<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE TEI PUBLIC "-//TEI P5//DTD Main Document Type//EN" "../tei_all.dtd">
<TEI><teiHeader><fileDesc><titleStmt><title type="main" subtype="text-ĀPṬ" ana="actual">Āptaparīkṣāṭīkā</title><title type="main" subtype="text-ĀP" ana="potential">Āptaparīkṣā</title><title type="subtitle" subtype="bare-text">Bare text of Gajādharāl's 1913 edition</title><respStmt><resp>Digital textresource created by</resp><persName>H. Trikha</persName></respStmt></titleStmt><publicationStmt><publisher>Published within the Digital Corpus of Vidyānandin's Works at <span type="ref-site" target="../">www.dipal.org/dcv</span></publisher><availability><licence> under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License</licence></availability><date type="published">November 24, 2025</date></publicationStmt><sourceDesc><bibl>Printed edition: Vidyānandasvāmi-viracitā ... Āptaparīkṣā Patraparīkṣā ca Gajādharalālajainaśāstriṇā sampādite. (Sanātanajainagranthamālā 1). Kāśī 1913.</bibl><bibl type="base-resource">Plain text: <span target="ĀPṬ-GL-t.html">dcv/Āptaparīkṣāṭīkā/ĀPṬ-GL-t</span></bibl></sourceDesc></fileDesc><encodingDesc><projectDesc><p><seg type="project-general">This resource for the text of the <seg type="essential" subtype="wor_name">Āptaparīkṣāṭīkā</seg> (<seg type="essential" subtype="wor_abbr">ĀPṬ</seg>) is published alongside <span type="ref-site work" target="./">other digital resources for the work</span>. The resource at hand, <seg type="essential" subtype="tra_sigl">ĀPṬ-GL‑b</seg>, is a resource for the specific text of the edition by Gajādharāl (GL) in 1913. </seg><seg type="derivat" subtype="bare-text">The resource renders the bare text (b) only. </seg></p><p/><p><seg type="thanks">H. Trikha created this resource during his occupations at the Institutes for <span type="organisation">South Asian, Tibetan and Buddhist Studies, University of Vienna,</span> and for the <span type="organisation">Cultural and Intellectual History of Asia, Austrian Academy of Sciences.</span> Substantial work was done in the project “Perspectivism and intertextuality in Vidyānandin’s works,” funded by the Austrian Science Fund (FWF Schrödinger project J 3880-G24). Trikha is especially grateful to the late Helmut Krasser for financing the capture of the printed edition. </seg></p></projectDesc></encodingDesc></teiHeader><text type="plain-text"><body><p n="a_2" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3 r_ĀPṬ-GL,03_r"/>kasmāt punaḥ parameṣṭhinaḥ stotraṃ śāstrādau śāstrakārāḥprāhur ity abhidhīyate </p><p n="a_4" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6 r_ĀPṬ-GL,06_r"/>śreyo niḥśreyasaṃ paramaparaṃ ca tatra paraṃsakalakarmavipramokṣalakṣaṇaṃ baṃdhahetvabhāvanirjarābhyāṃ <span type="ref-block" n="7 r_ĀPṬ-GL,07_r"/>kṛtstnakarmavipramokṣo mokṣa iti vacanāt tato 'paramārhetyalakṣaṇaṃ ghātikarmakṣayād anaṃtacatuṣṭayasvarūpalā<span type="ref-block" n="8 r_ĀPṬ-GL,08_r"/>bhasyāparaniḥśreyasatvāt na cā'trakasya cidātmaviśeṣasyakṛtstnakarmavipramokṣo 'siddhaḥ sādhakapramāṇa<span type="ref-block" n="9 r_ĀPṬ-GL,09_r"/>sadbhāvāt tathā hi kaścid ātmaviśeṣaḥ kṛtstnakarmabhirvipram ucyate kṛtstnabaṃdhahetvabhāvanirjarāvattvāt yas tu <span type="ref-block" n="10 r_ĀPṬ-GL,10_r"/>na kṛtstnakarmabhir vipram ucyate sa nakṛtstnabaṃdhahetvabhāvānirjarāvān yathā saṃsārīkṛtstnabaṃdhahetvabhāvanirja<span type="ref-block" n="11 r_ĀPṬ-GL,11_r"/>rāvāṃś ca kaścid ātmaviśeṣas tasmāt kṛtstnakarmabhir vipramucyate nanu baṃdha evātmano 'siddhas taddhetuś ceti kuto <span type="ref-block" n="12 r_ĀPṬ-GL,12_r"/>baṃdhahetvabhāvavattvaṃ pratiṣedhasya vidhipūrvakatvāt baṃdhābhāve ca kasya nirjarā baṃdhaphalānubhavanaṃ hinirjarā <span type="ref-block" n="13 r_ĀPṬ-GL,13_r"/>baṃdhābhāve tu kutas tatphalāvanubhavanam ataḥkṛtstnakarmanirjarāvattvam apy asiddhaṃ na cāsiddhaṃsādhanaṃ sādhyasādha<span type="ref-block" n="14 r_ĀPṬ-GL,14_r"/>nāyālam iti kaścit so 'py anālocitatattvaḥ pramāṇatobaṃdhasya prasiddheḥ tathā hi vivādādhyāsitaḥ <span type="ref-block" n="15 r_ĀPṬ-GL,15_r"/>saṃsārī baṃdhavān parataṃtratvād ālānastaṃbhāgatahastivat parataṃtro 'sau hīnasthānaparigrahavattvāt kāmodre<span type="ref-block" n="16 r_ĀPṬ-GL,16_r"/>kaparataṃtraveśyāgṛhaparigrahavac ch<corr>r</corr>otriyabrāhmaṇavat hīnasthānaṃ hi śarīraṃtatparigrahavāṃś ca saṃsārī prasiddha <span type="ref-block" n="17 r_ĀPṬ-GL,17_r"/>eva kathaṃ punaḥ śarīraṃ hīnasthānam ātmana ity ucyate hīnasthānaṃ śarīram ātmano duḥkhahetutvāt kasya <span type="ref-block" n="18 r_ĀPṬ-GL,18_r"/>citkārāgṛhavat nanu devaśarīrasya duḥkhahetutvābhāvātpakṣāvyāpako hetur iti cet na tasyāpi <span type="ref-block" n="19 r_ĀPṬ-GL,19_r"/>maraṇe duḥkhahetutvasiddheḥ pakṣavyāpakatvavyavasthānāt tad evaṃ saṃkṣepato baṃdhasya prasiddhau taddhetur api siddhasta<span type="ref-block" n="20 r_ĀPṬ-GL,20_r"/>syāhetukatve nityatvaprasaṃgāt sato heturahitasyanityatvavyavasthiteḥ 'sadakāraṇavan nityam iti' parair a<span type="ref-block" n="21 r_ĀPṬ-GL,21_r"/>bhidhānāt taddhetuś camithyādarśanāviratipramādakaṣāyayogavikalpāt paṃcavidhaḥsyāt baṃdho hi saṃkṣepa<span type="ref-block" n="22 r_ĀPṬ-GL,22_r"/>to dvedhā bhāvabaṃdho dravyabaṃdhaś ceti tatrabhāvabaṃdhaḥ krodhādyātmakas tasya hetur mithyādarśanaṃ tadbhāve bhāvād abhāve <span type="ref-block" n="23 r_ĀPṬ-GL,23_r"/>cābhāvāt kvacid akrodhādiviṣaye hikrodhādiviṣayatvaśraddhānaṃ mithyādarśanaṃ tasyaviparītābhiniveśa<span type="ref-block" n="24 r_ĀPṬ-GL#02,01_r"/>lakṣaṇasya sakalāstikaprasiddhatvāt tasya ca sadbhāvebahiraṃgasya satyaṃtaraṃge dravyakrodhādibaṃdhe bhāvabaṃdhasya <span type="ref-block" n="25 r_ĀPṬ-GL#02,02_r"/>sadbhāvaḥ tadabhāve cāsadbhāvaḥ siddha evetimithyādarśanahetuko bhāvabaṃdhaḥ tadvadaviratihetukaś casamutpanna<span type="ref-block" n="26 r_ĀPṬ-GL#02,03_r"/>samyagdarśanasyā'pi kasyacid aprakṛṣṭo bhāvabaṃdhaḥ satyāmaviratau pratīyate eva tato 'py aprakṛṣṭo bhāvabaṃdhaḥ <span type="ref-block" n="27 r_ĀPṬ-GL#02,04_r"/>pramādahetukaḥ syād aviratyabhāve 'pi kasyacid viratasyasati pramāde tadupalabdheḥ tato 'py aprakṛṣṭaḥ kaṣāyahe<span type="ref-block" n="28 r_ĀPṬ-GL#02,05_r"/>tukaḥ samyagdṛṣṭer viratasyā'pramattasyā'pi kaṣāyasadbhāvebhāvāt tato 'py aprakṛṣṭavapurajñānalakṣaṇo bhāvabaṃdho <span type="ref-block" n="29 r_ĀPṬ-GL#02,06_r"/>yogahetukaḥ kṣīṇakaṣāyasyā'pi yogasadbhāve tatsadbhāvāt kevalinas tu yogasadbhāve 'pi na bhāvabaṃdhaḥ <span type="ref-block" n="30 r_ĀPṬ-GL#02,07_r"/>tasya jīvanmuktatvān mokṣaprasiddheḥ na caivamekaikahetuka eva baṃdhaḥ pūrvasmin pūrvasminn uttarasyottarasya <span type="ref-block" n="31 r_ĀPṬ-GL#02,08_r"/>baṃdhahetoḥ sadbhāvāt kaṣāyahetuko hi baṃdho yogahetuko'pi pramādahetukaś ca yogakaṣāyahetuko 'pi <span type="ref-block" n="32 r_ĀPṬ-GL#02,09_r"/>aviratihetukaś ca yogakaṣāyapramādahetukaḥ pratīyate mithyādarśanahetukaś ca yogakaṣāyapramādāviratihetukaḥ <span type="ref-block" n="33 r_ĀPṬ-GL#02,10_r"/>siddha iti mithyādarśanādipaṃcavidhapratyayasāmarthyān mithyājñānasya baṃdhahetoḥ prasiddheḥ ṣaṭpratyayo 'pi <span type="ref-block" n="34 r_ĀPṬ-GL#02,11_r"/>baṃdho 'bhidhīyate na cāyaṃ bhāvabaṃdho dravyabaṃdhamaṃtareṇa bhavati muktasyāpi tatprasaṃgād iti dravyabaṃdhaḥ <span type="ref-block" n="35 r_ĀPṬ-GL#02,12_r"/>siddhaḥ so 'pi mithyādarśanāviratipramādakaṣāyayogahetukaeva baṃdhatvād bhāvabaṃdhavad iti mithyādarśanādi<span type="ref-block" n="36 r_ĀPṬ-GL#02,13_r"/>baṃdhahetuḥ siddhaḥ tadabhāvaḥ kutaḥ siddhayed iti cettatpratipakṣabhūtasamyagdarśanādisātmībhāvāt sati <span type="ref-block" n="37 r_ĀPṬ-GL#02,14_r"/>hi samyagdarśane mithyādarśanaṃ nivartate tadviruddhatvāt yathoṣṇasparśe sati śītasparśa iti pratītaṃ tathaivā<span type="ref-block" n="38 r_ĀPṬ-GL#02,15_r"/>'viratir viratyāṃ satyām apaiti pramādaścāpramādapariṇatau kaṣāyo 'kaṣāyatāyāṃ yogaś cāyogatāyāmiti <span type="ref-block" n="39 r_ĀPṬ-GL#02,16_r"/>baṃdhehatvabhāvaḥ siddho 'pūrvakarmaṇāṃ āsravanirodhaḥsaṃvara iti vacanāt nanu ca sa guptisamitidharmā<span type="ref-block" n="40 r_ĀPṬ-GL#02,17_r"/>nuprekṣāparīṣahajayacāritrebhyo bhavatīti sūtrakāramataṃ napunaḥ samyagdarśanādibhya iti na maṃtavyaṃ <span type="ref-block" n="41 r_ĀPṬ-GL#02,18_r"/>guptyādīnāṃ samyagdarśanādyātmakatvāt na hisamyagdarśanarahitā guptyādayaḥ saṃti samyagjñānarahitā <span type="ref-block" n="42 r_ĀPṬ-GL#02,19_r"/>vā teṣām api viratyādirūpatvāt cāritrabhedā hy etepramādarahitāḥ kaṣāyarahitāś cāyogatām api labhaṃte <span type="ref-block" n="43 r_ĀPṬ-GL#02,20_r"/>tato na kaścid doṣaḥ katham ātmanaḥ pūrvopāttakarmaṇāṃ nirjarā siddhayed ity abhidhīyate kvacid ātmani kārtsynataḥ <span type="ref-block" n="44 r_ĀPṬ-GL#02,21_r"/>pūrvopāttāni karmāṇi nirjīryaṃte teṣāṃ vipākāṃtatvāt yānitu na nirjīryaṃte tāni na vipākāṃtāni <span type="ref-block" n="45 r_ĀPṬ-GL#02,22_r"/>yathā kālādīni vipākāṃtāni ca karmāṇi tasmān nirjīryaṃte vipākāṃtatvaṃ nāsiddhaṃ karmaṇāṃ tathā hi <span type="ref-block" n="46 r_ĀPṬ-GL#02,23_r"/>vipakāṃtāni karmāṇi phalāvasānatvād vrīhyādivat teṣāmanyathā nityatvānuṣaṃgāt na ca nityāni <span type="ref-block" n="47 r_ĀPṬ-GL#02,24_r"/>karmāṇi nityaṃ tatphalānubhavanaprasaṃgāt yatracātmaviśeṣe anāgatakarmabaṃdhahetvabhāvādapūrvakarmānutpattis tatra <span type="ref-block" n="48 r_ĀPṬ-GL#02,25_r"/>pūrvopāttakarmaṇāṃ yathākālam upakramāc ca phaladānātkārtsnyena nirjarā prasiddhaiva tataḥkṛtstnabaṃdhahetvabhāva<span type="ref-block" n="49 r_ĀPṬ-GL#02,26_r"/>nirjarāvattvaṃ sādhanaṃ prasiddhaṃ kṛtstnakarmavipramokṣaṃsādhayaty eva tatas tallakṣaṇaṃ paraṃ niḥśreyasaṃvyavatiṣṭhate <span type="ref-block" n="50 r_ĀPṬ-GL#02,27_r"/>tathā'rhety alakṣaṇam aparaṃsuniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇatvāt sukhādivad itisarvajñatvasiddhau nirṇeṣyate <span type="ref-block" n="51 r_ĀPṬ-GL#02,28_r"/>śreyaso mārgaḥ śreyomārgo niḥśreyaṃsopāyo vakṣyamāṇalakṣaṇastasya saṃsiddhiḥ saṃprāptiḥ samyagjñaptir vā sā <span type="ref-block" n="52 r_ĀPṬ-GL#02,29_r"/>hi parameṣṭhinaḥ prasādād bhavati munipuṃgavānāṃ yasmāttasmāt te munipuṃgavāḥ sūtrakārādayaḥ śāstrasyādau tasya <span type="ref-block" n="53 r_ĀPṬ-GL#02,30_r"/>parameṣṭhino guṇastotram āhur iti saṃbaṃdhaḥ parameṣṭhīhi bhagavān paramo 'rhan tatprasādāt paramāgamārthanirṇayo<span type="ref-block" n="54 r_ĀPṬ-GL#02,31_r"/>parasya parameṣṭhino gaṇadharadevādeḥ saṃpadyate tasmāccāparaparameṣṭhinaḥ paramāgamaśabdasaṃdarbho dvādaśāṃga iti <span type="ref-block" n="55 r_ĀPṬ-GL#02,32_r"/>parāparaparameṣṭhibhyāṃ paramāgamārthaśabdaśarīrasaṃsiddhistadvineyamukhyānāṃ tebhyaś ca svaśiṣyāṇām iti gurupūrva<span type="ref-block" n="56 r_ĀPṬ-GL#02,33_r"/>kramāt sūtrakārāṇāṃ parameṣṭhinaḥ prasādātpradhānabhūtaparamārthasya śreyomārgasya saṃsiddhirabhidhīyate prasādaḥ <span type="ref-block" n="57 r_ĀPṬ-GL#02,34_r"/>punaḥ parameṣṭhinas tadvinayānāṃ prasannamanoviṣayatvam evavītarāgāṇāṃ tuṣṭilakṣaṇaprasādāsaṃbhavāt kopāsaṃbhavavat <span type="ref-block" n="58 r_ĀPṬ-GL#02,35_r"/>tadārādhakajanais tu prasannena manasopāsyamāno bhagavānprasanna ity abhidhīyate rasāyavat yathaiva hi <span type="ref-block" n="59 r_ĀPṬ-GL#02,36_r"/>prasannena manasā rasāyanam āsevya tatphalam avāpruvaṃtaḥsaṃto rasāyanaprasādād idam asmākam ārogyādiphalaṃ <span type="ref-block" n="60 r_ĀPṬ-GL#02,37_r"/>samutpannam iti pratipadyaṃte tathā prasannena manasābhagavaṃtaṃ paramoṣṭhinam upāsya tadupāsanaphalaṃ śreyomārgādhi<span type="ref-block" n="61 r_ĀPṬ-GL#03,01_r"/>gamalakṣaṇaṃ pratipadyamānās tadvineyajanābhagavatparameṣṭhinaḥ prasādād asmākaṃ śreyomārgādhigamaḥsampanna iti <span type="ref-block" n="62 r_ĀPṬ-GL#03,02_r"/>samanumanyaṃte tataḥ parameṣṭhinaḥ prasādāt sūtrakārāṇāṃśreyomārgasya saṃsiddher yuktaṃ śāstrādau parameṣṭhiguṇa<span type="ref-block" n="63 r_ĀPṬ-GL#03,03_r"/>stotraṃ maṃgalārthaṃ tad ity eke te 'py evaṃ praṣṭavyāḥ kiṃ sākṣān maṃgalārthaṃ parameṣṭhiguṇastotraṃ paraṃparayā vā <span type="ref-block" n="64 r_ĀPṬ-GL#03,04_r"/>na tāvat sākṣāt tadanaṃtaram eva maṃgalaprasaṃgāt kasyacidapi maṃgalānavāptyayogāt