃ cāsti. tiryaggatau tiraścāṃ paryāptakānām aupaśamikam asti. kṣāyikaṃ kṣāyopaśamikaṃ ca paryāptāparyāptakānām asti. tiraścīnāṃ kṣāyikaṃ nāsti. aupaśamikaṃ kṣāyopaśamikaṃ ca paryāptikānām eva nāparyāptikānām. manuṣyagatau manuṣyāṇāṃ paryāptāparyāptakānāṃ kṣāyikaṃ kṣāyopaśamikaṃ cāsti. aupaśamikaṃ paryāptakānām eva nāparyāptakānām. mānuṣīṇāṃ tritayam apy asti paryāptikānām eva nāparyāptikānām. devagatau devānāṃ paryāptāparyāptakānāṃ tritayam apy asti. aupaśamikam aparyāptakānāṃ katham iti cec cāritramohopaśamena saha mṛtān prati. bhavanavāsivyantarajyotiṣkāṇāṃ devānāṃ devīnāṃ ca saudharmaiśānakalpavāsinīnāṃ ca kṣāyikaṃ nāsti. teṣāṃ paryāptakānām aupaśamikaṃ kṣāyopaśamikaṃ cāsti.§ 27. indriyānuvādena pañcendriyāṇāṃ saṃjñināṃ tritayam apy asti netareṣām. kāyānuvādena trasakāyikānāṃ tritayam apy asti netareṣām. yogānuvādena trayāṇāṃ yogānāṃ tritayam apy asti. ayogināṃ kṣāyikam eva. vedānuvādena trivedānāṃ tritayam apy asti. apagatavedānām aupaṣamikaṃ kṣāyikaṃ cāsti. kaṣāyānuvādena catuṣkaṣāyāṇāṃ tritayam apy asti. akaṣāyāṇām aupaṣamikaṃ kṣāyikaṃ cāsti. jñānānuvādena ābhinibodhikaśrutāvadhikamanaḥparyayajñānināṃ tritayam apy asti. kevalajñānināṃ kṣāyikam eva. saṃyamānuvādena sāmāyikacchedopasthāpanāsaṃyatānāṃ tritayam apy asti. parihāraviśuddhisaṃyatānām aupaśamikaṃ nāsti, itarad dvitayam apy asti, sūkṣmasāṃparāyayathākhyātasaṃyatānām aupaśamikaṃ kṣāyikaṃ cāsti, saṃyatāsaṃyatānām asaṃyatānām ca tritayam apy asti. darśanānuvādena cakṣurdarśanācakṣurdarśanāvadhidarśanināṃ tritayam apy asti, kevaladarśanināṃ kṣāyikam eva. leśyānuvādena ṣaḍleśyānāṃ tritayam apy asti, aleśyānāṃ kṣāyikam eva. bhavyānuvādena bhavyānāṃ tritayam apy asti, nābhavyānām. samyaktvānuvādena yatra yat samyagdarśanaṃ tatra tad eva jñeyam. saṃjñānuvādena saṃjñināṃ tritayam apy asti, nāsaṃjñinām, tadubhayavyapadeśarahitānāṃ kṣāyikam eva. āhārānuvādena āhārakāṇāṃ tritayam apy asti, anāhārakāṇāṃ chadmasthānāṃ tritayam apy asti, kevalināṃ samudghātagatānāṃ kṣāyikam eva.§ 28. sādhanaṃ dvividham abhyantaraṃ bāhyaṃ ca. abhyantaraṃ darśanamohasyopaśamaḥ kṣayaḥ kṣayopaśamo vā. bāhyaṃ nārakāṇāṃ prakcaturthyāḥ samyagdarśanasya sādhanaṃ keṣāṃcij jātismaraṇaṃ keṣāṃcid dharmaśravaṇaṃ keṣāṃcid vedanābhibhavaḥ. caturthīm ārabhya ā saptamyā nārakāṇām jātismaraṇaṃ vedanābhibhavaś ca. tiraścāṃ keṣāṃcij jātismaraṇaṃ keṣāṃcid dharmaśravaṇaṃ keṣāṃcij jinabimbadarśanam. manuṣyāṇām api tathaiva. devānāṃ keṣaṃcij jātismaraṇaṃ keṣāṃcid dharmaśravaṇaṃ keṣāṃcij jinamahimadarśanaṃ keṣāṃcid devardhidarśanam. evaṃ prāgānatāt. ānataprāṇatāraṇācyutadevānāṃ devardhidarśanaṃ muktvānyat tritayam apy asti. navagraiveyakavāsināṃ keṣāṃcij jātismaraṇaṃ keṣaṃcid dharmaśravaṇam. anudiśānuttaravimānavāsinām iyaṃ kalpanā na saṃbhavati; prāgeva gṛhītasamyaktvānāṃ tatrotpatteḥ.§ 29. adhikaraṇaṃ dvividham — abhyantaraṃ bāhyaṃ ca. abhyantaraṃ svasvāmisaṃbandhārha eva ātmā, vivakṣātaḥ kārakapravṛtteh. bāhyaṃ lokanāḍī. sā kiyatī? ekarajjuviṣkambhā caturdaśarajjvāyāmā.§ 30. sthitir aupaśamikasya jaghanyotkṛṣṭā cāntarmauhūrtikī. kṣāyikasya saṃsāriṇo jaghanyāntamauhūrtikī. utkṛṣṭā trayastriṃśatsāgaropamāṇi sāntarmuhūrtāṣṭavarṣahīnapūrvakoṭidvayādhikāni. muktasya sādir aparyavasānā. kṣāyopaśamikasya jaghanyāntarmauhūrttikī utkṛṣṭāṣaṭṣaṣṭisāgaropamāṇi.§ 31. vidhānaṃ sāmānyād ekaṃ samyagdarśanam. dvitayaṃ nisargajādhigamajabhedāt. tritayaṃ aupaśamikakṣāyikakṣāyopaśamikabhedāt. evaṃ saṃkhyeyā vikalpāḥ śabdataḥ. asaṃkhyeyā anantāś ca bhavanti śraddhātṛśraddhātavyabhedāt. evam ayaṃ nirdeśādividdhir jñānacāritrayor jīvājīvādiṣu cāgamānusāreṇa yojayitavyaḥ.§ 32. kim etair eva jīvādīnām adhigamo bhavati uta anyo ’py adhigamopāyo ’stīti paridṛṣṭo ’stīty āha —satsaṃkhyākṣetrasparśanakālāntarabhāvālpabahutvaiś ca || 1.8 || § 33. sad ity astitvanirdeśaḥ. sa praśaṃsādiṣu vartamāno neha gṛhyate. saṃkhyā bhedagaṇanā. kṣetraṃ nivāso vartamānakālaviṣayaḥ. tad eva sparśanaṃ trikālagocaram. kālo dvividhaḥ — mukhyo vyāvahārikaś ca. tayor uttaratra nirṇayo vakṣhyate. antaraṃ virahakālaḥ. bhāvaḥ aupaśamikādilakṣaṇaḥ. alpabahutvam anyo ’nyāpekṣayā viśeṣapratipattiḥ. etaiś ca samyagdarśanādīnāṃ jīvādīnāṃ cādhigamo veditavyaḥ. nanu ca nirdeśād eva sadgrahaṇaṃ siddham. vidhānagrahaṇāt saṃkhyāgatiḥ. adhikaraṇagrahaṇāt kṣetrasparśanāvabodhaḥ. sthitigrahaṇāt kālasaṃgrahaḥ. bhāvo nāmādiṣu saṃgṛhīta eva. punar eṣāṃ kim arthaṃ grahaṇam iti. satyasiddham. vineyāśayavaśāt tattvadeśanādikalpaḥ. kecit saṃkṣeparucayaḥ kecit vistararucayaḥ. apare nātisaṃkṣepeṇa nātivistareṇa pratipādyāḥ. sarvasattvānugrahārtho hi satāṃ prayāsa iti adhigamābhyupāyabhedoddeśah kṛtaḥ. itarathā hi pramāṇanayair adhigamaḥ ity anenaiva siddhatvād itareṣāṃ grahaṇam anarthakaṃ syāt.§ 34. tatra jīvadravyam adhikṛtya sadādyanuyogadvāranirūpaṇaṃ kriyate. jīvāś caturdaśasu guṇasthāneṣu vyavasthitāḥ. mithyādṛṣṭiḥ sāsādanasamyagdṛṣṭiḥ samyaṅmithyādṛṣṭiḥ asaṃyatasamyagdṛṣṭiḥ saṃyatāsamyataḥ pramattasaṃyataḥ apramattasaṃyattaḥ apūrvakaraṇasthāne upaśamakaḥ kṣapakaḥ anivṛttibādarasāṃparāyasthāne upaśamakaḥ kṣapakaḥ sūkṣmasāmparāyasthāne upaśamakaḥ kṣapakaḥ upaśāntakaṣāyavītarāgachadmasthaḥ kṣīṇakaṣāyavītarāgachadmasthaḥ sayogakevalī ayogakevalī ceti. eteṣām eva jīvasamāsānāṃ nirūpaṇārthaṃ caturdaśa mārgaṇāsthānāni jñeyāni. gatīndriyakāyayogavedakaṣāyajñānasaṃyamadarśanaleśyābhavyasamyaktvasaṃjñāhārakā iti.§ 35. tatra satprarūpaṇā dvividhā sāmānyena viśeṣeṇa ca. sāmānyena asti mithyādṛṣṭiḥ sāsādanasamyagdṛṣṭir ity evam ādi. viśeṣeṇa gatyanuvādena narakagatau sarvāsu pṛthivīṣu ādyāni catvāri guṇasthānāni santi. tiyaggatau tāny eva saṃyatāsaṃyatasthānādhikāni santi. manuṣyagatau caturdaśāpi santi. devagatau nārakavat. indriyānuvādena ekendriyādiṣu caturindriyaparyanteṣu ekam eva mithyādṛṣṭisthānam. pañcendriyeṣu caturdaśāpi santi. kāyānuvādena pṛthivīkāyādivanaspatikāyānteṣu ekam eva mithyādṛṣṭisthānam. trasakāyeṣu caturdaśāpi santi. yogānuvādena triṣu yogeṣu trayodaśa guṇasthānāni bhavanti. tataḥ paraṃ ayogakevalī. vedānuvādena triṣu vedeṣu mithyādṛṣṭyādyanivṛttibādarāntāni santi. apagatavedesu anivṛttibādarādyayogakevalyantāni.§ 36. kaṣāyānuvādena krodhamānamāyāsu mithyādṛṣṭyādīni anivṛttibādarasthānāntāni santi. lobhakaṣāye tāny eva sūkṣmasāṃparāyasthānādhikāni. akaṣāyaḥ upaśāntakaṣāyaḥ kṣīṇakaṣāyaḥ sayogakevalī ayogakevalī ceti.§ 37. jñānānuvādena matyājñānaśrutājñānavibhaṅgajñāneṣu mithyādṛṣṭiḥ sāsādanasamyagdṛṣṭiś cāsti. ābhinibodhikaśrutāvadhijñāneṣu asaṃyatasamyagdṛṣṭyādīni kṣīṇakaṣāyāntāni santi. manaḥparyayajñāne pramattasaṃyatādayaḥ kṣīṇakaṣāyāntāḥ santi. kevalajñāne sayogo ’yogaś ca.§ 38. saṃyamānuvādena saṃyatāḥ pramattādayo ’yogakevalyantāḥ. sāmāyikacchedopasthāpanāśuddhisaṃyatāḥ pramattādayo ’nivṛttisthānāntāḥ. parihāraviśuddhisaṃyatāḥ pramattāś ca pramattāś ca.1 sūkṣmasāṃparāyaśuddhisaṃyatā ekasminn eva sūkṣmasāṃparāyasthāne. yathākhyātavihāraśuddhisaṃyatā upaśāntakaṣāyādayo ’yogakevalyāntāḥ. saṃyatāsaṃyatā ekasminn eva saṃyatāsaṃyatasthāne. asaṃyatā ādy eṣu caturṣu guṇasthāneṣu.1 Note JS: for pramattāś ca pramattāś ca. read pramattāś cāpramattāś ca. § 39. darśanānuvādena cakṣurdarśanācakṣurdarśanayor mithyādṛṣṭyādīni kṣīṇakaṣāyāntāni santi. avadhidarśane asaṃyatasamyagdṛṣṭyādīni kṣīṇakaṣāyāntāni santi. kevaladarśane sayogakevalī ayogakevalī ca.§ 40. leśyānuvādena kṛṣṇanīlakapotaleśyāsu mithyādṛṣṭyādīni asaṃyatasamyagdṛṣṭyantāni santi. tejaḥpadmaleśyayor mithyādṛṣṭyādīni apramattasthānāntāni. śuklaleśyāyāṃ mithyādṛṣṭyādīni sayogakevalyantāni. aleśyā ayogakevalinaḥ.§ 41. bhavyānuvādena bhavyeṣu caturdaśāpi santi. abhavyā ādya eva sthāne.§ 42. samyaktvānuvādena kṣāyikasamyaktve asaṃyatasamyagdṛṣṭyādīni ayogakevalyantāni santi. kṣāyopaśamikasamyaktve asaṃyatasamyagdṛṣṭyādīni apramattāntāni. aupaśamikasamyaktve asaṃyatasamyagdṛṣṭyādīni upaśāntakaṣāyāntāni. sāsādanasamyagdṛṣṭiḥ samyaṅmithyādṛṣṭir mithyādṛṣṭiś ca sve sve sthāne.§ 43. saṃjñānuvādena saṃjñiṣu dvādaśa guṇasthānāni kṣīṇakaṣāyāntāni. asaṃjñiṣu ekam eva mithyādṛṣṭisthānam. tadubhayavyapadeśarahitaḥ sayogakevalī ayogakevalī ca.§ 44. āhārānuvādena āhārakeṣu mithyādṛṣṭyādīni kevalyantāni. anāhārakeṣu vigrahagatyāpanneṣu trīṇi guṇasthānāni mithyādṛṣṭiḥ sāsādanasamyagdṛṣṭir asaṃyatasamyagdṛṣṭiś ca. samudghātagataḥ sayogakevalī ayogakevalī ca. siddhāḥ parameṣṭhinaḥ atītaguṇasthānāḥ. uktā satprarūpaṇā.§ 45. saṃkhyāprarūpaṇocyate. sā dvividhā sāmānyena viśeṣeṇa ca. sāmānyena tāvad jīvā mithyādṛṣṭayo ’nantānantāḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭayaḥ samyaṅmithyādṛṣṭayo ’saṃyatasamyagdṛṣṭayaḥ saṃyatāsaṃyatāś ca palyopmāsaṃkhyeyabhāgapramitāḥ. pramattasaṃyatāḥ koṭīpṛthaktvasaṃkhyāḥ. pṛthaktvam ity āgamasaṃjñā tisṝṇāṃ koṭīnāmam upari navānām adhaḥ.1 apramattasaṃyatāḥ saṃkhyeyāḥ. catvāra upaśamakāḥ praveśena eko vā dvau vā trayo vā. utkarṣeṇa catuḥpañcāśat. svakālena samuditāḥ saṃkhyeyāḥ. catvāraḥ kṣapakā ayogakevalinaś ca praveśena eko vā dvau vā trayo vā. utkarṣeṇāṣṭottaraśatasaṃkhyāḥ. svakālena samuditāḥ saṃkhyeyāḥ. sayogakevalinaḥ praveśena eko vā dvau vā trayo vā. utkarṣeṇāṣṭottaraśatasaṃkhyāḥ. svakālena samuditāḥ śatasahasrapṛthaktvasaṃkhyāḥ.1 Note JS: for tisṝṇāṃ koṭīnāmam upari read tisṝṇāṃ koṭīnām upari § 46. viśeṣeṇa gatyanuvādena narakagatau prathamāyāṃ pṛthivyāṃ nārakā mithyādṛṣṭayo ’saṃkhyeyāḥ śreṇayaḥ pratarāsaṃkhyeyabhāgapramitāḥ. dvitīyādiṣv ā saptamyā mithyādṛṣṭayaḥ śreṇyasaṃkhyeyabhāgapramitāḥ. sa cāsaṃkhyeyabhāgaḥ asaṃkhyeyā yojanakoṭīkoṭyaḥ. sarvāsu pṛthivīṣu sāsādanasamyagdṛṣṭayaḥ samyaṅmithyādṛṣṭayo ’samyatasamyagdṛṣṭayaś ca palyopmāsaṃkyeyabhāgapramitāḥ. tiryaggatau tiraścāṃ madhye mithyādṛṣṭayo ’nantānantāḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭyādayaḥ saṃyatāsamyatāntāḥ palyopamāsaṃkyeyabhāgapramitāḥ. manuṣyagatau manuṣyā mithyādṛṣṭayaḥ śreṇyasaṃkhyeyabhāgapramitāḥ. sa cāsamkhyeyabhāgaḥ asaṃkhyeyā yojanakoṭīkoṭyaḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭyādayaḥ saṃyatāsaṃyatāntāḥ saṃkhyeyāḥ. pramattādīnāṃ sāmānyoktā saṃkhyā. devagatau devā mithyādṛṣṭayo ’samkhyeyāḥ śreṇayaḥ pratarāsaṃkhyeyabhāgapramitāḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyaṅmithyādṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭayaḥ palyopamāsaṃkhyeyabhāgapramitāḥ.§ 47. indriyānuvādena ekendriyā mithyādṛṣṭayo ’nantānantāḥ. dvīndriyās trīndriyāś caturindriyā asaṃkhyeyāḥ śreṇayaḥ pratarāsaṃkhyeyabhāgamitāḥ.1 pañcendriyeṣu mithyādṛṣṭayo ’saṃkhyeyāḥ śreṇayaḥ pratarāsaṃkhyeyabhāgapramitāḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭyādayo ’yogakevalyantāḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ.1 Note JS: for pratarāsaṃkhyeyabhāgamitāḥ read pratarāsaṃkhyeyabhāgapramitāḥ § 48. kāyānuvādena pṛthivīkāyikā apkāyikās tejaḥkāyikā vāyukāyikā asaṃkhyeyā lokāḥ. vanaspatikāyikāḥ anantānantāḥ. trasakāyikasaṃkhyā pañcendriyavat.§ 49. yogānuvādena manoyogino vāgyoginaś ca mithyādṛṣṭayo ’saṃkhyeyāḥ śreṇayaḥ pratarāsaṃkhyeyabhāgapramitāḥ. kāyayogino mithyādṛṣṭayo ’nantānantāḥ. trayānām api yogināṃ sāsādanasamyagdṛṣṭyādayaḥ saṃyatāsaṃyatāntāḥ palyopamāsaṃkhyeyabhāgapramitāḥ. pramattasaṃyatādayaḥ sayogakevalyantāḥ saṃkhyeyāḥ. ayogakevalinaḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ.§ 50. vedānuvādena strīvedāḥ puṃvedāś ca mithyādṛṣṭayo ’saṃkhyeyāḥ śreṇayaḥ pratarāsaṃkhyeyabhāgapramitāḥ. napuṃsakevedā mithyādṛṣṭayo ’nantānantāḥ. strīvedā napuṃsakavedāś ca sāsādanasamyagdṛṣṭyādayaḥ saṃyatāsaṃyatāntāḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ. pramattasaṃyatādayo ’nivṛttibādarāntāḥ saṃkhyeyāḥ. puṃvedāḥ sāsādanasamyagdṛṣṭyādayo nivṛttibādarāntāḥ sāmanyoktasaṃkhyāḥ. apagatavedā anivṛttibādarādayo ’yogakevalyantāḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ.§ 51. kaṣāyānuvādena krodhamānamāyāsu mithyādṛṣṭyādyaḥ saṃyatāsaṃyatāntāḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ. pramattasaṃyatādayo ’nivṛttibādarāntāḥ saṃkhyeyāḥ. lobhakaṣāyāṇāṃ ukta eva kramaḥ. ayaṃ tu viśeṣaḥ sūkṣmasāṃparāyasaṃyatāḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ. akaṣāyā upaśāntakaṣāyādayo ’yogakevalyantāḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ.§ 52. jñānānuvādena matyajñāninaḥ śrutājñāninaś ca mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭayaḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ. vibhaṅgajñānino mithyādṛṣṭayo ’saṃkyeyāḥ śreṇayaḥ pratarāsaṃkhyeyabhāgapramitāḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭayaḥ palyopamāsaṃkheyabhāgapramitāḥ. matiśrutajñānino ’saṃyatasamyagdṛṣṭyādayaḥ kṣīṇakaṣāyāntāḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ. avadhijñānino ’saṃyatasamyagdṛṣṭisaṃyatāsaṃyatāḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ. pramattasaṃyatādayaḥ kṣīṇakaṣāyāntāḥ saṃkhyeyāḥ. manaḥparyayajñāninaḥ pramattasaṃyatādayaḥ kṣīṇakaṣāyāntāḥ saṃkhyeyāḥ. kevalajñāninaḥ sayogā ayogāś ca sāmānyoktasaṃkhyāḥ.§ 53. saṃyamānuvādena sāmāyikacchedopasthāpanaśuddhisaṃyatāḥ pramattādayo ’nivṛttibādarāntāḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ. parihāraviśuddhisaṃyatāḥ pramattāś cāpramattāś ca saṃkhyeyāḥ. sūkṣmasāṃparāyaśuddhisaṃyatā yathākhyātavihāraśuddhisaṃyatāḥ saṃyatāsaṃyatā asaṃyatāś ca sāmānyoktasaṃkhyāḥ.§ 54. darśanānuvādena cakṣurdarśanino mithyādṛṣṭayo ’saṃkheyāḥ śreṇayaḥ pratarāsaṃkheyabhāgapramitāḥ. acakṣurdarśanino mithyādṛṣṭayo ’nantānantāḥ. ubhaye ca sāsādanasamyagdṛṣṭyādayaḥ kṣīṇakaṣāyāntāḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ. avadhidarśanino ’vadhijñānivat kevaladarśaninaḥ kevalajñānivat.§ 55. leśyānuvādena kṛṣṇalīlakāpotaleśyā mithyādṛṣṭyādayo ’saṃyatasamyagdṛṣṭyantāḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ. tejaḥpadmaleśyā mithyādṛṣṭyādayaḥ saṃyatāsaṃyatāntāḥ strīvedavat. pramattāpramattasaṃyatāḥ saṃkhyeyāḥ. śuklaleśyā mithyādṛṣṭyādayaḥ saṃyatāsaṃyatāntāḥ palyopamāsaṃkhyeyabhāgapramitāḥ. pramattāpramattasaṃyatāḥ saṃkyeyāḥ. apūrvakaraṇādayaḥ sayogakevalyantā aleśyāś ca sāmānyoktasaṃkhyāḥ.§ 56. bhavyānuvādena bhavyeṣu mithyādṛṣṭyādayo ’yogakevalyantāḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ. abhavyā anantāḥ.§ 57. samyaktvānuvādena kṣāyikasamyagdṛṣṭiṣu asaṃyatasamyagdṛṣṭayaḥ palyopa–māsaṃkheyabhāgapramitāḥ. saṃyatāsaṃyatādaya upaśāntakaṣāyāntāḥ saṃkheyāḥ. catvāraḥ kṣapakāḥ sayogakevalino ’yogakevalinaś ca sāmānyoktasaṃkhyāḥ. kṣāyopaśamikasamyagdṛṣṭiṣv asaṃyatasamyagdṛṣṭyādayo ’pramattāntāḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ. aupaśamikasamyagdṛṣṭiṣu asaṃyatasamyagdṛṣṭisaṃyatāsaṃyatāḥ palyopmāsaṃkheyabhāgapramitāḥ. pramattāpramattasaṃyatāḥ saṃkheyāḥ. catvāra aupaśamikāḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭayaḥ samyaṅmithyādṛṣṭayo mithyādṛṣṭayaś ca sāmānyoktasaṃkhyāḥ.§ 58. saṃjñānuvādena saṃjñiṣu mithyādṛṣṭyādayaḥ kṣīṇakaṣāyāntāś cakṣurdarśanivat. asaṃjñino mithyādṛṣṭayo ’nantānantāḥ. tadubhayavyapadeśarahitāḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ.§ 59. āhārānuvādena āhārakeṣu mithyādṛṣṭyādayaḥ sayogakevalyantāḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ. anāhārakeṣu mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭayaḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ. sayogakevalinaḥ saṃkhyeyāḥ. ayogakevalinaḥ sāmānyoktasaṃkhyāḥ. saṃkhyā nirṇītā.§ 60. kṣetram ucyate. tad dvividhaṃ sāmānyena viśeṣeṇa ca. sāmānyena tāvad — mithyādṛṣṭīnāṃ sarvalokaḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭyādīnām ayogakevalyantānāṃ lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ. sayogakevalināṃ lokasyāsaṃkyeyabhāgo ’saṃkyeyā bhāgāḥ sarvaloko vā.§ 61. viśeṣeṇa gatyanuvādena narakagatau sarvāsu pṛthivīṣu nārakāṇāṃ caturṣu guṇasthāneṣu lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ. tiryaggatau tiraścāṃ mithyādṛṣṭyādisaṃyatāsamyatāntānāṃ sāmānyoktaṃ kṣetram. manuṣyagatau manuṣyāṇāṃ mithyādṛṣṭyādyayogakevalyantānāṃ lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ. sayogakevalināṃ sāmānyoktaṃ kṣetram devagatau devānāṃ sarveṣāṃ caturṣu guṇasthāneṣu lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ.§ 62. indriyānuvādena ekendriyāṇāṃ kṣetraṃ sarvalokaḥ. vikalendriyāṇāṃ lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ. pañcendriyāṇāṃ manuṣyavat.§ 63. kāyānuvādena pṛthivīkāyādivanaspatikāyāntānāṃ sarvalokaḥ. trasakāyikānāṃ pañcendriyavat.§ 64. yogānuvādena vāṅmanasayogināṃ mithyādṛṣṭyādisayogakevalyantānāṃ lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ. kāyayoginām mithyādṛṣṭyādisayogakevalyantānām ayogakevalināṃ ca sāmānyoktaṃ kṣetram.§ 65. vedānuvādena strīpuṃvedānāṃ mithyādṛṣṭyādyanivṛttibādarāntānāṃ lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ. napuṃsakavedānāṃ mithyādṛṣṭyādyanivṛttibādarāntānām apagatavedānāṃ ca sāmānyoktaṃ kṣetram.§ 66. kaṣāyānuvādena krodhamānamāyākaṣāyāṇāṃ lobhakaṣāyāṇāṃ ca mithyādṛṣṭyādyanivṛttibādarāntānāṃ sūkṣmasāṃparāyāṇām akaṣāyāṇāṃ ca sāmānyoktaṃ kṣetram.§ 67. jñānānuvādena matyajñāniśrutājñānināṃ mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭīnāṃ sāmānyoktaṃ kṣetram. vibhaṅgajñānināṃ mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭīnāṃ lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ. ābhinibodhikaśrutāvadhijñāninām asaṃyatasamyagdṛṣṭyādīnāṃ kṣīṇakaṣāyāntānāṃ manaḥparyayajñānināṃ ca pramattādīnāṃ kṣīṇakaṣāyāntānāṃ kevalajñānināṃ sayogānām ayogānāṃ ca sāmānyoktaṃ kṣetram.§ 68. saṃyamānuvādena sāmāyikacchedopasthāpanāśuddhisaṃyatānāṃ caturṇāṃ parihāraviśuddhisaṃyatānāṃ pramattāpramattānāṃ sūkṣmasāṃparāyaśuddhisaṃyatānāṃ yathākhyātavihāraśuddhisaṃyatānāṃ caturṇāṃ saṃyatāsaṃyatānām asaṃyatānāṃ ca caturṇāṃ sāmānyoktaṃ kṣetram.§ 69. darśanānuvādena cakṣurdarśanināṃ mithyādṛṣṭyādikṣīṇakaṣāyāntānāṃ lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ. acakṣurdarśanināṃ mithyādṛṣṭyādikṣīṇakaṣāyāntānāṃ sāmānyoktaṃ kṣetram. avadhidarśaninām avadhijñānivat. kevaladarśanināṃ kevalajñānivat.§ 70. leśyānuvādena kṛṣṇanīlakāpotaleśyānāṃ mithyādṛṣṭyādyasaṃyatasamyagdṛṣṭyantānāṃ sāmānyoktaṃ kṣetram. tejaḥpadmaleśyānāṃ mithyādṛṣṭyādyapramattāntānāṃ lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ. śuklaleśyānāṃ mithyādṛṣṭyādikṣīṇakaṣāyāntānāṃ lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ. sayogakevalinām aleśyānāṃ ca sāmānyoktaṃ kṣetram.§ 71. bhavyānuvādena bhavyānāṃ caturdaśānāṃ sāmānyoktaṃ kṣetram. abhavyānāṃ sarvalokaḥ.§ 72. samyaktvānuvādena kṣāyikasamyagdṛṣṭīnām asaṃyatasamyagdṛṣṭyādyayogakevalyantānāṃ kṣāyopaśamikasamyagdṛṣṭīnām asaṃyatasamyagdṛṣṭyādyapramattāntānām aupaśamikasamyagdṛṣṭīnām asaṃyatasamyagdṛṣṭyādyupaśāntakaṣāyāntānāṃ sāsādanasamyagdṛṣṭīnāṃ samyaṅmithyādṛṣṭīnāṃ mithyādṛṣṭīnāṃ ca sāmānyoktaṃ kṣetram.§ 73. saṃjñānuvādena saṃjñināṃ caksurdarśanivat. asaṃjñināṃ sarvalokaḥ. tadubhayavyapadeśarahitānāṃ sāmānyoktaṃ kṣetram.§ 74. āhārānuvādena āhārakāṇāṃ mithyādṛṣṭyādikṣīṇakaṣāyāntānāṃ sāmānyoktaṃ kṣetram. sayogakevalināṃ lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ. anāhārakāṇāṃ mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭyayogakevalināṃ sāmānyoktaṃ kṣetraṃ. sayogakevalināṃ lokasyāsaṃkheyā bhāgāḥ sarvaloko vā. kṣetranirṇayaḥ kṛtaḥ.§ 75. sparśanam ucyate. tad dvividhaṃ sāmānyena viśeṣeṇa ca. sāmānyena tāvan mithyādṛṣṭibhiḥ sarvalokaḥ spṛṣṭaḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭibhir lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ aṣṭau dvādaśa caturdaśabhāgā vā deśonāḥ. samyaṅmithyādṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭibhir lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ aṣṭau caturdaśabhāgā vā deśonāḥ. saṃyatāsaṃyatair lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ ṣaṭ caturdaśabhāgā vā desonāḥ. pramattasaṃyatādīnām ayogakevalyantānāṃ kṣetravatsparśanam.§ 76. viśeṣeṇa gatyanuvādena narakagatau prathamāyāṃ pṛthivyāṃ nārakaiś caturguṇasthānair lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ spṛṣṭaḥ. dvitīyādiṣu prāksaptamyā mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣtibhir lokasyāsaṃkheyabhāgāḥ eko dvau trayaḥ catvāraḥ pañca caturdaśabhāgā vā deśonāḥ. samyaṅmithyādṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭibhir lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ. saptamyāṃ pṛthivyāṃ mithyādṛṣṭibhir lokasyāsaṃkyeyabhāgaḥ ṣaṭ caturdaśabhāgā vā deśonāḥ. śeṣais tribhir lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ. tiryaggatau tiraścāṃ mithyādṛṣṭibhiḥ sarvalokaḥ spṛṣtaḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭibhir lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ sapta caturdaśabhāgā vā deśonāḥ. samyaṅmithyādṛṣṭibhir lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭisaṃyatāsaṃyatair lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ ṣaṭ caturdaśabhāgā vā deśonāḥ. manuṣyagatau manuṣyair mithyādṛṣṭibhir lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ sarvaloko vā spṛṣṭaḥ. sāsādanasamyagdṛṣtibhir lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ sapta caturdaśabhāgā vā desonāḥ. samyaṅmithyādṛṣṭyādīnām ayogakevalyantānāṃ kṣetravatsparśanam. devagatau devair mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣtibhir lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ aṣṭau nava caturdaśabhāgā vā deśonāḥ. samyaṅmithyādṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭibhir lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ aṣṭau caturdaśabhāgā vā deśonāḥ.§ 77. indriyānuvādena ekendriyaiḥ sarvalokaḥ spṛṣṭaḥ. vikalendriyair lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ sarvaloko vā. pañcendriyeṣu mithyādṛṣṭibhir lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ aṣṭau caturdaśabhāgā vā deśonāḥ sarvaloko vā. śeṣāṇāṃ sāmānyoktaṃ sparśanam.§ 78. kāyānuvādena sthāvarakāyikaiḥ sarvalokaḥ spṛṣṭaḥ. trasakāyināṃ pañcendriyavat sparśanam.§ 79. yogānuvādena vāṅmanasayogināṃ mithyādṛṣṭibhir lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ aṣṭau caturdaśabhāgā vā deśonāḥ sarvaloko vā. sāsādanasamyagdṛṣṭyādīnāṃ kṣīṇakaṣāyāntānāṃ sāmānyoktaṃ sparśanam. sayogakevalināṃ lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ. kāyayogināṃ mithyādṛṣṭyādīnāṃ sayogakevalyantānām ayogakevalināṃ ca sāmānyoktaṃ sparśanam.§ 80. vedānuvādena strīpuṃvedair mithyādṛṣṭibhir lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ spṛṣṭaḥ aṣṭau caturdaśabhāgā vā deśonāḥ sarvaloko vā. sāsādanasamyagdṛṣṭibhiḥ lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ aṣṭau nava caturdaśabhāgā vā deśonāḥ. samyaṅmithyādṛṣṭyādyanivṛttibādarāntānāṃ sāmānyoktaṃ sparśanam. napuṃsakavedeṣu mithyādṛṣṭīnāṃ sāsādanasamyagdṛṣṭīnāṃ ca sāmānyoktaṃ sparśanam. samyaṅmithyādṛṣṭibhir lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭisamyatāsaṃyatair lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ ṣaṭ caturdaśabhāgā vā deśonāḥ. pramattādyanivṛttibādarāntānām apagatavedānāṃ ca sāmānyoktaṃ sparśanam.§ 81. kaṣāyānuvādena catuṣkaṣāyāṇām akaṣāyāṇāṃ ca sāmānyoktaṃ sparśanam.§ 82. jñānānuvādena matyajñāniśrutājñāninaṃ mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭīnāṃ sāmānyoktaṃ sparśanam. vibhaṅgajñānināṃ mithyādṛṣṭīnāṃ lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ aṣṭau caturdaśabhāgā vā deśonāḥ sarvaloko vā. sāsādanasamyagdṛṣṭīnāṃ sāmānyoktaṃ sparśanam. ābhinibodhikaśrutāvadhimanaḥparyayakevalajñānināṃ sāmānyoktaṃ sparśanam.§ 83. saṃyamānuvādena saṃyatānāṃ sarveṣāṃ saṃyatāsaṃyatānām asaṃyatānāṃ ca sāmānyoktaṃ sparśanam.§ 84. darśanānuvādena cakṣurdarśanināṃ mithyādṛṣṭyādikṣīṇakaṣāyāntānāṃ pañcendriyavat. acakṣurdarśanināṃ mithyādṛṣṭyādikṣīṇakaṣāyāntānām adhikevaladarśanināṃ ca sāmānyoktaṃ sparśanam.11 Note JS: for adhikevaladarśanināṃ read avadhikevaladarśanināṃ § 85. leśyānuvādena kṛṣṇanīlakāpotaleśyair mithyādṛṣṭibhiḥ sarvalokaḥ spṛṣṭaḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭibhir lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ pañca catvāro dvau caturdaśabhāgā vā deśonāḥ. samyaṅmithyādṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭibhir lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ. tejoleśyair mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭibhir lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ aṣṭau nava caturdaśabhāgā vā deśonāḥ. samyaṅmithyādṛṣṭyasaṃyatasaṃyagdṛṣṭibhir lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ aṣṭau caturdaśabhāgā vā deśonāḥ. saṃyatāsaṃyatair lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ adhyardha caturdaśa bhāgā vā deśonāḥ. pramattāpramattair lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ. padmaleśyair mithyādṛṣṭyādyasaṃyatasamyagdṛṣṭyantair lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ aṣṭau caturdaśabhāgā vā deśonāḥ. saṃyatāsaṃyatair lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ pañca caturdaśabhāgā vā deśonāḥ. pramattāpramattair lokasyāsaṃkhyeyabhāgaḥ. śuklaleśyair mithyādṛṣṭyādisaṃyatāsamyatāntair lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ ṣaṭ caturdaśabhāgā vā deśonāḥ. pramattādisayogakevalyantānām aleśyānāṃ ca sāmānyoktaṃ sparśanam.§ 86. bhavyānuvādena bhavyānāṃ mithyādṛṣṭyādyayogakevalyantānāṃ sāmānyoktaṃ sparśanam. abhavyaiḥ sarvalokaḥ spṛṣṭaḥ.§ 87. samyaktvānuvādena kṣāyikasamyagdṛṣṭīnām asaṃyatasamyagdṛṣṭyādyayogakevalyantānāṃ sāmānyoktam. kiṃtu saṃyatāsaṃyatānāṃ lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ. kṣāyopaśamikasamyagdṛṣṭīnāṃ sāmānyoktam. aupaśamikasamyaktvānām asaṃyatasamyagdṛṣṭīnāṃ sāmānyoktam. śeṣāṇāṃ lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyagmithyādṛṣṭimithyādṛṣṭīnāṃ sāmānyoktam.§ 88. saṃjñānuvādena saṃjñināṃ caksurdarśanivat. asaṃjñibhiḥ sarvalokaḥ spṛṣṭaḥ. tadubhayavyapadeśarahitānāṃ sāmānyoktam.§ 89. āhārānuvādena āhārakāṇāṃ mithyādṛṣṭyādikṣīṇakaṣāyāntānāṃ sāmānyoktam. sayogakevalināṃ lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ. anāhārakeṣu mithyādṛṣṭibhiḥ sarvalokaḥ spṛṣṭaḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭibhir lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ ekādaśa caturdaśabhāgā vā deśonāḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭibhiḥ lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ ṣaṭ caturdaśa bhāgā vā deśonāḥ. sayogakevalināṃ lokasyāsaṃkheyabhāgāḥ sarvaloko vā. ayogakevalināṃ lokasyāsaṃkheyabhāgaḥ. sparśanaṃ vyākhyātam.§ 90. kālaḥ prastūyate. sa dvividhaḥ — sāmānyena viśeṣeṇa ca. sāmānyena tāvad mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvakālaḥ. ekajīvāpekṣayā trayo bhaṅgāḥ. anādir aparyavasānaḥ anādiḥ saparyavasānaḥ sādiḥ saparyavasānaś ceti. tatra sādiḥ saparyavasāno jaghanyenāntarmuhūrttaḥ. utkarṣeṇārdhapudgalaparivartto deśonaḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭer nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa palyopamāsaṃkheyabhāgaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa ṣaḍāvalikāḥ. samyaṅmithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā jaghanyenāntarmuhūrttaḥ. utkarṣeṇa palyopamāsaṃkheyabhāgaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyaḥ utkṛṣṭaś cāntarmuhūrttaḥ. asaṃyatasamyagdrṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrttaḥ. utkarṣeṇa trayastriṃśatsāgaropamāṇi sātirekāṇi. saṃyatāsaṃyatasya nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrttaḥ. utkarṣeṇa pūrvakoṭī deśonā. pramattāpramattayor nānājīvāpekṣayā sarvakālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇāntarmuhūrttaḥ. caturṇām upaśamakānāṃ nānājīvāpekṣayā ekajīvāpeksayā ca jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇāntarmuhūrttaḥ. caturṇāṃ kṣapakāṇām ayogakevalināṃ ca nānājīvāpekṣayā ekajīvāpekṣayā ca jaghanyaś cotkṛṣṭaś cāntarmuhūrttaḥ. sayogakevalināṃ nānājīvāpekṣayā sarvakālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa pūrvakoṭī deśonā.§ 91. viśeṣeṇa gatyanuvādena narakagatau nārakeṣu saptasu pṛthivīṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvakālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa yathāsaṃkhyaṃ eka-tri-sapta-daśa-saptadaśa-dvāviṃśati-trayastriṃśatsāgaropamāṇi. sāsādanasamyagdṛṣṭeḥ samyagmithyādṛṣṭeś ca sāmānyoktaḥ kālaḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvakālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa ukta evotkṛṣṭo deśonaḥ.§ 92. tiryaggatau tiraścāṃ mithyādṛṣṭīnāṃ nānājīvāpekṣayā sarvakālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇānantaḥ kālo ’saṃkhyeyāḥ pudgalaparivartāḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyagmithyādṛṣṭisaṃyatāsaṃyatānāṃ sāmānyoktaḥ kālaḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvakālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa trīṇi palyopamāni.§ 93. manuṣyagatau manuṣyeṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvakālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarseṇa trīṇi palyopamāni pūrvakoṭīpṛthaktvair abhyadhikāni. sāsādanasamyagdṛṣṭer nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇāntarmuhūrtaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa ṣaḍāvalikāḥ. samyagmithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā ekajīvāpekṣayā ca jaghanyaś cotkṛṣṭaś cāntarmuhūrtaḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvakālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa trīṇi palyopamāni sātirekāṇi. śeṣāṇāṃ sāmānyoktaḥ kālaḥ.§ 94. devagatau deveṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvakālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarseṇaikatriṃśatsāgaropamāṇi. sāsādanasamyagdṛṣṭeḥ samyagmithyādṛṣṭeś ca sāmānyoktaḥ kālaḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvakālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarseṇa trayastriṃśatsāgaropamāni.§ 95. indriyānuvādena ekendriyāṇāṃ nānājīvāpekṣayā sarvakālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyena kṣudrabhavagrahaṇaṃ. utkarṣeṇānantaḥ kālo ’saṃkheyāḥ pudgalaparivartāḥ. vikalendriyāṇāṃ nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyena kṣudrabhavagrahaṇam. utkarṣeṇa saṃkheyāni varṣasahasrāṇi. pañcendriyeṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa sāgaropamasahasraṃ pūrvakoṭīpṛthaktvair abhyadhikam. śeṣāṇāṃ sāmānyoktaḥ kālaḥ.§ 96. kāyānuvādena pṛthivyaptejovāyukāyikānāṃ nānājīvāpekṣayā sarvakālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyena kṣudrabhavagrahaṇam. utkarṣeṇāsaṃkhyeyā lokāḥ. vanaspatikāyikānām ekendriyavat. trasakāyikeṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa dve sagaropamasahasre pūrvakoṭīpṛthaktvair abhyadhike. śeṣānāṃ pañcendriyavat.§ 97. yogānuvādena vāṅmanasayogiṣu mithyādṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭisaṃyatāsaṃyatapramattāpramattasayogakevalināṃ nānājīvāpekṣayā sarvakālaḥ. ekajīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇāntarmuhūrtaḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭeḥ sāmānyoktaḥ kālaḥ samyaṅmithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikasamayaḥ. utkarṣeṇa palyopamāsaṃkhyeyabhāgaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇāntarmuhūrtaḥ. caturṇām upaśamakānāṃ kṣapakāṇāṃ ca nānājīvāpekṣayā ekajīvāpekṣayā ca jaghanyenaikasamayaḥ. utkarṣeṇāntarmuhūrtaḥ. kāyayogiṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvakālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenaikasamayaḥ. utkarṣeṇānantaḥ kālo ’saṃkhyeyāḥ pudgalaparivartāḥ. śeṣaṇāṃ manoyogivat. ayogānāṃ sāmānyavat.§ 98. vedānuvādena strīvedeṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvakālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa palyopamaśatapṛthaktvam. sāsādanasamyagdṛṣṭyādyanivṛttibādarāntānāṃ sāmānyoktaḥ kālaḥ. kintu asaṃyatasamyagdṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvakālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa pañcapañcāśatpalyopamāni deśonāni. puṃvedeṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa sāgaropamaśatapṛthaktvam. sāsādanasamyagdṛṣṭādyanivṛttibādarāntānāṃ sāmānyoktaḥ kālaḥ. napuṃsakavedeṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇānantaḥ kālo ’saṃkhyeyāḥ pudgalaparivarttāḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭādyanivṛttibādarāntānāṃ sāmānyavat. kiṃtv asaṃyatasamyagdṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa trayastriṃśatsāgaropamāṇi deśonāni. apagatavedānāṃ sāmānyavat.§ 99. kaṣāyānuvādena catuṣkaṣāyāṇāṃ mithyādṛṣṭyādyapramattāntānāṃ manoyogivat. dvayor upaśamakayor dvayoḥ kṣapakayoḥ kevalalobhasya ca akaṣāyāṇāṃ ca sāmānyotaḥ kālaḥ.§ 100. jñānānuvādena matyajñāniśrutājñāniṣu mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭyoḥ sāmānyavat. vibhaṅgajñāniṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa trayastriṃśatsāgaropamāṇi deśonāni. sāsādanasamyagdṛṣṭeḥ sāmānyoktaḥ kālaḥ. ābhinibodhikaśrutāvadhimanaḥparyayakevalajñānināṃ ca sāmānyoktaḥ.§ 101. saṃyamānuvādena sāmāyikacchedopasthāpanaparihāraviśuddhisūkṣmasāṃparāyayathākhyātaśuddhisaṃyatānāṃ saṃyatāsaṃyatānām asaṃyatānāṃ ca caturṇāṃ sāmānyoktaḥ kālaḥ.§ 102. darśanānuvādena cakṣurdarśaniṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa dve sāgaropamasahasre. sāsādanasamyagdṛṣṭyādīnāṃ kṣīṇakaṣāyāntānāṃ sāmānyoktaḥ kālaḥ. acakṣurdarśaniṣu mithyādṛṣṭyādikṣīṇakaṣāyāntānāṃ sāmānyoktaḥ kālaḥ. avadhikevaladarśaninor avadhikevalajñānivat.§ 103. leśyānuvādena kṛṣṇanīlakāpotaleśyāsu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa trayastriṃśatsaptadaśasaptasāgaropamāṇi sātirekāṇi. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyaṅmithyādṛṣṭyoḥ sāmānyoktaḥ kālaḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa trayastriṃśatsaptadaśasaptasāgaropamāṇi deśonāni. tejaḥpadmaleśyayor mithyādṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa dve sāgaropame aṣṭādaśa ca sāgaropamāṇi sātirekāṇi. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyaṅmithyādṛṣṭyoḥ sāmānyoktaḥ kālaḥ. saṃyatāsaṃyatapramattāpramattānāṃ nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarśeṇāntarmuhūrtaḥ. śuklaleśyānāṃ mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇaikatriṃśatsāgaropamāṇi sātirekāṇi. sāsādanasamyagdṛṣṭyādisayogakevalyantānām aleśyānāṃ ca sāmānyoktaḥ kālaḥ. kiṃ tu saṃyatāsaṃyatasya nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇāntarmuhūrtaḥ.§ 104. bhavyānuvādena bhavyeṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvāpekṣayā dvau bhaṅgau anādiḥ saparyavasānaḥ sādiḥ saparyavasānaś ca. tatra sādiḥ saparyavasāno jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇārddhapudgalaparivarto deśonaḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭyādyayogakevalyantānāṃ sāmānyoktaḥ kālaḥ. abhavyānām anādir aparyavasānaḥ.§ 105. samyaktvānuvādena kṣāyikasamyagdṛṣṭīnām asaṃyatasamyagdṛṣṭādyayogakevalyantānāṃ sāmānyoktaḥ kālaḥ. kṣāyopaśamikasamyagdṛṣṭīnāṃ caturṇāṃ sāmānyoktaḥ kālaḥ. aupaśamikasamyaktveṣu asaṃyatasamyagdṛṣṭisaṃyatāsaṃyator nānājīvāpekṣayā jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa palyopamāsaṃkheyabhāgaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyaś cotkṛṣṭaś cāntarmuhūrtaḥ. pramatāpramattayoś caturṇām upaśamakānāṃ ca nānājīvāpekṣayā ekajīvāpekṣayā ca jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇāntarmuhūrtaḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyaṅmithyādṛṣṭimithyādṛṣṭīnāṃ sāmānyoktaḥ kālaḥ.§ 106. saṃjñānuvādena saṃjñiṣu mithyādṛṣṭyādyanivṛttibādarāntānāṃ puṃvedavat. śeṣāṇām sāmānyoktaḥ. asaṃjñināṃ nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyena kṣudrabhavagrahaṇam. utkarṣenānantaḥ kalo ’saṃkhyeyāḥ pudgalaparivartāḥ. tadubhayavyapadeśarahitānāṃ sāmānyoktaḥ.§ 107. āhārānuvādena āhārakeṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghayenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇāṃgulāsaṃkheyabhāgaḥ asaṃkheyāsaṃkheyā utsarpiṇyavasarpiṇyaḥ. śeṣāṇāṃ sāmānyoktaḥ kālaḥ. anāhārakeṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sarvaḥ kālaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenaikaḥ samayaḥ utkarṣeṇa trayaḥ samayāḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭyor nānājīvāpekṣayāḥ jaghanenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇāvalikāyā asaṃkhyeyabhāgaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyenaikaḥ samayāḥ. utkarṣeṇa dvau samayau. sayogakevalino nānājīvāpekṣayā jaghanyena trayaḥ samayāḥ. utkarṣeṇa saṃkheyāḥ samayāḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyaś cotkṛṣṭaś ca trayaḥ samayāḥ. ayogakevalināṃ sāmānyokataḥ kālaḥ. kālo varṇitaḥ.§ 108. antaraṃ nirūpyate. vivakṣitasya guṇasya guṇāntarasaṃkrame sati punastatprāpteḥ prāṅmadhyam antaram. tad dvividhaṃ sāmānyena viśeṣaṇa ca. sāmānyena tāvad mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenārmuhūrtaḥ.1 utkarṣeṇa dve ṣaṭṣaṣtī deśone sāgaropamāṇām. sāsādanasamyagdṛṣṭer antaraṃ nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa palyopamāsaṃkheyabhāgaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyena palyopamāsaṃkhyeyabhāgaḥ. utkarṣeṇārddhapudgalaparivarto deśonaḥ. samyagmithyādṛṣṭer antaraṃ nānājīvāpekṣayā sāsādanavat. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇārddhapudgalaparivarto deśonaḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭādyapramattāntānāṃ nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇārddhapudgalaparivarto deśonaḥ. caturṇām upaśamakānāṃ nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa varṣapṛthaktvam. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇārddhapudgalaparivarto deśonāḥ. caturṇāṃ kṣapakāṇām ayogakevalināṃ ca nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa ṣaṇmāsāḥ. ekajīvaṃ prati nāsty antaram. sayogakevalināṃ nānājīvāpekṣayā ekajīvāpekṣayā ca nāsty antaram.1 Note JS: for jaghanyenārmuhūrtaḥ. read jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. § 109. viśeṣeṇa gatyanuvādena narakagatau nārakāṇāṃ saptasu pṛthivīṣu mithyādṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā nāsty antaraṃ. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa eka-tri-sapta-daśa-saptadaśa-dvāviṃśati-trayastriṃśatsāgaropamāṇi deśonāni. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyaṅmithyādṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa palyopamāsaṃkhyeyabhāgaḥ. ekajīvaṃ prati jaghanyena palyopamāsaṃkhyeyabhāgo ’ntarmuhūrtaś ca. utkarṣeṇa eka-tri-sapta-daśa-saptadaśa-dvāviṃśati-trayastriṃśatsāgaropamāṇi deśonāni.§ 110. tiryaggatau tiraścāṃ mithyādrster nānājīvāpekeṣayā nasty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa trīṇi palyopamāni deśonāni. sāsādanasamyagdṛṣṭyādīnāṃ caturṇāṃ sāmānyoktam antaram.§ 111. manuṣyagatau manuṣyāṇāṃ mithyādṛṣṭes tiryagvat. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyagmithyādṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyena palyopamāsaṃkhyeyabhāgo ’ntarmuhūrtaś ca. utkarṣeṇa trīṇi palyopamāni pūrvakoṭīpṛthaktvair abhyadhikāni. asaṃyatasamyagdṛṣṭer nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvāpekṣayā jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa trīṇi palyopamāni pūrvakoṭīpṛthaktvair abhyadikāni. saṃyatāsaṃyatapramattāpramattānāṃ nānājīvāpekṣayā nasty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa pūrvakoṭīpṛthaktvāni. caturṇām upaśamakānāṃ nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa pūrvakoṭīpṛthaktvāni. śeṣāṇāṃ sāmānyavat.§ 112. devagatau devānāṃ mithyādṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭyor nānājīāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa ekatriṃśatsāgaropmāṇi deśonāni. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyagmithyādṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyena palyopamāsaṃkheyabhāgo ’ntarmuhūrtaś ca. utkarṣeṇaikatriṃśatsāgaropamāṇi deśonāni.§ 113. indriyānuvādena ekendriyāṇāṃ nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvāpekṣayā jaghanyena kṣudrabhavagrahaṇam. utkarṣeṇa dve sāgaropamasahasre pūrvakoṭīpṛthaktvair abhyadhike. vikalendriyāṇāṃ nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyena kṣudrabhavagrahaṇam. utkarṣeṇānantaḥ kālo ’saṃkhyeyāḥ pudgalaparivartāḥ. evam indriyaṃ praty antaram uktam. guṇaṃ praty ubhayato ’pi nāsty antaram. pañcendriyeṣu mithyādṛṣṭeḥ sāmānyavat. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyaṅmithyādṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyena palyopamāsaṃkhyeyabhāgo ’ntarmuhūrtaś ca. utkarseṇa sāgaropmasahasraṃ pūrvakoṭīpṛthaktvair abhyadhikam. asaṃyatasamyagdṛṣṭyādyapramattāntānāṃ nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa sāgaropamasahasraṃ pūrvakoṭīpṛthaktvair abhyadhikam. caturṇām upaśamakānāṃ nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa sāgaropamasahasraṃ pūrvakoṭīpṛthaktvair abhyadhikam. śeṣāṇāṃ sāmānyoktam.§ 114. kāyānuvādena pṛthivyaptejovāyukāyikānāṃ nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyena kṣudrabhavagrahaṇam. utkarṣeṇānantaḥ kālo ’saṃkhyeyāḥ pudgalaparivartāḥ. vanaspatikāyikānāṃ nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvāpekṣayā jaghanyena kṣudrabhavagrahaṇam. utkarṣeṇāsaṃkhyeyā lokāḥ. evaṃ kāyaṃ praty antaram uktam. guṇaṃ praty ubhayato ’pi nāsty antaram. trasakāyikeṣu mithyādṛṣṭeh sāmānyavat. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyaṅmithyādṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyena palyopamāsaṃkhyeyabhāgo ’ntarmuhūrtaś ca. urkarṣeṇa dve sāgaropamasahasre pūrvakoṭīpṛthaktvair abhyadhike. asaṃyatasamyagdṛṣṭyādyapramattāntānāṃ nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa dve sāgaropamasahasre pūrvakoṭīpṛthaktvair abhyadhike. caturṇāṃ upaśamakānāṃ nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa dve sāgaropamasahasre pūrvakoṭīpṛthaktvair abhyadhike. śeṣāṇāṃ pañcendriyavat.§ 115. yogānuvādena kāyavāṅmanasayogināṃ mithyādṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭisaṃyatāsaṃyatapramattāpramattasayogakevalināṃ nānājīvāpekṣayā ekajīvāpekṣayā ca nāsty antaram. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyaṅmithyādṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati nāsty antaram. caturṇām upaśamakānāṃ nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati nāsty antaram. caturṇām kṣapakāṇām ayogakevalināṃ ca sāmānyavat.§ 116. vedānuvādena strīvedeṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa pañcapañcāśatpalyopamāni deśonāni. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyagmithyādṛṣṭyor nānājīvāpekṣaya sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyena palyopamāsaṃkhyeyabhāgo ’ntarmuhūrtaś ca. utkarṣeṇa palyopamaśatapṛthaktvam. asaṃyatasamyagdṛṣṭyādyapramattāntānāṃ nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa palyopamaśatapṛthaktvam. dvayor upaśamakayor nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa palyopamaśatapṛthaktvam. dvayoḥ kṣapakayor nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa varṣapṛthaktvam. ekajīvaṃ prati nāsty antaram.§ 117. puṃvedeṣu mithyādṛṣṭeḥ sāmānyavat. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyagmithyādṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyena palyopmāsaṃkhyeyabhāgo ’ntarmuhūrtaś ca. utkarṣeṇa sāgaropamaśatapṛthaktvam. asaṃyatasamyagdṛṣṭyādyapramattāntānāṃ nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa sāgaropamaśatapṛthaktvam. dvayor upaśamakayor nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa sāgaropamaśatapṛthaktvam. dvayoḥ kṣapakayor nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa saṃvatsaraḥ sātirekaḥ. ekajīvaṃ prati nāsty antaram.§ 118. napuṃsakavedeṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa trayastriṃśatsāgaropamāṇi deśonāni. sāsādanasamyagdṛṣṭyādyanivṛttyupaśamakāntānāṃ sāmānyoktam. dvayoḥ kṣapakayoḥ strīvedavat. apagatavedeṣu anivṛttibādaropaśamakasūkṣmasāṃparāyopaśamakayor nānājīvāpekṣayā sāmānyoktam. ekajīvaṃ prati jaghanyam utkṛṣṭaṃ cāntarmuhūrtaḥ. upaśāntakaṣāyasya nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati nāsty antaram. śeṣāṇāṃ sāmānyavat.§ 119. kaṣāyānuvādena krodhamānamāyālobhakaṣāyāṇāṃ mithyādṛṣṭādyanivṛttyupaśamakāntānāṃ manoyogivat. dvayoḥ kṣapakayor nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa saṃvatsaraḥ sātirekaḥ. kevalalobhasya sūkṣmasāṃparāyopaśamakasya nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati nāsty antaram. kṣapakasya tasya sāmānyavat. akaṣāyeṣu upaśāntakaṣāyasya nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati nāsty antaram. śeṣāṇāṃ trayāṇāṃ sāmānyavat.§ 120. jñānānuvādena matyajñānaśrutājñānavibhaṅgajñāniṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā ekajīvāpekṣayā ca nāsty antaram. sāsādanasamyagdṛṣṭer nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati nāsty antaram. ābhinibodhikaśrutāvadhijñāniṣu asaṃyatasamyagdṛṣṭer nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa pūrvakoṭī deśonā. saṃyatāsaṃyatasya nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa ṣaṭṣaṣṭisāgaropamāṇi sātirekāṇi. pramattāpramattayor nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarsena trayastriṃśatsāgaropamāṇi sātirekāṇi. caturṇām upaśamakānāṃ nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa ṣaṭṣaṣṭisāgaropamāṇi sātirekāṇi. caturṇāṃ kṣapakāṇāṃ sāmānyavat. kiṃ tu avadhijñāniṣu nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa varṣapṛthaktvam. ekajīvaṃ prati nāsty antaram. manaḥparyayajñāniṣu pramattāpramattasaṃyatayor nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyam utkṛṣṭaṃ cāntarmuhūrtaḥ. caturṇāṃ upaśamakānāṃ nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa pūrvakoṭī deśonā. caturṇāṃ kṣapakāṇām avadhijñānivat. dvayoḥ kevalajñāninoḥ sāmānyavat.§ 121. saṃyamānuvādena sāmāyikacchedopasthāpanaśuddhisaṃyateṣu pramattāpramattayor nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyam utkṛṣṭam cāntarmuhūrtaḥ. dvayor upaśamakayor nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa pūrvakoṭī deśonā. dvayoḥ kṣapakayoḥ sāmānyavat. parihāraśuddhisaṃyateṣu pramattāpramattayor nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyam utkṛṣṭaṃ cāntarmuhūrtaḥ. sūkṣmasāmparāyaśuddhisaṃyateṣūpaśamakasya nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati nāsty antaram. tasyaiva kṣapakasya sāmānyavat. yathākhyāte akaṣāyavat. saṃyatāsaṃyatasya nānājīvāpekṣayā ekajīvāpekṣayā ca nāsty antaram. asaṃyateṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā nāsy antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa trayastriṃśatsāgaropamāṇi deśonāni. śeṣāṇāṃ trayāṇām sāmānyavat.§ 122. darśanānuvādena cakṣurdarśaniṣu mithyādṛṣṭeḥ sāmānyavat. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyagmithyādṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyena palyopamāsaṃkheyabhāgo ’ntarmuhūrtaś ca. utkarṣeṇa dve sāgaropamasahasre deśone. asaṃyatasamyagdṛṣṭyādyapramattāntānāṃ nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ utakrṣeṇa dve sāgaropamasahasre deśone. caturṇām upaśamakānāṃ nānājīvāpekṣayā sāmānyoktam. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa dve sāgaropamasahasre deśone. caturṇāṃ kṣapakāṇāṃ sāmānyoktam. acakṣurdarśaniṣu mithyādṛṣṭyādikṣīṇakaṣāyāntānāṃ sāmānyoktam antaram. avadhidarśanino ’vadhijñānivat. kevaladarśaninaḥ kevalajñānivat.§ 123. leśyānuvādena kṛṣṇalīlakāpotaleśyāsu mithyādṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa trayastriṃśatsaptadaśasaptasāgaropamāṇi deśonāni. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyagmithyādṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyena palyopamāsaṃkheyabhāgo ’ntarmuhūrtaś ca. utkarṣeṇa trayastriṃśatsaptadaśasaptasāgaropamāṇi deśonāni.