paraṃparayā cet na <span type="ref-block" n="65 r_ĀPṬ-GL#03,05_r"/>kiṃcid aniṣṭaṃ parameṣṭhiguṇastotrād ātmaviśuddhiviśeṣaḥprādurbhavan dharmaviśeṣaṃ stotuḥ sādhayaty evā'dharma<span type="ref-block" n="66 r_ĀPṬ-GL#03,06_r"/>pradhvasaṃ ca tato maṃgaṃ sukhaṃ samutpadyata ititadguṇastotraṃ maṃgalaṃ maṃgaṃ lātīti maṃgalam iti vyutpatteḥ <span type="ref-block" n="67 r_ĀPṬ-GL#03,07_r"/>malaṃ gālayatīti maṃgalam iti vā malasyādharmalakṣaṇasya paraṃparayā tena pradhvaṃsanāt kevalaṃ satpātra<span type="ref-block" n="68 r_ĀPṬ-GL#03,08_r"/>dānajineṃdrārcanādikam apy evaṃ maṃgalam iti natadguṇastotram eva maṃgalam iti niyamaḥ siddhyati syānmataṃ <span type="ref-block" n="69 r_ĀPṬ-GL#03,09_r"/>maṃgaṃ śreyomārgasaṃprāptijanitaṃ praśamasukhaṃ tal lātyasmāt parameṣṭhiguṇastotrāt tadarādhaka iti maṃgalaṃparameṣṭhi<span type="ref-block" n="70 r_ĀPṬ-GL#03,10_r"/>guṇastotraṃ malaṃ vā śreyomārgasaṃsiddhau vighnanimittaṃpāpaṃ gālayatīti maṃgalaṃ tad iti tad etadanukūlaṃ <span type="ref-block" n="71 r_ĀPṬ-GL#03,11_r"/>naḥ parameṣṭhiguṇastotrasya paramamaṃgalatvapratijñānāt tad uktaṃ </p><l> <span type="ref-block" n="72 r_ĀPṬ-GL#03,12_r"/> ādau madhye 'vasāne ca maṃgalaṃ bhāṣitaṃ budhaiḥ </l><l>tajjineṃdraguṇastotraṃ tadavighnaprasiddhaye </l><p n="a_6" rend="justify"> <span type="ref-block" n="73 r_ĀPṬ-GL#03,13_r"/>nanu caivaṃ bhagavadguṇastotraṃ svayaṃ maṃgalaṃ na tumaṃgalārtham iti na maṃtavyaṃ svayaṃ maṃgalasyāpi <span type="ref-block" n="74 r_ĀPṬ-GL#03,14_r"/>maṃgalārthatvopapatteḥ yadā hi malagālanalakṣaṇaṃmaṃgaṃlaṃ tadā sukhādānalakṣaṇamaṃgalāya tadbhavatītisiddhaṃ <span type="ref-block" n="75 r_ĀPṬ-GL#03,15_r"/>maṃgalārthaṃ yadāpi sukhādānalakṣaṇaṃ tanmaṃgalaṃ tadāpāpagālanalakṣaṇamaṃgalāya prabhavatīti kathaṃ na maṃga<span type="ref-block" n="76 r_ĀPṬ-GL#03,16_r"/>lārthaṃ yadāpy etad ubhayalakṣaṇaṃ maṃgalaṃ tadā tumaṃgalāṃtarāpekṣayā maṃgalārthaṃ tad upapadyata evaāniḥśreyasa<span type="ref-block" n="77 r_ĀPṬ-GL#03,17_r"/>prāpteḥ parāparaṃmaṃgalasaṃtatiprasiddher ity alaṃ vistareṇa śiṣṭācāraparipālanārthaṃ nāstikatāparihārārthaṃ <span type="ref-block" n="78 r_ĀPṬ-GL#03,18_r"/>nirvighnataḥ śāstraparisamāptyarthaṃ caparameṣṭhiguṇastotram ity anye te 'pi tad eva tathetiniyamayitum asamarthā <span type="ref-block" n="79 r_ĀPṬ-GL#03,19_r"/>eva tapaścaraṇāder api tathātvaprasiddheḥ na hitapaścaraṇādiḥ śiṣṭācāraparipālanādyarthaṃ na bhavatīti <span type="ref-block" n="80 r_ĀPṬ-GL#03,20_r"/>śakyaṃ vaktuṃ yadi punar aniyamena bhagavadguṇasaṃstavanaṃśiṣṭācāraparipālanādyartham abhidhīyate tadā tad eva <span type="ref-block" n="81 r_ĀPṬ-GL#03,21_r"/>śāstrādau śāstrakāraiḥ kartavyam iti niyamo na siddhyati na ca kvacitan na kriyate iti vācyaṃ tasya <span type="ref-block" n="82 r_ĀPṬ-GL#03,22_r"/>śāstre nibaddhasyānibaddhasya vā vācikasya mānasasya vāvistarataḥ saṃkṣepato vā śāstrakārair avaśyaṃ <span type="ref-block" n="83 r_ĀPṬ-GL#03,23_r"/>karaṇāt tadakaraṇe teṣāṃ tatkṛtopakāravismaraṇādasādhutvaprasaṃgāt sādhūnāṃ kṛtasyopakārasyāvisma<span type="ref-block" n="84 r_ĀPṬ-GL#03,24_r"/>raṇaprasiddheḥ 'na hi kṛtam upakāraṃ sādhavo vismaraṃti'iti vacanāt yadi punaḥ svaguroḥ saṃsmaraṇapūrvakaṃ <span type="ref-block" n="85 r_ĀPṬ-GL#03,25_r"/>śāstrakaraṇam evopakāras tadvineyānām iti mataṃ tadāsiddhaṃ parameṣṭhiguṇastotraṃ svaguror eva parameṣṭhitvāt <span type="ref-block" n="86 r_ĀPṬ-GL#03,26_r"/>tasya gurutvena saṃsmaraṇasyaiva tadguṇastotratvasiddher ityalaṃ vivādena kiṃ punas tatparameṣṭhino guṇastotraṃ <span type="ref-block" n="87 r_ĀPṬ-GL#03,27_r"/>śāstrādau sūtrakārāḥ prāhur iti nigadyate </p><l> <span type="ref-block" n="88 r_ĀPṬ-GL#03,28_r"/>mokṣamārgasya netāraṃ bhettāraṃ karmabhūbhṛtāṃ </l><l>jñātāraṃ viśvatattvānāṃ vaṃde tadguṇalabdhaye </l><p n="a_8" rend="justify"> <span type="ref-block" n="89 r_ĀPṬ-GL#03,29_r"/>atra mokṣamārgādipadānām arthaḥ purastād vakṣyate vākyārthas tūcyate mokṣamārgasya netāraṃ karmabhū<span type="ref-block" n="90 r_ĀPṬ-GL#03,30_r"/>bhṛtāṃ bhettāraṃ viśvatattvānāṃ jñātāram ahaṃ vaṃdetadguṇalabdhyarthitvāt yo yad guṇalabdhyarthī sa taṃ <span type="ref-block" n="91 r_ĀPṬ-GL#03,31_r"/>vaṃdamāno dṛṣṭaḥ yathā śāstravidyādiguṇalabdhyarthī śāstravidyādividaṃ tatpraṇetāraṃ ca tathā cāhaṃ mokṣa<span type="ref-block" n="92 r_ĀPṬ-GL#03,32_r"/>mārgapraṇetṛtvakarmabhūbhṛdbhetṛtvaviśvatattvajñātṛtvaguṇalabadhyarthī tasmān mokṣamārgasya netāraṃ karmabhūbhṛtāṃ <span type="ref-block" n="93 r_ĀPṬ-GL#03,33_r"/>bhettāraṃ viśvatattvānāṃ jñātāraṃ vaṃde iti śāstrakāraḥśāstraprāraṃbhe śrotā tasya vyākhyātā vā bhagavaṃtaṃ <span type="ref-block" n="94 r_ĀPṬ-GL#03,34_r"/>parameṣṭhinaṃ paramaparaṃ ca mokṣamārgapraṇetṛtvādibhirguṇaiḥ saṃstauti tatprasādāc chreyomārgasya saṃsiddheḥsamartha<span type="ref-block" n="95 r_ĀPṬ-GL#03,35_r"/>nāt kimartha punar idaṃ bhagavato 'sādhāraṇaṃ viśeṣaṇaṃmokṣamārgapraṇetṛtvaṃ karmabhūbhṛdbhetṛtvaṃ viśvatattvajñā<span type="ref-block" n="96 r_ĀPṬ-GL#03,36_r"/>tṛtvaṃ cātra proktaṃ bhagavadbhir ity āha </p><p n="a_10" rend="justify"> <span type="ref-block" n="99 r_ĀPṬ-GL#04,03_r"/>parair vaiśoṣikādibhiḥ saṃkalpitāḥ parasaṃkalpitās te ca teāptāś ca parasaṃkalpitāptā maheśvarādayaḥ <span type="ref-block" n="100 r_ĀPṬ-GL#04,04_r"/>teṣām aśeṣato vyavacchedaprasiddhyarthaṃ yathoktamasādhāraṇaṃ viśeṣaṇam ācāryaiḥ proktam iti vākyorthaḥ na <span type="ref-block" n="101 r_ĀPṬ-GL#04,05_r"/>hīdam īśvarakapilasugatādiṣu saṃbhavatibādhakapramāṇasadbhāvāt bhagavaty arhaty evatatsadbhāvasādhanāc cā<span type="ref-block" n="102 r_ĀPṬ-GL#04,06_r"/>sādhāraṇaviśeṣaṇam iti vakṣyāmaḥ nanu ceśvarādīnām apyāptatve kiṃ dūṣaṇaṃ yena tadvyavacchedārtham asādhā<span type="ref-block" n="103 r_ĀPṬ-GL#04,07_r"/>raṇaṃ viśeṣaṇaṃ procyate kiṃ vānyayogavyavacchedān mahātmāniparameṣṭhini niścite pratiṣṭhitaṃ syād ity āre<span type="ref-block" n="104 r_ĀPṬ-GL#04,08_r"/>kāyām idam āha </p><p n="a_12" rend="justify"> <span type="ref-block" n="107 r_ĀPṬ-GL#04,11_r"/>bhaved iti kriyādhyāhāraḥ nanu cātrānyeṣām anyayogavyavacchedābhāve 'pi bhagavataḥ parameṣṭina<span type="ref-block" n="108 r_ĀPṬ-GL#04,12_r"/>s tattvopadeśād anuṣṭhānaṃ pratiṣṭhām iyarty eva teṣām aviruddhabhāṣitvād iti cet na parasparāviruddhasamayapraṇayanāt <span type="ref-block" n="109 r_ĀPṬ-GL#04,13_r"/>tattvaniścayāyogāt tadanyatamasyāpy upadeśaprāmāṇyāniścayādanuṣṭhānapratiṣṭhānupapatteḥ nanu mokṣo<span type="ref-block" n="110 r_ĀPṬ-GL#04,14_r"/>pāyānuṣṭhānopadeśamātre neśvarādayo viprapadyaṃte tato'rhadupadeśād iveśvarādyupadeśād api nānuṣṭhānapratiṣṭhānu<span type="ref-block" n="111 r_ĀPṬ-GL#04,15_r"/>papannā yatas tadvyavacchedena parameṣṭhī niścīyata iti kaścit so 'pi na viśeṣajñaḥ samyagmithyopadeśa<span type="ref-block" n="112 r_ĀPṬ-GL#04,16_r"/>viśeṣābhāvaprasaṃgāt syān mataṃ vaiśeṣikairabhimatasyāptasya niḥśreyasopāyānuṣṭhānopadeśas tāvat samīcīna <span type="ref-block" n="113 r_ĀPṬ-GL#04,17_r"/>eva bādhakapramāṇābhāvāt śraddhāviśeṣopagṛhītaṃ hi samyagjñānaṃ vairāgyanimittaṃ parāṃ kāṣṭhām āpannam aṃtya<span type="ref-block" n="114 r_ĀPṬ-GL#04,18_r"/>niḥśreyasahetur ity upadeśaḥ tatra śraddhāviśeṣas tāvadupādeyeṣūpādeyatayā heyeṣu heyatayaiva śraddhānaṃ samya<span type="ref-block" n="115 r_ĀPṬ-GL#04,19_r"/>gjñānaṃ punar yathāvasthitārthādhigamalakṣaṇaṃ taddhetukaṃca vairāgyaṃ rāgadveṣaprakṣayaḥ etadanuṣṭhānaṃ ca tadbhāvanā<span type="ref-block" n="116 r_ĀPṬ-GL#04,20_r"/>bhyāsas tasyaitasya niḥśreyasopāyānuṣṭhānasyopadeśo napratyakṣeṇa bādhyate jīvanmuktes tata eva pratyakṣataḥ <span type="ref-block" n="117 r_ĀPṬ-GL#04,21_r"/>kaścit svayaṃ saṃvedanāt paraiḥ saṃharṣāyāsavimukter anumīyamānatvāt jīvann eva hi vidvān <span type="ref-block" n="118 r_ĀPṬ-GL#04,22_r"/>saṃharṣāyāsābhyām tābhyāṃ vimucyata ity upadeśāc canānumānāgamābhyāṃ bādhyate jīvanmuktivat paramamukter apyata <span type="ref-block" n="119 r_ĀPṬ-GL#04,23_r"/>evānuṣṭhānāt saṃbhāvanopapatteḥ na cānyat pramāṇaṃbādhakaṃ tadupadeśasya tadviparītārthavyavasthāpakatvābhāvā<span type="ref-block" n="120 r_ĀPṬ-GL#04,24_r"/>d iti tad api na vicārakṣamaṃ śraddhādiviśeṣaviṣayāṇāṃpadārthānāṃ yathāvasthitārthatvāsaṃbhavāt dravyādayo <span type="ref-block" n="121 r_ĀPṬ-GL#04,25_r"/>hi ṣaṭpadārthās tāvad upādeyāḥ sadātmānaḥ prāgabhāvādayaścāsadātmānas te ca yathā vaiśeṣikair vyāvarṇyate tathā <span type="ref-block" n="122 r_ĀPṬ-GL#04,26_r"/>na yathārthatayā vyavatiṣṭhaṃte tadgrāhakapramāṇābhāvāt dravyaṃ hi guṇādibhyo bhinnam ekaṃ guṇaś cetarebhyo <span type="ref-block" n="123 r_ĀPṬ-GL#04,27_r"/>bhinna ekaḥ karma caikam itarebhyo bhinnaṃ sāmānyaṃcaikaṃ viśeṣaś caikaḥ padārthaḥ samavāyavat yady abhyupaga<span type="ref-block" n="124 r_ĀPṬ-GL#04,28_r"/>myate tadā dravyādayaḥ ṣaṭpadārthāḥ siddhyeyuḥ na cadravyapadasyaiko 'rthaḥ parair iṣyate guṇapadasya karmapadasya <span type="ref-block" n="125 r_ĀPṬ-GL#04,29_r"/>sāmānyapadasya viśeṣapadasya ca yathā samavāyapadasyaikaḥsamavāyo 'rthaḥ iti kathaṃ ṣaṭpadārthavyavasthitiḥ <span type="ref-block" n="126 r_ĀPṬ-GL#04,30_r"/>syān mataṃ pṛthivyaptejovāyvākāśakāladigātmamanāṃsi navadravyāṇi dravyapadasyārtha iti katham eko dravya<span type="ref-block" n="127 r_ĀPṬ-GL#04,31_r"/>padārthaḥ sāmānyasaṃjñābhidhānād iti cet na sāmānyasaṃjñāyāḥ sāmānyavadviṣayatvāt tadarthasya sāmā<span type="ref-block" n="128 r_ĀPṬ-GL#04,32_r"/>nyapadārthatve tato viśeṣeṣv apravṛttiprasaṃgāt dravyapadārthasyaikasyāsiddheś ca pṛthivyādiṣu hi dravyām iti <span type="ref-block" n="129 r_ĀPṬ-GL#04,33_r"/>saṃjñā dravyatvasāmānyasaṃbaṃdhanimittā tatra dravyatvamekaṃ na dravyaṃ kiṃcid ekam asti dravyalakṣaṇam ekam iti <span type="ref-block" n="130 r_ĀPṬ-GL#04,34_r"/>cet tat kim idānīṃ dravyapadārtho 'stu na caitad yuktaṃlakṣyasya dravyasyābhāve tallakṣaṇānupapatteḥ pṛthivyādīni <span type="ref-block" n="131 r_ĀPṬ-GL#05,01_r"/>lakṣyāṇi kriyāvadguṇavatsamavāyikāraṇam itidravyalakṣaṇaṃ yadi pratijñāyate tadānekatra lakṣyelakṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="132 r_ĀPṬ-GL#05,02_r"/>katham ekam eva prayujyate tasya prativyaktibhedāt na hiyad eva pṛthivyāṃ dravyalakṣaṇaṃ tad evodakādiṣv asti <span type="ref-block" n="133 r_ĀPṬ-GL#05,03_r"/>tasyāsādhāraṇarūpatvāt yadi punar dravyalakṣaṇaṃpṛthivyādīnāṃ guṇādibhyo vyavacchedakatayā tāvad asā<span type="ref-block" n="134 r_ĀPṬ-GL#05,04_r"/>dhāraṇo dharmaḥ pṛthivyādiṣu navasvapi sadbhāvātsādhāraṇaḥ katham anyathātivyāptyavyāptī lakṣaṇasyanirākri<span type="ref-block" n="135 r_ĀPṬ-GL#05,05_r"/>yete sakalalakṣyavastuṣu hi vyāpakasyalakṣaṇasyāvyāptiparihāras tadalakṣyebhyaś cavyāvṛttasyātivyāptipari<span type="ref-block" n="136 r_ĀPṬ-GL#05,06_r"/>hāraḥ sakalair lakṣyalakṣaṇajñair abhidhīyate nānyathetimatiḥ tadāpi naiko dravyapadārthaḥ siddhyati dravyala<span type="ref-block" n="137 r_ĀPṬ-GL#05,07_r"/>kṣaṇād anyasya lakṣyasya dravyasyaikasyāsaṃbhavāt navāpipṛthivyādīni dravyāṇy ekalakṣaṇayogād eko dravya<span type="ref-block" n="138 r_ĀPṬ-GL#05,08_r"/>padārtha iti cet na tathopacāramātraprasaṃgāt puruṣoyaṣṭir iti yathā yaṣṭisāhacaryād dhi puruṣo yaṣṭir iti <span type="ref-block" n="139 r_ĀPṬ-GL#05,09_r"/>kathyate na punaḥ svayaṃ yaṣṭir ity upacāraḥ prasiddha evatathā pṛthivyādir aneko 'pi svayam ekalakṣaṇayogād eka <span type="ref-block" n="140 r_ĀPṬ-GL#05,10_r"/>upacaryate na tu svayam eka ity āyātaṃ na ca lakṣaṇam apyekaṃ pṛthivyādiṣu paṃcasu kriyāvatsv eva kriyāvadguṇa<span type="ref-block" n="141 r_ĀPṬ-GL#05,11_r"/>vatsamavāyikāraṇam iti dravyalakṣaṇasya bhāvāt niḥkriyeṣvākāśakāladigātmasu kriyāvattvasyābhāvāt <span type="ref-block" n="142 r_ĀPṬ-GL#05,12_r"/>guṇavatsamavāyikāraṇam ity etāvanmātrasya tato 'nyasyadravyalakṣaṇasya sadbhāvāt lakṣaṇadvayasya prasiddheḥ <span type="ref-block" n="143 r_ĀPṬ-GL#05,13_r"/>tathā ca dravyalakṣaṇadvayayogāt dvāv eva dravyapadārthausyātāṃ yadi punar dvayor api dravyalakṣaṇayor dravyalakṣa<span type="ref-block" n="144 r_ĀPṬ-GL#05,14_r"/>ṇatvāviśeṣād ekaṃ dravyalakṣaṇam ity ucyate tadāpi kiṃtaddravyalakṣaṇayor dravyalakṣaṇatvam ekaṃ na tāvat sāmānyaṃ <span type="ref-block" n="145 r_ĀPṬ-GL#05,15_r"/>tasya draṃvyaguṇakarmāśrayatvāt na caite dravyalakṣaṇe dravye sveṣṭavighātāt nāpi guṇau dravyāśrayī aguṇa<span type="ref-block" n="146 r_ĀPṬ-GL#05,16_r"/>vān saṃyogavibhāgeṣv apy akāraṇam anapekṣa itiguṇalakṣaṇābhāvāt pratyayātmakatvāt tayor guṇatvamiti cet <span type="ref-block" n="147 r_ĀPṬ-GL#05,17_r"/>na pratyayātmanor lakṣaṇayoḥ pṛthivyādiṣv asaṃbhavāt tayos tadasādhāraṇadharmatvāsaṃbhavād etenābhidhānāt manor dra<span type="ref-block" n="148 r_ĀPṬ-GL#05,18_r"/>vyalakṣaṇayor guṇatvaṃ pratyākhyātaṃ nāpi te karmaṇī parispaṃdātmakatvāsaṃbhavād ekadravyam aguṇaṃ saṃyogavibhā<span type="ref-block" n="149 r_ĀPṬ-GL#05,19_r"/>geṣv anapekṣakāraṇam iti karmalakṣaṇasyābhāvāc ca tayorekadravyatve navavidhatvaprasaṃgād dravyalakṣaṇasya kuto <span type="ref-block" n="150 r_ĀPṬ-GL#05,20_r"/>dvitvam ekatvaṃ vā vyavatiṣṭhate yato dvavyalakṣaṇatvamekaṃ tatra pravartamānam ekatvaṃ vyavasthāpayettathopacaritopacāra<span type="ref-block" n="151 r_ĀPṬ-GL#05,21_r"/>prasaṃgaś ca dravyalakṣaṇatvenaikena yogād dravyalakṣaṇayorekatvād ekaṃ dravyalakṣaṇaṃ tena copacaritenadravyalakṣaṇenaikena <span type="ref-block" n="152 r_ĀPṬ-GL#05,22_r"/>yogāt pṛthivyādīny eko dravyapadārtha iti kutaḥpāramārthiko dravyapadārthaḥ kaścid ekaḥ siddhayet yad apya<span type="ref-block" n="153 r_ĀPṬ-GL#05,23_r"/>bhyadhāyi vaiśeṣikaiḥ pṛthivyādīnāṃ navānāṃdravyatvenaikenābhisaṃbaṃdhād ekatvam iti dravyaṃ nāmaikaḥpadārtha iti <span type="ref-block" n="154 r_ĀPṬ-GL#05,24_r"/>tad api na yuktaṃ paramārthatodravyapadārthasyaikasyāsiddheḥ tasyopacārād eva prasiddheḥ etena caturviṃśati<span type="ref-block" n="155 r_ĀPṬ-GL#05,25_r"/>guṇānāṃ guṇatvenaikenābhisaṃbaṃdhād eko guṇapadārthaḥ paṃcānāṃ ca karmaṇāṃ karmatvenaikenābhisaṃbaṃdhād ekaḥkarma<span type="ref-block" n="156 r_ĀPṬ-GL#05,26_r"/>padārtha ity etat pratyākhyātaṃ tathāvāstavaguṇakarmapadārthāvyavasthiteḥ kathaṃ caivaṃsāmānyapadārtha ekaḥ <span type="ref-block" n="157 r_ĀPṬ-GL#05,27_r"/>siddhayed viśeṣapadārtho vā samavāyapadārtho vā parāparasāmānyayoḥ sāmānyāṃtareṇaikenābhisaṃbaṃdhāyogād viśe<span type="ref-block" n="158 r_ĀPṬ-GL#05,28_r"/>ṣāṇāṃ ceti samavāya evaikaḥ padārthaḥ syāt yadi punaryathehedam iti pratyayāviśeṣād viśeṣapratyayābhāvād ekaḥ <span type="ref-block" n="159 r_ĀPṬ-GL#05,29_r"/>samavāyaḥ tathā dravyam iti pratyayāviśeṣād ekodravyapadārthaḥ syāt guṇa iti pratyayāviśeṣād guṇapadārthaḥ <span type="ref-block" n="160 r_ĀPṬ-GL#05,30_r"/>karmeti pratyayāviśeṣāt karmapadārthaḥ sāmānyam itipratyayāviśeṣāt sāmānyapadārthaḥ viśeṣa iti pratyayā<span type="ref-block" n="161 r_ĀPṬ-GL#05,31_r"/>viśeṣād viśeṣapadārtha ity abhidhīyate tathāpivaiśeṣikataṃtravyāghāto duḥśakyaḥ parihartuṃsyādvādimatasyaivaṃ <span type="ref-block" n="162 r_ĀPṬ-GL#05,32_r"/>prasiddheḥ syādvādināṃ hi śuddhasaṃgrahanayātsatpratyayāviśeṣād viśeṣaliṃgābhāvād ekaṃ sanmātraṃ tattvaṃśuddhaṃ dravya<span type="ref-block" n="163 r_ĀPṬ-GL#05,33_r"/>m iti mataṃ tathaivāśuddhasaṃgrahanayād ekaṃ dravyam ekoguṇādir iti vyavahāranayāt tu yat sat tad dravyaṃ paryāyo <span type="ref-block" n="164 r_ĀPṬ-GL#05,34_r"/>veti bhedaḥ yad dravyaṃ taj jīvadravyam ajīvadravyaṃ cayaś ca paryāyaḥ so 'pi parispaṃdātmako 'parispaṃdātmakaś ceti <span type="ref-block" n="165 r_ĀPṬ-GL#05,35_r"/>so 'pi sāmānyātmako viśeṣātmakaś ceti sa ca dravyādaviṣvagbhūto viṣvagbhūto veti yathā pratītir ni<span type="ref-block" n="166 r_ĀPṬ-GL#05,36_r"/>ścīyate sarvathā bādhakābhāvāt vaiśeṣikāṇāṃ tutathā'bhyupagamo vyāhata eva taṃtravirodhāt na hi tattaṃtre <span type="ref-block" n="167 r_ĀPṬ-GL#05,37_r"/>sanmātram eva tattvaṃ sakalapadārthānāṃ tatraivāṃtarbhāvāditi nayo 'sti syān mataṃ dravyapadena sakaladvavya<span type="ref-block" n="168 r_ĀPṬ-GL#06,01_r"/>vyaktibhedaprabhedānāṃ saṃgrahād eko dravyapadārthaḥguṇa ity ādipadena caikena guṇādibhedaprabhedānāṃ saṃgrahādguṇā<span type="ref-block" n="169 r_ĀPṬ-GL#06,02_r"/>dir apy ekaikapadārtho vyavatiṣṭhate vistareṇopadiṣṭānāmarthānāṃ tattvasiddhye samāsenābhidhānaṃ yat saṃgrahaṃ <span type="ref-block" n="170 r_ĀPṬ-GL#06,03_r"/>taṃ vidurbudhāḥ iti padārthadharmasaṃgrahaḥ pravakṣyataity atra padārthasaṃgrahasya dharmasaṃgrahasya caivaṃ vyākhyā<span type="ref-block" n="171 r_ĀPṬ-GL#06,04_r"/>nād asty eva tathā'bhiprāyo vaiśeṣikāṇām iti tad apyavicāritarabhyaṃ paramārthatas tathaikaikasya dravyādipadā<span type="ref-block" n="172 r_ĀPṬ-GL#06,05_r"/>rthasya pratiṣṭhānupapatteḥ tasyaikapadaviṣayatvenaikatvopacārāt nacopacaritapadārthasaṃkhyāvyavasthāyāṃ pāra<span type="ref-block" n="173 r_ĀPṬ-GL#06,06_r"/>mārthikī padārthasaṃkhyā samavatiṣṭhate 'tiprasaṃnāt nacaikapadavācyatvena tāttvikam ekatvaṃ siddhyati vya<span type="ref-block" n="174 r_ĀPṬ-GL#06,07_r"/>bhicārāt senāvanādipadena hastyādidhavādipadārthasyānekasyavācyasya pratīteḥ nanu senāpadavācya eka <span type="ref-block" n="175 r_ĀPṬ-GL#06,08_r"/>evārthaḥ pratyāsattiviśeṣaḥ saṃyuktasaṃyogālpīyas tvalakṣaṇo hastyādīnāṃ pratīyate vanaśabdena ca <span type="ref-block" n="176 r_ĀPṬ-GL#06,09_r"/>dhavādīnāṃ tādṛaśapratyāsattiviśeṣa ity ekapadavācyatvaṃ natāttvikīm ekatāṃ vyabhicarati tathā caivam ucya<span type="ref-block" n="177 r_ĀPṬ-GL#06,10_r"/>te dravyam ity ekaḥ padārthaḥ ekapadavācyatvāt yadyadekapadavācyaṃ tattad ekapadārtho yathā senā vanādis tathā <span type="ref-block" n="178 r_ĀPṬ-GL#06,11_r"/>ca dravyam ekapadavācyaṃ tasmād ekaḥ padārthaḥ etenaguṇādir apy ekaḥ padārthaḥ prasiddhodāharaṇasādharmyāt sā<span type="ref-block" n="179 r_ĀPṬ-GL#06,12_r"/>dhito veditavya iti kaścit so 'pi na vipaścit senāśabdādanekatra hastyādyarthe pratītipravṛttiprāpti<span type="ref-block" n="180 r_ĀPṬ-GL#06,13_r"/>siddheḥ vanaśabdāc ca dhavakhadirapalāśādāv anekatrārthe yatra hi śabdāt pratītipravṛttiprāptayaḥ samadhigamyate sa <span type="ref-block" n="181 r_ĀPṬ-GL#06,14_r"/>śabdasyārthaḥ prasiddhas tathā vṛddhavyavahārārāt na casenāvanādiśabdāt pratyāsattiviśeṣe pratītipravṛttiprā<span type="ref-block" n="182 r_ĀPṬ-GL#06,15_r"/>ptayo 'nubhūyaṃte yena sa tasyārthaḥ syāt pratyāsattiviśiṣṭā hastyādayo dhavādayo vāsenāvanādiśabdā<span type="ref-block" n="183 r_ĀPṬ-GL#06,16_r"/>nām artha iti cet siddhas tarhy ekapadavācyo 'neko <reg>'</reg>rthaḥ tena ca katham ekapadavācyatvaṃ na vyabhicaret tathā <span type="ref-block" n="184 r_ĀPṬ-GL#06,17_r"/>gaur iti padenaikena paśvāderdaśaprakārasyaikādaśaprakārasya vā vācyasya darśanāc cavyabhicārī hetuḥ kaści<span type="ref-block" n="185 r_ĀPṬ-GL#06,18_r"/>d āha na gaur ity ekam eva padaṃ paśvāder anekasyārthasyavācakaṃ tasya prativācyabhedād anya eva hi gaur iti <span type="ref-block" n="186 r_ĀPṬ-GL#06,19_r"/>śabdaḥ paśor vācako 'nyaś ca digādeḥ arthabhedācchabdabhedavyavasthiteḥ anyayā sakalapadārthasyaikapadavā<span type="ref-block" n="187 r_ĀPṬ-GL#06,20_r"/>cyatvaprasaṃgād iti tasyāpy aniṣṭānuṣaṃgaḥ syāt dravyamiti padasyāpy anekatvaprasaṃgāt pṛthivyādyane<span type="ref-block" n="188 r_ĀPṬ-GL#06,21_r"/>kārthavācakatvāt anyad eva hi pṛthivyāṃ dravyam iti padaṃpravartate anyad evāpsu tejasi vāyvākāśe <span type="ref-block" n="189 r_ĀPṬ-GL#06,22_r"/>kāle diśyātmani manasi cety ekapadavācyatvaṃdravyapadārthasyāsiddhaṃ syāt nanu dravyatvābhisaṃbaṃdha eko <span type="ref-block" n="190 r_ĀPṬ-GL#06,23_r"/>dravyapadasyārtho nānekaḥ pṛthivyādiḥ tasyapṛthivyādiśabdāvācyatvāt tata ekam eva dravyapadaṃnāneka<span type="ref-block" n="191 r_ĀPṬ-GL#06,24_r"/>m iti cet kim idānīṃ dravyatvābhisaṃbaṃdho dravyapadārthaḥsyāt na cāsau dravyapadārthastasya dravyatvopa<span type="ref-block" n="192 r_ĀPṬ-GL#06,25_r"/>lakṣitasamavāyapadārthatvāt etena guṇatvābhisaṃbaṃdhoguṇapadasyārthaḥ karmatvābhisaṃbaṃdhaḥ karmapadasyety eta<span type="ref-block" n="193 r_ĀPṬ-GL#06,26_r"/>t prativyūḍhaṃ guṇatvābhisaṃbaṃdhasyaguṇatvopalakṣitasamavāyapadārthatvātkarmatvābhisaṃbaṃdhasya ca karmatvopala<span type="ref-block" n="194 r_ĀPṬ-GL#06,27_r"/>kṣitasamavāyapadārthasya kathanāt na caivaṃsāmānyādipadārthaḥ siddhyati sāmānyādiṣu sāmānyāṃtarā<span type="ref-block" n="195 r_ĀPṬ-GL#06,28_r"/>bhisaṃbaṃdhasyāsaṃbhavād ity uktaṃ prāk etenapṛthivītvādyabhisaṃbaṃdhāt pṛthivīty ādiśabdārthasyavyākhyānaṃ pratyā<span type="ref-block" n="196 r_ĀPṬ-GL#06,29_r"/>khyātaṃ na hi pṛthivītvābhisaṃbaṃdhaḥ pṛthivīśabdavācyaḥ pṛthivītvopalakṣitasya samavāyasya pṛthivītvābhi<span type="ref-block" n="197 r_ĀPṬ-GL#06,30_r"/>saṃbaṃdhaṃsya pṛthivīśabdenāvacanāt dravyaviśeṣasyapṛthivīśabdenābhidhānād adoṣa iti cet kaḥ punar asau <span type="ref-block" n="198 r_ĀPṬ-GL#06,31_r"/>vṛkṣakṣupādipṛthivībhedavyatiriktaḥ pṛthivīdravyaviśeṣaḥ pṛthivīti padena saṃgṛhyamāṇa iti cet kathaṃ punaḥ <span type="ref-block" n="199 r_ĀPṬ-GL#06,32_r"/>pṛthivīpadenaikenānekārthaḥ saṃgṛhyate dravyādipadenaivetiduḥkhabodhaṃ kaś cāyaṃ saṃgraho nāma śabdātmakaḥ <span type="ref-block" n="200 r_ĀPṬ-GL#06,33_r"/>pratyayātmako 'rthātmako vā na tāvac chabdātmakaḥśabdenānaṃtānāṃ dravyādibhedaprabhedānāṃ vā saṃgrahītum aśa<span type="ref-block" n="201 r_ĀPṬ-GL#06,34_r"/>kyatvāt tatra saṃketasya kartum aśakyatvād asmadādestadapratyakṣatvāt krameṇa yugapad vā ananumeyatvāc ca na <span type="ref-block" n="202 r_ĀPṬ-GL#06,35_r"/>cāpratyakṣe 'nanumeye vā sarvathāpy apratipanne 'rthesaṃketaḥ śakyakriyo 'sti sarvajñas tatra saṃketayituṃ sama<span type="ref-block" n="203 r_ĀPṬ-GL#06,36_r"/>rtho 'pi nā'sarvajñān saṃketaṃ grāhayitum alam iti kutaḥsaṃketaḥ na cāsaṃketite 'rthe śabdaḥ pravartate yataḥ <span type="ref-block" n="204 r_ĀPṬ-GL#07,01_r"/>saṃgṛhyate 'naṃtāḥ padārthāḥ yena śabdena sa śabdātmāsaṃgrahaḥ siddhyaty eva mā bhūc chabdātmakaḥ saṃgrahaḥ <span type="ref-block" n="205 r_ĀPṬ-GL#07,02_r"/>pratyayātmakas tv astu saṃgṛhyate arthā yena pratyayena sasaṃgraha iti vyākhyānāt tena teṣāṃ saṃgrahītuṃ śakyatvā<span type="ref-block" n="206 r_ĀPṬ-GL#07,03_r"/>d iti cet kutaḥ punar asau pratyayaḥ pratyakṣād anumānādāgamād vā na tāvad asmadādipratyakṣāt tasyānaṃta<span type="ref-block" n="207 r_ĀPṬ-GL#07,04_r"/>dravyādibhedaprabhedāgocaratvāt nāpi yogipratyakṣāt yogina eva tatsaṃgrahaprasaṃgād asmadādīnāṃ tadayo<span type="ref-block" n="208 r_ĀPṬ-GL#07,05_r"/>gāt na hi yogipratyakṣād asmadādayaḥ saṃpratiyaṃtiyogitvaprasaṃgāt nāpy anumānād anaṃtadravyādibheda<span type="ref-block" n="209 r_ĀPṬ-GL#07,06_r"/>prabhedapratibaddhānām ekaśo 'naṃtaliṃgānām apratipatterasmadādyapratyakṣād anumānāṃtarāt talliṃgapratipattāvanavasthānuṣaṃ<span type="ref-block" n="210 r_ĀPṬ-GL#07,07_r"/>gāt prakṛtānumānodayāyogāt yadi punar āgamātsaṃgrahātmakaḥ pratyayaḥ syāt tadā yuktyānugṛhītāt tayā<span type="ref-block" n="211 r_ĀPṬ-GL#07,08_r"/>'nanugṛhītād vā na tāvad ādyaḥ pakṣas tatra yukterevāsaṃbhavāt nāpi dvitīyo yuktyā'nanugṛhītasyāgamasya <span type="ref-block" n="212 r_ĀPṬ-GL#07,09_r"/>prāmāṇyāniṣṭes tadiṣṭau vā'tiprasaṃgāt na cāpramāṇakaḥpratyayaḥ saṃgrahas tena saṃgṛhītānām asaṃgṛhītakalpa<span type="ref-block" n="213 r_ĀPṬ-GL#07,10_r"/>nāt yadi punar arthātmakaḥ saṃgraho 'bhidhīyate tadāsaṃgrahyata iti saṃgrahaḥ saṃgrahyamāṇaḥ sakalo 'rthaḥ syāt <span type="ref-block" n="214 r_ĀPṬ-GL#07,11_r"/>sa cāsiddha eva tadvyasthāpakapramāṇābhāvād iti kathaṃ tasya vyākhyānaṃ yujyate yataḥ padārthadharmasaṃgrahaḥ <span type="ref-block" n="215 r_ĀPṬ-GL#07,12_r"/>pravakṣyata iti pratijñāsādhīyasīṣyate saṃgrahābhāve cakasya mahodayatvaṃ sādhyate 'siddhasya svayamanyasā<span type="ref-block" n="216 r_ĀPṬ-GL#07,13_r"/>dhanatvopapatteḥ etena padārthadharmasaṃgrahaḥsamyagjñānam iti vyākhyānaṃ prativyūḍhaṃ tadabhāvasyasamarthanān ma<span type="ref-block" n="217 r_ĀPṬ-GL#07,14_r"/>hato niḥśreyasasyābhyudayasya codayo 'smād iti mahodaya ityetadvyākhyānaṃ baṃdhyāsutasaubhāgyādivyāvarṇana<span type="ref-block" n="218 r_ĀPṬ-GL#07,15_r"/>m iva prekṣāvatām upahāsāspadam ābhāsate tad evaṃ dravyādipadārthānāṃ yathāvasthitārthatvābhāvān na tadviṣayaṃ <span type="ref-block" n="219 r_ĀPṬ-GL#07,16_r"/>samyagjñānaṃ nāpi heyopādeyavyavasthā yenopādeyeṣūpādeyatvena heyeṣu ca heyatvena śraddhānaṃśraddhāviśeṣa<span type="ref-block" n="220 r_ĀPṬ-GL#07,17_r"/>s