§ 124. tejaḥpadmaleśyayor mithyādṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa dve sāgaropame aṣṭādaśa ca sāgaropamāṇi sātirekāṇi. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyagmithyādṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyena palyopamāsaṃkhyeyabhāgo ’ntarmuhūrtaś ca. utkarṣeṇa dve sāgaropame aṣṭādaśa ca sāgaropamāṇi sātirekāṇi. saṃyatāsaṃyatapramattāpramattasaṃyatānāṃ nānājīvāpekṣayā ekajīvāpekṣayā ca nāsty antaram.§ 125. śuklaleśyeṣu mithyādṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇaikatriṃśatsāgaropamāṇi deṣonāni. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyaṅmithyādṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyena palyopamāsaṃkhyeyabhāgo ’ntarmuhūrtaś ca. utkarṣeṇaikatriṃśatsāgaropamāṇi deśonāni. saṃyatāsaṃyatapramattasaṃyatos tejoleśyāvat. apramattasaṃyatsya nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyam utkṛṣṭaṃ cāntarmuhūrtaḥ. trayāṇām upaśamakānāṃ nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyam utkṛṣṭaṃ cāntarmuhūrtaḥ. upaśāntakaṣāyasya nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati nāsty antaram. caturṇāṃ kṣapakāṇāṃ sayogakevalinām aleśyānāṃ ca sāmānyavat.§ 126. bhavyānuvādena bhavyeṣu mithyādṛṣṭyādyayogakevalyantānāṃ sāmānyavat. abhavyānāṃ nānājīvāpekṣayā ekajīvāpekṣayā ca nāsty antaram.§ 127. samyaktvānuvādena kṣāyikasamyagdṛṣṭiṣv asamyatasamyagdṛṣṭer nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa pūrvakoṭī deśonā. saṃyatāsaṃyatapramattāpramattasaṃyatānāṃ nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa trayastriṃśatsāgaropamāṇi sātirekāṇi. caturṇām upaśamakānāṃ nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa trayastriṃśatsāgaropamāṇi sātirekāṇi. śeṣāṇāṃ sāmānyavat.§ 128. kṣāyopaśamikasamyagdṛṣṭiṣv asaṃyatasamyagdṛṣṭer nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa pūrvakoṭī deśonā. saṃyatāsaṃyatasya nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa ṣaṭṣaṣṭisāgaropamāṇi deśonāni. pramattāpramattasaṃyatayor nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa trayastriṃśatsāgaropamāṇi sātirekāṇi.§ 129. aupaśamikasamyagdṛṣṭiṣv asaṃyatasamyagdṛṣṭer nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa sapta rātriṃdināni. ekajīvaṃ prati jaghanyaṃ utkṛṣṭaṃ cāntarmuhūrtaḥ. saṃyatāsaṃyatasya nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa caturdaśa rārtriṃdināni. ekajīvaṃ prati jaghanyam utkṛṣṭaṃ cāntarmuhūrtaḥ. pramattāpramattasaṃyatayor nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa paṃcadaśa rātriṃdināni. ekajīvaṃ prati jaghanyaṃ utkṛṣṭaṃ cāntarmuhūrtaḥ. trayāṇam upaśamakānāṃ nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa varṣapṛthaktvam. ekajīvaṃ prati jaghanyam utkṛṣṭaṃ cāntarmuhūrtaḥ. upaśāntakaṣāyasya nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati nāsty antaram. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyaṅmithyādṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa palyopamāsaṃkheyabhāgaḥ. ekajīvaṃ prati nāsty antaram. mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā ekajīvāpekṣayā ca nāsty antaram.§ 130. saṃjñānuvādena saṃjñiṣu mithyādṛṣṭeḥ sāmānyavat. sāsādanasamyagdṛṣṭisamyaṅmithyādṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyena palyopamāsaṃkhyeyabhāgo ’ntarmuhūrtaś ca. utkarṣeṇa sāgaropamaśatapṛthaktvam. asaṃyatasamyagdṛṣṭyādyapramattāntānāṃ nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa sāgaropamaśatapṛthaktvam. caturṇām upaśamakānāṃ nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇa sāgaropamaśatapṛthaktvam. caturṇāṃ kṣapakāṇāṃ sāmānyavat. asaṃjñināṃ nānājīvāpekṣayaikajīvāpekṣayā ca nāsty antaram. tadubhayavyapadeśarahitānāṃ sāmānyavat.§ 131. āhārānuvādena āhārakeṣu mithyādṛṣṭeḥ sāmānyavat. sāsādanasamyagdṛṣtisamyaṅmithyādṛṣṭyor nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyena palyopmāsaṃkhyeyabhāgo ’ntarmuhūrtaś ca. utkarśeṇāṅgulāsaṃkhyeyabhāgo ’saṃkhyeyāsaṃkhyeyā utsarpiṇyavasarpiṇyaḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭyapramattāntānāṃ nānājīvāpekṣayā nāsty antaram. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarśeṇāṅgulāsaṃkhyeyabhāgo ’saṃkhyeyā utsarpiṇyavasarpiṇyaḥ. caturṇām upaśamakānāṃ nānājīvāpekṣayā sāmānyavat. ekajīvaṃ prati jaghanyenāntarmuhūrtaḥ. utkarṣeṇāṅgulāsaṃkhyeyabhāgo ’saṃkhyeyāsaṃkhyeyā utsarpiṇyavsarpiṇyaḥ. caturṇāṃ kṣapakāṇāṃ sayogakevalināṃ ca sāmānyavat.§ 132. anāhārakeṣu mithyādṛṣṭer nānājīvāpekṣayā ekajīvāpekṣayā ca nāsty antaram. sāsādanasamyagdṛṣṭer nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa palyopamāsaṃkhyeyabhāgaḥ. ekajīvaṃ prati nāsty antaram. asaṃyatasamyagdṛṣṭer nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣena māsapṛthaktvam. ekajīvaṃ prati nāsty antaram. sayogakevalinaḥ nānājīvāpekṣayā jaganyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa varṣapṛthaktvam. ekajīvaṃ prati nāsty antaram. ayogakevalinaḥ nānājīvāpekṣayā jaghanyenaikaḥ samayaḥ. utkarṣeṇa ṣaṇmāsāḥ. ekajīvaṃ prati nāsty antaram. antaram avagatam.§ 133. bhāvo vibhāvyate. sa dvividhaḥ sāmānyena viśeṣeṇa ca. sāmānyena tavat mithyādṛṣṭir ity audayiko bhāvaḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭir iti pāriṇāmiko bhāvaḥ. samyaṅmithyādṛṣṭir iti kṣāyopaśamiko bhāvaḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭir iti aupaśamiko vā kṣāyiko vā kṣāyopaśamiko vā bhāvaḥ. asaṃyataḥ punar audayikena bhāvena. saṃyatāsaṃyataḥ pramattasaṃyato ’pramattasaṃyata iti kṣāyopaśamiko bhāvaḥ. caturṇām upaśamakānām aupaśamiko bhāvaḥ. caturṣu kṣapakeṣu sayogāyogakevalinoś ca kṣāyiko bhāvaḥ.§ 134. viśeṣeṇa gatyanuvādena narakagatau prathamāyāṃ pṛthivyāṃ nārakāṇāṃ mithyādṛṣṭyādyasaṃyatasamyagdṛṣṭyantānāṃ sāmānyavat. dvitīyādiṣv ā saptamyā mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭisamyaṅmithyādṛṣṭīnāṃ sāmānyavat. asaṃyatasamyagdṛṣṭer aupaśamiko vā kṣāyopaśamiko vā bhāvaḥ. asaṃyataḥ punar audayikena bhāvena. tiryaggatau tiraścāṃ mithyādṛṣṭyādisaṃyatāsaṃyatāntānāṃ sāmānyavat. manuṣyagatau manuṣyāṇāṃ mithyādṛṣṭyādyayogakevalyantānāṃ sāmānyavat. devagatau devānāṃ mithyādṛṣṭyādyasaṃyatasamyagdṛṣṭyantānāṃ sāmānyavat.§ 135. indriyānuvādena ekendriyavikalendriyāṇām audayiko bhāvaḥ. pañcendriyeṣu mithyādṛṣṭyādyayogakevalyantānāṃ sāmānyavat.§ 136. kāyānuvādena sthāvarakāyikānām audayiko bhāvaḥ. trasakāyikānāṃ sāmānyam eva.§ 137. yogānuvādena kāyavāṅmanasayogināṃ mithyādṛṣṭyādisayogakevalyantānāṃ ca sāmānyam eva.§ 138. vedānuvādena strīpunnapuṃsakavedānāṃ avedānāṃ ca sāmānyavat.§ 139. kaṣāyānuvādena krodhamānamāyālobhakaṣāyāṇām akaṣāyāṇāṃ ca sāmānyavat.§ 140. jñānānuvādena matyajñāniśrutājñānivibhaṅgajñānināṃ matiśrutāvadhimanaḥparyayakevalajñānināṃ ca sāmānyavat.§ 141 saṃyamānuvādena sarveṣāṃ saṃyatānāṃ saṃyatāsaṃyatānāṃ ca sāmānyavat.§ 142. darśanānuvādena cakṣurdarśanācakṣurdarśanāvadhidarśanakevaladarśanināṃ sāmānyavat.§ 143. leśyānuvādena ṣaḍleśyāleśyānāṃ ca sāmanyavat.§ 144. bhavyānuvādena bhavyānāṃ mithyādṛṣṭyādyayogakevalyantānāṃ sāmānyavat. abhavyānāṃ pāriṇāmiko bhāvaḥ.§ 145. samyaktvānuvādena kṣāyikasamyagdṛṣṭiṣu asaṃyatasamyagdṛṣṭeḥ kṣāyiko bhāvaḥ. kṣāyikaṃ samyaktvam. asaṃyatatvam audayikena bhāvena. saṃyatāsaṃyatapramattāpramattasaṃyatānāṃ kṣāyopaśamiko bhāvaḥ. kṣāyikaṃ samyaktvam. caturṇām upaśamakānām aupaśamiko bhāvaḥ. kṣāyikaṃ samyaktvam. śeṣāṇāṃ sāmānyavat. kṣāyopaśamikasamyagdṛṣṭiṣu asaṃyatasamyagdṛṣṭeḥ kṣāyopaśamiko bhāvaḥ. kṣāyopaśamikaṃ samyaktvam. asaṃyataḥ punar audayikena bhāvena. saṃyatāsaṃyatapramattāpramattasaṃyatānāṃ kṣāyopaśamiko bhāvaḥ. kṣāyopaśamikaṃ samyaktvam. aupaśamikasamyagdṛṣṭiṣu asaṃyatasamyagdṛṣṭer aupaśamiko bhāvaḥ. aupaśamikaṃ samyaktvam. asaṃyataḥ punar audayikena bhāvena. saṃyatāsaṃyatapramattāpramattasaṃyatānāṃ kṣāyopaśamiko bhāvaḥ. aupaśamikaṃ samyaktvam. caturṇāṃ upaśamakānām aupaśamiko bhāvaḥ. aupaśamikaṃ samyaktvam. sāsādanasamyagdṛṣṭeḥ pāriṇāmiko bhāvaḥ. samyaṅmithyādṛṣṭeḥ kṣāyopaśmiko bhāvaḥ. mithyādṛṣṭer audayiko bhāvaḥ.§ 146. saṃjñānuvādena saṃjñināṃ sāmānyavat. asaṃjñinām audayiko bhāvaḥ. tadubhayavyapadeśarahitānāṃ sāmānyavat.§ 147. āhārānuvādena āhārakāṇām anāhārakāṇāṃ ca sāmānyavat. bhāvaḥ parisamāptaḥ.§ 148. alpabahutvam upavarṇyate. tad dvividhaṃ sāmānyena viśeṣeṇa ca. sāmānyena tāvat sarvataḥ stokāḥ traya upaśamakāḥ svaguṇasthānakāleṣu praveśena tulyasaṃkhyāḥ. upaśāntakaṣāyās tāvanta eva. trayaḥ kṣapakāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. kṣīṇakaṣāyavītarāgacchadmasthās tāvanta eva. sayogakevalino ’yogakevalinaś ca praveśena tulyasaṃkhyāḥ. sayogakevalinaḥ svakālena samuditāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. apramattasaṃyatāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. pramattasaṃyatāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. saṃyatāsaṃyatā asaṃkhyeyaguṇāḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭayo ’saṃkhyeyaguṇāḥ. samyagmithyādṛṣṭayaḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭayo ’saṃkhyeyaguṇāḥ. mithyādṛṣṭayo ’nantaguṇāḥ.§ 149. viśeṣeṇa gatyanuvādena narakagatau sarvāsu pṛthivīṣu nārakeṣu sarvataḥ stokāḥ sāsādanasamyagdṛṣṭayaḥ. samyagmithyādṛṣṭayaḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭayo ’saṃkhyeyaguṇāḥ. mithyādṛṣṭayo ’saṃkhyeyaguṇāḥ. tiryaggatau tiraścāṃ sarvataḥ stokāḥ saṃyatāsaṃyatāḥ. itareṣāṃ sāmānyavat. manuṣyagatau manuṣyāṇām upaśamakādipramattasaṃyatāntānāṃ sāmānyavat. tataḥ saṃkhyeyaguṇāḥ saṃyatāsaṃyatāḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭayaḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. samyagmithyādṛṣṭayaḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭayaḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. mithyādṛṣṭayo ’saṃkhyeyaguṇāḥ. devagatau devānāṃ nārakavat.§ 150. indriyānuvādena ekendriyavikalendriyeṣu guṇasthānabhedo nāstīty alpabahutvābhāvaḥ. pañcendriyāṇāṃ sāmānyavat. ayaṃ tu viśeṣaḥ mithyādṛṣṭayo ’saṃkhyeyaguṇāḥ.§ 151. kāyānuvādena sthāvarakāyeṣu guṇasthānabhedābhāvād alpabhahutvābhāvaḥ. traskāyikānāṃ pañcendriyavat.§ 152. yogānuvādena vāṅmanasayogināṃ pañcendriyavat. kāyayogināṃ sāmānyavat. vedānuvādena strīpuṃvedānāṃ pañcendriyavat. napuṃsakavedānāṃ avedānāṃ ca sāmānyavat.§ 153. kaṣāyānuvādena krodhamānamāyākaṣāyāṇāṃ puṃvedavat. ayaṃ tu viśeṣaḥ mithyādṛṣṭayo ’nantaguṇāḥ. lobhakaṣāyāṇāṃ dvayor upaśamakayos tulyā saṃkhyā. kṣapakāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. sūkṣmasāṃparāyaśuddhyupaśamakasaṃyatā viśeṣādhikāḥ. sūkṣmasāṃparāyakṣapakāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. śeṣāṇām sāmānyavat.§ 154. jñānānuvādena matyajñāniśrutājñāniṣu sarvataḥ stokāḥ sāsādanasamyagdṛṣṭayaḥ. mithyādṛṣṭayo ’nantaguṇāḥ. vibhaṅgajñāniṣu sarvataḥ stokāḥ sāsādanasamyagdṛṣṭayaḥ. mithyādṛṣṭayo ’saṃkhyeyaguṇāḥ. matiśrutāvadhijñāniṣu sarvataḥ stokāś catvāra upaśamakāś catvāraḥ kṣapakāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. apramattasaṃyatāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. pramattasaṃyatāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. saṃyatāsaṃyatāḥ asaṃkhyeyaguṇāḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭayaḥ asaṃkhyeyaguṇāḥ. manaḥparyayajñāniṣu sarvataḥ stokāś catvāra upaśamakāḥ. catvāraḥ kṣapakāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. apramattasaṃyatāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. pramattasaṃyatāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. kevalajñāniṣu ayogakevalibhyaḥ sayogakevalinaḥ saṃkhyeyaguṇāḥ.§ 155. saṃyamānuvādena sāmāyikacchedopasthāpanāśuddhisaṃyateṣu dvayor upaśamakayos tulyā saṃkhyā. tataḥ saṃkhyeyaguṇau kṣapakau. apramattāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. pramattāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. parihāraśuddhisaṃyateṣu apramattebhyaḥ pramattāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. sūkṣmasaṃparāyaśuddhisaṃyateṣu upaśamakebhyaḥ kṣapakāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. yathākhyātavihāraśuddhisaṃyateṣu upaśāntakaṣāyebhyaḥ kṣīṇakaṣāyāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. ayogakevalinas tāvanta eva. sayogakevalinaḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. saṃyatāsaṃyatānāṃ nāsty alpabahutvam. asaṃyateṣu sarvataḥ stokāḥ sāsādanasamyagdṛṣṭayaḥ. samyaṅmityādṛṣṭayaḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭayayo ’saṃkhyeyaguṇāḥ. mityādṛṣṭayo ’nantaguṇāḥ.§ 156. darśanānuvādena cakṣurdarśanināṃ manoyogivat. acakṣurdarśanināṃ kāyayogivat. avadhidarśaninām avadhijñānivat. kevaladarśanināṃ kevalajñānivat.§ 157. leśyānuvādena kṛṣṇalīlakāpotaleśyānāṃ asaṃyatavat. tejaḥpadmaleśyānāṃ sarvataḥ stokā apramattāḥ. pramattāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. evam itareṣāṃ pañcendriyavat. śuklaleśyānāṃ sarvaḥ stokā upaśamakāḥ. kṣapakāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. sayogakevalinaḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. apramattasaṃyatāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. pramattasaṃyatāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. saṃyatāsaṃyatā asaṃkhyeyaguṇāḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭayo ’saṃkhyeyaguṇāḥ. samyagmithyādṛṣṭayaḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. mithyādṛṣṭayo ’saṃkhyeyaguṇāḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭayaḥ saṃkhyeyaguṇāḥ.§ 158. bhavyānuvādena bhavyānāṃ sāmānyavat. abhavyānāṃ nāsty alpabahutvam.§ 159. samyaktvānuvādena kṣhāyikasamyagdṛṣṭiṣu sarvataḥ stokāś catvāra upaśamakāḥ. itareṣāṃ pramattāntānāṃ sāmānyavat. tataḥ saṃyatāsaṃyatāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭayo ’saṃkhyeyaguṇāḥ. kṣāyopaśamikasamyagdṛṣṭiṣu sarvataḥ stokā apramattā. pramattāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. saṃyatāsaṃyatāḥ asaṃkhyeyaguṇāḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭayo ’saṃkhyeyaguṇāḥ. aupaśamikasamyagdṛṣṭīnāṃ sarvataḥ stokāś catvāra upaśamakāḥ. apramattāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. pramattāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. saṃyatāsaṃyatāḥ asaṃkhyeyaguṇāḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭayo ’saṃkhyeyaguṇāḥ. śeṣāṇāṃ nāsty alpabahutvam.§ 160. saṃjñānuvādena saṃjñināṃ cakurdarśanivat. asaṃjñināṃ nāsty apabahutvam. tadubhayavyapadeśarahitānāṃ kevalajñānivat.§ 161. āhārānuvādena āhārakāṇāṃ kāyayogivat. anāhārakāṇāṃ sarvataḥ stokāḥ sayogakevalinaḥ. ayogakevalinaḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. sāsādanasamyagdṛṣṭayo ’saṃkhyeyaguṇāḥ. asaṃyatasamyagdṛṣṭayo ’saṃkhyeyaguṇāḥ. mithyādṛṣṭyo ’nantaguṇāḥ.§ 162. evaṃ mithyādṛṣṭyādīnāṃ gatyādiṣu mārgaṇā kṛtā sāmānyena. tatra sūkṣmabheda āgamāvirodhenānusartavyaḥ.§ 163. evaṃ samyagdarśanasyādāv uddiṣṭasya lakṣaṇotpattisvāmiviṣayanyāsādhigamopāyā nirdiṣṭāḥ. tatsaṃbandhena ca jīvādīnāṃ saṃjñāparimāṇādi nirdiṣṭam. tadantaraṃ samyagjñānaṃ vicārārham ity āha —matiśrutāvadhimanaḥparyayakevalāni jñānam || 1.9 || § 164. jñānaśabdaḥ pratyekaṃ parisamāpyate. matijñānaṃ śrutajñānaṃ avadhijñānaṃ manaḥparyayajñānaṃ kevalajñānam iti. indriyair manasā ca yathā svam artho manyate anayā manute mananamātraṃ vā matiḥ. tadāvaraṇakarmakṣayopaśame sati nirūpyamāṇaṃ śrūyate anena tat śṛṇoti śravaṇamātraṃ vā śrutam. anayoḥ pratyāsannanirdeśaḥ kṛtaḥ kāryakāraṇabhāvāt. tathā ca vakṣyate śrutaṃ matipūrvam iti. avāgdhānād avacchinnaviṣayād vā avadhiḥ. parakīyamanogato ’rtho mana ity ucyate. sāhacaryāt tasya paryayaṇaṃ parigamanaṃ manaḥparyayaḥ. matijñānaprasaṅga iti cet; na; apekṣāmātratvāt. kṣayopaśamaśaktimātravijṛmbhitaṃ hi tatkevalaṃ svaparamanobhir vyapadiśyate. yathā abhre candramasaṃ paśyeti. bāhyenābhyantareṇa ca tapasā yadartham arthino mārgaṃ kevante sevante tatkevalam. asahāyam iti vā. tadante prāpyate iti ante kriyate. tasya pratyāsannatvāt tatsamīpe manaḥparyayagrahaṇam. kutaḥ pratyāsattiḥ. saṃyamaikādhikaraṇatvāt. tasya avadhir viprakṛṣṭaḥ. kutaḥ viprakṛṣṭāntaratvāt. pratyakṣāt parokṣaṃ pūrvam uktaṃ sugamatvāt. śrutaparicitānubhūtā hi matiśrutapaddhatiḥ sarveṇa prānigaṇena prāyaḥ prāpyate yataḥ. evam etat pañcavidhaṃ jñānam. tadbhedādayaś ca purastād vakṣyante.§ 165. pramāṇanayair adhigamaḥ ity uktam. pramāṇaṃ ca keṣāṃcit jñānam abhimatam. keṣaṃcit saṃnikarṣaḥ keṣāṃcid indriyam iti. ato ’dhikṛtānāṃ eva matyādīnāṃ pramāṇatvakhyāpanārtham āha —tatpramāṇe || 1.10 || § 166. tadvacanaṃ kim artham. pramāṇāntaraparikalpanānivṛttyartham. saṃnikarṣaḥ pramāṇam indriyaṃ pramāṇam iti kecit kalpayanti tannivṛttyarthaṃ tadity ucyate. tadeva matyādi pramāṇaṃ nānyad iti.§ 167. atha saṃnikarṣe pramāṇe sati indriye vā ko doṣaḥ? yadi saṃnikarṣaḥ pramāṇaṃ, sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭānām arthānām agrahaṇaprasaṅgaḥ. na hi te indriyaiḥ saṃnikṛṣyante. ataḥ sarvajñatvābhāvaḥ syāt. indriyam api yadi pramāṇaṃ sa eva doṣaḥ; alpaviṣayatvāt cakṣurādīnāṃ jñeyasya cāparimāṇatvāt.§ 168. sarvendriyasaṃnikarṣābhāvaś ca; cakṣurmanasoḥ prāpyakāritvābhāvāt. aprāpyakāritvaṃ ca uttaratra vakṣyate.§ 169. yadi jñānaṃ pramāṇaṃ phalābhāvaḥ. adhigamo hi phalam iṣṭaṃ na bhāvāntaram. sa cet pramāṇaṃ, na tasyānyat phalaṃ bhavitum arhati. phalavatā ca pramāṇena bhavitavyam. saṃnikarṣe indriye vā pramāṇe sati adhigamaḥ phalam arthāntarabhūtaṃ yujyate iti. tad ayuktam. yadi saṃnikarṣaḥ pramāṇam arthādhigamaḥ phalaṃ, tasya dviṣṭhatvāt tatphalenādhigamenāpi dviṣṭhena bhavitavyam iti arthādīnām apy adhigamaḥ prāpnoti. ātmanaś cetanatvāt tatraiva samavāya iti cet. na; jñasvabhāvābhāve sarveṣām acetanatvāt. jñasvabhāvābhyupagame vā ātmanaḥ svamatavirodhaḥ syāt.§ 170. nanu coktaṃ jñāne pramāṇe sati phalābhāva iti. naiṣaḥ doṣaḥ; arthādhigame prītidarśanāt. jñasvabhāvasyātmanaḥ karmamalīmasasya karaṇālambanād arthaniścaye prītir ūpajāyate. sā phalam ity ucyate. upekṣā ajñānanāśo vā phalam. rāgadveṣayor apraṇidhānam upekṣā. andhakārakalpājñānanāśo vā phalam ity ucyate.§ 171. pramiṇoti pramīyate ’nena pramitimātraṃ vā pramāṇam. kim anena pramīyate. jīvādir arthaḥ. yadi jīvāder adhigame pramāṇaṃ pramāṇādhigame ca anyat pramāṇaṃ parikalpayitavyam. tathā saty anavasthā. nānavasthā pradīpavat. yathā ghaṭādīnāṃ prakāśane pradīpo hetuḥ svasvarūpaprakāśane ’pi sa eva, na prakāśāntaraṃ mṛgyaṃ tathā pramāṇam apīti avaśyaṃ caitad abhyupagantavyam. prameyavat pramāṇasya pramāṇāntaraparikalpanāyāṃ svādhigamābhāvāt smṛtyabhāvaḥ. tadabhāvād vyavahāralopaḥ syāt.§ 172. vakṣyamānabhedāpekṣayā dvivacananirdeśaḥ. vakṣyate hi ādye parokṣam, pratyakṣam anyad iti sa ca dvivacananirdeśaḥ pramāṇāntarasaṃkhyānivṛttyarthaḥ.§ 173. uktasya pañcavidhasya jñānasya pramāṇadvayāntaḥpātitve pratipādite pratyakṣānumānādipramāṇadvayakalpanānivṛttyartham āha —ādye parokṣam || 1.11 || § 174. ādiśabdaḥ prāthamyavacana. ādau bhavam ādyam. kathaṃ dvayoḥ prathamatvam? mukhyopacārakalpanayā. matijñānaṃ tāvan mukhyakalpanayā prathamam. śrutam api tasya pratyāsattyā prathamam ity upacaryate. dvivacananirdeśasāmarthyād gauṇasyāpi grahaṇam. ādyaṃ ca ādyaṃ ca ādye matiśrute ity arthaḥ. tadubhayam api parokṣaṃ pramāṇam ity abhisaṃbadhyate. kuto ’sya parokṣatvam. parāyattatatvāt matijñānaṃ indriyānindriyanimittam iti vakṣyate śrutam anindriyasya iti ca. ataḥ parāṇīndriyāṇi manaś ca prakāśopadeśādi ca bāhyanimittaṃ pratītya tadāvaraṇakarmakṣayopaśamāpekṣasyātmano matiśrutam utpadyamānaṃ parokṣam ity ākhyāyate. ata upamānāgamādīnām atraivāntarbhāvaḥ.§ 175. abhihitalakṣaṇāt parokṣād itarasya sarvasya pratyakṣatvapratipādanārtham āha —pratyakṣam anyat || 1.12 || § 176. akṣṇoti vyāpnoti jānātīty akṣa ātmā. tam eva prāptakṣayopaśamaṃ prakṣīṇāvaraṇaṃ vā pratiniyataṃ pratyakṣam. avadhidarśanaṃ kevaladarśanam api akṣam eva pratiniyatam atas tasyāpi grahaṇaṃ prāpnoti. naiṣa doṣaḥ; jñānam ity anuvartate, tena darśanasya vyudāsah. evam api vibhaṅgajñānam akṣam eva pratiniyatam ato ’syāpi grahaṇaṃ prāpnoti. samyagity adhikārāt tannivṛttiḥ. samyagity anuvartate tena jñānaṃ viśiṣyate tato vibhaṅgajñānasya nivṛttiḥ kṛtā. tad dhi mithyādarśanodayād viparītārthaviṣayam iti na samyak.§ 177. syān matam indriyavyāpārajanitaṃ jñānaṃ pratyakṣaṃ vyatītendriyaviṣayavyāpāraṃ parokṣam ity etad avisaṃvādi lakṣaṇam abhyupagantavyam iti. tad ayuktam, āptasya pratyakṣajñānābhāvaprasaṅgāt yadi indriyanimittam eva jñānaṃ pratyakṣam iṣyate evaṃ sati āptasya pratyakṣajñānaṃ na syāt. na hi tasyendriyapūrvo ’rthādhigamaḥ. atha tasyāpi karaṇapūrvakam eva jñānaṃ kalpyate, tasyāsarvajñatvaṃ syāt. tasya mānasaṃ pratyakṣam iti cet; manaḥpraṇidhānapūrvakatvāt jñānasya sarvajñatvābhāva eva. āgamatas tatsiddhir iti cet. na; tasya pratyakṣajñānapūrvakatvāt.§ 178. yogipratyakṣam anyaj jñānaṃ divyam apy astīti cet. na tasya pratyakṣatvaṃ; indriyanimittatvābhāvāt; akṣam akṣaṃ prati yad vartate tat pratyakṣam ity abhyupagamāt.§ 179. kiṃ ca sarvajñatvābhāvaḥ pratijñāhānir vā. asya yogino yaj jñānaṃ tat pratyarthavaśavarti vā syād anekārthagrāhi vā. yadi pratyarthavaśavarti, sarvajñatvam asya nāsti yoginaḥ, jñeyasyānantyāt. athānekārthagrāhi, yā pratijñā — vijānāti na vijñānam ekam arthadvayaṃ yathā | ekam arthaṃ vijānāti na vijñānadvayam tathā || sā hīyate.§ 180. athavā kṣaṇikāḥ sarvasaṃskārāḥ iti pratijñā hīyate; anekakṣaṇa vṛttyekavijñānābhyupagamāt. anekārthagrahaṇaṃ hi krameṇeti. yugapad eveti cet. yo ’sya janmakṣaṇaḥ sa ātmalābhārtha eva. labhdātmalābhaṃ hi kiṃcit svakāryaṃ prati vyāpriyate. pradīpavad iti cet. tasyāpy anekakṣaṇaviṣayatāyāṃ satyām eva prakāśyaprakāśanābhyupagamāt. vikalpātītatvāt tasya śūnyatāprasaṅgaś ca.§ 181. abhihitobhayaprakārasya pramāṇasya ādiprakāraviśeṣapratipattyartham āha —matiḥ smṛtiḥ saṃjñā cintābhinibodha ity anarthāntaram || 1.13 || § 182. ādau uddiṣṭaṃ yaj jñānaṃ tasya paryāyaśabdā ete veditavyāḥ; matijñānāvaraṇakṣayopaśamāntaraṃganimittajanitopayogaviṣayatvād eteṣām śrutādiṣv apravṛtteś ca. mananaṃ matiḥ, smaraṇaṃ smṛtiḥ, saṃjñānaṃ saṃjñā, cintanaṃ cintā, abhinibodhanam abhinibodha iti. yathāsaṃbhavaṃ vigrahāntaraṃ vijñayam.§ 183. saty api prakṛtibhede rūḍhibalalābhāt paryāyaśabdatvam. yathā indraḥ śakraḥ purandara iti indanādikriyāhede ’pi śacīpater ekasyaiva saṃjñā. samabhirūḍhanayāpekṣayā teṣām arthāntarakalpanāyāṃ matyādiṣv api sa kramo vidyata eva. kiṃ tu matijñānāvaraṇakṣayopaśamanimittopayogaṃ nātivartanta iti ayam atrārtho vivakṣitaḥ. ‘iti’ śabdaḥ prakārāthaḥ evaṃ prakārā asya paryāyaśabdā iti. abhidheyārtho vā. matiḥ smṛtiḥ saṃjñā cintā abhinibodha ity etair yo ‘rtho ’bhidhīyate sa eka eva iti.§ 184. athāsyātmalābhe kiṃ nimittam ity ata āha —tadindriyānindriyamittam 1 || 1.14 || 1 Note JS: for tadindriyānindriyamittam read tadindriyānindriyanimittam § 185. indatīti indra ātmā. tasya jñasvabhāvasya tadāvaraṇakṣayopaśame sati svayam arthān grahītum asamarthasya yad arthopalabdhiliṃgaṃ tad indrasya liṃgam indriyam ity ucyate. athavā līnam arthaṃ gamayatīti liṃgam. ātmanaḥ sūkṣmasyāstitvādhigame liṃgam indriyam. yathā iha dhūmo ’gneḥ. evam idaṃ sparśanādi karaṇaṃ nāsati kartary ātmani bhavitum arhatīti jñātur astitvaṃ gamyate. athavā indra iti nāmakarmocyate. tena sṛṣtam indriyam iti. tatsparśanādi uttaratra vakṣyate.§ 186. anindriyaṃ manaḥ antaḥkaraṇam ity anarthāntaram. kathaṃ punar indriyapratiṣedhena indraliṃge eva manasi anindriyaśabdasya vṛtti. īṣadarthasya nañaḥ prayogāt. īṣadindriyam anindriyam iti. yathā anudarā kanyā iti. katham īṣadarthaḥ. imānīndriyāṇi pratiniyatadeśaviṣayāṇi kālāntarāvasthāyīni ca. na tathā manaḥ indrasya liṃgam api satpratiniyatadeśaviṣayaṃ kālāntarāvasthāyi ca.§ 187. tadantaḥkaraṇam iti cocyate. guṇadoṣavicārasmaraṇādivyāpare indriyānapekṣatvāc cakṣurādivad bahiranupabdheś ca antargataṃ karaṇam antaḥakaraṇam ity ucyate.11 Note JS: for bahiranupabdheś read bahiranupalabdheś § 188. tad iti kim artham. matijñānanirdeśārtham. nanu ca tadanantaraṃ ‘anantarasya vidhir vā bhavati pratiṣedho vā’ iti tasyaiva grahaṇaṃ bhavati. ihārtham uttarārthaṃ ca tad ity ucyate. yanmatyādiparyāyaśabdavācyaṃ jñānaṃ tadindriyānindriyanimittaṃ tadevāvagrahehāvāyadhāraṇā iti. itarathā hi prathamaṃ matyādiśabdavācyaṃ jñānam ity uktvā indriyānindriyanimittaṃ śrutam. tadevāvagrahehāvāyadhāraṇā ity aniṣṭam abhisaṃbadhyeta.§ 189. evaṃ nirjñātotpattinimittam anirṇītabhedam iti tadbhedapratipattyartham āha —avagrahehāvāyadhāraṇā || 1.15 || § 190. viṣayaviṣayisaṃnipātasamanantaram ādyaṃ grahaṇam avagrahaḥ. viṣayaviṣayisaṃnipāte sati darśanaṃ bhavati. tadanantaram arthagrahaṇam avagrahaḥ. yathā — cakṣuṣā śuklaṃ rūpam iti grahaṇam avagrahaḥ. avagrahagṛhīte ’rthe tadviśeṣākāṅkṣaṇam īhā. yathā śuklaṃ rūpaṃ kiṃ valākā patākā veti. viśeṣanirjñānād yāthātmyāvagamanam avāyaḥ. utpatananipatanapakṣavikṣepādibhir valākaiveyaṃ na patāketi. avetasya kālāntare ’vismaraṇakāraṇaṃ dhāraṇā. yathā saiveyaṃ balākā pūrvāhṇe yām aham adrākṣam iti. eṣām avagrahādīnām upanyāsakrama utpattikramakṛtaḥ.§ 191. uktānām avagrahādīnāṃ prabhedapratipattyartham āha —bahubahuvidhakṣiprāniḥsṛtānuktadhruvāṇāṃ setarāṇām || 1.16 || § 192. avagrahādayaḥ kriyāviśeṣāḥ prakṛtāḥ. tadapekṣo ’yaṃ karmanirdeśaḥ. bahvādīnāṃ setarāṇām iti. bahuśabdasya saṃkhyāvaipulyavācino grahaṇam aviśeṣāt. saṃkhyāvācī yathā, eko dvau bahava iti. vaipulyavācī yathā, bahur odano bahuḥ sūpa iti. vidhaśabdaḥ prakāravācī. kṣipragrahaṇam acirapratipattyartham. aniḥsṛtagrahaṇam asakalapudgalodgamārtham. anuktam abhiprāyeṇa grahaṇam. dhruvaṃ nirantaraṃ yathārthagrahaṇam. setaragrahaṇaṃ pratipakṣasaṃgrahārtham.§ 193. bahūnām avagrahaḥ alpasyāvagrahaḥ bahuvidhasyāvagrahaḥ ekavidhasyāvagraḥ kṣipram avagrahaḥ cireṇāvagrahaḥ aniḥsṛtasyāvagrahaḥ niḥsṛtasyāvagrahaḥ anuktasyāvagrahaḥ uktasyāvagrahaḥ dhruvasyāvagrahaḥ adhruvasyāvagrahaś ceti avagraho dvādaśavikalpaḥ. evam īhādayo ’pi. ta ete pañcabhir indriyadvārair manasā ca pratyekaṃ pradurbhāvyante. tatra bahvavagrhādayaḥ matijñānāvaraṇakṣayopaśamaprakarṣāt prabhavanti netare iti. teṣām abhyarhitatvād ādau grahaṇaṃ kriyate.§ 194. bahubahuvidhayoḥ kaḥ prativiśeṣaḥ; yāvatā bahuṣv api bahutvam asti bahuvidheṣv api bahutvam asti? ekaprakāranānāprakārakṛto viśeṣaḥ. uktaniḥsṛtayoḥ kaḥ prativiśeṣaḥ; yāvatā sakalaniḥsaraṇān niḥsṛtam. uktam apy evaṃ vidham eva? ayam asti viśeṣaḥ; anyopadeśapūrvakaṃ grahaṇam uktam. svata eva grahaṇaṃ niḥsṛtam.§ 195. apareṣāṃ kṣipraniḥsṛta iti pāṭhaḥ. ta evaṃ varṇayanti śrotrendriyeṇa śabdam avagṛhyamāṇaṃ mayūrasya vā kurarasya veti kaścit pratipadyate. aparaḥ svarūpam evāsṛitya iti.§ 196. dhruvāvagrahasya dhāraṇāyāś ca kaḥ prativiśeṣaḥ? ucyate, kṣayopaśamaprāptikāle viśuddhapariṇāmasaṃtatyā prāptāt kṣayopaśamāt prathamasamaye yathāvagrahas tathaiva dvitīyādiṣv api samayeṣu nono nābhyadhika iti dhruvāvagraha ity ucyate. yadā punarviśuddhapariṇāmasya saṃkleśapariṇāmasya ca miśraṇāt kṣayopaśamo bhavati tata utpadyamāno ’vagrahaḥ kadācit bahūnāṃ kadācid alpasya kadācid bahuvidhasya kadācid ekavidhasya veti nyūnādhikabhāvād adhruvāvagraha ity ucyate. dharaṇā punargṛhītārthāvismaraṇakāraṇam iti mahad anayor antaram.§ 197. yady avagrahādayo bahvādīnāṃ karmaṇām ākṣeptāraḥ, bahvādīni punarviśeṣaṇāni kasyety ata āha —arthasya || 1.17 || § 198. cakṣurādiviṣayo ’rthaḥ. tasya bahvādiviśeṣaṇaviśiṣṭasya avagrahādayo bhavantīty abhisaṃbandhaḥ kriyate. kim artham idam ucyate yāvatā bahvādir artha eva? satyam evam, kintu pravādiparikalpanānivṛttyarthaṃ ‘arthasya’ ity ucyate. kecit pravādino manyante rūpādayo guṇā eva indriyaiḥ saṃnikṛṣyante tenaiteṣām eva grahaṇam iti. tad ayuktam; na hi te rūpādayo guṇā amūrtā indriyasaṃnikarṣam āpadyante. na tarhi idānīm idaṃ bhavati ‘rūpaṃ mayā dṛṣṭaṃ, gandho vā ghrāta’ iti. bhavati ca. katham? iyarti paryāyāṃs tair vā ’ryata ity artho dravyaṃ, tasminn indriyaiḥ saṃnikṛṣṇyamāṇe tadavyatirekād rūpādiṣv api saṃvyavahāro yujyate.§ 199 kim ime avagrahādayaḥ sarvasyendriyānindriyasya bhavanti uta kaścid viṣayaviśeṣo ’stīty ata āha —vyañjanasyāvagrahaḥ || 1.18 || § 200. vyañjanam avyaktaṃ śabdādijātaṃ tasyāvagraho bhavati nehādayaḥ. kim artham idam? niyamārtham, avagraha eva nehādaya iti. sa tarhi evakāraḥ kartavyaḥ? na kartavyaḥ, ‘siddhe vidhir ārabhyamāno niyamārtha’ iti antareṇaivakāraṃ niyamārtho bhaviṣyati. nanu avagrahagrahaṇam ubhayatra tulyam tatra kiṃ kṛto ’yaṃ viśeṣaḥ? arthāvagrahavyañjanāvagrahayor vyaktāvyaktakṛto viśeṣaḥ. katham? abhinavaśarāvādrīkaraṇavat.1 yathā jalakaṇadvitrāsiktaḥ sarāvo ’bhinavo nādrībhavati, sa eva punaḥ punaḥ sicyamānaḥ śanais timyati, evaṃ śrotrādiṣv indriyeṣu śabdādipariṇatāḥ pudgalā dvitrādiṣu samayeṣu gṛhyamānā na vyaktībhavanti, punaḥ punar avagrahe sati vyaktībhavanti. ato vyaktagrahaṇāt prāgvyañjanāvagrahaḥ vyaktagrahaṇam arthāvagrahaḥ. tato ’vyaktāvagrahaṇād īhādayo na bhavanti.1 Note JS: for abhinavaśarāvādrīkaraṇavat read abhinavaśarāvārdrīkaraṇavat.? Also further for nādrībhavati read nārdrībhavati ? § 201. sarvendriyāṇām aviśeṣeṇa vyañjanāvagrahaprasaṅge yatrāsaṃbhavas tadarthapratiṣedam āha —na cakṣuranindriyābhyām || 1.19 || § 202. cakṣuṣā anindriyena ca vyañjanāvagraho na bhavati. kutaḥ? aprāpyakāritvāt. yato ’prāptam artham avidikkaṃ yuktaṃ saṃnikarṣaviṣaye ’vasthitaṃ bāhyaprakāśābhivyaktam upalabhate cakṣuḥ manaś cāprāptam ity anayor vyañjanāvagraho nāsti.§ 203. cakṣuṣo ’prāpyakāritvaṃ katham adhyavasīyate? āgamato yuktitaś ca. āgamatas tāvat puṭṭhaṃ suṇodi saddaṃ apuṭṭhaṃ ceva passade rūaṃ | gaṃdhaṃ rasaṃ ca phāsaṃ baddhaṃ puṭṭhaṃ viyāṇādi || § 204. yuktitaś ca — aprāpyakāri cakṣuḥ, spṛṣṭānavagrahāt. yadi prāpyakāri syāt tvagindriyavat spṛṣṭam añjanaṃ gṛhṇīyāt, na tu gṛhṇāty ato manovadaprāpyakārīty avaseyam. tataś cakṣurmanasī varjayitvā śeṣāṇām indriyāṇāṃ vyañjanāvagrahaḥ. sarveṣām indriyānindriyāṇām arthāvagraha iti siddham.§ 205. āha nirdiṣṭaṃ matijñānaṃ lakṣaṇato vikalpataś ca; tadanantaram uddhiṣṭaṃ yat śrutaṃ tasyedānīṃ lakṣaṇaṃ vikalpaś ca vaktavya ity ata āha —śrutaṃ matipūrvaṃ dvyanekadvādaśabhedam || 1.20 || § 206. śrutaśabdo ’yaṃ śravaṇam upādāya vyutpādito ’pi rūḍhivaśāt kasmiṃś cij jñānaviśeṣe vartate. yathā kuśalavanakarma pratītya vyutpādito ’pi kuśalaśabdo rūḍhivaśāt paryavadāte vartate. kaḥ punar asau jñānaviśeṣa iti? ata āha ‘śrutaṃ matipūrvam’ iti. śrutasya pramāṇatvaṃ pūrayatīti pūrvaṃ nimittaṃ kāraṇam ity anarthāntaram. matir nirdiṣṭā. matiḥ pūrvam asya matipūrvaṃ matikāraṇam ity arthaḥ. yadi matipūrvaṃ śrutaṃ tadapi matyātmakaṃ prāpnoti ‘kāraṇasadṛśaṃ hi loke kāryaṃ dṛṣṭam’ iti. naitad aikāntikam. daṇḍādikāraṇo ’yaṃ ghaṭo na daṇḍādyātmakaḥ. api ca sati tasmiṃs tadabhāvāt. saty api matijñāne bāhyaśrutajñānanimittasaṃnidhāne ’pi prabalaśrutāvaraṇodayasya śrutābhāvaḥ. śrutāvaraṇakṣayopaśamaprakarṣe tu sati śrutjañānam utpadyata iti matijñānaṃ nimttamātraṃ jñeyam.§ 207. āha, śrutam anādinidhanam iṣyate. tasya matipūrvakatve tadabhavāḥ; ādimato ’ntavattvāt. tataś ca puruṣakṛtitvād aprāmāṇyam iti? naiṣa doṣaḥ; dravyādisāmānyārpaṇāt śrutam anādinidhanam iṣyate. na hi kenacit puruṣeṇa kvacit kadācit kathaṃcid utprekṣitam iti. teṣām eva viśeṣāpekṣayā ādir antaś ca saṃbhavatīti ‘matipūrvam’ ity ucyate. yathāṅkuro bījapūrvakaḥ sa ca saṃtānāpekṣayā anādinidhana iti. na cāpauruṣeyatvaṃ prāmāṇyakāraṇam; caurādyupadeśasyāsmaryamāṇakartṛkasya prāmāṇyaprasaṅgāt. anityasya ca pratyakṣādeḥ prāmāṇye ko virodhaḥ.§ 208. āha, prathamasamyaktvotpattau yugapaj jñānapariṇāmān matipūrvakatvaṃ śrutasya nopapadyata iti? tad ayuktam; samyaktvasya tadapekṣatvāt. ātmalābhas tu kramavān iti matipūrvakatvavyāghātābhāvaḥ.§ 209. āha, matipūrvaṃ śrutam ity etal lakṣaṇam avyāpi śrutapūrvam api śrutam iṣyate. tadyathā — śabdapariṇatapudgalaskandhād āhitavarṇapadavākyādibhāvāc cakṣurādiviṣayāc ca ādyaśrutaviṣayabhāvam āpannād avyabhicāriṇaḥ kṛtasaṃgītir jano ghaṭāj jaladhāraṇādi kāryaṃ saṃbandhyantaraṃ pratipadyate, dhūmāder vāgnyādidravyaṃ, tadā śrutāt śrutapratipattir iti? naiṣa doṣaḥ; tasyāpi matipūrvakatvam upacārataḥ. śrutam api kvacin matir ity upacaryate, matipūrvakatvād iti.§ 210. bhedaśabdaḥ pratyekaṃ parisamāpyate — dvibhedam anekabhedaṃ dvādaśabhedam iti. dvi bhedaṃ tāvat — aṅgabāhyam aṅgapraviṣṭam iti. aṅgabāhyam anekavidhaṃ daśavaikālikottarādhyayanādi. aṅgapraviṣṭaṃ dvādaśavidham. tadyathā, ācāraḥ sūtrakṛtaṃ sthānaṃ samavāyaḥ vyākhyāprajñaptiḥ jñātṛdharmakathā upāsakādhyayanaṃ antakṛddaśaṃ anuttaraupapādikadaśaṃ praśnavyākaraṇaṃ vipākasūtraṃ dṛṣṭivāda iti. dṛṣṭivādaḥ pañcavidhaḥ — parikarma sūtraṃ prathamānuyogaḥ pūrvagataṃ cūlikā ceti. tatra pūrvagataṃ caturdaśavidham — utpādapūrvam agrāyaṇīyaṃ vīryānupravādam astināstipravādaṃ jñānapravādaṃ satyapravādam ātmapravādaṃ karmapravādaṃ pratyākhyānanāmadheyaṃ vidyānupravādaṃ kalyāṇanāmadheyaṃ prāṇāvāyaṃ kriyāviśālaṃ lokabindusāram iti. tadetat śrutaṃ dvibhedam anekabhedaṃ dvādaśabhedam iti.§ 211. kiṃ kṛto ’yaṃ viśeṣaḥ? vaktṛviśeṣakṛtaḥ. trayo vaktāraḥ — sarvajñas tīrthakara itaro vā śrutakevalī ārātīyaś ceti. tatra sarvajñena paramarṣiṇā paramācintyakevalajñānavibhūtiviśeṣeṇa arthata āgama uddiṣṭaḥ. tasya pratyakṣadarśitvāt prakṣīṇadoṣatvāc ca prāmāṇyam. tasya sākṣāc chiṣyair buddhyatiśayarddhiyuktair gaṇadharaiḥ śrutakevalibhir anusmṛtagrantharacanam aṅgapūrvalakṣaṇam. tatpramāṇam; tatprāmāṇyāt. ārātīyair punar ācāryaiḥ kāladoṣāt saṃkṣiptāyurmatibalaśiṣyānugrahārthaṃ daśavaikālikādyupanibaddham. tatpramāṇam arthatas tadevedam iti kṣīrārṇavajalaṃ ghaṭagṛhītam iva.§ 212. vyākhyātaṃ parokṣam. pratyakṣam idānīṃ vaktavyam. tad dvedhā — deśapratyakṣaṃ sarvapratyakṣaṃ ca. deśapratyakṣam avadhimanaḥparyayajñāne. sarvapratyakṣaṃ kevalam. yady evam idam eva tāvad avidhijñānaṃ triḥprakārasya pratyakṣasyādyaṃ vyākriyatām ity atrocyate — dvividho ’vadhir bhavapratyayaḥ kṣayopaśamanimittaś ceti. tatra bhavapratyaya ucyate —bhavapratyayo ’vadhir devanārakāṇām || 1.21 || § 213. bhava ity ucyate. ko bhavaḥ? āyurnāmakarmodayanimitta ātmanaḥ paryāyo bhavaḥ. pratyayaḥ kāraṇaṃ nimittam ity anarthāntaram. bhavaḥ pratyayo ’sya bhavapratyayo ’vadhir devanārakāṇāṃ veditavyaḥ. yady evaṃ tatra kṣayopaśamanimittatvaṃ na prāpnoti? naiṣa dośaḥ; tadāśrayāt tatsiddheh. bhavaṃ pratītya kṣayopaśamaḥ saṃjāyata iti kṛtvā bhavaḥ pradhānakāraṇam ity upadiśyate. yathā patatriṇo gamanam ākāśe bhavanimittam, na śikṣāguṇaviśeṣaḥ tathā devanārakāṇāṃ vrataniyamādyabhāve ’pi jāyata ‘iti bhavapratyayaḥ’ ity ucyate. itarathā hi bhavaḥ sādhāraṇa iti kṛtvā sarveṣām aviśeṣaḥ syāt. iṣyate ca tatrāvadheḥ prakarṣāprakarṣavṛttiḥ. ‘devanārakāṇām’ ity aviśeṣābhidhāne ’pi samyagdṛṣṭīnām eva grahaṇam. kutaḥ? avadhigrahaṇāt. mityādṛṣṭīnāṃ ca vibhaṅga ity ucyate. prakarṣāprakarṣavṛttiś ca āgamato vijñeyā.§ 214. yadi bhavapratyayo ’vadhir devanārakāṇām, atha kṣayopaśamahetukaḥ keṣām ity āha —kṣayopaśamanimittaḥ ṣaḍvikalpaḥ śeṣāṇām || 1.22 || § 215. avadhijñānāvaraṇasya deśaghātisparddhakānām udaye sati sarvaghātisparddhakānām udayābhāvaḥ kṣayaḥ teṣām evānudayaprāptānāṃ sadavasthā upaśamaḥ. tau nimittam asyeti kṣayopaśamanimittaḥ. sa śeṣāṇām veditavyaḥ. ke punaḥ śeṣāḥ. manuṣyās tiryañcaś ca. teṣv api yatra sāmarthyam asti tatraiva veditavyaḥ. na hy asaṃjñinām aparyāptakānāṃ ca tatsāmarthyam asti. saṃjñināṃ paryāptakānāṃ ca na sarveṣām. keṣāṃ tarhi? yathoktasamyagdarśanādinimttasaṃnidhāne sati śāntakṣīṇakarmaṇāṃ tasyopalabdhir bhavati. sarvasya kṣayopaśamanimittatve kṣayopaśam agrahaṇaṃ niyamārthaṃ kṣayopaśama eva nimittaṃ na bhava iti. sa eṣo ’vadhiḥ ṣaḍvikalpaḥ. kutaḥ? anugāmyananugāmivardhamānahīyamānāvasthitānavasthitabhedāt. kaścid avadhir bhāskaraprakāśavad gacchantam anugacchati. kaścin nānugacchati tatraivātipatati unmukhapraśnādeśipuruṣavacanavat. aparo ’vadhiḥ araṇinirmathanotpannaśuṣkaparṇopacīyamānendhananicayasamiddhapāvakavatsamyagdarśanādiguṇaviśuddhipariṇāmasaṃnidhānād yat -parimāṇa utpannas tato varddhate ā asaṃkhyeyalokebhyaḥ. aparo ’vadhiḥ paricchinnopādānasaṃtatyagniśikhāvatsamyagdarśanādiguṇahānisaṃkleśapariṇāmavṛddhiyogād yat- parimānā utpannas tato hīyate ā aṅgulasyāsaṃkhyeyabhāgāt. itaro ’vadhiḥ samyagdarśanādiguṇāvasthānād yat parimāṇa utpannas tat primāṇā evāvasthiṣṭhate; na hīyate nāpi vardhate liṅgavat ā bhavakṣayād ā kevalajñānotpatter vā. anyo ’vadhiḥ samyagdarśanādiguṇavṛddhihāniyogād yatparimāṇa utpannas tato vardhate yāvad anena vardhitavyaṃ hīyate ca yāvad anena hātavyaṃ vāyuvegapreritajalormivat. evaṃ ṣaḍvikalpo ’vadhir bhavati.§ 216. evaṃ vyākhyātam avadhijñānaṃ, tadantaram idānīṃ manaḥparyayajñānaṃ vaktavyam. tasya bhedaḥ puraḥsaraṃ lakṣaṇaṃ vyācikhyāsur idam āha —ṛjuvipulamatī manaḥparyayaḥ || 1.23 || § 217. ṛjvī nirvartitā praguṇā ca. kasmān nirvartitā? vākkāyamanaḥkṛtārthasya paramanogatasya vijñānāt. ṛjvī matir yasya so ’yaṃ ṛjumatiḥ. anirvartitā kuṭilā ca vipulā. kasmād anirvartitā? vākkāyamanaḥkṛtārthasya parakīyamanogatasya vijñānāt. vipulā matir yasya so ’yaṃ vipulamatiḥ. ṛjumatiś ca vipulamatiś ca ṛjuvipulamatī. ekasya matiśabdasya gatārthatvād aprayogaḥ. athavā ṛjuś ca vipulā ca ṛjuvipule. ṛjuvipule matī yayos tau ṛjuvipulamatī iti. sa eṣa manaḥparyayo dvividhaḥ ṛjumatir vipulamatir iti.§ 218. āha, ukto bhedaḥ, lakṣaṇam idānīṃ vaktavyam ity atrocyate — vīryāntarāyamanaḥparyayajñānāvaraṇakṣayopaśamāṅgopāṅganāmalābhāvaṣṭambhād ātmanaḥ parakīyamanaḥsaṃbandena labdhavṛttir upayogo manaḥparyayaḥ. matijñānaprasaṅga iti cet? uktottaraṃ purastāt. apekṣākāraṇaṃ mana iti. parakīyamanasi vyavasthito ’rthaḥ anena jñāyate ity etāvad atrāpekṣyate. tatra ṛjumatir manaḥparyayaḥ kālato jaghanyena jīvānām ātmanaś ca dvitrāṇi bhavagrahaṇāni, utkarṣeṇa saptāṣṭau gatyāgatyādibhiḥ prarūpayati. kṣetrato jaghanyena gavyūtipṛthaktvaṃ, utkarṣeṇa yojanapṛthaktvasyābhyantaraṃ, na bahiḥ. dvitīyaḥ kālato jaghanyena saptāṣṭau bhavagrahaṇāni, utkarṣeṇāsaṃkhyeyāni gatyāgatyādibhiḥ prarūpayati. kṣetrato jaghanyena yojanapṛthaktvaṃ, utkarṣeṇa mānuṣottaraśailasyābhyantaraṃ, na bahiḥ.§ 219. uktayor anayoḥ punar api viśeṣapratipattyartham āha —viśuddhyapratipātābhyāṃ tadviśeṣaḥ || 1.24 || § 220. tadāvaraṇakṣayopaśame sati ātmanaḥ prasādo viśuddhiḥ. pratipatanaṃ pratipātaḥ. na pratipātaḥ apratipātaḥ. upaśāntakaṣāyasya cāritramohodrekāt pracyutasaṃyamaśikharasya pratipāto bhavati. kṣīṇakaṣāyasya pratipātakāraṇābhāvād apratipātaḥ. viśuddhiś ca apratipātaś ca viśuddhyapratipātau. tābhyāṃ viśuddhyapratipātābhyām. tayor viśeṣas tadviśeṣaḥ. tatra viśuddhyā tāvat — ṛjumater vipulamatir dravyakṣetrakālabhāvair viśuddhataraḥ. katham? iha yaḥ kārmaṇadravyānantabhāgo ’ntyaḥ sarvāvadhinā jñātas tasya punar anantabhāgīkṛtasyāntyo bhāga ṛjumater viṣayaḥ. tasya ṛjumativiṣayasyānantabhāgīkṛtasyāntyo bhāgo vipulamater viṣayaḥ. anantasyānantabhedatvāt. dravyakṣetrakālato viśuddhir uktā. bhāvato viśuddhiḥ sūkṣmataradravyaviṣayatvād eva veditavyā, prakṛṣṭakṣayopaśamaviśuddhiyogāt. apratipātenāpi vipulamatir viśiṣṭaḥ; svāmināṃ pravardhamānacāritrodayatvāt. ṛjumatiḥ punaḥ pratipātī; svāmināṃ kaṣāyodrekād dhīyamānacāritrodayatvāt.§ 221. yady asya manaḥparyayasya pratyātmamayaṃ viśeṣaḥ, athānayor avadhimanaḥparyayayoḥ kuto viśeṣaḥ ity ata āha —viśuddhikṣetrasvāmiviṣayebhyo ’vadhimanaḥparyayayoḥ || 1.25 || § 222. viśuddhiḥ prasādaḥ. kṣetraṃ yatrasthān bhāvān pratipadyate. svāmī prayoktā. viṣayo jñeyaḥ. tatrāvadher manaḥparyayo viśuddhataraḥ. kutaḥ? sūkṣmaviṣayatvāt. kṣetram uktam. viṣayo vakṣyate. svāmitvaṃ pratyutyate. prakṛṣṭacāritraguṇopeteṣu vartate pramattādiṣu kṣīṇakaṣayānteṣu. tatra cotpadyamānaḥ pravarddhamānacāritreṣu na hīyamānacāritreṣu. pravarddhamānacāritreṣu cotpadyamānaḥ saptavidhānyatamarddhiprāpteṣūpajāyate netareṣu. ṛddhiprāpteṣu keṣucin na sarveṣu. ity asyāyaṃ svāmiviśeṣo viśiṣṭasaṃyamagrahaṇaṃ vā vākye prakṛtam. avadhiḥ punaś cāturgatikeṣv iti svāmibhedād apy anayor viśeṣaḥ.§ 223. idānīṃ kevalajñānalakṣaṇābhidhānaṃ prāptakālam. tadullaṅghya jñānāṃ viṣayanibandhaḥ parīkṣyate. kutaḥ? tasya ‘mohakṣayāj jñānadarśanāvaraṇāntarāyakṣayāc ca kevalam’ ity atra vakṣyamānatvāt. yady evam ādyayor eva tāvan matiśrutayor viṣayanibandha ucyatām ity ata āha —matiśrutayor nibandho dravyesv asarvaparyāyeṣu || 1.26 || § 224. nibandhanaṃ nibandhaḥ. kasya? viṣayasya. tadviṣayagrahaṇaṃ kartavyam? na kartavyam. prakṛtaṃ viṣayagrahaṇam. kva prakṛtam? ‘viśuddhikṣetrasvāmiviṣayebhyaḥ’ ity atra. atas tasyārthavaśād vibhaktipariṇāmo bhavatīti ‘viṣayasya’ ity abhisaṃbadhyate. ‘dravyeṣu’ iti bahuvacananirdeśaḥ sarveṣāṃ jīvadharmādharmakālākāśapudgalānāṃ saṃgrahārthaḥ. tadviśeṣaṇārthaṃ ‘asarvaparyāya’ grahaṇam. tāni dravyāṇi matiśrutayor viṣayabhāvam āpadyamānāni katipayair eva paryāyair viṣayabhāvam āskandanti na sarvaparyāyair anantair apīti. atrāha — dharmāstikāyādīny atīndriyaṇi teṣu matijñānaṃ na pravartate. ataḥ sarvadravyeṣu matijñānaṃ vartata ity ayuktam? naiṣa doṣaḥ; anindriyākhyaṃ karaṇam asti tadālambano noindriyāvaraṇakṣayopaśamalabdhipūrvaka upayogo ’vagrahādirūpaḥ pragevopajāyate. tatas tatpūrvaṃ śrutajñānaṃ tadviṣayeṣu svayogyeṣu vyāpriyate.§ 225. atha matiśrutayor anantaranirdeśārhasyāvadheḥ ko viṣayanibandha ity ata āha —rūpiṣv avadeḥ || 1.27 || § 226. ‘viṣayanibandhaḥ’ ity anuvartate. ‘rūpiṣu’ ity anena pudgalāḥ pudgaladravyasaṃbandhāś ca jīvāḥ parigṛhyante. rūpiṣv evāvadher viṣayanibandho nārūpiṣv iti niyamaḥ kriyate. rūpiṣv api bhavan na sarvaparyāyeṣu, svayogyeṣv evety avadhāraṇārtham asarvaparyāyeṣv ity abhisaṃbadhyate.§ 227. atha tadanantaranirdeśabhājo manaḥparyayasya ko viṣayanibandha ity ata āha —tadanantabhāge manaḥparyayasya || 1.28 || § 228. yad etad rūpi dravyaṃ sarvāvadhijñānaviṣayatvena samarthitaṃ tasyānantabhāgīkṛtasyaikasmin bhāge manaḥparyayaḥ pravartate.§ 229. athānte yan nirdiṣṭaṃ kevalajñānaṃ tasya ko viṣayanibandha ity ata āha —sarvadravyaparyāyeṣu kevalasya || 1.29 || § 230. dravyāṇi ca paryāyāś ca dravyaparyāyā iti itaretarayogalakṣaṇo dvandvaḥ. tadviśeṣaṇaṃ ‘sarva’ grahaṇaṃ pratyekam abhisaṃbadhyate, sarveṣu dravyeṣu sarveṣu paryāyeṣv iti. jīvadravyāṇi tāvad anantānantāni tato ’py anantānantāni pudgaladravyāṇi ca aṇuskandhabhedabhinnāni, dharmādharmākāśāni trīṇi, kālaś cāsaṃkhyeyas teṣāṃ paryāyāś ca trikālabhuvaḥ pratyekam anantānantās teṣu. dravyaṃ paryāyajātaṃ vā na kiṃcit kevalajñānasya viṣayabhāvam atikrāntam asti. aparimitamāhātmyaṃ hi tad iti jñāpanārthaṃ ‘sarvadravyaparyāyeṣu’ ity ucyate.§ 231. āha viṣayanibandho ’vadhṛto matyādīnām. idaṃ tu na nirjñātam ekasminn ātmani svanimittasaṃnidhānopajanitavṛttīni jñānāni yaugapadyena kati bhavantīty ucyate — ekādīni bhājyāni yugapad ekasminn ā caturbhyaḥ || 1.30 || § 232. ekaśabdaḥ saṃkhyāvacī, ādiśabdo ’vayavavacanaḥ. eka ādir yeṣāṃ tāni imāny ekādīni. bhājyāni vibhaktavyāni. yaugapadyenaikasminn ātmani. ā kutaḥ? ā caturbhyaḥ. tadyathā ekaṃ tāvat kevalajñānaṃ, na tena sahānyāni kṣāyopaśamikāni yugapadavatiṣṭhante. dve matiśrute. trīṇi matiśrutāvadhijñānāni, matiśrutamanaḥparyayajñānāni vā. catvāri matiśrutāvadhimanaḥparyayajñānāni. na pañca santi, kevalasyāsahāyatvāt.§ 233. atha yathoktāni matyādīni jñānavyapadeśam eva labhante utānyathāpīty ata āha —matiśrutāvadhayo viparyayaś ca || 1.31 || § 234. viparyayo mithyety arthaḥ. kutaḥ? samyagadhikārāt. ‘ca’ śabdah samuccayārthaḥ. viparyayaś ca samyak ceti. kutaḥ punar eṣāṃ viparyayaḥ? mithyādarśanena sahaikārthasamavāyāt sarajaskakaṭukālābugatadugdhavat. nanu ca tatrādhāradoṣād dugdasya rasaviparyayo bhavati. na ca tathā matyajñānādīnāṃ viṣayagrahaṇe viparyayaḥ. tathā hi, samyagdṛṣṭir yathā cakṣurādibhī rūpādīn upalabhate tathā mityādṛṣṭir api matyajñānena. yathā ca samyagdṛṣṭiḥ śrutena rūpādin jānāti nirūpayati ca tathā mithyādṛṣṭir api śrutājñānena. yathā cāvadhijñānena samyagdṛṣṭiḥ rūpiṇo ’rthānavagacchati tathā mithyādṛṣṭir vibhaṅgajñāneneti.§ 235. atrocyate —sadasator aviśeṣād yadṛcchopalabdher unmattavat || 1.32 || § 236. sad vidyamānam asad avidyamānam ity arthaḥ. tayor aviśeṣeṇa yadṛchhayā upalabder viparyayo bhavati. kadācid rūpādi sad apy asad iti pratipadyate, asad api sad iti, kadācit sat sad eva, asad apy asad eveti mithyādarśanodayād adhyavasyati. yathā pittodayākulitabuddhir mātaraṃ bhāryeti, bhāryām api māteti manyate. yadṛcchayā yadāpi mātaraṃ mātaiveti bhāryam api bhāryeveti ca tadāpi na tatsamyagjñānam.1 evaṃ matyādīnām api rūpādiṣu viparyayo veditavyaḥ. tathā hi, kaścin mityādarśanapariṇāma ātmany avasthito rūpādyupalabdhau satyām api kāraṇaviparyāsaṃ bhedābhedaviparyāsaṃ svarūpaviparyāsaṃ ca janayati.1 Note JS: for mātaiveti bhāryam api bhāryeveti ca read mātaiveti bhāryam api bhāryaiveti ca? § 237. kāraṇaviparyāsas tāvad — rūpādīnām ekaṃ kāraṇam amūrtaṃ nityam iti kecit kalpayanti. apare pṛthivyādijātibhinnāḥ paramāṇavaś catustridvyeka guṇās tulyajātīyānāṃ kāryāṇām ārambhakā iti. anye varṇayanti — pṛthivyādīni catvāri bhūtāni, bhautikadharmā varṇagandharasasparśāḥ, eteṣāṃ samudāyo rūpaparamāṇur aṣṭaka ity ādi. itare varṇayanti — pṛthivyaptejovāyavaḥ kāṭhinyādidravatvādyuṣṇatvādīraṇatvādiguṇā jātibhinnāḥ paramāṇavaḥ kāryasyārambhakāḥ.§ 238. bhedābhedaviparyāsaḥ kāraṇāt kāryam arthāntarabhūtam eveti anarthāntarabhūtam eveti ca parikalpanā.§ 239. svarūpaviparyāso rūpādiyo nirvikalpāḥ santi na santy eva vā. tadākārapariṇataṃ vijñānam eva. na ca tadālambanaṃ vastu bāhyam iti. evam anyān api parikalpanābhedān dṛṣṭeṣṭaviruddhān mithyādarśanodayāt kalpayanti tatra ca śraddhānam utpādayanti. tatas tanmatyajñānaṃ śrutājñānam vibhaṅgajñānaṃ ca bhavati. samyagdarśanaṃ punas tatvārthādhigame śraddhānam utpādayati. tatas tanmatijñānaṃ śrutajñām avadhijñānānaṃ ca bhavati.§ 240. āha pramāṇaṃ dvi prakāraṃ varṇitam. pramāṇaikadeśāś ca nayās tadanantaroddeśabhājo nirdeṣṭavyā ity ata āha —naigamasaṃgrahavyavahārarjusūtraśabdasamabhirūḍhaivaṃbhūtā nayāḥ || 1.33 || § 241. eteṣāṃ sāmānyaviśeṣalakṣaṇaṃ vaktavyam. sāmānyalakṣaṇaṃ tāvad vastuny anekāntātmany avirodhena hetvarpaṇāt sādhyaviśeṣasya yathātmyaprāpaṇapravaṇaḥ prayogo nayaḥ. sa dvedhā dravyārthikaḥ paryāyārthikaś ceti. dravyaṃ sāmānyam utsargaḥ anuvṛttir ity arthaḥ. tadviṣayo dravyārthikaḥ. paryāyo viśeṣo ’pavādo vyāvṛttir ity arthaḥ. tadviṣayaḥ paryāyārthikaḥ. tayor bhedā naigamādayaḥ.§ 242. teṣāṃ viśeṣalakṣaṇam ucyate — anabhinirvṛttārthasaṃkalpamātragrāhī naigamaḥ. kaṃcit puruṣaṃ parigṛhītaparaśuṃ gacchantam avalokya kaścit pṛcchati kim arthaṃ bhavān gacchatīti. sa āha prastham ānetum iti. nāsau tadā prasthaparyāyaḥ saṃnihitaḥ. tadabhinirvṛttaye saṃkalpamātre prasthavyavhāraḥ. tathā edhodakādyāharaṇe vyāpriyamāṇaṃ kaścit pṛcchati kiṃ karoti bhavān iti. sa āha odanaṃ pacāmīti. na tadaudanaparyāyaḥ, saṃnihitaḥ, tadarthe vyāpāre sa prayujyate. evaṃ prakāro lokasaṃvyavahāraḥ anabhinirvṛttārthasaṃkalpamātraviṣayo naigamasya gocaraḥ.§ 243. svajātyavirodhenaikadhyam upānīya paryāyān ākrāntabhedān aviśeṣeṇa samastagrahaṇāt saṃgrahaḥ. sat, dravyaṃ, ghaṭa ity ādi. sad ity ukte sad iti vāgvijñanānupravṛttiliṅgānumitasattādhārabhūtānām aviśeṣeṇa sarveṣāṃ saṃgrahaḥ. dravyam ity ukte ’pi dravati gacchati tāṃs tān paryāyān ity upalakṣitānāṃ jīvājīvatadbhedaprabhedānāṃ saṃgrahaḥ. tathā ghaṭa ity ukte ’pi ghaṭabuddhyabhidhānānugamaliṅgānumitasakalārthasaṃgrahaḥ. evam prakāro ’nyo ’pi saṃgrahanayasya viṣayaḥ.§ 244. saṃgrahanayākṣiptānām arthānāṃ vidhipūrvakam avaharaṇaṃ vyavahāraḥ. ko vidhiḥ? yaḥ saṃgrahagṛhīto ’rthas tadānupūrveṇaiva vyavahāraḥ pravartata ity ayaṃ vidhiḥ. tad yathā — sarvasaṃgraheṇa yat sattvaṃ gṛhītaṃ tac cānapekṣitaviśeṣaṃ nālaṃ saṃvyavahārāyeti vyavahāranaya āśrīyate. yat sat tad dravyaṃ guṇo veti. dravyeṇāpi saṃgrahākṣiptena jīvājīvaviśeṣānapekṣeṇa na śakyaḥ saṃvyavahāra iti jīvadravyam ajīvadravyam iti vā vyavahāra āśrīyate. jīvājīvāv api ca saṃgrahākṣiptau nālaṃ saṃvyavahārāyeti pratyekaṃ devanārakādir ghaṭādiś ca vyavahāreṇāśrīyate. evam ayaṃ nayas tāvad vartate yāvat punar nāsti vibhāgaḥ.