tatpūrvakaṃ ca vairāgyaṃ tadabhyāsabhāvanānuṣṭhānaṃniḥśrayasakāraṇaṃ siddhyet tadasiddhau ca katham arhadupa<span type="ref-block" n="221 r_ĀPṬ-GL#07,18_r"/>deśād iveśvaropadeśād apy anuṣṭhānaṃ pratiṣṭhitaṃ syāt tatas tadvyavacchedād eva mahātmā niścetavyaḥ kapi<span type="ref-block" n="222 r_ĀPṬ-GL#07,19_r"/>lasugatavyavacchedād iveti sūktam idam anyayogavyavacchedānmahātmani niścitaṃ tadupadeśasāmarthyād anuṣṭhānaṃ <span type="ref-block" n="223 r_ĀPṬ-GL#07,20_r"/>pratiṣṭhitaṃ syād iti etena 'praṇamyahetum īśvaraṃ muniṃkaṇādam anvataḥ' iti parāparagurunamaskārakaraṇa<span type="ref-block" n="224 r_ĀPṬ-GL#07,21_r"/>m apāstam īśvarakaṇādayor āptatvavyacchedāt tayoryathāvyavasthitārthajñānābhāvāt tadupadeśāprāmāṇyād ity alaṃ <span type="ref-block" n="225 r_ĀPṬ-GL#07,22_r"/>vistareṇa viśvatattvāno jñātuḥ karmabhūbhṛtāṃ bhettur evamokṣamārgapraṇayanopapatter āptatvaniścayāt </p><p n="a_14" rend="justify"> <span type="ref-block" n="228 r_ĀPṬ-GL#07,25_r"/>tatra teṣumokṣamārgapraṇetṛtvakarmabhūbhṛdbhettṛtvaviśvatattvajñātṛtveṣukarmabhūbhṛtāṃ bhettṛtvam asiddhaṃ munīṃ<span type="ref-block" n="229 r_ĀPṬ-GL#07,26_r"/>drasya viparyāsāt tadabhettṛtvāt karmabhūbhṛdasaṃbhavātsadāśivasya ye vadaṃti yogās tān pratyevaṃ vakṣyamāṇaprakā<span type="ref-block" n="230 r_ĀPṬ-GL#07,27_r"/>reṇa pravakṣmahe pravadāma ity arthaḥ </p><p n="a_16" rend="justify"> <span type="ref-block" n="233 r_ĀPṬ-GL#07,30_r"/>yadi nāma viśvatattvajñaḥ pramāṇāt sarvadāvidhvastabādhakād ātmasukhādivatprasiddho yogānāṃ tathāpi <span type="ref-block" n="234 r_ĀPṬ-GL#07,31_r"/>kim iṣṭaṃ bhavatāṃ siddhaṃ bhaved ity āha </p><p n="a_18" rend="justify"> <span type="ref-block" n="237 r_ĀPṬ-GL#08,01_r"/>syādvādinām asmākaṃ karmabhūbhṛdbhettṛtvaṃmunīndrasyeṣṭaṃ siddhaṃ bhavatīti vākyārthaḥ tathā hibhaga<span type="ref-block" n="238 r_ĀPṬ-GL#08,02_r"/>vān paramātmā karmabhūbhṛtāṃ bhettā bhavaty evaviśvatattvānāṃ jñātṛtvāt yas tu na karmabhūbhṛtāṃ bhettāsa na <span type="ref-block" n="239 r_ĀPṬ-GL#08,03_r"/>viśvatattvānāṃ jñātā yathā rathyāpuruṣaḥ viśvatattvānāṃjñātā ca bhagavān nirbādhabodhasiddhaḥ tasmāt <span type="ref-block" n="240 r_ĀPṬ-GL#08,04_r"/>karmabhūbhṛtāṃ bhettā bhavaty eveti kevalavyatirekī hetuḥsādhyā'vyabhicārāt na tāvad ayam asiddhaḥ <span type="ref-block" n="241 r_ĀPṬ-GL#08,05_r"/>prativādino vādino vā tābhyām ubhābhyāṃ paramātmanaḥsarvajñatvasādhanāt nāpy anekāṃtikaḥ kārtsnyato <span type="ref-block" n="242 r_ĀPṬ-GL#08,06_r"/>deśato vā vipakṣe vṛttyabhāvāt tata evaṃ na viruddhaḥ natvayaṃ kālātyayāpadiṣṭas tadāgamabādhitapakṣani<span type="ref-block" n="243 r_ĀPṬ-GL#08,07_r"/>rdeśānaṃtaraṃ prayuktatvāt sadaiva muktaḥ sadaiveśvaraḥpūrvasyāḥ koṭer muktātmanām ivābhāvād ity āgamān mahe<span type="ref-block" n="244 r_ĀPṬ-GL#08,08_r"/>śvarasya sarvadā karmaṇām abhāvaprasiddhes tadbhettṛtvasyabādhaprasiddheḥ satāṃ hi karmaṇāṃ kaścid bhettā syān napuna<span type="ref-block" n="245 r_ĀPṬ-GL#08,09_r"/>r asatām ity aparaḥ so 'pi na parīkṣād akṣamānasaḥ tathā tad<reg>b</reg>ādhakāgamasyāpramāṇatvāt tadanugrāhakānumā<span type="ref-block" n="246 r_ĀPṬ-GL#08,10_r"/>nābhāvāt nanu ca neśvarākhyaḥ sarvajñaḥ karmabhūbhṛtāṃbhettā sadā karmamalair aspṛṣṭatvāt yas tu karmabhūbhṛtāṃ <span type="ref-block" n="247 r_ĀPṬ-GL#08,11_r"/>bhettā sa na karmamalaiḥ śaśvadas pṛṣṭo yatheśvarād anyāṃmuktātmā śaśvadas pṛṣṭaś ca karmamalair bhagavān maheśvarastasmān na <span type="ref-block" n="248 r_ĀPṬ-GL#08,12_r"/>karmabhūbhṛtāṃ bhattety anumānaṃprakṛtapakṣabādhakāgamānugrāhakaṃ nacātrāsiddhasādhanaṃ tathā hiśaśvatkarmaṃmalaiḥ <span type="ref-block" n="249 r_ĀPṬ-GL#08,13_r"/>aspṛṣṭaḥ paramātmā'nupāyasiddhatvāt yas tu na tathā sanānupāyasiddho yathā sādir muktātmā anu<span type="ref-block" n="250 r_ĀPṬ-GL#08,14_r"/>pāyasiddhaś ca sarvajño bhagavān tasmāt karmamalaiḥśaśvadaspṛṣṭa ity ato 'numānāṃtarāt tatsiddher iti vadaṃtaṃpratyāha </p><p n="a_20" rend="justify"> <span type="ref-block" n="253 r_ĀPṬ-GL#08,17_r"/>na hy anupāyasiddhatve kutaścit pramāṇād aprasiddhetadbalāt karmabhiḥ śaśvadaspṛṣṭatvasādhanaṃ siddhim adhyāste <span type="ref-block" n="254 r_ĀPṬ-GL#08,18_r"/>tadasiddhau ca na karmabhūbhṛdbhettṛtvābhāvas tataḥ sidhyati yenedam anumānaṃ prastutapakṣabādhakāgamasyānugrāhakaṃ <span type="ref-block" n="255 r_ĀPṬ-GL#08,19_r"/>siddhyet tatprāmāṇyaṃ sādhayet na cāpramāṇabhūtenāgamenaprakṛtaḥ pakṣo bādhyate hetuś ca kālātyayāpadiṣṭaḥ <span type="ref-block" n="256 r_ĀPṬ-GL#08,20_r"/>syāt nanv īśvarasyānupāyasiddhatvam anāditvāt sādhyate tadanāditvaṃ ca tanukaraṇabhuvanādau nimittakāraṇa<span type="ref-block" n="257 r_ĀPṬ-GL#08,21_r"/>tvād īśvarasya na caitad asiddhaṃ tathāhitanubhuvanakaraṇādikaṃ vivādāpannaṃ buddhim annimittakaṃkāryatvāt <span type="ref-block" n="258 r_ĀPṬ-GL#08,22_r"/>yat kāryaṃ tad buddhima nnimittakaṃ dṛṣṭaṃ yathā vastrādi kāryaṃ cedaṃ prakṛtaṃ tasmād buddhim annimittakaṃ <span type="ref-block" n="259 r_ĀPṬ-GL#08,23_r"/>yo 'sau buddhimāṃs taddhetuḥ sa īśvara iti prasiddhaṃsādhanaṃ tadanāditvaṃ sādhayaty eva tasya sāditve tataḥ <span type="ref-block" n="260 r_ĀPṬ-GL#08,24_r"/>pūrve tanvādyutpattivirodhāt tadutpattau vā tadbuddhimannimittatvābhāvaprasaṃgāt yadi punas tataḥ pūrva<span type="ref-block" n="261 r_ĀPṬ-GL#08,25_r"/>manyabuddhim annimittakatvam iṣyate tadā tato 'pipūrvamanyadbuddhinimittakatvam iṣyate tadā tato 'pi pūrvama<span type="ref-block" n="262 r_ĀPṬ-GL#08,26_r"/>nyabuddhim annimittakatvam ity anādīśvarasaṃtatiḥ siddhyet na caiṣā yuktimatī pūrveśvarasyānaṃtasya siddhāv u<span type="ref-block" n="263 r_ĀPṬ-GL#08,27_r"/>ttarasakaleśvarakalpanā vaiyarthyāt tenaivatanvādikāryaparamparāyāḥ sakalāya nirmāṇāt tato 'pi pūrva <span type="ref-block" n="264 r_ĀPṬ-GL#08,28_r"/>syānaṃtasya maheśvarasya siddhau tasya vaiyarthyād anyathāparasparam icchāvyāghātaprasaṃgād anekeśvarakāraṇatvā<span type="ref-block" n="265 r_ĀPṬ-GL#08,29_r"/>patteś ca jagataḥ sudūram api gatvā'nādir eka eveśvaro'numaṃtavyaḥ sa pūrveṣām api guruḥ kālenāvicchedā<span type="ref-block" n="266 r_ĀPṬ-GL#08,30_r"/>d iti tasya jagannimittatvasiddher anāditvamaṃtareṇānupapatter ity anāditvāsiddhiḥ tato nakarmabhūbhṛtāṃ <span type="ref-block" n="267 r_ĀPṬ-GL#08,31_r"/>bhettā munīṃdraḥ śaśvatkarmabhir aspṛṣṭatvāt yas tukarmabhūbhṛtāṃ bhettā sa na śaśvatkarmabhir aspṛṣṭaḥ yathopā<span type="ref-block" n="268 r_ĀPṬ-GL#08,32_r"/>yān muktaḥ śaśvatkarmabhir aspṛṣṭaś ca bhagavāṃs tasmān nakarmabhūbhṛtāṃ bhettā śaśvatkarmabhir aspṛṣṭo 'sāv anupāyasi<span type="ref-block" n="269 r_ĀPṬ-GL#08,33_r"/>ddhatvāt yas tu na tathā sa nānupāyasiddhaḥ yathāsopāyamuktātmā anupāyasiddhaś cāyaṃ tasmāt sadā <span type="ref-block" n="270 r_ĀPṬ-GL#08,34_r"/>karmabhir aspṛṣṭaḥ anupāyasiddho 'yam anāditvāt yas tuna tathā sa nānādiḥ yathetaro muktātmā <span type="ref-block" n="271 r_ĀPṬ-GL#08,35_r"/>anādiś cāyaṃ tasmād anupāyasiddhaḥ anādir ayaṃtanukaraṇabhuvanādinimittatvāt yas tu nānādiḥ sa na ta<span type="ref-block" n="272 r_ĀPṬ-GL#09,01_r"/>nukaraṇabhuvanādinimittakaḥ yathā'paromuktatmā tanu karaṇabhuvanādinimittaṃ ca bhagavāṃs tasmād anā<span type="ref-block" n="273 r_ĀPṬ-GL#09,02_r"/>diḥ tanukaraṇabhuvanādinimittaṃ tu tasya tanvāderbuddhimān nimittatvasādhanāt tanvādayo buddhivan nimi<span type="ref-block" n="274 r_ĀPṬ-GL#09,03_r"/>ttakāḥ kāryatvāt yat kāryaṃ tad buddhim annimittakaṃdṛṣṭaṃ yathā vastrādi kāryaṃ ca tanvādayovivādāpannās ta<span type="ref-block" n="275 r_ĀPṬ-GL#09,04_r"/>smād buddhim annimittakā ity anumānamālā'malā karmabhūbhṛtāṃ bhettāram apāsyaty eva na cedaṃ kāryatvama<span type="ref-block" n="276 r_ĀPṬ-GL#09,05_r"/>siddhaṃ tanvāder vādiprativādinoḥ kāryatvābhyanujñānāt nāpy anekāṃtikaṃ kasyacit kāryasyābuddhim annimi<span type="ref-block" n="277 r_ĀPṬ-GL#09,06_r"/>ttasyāsaṃbhavād vipakṣe vṛttyabhāvāt na ceśvaraśarīreṇavyabhicāras tadasiddher īśvarasyāśarīratvāt nāpī<span type="ref-block" n="278 r_ĀPṬ-GL#09,07_r"/>śvarajñānena tasya nityatvāt kāryatvāsiddheḥ naceśvarecchayā tasyecchaśakter api nityatvāt kriyāśa<span type="ref-block" n="279 r_ĀPṬ-GL#09,08_r"/>ktivat tata eva na viruddhaṃ sādhanaṃ sarvathā vipakṣesaṃbhavābhāvāt nacāyaṃ kālatyayāpadiṣṭo <span type="ref-block" n="280 r_ĀPṬ-GL#09,09_r"/>hetuḥ pakṣasya pratyakṣādipramāṇenā<reg>b</reg>ādhitvāt na hitanvāder buddhim annimittatvaṃ pratyakṣeṇa <reg>b</reg>ādhyate <span type="ref-block" n="281 r_ĀPṬ-GL#09,10_r"/>tasyātīṃdriyatayā tadaviṣayatvāt nāpy anumānena tasya tadviparītasādhanasyāsaṃbhavāt nanu <span type="ref-block" n="282 r_ĀPṬ-GL#09,11_r"/>tanubhuvanakaraṇādayo na buddhim annimittakādṛṣṭakartṛkaprasādādivilakṣaṇatvād ākāśādivad ityanumānaṃ pakṣasya <span type="ref-block" n="283 r_ĀPṬ-GL#09,12_r"/>bādhakam iti cet na asiddhatvāt sanniveśādiviśiṣṭatvenadṛṣṭakartṛkaprasādādyavilakṣaṇatvāt tanvādīnāṃ <span type="ref-block" n="284 r_ĀPṬ-GL#09,13_r"/>yadi punar agṛhītasamayasya kṛtabuddhyutpādakatvābhāvāttanvādīnāṃ dṛṣṭakartṛkavilakṣaṇatvam iṣyate tadā kṛtri<span type="ref-block" n="285 r_ĀPṬ-GL#09,14_r"/>māṇām api muktāphalādīnām agṛhītasamayasyakṛtabuddhyanutpādakatvābuddhim annimittakatvaprasaṃgaḥ naca <span type="ref-block" n="286 r_ĀPṬ-GL#09,15_r"/>dṛṣṭakartṛkatvādṛṣṭakartṛkatvābhyāṃ buddhimannimittatvetaratvasiddhiḥ sādhīyasī tadavinābhāvābhāvāt nahy adṛṣṭa<span type="ref-block" n="287 r_ĀPṬ-GL#09,16_r"/>kartṛkatvam abuddhim annimittatvena vyāptaṃ jīrṇaprasādāderadṛṣṭakartṛkasyāpi buddhim annimittatvasiddher iti na dṛṣṭa<span type="ref-block" n="288 r_ĀPṬ-GL#09,17_r"/>kartṛkavilakṣaṇatvam abuddhim annimittatvaṃ sādhayet yato'numānavādhitaḥ pakṣaḥ syāt kālātyayāpadiṣṭaṃ ca <span type="ref-block" n="289 r_ĀPṬ-GL#09,18_r"/>sādhanam abhidhīyeta nāpy āgamena prakṛtaḥ pakṣo bādhyatetatsādhakasyaivāgamasya prasiddheḥ tathā hi viśva<span type="ref-block" n="290 r_ĀPṬ-GL#09,19_r"/>taś cakṣuruta viśvatomukho viśvato bāhuruta viśvataḥpāt saṃbāhubhyāṃ dhamati saṃpatatrair dyāvābhūmī jana <span type="ref-block" n="291 r_ĀPṬ-GL#09,20_r"/>yan deva eka śruteḥ sadbhāvāt tathā vyāsavacanaṃ ca ajño jaṃturanīśo 'yam ātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ <span type="ref-block" n="292 r_ĀPṬ-GL#09,21_r"/>īśvaraprerito gacchet svargaṃ vā śvabhram eva vā itipakṣasyānugrāhakam eva na tu bādhakaṃ tato nakālātyayāpadiṣṭo <span type="ref-block" n="293 r_ĀPṬ-GL#09,22_r"/>hetur abādhitapakṣanirdeśānaṃtaraṃ prayuktatvāt tata evana satpratipakṣaḥ bādhakānumānābhāvād ity anavadyaṃ kārya<span type="ref-block" n="294 r_ĀPṬ-GL#09,23_r"/>tvasādhanaṃ tanvādīnāṃ buddhim annimittatvaṃ sādhayaty eva yad apy ucyate kaiścid buddhimannimittatvasāmānye sādhye <span type="ref-block" n="295 r_ĀPṬ-GL#09,24_r"/>tanvādīnāṃ siddhasādhanamanekatadupabhoktṛbuddhimannimittatvasiddheḥ teṣāṃtadadṛṣṭanimittatvāt tadadṛṣṭasya <span type="ref-block" n="296 r_ĀPṬ-GL#09,25_r"/>cetanārūpatvāt cetanāyāś ca buddhitvād buddhimannimittatvasiddher iti tad apy asāraṃ tanvādyupabhoktṛprāṇi<span type="ref-block" n="297 r_ĀPṬ-GL#09,26_r"/>nāmadṛṣṭasya dharmādharmasaṃjñakasya cetanatvāsiddherabuddhitvāt arthagrahaṇaṃ hi buddhiś cetanā na ca dharmo'rthagra<span type="ref-block" n="298 r_ĀPṬ-GL#09,27_r"/>haṇam adharmo vā tayor buddher anyatvāt prayatnādivad itinānekabuddhim annimittatvaṃ tanvādīnāṃ siddhyati yataḥ <span type="ref-block" n="299 r_ĀPṬ-GL#09,28_r"/>siddhasādhanaṃ buddimannimittasāmānye sādhye 'bhidhāryate nanu ca vastrādi saśarīreṇāsarvajñena ca <span type="ref-block" n="300 r_ĀPṬ-GL#09,29_r"/>buddhimatā kubiṃdādinā kriyamāṇaṃ dṛṣṭam iti tanvādikāryamapi saśarīrāsarvajñabuddhimannimittaṃ siddhyed i<span type="ref-block" n="301 r_ĀPṬ-GL#09,30_r"/>tīṣṭaviruddhasādhanād viruddhaṃ sādhanaṃ sarvajñenāśarīreṇa kriyamāṇasya kasyacidvastrādikāryasyāsiddheś ca <span type="ref-block" n="302 r_ĀPṬ-GL#09,31_r"/>sādhya vikalam udāharaṇam iti kaścit so 'pi na yuktavādītathā sarvānumānocchedaprasaṃgāt tathā hi <span type="ref-block" n="303 r_ĀPṬ-GL#09,32_r"/>sāgnirayaṃ parvato dhūmavattvān mahānasavad ity atrāpiparvatādau mahānasaparidṛṣṭasyaiva khādirapālāśādyagninā<span type="ref-block" n="304 r_ĀPṬ-GL#09,33_r"/>gnim āvasya siddher viruddhasādhanād viruddhaṃ sādhanaṃ syāt tārṇādyagnināgnimatvasya parvatādau sādhyasya mahāna<span type="ref-block" n="305 r_ĀPṬ-GL#09,34_r"/>sādāvabhāvāt sādhyavikalam udāharaṇam apy anuṣajyeta yadipunar agnimatvasāmānyaṃ deśādiviśiṣṭaṃ parvatādau <span type="ref-block" n="306 r_ĀPṬ-GL#09,35_r"/>sādhyata iti neṣṭaviruddhaṃ sādhanaṃ nāpi sādhyavikalamudāharaṇaṃ mahānasādāv api deśādiviśiṣṭasyāgni<span type="ref-block" n="307 r_ĀPṬ-GL#10,01_r"/>mattvasya sadbhāvād iti mataṃ tadā tanvādiṣu buddhimatrimittatvasāmānyaṃ tanvādisvakāryavinirmāṇaśakti <span type="ref-block" n="308 r_ĀPṬ-GL#10,02_r"/>viśiṣṭaṃ sādhyata iti neṣṭaviruddha sādhano hetuḥ nāpisādhyavikalo dṛṣṭāṃtaḥ svakāryavinirmāṇaśakti <span type="ref-block" n="309 r_ĀPṬ-GL#10,03_r"/>viśiṣṭasya buddhimannimittatvasāmānyasya sādhyasya tatrasadbhāvāt siddhe ca buddhimannimittatvasāmānye <span type="ref-block" n="310 r_ĀPṬ-GL#10,04_r"/>kim ayaṃ buddhimān hetuḥ saśarīro 'śarīro veti vipratipattautasyāśarīratvaṃ sādhyate saśarīratve bādhaka<span type="ref-block" n="311 r_ĀPṬ-GL#10,05_r"/>sadbhāvāt taccharīraṃ hi na tāvan niyamanādi sāvayavatvādasmadādiśarīravat nāpy anityaṃ sādi tadu<span type="ref-block" n="312 r_ĀPṬ-GL#10,06_r"/>tpatteḥ pūrvam īśvarasyāśarītvasiddheḥ śarīrāṃtareṇasaśarīratve 'navasthāprasaṃgāt tathā kim asau sarvajño 'sa<span type="ref-block" n="313 r_ĀPṬ-GL#10,07_r"/>rvajño veti vivāde sarvajñatvaṃ sādhyate tasyāsarvajñatvesamastakārakaprayoktṛtvānupapatteḥ tanvādikāraṇatvābhā<span type="ref-block" n="314 r_ĀPṬ-GL#10,08_r"/>vaprasaṃgāt tanvādi sakalakārakāṇāṃ parijñānābhāve 'piprayoktṛtve tanvādikāryavyāghātaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="315 r_ĀPṬ-GL#10,09_r"/>kuviṃdāder vastrādikārakasyāparijñāne tadvyāghātavat naceśvarakāryasya tanukaraṇabhuvanādeḥ kadācid vyāghātaḥ <span type="ref-block" n="316 r_ĀPṬ-GL#10,10_r"/>saṃbhavati maheśvarasamīhitakāryasya yathākārakasaṃpātaṃvicitrasyādṛṣṭāder avyāghātadarśanāt yad apy abhya<span type="ref-block" n="317 r_ĀPṬ-GL#10,11_r"/>dhāyi tanukaraṇabhuvanādikaṃ naikasvabhāveśvarakāraṇakṛtaṃ vicitrakāryatvāt yad vicitraṃ kāryaṃ tan naikasvabhā<span type="ref-block" n="318 r_ĀPṬ-GL#10,12_r"/>vakāraṇakṛtaṃ dṛṣṭaṃ yathā ghaṭapaṭamukuṭaśakaṭādi vicitrakāryaṃ ca prakṛtaṃ tasmān naikasvabhāveśvarākhyakā<span type="ref-block" n="319 r_ĀPṬ-GL#10,13_r"/>raṇakṛtam iti tad apy asamyak siddhasādhyatāpatteḥ na hyekasvabhāvam īśvarākhyaṃ tanvāder nimittakāraṇam i<span type="ref-block" n="320 r_ĀPṬ-GL#10,14_r"/>ṣyate tasya jñānaśaktīcchāśaktikriyāśaktitrayasvabhāvatvāt tanukaraṇabhuvanādyupabhoktṛprāṇigaṇā<span type="ref-block" n="321 r_ĀPṬ-GL#10,15_r"/>dṛṣṭaviśeṣavaicitryasahakāritvāc ca vicitrasvabhāvopapatteḥghaṭapaṭamukuṭadikāryasyāpi tannidarśanasya <span type="ref-block" n="322 r_ĀPṬ-GL#10,16_r"/>tadutpādanavijñānecchākriyāśaktivicitratadupakaraṇasacivenaikenapuruṣeṇa samutpādanasaṃbhavāt sādhyavikala<span type="ref-block" n="323 r_ĀPṬ-GL#10,17_r"/>tānuṣaṃgāt tad evaṃ kāryatvaṃ hetus tanukaraṇabhuvanāderbuddhimannimittatvaṃ sādhayaty eva sakaladoṣarahitatvād iti <span type="ref-block" n="324 r_ĀPṬ-GL#10,18_r"/>vaiśeṣikāḥ samabhyamaṃsata te 'pi na samaṃjasavācaḥ tanukaraṇabhuvanādayo buddhimannimittakā iti pakṣasya <span type="ref-block" n="325 r_ĀPṬ-GL#10,19_r"/>vyāpakānupalaṃbhena bādhitatvāt kāryatvādihetoḥkālātyayāpadiṣṭatvāc ca tathā hi tanvādayo na buddhi<span type="ref-block" n="326 r_ĀPṬ-GL#10,20_r"/>mannimittakās tadanvayavyatirekānupalaṃbhāt yatra yadanvayavyatirekānupalaṃbhas tatra na tannimittakatvaṃ <span type="ref-block" n="327 r_ĀPṬ-GL#10,21_r"/>dṛṣṭaṃ yathā ghaṭaghaṭīśarāvodaṃcanādiṣukuviṃdādyanvayavyatirekā'nanuvidhāyiṣu nakuviṃdādinimittakatvaṃ <span type="ref-block" n="328 r_ĀPṬ-GL#10,22_r"/>buddhimadanvayavyatirekā'nupalaṃbhaś ca tanvādiṣu tasmān nabuddhimannimittakatvam iti vyāpakānupalaṃbhaḥ tatkāra<span type="ref-block" n="329 r_ĀPṬ-GL#10,23_r"/>ṇakatvastha tadanvayavyatirekopalaṃbhena vyāptatvātkulālakāraṇakasya ghaṭādeḥ kulālānvayavyatirekopalaṃbha<span type="ref-block" n="330 r_ĀPṬ-GL#10,24_r"/>prasiddheḥ sarvatra bādhakābhāvāt tasyatadvyāpakatvavyavasyānāt na cāyam asiddhas tanvādīnāmīśvaravya<span type="ref-block" n="331 r_ĀPṬ-GL#10,25_r"/>tirekānupalaṃbhasya pramāṇasiddhatvāt sa hi na tāvatkālavyatirekaḥ śāśvatikatvādīśvarasya kadācid a<span type="ref-block" n="332 r_ĀPṬ-GL#10,26_r"/>bhāvāsaṃbhavāt nāpi deśavyatirekaḥ tasya vibhutvena kacidabhāvānupapatter īśvarābhāve kadācit kvacit ta<span type="ref-block" n="333 r_ĀPṬ-GL#10,27_r"/>nvādikāryābhāvāniścayāt syān mataṃmaheśvarāsisṛkṣānimittatvāt tanvādikāryasyāyam adoṣa iti <span type="ref-block" n="334 r_ĀPṬ-GL#10,28_r"/>tad apy asatyaṃ tadicchāyā nityānityavikalpadvayānativṛtteḥ tasyānityatve vyatirekāsiddhiḥ sarvadā<span type="ref-block" n="335 r_ĀPṬ-GL#10,29_r"/>sadbhāvāt tanvādikāryotpattiprasaṃgāt nanvīśvarecchāyānityatve 'py asarvagatatvāt vyatirekaḥ siddhaeva <span type="ref-block" n="336 r_ĀPṬ-GL#10,30_r"/>kvacin maheśvarasisṛkṣāpāye tanvādikāryānutpattisaṃbhavāditi cen na taddeśe vyatirekābhāvasiddheḥ <span type="ref-block" n="337 r_ĀPṬ-GL#10,31_r"/>deśāṃtare sarvadā tadanupapatteḥ kāryānudayaprasaṃgāt anyathā tadanityatvāpatteḥ anityaivecchās tv iti cet <span type="ref-block" n="338 r_ĀPṬ-GL#10,32_r"/>sā tarhi sisṛkṣā maheśvarasyotpadyamānā sisṛkṣāṃtarapūrvikāyadīṣyate tadā'navasthāprasaṃgaḥ parāpara<span type="ref-block" n="339 r_ĀPṬ-GL#10,33_r"/>sisṛkṣotpattāv eva maheśvarasyopakṣīṇaśaktikatvāt prakṛtatanvādikāryānudaya eva syāt yadi punaḥ prakṛta<span type="ref-block" n="340 r_ĀPṬ-GL#10,34_r"/>tanvādikāryotpattau maheśvarasya sisṛkṣotpadyate sāpi tatpūrvasisṛkṣāta ity anādisisṛkṣāsaṃtatir nānavasthā<span type="ref-block" n="341 r_ĀPṬ-GL#10,35_r"/>doṣam āskaṃdati sarvatrakāryakāraṇasaṃtānasyānāditvasiddherbījāṃkurādivad ity abhidhīyate tadā yugapan nānāde<span type="ref-block" n="342 r_ĀPṬ-GL#10,36_r"/>śeṣu tanvādikāryasyotpādo nopapadyeta yatra yatkāryotpattaye maheśvarasisṛkṣā tatra tasyaiva kāryasyotpatti<span type="ref-block" n="343 r_ĀPṬ-GL#11,01_r"/>ghaṭanāt na ca yāvatsu deśeṣu yāvaṃti kāryāṇisaṃbhūṣṇūni tāvaṃtyaḥ sisṛkṣās tasyeśvarasya sakṛdupajāyaṃta <span type="ref-block" n="344 r_ĀPṬ-GL#11,02_r"/>iti vaktuṃ śakyaṃ yugapad anekecchāprādurbhāvavirodhādasmadādivat yadi punar ekaiva maheśvarasisṛkṣā <span type="ref-block" n="345 r_ĀPṬ-GL#11,03_r"/>yugapan nānādeśakārye jananāya prajāyata itīṣyate tadākramato 'nekatanvādikāryotpattivirodhas tadicchāyāḥ <span type="ref-block" n="346 r_ĀPṬ-GL#11,04_r"/>śaśvadabhāvāt atha matam etat yatra yadā yathā yat kāryamutpitsu tatra tadā tathā tad utpādanecchā mahe<span type="ref-block" n="347 r_ĀPṬ-GL#11,05_r"/>śvarasyaikaiva tādṛśī samutpadyate tato nānādeśeṣv ekadeśeca krameṇa yugapac ca tādṛśam anyādṛśaṃ ca tanvādi<span type="ref-block" n="348 r_ĀPṬ-GL#11,06_r"/>kāryaṃ prādurbhavan na virudhyata iti tad apy asaṃbhāvyaṃkvacid ekatra pradeśe samutpannāyāḥ sisṛkṣāyā daviṣṭadeśeṣu <span type="ref-block" n="349 r_ĀPṬ-GL#11,07_r"/>vibhinneṣu nānāvidheṣu nānākāryajanakatvavirodhāt anyathātadasarvagatatve 'pi deśavyatirekānupapatteḥ <span type="ref-block" n="350 r_ĀPṬ-GL#11,08_r"/>yadi hi yad deśā sisṛkṣā tad deśam eva kāryajanmanā'nyadeśam iti vyavasthā syāt tadā deśavyatirekaḥ siddhye<span type="ref-block" n="351 r_ĀPṬ-GL#11,09_r"/>n nānyatheti sisṛkṣāyā na vyatirekopalaṃbho maheśvaravat vyatirekābhāve ca nānvayaniścayaḥ śakyaḥ <span type="ref-block" n="352 r_ĀPṬ-GL#11,10_r"/>kartuṃ satīśvare tanvādikāryāṇāṃ janmety anvayo hipuruṣāṃtareṣv api samānaḥ teṣv api satsu tanvādikāryo<span type="ref-block" n="353 r_ĀPṬ-GL#11,11_r"/>tpattisiddheḥ na ca teṣāṃ sarvakāryotpattaunimittakāraṇatvaṃ dikkālākāśānām iva saṃmataṃ pareṣāṃsiddhāṃta <span type="ref-block" n="354 r_ĀPṬ-GL#11,12_r"/>virodhān maheśvaranimittakāraṇatvavaiyarthyāc ca yadipunas teṣu puruṣāṃtareṣu satsv api kadācit tanvādikāryā<span type="ref-block" n="355 r_ĀPṬ-GL#11,13_r"/>nutpattidarśanān na tannimittakāraṇatvaṃ tadanvayābhāvaśceti mataṃ tadeśvare saty api kadācit tanvādikāryānutpa<span type="ref-block" n="356 r_ĀPṬ-GL#11,14_r"/>tter īśvarasyāpi tannimittakāraṇatvaṃ mā bhūt tadanvayāsiddhiś ca tadvad āyātā eteneśvarasisṛkṣāyāṃ nityāyāṃ <span type="ref-block" n="357 r_ĀPṬ-GL#11,15_r"/>satyām api tanvādikāryājanmadarśanād anvayābhāvaḥ sādhitaḥ kālādīnāṃ ca teṣu satsv api sarvakāryānu<span type="ref-block" n="358 r_ĀPṬ-GL#11,16_r"/>tpatteḥ syān mataṃ sāmagrījanikā kāryasya naikaṃ kāraṇaṃtatas tadanvayavyatirekāv eva kāryasyānveṣaṇīyau <span type="ref-block" n="359 r_ĀPṬ-GL#11,17_r"/>naikeśvarānvayavyatirekau sāmagrī ca tanvādikāryotpattautatsamavāyikāraṇam asamavāyikāraṇaṃ nimi<span type="ref-block" n="360 r_ĀPṬ-GL#11,18_r"/>ttakāraṇaṃ ceti teṣu satsu kāryotpattidarśanād asatsucādarśanād iti satyam etat kevalaṃ yathā saṃmavāyya<span type="ref-block" n="361 r_ĀPṬ-GL#11,19_r"/>samavāyikāraṇānām anityānāṃ dharmādīnāṃ ca nimittakāraṇānāmanvayavyatirekau prasiddhau kāryajanmani <span type="ref-block" n="362 r_ĀPṬ-GL#11,20_r"/>tathā neśvarasya nityasarvagatasya tadicchāyā vānityaikasvabhāvāyā iti tadanvayavyatirekānupalaṃbhaḥ prasi<span type="ref-block" n="363 r_ĀPṬ-GL#11,21_r"/>ddha eva na hi sāmagryekadeśasyānvayavyatirekasiddhaukāryajanmani sarvasāmagryās tadanvavyatirekasi<span type="ref-block" n="364 r_ĀPṬ-GL#11,22_r"/>ddhir iti śakyaṃ vaktuṃ pratyekaṃ sāmagryākadeśānāṃkāryotpattāv anvayavyatirekaniścayasya prekṣāpūrvakāri<span type="ref-block" n="365 r_ĀPṬ-GL#11,23_r"/>bhir anveṣaṇāt paṭādyutpattau kuviṃdādisāmagryekadeśavat yathaiva hi taṃtuturīvemaśalākādīnām anvaya<span type="ref-block" n="366 r_ĀPṬ-GL#11,24_r"/>vyatirekābhyāṃ paṭasyotpattir dṛṣṭā tathākuviṃdānvayavyatirekābhyām api tadupabhoktṛjanādṛṣṭānvayavyati<span type="ref-block" n="367 r_ĀPṬ-GL#11,25_r"/>rekābhyām iveti supratītaṃ nanu sarvakāryotpattaudikkālākāśādisāmagryanvayavyatirekānuvidhānavadī<span type="ref-block" n="368 r_ĀPṬ-GL#11,26_r"/>śvarādisāmagryanvayavyatirekānuvidhānasya siddher navyāpakānupalaṃbhaḥ siddha iti cet na dikkālākā<span type="ref-block" n="369 r_ĀPṬ-GL#11,27_r"/>śādīnām api nityasarvagataniravayavatve kvacidanvayavyatirekānuvidhānāyogād udāharaṇavaiṣamyāt teṣām api <span type="ref-block" n="370 r_ĀPṬ-GL#11,28_r"/>hi pariṇāmitve sapradeśatve ca paramārthataḥ svakāryotpattaunimittatvasiddheḥ nanv evam īśvarasyāpi buddhyā<span type="ref-block" n="371 r_ĀPṬ-GL#11,29_r"/>diparimaṇāmaiḥ svato 'rthāṃtarabhūtaiḥ pariṇāmitvāt sakṛtsarvamūrtim addravyasaṃyoganibaṃdhanapradeśasiddheś ca tanvā<span type="ref-block" n="372 r_ĀPṬ-GL#11,30_r"/>dikāryotpattau nimittakāraṇatvaṃ yuktaṃtadanvayavyatirekānuvidhānasya tanvāder upaṣannatvāt svato <span type="ref-block" n="373 r_ĀPṬ-GL#11,31_r"/>'narthāṃtarabhūtair eva hi jñānādipariṇāmair īśvarasyapariṇāmitvaṃ neṣyate svāraṃbhakāvayavaiś ca sāvayavatvaṃ nirā<span type="ref-block" n="374 r_ĀPṬ-GL#11,32_r"/>kriyate na punar anyathā virodhābhāvān na caivamaniṣṭaprasaṃgaḥ dravyāṃtarapariṇāmair apipariṇāmitvāprasaṃgāt <span type="ref-block" n="375 r_ĀPṬ-GL#11,33_r"/>teṣāṃ tatrāsamavāyāt ye hi yatra samavāyaṃti pariṇāmāstair eva tasya pariṇāmitvaṃ paramāṇoś ca svā<span type="ref-block" n="376 r_ĀPṬ-GL#11,34_r"/>raṃbhakāvayavābhāve 'pi sapradeśatvaprasaṃgāṃ nāniṣṭāpattayenaiyāyikānāṃ paramāṇvaṃtarasaṃyoganibaṃdhanasyaikasya <span type="ref-block" n="377 r_ĀPṬ-GL#11,35_r"/>pradeśasya paramāṇor apīṣṭatvāt nacopacaritapradeśapratijñā ātmādiṣv evaṃ viruddhyatesvāraṃbhakāvayavalakṣa<span type="ref-block" n="378 r_ĀPṬ-GL#11,36_r"/>ṇānāṃ pradeśānāṃ tatropacaritatvapratijñānāt mūrtimaddravyasaṃyoganivaṃdhanānāṃ tu teṣāṃ pāramārthikatvāt <span type="ref-block" n="379 r_ĀPṬ-GL#11,37_r"/>anyathā sarvamūrtimaddravyasaṃyogānāṃ yugapadbhāvināmupacaritatvaprasagāt vibhudravyāṇāṃ sarvagatatvam apy u<span type="ref-block" n="380 r_ĀPṬ-GL#12,01_r"/>pacaritaṃ syāt paramāṇoś caparamāṇvaṃtarasaṃyogasya