§ 245. ṛjuṃ praguṇaṃ sūtrayati tan trayatīti ṛjusūtraḥ. pūrvāparāṃs trikālaviṣayān atiśayya vartamānakālaviṣayān ādatte atītānāgatayor vinaṣṭānutpannatvena vyavahārābhāvāt. tac ca vartamānaṃ samayamātram. tadviṣayaparyāyamātragrāhyam ṛjusūtraḥ. nanu saṃvyavahāralopaprasaṅga iti ced? na; asya nayasya viṣayamātrapradarśanaṃ kriyate. sarvanayasamūhasādhyo hi lokasaṃvyavahāraḥ.§ 246. liṅgasaṃkhyāsādhanādivyabhicāranivṛttiparaḥ śabdanayaḥ. tatra liṅgavyabhicāraḥ — puṣyas tārakā nakṣatram iti. saṃkhyāvyabhicṝaḥ — jalam āpaḥ, varṣā ṛtuḥ, āmrā vanam, varaṇā nagaram iti. sādhanavyabhicāraḥ — senā parvatam adhivasati. puruṣavyabhicāraḥ — ehi manye rathena yāsyasi, na hi yāsyasi, yātas te piteti. kālavyabhicāraḥ — viśvadṛśvā ’sya putro janitā. bhāvi kṛtyam āsīd iti. upagrahavyabhicāraḥ — saṃtiṣṭhate pratiṣṭhate viramaty uparamatīti. evaṃ prakāraṃ vyavahāramanyāyyaṃ manyate; anyārthasyānyārthena saṃbandhābhāvāt. lokasamayavirodha iti cet? virudhyatām. tattvam iha mīmāṃsyate, na bhaiṣajyam āturecchānuvarti.§ 247. nānārthaśamabhirohaṇāt samabhirūḍhaḥ. yato nānārthān samatīty aikam artham ābhimukhyena rūḍhaḥ samabhirūḍhaḥ. gaur ity ayaṃ śabdo vāgādiṣv artheṣu vartamānaḥ paśāv abhirūḍhaḥ. athavā arthagatyarthaḥ śabdaprayogaḥ. tatraikasyārthasyaikena gatārthatvāt paryāyaśabdaprayogo ’narthakaḥ. śabdabhedāś ced asti arthabhedenāpy avaśyaṃ bhavitavyam iti. nānārthasamabhirohaṇāt samabhirūḍhaḥ. indanād indraḥ śakanāc chakraḥ pūrdāranāt puradara1 ity evaṃ sarvatra. athavā yo yatrābhirūḍhaḥ sa tatra sametyābhimukhenārohaṇāt samabhirūḍhaḥ. yathā kva bhavān āste? ātmanīti. kutaḥ? vastv antare vṛttyabhāvāt. yady anyasyānyatra vṛttiḥ syāt, jñānādīnāṃ rūpādīnāṃ cākaśe vṛttiḥ syāt.1 Note JS: for pūrdāranāt puradara read pūrdāranāt puraṃdara? § 248. yenātmanā bhūtas tenaivādhyavasāyayatīti evaṃbhūtaḥ. svābhipretakriyāpariṇatikṣaṇe eva sa śabdo yukto nānyadeti. yadaivendati tadaivendro nābhiṣecako na pūjaka iti. yadaiva gacchati tadaiva gaur na sthito na śayita iti. athavā yenātmanā yena jñānena bhūtaḥ pariṇatas tenaivādhyavasāyayati. yathendrāgnijñānapariṇata ātmaivendro ’gniś ceti.§ 249. uktā naigamādayo nayāḥ. uttarottarasūkṣmaviṣayatvād eṣāṃ kramaḥ pūrvapūrvahetukatvāc ca. evam ete nayāḥ pūrvapūrvaviruddhamahāviṣayā uttarottarānukūlālpaviṣayā dravyasyānantaśakteḥ pratiśakti vibhidyamānā bahuvikalpā jāyante. ta ete guṇapradhānatayā parasparatantrāḥ samyagdarśanahetavaḥ puruṣārthakriyāsādhanasāmarthyāt tantvādaya iva yathopāyaṃ viniveśyamānāḥ paṭādisaṃjñāḥ svatantrāś cāsamarthāḥ.§ 250. tantvādaya iveti viṣama upanyāsaḥ. tantvādayo nirapekṣā api kāṃcid arthamātrāṃ janayanti. bhavati hi kaścit pratyekaṃ tantus tvaktrāṇe samarthaḥ. ekaś ca balvajo bandhane samarthaḥ. ime punar nayā nirapekṣāḥ santo na kāṃcid api samyagdarśanamātrāṃ prādur bhāvayantīti? naiṣa doṣaḥ; abhihitānavabodhāt. abhihitam artham anavabudhya pareṇedam upālabhyate. etad uktaṃ, nirapekṣeṣu tantvādiṣu paṭādikāryaṃ nāstīti. yat tu tenopadarśitaṃ na tat paṭādikāryam. kiṃ tarhi? kevalaṃ tantvādikāryam. tantvādikaryam api tantvādyavayaveṣu nirapekṣeṣu nāsty eva ity asmatpakṣasiddhir eva. atha tantvādiṣu paṭādikāryaṃ śaktyapekṣayā astīty ucyate. nayeṣv api nirapekṣeṣu buddhyabhidhānarūpeṣu kāraṇavaśāt samyagdarśanahetutvavipariṇatisadbhāvāt. śaktyātmanāstitvam iti sāmyam evopanyāsasya.iti tattvārthavṛttau sarvārthasiddhisaṃjñāyāṃ prathamo ’dhyāyaḥ || atha dvitīyo ’dhyāyaḥ (§§ 251–365)§ 251. āha, samyagdarśanasya viṣayabhāvenopadiṣṭeṣu jīvādiṣv ādāv upanyas tasya jīvasya kiṃ svatattvam ity ucyate —aupaśamikakṣāyikau bhāvau miśraś ca jīvasya svatattvam audayikapāriṇāmikau ca || 2.1 || § 252. ātmani karmaṇaḥ svaśakteḥ kāraṇavaśād anudbhūtir upaśamaḥ. yathā katakādidravyasaṃbandhād ambhasi paṃkasya upaśamaḥ. kṣaya ātyantikī nivṛttiḥ. yathā tasminn evāmbhasi śucibhājanāntarasaṃkrānte paṃkasyātyantābhāvaḥ. ubhayātmako miśraḥ. yathā tasminn evāmbhasi katakādidravyasaṃbandhāt paṃkasya kṣīṇākṣīṇavṛttiḥ. dravyādinimittavaśāt karmaṇāṃ phalaprāptir udayaḥ. dravyātmalābhamātrahetukaḥ pariṇāmaḥ. upaśamaḥ prayojanam asyety aupaśamikaḥ. evaṃ kṣāyikaḥ kṣāyopaśamikaḥ audayikaḥ pariṇāmikaś ca. ta ete pañca bhāvā asādharaṇā jīvasya svatattvam ity ucyante.§ 253. samyagdarśanasya prakṛtatvāt tasya triṣu vikalpeṣu aupaśamikam ādau labhyata iti tasyādau grahaṇaṃ kriyate. tadanantaraṃ kṣāyikagrahaṇam; tasya pratiyogitvāt saṃsāry apekṣayā dravyatas tato ’saṃkyeyaguṇatvāc ca. tata uttaraṃ miśragrahaṇam; tadubhayātmakatvāt tato ’saṃkyeyaguṇatvāc ca. teṣāṃ sarveṣām anantaguṇatvād audayikapāriṇāmikagrahaṇam ante kriyate. atra dvandanirdeśaḥ kartavyaḥ — aupaśamikakṣāyikamiśraudayikapāriṇāmikā iti. tathā sati dviḥ ‘ca’ śabdo na kartavyo bhavati. naiva śaṅkyam; anyaguṇāpekṣayā iti pratīyate. vākye punaḥ sati ‘ca’ sabdena prakṛtobhayānukarṣaḥ kṛto bhavati. tarhi kṣāyopaśamikagrahaṇam eva kartavyam iti cet. na; gauravāt. miśragrahaṇaṃ madhye kriyate ubhayāpekṣārtham. bhavyasya aupaśamikakṣāyikau bhāvau. miśraḥ punar abhavyasyāpi bhavati, audayikapāriṇāmikābhyāṃ saha bhavyasyāpīti. bhāvāpekṣayā talliṅgasaṃkhyāprasaṅgaḥ svatattvasyeti cet? na; upāttaliṃgasaṃkhyatvāt. tadbhāvas tattvam. svaṃ tattvaṃ svatattvam iti.§ 254. atrāha tasyaikasyātmano ye bhāvā aupaśamkādayas te kiṃ bhedavanta utābhedā iti. attrocyate, bhedavantaḥ. yady evaṃ, bhedā ucyantām ity ata āha —dvinavāṣṭādaśaikaviṃśatitribhedā yathākramam || 2.2 || § 255. dvyādīnāṃ saṃkhyāśabdānāṃ kṛtadvandvānāṃ bhedaśabdena saha svapadārthe ’nyapadārthe vā vṛttir veditavyā. dvau ca nava ca aṣṭādaśa ca ekaviṃśatiś ca trayaś ca dvinavāṣṭādaśaikaviṃśatitrayaḥ. te ca te bhedās ca, ta eva bhedā yeṣām iti vā vṛttir dvinavāṣṭādaśaikaviṃśatitribhedā ity. yadā svapadārthe vṛttis tadā aupaśamikādīnā bhāvānāṃ dvinavāṣṭādaśaikaviṃśatitrrayo bhedā ity abhisaṃbandhaḥ kriyate; arthavaśād vibhaktipariṇāma iti. yadānyapadārthe vṛttis tadā nirdiṣṭavibhaktyantā evābhisaṃbadhyante, aupaśamikādayo bhāvā dvinavāṣṭādaśaikaviṃśatitribhedā iti. ‘yathākrama’ vacanam yathāsaṃkhyapratipattyārtham. aupaśamiko dvibhedaḥ. kṣāyiko navabhedaḥ. miśro ’ṣṭādaśabhedaḥ. audayika ekaviṃśatibhedaḥ. pāriṇāmikas tribhedaḥ iti.§ 256. yady evam aupaśamikasya kau dvau bhedāv ity ata āha —samyaktvacāritre || 2.3 || § 257. vyākhyātalakṣaṇe samyaktvacāritre. aupaśamikatvaṃ katham iti cet? ucyate — cāritramoho dvividaḥ kaṣāyavedanīyo nokaṣāyavedanīyaś ceti. tatra kaṣāyavedanīyasya bhedā anantānubandhinaḥ krodhamānamāyālobhāś catvāraḥ. darśanamohasya trayo bhedāḥ samyaktvaṃ mithyātvaṃ samyagmithyātvam iti. āsāṃ saptānāṃ pakṛtīnāmupaśamād aupaśamikaṃ samyaktvam.§ 258. anādimithyādṛṣṭer bhavyasya karmodayāpāditakāluṣye sati kutas tadupaśamaḥ? kālalabdhyādinimittatvāt. tatra kālalabdhis tāvat — karmāviṣṭa ātmā bhavyaḥ kāle ’rddhapudgalaparivarttanākhye ’vaśiṣṭe prathamasamyaktvagrahaṇasya yogyo bhavati nādhike iti. iyam ekā kālalabdhiḥ. aparā karmasthitikā kālalabdhiḥ. utkṛṣṭasthitikeṣu karmasu jaghanyasthitikeṣu ca prathamasamyaktvalābho na bhavati. kva tarhi bhavati? antaḥkoṭīkoṭīsāgaropamasthitikeṣu karmasu bandham āpadhyamāneṣu viśuddhapariṇāmavaśāt satkarmasu ca tataḥ saṃkheyasāgaropamasahasronāyām antaḥkoṭīkoṭīsāgaropamasthitau sthāpiteṣu prathamasamyaktvayogyo bhavati. aparā kālalabdhir bhavāpekṣayā. bhavyaḥ pañcendriyaḥ saṃjñī paryāptikaḥ sarvaviśuddhaḥ prathamasamyaktvam utpādayati. ‘ādi’ śabdena jātismaraṇādiḥ parigṛhyate.§ 259. kṛtsnasya mohanīyasyopaśamād aupaśamikaṃ cāritram. tatra samyaktvasyādau vacanaṃ; tatpūrvakatvāc cāritrasya.§ 260. yaḥ kṣāyiko bhāvo navavidha uddiṣṭas tasya bhedasvarūpapratipādanārtham āha —jñānadarśanadānalābhabhogopabhogavīryāṇi ca || 2.4 || § 261. ‘ca’ śabdaḥ samyaktvacāritrānukarṣaṇārthaḥ. jñānāvaraṇasyātyantakṣāyāt kevalajñānaṃ kṣāyikaṃ tathā kevaladarśanam. dānāntarāyasyātyantakṣayād anantaprāṇigaṇānugrahakaraṃ kṣāyikam abhayadānam. lābhāntarāyasyāśeṣasya nirāsāt parityaktakavalāhārakriyāṇāṃ kevalināṃ yataḥ śarīrabalādhānahetavo ’nyam anujāsādhāraṇāḥ paramaśubhāḥ sukṣmāḥ anantāḥ pratisamayaṃ pudgalāḥ saṃbandham upayānti sa kṣāyiko lābhaḥ. kṛtsnasya bhogāntarāyasya tirobhāvād āvirbhūto ’tiśayavān ananto bhogaḥ kṣāyikaḥ. yataḥ kusumavṛṣṭyādayo viśeṣāḥ prādurbhavanti. niravaśeṣasyopabhogāntarāyasya pralayāt prādurbhūto ’nanta upabhogaḥ kṣāyikaḥ. yataḥ siṃhāsanacāmaracchatrayādayo vibhūtayaḥ. vīryāntarāyasya karmaṇo ’tyantakṣayād āvirbhūtam anantavīryaṃ kṣāyikam. pūrvoktānāṃ saptānāṃ prakṛtīnām atyantakṣayāt kṣāyikaṃ samyaktvam. cāritram api tathā. yadi kṣāyikadānādibhāvakṛtam abhayadānādi, siddheṣv api tatprasaṅgaḥ? naiṣa doṣaḥ; śarīranāmatīrthakaranāmakarmodayādyapekṣatvāt. teṣāṃ tadabhāve tadaprasaṃgaḥ. kathaṃ tarhi teṣāṃ siddheṣu vṛttiḥ? paramānandāvyābādharūpeṇaiva teṣāṃ tatra vṛttiḥ. kevalajñānarūpeṇānantavīryavṛttivat.§ 262. ya uktaḥ kṣāyopaśamiko bhāvo ’ṣṭādaśavikalpas tadbhedanirūpaṇārtham āha —jñānājñānadarśanalabdhayaś catustritripañcabhedāḥ samyaktvacāritrasaṃyamāsaṃyamāś ca || 2.5 || § 263. catvāraś ca trayaś ca trayaś ca pañca ca catustritripañca. te bhedāḥ yāsāṃ tāścatustritripañcabhedāḥ. yathākramam ity anuvartate. tenābhisaṃbandhāc caturādibhir jñānādīny abhisaṃbadhyante. catvāri jñānāni, trīṇy ajñānāni, trīṇi darśanāni, pañca labdhaya iti. sarvaghātisparddhakānām udayakṣayāt teṣām eva sadupaśamād deśaghātisparddhakānām udaye kṣāyopaśamiko bhāvo bhavati. tatra jñānādīnāṃ vṛttiḥ svāvaraṇāntarāyakṣayopaśamād vyākhyātavyā. ‘samyaktva’ grahaṇena vedakasamyaktvaṃ gṛhyate. anantānubandhikaṣāyacatuṣtayasya mithyātvasamyaṅmithyātvayoś codayakṣayāt sadupaśamāc ca samyaktvasya deśaghātisparddhakasyodaye tattvārthaśraddhānaṃ kṣayopaśamikaṃ samyaktvam. anantānubandhyapratyākhyānapratyākhyānadvādaśakaṣāyodayakṣayāt sadupaśamāc ca saṃjvalanakaṣāyacatuṣṭayānyatamadeśaghātisparddhakodaye nokaṣāyanavakasya yathāsaṃbhavodaye ca nivṛttipariṇāma ātmanaḥ kṣāyopaśamikaṃ cāritram. anantānubandhyapratyākhyānakaṣāyāṣṭakodakṣayāt1 sadupaśamāc ca pratyākhyānakaṣāyodaye saṃjvalanakaṣāyasya deśaghātisparddhakodaye nokaṣāyanavakasya yathāsaṃbhavodaye ca viratāviratapariṇāmaḥ kṣāyopaśamikaḥ saṃyamāsaṃyama ity ākhyāyate.1 Note JS: for anantānubandhyapratyākhyānakaṣāyāṣṭakodakṣayāt read anantānubandhyapratyākhyānakaṣāyāṣṭakodayakṣayāt § 264. ya ekaviṃśativikalpa audayiko bhāva uddiṣṭas tasya bhedasaṃjñāsaṃkīrtanārtham idam ucyate —gatikaṣāyaliṅgamithyādarśanājñānāsaṃyatāsiddhaleśyāś catuścatustryekaikaikaikaṣaḍbhedāḥ || 2.6 || § 265. yathākramam ity anuvartate, tenābhisaṃbandhād gatiś caturbhedā, narakagatis tiryagatir manuṣyagtir devagatir iti. tatra narakagatināmakarmodayān nārako bhāvo bhavatīti narakagatir audayikī. evam itaratrāpi. kaṣāyaś caturbhedaḥ, krodho māno māyā lobha iti. tatra krodhanirvartanasya karmaṇa udayāt krodhaḥ audayikaḥ. evam itaratrāpi. liṅgaṃ tribhedaṃ, srtīvedaḥ puṃvedo napuṃsakaveda iti. strīvedakarmaṇa udayāt strīveda audayikaḥ. evam itaratrāpi. mithyādarśanam ekabhedam. mityādarśanakarmaṇa udayāt tattvārthāśraddhānapariṇāmo mithyādarśanam audayikam. jñānāvaraṇakarmaṇa udayāt padārthānavabodho bhavati tadajñānam audayikam. cāritramohasya sarvaghātisparddhakasyodayād asaṃyata audayikaḥ. karmodayasāmānyāpekṣo ’siddha audayikaḥ. leśyā dvividhā, dravyaleśyā bhāvaleśyā ceti. jīvabhāvādhikārād dravyaleśyā nādhikṛtā. bhāvaleśyā kaṣāyodayarañjitā yogapravṛttir iti kṛtvā audayikīty ucyate. sā ṣaḍvidhā — kṛṣṇaleśyā nīlaleśyā kāpotaleśyā tejoleśyā padmaleśyā śuklaleśyā ceti.§ 266. nanu ca upaśāntkaṣāye kṣīṇakaṣāye sayogakevalini ca śuklaleśyā ’stīty āgamaḥ. tatra kaṣāyānurañjanābhāvād audayikatvaṃ nopapadyate. naiṣa doṣaḥ; pūrvabhāvaprajñāpananayāpekṣayā yāsau yogapravṛttiḥ kaṣāyānurañjitā saivety upacārād audayikīty ucyate. tadabhāvād ayogakevalyaleśya iti niścīyate.§ 267. yaḥ pāriṇāmiko bhāvas tribheda uktas tadbhedasvarūpapratipādanārtham āha —jīvabhavyābhavyatvāni ca || 2.7 || § 268. jīvatvaṃ bhavyatvam abhavyatvam iti trayo bhāvāḥ pāriṇāmikā anyadravyāsādhāraṇā ātmano veditavyāḥ. kutaḥ punar eṣāṃ pāriṇāmikatvam. karmodayopaśamakṣayakṣayopaśamānapekṣitvāt. jīvatvaṃ caitanyam ity arthaḥ. samyagdarśanādibhāvena bhaviṣyatīti bhavyaḥ. tadviparīto ’bhavyaḥ. ta ete trayo bhāvā jīvasya pāriṇāmikā.§ 269. nanu cāstitvanityatvapradeśavattvādayo ’pi bhāvāḥ pāriṇāmikāḥ santi, teṣām iha grahaṇaṃ kartavyam. na kartavyam; kṛtam eva. katham? ‘ca’ śabdena samuccitatvāt. yady evaṃ traya iti saṃkhyā virudhyate. na virudhyate, asādharaṇā jīvasya bhāvāḥ pāriṇāmikās traya eva. astitvādayaḥ punar jīvājīvaviṣayatvāt sādhāraṇā iti ‘ca’ śabdena pṛthaggṛhyante. āha, aupaśmikādibhāvānupapattir amūrtatvād ātmanaḥ karmabandhāpekṣā hi te bhāvāḥ. na cāmūrteḥ karmaṇāṃ bandho yujyata iti. tan na; anekāntāt. nāyam ekāntaḥ amūrtir evātmeti. karmabandhaparyāyāpekṣayā tadāveśāt syān mūrtaḥ. śuddhasvarūpāpekṣayā syād amūrtaḥ. yady evaṃ karmabandhāveśād asyaikatve saty avivekaḥ prāpnoti. naiṣa doṣaḥ; bandhaṃ pratyekatve saty api lakṣaṇabhedād asya nānātvam avasīyate. uktaṃ ca — baṃdhaṃ paḍi eyattaṃ lakkhaṇado havai tassa ṇāṇattaṃ | tamhā amuttibhāvo ṇeyaṃto hoi jīvassa || iti | § 270.yady evaṃ tadeva lakṣaṇam ucyatāṃ yena nānātvam avasīyate ity ata āha —upayogo lakṣaṇam || 2.8 || § 271. ubhayanimittavaśād utpadyamānaś caitanyānuvidhāyī pariṇāma upayogaḥ. tena bandhaṃ pratyekatve saty apy ātmā lakṣyate suvarṇarajatayor bandhaṃ pratyekatve saty api varṇādibhedavat.§ 272. tadbhedapradarśanārtham āha —sa dvividho ’ṣṭacaturbhedaḥ || 2.9 || § 273. sa upayogo dvividhaḥ — jñānopayogo darśanopayogaś ceti. jñānopayogo ’ṣṭabhedaḥ — matijñānaṃ śrutajñānaṃ avadhijñānaṃ manaḥparyayajñānaṃ kevalajñānaṃ matyajñānaṃ śrutājñānaṃ vibhaṅgajñānaṃ ceti. darśanopayogaś caturvidhaḥ — cakṣurdarśanam acakṣurdarśanam avadhidarśanaṃ kevaldarśanaṃ ceti. tayo kathaṃ bhedaḥ? sākārānakārabhedāt. sākāraṃ jñānam anākāraṃ darśanam iti. tacchadmastheṣu krameṇa vartate. nirāvaraṇeṣu yugapat pūrvakālabhāvino ’pi darśanāj jñānasya prāgupanyāsaḥ; abhyarhitatvāt. samyagjñānaprakaraṇāt pūrvaṃ pañcavidho jñānopayogo vyākhyātaḥ. iha punar upayogagrahaṇād viparyayo ’pi gṛhyate ity aṣṭavidha iti ucyate.§ 274. yathoktenānenābhihitapariṇāmena sarvātmasādhāraneṇopayogena ye upalakṣitā upayoginas te dvividhāḥ —saṃsāriṇo muktāś ca || 2.10 || § 275. saṃsaraṇaṃ saṃsāraḥ parivartaṇam ity arthaḥ. sa eṣām asti te saṃsāriṇaḥ. tatparivartanaṃ pañcavidham — dravyaparivartanaṃ kṣetraparivartanaṃ kālaparivartanaṃ bhavaparivartanaṃ bhāvaparivartanaṃ ceti. tatra dravyaparivartanaṃ dvividham — nokarmadravyaparivartanaṃ karmadravyaparivartanaṃ ceti. tatra nokarmadravyaparivartanaṃ nāma trayāṇāṃ śarīrāṇāṃ ṣaṇṇāṃ paryāptīnāṃ ca yogyā ye pudgalā ekena jīvena ekasmin samaye gṛhītāḥ snigdharūkṣavarṇagandhādibhis tīvramandamadhyamabhāvena ca yathāvasthitā dvitīyādiṣu samayeṣu nirjīrṇā agṛhītān anantavārān atītya miśrakāṃś cānantavārān atītya madhye gṛhītāṃś cānantavārān atītya ta eva tenaiva prakāṛeṇa tasyaiva jīvasya norkarmabhāvam āpadyante yāvat tāvat samuditaṃ nokarmadravyaparivartanam. karmadravyaparivartanaṃ ucyate — ekasmin samaye ekena jīvenāṣṭavidhakarmabhāvena ye gṛhītāḥ pudgalāḥ samayādhikām āvalikām atītya dvitīyādiṣu samayeṣu nirjīrṇāḥ, pūrvoktenaiva krameṇa ta eva tenaiva prakāreṇa tasya jīvasya karmabhāvam āpadyante yāvat tāvat karmadravyaparivartanam. uktaṃ ca — savve vi puggalā khalu kamaso bhuttujjhiyā ya jīveṇa | asaiṃ aṇaṃtakhutto puggalapariyaṭṭasaṃsāre || § 276. kṣetraparivartanam ucyate — sūkṣmanigodajīvo ’paryāptikaḥ sarvajaghanyapradeśaśarīro lokasyāṣṭamadhyapradeśān svaśarīramadhye kṛtvotpannaḥ kṣudrabhavagrahaṇaṃ jīvitvā mṛtaḥ. sa eva punas tenaivāvaghāhena dvir utpannas tathā tris tathā catur ity evaṃ yāvad ghanāṃgulasyāsaṃkheyabhāgapramitākāśapradeśās tāvat kṛtvas tatraiva janitvā punar ekaikapradeśādhikabhāvena sarvo loka ātmano jamakṣetrabhāvam upanīto bhavati yāvat tāvat kṣetraparivartanam. uktaṃ ca — savvam hi loyakhette kamaso taṃ ṇatthi jam ṇa uppaṇṇaṃ | ogāhaṇāe bahuso paribhamido khetttasaṃsāre || § 277. kālaparivartanam ucyate — utsarpiṇyāḥ prathamasamaye jātaḥ kaścij jīvaḥ svāyuṣaḥ parisamāptau mṛtaḥ. sa eva punar dvitīyāyā utsarpiṇyā dvitīyasamaye jātaḥ svāyuṣaḥ kṣayān mṛtaḥ. sa eva punas tṛtīyāyā utsarpiṇyās tṛtīyasamaye jātaḥ. evam anena krameṇotsarpiṇī parisamāptā. tathāvasarpiṇī ca. evaṃ janmanair antaryam uktam. maraṇasyāpi nairantaryaṃ tathaiva grāhyam. etāvat kālaparivartanam. uktaṃ ca — ussappiṇiavasappiṇisamayāvaliyāsu ṇiravasesāsu | jādo mudo ya bahuso bhamaṇeṇa du kālasaṃsāre || § 278. bhavaparivartanam ucyate — narakagatau sarvajaghanyam āyurdaśavarṣasahasrāṇi. tenāyuṣā tatrotpannaḥ punaḥ paribhramya tenaivāyuṣā jātaḥ. evaṃ daśavarṣasahasrāṇāṃ yāvantaḥ samayās tāvat kṛtvas tatraiva jāto mṛtaḥ. punar ekaikasamayādhikabhāvena trayastriṃśatsāgaropamāṇi parisamāpitāni. tataḥ pracyutya tiryaggatāv antarmuhūrtāyuḥ samutpannaḥ. pūrvoktenaiva krameṇa trīṇi palyopamāni tena parisamāpitāni. evaṃ manuṣyagatau ca. devagatau ca nārakavat. ayaṃ tu viśeṣaḥ — ekatriṃśatsāgaropamāṇi parisamāpitāni yāvat tāvad bhavaparivartanam. uktaṃ ca — ṇirayādijahaṇṇādisu jāva du uvarillayā du gevajjā | micchattasaṃsideṇa du bahuso vi bhavaṭṭhidī bhamidā || § 279. bhāvaparivartanam ucyate — pañcendriyaḥ saṃjñī paryāptako mithyādṛṣṭiḥ kaścij jīvaḥ sa sarvajaghanyāṃ svayogyāṃ jñānāvaraṇaprakṛteḥ sthitim antaḥkoṭīkoṭīsaṃjñikām āpadyate. tasya kaṣāyādhyavasāyasthānānyasaṃkhyeyalokapramitāni ṣaṭsthānapatitāni tatsthitiyogyāni bhavanti. tatra sarvajaghanyakaṣāyādhyavasāyasthānanimittāny anubhāgādhyavasāyasthānāny asaṃkhyeyalokapramitāni bhavanti. evaṃ sarvajaghanyāṃ sthitiṃ sarvajaghanyaṃ ca kaṣāyādhyavasāyasthānaṃ sarvajaghanyam evānubhāgabandhasthānam āskandatas tadyogyaṃ sarvajaghanyaṃ yogasthānaṃ bhavati. teṣām eva sthitikaṣāyānubhāgasthānānāṃ dvitīyam asaṃkhyeyabhāgavṛddhiyuktaṃ yogasthānaṃ bhavati. evaṃ ca tritīyādiṣu catuḥsthānapatitāni śreṇyasaṃkhyeyabhāgapramitāni yogasthānāni bhavanti. tathā tām eva sthitiṃ tad eva kaṣāyādhyavasāyasthānaṃ ca pratipadyamānasya dvitīyam anubhavādhyavasāyasthānaṃ bhavati. tasya ca yogasthānāni pūrvavadveditavyāni. evaṃ tritīyādiṣv api anubhavādhyavasāyasthāneṣu ā asaṃkhyeyalokaparisamāpteḥ. evaṃ tām eva sthitim āpadyamānasya dvitīyaṃ kaṣāyādhyavasāyasthānaṃ bhavati. tasyāpy anubhavādhyavasāyasthānāni yogasthānāni ca pūrvavadveditavyāni. evaṃ tritīyādiṣv api kaṣāyādhyavasāyasthāneṣu ā asaṃkyeyalokaparisamāpter vṛddhikramo veditavyaḥ. uktāyā jaghanyāyāḥ sthiteḥ samayādhikāyāḥ kaṣāyādisthānāni pūrvavat. evaṃ samayādhikakrameṇa ā utkṛṣṭasthites triṃśatsāgaropamakoṭīkoṭīparimitāyāḥ kaṣāyādisthānāni veditavyāni. anantabhāgavṛddhiḥ asaṃkhyeyabhāgavṛddhiḥ saṃkhyeyabhāgavṛddhiḥ saṃkhyeyaguṇavṛddhiḥ asaṃkhyeyaguṇavṛddhiḥ anantaguṇavṛddhiḥ imāni ṣaṭ vṛddhisthānāni. hānir api tathaiva. anantabhāgavṛddhyanantaguṇavṛddhirahitāni catvāri sthānāni. evaṃ sarveṣāṃ karmaṇāṃ mūlaprakṛtīnām uttaraprakṛtīnāṃ ca parivatanakramo veditavyaḥ. tadetat sarvaṃ samuditaṃ bhāvaparivartanam. uktam ca — savvā payaḍiṭṭhidīo aṇubhāgapadesabaṃdhaṭhāṇāṇi | micchattasaṃsideṇa ya bhamidā puṇa bhāvasaṃsāre || § 280. uktāt pañcavidhāt saṃsārān nivṛttā ye te muktāḥ. saṃsāriṇāṃ pragupādānaṃ tatpūrvakatvān muktavyapadeśasya.§ 281. ya ete saṃsāriṇas te dvividhāḥ —samanaskāmanaskāḥ || 2.11 || § 282. mano dvitīdham — dravyamano bhāvamanaś ceti. tatra pudgalavipākikarmodayāpekṣaṃ dravyamanaḥ. vīryāntarāyanoindriyāvaraṇakṣayopaśamāpekṣā ātmano viśuddhir bhāvamanaḥ. tena manasā saha vartanta iti samanaskāḥ. na vidyate mano yeṣāṃ ta ime amanaskāḥ. evaṃ manaso bhāvābhāvābhyāṃ samsāriṇo dvividhā vibhajyante. samanaskāś cāmanaskāś ca samanaskāmanaskā iti. abhyarhitatvāt samanaskaśabdasya pūrvanipātaḥ. katham abhyarhitatvam? guṇadoṣavicārakatvāt.§ 283. punar api saṃsāriṇāṃ bhedapratipattyartham āha —saṃsāriṇas trasasthāvarāḥ || 2.12 || § 284. ‘saṃsāri’ grahaṇam anarthakam; prakṛtatvāt. kva prakṛtam? ‘saṃsāriṇo muktaś ca’ iti. nānarthakam, pūrvāpekṣārtham, ye uktāḥ samanaskā amanaskās te saṃsāriṇa iti. yadi hi pūrvasya viśeṣaṇaṃ na syāt, samanaskāmanaskagrahaṇaṃ saṃsāriṇo muktāś cety anena yathāsaṃkhyam abhisaṃbadhyeta. evaṃ ca kṛtvā ‘saṃsāri’ grahaṇam adau kriyamāṇam upapannaṃ bhavati. tatpūrvāpekṣaṃ saduttarārtham api bhavati. te saṃsāriṇo dvividhāḥ — trasāḥ sthāvarā iti. trasanāmakarmodayavaśīkṛtās trasā. sthāvaranāmakarmodayavaśavartinaḥ sthāvarāḥ. trasyantīti trasāḥ, sthānaśīlāḥ sthāvara iti cet? na; āgamavirodhāt. āgame hi kāyānuvādena trasā dvīndriyād ārabhya ā ayogakevalina iti. tasmān na calanācalanāpekṣaṃ trasasthāvaratvam. karmodayāpekṣam eva. trasagrahaṇam ādau kriyate; alpāctaratvād abhyarhitatvāc ca. sarvopayogasambhavād abhyarhitatvam.§ 285. ekendriyāṇām atibahuvaktavyābhāvād ullaṅghyānupūrvīṃ sthāvarabhedapratipattyartham āha —pṛthivyaptejovāyuvanaspatayaḥ sthāvarāḥ || 2.13 || § 286. sthāvaranāmakarmabhedāḥ pṛthivīkāyādayaḥ santi. tadudayanimittā jīveṣu pṛthivyādayaḥ saṃjñā veditavyāḥ. prathanādiprakṛtiniṣpannā api rūḍhivaśāt prathanādyanapekṣā vartante. eṣāṃ pṛthivyādīnām ārṣe cāturvidhyam uktaṃ pratyekam. tatkatham iti cet? ucyate — pṛthivī pṛthivīkāyaḥ pṛthivīkāyikaḥ pṛthivījīva ity ādi. tatra acetanā vaiśrasikapariṇāmanirvṛttā kāṭhinyaguṇātmikā pṛthivī. acetanatvād asaty api pṛthivīkāyanāmakarmodaye prathanakriyopalakṣitaiveyam. athavā pṛthivīti sāmānyam; uttaratraye ’pi sadbhāvāt. kāyaḥ śarīram. pṛthivīkāyikajīvaparityaktaḥ pṛthivīkāyo mṛtamanuṣyādikāyavat. pṛthivīkāyo ’syāstīti pṛthivīkāyikaḥ. tatkāyasaṃbandhavaśīkṛta ātmā. samavāptapṛthivīkāyanāmakarmodayaḥ kārmaṇakāyayogastho yo na tāvat pṛthivīṃ kāyatvena gṛhṇāti sa pṛthivījīvaḥ. evam abādiṣv api yojyam. ete mañcavidhāḥ prāṇinaḥ sthāvarāḥ.1 kati punar eṣāṃ prāṇāḥ? catvāraḥ — sparśanendriyaprāṇāḥ kāyabalaprāṇāḥ ucchvāsaniśvāsaprāṇaḥ āyuḥprānaś ceti.1 Note JS: for ete mañcavidhāḥ read ete pañcavidhāḥ § 287. atha trasāḥ ke te, ity atrocyate —dvīndriyādayas trasāḥ || 2.14 || § 288. dve indriye yasya so ’yaṃ dvīndriyaḥ. dvīndriṣa ādir yeyāṃ te dvīndriyādayaḥ.1 ‘ādi’ śabdo vyavasthāvācī. kva vyavasthitāḥ? āgame. katham? dvīndriyas trīndriyaś caturindriyaḥ pañcendriyaś ceti. tadguṇasaṃvijñānavṛttigrahaṇād dvīndriyasyāpy antarbhāvaḥ. kati punar eṣāṃ prāṇāh? dvīndriyasya tāvat ṣaṭ prāṇāḥ, pūrvoktā eva rasanavākprāṇādhikāḥ. trīndriyasya sapta ta eva ghrāṇaprāṇādhikāḥ. caturindriyasyāṣṭau ta eva cakṣuḥprāṇādhikāḥ. pañcendriyasya tiraśco ’saṃjñino nava ta eva śrotraprāṇādhikāḥ. saṃjñino daśa ta eva manobalaprāṇādhikāḥ.1 Note JS: for dvīndriṣa ādir yeyāṃ read dvīndriya ādir yeṣāṃ § 289. ‘ādi’ śabdena nirdiṣṭānām anirjñātasaṃkhyānām iyattāvadhāraṇaṃ karttavyām ity ata āha —pañcendriyāṇi || 2.15 || § 290. ‘indriya’ śabdo vyākhyātārthaḥ. ‘pañca’ grahaṇam avadhāraṇārtham, paṃcaiva nādhikasaṃkhyānīti. karmendriyāṇāṃ vāgādinām iha grahaṇaṃ kartavyam? na kartavyam; upayogaprakaraṇāt. upayogasādhanānām iha grahaṇaṃ, na kriyāsādhanānām; anavasthānāc ca. kriyāsādhanānām aṅgopāṅganāmakarmanivartitānāṃ sarveṣām api kriyāsādhanatvam astīti na paṃcaiva karmendriyāṇi.§ 291. teṣām antarbhedapradarśanārtham āha —dvividhāni || 2.16 || § 292. ‘vidha’ śabdaḥ prakāravācī. dvau vidhau yeṣāṃ tāni dvividhāni, dviprakārāṇīty arthaḥ. kau punas tau dvau prakārau? dravyendriyaṃ bhāvendriyam iti.§ 293. tatra dravyendriyasvarūpapratipattyartham āha —nirvṛttyupakaraṇo dravyendriyam || 2.17 || § 294. nirvartyate ity nirvṛttiḥ. kena nirvartyate? karmanā. sā dvividhā; bāhyābhyantarabhedāt. utsedhāṅgulāsaṃkhyeyabhāgapramitānāṃ śuddhānām ātmapradeśānāṃ pratiniyatacakṣurādīndriyasaṃsthānenāvasthitānāṃ vṛttir ābhyantarā nirvṛttiḥ. teṣv ātmapradeśeṣv indriyavyapadeśabhākṣu yaḥ pratiniyatasaṃsthāno nāmakarmodayāpāditāvasthāviśeṣaḥ pudgalapracayaḥ sā bāhyā nirvṛttiḥ. yena nirvṛtter upakāraḥ kriyate tadupakaraṇam. pūrvavat tadapi dvividham. tatrābhyantaraṃ kṛṣṇaśuklamaṇḍalaṃ, bāhyam akṣipatrapakṣmadvayādi. evaṃ śeṣeṣv apīndriyeṣu jñeyam.§ 295. bhāvendriyam ucyate —labdhyupayogau bhāvendriyam || 2.18 || § 296. lambhanaṃ labdhiḥ. kā punar asau? jñānāvaraṇakarmakṣayopaśamaviśeṣaḥ. yat saṃnidhānād ātmā dravyendriyanirvṛttiṃ prati vyāpriyate tan nimitta ātmanaḥ pariṇāma upayogaḥ. tadubhaye bhāvenindriyam. indriyaphalam upayogaḥ, tasya katham indriyatvam? kāraṇadharmasya kārye darśanāt. yathā ghaṭākārapariṇataṃ vijñānaṃ ghaṭa iti. svārthasya tatra mukhyatvāc ca. indrasya liṅgam indriyam iti yaḥ svārthaḥ sa upayoge mukhyaḥ, ‘upayogalakṣaṇo jīva’ iti vacanāt. ata upayogasyendriyatvaṃ nyāyyaṃ.§ 297. uktānām indriyāṇāṃ saṃjñānupūrvīpratipādanārtham āha —sparśanarasanaghrāṇacakṣuḥśrotrāṇi || 2.19 || § 298. loke indriyāṇāṃ pāratantryavivakṣā dṛśyate. anenākṣaṇā suṣṭhu paśyāmi, anena karṇena suṣṭhu śṛṇomīti. tataḥ pāratantryāt sparśanādīnāṃ karaṇatvam. vīryāntarāyamatijñānāvaraṇakṣayopaśamāṅgopāṅganāmalābhāvaṣṭambhād ātmanā spṛśyate ’neneti sparśanam. rasyate ’neneti rasanam. ghrāyate ’neneti ghrāṇam. cakṣer anekārthatvād darśanārthavivakṣāyāṃ caṣṭe arthān paśyaty aneneti cakṣuḥ. śrūyate ’neneti śrotram. svātantryavivakṣā ca dṛśyate. idaṃ me akṣi suṣṭhu paśyati. ayaṃ me karṇaḥ suṣṭhu śṛṇoti. tataḥ sparśanādīnāṃ kartari niṣpattiḥ. spṛśatīti sparśanam. rasatīti rasanam. jighratīti ghrāṇam. caṣṭe iti cakṣuḥ. śṛṇotīti śrotram. eṣāṃ nirdeśakramaḥ ekaikavṛddhikramaprajñāpanārthaḥ.§ 299. teṣām indriyāṇāṃ viṣayapradarśanārtham āha —sparśarasagandhavarṇaśabdās tadarthāḥ || 2.20 || § 300. dravyaparyāyayoḥ prādhānyavivakṣāyāṃ karmabhāvasādhanatvaṃ sparśādiśabdānāṃ veditavyam. dravyaprādhānyavivakṣāyāṃ karmanirdeśaḥ. spṛśyata iti sparśaḥ. rasyata iti rasaḥ. gandhyata iti gandhaḥ. varṇyata iti varṇaḥ. śabdyata iti śabdaḥ. paryāyaprādhānyavivakṣāyāṃ bhāvanirdeśaḥ. sparśanaṃ sparśaḥ. rasanaṃ rasaḥ. gandhanaṃ gandhaḥ. varṇanaṃ varṇaḥ. śabdanaṃ śabda iti. eṣāṃ krama indriyakrameṇaiva vyākhyātaḥ.§ 301. atrāha, yat tāvan mano ’navasthānād indriyaṃ na bhavatīti pratyākhyātaṃ tat kim upayogasyopakāri uta neti. tad apy upakāryeva. tena vinendriyāṇāṃ viṣayeṣu svaprayojanavṛttyabhāvāt. kiñcāsyaiṣāṃ sahakāritvamātram eva prayojanam utānyad apīty ata āha —śrutam anindriyasya || 2.21 || § 302. śrutajñānaviśayo ’rthaḥ śrutam. sa viṣayo ’nindriyasya; pariprāptaśrutajñānāvaraṇakṣayopaśamasyātmanaḥ śrutārthe ’nindriyālambanajñānapravṛtteḥ. athavā śrutajñānaṃ śrutam, tadanindriyasyārthaḥ prayojanam iti yāvat. svātantryasādhyam idaṃ prayojanam anindriyasya.§ 303. uktānām indriyānāṃ pratiniyataviṣayāṇāṃ svāmitvanirdeśe kartavye yat prathamaṃ gṛhītaṃ sparśanaṃ tasya tāvat svāmitvāvadhāraṇārtham āha —vanaspatyantānām ekam || 2.22 || § 304. ekaṃ prathamam ity arthaḥ. kiṃ tat? sparśanam. tat keṣām? pṛthivyādīnāṃ vanaspatyantānāṃ veditavyam. tasyotpattikāraṇam ucyate — vīryāntarāyasparśanendriyāvaraṇakṣayopaśame sati śeṣendriyasarvaghātispardhakodaye ca śarīranāmalābhāvaṣṭambhe ekendriyajātinamodayavaśartitāyāṃ ca satyāṃ sparśanam ekam indriyam āvirbhavati.§ 305. itareṣām indriyāṇāṃ svāmitvapradarśanārtham āha —kṛimipipīlakābhramaramanuṣyādinām ekaikavṛddhāni || 2.23 || § 306. ‘ekaikam’ iti vīpsāyāṃ dvitvam. ekaikena vṛddhāni ekaikavṛddhāni. kṛimim ādiṃ kṛtvā, sparśanādhikārāt sparśanam ādiṃ kṛtvā ekaikavṛddhānīty abhisaṃbandhaḥ kriyate. ‘ādi’ śabdaḥ pratyekaṃ parisamāpyate. kṛmyādīnāṃ sparśanaṃ rasanādhikam, pipīlikādīnāṃ sparśanarasane ghrāṇadhike, bhramarādīnāṃ sparśanarasanaghrāṇāni cakṣuradhkāni, manuṣyādīnāṃ tāny eva śrotrādhikānīti yathāsaṃkhyenābhisaṃbandho vyākhyātaḥ. teṣāṃ niṣpattiḥ sparśnotpatyā vyākhyātā uttarottarasarvaghātispardhakodayena.§ 307. evam eteṣu saṃsāriṣu dvibhedeṣu indriyabhedāt pañcavidheṣu ye pañcendriyās tadbhedasyānuktasya pratipādanārtham āha —saṃjñinaḥ samanaskāḥ || 2.24 || § 308. mano vyākhyātam. saha tena ye vartante te samanaskāḥ. saṃjñina ity ucyante. pāriśeṣyād itare saṃsāriṇaḥ prāṇino ’saṃjñina iti siddham. nanu ca saṃjñina ity anenaiva gatārthatvāt samanaskā iti viśeṣaṇam anarthakam. yato manovyāpāro hitāhitaprāptiparihāraparīkṣā. saṃjñāpi saiveti. naitad yuktam, saṃjñāśabdārthavyabhicārāt. saṃjñā nāmety ucyate. tadvantaḥ saṃjñina iti sarveṣām atiprasaṅgaḥ. saṃjñā jñānam iti cet; sarveṣām prāṇiṇāṃ jñānātmakatvād atiprasaṅgaḥ. āhārādiviṣayābhilāṣaḥ saṃjñeti cet. tulyam. tasmāt samanaskā ity ucyate. evaṃ ca kṛtvā garbhāṇḍajamūrcchitasuṣuptyādyavasthāsu hitāhitaparīkṣābhāve’ pi manaḥsaṃnidhānāt saṃjñitvam upapannaṃ bhavati.§ 309. yadi hitāhitādiviṣayaparispandaḥ prāṇināṃ manaḥpraṇidhānapūrvakaḥ. athābhi–navaśarīragrahaṇaṃ pratyāgūrṇasya viśīrṇapūrvamūrter nirmanaskasya yatkarma tatkuta ity ucyate —vigrahagatau karmayogaḥ || 2.25 || § 310. vigraho dehaḥ. vigrahārthā gatir vigrahagatiḥ. athavā viruddho graho vigraho vyāghātaḥ. karmādāne ’pi nokarmapudgalādānanirodha ity arthaḥ. vigraheṇa gatir vigrahagatiḥ. sarvaśarīraprarohaṇabījabhūtaṃ kārmaṇaṃ śarīraṃ karmety ucyate. yogo vāṅmanasakāyavargaṇānimitta ātmapradeśaparispandaḥ. karmaṇā kṛto yogaḥ karmayogo vigrahagatau bhavatīty arthaḥ. tena karmādānaṃ deśāntarasaṃkramaś ca bhavati.§ 311. āha jīvapudgalānāṃ gatim āskandatāṃ deśāntarasaṃkramaḥ kim ākāśapradeśakramavṛtyā bhavati, utāviśeṣeṇety ata āha —anuśreṇi gatiḥ || 2.26 || § 312. lokamadhyād ārabhya ūrdhvam adhas tiryak ca ākāśāpradeśānāṃ kramasaṃniviṣṭānāṃ paṅktiḥ śreṇiḥ ity ucyate. ‘anu’ śabdasyānupurvyeṇa vṛttiḥ.1 śreṇer ānupūrvyeṇānuśreṇīti jīvānāṃ pudgalānāṃ ca gatir bhavatīty arthaḥ. anadhikṛtānāṃ pudglānāṃ kathaṃ grahaṇam iti cet. gatigrahaṇāt. yadi jīvānām eva gatir iṣṭā syād gatigrahaṇam anarthakam; adhikārāt tatsiddheḥ. uttaratra jīvagrahaṇāc ca pudgalasaṃpratyayaḥ. nanu candrādīnāṃ jyotiṣkāṇāṃ merupradakṣiṇākāle vidyādharādīnāṃ ca viśreṇigatir api dṛśyate, tatra kim ucyate, ‘anuśreṇi gatiḥ’ iti. kāladeśaniyamo ’tra veditavyaḥ. tatra kālaniyamas tāvaj jīvānāṃ maraṇakāle bhavāntarasaṃkrame muktānāṃ cordhvagamanakāle anuśreṇy eva gatiḥ. deśaniyamo ’pi ūrdhvalokād adho gatiḥ, adho lokād ūrdhvagatiḥ, tiryaglokād adho gatir ūrdhvā vā tatrānuśreṇy eva. pudgalānāṃ ca yā lokāntaprāpiṇī sā niyamād anuśreṇy eva. itarā gatir bhajanīya.1 Note JS: for śabdasyānupurvyeṇa read śabdasyānupūrvyeṇa § 313. punar api gativiśeṣapratipattyartham āha —avigrahā jīvasya || 2.27 || § 314. vigraho vyāghātaḥ kauṭilyam ity arthaḥ. sa yasyāṃ na vidyate ’sāv avigrahā gatiḥ. kasya? jīvasya. kīdṛśasya? muktasya. kathaṃ gamyate muktasyeti? uttarasūtre saṃsārigrahaṇād iha muktasyeti vijñāyate. nanu ca ‘anuśreṇi gatiḥ’ ity anenaiva śreṇyantarasaṃkramābhāvo vyākhyātaḥ. nārtho ’nena. pūrvasūtre viśreṇi gatir api kvacid astīti jñāpanārtham idaṃ vacanam. nanu tatraiva deśakālaniyama uktaḥ. na; atas tatsiddheḥ.§ 315. yady asaṅgasyātmano ’pratibandhena gatir ālokāntād avadhṛtakālā pratijñāyate, sadehasya punar gatiḥ kiṃ pratibandhinī uta muktātmavad ity ata āha —vigrahavatī ca saṃsāriṇaḥ prāk caturbhyaḥ || 2.28 || § 316. kālāvadhāraṇārthaṃ ‘prāk caturbhyaḥ’ ity ucyate. ‘prāg’ ity vacanaṃ maryādārtham, caturthāt samayāt prag vigrahavatī gatir bhavati na caturthe iti. kuta iti cet? sarvotkṛṣṭavigrahanimittaniṣkuṭakṣetre utpitsuḥ prāṇī niṣkuṭakṣetrānupūrvyanuśreṇyabhāvādiṣu gatyabhāve niṣkuṭakṣetraprāpaṇanimittāṃ trivigrahāṃ gatim ārabhate nordhvām; tathāvidhopapādakṣetrābhāvāt. ‘ca’ śabdaḥ samuccayārthaḥ. vigrahavatī cāvigrahā ceti.§ 317. vigrahavatyā gateḥ kālo ’vadhṛtaḥ. avigrahāyāḥ kiyān kāla ity ucyate —ekasamayā ’vigrahā || 2.29 || § 318. ekaḥ samayo yasyāḥ sā ekasamayā. na vidyate vigraho yasyāḥ sā avigrahā. gatimatāṃ hi jīvapudgalānām avyāghātenaikasamayikī gatir ālokāntād apīti.§ 319. anādikarmabandhasaṃtatau mithyādarśanādipratyayavaśāt karmāṇyād adāno vigrahagatāv atyāhārakaḥ prasaktas tato niyamārtham idam ucyate —ekaṃ dvau trīn vā ’nahārakaḥ || 2.30 || § 320. adhikārāt samayābhisaṃbandhaḥ. ‘vā’ śabdo vikalpārthaḥ. vikalpaś ca yathecchātisargaḥ. ekaṃ vā dvau vā trīn vā samayān anāhārako bhavitīty arthaḥ. trayāṇāṃ śarīrāṇāṃ ṣaṣṇām paryāptīnāṃ yogyapudgalagrahaṇam āhāraḥ.1 tadabhāvād anāhārakaḥ. karmādānaṃ hi nirantaraṃ kārmaṇaśarīrasadbhāve. upapādakṣetraṃ prati ṛjvyāṃ gatau āhārakaḥ. itareṣu triṣu samayeṣu anāhārakaḥ.1 Note JS: for ṣaṣṇām read ṣaṇṇām § 321. evaṃ gacchato ’bhinavamūrtyantaranirvṛttiprakārapratipādanārtham āha —saṃmūrcchanagarbhopapādā janma || 2.31 || § 322. triṣu lokeṣūrdhvam adhas tiryak ca dehasya samantato mūrcchanaṃ saṃmūrcchanaṃ avayavaprakalpanam. striyā udare śukraśoṇitayor garaṇaṃ miśraṇaṃ garbhaḥ. mātrupabhuktāhāragaraṇād vā garbhaḥ. upetya padyate ’sminn iti upapādaḥ. devanārakotpattisthānaviśeṣasaṃjñā. ete trayaḥ saṃsāriṇām jīvānāṃ janmaprakārāḥ śubhāśubhapariṇāmanimittakarmabhedavipākakṛtāḥ.§ 323. athādhikṛtasya saṃsāraviṣayopabhogopalabdhyadhiṣṭhānapravaṇasya janmano yogivikalpā vaktavyā ity ata āha — 11 Note JS: for yogivikalpā read yonivikalpā sacittaśītasaṃvṛtāh setarā miśrāś caikaśas tadyonaḥ || 2.32 || § 324. ātmanaś caitanyaviśeṣapariṇāmaś cittam. saha cittena vartata iti sacittaḥ. śīta iti sparśaviśeṣaḥ; śuklādivad ubhayavacanatvād tadyuktaṃ dravyam apy āha. samyagvṛtaḥ saṃvṛtaḥ. saṃvṛta iti durupalakṣyapradeśa ucyate. saha itarair vartanta iti setarāḥ. sapratipakṣā ity arthaḥ. ke punar itare? acittoṣṇavivṛtāḥ. ubhayātmako miśraḥ. sacittācittaḥ śītoṣṇaḥ saṃvṛtavivṛta iti. ‘ca’ śabdaḥ samuccayārthaḥ miśrāś ca yonayo bhavantīti. itarathā hi pūvoktānām eva viśeṣaṇaṃ syāt. ‘ekaśaḥ’ iti vīpsārthaḥ. tasya grahaṇaṃ kramamiśrapratipattyarthaṃ. yathaivaṃ vijñāyeta — sacittaś ca acittaś ca, śītaś ca uṣṇaś ca, saṃvṛtaś ca vivṛtaś ceti. maivaṃ vijñāyi — sacittaś ca śītaś cety ādi. ‘tadgrahaṇaṃ’ janmaprakārapratinirdeśārtham. teṣāṃ saṃmūrcchanādīnāṃ janmanāṃ yonaya iti. ta ete nava yonayo veditavyāḥ. yonijanmanor aviśeṣa iti cet? na; ādhārādheyabhedāt tadbhedaḥ. ta ete sacittādayo yonaya ādhārāḥ. ādheyā janmaprakārāḥ. yataḥ sacittādiyonyadhiṣṭhāne ātmā saṃmūrcchanādinā janmanā śarīrāhārendriyādiyogyān pudgalān upādatte. devanārakā acittayonayaḥ. teṣām hi yonir upapādadeśapudgalapracayo ’cittaḥ. garbhajā miśrayonayaḥ. teṣāṃ hi mātur udare śukraśoṇitam acittam, tadātmanā cittavatā miśraṇān miśrayoniḥ. saṃmūrcchanajās trivikalpayonayaḥ. kecit sacittayonayaḥ. anye acittayonayaḥ. apare miśrayonayaḥ. sacittayonayaḥ sādhāraṇaśarīrāḥ. kutaḥ? paraparāśrayatvāt. itare acittayonayo miśrayonayaś ca. śītoṣṇayonayo devanārakāḥ. teṣāṃ hi upapādasthānāni kānicic chītāni kānicid uṣṇānīti. uṣṇayonayas taijaskāyikāḥ. itare trivikalpayonayaḥ. kecic chītayonayaḥ. kecid uṣṇayonayaḥ apare miśrayonaya iti. devanārakaikendriyāḥ saṃvṛtayonayaḥ. vikalendriyā vivṛtayonayaḥ. garbhajāḥ miśrayonayaḥ. tadbhedāś caturaśītiśatasahasrasaṃkhyā āgamato veditavyāḥ. uktaṃ ca — ṇiccidaradhādu satta ya taru dasa viyaliṃdiesu chacceva | suraṇirayatiriya cauro coddasa maṇue sadasahassā || § 325. evam etasmin navayonibhedasaṃkaṭe trividhajanmani sarvaprāṇabhṛtām aniyamena prasakte tadavadhāraṇārtham āha —jarāyujāṇḍajapotānāṃ garbhaḥ || 2.33 || § 326. yaj jālavatprāṇiparivaraṇaṃ vitatamāṃsaśoṇitaṃ taj jarāyuḥ. yan nakhatvaksadṛśam upāttakāṭhinyaṃ śukraśoṇitaparivaraṇaṃ parimaṇḍalaṃ tad aṇḍam. kiṃcit parivaraṇam antareṇa paripūrṇāvayavo yoninirgatamātra eva parispandādisāmarthyopetaḥ potaḥ. jarāyau jātā jarāyujāḥ. aṇḍe jātā aṇḍajāḥ. jarāyujāś ca aṇḍajāś ca potāś ca jarāyujāṇḍajapotā garbhayonayaḥ.§ 327. yady amīṣāṃ jarāyujāṇḍajapotānāṃ garbho ’vadhriyate, athopapādaḥ keṣāṃ bhavatīty ata āha —devanārakāṇām upapādaḥ || 2.34 || devānāṃ nārakāṇām copapādo janma veditavyam.§ 328. athānyeṣāṃ kiṃ janmety ata āha —śeṣāṇāṃ saṃmūrcchanam || 2.35 || § 329. garbhajebhya aupapādikebhyaś cānye śeṣāḥ. saṃmūrcchanaṃ janmeti. ete trayo ’pi yogā niyamārthāḥ. ubhayato niyamaś ca draṣṭavyaḥ. jarāyujāṇḍajapotānām eva garbhaḥ. garbha eva ca jarāyujāṇḍajapotānām. devanārakāṇām evopapādaḥ. upapāda eva ca devanārakāṇām. śeṣāṇām eva saṃmūrcchanam. saṃmūrcchanam eva śeṣāṇām iti.§ 330. teṣāṃ punaḥ saṃsāriṇāṃ trividhajanmanāmāhitabahuvikalpanavayonibhedānāṃ śubhāśubhanāmakarmavipākanirvartitāni bandhaphalānubhavanādhiṣṭhānāni śarīrāṇi kānīty ata āha —audārikavaikriyikāhārakataijasakārmaṇāni śarīrāṇi || 2.36 || § 331. viśiṣṭanāmakarmodayāpāditavṛttīni śīryanta iti śarīrāṇi. audārikādiprakṛtiviśeṣodayaprāptavṛttīni audārikādīni. udāraṃ sthūlam. udāre bhavaṃ udāraṃ prayojanam asyeti vā, audārikam. aṣṭaguṇaiśvaryayogād ekānekāṇumahac charīravidhikaraṇaṃ vikriyā, sā prayojanam asyeti vaikriyikam. sūkṣmapadārthanirjñānārtham asaṃyamaparijihīrṣayā vā pramattasaṃyatenāhriyate nirvartyate tad ity āhārakam. yat tejor nimittaṃ tejasi vā bhavaṃ tat taijasam. karmaṇāṃ kāryaṃ kārmaṇam. sarveṣāṃ karmanimittattve ’pi rūḍhivaśāt viśiṣṭaviṣaye vṛttir avaseyā.§ 332. yathaudārikasyendriyair upalabdhis tathetareṣāṃ kasmān na bhavatīty ata āha —paraṃ paraṃ sūkṣmam || 2.37 || § 333. ‘para’ śabdasyānekārthavṛttitve ’pi vivakṣāto vyavasthārthagatiḥ. pṛthagbhūtānāṃ śarīrāṇāṃ sūkṣmaguṇena vīpsānirdeśaḥ kriyate paramparam iti. audārikaṃ sthūlam, tataḥ sūkṣmaṃ vaikriyikam, tataḥ sūkṣmam āhārakaṃ tataḥ sūkṣmaṃ taijasam, taijasāt kārmaṇaṃ sūkṣmam iti.§ 334. yadi paramparaṃ sūkṣmam, pradeśato ’pi nyūnaṃ paramparaṃ hīnam iti viparītapratipattinivṛttyartham āha —pradeśato ’samkhyeyaguṇaṃ prāktaijasāt || 2.38 || § 335. pradiśyanta iti pradeśāḥ paramāṇavaḥ. saṃkhyām atīto ’saṃkhyeyaḥ. asaṃkhyeyo guṇo ’sya tad idam asaṃkhyeyaguṇam. kutaḥ? pradeśataḥ. nāvagāhataḥ. paramparam ity anuvṛtter ā kārmaṇāt prasaṅge tannivṛttyartham āha prāktaijasād iti. audārikād asaṃkhyeyaguṇapradeśaṃ vaikriyikam. vaikriyikād asaṃkhyeyaguṇapradeśam āhārakam iti. ko guṇakāraḥ. palyopamāsaṃkhyeyabhāgaḥ. yady evam, paramparaṃ mahāparimāṇaṃ prāpnoti? naivam; bandhaviśeṣāt parimāṇabhedābhāvas tūlanicayāyaḥpiṇḍavat.§ 336. athottarayoḥ kiṃ samapradeśatvam utāsti kaścid viśeṣa ity ata āha —anantaguṇe pare || 2.39 || § 337. pradeśata ity anuvartate, tenaivam abhisaṃbandhaḥ kriyate — āhārakāt taijasaṃ pradeśato ’nantaguṇam, taijasāt kārmaṇaṃ pradeśato ’nantaguṇam iti. ko guṇakāraḥ? abhavyānām anantaguṇaḥ siddhānām anantabhāgaḥ.§ 338. tatraitat syāc chalyakavanmūrtimaddravyopacitatvāt saṃsāriṇo jīvasyābhipretagatinirodhaprasaṅga iti? tan na; kiṃ kāraṇam. yasmād ubhe apy ete —apratīghate || 2.40 || § 339. mūrtimato mūrtyantareṇa vyāghātaḥ pratīghātaḥ. sa nāsty anayor ity apratīghāte; sūkṣmapariṇāmāt ayaḥpiṇḍe tejo ’nupraveśavattaijasakārmaṇayor nāsti vajrapaṭalādiṣu vyāghātaḥ. nanu ca vaikriyikāhārakayor api nāsti pratīghātaḥ? sarvatrāpratīghāto ’tra vivakṣitaḥ. yathā taijasakārmaṇāyor ā lokāntāt sarvatra nāsti pratīghātaḥ, na tathā vaikriyikāhārakayoḥ.§ 340. āha kim etāvān eva viśeṣa uta kaścid anyo ’apy astīty āha —anādisaṃbandhe ca || 2.41 || § 341. ‘ca’ śabdo vikalpārthaḥ. anādisaṃbandhe sādisaṃbandhe ceti. kāryakāraṇabhāvasaṃtatyā anādisaṃbandhe, viśeṣāpekṣayā sādisaṃbandhe ca bījavṛkṣavat. yathaudārikavaikriyikāhārakāṇi jīvasya kadācit kāni, na tathā taijasakārmaṇe. nityasaṃbandhinī hi te ā saṃsārakṣayāt.§ 342. ta ete taijasakārmaṇe kiṃ kasyacid eva bhavata utāviśeṣeṇety ata āha —sarvasya || 2.42 || § 343. ‘sarva’ śabdo niravaśeṣavācī. niravaśeṣasya saṃsāriṇo jīvasya te dve api śarīre bhavata ity arhaḥ.§ 344. aviśeṣābhidhānāt tair audārikādibhiḥ sarvasya saṃsāriṇo yaugapadyena saṃbandhaprasaṃge saṃbhaviśarīrapradarśanārtham idam ucyate —tadādīni bhājyāni yugapad ekasyā caturbhyaḥ || 2.43 || § 345. ‘tad’ śabdaḥ prakṛtataijasakārmaṇapratinirdeśārthaḥ. te taijasakārmaṇe ādir yeṣāṃ tāni tadādini. bhājyāni vikalpyāni. ā kutaḥ? āṃ caturbhyaḥ. yugapad ekasyātmanaḥ. kasyācid dve taijasakārmaṇe. aparasya trīṇi audārikataijasakārmaṇāni vaikriyikataijasakārmaṇāni vā. anyasya catvāri audārikāhārakataijasakārmaṇānīti vibhāgaḥ kriyate.§ 346. punar api teṣāṃ viśeṣapratipattyartham āha —nirupabhogam antyam || 2.44 || § 347. ante bhavam antyam. kiṃ tat? kārmaṇam. indriyapraṇālikayā śabdādīnām upalabdhir upabhogaḥ. tadabhāvān nirupabhogam. vigrahagatau satyām api indriyalabdhau dravyendriyanirvṛttyabhāvāc chabdādyupabhogābhāva iti. nanu taijasam api nirupabhogam tatra kim ucyate nirupabhogam antyam iti? taijasaṃ śarīraṃ yoganimittam api na bhavati, tato ’syopabhogavicāre ’nadhikāraḥ.§ 348. evaṃ tatroktalakṣaṇeṣu janmasu amūni śarīrāṇi prādurbhāvam āpadyamānāni kim aviśeṣeṇa bhavanti, uta kaścid asti prativiśeṣa ity ata āha —garbhasaṃmūrcchanajam ādyam || 2.45 || § 349. sūtrakramāpekṣayā ādau bhavam ādyam. audārikam ity arthaḥ. yad garbhajaṃ yac ca saṃmūrcchanajaṃ tat sarvam audārikaṃ draṣṭavyam.§ 350. tadantaraṃ yan nirdiṣṭaṃ tat kasmin janmanīty ata āha —aupapādikaṃ vaikriyikam || 2.46 || § 351. upapāde bhavam aupapādikam, tatsarvaṃ vaikriyikaṃ veditavyam.§ 352. yady aupapādikaṃ vaikriyikam, anaupapādikasya vaikriyikatvābhāva ity ata āha —labdhipratyayaṃ ca || 2.47 || § 353. ‘ca’ śabdena vaikriyikam abhisaṃbadhyate. tapoviśeṣād ṛddhiprāptir labdhiḥ. labdhiḥ pratyayaḥ kāraṇam asya labdhipratyayam. vaikriyikaṃ labdhipratyayaṃ ca bhavatīty abhisaṃbadhyate.§ 354. kim etad eva labdhyapekṣam utānyad apy astīty ata āha —taijasam api || 2.48 || § 355. ‘api’ śabdena labdhipratyayam abhisaṃbadhyate. taijasam api labdhipratyayaṃ bhavatīti§ 356. vaikriyikānantaraṃ yad upadiṣṭaṃ tasya svarūpanirdhāraṇārthaṃ svāminirdeśārthaṃ cāha —śubhaṃ viśuddham avyāghāti cāhārakaṃ pramattasaṃyatasyaiva || 2.49 || § 357. śubhakāraṇatvāc chubhavyapadeśaḥ. śubhakarmaṇa āhārakakāyayogasya kāraṇatvāc chubham ity ucyate annasya prāṇavyapadeśavat. viśuddhakāryatvād viśuddhavyapadeśaḥ. viśuddhasya puṇyakarmaṇaḥ aśabalasya niravadyasya kāryatvād viśuddham ity ucyate tantūnāṃ kārpāsavyapadeśavat. ubhayato vyāghātābhāvād avyāghāti. na hy āhārakaśarīreṇānyasya vyāghātaḥ. nāpy anyenāhārakasyeti. tasya prayojanasamucyārthaḥ ‘ca’ śabdaḥ kriyate.1 tad yathā — kadācil labdhiviśeṣasadbhāvajñāpanārthaṃ kadācit sūkṣmapadārthanirdhāraṇārthaṃ saṃyamaparipālanārthaṃ ca. āhārakam iti prāguktasya pratyāmnāyaḥ. yadāhārakaśarīraṃ nirvartayitum ārabhate tadā pramatto bhavatīti ‘pramattasaṃyatasya’ ity ucyate. iṣṭato ’vadhāraṇārthaṃ ‘eva’kāropādānam. yathaivaṃ vijñāyeta pramattasaṃyatasyaivāhārakaṃ nānyasyeti. maivaṃ vijñāyi pramattasaṃyatasyāhārakam eveti. mā bhūd audārikādinivṛttir iti.1 Note JS: for prayojanasamucyārthaḥ read prayojanasamuccayārthaḥ § 358. evaṃ vibhaktāni śarīrāṇi bibhratāṃ saṃsāriṇāṃ pratigati kiṃ triliṅgasaṃnidhānaṃ uta liṅganiyamaḥ kaścid astīty ata āha —nārakasaṃmūrcchino napuṃsakāni || 2.50 || § 359. nārakāṇi vakṣyante. narakeṣu bhavā nārakāḥ. saṃmūrcchanaṃ saṃmūrcchaḥ sa yeṣām asti te saṃmūrcchinaḥ. nārakāś ca saṃmūrcchinaś ca nārakasaṃmūrcchinaḥ. cāritramohavikalpanokaṣāyabhedasya napuṃsakavedasyāśubhanāmnaś codayān na striyo na pumāṃsa iti napuṃsakāni bhavanti. nārakasaṃmūrcchino napuṃsakāny eveti niyamaḥ. tatra hi strīpuṃsaviṣayamanojñaśabdagandharūparasasparśasaṃbandhanimittā svalpāpi sukhamātrā nāsti.§ 360. yady evam avaghriyate, arthād āpannam etad uktebhyo ’nye saṃsāriṇas triliṅgā iti yatrātyantaṃ napuṃsakaliṅgasyābhāvas tatpratipādanārtham āha —na devāḥ || 2.51 || § 361. straiṇaṃ pauṃsnaṃ ca yan niratiśayasukhaṃ śubhagatināmodayāpekṣaṃ tad devā anubhavantīti na teṣu napuṃsakāni santi.§ 362. athetare kiyal liṅgā ity ata āha —śeṣās trivedāḥ || 2.52 || § 363. trayo vedā yeṣāṃ te trivedāḥ. ke punas te vedāḥ? strītvaṃ puṃstvaṃ napuṃsakatvam iti. kathaṃ teṣāṃ siddhiḥ? vedyata iti vedaḥ. liṃgam ity arthaḥ. tad dvividhaṃ dravyaliṃgaṃ bhāvaliṃgaṃ ceti. dravyaliṃgaṃ yonimehanādi nāmakarmodayanirvartitam. nokaṣāyodayāpāditavṛtti bhāvaliṃgam. strīvedodayāt styāyastyasyāṃ garbha iti strī. puṃvedodayāt sūte janayatyapatyam iti pumān. napuṃsakavedodayāt tadubhayaśaktivikalaṃ napuṃsakam. rūḍhiśabdāś caite. rūḍhiṣu ca kriyā vyutpattyarthaṃ ca. yathā gacchatīti gaur iti. itarathā hi garbhadhāraṇādikriyāprādhānye bālavṛddhānāṃ tiryaṅmanuṣyāṇāṃ devānāṃ kārmaṇakāyayogasthānāṃ ca tadabhāvāt strītvādivyapadeśo na syāt. ta ete trayo vedāḥ śeṣāṇāṃ garbhajānāṃ bhavanti.§ 364. ya ime janmayoniśarīraliṃgasaṃbandhāhitaviśeṣāḥ prāṇino nirdiśyante devādayo vicitradharmādharmavaśīkṛtāś catasṛṣu gatiṣu śarīrāṇi dhārayantas te kiṃ yathākālam upabhuktāyuṣo mūrtyantarāṇy āskandanti utāyathākālam apīty ata āha —aupapādikacaramottamadehāsaṃkhyeyavarṣāyuṣo ’napavartyāyuṣaḥ || 2.53 || § 365. aupapādikā vyākhyātā devanārakā iti. caramaśabdo ’ntyavācī. uttama utkṛṣṭaḥ. carama uttamo deho yeṣāṃ te caramottamadehāḥ. parītasaṃsārās tajjanmanirvāṇārhā ity arthaḥ. asaṃkhyeyam atītasaṃkhyānam upamāpramāṇena palyādinā gamyam āyur yeṣāṃ ta ime asaṃkhyeyavarṣāyuṣas tiryaṅmanuṣyā uttarakurvādiṣu prasūtāḥ. aupapādikāś ca caramottamadehāś ca asaṃkhyeyavarṣāyuṣaś ca aupapādikacaramottamadehāsaṃkhyeyavarṣāyuṣaḥ. bāhyasyopaghātanimittasya viṣaśastrādeḥ sati saṃnidhāne hrasvaṃ bhavatīty apavartyam. apavartyam āyur yeṣāṃ ta ime apavartyāyuṣaḥ. na apavartyāyuṣaḥ anapavartyāyuṣaḥ. na hy eṣām aupapādikādīnāṃ bāhyanimittavaśād āyur apavartyate, ity ayaṃ niyamaḥ. itareṣām aniyamaḥ. caramasya dehasyotkṛṣṭatvapradarśanārtham uttamagrahaṇaṃ nārthāntaraviśeṣo ’sti. ‘caramadehā’ iti vā pāṭhaḥ.iti tattvārthavṛttau sarvārthasiddhisaṃjñikāyāṃ dvitīyo ’dhyāyaḥ || 2 || atha tṛtīyo ’dhyāyaḥ (§§ 366–441)§ 366. ‘bhavapratyayo ’vadhir devanārakāṇām’ ity evam ādiṣu nārakāḥ śrutās tataḥ pṛcchati ke te nārakā iti. tatpratipādanārthaṃ tadadhikaraṇanirdeśaḥ kriyate —ratnaśarkarāvālukāpaṅkadhūmatamomahātamaḥprabhā bhūmayo ghanāmbuvātākāśaprathiṣṭhāḥ saptādho ’dhaḥ || 3.1 || § 367. ratnaṃ ca śarkarā ca vālukā ca paṅkaś ca dhūmaś ca tamaś ca mahātamaś ca ratnaśarkarāvālukāpaṅkadhūmatamomahātamāṃsi. ‘prabhā’ śabdaḥ pratyekaṃ parisamāpyate. sāhacaryāt tācchabdyam. citrādiratnaprabhāsahacaritā bhūmiḥ ratnaprabhā, śarkarāprabhāsahacaritā bhūmiḥ śarkarāprabhā, vālukāprabhāsahacaritā bhūmir vālukāprabhā, paṅkaprabhāsahacaritā bhūmiḥ paṅkaprabhā, dhūmaprabhāsahacaritā bhūmir dhūmaprabhā, tamaḥprabhāsahacaritā bhūmis tamaḥprabhā, mahātamaḥprabhāsahacaritā bhūmir mahātamaḥprabhā iti. etāḥ saṃjñā anenopāyena vyutpādyante. ‘bhūmi’ grahaṇam adhikaraṇaviśeṣapratipattyartham. yathā svargapaṭalāni bhūmim anāśritya vyavasthitāni na tathā nārakāvāsāḥ. kiṃ tarhi. bhūmim āśritā iti. āsāṃ bhūmīnāmālmbananirjñānārthaṃ ghanāmbuvātādigrahaṇaṃ kriyate. ghanāmbu ca vātaś ca ākāśaṃ ca ghanāmbuvātākāśāni. tani pratiṣṭhā āśrayo yāsāṃ tā ghanāmbuvātākāśapratiṣṭhāḥ. sarvā etā bhūmayo ghanodadhivalayapratiṣṭhāḥ. ghanodadhivalayaṃ ghanavātavalayapratiṣṭham. ghanavātavalayaṃ tanuvātavalayapratiṣṭham. tanuvātavalayam ākāśapratiṣṭham. ākāśam ātmapratiṣṭham, tasyaivādhārādheyatvāt. trīṇy apy etāni valayāni pratyekaṃ viṃśatiyojanasahasrabāhulyāni. ‘sapta’ grhaṇaṃ saṃkhyāntaranivṛttyartham. sapta bhūmayo nāṣṭau na nava ceti. ‘adho ’dhaḥ’ vacanaṃ tiryakpracayanivṛttyartham.§ 368. kiṃ tā bhūmayo nārakāṇāṃ sarvatrāvāsā āhosvit kvacit kvacid iti prannirdhāraṇārtham āha — 11 Note JS: for prannirdhāraṇārtham read tannirdhāraṇārtham tāsu triṃśatpañcaviṃśatipañcadaśadaśatripañconaikanarakaśatasahasrāṇi paṃca caiva yathākramam || 3.2 || § 369. tāsu ratnaprabhādiṣu bhūmiṣu narakāṇy anena saṃkhyāyante yathākramam. ratnaprabhāyāṃ triṃśannarakaśatasahasrāṇi, śarkarāprabhāyāṃ pañcaviṃśatir narakaśatasahasrāṇi, vālukāprabhāyāṃ pañcadaśa narakaśatasahasrāṇi, paṃkaprabhāyāṃ daśa narakaśatasahasrāṇi, dhūmaprabhāyāṃ trīṇi narakaśatasahasrāṇi, tamaḥprabhāyāṃ pañconam ekaṃ narakaśatasahasraṃ, mahātamaḥprabhāyāṃ pañca narakāni. ratnaprabhāyāṃ narakaprastārās trayodaśa. tato ’dha ā saptamyā dvau dvau narakaprastārau hīnau. itaro viśeṣo lokānuyogato veditavyaḥ.§ 370. atha tāsu bhūmiṣu nārakānāṃ kaḥ prativiśeṣa ity ata āha —nārakā nityāśubhataraleśyāpariṇāmadehavedanāvikriyāḥ || 3.3 || § 371. leśyādayo vyākhyātārthāḥ. aśubhatarā iti prakarṣanirdeśaḥ tiryaggativiṣayāśubhaleśyādyapekṣayā adho ’dhaḥ svagatyapekṣayā ca veditavyaḥ. ‘nitya’ śabda ābhīkṣṇyavacanaḥ. nityam aśubhatarā leśyādayo yeṣāṃ te nityāśubhataraleśyāpariṇāmadehavedanāvikriyā nārakāḥ. prathamādvitīyayoḥ kāpotī leśyā, tṛtīyāyam upariṣṭāt kāpotī adho nīlā, caturthyāṃ nīlā, pañcamyām upari nīlā adhaḥ kṛṣṇā, ṣaṣṭhyāṃ kṛṣṇā, saptamyāṃ paramakṛṣṇā. svāyuḥpramāṇāvadhṛtā dravyaleśyā uktāḥ. bhāvaleśyāsu antarmuhūrtaparivartinyaḥ. pariṇāmāḥ sparśarasagandhavarṇaśabdāḥ kṣetraviśeṣanimittavaśād atiduḥkhahetavo ’śubhatarā. dehāś ca teṣām aśubhanāmakarmodayād atyantāśubhatarā vikṛtākṛtayo huṇḍasaṃsthānā durdarśanāḥ. teṣām utsedhaḥ prathamāyāṃ sapta dhanūṃṣi trayo hastāḥ ṣaḍaṃgulayaḥ. adho ’dho — dviguṇadviguṇa utsedhaḥ. abhyantarāsadvedyodaye sati anādipāriṇāmikaśītoṣṇabāhyanimittajanitā atitīvrā vedanā bhavanti nārakāṇām. prathamādvitīyātṛtīyācaturthīṣu uṣṇavedanāny eva narakāṇi. pañcamyām upari uṣṇavedene dve narakaśatasahasre. adhaḥ śītavedanam ekaṃ śatasahasram. ṣaṣṭhīsaptamyoḥ śītavedanāny eva. śubhaṃ vikariṣyāma iti aśubhataram eva vikurvanti, sukhahetūn utpādayāma iti duḥkhahetūn evotpādayanti. ta ete bhāvā adho ’dho ’śutarā veditavyāḥ.11 Note JS: for adho ’dho ’śutarā veditavyāḥ. read adho ’dho ’śubhatarā veditavyāḥ. § 372. kim eteṣāṃ nārakāṇāṃ śītoṣṇajanitam eva duḥkham utānyathāpi bhavatīty ata āha —parasparodīritaduḥkhāḥ || 3.4 || § 373. kathaṃ parasparodīrītaduḥkhatvam? nārakāḥ bhavapratyayenāvadhinā mithyādarśanodayād vibhaṅgavyapadeśabhājā ca dūrād eva duḥkhahetūn avagamyotpannaduḥkhāḥ pratyāsattau parasparālokanāc ca prajvalitakopāgnayaḥ pūrvabhavānusmaraṇāc cātitīvrānubaddhavairāś ca śvaśṛgālādivatsvābhighāte pravartamānāḥ svavikriyākṛtāsivāsīparaśubhiṇḍimālaśaktitomarakuntāyodhanādibhir āyudhaiḥ svakaracaraṇadaśanaiś ca chedanabhedanatakṣaṇadaṃśanādibhiḥ parasparasyātitīvraṃ duḥkham utpādayanti.§ 374. kim etāvān eva duḥkhotpattikāraṇaprakāra utānyo ’pi kaścid astīty ata āha —saṃkliṣṭāsurodīritaduḥkhāś ca prāk caturthyāḥ || 3.5 || § 375. devagatināmakarmavikalpasyāsuratvasaṃvartanasya karmaṇa udayād asyanti parān ity asurāḥ. pūrvajanmani bhāvitenātitīvreṇa saṃkleśapariṇāmena yad upārjitaṃ pāpakarma tasyodayāt satataṃ kliṣṭāḥ saṃkliṣṭāḥ, saṃvikliṣṭā asurāḥ saṃvikliṣṭāsurāḥ. saṃkliṣṭā iti viśeṣaṇān na sarve asurā nārakāṇāṃ duḥkham utpādayanti. kiṃ tarhi? ambāvarīṣādaya eva kecaneti. avadhipradarśanārthaṃ ‘prak caturthyāḥ’ iti viśeṣaṇam. upari tisṛṣu pṛthvīṣu saṃkliṣṭāsurā bādhāhetavo nātaḥ param iti pradarśanārtham. ‘ca’ śabdaḥ pūrvoktaduḥkhahetusamuccayārthaḥ. sutatptāyorasapāyananiṣṭaptāyastambhāliṅganakūṭaśālmalyārohaṇāvataraṇāyoghanābhighātavāsīkṣuratakṣaṇakṣārataptatailāvasecanāyaḥkumbhīpākāmbarīṣabharjanavaitaraṇīmajjanayantraniṣpīḍanādibhir nārakāṇāṃ duḥkham utpādayanti. evaṃ chedanabhedanādibhiḥ śakalīkṛtamūrtīnām api teṣāṃ na maraṇam akāle bhavati. kutaḥ? anapavartyāyuṣkatvāt.§ 376. yady evaṃ, tad eva tāvad ucyatāṃ nārakāṇām āyuḥparimāṇam ity ata āha —teṣv ekatrisaptadaśasaptadaśadvāviṃśatitrayāstriṃśatsāgaropamā sattvānāṃ parā sthitiḥ || 3.6 || § 377. yathākramam ity anuvartate. teṣu narakeṣu bhūmikrameṇa yathāsaṃkhyam ekādayaḥ sthitayo ’bhisaṃbadhyante. ratnaprabhāyām utkṛṣṭā sthitir ekasāgaropamā. śarkarāprabhāyāṃ trisāgaropamā. vālukāprabhāyāṃ saptasāgaropamā. paṃkaḥprabhāyāṃ daśasāgaropamā. dhūmaprabhāyāṃ saptadaśasāgaropamā. tamaḥprabhāyāṃ dvāviṃśatisāgaropamā. mahātamaḥprabhāyāṃ trayāstriṃśatsāgaropamā iti. parā utkṛṣṭety arthaḥ. ‘sattvānām’ iti vacanaṃ bhūminivṛttyartham. bhūmiṣu sattvānām iyaṃ sthitiḥ, na bhūmīnām iti.§ 378. uktaḥ saptabhūmivistīrṇo ’dholokaḥ. idānīṃ tiryagloko vaktavyaḥ. kathaṃ punas tiryaglokaḥ. yatho ’saṃkhyeyāḥ svayaṃbhūramaṇaparyantās tiryakpracayaviśeṣeṇāvasthitā dvīpasamudrās tatas tiryagloka iti. ke punas tiryagvyavasthitā ity ata āha —jambūdvīpalavaṇodādayaḥ śubhanāmāno dvīpasamudrāḥ || 3.7 || § 379. jambūdvīpādayo dvīpāḥ. lavaṇodādayaḥ samudrāḥ. yāni loke śubhāni nāmāni tan nāmānas te. tad yathā — jambūdvīpo dvīpaḥ. lavaṇodaḥ samudraḥ. dhātakīkhaṇḍo dvīpaḥ. kālodaḥ samudraḥ. puṣkaravaro dvīpaḥ. puṣkaravaraḥ samudraḥ. vāruṇīvaro dvīpaḥ. vāruṇīvaraḥ samudraḥ. kṣīravaro dvīpaḥ. kṣīravaraḥ samudraḥ. ghṛtavaro dvīpaḥ. ghṛtavaraḥ samudraḥ. ikṣuvaro dvīpaḥ. ikṣuvaraḥ samudraḥ. nandīśvaravaro dvīpaḥ. nandīśvaravaraḥ samudraḥ. aruṇavaro dvīpaḥ. aruṇavaraḥ samudraḥ. ity evam asaṃkhyeyā dvīpasamudrāḥ svayambhūramaṇaparyantā veditavyāḥ.§ 380. amīṣāṃ viṣkambhasaṃniveśasaṃsthānaviśeṣapratipattyartham āha —dvir dvir viskambhāḥ pūrvapūrvaparikṣepiṇo valayākṛtayaḥ || 3.8 || § 381. dvir dvir iti vīpsābhyāvṛttivacanaṃ viṣkambhadviguṇatvavyārpttham.1 ādyasya dvīpasya yo viṣkambhaḥ tad dviguṇaviṣkambho lavaṇajaladhiḥ. taddviguṇaviṣkambho dvitīyo dvīpaḥ. taddviguṇaviṣkambho dvitīyo jaladhir iti. dvir dvir viṣkambho yeṣāṃ te dvir dvir viṣkambhāḥ. pūrvapūrvaparikṣepivacanaṃ grāmanagarādivadviniveśo mā vijñāyīti. valayākṛtivacanaṃ caturasrādisaṃsthānāntaranivṛttyartham.1 Note JS: for viṣkambhadviguṇatvavyārpttham. read viṣkambhadviguṇatvavyāptyartham. § 382. atrāha, jambūdvīpasya pradeśasaṃsthānaviṣkambhā vaktavyās tanmūlatvāditaraviṣkambhādivijñānasyety ucyate —tanmadhye merunābhir vṛtto yojanaśatasahasraviṣkambho jambūdvīpaḥ || 3.9 || § 383. teṣāṃ madhye tanmadhye. keṣām? pūrvoktānāṃ dvīpasamudrāṇām. nābhir iva nābhiḥ. merur nābhir yasya sa merunābhiḥ. vṛtta ādityamaṇḍalopamānaḥ. śatānāṃ sahasraṃ śatasahasram. yojanānāṃ śatasahasraṃ yojanaśatasahasraṃ. yojanaśatasahasraṃ viṣkambho yasya so ’yaṃ yojanaśatasahasraviṣkambhaḥ. ko ’sau? jambūdvīpaḥ. kathaṃ jambūdvīpaḥ? jambūvṛkṣopalakṣitatvāt. uttarakurūṇāṃ madhye jambūvṛkṣo ’nādinidhanaḥ pṛthivīpariṇāmo ’kṛtrimaḥ saparivāras tadupalakṣito ’yaṃ dvīpaḥ.§ 384. tatra jambūdvīpe ṣaḍabhiḥ kalaparvatair vibhaktāni sapta kṣetrāṇi kāni tānīty ata āha — 11 Note JS: for ṣaḍabhiḥ kalaparvatair read ṣaḍbhiḥ kulaparvatair bharatahaimavataharivideharamyakahairaṇyavatairāvatavarṣāḥ kṣetraṇi || 3.10 || § 385. bharatādayaḥ saṃjñā anādikālapravṛttā amimittāḥ.1 tatra bharatavarṣaḥ kva saṃniviṣṭaḥ? dakṣiṇadigbhāge himavato ’dres trayāṇāṃ samudrāṇāṃ madhye āropitacāpākāro bharatavarsaḥ. vijayārddhena gaṅgāsindhubhyāṃ ca vibhaktaḥ sa ṣaṭkhaṇḍaḥ. kṣudrahimavantam uttareṇa dakṣiṇena mahāhimavantaṃ pūrvāparasamudrayor madhye haimavatavarṣaḥ. niṣadhasya dakṣiṇato mahāhimavata uttarataḥ pūrvāparasamudrayor antarāle harivarṣaḥ. niṣadhasyottarān nīlato dakṣiṇataḥ pūrvāparasamudrayor antare videhasya saṃniveśo draṣṭavyaḥ. nīlata uttarāt(d) rukmiṇo dakṣiṇāt pūrvāparasamudrayor madhye ramyakavarṣaḥ. rukmiṇa uttarāc chikhariṇo dakṣiṇāt pūrvāparasamudrayor madhye saṃniveśī hairaṇyavatavarṣaḥ. śikhariṇa uttaratas trayāṇāṃ samudrāṇāṃ madhye airāvatavarṣaḥ. vijayārddhena raktāraktodābhyāṃ ca vibhaktaḥ sa ṣaṭkhaṇḍaḥ.1 Note JS: for amimittāḥ. read animittāḥ. § 386. ṣaṭ kulaparvatā ity uktaṃ ke punas te kathaṃ vā vyavasthitā ity ata āha —tadvibhājinaḥ pūrvāparāyatā himavanmahāhimavanniṣadhanīlarukmiśikhariṇo varṣadharaparvatāḥ || 3.11 || § 387. tāni kṣetrāṇi vibhajanta ity evaṃ śīlās tadvibhājinaḥ. pūrvāparāyatā iti pūrvāparakoṭibhyāṃ lavaṇajaladhisparśina ity arthaḥ. himavadādayo ’nādikālapravṛttā animittasaṃjñā varṣavibhāgahetutvād varṣadharaparvatā ity ucyante. tatra kva himavān? bharatasya haimavatasya ca sīmani vyavasthitaḥ. kṣudrahimavān yojanaśatocchrāyaḥ. haimavatasya harivarṣasya ca vibhāgakaro mahāhimavān dviyojanaśatocchrāyaḥ. videhasya dakṣiṇato harivarṣasyottarato niṣadho nāma parvataś caturyojanaśatocchrāyaḥ. uttare trayo ’pi parvatāḥ svavarṣavibhājino vyākhyātāḥ. ucchrāyaś ca teṣāṃ catvāri dve ekaṃ ca yojanaśataṃ veditavyam. sarveṣāṃ parvatānām ucchrāyasya caturbhāgo ’vagāhaḥ.§ 388. tesāṃ varṇaviśeṣapratipattyartham āha —hemārjunatapanīyavaiḍūryarajatahemamayāḥ || 3.12 || § 389. ta ete himavadādayaḥ parvatā hemādimayā viditavyā yathākramam. hemamayo himavān cīnapaṭṭavarṇaḥ. arjunamayo mahāhimavān śuklavarṇaḥ. tapanīyamayo niṣadhas taruṇādityavarṇaḥ. vaiḍūryamayo nīlo māyuragrīvābhaḥ. rajatamayo rukmī śuklaḥ. hemamayaḥ śikharo cīnapaṭṭavarṇaḥ.§ 390. punar api tadviśeṣaṇārtham āha —maṇivicitrapārśvā upari mūle ca tulyavistārāḥ || 3.13 || § 391. nānavarṇaprabhādiguṇopetair maṇibhir vicitrāṇi pārśvāṇi yeṣāṃ te maṇivicitrapārśvāḥ. aniṣṭasaṃsthānasya nivṛttyartham uparyādivacanaṃ kriyate. ‘ca’ śabdo madhyasamuccayārthaḥ. ya eṣāṃ mūle vistāraḥ sa upari madhye ca tulyaḥ.§ 392. teṣāṃ madhye labdhāspadā hradā ucyante —padmamahāpadmatigiñchakesarimahāpuṇḍarīkapuṇḍarīkā hradās teṣām upari || 3.14 || § 393. padmo mahāpadmas tigiñchaḥ kesarī mahāpuṇḍarīkaḥ puṇḍarīka iti teṣāṃ himavadādīnām upari yathākramam ete hradā veditavyāḥ.§ 394. tatrādyasya saṃsthānaviśeṣapratipattyartham āha —prathamo yojanasahasrāyāmas tadarddhaviṣkambho hradaḥ || 3.15 || § 395. prākpratyag yojanasahasrāyām udagavāk pañcayojanaśatavistāro vajramayatalo vividhamaṇikanakavicitritataṭaḥ padmanāmāhradaḥ.§ 396. tasyāvagāhapraklṛptyartham idam ucyate —daśayojanāvagāhaḥ || 3.16 || § 397. avagāho ’dhaḥ praveśo nimnatā. daśayojanāny avagāho ’sya daśayojanāvagāhaḥ.§ 398. tanmadye kim —tanmadhye yojanaṃ puṣkaram || 3.17 || § 399. yojanapramāṇam yojanam, krośāyāmapatratvāt krośadvayaviṣkambhakarṇikatvāc ca yojanāyāmaviṣkambham. jalatalāt krośadvayocchrāyanālaṃ yāvad bahulapatrapracayaṃ puṣkaram avagantavyam.§ 400. itareṣāṃ hradānāṃ puṣkarāṇāṃ cāyāmādinirjñānārtham āha —taddviguṇadviguṇā hrdāḥ puṣkarāṇi ca || 3.18 || § 401. sa ca tacca te, tayor dviguṇā dviguṇās taddviguṇadviguṇā iti dvitvaṃ vyāptijñā–panārtham. kena dviguṇāḥ? āyāmādinā. padmahradasya dviguṇāyāmaviṣkambhāvagāho mahāpadmo hradaḥ. tasya dviguṇāyāmaviṣkambhāvagāhas tigiñcho hradaḥ. puṣkarāṇi ca. kiṃ? dviguṇāni dviguṇānīty abhisaṃbadhyate.§ 402. tannivāsinīnāṃ devīnāṃ saṃjñājīvitaparivārapratipādanārtham āha —tannivāsinyo devyaḥ śrīhrīdhṛtikīrtibuddhilakṣmyaḥ palyopamasthitayaḥ sasāmānikapariṣatkāḥ || 3.19 || § 403. teṣu puṣkareṣu karṇikāmadhyadeśaniveśinaḥ śaradvimalapūrṇacandradyutiharāḥ krośāyāmāḥ krośārddhaviṣkambhā deśonakrośotsedāḥ prāsādāḥ. teṣu nivasantīty evaṃ śīlās tannivāsinyaḥ, devyaḥ śrīhrīdhṛtikīrtibuddhilakṣmīsaṃjñikās teṣu padmādiṣu yathākramaṃ veditavyāḥ. ‘palyopamasthitayaḥ’ ity anenāyuṣaḥ pramānam uktam. samāne sthāne bhavāḥ sāmānikāḥ. sāmānikāś ca pariṣadaś ca sāmānikapariṣadaḥ. saha sāmānikapariṣadbhir vartanta iti sasāmānikapariṣatkāḥ. tasya padmasya parivārapadmeṣu prāsādānām upari sāmānikāḥ pariṣadaś ca vasanti.§ 404. yakābhiḥ saridbhis tāni kṣetrāṇi pravibhaktāni tā ucyate —gaṅgāsindhurohidrohitāsyāhariddharikāntāsītāsītodānārīnarakāntāsuvarṇarūpyakūlāraktāraktodāḥ saritas tanmadhyagāḥ || 3.20 || § 405. sarito na vāpyaḥ. tāḥ kim antarā uta samīpā iti? āha — tanmadhyagāḥ teṣāṃ kṣetrāṇām madhyaṃ tanmadhyam. tanmadhyaṃ tanmadhyena vā gacchatīti tanmadhyagāḥ. ekatra sarvāsāṃ prasaṃganivṛttyarthaṃ digviśeṣapratipattyarthaṃ cāha —dvayor dvayoḥ pūrvāḥ pūrvagāḥ || 3.21 || § 406. dvayor dvayoḥ saritor ekaikaṃ kṣetraṃ viṣaya iti vākyaśeṣābhisaṃbandhād ekatra sarvāsāṃ prasaṃganivṛttiḥ kṛtā. ‘pūvaḥ pūrvagāḥ’ iti vacanaṃ digviśeṣapratipattyartham. tatra pūrvā yāḥ saritas tāḥ pūrvagāḥ. pūrvajaladhiṃ gacchantīti pūrvagāḥ. kim apekṣaṃ pūrvatvam? sūtranirdeśāpekṣam. yady evaṃ gaṅgāsindhvādayaḥ sapta pūvagā iti prāptam? naiṣa doṣaḥ; dvayor dvayor ity abhisaṃbandhāt. dvayor dvayoḥ pūvāḥ pūrvagā iti veditavyāḥ.§ 407. itarāsaṃ digvibhāgapratipattyartham āha —śeṣāstv aparagāḥ || 3.22 || § 408. dvayor dvayor yā avaśiṣṭās tā aparagāḥ pratyetavyāḥ. aparasamudraṃ gacchantīty aparagāḥ. tatra padmahradaprabhavā pūrvatoraṇadvāranirgatā gaṅgā. aparatoraṇadvāranirgatā sindhuḥ. udīcyatoraṇadvāranirgatā rohitāsyā. mahāpadmahradaprabhavā avācyatoraṇadvāranirgatā rohit. udīcyatoraṇadvāranirgatā harikāntā. tigiñchahradaprabhavā dakṣiṇatoraṇadvāranirgatā harit. udīcyatoraṇadvāranirgatā sītodā. kesarihradaprabhavā avācyatoraṇadvāranirgatā sītā. udīcyatoraṇadvāranirgatā narakāntā. mahāpuṇḍarīkahradaprabhavā dakṣiṇatoraṇadvāranirgatā nārī. udīcyatoraṇadvāranirgatā rūpyakūlā. puṇḍarīkahradaprabhavā avācyatoraṇadvāranirgatā suvarṇakūlā. pūrvatoraṇadvāranirgatā raktā. pratīcyatoraṇadvāranirgatā raktodā.§ 409. tāsāṃ parivārapratipādanārtham āha —caturdaśanadīsahasraparivṛtā gaṅgāsindhvādayo nadyaḥ || 3.23 || § 410. kim arthaṃ ‘gaṅgāsindhvādi’ grahanaṃ kriyate? nadīgrahṇārtham. prakṛtās tā abhisaṃbhadyante? naivaṃ śaṃkyam; ‘anantarasya vidhir vā bhavati pratiṣedho vā’ iti aparagāṇām eva grahaṇaṃ syāt. gaṅgādigrahaṇam evāstīti cet? pūrvagāṇām eva grahaṇaṃ syāt. ata ubhayīnāṃ grahaṇārthaṃ ‘gaṅgāsindhvādi’ grahaṇaṃ kriyate. ‘nadī’ grahaṇaṃ dviguṇā dviguṇā ity abhisaṃbandhārtham, gaṅgā caturdaśanadīsahasraparivṛtā. sindhur api. evam uttarā api nadyaḥ pratikṣetraṃ taddviguṇadviguṇā bhavanti; ā videhāntāt. tata uttarā arddhārddhahīnāḥ.§ 411. uktānāṃ kṣetrāṇāṃ viṣkambhapratipattyartham āha —bharataḥ ṣaḍviṃśapañcayojanaśatavistāraḥ ṣaṭ caikonaviṃśatibhāgā yojanasya || 3.24 || § 412. ṣaḍadhikā viṃśatiḥ ṣaḍviṃśatiḥ. ṣaḍviṃśatir adhikā yeṣu tāni ṣaḍviṃśāni. ṣaḍviṃśāni pañcayojanaśatāni vistāro yasya ṣaḍviṃśapañcayojanaśatavistāro bharataḥ. kim etāvān eva? na; ity āha ṣaṭ caikonaviṃśatibhāgā yojanasya vistāro ’syety abhisaṃbadhyate.§ 413. itareṣāṃ viṣkambhaviśeṣapratipattyartham āha —taddviguṇadviguṇavistārā varṣadharavarṣā videhāntāḥ || 3.25 || § 414. tato bharatād dviguṇo dviguṇo vistāro yesāṃ ta ime taddviguṇadviguṇavistārāḥ. ke te varṣadharavarṣāḥ. kiṃ sarve? na; ity āha videhāntā iti.§ 415. athottareṣāṃ katham ity ata āha —uttarā dakṣiṇatulyāḥ || 3.26 || § 416. uttarā airāvatādayo nīlāntā bharatādibhir dakṣiṇais tulyā draṣṭavyāḥ. atītasya sarvasyāyaṃ viśeṣo veditavyaḥ. tena hradapuṣkarādīnāṃ tulyatā yojyā.§ 417. attrāha, uktesu bharatādiṣu kṣetreṣu manuṣyāṇāṃ kiṃ tulyo ’nubhavādiḥ, āho svid asti kaścit prativiśeṣa ity atrocyate —bharatairāvatayor vṛddhihrāsau ṣaṭsamayābhyām utsarpiṇyavasarpiṇībhyām || 3.27 || § 418. vṛddhiś ca hrāsaś ca vṛddhihrāsau. kābhyām? ṣaṭsamayābhyām utsarpiṇyavasarpiṇībhyām. kayoḥ? bharatairāvatayoḥ. na tayoḥ kṣetrayor vṛddhihrāsau staḥ; asaṃbhavāt. tatsthānāṃ manuṣyāṇāṃ vṛddhihrāsāu bhavataḥ. athavādhikaraṇanirdeśaḥ. bharate airāvate ca manuṣyāṇāṃ vṛddhihrāsāv iti. kiṃ kṛtau vṛddhihrāsau? anubhavāyuḥpramāṇādikṛtau. anubhava upabhogaḥ, āyurjīvitaparimāṇam, pramāṇaṃ śarīrotsedha ity evam ādibhir vṛddhihrāsau manuṣyāṇāṃ bhavataḥ. kiṃ hetukau punas tau? kālahetukau. sa ca kālo dvividhaḥ — utsarpiṇī avasarpiṇī ceti. tadbhedāḥ pratyekaṃ ṣaṭ. anvarthasaṃjñe caite. anubhavādibhir utsarpaṇaśīlā utsarpiṇī. tair evāvasarpaṇaṣīlā avasarpiṇī. tatrāvasarpiṇī ṣaḍvidhā — suṣamasuṣamā suṣamā suṣamaduṣṣamā duṣṣamasuṣamā duṣṣamā atiduṣṣamā ceti. utsarpiṇyapi atiduṣṣamādyā suṣamasuṣamāntā ṣaṭvidhaiva bhavati. avasarpiṇyāḥ parimāṇaṃ daśasāgaropamakoṭīkoṭyaḥ. utsarpiṇyā api tāvatya eva. sobhayī kalpa ity ākhyāte. tatra suṣamasuṣamā catasraḥ sāgaropamakoṭīkoṭyaḥ. tadādau manuṣyā uttarakurumanuṣyatulyāḥ. tataḥ krameṇa hānau satyāṃ suṣamā bhavati tisraḥ sāgaropamakoṭīkoṭyaḥ. tadādau manuṣyā harivarṣamanuṣyasamāḥ. tataḥ krameṇa hānau satyāṃ suṣamaduṣṣamā bhavati dve sāgaropamakoṭīkoṭyau. tadādau manuṣyā haimavatakamanuṣyasamāḥ. tataḥ krameṇa hānau satyāṃ duṣṣamasuṣamā bhavati ekasāgaropamakoṭīkoṭī dvi catvāriṃśadvarṣasahasronā. tadadau manuṣyā videhajanatulyā bhavanti. tataḥ krameṇa hānau satyāṃ duṣṣamā bhavati ekoviṃśativarṣasahasrāṇi. tataḥ krameṇa hanau satyām atiduṣṣamā bhavati ekaviṃśativarṣasahasrāṇi. evam utsarpiṇy api viparītakramā veditavyā.§ 419. athetarāsu bhūmiṣu kāvasthety ata āha —tābhyām aparā bhūmayo ’vasthitāḥ || 3.28 || § 420. tābhyāṃ bharatairāvatābhyām aparā bhūmayo ’vasthitā bhavanti. na hi tatrotsarpiṇyavasarpiṇyau staḥ.§ 421. kiṃ tāsu bhūmiṣu manuṣyās tulyāyuṣa āho svit kaścid asti prativiśeṣa ity ata āha —ekadvitripalopamasthitayo haimavatakahārivarṣakadaivakuravakāḥ || 3.29 || § 422. haimavate bhavā haimavatakā ity evaṃ ‘vuñi’ sati manuṣyasaṃpratyayo bhavati. evam uttarayor api. haimavatakādayas trayaḥ. ekādayas trayaḥ. tatra yathāsaṃkhyam abhisaṃbandhaḥ kriyate. ekapalyopamasthitayo haimavatakāḥ. dvipalyopamasthitayo hārivarṣakāḥ. tripalyopamasthitayo daivakuravakā iti. tatra pañcasu haimavateṣu suṣamaduṣṣamā sadāvasthitā. tatra manuṣyā ekapalyopamāyuṣo dvidhanuḥsahasrocchratāś caturthabhaktāhārā nīlotpalavarṇāḥ. pañcasu harivarṣeṣu suṣamā sadāvasthitā. tatra manuṣyā dvipalyopamāyuś cāpasahasrotsedhāḥ ṣaṣṭhabhaktāhārāḥ śaṃkhavarṇāḥ. pañcasu devakuruṣu suṣamasuṣamā sadāvasthitā. tatra manuṣyās tripalyopamāyuṣaḥ ṣaḍdhanuḥsahasrocchrāyā aṣṭamabhaktāhārāḥ kanakavarṇā.§ 423. athottareṣu kāvasthety ata āha —tathottarāḥ || 3.30 || § 424. yathā dakṣiṇā vyākhyāthās tathaivottarā veditavyāḥ. hairanyavatakā haimavatakais tulyāḥ. rāmyakā hārivarṣakais tulyāḥ. daivakuravakair auttarakuruvakāḥ samākhyātāḥ.§ 425. atha videheṣv avasthiteṣu kā sthitir ity atrocyate —videheṣu saṃkhyeyakālāḥ || 3.31 || § 426. sarveṣu videheṣu saṃkhyeyakālā manuṣyāḥ. tatra kālaḥ suṣamaduṣṣamāntopamaḥ sadāvasthitaḥ. manuṣyāś ca pañcadhanuḥśatotsedhāḥ. nityāhārāḥ. utkarṣeṇaikapūrvakoṭīsthitikāḥ. jaghanyenāntarmuhūrtāyuṣaḥ. tasyāś ca saṃbandhe gāthāṃ paṭhanti — puvassa du parimāṇaṃ sadariṃ khalu koḍisadasahassāiṃ | chapaṇṇaṃ ca sahassā boddhavvā vāsakoḍīṇaṃ || § 427. ukto bharatasya viṣkambhaḥ. punaḥ prakārāntareṇa tatpratipattyartham āha —bharatasya viṣkambho jambūdvīpasya navatiśatabhāgaḥ || 3.32 || § 428. jambūdvīpaviṣkambhasya yojanaśatasahasrasya navatiśatabhāgīkṛtasyaiko bhāgo bharatasya viṣkambhaḥ. sa pūrvokta eva. uktaṃ jambūdvīpaṃ parivṛtya vedikā sthitā, tataḥ paro lavaṇodaḥ samudro dviyojanaśatasahasravalayaviṣkambhaḥ. tataḥ paro dhātakīkhaṇḍo dvīpaś caturyojanaśatasahasravalayaviṣkambhaḥ.§ 429. tatra varṣādīnāṃ saṃkhyādividhipratipattyartham āha —dvir dhātakīkhaṇḍe || 3.33 || § 430. bharatādīnāṃ dravyāṇām ihābhyāvrttir vivakṣitā. atra kathaṃ suc? adhyāhriyamānakriyābhyāvṛttidyotanārthaḥ suc. yathā dvistāvān ayaṃ prāsado mīyata iti. evaṃ dvir dhātakīkhaṇḍe bharatādayo mīyante iti. tad yathā — dvābhyām iṣvākāraparvatābhyāṃ dakṣiṇottarāyatābhyāṃ lavaṇodakālodavedikāspṛṣṭakoṭibhyāṃ vibhakto dhātakīkhaṇḍaḥ pūrvāpara iti. tatra pūrvasya aparasya ca madhye dvau mandarau. tayor ubhayato bharatādīni kṣetrāṇi himavadādayaś ca varṣadharaparvatāḥ. evaṃ dvau bharatau dvau himavantau ity evam ādi saṃkhyānaṃ dviguṇaṃ veditavyam. jambūdvīpahimavadādīnāṃ varṣadharāṇāṃ yo viṣkambhas taddviguṇo dhātakīkhaṇḍe himavadādīnāṃ varṣadharāṇām. varṣadharāś cakrāravadavasthitāḥ. aravivarasaṃsthānāni kṣetrāṇi. jambūdvīpe yatra jambūvṛkṣaḥ sthitaḥ tatra dhātakīkhaṇḍe dhātkīvṛkṣaḥ saparivāraḥ. tadyogād dhātakīkhaṇḍa iti dvīpasya nāma pratītam. tatparikṣepī kālodaḥ samudraḥ ṭaṃkacchinnatīrthaḥ aṣṭayojanaśatasahasravalayavikambhaḥ.1 kālodaparikṣepī puṣkaradvīpaḥ ṣodaśayojanaśatasahasravalayaviṣkambhaḥ.1 Note JS: for aṣṭayojanaśatasahasravalayavikambhaḥ. read aṣṭayojanaśatasahasravalayaviṣkambhaḥ. § 431. tatra dvīpāmbhonidhiviṣkambhadviguṇapariklṛptivaddhātakīkhaṇḍavarṣādidviguṇavṛddhiprasaṃge viśeṣāvadhāraṇārtham āha — 11 Note JS: klṛp or kḷp puṣkarārddhe ca || 3.34 || § 432. kim. dvir ity anuvartate. kim apekṣā dvir āvṛttiḥ? jambūdīpabharatahimavadādyapekṣayaiva.1 kutaḥ? vyākhyānataḥ. yathā dhātakīkhaṇḍe himavadādīnāṃ viṣkambhas tathā puṣkarārdhe himavadādīnāṃ viṣkambho dviguṇa iti vyākhyāyate. nāmāni tāny eva, iṣvākarau mandarau ca pūrvavat. yatra jambūvṛkṣas tatra puṣkaraṃ saparivāram. tata eva tasya dvipasya nāma rūḍhaṃ puṣkaradvīpa iti. atha kathaṃ puṣkarārddhasaṃjñā. mānuṣottaraśailena vibhaktārdhatvāt puṣkarārdhasaṃjñā.1 Note JS: for jambūdīpabharatahimavadādyapekṣayaiva. read jambūdvīpabharatahimavadādyapekṣayaiva. § 433. atrāha kim arthaṃ jambūdvīpahimavadādisaṃkhyā dvir āvṛttā puṣkarārdhe kathyate, na punaḥ kṛtsna eva puṣkaradvīpe. ity atrocyate —prāṅ mānuṣottarān manuṣyāḥ || 3.35 || § 434. puṣkaradvīpabahumadhyadeśabhāgī valayavṛtto mānuṣottaro nāma śailaḥ. tasmāt prāgeva manuṣyā na bahir iti. tato na bahiḥ pūrvoktakṣetravibhāgo ’sti. nāsmād uttaraṃ kadācid api vidyādharā ṛddhiprāptā api manuṣya gacchanti anyatropapādasamudghātābhyām. tato ’syānvarthasaṃjñā. evaṃ jambūdvīpādiṣv ardhatṛtīyeṣu dvīpeṣu dvayoś ca samudrayor manuṣyā veditavyāḥ. te dvividhāḥ —āryā mlecchāś ca || 3.36 || § 435. guṇair guṇavadbhir vā aryanta ity āryāḥ. te dvividhā ṛddhiprāptāryā anṛddhiprāptāryāś ceti. anṛddhiprāptāryāḥ paṃcavidhāḥ kṣetrāryā jātyāryāḥ karmāryāś cāritrāryā darśanāryāś ceti. ṛddhiprāptāryāḥ saptavidhāḥ; buddhivikriyātapobalauṣadharasākṣīṇabhedāt. mlecchā dvividhāḥ — antardvīpajāḥ karmabhūmijāś ceti. tatrāntardvīpā lavaṇodadher abhyantare pārśve ’ṣṭāsu dikṣv aṣṭau. tadantareṣu cāṣṭau. himavacchikhariṇor ubhayoś ca vijayārddhayor anteṣv aṣṭau. tatra dikṣu dvīpā vedikāyās tiryak pañcayojanaśatāni praviśya bhavanti. vidikṣv antareṣu ca dvīpāḥ pañcāśatpañcayojanaśateṣu gateṣu bhavanti. śailānteṣu dvīpāḥ ṣaḍyojanaśateṣu gateṣu bhavanti. dikṣu dvīpāḥ śatayojanavistārāḥ. vidikṣv antareṣu ca dvīpās tadardhaviṣkambhāḥ. śailānteṣu pañcaviṃśatiyojanavistārāḥ. tatra pūrvasyāṃ diśy ekorukāḥ. aparasyāṃ diśi lāṅgūlinaḥ. uttarasyāṃ diśy abhāṣakāḥ. dakṣiṇasyāṃ diśi viṣāṇinaḥ. śaśakarṇaśaṣkulīkarṇaprāvaraṇakarṇalambakarṇāḥ vidikṣu. aśvasiṃhaśvamahiṣavarāhavyāghrakākakapimukhā antareṣu. meghamukhavidyunmukhāḥ śikhariṇa ubhayor antayoḥ. matsyamukhakālamukhā himavata ubhayor antayoḥ. hastimukhādarśamukhā uttaravijayārdhasyobhayor antayoḥ. gomukhameṣamukhā dakṣiṇavijayārdhasyobhayor antayoḥ. ekorukā mṛdāhārā guhāvāsinaḥ. śeṣāḥ puṣpaphalāhārā vṛkṣavāsinaḥ. sarve te palyopamāyuṣaḥ. te caturviṃśatir api dvīpā jalatalād ekayojanotsedhāḥ. lavaṇodadher bāhyapārśve ’py evaṃ caturviṃśatidvīpā vijñātavyāḥ. tathā kālode ’pi veditavyāḥ. ta ete ’ntardvīpajā mlecchāḥ. karmabhūmijāś ca śakayavanaśabarapulindādayaḥ.§ 436. kāḥ punaḥ karmabhūmaya ity ata āha —bharatairāvatavidehāḥ karmabhūmayo ’nyatra devakurūttarakurubhyaḥ || 3.37 || § 437. bharatā airāvatā videhāś ca paṃca, paṃca, etāḥ karmabhūmaya iti vyapadiśyante. tatra ‘videha’ grahaṇād devakurūttarakurugrahaṇe prasakte tatpratiṣedhārtham āha — ‘anyatra devakurūttarakurubhyaḥ’ iti. ‘anyatra’ śabdo varjanārthaḥ. devakurava uttarakuravo haimavato harivarṣo ramyako hairanyavato ’ntardvīpāś ca bhogabhūmaya iti vyapadiśyante. atha kathaṃ karmabhūmitvam? śubhāśubhalakṣaṇasya karmaṇo ’dhiṣṭhānatvāt. nanu sarvaṃ lokatritayaṃ karmaṇo ’dhiṣṭhānam eva. tata evaṃ prakarṣagatir vijñāsyate, prakarṣeṇa yatkarmaṇo ’dhiṣṭhānam iti. tatrāśubhakarmaṇas tāvat saptamanarakaprāpaṇasya bharatādiṣv evārjanam, śubhasya ca sarvārthasiddhyādisthānaviśeṣaprāpaṇasya karmaṇa upārjanaṃ tatraiva, kṛṣyādilakṣaṇasya ṣaḍvidhasya karmaṇaḥ pātradānādisahitasya tatraivārambhāt karmabhūmivyapadeśo veditavyaḥ. itarāstu daśavidhakalpavṛkṣakaspitabhogānubhavanaviṣayatvād bhogabhūmaya iti vyapadiśyante.11 Note JS: for daśavidhakalpavṛkṣakaspitabhogānubhavana… read daśavidhakalpavṛkṣakalpitabhogānubhavana… § 438. uktāsu bhūmiṣu manuṣyāṇāṃ sthitiparicchedārtham āha —nṛsthitī parāvare tripalyopamāntarmuhūrte || 3.38 || § 439. trīṇi palyopamāni yasyāḥ sā tripalyopamā. antargato muhūrto yasyāḥ sā antarmuhūrtā. yathāsaṃkhyenābhisaṃbandhaḥ. manuṣyāṇāṃ parā utkṛṣṭā sthitis tripalyopamā. aparā jaghanyā antarmuhūrtā. madhye anekavikalpāḥ. tatra palyaṃ trividham — vyavahārapalyam uddhārapalyam addhāpalyam iti. anvarthasaṃjñā etāḥ. ādyaṃ vyavahārapalyam ity ucyate; uttarapalyadvayavyavahārabījatvāt. nānena kiṃcit paricchedyam astīti. dvitīyam uddhārapalyam. tata uddhṛtair lomakacchedair dvīpasamudrāḥ saṃkhyāyanta iti. tṛtīyam addhāpalyam. addhā kālasthitir ity arthaḥ. tatrādyasya pramāṇaṃ kathyate, tatparicchedanārthatvāt. tad yathā — pramāṇāṅgulaparimitayojanaviṣkambhāyāmāvagāhāni trīṇi palyāni kuśūlā ity arthaḥ. ekādisaptāntāhorātrajātāvivālāgrāṇi tāvac chinnāni yāvad dvitīyaṃ kartaricchedaṃ nāvāpnuvanti, tādṛśair lomacchedaiḥ paripūrṇaṃ ghanīkṛtaṃ vyavahārapalyam ity ucyate. tato varṣaśate varṣaśate gate ekaikalomāpakarṣaṇavidhinā yāvatā kālena tadriktaṃ bhavet tāvān kālo vyavahārapalyopamākhyaḥ. tair eva lomacchedaiḥ pratyekam asaṃkhyeyavarṣakoṭīsamayamātracchinnais tatpūrṇam uddhārapalyam. tataḥ samaye samaye ekaikasmin romacchede ’pakṛṣyamāṇe yāvatā kālena tadriktaṃ bhavati tāvan kāla uddhārapalyopmākhyaḥ. eṣām uddhārapalyānāṃ daśakoṭīkoṭya ekam uddhārasāgaropamam. ardhatṛtīyoddhārasāgaropamānāṃ yāvanto romacchedās tāvanto dvīpasamudrāḥ. punar uddhārapalyaromacchedair varṣaśatasamayamātracchinnaiḥ pūrṇam addhāpalyam. tataḥ samaye samaye ekaikasmin romacchede ’pakṛṣyamāṇe yāvatā kālena tadriktaṃ bhavati tāvān kālo ’ddhāpalyopmākhyaḥ. eṣām addhāpalyānāṃ daśakoṭīkoṭya ekam addhāsāgaropamam. daśāddhāsāgaropamakoṭīkoṭya ekāvasarpiṇī. tāvaty evotsarpiṇī. anenāddhāpalyena nārakatairyagyonijānāṃ devamanuṣyāṇāṃ ca karmasthitir bhavasthitir āyuḥsthitiḥ kāyasthitiś ca paricchettavyā. uktā ca saṃgrahagāthā — vavahāruddhāraddhā pallā tiṇṇeva hoṃti boddhavvā | saṃkhā dīva-samuddā kammaṭṭhidi vaṇṇidā tadie || § 440. yathaivete utkṛṣṭajaghanye sthitī nṛṇāṃ tataiva —tiryagyonijānāṃ ca || 3.39 || § 441. tiraścāṃ yonis tiryagyoniḥ. tiryaggatināmakarmodayāpāditaṃ janmety arthaḥ. tiryagyonau jātās tiryagyonijāḥ. teṣāṃ tiryagyonijānām utkrṣṭā bhavasthitis tripalyopamā. jaghanyā antarmuhūrtā. madhye ’nekavikalpāḥ.iti tattvārthavṛttau sarvārthasiddhisaṃjñikāyāṃ tṛitīyo ’dhyāyaḥ || 3 || atha caturtho ’dhyāyaḥ (§§ 442–525)§ 442. ‘bhavapratyayo ’vadhir devanārakāṇām’ ity evam ādiṣv asakṛd devaśabda uktas tatra na jñāyate ke devāḥ katividhā iti tannirṇayārtham āha —devāś caturṇikāyāḥ || 4.1 || § 443. devagatināmakarmodaye saty abhyantare hetau bāhyavibhūtir viśeṣaiḥ dvīpādrisamudrādipradeśeṣu yatheṣṭaṃ dīvyanti krīḍantīti devāḥ. ihaikavacananirdeśo yuktaḥ ‘devāś caturṇikāyāḥ’ iti. sa jātyabhidhānāt bahūnāṃ pratipādako bhavati. bahutvanirdeśas tadantargatabhedapratipattyarthaḥ. indrasāmānikādayo bahavo bhedāḥ santi sthityādikṛtāś ca tatsūcanārthaḥ. devagatināmakarmodayasya svakarmaviśeṣāpāditabhedasya sāmarthyān nicīyanta iti nikāyāḥ saṃghatā ity arthaḥ. catvāro nikāyā yeṣāṃ te caturṇikāyāḥ. ke punas te? bhavanavāsino vyantarā jyotiṣkā vaimānikāś ceti.§ 444. teṣāṃ leśyāvadhāranārtham ucyate —āditas triṣu pītāntaleśyāḥ || 4.2 || § 445. ‘ādita’ ity ucyate, ante madhye anyathā vā grahaṇaṃ mā vijñāyīti. ādau āditaḥ. dvayor ekasya ca nivṛttyarthaṃ ‘tri’ grahaṇaṃ kriyate. atha caturṇṇāṃ nivṛttyarthaṃ kasmān na bhavati? ‘āditaḥ’ iti vacanāt. ṣaḍleśyā uktāḥ. tatra catasṛṇāṃ leśyānāṃ grahaṇārthaṃ ‘pītānta’ grahaṇaṃ kriyate. pītaṃ teja ity arthaḥ. pītā ante yāsāṃ tāḥ pītāntāḥ. pītāntā leśyā yeṣām te pītāntaleśyāḥ. etad uktaṃ bhavati — āditas triṣu nikāyeṣu bhavanavāsivyantarajyotiṣkanāmasu devānāṃ kṛṣṇā nīlā kāpotā pīteti catasro leśyā bhavanti.§ 446. teṣāṃ nikāyānām antarvikalpapratipādanārtham āha —daśāṣṭapaṃcadvādaśavikalpāḥ kalpopapannaparyantāḥ || 4.3 || § 447. caturṇṇāṃ devanikāyānāṃ daśādibhiḥ saṃkhyāśabdair yathāsaṃkhyam abhisaṃbandho veditavyaḥ. daśavikalpā bhavanavāsinaḥ. aṣṭavikalpā vyantarāḥ. pañcavikalpā jyotiṣkāḥ. dvādaśavikalpā vaimānikā iti. sarvavaimānikānāṃ dvādaśavikalpāntaḥpātitve prasakte graiveyakādinivṛttyarthaṃ viśeṣaṇam upādīyate ‘kalpopapannaparyantāḥ’ iti. atha kathaṃ kalpasaṃjñā? indrādayaḥ prakārā daśa eteṣu kalpyanta iti kalpāḥ. bhavanavāsiṣu tatkalpanāsaṃbhave ’pi rūḍhivaśād vaimānikeṣv eva vartate kalpaśabdaḥ. kalpeṣūpapannā kalpopapannāḥ.1 kalpopapannāḥ paryantā yeṣāṃ te kalpopapannaparyantāḥ.1 Note JS: for kalpeṣūppannā read kalpeṣūppannāḥ § 448. punar api tadviśeṣapratipattyartham āha —indrasāmānikatrāyastriṃśapāriṣadātmarakṣalokapālānīka — prakīrṇakābhiyogyakilbiṣikāś caikaśaḥ || 4.4 || § 449. anyadevāsādhāraṇāṇimādiguṇayogād indantīti indrāḥ. ājñaiśvaryavarjitaṃ yatsthānāyurvīryaparivārabhogopabhogādi tatsamānaṃ, tasmin samāne bhavāḥ sāmānikā mahattarāḥ pitṛgurūpādhyāyatulyāḥ. mantripurohitasthāniyās trāyastriṃśāḥ. trayastriṃśad eva trāyastriṃśāḥ. vayasyapīṭhamardasadṛśāḥ pariṣadi bhavāḥ pariṣadāḥ. ātmarakṣāḥ śirorakṣopamānāḥ. arthacarā rakṣakasamāna lokapālāḥ. lokaṃ pālayantīti lokapālāḥ. padātyādīni sapta anīkāni daṇḍasthānīyāni. prakīrṇakāḥ paurajānapadakalpāḥ. ābhiyogyā dāsasamānā vāhanādikarmaṇi pravṛttāḥ. antevāsisthānīyāḥ kilbiṣikāḥ. kilbiṣaṃ pāpaṃ yeṣām astīti kilbiṣikāḥ.§ 450. ekaikasya nikāyasya ekaśa ete indrādayo daśa vikalpāś caturṣu nikāyeṣūtsargeṇa prasaktās tato ’pavādārtham āha —trāyastriṃśalokapālavarjyā vyantarajyotiṣkāḥ || 4.5 || § 451. vyantareṣu jyotiṣkeṣu ca trāyastriṃśāṃl lokapālāṃś ca varjayitvā itare ’ṣtau vikalpā draṣṭavyāḥ.§ 452. atha teṣu nikāyeṣu kim ekaika indra utānyaḥ pratiniyamaḥ kaścid astīty ata āha —pūrvayor dvīndrāḥ || 4.6 || § 453. pūrvayor nikāyayor bhavanavāsivyantaranikāyayoḥ. kathaṃ dvitīyasya pūrvatvam? sāmīpyāt pūrvatvam upacaryoktam. ‘dvindrāḥ’ iti antarnītavīpsārthaḥ. dvau dvau indrau yeṣāṃ te dvīndrā iti. yathā saptaparṇo ’ṣṭāpada iti. tad yathā — bhavanavāsiṣu tāvad asurakumārāṇāṃ dvāv indrau camaro vairocanaś ca. nāgakumārāṇāṃ dharaṇo bhūtānandaś ca. vidyutkumārāṇāṃ harisiṃho harikāntaś ca. suparṇakumārāṇāṃ veṇudevo veṇudhārī ca. agnikumārāṇāṃ agniśikho ’gnimāṇavaś ca. vātakumārāṇāṃ vailambaḥ prabhañjanaś ca. stanitakumārāṇāṃ sughoṣo mahāghoṣaś ca. udadhikumārāṇāṃ jalakānto jalaprabhaś ca. dvīpakumārāṇāṃ pūrṇo vasiṣṭhaś ca. dikkumārāṇāṃ amitagatir amitavāhanaś ceti. vyantareṣv api kinnarāṇāṃ dvāv īndrau kinnaraḥ kimpuruṣaś ca. kimpuruṣāṇāṃ satpuruṣo mahāpuruṣaś ca. mahoragāṇāṃ matikāyo mahākāyaś ca.1 gandharvāṇāṃ gītaratir gītayaśaś ca. yakṣāṇāṃ pūrṇabhadro maṇibhadraś ca. rākṣasānāṃ bhīmo mahābhīmaś ca. bhūtānāṃ pratirūpo ’pratirūpaś ca. piśācānāṃ kālo mahākālaś ca.1 Note JS: for mahoragāṇāṃ matikāyo read mahoragāṇāṃ atikāyo ? § 454. athaiṣāṃ devānāṃ sukhaṃ kīdṛśam ity ukte sukhāvabodhanārtham āha —kāyapravīcārā ā aiśānāt || 4.7 || § 455. pravīcāro maithunopasevanam. kāyena pravīcāro yeṣāṃ te kāyapravīcārāḥ. āṅ abhividhyarthaḥ. asaṃhitayā nirdeśaḥ asaṃdehārthaḥ. ete bhavanavāsyādaya aiśānāntāḥ saṃkliṣṭakarmatvān manuṣyavat strīviṣayasukham anubhavantīty arthaḥ.§ 456. avadhigrahaṇād itareṣāṃ sukhavibhāge ’nirjñāte tatpratipādanārtham āha —śeṣāḥ sparśarūpaśabdamanaḥ pravīcārāḥ || 4.8 || § 457. uktāvaśiṣṭagrahaṇārthaṃ ‘śeṣa’ grahaṇam. ke punar uktāvaśiṣṭāḥ? kalpavāsinaḥ. sparśaś ca rūpaṃ ca śabdaś ca manaś ca sparśarūpaśabdamanāṃsi, teṣu pravīcāro yeṣāṃ te sparśarūpaśabdamanaḥpravīcārāḥ. kathaṃ abhisaṃbandhaḥ? ārṣāvirodhena. kutaḥ punaḥ ‘pravīcāra’ grahaṇam? iṣṭasaṃpratyayārtham iti. kaḥ punar iṣṭo ’bhisaṃbandhaḥ? ārṣāvirodhī — sānatkumāramāhendrayor devā devāṅganāṅgasparśamātrād eva parāṃ prītim upalabhante, tathā devyo ’pi. brahmabrahmottaralāntavakāpiṣṭheṣu devā divyāṅganānāṃ śṛṅgārākāravilāsacaturamanojñaveṣarūpāvalokanamātrād eva paramasukham āpnuvanti. śukramahāśukraśatārasahasrāreṣu devā devavanitānāṃ madhurasaṃgītamṛduhasitalalitakathitabhūṣaṇaravaśravaṇamātrād eva parāṃ prītimāskandanti. ānataprāṇatāraṇācyutakalpeṣu devā svāṅganāmanaḥsaṃkalpamātrād eva paraṃ sukham āpnuvanti.§ 458. athottareṣāṃ kiṃ prakāraṃ sukham ity ukte tanniścayārtham āha —pare ’pravīcārāḥ || 4.9 || § 459. ‘para’ grahaṇam itarāśeṣasaṃgrahārtham. ‘apravīcāra’ grahaṇaṃ paramasukhapratipattyartham. pravīcāro hi vedanāpratikāraḥ. tadbhāve teṣāṃ paramasukham anavarataṃ bhavati.§ 460. uktā ye ādinikāyadevā daśavikalpā iti teṣāṃ sāmānyaviśeṣasaṃjñāvijñāpanārtham idam ucyate —bhavanavāsino ’suranāgavidyutsuparṇāgnivātastanitodadhidvīpadikkumārāḥ || 4.10 || § 461. bhavaneṣu vasantīty evaṃśīlā bhavanavāsinaḥ. ādinikāyasyeyaṃ sāmānyasaṃjñā. asurādayo viśeṣasaṃjñā viśiṣṭanāmakarmodayāpāditavṛttayaḥ sarveṣāṃ devānām avasthitavayaḥsvabhāvatve ’pi veṣabhūṣāyudhayānavāhanakrīḍanādikumaravad eṣām ābhāsata iti bhavanavāsiṣu kumāravyapadeśo rūḍhaḥ. sa pratyekaṃ parisamāpyate asurakumārā ity evam ādi. kva teṣāṃ bhavanānīti cet. ucyate — ratnaprabhāyāḥ paṃkabahulabhāge ’surakumārāṇāṃ bhavanāni. kharapṛthivībhāge upary adhaś ca ekaikayojanasahasraṃ varjayitvā śeṣanavānāṃ kumārāṇām āvāsāḥ.§ 462. dvitīyanikāyasya sāmānyaviśeṣasaṃjñāvadhāraṇārtham āha —vyantarāḥ kiṃnarakiṃpuruṣamahoragagandharvayakṣarākṣasabhūtapiśācāḥ || 4.11 || § 463. vividhadeśāntarāṇi yeṣāṃ nivāsās te ‘vyantarāḥ’ ity anvarthā sāmānyasaṃjñeyam aṣṭānām api vikalpānām. teṣāṃ vyantarāṇām aṣṭau vikalpāḥ kiṃnarādayo veditavyā nāmakarmodayaviśeṣāpāditāḥ. kva punas teṣām āvāsa iti cet. ucyate — asmāj jambūdvīpād asaṃkhyeyān dvīpasamudrān atītya upariṣṭe kharapṛthivībhāge saptānāṃ vyantarāṇām āvāsāḥ. rākṣasānāṃ paṅkabahulabhāge.§ 464. tṛtīyasya nikāyasya sāmānyaviśeṣasaṃjñāsaṃkīrtanārtham āha —jyotiṣkāḥ sūryācandramasau grahanakṣatraprakīrṇakatārakāś ca || 4.12 || § 465. jyotis svabhāvatvād eṣāṃ pañcānām api ‘jyotiṣkāḥ’ iti sāmānyasaṃjñā anvarthā. sūryādayas tadviśeṣasaṃjñā nāmakarmodayapratyayāḥ. ‘sūryācandramasau’ iti pṛthaggrahaṇaṃ prādhānyakhyāpanārtham. kiṃ kṛtaṃ punaḥ prādhānyam? prabhāvādikṛtam. kva punas teṣām āvāsāḥ? ity attrocyate, asmāt samād bhūmibhāgād ūrdhvaṃ saptayojanaśatāni navatyuttarāṇi utpatya sarvajyotiṣām adhobhāgavinyastās tārakāś caranti. tato daśayojanāny utpatya sūryaś caranti. tato ’śītiyojanāny utpatya candramaso bhramanti. tataś catvāri yojanāny utpatya nakṣatrāṇi. tataś catvāri yojanāny utpatya budhāḥ. tatas trīṇi yojanāny utpatya śukrāḥ. tatas trīṇi yojanāny utpatya bṛhaspatayaḥ. tatas trīṇi yojanāny utpatyāṃgārakāḥ. tatas trīṇi yojanāny utpatya śanaiś carāś caranti. sa eṣa jyotir gaṇagocaro nabho ’vakāśo daśādhikayojanaśatabahalas tiryagsaṃkhyātadvīpasamudrapramāṇo ghanodadhiparyantaḥ. uktam ca. ṇauduttarasattasayā dasasīdī cadugaṃ tiyacaukkaṃ | tārāravisasirikkhā buhabhaggavaguruaṃgirārasaṇī || § 466. jyotiṣkāṇāṃ gativiśeṣapratipattyartham āha —merupradakṣiṇā nityagatayo nṛloke || 4.13 || § 467. meroḥ pradakṣiṇā merupradakṣiṇā. ‘merupradakṣiṇāḥ’ iti vacanaṃ gativiśeṣapratipattyarthaṃ viparītā gatir mā vijñāyīti. ‘nityagatayaḥ’ iti viśeṣaṇam anuparatakriyāpratipādanārtham. ‘nṛloka’ grahaṇaṃ viṣayārtham. ardhatṛtīyeṣu dvīpeṣu dvayoś ca samudrayor jyotiṣkā nityagatayo nānyatreti. jyotiṣkavimānānāṃ gatihetvabhāvāt tadvṛttyabhāva iti cet. na; asiddhatvāt, gatiratābhiyogyadevaprerita gatipariṇāmāt karmavipākasya vaicitryāt. teṣāṃ hi gatimukhenaiva karma vipacyata iti. ekādaśabhir yojanaśatair ekaviṃśair merum aprāpya jyotiṣkāḥ pradakṣiṇaś caranti.§ 468. gatimajjyotisaṃbandhena vyavahārakālapratipattyartham āha —tatkṛtaḥ kālavibhāgaḥ || 4.14 || § 469. ‘tad’ grahaṇaṃ gatimajjyotiḥpratinirdeśārtham. na kevalayā gatyā nāpi kevalair jyotirbhiḥ kālaḥ paricchadyate;1 anupalabdher aparivartanāc ca. kālo dvividho vyāvahāriko mukhyaś ca. vyāvahārikaḥ kālavibhāgas tatkṛtaḥ samayāvalikādiḥ kriyāviśeṣaparicchinno ’nyasyāparicchinnasya paricchedahetuḥ. mukhyo ’nyo vakṣamāṇalakṣaṇaḥ.1 Note JS: for paricchadyate read paricchidyate § 470. itaratra jyotiṣām avasthānapratipādanārtham āha —bahir avasthitāḥ || 4.15 || § 471. ‘bahiḥ’ ity ucyate. kuto bahiḥ? nṛlokāt. katham avagamyate? arthavaśād vibhaktipariṇāmo bhavati. nanu ca nṛloke ‘nityagati’ vacanād anyatrāvasthānaṃ jyotiṣkāṇāṃ siddham. ato bahir avasthitā iti vacanam anarthakam iti. tan na; kiṃ kāraṇam? nṛlokād anyatra hi jyotiṣām astitvam avasthānāṃ cāsiddham. atas tadubhayasiddhyarthaṃ bahir avasthitā ity ucyate. viparītagatinivṛttyarthaṃ kādācitkagatinivṛttyarthaṃ ca sūtram ārabdham.§ 472. turīyasya nikāyasya sāmānyasaṃjñāsaṃkīrtanārtham āha —vaimānikāḥ || 4.16 || § 473. ‘vaimānika’ grahaṇam adhikārārtham. ita uttaraṃ ye vakṣyante teṣāṃ vaimānikasaṃpratyayo yathā syād iti adhikāraḥ kriyate. viśeṣeṇātmasthān sukṛtino mānayantīti vimānāni. vimāneṣu bhavā vaimānikāḥ. tāni vimānāni trividhāni — indrakaśreṇīpuṣpaprakīrṇakabhedena. tatra indrakavimānāni indravanmadye ’vasthitāni. teṣāṃ catasṛṣu dikṣu ākāśapradeśaśreṇivadavasthānāt śreṇivimānāni. vidikṣu prakīrṇapuṣpavadavasthānāt puṣpaprakīrṇakāni.§ 474. teṣāṃ vaimānikānāṃ bhedāvabodhanārtham āha —kalpopapannāḥ kalpātītāś ca || 4.17 || § 475. kalpeṣūpannāḥ kalpopapannāḥ — kalpātītāḥ kalpātītāś ceti dvividhā vaimānikāḥ.11 Note JS: for kalpeṣūpannāḥ read kalpeṣūpapannāḥ and for kalpātītāḥ kalpātītāś ceti read kalpān atītāḥ kalpātītāś ceti ? § 476. teṣām avasthānaviśeṣanirjñānārtham āha —upary upari || 4.18 || § 477. kim artham idam ucyate. tiryagavasthitipratiṣedhārtham ucyate. na jyotiṣkavattiryagavasthitāḥ. na vyantaravadasamāvasthitayaḥ. ‘upary upari’ ity ucyante. ke te? kalpāḥ.§ 478. yady evaṃ, kiyatsu kalpavimāneṣu te devā bhavantīty ata āha —saudharmaiśānasānatkumāramāhendrabrahmabrahmottaralāntavakāpiṣṭhaśukramahāśukraśatārasahasrāreṣv ānataprāṇatayor āraṇācyutayor navasu graiveyakeṣu vijayavaijayantajayantāparājiteṣu sarvārthasiddhau ca || 4.19 || § 479. katham eṣāṃ saudharmādiśabdānāṃ kalpābhidhānam? cāturārthikenāṇā svabhāvato vā kalpasyābhidhānaṃ bhavati. atha katham indrābhidhānam? svabhāvataḥ sāhacaryād vā. tat katham iti cet? ucyate — sudharmā nāma sabhā, sā ’sminn astīti saudharmaḥ kalpaḥ. tad asminn astīti aṇ. tatkalpasāhacaryād indro ’pi saudharmaḥ. īśāno nāma indraḥ svabhāvataḥ. īśānasya nivāsaḥ kalpa aiśānaḥ. tasya nivāsaḥ ity aṇ. tatsāhacaryād indro ’py aiśānaḥ. sanatkumāro nāma indraḥ svabhāvataḥ. tasya nivāsaḥ ity aṇ. sānatkumāraḥ kalpaḥ. tatsāhacaryād indro ’pi sānatkumāraḥ. mahendro nāmendraḥ svabhāvataḥ. tasya nivāsaḥ kalpo māhendraḥ. tatsāhacaryād indro ’pi māhendraḥ. evam uttaratrāpi yojyam. āgamāpekṣayā vyavasthā bhavatīti ‘upary upari’ ity anena dvayor dvayor abhisaṃbandho veditavyaḥ. prathamo saudharmaiśānakalpau, tayor upari sānatkumāramāhendrau, tayor upari brahmalokabrahmottarau, tayor upari lāntavakāpiṣṭau, tayor upari śukramahāśukrau, tayor upari śatārasāhasrārau, tayor upari ānataprāṇatau, tayor upari āraṇācyutau. adha upari ca pratyekam indrasaṃbandho veditavyaḥ. madhye tu pratidvayam. saudharmaiśānasānatkumāramāhendrāṇāṃ caturṇāṃ catvāra indrāḥ. brahmalokabrahmottarayor eko brahmā nāma. lāntavakāpiṣṭhayor eko lāntavākhyaḥ. śukramahāśukrayor ekaḥ śukrasaṃjñaḥ. śatārasahasrārayor ekaḥ śatāranāmā. ānataprāṇatāraṇācyutānāṃ caturṇṇāṃ catvāraḥ. evaṃ kalpavāsināṃ dvādaśa indrā bhavanti. jambūdvīpe mahāmandaro yojanasahasrāvagāho navanavatiyojanasahasrocchrāyaḥ. tasyādhastād adholokaḥ. bāhalyena tatpramāṇas tiryakprasṛtas tiryaglokaḥ. tasyopariṣṭād ūrdvalokaḥ. merucūlikā catvāriṃśad yojanocchrāyā. tasyā upari keśāntaramātre vyavasthitam ṛjuvimānam indrakaṃ saudharmasya. sarvam anyal lokānuyogād veditavyam. ‘navasu graiveyakeṣu’ iti navaśabdasya pṛthagvacanaṃ kim artham? anyāny api navavimānāni anudiśasaṃjñakāni santīti jñāpanārtham. tenānudiśānāṃ grahaṇaṃ veditavyam.§ 480. eṣām adhikṛtānāṃ vaimānikāṃ parasparato viśeṣapratipattyartham āha —sthitiprabhāvasukhadyutileśyāviśuddhīndriyāvadhiviṣayato ’dhikāḥ || 4.20 || § 481. svopāttasyāyuṣa udayāt tasmin bhave śarīreṇa sahāvasthānaṃ sthitiḥ. śāpānugrahaśaktiḥ prabhāvaḥ. sukham indriyārthānubhavaḥ. śarīravasanābharaṇādidīptiḥ dyutiḥ. leśyā uktā. leśyāyā viśuddhir leśyāviśuddhiḥ. indriyāṇām avadheś ca indriyāvadhiviṣayaḥ. tebhyas tair vā ’dhikā iti tasiḥ. upary upari pratikalpaṃ pratiprastāram ca vaimānikāḥ sthityādibhir adhikā ity arthaḥ.§ 482. yathā sthityādibhir upary upary adhikā evaṃ gatyādhibhir apīty atiprasaṃge tannivṛttyartham āha —gatiśarīraparigrahābhimānato hīnāḥ || 4.21 || § 483. deśād deśāntaraprāptihetur gatiḥ. śarīraṃ vaikriyikam uktam. lobhakaṣāyodayād viṣayeṣu saṅgaḥ parigrahaḥ. mānakaṣāyād utpanno ’haṃkāro ’bhimānaḥ. etair gatyādibhir upary upari hīnāḥ. deśāntaraviṣayakrīḍāratiprakarṣābhāvād upary upari gatihīnāḥ. śarīraṃ saudharmaiśānayor devānāṃ saptāratnipramāṇam. sānatkumāramāhendrayoḥ ṣaḍaratnipramāṇam. brahmalokabrahmottaralāntavakāpiṣṭheṣu pañcāratnipramāṇam. śukramahāśukraśatārasahasrāreṣu caturaratnipramāṇam. ānataprāṇatayor arddhacaturthāratnipramāṇam. āraṇācyutayos tryaratnipramāṇam. adho graiveyakeṣu arddhatṛtīyāratnipramāṇam. madhyagraiveyakeṣv aratnidvayapramāṇam. uparimagraiveyakeṣu anudiśavimānakeṣu ca adhyarddhāratnipramāṇam. anuttareṣv aratnipramāṇam. parigrahaś ca vimānaparicchadādir upary upari hīnaḥ. abhimānaś copary upari tanukaṣāyatvād dhīnaḥ.§ 484. purastāt triṣu nikāyeṣu devānāṃ leśyāvidhir uktaḥ. idānīṃ vaimānikeṣu leśyāvidhipratipattyartham āha —pītapadmaśuklaleśyā dvitriśeṣeṣu || 4.22 || § 485. pītā ca padmā ca śuklā ca tāḥ pītapadmaśuklāḥ. pītapadmaśuklā leśyā yeṣāṃ te pītapadmaśuklaleśyāḥ. kathaṃ hrasvatvam. autarapadikam. yathā — drutāyāṃ taparakaraṇe madhyamavilambitayor upasaṃkhyānam iti. athavā pītaś ca padmaś ca śuklaś ca pītapadmaśuklā varṇavanto ’rthāḥ. teṣām iva leśyā yeṣāṃ te pītapadmaśuklaleśyāḥ. tatra kasya kā leśyā iti. attrocyate — saudharmaiśānayoḥ pītaleśyāḥ. sānatkumāramāhendrayoḥ pītapadmaleśyāḥ. brahmalokabrahmottaralāntavakāpiṣṭheṣu padmaleśyāḥ. śukramahāśukraśatārasahasrāreṣu padmaśuklaleśyāḥ. ānatādiṣu śuklaleśyāḥ. tatrāpy anudiśān uttareṣu paramaśuklaleśyāḥ. sūtre ’nabhihitaṃ kathaṃ miśragrahaṇam? sāhacaryāl lokavat. tad yathā — chatriṇo gacchanti iti acchatriṣu chatravyavahāraḥ. evam ihāpi miśrayor anyataragrahaṇaṃ bhavati. ayam arthaḥ sūtrataḥ kathaṃ gamyate iti cet. ucyate — evam abhisaṃbandhaḥ kriyate, dvayoḥ kalpayugalayoḥ pītaleśyā; sānatkumāramāhendrayoḥ padmaleśyāyā avivakṣātaḥ. brahmalokādiṣu triṣu kalpayugaleṣu padmaleśyā; śukramahāśukrayoḥ śuklaleśyāyā avivakṣātaḥ. śeṣeṣu śatārādiṣu śuklaleśyāyā; padmaleśyāyā avivakṣātaḥ. iti nāsti doṣaḥ.§ 486. āha kalpopapannā ity uktaṃ tattredaṃ na jñāyate ke kalpā ity attrocyate —prāggraiveyakebhyaḥ kalpāḥ || 4.23 || § 487. idaṃ na jñāyate ita ārabhya kalpā bhavantīti saudharmādigrahaṇam anuvartate. tenāyam artho labhyate — saudharmādayaḥ prāggraiveyakebhyaḥ kalpā iti. pāriśeṣyāditare kalpātītā iti.§ 488. laukāntikā devā vaimānikāḥ santaḥ kva gṛhyante? kalpopapanneṣu. katham iti ced ucyate —brahmalokālayā laukāntikāḥ || 4.24 || § 489. etya tasmin līyanta iti ālaya āvāsaḥ. brahmaloka ālayo yeṣām te brahmalokālayā laukāntikā devā veditavyāḥ. yady evaṃ sarveṣāṃ brahmalokālayānāṃ devānāṃ laukāntikatvaṃ prasaktam. anvarthasaṃjñāgrahaṇād adoṣaḥ. brahmaloko lokaḥ, tasyānto lokāntaḥ, tasmin bhavā laukāntikā iti na sarveṣāṃ grahaṇam. teṣām hi vimānāni brahmalokasyānteṣu sthitāni. athavā janmajarāmaraṇākīrṇo lokaḥ saṃsāraḥ, tasyānto lokāntaḥ. lokānte bhavā laukāntikāḥ. te sarve parītasaṃsārāḥ, tataś cyutā ekaṃ garbhāvāsaṃ prāpya parinirvāsyantīti.§ 490. teṣāṃ sāmānyenopadiṣṭānāṃ bhedadarśanārtham āha —sārasvatādityavahnyaruṇagardatoyatuṣitāvyābādhāriṣṭāś ca || 4.25 || § 491. kva ime sārasvatādayaḥ? aṣṭāsv api pūrvottarādiṣu dikṣu yathākramam ete sārasvatādayo devagaṇā veditavyāḥ. tad yathā — pūrvottarakoṇe sārasvatavimānam, pūrvasyāṃ diśi ādityavimānam, pūrvadakṣiṇasyāṃ diśi vahnivimānam, dakṣiṇasyāṃ diśi aruṇavimānam, dakṣiṇāparakoṇe gardatoyavimānam, aparasyāṃ diśi tuṣitavimānam, uttarāparasyāṃ diśi avyābādhavimānam, uttarsyāṃ diśi ariṣṭavimānam. ‘ca’ śabdasamuccitās teṣām antareṣu dvau devagaṇau. tad yathā — sārasvatādityāntare agnyābhasūryābhāḥ. ādityasya ca vahneś cāntare candrābhasatyābhāḥ. vahnyaruṇāntarāle śreyaskarakṣemaṃkarāḥ. aruṇagardatoyāntarāle vṛṣabheṣṭakāmacārāḥ gardatoyatuṣitamadhye nirmāṇarajodigantarakṣitāḥ. tuṣitāvyābādhamadhye ātmarakṣitasarvarakṣitāḥ. avyābādhāriṣṭāntarāle marudvasavaḥ. ariṣṭasārasvatāntarāle aśvaviśvāḥ. sarve ete svatantrāḥ; hīnādhikatvābhāvāt, viṣayarativirahād devarṣayaḥ, itareṣāṃ devānām arcanīyāḥ, caturdaśapūrvadharāḥ tīrthakaraniṣkramaṇapratibodhanaparā veditavyāḥ.§ 492. āha, uktā laukāntikās tataś cyutā ekaṃ garbhavāsam avāpya nirvāsyantīty uktāḥ. kim evam anyesv api nirvāṇaprāptikālavibhāgo vidyate. ity ata āha —vijayādiṣu dvicaramāḥ || 4.26 || § 493. ‘ādi’ śabdaḥ prakārārthe vartate, tena vijayavaijantajayantāparājitānudiśavimānānām iṣṭānāṃ grahaṇaṃ siddhaṃ bhavati. kaḥ punar atra prakāraḥ. ahamindratve sati samyagdṛṣṭyupapādaḥ. sarvārthasiddhiprasaṅga iti cet. na; tesāṃ paramotkṛṣṭatvāt, anvarthasaṇjñāta ekacaramatvasiddheh. caramatvaṃ dehasya manuṣyabhavāpekṣayā. dvau caramau dehau yeṣām te dvicaramāḥ. vijayādibhyaś cyutā apratipatitasamyaktvā manuṣyeṣūtpadya saṃyamam ārādya punar vijayādiṣūtpadya tataś cyutāḥ punar manuṣyabhavam avāpya siddyantīti dvicaramadehatvam.§ 494. āha, jivasyāudayikeṣu bhāveṣu tiryagyonigatir audayakīty uktaṃ, punaś ca sthitau ‘tiryagyonijānāṃ ca’ iti. tatra na jñāyate ke tiryagyonayaḥ. ity atrocyate —aupapādikamanuṣyebhyaḥ śeṣās tiryagyonayaḥ || 4.27 || § 495. aupapādikā uktā devanārakāḥ. manuṣyāś ca nirdiṣṭāḥ ‘prāṅmānuṣottarān manuṣyāh’ iti. ebhyo ’nye saṃsāriṇo jīvāḥ śeṣās te tiryagyonayo veditavyāḥ. teṣāṃ tiraścāṃ devādīnām iva kṣetravibhāgaḥ punar nirdeṣṭavyaḥ? sarvalokavyāpitvāt tesāṃ kṣetravibhāgo noktaḥ.§ 496. āha, sthitir uktā nārakāṇāṃ manuṣyāṇāṃ tiraścāṃ ca. devānāṃ noktā. tasyāṃ vyaktavyāyām ādāv uddiṣṭānāṃ bhavanavāsināṃ sthitipratipādanārtham āha —sthitir asuranāgasuparṇadvīpaśeṣāṇāṃ sāgaropamatripalyopmārddhahīnamitā || 4.28 || § 497. asurādīnāṃ sāgaropmādibhir yathākramam atrābhisaṃbandho veditavyaḥ. iyaṃ sthitir utkṛṣṭā jaghanyāpy uttaratra vakṣyate. tad yathā asurāṇāṃ sāgaropamā sthitiḥ. nāgānāṃ tripalyopamāni sthitiḥ. suparṇānāṃ arddhatṛtīyāni. dvīpānām dve. śeṣāṇāṃ ṣaṇṇām adhyarddhapalyopamam.§ 498. adyadevanikāyasthityabhidhānād anantaraṃ vyantarajyotiṣkasthitivacane kramaprāpte sati tadullaṅghya vaimānikānāṃ sthitir ucyate. kutaḥ? tayor uttaratra laghunopāyena sthitivacanāt. teṣu cādāv uddiṣṭayo kalpayoḥ sthitividhānārtham aha —saudharmaiśānayoḥ sāgaropame adhike || 4.29 || § 499. ‘sāgaropame’ iti dvivacananirdeśād dvitvagatiḥ. ‘adhike’ ity ayam adhikāraḥ. ā kutaḥ? ā sahasrārāt. idaṃ tu kuto jñāyate? uttaratra ‘tu’ śabdagrahaṇāt. tena saudharmaiśānayor devānāṃ dve sāgaropame sātireke pratyetvaye.§ 500. uttarayoḥ sthitiviśeṣapratipattyartham āha —sānatkumāramāhendrayoḥ sapta || 4.30 || § 501. anayoḥ kalpayor devānāṃ saptasāgaropamāṇi sādhikāni utkṛṣṭā sthitiḥ.§ 502. brahmalokādiṣv acyutāvasāneṣu sthitiviśeṣapratipattyartham āhatrisaptanavaikādaśatrayodaśapañcadaśabhir adhikāni tu || 4.31 || § 503. ‘sapta’ grahaṇaṃ prakṛtam. tasyeha tryādibhir nirdiṣṭair abhisaṃbandho veditavyaḥ. sapta tribhir adhikāni, sapta saptabhir adhikānīty ādiḥ. dvayor dvayor abhisaṃbandho veditavyaḥ. ‘tu’ śabdo viśeṣaṇārthaḥ. kiṃ viśinaṣṭi? ‘adhika’ śabdo ’nuvartamānaś caturbhir abhisaṃbadhyate nottarābhyām ity ayam artho viśiṣyate. tenāyam artho bhavati — brahmalokabrahmottarayor daśasāgaropamāṇi sādhikāni. lāntavakāpiṣṭhayoś caturdaśasāgaropamāṇi sādhikāni. śukramahāśukrayoḥ ṣoḍaśasāgaropamāṇi sādhikāni. śatārasahasrārayor aṣṭādaśasāgaropamāṇi sādhikāni. ānataprāṇatayor viṃśatisāgaropamāṇi. āraṇācyutayor dvāviṃśatisāgaropamāṇi.§ 504. tata ūrdhvaṃ sthitiviśeṣapratipattyartham āha —āraṇācyutād ūrdhvam ekaikena navasu graiveyakeṣu vijayādiṣu sarvārthasiddhau ca || 4.32 || § 505. ‘adhika’ grahaṇam anuvartate. tenehābhisaṃbandho veditavyaḥ. ekaikenādhikānīti. ‘nava’ grahaṇaṃ kim artham? pratyekam ekaikam adhikam iti jñāpanārtham. itarathā hi graiveyakeṣv ekam evādhikaṃ syāt. vijayādiṣv iti ‘ādi’ śabdasya prakārārthatvād anudiśānām api grahaṇam. sarvārthasiddhes tu pṛthaggrahaṇaṃ jaghanyābhāvapratipādanārtham. tenāyam arthaḥ, adhograiveyakeṣu prathame trayoviṃśatiḥ, dvitīye caturviṃśatiḥ, tṛtīye pañcaviṃśatiḥ. madhyamagraiveyakeṣu prathame ṣaḍviṃśatiḥ dvitīye saptaviṃśatiḥ tṛtīye ’ṣṭāviṃśatiḥ. uparimagraiveyakeṣu prathame ekonatriṃśad dvitīye triṃśat tṛtīye ekatriṃśat. anudiśavimāneṣu dvātriṃśat. vijayādiṣu trayas triṃśat sāgaropamāṇy utkṛṣṭā sthitiḥ. sarvārthasiddhau trayas triṃśad eveti.§ 506. nirdiṣṭotkṛṣṭasthitikeṣu deveṣu jaghanyasthitipratipādanārtham āha —aparā palyopamam adhikam || 4.33 || § 507. palyopamaṃ vyākhyātam. aparā jaghanyā sthitiḥ. palyopamaṃ sādhikam. keṣām? saudharmaiśānīyānām. kathaṃ gamyate? ‘parataḥ parataḥ’ ity uttaratra vakṣyamāṇātvāt.§ 508. tata ūrdhvaṃ jaghanyasthitipratipādanārtham āha —parataḥ parataḥ pūrvāpūrvā ’nantarā || 4.34 || § 509. parasmin deśe parataḥ. vīpsāyāṃ dvitvam. ‘pūrva’ śabdasyāpi. ‘adhika’ grahaṇam anuvartate. tenaivam abhisaṃbandhaḥ kriyate — saudharmaiśānayor dve sāgaropame sādhike ukte, te sādhike sānatkumāramāhendrayor jaghanyā sthitiḥ. sānatkumāramāhendrayoḥ parā sthitiḥ saptasāgaropamāṇi sādhikāni, tāni sādhikāni brahmabrahmottarayor jaghanyā sthitir ity ādi.§ 510. nārakāṇām utkṛṣṭā sthitir uktā. jaghanyāṃ sūtre ’nupāttām aprakṛtām api laghunopāyena pratipādayitum icchann āha —nārakāṇāṃ ca dvitīyādiṣu || 4.35 || § 511. ‘ca’ śabdaḥ kim arthaḥ? prakṛtasamuccayārthaḥ. kiṃ ca prakṛtam? ‘parataḥ parataḥ pūrvāpūrvā ’nantarā’ aparā sthitir iti. tenāyam artho labhyate — ratnaprabhāyāṃ nārakāṇāṃ parā sthitir ekaṃ sāgaropamam. sā śarkarāprabhāyām jaghanyā. śarkarāprabhāyām utkṛṣṭā sthitis trīṇi sāgaropamāṇi. sā vālukāprabhāyāṃ jaghanyety ādi.§ 512. evaṃ dvitīyādiṣu jaghanyā sthitir uktā. prathamāyāṃ kā jaghanyeti tatpradarśanārtham āha —daśavarṣasahasrāṇi prathamāyām || 4.36 || § 513. aparā sthitir ity anuvartate. ratnaprabhāyāṃ daśavarṣasahasrāṇi aparā sthitir veditavyā.§ 514. atha bhavanavāsināṃ kā jaghanyā sthitir ity ata āha —bhavaneṣu ca || 4.37 || § 515. ‘ca’ śabda kim arthaḥ?1 prakṛtasamuccayārthaḥ. tena bhavanavāsināṃ aparā sthitir daśavarṣasahasrāṇīty abhisaṃbadhyate.1 Note JS: for śabda read śabdaḥ § 516. vyantarāṇāṃ tarhi kā jaghanyā sthitir ity ata āha —vyantarāṇāṃ ca || 4.38 || § 517. ‘ca’ śabdaḥ prakṛtasamuccayārthaḥ. tena vyantarāṇāṃ aparā sthitir daśavarṣasahasrāṇīty avagamyate.§ 518. athaiṣāṃ parā sthitiḥ kā ity atrocyate —parā palyopamam adhikam || 4.39 || § 519. parā utkṛṣtā sthitir vyantarāṇāṃ palyopamam adhikam.§ 520. idānīṃ jyotiṣkāṇāṃ parā sthitir vaktavyety ata āha —jyotiṣkāṇāṃ ca || 4.40 || § 521. ‘ca’ śabdaḥ prakṛtasamuccayārthaḥ. tenaivam abhisaṃbandhaḥ. jyotiṣkāṇāṃ parā sthitiḥ palyopamam adhikam iti.§ 522. athāparā kiyatīty ata āha —tadaṣṭabhāgo ’parā || 4.41 || § 523. tasya palyopamasyāṣṭabhāgo jyotiṣkāṇāṃ aparā sthitir ity arthaḥ.§ 524. atha laukāntikānāṃ viśeṣoktānāṃ sthitiviśeṣo noktaḥ. sa kiyān ity atrocyate —laukāntikānām aṣṭau sāgaropamāṇi sarveṣām || 4.42 || § 525. aviśiṣṭāḥ sarve te śuklaleśyāḥ pañcahastotsedhaśarīrāḥ.iti tattvārthavṛttau sarvārthasiddhisaṃjñikāyāṃ caturtho ’dhyāyaḥ || 4 || atha pañcamo ’dhyāyaḥ (§§ 526–608)§ 526. idānīṃ samyagdarśanasya viṣayabhāvenopakṣipteṣu jīvādiṣu jīvapadārtho vyākhyātaḥ. athājīvapadārtho vicāraprāptasya saṃjñābhedasaṃkīrtanārtham idam ucyate —ajīvakāyā dharmādharmākāśapudgalāḥ || 5.1 || § 527. ‘kāya’ śabdaḥ śarīre vyutpāditaḥ. ihopacārād adhyāropyate. kuta upacāraḥ? yathā śarīraṃ pudgaladravyapracayātmakaṃ tathā dharmādiṣv api pradeśpracāyāpekṣayā kāyā iva kāyā iti. ajīvāś ca te kāyāś ca ajīvakāyāḥ viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇeti vṛttiḥ. nanu ca nīlotpalādiṣu vyabhicāre sati viśeṣaṇaviśeṣyayogaḥ. ihāpi vyabhicārayogo ’sti. ajīvaśabdo ’kāye kāle ’pi vartate, kāyo ’pi jīve. kim arthaḥ kāyaśabdaḥ? pradeśabahutvajñāpanārthaḥ. dharmādīnāṃ pradeśā bahava iti. nanu ca ‘asaṃkhyeyāḥ pradeśā dharmādharmaikajīvānām’ ity anenaiva pradeśabahutvaṃ jñāpitam. satyam idam. paraṃ kintv asmin vidhau sati tadavadhāraṇaṃ vijñāyate, asaṃkhyeyāḥ pradeśā na saṃkhyeyā nāpy anantā iti. kālasya pradeśapracayābhāvajñāpanārthaṃ ca iha ‘kāya’ grahaṇam. kālo vakṣyate. tasya pradeśapratiṣedhārthaṃ iha ‘kāya’ grahaṇam. yathā ’ṇoḥ pradeśamatratvād dvitīyādayo ’sya pradeśā na santīty apradeśo ’ṇuḥ, tathā kālaparamāṇur apy ekapradeśatvād apradeśa iti. teṣāṃ dharmādīnāṃ ‘ajīva’ iti sāmānyasaṃjñā jīvalakṣanābhāvamukhena pravṛttā. ‘dharmādharmākāśapudgalāḥ’ iti viśeṣasaṃjñāḥ sāmayikyaḥ.§ 528. atrāha, ‘sarvadravyaparyāyeṣu kevalasya’ ity evam ādiṣu dravyāny uktāni, kāni tānīty ucyate —dravyāṇi || 5.2 || § 529. yathā svaṃ paryāyair drūyante dravanti vā tāni iti dravyāṇi. dravyatvayogād dravyam iti cet. na; ubhayāsiddeḥ. yathā daṇḍadaṇḍinor yogo bhavati pṛthaksiddhayoḥ, na ca tathā dravyadravyatve pṛthaksiddhe staḥ. yady apṛthaksiddhayor api yogaḥ syād ākāśakusumasya prakṛtapruṣasya dvitīyaśirasaś ca yogaḥ syād iti. atha pṛhtaksiddhir abhupagamyate, dravyatvakalpanā nirarthikā. guṇasamudāyo dravyam iti cet? tatrāpi guṇānāṃ samudāyasya ca bhedābhāve tadvyapadeśo nopapadyate. bhedābhyupagame ca pūrvokta eva doṣaḥ. nanu guṇān dravanti guṇair vā drūyanta iti vigrahe ’pi sa eva doṣa iti cet? na; kathaṃcid bhedābhedopapattes tadvyapadeśasiddhiḥ. vyatirekeṇānupalabdher abhedaḥ saṃjñālakṣaṇaprayojanādibhedād bheda iti. prakṛtā dharmādayo bahavas tatsāmānādhikaraṇyād bahutvanirdeśaḥ. syād etat saṃkhyānuvṛttivatpulliṅgānuvṛttir api prāpnoti. naiṣa doṣaḥ; āviṣṭaliṅgāḥ śabdā na kadācil liṅgaṃ vyabhicaranti. ato dharmādayo dravyāṇi bhavantīti.§ 530. anantaratvāc caturṇām eva dravyavyapadeśaprasaṃge ’dhyāropaṇārtham idam ucyate —jīvāś ca || 5.3 || § 531. ‘jīva’ śabdo vyākhyātārthaḥ. bahutvanirdeśo vyākhyātabhedapratipattyarthaḥ. ‘ca’ śabdaḥ dravyasaṃjñānukarṣaṇārthaḥ jīvāś ca dravyāṇīti. evam etāni vakṣyamāṇena kālena saha ṣaḍ dravyāṇi bhavanti. nanu dravyasya lakṣaṇaṃ vakṣyate ‘guṇaparyayavad dravyam’ iti. tallakṣaṇayogād dharmādīnāṃ dravyavyapadeśo bhavati, nārthaḥ parigaṇanena? parigaṇanam avadhāraṇārtham. tenānyavādiparikalpitānāṃ pṛthivyādīnāṃ nivṛttiḥ kṛtā bhavati. katham? pṛthivyaptejovāyumanāṃsi pudgaladravye ’ntarbhavanti; rūparasagandhasparśavatvāt. vāyumanaso rūpādiyogābhava iti cet? na; vāyus tāvad rūpādimān; sparśatvād ghaṭādivat. cakṣurādikaraṇagrāhyatvābhāvād rūpādyabhāva iti cet? na; paramāṇvādiṣv atiprasaṅgaḥ syāt. āpo gandhavatyaḥ; sparśavatvāt pṛthivīvat. tejo ’pi rasagandhavad; rūpavattvāt tadvad eva. mano ’pi dvividhaṃ dravyamano bhāvamanaś ceti. tatra bhāvamano jñānam; tasya jīvaguṇatvād ātmany antarbhāvaḥ. dravyamanaś ca rūpādiyogāt pudgaladravyavikāraḥ. rūpādivan manaḥ; jñānopayogakaraṇatvāc cakṣurindriyavat. nanu amūrte ’pi śabde jñānopayogakaraṇatvadarśanād vyabhicārī hetur iti cet? na; tasya paudgalikatvān mūrtimattvopapatteḥ. nanu yathā paramāṇūnāṃ rūpādimatkāryadarśanād rūpādimattvaṃ na tathā vāyumanaso rūpādisatkāryaṃ dṛṣyate iti cet? na; teṣām api tadupapatteḥ. sarveṣāṃ paramāṇūnāṃ sarvarūpādimatkāryatvaprāptiyogatvābhyupagamāt. na ca kecit pārthivādijātiviśeṣayuktāḥ paramāṇavaḥ santi; jātisaṃkareṇārambhadarśanāt. diśo ’py ākāśe ’ntarbhāvaḥ, ādityodayādyapekṣayā ākāśapradeśapaṅktiṣu ita idam iti vyavahāropapatteḥ.§ 532. uktānāṃ dravyāṇāṃ viśeṣapratipattyartham āha —nityāvasthitāny arūpāṇi || 5.4 || § 533. nityaṃ dhruvam ity arthaḥ. ‘ner dhruve tyaḥ’ iti niṣpāditatvāt. dharmādīni dravyāṇi gatihetutvādiviśeṣalakṣaṇadravyārthādeśād astitvādisāmānyalakṣaṇadravyārthādeśāc ca kadācid api na vyayantīti nityāni. vakṣyate hi ‘tadbhāvāvyayaṃ nityam’ iti. iyattā ’vyabhicārād avasthitāni. dharmādīni ṣaḍ api dravyāṇi kadācid api ṣaḍ iti iyattvaṃ nātivartante. tato ’vasthitānīty ucyante. na vidyate rūpam eṣām ity arūpāṇi, rūpapratiṣedhe tatsahacāriṇāṃ rasādīnām api pratiṣedaḥ. tena arūpāṇy amūrtānīty arthaḥ.§ 534. yathā sarveṣāṃ dravyāṇāṃ ‘nityāvasthitāni’ ity etat sādhāraṇaṃ lakṣaṇaṃ prāptaṃ tathā pudgalānām api arūpitvaṃ prāptam, atas tadapavādārtham āha —rūpiṇaḥ pudgalāḥ || 5.5 || § 535. rūpaṃ mūrtir ity arthaḥ. kā mūrtiḥ? rūpādisaṃsthānapariṇāmo mūrtiḥ. rūpam eṣām astīti rūpiṇaḥ. mūrtimanta ity arthaḥ. athavā rūpam iti guṇaviśeṣavacanaśabdaḥ. tadeṣām astīti rūpiṇaḥ. rasādyagrahaṇam iti cet? na; tadavinābhāvāt tadantarbhāvaḥ. ‘pudgalāḥ’ iti bahuvacanaṃ bhedapratipādanārtham. bhinnā hi pudgalāḥ; skandhaparamāṇubhedāt. tadvikalpa upariṣṭād vakṣyate. yadi pradhānavad arūpitvam ekatvaṃ ceṣṭaṃ syāt, viśvarūpakāryadarśanavirodhaḥ syāt.§ 536. āha, kiṃ pudgalavad dharmādīny api dravyāṇi pratyekaṃ bhinnānīty atrocyate —ā ākāśād ekadravyāṇi || 5.6 || § 537. ‘āṅ’ ayam abhividhyarthaḥ. sautrīm ānupūrvīm āsṛtyaitad uktam. tena dharmā ’dharmākāśāni gṛhyante. ‘eka’ śabdaḥ saṃkhyāvacanaḥ. tena dravyaṃ viśiṣyate, ekaṃ dravyaṃ ekadravyam iti. yady evaṃ bahuvacanam ayuktam? dharmādyapekṣayā bahutvasiddhir bhavati. nanu ekasyānekārthapratyāyanaśaktiyogād ekaikam ity astu, laghutvād. ‘dravya’ grahaṇam anarthakam? 1 tathāpi dravyāpekṣayā ekatvakhyāpanārthaṃ dravyagrahaṇam. kṣetrabhāvādyapekṣayā asaṃkhyeyatvānantatvavikalpasyeṣṭatvān na jīvapudgalavad eṣāṃ bahutvam ity etad anena khyāpyate.1 Note PS: satyam; § 538. adhikṛtānām eva ekadravyāṇāṃ viśeṣapratipattyartham idam ucyate —niṣkriyāṇi ca || 5.7 || § 539. ubhayanimittavaśād utpadyamānaḥ paryāyo dravyasya deśāntaraprāptihetuḥ kriyā. tasyā niṣkrāntāni niṣkriyāṇi. atra codyate — dharmādīni dravyāṇi yadi niṣkriyāṇi tatas teṣām utpādo na bavet. kriyāpūrvako hi ghaṭādīnām utpādo dṛṣṭaḥ. utpādābhāvāc ca vyayābhāva iti. ataḥ sarvadravyāṇām utpādāditritayakalpanāvyāghāta iti. tan na; kiṃ kāraṇam? anyathopapatteḥ. kriyānimittotpādābhāve ’py eṣāṃ dharmādīnām anyathotpādaḥ kalpyate. tad yathā — dvividha utpādaḥ — svanimittaḥ parapratyayaś ca. svanimittas tāvad anantānām agurulaghuguṇānām āgamaprāmāṇyād abhupagamyamānānāṃ ṣaṭ sthānapatitayā vṛddhyā hānyā ca pravartamānānāṃ svabhāvād eteṣām utpādo vyayaś ca. parapratyayo ’pi aśvādigatisthityavagāhanahetutvāt kṣaṇe kṣaṇe teṣāṃ bhedāt taddhetutvam api bhinnam iti parapratyayāpekṣa utpādo vināśaś ca vyavahriyate. nanu yadi niṣkriyāṇi dharmādīni, jīvapudgalānāṃ gatyādihetutvaṃ nopapadyate. jalādīni hi kriyāvanti matsyādīnāṃ gatyādinimittāni dṛṣṭānīti? naiṣa doṣaḥ; balādhānanimittatvāc cakṣurvat. yathā rūpopalabdhau cakṣur nimittam iti na vyākṣiptamanaskasyāpi bhavati. adhikṛtānāṃ dharmādharmākāśānāṃ niṣkriyatve ’bhyupagate jīvapudgalānāṃ sakriyatvam arthād āpannam. kālasyāpi sakriyatvam iti cet? na; anadhikārāt. ata evāsāv etaiḥ saha nādhikriyate.§ 540. ajīvakāyā ity atra kāyagrahaṇena pradeśāstitvamātraṃ nirjñātaṃ na tv iyattāvadhāritā pradeśānām atas tannirdhāraṇārtham idam ucyate —asaṃkhyeyāḥ pradeśā dharmādharmaikajīvānām || 5.8 || § 541. saṃkhyām atītā asaṃkhyeyāḥ. asaṃkhyeyās trividhaḥ — jaghanya utkṛṣṭo ’jaghanyotkṛṣṭaś ceti. tatrehājaghanyotkṛṣṭāsaṃkhyeyaḥ parigṛhyate. pradiśyanta iti pradeśāḥ. vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ paramāṇuḥ sa yāvati kṣetre vyavatiṣṭhate sa pradeśa iti vyavahriyate. dharmādharmaikajīvās tulyāsamkhyeyapradeśāḥ. tatra dharmādharmo niṣkriyau lokākāśaṃ vyāpya sthitau. jīvas tāvat pradeśo ’pi san saṃharaṇavisarpaṇasvabhāvatvāt karmanirvartitaṃ śarīram aṇu mahad vā ’dhitiṣṭhaṃs tāvad avagāhya vartate. yadā tu lokapūraṇaṃ bhavati tadā mandarasyādhaś citravajrapaṭalamadhye jīvasyāṣṭau madhyapradeśā vyavatiṣṭhante. itare pradeśā ūrdhvam adhas tiryak ca kṛtsnaṃ lokākāśaṃ vyaśnuvate.§ 542. athākāśaya kati pradeśā ity ata āha —ākāśasyānantāḥ || 5.9 || § 543. avidyamāno ’nto yeṣāṃ te anantāḥ. ke? pradeśāḥ. kasya? ākāśasya. pūrvavad asyāpi pradeśakalpanā ’vaseyā.§ 544. uktam amūrtānāṃ pradeśaparimāṇam. idānīṃ mūrtānāṃ pudgalānāṃ pradeśaparimāṇaṃ nirjñātavyam ity ata āha —saṃkhyeyā ’saṃkhyeyāś ca pudgalānām || 5.10 || § 545. ‘ca’ śabdād anantaś cety anukṛṣyate. kasyacit pudgaladravyasya dvyaṇukādeḥ saṃkhyeyāḥ pradeśāḥ kasyacid asaṃkhyeyā anantāś ca. anantānantopasaṃkhyānam iti cet. na; anantasāmānyāt. anantapramāṇaṃ trividham uktam parītānantaṃ yuktānantam anantānantaṃ ceti. tatsarvam anantasāmānyena gṛhyate. syād etat asaṃkhyāt apradeśo lokaḥ anantapradeśasyānantānantapradeśasya ca skandasyādhikaraṇam iti virodhas tato nānantyam iti? naiṣa doṣaḥ; sūkṣmapariṇāmāvagāhanaśaktiyogāt. paramāṇvādayo hi sūkṣmabhāvena pariṇatā ekaikasminn apy ākāśapradeśe ’nantānantā avatiṣṭhante, avagāhanaśaktiś caiṣām avyāhatāsti. tasmād ekasminn api pradeśe anantānantānām avasthānaṃ na virudhyate.§ 546. ‘pudgalānām ity aviśeṣavacanāt paramāṇor api pradeśavattvaprasaṃge tatpratiṣedhārtham āha —nāṇoḥ || 5.11 || § 547. aṇoḥ ‘pradeśā na santi’ śti vākyaśeṣaḥ.1 kuto na santīti cet? pradeśamātratvāt. yathā ākāśapradeśasyaikasya pradeśabhedābhāvād apradeśatvam evam aṇor api pradeśamātratvāt pradeśabhedābhāvaḥ. kiṃ ca tato ’lpaparimāṇābhāvāt. na hy aṇor alpīyānanyo ’sti, yato ’sya pradeśā bhidyeran.1 Note JS: for śti read iti § 548. eṣām avadhṛtapradeśānāṃ dharmādīnām ādhārapratipattyartham idam ucyate —lokākāśe ’vagāhaḥ || 5.12 || § 549. uktānāṃ dharmādīnāṃ dravyāṇāṃ lokākāśe ’vagāho na bāhir ity arthaḥ. yadi dharmādīnāṃ lokākāśam ādhāraḥ, ākāśasya ka ādhāra iti? ākāśasya nāsty anya ādhāraḥ. svapratiṣṭham ākāśam. yady ākāśaṃ svapratiṣtiṣṭham; dharmādīny api svapratiṣtiṣṭhāny eva. atha dharmādīnāṃ anya ādhāraḥ kalpyate, ākāśasyāpy anya ādhāra kalpyaḥ. tathā saty anavasthāprasaṅga ity cet? naiṣa doṣaḥ; nākāśad anyad adhikaparimāṇaṃ dravyam asti yatrākāśaṃ sthitam ity ucyate. sarvato ’nantaṃ hi tat. dharmādīnāṃ punar adhikaraṇam ākāśam ity ucyate vyavahāranayavaśāt. evambhūtanayāpekṣayā tu sarvāṇi dravyāṇi svapratiṣtiṣṭhāny eva. tathā coktam, kva bhavān āste. ātmani iti. dharmādīni lokākāśān na bahiḥ santīty etāvad atrādhārādheyakalpanāsādhyaṃ phalam. nanu ca loke pūrvottarakālabhāvinām ādhārādheyabhāvo dṛṣto yathā kuṇḍe badarādīnām. na tathākāśaṃ pūrvaṃ dharmādīny uttarakālabhāvīni; ato vyavahāranayāpekṣayā ’pi ādhārādheyakalpanān upapattir iti? naiṣa doṣaḥ, yugpadbhāvinām api ādhārādheyabhāvo dṛśyate. ghaṭe rūpādayaḥ śarīre hastādaya iti. loka ity ucyate. ko lokaḥ? dharmādharmādīni dravyāṇi yatra lokyante sa loka iti. adhikaraṇasādhano ghañ. ākāśaṃ dvidhā vibhaktaṃ — lokākāśam alokākāśaṃ ceti. loka uktaḥ. sa yatra tal lokākāśam. tato bahiḥ sarvato ’nantam alokākāśam. lokālokavibhāgaś ca dharmādharmāstikāyasadbhāvāsadbhāvād vijñeyaḥ. asati hi tasmin dharmāstikāye jīvapudgalānāṃ gatiniyamahetvabhāvād vibhāgo na syāt. asati cādharmāstikāye sthiter āśrayanimittābhāvāt sthiter abhāvo lokālokavibhagābhāvo vā syāt. tasmād ubhayasadbhāvāsadbhāvāl lokālokavibhāgasiddhiḥ.§ 550. tatrāvadhriyamāṇānām avasthānabhedasaṃbhavād viśeṣapratipattyartham āha —dharmādharmayoḥ kṛtsne || 5.13 || § 551. kṛtsnavacanam aśeṣavyāptipradarśanārtham. agāre ’sthito ghaṭa iti yathā tathā dharmādharmayor lokākāśe ’vagāho na bhavati. kiṃ tarhi? kṛtsne tilesu tailavad iti. anyonyapradeśapraveśavyāghātābhāvaḥ avagāhanaśaktiyogād veditavyaḥ.§ 552. ato viparītānāṃ mūrtimatām apradeśasaṃkhyeyāsaṃkhyeyānantapradeśānāṃ pudgalānām avagāhaviśeṣapratipattyartham āha —ekapradeśādiṣu bhājyaḥ pudgalānām || 5.14 || § 553. ekaḥ pradeśa ekapradeśaḥ. ekapradeśa ādir yeṣāṃ ta ime ekapradeśādayaḥ. teṣu pudgalānām avagāho bhājyo vikalpyaḥ. avayavena vigrahaḥ samudāyaḥ samāsārthaḥ iti ekapradeśo ’pi gṛhyate. tad yathā — ekasminn akāśapradeśe paramāṇor avagāhaḥ. dvayor ekatrobhayatra ca baddhayor abaddhayoś ca. trayāṇām apy ekatra dvayos triṣu ca baddhānām abaddhānāṃ ca. evaṃ saṃkhyeyāsaṃkhyeyānantapradeśānāṃ skandhānām ekasaṃkhyeyāsaṃkhyeyapradeśeṣu lokākāśe ’vasthānaṃ pratyetavyam. nanu yuktaṃ tāvad amūrttayor dharmādharmayor ekatrāvirodhenāvarodha iti. mūrtimatāṃ pudgalānāṃ katham? ity atrocyate — avagāhanasvabhāvatvāt sūkṣmapariṇāmāc ca mūrtimatām apy avagāho na virudhyate ekāpavarake anekadīpaprakāśāvasthānavat. āgamaprāmāṇyāc ca tathā ’dhyavaseyam. tad uktam — ogāḍhagāḍhaṇicio puggalakāehi savvado logo | suhumehiṃ bādarehiṃ aṇaṃtāṇaṃtehiṃ vivahehiṃ || § 554. atha jīvānāṃ katham avagāhanam ity atrocyate —asaṃkhyeyabhāgādiṣu jīvānām || 5.15 || § 555. ‘lokākāśe’ity anuvartate. tasyāsaṃkhyeyabhāgīkṛtasyaiko bhāgo ’saṃkhyeyabhāga ity ucyate. sa ādir yeṣāṃ te ’saṃkhyeyabhāgādayaḥ. teṣu jīvānām avagāho veditavyaḥ. tad yathā — ekasminn asaṃkhyeyabhāge eko jīvo ’vatiṣṭhate. evaṃ dvitricaturādiṣv api asaṃkhyeyabhāgeṣu ā sarvalokād avagāhaḥ pratyetavyaḥ. nānājīvānāṃ tu sarvaloka eva. yady ekasminn asaṃkhyeyabhāge eko jīvo ’vatiṣṭhate, kathaṃ dravyapramāṇenānantānanto jīvarāśiḥ saśarīro ’vatiṣṭhate lokākāśe? sūkṣmabādarabhedād avasthānaṃ pratyetavyam. bādarās tāvat sapratighātaśarīrāḥ. sūkṣmās tu saśarīrā api sūkṣmabhāvād evaikanigodajīvāvagāhye ’pi pradeśe sādhāraṇaśarīrā anantānantā vasanti. na te paraspareṇa bādaraiś ca vyāhanyanta iti nāsty avagāhavirodhaḥ.§ 556. atrāha lokākāśatulyapradeśa ekajīva ity uktam, tasya kathaṃ lokasyāsaṃkhyeyabhāgādiṣu vṛttiḥ. nanu sarvalokavyāptyaiva bhavitavyam ity atrocyate —pradeśasaṃhāravisarpābhyāṃ pradīpavat || 5.16 || § 557. amūrtasvabhāvasyātmano ’nādibandhaṃ pratyekatvāt kathaṃcin mūrtatāṃ vibhrataḥ kārmaṇaśarīravaśān mahad aṇu ca śarīram adhitiṣṭhatas tadvaśāt pradeśasaṃharaṇavisarpaṇasvabhāvasya tāvat pramāṇatāyāṃ satyām asaṃkhyeyabhāgādiṣu vṛttir upapadyate, pradīpavat. yathā nirāvaraṇavyomapradeśe ’navadhṛtaprakāśaparimāṇasya pradīpasya śarāvamaṇikāpavarakādyāvaraṇavaśāt tatparimāṇateti. atrāha dharmādīnām anyonyapradeśānupraveśāt saṃkare sati, ekatvaṃ prāpnotīti? tan na; parasparam atyantasaṃśleṣe saty api svabhāvaṃ na jahati. uktam ca — aṇṇoṇṇaṃ pavisaṃtā diṃtā ogāsamaṇṇamaṇṇassa | melaṃtā vi ya ṇiccaṃ sagasabbhāvaṃ ṇa jahaṃti | § 558. yady evaṃ dharmādīnāṃ svabhāvabheda ucyatām ity ata āha —gatisthityupagrahau dharmādharmayor upakāraḥ || 5.17 || § 559. deśāntaraprāptihetur gatiḥ. tadviparītā sthitiḥ. upagṛhyata ity upagrahaḥ. gatiś ca sthitiś ca gatisthitī. gatisthitī eva upagrahau gatisthityupagrahau. dharmādharmayor iti kartṛnirdeśaḥ. upakriyata ity upakāraḥ. kaḥ punar asau? gatyupagrahaḥ sthityupagrahaś ca. yady evaṃ dvitvanirdeśaḥ prāpnoti. naiṣa doṣaḥ; sāmānyena vyutpāditaḥ śabda upāttasaṃkhyaḥ śabdāntarasaṃbandhe saty api na pūrvopāttāṃ saṃkhyāṃ jahāti. yathā — sādhoḥ kāryaṃ tapaḥśrute iti. etad uktaṃ bhavati — gatipariṇāmināṃ jīvapudgalānāṃ gatyupagrahe kartavye dharmāstikāyaḥ sādhāraṇāśrayo jalavanmatsyagamane. tathā sthitipariṇāmināṃ jīvapudgalānāṃ sthityupagrahe kartavye adharmāstikāyaḥ sādhāraṇāśrayaḥ pṛthivīdhatur ivāśvādisthitāv iti. nanu ca ‘upagraha’ vacanam anarthakam ‘upakāraḥ’ ity evaṃ siddhatvāt. ‘gatisthitī dharmādharmayor upakāraḥ’ iti. naiṣa doṣaḥ; yathāsaṃkhyanivṛttyarthaṃ ‘upagraha’ vacanam. dharmādharmayor gatisthityoś ca yathāsaṃkhyaṃ bhavati, evaṃ jīvapudgalānāṃ yathāsaṃkhyaṃ prāpnoti dharmasyopakāro jīvānāṃ gatiḥ adharmasyopakāraḥ pudgalānāṃ sthitir iti. tannivṛttyartham upagrahavacanaṃ kriyate. āha dharmādharmayor ya upakāraḥ sa ākāśasya yuktaḥ; sarvagatvād iti cet? tad ayuktam; tasyānyopakārasadbhāvāt. sarveṣāṃ dharmādīnāṃ dravyāṇām avagāhanaṃ tatprayojanam. ekasyānekaprayojanakalpanāyāṃ lokālokavibhāgābhāvaḥ. bhūmijalādiny eva tatprayojanasamarthāni nārtho dharmādharmābhyām iti cet? na; sādhāraṇāśraya iti viśiṣyoktatvāt. anekakāraṇasādhyatvāc caikasya kāryasya. tulyabalatvāt tayor gatisthitipratibandha iti cet? na; aprerakatvāt. anupalabdher na tau staḥ kharaviṣāṇavad iti cet? na; sarvapravādyavipratipatteḥ. sarve hi pravādinaḥ pratyakṣāpratyakṣānarthān abhivāñchanti. asmān prati hetor asiddheś ca. sarvajñena niratiśayapratyakṣajñānacakṣuṣā dharmādayaḥ sarve upalabhyante. tadupadeśāc ca śrutajñānibhir api.§ 560. atrāha, yady atīndriyayor dharmādharmayor upakārasaṃbandhenāstitvam avadhriyate, tadanantaram uddiṣṭasya nabhaso ’tīndriyasyādhigame ka upakāra ity ucyate —ākāśasyāvagāhaḥ || 5.18 || § 561. ‘upakāraḥ’ ity anuvartate. jīvapudgalādīnāṃ avagāhinām avakāśadānam avagāha ākāśasyopakāro veditavyaḥ. āha, jīvapudgalānāṃ kriyāvatām avagāhinām avakāśadānaṃ yuktam. dharmāstikāyādayaḥ punar niṣkriyā nityasaṃbandhās teṣāṃ katham avagāha iti cet? na; upacāratas tatsiddheḥ. yathā gamanābhāve ’pi ‘sarvagatam ākāśam’ ity ucyate; sarvatra sadbhāvāt, evaṃ dharmādharmāv api avagāha kriyābhāve ’pi sarvatra vyāptidarśanād avagāhināv ity upacaryete.1 āha yady avakāśadānam asya svabhāvo vajrādibhir loṣṭādīnāṃ bhittyādibhir gavādīnāṃ ca vyāghāto na prāpnoti. dṛśyate ca vyāghātaḥ. tasmād asyāvakāśadānaṃ hīyate iti. naiṣa doṣaḥ; vajraloṣṭādīnāṃ sthūlānāṃ parasparavyāghāta iti nāsyāvakāśadānasāmarthyaṃ hīyate; tatrāvagāhinām eva vyāghātāt. vajrādayaḥ punaḥ sthūlatvāt parasparaṃ pratyavakāśadānaṃ kurvantīti nāsāv ākāśadoṣaḥ. ye khalu pudgalāḥ sūkṣmās te parasparaṃ pratyavakāśadānaṃ kurvanti. yady evaṃ nedam ākāśasyāsādhāraṇaṃ lakṣaṇam; itareṣām api tatsadbhāvād iti? tan na; sarvapadārthānāṃ sādhāraṇāvagāhanahetutvam asyāsādhāraṇaṃ lakṣaṇam iti nāsti doṣaḥ. alokākāśe tadbhāvād abhāva iti cet? na; svabhāvāparityāgāt.1 Note JS: for avagāha kriyābhāve ’pi read avagāhakriyābhāve ’pi § 562. ukta ākāśasyopakāraḥ. atha tadanantaroddiṣṭānāṃ pudgalānāṃ ka upakāra ity atrocyate —śarīravāṅmanaḥprāṇāpānāh pudgalānām || 5.19 || § 563. idam ayuktam vartate. kim atrāyuktam? pudgalānāṃ ka upakāra ity paripraśne pudgalānāṃ lakṣaṇam ucyate; śarīrādīni pudgalamayānīti? naitad ayuktam; pudgalānāṃ lakṣaṇam uttaratra vakṣyate. idaṃ tu jīvān prati pudgalānām upakārapratipādanārtham eveti upakāraprakaraṇe ucyate. śarīrāṇy uktāni. audārikādīni saukṣmyād apratyakṣāṇi. tadudayāpāditavṛttīny upacayaśarīrāṇi kānicit pratyakṣāṇi kānicid apratyakṣāṇi. eteṣāṃ kāraṇabhūtāni karmāny api śarīragrahaṇena gṛhyante. etāni paudgalikānīti kṛtvā jīvānām upakāre pudgalāḥ pravartante. syān mataṃ kārmaṇam apaudgalikam; anākāratvād. ākāravatāṃ hi audārikādīni paudagalikatvaṃ yuktam iti? tan na; tad api paudagalikam eva; tadvipākasya mūrtimatsambandhanimittatvāt. dṛśyate hi vrīhyādīnām udakādidravyasaṃbandhaprāpitaparipākānāṃ paudagalikatvaṃ. tathā kārmaṇam api guḍakaṇṭakādimūrtimaddravyopanipāte sati vipacyamānatvāt paudagalikaṃ ity avaseyam. vāg dvividham — dravyavāg bhāvavāg iti. tatra bhāvavāk tāvad vīryāntarāyamatiśrutajñānāvaraṇakṣayopaśamāṅgopāṅganāmalābhanimittatvāt paudagalikī. tadabhāve tadvṛttyabhāvāt. tatsāmarthyopetena kriyāvatātmanā preryamāṇāḥ pudgalā vāktvena vipariṇamanta iti dravyavāg api paudgalikī; śrotendriyaviṣayatvāt. itarendriyaviṣayā kasmān na bhavati. tadgrahaṇāyogyatvāt. ghrāṇagrāhye gandhadravye rasādyanupalabdhivat. amūrtā vāg iti cet? na; mūrtimadgrahaṇāvarodhavyāghātābhibhavādidarśanān mūrtimattvasiddheḥ. mano dvividhaṃ dravyamano bhāvamanaś ceti. bhāvamanas tāval labdhyupayogalakṣaṇaṃ pudgalāvalambanatvāt paudagalikam. dravyamanaś ca, jñānāvaraṇavīryāntarāyakṣayopaśamāṅgopāṅganāmalābhapratyayā guṇadoṣavicārasmaraṇādipranidhānābhimukhasyātmano ’nugrāhakāḥ pudgalā manas tv ena pariṇatā iti paudagalikam. kaścid āha mano dravyāntaraṃ rūpādipariṇāmarahitam aṇumātraṃ tasya paudagalikatvaṃ ayuktam iti? tad ayuktam. katham? ucyate — tadindriyeṇātmanā ca saṃbaddhaṃ vā syād asaṃbaddham vā. yady asaṃbaddham, tannātmana upakārakaṃ bhavitum arhati indriyasya ca sācivyaṃ na karoti. atha saṃbaddham, ekasmin pradeśe saṃbaddhaṃ sat tad aṇu itareṣu pradeśeṣu upakāraṃ na kuryāt. adṛṣṭavaśād asya alātacakravatparibhramaṇam iti cet. na; tatsāmarthyābhāvāt. amūrtasyātmano niṣkriyasyādṛṣṭo guṇaḥ, sa niṣkriyaḥ sann anyatra kriyārambhe na samarthaḥ. dṛṣṭo hi vāyudravyaviśeṣaḥ kriyāvān sparśavān prāptavanaspatau parispandahetus tadviparītalakṣaṇaś cāyam iti kriyāhetutvābhāvaḥ. vīryāntrāyajñānāvaraṇakṣayopaśamāṅgopāṅganāmodayāpekṣiṇātmanā udasyamānaḥ koṣṭhyo vāyur ucchvāsalakṣaṇaḥ prāṇa ity ucyate. tenaivātmanā bāhyo vāyur abhyantarīkriyamāṇo niḥsvāsalakṣaṇo ’pāna ity ākhyāyate. evaṃ tāv apy ātmānugrāhiṇau; jīvitahetutvāt. teṣāṃ manaḥprāṇāpānānāṃ mūrtimattvam avaseyam. kutaḥ? mūrtimadbhiḥ pratighātādidarśanāt. pratibhayahetubhir aśanipātādibhir manasaḥ pratighāto dṛśyate. surādibhiś cābhibhavaḥ. hastatalapaṭādibhir āsyasaṃvaraṇāt prāṇāpānayoḥ pratighāta upalabhyate. śleṣmaṇā cābhibhavaḥ. na cāmūrtasya mūrtimadbhir abhighātādayaḥ syuḥ. ata evātmāstitvasiddhiḥ. yathā yantrapratimāceṣṭitaṃ prayoktur astitvaṃ gamayati tathā prāṇāpānādikarmāpi kriyāvantam ātmānaṃ sādhayati.§ 564. kim etāvān eva pudgalakṛta upakāra āhosvid anyo ’py astīty ata āha —sukhadhuḥkhajīvitamaraṇopagrahāś ca || 5.20 || § 565. sadasadvedyodaye ’ntaraṅgahetau sati bāhyadravyādiparipākanimittavāśād utpadyamānaḥ prītiparitāparūpaḥ pariṇāmaḥ sukhaduḥkham ity ākhyāyate. bhavadhāranakāraṇāyurākhyakarmodayāt bhavasthitim ādadhānasya jīvasya pūrvoktaprāṇāpānakriyāviśeṣāvyucchedo jīvitam ity ucyate. taducchedo maraṇam. etani sukhādīni jīvasya pudgalakṛta upakāraḥ; mūrtimaddhetusaṃnidhāne sati tadutpatteḥ. upakārādhikārāt ‘upagraha’ vacanam anarthakam? nānarthakam. svopagrahapradarśanārtham idam. pudgalānāṃ pudgalakṛta upakāra iti. tad yathā — kāṃsyādīnāṃ bhasmādibhir jalādīnāṃ katakādibhir ayaḥprabhṛtīnām udakādibhir upakāraḥ kriyate. ‘ca’ śabdaḥ kim arthaḥ? samuccayārthaḥ. anyo ’pi pudgalakṛta upakāro ’stīti samuccīyate. yathā śarīrāṇi evaṃ caksurādinīndriyāṇy apīti.§ 566. evam ādyam ajīvakṛtam upakāraṃ pradarśya jīvakṛtopakārapradarśanārtham āha —parasparopagraho jīvānām || 5.21 || § 567. ‘paraspara’ śabdaḥ karmavyatihāre vartate. karmavyatihāraś ca kriyāvyatihāraḥ. parasparasyopagrahaḥ parasparopagrahaḥ. jīvānām upakāraḥ. kaḥ punar asau? svāmī bhṛtyaḥ, ācāryaḥ śiṣyaḥ, ity evam ādibhāvena vṛttiḥ parasparopagrahaḥ. svāmī tāvad vittatyāgādinā bhṛtyānām upakare vartate. bhṛtyāś ca hitapratipādanenāhitapratiṣedhena ca. ācārya ubhayalokaphalapradopadeśadarśanena tadupadeśavihitakriyānuṣṭhāpanena ca śiṣyāṇām anugrahe vartate. śiṣyā api tadanukūlyavṛttyā ācāryāṇām. upakārādhikāre punaḥ ‘upagraha’ vacanaṃ kim artham? pūrvoktasukhādicatuṣṭayapradarśanārthaṃ punaḥ ‘upagraha’ vacanaṃ kriyate. sukhādīny api jīvānāṃ jīvakṛta upakāra iti.§ 568. āha, yady avaśyaṃ satopakāriṇā bhavitavyam; saṃś ca kālo ’bhimatas tasya ka upakāra ity atrocyate —vartanāpariṇāmakriyāḥ paratvāparatve ca kālasya || 5.22 || § 569. vṛtter ṇijatantāt karmaṇi bhāve vā yuṭi strīliṃge vartaneti bhavati. vartyate vartanamātraṃ vā vartanā iti. dharmādīnāṃ dravyāṇāṃ svaparyāyanivṛttiṃ prati svātmanaiva vartamānānāṃ bāhyopagrahād vinā tadvṛttyabhāvāt tatpravartanopalakṣitaḥ kāla iti kṛtvā vartanā kālasyopakāraḥ. ko nij arthaḥ? vartate dravyaparyāyas tasya vartayitā kālaḥ. yady evaṃ kālasya kriyāvattvaṃ prāpnoti. yathā śiṣyo ’dhīte, upādhyāyo ’dhyāpayatīti? naiṣa doṣaḥ; nimittamātre ’pi hetukartṛ vyapadeśo dṛṣṭaḥ. yathā kārīṣo ’gnir adhyāpayati. evaṃ kālasya hetukartṛtā. sa kathaṃ kāla ity avasīyate? samayādīnāṃ kriyāviśeṣāṇāṃ samayādibhir nirvartyamānānāṃ ca pākādīnāṃ samayaḥ pāka ity evam ādi svasaṃjñārūḍhisadbhāve ’pi samayaḥ kālaḥ odanapākaḥ kāla iti adhyāropyamāṇaḥ kālavyapadeśas tadvyapadeśanimittasya kālasyāstitvaṃ gamayati. kutaḥ? gauṇasya mukhyāpekṣatvāt. dravyasya paryāyo dharmāntaranivṛttidharmāntaropajananarūpaḥ aparispandātmakaḥ pariṇāmaḥ. jīvasya krodhādiḥ, pudgalasya varṇādiḥ. dharmādharmākāśānām agurulaghuguṇavṛddhihānikṛtaḥ. kriyā parispandātmikā. sā dvividhā; prāyogikavaisrasikabhedāt. tatra prāyogikī śakaṭādīnām, vaisrasikī meghādīnām. paratvāparatve kṣetrakṛte kālakṛte ca staḥ. tatra kālopakāraprakaraṇāt kālakṛte gṛhyete. ta ete vartanādaya upakārāḥ kālasyāstitvaṃ gamayanti. nanu ‘vartanā’ grahaṇam evāstu, tadbhedāḥ pariṇāmādayas teṣāṃ pṛthaggrahaṇam anarthakam? nānarthakam; kāladvayasūchanārthatvat prapañcasya. kālo hi dvividhaḥ paramārthakālo vyavahārakālaś ca. paramārthakālo vartanālakṣaṇaḥ. pariṇāmādilakṣaṇo vyavahārakālaḥ. anyena paricchinnaḥ anyasya paricchedahetuḥ kriyāviśeṣaḥ kāla iti vyavahriyate. sa tridhā vyavatiṣṭhate — bhūto vartamāno bhaviṣyann iti. tatra paramārthakāle kālavyapadeśo mukhyaḥ. bhūtādivyapadeśo gauṇaḥ. vyavahārakāle bhūtādivyapadeśo mukhyaḥ. kālavyapadeśo gauṇaḥ; kriyāvaddravyāpekṣatvāt kālakṛtatvāc ca. atrāha, dharmādharmākāśapudgalajīvakālānām upakārā uktāḥ. lakṣaṇaṃ coktam ‘upayogo lakṣaṇam’ ity evam ādi. pudgalānāṃ nu sāmānyalakṣaṇam uktam ‘ajīvakāyāḥ’ iti. viśeṣalakṣaṇaṃ noktam. tat kim ity atrocyate —sparśarasagandhavarṇavantaḥ pudgalāḥ || 5.23 || § 570. sprśyate sparśanamātraṃ vā sparśaḥ. so ’ṣṭavidhaḥ; mṛdukaṭhinagurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣabhedāt. rasyate rasanamātraṃ vā rasaḥ. sa pañcavidhaḥ; tiktāmlakaṭukamadhurakaṣāyabhedāt. gandhyate gandhanamātraṃ vā gandhaḥ. sa dvedhā; surabhir asurabhir iti. varṇyate varṇanamātraṃ vā varṇaḥ. sa pañcavidhaḥ; kṛṣṇalīlapītaśuklalohitabhedāt. ta ete mūlabhedāḥ pratyekaṃ saṃkheyāsaṃkhyeyānantabhedāś ca bhavanti. sparśaś ca rasaś ca gandhaś ca varṇaś ca sparśarasagandhavarṇās ta eteṣāṃ santīti sparśarasagandhavarṇavanta iti. nityayoge matunirdeśaḥ. yathā kṣīriṇo nyagrodhā iti. nanu ca rūpiṇaḥ pudgalā ity atra pudgalānāṃ rūpavattvam uktaṃ tadavinābhāvinaś ca rasādayas tatraiva parigṛhītā iti vyākhyātaṃ tasmāt tenaiva pudgalānāṃ rūpādimattvasiddheḥ sūtram idam anarthakam iti? naiṣa doṣaḥ; ‘nityāvasthitāny arūpāṇi’ ity atra dharmādīnāṃ nityatvādinirūpaṇena pudgalānām arūpitvaprasaṃge tadapākaraṇārthaṃ taduktam. idaṃ tu teṣām svarūpaviśeṣapratipattyartham ucyate.§ 571. avaśiṣṭapudgalavikārapratippattyartam idam ucyate —śabdabandhasaukṣmyasthaulyasaṃsthānabhedatamaśchāyātapodyotavantaś ca || 5.24 || § 572. śabdo dvividhaḥ bhāṣālakṣaṇo viparītaś ceti. bhāṣālakṣaṇo dvividhaḥ — sākṣaro ’nakṣaraś ceti. akṣarīkṛtaḥ śāstrābhivyañjakaḥ saṃskṛtaviparītabhedād āryamlecchavyavahārahetuḥ. anakṣarātmako dvīndriyādīnām atiśayajñānasvarūpapratipādanahetuḥ. sa eṣa sarvaḥ prāyogikaḥ. abhāṣātmako dvividhaḥ prāyogiko vaisrasikaś ceti. vaisrasiko valāhakādiprabhavaḥ. prāyogikaś caturdhā, tatavitataghanasauṣirabhedāt. tatra carmatanananimittaḥ puṣkarabherīdardurādiprabhavas tataḥ. tantrīkṛtavīṇāsughoṣādisamudbhavo vitataḥ. tālaghaṇṭālālanādyabhighātajo ghanaḥ. vaṃśaśaṃkhādinimittaḥ sauṣiraḥ. bandho dvividhaḥ–vaisrasikaḥ prāyogikaś ca. puruṣaprayogānapekṣo vaisrasikaḥ. tad yathā–snigdharūkṣatvaguṇanimitto vidyudulkājaladhārāgnīndradhanurādivṣayaḥ. puruṣaprayoganimittaḥ prāyogikaḥ ajīvaviṣayo jīvājīvaviṣayaś ceti dvidhā bhinnaḥ. tatrājīvaviṣayo jatukāṣṭhādilakṣaṇaḥ. jīvājīvaviṣayaḥ karmanokarmabandhaḥ. saukṣmyaṃ dvividhaṃ — antyam āpekṣikaṃ ca. tatrāntyaṃ paramāṇūnāṃ. āpekṣikaṃ vilvāmalakabadarādīnām. sthaulyam api dvividham antyam āpekṣikaṃ ceti. tatrāntyaṃ jagadvyāpini mahāskandhe. āpekṣikam badarāmalakavilvatālādiṣu. saṃsthānam ākṛtiḥ. tad dvividham — itthaṃlakṣaṇam anitthaṃlakṣaṇaṃ ceti. vṛttatryasracaturasrāyataparimaṇḍalādīnām itthaṃlakṣaṇam. ato ’nyan meghādīnāṃ saṃsthānam anekavidham ittham idam iti nirūpaṇābhāvād anitthaṃlakṣaṇam. bhedāḥ ṣoḍhā; utkaracūrṇakhaṇḍacūrṇikāpratarāṇucaṭanavikalpāt. tatrotkaraḥ kāṣṭhādīnāṃ karapatrādibhir utkaraṇam. cūrṇo yavagodhūmādīnāṃ saktukaṇikādiḥ. khaṇḍo ghaṭādīnāṃ kapālaśarkarādiḥ. cūrṇikā māṣamudgādīnām. prataro ’bhrapaṭalādīnām. aṇucaṭanaṃ san taptāyaḥ piṇḍādiṣu ayoghanādibhir abhihanyamāneṣu sphuliṅganirgamaḥ. tamo dṛṣṭipratibandhakāraṇaṃ prakāśavirodhi. chāyā prakāśāvaraṇanimittā. sā dvedhā — varṇādivikārapariṇatā pratibimbhamātrātmikā ceti. ātapa ādityādinimitta uṣṇaprakāśalakṣaṇaḥ. udyotaś candramaṇikhadyotādiprabhavaḥ prakāśaḥ. ta ete śabdādayaḥ pudgaladravyavikārāḥ. ta eṣāṃ santīti śabdabandhasaukṣmyasthaulyasaṃsthānabhedatamaśchāyātapodyotavantaḥ. pudgalā ity abhisaṃbadyate. ‘ca’ śabdena nodanābhighātādayaḥ pudgalapariṇāmā āgame prasiddhāḥ samuccīyante.§ 573. uktānāṃ pudgalānāṃ bhedapradarśanārtham āha —aṇavaḥ skhandāś ca || 5.25 || § 574. pradeśamātrabhāvisparśādiparyāyaprasavasāmarthyenāṇyante śabdyanta ity aṇavaḥ. saukṣmyād ātmādaya ātmamadhyā ātmāntāś ca. uktaṃ ca — attādi attamajjhaṃ attaṃtaṃ ṇeva iṃdiye gejjhaṃ | jaṃ davvaṃ avibhāgī taṃ paramāṇuṃ viāṇāhi || sthūlabhāvena grahaṇanikṣepaṇādivyāpāraskandhanāt skandhā iti saṃjñāyante. rūḍhau kriyā kvacit satī upalakṣaṇatvenāśrīyate iti grahaṇādivyāpārāyogyeṣv api dvyaṇukādiṣu skandhākhyā pravartate. anantabhedā api pudgalā aṇujātyā skandhajātyā ca dvaividhyam āpadyamānāḥ sarve gṛhyanta iti tajjātyādhārānantabhedasaṃsūcanārthaṃ bahuvacanaṃ kriyate. aṇavaḥ skandā iti bhedābhidhānaṃ pūrvoktasūtradvayabhedasaṃbandhanārtham. sparśarasagandhavarṇavanto ’ṇavaḥ. skandhāh punaḥ śabdabandhasaukṣmyasthaulyasaṃsthānabhedatamaśchāyātapodyotavantaś ca sparśādimantaś ceti.§ 575. āha, kim eṣāṃ pudgalānām aṇuskandhalakṣaṇaḥ pariṇāmo ’nādir uta ādimān ity ucyate. sa khalūtpattimattvād ādimān pratijñāyate. yady evaṃ tasmād abhidhīyatāṃ kasmān nimittād utpadyanta iti. tatra skandhānāṃ tāvad utpattihetupratipādanārtham ucyate —bhedasaṃghātebhya utpadyante || 5.26 || § 576. saṃghātānāṃ dvitayanimittavaśād vidāraṇam bhedaḥ. pṛthagbhūtānām ekatvāpattiḥ saṃghātaḥ. nanu ca dvitvād dvivacanena bhavitavyam. bahuvacananirdeśas tritayasaṃgrahārthaḥ. bhedāt saṃghātād bhedasaṃghātābhyām ca utpadyanta iti. tad yathā — dvayoḥ paramāṇvoḥ saṃghātād dvipradeśaḥ skandha utpadyate. dvipradeśasyāṇoś ca trayāṇām vā aṇūnāṃ saṃghātāt tripradeśaḥ. dvayor dvipradeśayos tripradeśasyāṇoś ca caturṇāṃ vā aṇūnāṃ saṃghātāc catuḥpradeśaḥ. evaṃ saṃkheyāsaṃkhyeyānantānām anantānantānāṃ ca saṃghātāt tāvat pradeśaḥ. eṣām eva bhedāt tāvad dvipradeśaparyantāḥ skandhā utpadyante. evaṃ bhedasaṃghātābhyām ekasamayikābhyāṃ dvipradeśādayaḥ skandhā utpadyante. anyato bhedenānyasya saṃghāteneti. evaṃ skandhānām utpattihetur uktaḥ.§ 577. aṇor utpattihetupradarśanārtham āha —bhedād aṇuḥ || 5.27 || § 578. siddhe vidhir ārabhyamāṇo niyamārtho bhavati. aṇor utpattir bhedād eva, na saṃghātān nāpi bhedasaṃghātābhyām iti.§ 579. āha, saṃghātād eva skandhānām ātmalābhe siddhe bhedasaṃghātagrahaṇam anarthakam iti tadgrahaṇaprayojanapratipādanārtham idam ucyate —bhedasaṃghātābhyāṃ cākṣuṣaḥ || 5.28 || § 580. anantānantapramāṇusamudayaniṣpādyo ’pi kaścic cākṣuṣaḥ kaścid acākṣuṣaḥ. tatra yo ’cākṣuṣaḥ sa kathaṃ cākṣuṣo bhavatīti ced ucyate — bhedasaṃghātābhyāṃ cākṣuṣaḥ. na bhedād iti. kātropapattir iti cet? brūmaḥ; sūkṣmapariṇāmasya skandhasya bhede saukṣmyāparityāgād acākṣuṣatvam eva. saukṣmyapariṇataḥ punar aparaḥ saty api tadbhede ’nyasaṃghātāntarasaṃyogāt saukṣmyapariṇamoparame sthaulyotpattau cākṣuṣo bhavati.§ 581. āha, dharmādīnām dravyāṇāṃ viśeṣalakṣaṇāny uktāni, sāmānyalakṣaṇaṃ noktam, tadvaktavyam. ucyate —sad dravyalakṣaṇam || 5.29 || § 582. yat sat tad dravyam ity arthaḥ.§ 583. yady evaṃ tad eva tāvad vaktavyaṃ kiṃ sat. ity ata āha —utpādavyayadhrauvyayuktaṃ sat || 5.30 || § 584. cetanasyācetanasya vā dravyasya svāṃ jātim ajahata ubhayanimittavaśād bhāvāntarāvāptir utpādanam utpādaḥ mṛtpiṇḍasya ghaṭaparyāyavat. tathā pūrvabhāvavigamanaṃ vyayaḥ. yathā ghaṭotpattau piṇḍākṛte. anādipāriṇāmikasvabhāvena vyayodayābhāvād dhruvati sthirībhavatīti dhruvaḥ. dhruvasya bhāvaḥ karma vā dhrauvyam. yathā mṛtpiṇḍaghaṭādyavasthāsu mṛdādyanvayaḥ. tair utpādavyayadhrauvyair yuktaṃ utpādavyayadhrauvyayuktaṃ sad iti.1 āha, bhede sati yuktaśabdo dṛṣṭaḥ. yathā daṇḍena yukto devadatta iti. tathā sati teṣāṃ trayāṇāṃ tair yuktasya dravyasya cābhāvaḥ prāpnoti? naiṣa doṣaḥ; abhede ’pi kathaṃcid bhedanayāpekṣayā yuktaśabdo dṛṣṭaḥ. yathā sārayuktaḥ sthambha iti. tathā sati teṣām avinābhāvāt sadvyapadeśo yuktaḥ. samādhivacano vā yuktaśabdaḥ. yuktaḥ samāhitas tadātmaka ity arthaḥ. utpādavyayadhrauvyayuktaṃ sat utpādavyayadhrauvyātmakam iti yāvat. etad uktaṃ bhavati — utpādādīni dravyasya lakṣaṇāni. dravyaṃ lakṣyam. tatra paryāyārthikanayāpekṣayā parasparato dravyāc cārthāntarabhāvaḥ. dravyārthikanayāpekṣayā vyatirekeṇānupalabdher anarthāntarabhāvaḥ. iti lakṣyalakṣaṇabhāvasiddhiḥ.1 Note JS: for tair utpādavyayadhrauvyair yuktaṃ utpādavyayadhrauvyayuktaṃ sad iti. read tair utpādavyayadhrauvyair yuktaṃ sad iti. § 585. āha ‘nityāvasthitāny arūpāṇi’ ity uktaṃ tatra na jñāyate kiṃ nityam ity ata āha —tadbhāvāvyayaṃ nityam || 5.31 || § 586. ‘tadbhāvaḥ’ ity ucyate. kas tadbhāvaḥ? pratyabhijñānahetutā. tad evedam iti smaraṇaṃ pratyabhijñānam. tad akasmān na bhavatīti yo ’sya hetuḥ sa tadbhāvaḥ. bhavanaṃ bhāvaḥ. tasya bhāvas tadbhāvaḥ. yenātmanā prāgdṛṣṭaṃ vastu tenaivātmanā punar api bhāvāt tad evedam iti pratyabhijñāyate. yady atyantanirodho ’bhinavaprādurbhāvamātram eva vā syāt tataḥ smaraṇānupapattiḥ. tadadhīno lokasaṃvyavahāro virudhyate. tatas tadabhāvenāvyayaṃ tadbhāvāvyayaṃ nityam iti niścīyate. tat tu kathaṃcid veditavyam. sarvathā nityatve anyathābhāvābhāvāt saṃsāratadvinivṛttikāraṇaprakriyāvirodhaḥ syāt.§ 587. nanu idam eva viruddhaṃ tad eva nityaṃ tad evānityam iti. yadi nityaṃ vyayodayābhāvād anityatāvyāghātaḥ. athānityam eva sthityabhāvān nityatāvyāghāta iti? naitad viruddham. kutaḥ —arpitānarpitasiddheḥ || 5.32 || § 588. anekāntātmakasya vastunaḥ prayojanavaśād yasya kasyacid dharmasya vivakṣayā prāpitaṃ prādhānyam arpitam upanītam iti yāvat. tadviparītam anarpitam. prayojanābhāvāt sato ’py avivakṣā bhavatīty upasarjanībhūtam anarpitam ity ucyate. arpitaṃ cānarpitaṃ cārpitānanarpite. tābhyāṃ siddher arpitānanarpitasiddher nāsti virodhaḥ. tad yathā — ekasya devadattasya pitā putro bhrātā bhāgineya ity evam ādayaḥ saṃbandhā janakatvajanyatvādinimittā na virudhyante; arpaṇābhedāt. putrāpekṣayā pitā, pitrapekṣayā putra ity evam ādiḥ. tathā dravyam api sāmānyārpaṇayā nityam, viśeṣārpaṇayānityam iti nāsti virodhaḥ. tau ca sāmānyaviśeṣau kathaṃcid bhedābhedābhyāṃ vyavahārahetū bhavataḥ.§ 589. atrāha, sato ’nekanayavyavahāratantratvāt upapannā bhedasaṃghātebhyaḥ satāṃ skandhātmanotpattiḥ. idaṃ tu saṃdigdham, kiṃ saṃghātaḥ saṃyogād eva dvyaṇukādilakṣaṇo bhavati, uta kaścid viśeṣo ’vadhriyata iti? ucyate, ‘sati saṃyoge bandhād ekatvapariṇāmātmakāt saṃghāto niṣpadyate. yady evam idam ucyatāṃ, kuto nu khalu pudgalajātyaparityāge saṃyoge ca sati bhavati keṣāṃcid bandho ’nyeṣāṃ ca neti? ucyate, yasmāt teṣāṃ pudgalātmāviśeṣe ’py anantaparyāyāṇāṃ parasparavilakṣaṇapariṇāmād āhitasāmartyād bhavanpratītaḥ —snigdharūkṣatvād bandhaḥ || 5.33 || § 590. bāhyābhyantarakāraṇavaśāt snehaparyāyāvirbhāvāt snihyate smeti snigdhaḥ. tathā rūkṣaṇād rūkṣaḥ. snigdhaś ca rūkṣaś ca snigdharūkṣau. tayor bhāvaḥ snigdharūkṣatvam. snigdhatvaṃ cikkaṇaguṇalakṣaṇaḥ paryāyaḥ. tadviparītapariṇāmo rūkṣatvam. ‘snigdharūkṣatvāt’ iti hetunirdeśaḥ. tatkṛto bandho dvyaṇukādipariṇāmaḥ. dvayoḥ snigdharūkṣayor aṇvoḥ parasparaśleṣalakṣaṇe bandhe sati dvyaṇukaskandho bhavati. evaṃ saṃkhyeyāsaṃkheyānantapradeśaḥ skandho yojyaḥ. tatra snehaguṇa ekadvitricatuḥ saṃkhyeyāsaṃkheyānantavikalpaḥ. tathā rūkṣaguṇo ’pi. tadguṇāḥ paramāṇavaḥ santi. yathā toyājāgomahiṣyuṣṭrīkṣīraghṛteṣu snehaguṇaḥ prakarṣāprakarśeṇa pravartate. pāṃśukaṇikāśarkarādiṣu ca rūkṣaguṇo dṛṣṭaḥ. tathā paramāṇuṣv api snigdharūkṣaguṇayor vṛttiḥ prakarṣāprakarśeṇānumīyate.§ 591. snigdharūkṣatvaguṇanimitte bandhe aviśeṣeṇa prasakte aniṣṭaguṇanivṛttyartham āha —na jaghanyaguṇānām || 5.34 || § 592. jaghanyo nikṛṣṭaḥ. guṇo bhāgaḥ. jaghanyo guṇo yeṣām te jaghanyaguṇāḥ. teṣāṃ jaghanyaguṇānāṃ nāsti bandhaḥ. tad yathā — ekaguṇasnigdhasyaikaguṇasnigdhena dvyādisaṃkhyeyāsaṃkheyānantaguṇasnigdhena vā nāsti bandhaḥ. tasyaivaikaguṇasnigdhasya ekaguṇarūkṣeṇa dvyādisaṃkhyeyāsaṃkheyānantaguṇarūkśeṇa vā nāsti bandhaḥ. tathā ekaguṇarūkṣasyāpi yojyam iti.§ 593. etau jaghanyaguṇasnigdharūkṣau varjayitvā anyeṣāṃ snigdhānāṃ rūkṣāṇāṃ ca paraspareṇa bandho bhavatīty aviśeṣeṇa prasaṃge tatrāpi pratiṣedhaviṣayakhyāpanārtham āha —guṇasāmye sadṛśānām || 5.35 || § 594. ‘sadṛśa’ grahaṇaṃ tulyajatīyasaṃpratyayārtham. ‘guṇasāmya’ grahaṇaṃ tulyabhāgasaṃpratyayārtham. etad uktaṃ bhavati — dviguṇasnigdhānāṃ dviguṇarūkṣaiḥ triguṇasnigdhānāṃ dviguṇarūkṣaiḥ dviguṇasnigdhānāṃ dviguṇasnigdhaiḥ dviguṇarūkṣāṇāṃ dviguṇarūkṣaiś caityevam ādiṣu nāsti bandha iti. yady evaṃ ‘sadṛśa’ grahaṇaṃ kim artham? guṇavaiṣamye sadṛśānām api bandhapratipattyarthaṃ ‘sadṛśa’ grahaṇaṃ kriyate.§ 595. ato viṣamaguṇānāṃ tulyajātīyānām atulyajātīyānām cāniyamena bandhaprasaktau iṣṭārthasaṃpratyayārtham idam ucyate —dvyadhikādiguṇānāṃ tu || 5.36 || § 596. dvābhyāṃ guṇābhyām adhiko dvyadhikaḥ. kaḥ punar asau? caturguṇaḥ. ‘ādi’ śabdaḥ prakārārthaḥ. kaḥ punar asau prakāraḥ? dvyadhikatā. tena pañcaguṇādīnāṃ sampratyayo na bhavati. tena dvyadhikādiguṇānāṃ tulyajātīyānām atulyajātīyānām ca bandha ukto bhavati netareṣām. tad yathā — dviguṇasnigdhasya paramāṇor ekaguṇasnigdhena dviguṇasnigdhena triguṇasnigdhena vā nāsti bandhaḥ. caturguṇasnigdhena punar asti bandhaḥ. tasyaiva punar dviguṇasnigdhasya pañcaguṇasnigdhena ṣaṭsaptāṣṭasaṃkhyeyānantaguṇasnigdhena vā bandho nāsti. evaṃ triguṇasnighdasya pañcaguṇasnigdhena bandho ’sti. śeṣaiḥ pūrvottariar na bhavati. caturguṇasnigdhasya ṣaḍguṇasnigdhenāsti bandhaḥ. śeṣaiḥ pūrvottarair nāsti. evaṃ śeṣeṣv api yojyaḥ. tathā dviguṇarūkṣasya ekadvitriguṇarūkṣair nāsti bandhaḥ. caturguṇarūkṣeṇa tv asti bandhaḥ. tasyaiva dviguṇarūkṣasya pañcaguṇarūkṣādibhir uttariar nāsti bandhaḥ. evaṃ triguṇarūkṣādīnām api dviguṇādhikair bandho yojyaḥ. evaṃ bhinnajātīyeṣv pi yojyaḥ. uktaṃ ca — ṇiddhassa ṇiddhe ṇa durādhieṇa lukkhassa lukkheṇa durādhieṇa | ṇiddhassa lukkheṇa havei baṃdho jahaṇṇavajjo visame same vā | ‘tu’ śabdo viśeṣaṇārthaḥ. pratiṣedhaṃ vyāvartayati bandhaṃ ca viśeṣayati.§ 597. kim artham adhikaguṇaviṣayo bandho vyākhyāto na samaguṇaviṣaya ity ata āha —bandhe ’dhikau pariṇāmikau ca || 5.37 || § 598. adhikārād ‘guṇa’ śabdaḥ saṃbadyate. adhikaguṇāv adhikāv iti. bhāvāntarāpādanaṃ pāriṇāmikatvaṃ klinnaguḍavat. yathā klinno guḍo ’dhikamadhurarasaḥ parītānāṃ reṇvādīnāṃ svaguṇāpādanāt pāriṇāmikaḥ. tathānyo ’py adhikaguṇa alpīyasaḥ pāriṇāmika iti kṛtvā dviguṇādisnigdharūkṣasya caturguṇādisnigdharūkṣaḥ pāriṇāmiko bhavati. tataḥ pūrvāvasthāpracyavanapūrvakaṃ tārtīyikam avasthāntaraṃ prādurbhavatīty ekatvam upapadyate. itarathā hi śuklakṛṣṇatantuvat saṃyoge saty apy apāriṇāmikatvāt sarvaṃ viviktarūpeṇaivāvatiṣṭheta. uktena vidhinā bandhe punaḥ sati jñānāvaraṇādīnāṃ karmaṇāṃ triṃśatsāgaropamakoṭikoṭyādisthitir upapanna bhavati.§ 599. ‘utpādavyayadhrauvyayuktaṃ sat’ iti dravyalakṣaṇam uktaṃ punar apareṇa prakāreṇa dravyalakṣaṇapratipādanārtham āha —guṇaparyayavad dravyam || 5.38 || § 600. guṇāś ca paryayāś ca guṇaparyayāḥ. te ’sya santīti guṇaparyayavad dravyam. atra mator utpattāv ukta eva samādhiḥ, kathaṃcid bhedopapatter iti. ke guṇāḥ ke paryāyāḥ? anvayino guṇā vyatirekiṇaḥ paryāyāḥ. ubhayair upetaṃ dravyam iti. uktaṃ ca — guṇa idi davvavihāṇaṃ davvavikāro hi pajjavo bhaṇido | tehi aṇūṇaṃ davvaṃ ajudapasiddhaṃ have ṇiccaṃ || iti etad uktaṃ bhavati, dravyaṃ dravyāntarād yena viśiṣyate sa guṇaḥ. tena hi tad dravyaṃ vidhīyate. asati tasmin dravyasaṃkaraprasṅgaḥ syāt. tad yathā — jīvaḥ pudgalādibhyo jñānādibhir guṇair viśiṣyate, pudgalādayaś ca rūpādibhiḥ. tataś cāviśeṣe saṃkaraḥ syāt. tataḥ sāmānyāpekṣayā anvayino jñānādayo jīvasya guṇāḥ pudgalādīnāṃ ca rūpādayaḥ. teṣāṃ vikārā viśeṣātmanā bhidyamānāḥ paryāyāḥ. ghaṭajñānaṃ paṭajñānaṃ krodho māno gandho varṇas tīvro manda ity evam ādayaḥ. tebhyo ’nyatvaṃ kathaṃcid āpadyamānaḥ samudāyo dravyavyapadeśabhāk. yadi hi sarvathā samudāyo ’narthāntarabhūta eva syāt sarvābhāvaḥ syāt. tad yathā — parasparavilakṣaṇānāṃ samudāye sati ekānarthāntarabhāvāt samudāyasya sarvābhāvaḥ parasparato ’rthāntarabhūtatvāt. yadi idaṃ rūpaṃ tasmād arthāntarabhūtā rasādayaḥ. tataḥ samudāyo ’narthāntarabhūtaḥ. yaś ca rasādibhyo ’rthantarabhūtād rūpād anarthāntarabhūtaḥ samudāyaḥ sa kathaṃ rasādibhyo ’rthāntarabhūto na bhavet. tataś ca rūpamātraṃ samudāyaḥ prasaktaḥ. na caikaṃ rūpaṃ samudāyo bhavitum arhati. tataḥ samudāyābhāvaḥ. samudāyābhāvāc ca tadanarthāntarabhūtānāṃ samudāyinām apy abhāva iti sarvābhāvaḥ. evaṃ rasādiṣv api yojyam. tasmāt samudāyam icchatā kathaṃcid arthāntarabhāva eṣitavyaḥ.§ 601. uktānāṃ dravyāṇāṃ lakṣaṇanirdeśāt tadviṣaya eva dravyādhyavasāye prasakte anuktadravyasaṃsūcanārtham āha —kālaś ca || 5.39 || § 602. kim? ‘dravyam’ iti vyākyaśeṣaḥ. kataḥ?1 tallakṣaṇopetatvāt. dvividhaṃ lakṣaṇam uktam — ‘utpādavyayadhrauvyayuktaṃ sat’ ‘guṇaparyayavad dravyam’ iti ca. tadubhayaṃ lakṣaṇaṃ kālasya vidyate. tad yathā — dhrauvyaṃ tāvat kālasya svapratyayaṃ svabhāvavyavasthānāt. vyayodayau parapratyayau, agurulaghuguṇavṛddhihāny apekṣayā svapratyayau ca. tathā guṇā api kālasya sādhāraṇāsādhāraṇarūpāḥ santi. tatrāsādhāraṇo vartanāhetutvam, sādhāraṇāś cācetanatvāmūrtatvasūkṣmatvāgurulaghutvādayaḥ. paryāyaś ca dravyotpādalakṣaṇā yojyāḥ. tasmād dviprakāralakṣaṇopetatvād ākāśādivat kālasya dravyatvaṃ siddham. tasyāstitvaliṃgaṃ dharmādivad vyākhyātam ‘vartanālakṣaṇaḥ kālaḥ’ iti. nanu kim artham ayaṃ kālaḥ pṛthag ucyate. yatraiva dharmādaya uktās tatraivāyam api vaktavyaḥ ‘ajīvakāyā dharmādharmākāśakālapudgalāḥ’ iti. naivaṃ śaṅkhyam; tatroddeśe sati kāyatvam asya syāt. neṣyate ca mukyopacārapradeśapracayakalpanābhāvāt. dharmādīnaṃ tāvan mukyapradeśapracaya uktaḥ ‘asaṃkhyeyāḥ pradeśāḥ’ ity evam ādinā. aṇor apy ekapradeśasya pūrvottarabhāvaprajñāpananayāpekṣayopacārakalpanayā pradeśapracaya uktaḥ. kālasya punar dvedhāpi pradeśapracayakalpanā nāstīty akāyatvam. api ca tatra pāṭhe ‘niṣkriyāṇi ca’ ity atra dharmādīnām ākāśāntānāṃ niṣkriyatve pratipādite itareṣāṃ jīvapudgalānāṃ sakriyatvaprāptivat kālasyāpi sakriyatvaṃ syāt. athākāśāt prākkāla uddiśyeta. tan na; ‘ā ākāśād ekadravyāṇi’ ity ekadravyatvam asya syāt. tasmāt pṛthag iha kāloddeśaḥ kriyate. anekadravyatve sati kim asya pramāṇam. lokākāśasya yāvantaḥ pradeśās tāvantaḥ kālāṇavo niṣkriyāḥ. ekaikākāśapradeśe ekaikavṛttyā lokaṃ vyāpya vyavasthitāḥ. uktaṃ ca — logāgāsapadese ekkekke je ṭṭhiyā hu ekkakkā | rayaṇāṇaṃ rāsīviva te kālāṇū muṇeyavvā || rūpādiguṇavirahād amūrtāḥ.1 Note JS: for kataḥ? read kutaḥ? § 603. vartanālakṣaṇasya mukhyasya kālasya pramāṇam uktam. pariṇāmādigamyasya vyavahārakālasya kiṃ pramānam ity ata idam ucyate —so ’nantasamayaḥ || 5.40 || § 604. sāmpratikasyaikasamayikatve ’pi atīta anāgatāś ca samayā anantā iti kṛtvā ‘anantasamayaḥ’ ity ucyate. athavā mukhyasyaiva kālasya pramāṇāvadhāraraṇārtham idam ucyate. anantaparyāyavartanāhetutvād eko ’pi kālāṇur ananta ity upacaryate. samayaḥ punaḥ paramaniruddhaḥ kālāṃśas tatpracayaviśeṣa āvalikādir avagantavyaḥ.§ 605. āha guṇaparyayavad dravyam ity uktaṃ tatra ke guṇā ity atrocyate —dravyāśrayā nirguṇā guṇāḥ || 5.41 || § 606. dravyam āśrayo yeṣāṃ te dravyāśrayāḥ. niṣkrāntā guṇebhyo nirguṇāḥ. evam ubhayalakṣanopetā guṇā iti. ‘nirguṇāḥ’ iti viśeṣaṇaṃ dvyaṇukādinivṛttyartham. tāny api hi kāraṇabhūtaparamāṇudravyāśrayāṇi guṇavanti tu tasmāt ‘nirguṇāḥ’ iti viśeṣaṇāt tāni nivarttitāni bhavanti. nanu paryāyā api ghaṭasaṃsthānādayo dravyāśrayā nirguṇaś ca, teṣām api guṇatvaṃ prāpnoti. ‘dravyāśrayāḥ’ iti vacanāt ‘nityaṃ dravyam āśritya vartante ye’ te guṇā iti viśeṣāt paryāyā nivartitā bhavanti. te hi kādācitkā iti.§ 607. asakṛt ‘pariṇāma’ śabda uktaḥ. tasya ko ’rtha iti praśne uttaram āha —tadbhāvaḥ pariṇāmaḥ || 5.42 || § 608. athavā guṇā dravyād arthāntarabhūtā iti keṣāṃcid darśanaṃ tat kiṃ bhavato ’bhimatam. na; ity āha — yady api kathaṃcid vyapadeśādibhedahetvapekṣayā dravyād anye, tathāpi tadavyatirekāt tatpariṇāmāc ca nānye. yady evaṃ sa ucyatāṃ kaḥ pariṇāma iti. tanniścayārtham idam ucyate — dharmādīni dravyāṇi yenātmanā bhavanti sa tadbhāvas tattvaṃ pariṇāma iti ākhyāyate. sa dvividho ’nādir ādimāṃś ca. tatrānadir dharmādīnāṃ gatyupagrahādiḥ sāmānyāpekṣayā. sa evādimāṃś ca bhavati viśeṣāpekṣayā iti.iti tattvārthavṛttau sarvārthasiddhisaṃjñikāyāṃ paṃcamo ’dhyāyaḥ || 5 || atha ṣaṣṭho ’dhyāyaḥ (§§ 609–662)§ 609. āha, ajīvapadārtho vyākhyātaḥ. idāniṃ tadanantaroddeśabhāgāsravapadārtho vyākhyeya iti tatas tatprasiddhyartham idam ucyate —kāyavāṅmanaḥkarma yogaḥ || 6.1 || § 610. kāyādayaḥ śabdā vyākhyātārthāḥ. karma kriyā ity anarthāntaram. kāyavāṅmanasāṃ karma kāyavāṅmanaḥkarma yoga ity ākhyāyate. ātmapradeśaparispando yogaḥ. sa nimittabhedāt tridhā bhidyate. kāyayogo vāgyogo manoyoga iti. tad yathā — vīryāntarāyakṣayopaśamasadbhāve sati audārikādisaptavidhakāyavargaṇānyatamālambanāpekṣa ātmapradeśaparispandaḥ kāyayogaḥ. śarīranāmakarmodayāpāditavāgvargaṇālambane sati vīryāntarāyamatyakṣarādyāvaraṇakṣayopaśamāpāditābhyantaravāglabdhisāṃnidhye vākparināmābhimukhasyātmanaḥ pradeśaparispando vāgyogaḥ. abyantaravīryāntarāyanoindriyāvaraṇakṣayopaśamātmakamanolabdhisaṃnidhāne bāhyanimittamanovargaṇālambane ca sati manaḥpariṇāmābhimukhasyātmapradeśaparispando manoyogaḥ. kṣaye ’pi trividhavargaṇāpekṣaḥ sayogakevalina ātmapradeśaparispando yogo veditavyaḥ.§ 611. āha, abhyupemaḥ āhitatraividhyakriyo yoga iti. prakṛta idānīṃ nirdiśyatām kiṃ lakṣaṇa āsrava ity ucyate. yo ’yaṃ yogaśabdābhideyaḥ saṃsāriṇa puruṣasya —sa āsravaḥ || 6.2 || § 612. yathā sarassalilāvāhidvāraṃ tadāsravakāraṇatvād āsrava ity ākhyāyate tathā yogapraṇālikayā ātmanaḥ karma āsravatīti yoga āsrava iti vyapadeśam arhati.§ 613. āha, karma dvividhaṃ puṇyaṃ pāpaṃ ceti. tasya kim aviśeṣeṇa yoga āsravahetur āhosvid asti kaścit prativiśeṣa ity atrocyate —śubhaḥ puṇyasyāśubhaḥ pāpasya || 6.3 || § 614. kaḥ śubho yogaḥ ko vā aśubhaḥ. prāṇātipātādattādānamaithunādir aśubhaḥ kāyayogaḥ. anṛtabhāṣaṇaparuṣāsabhyavacanādir aśubho vāgyogaḥ. vadhacintanerṣyāsūyādir aśubho manoyogaḥ. tato viparītaḥ śubhaḥ. kathaṃ yogasya śubhāśubhatvam. śubhapariṇāmanirvṛtto yogaḥ śubhaḥ. aśubhapariṇāmanirvṛttaś cāśubhaḥ. na punaḥ śubhāśubhakarmakāraṇatvena. yady evam ucyate śubhayoga eva na syāt, śubhayogasyāpi jñānāvaraṇādibandhahetutvābhyupagamāt. punāty ātmānaṃ pūyate ’neneti vā puṇyam. tat sadvedyādi. pāti rakṣati ātmānaṃ śubhād iti pāpam. tad asadvedyādi.§ 615. āha kim ayam āsravaḥ sarvasaṃsāriṇām samānaphalārambhahetur āhosvit kaścid asti prativiśeṣa ity atrocyate —sakaṣāyākaṣāyayoḥ sāṃparāyikeryāpathayoḥ || 6.4 || § 616. svāmibhedād āsravabhedaḥ. svāminau dvau sakaṣāyo ’kaṣāyaś cati. kaṣāyaḥ krodhādiḥ. kaṣāya iva kaṣāyaḥ. kaḥ upamārthaḥ. yathā kaṣāyo naiyagrodhādiḥ śleṣahetus tathā krodhādir apy ātmanaḥ karmaśleṣahetutvāt kaṣāya iva kaṣāya ity ucyate. saha kaṣāyeṇa vartata iti sakaṣāyaḥ. na vidyate kaṣāyo yasyety akaṣāyaḥ. sakaṣāyaś cākaṣāyaś ca sakaṣāyākaṣāyau tayoḥ sakaṣāyākaṣāyayoḥ. saṃparāyaḥ saṃsāraḥ tatprayojanaṃ karma sāmparāyikam. īraṇam īryā yogo gatir ity arthaḥ. taddvārakaṃ karma īryāpatham. sāṃparāyikaṃ ca īryāpathaṃ ca sāmparāyikeryāpathe. tayoḥ sāmparāyikeryāpathayoḥ. yathāsaṃkhyam abhisaṃbandhaḥ sakaṣāyasyātmano mithyādṛṣṭyādeḥ sāṃparāyikasya karmaṇa āsravo bhavati. akaṣāyasya upaśāntakaṣāyāder īryāpathasya karmaṇa āsravo bhavati.§ 617. ādāv uddiṣṭasyāsravasya bhedapratipādanārtham āha —indriyakaṣāyāvratakriyāḥ pañcacatuḥpañcapañcaviṃśatisaṃkhyāḥ pūrvasya bhedāḥ || 6.5 || § 618. atra indriyādīnāṃ paṃcādibhir yathāsaṃkhyam abhisaṃbandho veditavyaḥ, indriyāṇi paṃca. catvāraḥ kaṣāyāḥ. pañcāvratāni. pañcaviṃśatiḥ kriyā iti. tatra pañcendriyāṇi sparśanādīny uktāni. catvāraḥ kaśāyāḥ krodhādayaḥ. pañcāvratāni prāṇavyaparopaṇādīni vakṣyate. pañcaviṃśatiḥ kriyā ucyante — caityagurupravacanapūjādilakṣaṇā samyaktvavardhanī kriyā samyaktvakriyā. anyadevatāstavanādirūpā mithyātvahetukī pravṛttir mithyātvakriyā. gamanāgamanādipravartanaṃ kāyādibhiḥ prayogakriyā. saṃyatasya sataḥ aviratiṃ pratyābhimukhyaṃ samādānakriyā. īryāpathanimitteryāpathakriyā. tā etāḥ pañca kriyā. krodhāveśāt prādoṣikī kriyā. praduṣṭasya sato ’bhyudyamaḥ kāyikī kriyā. hiṃsopakaraṇādānādhikaraṇikī kriyā. duḥkotpattitantratvāt pāritāpikī kriyā. āyurindriyabalocchvāsaniḥśvāsaprāṇānāṃ viyogakaraṇāt prānātipātikī kriyā. tā etāḥ pañca kriyāḥ. rāgārdrīkṛtatvāt pramādino ramaṇīyarūpālokanābhiprāyo darśanakriyā. pramādavaśāt spṛṣṭavyasaṃcetanānubandhaḥ sparśanakriyā. apūrvādhikaraṇotpādanāt prātyayikī kriyā. srtīpuruṣapaśusampātideśe ’ntarmalotsargakaraṇaṃ samantānupātakriyā. apramṛṣṭādṛṣṭabhūmau kāyādinikṣepo ’nābhogakriyā. tā etāḥ pañca kriyā. yāṃ pareṇa nirvartyāṃ kriyāṃ svayaṃ karoti sā svahastakriyā. pāpādānādipravṛttiviśeṣābhyanujñānaṃ nisargakriyā. parācaritasāvadyādiprakāśanaṃ vidāraṇakriyā. yathoktām ājñām āvaśyakādiṣu cāritramohodayāt kartum aśaknuvato ’nyathāprarūpaṇad ājñāvyāpādikī kriyā. śāṭhyālasyābhyāṃ pravacanopadiṣṭavidhikartavyatānādaro ’nākāṅkṣakriyā. tā etāḥ pañca kriyā. chedanabhedanaviśasanādikriyāparatvam anyena vārambhe kriyamāṇe praharṣaḥ prārambhakriyā. parigrahāvināśārthā pārigrāhikī kriyā. jñānadarśanādiṣu nikṛtir vañcanaṃ māyākriyā. anyaṃ mithyādarśanakriyākaraṇakāraṇāviṣṭaṃ praśaṃsādibhir dṛḍhayati yathā sādhu karoṣīti sā mithyādarśanakriyā. saṃyamaghātikarmodayavaśād anivṛttir apratyākhyānakriyā. tā etāḥ pañca kriyāḥ. samuditāḥ pañcaviṃśatikriyāḥ. etānīndriyādīni kāryakāraṇabhedād bhedam āpadyamānāni sāṃparāyikasya karmaṇa āśravadvārāṇi bhavanti.§ 619. atrāha, yogatrayasya sarvātmakāryatvāt sarveṣāṃ saṃsāriṇāṃ sādhāraṇaḥ, tato bandhaphalānubhavanaṃ pratyaviśeṣa ity atrocyate — naitad evam. yasmāt saty api pratyātmasaṃbhave teṣāṃ jīvapariṇāmebhyo ’nantavikalpebhyo viśeṣo ’bhyanujñāyate katham iti ced ucyate —tīvramandajñātājñātabhāvādhikaraṇavīryaviśeṣebhyas tadviśeṣaḥ || 6.6 || § 620. bāhyābhyantarahetūdīraṇavaśād udriktaḥ pariṇāmas tīvraḥ. tadviparīto mandaḥ. ayaṃ prāṇī mayā hantavya iti jñātvā pravṛttir jñātam ity ucyate. madāt pramādād vānavabudhya pravṛttir ajñātam. adhikriyante ’sminn arthā ity adhikaraṇaṃ dravyam ity arthaḥ. dravyasya svaśaktiviśeṣo vīryam. bhāvaśabdaḥ pratyekaṃ parisamāpyate — tīvrabhāvo mandabhāva ity ādiḥ. etebhyas tasyāsravasya viśeṣo bhavati. kāraṇabhedād dhi kāryabheda iti.§ 621. atrāha, adhikaraṇam uktam, tatsvarūpam anirjñātam atas taducyatām iti. tatra bhedapratipādanadvārenādhikaraṇasvarūpanirjñānārtham āha —adhikaraṇaṃ jīvājīvāḥ || 6.7 || § 622. uktalakṣaṇā jīvājīvāḥ. yady uktalakṣaṇāḥ punarvacanaṃ kiṃ artham? adhikaraṇaviśeṣajñāpanārthaṃ punarvacanaṃ. jīvājīvā adhikaraṇam ity ayaṃ viśeṣo jñāpayitavya iti. kaḥ punar asau? hiṃsādyupakaraṇabhāva iti. syād etan mūlapadārthayor dvitvāj jīvājīvāv iti dvivacanaṃ nyāyaprāptam iti. tan na, paryāyāṇām adhikaraṇatvāt. yena kenacit paryāyeṇa viśiṣṭaṃ dravyam adhikaraṇam, na sāmānyam iti bahuvacanaṃ kṛtam. jīvājīvā adhikaraṇaṃ kasya? āsravasyeti. arthavaśād abhisaṃbandho bhavati.§ 623. tatra jīvādhikaraṇabhedapratipattyartham āha —ādyaṃ saṃrambhasamārambhārambhayogakṛtakāritānumatakaṣāyaviśeṣais tris tris triś catuś caikaśaḥ || 6.8 || § 624. prāṇavyaparopaṇādiṣu pramādavataḥ prayatnāveśaḥ saṃrambhaḥ. sādhanasamabhyāsīkaraṇaṃ samārambhaḥ prakrama ārambhaḥ. ‘yoga’ śabdo vyākhyātārthaḥ. kṛtavacanaṃ svātantryapratipattyārtham. kāritābhidhānaṃ paraprayogāpekṣam. anumataśabdaḥ prayojakasya mānasapariṇāmapradarśanārthaḥ. abhihitalakṣaṇāḥ kaṣāyāḥ krodhādayaḥ. viśiṣyate ’rtho ’rthāntarād iti viśeṣaḥ. sa pratyekam abhisaṃbadhyate — saṃrambhaviśeṣaḥ samārambhaviśeṣa ity ādi. ādyaṃ jīvādhikaraṇam etair viśeṣaiḥ ‘bhidyate’ iti vākyaśeṣaḥ. ete catvāraḥ sujantās tryādiśabdā yathākramam abhisaṃbadhyante — saṃrambhasamārambhārambhās trayaḥ, yogās trayaḥ, kṛtakāritānumatās trayaḥ, kaṣāyāś catvāra iti. eteṣāṃ gaṇanābhyāvṛttiḥ sucā dyotyate. ekaśa iti vīpsānirdeśaḥ. ekaikaṃ tryādīn bhedān nayed ity arthaḥ. yad yathā 1 — krodhakṛtakāyasaṃrambhaḥ mānakṛtakāyasaṃrambhaḥ māyākṛtakāyasaṃrambhaḥ lobhakṛtakāyasaṃrambhaḥ krodhakāritakāyasaṃrambhaḥ mānakāritakāyasaṃrambhaḥ māyakāritakāyasaṃrambhaḥ lobhakāritakāyasaṃrambhaḥ krodhānumatakāyasaṃrambhaḥ mānānumatakāyasaṃrambhaḥ māyānumatakāyasaṃrambhaḥ lobhānumatakāysaṃrambhaś ceti dvādaśadhā kāyasaṃrambhaḥ. evaṃ vāgyoge manoyoge ca dvādaśadhā saṃrambhaḥ. ta ete saṃpiṇḍitāh ṣaṭtriṃśat, tathā samārambhā api ṣaṭtriṃśat, ārambhā api ṣaṭtriṃśat. ete saṃpiṇḍitā jīvādhikaraṇāsravabhedā aṣṭottaraśatasaṃkhyāḥ saṃbhavanti. ‘ca’ śabdo ’nantānubandyapratyākhyānapratyākhyānasaṃjvalanakaśāyabhedakṛtāntarbhedasamuccyārthaḥ.1 Note JS: for yad yathā read tad yathā? § 625. parasyājīvādhikaraṇasya bhedapratipattyartham āha —nirvartanānikṣepasaṃyoganisargā dvicaturdvitribhedāḥ param || 6.9 || § 626. nirvartyata iti nirvartanā niṣpādanā. nikṣipyata iti nikṣepaḥ sthāpanā. saṃyujyate iti saṃyogo miśrīkṛtam. nisṛjyata iti nisargaḥ pravartanam. ete dvyādibhir yathākramam abhisaṃbadhyante — nirvartanā dvibhedā nikṣepaś caturbhedaḥ saṃyogo dvibhedaḥ nisargas tribheda iti. ta ete bhedā ajīvādhikaraṇasya veditavyāḥ. paravacanam anarthakam, pūrvasūtre ādyam iti vacanād idam avaśiṣṭārthaṃ bhavatīti. nānarthakam. anyārthaḥ paraśabdaḥ. saṃrambhādibhyo ’nyāni nirvarttanādīni.1 itarathā hi nirvartanādīnām ātmapariṇāmasadbhāvāj jīvādhikaraṇavikalpā eveti vijñāyeta. nirvatanādhikaraṇaṃ dvividhaṃ mūlaguṇanirvatanādhikaraṇam uttraraguṇanirvatanādhikaraṇaṃ ceti. tatra mūlaguṇanirvatanaṃ pañcavidham, śarīravāṅmanaḥprāṇāpānāś ca. uttraraguṇanirvartanaṃ kāṣṭhapustacitrakarmādi. nikṣepaś caturvidhaḥ apratyavekṣitanikṣepādhikaraṇaṃ duḥpramṛṣṭanikṣepādhikaraṇaṃ sahasānikṣepādhikaraṇam anābhoganikṣepādhikaraṇaṃ ceti. nisargas trividhaḥ — kāyanisargādhikaraṇaṃ vāgnisargādhikaraṇaṃ manonisargādhikaraṇaṃ ceti.1 Note JS: for nirvarttanādīni read nirvartanādīni. § 627. uktaḥ sāmānyena karmāsravabhedaḥ. idānīṃ karmaviśeṣāsravabhedo vaktavyaḥ. tasmin vaktavye ādyayor jñānadarśanāvaraṇayor āsravabhedapratipattyartham āha —tatpradoṣanihnavamātsaryāntarāyāsādanopaghātā jñānadarśanāvaraṇayoḥ || 6.10 || § 628. tattvajñanasya mokṣasādhanasya kīrtane kṛte kasyācid anabhivyāharataḥ antaḥpaiśunyapariṇāmaḥ pradoṣaḥ. kutaś citkāraṇān nāsti na vedmīty ādi jñānasya vyapalapanaṃ nihnavaḥ. kutaścit kāraṇād bhāvitam api vijñanaṃ dānārham api yato na dīyate tan mātsaryam. jñānavyavacchedakaraṇam antarāyaḥ. kāyena vācā ca paraprakāśyajñānasya varjanam āsādanam. praśastajñānadūṣaṇam upaghātaḥ. āsādanam eveti cet? sato jñānasya vinayapradānādiguṇakīrtanānuṣṭhānam āsādanam. upaghātas tu jñānam ajñānam eveti jñānanāśābhiprāyaḥ. iti anayor ayaṃ bhedaḥ. ‘’tat’ śabdena jñānadarśanayoḥ pratinirderśaḥ kriyate. kathaṃ punar aprakṛtayor anirdiṣṭayos tac chabdena parāmarśaḥ kartuṃ śakyaḥ? praśnāpekṣayā. jñānadarśanāvaraṇayoḥ ka āsrava iti praśne kṛte tadapekṣayā tac chabdo jñānadarśane pratinirdiśati. etena jñānadarśanavatsu tatsādhaneṣu ca pradoṣādayo yojyāḥ; tannimittatvāt. ta ete jñānadarśanāvaraṇayor āsravahetavaḥ. ekakāraṇasādhyasya kāryasyānekasya darśanāt tulye ’pi pradoṣādau jñānarśanāvaraṇāsravasiddhiḥ.1 athavā viṣayabhedād āsravabhedaḥ. jñānaviṣayāḥ pradoṣādayo jñānāvaraṇasya. darśanaviṣayāḥ pradoṣādayo darśanāvaraṇasyeti.1 Note JS: for jñānarśanāvaraṇāsravasiddhiḥ. Read jñānadarśanāvaraṇāsravasiddhiḥ. § 629. yathānayoḥ karmaprakṛtyor āsravabhedās tathā —duḥkhaśokatāpākrandanavadhaparidevanāny ātmaparobhayasthāny asadvedyasya || 6.11 || § 630. pīḍālakṣaṇaḥ pariṇāmo duḥkham. anugrāhakasaṃbandhavicchede vaiklavyaviśeṣaḥ śokaḥ. parivādādinimittād āvilāntaḥkaraṇasya tīvrānuśayas tāpaḥ. paritāpajātāśrupātapracuravipralāpādibhir vyaktakrandanam ākrandanam. āyurindriyabalaprāṇaviyogakaraṇaṃ vadhaḥ. saṃkleśapariṇāmāvalambanaṃ guṇasmaraṇānukīrtanapūrvakaṃ svaparānugrahābhilāṣaviṣayam anukampāpracuraṃ rodanaṃ paridevanam. nanu ca śokādīnāṃ duḥkhaviśeṣatvād duḥkhagrahaṇam evāstu? satyam evam; tathāpi katipayaviśeṣapratipādanena duḥkhajātyanuvidhānaṃ kriyate. yathā gaur ity ukte anirjñāte viśeṣe tatpratipādanārthaṃ khaṇḍamuṇḍakṛṣṇaśuklādyupādānaṃ kriyate tathā duḥkhaviṣayāsrvāsaṃkhyeyalokabhedasaṃbhavād duḥkham ity ukte viśeṣānirjñānāt katipayaviśeṣanirdeśena tadviśeṣapratipattiḥ kriyate. tāny etāni duḥkhādīni krodhādyāveśād ātmasthāni bhavanti parasthāny ubhayasthāni ca. etāni sarvāṇy asadvedyāsravakāraṇāni veditavyāni. atra codyate — yadi duḥkhādīny ātmaparobhayasthāny asadvedyāsravanimittāni, kim artham ārhataiḥ keśaluñcanānaśanātapasthānādīni duḥkhanimittāny āsthīyante pareṣu ca pratipādyante iti? naiṣa doṣaḥ — antaraṅgakrodhādyāveśapūrvakāṇi duḥkhādīny asadvedyāsravanimittānīti viśeṣyoktatvāt. yathā kasyacid bhiṣajaḥ paramakaruṇāśasya niḥśalyasya saṃyatasyopari gaṇḍaṃ pāṭayato duḥkhahetutve saty api na pāpabandho bāhyanimittamātrād eva bhavati. evaṃ saṃsāraviṣayamahāduḥkhād udvignasya bhikṣos tannivṛttyupāyaṃ prati samāhitamanaskasya śāstravihite karmaṇi pravartamānasya saṃkleśapariṇāmābhāvād duḥkhanimittatve saty api na pāpabandhaḥ. uktaṃ ca —na duḥkhaṃ na sukhaṃ yadvad dhetur dṛṣṭaś cikitsite | cikitsāyāṃ tu yuktasya syād duḥkham athavā sukham || na duḥkhaṃ na sukhaṃ tadvad dhetur mokṣasya sādhane | mokṣopāye tu yuktasya syād duḥkham athavā sukham || § 631. uktā asadvedyāsravahetavaḥ. sadvedyasya punaḥ ke ity atrocyate —bhūtavratyanukampādānasarāgasaṃyamādiyogaḥ kṣāntiḥ śaucam iti sadvedyasya || 6.12 || § 632. tāsu tāsu gatiṣu karmodayavaśād bhavantīti bhūtāni prāṇina ity arthaḥ. vratāny ahiṃsādīni vakṣyante, tadvanto vratinaḥ. te dvividhāḥ. āgāraṃ prati nivṛttautsukyāḥ. saṃyatāḥ gṛhiṇaś ca saṃyatāsaṃyatāḥ. anugrahārdrīkṛtacetasaḥ parapīḍām ātmasthām iva kurvato ’nukampanam anukampā. bhūteṣu vratiṣu cānukampā bhūtavratyanukampā. parānugrahabuddhyā svasyātisarjanaṃ dānam. saṃsārakāraṇavinivṛttiṃ pratyāgūrṇo ’kṣīṇāśayaḥ sarāga ity ucyate. prāṇīnidriyeṣv aśubhapravṛtter viratiḥ saṃyamaḥ. sarāgasya saṃyama sarāgo vā saṃyamaḥ sarāgasaṃyamaḥ.1 ‘ādi’-śabdena saṃyamāsaṃyamākāmanirjarābālatapo ’nurodhaḥ. yogaḥ samādhiḥ samyakpraṇidhānam ity arthaḥ. bhūtavratyanukampādānasarāgasaṃyamādīnāṃ yogo bhūtavratyanukampādānasarāgasaṃyamādiyogaḥ. krodhādinivṛttiḥ kṣāntiḥ. lobhaprakārāṇām uparamaḥ śaucam. ‘iti’ śabdaḥ prakārārthaḥ. ke te punas te prakārāḥ. arhatpūjākaraṇatatparatābālavṛddhatapasvivaiyāvṛttyādayaḥ. ‘bhūta’ grahaṇāt siddhe ‘vrati’ grahaṇaṃ tadviṣayānukampāprādhānyakhyāpanārtham. ta ete sadvedyasyāsravā jñeyāḥ.1 Note JS: for for sarāgasya saṃyama read sarāgasya saṃyamaḥ § 633. atha tadantaroddeśabhājo mohasyāsravahetau vaktavye tadbhedasya darśanamohasyāsravahetupratipādanārtham idam ucyate —kevaliśrutasaṃghadharmadevāvarṇavādo darśanamohasya || 6.13 || § 634. nirāvaraṇajñānāḥ kevalinaḥ. tadupadiṣṭaṃ buddhyatiśayarddhiyuktagaṇadharānusmṛtaṃ grantharacanaṃ śrutaṃ bhavati. ratnatrayopetaḥ śramaṇagaṇaḥ saṃghaḥ. ahiṃsālakṣaṇas tadāgamadeśito dharmaḥ. devāś caturṇikāya uktāḥ. guṇavatsu mahatsu asadbhūtadoṣodbhāvanam avarṇavādaḥ. eteṣv avarṇavādo darśanamohasyāsravahetuḥ. kavalābhyavahārajīvinaḥ kevalina ity evam ādi vacanaṃ kevalinām avarṇavādaḥ. māṃsabhakṣaṇādyanavadyābhidhānaṃ śrutāvarṇavādaḥ. śūdratvāśucitvādyāvirbhāvanaṃ saṃghāvarṇavādaḥ. jinopadiṣṭo dharmo nirguṇas tadupasevino ye te cāsurā bhaviṣyantīty evam ādy abhidhānaṃ dharmāvarṇavādaḥ. surāmāṃsopasevādyāghoṣaṇaṃ devāvarṇavādaḥ.§ 635. dvitīyasya mohasyāsravabhedapratipādanārtham āha —kaṣāyodayāt tīvrapariṇāmaś cāritramohasya || 6.14 || § 636. kaṣāyā uktāḥ. udayo vipākaḥ. kaṣāyāṇām udayāt tīvrapariṇāmaś cāritramohasyāsravo veditavyaḥ. tatra svaparakaṣāyotpādanaṃ tapasvijanavṛttadūṣaṇaṃ saṃkliṣṭaliṅgavratadhāraṇādiḥ kaṣāyavedanīyasyāsravaḥ. saddharmopahasanadīnātihāsakandarpopahāsabahuvipralāpopahāsaśīlatādir hāsyavedanīyasya. vicitrakrīḍanaparatāvrataśīlārucyādiḥ rativedanīyasya. parāratiprādurbhāvanarativināśanapāpāśīlasaṃsargādiḥ arativedanīyasya. svaśokotpādanaparaśokaplutābhinandanādiḥ śokavedanīyasya. svabhayapariṇāmaparabhayotpādanādir bhayavedanīyasya. kuśalakriyācārajugupsāparivādaśīlatvādir jugupsāvedanīyasya. alīkābhidhāyitātisaṃdhānaparatvapararandhraprekṣitvapravṛddharāgādiḥ strīvedanīyasya. stokakrodhānutsukatvasvadārasaṃtoṣādiḥ puṃvedanīyasya. pracurakaṣāyāguhyendriyavyaparopaṇaparāṅganāvaskandādir napuṃsakavedanīyasya.§ 637. nirdiṣṭo mohanīyasyāsravabhedaḥ. idānīṃ tadanantaranirdiṣṭasyāyuṣa āsravahetau vaktavye ādyasya niyatakālaparipākasyāyuṣaḥ kāraṇapradarśanārtham idam ucyate —bahvārambhaparigrahatvaṃ nārakasyāyuṣaḥ || 6.15 || § 638. ārambhaḥ prāṇipīḍāhetur vyāpāraḥ. mamedaṃ buddhilakṣaṇaḥ parigrahaḥ. ārambhāś ca parigrahāś ca ārambhaparigrahāḥ. bahava ārambhaparigrahā yasya sa bahvārambhaparigrahaḥ. tasya bhāvo bahvārambhaparigrahatvam. hiṃsādikrūrakarmājasrapravartanaparasvaharaṇaviṣayātigṛddhikṛṣṇaleśyābhijātaraudradhyānamaraṇakālatādilakṣaṇo nārakasyāyuṣa āsravo bhavati.§ 639. āha, ukto nārakasyāyuṣa āsravaḥ. tairyagyonasyedānīṃ vaktavya ity atrocyate —māyā tairyagyonasya || 6.16 || § 640. cāritramohakarmaviśeṣasyodayād āvirbhūta ātmanaḥ kuṭilabhāvo māyā nikṛtiḥ tairyagyonasyāyuṣa āsravo veditavyaḥ. tatprapañco mithyātvopetadharmadeśanā niḥśīlatātisaṃdhānapriyatā nīlakāpotaleśyārtadhyānamaraṇakālatādiḥ.§ 641. āha, vyākhyātas tairyagyonasyāyuṣa āsravaḥ. idānīṃ mānuṣasyāyuṣuḥ ko hetur ity atrocyate —alpārambhaparigrahatvaṃ mānuṣasya || 6.17 || § 642. nārakāyur āsravo vyākhyātaḥ. tadviparīto mānuṣasyāyuṣa iti saṃkṣepaḥ. tadvyāsaḥ — vinītasvabhāvaḥ prakṛtibhadratā praguṇavyavahāratā tanukaṣāyatvaṃ maraṇakālāsaṃkleśatādiḥ.§ 643. kim etāvān eva mānuṣasyāyuṣa āsrava ity atrocyate —svabhāvamārdavaṃ ca || 6.18 || § 644. mṛdor bhāvo mārdavam. svabhāvena mārdavaṃ svabhāvamārdavaṃ. upadeśānapekṣam ity arthaḥ. etad api mānuṣasyāyuṣa āsravaḥ. pṛthagyogakaraṇaṃ kim artham? uttarārtham, devāyuṣa āsravo ’yam api yathā syāt.§ 645. kim etad eva dvitīyaṃ mānuṣasyāsravaḥ? na; ity ucyate —niśśīlavratatvaṃ ca sarveṣām || 6.19 || § 646. ‘ca’ śabdo ’dhikṛtasamucyayārthaḥ.1 alpārambhaparigrahatvaṃ ca niḥśīlavratatvaṃ ca. śīlāni ca vratāni ca śīlavratāni tāni vakṣyate. niṣkrāntaḥ śīlavratebhyo niḥśīlavrataḥ. tasya bhāvo niḥśīlavratatvam. ‘sarveṣāṃ’ grahaṇaṃ sakalāyurāsravapratipattyartham. kiṃ devāyuṣo ’pi bhavati? satyam, bhavati bhogabhūmijāpekṣayā.1 Note JS: for samucyayārthaḥ read samuccayārthaḥ § 647. atha caturthasyāyuṣaḥ ka āsrava ity atrocyate —sarāgasaṃyamasaṃyamāsaṃyamākāmanirjarābālatapāṃsi daivasya || 6.20 || § 648. sarāgasaṃyamaḥ saṃyamāsaṃyamaś ca vyākhyātau. akāmanirjarā akāmaś cārakanirodhabandhanabaddheṣu kṣuttṛṣṇānirodhabrahmacaryabhūśayyāmaladhāraṇaparitāpādiḥ. akāmena nirjarā akāmanirjarā. bālatapo mithyādarśanopetam anupāyakāyakleśapracuraṃ nikṛtibahulavratadhāraṇam. tāny etani daivasyāyuṣa āsravahetavo veditavyāḥ.§ 649. kim etāvan eva daivasyāyuṣa āsravaḥ. nety āha —samyaktvam ca || 6.21 || § 650. kim? daivasyāyuṣa āsrava ity anuvartate. aviśeṣābhidhāne ’pi saudharmādiviśeṣagatiḥ. kutaḥ? pṛthakkaraṇāt. yady evam, pūrvasūtre, ukta āsravavidhir aviśeṣeṇa prasaktaḥ tena sarāgasaṃyamasaṃyamāsaṃyamāv api bhavanavāsyādyāyuṣa āsravau prāpnutaḥ. naiṣa doṣaḥ; samyaktvābhāve sati tadvyapadeśābhāvāt tadubhayam apy atrāntarbhavati.§ 651. āyuṣo ’nantaram uddiṣṭasya nāmna āsravavidhau vaktavye, tatrāśubhānāmna āsravapratipattyartham āha —yogavakratā visaṃvādanaṃ cāśubhasya nāmnaḥ || 6.22 || § 652. yogas triprakāro vyākhyātaḥ. tasya vakratā kauṭilyam. visaṃvādanam anyathāpravartanam. nanu ca nārthabhedaḥ. yogavakrataivānyathāpravartanam? satyam evam etat — svagatā yogavakratety ucyate. paragataṃ visaṃvādanam. samyagabhyudayaniḥśreyasārthāsu kriyāsu pravartamānam anyaṃ tadviparītakāyavāṅmanobhir visaṃvādayati maivaṃ kārṣīr evam kurvīti. etad ubhayam aśubhanāmakarmāsravakāraṇaṃ veditavyam. ‘ca’ śabdena mithyādarśanapaiśunyāsthiracittatākūṭamānatulākaraṇaparanindātmapraśaṃsādiḥ samuccīyate.§ 653. atha śubhanāmakarmaṇaḥ ka āsrava ity atra ucyate —tadviparītaṃ śubhasya || 6.23 || § 654. kāyavāṅmanasām ṛjutvam avisaṃvādanaṃ ca tadviparītam. ‘ca’ śabdena samuccitasya ca viparītaṃ grāhyam. dhārmikadarśanasaṃbhramasadbhāvopanayanasaṃsaraṇabhīrutāpramādavarjanādiḥ. tadetac chubhanāmakarmāsravakāraṇaṃ veditavyam.§ 655. āha kim etāvān eva śubhanāmna āsravavidhir uta kaścid asti prativiśeṣa ity atrocyate — yad idaṃ tīrthakaranāmakarmānantānupamaprabhāvam acintyavibhūtiviśeṣakāraṇaṃ trailokyavijayakaraṃ tasyāsravavidhiviśeṣo ’stīti. yady evam ucyatām ke tasyāsravaḥ. ity ata idam ārabhyate —darśanaviśuddhir vinayasampannatā śīlavrateṣv anatīcāro ’bhīkṣṇajñānopayogasaṃvegau śaktitas tyāgatapasī sādhusamādhir vaiyāvṛttyakaraṇam arhadācāryabahuśrutapravacanabhaktir āvaśyakāparihāṇir mārgaprabhāvanā pravacanavatsalatvam iti tīrthakaratvasya || 6.24 || § 656. jinena bhagavatārhatparameṣṭhinopadiṣṭe nirgranthalakṣaṇe mokṣavartmani rucir darśanaviśuddhiḥ prāguktalakṣaṇā. tasyā aṣṭāv aṅgāni niśśaṅkitatvaṃ niḥkāṅkṣitā vicikitsāvirahatā amūḍhadṛṣṭitā upabṛṃhaṇaṃ sthitīkaraṇaṃ vātsalyaṃ prabhāvanaṃ ceti. samyagjñānādiṣu mokṣamārgeṣu tatsādhaneṣu ca gurvādiṣu svayogyavṛttyā satkāra ādaro vinayas tena saṃpannatā vinayasaṃpannatā. ahiṃsādiṣu vrateṣu tatpratipālanārtheṣu ca krodhavarjanādiṣu śīleṣu niravadyā vṛttiḥ śīlavrateṣv anatīcāraḥ. jīvādipadārthasvatattvaviṣaye samyagjñāne nityaṃ yuktatā abhīkṣaṇajñānopayogaḥ. saṃsāraduḥkhān nityabhīrutā saṃvegaḥ. tyāgo dānam. tat trividham — āhāradānam abhayadānaṃ jñādānaṃ ceti. tacchaktito yathāvidhi prayujyamānaṃ tyāga ity ucyate. anigūhitavīryasya mārgāvirodhi kāyakleśas tapaḥ. yathā bhāṇḍāgāre dahane samutthite tatpraśamanam anuṣṭhīyate bahūpakāratvāt tathānekavrataśīlasamṛddhasya munes tapasaḥ kutaścit pratyūhe samupasthite tatsaṃdhāraṇaṃ samādhiḥ. guṇavadduḥkhopanipāte niravadyena vidhinā tadapaharaṇaṃ vaiyāvṛttyam. arhadācāryeṣu bahuśruteṣu pravacane ca bhāvaviśuddhiyukto ’nurāgo bhaktiḥ. ṣaṇṇām āvaśyakakriyāṇāṃ yathākālaṃ pravartanam āvaśyakāparihāṇiḥ. jñānatapodānajinapūjāvidhinā dharmaprakāśanaṃ mārgaprabhāvanā. vatse dhenuvatsadharmaṇi snehaḥ pravacanavatsalatvam. tāny etāni ṣodaṣakāraṇāni samyagbhāvyamānāni vyastāni ca tīrthakaranāmakarmāsrvakāraṇāni pratyetavyāni.§ 657. idānīṃ nāmāsravābhidhānānantaraṃ gotrāsrave vaktavye sati nīcairgotrasyāsravavidhānārtham idam āha —parātmanindāpraśaṃse sadasatguṇocchādanodbhāvane ca nīcairgotrasya || 6.25 || § 658. tathyasya vātathyasya vā doṣasyodbhāvanaṃ prati icchā nindā. guṇodbhāvanābhiprāyaḥ praśaṃsā. yathāsaṃkhyam abhisaṃbandhaḥ — paranindā ātmapraśaṃseti. pratibandhakahetusaṃnidhāne sati anudbhūtavṛttitā anāvirbhāva ucchādanam. pratibandhakābhāve prakāśavṛttitā udbhāvanam. atrāpi ca yathākramam abhisaṃbandhaḥ — sadguṇocchādanam asadguṇodbhāvanam iti. tāny etāni nīcairgotrasyāsravakāraṇāni veditavyāni.§ 659. athoccairgotrasya ka āsravavidhir atrocyate —tadviparyayo nīcair vṛttyanutsekau cottarasya || 6.26 || § 660. ‘tat’ ity anena pratyāsatter nīcairgotrasyāsravaḥ pratinirdiśyate. anyena prakāreṇa vṛttir viparyayaḥ. tasya viparyayas tadviparyayaḥ. kaḥ punar asau viparyayaḥ? ātmanindā, parapraśaṃsā, sadguṇodbhāvanam asadguṇocchādanaṃ ca. guṇotkṛṣṭeṣu vinayenāvanatir nīcair vṛttiḥ. vijñānādibhir utkṛṣṭasyāpi satas tatkṛtamadaviraho ’nahaṃkāratānutsekaḥ. tāny etāny uttarasyoccair gotrasyāsravakāraṇāni bhavanti.§ 661. atha gotrānantaram uddiṣṭasyāntarāyasya ka āsrava ity ucyate —vighnakaraṇam antarāyasya || 6.27 || § 662. dānādīny uktāni ‘dānalābhabhogopahogavīryāṇi ca’ ity atra. teṣāṃ vihananaṃ vighnaḥ. vighnasya karaṇaṃ vighnakaraṇam antarāyasyāsravavidhir veditavyaḥ. atra codyate — tatpradoṣanihnavādayo jñānadarśanāvaraṇādīnāṃ pratiniyatā āsravahetavo varṇitāḥ, kiṃ te pratiniyatajñānāvaraṇādyāsravahetava eva utāviśeṣeṇeti. yadi pratiniyatajñānāvaraṇādyāsravahetavaḥ eva, āgamavirodhaḥ prasajyate. āgame hi sapta karmāṇi āyurvarjyāni pratikṣaṇaṃ yugapad āsravantīty uktam. tadvirodhaḥ syāt. athāviśeṣeṇa āsravahetavo viśeṣanirdeśo na yukta iti? atrocyate — yady api tatpradoṣādibhir jñānāvaraṇādīnāṃ sarvāsāṃ karmaprakṛtīnāṃ pradeśabandhaniyamo nāsti, tathāpy anubhāganiyamahetutvena tatpradoṣanihnavādayo vibhājyante.iti tattvārthavṛttau sarvārthasiddhisaṃjñikāyāṃ ṣaṣṭho ’dhyāyaḥ || 6 || atha saptamo ’dhyāyaḥ (§§ 663–728)§ 663. āsravapadārtho vyākhyātaḥ. tatprārambhakāle evoktaṃ ‘śubhaḥ puṇyasya’ iti tatsāmānyenoktam. tadviśeṣapratipattyarthaṃ kaḥ punaḥ śubha ity ukte idam ucyate —hiṃsānṛtasteyābrahmaparigrahebhyo viratir vratam || 7.1 || § 664. ‘pramattayogāt prāṇavyaparopaṇaṃ hiṃsā’ ity evam ādibhiḥ sūtrair hiṃsādayo nirdekṣyante. tebhyo viramaṇaṃ viratir vratam ity ucyate. vratam abhisandhikṛto niyamaḥ, idaṃ kartavyam idaṃ na kartavyam iti vā. nanu ca hiṃsādayaḥ pariṇāmaviśeṣā adhruvāḥ, kathaṃ teṣām apādānatvam ucyate? buddhyapāye dhruvatvavivakṣopapatteḥ. yathā dharmād viramatīty atra ya eṣa manuṣyaḥ saṃbhinnabuddhiḥ sa paśyati — duṣkaro dharmaḥ, phalaṃ cāsya śraddhāmātragamyam iti sa buddhyā saṃprāpya nivartate. evam ihāpi ya eva manuṣyaḥ prekṣāpūrvakārī sa paśyati — ya ete hiṃsādayaḥ pariṇāmās te pāpahetavaḥ. pāpakarmaṇi pravartamānān janān ihaiva rājāno daṇḍayanti paratra ca duḥkham āpnuvantīti sa buddhyā saprāpya nivartate. tato buddhyā dhruvatvavivakṣopapatter apādānanatvaṃ yuktam. ‘virati’ śabdaḥ pratyekaṃ parisamāpyate hiṃsāyā viratiḥ anṛtād viratir ity evam ādi. tatra ahiṃsāvratam ādau kriyate pradhānatvāt. satyādīni hi tatparipālanārthāni sasyasya vṛtiparikṣepavat. sarvasāvadyanivṛttilakṣaṇasāmāyikāpekṣayā ekaṃ vrataṃ, tadeva chedopasthāpanāpekṣayā pañcavidham ihocyate. nanu ca asya vratasyāsravahetutvam anupapannaṃ saṃvarahetuṣv antarbhāvāt. saṃvarahetavo vakṣyante guptisamityādayaḥ. tatra daśavidhe dharme saṃyame vā vratānām antarbhāva iti? naiṣa doṣaḥ; tatra saṃvaro nivṛttilakṣaṇo vakṣyate. pravṛttiś cātra dṛśyate; hiṃsānṛtādattādānādiparityāge ahiṃsāsatyavacanadattādānādikriyāpratīteḥ guptyādisaṃvaraparikarmatvāc ca. vrateṣu hi kṛtaparikarmā sādhuḥ sukhena saṃvaraṃ karotīti tataḥ pṛthaktvenopadeśaḥ kriyate. nanu ca ṣaṣṭham aṇuvratam asti rātribhojanaviramaṇaṃ tadihopasaṃkhyātavyam? na; bhāvanāsv antarbhāvāt. ahiṃsāvratabhāvanā hi vakṣyante. tatra ālokitapānabhojanabhāvanā kāryeti.§ 665. tasya pañcatayasya vratasya bhedapratipattyartham āha —deśasarvato ’ṇumahatī || 7.2 || § 666. deśa ekadeśaḥ. sarvaḥ sakalaḥ. deśaś ca sarvaś ca deśasarvau tābhyaṃ deśasarvataḥ. ‘viratiḥ’ ity anuvartate. aṇu ca mahac cāṇumahatī. vratābhisaṃbandhān napuṃsakaliṅganirdeśaḥ. yathāsaṃkhyam abhisaṃbadhyate. deśato viratir aṇuvrataṃ sarvato viratir mahāvratam iti dvidhā bhidyate pratyekaṃ vratam. etāni vratāni bhāvitāni varauṣadhavadyatnavate duḥkhanivṛttinimittāni bhavanti.§ 667. kim arthaṃ kathaṃ vā bhāvanaṃ teṣām ity atrocyate —tatsthairyārthaṃ bhāvanāḥ pañca pañca || 7.3 || § 668. teṣāṃ vratānāṃ sthirīkaraṇāyaikaikasya vratasya pañca pañca bhāvanā veditavyāḥ. yady evam ādyasyāhiṃsāvratasya bhāvanāḥ kā ity atrocyate —vāṅmanoguptīryādānanikṣepaṇasamityālokitapānabhojanāni pañca || 7.4 || § 669. vāgguptīḥ manoguptīḥ īryāsamitiḥ ādānānanikṣepaṇasamitiḥ ālokitapānabhojanam ity etāḥ pañcāhiṃsāvratasya bhāvanāḥ.§ 670. atha dvitīyasya vratasya kā ity atrocyate —krodhalobhabhīrutvahāsyapratyākhyānāny anuvīcībhāṣaṇaṃ ca pañca || 7.5 || § 671. krodhapratyākhyānaṃ lobhapratyākhyānaṃ bhīrutvapratyākhyānaṃ hāsyapratyākhyānam anivīcībhāṣaṇaṃ cety etāḥ pañca bhāvanā satyavratasya jñeyāḥ. anuvīcībhāṣaṇaṃ niravadyānubhāṣaṇam ity arthaḥ.§ 672. idānīṃ tṛtīyasya vratasya kā bhāvanā ity atrāha —śūnyāgāravimocitāvāsaparoparodhākaraṇabhaikṣaśuddhisadharmāvisaṃvādāḥ pañca || 7.6 || § 673. śūnyāgāreṣu giriguhātarukoṭarādiṣv āvāsaḥ. parakīyeṣu ca vimociteṣv āvāsaḥ. pareṣām uparodhākaraṇam. ācāraśāstramārgeṇa bhaikṣaśuddhiḥ. mamedaṃ tavedam iti sadharmabhir avisaṃvādaḥ. ity etāḥ pañcādattādānaviramaṇavratasya bhāvanāḥ.§ 674. athedānīṃ brahmacaryavratasya bhāvanā vaktavyā ity atrāha —strīrāgakathāśravaṇatanmanoharāṅganirīkṣaṇapūrvaratānusmaraṇavṛṣyeṣṭarasasvaśarīrasaṃskāratyāgāḥ pañca || 7.7 || § 675. tyāgaśabdaḥ pratyekaṃ parisamāpyate. strīrāgakathāśravaṇatyāgaḥ tanmanoharāṅganirīkṣaṇatyāgaḥ pūrvaratānusmaraṇatyāgaḥ vṛṣyeṣṭarasatyāgaḥ svaśarīrasaṃskāratyāgaś ceti caturthavratasya bhāvanāḥ pañca vijñeyāḥ.§ 676. atha pañcamavratasya bhāvanā kā ity atrocyate —manojñāmanojñendriyaviṣayarāgadveṣavarjanāni pañca || 7.8 || § 677. pañcānām indriyāṇāṃ sparśanādīnām iṣṭāniṣṭeṣu viṣayeṣūpanipatiteṣu sparśādīṣu rāgavarjanāni pañca ākiṃcanyasya vratasya bhāvanāḥ pratyetavyāḥ.§ 678. kiṃcānyadyathāmīṣāṃ vratānāṃ draḍhimārthaṃ bhāvanāḥ pratīyante tadvipaścidbhir iti bhāvanopadeśaḥ, tathā tadarthaṃ tadvirodhiṣv apīty āha —hiṃsādiṣv ihāmutrāpāyāvadyadarśanam || 7.9 || § 679. abhyudayaniḥśreyasārthānāṃ kriyāṇāṃ vināśakaḥ prayogo ’pāyaḥ. avadyaṃ garhyam. apāyaś cāvadyaṃ cāpāyāvadye tayor darśanam apāyāvadyadarśanaṃ bhāvayitavyam. kva? ihāmutra ca. keṣu? hiṃsādiṣu. katham iti ced ucyate — hiṃsāyāṃ tāvat, hiṃsro hi nityodvejanīyaḥ satatānubaddhavairaś ca iha ca vadhabandhaparikleśādīn pratilabhate pretya cāśubhāṃ gatiṃ garhitaś ca bhavatīti hiṃsāyā vyuparamaḥ śreyān. tāthā anṛtavādī aśraddheyo bhavati ihaiva ca jihvācchedādīn pratilabhate mithyābhyākhānaduḥkhitebhyaś ca baddhavairebhyo bahūni vyasanāny avāpnoti pretya cāśubhāṃ gatiṃ garhitaś ca bhavatīti anṛtavacanād uparamaḥ śreyān. tathā stenaḥ paradravyāharaṇāsaktaḥ sarvasyodvejanīyo bhavati. ihaiva cābhighātavadhabandhahastapādakarṇanāsottarauṣṭhachedanabhedanasarvasvaharaṇādīn pratilabhate pretya cāśubhāṃ gatiṃ garhitaś ca bhavatīti steyād vyuparatiḥ śreyasī. tathā abrahmacarī madavibhramodbhrāntacitto vanagaja iva vāsitāvañcito vivaśo vadhabandhanaparikleśān anubhavati mohābhibhūtatvāc ca kāryākāryānabhijño na kiṃcit kuśalam ācarati parāṅganāliṅganasaṅgakṛtaratiś cehaiva vairānubandhano liṃgacchedanavadhabandhasarvasvaharaṇādīn apāyān prāpnoti pretya cāśubhāṃ gatim aśnute garhitaś ca bhavati ato viratir ātmahitā. tathā parigrahavān śakunir iva gṛhītamāṃsakhaṇḍo ’nyeṣāṃ tadarthināṃ patattriṇām ihaiva taskarādīnām abhibhavanīyo bhavati tadarjanarakṣaṇaprakṣayakṛtāṃś ca doṣān bahūn avāpnoti na cāsya tṛptir bhavati indhanair ivāgneḥ lobhābhibhūtatvāc ca kāryākāryānapekṣo bhavati pretya cāśubhāṃ gatim āskandate lubhdo ’yam iti garhitaś ca bhavatīti tadviramaṇaṃ śreyaḥ. evaṃ hiṃsādiṣv apāyāvadyadarśanaṃ bhāvanīyam.§ 680. hiṃsādiṣu bhāvanāntarapratipādanārtham āha —duḥkham eva vā || 7.10 || § 681. hiṃsādayo duḥkham eveti bhāvayitavyāḥ. kathaṃ hiṃsādayo duḥkham? duḥkhakāraṇatvāt. yathā annaṃ vai prāṇāḥ iti. kāraṇasya kāranatvād vā. yathā dhanaṃ prāṇāḥ iti. dhanakāraṇam annapānakāraṇāḥ prāṇā iti. tathā hiṃsādayo ’sadvedyakarmakāraṇam. asadvedyakarma ca duḥkhakāraṇam iti duḥkhakāraṇe duḥkhakāraṇakāraṇe vā duḥkhopacāraḥ. tadete duḥkham eveti bhāvanaṃ parātmasākṣikam avagantavyam. nanu ca tatsarvaṃ na duḥkham eva; viṣayaratisukhasadbhāvāt? na tatsukham; vedanāpratīkāratvāt kacchūkaṇḍūyanavat.§ 682. punar api bhāvanāntaram āha —maitrīpramodakāruṇyamādhyasthyāni ca sattvaguṇādhikakliśyamānāvineyeṣu || 7.11 || § 683. pareṣāṃ duḥkhānutpattyabhilāṣo maitrī. vadanaprasādādibhir abhivyajyamānāntarbhavitarāgaḥ pramodaḥ. dīnānugrahabhāvaḥ kāruṇyam. rāgadveṣapūrvakapakṣapātābhāvo mādhyasthyam. duṣkarmavipākavaśān nānāyoniṣu sīdantīti sattvā jīvāḥ. samyagjñānādibhiḥ prakṛṣṭā guṇādhikāḥ. asadvedyodayāpāditakleśāḥ kliśyamānāḥ. tattvārthaśravaṇagrahaṇābhyām asaṃpāditaguṇā avineyāḥ. eteṣu sattvādiṣu yathāsaṃkhyaṃ maitryādīni bhāvayitavyāni. sarvasattveṣu maitrī, guṇādikeṣu pramodaḥ, kliśyamāneṣu kāruṇyam, avineyeṣu mādhyasthyam iti. evaṃ bhāvayataḥ pūrṇāny ahiṃsādīni vratāni bhavanti.§ 684. punar api bhāvanāntaram āha —jagatkāyasvabhāvau vā saṃvegavairāgyārtham || 7.12 || § 685. jagatsvabhāvas tāvad anādir anidhano vetrāsanajhallarīmṛdaṃganibhaḥ. atra jīvā anādisaṃsāre ’nantakālaṃ nānāyoniṣu duḥkhaṃ bhojaṃ bhojaṃ paryaṭanti. na cātra kiṃcin niyatam asti. jalabudbudopamaṃ jīvitam, vidyunmeghādivikāracapalā bhogasaṃpada iti. evam ādi jagatsvabhāvacintanāt saṃsārāt saṃvego bhavati. kāyasvabhāvaś ca anityatā duḥkhahetutva niḥsāratā aśucitvam iti.1 evam ādi kāyasvabhāvacintanād viṣayarāganivṛtter vairāgyam upajāyate. iti jagatkāyasvabhāvau bhāvayitavyau.1 Note JS: for duḥkhahetutva niḥsāratā read duḥkhahetutvaṃ niḥsāratā § 686. atrāha; uktaṃ bhavatā hiṃsādinivṛttivratam iti, tatra na jānīmaḥ ke hiṃsādayaḥ kriyāviśeṣā ity atrocyate. yugapad vaktum aśakyatvāt tallakṣaṇanirdeśasya kramaprasaṃge yāsāv ādau coditā saiva tāvad ucyate —pramattayogāt prāṇavyaparopaṇaṃ hiṃsā || 7.13 || § 687. pramādaḥ sakaṣāyatvaṃ tadvānātmapariṇāmaḥ pramattaḥ. pramattasya yogaḥ pramattayogaḥ, tasmāt pramattayogāt indriyādayo daśaprāṇās teṣāṃ yathāsaṃbhavaṃ vyaparopaṇaṃ viyogakaraṇaṃ hiṃsety abhidhīyate. sā prāṇino duḥkhahetutvād adharmahetuḥ. ‘pramattayogāt’ iti viśeṣaṇaṃ kevalaṃ prāṇavyaparopaṇaṃ nādharmāyeti jñāpanārtham. uktaṃ ca — viyojayati cāśubhir na ca vadhena saṃyujyate || iti || uktaṃ ca — uccālidamhi pāde iriyāsamidassa ṇiggamaṭṭhāṇe | āvāde 1 jja kuliṃgo marejja tajjogamāsejja || ṇa hi tassa taṇṇimitto baṃdho suhumo vi desido samae | mucchāpariggaho tti ya ajjhappapamāṇado bhaṇido || nanu ca prāṇavyaparopaṇābhāve ’pi pramattayogamātrād eva hiṃseṣyate. uktaṃ ca — maradu va jiyadu va jīvo ayadācārassa ṇicchidā hiṃsā | payadassa ṇatthi baṃdho hiṃsāmitteṇa samidassa || naiṣa doṣaḥ. atrāpi prāṇavyaparopaṇam asti bhāvalakṣaṇam. tathā coktam — svayam evātmanātmānaṃ hinasty ātmā pramādavān | pūrvaṃ prāṇyantarāṇāṃ tu paścāt syād vā na vā vadhaḥ || 1 [dhe] § 688. āha abhihitalakṣaṇā hiṃsā. tadanantaroddiṣṭam anṛtaṃ kiṃ lakṣaṇam ity atrocyate —asadabhidhānam anṛtam || 7.14 || § 689. sacchandaḥ praśaṃsāvācī. sadasadapraśastam iti yāvat. asato ’rthasyābhidhānam asadabhidānam anṛtam. ṛtaṃ satyaṃ, na ṛtam anṛtam. kiṃ punar apraśastam? prāṇipīḍākaraṃ yat tad apraśastaṃ vidyamānārthaviṣayaṃ vā avidyamānārthaviṣayaṃ vā. uktaṃ ca prāgevāhiṃsāvrataparipālanārtham itaradvratam iti. tasmād dhiṃsākaraṃ vaco ’nṛtam iti niśceyam.§ 690. athānṛtānantaram uddiṣṭaṃ yat steyaṃ tasya kiṃ lakṣaṇam ity ata āha —adattādānaṃ steyam || 7.15 || § 691. ādānaṃ grahaṇam adattasyādānam adattādānaṃ steyam ity ucyate. yady evaṃ karmanokarmagrahaṇam api steyaṃ prāpnoti; anyenādattatvāt? naiṣa doṣaḥ, dānādāne yatra saṃbhavatas tatraiva steyavyavahāraḥ. kutaḥ. ‘adatta’ grahaṇasāmarthyāt. evam api bhikṣor grāmanagarādiṣu bhramaṇakāle rathyādvārādipraveśād adattādānaṃ prāpnoti? naiṣa doṣaḥ; sāmānyena muktatvāt. tathā hi — ayaṃ bhikṣuḥ pihitadvārādiṣu na praviśati amuktatvāt. athavā ‘pramattayogāt’ ity anuvartate. pramattayogād adattādānaṃ yat tat steyam ity ucyate. na ca rathyādi praviśataḥ pramattayogo ’sti. tenaitad uktaṃ bhavati, yatra saṃkleśapariṇāmena pravṛttis tatra steyaṃ bhavati bāhyvastuno grahaṇe cāgrahaṇe ca.§ 692. atha caturtham abrahma kiṃ lakṣaṇam ity atrocyate —maithunām abrahma || 7.16 || § 693. strīpuṃsayoś cāritramohodaye sati rāgapariṇāmāviṣṭayoḥ parasparasparśanaṃ prati icchā mithunam. mithunasya karma maithunam ity ucyate. na sarvaṃ karma. kutaḥ? loke śāstre ca tathā prasiddeḥ. loke tāvad āgopālādiprasiddhaṃ strīpuṃsayoḥ rāgapariṇāmanimittaṃ ceṣṭitaṃ maithunam iti. śāstre ’pi aśvavṛṣabhayor maithuneccchāyām ity evam ādiṣu tad eva gṛhyate. api ca ‘pramattayogāt’ ity anuvartate tena strīpuṃsamithunaviṣayaṃ ratisukhārtaṃ ceṣṭitaṃ maithunam iti gṛhyate, na sarvam. ahiṃsādayo guṇā yasmin paripālyamāne bṛṃhanti vṛddhim upayānti tad brahma. na brahma abrahma iti. kiṃ tat? maithunam. tatra hiṃsādayo doṣāḥ puṣyanti. yasmān maithunasevanapravaṇaḥ sthāsnūṃś cariṣṇūn prāṇino hinasti mṛṣāvādam ācaṣṭe adattam ādatte acetanam itaraṃ ca parigṛahaṃ gṛhṇāti.§ 694. atha pañcamasya parigrahasya kiṃ lakṣaṇam ity ata āha —mūrcchā parigrahaḥ || 7.17 || § 695. mūrcchety ucyate. kā mūrcchā? bahyānāṃ gomahiṣamaṇimuktāphalādīnāṃ cetanācetanānām ābyantarāṇāṃ ca rāgādīnām upadhīnām saṃrakṣaṇārjanasaṃskārādilakṣaṇāvyāvṛttir mūrcchā. nanu ca loke vātādiprakopaviśeṣasya mūrccheti prasiddhir asti tadgrahaṇaṃ kasmān na bhavati? satyam evam etat mūrcchir ayaṃ mohasāmānye vartate. sāmānyacodanāś ca viśeṣeṣv avatiṣṭhante ity ukte viśeṣe vyavasthitaḥ parigṛhyate; parigrahaprakaraṇāt. evam api bāhyasya parigrahatvaṃ na prāpnoti; ādhyātmikasya saṃgrahāt? satyam evam etat; pradhānatvād abhyantara eva saṃgṛhītaḥ. asaty api bāhye mamedam iti saṃkalpabān saparigraha eva bhavati.1 atha bāhyaḥ parigraho na bhavaty eva, bhavati ca mūrcchākāraṇatvāt yadi mamedam iti saṃkalpaḥ parigrahaḥ; saṃjñānādy api parigrahaḥ prāpnoti, tad api hi mamedam iti saṃkalpyate rāgādipariṇāmavat? naiṣa doṣaḥ; ‘pramattayogāt’ ity anuvartate. tato jñānadarśanacāritravato ’pramattasya mohābhāvān na mūrcchāstīti niṣparigarahatvaṃ siddham. kiṃ ca teṣāṃ jñanādīnām aheyatvād ātmasvabhāvatvād aparigrahatvam. rāgādayaḥ punaḥ karmodayatantrā iti anātmasvabhāvatvād dheyāḥ. tatas teṣu saṃkalpaḥ parigraha iti yujyate. tanmulāḥ sarve doṣāḥ. mamedam iti hi sati saṃkalpe saṃrakṣanādayaḥ saṃjāyante. tatra ca hiṃsāvaśyaṃ bhāvinī. tadartham anṛtaṃ jalpati. cauryaṃ vā ācarati. maithune ca karmaṇi prayatate. tatprabhavā narakādiṣu duḥkhaprakārāḥ.1 Note JS: for saṃkalpabān read saṃkalpavān § 696. evam uktena prakāreṇa hiṃsādidoṣadarśino ’hiṃsādiguṇāhitacetasaḥ paramaprayatnasyā hiṃsādīni vratāni yasya santi saḥ —niśśalyo vratī || 7.18 || § 697. śṛṇāti hinastīti śalyam. śarīrānupraveśi kāṇḍādipraharaṇaṃ śalyam iva śalyaṃ, yathā tat prāṇino bādhākaraṃ tathā śārīramānasabādhāhetutvāt karmodayavikāraḥ śalyam ity upacaryate. tat trividham — māyāśalyaṃ nidānaśalyaṃ mithyādarśanaśalyam iti. māyā nikṛtir vañcanā. nidānaṃ viṣayabhogākāṅkṣā. mithyādarśanam atatvaśraddhānam. etasmāt trividhāc chalyān niṣkrānto niśśalyo vratī ity ucyate. atra codyate — śalyābhāvān niḥśalyo vratābhisaṃbandhād vratī, na niśśalyatvād vratī bhavitum arhati. na hi devadatto daṇḍasaṃbandhāc chatrī bhavatīti. attrocyate — ubhayaviśeṣaṇaviśiṣṭasyeṣṭatvāt. na hiṃsādyuparatimātravratābhisaṃbandhād vratī bhavaty antareṇa śalyābhāvam. sati śalyāpagame vratasaṃbandhād vratī vivakṣito yathā bahukṣīraghṛto gomān iti vyapadiśyate. bahukṣīraghṛtābhāvāt satīṣv api goṣu na gomāṃs tathā saśalyatvāt satsv api vrateṣu na vratī. yas tu niḥśalyaḥ sa vratī.§ 698. tasya bhedapratipattyartham āha —agāry anagāraś ca || 7.19 || § 699. pratiśrayārthibhiḥ aṃgyate iti agāraṃ veśma, tad vānagārī. na vidyate agāramasyety anagāraḥ. dvividho vratī agārī anagāraś ca. nanu cātra viparyayo ’pi prāpnoti śūnyāgāradevakulādyāvāsasya muner agāritvam anivṛttaviṣayatṛṣṇasya kutaścit kāraṇād gṛhaṃ vimucya vane vasato ’nagāratvaṃ ca prāpnotīti? naiṣa doṣaḥ; bhāvāgārasya vivakṣitatvāt. cāritramohodaye saty agārasaṃbandhaṃ pratyanivṛttaḥ pariṇāmo bhāvāgāram ity ucyate. sa yasyāsty asāv agārī vane vasann api. gṛhe vasann api tadabhāvād anagāra iti ca bhavati. nanu cāgāriṇo vratitvaṃ na prāpnoti; asakalavratatvāt? naiṣa doṣaḥ; naigamādinayāpekṣayā agāriṇo ’pi vratitvam upapadyate nagarāvāsavat. yathā gṛhe apavarake vā vasann api nagarāvāsa ity ucyeta tathā asakalavrato ’pi naigamasaṃgrahavyavahāranayāpekṣayā vratīti vyapadiśyate.§ 700. atrāha kiṃ hiṃsādīnām anyatam asmād yaḥ pratinivṛttaḥ sa khalv agārī vratī? naivam. kiṃ tarhi? paṃcatayyā api virater vaikalyena vivakṣita ity ucyate —aṇuvrato ’gārī || 7.20 || § 701. ‘aṇu’ śabdo ’lpavacanaḥ. aṇūni vratāny asya aṇuvrato ’gārīty ucyate. katham asya vratānām aṇuvratam? sarvasāvadyanivṛttyasaṃbhavāt. kutas tarhy asau nivṛttaḥ? trasaprāṇivyaparopaṇān nivrattaḥ agārīty ādyam aṇuvratam. snehamohādivaśād gṛhavināśe grāmavināśe vā kāraṇam ity abhimatād asatyavacanān nivṛtto gṛhīti dvitīyam aṇuvratam. anyapīḍākaraṃ pārthivabhayādivaśād avaśyaṃ parityaktam api yadadattaṃ tataḥ pratinivṛttādaraḥ śrāvaka iti tṛtīyam aṇuvratam. upāttāyā anupāttāyāś ca paraṃganāyāḥ saṃgān nivṛttaratir gṛhīti caturtham aṇuvratam. dhanadhānyakṣetrādīnām icchāvaśāt kṛtaparicchedo gṛhīti paṃcamam aṇuvratam.§ 702 āha aparityaktāgārasya kim etāvān eva viśeṣa āhosvid asti kaścid anyo ’pīty ata āha —digdeśānarthadaṇḍaviratisāmāyikaproṣadhopavāsopabhogaparibhogaparimāṇātithisaṃvibhāgavratasaṃpannaś ca || 7.21 || § 703. ‘virati’ śabdaḥ pratyekaṃ parisamāpyate. digviratiḥ deśaviratiḥ anarthadaṇḍaviratir iti etāni trīṇi guṇavratāni; ‘vrata’ śabdasya pratyekam abhisaṃbandhāt. tathā sāmāyikavrataṃ proṣadhopavāsavrataṃ upabhogaparibhogaparimāṇavrataṃ atithisaṃvibhāgavrataṃ etāni catvāri śikṣāvratāni. etair vrataiḥ saṃpanno gṛhī viratāvirata ity ucyate. tad yathā — dikprācyādiḥ tatra prasiddhair abhijñānair avadhiṃ kṛtvā niyamanaṃ digvirativratam. tato bahis trasasthāvaravyaparopaṇanivṛtter mahāvratatvam avaseyam. tatra lābhe saty api pariṇāmasya nivṛtter lobhanirāsaś ca kṛto bhavati. grāmādīnām avadhṛtaparimāṇaḥ pradeśo deśaḥ. tato bahir nivṛttir deśavirativratam. pūrvavad bahir mahāvratatvaṃ vyavasthāpyam. asaty upakāre pāpādānahetur anarthadaṇḍaḥ. tato viratir anarthadaṇḍaviratiḥ. anarthadaṇḍaḥ paṃcavidhaḥ — apadhyānaṃ pāpopadeśaḥ pramādācaritaṃ hiṃsāpradānaṃ aśubhaśrutir iti. tatra pareṣāṃ jayaparājayavadhabandhanāṅgacchedaparasvaharaṇādi kathaṃ syād iti manasā cintanam apadhyānam. tiryakkleśavāṇijyaprāṇivadhakārambhādiṣu pāpasaṃyuktaṃ vacanaṃ pāpopadeśaḥ. prayojanam antareṇa vṛkṣādichedanabhūmikuṭṭanasalilasecanādyavadhyakarma pramādācaritam. viṣayakaṇṭakaśāstrāgnirajjukaśādaṇḍādihiṃsopakaraṇapradānaṃ hiṃsāpradānam. hiṃsārāgādipravardhanaduṣṭakathāśravaṇaśikṣaṇavyāpṛtir aśubhaśrutiḥ. samekībhāve vartate. tadyathā saṃgataṃ ghṛtaṃ saṃgataṃ tailām ity ucyate ekībhūtam iti gamyate. ekatvena ayanaṃ gamanaṃ samayaḥ, samaya eva sāmāyikaṃ, samayaḥ prayojanam asyeti vā vigṛhya sāmāyikam. iyati deśe etāvati kāle ity avadhārite sāmāyike sthitasya mahāvratatvaṃ pūrvavad veditavyam. kutaḥ? aṇusthūlakṛtahiṃsādinivṛtteḥ. saṃyamaprasaṃga iti cet? na; tadghātikarmodayasadbhāvāt. mahāvratatvābhāva iti cet? tan na; upacārād rājakule sarvagatacaitrābhidhānavat. proṣadhaśabdaḥ parvaparyāyavācī. śabdādigrahaṇaṃ prati nivṛttautsukyāni paṃcānīṇdriyāṇy upetya tasmin vasantīty upavāsaḥ. caturvidhāhāraparityāga ity arthaḥ. proṣadhe upavāsaḥ proṣadhopavāsaḥ. svaśarīrasaṃskārakāraṇasnānagandhamālyābharaṇādivirahitaḥ śucāv avakāśe sādhunivāse caityālaye svaproṣadhopavāsagṛhe vā dharmakathāśravaṇaśrāvaṇacintanavihitāntaḥkaraṇaḥ sann upavasen nirārambhaḥ śrāvakaḥ. upabhogo ’śanapānagandhamālyādiḥ. paribhoga ācchādanaprāvaraṇālaṃkāraśayanāsanagṛhayānavāhanādiḥ tayoḥ parimāṇam upabhogaparibhogaparimāṇam. madhu māṃsaṃ madyaṃ ca sadā parihartavyaṃ trasaghātān nivṛttacetasā. ketakyarjunapuṣpādīni śṛṅgaveramūlakādīni bahujantuyonisthānāny anantakāyavyapadeśārhāṇi parihartavyāni bahughātālpaphalatvāt. yānavāhanābharaṇādiṣv etāvad eveṣṭam ato ’nyad aniṣṭam ity aniṣṭān nivartanaṃ kartavyaṃ kālaniyamena yāvaj jīvaṃ vā yathā śakti. saṃyamam avināśayann atatīty atithiḥ. athavā nāsya tithir astīty atithiḥ aniyatakālāgamana ity arthaḥ. atithaye saṃvibhāgo ’tithisaṃvibhāgaḥ. sa caturvidhaḥ; bhikṣopakaraṇauṣadhapratiśrayabhedāt. mokṣārtham abhyudyatāyātithaye saṃyamaparāyaṇāya śuddhāya śuddhacetasā niravadyā bhikṣā deyā. dharmopakaraṇāni ca samyagdarśanādyupabṛṃhaṇāni dātavyāni. auṣadham api yogyam upayojanīyam. pratiśrayayaś ca paramadharmaśraddhayā pratipādayitavya iti. ‘ca’ śabdo vakṣyamāṇagṛhasthadharmasamuccayārthaḥ.§ 704. kaḥ punar asau —māraṇāntikīṃ sallekhanāṃ joṣitā || 7.22 || § 705. svapariṇāmopāttasyāyuṣa indriyāṇāṃ balānāṃ ca kāraṇavaśāt saṃkṣayo maraṇam. ‘anta’ grahaṇaṃ tadbhavamaraṇapratipattyartham. maraṇam anto maraṇāntaḥ. sa prayojanam asyeti māraṇāntikī. samyakkāyakaṣāyalekhanā sallekhanā. kāyasya bāhyasyābhyantarāṇāṃ ca kaṣāyāṇāṃ tatkāraṇahāpanakrameṇa samyaglekhanā sallekhanā. tām māraṇāntikīṃ sallekhanāṃ joṣihtā sevitā gṛhīty abhisaṃbadhyate. nanu ca vispaṣṭārthaṃ sevitety evaṃ vaktavyam? na; arthaviśeṣopapatteḥ. na kevalam iha sevanaṃ parigṛhyate. kiṃ tarhi? prītyartho ’pi. yasmād asatyāṃ prītau balān na salllekhanā kāryate. satyāṃ hi prītau svayam eva karoti. syān matam ātmavadhaḥ prāpnoti; svābhisandhipūrvakāyurādinivṛtteḥ? naiṣa doṣaḥ; apramattatvāt. ‘pramattayogāt prāṇavyaparopaṇaṃ hiṃsā’ ity uktam. na cāsya pramādayogo ’sti. kutaḥ. rāgādyabhāvāt. rāgadveṣamohāviṣṭasya hi viṣaśāstrādyupakaraṇaprayogavaśād ātmānaṃ ghnataḥ svaghāto bhavati. na sallekhanāṃ pratipannasya rāgādayaḥ santi tato nātmavadhadoṣaḥ. uktaṃ ca — rāgādīṇam aṇuppā ahiṃsagattaṃ ti desidaṃ samaye | tesiṃ ce uppattī hiṃseti jiṇehi ṇiddiṭṭhā || kiṃ ca maraṇasayāniṣṭatvād yathā vaṇijo vividhapaṇyadānādānasaṃcayaparasya svagṛhavināśo ’niṣṭaḥ. tadvināśakāraṇe ca kutaścid upasthite yathāśakti pariharati. duṣparihāre ca paṇyavināśo yathā na bhavati tathā yatate. evaṃ gṛhastho ’pi vrataśīlapaṇyasaṃcaye pravartamānaḥ tadāśrayasya na pātam abhivāṃchati. tadupaplavakāraṇe copasthite svaguṇavirodhena pariharati. duṣparihāre ca yathā svaguṇavināso na bhavati tathā prayatata iti katham ātmavadho bhavet.§ 706. atrāha, ‘niḥśalyo vratī’ ity uktaṃ tatra ca tṛtīyaṃ śalyaṃ mithyādarśanam. tataḥ samyagdṛṣṭinā vratinā niḥśalyena bhavitavyam ity uktam. tatsamyagdarśanaṃ kiṃ sāpavādaṃ nirapavādam iti. ucyate — kasyacin mohanīyāvasthāviśeṣāt kadācid ime bhavaty apavādāḥ —śaṅkākāṅkṣāvicikitsā ’nyadṛṣṭipraśaṃsāsaṃstavāḥ samyagdṛṣṭer aticārāḥ || 7.23 || § 707. niḥśaṃkitatvādayo vyākhyātāḥ ‘darśanaviśuddhiḥ’ ity atra. tatpratipakṣabhūtāḥ śaṃkādayo veditavyāḥ. atha praśaṃsāsaṃstavayoḥ ko viśeṣaḥ? manasā mityādṛṣṭer jñānacāritraguṇodbhāvanaṃ praśaṃsā, bhūtābhūtaguṇodbhāvavacanaṃ saṃstava ity ayam anayor bhedaḥ. nanu ca samyagdarśanam aṣṭāṅgam uktaṃ tasyāticārair apy aṣṭabhir bhavitavyam. naiṣa doṣaḥ; vrataśīleṣu paṃca paṃcāticārā ity uttaratra vivakṣuṇācāryeṇa praśaṃsāsaṃstavayor itarān aticārānantarbhāvya paṃcaivāticārā uktāḥ.§ 708. āha, samyagdṛṣṭer aticārā uktāḥ. kim evaṃ vrataśīleṣv api bhavantīti? om ity uktvā tadaticārasaṃkhyānirdeśārtham āhavrataśīleṣu pañca pañca yathākramam || 7.24 || § 709. vratani ca śīlāni ca vrataśīlāni teṣu vrataśīleṣu. śīlagrahaṇam anarthakam; vratagrahaṇenaiva siddheḥ? nānarthakam; viśeṣajñāpanārthaṃ vratparirakṣaṇārthaṃ śīlām iti digviratyādīnīha ‘śīla’ grahaṇena gṛhyante.§ 710. agāryadhikārād agāriṇo vrataśīleṣu paṃca paṃcāticārā vakṣyamāṇā yathākramaṃ veditavyāḥ. tad yathā — ādyasya tāvad ahiṃsāvratasya —bandhavadhacchedātibhārāropaṇānnapānanirodhāḥ || 7.25 || § 711. abhimatadeśagatinirodhahetur bandhaḥ. danḍakaśāvetrādibhir abhighātaḥ prāṇiṇāṃ vadhaḥ, na prāṇavyaparopaṇam; tataḥ prāgevāsya vinivṛttatvāt. karṇanāsikādīnām avayavānām apanayanaṃ chedaḥ. nyāyyabhārād atiriktavāhanam atibhārāropaṇam. gavādīnāṃ kṣutpipāsābādhākaraṇam annapānanirodhaḥ. ete paṃcāhiṃsāṇuvratasyāticārāḥ.mithyopadeśarahobhyākhyānakūṭalekhakriyānyāsāpahārasākāramantrabhedāḥ || 7.26 || § 712. abhyudayaniḥśreyasārtheṣu kriyāviśeṣeṣu anyasyānyathā pravartanam atisaṃdhāpanaṃ vā mityopadeśaḥ. yat strīpuṃsābhyām ekānte ’nuṣṭhitasya kriyāviśeṣasya prakāśanaṃ tad rahobhyākhyānaṃ veditavyam. anyenānuktam ananuṣṭhitaṃ yat kiṃcit paraprayogavaśād evaṃ tenoktam anuṣṭhitam iti vaṃcanānimittaṃ lekhanaṃ kūṭalekhakriyā. hiraṇyāder dravyasya nikṣeptur vismṛtasaṃkhyālpasaṃkhyeyam ādadānasyaivam ity anujñāvacanaṃ nyāsāpahāraḥ. arthaprakaraṇāṅgavikārabhrūvikṣepādibhiḥ parākūtam upalabhya tadāviṣkaraṇam asūyādinimittaṃ yattatsākāramantrabheda iti kathyate. ta ete satyāṇuvratasya paṃcāticārā boddhavyāḥ.stenaprayogatadāhṛtādānaviruddharājyātikramahīnādhikamānonmānapratirūpakavyavahārāḥ || 7.27 || § 713. muṣṇantaṃ svayam eva vā prayuṅkte ’nyena vā prayojayati prayuktam anumanyate vā yataḥ sa stenaprayogaḥ. aprayuktenānumatena ca caureṇānītasya grahaṇaṃ tadāhṛtādānam. ucitanyāyād anyena prakāreṇa dānagrahaṇam atikramaḥ. viruddhaṃ rājyaṃ viruddharājyam viruddharājye ’tikramaḥ viruddharājyātikramaḥ. tatra hy alpamūlyalabhyāni mahārghyāṇi dravyāṇīti prayatnaḥ. prasthādi mānam, tulādyunmānam. etena nyūnenānyasmai deyam adhikenātmano grāhyam ity evam ādi kūṭaprayogo hīnādhikamānonmānam. kṛtrimair hiraṇyādibhir vañcanāpūrvako vyavahāraḥ pratirūpakavyavahāraḥ. ta ete pañcādattādānāṇuvratasyāticārāḥ.paravivāhakaraṇetvarikāparigṛhītāparigṛhītāgamanānaṅgakṛīḍākāmatīvrābhiniveśāḥ || 7.28 || § 714. kanyādānaṃ vivāhaḥ. parasya vivāhaḥ paravivāḥ. paravivāhasya karaṇaṃ paravivāhakaraṇam. parapuruṣāneti gacchatīity evaṃ śīlā itvarī. kutsitā itvarī kutsāyāṃ ka itvarikā. yā ekapuruṣabhartṛkā sā parigṛhītā. yā gaṇikātvena puṃścalītvena vā parapuruṣagamanaśīlā asvāmikā sā aparigṛhītā. parigṛhītā cāparigṛhītā ca parigṛhītāparigṛhīte. itvarike ca te parigṛhītāparigṛhīte ca itvarikāparigṛhītāparigṛhīte, tayor gamane itvarikāparigṛhītāparigṛhītāgamane. aṃga prajananaṃ yoniś ca, tato ’nyatra krīḍā anaṅgakrīḍā. kāmasya pravṛddhaḥ pariṇāmaḥ kāmatīvrābhiniveśaḥ. ta ete paṃca svadārasaṃtoṣavratasyāticārāḥ.kṣetravāstuhiraṇyasuvarṇadhanadhānyadāsīdāsakupyapramāṇātikramāḥ || 7.29 || § 715. kṣetraṃ sasyādhikaraṇam. vāstu agāram. hiraṇyaṃ rūpyādivyavahāratantram. suvarṇaṃ pratītam. dhanaṃ gavādi. dhānyaṃ vrīhyādi. dāsidāsaṃ bhṛtyastrīpuṃsavargaḥ. kupyaṃ kṣaumakārpāsakauśeyacandanādi. kṣetraṃ ca vāstu ca kṣetravāstu, hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca hiraṇyasuvarṇam, dhanaṃ ca dhānyaṃ ca dhanadhānyam, dāsī ca dāsaś ca dāsīdāsam. kṣetravāstu ca hiraṇyasuvarṇaṃ ca dhanadhānyaṃ ca dāsīdāsaṃ ca kupyaṃ ca kṣetravāstuhiraṇyasuvarṇadhanadhānyadāsīdāsakupyāni. etāvān eva parigraho mama nānya iti paricchinnāṇupramāṇāt kṣetravāstvādiviṣayād atirekā atilobhavaśāt pramāṇātikramā iti pratyākhyāyante. ta ete parigrahaparimāṇavratasyāticārāḥ.§ 716. uktā vratānām aticārāḥ śīlānām aticārā vakṣyante. tad yathā —ūrdhvādhas tiryagvyatikramakṣetravṛddhismṛtyantarādhānāni || 7.30 || § 717. parimitasya digavadher atilaṃghanam atikramaḥ. sa samāsatas trividhhaḥ — ūrdhvātikramaḥ adho ’tikramas tiryagatikramaś ceti. tatra parvatādyārohaṇād ūrdhvātikramaḥ. kūpāvataraṇāder adho ’tikramaḥ. bilapraveśādes tiryagatikramaḥ. parigṛhītāyā diśo lobhāveśād ādhikyābhisandhiḥ kṣetravṛddhiḥ. sa eṣo ’tikramaḥ pramādān mohād vyāsaṃgād vā bhavatīty avaseyaḥ. ananusmaraṇaṃ smṛtyantarādhānam. ta ete digviramaṇasyāticārāḥ.ānayanapreṣyaprayogaśabdarūpānupātapudgalakṣepāḥ || 7.31 || § 718. ātmanā saṃkalpite deśe sthitasya prayojanavaśād yatkiṃcid ānayety ājñāpanam ānayanam. evaṃ kurv iti niyogaḥ preṣyaprayogaḥ. vyāpārakarān puraṣān pratyabhyutkāsikādikaraṇaṃ śabdānupātaḥ.1 svavigrahadarśanaṃ rūpānupātaḥ. loṣṭādinipātaḥ pudgalakṣepaḥ. ta ete deśaviramaṇasya pañcāticārāḥ.1 Note JS: for vyāpārakarān puraṣān read vyāpārakarān puruṣān kandarpakautkucyamaukharyāsamīkṣyādhikaraṇopabhogaparibhogānarthakyāni || 7.32 || § 719. rāgodrekāt prahāsamiśro ’śiṣṭavākprayogaḥ kandarpaḥ. tadevobhayaṃ paratra duṣṭakāyakarmaprayuktaṃ kautkucyam. dhārṣṭyaprāyaṃ yatkiṃ vanānarthakaṃ bahupralāpitvaṃ maukharyam. asamīkṣya prayojanam ādhikyena karaṇam asamīkṣyādhikaraṇam. yāvatā ’rthenopabhogaparibhogau so ’rthas tato ’nyasyādhikyamānarthakyam. ta ete pañcānarthadaṇḍavirater aticārāḥ.yogaduṣpraṇidhānānādarasmṛtyanupasthānāni || 7.33 || § 720. yogo vyākhyātas trividhaḥ. tasya duṣṭaṃ praṇidhānaṃ yogaduṣpraṇidhānam — kāyaduṣpraṇidhānaṃ vāgduṣpraṇidhānaṃ manoduṣpraṇidhānam iti. anādaro ’nutsāhaḥ. anaikāgryaṃ smṛtyanupasthānam. ta ete pañca sāmāyikasyātikramāḥ.apratyavekṣitāpramārjitotsargādānasaṃstaropakramaṇānādarasmṛtyanupasthānāni || 7.34 || § 721. jantavaḥ santi na santi veti pratyavekṣaṇaṃ cakṣurvyāpāraḥ. mṛdunopakaraṇena yat kriyate prayojanaṃ tat pramārjitam. tadubhayaṃ pratiṣedhaviśiṣṭam utsargādibhis tribhir abhisaṃbadhyate — apratyavekṣitāpramārjitotsarga ity evam ādi. tatra apratyavekṣitāpramārjitāyāṃ bhūmau mūtrapurīṣotsargaḥ apratyavekṣitāpramārjitotsargaḥ. apratyavekṣitāpramārjitasyārhadācāryapūjopakaraṇasya gaṃdhamālyadhūpāder ātmaparidhānādyarthasya ca vastrāder ādānam apratyavekṣitāpramārjitādānam. apratyavekṣitāpramārjitasya prāvaraṇādeḥ saṃstarasyopakramaṇaṃ apratyavekṣitāpramārjitasaṃstaropakramaṇam. kṣudabhyarditatvād āvaśyakeṣv anādaro ’nutsāḥ. smṛtyanupasthānaṃ vyākhyātam. ta ete pañca proṣadhopavāsasyāticārāḥ.sacittasaṃbandhasaṃmiśrābhiṣavaduṣpakvāhārāḥ || 7.35 || § 722. saha cittena vartate iti sacittaṃ cetanāvad dravyam. tadupaliṣṭaḥ saṃbandhaḥ. tadvyatikīrṇaḥ saṃmiśraḥ. kathaṃ punar asya sacittādiṣu pravṛttiḥ? pramādasaṃmohābhyām. dravo vṛṣyo vābhiṣavaḥ. asamyakpakvo duṣpakvaḥ. etair āhāro viśeṣyate — sacittāhāraḥ saṃbandhāhāraḥ saṃmiśrāhāro ’bhiṣavāhāro duṣpakvāhāra iti. ta ete pañca bhogopabhogaparisaṃkhyānasyāticāraḥ.sacittanikṣepāpidhānaparavyapadeśamātsaryakālātikramāḥ || 7.36 || § 723. sacitte padmapatrādau nikṣepaḥ sacittanikṣepaḥ. apidhānam āvaraṇam. sacittenaiva saṃbadhyate sacittāpidhānam iti. anyadātṛdeyārpaṇaṃ paravyapadeśaḥ. prayacchato ’py ādarābhāvo ’nyadātṛguṇāsahanaṃ vā mātsaryam. akāle bhojanaṃ kālātikramaḥ. ta ete pañcātithisaṃvibhāgaśīlāticārāḥ.jīvitamaraṇāśaṃsāmitrānurāgasukhānubandhanidānāni || 7.37 || § 724. āśaṃsanam āśaṃsā ākāṅkṣaṇam ity arthaḥ. jīvitaṃ ca maraṇaṃ ca jīvitamaraṇam, jīvitamaraṇasyāśaṃse jīvitamaraṇāśaṃse. pūrvasuhṛtsahapāṃsukrīḍanādyanusmaraṇaṃ mitrānurāgāḥ. anubhūtaprītiviśeṣasmṛtisamanvāhāraḥ sukhānubandhaḥ. bhogākā–ṅkṣayā niyataṃ dīyate cittaṃ tasmiṃs teneti vā nidānam. ta ete pañca sallekhanāyā aticārāḥ.§ 725. atrāha, uktaṃ bhavatā tīrthakaratvakāraṇakarmāsravanirdeśe ‘śaktitas tyāgatapasī ’ iti, punaś coktaṃ śīlavidhāne ‘atithisaṃvibhāga’ iti. tasya dānasya lakṣaṇam anirjñātaṃ taducyatām ity ata āha —anugrahārthaṃ svasyātisargo dānam || 7.38 || § 726. svaparopakāro ’nugrahaḥ. svopakāraḥ puṇyasaṃcayaḥ; paropakāraḥ samyagjñānādivṛddhiḥ. ‘sva’ śabdo dhanaparyāyavacanaḥ. anugrahārthaṃ svasyātisargas tyāgo dānaṃ veditavyam.§ 727. atrāha — uktaṃ dānaṃ tat kim aviśiṣṭaphalam āhosvid asti kaścit prativiśeṣa ity ata āha —vidhidravyadātṛpātraviśeṣāt tadviśeṣaḥ || 7.39 || § 728. pratigrahādikramo vidhiḥ. viśeṣo guṇakṛtaḥ. tasya pratyekam abhisambandhaḥ kriyate — vidhiviśeṣo dravyaviśeṣo dātṛviseṣaḥ pātraviśeṣa iti. tatra vidhiviśeṣaḥ pratigrahādiṣv ādarānādarakṛto bhedaḥ. tapaḥsvādhyāyaparivṛddhihetutvādir dravyaviśeṣaḥ. anasūyāviṣādādir dātṛviśeṣaḥ. mokṣakāraṇaguṇasaṃyogaḥ pātraviśeṣaḥ. tataś ca puṇyaphalaviśeṣaḥ kṣityādiviśeṣād bījaphalaviśeṣavat.iti tattvārthavṛttau sarvārthasiddhisaṃjñikāyāṃ saptamo ’dhyāyaḥ || 7 || athāṣṭhamo ’dhyāyaḥ (§§ 729–783)§ 729. vyākhyāta āsravapadārthaḥ. tadanantaroddeśabhāgbandhapadārtha idānīṃ vyākhyeyaḥ. tasmin vyākhyeye sati pūrvaṃ bandhahetūpanyāsaḥ kriyate; tatpūrvakatvād bandhasyeti —mithyādarśanāviratipramādakaṣāyayogā bandhahetavaḥ || 8.1 || § 730. mithyādarśanādaya uktāḥ. kva? mithyādarśanaṃ tāvad uktam, ‘tattvārthaśraddhānaṃ samyagdarśanam’ ity atra tatpratipakṣabhūtam, āsravavidhāne ca kriyāsu vyākhyātaṃ mithyādarśanakriyeti. viratir uktā. tatpratipakṣabhūtā aviratir grāhyā. ājñāvyāpādanakriyā anākaṅkṣākriyety anayoḥ pramādasyāntarbhāvaḥ. sa ca pramādaḥ kuśaleṣv anādaraḥ. kaṣāyāḥ krodhādayaḥ anantānubandhyapratyākyānapratyākyānasaṃjvalanavikalpāḥ proktāḥ. kva? ‘indriyakaṣāyā’ ity atraiva. yogāḥ kāyādivikalpāḥ proktāḥ. kva? ‘kāyavāṅmanaḥkarma yogaḥ’ ity atra.§ 731. mithyādarśanaṃ dvividham; naisargikaṃ paropadeśapūrvakaṃ ca. tatra paropadeśam antareṇa mithyātvakarmodayavaśād yad āvirbhavati tattvārthāśraddhānalakṣaṇaṃ tan naisargikam. paropadeśanimittaṃ caturvidham; kriyākriyāvādyajñānikavainayikavikalpāt. athavā pañcavidhaṃ mithyādarśanam — ekāntamithyādarśanaṃ viparītamithyādarśanaṃ saṃśayamithyādarśanaṃ vainayikamithyādarśanam ajñānikamithyādarśanaṃ ceti. tatra idam eva ittham eveti dharmidharmayor abhiniveśa ekāntaḥ. puruṣa evedaṃ sarvam iti vā nitya eva vā anitya eveti. sagrantho nirgranthaḥ, kevali kavalāhārī, strī sidhyatīty evam ādiḥ viparyayaḥ. samyagdarśanajñānacāritrāṇi kiṃ mokṣamāragaḥ syād vā na vety antarapakṣāparigrahaḥ saṃśayaḥ. sarvadevatānāṃ sarvasamayānāṃ ca samadarśanaṃ vainayikam. hitāhitaparīkṣāviraho ’jñānikatvam. uktaṃ ca — āsidisadaṃ kiriyāṇaṃ akkiriyāṇaṃ taha ya hoi culasīdī | sattaṭṭhamaṇṇāṇīṇaṃ veṇaiyāṇaṃ tu battisaṃ || § 732. aviratir dvādaśavidhāḥ; ṣaṭkāyaṣaṭkaraṇaviṣayabhedāt. ṣodaśa kaṣāyā nava nokaṣāyās teṣām īṣadbhedo na bheda iti paṃcaviṃśatiḥ kaṣāyāḥ. catvāro manoyogaś catvāro vāgyogāḥ pañca kāyayogā iti trayodaśavikalpo yogaḥ. āhārakakāyayogāhārakamiśrakāyayogayoḥ pramattasaṃyate saṃbhavāt pañcadaśāpi bhavanti. pramādo ’nekavidhaḥ; śuddhyaṣṭakottamakṣamādiviṣayabhedāt. ta ete pañca bandhahetavaḥ samastā vyastāś ca bhavanti. tad yathā — mithyādṛṣṭeḥ paṃcāpi samuditā bandhahetavo bhavanti. sāsādhanasamyagdṛṣṭisamyaṅmithyādṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭīnām aviratyādayaś catvāraḥ. saṃyatāsaṃyatasyāviratir viratimiśrā pramādakaṣāyayogaś ca. pramattasaṃyatasya pramādakaṣāyayogāḥ. apramattādīnāṃ caturṇāṃ yogakaṣāyau. upaśāntakaṣāyakṣīṇakaṣāyasayogakevalinām eka eva yogaḥ. ayogakevalino na bandhahetuḥ.§ 733. uktā bandhahetavaḥ. idānīṃ bandho vaktavya ity ata āha —sakaṣāyatvāj jīvaḥ karmaṇo yogyān pudgalān ādatte sa bandhaḥ || 8.2 || § 734. saha kaṣāyeṇa vartata iti sakaṣāyaḥ. sakaṣāyasya bhāvaḥ sakaṣātvam. tasmāt sakaṣāyatvād iti. punar hetunirdeśaḥ jaṭharāgnyāśayānurūpāhāragrahaṇavattīvramandamadhyamakaṣāyāśayānurūpasthityanubhavaviśeṣapratipattyartham. amūrtir ahasta ātmā kathaṃ karmādatta iti coditaḥ san ‘jīvaḥ’ ity āha. jīvanāj jīvaḥ prāṇādhāraṇād āyuḥsaṃbandhān nāyurvirahād iti. ‘karmayogyān’ iti laghunirdeśāt siddhe ‘karmaṇo yogyān’ iti pṛthagvibhaktyuccāraṇaṃ vākyāntarajñāpanārtham. kiṃ punas tadvākyāntaram? karmaṇo jīvaḥ sakaṣāyo bhavatīty ekaṃ vākyam. etad uktaṃ bhavati — ‘karmaṇaḥ’ iti hetunirdeśaḥ karmaṇo hetor jīvaḥ sakaṣāyo bhavati, nākarmasya kaṣāyalepo ’sti. tato jīvakarmaṇor anādisaṃbandha iti uktaṃ bhavati. tenāmūrto jīvo mūrtena karmaṇā kathaṃ badhyate iti codyam apākṛtaṃ bhavati. itarathā hi bandhasyādimattve ātyantikīṃ śuddhiṃ dadhataḥ siddhasyeva bandhābhāvaḥ prasajyeta. dvitīyaṃ vākyaṃ ‘karmaṇo yogyān pudgalān ādatte’ iti. arthavaśād vibhaktipariṇāma iti pūrvahetusaṃbandham tyaktvā ṣaṣṭhīsaṃbandham upaiti ‘karmaṇo yogyān’ iti. ‘pudgala’ vacanaṃ karmaṇas tādātmyakhyāpanārtham. tenātmaguṇo ’dṛṣṭo nirākṛto bhavati; tasya saṃsārahetutvānupapatteḥ. ‘ādatte’ iti hetuhetumadbhāvakhyāpanārtham. ato mithyādarśanādyāveśād ārdrīkṛtasyātmanaḥ sarvato yogaviśeṣāt teṣāṃ sūkṣmaikakṣetrāvagāhinām anantānantapradeśānāṃ pudgalānāṃ karmabhāvayogyānām avibhagenopaśleṣo bandha ity ākhyāyate. yathā bhājanaviśeṣe prakṣiptānāṃ vividharasabījapuṣpaphalānāṃ madirābhāvena pariṇāmas tathā pudgalānām apy ātmani sthitānāṃ yogakaṣāyavaśāt karmabhāvena pariṇāmo veditavyaḥ. ‘saḥ’ vacanam anyanivṛttyartham. sa eṣa bandho nānyo ’stīti. tena guṇaguṇibandho nivartito bhavati. karmādisādhano ‘bandha’-śabdo vyākhyeyaḥ.§ 735. āha kim ayaṃ bandha ekarūpa eva, āhosvit prakārā apy asya santīty ata idam ucyate —prakṛtisthityanubhavapradeśās tadvidhayaḥ || 8.3 || § 736. prakṛtiḥ svabhāvaḥ. nimbasya kā prakṛtiḥ? tiktatā. guḍasya kā prakṛtiḥ? madhuratā. tathā jñānāvaraṇasya kā prakṛtiḥ? arthānavagamaḥ. darśanāvaraṇasya kā prakṛtiḥ? arthānālokanam. vedyasya sadasallakṣaṇasya sukhaduḥkhasaṃvedanam. darśanamohasya tattvārthāśraddhānam. cāritramohasyāsaṃyamaḥ. āyuṣo bhavadhāraṇam. nāmno nārakādināmakaraṇam. gotrasyoccair nīccaiḥ sthānasaṃśabdanam. anantarāyasya dānādivighnakaraṇam. tadevaṃ lakṣaṇaṃ kāryaṃ prakriyate prabhavaty asyā iti prakṛtiḥ. tatsvabhāvād apracyutiḥ sthitiḥ. yathā — ajāgomahiṣyādikṣīrāṇāṃ mādhuryasvabhāvād apracyutiḥ sthitiḥ. tathā jñānāvaraṇādīnām arthāvagamādisvabhāvād apracyutiḥ sthitiḥ. tadrasaviśeṣo ’nubhavaḥ yathā — ajāgomahiṣyādikṣīrāṇāṃ tīvramandādibhāvena rasaviśeṣaḥ. tathā karmapudgalānāṃ svagatasāmarthyaviśeṣo ’nubhavaḥ. iyattāvadhāraṇaṃ pradeśaḥ. karmabhāvapariṇatapudgalaskandhānāṃ paramāṇuparicchedenāvadhāraṇaṃ pradeṣaḥ. ‘vidhi’-śabdaḥ prakāravacanaḥ. ta ete prakṛtyādayaś catvāras tasya bandhasya prakārāḥ. tatra yoganimittau prakṛtipradeśau. kaṣāyanimittau sthityanubhavau. tatprakarṣāprakarṣabhedād tadbaṃdhavicitrabhāvaḥ. tathā coktam — jogā payaḍi-paesā ṭhidiaṇubhāgā kasāyado kuṇadi | apariṇaducchiṇṇesu ya baṃdhaṭṭhidikāraṇaṃ ṇatthi || § 737. tatrādyasya prakṛtibandhasya bhedapradarśanārtham āha —ādyo jñānadarśanāvaraṇavedanīyamohanīyāyurnāmagotrāntarāyāḥ || 8.4 || § 738. ādyaḥ prakṛtibandho jñānāvaraṇādyaṣṭavikalpo veditavyaḥ. āvṛṇoty āvriyate ’neneti vā āvaraṇam. tat pratyekam abhisaṃbadhyate — jñānāvaraṇaṃ darśanāvaraṇam iti. vedayati vedyata iti vā vedanīyam. mohayati mohyate ’neneti vā mohanīyam. ety anena nārakādibhavam ity āyuḥ. namayaty ātmānaṃ namyate ’neneti vā nāma. uccair nīcaiś ca gūyate śabdyata iti vā gotram. dātṛdeyādīnām antaraṃ madhyametīty antarāyaḥ. ekenātmapariṇāmenādīyamānāḥ pudgalā jñānāvaraṇādyanekabhedaṃ pratipadyante sakṛdupabhuktānnapariṇāmarasarudhirādivat.§ 739. āha, ukto mūlaprakṛtibandho ’ṣṭavidhaḥ. idānīm uttaraprakṛtibandho vaktavya ity ata āha —pañcanavadvyaṣṭāviṃśaticaturdvicatvāriṃśaddvipañcabhedā yathākramam || 8.5 || § 740. dvitīyagrahaṇam iha kartavyaḥ; dvitīya uttaraprakṛtibandha evaṃ vikalpa iti? na kartavyam; pāriśeṣyāt siddheḥ. ādyo mūlaprakṛtibandho ’ṣṭavikalpa uktaḥ. tataḥ pāriśeṣyād ayam uttaraprakṛtivikalpavidhir bhavati. ‘bheda’ śabdaḥ pañcādibhir yathā kramam abhisaṃbandhyate — pañcabhedaṃ jñānāvaraṇīyaṃ navabhedaṃ darśanāvaraṇīyaṃ dvibhedaṃ vedanīyaṃ aṣṭāviṃśatibhedaṃ mohanīyaṃ caturbhedam āyuḥ dvicatvāriṃśadbhedaṃ nāma dvibhedaṃ gotraṃ paṃcabhedo ’ntarāya iti.§ 741. yadi jñānāvaraṇīyaṃ paṃcabhedaṃ tatpratipattir ucyatām ity ata āha —matiśrutāvadhimanaḥparyayakevalānām || 8.6 || § 742. matyādīni jñānāni vyākhyātāni. teṣām āvṛter āvaraṇabhedo bhavatīti paṃcottaraprakṛtayo veditavyāḥ. atra codyate — abhavyasya manaḥparyayajñānaśaktiḥ kevalajñānaśaktiś ca syād vā na vā. yadi syāt tasyābhavyatvābhāvaḥ. atha nāsti tatrāvaraṇadvayakalpanā vyartheti? ucyate — ādeśavacanān na doṣaḥ. dravyārthādeśān manaḥparyayakevalajñānaśaktisaṃbhavaḥ. paryāyārthādeśāt tacchaktyabhāvaḥ. yady evaṃ bhavyābhavyavikalpo nopapadyate; ubhayatra tacchaktisadbhāvāt? na śaktibhāvābhāvāpekṣayā bhavyābhavyavikalpa ity ucyate. kutas tarhi? vyaktisadbhāvāsadbhāvāpekṣayā. samyagdarśanādibhir vyaktir yasya bhaviṣyati sa bhavyaḥ. yasya tu na bhaviṣyati so ’bhavya iti. kanaketarapāṣāṇavat.§ 743. āha, ukto jñānāvaraṇottaraprakṛtivikalpaḥ. idānīṃ darśanāvaraṇasya vaktavya ity ata āha —cakṣuracakṣuravadhikevalānāṃ nidrānidrānidrāpracalāpracalāpracalāstyānagṛddhayaś ca || 8.7 || § 744. cakṣuracakṣuravadhikevalānām iti darśanāvaraṇāpekṣayā bhedanirdeśaḥ — cakṣurdarśanāvaraṇam acakṣurdarśanāvaraṇam avadhidarśanāvaraṇaṃ kevaladarśanāvaraṇam iti. madakhedaklamavinodanārthaḥ svāpo nidrā. tasyā upary upari vṛttir nidrānidrā. yā kriyātmānaṃ pracalayati sā pracalā śokaśramamadādiprabhavā āsīnasyāpi netragātravikriyāsūcikā. saiva punaḥ punar āvartamānā pracalāpracalā. svapne yathā vīryaviśeṣāvirbhāvaḥ sā styānagṛddhiḥ. styāyater anekārthatvāt svapnārtha iha gṛhyate, gṛddher api dīptiḥ. styāne svapne gṛddhyati dīpyate yad udayād ātmā raudraṃ bahukarma karoti sā styānagṛddhiḥ. iha nidrādibhir darśanāvaraṇaṃ sāmānādhikaraṇyenābhisaṃbadhyate — nidrādarśanāvaraṇam nidrānidrādarśanāvaraṇam ity ādi.§ 745. tṛtīyasyāḥ prakṛter uttaraprakṛtipratipādanārtham āha —sadasadvedye || 8.8 || § 746. yad udayād devādigatiṣu śarīramānasasukhaprāptis tat sadvedyam. praśastaṃ vedyaṃ sadvedyam iti. yat phalaṃ duḥkham anekavidhaṃ tad asadvedyam. apraśastaṃ vedyam asadvedyam iti.§ 747. caturthyāḥ prakṛter uttaraprakṛtivikalpanidarśanārtham āha —darśanacāritramohanīyākaṣāyakaṣāyavedanīyākhyās tridvinavaṣoḍaśabhedāh samyaktvamithyātvatadubhayānyakaṣāyakaṣāyau hāsyaratyaratiśokabhayajugupsāstrīpunnapuṃsakavedā anantānubandhyapratyākhyānapratyākhyānasaṃjvalanavikalpāścaikaśaḥ krodhamānamāyālobhāḥ || 8.9 || § 748. darśanādayaś catvāraḥ tryādayo ’pi. tatra yathāsaṃkhyena saṃbandho bhavati — darśanamohanīyaṃ tribhedham, cāritramohanīyaṃ dvibhedam, akaṣāyavedanīyaṃ navavidham, kaṣāyavedanīyaṃ ṣoḍaśavidham iti.§ 749. tatra darśanamohanīyaṃ tribhedham — samyaktvaṃ mithyātvaṃ tadubhayam iti. tad bandhaṃ pratyekaṃ bhūtvā satkarmāpekṣayā tridhā vyavatiṣṭhate. tatra yasyodayāt sarvajñapraṇītamārgaparāṅmukhas tattvārthaśraddhānanirutsuko hitāhitavicārāsamartho mithyādṛṣṭir bhavati tan mithyātvam. tad eva samyaktvaṃ śubhapariṇāmaniruddhasvarasaṃ yad audāsīnyenāvasthitam ātmanaḥ śraddhānaṃ na niruṇaddhi, tad vedayamānaḥ puruṣaḥ samyagdṛṣṭir ity abhidhīyate. tad eva mithyātvaṃ prakṣālanaviśeṣāt kṣīṇākṣīṇamadaśaktikodravavatsāmiśuddhasvarasaṃ tadubhayam ity ākhyāyate samyaṅmithyātvam iti yāvat. yasyodayād ātmano ’rdhaśuddhamadakodravaudanopayogāpāditamiśrapariṇāmavadubhayātmako bhavati pariṇāmaḥ.§ 750. cāritramohanīyaṃ dvidhā; akaṣāyakaṣāyabhedāt. īṣad arthe nañaḥ prayogād īṣat kaṣāyo ’kaṣāya iti. akaṣāyavedanīyaṃ navavidham. kutaḥ. hāsyādibhedāt. yasyodayād dhāsyāvirbhāvas tad dhāsyam. yad udayād deśādiṣv autsukyaṃ sā ratiḥ. aratis tadviparītā. yad vipākāc chocanaṃ sa śokaḥ. yad udayād udvegas tad bhayam. yad udayād ātmadoṣasaṃvaraṇaṃ paradoṣāviṣkaraṇaṃ sā jugupsā. yad udayāt straiṇān bhāvān pratipadyate sa strīvedaḥ. yasyodayāt pauṃsnān bhāvānāskandati sa puṃvedaḥ. yad udayān nāpuṃsakān bhāvān upavrajati sa napuṃsakavedaḥ.§ 751. kaṣāyavedanīyaṃ ṣoḍaśavidham. kutaḥ. anantānubandhyādivikalpāt. tad yathā — kaṣāyāḥ krodhamānamāyālobhāḥ. teṣām catasro ’vasthāḥ — anantānubandhino ’pratyākhyānāvaraṇāḥ pratyākhyānāvaraṇāḥ saṃjvalanāś ceti. anantasaṃsārakāraṇatvān mithyādarśanam anantam. tadanubandhino ’nantānubandhinaḥ krodhamānamāyālobhāḥ. yadudayād deśaviratiṃ saṃyamāsaṃyamākhyām alpām api kartuṃ na śaknoti te deśapratyākhyānam āvṛṇvanto ’pratyākhyānāvaraṇāḥ krodhamānamāyālobhāḥ. yadudayād viratiṃ kṛtsnāṃ saṃyamākhyāṃ na śaknoti kartuṃ te kṛtsnaṃ pratyākhyānam āvṛṇvantaḥ pratyākhyānāvaraṇāḥ krodhamānamāyālobhāḥ. samekībhāve vartate. saṃyamena sahāvasthānād ekībhūya jvalanti saṃyamo vā jvalaty eṣu satsv apīti saṃjvalanāḥ krodhamānamāyālobhāḥ. ta ete samuditāḥ santaḥ ṣoḍaśa kaṣāyā bhavanti.§ 752. mohanīyānantaroddeśabhāja āyuṣa uttaraprakṛtinirjñāpanārtham āha —nārakatairyagyonamānuṣadaivāni || 8.10 || § 753. nārakādiṣu bhavasaṃbandhenāyuṣo vyapadeśaḥ kriyate. narakeṣu bhavaṃ nārakam āyuḥ, tiragyoniṣu bhavaṃ tairyagyonam, mānuṣeṣu bhavaṃ mānuṣam, deveṣu bhavaṃ daivam iti. narakeṣu tīvraśītoṣṇavedaneṣu yannimittaṃ dīrghajīvanaṃ tannārakam. evaṃ śeṣv api.§ 754. āyuś caturvidhaṃ vyākhyātam. tadanantaram uddiṣṭaṃ yan nāmakarma tad uttaraprakṛtinirṇayārtham āha —gatijātiśarīrāṅgopāṅganirmāṇabaṃdhanasaṃghātasaṃsthānasaṃhananasparśarasagaṃdhavarṇānupūrvyāgurulaghūpaghātaparaghātātapodyotocchvāsavihāyogatayaḥ pratyekaśarīratrasasubhagasusvaraśubhasūkṣmaparyāptisthirādeyayaśaḥkīrtisetarāṇi tīrthakaratvaṃ ca || 8.11 || § 755. yad udayātmā bhavāntaraṃ gacchati sā gatiḥ. sā carturvidhā — narakagatis tiryaggatir manuṣyagatir devagatiś ceti. yan nimitta ātmano nārako bhāvas tan narakagatināma. evaṃ śeṣv api yojyam. tāsu narakādigatiṣv avyabhicāriṇā sādṛśyenaikīkṛto ’rthātmā jātiḥ. tannimittaṃ jātināma. tatpañcavidham — ekendriyajātināma dvīndriyajātināma trīndriyajātināma caturindriyajātināma pañcendriyajātināma ceti. yad udayād ātmā ekendriya iti śabdyate tad ekendriyajātināma. evaṃ śeṣv api yojyam. yad udayād ātmanaḥ śarīranirvṛttis tac charīranāma. tat pañcavidham — audārikaśarīranāma vaikriyikaśarīranāma āhārakaśarīranāma taijasaśarīranāma kārmaṇaśarīranāma ceti. teṣāṃ viśeṣo vyākhyātaḥ. yad udayād āṅgopāṅgavivekas tad āṅgopāṅganāma. tat trividham — audārikaśarīrāṅgopāṅganāma vaikriyikaśarīrāṅgopāṅganāma āhārakaśarīrāṅgopāṅganāma ceti. yan nimittāt pariniṣpattis tan nirmāṇam. tad dvividhaḥ — sthānanirmāṇaṃ pramāṇanirmāṇaṃ ceti. tajjātināmodayāpekṣaṃ cakṣurādīnāṃ sthānaṃ pramāṇaṃ ca nirvartayati. nirmīyate ’neneti nirmāṇam. śarīranamakarmodayavaśād upāttānāṃ pudgalānām anyonyapradeśasaṃśleṣaṇaṃ yato bhavati tad bandhananāma. yadudayād audārikādiśarīrāṇāṃ vivaravirahitānyo ’nyapradeśānupraveśena ekatvāpādanaṃ bhavati satsaṃghātanāma. yad udayād audārikādisarīrākṛtinirvṛttir bhavati tat saṃsthānanāma. tat ṣoḍhā vibhajyate — samacaturasrasaṃsthānanāma nyagrodhaparimaṇḍalasaṃsthānanāma svātisaṃsthānanāma kubjasaṃsthānanāma vāmanasaṃsthānanāma huṇḍasaṃsthānanāma ceti. yasyodayāt asthibandhanaviśeṣo bhavati tatsaṃhanananāma. tat ṣaḍvidham — vajrarṣabhanārācasaṃhanananāma vajranārācasaṃhanananāma nārācasaṃhanananāma ardhanārācasaṃhanananāma kīlikāsaṃhanananāma asaṃprāptāsṛpāṭikāsaṃhanananāma ceti. yasyodayāt sparśaprādurbhāvas tat sparśanāma. tad aṣṭavidham — karkaśanāma mṛdunāma gurunāma laghunāma snigdhanāma rūkṣanāma śītanāma uṣṇanāma ceti. yan nimitto rasavikalpas tad rasanāma. tat pañcavidham — tiktanāma kaṭukanāma kaṣāyanāma āmlanāma madhuranāma ceti. yad udayaprabhavo gandhas tad gandhanāma. tad dvividham — surabhigandhanāma asurabhigandhanāma ceti. yad dhetuko varṇavibhāgas tad varṇanāma. tat paṃcavidham — kṛṣṇavarṇanāma nīlavarṇanāma raktavarṇanāma hāridravaṛnanāma śuklavarṇanāma ceti. pūrvaśarīrākārāvināśo yasyodayād bhavati tad ānupūrvyanāma. tac caturvidham — narakagatiprāyogyānupūrvyanāma tiryaggatiprāyogyānupūrvyanāma manuṣyagatiprāyogyānupūrvyanāma devagatiprāyogyānupūrvyanāma ceti. yasyodayād ayaḥpiṇḍavad gurutvān nādhaḥ patati na cārkatūlavallaghutvād ūrdhvaṃ gacchati tad gurulaghunāma. yasyodayāt svayaṃkṛtodbandhanamaruprapatanādinimitta upaghāto bhavati tad upaghātanāma. yannimittaḥ paraśastrāder vyāghātas tat paraghātanāma. yadudayān nirvṛttam ātapanaṃ tadātapanama. tadāditye vartate. yan nimittam udyotananaṃ tad udyotanāma. tac candrakhadyotādiṣu vartate. yaddhetur ucchvāsas tad ucchvāsanāma. vihāya ākāśam. tatra gatinirvartakaṃ tad vihāyogatināma. tad dvividham — praśastāpraśastabhedāt. śarīranāmakarmodayān nirvartyamānaṃ śarīram ekātmopabhogakāraṇaṃ yato bhavati tat pratyekaśarīranāma. bahūnām ātmanām upabhogahetutvena sādhāraṇaṃ śarīraṃ yato bhavati tat sādhāraṇaśarīranāma. yadudayād dvīndriyādiṣu janma tat trasanāma. yannimitta ekendriyeṣu prādurbhāvas tat sthāvaranāma. yadudayād anyaprītiprabhavas tat subhaganāma. yadudayād rūpādiguṇopeto ’py aprītikaras tad durbhaganāma. yannimittaṃ manojñasvaranirvartanaṃ tat susvaranāma. tadviparītaṃ duḥsvaranāma. yad udayād ramaṇīyatvaṃ tac chubhanāma. tadviparītaṃ aśubhanāma. sūkṣmaśarīranirvartakaṃ sūkṣmanāma. anyabādhākaraśarīrakāraṇaṃ bādaranāma. yadudayād āhārādiparyāptinirvṛttiḥ tat paryāptināma. tat ṣaḍvidham — āhāraparyāptināma śarīraparyāptināma indriyaparyāptināma prāṇāpanaparyāptināma bhāṣāparyāptināma manaḥparyāptināma ceti. ṣaḍvidhaparyāptyabhāvahetur aparyāptināma. sthirabhāvasya nirvartakaṃ sthiranāma. tadviparītam asthiranāma. prabhopetaśarīrakāraṇam ādeyanāma. niṣprabhaśarīrakāraṇam anādeyanāma. puṇyaguṇakhyāpanakāraṇaṃ yaśaḥkīrtināma. tatpratyanīkaphalam ayaśaḥkīrtināma. ārhantyakāraṇaṃ tīrthakaratvanāma.§ 756. ukto nāmakarmaṇa uttaraprakṛtibhedaḥ. tadanantaroddeśabhājo gotrasya prakṛtibhedo vyākhyāyate —uccairnīcaiś ca || 8.12 || § 757. gotraṃ dvividham — uccairgotraṃ nīcairgotram iti. yasyodayāl lokapūjiteṣu kuleṣu janma tac uccairgotram. yadudayād garhiteṣu kuleṣu janma tan nīcairgotram.§ 758. aṣṭamyāḥ karmaprakṛter uttaraprakṛtinirdeśārtham āha —dānalābhabhogopabhogavīryāṇām || 8.13 || § 759. antarāyāpekṣayā bhedanirdeśaḥ kriyate — dānasyāntarāyo lobhasyāntarāya ity ādi. dānādipariṇāmavyāghātahetutvāt tad vyapadeśaḥ. yadudayād dātukāmo ’pi na prayacchati, labdhukāmo ’pi na labhate, bhoktum icchann api na bhuṅkte, upabhoktum abhivāñchann api nopabhuṅkte, utsahitukāmo ’pi notsahate ta ete pañcāntarāyasya bhedāḥ.§ 760. vyākhyātāḥ prakṛtibandhavikalpāḥ. idānīṃ sthitibandhavikalpo vaktavyaḥ. sā sthitir dvividhā — utkṛṣṭā jaghanyā ca. tatra yāsāṃ karmaprakṛtīṇām utkṛṣṭā sthitiḥ samānā tannirdeśārtham ucyate —āditas tisṛṇām antarāyasya ca triṃśatsāgaropamakoṭīkoṭyaḥ parā sthitiḥ || 8.14 || § 761. madhye ’nte vā tisṛṇām grahaṇaṃ mābhūd iti ‘āditaḥ’ ity ucyate. ‘antarāyasya’ iti vacanaṃ vyavahitagrahaṇārtham. sāgaropamam uktaparimāṇam. koṭīṇāṃ koṭyaḥ koṭīkoṭyaḥ. para utkṛṣṭety arthaḥ. etad uktaṃ bhavati — jñānāvaraṇadarśanāvaraṇavedanīyāntarāyāṇām utkṛṣṭā sthitis triṃśatsāgaropamakoṭīkoṭya iti. sā kasya bhavati? mithyādṛṣṭeḥ saṃjñinaḥ paṃcendriyasya paryaptikasya. anyeṣām āgamāt saṃpratyayaḥ kartavyaḥ.§ 762. mohanīyasyotkṛṣṭasthitipratipattyartham āha —saptatir mohanīyasya || 8.15 || § 763. ‘sāgaropamakoṭīkoṭyaḥ parā sthitiḥ’ ity anuvartate. iyam api parā sthitir mithyādṛṣṭeḥ saṃjñinaḥ paṃcendriyasya paryāptakasyāvaseyā. itareṣāṃ yathāgamam avagamaḥ kartavyaḥ.§ 764. nāmagotrayor utkṛṣṭasthitipratipattyartham āha —viṃśatir nāmagotrayoḥ || 8.16 || § 765. ‘sāgaropamakoṭīkoṭyaḥ para sthitiḥ’ ity anuvartate. iyam api utkṛṣṭā sthitir mithyādṛṣṭeḥ saṃjñipaṃcendriyaparyāptakasya. itareṣāṃ yathāgamam avaboddhavyā.§ 766. athāyuṣaḥ kotkṛṣṭā sthitir ity ucyate —trayastriṃśatsāgaropamāṇy āyuṣaḥ || 8.17 || § 767. punaḥ ‘sāgaropama’ grahaṇaṃ koṭīkoṭīnivṛttyartham. ‘parā sthitiḥ’ ity anuvartate. iyam api pūvoktasyaiva. śeṣāṇām āgamato ’vaseyā.§ 768. uktotkṛṣṭā sthitiḥ. idānīṃ jaghanyā sthitir vaktavyā. tatra samānajaghanyasthitīḥ paṃca prakṛtīr avasthāpya tisṛṇāṃ jaghanyasthitipratipattyarthaṃ sūtradvayam upanasyate laghvartham —aparā dvādaśa muhūrtā vedanīyasya || 8.18 || § 769. aparā jaghanyā ity arthaḥ. vedanīyasya dvādaśa muhūrtāḥ.nāmagotrayor aṣṭau || 8.19 || § 770. ‘muhūrtā’ ity anuvartate. ‘aparā sthitiḥ’ iti ca.§ 771. avasthāpitaprakṛtijaghanyasthitipratipādanārtham āha —śeṣāṇām antarmuhūrtā || 8.20 || § 772. śeṣāṇām pañcānāṃ prakṛtīnām antarmuhūrtāparā sthitiḥ. jñānadarśanāvaraṇāntarāyāṇāṃ jaghanyā sthitiḥ sūkṣmasāṃparāye, mohanīyasya anivṛttibādarasāṃparāye. āyuṣaḥ saṃkhyeyavarṣāyuṣṣu tiryakṣu manuṣyeṣu ca.§ 773. āha, ubhayī sthitir abhihitā. jñānāvaraṇādīnām athānubhavaḥ kiṃ lakṣaṇa ity ata āha —vipāko ’nubhavaḥ || 8.21 || § 774. viśiṣṭo nānāvidho vā pāko vipākaḥ. puṛvoktakaṣāyatīvramandādibhāvāsravaviśeṣād viśiṣṭaḥ pāko vipākaḥ. athavā dravyakṣetrakālabhavabhāvalakṣaṇanimittabhedajanitavaiśvarūpyo nānāvidhaḥ pāko vipākaḥ. asāv anubhava ity ākhyāyate. śubhapariṇāmānāṃ prakarṣabhāvāc chubhaprakṛtīnāṃ prakṛṣṭo ’nubhavaḥ aśubhaprakṛtīnāṃ nikṛṣṭaḥ. aśubhapariṇāmānāṃ prakarṣabhāvād aśubhaprakṛtīnāṃ prakṛṣṭo ’nubhavaḥ śubhaprakṛtīnāṃ nikṛṣṭaḥ. sa evaṃ pratyayavaśād upātto ’nubhavo dvividhā pravartate svamukhena paramukhena ca. sarvāsāṃ mūlaprakṛtīnāṃ svamukhenaivānubhavaḥ. uttaraprakṛtīnāṃ tulyajātīyānāṃ paramukhenāpi bhavati āyurdarśanacāritramohavarjānām. na hi narakāyurmukhena tiryagāyurmanuṣyāyur vā vipacyate. nāpi darśanamohaś cāritramohamukhena, cāritramoho vā darśanamohamukhena.§ 775. āha abhyupemaḥ prāgupacitanānāprakārakarmavipāko ’nubhavaḥ. idaṃ tu na vijānīmaḥ kim ayam prasaṃkhyāto ’prasaṃkhyātaḥ? ity atrocyate prasaṃkhyāto ’nubhūyata iti brūmahe. kutaḥ? yataḥ —sa yathānāma || 8.22 || § 776. jñānāvaraṇasya phalaṃ jñānābhāvo darśanāvaraṇasyāpi phalaṃ darśanaśaktyuparodha ity evam ādy anvarthasaṃjñānirdeśāt sarvāsāṃ karmaprakṛtīnāṃ savikalpānām anubhavasaṃpratyayo jāyate.§ 777. āha, yadi vipāko ’nubhavaḥ pratijñāyate, tatkarmānubhūtaṃ sat, kim ābharaṇavadavatiṣṭhate āhosvin niṣpītasāraṃ pracyavate? ity atrocyate —tataś ca nirjarā || 8.23 || § 778. pīḍānugrahāv ātmane pradāyābhyavahṛṭaudanādivikāravatpūrvasthitikṣayād avasthānābhāvāt karmaṇo nivṛttir nirjarā. sā dviprakārā — vipākajā itarā ca. tatra caturgatāv anekajātiviśeṣāvaghūrṇite saṃsāramahārṇave ciraṃ paribhramataḥ śubhāśubhasya karmaṇaḥ krameṇa paripākakālaprāptasyānubhavodayāvalisroto ’nupravaviṣṭasyārabdhaphalasya yā nivṛttiḥ sā vipākajā nirjarā. yatkarmāprāptavipākakālam aupakramikakriyāviśeṣasāmarthyād anudīrṇaṃ balād udīryodayāvaliṃ praveśya vedyate āmrapanasādipākavat sā avipākajā nirjarā. ’ca’ śabdo nimittāntarasamuccayārthaḥ. ‘tapasā nirjarā ca’ iti vakṣyate tataś ca bhavati anyataś ceti sūtrārtho yojitaḥ. kim artham iha nirjarānirdeśaḥ kriyate, saṃvarāt parā nirdeṣṭavyā uddeśavat? laghvartham iha vacanam. tatra hi pāṭhe ‘vipāko ’nubhavaḥ’ iti punar anuvādaḥ kartavyaḥ syāt.§ 779. āha abhihito ’nubhavabandhaḥ. idānīṃ pradeśabandho vaktavyaḥ. tasmiṃś ca vaktavye sati ime nirdeṣṭavyāḥ — kiṃ hetavaḥ kadā kutaḥ kiṃ svabhāvāḥ kasmin kiṃ parimāṇaś ceti? tadartham idaṃ krameṇa parigṛhītapraśnāpekṣabhedaṃ sūtraṃ praṇīyate —nāmapratyayāḥ sarvato yogaviśeṣāt sūkṣmaikakṣetrāvagāhasthitāḥ sarvātmapradeśeṣv anantānantapradeśāḥ || 8.24 || § 780. nāmnaḥ pratyayā nāmapratyayāh ‘nāma’ iti sarvāḥ karmaprakṛtayo ’bhidhīyante; ‘sa yathānāma’ iti vacanāt. anena hetubhāva uktaḥ. sarveṣu bhaveṣu sarvataḥ ‘dṛśyante anyato ’pi’ iti tasi kṛte sarvataḥ. anena kālopādānaṃ iti kṛtam. ekaikasya hi jīvasyātikrāntā anantā bhavā āgāminaḥ saṃkhyeyā asaṃkhyeyā anantānantā vā bhavantīti. yogaviśeṣān nimittāt karmabhāvena pudgalā ādīyanta iti nimittaviśeṣanirdeśaḥ kṛto bhavati. ‘sūkṣma’ ādigrahaṇaṃ karmagrahaṇayogyapudgalasvabhāvānuvartanārtham, grahaṇayogyāḥ pudgalāḥ sūkṣmā na sthūlā iti. ‘ekakṣetrāvagāha’ vacanaṃ kṣetrāntaranivṛttyartham. ‘sthitāḥ’ iti vacanaṃ kriyāntaranivṛttyartham, sthitā na gacchanta iti. ‘sarvātmapradeśeṣu’ iti vacanam ādhāranirdeśārthaṃ naikapradeśādiṣu karmapradeśā vartante. kva tarhi? ūrdhvam adhas tiryak ca sarveṣv ātmapradeśeṣu vyāpya sthitā iti. ‘anantānantapradeśa’ vacanaṃ parimāṇāntaravyapohārtham, na saṃkhyeyā na cāsaṃkhyeyā nāpy anantā iti. te khalu pudgalaskandhā abhavyānantaguṇāḥ siddhānantabhāgapramitapradeśā ghanāṅgulasyāsaṃkhyeyabhāgakṣetrāvagāhina ekadvitricatuḥsaṃkhyeyasamayasthitikāḥ pañcavarṇapañcarasa-dvigandha-catuḥsparśasvabhāvā aṣṭavidhakarmaprakṛtiyogyā yogavaśād ātmanātmasāt kriyante. iti pradeśa-bandhaḥ samāsato veditavyaḥ.§ 781. āha, bandhapadārthāntaraṃ puṇyapāpopasaṃkhyānaṃ coditaṃ tadbandhe ’ntarbhūtam iti pratyākhyātam. tatredaṃ vaktavyaṃ ko ’tra puṇyabandhaḥ kaḥ pāpabandha iti. tatra puṇyaprakṛtiparigaṇanārtham idam ārabhyate —sadvedyaśubhāyurnāmagotrāṇi puṇyam || 8.25 || § 782. śubhaṃ praśastam iti yāvat. taduttaraiḥ pratyekam abhisaṃbadhyate śubham āyuḥ śubhaṃ nāma śubhaṃ gotram iti. śubhāyus tritayaṃ tiryagāyur manuṣyāyur devāyur iti. śubhanāma saptatriṃśad vikalpam. tad yathā — manuṣyagatir devagatiḥ paṃcendriyajāti paṃca śarīrāṇi trīṇy aṅgopāṅgāni samacaturasrasaṃsthānaṃ vajrarṣabhanārācasaṃhananaṃ praśastavarṇarasagandhasparśā manuṣyadevagatyānupūrvyadvayam agurulaghuparaghātocchvāsātapodyotapraśastavihāyogatayas trasabādaraparyāptipratyekaśarīrasthiraśubhasubhagasusvarādeyayaśaḥkīrtayo nirmāṇaṃ tīrthakaranāma ceti. śubham ekam uccairgotraṃ, sadvedyam iti. etā dvācatvāriṃśatprakṛtayaḥ ‘puṇya’ saṃjñāḥ.ato ’nyat pāpam || 8.26 || § 783. asmat puṇyasaṃjñikarmaprakṛtisamūhād anyat karma ‘pāpam’ ity ucyate. tad dvyaśītividham. tad yathā — jñānāvaraṇasya prakṛtayaḥ paṃca darśanāvaraṇasya nava mohanīyasya ṣaḍviṃśatiḥ paṃcāntarāyasya narakagatitiryaggatī catasro jātayaḥ paṃca saṃsthānāni paṃca saṃhananānyapraśastavarṇarasagandhasparśā narakagatitiryaggatyānupūrvyadvayam upaghātāpraśastavihāyogatisthāvarasūkṣmāparyāptisādhāraṇaśarīrāsthirāśubhadurbhagaduḥsvarānādeyāyaśaḥkīrtayaś ceti nāmakṛtayaś catustriṃśat. asad vedyaṃ narakāyur nīcairgotram iti. evaṃ vyākhyātaḥ saprapañco bandhapadārthaḥ. avadhimanaḥparyayakevalajñānapratyakṣapramāṇagamyas tadupadiṣṭāgamānumeyaḥ.iti tattvārthavṛttau sarvārthasiddhisaṃjñikāyāṃ aṣṭamo ’dhyāyaḥ samāptaḥ || 8 || atha navamo ’dhyāyaḥ (§§ 784–919)§ 784. bandhapadārtho nirdiṣṭaḥ. idānīṃ tadantaroddeśabhājaḥ saṃvarasya nirdeśaḥ prāptakāla ity ata idam āha —āsravanirodhaḥ saṃvaraḥ || 9.1 || § 785. abhinavakarmādānahetur āsravo vyākhyātaḥ. tasya nirodhaḥ saṃvara ity ucyate. sa dvividho bhāvasaṃvaro dravyasaṃvaraś ceti. tatra saṃsāranimittakriyānivṛttir bhāvasaṃvaraḥ. tannirodhe tatpūrvakarmapudgalādānavicchedo dravyasaṃvaraḥ.§ 786. idaṃ vicāryate — kasmin guṇasthāne kasya saṃvara iti? atra ucyate — mithyādarśanakarmodayavaśīkṛta ātmā mithyādṛṣṭiḥ. tatra mithyādarśanaprādhānyena yatkarma āsravati tannirodhāc cheṣe sāsādanasamyagdṛṣṭyādau tatsaṃvaro bhavati. kiṃ punas tat? mithyātvanapuṃsakavedanarakāyur narakagatyekadvitricaturindriyajātihuṇḍasaṃsthānāsaṃprāptāsṛpāṭikāsaṃhanananarakagatiprāyogyānupūrvyātapasthāvarasūkṣmāparyāptakasādhāraṇaśarīrasaṃjñakaṣoḍaśaprakṛtilakṣaṇam.§ 787. asaṃyamas trividhaḥ; anantānubandhyapratyākhyānapratyākhyānodayavikalpāt. tatpratyayasya karmaṇas tadabhāve saṃvaro ’vaseyaḥ. tad yathā — nidrānidrāpracalāpracalāstyānagṛddhyanantānubandhikrodhamānamāyālobhastrīvedatiryagāyustiryaggaticatuḥ-saṃsthānacatuḥsaṃhananatiryaggatiprāyogyānupūrvyodyotāpraśastavihāyogatidurbhagaduḥsvarānādeyanīcairgotrasaṃjñikānāṃ pañcaviṃśatiprakṛtīnām anantānubandhikaṣāyodayakṛtāsaṃyamapradhānāsravāṇām ekendriyādayaḥ sāsādanasamyagdṛṣṭyantā bandhakāḥ. tadabhāve tāsām uttaratra saṃvaraḥ. apratyākhyānāvaraṇakrodhamānamāyālobhamanuṣyāyurmanuṣyagatyaudārikaśarīratadaṅgopāṅgavajrarṣabhanārācasaṃhananamanuṣyagatiprāyogyānupūrvyanāmnā daśānāṃ prakṛtīnām apratyākhyānakaṣāyodayakṛtāsaṃyamahetukānām ekendriyādayo ’saṃyatasamyagdṛṣṭyantā bandhakāḥ. tadabhāvād ūrdhvaṃ tāsāṃ saṃvaraḥ. samyaṅmithyātvaguṇenāyur na badhyate. pratyākhyānāvaraṇakrodhamānamāyālobhānāṃ catasṛṇāṃ prakṛtīnāṃ pratyākhyānakaṣāyodayakāraṇāsaṃyamāsravāṇām ekendriyaprabhṛtayaḥ saṃyatāsaṃyatāvasānā bandhakāḥ. tadabhāvād upariṣṭāt tāsāṃ saṃvaraḥ. pramādopanītasya tadabhāve nirodhaḥ. pramādenopanītasya karmaṇaḥ pramattasaṃyatād ūrdhvaṃ tadabhāvān nirodhaḥ pratyetavyaḥ. kiṃ punas tat. asadvedyāratiśokāsthirāśubhāyaśaḥkīrtivikalpam. devāyurbandhārambhasya pramāda eva hetur apramādo ’pi tat pratyāsannaḥ. tadūrdhvaṃ tasya saṃvaraḥ. kaṣāya evāsravo yasya karmaṇo na pramādādiḥ tasya tannirodhe nirāso ’vaseyaḥ. sa ca kaṣāyaḥ pramādādivirahitas tīvramadhyamajaghanyabhāvena triṣu guṇasthāneṣu vyavasthitaḥ. tatrāpūrvakaraṇasyādau saṃkhyeyabhāge dve karmaprakṛtī nidrāpracale badhyete. tata ūrdhvaṃ saṃkhyeyabhāge triṃśat prakṛtayo devagatipañcendriyajātivaikriyikāhārakataijasakārmaṇaśarīrasamacaturasrasaṃsthānavaikriyikāhārakaśarīrāṃgopāṃgavarṇagandharasasparśadevagatiprāyogyānupūrvyāgurulaghūpaghātaparaghātocchvāsapraśastavihāyogatitrasabādaraparyāptapratyekaśarīrasthiraśubhasubhagasusvarādeyanirmāṇatīrthakarākhyā badhyante. tasyaiva caramasamaye catasraḥ prakṛtayo hāsyaratibhayajugupsāsaṃjñā bandham upayānti. tā etās tīvrakaṣāyāsravās tadabhāvān nirddiṣṭād bhāgād ūrdhvaṃ saṃvriyante. anivṛttibādarasāṃparāyasyādisamayād ārabhya saṃkhyeyeṣu bhāgeṣu puṃvedakrodhasaṃjvalanau badhyete. tata ūrdhvaṃ śeṣeṣu saṃkhyeyeṣu bhāgeṣu mānasaṃjvalanamāyāsaṃjvalanau bandham upagacchataḥ. tasyaiva caramasamaye lobhasaṃjvalano bandham eti. tā etāḥ prakṛtayo madhyamakaṣāyāsravās tadabhāve nirdiṣṭasya bhāgasyopariṣṭāt saṃvaram āpnuvanti. pañcānāṃ jñānāvaraṇānāṃ caturṇāṃ darśanāvaraṇānāṃ yaśaḥkīrter uccairgotrasya pañcānām antarāyāṇāṃ ca mandakaṣāyāsravāṇāṃ sūkṣmasāṃparāyo bandhakaḥ. tadabhāvād uttararatra teṣāṃ saṃvaraḥ. kevalenaiva yogena sadvedyasopaśāntakaṣāyakṣīṇakaṣāyasayogānāṃ bandho bhavati. tadabhāvād ayogakevalinas tasya saṃvaro bhavati.§ 788. uktaḥ saṃvaras taddhetupratipādanārtham āha —sa guptisamitidharmānuprekṣāpariṣahajayacāritraiḥ || 9.2 || § 789. yataḥ saṃsārakāraṇād ātmano gopanaṃ bhavati sā guptiḥ. prāṇipīḍāparihārārthaṃ samyagayanaṃ samitiḥ. iṣṭe sthāne dhatte iti dharmaḥ. śarīrādīnāṃ svabhāvānucintanam anuprekṣā. kṣudādivedanotpattau karmanirjarārthaṃ sahanaṃ pariṣahaḥ. pariṣahasya jayaḥ pariṣahajayaḥ. cāritraśabda ādisūtre vyākhyātārthaḥ. eteṣāṃ guptyādīnāṃ saṃvaraṇakriyāyāḥ sādhakatamatvād karaṇanirdeśaḥ. saṃvaro ’dhikṛto ’pi ‘sa’ iti tacchabdena parāmṛśyate guptyādibhiḥ sākṣāt saṃbandhanārthaḥ. kiṃ prayojanam? avadhāraṇārtham. sa eṣa saṃvaro guptyādibhir eva nānyenopāyeneti. tena tīrthābhiṣekadīkṣāśīrṣopahāradevatārādhananādayo nivartitā bhavanti; rāgadveṣamohopāttasya karmaṇo ’nyathā nivṛttyabhāvāt.§ 790. saṃvaranirjarāhetuviśeṣapratipādanārtham āha —tapasā nirjarā ca || 9.3 || § 791. tapo dharme ’ntarbhūtam api pṛthagucyate ubhayasādhanatvakhyāpanārthaṃ saṃvaraṃ prati prādhānyapratipādanārthaṃ ca. nanu ca tapo ’bhudayāṃgam iṣtaṃ devendrādisthānaprāptihetutvābhyupagamāt, tat kathaṃ nirjarāṃgaṃ syād iti? naiṣa doṣaḥ; ekasyānekakāryadarśanād agnivat. yathāgnir eko ’pi vikledanabhasmāṃgārādiprayojana upalabhyate tathā tapo ’bhudayakarmakṣayahetur ity atra ko virodhaḥ.§ 792. saṃvarahetuṣv ādāv uddiṣṭāyā gupteḥ svarūpapratipattyartham āha —samyagyoganigraho guptiḥ || 9.4 || § 793. yogo vyākhyātaḥ ‘kāyavāṅmanaḥkarma yogaḥ’ ity atra. tasya svecchāpravṛttinivartanaṃ nigrahaḥ. viṣayasukhābhilāṣārthapravṛttiniṣedhārthaṃ samyagviśeṣaṇam. tasmāt samyagviśeṣaṇaviśiṣṭāt saṃkleśāprādurbhāvaparātkāyādiyoganirodhe sati tannimittaṃ karma nāsravatīti saṃvaraprasiddhir avagantavyā. sā tritayī kāyaguptir vāgguptir manoguptir iti.§ 794. tatrāśaktasya muner niravadyapravṛttikhyāpanārtham āha —īryābhāṣaiṣaṇādānanikṣepotsargāḥ samitayaḥ || 9.5 || § 795. ‘samyag’ ity anuvartate. teneryādayo viśeṣyante. samyagīryā samyagbhāṣā samyageṣaṇā samyagādānanikṣepau samyagutsarga iti. sā etāḥ pañca samitayo viditajīvasthānādividher muneḥ prāṇipīḍāparihārābhyupāyā veditavyāḥ. tathā pravartamānsyāsaṃyamapariṇāmanimittakarmāsravāt saṃvaro bhavati.§ 796. tṛitīyasya saṃvarahetor dharmasya bhedapratipattyartham āha —uttamakṣamāmārdavārjavasaucasatyasaṃyamatapastyāgākiṃcanyabrahmacaryāṇi dharmaḥ || 9.6 || § 797. kim artham idam ucyate? ādyaṃ pravṛttinigrahārtham, tatrāsamarthānāṃ pravṛttyupāyadarśanārtham dvitīyam. idaṃ punar daśāvidhadharmākhyānaṃ samitiṣu pravartamānasya pramādaparihārārthaṃ veditavyam. śarīrasthitihetumārgaṇārthaṃ parakulāny upagacchato bhikṣor duṣṭajanākrośaprahasanāvajñātāḍanaśarīravyāpādanādīnāṃ saṃnidhāne kāluṣyānupattiḥ kṣamā. jātyādimadāveśād abhimānābhāvo mārdavaṃ mānanirharaṇam. yogasyāvarkratā ārjavam. prakarśaprāptalobhān nivṛttiḥ śaucam. satsu praśasteṣu janeṣu sādhu vacanaṃ satyam ity ucyate. nanu caitad bhāṣāsamitāv antarbhavati? naiṣa doṣaḥ; samitau pravartamāno muniḥ sādhuṣv asādhuṣu ca bhāṣāvyavahāraṃ kurvan hitaṃ mitaṃ ca brūyāt anyathā rāgād anarthadaṇḍadoṣaḥ syād iti vāksamitir ity arthaḥ. iha punaḥ saṃtaḥ pravrajitās tadbhaktā vā teṣu sādhu satyaṃ jñānacāritraśikṣaṇādiṣu bahvapi kartavyam ity anujñāyate dharmopabṛṃhaṇārtham. samitiṣu vartamānasya prāṇīndriya -parihāras saṃyamaḥ. karmakṣayārthaṃ tapyata iti tapaḥ. taduttrartra vakṣyamāṇaṃ dvādaśavikalpam avaseyam. saṃyatasya yogyaṃ jñānādidānaṃ tyāgaḥ. upātteṣv api śarīrādiṣu saṃskārāpohāya mamedam ity abhisandhinivṛttir ākiṃcanyam. nāsya kiṃcanāstīty akiṃcanaḥ tasya bhāvaḥ karma vā ākiṃcanyam. anubhūtāṅganāsmaraṇakathāśravaṇastrīsaṃsaktaśayanāsanādivarjanād brahmacaryaṃ paripūrṇam avatiṣṭhate. svatantravṛttinirvṛttyartho vā gurukulavāso brahmacaryam. dṛṣṭaprayojanaparivarjanārtham uttamaviśeṣaṇam. tāny evaṃ bhāvyamānāni dharmavyapadeśabhāñjisvaguṇapraptipakṣadoṣasadbhāvanāpraṇihitāni saṃvarakāraṇāni bhavanti.§ 798. āha, krodhādyanutpattiḥ kṣamādiviśeṣapratyanīkālambanād ity uktam. tatra kasmāt kṣamādīn ayam avalambate nānyathā pravartata ity ucyate. yasmāt taptāyaḥpiṇḍavatkṣamādipariṇatenātmahitaiṣiṇā kartavyāḥ —anityāśaraṇasaṃsāraikatvānyatvāśucyāsravasaṃvaranirjarālokabodhidurlabhadharmasvākhyātatvānucintanam anuprekṣāḥ || 9.7 || § 799. imāni śarīrendriyaviṣayopabhogadravyāṇi samudayarūpāṇi jalabudbudvadanavasthitasvabhāvāni garbhādiṣv avasthāviśeṣeṣu sadupalabhyamānasaṃyogaviparyayāṇi, mohād atrājño nityatāṃ manyate. na kiṃcit saṃsāre samuditaṃ dhruvam asti ātmano jñānadarśanopayogasvabhāvād anyad iti cintanam anityatānuprekṣā. evaṃ hy asya bhavyasya cintayatas teṣv abhiṣv aṅgābhāvād bhuktojjhitagandhamālyādiṣv iva viyogakāle ’pi vinipāto notpadyate.§ 800. yathā — mṛgaśāvasyaikānte balavatā kṣudhitenāmiṣaiṣiṇā vyāghreṇābhibhūtasya na kiṃcic charaṇam asti, tathā janmajarāmṛtyuvyādhiprabhṛtivyasanamadhye paribhramato jantoḥ śaraṇaṃ na vidyate. paripuṣtam api śarīraṃ bhojanaṃ prati sahāyībhavati na vyasanopanipāte. yatnena saṃcitā arthā api na bhavāntaram anugacchanti. saṃvibhaktasukhaduḥkhāḥ suhṛdo ’pi na maraṇakāle paritrāyante. bāndhavāḥ samuditāś ca rujā parītaṃ na paripālayanti. asti cet sucarito dharmo vyasanamahārṇave taraṇopāyayo bhavati. mṛtyunā nīyamānasya sahasranayanādayo ’pi na śaraṇam. tasmād bhavavyasanasaṃkaṭe dharma eva śaraṇam. suhṛdartho ’py anapāyī, nānyakiṃcic charaṇam iti bhāvanā aśaraṇānuprekṣā. evaṃ hy asyādhyavasyato nityam aśaraṇo ’smīti bhṛśam udvignasya sāṃsārikeṣu bhāveṣu mamatvavigamo bhavati. bhagavadarhatsarvajñapraṇīta eva mārge prayatno bhavati.§ 801. karmavipākavaśād ātmano bhavāntarāvāptiḥ saṃsāraḥ. sa purastāt pañcavidhaparivartanarūpeṇa vyākhyātaḥ. tasminn anekayonikulakoṭibahuśatasahasrasaṃkaṭe saṃsāre paribhraman jīvaḥ karmayantrapreritaḥ pitā bhūtvā bhrātā putraḥ pautraś ca bhavati. mātā bhūtvā bhaginī bhāryā duhitā ca bhavati. svāmī bhūtvā dāso bhavati. dāso bhūtvā svāmy api bhavati. naṭa iva raṅge. athavā kiṃ bahunā, svayam ātmanaḥ putro bhavatīty evam ādi saṃsārasvabhāvacintanaṃ saṃsārānuprekṣā. evaṃ hy asya bhāvayataḥ saṃsāraduḥkhabhayād udvignasya tato nirvedo bhavati. nirviṇṇaś ca saṃsāragrahāṇāya prayatate.§ 802. janmajarāmaraṇāvṛttimahāduḥkhānubhavanaṃ prati eka evāhaṃ na kaścin me svaḥ paro vā vidyate. eka eva jāye ’ham. eka eva mriye. na me kaścit svajanaḥ parajano vā vyādhijarāmaraṇādīni duḥkhāny apaharati. bandhumitrāṇi smaśānaṃ nātivartante. dharma eva me sahāyaḥ sadā anapāyīti cintanam ekatvānuprekṣā. evaṃ hy asya bhāvayataḥ svajaneṣu prītyanubandho na bhavati. parajaneṣu ca dveṣānubandho nopajāyate. tato niḥsaṅgatām abhyupagato mokṣāyaiva ghaṭate.§ 803. śarīrād anyatvacintanam anyatvānuprekṣā. tad yathā — bandhaṃ pratyekatve saty api lakṣaṇabhedād anyo ’ham aindriyakaṃ śarīram atīndriyo ’ham ajñaṃ śarīraṃ jño ’ham anityaṃ śarīraṃ nityo ’ham ādy antavaccharīram anādyananto ’ham. bahuni me śarīraśatasahasrāṇy atītāni saṃsāre paribhramataḥ. sa evāham anyas tebhya ity evaṃ me kim aṅga, punarbāhyebhyaḥ parigrahebhyaḥ ity evaṃ hy asya manaḥ samādadhānasya śarīrādiṣu sprhā notpadyate. tatas tattvajñānabhāvanāpūrvake vairāgyaprakarṣe sati ātyantikasya mokṣasukhasyāvāptir bhavati.§ 804. śarīram idam atyantāśuciyoni śukraśonitāśucisaṃvardhitam avaskaravadaśucibhājanaṃ tvaṅmātrapracchāditam atipūtirasaniṣyandisrotobilam aṅgāravadātmabhāvam āśritam apy āśvevāpādayati. snānānulepanadhūpapragharṣavāsamālyādibhir api na śakyam aśucitvam apahartum asya. samyagdarśanādi punarbhāvyamānaṃ jīvasyātyantikīṃ śuddhim āvirbhāvayatīti tattvato bhāvanam aśucitavānuprekṣā. evam hy asya saṃsmarataḥ śarīranirvedo bhavati. nirviṇṇaś ca janmodadhitaraṇāya cittaṃ samādhatte.§ 805. āsravasaṃvaranirjarāḥ pūrvoktā api ihopanyasyante tadgataguṇadoṣabhāvanārtham. tad yathā — āsravā ihāmutrāpāyayuktā mahānadīsrotovegatīkṣṇā indriyakaṣāyā vratādayaḥ.1 tatrendriyāṇi tāvat sparśanādīni vanagajavāyasapannagapataṅgahariṇādīn vyavasanārṇavam avagāhayanti tathā kaṣādayo ’pīha vadhabandhāpayaśaḥparikleśādīn janayanti. amutra ca nānāgatiṣu bahuvidhaduḥkhaprajvalitāsu paribhramayantīty evam āsravadoṣānucintanam āsravānuprekṣā. evaṃ hy asya cintayataḥ kṣamādiṣu śreyas tv abuddhir na pracyavate. sarva ete āsravadoṣāḥ kūrmavatsaṃvṛtātmano na bhavanti.1 Note JS: for indriyakaṣāyā vratādayaḥ read indriyakaṣāyāvratādayaḥ ? § 806. yathā mahārṇave nāvo vivarapidhāne ’sati kramāt sratajalābhiplave sati tadāśrayāṇāṃ vināśo ’vaśyaṃbhāvī, 1 chidrapidhāne ca nirupadravam abhilaṣitadeśāntaraprāpaṇaṃ, tathā karmāgamadvārasaṃvaraṇe sati nāsti śreyaḥpratibandha iti saṃvaraguṇānucintanaṃ saṃvarānuprekṣā. evaṃ hy asya cintayataḥ saṃvare nityodyuktatā bhavati. tataś ca niḥśreyasapadaprāptir iti.1 Note JS: for sratajalābhiplave read srutajalābhiplave § 807. nirjarā vedanāvipāka ity uktam. sā dvedhā — abuddhipūrvā kuśalamūlā ceti. tatra narakādiṣu karmaphalavipākajā abuddhipūrvā sā akuśalānubandhā. pariṣahajaye kṛte kuśalamūlā sā śubhānubandhā niranubandhā ceti. ity evaṃ nirjarāyā guṇadoṣabhāvanaṃ nirjarānuprekṣā. evaṃ hy asyānusmarataḥ karmanirjarāyai pravṛttir bhavati.§ 808. lokasaṃsthānādividhir vyākhyātaḥ samantād anantasyālokākāśasya bahumadhyadeśabhāvino lokasya saṃsthānādividhir vyākhyātaḥ. tatsvabhāvānucintanaṃ lokānuprekṣā. evaṃ hy asyādhyavasyatas tattvajñānaviśuddhir bhavati.§ 809. ekasmin nigotaśarīre jīvāḥ siddhānām anantaguṇāḥ. evaṃ sarvaloko nirantaraṃ nicitaḥ sthāvarair atas tatra trasatā vālukāsamudre patitā vajrasikatākaṇikeva durlabhā. tatra ca vikalendriyāṇāṃ bhūyiṣṭhatvāt pañcendriyatā guṇeṣu kṛtajñateva kṛcchralabhyā. tatra ca tiryaṃkṣu paśumṛgapakṣisarīsṛpādiṣu bahuṣu satsu manuṣyabhāvaś catuṣpathe ratnarāśir iva durāsadaḥ. tatpracyave ca punas tadutpattir dagdhatarupudgalatadbhāvopapattivad durlabhā. tallābhe ca deśakulendriyasaṃpannīrogatvāny uttarottaratto ’tidurlabhāni. sarveṣv api teṣu labdheṣu saddharmapratilambho yadi na syād vyarthaṃ janma vadanam iva dṛṣṭivikalam. tam evaṃ kṛcchalabhyaṃ dharmam avāpya viṣayasukhe rañjanaṃ bhasmārthacandanadahanam iva viphalam. viraktaviṣayasukhasya tu tapobhāvanādharmaprabhāvanāsukhamaraṇādilakṣaṇaḥ samādhir duravāpaḥ. tasmin sati bodhilābhaḥ phalavān bhavatīti cintanaṃ bodhidurlabhānuprekṣā. evaṃ hy asya bhāvayato bodhiṃ prāpya pramādo na kadācid api bhavati.§ 810. ayaṃ jinopadiṣṭo dharmo ’hiṃsālakṣaṇaḥ satyādiṣṭhito vinayamūlaḥ. kṣamābalo bhrahmacaryagupta upaśamapradhānī niyatilakṣaṇo niṣparigrahatālambanaḥ. asyālābhād anādisaṃsāre jīvāḥ paribhramanti duṣkarmavipākajaṃ duḥkham anubhavantaḥ. asya punaḥ pratilambhe vividhābhudayaprāptipūrvikā niḥśreyasopalabdir niyateti cintanaṃ dharmasvākhyātatvānuprekṣā. evaṃ hy asya cintayato dharmānurāgāt sadā pratiyatno bhavati.§ 811. evam anityatvādyanuprekṣāsaṃnidhāne uttamakṣamādidhāraṇān mahān saṃvaro bhavati. madhye ‘anuprekṣā’ vacanam ubhayārtham. anuprekṣā hi bhāvayann uttamakṣmādīṃś ca pratipālayati parīṣahāṃś ca jetum utsahate.§ 812. ke punas te pariṣahāḥ kim arthaṃ vā te sahyanta itīdam āha —mārgācyavananirjarārthaṃ pariṣahoḍhavyāḥ parīṣahāḥ || 9.8 || § 813. saṃvarasya prakṛtatvāt tena mārgo viśiṣyate. saṃvaramārga iti. tadacyavanārthaṃ nirjarārthaṃ ca pariṣoḍhavyāḥ parīṣahāḥ. kṣutpipāsādisahanaṃ kurvantaḥ jinopadiṣṭān mārgād apracyavamānās tanmārgaparikramaṇaparicayena karmāgamadvāraṃ saṃvṛṇvanta aupakramikaṃ karmaphalam anubhavantaḥ krameṇa nirjīrṇakarmāṇo mokṣam āpnuvanti.§ 814. tatsvarūpasaṃkhyāsaṃpratipattyartham āha —kṣutpipāsāśītoṣṇadaṃśamaśakanāgnyāratistrīcaryāniṣadyāśayyākrośavadhayācanālābharogatṛṇasparśamalasatkārapuraskāraprajñājñānādarśanāni || 9.9 || § 815. kṣudādayo vedanāviśeṣā dvāviṃśatiḥ. eteṣāṃ sahanaṃ mokṣārthinā kartavyam. tad yathā — bhikṣor niravadyāhāragaveṣiṇas tadalābhe īṣallābhe ca anivṛttavedanasyākāle adeśe ca bhikṣāṃ prati nivṛtteccchasyāvaśyakaparihāṇiṃ manāg apy asahamānasya svādhyāyadhyānabhāvanāparasya bahukṛtvaḥ svakṛtaparakṛtānaśanāvam audaryasya nīrasāhārasya saṃtaptabhrāṣṭrapatitajalabindukatipayavatsahasā pariśuṣkapānasyodīrṇakṣudvedanasyāpi sato bhikṣālābhād alābham adhikaguṇaṃ manyamānasya kṣudbādhāṃ pratyacintanaṃ kṣudvijayaḥ.§ 816. jalasnānāvagāhanapariṣekaparityāginaḥ patatrivadaniyatāsanāvasathasyātilavaṇasnigdharūkṣaviruddhāhāragraiṣmātapapittajvarānaśanādibhir udīrṇāṃ śarīrendriyonmāthinīṃ pipāsāṃ pratyanādriyamāṇapratīkārasya pipāsānalaśikhāṃ dhṛtinavamṛdghaṭapūritaśītalasugandhisamādhivāriṇā praśamayataḥ pipāsāsahanaṃ praśasyate.§ 817. parityaktapracchādanasya pakṣivadanavadhāritālayasya vṛkṣamūlapathiśilātalādiṣu himānīpatanaśītalānilasaṃpāte tatpratikāraprāptiṃ prati nivṛttecchasya pūrvānubhūtaśītapratikārahetuvastūnām asmarato jñānabhāvanāgarbhāgāre vasataḥ śītavedanāsahanaṃ parikīrtyate.§ 818. nivāte nirjale grīṣmaravikiraṇapariśuṣkapatitaparṇavyapetacchāyātaruṇyaṭavyantare yadṛcchayopanipatitasyānaśanādyabhyantarasādhanotpāditadāhasya davāgnidāhaparuṣavātātapajanitagalatāluśoṣasya tatpratīkārahetūn bahūn anubhūtān acintayataḥ prāṇipīḍāparihārāvahitacetasaś cāritrarakṣaṇam uṣṇasahanam ity upavarṇyate.§ 819. ‘daṃśamaśaka’ grahaṇam upalakṣaṇam. yathā kākebhyo rakṣyatāṃ sarpiḥ iti upaghātakopalakṣaṇaṃ kākagrahaṇaṃ, tena daṃśamaśakamakṣikāpiśukaputtikāmatkuṇakīṭapipīlikāvṛścikādayo gṛhyante. tatkṛtāṃ bādhāmapratīkārāṃ sahamānasya teṣāṃ bādhāṃ tridhāpyakurvāṇasya nirvāṇaprāptimātrasaṃkalpaprāvaraṇasya tadvedanāsahanaṃ daṃśamaśakapariṣahakṣamety ucyate.§ 820. jātarūpavanniṣkalaṃkajātarūpadhāraṇamaśakyaprārthanīyaṃ yācanarakṣaṇahiṃsanādidoṣavinirmuktaṃ niṣparigrahatvān nirvāṇaprāptiṃ pratyekaṃ sādhanam ananyabādhanaṃ nāgnyaṃ bibhrato manovikriyāviplutivirahāt strīrūpāṇy atyantāśucikuṇaparūpeṇa bhāvayato rātrindivaṃ brahmacaryam akhaṇḍam ātiṣṭhamānasyācelavratadhāraṇam anavadyam avagantavyam.§ 821. saṃyatasyendriyeṣṭaviṣayasaṃbandhaṃ prati nirutsakasya gītanṛtyavāditrādivirahiteṣu śūnyāgāradevakulatarukoṭaraśilāguhādiṣu svādhāyadhyānabhāvanāratim āskandato dṛṣṭaśrutānubhūtaratismaraṇatatkathāśravaṇakāmaśarapraveśanirvivarahṛdayasya prāṇiṣu sadā sadayasyāratipariṣahajayo ’vaseyaḥ.§ 822. ekānteṣv ārāmabhavanādipradeśeṣu navayauvanamadavibhramamadirāpānapramattāsu pramadāsu bādhamānāsu kūrmavatsaṃvṛtendriyavikārasya lalitasmitamṛdukathitasavilāsavīkṣaṇaprahasanamadamantharagamanamanmathaśaravyāpāraviphalīkaraṇasya strībādhāpariṣahanam avagantavyam.§ 823. dīrghakālam uṣitagurukulabrahmacaryasyādhigatabandhamokṣapadārthatattvasya saṃyamāyatanabhaktihetor deśāntarātither guruṇābhyanujñātasya pavanavanniḥsaṃgatām aṅgīkurvato bahuśo ’naśanāvamaudaryavṛttiparisaṃkhyānarasaparityāgādibādhāpariklāntakāyasya deśakālapramāṇāpetam adhvagamanaṃ saṃyamavirodhi pariharato nirākṛtapādāvaraṇasya paruṣaśarkarākaṇṭakādivyadhanajātacaraṇakhedasyāpi sataḥ pūrvocitayānavāhanādigamanam asmarato yathākālam āvaśyakāparihāṇimāskandataś caryāpariṣahasahanam avaseyam.§ 824. smaśānodyānaśūnyāyatanagiriguhāgahvarādiṣv anabhyastapūrveṣu nivasata ādityaprakāśasvendriyajñānaparīkṣitapradeśe kṛtaniyamakriyasya niṣadyāṃ niyamitakālām āsthitavataḥ siṃhavyāghrādivividhabhīṣaṇadhvaniśravanān nivṛttabhayasya caturvidhopasargasahanād apracyutamokṣamārgasya vīrāsanotkuṭikādyāsanād avicalitavigrahasya tatkṛtabādhān sahanaṃ niṣadyāpariṣahavijaya iti niścīyate.§ 825. svādhyāyadhyānādhvaśramaparikheditasya mauhūrtikīṃ kharaviṣam apracuraśarkarākapālasaṃkaṭātiśītoṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu nidrām anubhavato yathākṛtaikaparśvadaṇḍāyitādiśāyinaḥ prāṇibādhāparihārāya patitadāruvad vyapagatāsuvadaparivartamānasya jñānabhāvanāvahitacetaso ’nuṣṭhitavyantarādivividhopasargād apy acalitavigrahasyāniyamitakālāṃ tatkṛtabādhāṃ kṣamamāṇasya śayyā pariṣahakṣamā kathyate.§ 826. mithyādarśanodṛiktāmarṣaparuṣāvajñānindāsabhyavacanāni krodhāgniśikhāpravardhanāni niśṛṇvato ’pi tadartheṣv asamāhitacetasaḥ sahasā tatpratīkāraṃ kartum api śaknuvataḥ pāpakarmavipākam abhicintayatas tāny ākarṇya tapaścaraṇabhāvanāparasya kaṣāyaviṣalavamātrasyāpy anavakāśam ātmahṛdayaṃ kurvata ākrośapariṣahasahanam avadhāryate.§ 827. niśitaviśasanamuśalamudgarādripraharaṇatāḍanādibhir vyāpādyamānaśarīrasya vyāpādakeṣu manāg api manovikāram akurvato mama purākṛtaduṣkarmaphalam idam ime varākāḥ kiṃ kurvanti, śarīram idaṃ jalabudbudvadviśaraṇasvabhāvaṃ vyasanakāraṇam etair bābādhyate, saṃjñānadarśanacāritrāṇi mama na kenacid upahanyante iti cintayato vāsitakṣaṇacandanānulepanasamadarśino vadhapariṣahakṣamā manyate.§ 828. bāhyābhyantaratapo ’nuṣṭhānaparasya tadbhāvanāvaśena nissārīkṛtamūrteḥ paṭutapanatāpaniṣpītasārataror iva virahitacchāyasya tvagasthiśirājālamātratanuyantrasya prāṇātyaye saty apy āhārabasatibheṣajādīni dīnābhidhānamukhavaivarṇyāṅgasaṃjñādibhir ayācamānasya bhikṣākāle ’pi vidyududyotavad durupalakṣyamūrter yācanāpariṣahasahanam avasīyate.§ 829. vāyuvadasaṅgād anekadeśacāriṇo ’bhupagataikakālasaṃbhojanasya vācaṃyamasya tatsamitasya vā sakṛtsvatanudarśanamātratantrasya pāṇipuṭamātrapātrasya bahuṣu divaseṣu bahuṣu ca gṛheṣu bhikṣām anavāpyāpy asaṃkliṣṭacetaso dātṛviśeṣaparīkṣānirutsukasya lābhād apy alābho me paramaṃ tapa iti saṃtuṣṭasyālābhavijayo ’vaseyaḥ.§ 830. sarvāśucinidhānam idam anityam aparitrāṇam iti śarīre niḥsaṃkalpatvād vigatasaṃskārasya guṇaratnabhāṇḍasaṃcayapravardhanasaṃrakṣaṇasaṃdhāraṇakāraṇatvād abhyupagatasthitividhānasyākṣamrakṣaṇavad vraṇānulepanavad vā bahūpakāram āhāram abhupagacchato viruddhāhārapānasevanavaiṣamyajanitavātādivikārarogasya yugapad anekaśatasaṃkhyavyādhiprakope saty api tadvaśavartitāṃ vijahato jallauṣadhiprāptyādyanekatapoviśeṣarddhiyoge saty api śarīranisspṛhatvāt tatpratikārānapekṣiṇo rogapariṣahasahanam avagantavyam.§ 831. tṛṇagrahanam upalakṣaṇaṃ kasyācid vyadhanaduḥkhakāraṇasya. tena śuṣkatṛṇaparuṣaśarkarākaṇṭakaniśitamṛttikāśūlādivyadhanakṛtapādavedanāprāptau satyāṃ tatrāpraṇihitatacetasaś caryāśayyāniṣadyāsu prāṇipīḍāparihāre nityam apramattacetasas tṛṇādisparśabādhāpariṣahavijayo veditavyaḥ.§ 832. apkāyikajantupīḍāparihārāyāmaraṇād asnānavratadhāriṇaḥ paṭur avikiraṇapratāpajanitaprasvedāktapavanānītapāṃsunicayasya sidhmakacchūdadrūdīrṇakaṇḍūyāyām utpannāyām api kaṇḍūyanavimardanasaṃghaṭṭanavivarjitamūrtheḥ svagatamalopacayaparagatamalāpacayayor asaṃkalpitamanasaḥ sajjñānacāritravimalasalilaprakṣālanena karmamalapaṃkanirākaraṇāya nityam udyatamater malapīḍāsahanam ākhyāyate.§ 833. satkāraḥ pūjāpraśaṃsātmakaḥ. puraskāro nāma kriyārambhādiṣv agrataḥ karaṇam āmaṃtraṇaṃ vā, tatrānādaro mayi kriyate. ciroṣitabrahmacaryasya mahātapasvinaḥ svaparasamayanirṇajñasya bahukṛtvaḥ paravādivijayinaḥ praṇāmabhaktisaṃbrahmāsanapradānādīni me na kaścit karoti.1 mithyādṛṣṭaya evātīva bhaktim antaḥ kiṃcid ajānantam api sarvajñasaṃbhāvanayā saṃmānya svasamayaprabhāvanaṃ kurvanti. vyantarādayaḥ purā atyugratapasāṃ pratyagrapūjāṃ nirvartayantīti mithyā śrutir yadi na syād idānīṃ kasmān mādṛśāṃ na kurvantīti duṣpraṇidhānavirahitacittasya satkārapuraskārapariṣahavijaya iti vijñāyate.1 Note JS: for svaparasamayanirṇajñasya read svaparasamayanirṇayajñasya § 834. aṅgapūrvaprakīrṇakaviśāradasya śabdanyāyādhyātmanipuṇasya mama purastāditare bhāskaraprabhābhibhūtakhadyotodyotavannitarāṃ nāvabhāsanta iti vijñānamadanirāsaḥ prajñāpariṣahajayaḥ pratyetavyaḥ.§ 835. ajño ’yaṃ na vetti paśusama ity evam ādy adhikeṣpavacanaṃ sahamānasya paramaduścaratapo ’nuṣṭhāyino nityam apramattacetaso me ’dyāpi jñānātiśayo notpadyata iti anabhisaṃdadhato ’jñānapariṣahajayo ’vagantavyaḥ.§ 836. paramavairāgyabhāvanāśuddhahṛdayasya viditasakalapadārthatattvasyārhadāyatanasadhudharmapūjakasya cirantanapravrajitasyādyāpi me jñānātiśayo notpadyate. mahopavāsādyanuṣṭhāyināṃ prātihāryaviśeṣāḥ prādur abhūvann iti pralāpamātram anarthikeyaṃ pravrajyā. viphalaṃ vrataparipālanam ity evam asamādadhānasya darśanaviśuddhiyogād adarśanapariṣahasahanam avasātavyam.§ 837. evaṃ pariṣahān asaṃkalpopasthitān sahamānasyāsaṃkliṣṭacetaso rāgādipariṇāmāsravanirodhān mahān saṃvaro bhavati.§ 838. āha, kim ime pariṣahāḥ sarve saṃsāramahāṭavīm atikramitum abhyudyatam abhidravanti uta kaścit prativiśeṣa ity atrocyate — amī vyākhyātalakṣaṇāḥ kṣudādayaś cāritrāntarāṇi prati bhājyāh. niyamena punaranayoḥ pratyetavyāḥ —sūkṣmasāṃparāyachadmasthavītarāgayoś caturdaśa || 9.10 || § 839. kṣutpipāsāśītoṣṇadaṃśamaśakacaryāśayyāvadhālābharogatṛṇasparśamalaprajñājñānāni. ‘caturdaśa’ iti vacanād anyeṣāṃ pariṣahāṇām abhāvo veditavyaḥ. āha yuktaṃ tāvad vītarāgachadmasthe mohanīyābhāvāt tatkṛtavakṣyamāṇāṣṭapariṣahābhāvāc caturdaśaniyamavacanam. sūkṣmasāṃparāye tu mohodayasadbhāvāt ‘caturdaśa’ iti niyamo nopapadyata iti? tad ayuktam; sanmātratvāt. tatra hi kevalo lobhasaṃjvalanakaṣāyodayaḥ so ’py atisūkṣmaḥ. tato vītarāgachadmasthakalpatvāt ‘caturdaśa’ iti niyamas tatrāpi yujyate. nanu mohodayasahāyābhāvān mandodayayatvāc ca kṣudādivedanābhāvāt tatsahanakṛtapariṣahavyapadeśo na yuktim avatarati. tan na? kiṃ kāraṇam.1 śaktimatrasya vivakṣitatvāt. sarvārthasiddhidevasya saptamapṛthivīgamanasāmarthyavyapadeśāvat.1 Note JS: for tan na? kiṃ kāraṇam read tan na. kiṃ kāraṇam? § 840. āha, yadi śarīravaty ātmani pariṣahasaṃnidhānaṃ pratijñāyate atha bhavati utpannakevalajñāne karmacatuṣṭayaphalānubhavanavaśavartini kiyanta upanipatantīty atrocyate. tasmin punaḥ —ekādaśa jine || 9.11 || § 841. nirastaghātikarmacatuṣṭaye jine vedanīyasadbhāvāt tadāsrayā ekādaśapariṣahāḥ saṃti. nanu ca mohanīyodayasahāyābhāvāt kṣudādivedanābhāve pariṣahavyapadeśo na yuktaḥ? satyam evam etat — vedanābhāve ’pi dravyakarmasadbhāvāpekṣayā pariṣahopacāraḥ kriyate, niravaśeṣanirastajñānātiśaye cintānirodhābhāve ’pi tatphalakarma nirharaṇaphalāpekṣayā dhyānopacāravat. athavā — ekādaśa jine ‘na saṃti’ iti vākyaśeṣaḥ kalpanīyaḥ, sopaskāratvāt sūtrāṇām. kalpyo hi vākyaśeṣo vākyaṃ ca vaktary adhīnam ity upagamāt. mohodayasahāyīkṛtakṣudādivedanābhāvāt ‘na santi’ iti vākyaśeṣaḥ.§ 842. āha, yadi sūkṣmasāṃparāyādiṣu vyastāḥ pariṣahāḥ atha samastāḥ tāḥ kveti —bādarasāṃparāye sarve || 9.12 || § 843. sāṃparāyaḥ kaṣāyaḥ. bādaraḥ sāṃparāyo yasya sa bādarasāṃparāya iti. nedaṃ guṇasthānaviśeṣagrahaṇam. kiṃ tarhi? arthanirdeśaḥ. tena pramattādīnāṃ saṃyatānāṃ grahaṇam. teṣu hi akṣīṇakaṣāyadoṣatvāt sarve saṃbhavanti. kasmin punaś cāritre sarveṣāṃ saṃbhavaḥ? sāmāyikacchedopasthāpanaparihāraviśuddhisaṃyameṣu pratyekaṃ sarveṣāṃ saṃbhavaḥ.§ 844. āha, gṛhītam etat pariṣahāṇāṃ sthānaviśeṣāvadhāraṇaṃ, idaṃ tu na vidmaḥ kasyāḥ prakṛteḥ kaḥ kārya ity atrocyate —jñānāvaraṇe prajñājñāne || 9.13 || § 845. idam ayuktam vartate. kim atrāyuktam? jñānāvaraṇe satyajñānapariṣaha upapadyate, prajñāpariṣahaḥ punas tadapāye bhavatīti kathaṃ jñānāvaraṇe syāt? ity atrocyate — kṣāyopaśamikī prajñā anyasmin jñānāvaraṇe sati madaṃ janayati na sakalāvaraṇakṣaye iti jñānāvaraṇe satīty upapadyate.§ 846. punar aparayo pariṣahayoḥ prakṛtiviśeṣanirdeśārtham āha —darśanamohāntarāyayor adarśanālābhau || 9.14 || § 847. yathāsaṃkhyam abhisaṃbandhaḥ. darśanamohe adarśanapariṣaho, lābhāntarāye alābhapariṣaha iti. āha, yady ādye mohanīyabhede ekaḥ pariṣahaḥ atha dvitīyasmin kati bhavantīty atrocyate —cāritramohe nāgnyāratistrīniṣadyākrośayācanāsatkārapuraskārāḥ || 9.15 || § 848. puṃvedodayādinimittatvān nāgnyādipariṣahāṇāṃ mohodayanimittatvaṃ pratipadyāmahe. niṣadyāpariṣahasya katham? tatrāpi prāṇipīḍāparihārārthatvāt. mohodaye sati prāṇipīḍāpariṇāmaḥ saṃjāyata iti.§ 849. avaśiṣṭapariṣahaprakṛtiviśeṣapratipādanārtham āha —vedanīye śeṣāḥ || 9.16 || § 850. uktā ekādaśa pariṣāhāḥ. tebhyo ’nye śeṣāḥ vedanīye sati ‘bhavanti’ iti vākyaśeṣaḥ. ke punas te? kṣutpipāsāśītoṣṇadaṃśamaśakacaryāśayyāvadharogatṛṇasparśamalapariṣahāḥ.§ 851 āha, vyākhyātanimittalakṣaṇavikalpāḥ pratyātmani prādurbhavantaḥ kati yugapad avatiṣṭhanta ity atrocyate —ekādayo bhājyā yugapad ekasminn aikonaviṃśateḥ1 || 9.17 || 1 Note JS: for ekasminn aikonaviṃśateḥ read ekasminn ekonaviṃśateḥ ? § 852. āṅabhividhyarthaḥ. tena ekonaviṃśatir api kvacit yugapat saṃbavatīty avagamyate. tat katham? iti ced ucyate — śītoṣṇapariṣahayor ekaḥ śayyāniṣadyācaryāṇāṃ cānyatama eva bhavati ekasminn ātmani. kutaḥ? virodhāt. tattrayāṇām apagame yugapad ekātmanītareṣāṃ saṃbhavād ekonaviṃśativikalpā boddhavyāḥ. nanu prajñājñānayor api virodhād yugapad asaṃbhavaḥ? śrutajñānāpekṣayā prajñāpariṣahaḥ avadhijñānādyabhāvāpekṣayā ajñānapariṣaha iti nāsti virodhaḥ.§ 853. āha, uktā guptisamitidharmānuprekṣāpariṣahajayāḥ saṃvarahetavaḥ pañca. saṃvarahetuś cāritrasaṃjño vaktavya iti tadbhedapradarśanārtham ucyate —sāmāyikacchedopasthāpanāparihāraviśuddhisūkṣmasāmparāyayathākhyātam iti cāritram || 9.18 || § 854. atra codyate — daśavidhe dharme saṃyama uktaḥ sa eva cāritram iti punar grahaṇam anarthakam iti? nānarthahakam; dharme ’ntarbhūtam api cāritram ante gṛhyate mokṣaprāpteḥ sakṣātkāraṇam iti jñāpanārtham. sāmāyikam uktam. kva? ‘digdeśānarthadaṇḍaviratisāmāyika — ’ ity atra. tad dvividhaṃ niyatakālam aniyatakālaṃ ca. svādhyāyādi niyatakālam. īryāpathādyaniyatakālam. pramādakṛtānarthaprabandhavilope samyakpratikriyā chedopasthāpanā vikalpanivṛttir vā. pariharaṇaṃ parihāraḥ prāṇivadhān nivṛttiḥ. tena viśiṣṭā śuddhir yasṃims tatparihāraviśuddhicāritram. atiśūkṣmakaṣāyatvāt sūkṣmasāṃparāyacāritram. mohanīyasya niravaśeṣasyopaśamāt kṣayāc ca ātmasvabhāvāvasthāpekṣālakṣaṇaṃ athākhyātacāritram ity ākhyāyate. pūrvacāritrānuṣṭhāyibhir ākhyātaṃ na tatprāptaṃ prāṅmohakṣayopaśamābhyām ity athākhyātam. athaśabdasyānantaryārthavṛttitatvān niravaśeṣamohakṣayopaśamānantaram āvirbhavatīty arthaḥ. ‘yathākhyātam’ iti vā; yathātmasvabhāvo ’vasthitas tathaivākhyātatvāt. ‘iti’ śabdaḥ parisamāptau draṣṭavyaḥ. tato yathākhyātacāritrāt sakalakarmakṣayaparisamāptir bhavtīti jñāpyate. sāmāyikādīnām ānupūrvyavacanam uttarottaraguṇaprakarṣakhyāpanārthaṃ kriyate.§ 855. āha, uktaṃ cāritram. tadanantaram uddiṣṭaṃ yat ‘tapasā nirjarā ca’ iti tasyedānīṃ tapaso vidhānaṃ kartavyam ity atrocyate. tad dvividhaṃ bāhyam ābhyantaraṃ ca. tatpratyekaṃ ṣaḍvidham. tatra bāhyabhedapratipattyartham āha —anaśanāvamaudaryavṛttiparisaṃkhyānarasaparityāgaviviktaśayyāsanakāyakleśā bāhyaṃ tapaḥ || 9.19 || § 856. dṛṣṭaphalānapekṣaṃ saṃyamaprasiddhirāgocchedakarmavināśadhyānāgamāvāptyartham anaśanam. saṃyamaprajāgaradoṣapraśamasaṃtoṣasvādhyāyādisukhasiddhyartham avamaudaryam. bhikṣārthino muner ekāgārādiviṣayaḥ saṃkalpaḥ cintāvarodho vṛttiparisaṃkhyānam āśānivṛttyartham avagantavyam. indriyadarpanigrahanidrāvijayasvādhyāyasukhasiddhyādyartho ghṛtādivṛṣyarasaparityāgaś caturthaṃ tapaḥ. śūnyāgārādiṣu vivikteṣu jantupīḍāvirahiteṣu saṃyatasya śayyāsanam ābādhātyayabrahmacaryasvādhyāyadhyānādiprasiddhyarthaṃ kartavyam iti paṃcamaṃ tapaḥ. ātapasthānaṃ vṛkṣamūlanivāso nirāvaraṇaśayanaṃ bahuvidhapratimāsthānam ity evam ādiḥ kāyakleśaḥ tat ṣaṣṭaṃ tapaḥ. tatkim artham? dehaduḥkhatitikṣāsukhānabhiṣvaṅgapravacanaprabhāvanādyartham. pariṣahasyāsya ca ko viśeṣaḥ? yadṛcchayopanipatitaḥ pariṣahaḥ. svayaṃkṛtaḥ kāyakleśaḥ. bāhyatvam asya kutaḥ? bāhyadravyāpekṣatvāt parapratyakṣatvāc ca bāhyatvam.§ 857. ābyantaratapobhedapradarśanārtham āha —prāyaścittavinayavaiyāvṛttyasvādhyāyavyutsargadhyānāny uttaram || 9.20 || § 858. katham asyābhyantaratvam? manoniyamanārthatvāt. pramādadoṣaparihāraḥ prāyaścittam. pūjyeṣv ādaro vinayaḥ. kāyaceṣṭayā dravyāntareṇa copāsanaṃ vaiyāvṛttyam. jñānabhāvanālasyatyāgaḥ svādhyāyaḥ. ātmātmīyasaṃkalpatyāgo vyutsargaḥ. cittavikṣepatyāgo dhyānam.§ 859. tadbhedapratipādanārtham āha —navacaturdaśapañcadvibhedā yathākramaṃ prāgdhyānāt || 9.21 || § 860. ‘yathākramam’ iti vacanān navabhedaṃ prāyaścittam, vinayaś caturvidhaḥ, vaiyāvṛttyaṃ daśavidham, svādhyāyaḥ pañcavidhaḥ, dvibhedo vyutsarga ity abhisaṃbadyate. ‘prāgdhyānāt’ iti vacanaṃ dhyānasya bahuvaktavyatvāt paścād vakṣyata iti.§ 861. ādyasya bhedasvarūpanirjñānārtham āha —ālocanapratikramaṇatadubhayavivekavyutsargatapaśchedaparihāropasthāpanāḥ || 9.22 || § 862. tatra gurave pramādanivedanaṃ daśadoṣavivarjitam ālocanam. mithyāduṣkṛtābhidhānād abhivyaktapratikriyaṃ pratikramaṇam. 1saṃsarge sati viśodhanāt tadubhayam. saṃsaktānnapānopakaraṇādivibhajanaṃ vivekaḥ. kāyotsargādikaraṇaṃ vyutsargaḥ. anaśanāvamaudaryādilakṣaṇaṃ tapaḥ. divasapakṣamāsādinā pravrajyāhāpanaṃ chedaḥ. pakṣamāsādivibhāgena dūrataḥ parivarjanaṃ parihāraḥ. punar dīkṣāprāpaṇam upasthāpanā.1 [tadubhaya] § 863. vinayavikalpapratipattyartham āha —jñānadarśanacāritropacārāḥ || 9.23 || § 864. ‘vinayaḥ’ ity adhikāreṇābhisaṃbandhaḥ kriyate. jñānavinayo darśanavinayaś cāritravinaya upacāravinayaś ceti. sabahumānaṃ mokṣārthaṃ jñānagrahaṇābhyāsasmaraṇādir jñānavinayaḥ. śaṃkādidoṣavirahitaṃ tattvārthaśraddhānaṃ darśanavinayaḥ. tadvataś cāritre samāhitacittatā cāritravinayaḥ. pratyakṣeṣv ācāryādiṣv abhyuthānābhigamanāñjalikaraṇādir upacāravinayaḥ. parokṣeṣv api kāyavāṅmano ’bhiraṃjalikriyāguṇasaṃkīrtanānusmaraṇādiḥ.§ 865. vaiyāvṛttyabhedapratipādanārtham āha —ācāryopādhyāyatapasviśaikṣaglānagaṇakulasaṃghasādhumanojñānām || 9.24 || § 866. vaiyāvṛttyaṃ daśadhā bhidyate. kutaḥ? viṣayabhedāt. ācāryavaiyāvṛttyam upādhyāyavaiyāvṛttyam ity ādi. tatra ācaranti tasmād vratānīty ācāryaḥ. mokṣārthaṃ śāstram upetya tasmād adhīyata ity upādhyāyaḥ. mahopavāsādyanuṣṭhāyī tapasvī. śikṣāśīlaḥ śaikṣaḥ. rujādikliṣṭaśarīro glānaḥ. gaṇaḥ sthavirasaṃtatiḥ. dīkṣakācāryaśiṣyasaṃstyāyaḥ kulam. cāturvarṇaśramaṇanivahaḥ saṃghaḥ. cirapravrajitaḥ sādhuḥ. manojño lokasaṃmataḥ. teṣāṃ vyādhipariṣahamithyātvādyupanipāte kāyaceṣṭayā dravyāntareṇa vā tatpratīkāro vaiyāvṛttyaṃ samādhyādhānavicikitsābhāvapravacanavātsalyādyabhivyaktyartham.§ 867. svādhyāyavikalpavijñānārtham āha —vācanāpracchanānuprekṣāmnāyadharmopadeśāḥ || 9.25 || § 868. niravadyagranthārthobhayapradānaṃ vācanā. saṃśayachedāya niścitabalādhānāya vā parānuyogaḥ pracchanā. adhigatārthasya manasābhyāso ’nuprekṣā. ghoṣaśuddhaṃ parivartanam āmnāyaḥ. dharmakathādyanuṣṭhānaṃ dharmopadeśaḥ. sa eṣa pañcavidhaḥ svādhyāyaḥ kim arthaḥ? prajñātiśayaḥ praśastādhyavasāyaḥ pramasaṃvegas tapovṛddhir aticāraviśuddhir ity evam ādy arthaḥ.§ 869. vyutsargabhedanirjñānārtham āha —bāhyābhyantaropadhyoḥ || 9.26 || § 870. vyutsarjanaṃ vyutsargas tyāgaḥ. sa dvividhaḥ — bāhyopadhityāgo ’bhyantaropadhityāgaś ceti. anupāttaṃ vastudhanadhānyādi bāhyopadiḥ. krodhādir ātmabhāvo ’bhyantaropadhiḥ kāyatyāgaś ca niyatakālo yāvaj jīvaṃ vābhyantaropadhityāga ity ucyate. sa kim arthaḥ? nissaṅgatvanirbhayatvajīvitāśāvyudāsādyarthaḥ.§ 871. yad bahuvaktavyaṃ dhyānam iti pṛthagvyavasthāpitaṃ tasyedānīṃ bhedābhidhānaṃ prāptakālam. tadullaṅghya tasya prayoktṛsvarūpakālanirddhāraṇārtham ucyate —uttamasaṃhananasyaikāgracintānirodho dhyānam āntarmuhūrtāt || 9.27 || § 872. ādyaṃ tritayaṃ saṃhananam uttamaṃ vajrarṣabhanārācasaṃhananaṃ vajranārācasaṃhananaṃ nārācasaṃhananam iti. tat tritayam api dhvānasya sādhanaṃ bhavati.1 mokṣasya tu ādyam eva. taduttamaṃ saṃhananaṃ yasya so ’yam uttamasaṃhananaḥ, tasyottamasaṃhananasyeti. anena prayoktṛnirdeśaḥ kṛtaḥ. agraṃ mukham. ekam agramasyety ekāgraḥ. nānārthāvalambanena cintā parispandavatī, tasyā anyāśeṣamukhebyo vyāvartya ekasminn agre niyama ekāgracintānirodha ity ucyate. anena dhānyasvarūpam uktaṃ bhavati. muhūrta iti kālaparimāṇam. antargato muhūrto ’ntarmuhūrtaḥ. ‘ā antarmuhūrtāt’ ity anena kālavidhiḥ kṛtaḥ. tataḥ paraṃ durdharatvāt ekagracintāyāḥ. cintāyā nirodho yadi dhyānaṃ, nirodhaś cābhāvaḥ, tena dhyānam asatkharaviṣāṇavatsyāt? naiṣa doṣaḥ; anyacintānivṛttyapekṣayāsad iti cocyate, svaviṣayākārapravṛtteḥ sad iti ca; abhāvasya bhāvāntaravād hetvaṅgatvādibhir abhāvasya vastudharmatvasiddheś ca. athavā nāyaṃ bhāvasādhanaḥ, nirodhanaṃ nirodha iti. kiṃ tarhi? karmasādhanaḥ, ‘nirudhyata iti nirodhaḥ’. cintā cāsau nirodhaś ca cintānirodha iti. etad uktaṃ bhavati — jñānam evāparispandāgniśikhāvadavabhāsamānaṃ dhyānam iti.1 Note JS: for dhvānasya read dhyānasya § 873. tadbhedapradarśanārtham āha —ārttaraudradharmyaśuklāni || 9.28 || § 874. ṛtaṃ duḥkhaṃ, ardanam ārtivā, tatra bhavam ārtam. rudraḥ krūrāśayas tasya karma tatra bhavaṃ vā raudram. dharmo vyākhyātaḥ. dharmād anapetaṃ dharmyam. śuciguṇayogāc chuklam. tadetac caturvidhaṃ dhyānaṃ dvaividhyam aśnute. kutaḥ? praśastāpraśastabhedāt. apraśastam apuṇyāsravakāraṇatvāt. karmanirdahanasāmarthyāt praśastam.§ 875 kiṃ punas tad iti ced ucyate —pare mokṣahetū || 9.29 || § 876. param uttaram antyam. antyaṃ śuklam. tatsāmīpyād dharmyam api ‘param’ ity upacaryate. dvivacananirdeśasāmarthyād gaunam api gṛhyate. ‘pare mokṣahetū’ iti vacanāt pūrve ārtaraudre saṃsārahetū ity uktam bhavati. kutaḥ? tṛtīyasya sādhyasyābhāvāt.§ 877. tatrārtraṃ caturvidham. tatrādivikalpalakṣaṇanirdeśārtham āha —ārtam amanojñasya saṃprayoge tadviprayogāya smṛtisamanvāhāraḥ || 9.30 || § 878. amanojñam apriyaṃ viṣakaṇṭakaśatruśastrādi, tadbādhākaraṇatvād ‘amanojñam’ ity ucyate. tasya saṃprayoge, sa kathaṃ nāma me na syād iti saṃkalpaś cintāprabandhaḥ smṛtisamanvāhāraḥ prathaman ārtam ity ākhyāyate.§ 879. dvitīyasya vikalpasya lakṣaṇanirdeśārtham āha —viparitaṃ manojñasya || 9.31 || § 880. kuto viparitam? pūvoktāt. tenaitad uktam bhavati — manojñasyeṣṭasya svaputradāradhanāder viprayoge tatsaṃprayogāya saṃkalpaś cintāprabandho dvitīyam ārtam avagantavyam.§ 881. tṛtīyasya vikalpasya lakṣaṇapratipādanārtham āha —vedanāyāś ca || 9.32 || § 882. ‘vedanā’ śabdaḥ sukhe duḥkhe ca vartamāno ’pi ārtasya prakṛtatvād duḥkhavedanāyāṃ pravartate, tasyā vātādivikārajanitavedanāyā upanipāte tasyā apāyaḥ katham nāma me syād iti saṃkalpaś cintāprabandhas tṛtīyam ārtam ucyate.§ 883. turīyasārtasya lakṣaṇanirdeśārtham āha —nidānaṃ ca || 9.33 || § 884. bhogākāṅṣāturyasyānāgataviṣayaprāptiṃ prati manaḥpraṇidhānaṃ saṃkalpaś cintāprabandhas turīyam ārtaṃ nidānam ity ucyate.§ 885. tadetac caturvidham ārtam kiṃ svāmikam iti ced ucyate —tadaviratadeśaviratapramattasaṃyatānām || 9.34 || § 886. aviratā asaṃyatasamyagdṛṣṭyantāḥ. deśaviratāḥ saṃyatāsaṃyatāḥ. pramattasaṃyatāḥ paṃcadaśapramādopetāḥ kriyānuṣṭhāyinaḥ. tatrāviratadeśaviratānāṃ caturvidham apy ārtaṃ bhavati; asaṃyamapariṇāmopetatvāt. pramattasaṃyatānāṃ tu nidānavarjyam anyad ārtatrayaṃ pramādodayodrekāt kadācit syāt.§ 887. vyākhyātam ārtaṃ saṃjñādibhiḥ. dvitīyasya saṃjñāhetusvāminirddhāraṇārtham āha —hiṃsānṛtasteyaviṣayasaṃrakṣaṇebhyo raudram aviratadeśaviratayoḥ || 9.35 || § 888. hiṃsādīny uktalakṣaṇāni. tāni raudradhyānotpatter nimittī bhavantīti hetunirdeśo vijñāyate. tena hetunirdeśenānuvartamānaḥ ‘smṛtisamanvāhāraḥ’ abhisaṃbadhyate. hiṃsāyāḥ smṛtisamanvāhāra ity ādi. tadraudradhyānam aviratadeśaviratayor veditavyam. aviratasya bhavatu raudradhyānaṃ, deśaviratasya katham? tasyāpi hiṃsādyāveśād vittādisaṃrakṣaṇatantratvāc ca kadācid bhavitum arhati. tatpunar nārakādīnām akāraṇaṃ; samyagdarśanasāmarthyāt. saṃyatasya tu na bhavaty eva; tadārambhe saṃyamapracyuteḥ.§ 889. āha ‘pare mokṣahetū’ upadiṣṭe. tatrādyasya mokṣahetor dhyānasya bhedasvarūpasvāminirdeśaḥ kartavya ity ata āha —ājñāpāyavipākasaṃsthānavicayāya dharmyam || 9.36 || § 890. vicayanaṃ vicayo viveko vicāraṇety arthaḥ. ājñāpāyavipākasaṃsthānānāṃ vicaya ajñāpāyavipākasaṃsthānavicayaḥ. ‘smṛtisamanvāhāraḥ’ ity anuvartate. sa pratyekaṃ saṃbadhyate — ājñāvicayāya smṛtisamanvāhāraḥ ity ādi. tad yathā — upadeṣṭur abhāvān mandabuddhitvāt karmodayāt sūkṣmatvāc ca padārthanāṃ hetudṛṣṭāntoparame sati sarvajñapraṇītam āgamaṃ pramāṇī kṛtya ittham evedaṃ nānyathāvādino jināḥ iti gahanapadārthaśraddhānād arthāvadhāraṇam ājñāvicayaḥ. athavā — svayaṃ viditapadārthatattvasya sataḥ paraṃ prati pipādayiṣoḥ svasiddhāntāvirodhena tattvasamarthanārthaṃ tarkanayapramāṇayojanaparaḥ smṛtisamanvāhāraḥ sarvajñājñāprakāśanārthatvād ājñāvicaya ity ucyate. jātyandhavanmityhyādṛṣṭayaḥ sarvajñapraṇītamārgād vimukhā mokṣārtinaḥ samyaṅmārgāparijñānāt sudūram evāpayantīti sanmārgāpāyacintanam apāyavicayaḥ. athavā — mithyādarśanajñānacāritrebhyaḥ kathaṃ nama ime prāṇino ’peyur iti smṛtisamanvāhāro ’pāyavicayaḥ. karmaṇāṃ jñānāvaraṇādīnāṃ dravyakṣetrakālabhavabhāvapratyayaphalānubhavanaṃ prati praṇidhānaṃ vipākavicayaḥ. lokasaṃsthānasvabhāvavicayāya smṛtisamanvāhāraḥ saṃsthānavicayaḥ. uttamakṣamādilakṣaṇo dharma uktaḥ. tasmād anapetaṃ dharmyaṃ dhyānaṃ caturvikalpam avaseyam. tadaviratadeśaviratapramattāpramattasaṃyatānāṃ bhavati.§ 891. trayāṇāṃ dhyānānāṃ nirupaṇaṃ kṛtam. idānīṃ śukladhyānaṃ nirūpapayitavyam. tadvakṣyamāṇacaturvikalpam. tatrādyayoḥ svāminirdeśārtham idam ucyate —śukle cādye pūrvavidaḥ || 9.37 || § 892. vakṣyamāṇeṣu śukladhyānavikalpeṣu ādye śukladhyāne pūrvavido bhavataḥ śrutakevalina ity arthāḥ. ‘ca’ śabdena dharmyam api samuccīyate. tatra vyākhyānato viśeṣapratipattiḥ iti śreṇyārohaṇāt prāgdharmyaṃ, śreṇyoḥ śukle iti vyākhyāyate.§ 893. avaśiṣṭe kasya bhavata ity atrocyate —pare kevalinaḥ || 9.38 || § 894. prakṣīṇasakalajñānāvaraṇasya kevalinaḥ sayogasyāyogasya ca pare uttare śukladhyāne bhavataḥ.§ 895. yathāsaṃkhyaṃ tadvikalpapratipādanārtham idam ucyate —pṛthaktvaikatvavitarkasūkṣmakriyāpratipātivyuparatakriyānivartīni || 9.39 || § 896. pṛthaktvavitarkam ekatvavitarkaṃ sūkṣmakriyāpratipāti vyuparatakriyānivarti ceti caturvidhaṃ śukladhyānam. vakṣyamāṇalakṣaṇam apekṣya sarveṣām anvarthatvam avaseyam.§ 897. tasyālambanaviśeṣanirdhāraṇārtham āha —tryekayogakāyayogāyogānām || 9.40 || § 898. ‘yoga’ śabdo vyākhyātārthaḥ ‘kāyavāṅmanaḥkarma yogaḥ’ iti atra. uktaiś caturbhiḥ śukladhyānavikalpais triyogādīnāṃ caturṇāṃ yathāsaṃkhyenābhisaṃbandho veditavyaḥ. triyogasya pṛthaktvavitarkam, triṣu yogeṣv ekayogasyaikatvavitarkam, kāyayogasya sūkṣmakriyāpratipāti, ayogasya vyutparatakriyānivartīti.§ 899. tatrādyayor viśeṣapratipattyartham idam ucyate —ekāśraye savitarkavīcāre pūrve || 9.41 || § 900. eka āśrayo yayos te ekāśraye. ubhe ’pi pariprāptaśrutajñānaniṣṭhenārabhyete, ity arthaḥ. vitarkaś ca vīcāraś ca vitarkavīcārau, saha vitarkavīcārābhyāṃ varteta iti savitarkavīcāre. pūrve pṛthaktvaikatvavitarke ity arthaḥ.§ 901. tatra yathāsaṃkhyaprasaṃge ’niṣṭanivṛttyartham idam ucyate —avīcāraṃ dvitīyam || 9.42 || § 902. pūrvayor yad dvitīyaṃ tad avīcāraṃ pratyetavyam. etad uktaṃ bhavati — ādyaṃ savitarkaṃ savīcāraṃ ca bhavati. dvitīyaṃ savitarkam avīcāraṃ ceti.§ 903. atha vitarkavīcārayoḥ kaḥ prativiśeṣa ity atrocyate —vitarkaḥ śrutam || 9.43 || § 904. viśeṣeṇa tarkaṇam ūhanaṃ vitarkaḥ śrutajñānam ity arthaḥ.§ 905. atha ko vīcāraḥ.vīcāro ’rthavyaṃjanayogasaṃkrāntiḥ || 9.44 || § 906. artho dhyeyo dravyaṃ paryāyo vā. vyañjanaṃ vacanam. yogaḥ kāyavāṅmanaḥkarmalakṣaṇaḥ. saṃkrāntiḥ parivartanam. dravyaṃ vihāya paryāyam upaiti paryāyaṃ tyaktvā dravyam ity arthasaṃkrāntiḥ. ekaṃ śrutavacanam upādāya vacanāntaram ālambate tad api vihāyānyad iti vyañjanasaṃkrāntiḥ. kāyayogaṃ tyaktvā yogāntaraṃ gṛhṇāti yogāntaraṃ ca tyaktvā kāyayogam iti yogasaṃkrāntiḥ. evaṃ parivartanaṃ vīcāra ity ucyate. tad etat sāmānyaviśeṣanirdiṣṭaṃ caturvidhaṃ dharmyaṃ śuklaṃ ca pūvoditaguptyādibahuprakāropāyaṃ saṃsāranivṛttaye munir dhyātum arhati kṛtaparikarmā. tatra dravyaparamāṇuṃ bhāvaparamāṇuṃ vā dhyāyan nāhitavitarkasāmarthyaḥ arthavyaṃjane kāyavācasī ca pṛthaktvena saṃkrāmatā manasāparyaptibālotsāhavadavyavasthitenāniśitenāpi śastreṇa cirāt taruṃ chindann iva mohaprakṛtīr upaśamayan kṣapayaṃś ca pṛthaktvavitarkavīcāradhyānabhāgbhavati. sa eva punaḥ samūlatūlaṃ mohanīyaṃ nirdidhakṣann anantaguṇaviśuddhiyogaviśeṣam āśritya bahutarāṇāṃ jñānāvaraṇasahāyībhūtānāṃ prakṛtīnāṃ bandhaṃ nirundhan sthiti hrāsakṣayau ca kurvan śrutajñānopayogo nivṛttārthavyaṃjanayogasaṃkrāntiḥ avicalitamanāḥ kṣīṇakaṣāyo vaiḍūryamaṇir iva nirupalepo dhyātvā punar na nivartata ity uktam ekatvavitarkam. evam ekatvavitarkaśukladhyānavaiśvānaranirdagdhavātikarmendhanaḥ prajvalitakevalajñānagabhastimaṇḍalo meghapañjaranirodhanirgata iva gharmaraśmir vā bhāsamāno bhagavāṃs tīrthakara itaro vā kevalī lokeśvarāṇām abhigamanīyo ’rcanīyaś cotkarṣeṇāyuṣaḥ pūvakoṭīṃ deśonāṃ viharati. sa yadāntarmuhūrtaśeṣāyuṣkas tattulyasthitivedyanāmagotraś ca bhavati tadā sarvaṃ vāṅmanasayogaṃ bādarakāyayogaṃ ca parihāpya sukṣmakāyayogālambanaḥ sukṣmakriyāpratipātidhyānam āskanditum arahatīti. yadā punar antarmuhūrtaśeṣāyuṣkas tato ’dhikasthitiśeṣakarmatrayo bhavati sayogī tadātmopayogātiśayasya sāmāyikasahāyasya viśiṣṭakaraṇasya mahāsaṃvarasya laghukarmaparipācanasyāśeṣakarmareṇupariśātanaśaktisvābhāvyād daṇḍakapāṭaprataralokapūraṇāni svātmapradeśavisarpaṇataś caturbhiḥ samayaiḥ kṛtvā punar api tāvadbhir eva samayaiḥ samupahṛtapradeśavisaraṇaḥ samīkṛtasthitiśeṣakarmacatuṣṭayaḥ pūrvaśarīrapramāṇo bhūtvā sūkṣmakāyayogena sūkṣmakriyāpratipāti dhyānaṃ dhyāyati. tatas tadantaraṃ samucchinnakriyānivartidhyānam ārabhate. samucchinnaprāṇāpānapracārasarvakāyavāṅmanoyogasarvapradeśaparispandakriyāvyāpāratvāt samucchinnakriyānivartīty ucyate. tasmin samucchinnakriyānivartini dhyāne sarvabandhāsravanirodhasarvaśeṣakarmaśātanasāmarthyopapatter ayogikevalinaḥ saṃpūrṇayathākhyātacāritrajñānadarśanaṃ sarvasaṃsāraduḥkhajālapariṣvaṅgocchedajananaṃ sākṣān mokṣakāraṇam upajāyate. sa punar ayogakevalī bhagavāṃs tadā dhyānātiśayāgninirdagdhasarvamalakalaṃkabandhano nirastakiṭṭadhātupāṣāṇajātyakanakavallabdhātmā parinirvāti. tadetad dvividhaṃ tapo ’bhinavakarmāsravanirodhahetutvāt saṃvarakāraṇaṃ prāktanakarmarajovidhūnananimittatvān nirjarāhetur api bhavati.§ 907. atrāha samyagdṛṣṭayaḥ kiṃ sarve samanirjarā āhosvit kaścid asti prativiśeṣa ity atrocyate —samyagdṛṣṭiśrāvakaviratānantaviyojakadarśanamohakṣapakopaśamakopaśāntamohakṣapakakṣīṇamohajināḥ kramaśo ’saṃkhyeyaguṇanirjarāḥ || 9.45 || § 908. ta ete daśa samyagdṛṣṭyādayaḥ kramaśo ’saṃkhyeyaguṇanirjarāḥ. tad yathā — bhavyaḥ paṃcedndriyasaṃjñī paryāptakā pūrvoktakālalabdhyādisahāyaḥ pariṇāmaviśuddhyā vardhamānaḥ krameṇāpūrvakaraṇādisopānapaṅktyotplavamāno bahutarakarmanirjaro bhavati. sa eva punaḥ prathamasamyaktvaprāptinimittasaṃnidhāne sati samyagdṛṣṭir bhavann asaṃkhyeyaguṇanirjaro bhavati. sa eva punaś cāritramohakarmavikalpāpratyākhyānāvaraṇakṣayopaśamanimittapariṇāmaprāptikāle viśuddhiprakarṣayogāt śrāvako bhavan tato ’saṃkhyeyaguṇanirjaro bhavati. sa eva punaḥ pratyātyākhyānāvaraṇakṣayopaśamakāraṇapariṇāmaviśuddhiyogād viratavyapadeśabhāk san tato ’saṃkhyeyaguṇanirjaro bhavati. sa eva punar anantānubandhikrodhamānamāyālobhānāṃ viyojanaparo bhavati yadā tadā pariṇāmaviśuddhiprakarṣayogāt tato ’saṃkhyeyaguṇanirjaro bhavati. sa eva punar darśanamohaprakṛtitrayatṛṇanicayaṃ nirdidhakṣan pariṇāmaviśuddhyatiśayayogād darśanamohakṣapakavyapadeśabhāk pūvoktād asaṃkhyeyaguṇanirjaro bhavati. evaṃ saḥ kṣāyikasamyagdṛṣṭir bhūtvā śreṇyārohanābhimukhaś cāritramohopaśamaṃ prati vyāpriyamāṇo viśuddhiprakarṣayogād upaśamakavyapadeśam anubhavan pūrvoktād asaṃkhyeyaguṇanirjaro bhavati. sa eva punar aśeṣacāritramohopaśamanimittasaṃnidhāne pariprāprāptopaśāntakaṣāyavyapadeśaḥ pūrvoktād asaṃkhyeyaguṇanirjaro bhavati. sa eva punaś cāritramohakṣapaṇaṃ pratyabhimukhaḥ pariṇāmaviśuddhyā varddhamānaḥ kṣapakavyapadeśam anubhavan pūrvoktād asaṃkhyeyaguṇanirjaro bhavati. sa yadā niḥśeṣacāritramohakṣapaṇakāraṇapariṇāmābhimukhaḥ kṣīṇakaṣāyavyapadeśam āskandan pūrvoktād asaṃkhyeyaguṇanirjaro bhavati. sa eva dvitīyaśukladhyānānalanirdagdhaghātikarmanicayaḥ san jinavyapadeśabhāk pūrvoktād asaṃkhyeyaguṇanirjaro bhavati.§ 909. āha, samyagdarśanasaṃnidhāne ’pi yady asaṃkhyeyaguṇanirjaratavāt parasparato na sāmyam esāṃ kiṃ tarhi śravakavad amī viratādayo guṇabhedān na nirgranthatām arhantīti? ucyate, naitad evam. kutaḥ. yasmād guṇabhedād anyo ’nyaviśeṣe ’pi naigamādinayavyāpārāt sarve ’pi hi bhavanti —pulākabakuśakuśīlanirgranthasnātakā nirgranthāḥ || 9.46 || § 910. uttaraguṇabhāvanāpetamanaso vrateṣv api kvacit kadācit paripūrṇatām apariprāpnuvanto ’viśuddhapulākasādṛśyāt pulākā ity ucyante. nairgranthyaṃ prati sthitā akhaṇḍitavratāḥ śarīropakaraṇavibhūṣānuvartino ’viviktaparivārā mohaśabalayuktā bakuśāh. śabalaparyāyavācī bakuśaśabdaḥ. kuśīlā dvividhāḥ — pratisevanākuśīlāḥ kaṣāyakuśīlā iti. aviviktaparigrahāḥ paripūrṇobhayāḥ kathaṃcid uttaraguṇavirādhinaḥ pratisevanākuśīlāḥ. vaśīkṛtānyakaṣāyodayāḥ saṃjvalanamātratantrāḥ kaṣāyakuśīlāḥ. udakadaṇḍarājivadanabhivyaktodayakarmāṇaḥ ūrdhvaṃ muhūrtād udbhidyamānakevalajñānadarśanabhājo nirgranthāḥ. prakṣīṇaghātikarmāṇaḥ kevalino dvividhāḥ snātakāḥ. ta ete paṃcāpi nirgranthāḥ. cāritrapariṇāmasya prakarṣāprakarṣabhede saty api naigamasaṃgrahādinayāpekṣayā sarve ’pi te nirgranthā ity ucyante.§ 911. teṣāṃ pulākādīnāṃ bhūyo ’pi viśeṣapratipattyartham āha —saṃyamaśrutapratisevanātīrthaliṃgaleśyopapādasthānavikalpataḥ sādhyāḥ || 9.47 || § 912. te ete pulākādayaḥ saṃyamādibhir aṣṭabhir anuyogaiḥ sādhyā vyākheyāḥ. tad yathā — pulākabakuśapratisevanākuśīlā dvayoḥ saṃyamayoḥ sāmāyikacchedopasthāpanayor vartante. kaṣāyakuśīlā dvayoḥ saṃyamayoḥ parihāraviśuddhisūkṣamasāmparāyayoḥ pūrvayoś ca. nirgranthasnātakā ekasminn eva yathākhyātasaṃyame santi.§ 913. śrutaṃ — pulākabakuśapratisevanākuśīlā utkarṣenābhinnākṣaradaśapūrvadharāḥ. kaṣāyakuśīlā nirgranthāś caturdaśapūrvadharāḥ. jaghanyena pulākasya śrutam ācāravastu. bakuśakuśīlanirgranthānāṃ śrutam aṣṭau pravacanamātaraḥ. snātakā apagataśrutāḥ kevalinaḥ.§ 914. pratisevanā — pañcānāṃ mūlaguṇanāṃ rātribhojanavarjanasya ca parābhiyogād balād anyatamaṃ pratisevamānaḥ pulāko bhavati. bakuśo dvividhaḥ — upakaraṇabakuśaḥ śarīrabakuśaś ceti. tatropakaraṇabakuśo bahuviśeṣayuktopakaraṇākāṃkṣī. śarīrasaṃskārasevī śarīrabakuśaḥ. pratisevanākuśīlo mūlaguṇān avirādhayann uttaraguṇeṣu kāṃcid virādhanāṃ pratisevate. kaṣāyakuśīlanirgranthasnātakānāṃ pratisevanā nāsti.§ 915. tīrtham iti sarve sarveṣāṃ tīrthakarāṇāṃ tīrtheṣu bhavanti.§ 916. liṅgaṃ dvividhaṃ — dravyaliṅgaṃ bhāvaliṅgaṃ ceti. bhāvaliṅgaṃ pratītya sarve paṃca nirgranthā liṃgino bhavanti. dravyaliṃgaṃ pratītya bhājyāḥ.§ 917. leśyāḥ — pulākasyottarās tisraḥ bakuśapratisevanākuśīlayoḥ ṣaḍ api. kaṣāyakuśīlasya catasra uttaraḥ. sūkṣmasāmparāyasya nirgranthasnātakayoś ca śuklaiva kevalā. ayogā aleśyāḥ.§ 918. upapādaḥ — pulākasyotkṛṣṭa upapāda utkṛṣṭasthitideveṣu sahasrāre. bakuśapratisevanākuśīlayor dvāviṃśatisāgaropamasthitiṣu āraṇācyutakalpayoḥ. kaṣāyakuśīlanirgranthayos trayastriṃśatsāgaropamasthitiṣu sarvārthasiddhau. sarveṣām api jaghanyaḥ saudharmakalpe dvisāgaropamasthitiṣu. snātakasya nirvāṇam iti.§ 919. sthānam — asaṃkhyeyāni saṃyamasthānāni kaṣāyanimittāni bhavanti. tatra sarvajaghanyāni labdhisthānāni pulākakaṣāyakuśīlayoḥ. tau yugapad asaṃkhyeyāni sthānāni gacchataḥ. tataḥ pulāko vyucchidyate. kaṣāyakuśīlas tato ’saṃkhyeyāni sthānāni gacchaty ekākī. tataḥ kaṣāyakuśīlapratisevanākuśīlabakuśā yugapad asaṃkhyeyāni sthānāni gacchanti. tato bakuśo vyucchidyate. tato ’py asaṃkhyeyāni sthānāni gatvā pratisevanākuśīlo vyucchidyate. tato ’py asaṃkhyeyāni sthānāni gatvā kaṣāyakuśīlo vyucchidyate. ata ūrdhvam akaṣāyasthānāni nirgranthaḥ pratipadyate. so ’py asaṃkhyeyāni sthānāni gattvā vyucchidyate. ata ūrdhvam ekaṃ sthānaṃ gatvā snātako nirvāṇaṃ prāpnotīty eteṣāṃ saṃyamalabdhir anantaguṇā bhavati.iti tattvārthavṛttau sarvārthasiddhisaṃjñikāyāṃ navamo ’dhyāyaḥ samāptaḥ || 9 || atha daśamo ’dhyāyaḥ (§§ 920–937)§ 920. āha, ante nirdiṣṭasya mokṣasyedānīṃ svarūpābhidhānaṃ prāptakālam iti. satyam evam. mokṣaprāptiḥ kevalajñānāvāptir pūrvaketi kevalajñānotpattikāraṇam ucyate —mohakṣayāj jñānadarśanāvaraṇāntarāyakṣayāc ca kevalam || 10.1 || § 921. iha vṛttikaraṇaṃ nyāyyam. kutaḥ? laghutvāt. katham? ekasya ‘kṣaya’ śabdasyākaraṇād vibhaktyantaranirdeśasya cābhāvāt ‘ca’ śabdasya cāprayogāl laghu sūtraṃ bhavati ‘mohajñānadarśanāvaraṇāntarāyakṣayāt kevalam’ iti. satyam etat, kṣayakramapratipādanārtho vākyabhedena nirdeśaḥ kriyate. prāgeva mohaṃ kṣayam upanīyāntarmuhūrtaṃ kṣīṇakaṣāyavyapadeśam avāpya tato yugapaj jñānadarśanāvaraṇāntarāyāṇāṃ kṣayam kṛtvā kevalam avāpnoti iti. tatkṣayo hetuḥ kevalotpatter iti hetulakṣaṇo vibhaktinirdeśaḥ kṛtaḥ. kathaṃ prageva mohaḥ kṣayam upanīyate iti ced ucyate — bhavyaḥ samyagdṛṣṭiḥ pariṇāmaviśuddhyā vardhamāno ’saṃyatasamyagdṛṣṭisaṃyatāsaṃyatapramattāpramattaguṇasthāneṣu kasmiṃs cin mohasya sapta prakṛtīḥ kṣayam upanīya kṣāyikasamyagdṛṣṭir bhūtvā kṣapakaśreṇyārohanābhimukho ’dhaḥpravṛttakaraṇam apramattasthāne pratipādyāpūrvakaraṇaprayogeṇāpūrvakaraṇakṣapakaguṇasthānavyapadeśam anubhūya tatrābhinavaśubhābhisandhitanūkṛtapāpaprakṛtisthityanubhāgo vivardhitaśubhakarmānubhavo ’nivṛttikaraṇaprāptyānivṛttibādarasāṃparāyakṣapakaguṇasthānam adhiruhya tatra kaṣāyāṣṭakaṃ naṣṭaṃ kṛtvā napuṃsakavedanāśaṃ samāpādya strīvedam unmūlya nokakaṣāyaṣaṭkaṃ puṃvede prakṣipya kṣapayitvā puṃvedaṃ krodhasaṃjvalane, krodhasaṃjvalanaṃ mānasaṃjvalane, mānasaṃjvalanaṃ māyāsaṃjvalane, māyāsaṃjvalanaṃ ca lobhasaṃjvalane krameṇa bādarakṛṣṭivibhāgena vilayam upanīya lobhasaṃjvalanaṃ tanūkṛtya sūkṣmasāmparāyakṣapakatvam anubhūya niravaśeṣaṃ mohanīyaṃ nirmūlakaṣāyaṃ kaṣitvā kṣīṇakaṣāyatām adhiruhyāvatāritamohanīyabhāra upāntyaprathame samaye nidrāpracale pralayam upanīya pañcānāṃ jñānāvaraṇānāṃ caturṇām darśanāvaraṇānāṃ pañcānām antarāyāṇāṃ cāntam ante samupanīya tadanantraṃ jñānadarśanasvabhāvaṃ kevalaparyāyam apratarkyavibhūtiviśeṣam avāpnoti.§ 922. āha kasmād dhetor mokṣaḥ kiṃ lakṣaṇaś cety atrocyate —bandhahetvabhāvanirjarābhyāṃ kṛtsnakarmavipramokṣo mokṣaḥ || 10.2 || § 923. mithyādarśanādihetvābhāvād abhinavakarmābhāvaḥ pūrvoditanirjarāhetusaṃnidhāne cārjitakarmanirāsaḥ. tābhyāṃ bandhahetvabhāvanirjarābhyām iti hetulakṣaṇavibhaktinirdeśaḥ. tato bhavasthitihetusamīkṛtaśeṣakarmāvasthasya yugapad ātyantikaḥ kṛtsnakarmavipramokṣo mokṣaḥ pratyetavyaḥ. karmābhāvo dvividhaḥ — yatnasādhyo ’yatnasādhyaś ceti. tatra caramadehasya nārakatiryagdevāyuṣām abhāvo na yatnasādhyaḥ, asattvāt. yatnasādhya ita ūrdhvam ucyate — asaṃyatasamyagdṛṣṭyādiṣu caturṣu guṇasthāneṣu kasmiṃś cit saptaprakṛtikṣayaḥ kriyate. nidrānidrāpracalāpracalāstyānagṛddhinarakagatitiryaggatyekadvitricaturindriyajātinarakagatitiryaggatiprāyogyānupūrvyātapodyotasthāvarasūkṣmasādhāraṇasaṃjñikānāṃ ṣoḍaśānāṃ karmaprakṛtināmanivṛttibādarasāmparāyasthāne yugapat kṣayaḥ kriyate. tataḥ paraṃ tatraiva kaṣāyāṣṭakaṃ naṣṭaṃ kriyate. napuṃsakavedaḥ strīvedaś ca krameṇa tatraiva kṣayam upayāti. nokaṣāyaṣaṭkaṃ ca sahaikenaiva prahāreṇa vinipātayati. tataḥ puṃvedasaṃjvalanakrodhamānamāyāḥ krameṇa tatraivātyantikaṃ dvaṃsam āskandanti. lobhasaṃjvalanaḥ sūkṣmasāmparāyānte yātyantam. nidrāpracale kṣīṇakaṣāyavītarāgacchadmasthasyopāntyasamaye pralayam upavrajataḥ. paṃcānāṃ jñānāvaraṇānāṃ caturṇāṃ darśanāvaraṇānāṃ paṃcānām antarāyāṇāṃ ca tasyaivāntyasamaye prakṣayo bhavati. anyataravedanīyadevagatyaudārikavaikriyikāhārakataijasakārmaṇaśarī1-paṃcabandhanapaṃcasaṃghātasaṃsthānaṣaṭkaudārikavaikriyikāhārakaśarīrāṅgopāṅgaṣaṭsaṃhananapaṃcapraśastavarṇapaṃcāpraśastavarṇagandhadvayapaṃcapraśastarasapañcāpraśastarasasparśāṣṭakadevagatiprāyogyānupūrvyāgurulaghūpaghātaparaghātochvāsapraśastāpraśastavihāyogatyaparyāptakapratyekaśarīrasthirāsthiraśubhāśubhadurbhagasusvaraduḥsvarānādeyāyaśaḥkīrtinirmāṇanāmanīcair gotrākhyā dvāsaptatiprakṛtayo ’yogakevalina upāntyasamaye vināśam upayānti. anyataravedanīyamanuṣyāyurmanuṣyagatipañcendriyajātimanuṣyagatiprāyogyānupūrvītrasabādaraparyāptakasubhagādeyayaśaḥkīrtitīrthakaranāmoccairgotrasaṃjñikānāṃ trayodaśānāṃ prakṛtīnām ayogakevalinaś caramasamaye vyucchedo bhavati.1 Note JS: for taijasakārmaṇaśarīpaṃcabandha read taijasakārmaṇaśarīrapaṃcabandha § 924. āha, kim āsāṃ paudgalikīnām eva dravyakarmaprakṛtīnāṃ nirāsān mokṣo ’vasīyate uta bhāvakarmaṇo ’pīty atrocyate —aupaśamikādibhavyatvānāṃ ca || 10.3 || § 925. kim? ‘mokṣaḥ’ ity anuvartate. bhavyatvagrahaṇam anyapāriṇāmikanivṛttyartham. tena pāriṇāmikeṣu bhavyatvasyaupaśamikādīnāṃ ca bhāvānām abhāvān mokṣo bhavatīty abhyupagamyate.§ 926. āha, yady apavargo bhāvoparateḥ pratijñāyate, nanu aupaśamikādibhāvanivṛttivatsarvakṣāyikabhāvanivṛttivyapadeśo muktasya prāpnotīti. syād etat evaṃ yadi viśeṣo nocyate. asty atra viśeṣa ity apavādavidhānārtham idam ucyate —anyatra kevalasamyaktvajñānadarśanasiddhatvebhyaḥ || 10.4 || § 927. anyatraśabdāpekṣayā ‘kā’ nirdeśaḥ. kevalasamyaktvajñānadarśanasiddhatvebhyo ’nyatrānyasminn ayaṃ vidhir iti. yadi catvāra evāvaśiṣyante, anantavīryādīnāṃ nivṛttiḥ prāpnoti? naiṣa doṣaḥ, jñānadarśanāvinābhāvitvād anantavīryādīnām aviśeṣaḥ, anantasāmarthyahīnasyānantāvabodhavṛttyabhāvāj jñānamayatvāc ca sukhasyeti. anākaratvān muktānām abhāva ity cen na; atītānantaraśarīrākāratvāt.§ 928. syān mataṃ, yadi śarīrānuvidhāyī jīvaḥ, tadabhāvāt svābhāvikalokākāśapradeśaparimāṇatvāt tāvad visarpaṇaṃ prāpnotīti. naiṣa doṣaḥ. kutaḥ? kāraṇāhāvāt. nāmakarmasaṃbandho hi saṃharaṇavisarpaṇakāraṇam. tadabhāvāt punaḥ saṃharaṇavisarpaṇābhāvaḥ.§ 929. yadi kāraṇābhāvān na saṃharaṇaṃ na visarpaṇaṃ tarhi gamanakāraṇābhāvād ūrdhvagamanam api na prāpnoti adhastiryaggamanābhāvāt, tato yatra muktas tatraivāvasthānaṃ prāpnotīty. atrocyate —tadanantaram ūrdhvaṃ gacchatyā lokāntāt || 10.5 || § 930. tasyānantaram. kasya? sarvakarmavipramokṣasya. āṅabhividhyarthaḥ. ūrdhvaṃ gacchatyā lokāntāt.§ 931. anupadiṣṭahetukam idam ūrdhvagamanaṃ katham adhyavasātum śakyam ity atrocyate —pūrvayogād asaṅgatvād bandhacchedāt tathāgatipariṇāmāc ca || 10.6 || § 932. āha, hetvarthaḥ puṣkalo ’pi dṛṣṭāntasamarthanam antareṇābhipretārthasādhanāya nālam ity atrocyate —āviddhakulālacakravadvyapagatalepālābuvaderaṇḍabījavadagniśikhāvac ca || 10.7 || § 933. pūrvasūtre vihitānāṃ hetūnām atroktānāṃ dṛṣṭāntānāṃ ca yathāsaṃkhyam abhisaṃbandho bhavati. tad yathā — kulālaprayogāpāditahastadaṇḍacakrasaṃyogapūrvakaṃ bhramaṇam. uparante ’pi tasmin pūrvaprayogād ā saṃskārakṣayād bhramati. evaṃ bhavasthenātmanāpavargaprāptaye bahuśo yatpraṇidhānaṃ tadabhāve ’pi tadāveśapūrvakaṃ muktasya gamanam avasīyate. kiṃ ca, asaṅgatvāt. yathā mṛttikālepajanitagauravam alābudravyaṃ jale ’dhaḥpatitaṃ jalakledaviśliṣṭamṛttikābandhanaṃ laghu sadūrdhvam eva gacchati tathā karmabhārākrāntivaśīkṛta ātmā tadāveśavaśāt saṃsāre aniyamena gacchati. tatsaṅgavimuktas tūparyevopayāti. kiṃ ca, bandhacchedāt. yathā bījakośabandhacchedāt eraṇḍabījasya gatir dṛṣṭā tathā manuṣyādibhavaprāpakagatijātināmādisakalakarmabandhacchedān muktasya ūrdhvagatir avasīyate. kiṃ ca, tathāgatipariṇāmāt. yathā tiryakplavanasvabhāvasamīraṇasaṃbandhanirutsukā pradīpaśikhā svabhāvād utpatati tathā muktātmāpi nānagativikārakāraṇakarmanirvāraṇe saty ūrdhvagatisvabhāvād ūrdhvam evārohati.§ 934. āha, yadi mukta ūrdhvagatisvabhāvo lokāntād ūrdhvam api kasmān notpatatīty atrocyate —dharmāstikāyābhāvād || 10.8 || § 935. gatyupagrahakāraṇabhūto dharmāstikāyo nopary astīty aloke gamanābhāvaḥ. tadabhāve ca lokālokavibhāgābhāvaḥ prasajyate.§ 936. āha, amī parinivṛttā gatijātyādibhedakāraṇābhāvād atītabhedavyavahārā eveti. asti kathaṃcid bhedo ’pi. kutaḥ —kṣetrakālagatiliṅgatīrthacāritrapratyekabudddhabodhitajñānāvagāhanāntarasaṃkyālpabahutvataḥ sādhyāḥ || 10.9 || § 937. kṣetrādibhir dvādaśābhir anuyogaiḥ siddhāḥ sadhyā vikalpyā ity arthaḥ, pratyutpannabhūtānugrahatantranayadvayavivakṣāvaśāt. tad yathā — kṣetreṇa tāvat kasmin kṣetre sidhyanti? pratyutpannagrāhinayāpekṣayā siddhikṣtre svapradeśe ākāśapradeśe vā siddhir bhavati. bhūtagrāhinayāpekṣayā janma prati pañcadaśasu karmabhūmiṣu, saṃharaṇaṃ prati mānuṣyakṣetre siddhiḥ. kālena kasmin kāle siddhiḥ? pratyutpannanayāpekṣayā ekasamaye siddhyan siddho bhavati. bhūtaprajñāpananayāpekṣayā janmato ’viśeṣeṇotsarpiṇyavasarpiṇyor jātaḥ sidhyati. viśeṣeṇāvarsarpiṇyāṃ suṣamaduḥṣamāyā antye bhāge duḥṣamasuṣamāyāṃ ca jātaḥ sidhyati. na tu duḥṣamāyāṃ jāto duḥṣamāyāṃ sidhyati. anyadā naiva sidhyati. saṃharaṇataḥ sarvasmin kāle utsarpiṇyām avasarpiṇyāṃ ca sidhyati. gatyā kasyāṃ gatau siddhiḥ? siddhigatau manuṣyagatau vā. liṃgena kena siddhiḥ? avedatvena tribhyo vā vedebhyaḥ siddhir bhāvito na dravyataḥ. dravyataḥ pulliṃgenaiva. athavā nirgranthaliṃgena. sagranthaliṃgena vā siddhir bhūtapūrvanayāpekṣayā. tīrthena, tīrthasiddhiḥ dvedhā tīrthakaretaravikalpāt. itare dvividhāḥ sati tīrthakare siddhā asati ceti. cāritreṇa kena sidhyati. avyapadeśenaikacatuḥpañcavikalpacāritreṇa vā siddhiḥ. svaśaktiparopadeśanimittajñānabhedāt pratyekabuddhabodhitavikalpaḥ. jñānena kena? ekena dvitricaturbhiś ca jñānaviśeṣaiḥ siddhiḥ. ātmapradeśavyāpitvam avagāhanam. tad dvividham, utkṛṣṭajaghanyabhedāt. tatrotkṛṣṭaṃ paṃcadhanuḥśatāni pañcaviṃśatyuttarāṇi. jaghanyam ardhacaturthāratnayo deṣonāḥ. madhye vikalpāḥ. ekasminn avagāhe sidhyati. kim antaram? sidhyatāṃ siddhānām anantaraṃ jaghanyena dvau samayau utkarṣeṇāṣṭau. antaraṃ jaghanyenaikaḥ samayaḥ utkarṣeṇa ṣaṇmāsāḥ. saṃkhyā, jaghanyena ekasamaye ekaḥ sidhyati. utkarṣeṇāṣṭottaraśatasaṃkhyāḥ. kṣetrādibhedabhinnānāṃ parasparataḥ saṃkhyāviśesṣo ’lpabahutvam. tad yathā — pratyutpannanayāpekṣayā siddhikṣetre sidhyantīti nāsty alpabahutvam. bhūtapūrvanayāpekṣayā tu cintyate, kṣetrasiddhā dvividhā — janmataḥ saṃharaṇataś ca. tatrālpe saṃharaṇasiddhāḥ. janmasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. kṣetrāṇāṃ vibhāgaḥ karmabhūmir akarmabhūmiḥ samudro dvīpa ūrdhvam adhas tiryag iti. tatra stokā ūrdhvalokasiddhāḥ. adholokasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. tiryaglokasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. sarvataḥ stokāḥ samudrasiddhāḥ. dvīpasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. evaṃ tāvad aviśeṣeṇa. sarvataḥ stokā lavaṇodasiddhāḥ. kālodasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. jambūdvīpasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. dhātakīkhaṇḍasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇāḥ. puṣkaradvīpārdhasiddhāḥ saṃkhyeyaguṇā iti. evaṃ kālādivibhāge ’pi yathā gamam alpabahutvaṃ veditavyam. || TAS 10 || § 938. svargāpavargasukham āptumanobhir āryairjainendraśāsanavarāmṛtasārabhūtā | sarvārthasiddhir iti sadbhir upāttanāmātattvārthavṛttir aniśaṃ manasā pradhāryā || 1 || tattvārthavṛttim uditāṃ viditārthatattvāḥśṛṇvanti ye paripaṭhanti ca dharmabhaktyā | haste kṛtaṃ paramasiddhisukhāmṛtaṃ tairmartyāmareśvarasukheṣu kim asti vācyam || 2 || yenedam apratihataṃ sakalārthatattvamudyotitaṃ vimalakevalalocanena | bhaktyā tam adbhutaguṇaṃ praṇamāmi vīramārānnarāmaragaṇārcitapādapīṭham || 3 || iti tattvārthavṛttau sarvārthasiddhisaṃjñikāyāṃ daśamo ’dhyāyaḥ samāptaḥ | śubhaṃ bhavatu sarveṣām |