pāramārthikāsiddherdvyaṇukādikāryadravyam apāramārthi<span type="ref-block" n="381 r_ĀPṬ-GL#12,02_r"/>kam āsajyeta kāraṇasyocaritatve kāryasyānupacaritatvāyogād iti kecit pracakṣyate te 'pisyādvādima<span type="ref-block" n="382 r_ĀPṬ-GL#12,03_r"/>tam aṃdhasarpavilapraveśanyāyenānusaraṃto 'pi neśvarasyanimittakāraṇatvaṃ tanvādikāryotpattau samarthayitu<span type="ref-block" n="383 r_ĀPṬ-GL#12,04_r"/>m īśate tathāpi tadanvayavyatirekānuvidhānasya sādhayitumaśakyatvād ātmāṃtarānvayavyatirekānuvidhāna<span type="ref-block" n="384 r_ĀPṬ-GL#12,05_r"/>vat yathaiva hy ātmāṃtarāṇi tanvādikāryotpattau nanimittakāraṇāni teṣu satsu bhāvād anvayasiddhāv api <span type="ref-block" n="385 r_ĀPṬ-GL#12,06_r"/>tacchūnye ca deśe kvacid api tanvādikāryānutpattervyatirekasiddhāv api ca tatheśvare satyeva tanvādikā<span type="ref-block" n="386 r_ĀPṬ-GL#12,07_r"/>ryotpattes tacchūnye pradeśe kvacid api tadanutpattestacchūnyasya pradeśasyaivābhāvād anyayavyatirekasiddhāvapīśva<span type="ref-block" n="387 r_ĀPṬ-GL#12,08_r"/>ro nimittakāraṇaṃ mā bhūt sarvathā viśeṣābhāvāt syān mataṃmaheśvarasya buddhimattvāt samastakārakapari<span type="ref-block" n="388 r_ĀPṬ-GL#12,09_r"/>jñānayogāt tatprayoktṛtvalakṣaṇaṃ nimittakāraṇatvaṃtanvādikāryotpattau vyavatiṣṭhate na punar ātmāṃtarāṇām a<span type="ref-block" n="389 r_ĀPṬ-GL#12,10_r"/>jñatvāt tallakṣaṇanimittakāraṇatvāghaṭanād iti tad api nasamīcīnaṃ sarvajñasya samastakārakaprayoktṛtvā<span type="ref-block" n="390 r_ĀPṬ-GL#12,11_r"/>siddheḥ yogyaṃtaravat na hi yogyaṃtarāṇāṃ sarvajñatve 'pisamastakārakaprayoktṛtvam iṣyate nanu teṣāṃ <span type="ref-block" n="391 r_ĀPṬ-GL#12,12_r"/>samastapadārthajñānasyāṃtyasya yogābhyāsaviśeṣajanmanaḥsadbhāve sakalamithyājñānadoṣapravṛttijanmaduḥkha<span type="ref-block" n="392 r_ĀPṬ-GL#12,13_r"/>parikṣayāt paramaniḥśreyasasiddheḥsamastakārakaprayoktṛtvāsiddhiḥ na punar īśvarasya tasyasadā muktatvāt <span type="ref-block" n="393 r_ĀPṬ-GL#12,14_r"/>sadaiveśvaratvāc ca saṃsārimuktavilakṣaṇatvāt na hisaṃsārivadajño maheśvaraḥ pratijñāyate nāpi muktavat <span type="ref-block" n="394 r_ĀPṬ-GL#12,15_r"/>samastajñānaiśvaryarahita iti tasyaivaṃsamastakārakaprayoktṛtvalakṣaṇaṃ nimittakāraṇatvaṃkāyādikāryotpattau <span type="ref-block" n="395 r_ĀPṬ-GL#12,16_r"/>saṃbhāvyata iti kecit te 'pi na vicāracaturacetasaḥ kāyādikāryasya maheśvarābhāve kvacid abhā<span type="ref-block" n="396 r_ĀPṬ-GL#12,17_r"/>vāsiddher vyatirekāsaṃbhavasya pratipāditatvāt niścitānvayasyāpy abhāvāt nanu ca yatra yadā yathā <span type="ref-block" n="397 r_ĀPṬ-GL#12,18_r"/>maheśvarasisṛkṣā saṃbhavati tatra tadā tathā kāyādikāryamutpadyate anyatrānyadā'nyathā tadabhāvān no<span type="ref-block" n="398 r_ĀPṬ-GL#12,19_r"/>tpadyata ity anvayavyatirekau maheśvarasisṛkṣāyāḥkāyādikāryam anuvidhatte kuṃbhādikāryavat kulālādi<span type="ref-block" n="399 r_ĀPṬ-GL#12,20_r"/>sisṛkṣāyāḥ tato nānvayavyatirekayor vyāpakayor anupalaṃbho'sti yato vyāpakānulaṃbhaḥ pakṣasya bādhakaḥ <span type="ref-block" n="400 r_ĀPṬ-GL#12,21_r"/>syād iti cen na tasyā maheśvarasisṛkṣāyāḥkāyādikāryotpattau nityānityatvavikalpadvaye 'pi nimitta<span type="ref-block" n="401 r_ĀPṬ-GL#12,22_r"/>kāraṇatvanirākaraṇāt tadanvayavyatirekānuvidhānasyāsiddhervyāpakānupalaṃbhaḥ prasiddha eva pakṣasya <span type="ref-block" n="402 r_ĀPṬ-GL#12,23_r"/>bādhaka ity anumānabādhitapakṣatvāt kālatyayāpadiṣṭahetutvācca na buddhimannimittatvasādhanaṃ sādhīyaḥ <span type="ref-block" n="403 r_ĀPṬ-GL#12,24_r"/>siddhaṃ yato 'nupāyāsiddhaḥ sarvajño 'nādiḥ karmabhiraspṛṣṭaḥ sarvadā siddhyed iti sūktaṃ tasyānupāyasiddhasya <span type="ref-block" n="404 r_ĀPṬ-GL#12,25_r"/>sarvathā'nupapattita iti yo <reg>'</reg>py āhamokṣamārgapraṇītir anādisiddhasarvajñam aṃtareṇanopapadyate sopāyasiddhasya <span type="ref-block" n="405 r_ĀPṬ-GL#12,26_r"/>sarvajñasyānavasthānāt mokṣamārgapraṇīter asaṃbhavātavasthāne vā tasya samutpannatattvajñānasyāpi sākṣā<span type="ref-block" n="406 r_ĀPṬ-GL#12,27_r"/>n na tattvajñānaṃ mokṣasya kāraṇaṃ tadbhāvabhāvitvābhāvāttatvajñānāt pūrvaṃ mokṣamārgasya praṇayena tadupadeśasya <span type="ref-block" n="407 r_ĀPṬ-GL#12,28_r"/>prāmāṇyāyogād atattvajñavacanād rathyāpuruṣavacanavat nāpiprādur bhūtasākṣāttattvajñānasyāpi paramavairā<span type="ref-block" n="408 r_ĀPṬ-GL#12,29_r"/>gyotpatteḥ pūrvamavasthānasaṃbhavān mokṣamārgapraṇītir yuktā sākṣāt sakalatattvajñānasyaiva paramavairāgyasvabhāva<span type="ref-block" n="409 r_ĀPṬ-GL#12,30_r"/>tvāt etenasamyagdarśanajñānacāritraprakarṣaparyaṃtaprāptauniḥśreyasam iti vadato 'pi na mokṣamārga <span type="ref-block" n="410 r_ĀPṬ-GL#12,31_r"/>praṇayanasiddhir iti pratipāditaṃ boddhaṃ kevalajñānotpattau kṣāyikasamyagdarśanasya kṣāyikacāritrasya <span type="ref-block" n="411 r_ĀPṬ-GL#12,32_r"/>ca paramaprakarṣapariprāptasya sadbhāvāt samyagdarśanāditrayaprakarṣaparyaṃtaprāptau paramamuktiprasaṃgād avasthānā<span type="ref-block" n="412 r_ĀPṬ-GL#12,33_r"/>yogān mokṣamārgopadeśāsaṃbhavāt tadāpy avasthāne sarvajñasyana tāvanmātrakāraṇatvaṃ mokṣasya syāt <span type="ref-block" n="413 r_ĀPṬ-GL#12,34_r"/>tadbhāvabhāvitvābhāvād eva jñānamātravad iti tan matam apyanūdya vicārayann āha </p><p n="a_22" rend="justify"> <span type="ref-block" n="418 r_ĀPṬ-GL#13,03_r"/>yasmād anādisiddhāt sarvajñān mokṣamārgapraṇītiḥsādisarvajñān mokṣamārgapraṇayanāsaṃbhavabhayād abhyanu<span type="ref-block" n="419 r_ĀPṬ-GL#13,04_r"/>jñāyate so 'śarīro vā syāt saśarīro vā gatyaṃtarābhāvāt na tāvad aśarīro mokṣamārgasya praṇetā <span type="ref-block" n="420 r_ĀPṬ-GL#13,05_r"/>saṃbhavati tad anyamuktavad vākpravṛtter ayogāt nāpisaśarīraḥ sakarmakatvaprasaṃgād ajñaprāṇivat tato <span type="ref-block" n="421 r_ĀPṬ-GL#13,06_r"/>na anādisiddhasya sarvajñasya mokṣamārgapraṇītiḥ parīkṣāṃsahate yato 'sau vyavasthāpyate nanu cāśarīratva<span type="ref-block" n="422 r_ĀPṬ-GL#13,07_r"/>saśarīratvayor mokṣamārgapraṇītiṃ pratyanaṃgatvāttattvajñānecchāprayatnanimittatvāt tasyāḥ kāyādikāryotpādana<span type="ref-block" n="423 r_ĀPṬ-GL#13,08_r"/>vat tanmātranibaṃdhanatvopalabdheḥ kāryotpādanasya tathāhi kuṃbhakāraḥ kuṃbhādikāryaṃ kurvan na saśarī<span type="ref-block" n="424 r_ĀPṬ-GL#13,09_r"/>ratvena kurvīta sarvasya saśarīrasya kūviṃdāder apikuṃbhādikaraṇaprasaṃgāt nāpy aśarīratvena kaścit kuṃbhādi<span type="ref-block" n="425 r_ĀPṬ-GL#13,10_r"/>kāryaṃ kurute muktasya tatkaraṇaprasaṃgāt kiṃ tarhikuṃbhādikāryotpādanajñānecchāprayatnaiḥ kuṃbhakāraḥ <span type="ref-block" n="426 r_ĀPṬ-GL#13,11_r"/>kuṃbhādikāryaṃ kurvann upalabhyate tadanyatamāpāye 'pitadanupapatteḥ jñānāpāye kasyacid icchato 'pi kāryo<span type="ref-block" n="427 r_ĀPṬ-GL#13,12_r"/>tpādanādarśanāt kāryotpādanecchāpāye ca jñānavato 'pitadanupalabdheḥ patra prayatnāpāye ca kāryo<span type="ref-block" n="428 r_ĀPṬ-GL#13,13_r"/>tpādanajñānecchāvato 'pi tadasaṃbhavāt jñānāditrayasadbhāve ca kāryotpattidarśanāttattvajñānecchā<span type="ref-block" n="429 r_ĀPṬ-GL#13,14_r"/>prayatne nibaṃdhanam eva kāryakaraṇam anumaṃtavyaṃ tadasti ca maheśvarajñānecchāprayatnatrayaṃ tato 'saumokṣamārga<span type="ref-block" n="430 r_ĀPṬ-GL#13,15_r"/>praṇayanaṃ kāyādikāryavat karoty eva virodhābhāvād itikaścit so 'pi na yuktavādī vicārāsahatvāt <span type="ref-block" n="431 r_ĀPṬ-GL#13,16_r"/>sadā karmabhir aspṛṣṭasya kvacid icchāprayatnayor ayogāt tadāha </p><p n="a_24" rend="justify"> <span type="ref-block" n="434 r_ĀPṬ-GL#13,19_r"/>na hi kuṃbhakārasyecchāprayatnau kuṃbhādyutpattauniḥkarmaṇaḥpratītau sakarmaṇa eva tasya tatprasiddheḥ <span type="ref-block" n="435 r_ĀPṬ-GL#13,20_r"/>yadi punaḥ saṃsāriṇaḥ kuṃbhakārasya karmanimittecchā siddhāsadāmuktasya tu karmāṃbhāve 'pīcchāśaktiḥ <span type="ref-block" n="436 r_ĀPṬ-GL#13,21_r"/>saṃbhavati sopāyamuktasyecchāpāyāt na ca tadvadīśvarasyatadasaṃbhava iti mataṃ tadā sā maheśvarecchāśakti<span type="ref-block" n="437 r_ĀPṬ-GL#13,22_r"/>r abhivyaktānābhivyaktā vā na tāvad abhivyaktātadābhivyaṃjakābhāvāt tajjñānam eva tadabhivyaṃjakam iti<span type="ref-block" n="438 r_ĀPṬ-GL#13,23_r"/>cet na tasya śaśvatsadbhāvād īśvarasyasadecchābhivyaktiprasaṃgāt na caivaṃ tasyāḥ kādācitkatvāt <span type="ref-block" n="439 r_ĀPṬ-GL#13,24_r"/>anyathā varṣaśatāṃte varṣaśatāṃte maheśvarecchotpadyate itisiddhāṃtāvirodhāt yadi punas tanvādyupabhoktṛ<span type="ref-block" n="440 r_ĀPṬ-GL#13,25_r"/>prāṇigaṇādṛṣṭaṃ tadabhivyaṃjakam iti matiḥ tadā tadadṛṣṭamīśvarecchānimittakam anyanimittakaṃ vā prathama<span type="ref-block" n="441 r_ĀPṬ-GL#13,26_r"/>pakṣe parasparāśrayadoṣaḥ satyām īśvarecchābhivyaktauprāṇināmadṛṣṭaṃ sati ca tadadṛṣṭhe maheśvarecchābhivyakti<span type="ref-block" n="442 r_ĀPṬ-GL#13,27_r"/>r iti syān mataṃ prāṇinām adṛṣṭaṃ pūrveśvarecchānimittakaṃtadabhivyaktiś ca tatpūrvaprāṇyadṛṣṭanimittāt tad a<span type="ref-block" n="443 r_ĀPṬ-GL#13,28_r"/>pi tadadṛṣṭaṃ pūrveśvarecchānimittakām ity anādir iyaṃkāryakāraṇabhāvena prāṇigaṇādṛṣṭeśvarecchābhivyaktyoḥ <span type="ref-block" n="444 r_ĀPṬ-GL#13,29_r"/>saṃtatiḥ tato na parasparāśrayadoṣo bījāṃkurasaṃtativad iti tad anupapannaṃ ekānekaprāṇyadṛṣṭanimitta<span type="ref-block" n="445 r_ĀPṬ-GL#13,30_r"/>tvavikalpadvayānatikramāt sā hīśvarecchābhivyaktir yadyekaprāṇyadṛṣṭinimittā tadā tadbhogyakāyādi<span type="ref-block" n="446 r_ĀPṬ-GL#13,31_r"/>kāryotpattāv eva nimittaṃ syāt nasakalaprāṇyubhogyakāyādikāryotpattau tathā casakṛdanekaprāṇyupa<span type="ref-block" n="447 r_ĀPṬ-GL#13,32_r"/>bhogya kāyādikāryopalabdhir na syāt yadi punaranekaprāṇyadṛṣṭanimittā tadā tasyā nānāsvabhāvaprasaṃgo <span type="ref-block" n="448 r_ĀPṬ-GL#13,33_r"/>nānākāyādikāryakaraṇāt na hyekaprāṇyupabhogyakāyādinimittenaikenasvabhāveneśvarecchābhivyaktā <span type="ref-block" n="449 r_ĀPṬ-GL#13,34_r"/>nānāprāṇyupabhogyakāyādikāryakaraṇā samarthā atiprasaṃgāt yadi punas tādṛśa evaikasvabhāvo nānā<span type="ref-block" n="450 r_ĀPṬ-GL#13,35_r"/>prāṇyadṛṣṭanimitto yena nānāprāṇyupabhogyakāyādikāryāṇāṃnānāprakārāṇām īśvarecchā nimittakāraṇaṃ <span type="ref-block" n="451 r_ĀPṬ-GL#14,01_r"/>bhavatīti mataṃ tadā na kiṃcid anekasvabhāvaṃ vastusiddhyeta vicitrakāryakaraṇaikasvabhāvād eva bhāvād vicitra<span type="ref-block" n="452 r_ĀPṬ-GL#14,02_r"/>kāryotpattighaṭanāt tathā ca ghaṭādir apirūparasagaṃdhasparśādyanekasvabhāvābhāve 'pi rūpādijñānamanekaṃ <span type="ref-block" n="453 r_ĀPṬ-GL#14,03_r"/>kāryaṃ kurvīta śakyaṃ hi vaktuṃ tādṛgekasvabhāvo ghaṭāderyena cakṣurādyanekasāmagrī sannidhānād anekarūpādijñā<span type="ref-block" n="454 r_ĀPṬ-GL#14,04_r"/>najanananimittaṃ bhaved iti kutaḥ padārthanānātvavyavasthā pratyayanānātvasyāpi padārthaikatve 'pi bhāvā<span type="ref-block" n="455 r_ĀPṬ-GL#14,05_r"/>virodhāt na hi dravyam ekaḥ padārthaḥnānāguṇādipratyayaviśeṣajananaikasvābhāvo virudhyate yadi <span type="ref-block" n="456 r_ĀPṬ-GL#14,06_r"/>punaḥ pratyayaviśeṣādikāryabhedāddravyaguṇādipadārthanānātva vyavasthāpyate tadāmaheśvarecchāyāḥ sakṛ<span type="ref-block" n="457 r_ĀPṬ-GL#14,07_r"/>d anekaprāṇyupabhogayogyakāyādikāryanānātvānnānāsvabhāvatvaṃ katham iva na sidhyeta yadi punarīśva<span type="ref-block" n="458 r_ĀPṬ-GL#14,08_r"/>recchāyā nānāsahakāriṇa eva nānāsvabhāvās tadvyatirekeṇabhāvasya svabhāvāyogād iti mataṃ tadā <span type="ref-block" n="459 r_ĀPṬ-GL#14,09_r"/>svabhāvatadvator bhedaikāṃtābhyupagamaḥ syāt tasmiṃś casvabhāva tadbhāvavirodhaḥ sahyaviṃdhyavad āpanīpadyeta pratyā<span type="ref-block" n="460 r_ĀPṬ-GL#14,10_r"/>sattiviśeṣān naivam iti cet kaḥ punar asaupratyāsattiviśeṣaḥ samavāyināṃ sahakāriṇāṃ samavāyo'samavā<span type="ref-block" n="461 r_ĀPṬ-GL#14,11_r"/>yināṃ kāryaikārthasamavāyaḥ kāryakāraṇaikārthasamavāyo vānimittakāraṇānāṃ tu kāryotpattāv apekṣā kartṛ<span type="ref-block" n="462 r_ĀPṬ-GL#14,12_r"/>samavāyinī karmasamavāyinī vā'pekṣamāṇatā pratyāsattir iticet īśvarodikkālākāśādīni ca sarva<span type="ref-block" n="463 r_ĀPṬ-GL#14,13_r"/>kāryāṇām utpādakakāraṇasvabhāvatvaṃ pratipadyeran tasyateṣāṃ ca tadutpattau nimittakāraṇatvāt tathā <span type="ref-block" n="464 r_ĀPṬ-GL#14,14_r"/>sakalaprāṇyadṛṣṭānāṃ kāryādikāryasamavāyyasamavāyikāraṇānāṃca maheśvarasvabhāvatvaṃ durnivāraṃ kāyā<span type="ref-block" n="465 r_ĀPṬ-GL#14,15_r"/>dikāryyotpattau tatsahakāritvasiddher itisarvamasamaṃjasamāsajyeta nānāsvabhāvaikeśvaratattvasiddheḥtathā ca <span type="ref-block" n="466 r_ĀPṬ-GL#14,16_r"/>paramabramheśvara iti nāmamātraṃ bhidyeta paramabrahmaṇaevaikasya nānāsvabhāvasya vyavasthiteḥ syān mataṃ katha<span type="ref-block" n="467 r_ĀPṬ-GL#14,17_r"/>m ekaṃ brahma nānāsvabhāvāyogi bhāvāṃtarābhāve bhavet bhāvāṃtarāṇām eva pratyāsattiviśiṣṭānāṃ svabhāvatvād iti <span type="ref-block" n="468 r_ĀPṬ-GL#14,18_r"/>tad apy apeśalaṃ bhāvāṃtarāṇāṃ svabhāvatve kasyacid ekenasvabhāvena pratyāsattiviśeṣeṇa pratijñāyamāne nānā<span type="ref-block" n="469 r_ĀPṬ-GL#14,19_r"/>tvavirodhāt pratyāsattiviśeṣair nānāsvabhāvais teṣāṃsvabhāvatvān nānātve te 'pi pratyāsattiviśeṣāḥ svabhā<span type="ref-block" n="470 r_ĀPṬ-GL#14,20_r"/>vās tadvato 'paraiḥ pratyāsattiviśeṣākhyaiḥ svabhāvairbhaveyur ity anavasthāprasaṃgāt sudūram api gatvā svabhāvavataḥ <span type="ref-block" n="471 r_ĀPṬ-GL#14,21_r"/>svabhāvānāṃ svabhāvāṃtaranirapekṣatve prathame 'pi svabhāvāḥsvabhāvāṃtaranirapekṣāḥ prasajyeran tathā ca <span type="ref-block" n="472 r_ĀPṬ-GL#14,22_r"/>sarve sarvasya svabhāvā iti svabhāvasaṃkaraprasaṃgaḥ taṃparijihīrṣatā na svabhāvatadvator bhedaikāṃto 'bhyupaṃgatavyaḥ <span type="ref-block" n="473 r_ĀPṬ-GL#14,23_r"/>tadabhedaikāṃte ca svabhāvānāṃ tadvati sarvātmanānupraveśāttad evaikaṃ tattvaṃ paramabrahmeti nigadyamānaṃ na pramāṇa<span type="ref-block" n="474 r_ĀPṬ-GL#14,24_r"/>viruddhaṃ syāt tad apy anicchatā svabhāvatadvatoḥ kathaṃcittādātmyam eṣitavyaṃ tathā ceśvarecchāyāḥ nānā<span type="ref-block" n="475 r_ĀPṬ-GL#14,25_r"/>svabhāvāḥ kathaṃcit tādātmyam anubhavaṃto 'nekāṃtātmikāmīśvarecchāṃ sādhayeyuḥ tām apy anicchataikasvabhāve<span type="ref-block" n="476 r_ĀPṬ-GL#14,26_r"/>śvarecchā pratipattavyā sācaikena prāṇyadṛṣṭenābhivyaktāṃtadekaprāṇyupabhogayogyam eva kāyādikāryaṃ kuryāt <span type="ref-block" n="477 r_ĀPṬ-GL#14,27_r"/>tato na sakṛd anekakāyādikāryotpattir iti naprāṇyadṛṣṭanimitteśvarecchā'bhivyaktiḥ sidhyet etena <span type="ref-block" n="478 r_ĀPṬ-GL#14,28_r"/>padārthāṃtaranimittā'pīśvarecchā'bhivyaktir apāstā syān mataṃ maheśvarecchā'nabhivyaktaiva kāryajanmani <span type="ref-block" n="479 r_ĀPṬ-GL#14,29_r"/>nimittaṃ karmanibaṃdhanāyā evecchāyāḥ kvacid abhivyaktāyānimitvadarśanāt tadicchāyāḥ karmanimittatvā<span type="ref-block" n="480 r_ĀPṬ-GL#14,30_r"/>bhāvād iti tad apy asaṃbaddhaṃ kasyāścid icchāyāḥsarvathā'nabhivyaktāyāḥ kvacit kārye kriyāhetutvāsiddher ajña<span type="ref-block" n="481 r_ĀPṬ-GL#14,31_r"/>jaṃtuvat karmābhāve cecchāyāḥ sarvathā'nupapatteḥ tathāhi vivādādhyāsitaḥ puruṣaviśeṣo necchāvān <span type="ref-block" n="482 r_ĀPṬ-GL#14,32_r"/>niḥkarmatvāt yo yo niḥkarmā sa sa necchāvān yathāmuktātmāniḥkarmācāyaṃ tasmān necchāvān iti <span type="ref-block" n="483 r_ĀPṬ-GL#14,33_r"/>neśvarasyecchāsaṃbhavaḥ tadabhāve ca na prayatnaḥ syāttasyecchāpūrvakatvāt tadabhāve bhāvāvirodhāt iti <span type="ref-block" n="484 r_ĀPṬ-GL#14,34_r"/>buddhīcchāprayatnamātrādīśvaro nimittaṃ kāyādikāryotpattaukuṃbhādyutpattau kuṃbhakāravad iti va vyavatiṣṭhate <span type="ref-block" n="485 r_ĀPṬ-GL#14,35_r"/>syād ākūtaṃ te vivādāpannaḥ puruṣaviśeṣaḥ prakṛṣṭajñānayogīsadaivaiśvaryayogitvāt yas tu na prakṛṣṭajñānayogī <span type="ref-block" n="486 r_ĀPṬ-GL#14,36_r"/>nāsau sadaivaiśvaryayogī yathā saṃsārī muktaś casadaivaiśvaryayogī ca bhagavān tasmāt prakṛṣṭajñānayogī <span type="ref-block" n="487 r_ĀPṬ-GL#14,37_r"/>siddhaḥ sa ca prāṇināṃ bhogabhūtaye kāyādikāryotpattausisṛkṣāvān prakṛṣṭajñānayogitvāt yas tu na <span type="ref-block" n="488 r_ĀPṬ-GL#15,01_r"/>tathā sa na prakṛṣṭajñānayogī yathā saṃsārī muktaśca prakṛṣṭajñānayogīcāyaṃ tasmāt tatheti tasyecchā<span type="ref-block" n="489 r_ĀPṬ-GL#15,02_r"/>vatvasiddhiḥ tathā ca prayatnavān asau sisṛkṣāvatvāt yoyatra sisṛkṣāvān sa tatra prayatnavān dṛṣṭaḥ <span type="ref-block" n="490 r_ĀPṬ-GL#15,03_r"/>yathā ghaṭotpattau kulālaḥ sisṛkṣāvāṃś catanukaraṇabhuvanādau bhagavān tasmāt prayatnavān itijñānecchā<span type="ref-block" n="491 r_ĀPṬ-GL#15,04_r"/>prayatnatvasiddheḥ niḥkarmaṇo 'pi sadāśivasyāśarīrasyāpitanvādikāryotpattau nimittakāraṇatvasiddhe<span type="ref-block" n="492 r_ĀPṬ-GL#15,05_r"/>r mokṣamārgapraṇītāv api tatkāraṇatvasiddhiḥ bādhakābhāvāditi tad etad apy asamaṃjasaṃ sarvathā niḥkarmaṇaḥ <span type="ref-block" n="493 r_ĀPṬ-GL#15,06_r"/>kasyacid aiśvaryavirodhāt tathā hi vivādādhyāsitaḥ puruṣonaiśvaryayogī niḥkarmakatvāt yo yo niḥkarmā <span type="ref-block" n="494 r_ĀPṬ-GL#15,07_r"/>sa sa naiśvaryayogī yathā muktātmā niḥkarmācāyaṃ tasmānnaiśvaryayogī nanv enomalair evāspṛṣṭatvād anādi <span type="ref-block" n="495 r_ĀPṬ-GL#15,08_r"/>yogajadharmeṇa yogādīśvarasya niḥkarmatvam asiddhām iti cetna tarhi sadāmukto 'sau dharmādharmakṣayād eva mukti <span type="ref-block" n="496 r_ĀPṬ-GL#15,09_r"/>prasiddheḥ śaśvatkleśakarmavipākāśayair aparāmṛṣṭatvādanādiyogajadharmasaṃbaṃdhe 'pi jīvan mukter avirodha eva <span type="ref-block" n="497 r_ĀPṬ-GL#15,10_r"/>vairāgyeśvaryajñānasaṃbaṃdhe 'pi tadavirodhavad iti cettarhi paramārthato muktāmuktasvabhāvatā maheśvarasyābhyupa<span type="ref-block" n="498 r_ĀPṬ-GL#15,11_r"/>gatā syāt tathācānekāṃtasiddhir durnnivārā etenānādibuddhimān nimittatvayogād īsvarasya dharmajñāna<span type="ref-block" n="499 r_ĀPṬ-GL#15,12_r"/>vairāgyaiśvaryayogāt śaśvatkleśakarmavipākāśayairaparāmṛṣṭatvāc ca sadaivaṃ muktatvaṃ sadaiveśvaratvaṃbruvāṇo naikāṃ<span type="ref-block" n="500 r_ĀPṬ-GL#15,13_r"/>tam abhyanujānātīti niveditaṃ pratipattavyaṃ kathaṃcinmuktatvasya kathaṃcid amuktatvasya ca prasiddheḥ tato <span type="ref-block" n="501 r_ĀPṬ-GL#15,14_r"/>'nekāṃtātmakatvaprasaṃgaparijihīrṣuṇā sarvathā muktaeveśvaraḥ pravaktavyaḥ tathā ca sarvathā niḥkarmatvaṃ <span type="ref-block" n="502 r_ĀPṬ-GL#15,15_r"/>tasyorarīkartavyam iti nāsiddhaṃ sādhanaṃ nāpyanaikāṃtikaṃ vipakṣe vṛttyasiddheḥ kvacid aiśvaryayogini <span type="ref-block" n="503 r_ĀPṬ-GL#15,16_r"/>tridaśeśvaretyādau sarvathā niḥkarmatvasya vṛttyasiddheḥtata eva na viruddhaṃ nāpi kālātyayāpadiṣṭaṃ pakṣasya <span type="ref-block" n="504 r_ĀPṬ-GL#15,17_r"/>pramāṇenābādhanāt na hi pratyakṣato 'smadādibhiraiśvaryayogī kaścin niḥkarmopalabhyate yataḥ prātyakṣabādhitaḥ <span type="ref-block" n="505 r_ĀPṬ-GL#15,18_r"/>pakṣaḥ syāt nāpy anumānatas tatra sarvasyānumānasyavyāpakānupalaṃbhena bādhitapakṣasya kālātyayāpadiṣṭa<span type="ref-block" n="506 r_ĀPṬ-GL#15,19_r"/>tvasādhanāt nāpy āgamatas tasyopalaṃbhas tatra tasyayuktyānanugṛhītasya prāmāṇyavirodhāt tadanugrā<span type="ref-block" n="507 r_ĀPṬ-GL#15,20_r"/>hikāyā yukter asaṃbhavād eva yuktyanugṛhītasyāpi natatrāgamasya saṃbhāvanā yataḥ prāmāṇyenābādhyamānaḥ <span type="ref-block" n="508 r_ĀPṬ-GL#15,21_r"/>pakṣo na siddhyet hetoś cakālātyayāpadiṣṭatvaṃ parihāro nabhavet etena sapratipakṣatvaṃ sādhanasya <span type="ref-block" n="509 r_ĀPṬ-GL#15,22_r"/>nirastaṃ pratipakṣānumānasya niravadyasyasaṃbhavābhāvasādhanāt tad evam asmād anumānādaiśvaryavirahasā<span type="ref-block" n="510 r_ĀPṬ-GL#15,23_r"/>dhane maheśvarasyecchāprayatnaviraho 'pi sādhitaḥ syātdharmavirahavat yathaiva hi niḥkarmatvam aiśvaryavirahaṃ <span type="ref-block" n="511 r_ĀPṬ-GL#15,24_r"/>sādhayati tathecchāprayatnam api tasya tena vyāptisiddheḥ kasyacid icchāvataḥ prayatnavataś ca paramaiśvarya <span type="ref-block" n="512 r_ĀPṬ-GL#15,25_r"/>yogino 'pīṃdrāder niḥkarmatvavirodhasiddheḥ jñānaśaktis tuniḥkarmaṇo 'pi kasyacin na virudhyate cetanātma<span type="ref-block" n="513 r_ĀPṬ-GL#15,26_r"/>vādibhiḥ kaiścid vaiśeṣikasiddhāṃtam abhyugacchadbhirmuktātmany api cetanāyāḥ pratijñānāt cetanā ca jñāna<span type="ref-block" n="514 r_ĀPṬ-GL#15,27_r"/>śaktir eva na punas tadvyatiriktā cicchaktir apariṇāminyapratisaṃkramā'darśitaviṣayā śuddhā cā'naṃtā ca <span type="ref-block" n="515 r_ĀPṬ-GL#15,28_r"/>yathā kāpilair upavarṇyate tasyāḥ pramāṇavirodhāt tathā camaheśvarasya karmabhir aspṛṣṭasyāpi jñānaśaktir a<span type="ref-block" n="516 r_ĀPṬ-GL#15,29_r"/>śarīrasyāpi ca muktātmana iva prasiddhā tatprasiddhau ca </p><p n="a_26" rend="justify"> <span type="ref-block" n="519 r_ĀPṬ-GL#15,32_r"/>na hi kaścit kasyacit kāryotpattau jñānaśaktyeva prabhurupalabdhā yatovivādādhyāsitaḥ puruṣo jñāna<span type="ref-block" n="520 r_ĀPṬ-GL#15,33_r"/>śaktyaiva sarvakāryāṇyutpādayati prabhutvād ity anumānamanudāharaṇaṃ na bhavet nanu sādharmyodāharaṇābhāve <span type="ref-block" n="521 r_ĀPṬ-GL#15,34_r"/>'pi vaidharmyodaharaṇasaṃbhavān nā'nudāharaṇam idam anumānaṃ tathā hi yas tu jñānaśaktyaiva na kāryam utpādayati <span type="ref-block" n="522 r_ĀPṬ-GL#15,35_r"/>sa na prabhuḥ yathā saṃsārī karmaparataṃtra itivaidharmyeṇa nidarśanaṃ saṃbhavaty eveti na maṃtavyaṃ sādharmyo<span type="ref-block" n="523 r_ĀPṬ-GL#15,36_r"/>dāharaṇavirahe 'nvayanirṇayābhāvād vyatirekanirṇayasyavirodhāt tathā śakrāder jñānecchāprayatnaviśeṣai<corr>r</corr> <span type="ref-block" n="524 r_ĀPṬ-GL#16,01_r"/>svakāryaṃ kurvataḥ prabhutvena vyabhicārāc ca nahīṃdrojñānaśaktyaiva svakāryaṃ kurute tasyecchāprayatnayorapi bhāvāt <span type="ref-block" n="525 r_ĀPṬ-GL#16,02_r"/>nacāsya prabhutvam asiddhaṃ prabhutvasāmānyasyasakalāmaraviṣayasya svātaṃtralakṣaṇasyāpi sadbhāvāt prati<span type="ref-block" n="526 r_ĀPṬ-GL#16,03_r"/>vādi prasiddham api nidarśanam anūdya nirākurvann āha </p><p n="a_28" rend="justify"> <span type="ref-block" n="533 r_ĀPṬ-GL#16,10_r"/>maheśvaraḥ samīhāmaṃtareṇāpi prayatnaṃ ca jñānaśaktyaivamokṣamārgapraṇayanaṃ tanvādikāryaṃ ca kurvīta mahe<span type="ref-block" n="534 r_ĀPṬ-GL#16,11_r"/>śvaratvāt yathā prativādiprasiddho jineśvaraḥpravacanopadeśam iti prativādiprasiddham api nidarśanam anumā<span type="ref-block" n="535 r_ĀPṬ-GL#16,12_r"/>nasya nopapadyate syādvādibhiḥ pratijñāyamānasyajineśvarasya jñānaśaktyaiva pravacanalakṣaṇakāryakāraṇāsiddheḥ <span type="ref-block" n="536 r_ĀPṬ-GL#16,13_r"/>saty eva tīrthakaratvanāmapuṇyātiśayedarśanaviśuddhyādibhāvanāviśeṣanibaṃdhanesamutpannakevalajñānasyodaya<span type="ref-block" n="537 r_ĀPṬ-GL#16,14_r"/>prāpte pravacanākhyatīrthakaraṇaprasiddheḥ prakṣīṇāśeṣakarmaṇaḥ siddhasya vākpravṛtter asaṃbhavāttīrthaṃ karatvanāmapu<span type="ref-block" n="538 r_ĀPṬ-GL#16,15_r"/>ṇyātiśayāpāye kevalino 'pi vākprasiddhyasaṃbhavavat itidharmaviśeṣaviśiṣṭa evottamasaṃhananaśarīraḥ <span type="ref-block" n="539 r_ĀPṬ-GL#16,16_r"/>kevalī pravacanākhyatīrthasya kartā prasiddha iti kathamasau nidarśanaṃ maheśvarasyāpi </p><p n="a_30" rend="justify"> <span type="ref-block" n="542 r_ĀPṬ-GL#16,19_r"/>yasya hi dharmaviśeṣo yogaviśeṣaś ca maharṣiyoginaḥprasiddhaḥ tasya deho 'py uttama evāyogijana<span type="ref-block" n="543 r_ĀPṬ-GL#16,20_r"/>dehādviśiṣṭaḥ prasiddhas tathā maheśvarasyāpidehenottamena bhavitavyaṃ tam aṃtareṇa dharmaviśeṣasyayogaviśeṣasya <span type="ref-block" n="544 r_ĀPṬ-GL#16,21_r"/>vā'nupapattir aiśvaryāyogād vairāgyāyogavat kutojagannimittakaraṇatvaṃ siddhayaṃdajñajaṃtuvan muktātmavac ca <span type="ref-block" n="545 r_ĀPṬ-GL#16,22_r"/>matāṃtaram āśaṃkya nirākurvann āha </p><p n="a_32" rend="justify"> <span type="ref-block" n="548 r_ĀPṬ-GL#16,25_r"/>kasyacid duṣṭasya nigrahaṃ śiṣṭasya cānugrahaṃkarātīśvaraḥ prabhutvāt lokaprasiddhaprabhuvat na caivaṃ <span type="ref-block" n="549 r_ĀPṬ-GL#16,26_r"/>nānaiśvarasiddhiḥ nānāprabhūṇāmekamahāprabhutaṃtratvadarśanāt tathā hi vivādādhyāsitānānāprabhava eka <span type="ref-block" n="550 r_ĀPṬ-GL#16,27_r"/>mahāprabhutaṃtrā eva nānāprabhutvāt ye ye nānāprabhavas tete atraikamahāprabhutaṃtrā dṛṣṭāḥ yathā sāmaṃta <span type="ref-block" n="551 r_ĀPṬ-GL#16,28_r"/>māṃḍalikādaya ekacakravartitaṃtrāḥ prabhavaś caitenānācakravartīṃdrādayaḥ tasmād ekamahāprabhutaṃtrā eva yo'sau <span type="ref-block" n="552 r_ĀPṬ-GL#16,29_r"/>mahāprabhuḥ sa maheśvara ity ekeśvarasiddhiḥ sa casvadehanirmāṇakaro 'nyadehināṃ nigrahānugrahakaratvāt yo <span type="ref-block" n="553 r_ĀPṬ-GL#16,30_r"/>yo 'nyadehināṃ nigrahānugrahakaraḥ sa svadeha nirmāṇakarodṛṣṭo yathā rājā tathā cāyam anyadehināṃ nigra<span type="ref-block" n="554 r_ĀPṬ-GL#16,31_r"/>hānugrahakaraḥ tasmāt svadehanirmāṇakara iti siddhaṃ tathāsati svaṃ dehaṃ nirmāyānyadehināṃ nigrahānugra<span type="ref-block" n="555 r_ĀPṬ-GL#16,32_r"/>hau karotīśvara iti keṣāṃcit vacaḥ tac ca na parīkṣākṣamaṃmaheśvarasyāśarīrasya svadehanirmāṇānupapatteḥ tathā hi </p><p n="a_34" rend="justify"> <span type="ref-block" n="560 r_ĀPṬ-GL#17,05_r"/>yadi hīśvaro dehāṃtarād vinā'pi svadeham anudhyānamātrādutpādayet tadā'nyadehināṃ nigrahānugrahalakṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="561 r_ĀPṬ-GL#17,06_r"/>kāryam api prakṛtaṃ tathaiva janayed iti tajjananedehādhānam anarthakaṃ syāt yadi punar dehāṃtarād evasvadehaṃ vidadhīta <span type="ref-block" n="562 r_ĀPṬ-GL#17,07_r"/>tadā tad api dehāṃtaram anyasmād dehād ity anavasthitiḥsyāt tathā cāparāparadehanirmāṇa evopakṣīṇaśaktikatvāt <span type="ref-block" n="563 r_ĀPṬ-GL#17,08_r"/>na kadācit prakṛtaṃ kāryaṃ kuryād īśvaraḥ yathaiva hiprakṛtakāryajananāyāpūrvaṃ śarīram īśvaro niṣpādayatitathaiva <span type="ref-block" n="564 r_ĀPṬ-GL#17,09_r"/>taccharīraniṣpādanāyāpūrvaṃ śarīrāṃtaraṃ niṣpādayed itikatham anavasthā vinivāryeta na hi keṣāṃcit prāṇināṃ <span type="ref-block" n="565 r_ĀPṬ-GL#17,10_r"/>nigrahānugrahakaraṇāt pūrvaṃ śarīram īśvarasya prayujyatetato 'pi pūrvaṃ śarīrāṃtaraprasaṃgāt anādiśarīrasaṃtati <span type="ref-block" n="566 r_ĀPṬ-GL#17,11_r"/>siddher aśarīratvavirodhāt na caikena nirmāṇaśarīreṇanānādigdeśavartiprāṇiviśeṣanigrahānugraha<span type="ref-block" n="567 r_ĀPṬ-GL#17,12_r"/>vidhānam īśvarasya ghaṭate yato yugapan nānānirmāṇaśarīrāṇitasya na syuḥ tadabhyupagame ca tannirmāṇāya <span type="ref-block" n="568 r_ĀPṬ-GL#17,13_r"/>nānāśarīrāṃtarāṇi bhaveyur ity anādinānāśarīrasaṃtatayaḥkatham īśvarasya na prasajyeran yadi punar ekena <span type="ref-block" n="569 r_ĀPṬ-GL#17,14_r"/>śarīreṇa nānā svaśarīrāṇi kurvīta yugapatkrameṇa vātadaikenaiva dehena nānādigdeśavartiprāṇigaṇanigrahā<span type="ref-block" n="570 r_ĀPṬ-GL#17,15_r"/>nugrahāv api tathaiva kurvīta tathā cakaṇādagajāsurādyanugrahanigrahavidhānāyolūkāditadanurūpaśarīra<span type="ref-block" n="571 r_ĀPṬ-GL#17,16_r"/>nānātvakathanaṃ na yuktipathaprasthāyi syāt yadi punar nadehāṃtarād vinā svadehaṃ janayet nāpi dehāṃtarāt <span type="ref-block" n="572 r_ĀPṬ-GL#17,17_r"/>svayam īśvarasya savarthā dehāvidhānād iti mataṃ tad apidūṣayann āha </p><p n="a_36" rend="justify"> <span type="ref-block" n="575 r_ĀPṬ-GL#17,20_r"/>yadi hīśvaro na svayaṃ svadehaṃ vidhattaṃ tadā'sautaddehaḥ kiṃ nityaḥ syād anityo vā na tāvan nityaḥ <span type="ref-block" n="576 r_ĀPṬ-GL#17,21_r"/>sāvayavatvāt yat sāvayavaṃ tad anityaṃ dṛṣṭaṃ yathāghaṭādi sāvayavaś ceśvaradehas tasmān na nitya iti bādhakasa<span type="ref-block" n="577 r_ĀPṬ-GL#17,22_r"/>dbhāvāt yadi punar anityaḥ tadā kāryo 'sau kutaḥ prādurbhavet maheśvaradharmaviśeṣād eveti cet tarhi sarva<span type="ref-block" n="578 r_ĀPṬ-GL#17,23_r"/>prāṇināṃ śubhāśubhaśarīrādikāryaṃ taddharmādharmebhya evaprādur bhaved iti kiṃ kṛtam īśvareṇa nimittakāraṇatayā <span type="ref-block" n="579 r_ĀPṬ-GL#17,24_r"/>parikalpitena tathā ca vivādāpannaṃ tanukaraṇabhuvanādikaṃbuddhimanniṃmittakaṃ kāryatvāt svāraṃbhakāvayava<span type="ref-block" n="580 r_ĀPṬ-GL#17,25_r"/>sanniveśaviśiṣṭatvād acetanopādānatvād ityāder hetorīśvarasādhanāya prayuktasyeśvaradehena vyabhicāritā syāt <span type="ref-block" n="581 r_ĀPṬ-GL#17,26_r"/>tasyānīśvaranimittatve 'pi kāryatvādisiddher iti tatoneśvarasiddhiḥ saṃbhāvyate sāṃprataṃ śaṃkaramatam ā<span type="ref-block" n="582 r_ĀPṬ-GL#17,27_r"/>śaṃkya dūṣayann āha </p><p n="a_38" rend="justify"> <span type="ref-block" n="589 r_ĀPṬ-GL#18,01_r"/>na hyanīśaḥ svaśarīrasya śarīrāṃtareṇa vinā kartāprativādinaḥ siddho yam udāharaṇīkṛtyāśarīrasyā<span type="ref-block" n="590 r_ĀPṬ-GL#18,02_r"/>pīśasya svaśarīranirmāṇāya sāmarthyaṃ samarthyate anavasthācāpādyamānā niṣidhyate pūrvapūrvaśarīrāpekṣa<span type="ref-block" n="591 r_ĀPṬ-GL#18,03_r"/>yāpi taduttarottaraśarīrakaraṇe kiṃ tarhi kārmaṇaśarīreṇasaśarīra evānīśaḥ śarīrāṃtaram upabhogayogyaṃ <span type="ref-block" n="592 r_ĀPṬ-GL#18,04_r"/>niṣpādayatīti parasya siddhāṃtaḥ tathā yadīśaḥpūrvakarmadehena svadeham uttaraṃ niṣpādayet tadā sakarmaivasyāt na <span type="ref-block" n="593 r_ĀPṬ-GL#18,05_r"/>śaśvatkarmabhir aspṛṣṭaḥ siddhyet tasyānīśavadanādisaṃtānavartinā karmaśarīreṇa saṃbaṃdhasiddheḥ sakalakamarṇo 'py a<span type="ref-block" n="594 r_ĀPṬ-GL#18,06_r"/>pāye svaśarīrakaraṇāyogān muktavat sarvathāniḥkarmaṇobuddhīcchād veṣaprayatnāsaṃbhavasyāpi sādhanāt </p><p n="a_40" rend="justify"> <span type="ref-block" n="599 r_ĀPṬ-GL#18,11_r"/>ity upasaṃhāraślokau sāṃpratam aśarīrasya sadāśivasyayair jñānam abhyupagataṃ ta eva praṣṭavyāḥ kim īśasya <span type="ref-block" n="600 r_ĀPṬ-GL#18,12_r"/>jñānaṃ nityam anityaṃ ceti pakṣadvaye 'pi dūṣaṇam āha </p><p n="a_42" rend="justify"> <span type="ref-block" n="603 r_ĀPṬ-GL#18,15_r"/>nanu ca jñānasya maheśvarasya nityatve 'pi nākramatvaṃniranvayakṣaṇikasyaivākramatvāt kālāṃtara <span type="ref-block" n="604 r_ĀPṬ-GL#18,16_r"/>deśāṃtaraprāptivirodhāt kālāpekṣasya deśāpekṣasya cakramasyāsaṃbhavāt saṃtānasyāpy avastutvāt paramā<span type="ref-block" n="605 r_ĀPṬ-GL#18,17_r"/>rthataḥ kramavattvānupapatteḥ kūṭasthanityavat na hi yathāsāṃkhyāḥ kūṭasthaṃ puruṣam āmanaṃti tathā vayam īśvara<span type="ref-block" n="606 r_ĀPṬ-GL#18,18_r"/>jñānaṃ manyāmahe tasya sātiśayanityatvāt kramopapatteḥniratiśayaṃ hi puruṣatattvaṃ pratisamayaṃ svarūpeṇaivā<span type="ref-block" n="607 r_ĀPṬ-GL#18,19_r"/>stīti śabdajñānānupātinā vikalpena vastuśūnyena pūrvam āsīdidānīm asti paścād bhaviṣyatīti kramavad i<span type="ref-block" n="608 r_ĀPṬ-GL#18,20_r"/>va lokair vyavahārapadavīmānīyata iti na paramārthataḥkramavattvaṃ tasya sāṃkhyair abhidhīyate na ca krameṇāneka<span type="ref-block" n="609 r_ĀPṬ-GL#18,21_r"/>kāryakāritvaṃ tasyākartṛtvāt sadodāsīnatayā'vasthitatvāt na ca krameṇākrameṇa cārthakriyāpāye tasyā<span type="ref-block" n="610 r_ĀPṬ-GL#18,22_r"/>vastutvam iti keṣāṃcid dūṣaṇam avakāśaṃ labhate vastuno'rthakriyākāritvalakṣaṇāpratiṣṭhānāt anyathodā<span type="ref-block" n="611 r_ĀPṬ-GL#18,23_r"/>sīnasya kiṃcid akurvato vastutvābhāva prasaṃgāt sattāyāeva vastulakṣaṇopapatter abhāvāsyāpi vastvaṃtara<span type="ref-block" n="612 r_ĀPṬ-GL#18,24_r"/>svabhāvasya puruṣatattvasya iva svasattānatikramādvastutvāvirodhāt sāmānyāder api svarūpasattvasya vastula<span type="ref-block" n="613 r_ĀPṬ-GL#18,25_r"/>kṣaṇasyābhyupagamāt na kiṃcid vastu sattālakṣaṇaṃvyabhicaratīti kāpilānāṃ darśanaṃ na punar vaiśeṣikāṇāṃ <span type="ref-block" n="614 r_ĀPṬ-GL#18,26_r"/>īśvarajñānasyodāsīnasya kalpanetatkalpanāvaiyarthyaprasaṃgāt kāryakāriṇaiva tenabhavitavyaṃ yac ca <span type="ref-block" n="615 r_ĀPṬ-GL#18,27_r"/>kāryakāri tat sātiśayam eva yuktaṃ na caivaṃpariṇāminityatā jñānasya sāṃkhyaparikalpitapradhānavatprasajyate <span type="ref-block" n="616 r_ĀPṬ-GL#18,28_r"/>tadatiśayānāṃ kramabhuvāṃ tato bhinnatvāt tadabhede'tiśayānām iveśvarajñānasyāpi nāśotpādaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="617 r_ĀPṬ-GL#18,29_r"/>īśvarajñānavad vā tadatiśayānāmanutpādavināśadharmakatvaprasaṃgāt tad evam īśvarajñānaṃkrameṇānekātiśaya <span type="ref-block" n="618 r_ĀPṬ-GL#18,30_r"/>saṃpāte kramavad eva kramavataś ceśvarajñānāt kāryāṇāṃkramo na virudhyata eva sarvathāpy akramād eva hetoḥ kārya<span type="ref-block" n="619 r_ĀPṬ-GL#18,31_r"/>kramavirodhasiddheḥ etena sāṃkhyaiḥ parikalpyamānasyapuruṣasya niratiśayasya sarvadodāsīnasya vaiyarthyam ā<span type="ref-block" n="620 r_ĀPṬ-GL#18,32_r"/>pāditam iti boddhavyaṃ vaiśeṣikāṇām ātmādivastunonityasyāpy arthāṃtarabhūtair atiśayaiḥ sātiśayatvopagamā<span type="ref-block" n="621 r_ĀPṬ-GL#18,33_r"/>t sarvadodāsīnasya kasyacid apratijñānād iti kecid ācakṣate te 'py evaṃ praṣṭavyāḥ katham īśvarasya jñānasya tato <span type="ref-block" n="622 r_ĀPṬ-GL#18,34_r"/>'rthāṃtarabhūtānām atiśayānāṃ kramavattve vāstavaṃkramavattvaṃ siddhyeta teṣāṃ tatra samavāyād iti cet samānaḥ <span type="ref-block" n="623 r_ĀPṬ-GL#18,35_r"/>paryanuyogaḥ katham arthāṃtarabhūtānām atiśayānāmīśvarajñāna eva samavāyo na punar anyatreti tatraivehedamiti <span type="ref-block" n="624 r_ĀPṬ-GL#18,36_r"/>pratyayaviśeṣotpatter iti cet nanu sa evehedam itipratyayaviśeṣaḥ kuto 'nyatrāpi na syāt sarvathā <span type="ref-block" n="625 r_ĀPṬ-GL#19,01_r"/>viśeṣābhāvāt yathaiva hi iha maheśvarajñāne'tiśayā iti tato 'rthāṃtarabhāvino 'pi pratīyaṃte tatheha <span type="ref-block" n="626 r_ĀPṬ-GL#19,02_r"/>ghaṭe te 'tiśayāḥ pratīyaṃtāṃ tatraiva teṣāṃ samavāyādihedam iti pratyayaviśeṣo na punar anyatreti cet soya<span type="ref-block" n="627 r_ĀPṬ-GL#19,03_r"/>m anyonyasaṃśrayaḥ satīhedam iti pratyayaviśeṣe 'tiśayānāmīśvarajñāna eva samavāyaḥ siddhyet tatraiva <span type="ref-block" n="628 r_ĀPṬ-GL#19,04_r"/>teṣāṃ samavāyād ihedam iti pratyayaviśeṣo niyamyata itinaikasyāpi prasiddhiḥ bhavatu vā teṣāṃ tatra <span type="ref-block" n="629 r_ĀPṬ-GL#19,05_r"/>samavāyaḥ sa tu krameṇa yugapad vā krameṇa cet kathamakramam īśvarajñānaṃ kramabhāvyanekātiśayasamavāya<span type="ref-block" n="630 r_ĀPṬ-GL#19,06_r"/>krameṇa pratipadyata iti duravabodhaṃ kramavartibhiratiśayāṃtarairīśvarajñānasya kramavatvasiddher adoṣo 'yam iti <span type="ref-block" n="631 r_ĀPṬ-GL#19,07_r"/>cet nanu tāny apy anyāny atiśayāṃtarāṇīśvarajñānādarthāṃtarabhūtāni kathaṃ tasya kramavat tāṃ sādhayeyur ati<span type="ref-block" n="632 r_ĀPṬ-GL#19,08_r"/>prasaṃgāt teṣāṃ tatra samavāyād iti cet sa tarhitatsamavāyaḥ krameṇa yugapad vety anivṛttaḥ paryanuyogo 'nava<span type="ref-block" n="633 r_ĀPṬ-GL#19,09_r"/>sthā ca yadi punar yugapad īśvarajñāne 'tiśayānāṃsamavāyas tadā tannibaṃdhano 'pi tasya kramo dūrotsārita <span type="ref-block" n="634 r_ĀPṬ-GL#19,10_r"/>eva teṣām akramatvād itisātiśayasyāpīśvarajñānasyākramatvasiddhiḥ tathācākramād īśvarajñānāt kāryāṇāṃ <span type="ref-block" n="635 r_ĀPṬ-GL#19,11_r"/>kramo na syād iti sūktaṃ dūṣaṇaṃ kiṃ ca tadīśvarajñānaṃpramāṇaṃ syāt phalaṃ vā pakṣadvaye 'pi doṣam ādarśayannāha </p><p n="a_44" rend="justify"> <span type="ref-block" n="640 r_ĀPṬ-GL#19,16_r"/>neśvarajñānaṃ nityaṃ pramāṇaṃ siddhyet tasya phalābhāvāt phalajñānasyānityasya parikalpane ca maheśva<span type="ref-block" n="641 r_ĀPṬ-GL#19,17_r"/>rasya nityānityajñānadvayaparikalpanāyāṃ siddhāṃtavirodhāt phalatveveśvarajñānasya nityatvaṃ na syāt <span type="ref-block" n="642 r_ĀPṬ-GL#19,18_r"/>pramāṇatas tasya samudbhavāt tato 'nudbhave tasyaphalatvavirodhān na nityam īśvarajñānam abhyupagamanīyaṃ tasyaniga<span type="ref-block" n="643 r_ĀPṬ-GL#19,19_r"/>ditadoṣānuṣaṃgeṇa nirastatvāt kiṃ tarhy anityam eveśvarajñānam ity apare tanmatam anūdya nirākurvann āha </p><p n="a_46" rend="justify"> <span type="ref-block" n="648 r_ĀPṬ-GL#19,24_r"/>anityaṃ hīśvarajñānam īśvarabuddhikāryaṃ yadi neṣyatetadā tenaiva kāryatvādihetus tanukaraṇabhuvanāder bu<span type="ref-block" n="649 r_ĀPṬ-GL#19,25_r"/>ddhimatkāraṇatve sādhye 'naikāṃtikaḥ syāt yadi punarbuddhyaṃtareṇa svabuddhim īśvaraḥ kurvīta tadā parāparabuddhi<span type="ref-block" n="650 r_ĀPṬ-GL#19,26_r"/>pratīkṣāyām evopakṣīṇatvād īśvarasya prakṛtabuddheḥ karaṇaṃna syād anavasthānāt syān mataṃ prakṛtabuddheḥ karaṇe nā<span type="ref-block" n="651 r_ĀPṬ-GL#19,27_r"/>'pūrvabuddhyaṃtaraṃ pratīkṣate maheśaḥ kiṃ tarhipūrvotpannāṃ buddhim āśritya prakṛtāṃ buddhiṃ kurutaṃ tām apitatpūrva<span type="ref-block" n="652 r_ĀPṬ-GL#19,28_r"/>buddhim ity anādir buddhisaṃtatir īśvarasya tatonānavastheti tad apy asat tathā buddhisaṃtānasyakarmasaṃtānāpāye <span type="ref-block" n="653 r_ĀPṬ-GL#19,29_r"/>'saṃbhavāt kramajanmā hi buddhiḥ parāparataddhetoradṛṣṭaviśeṣasya kramād utpadyate nānyathā yadi punaryoga<span type="ref-block" n="654 r_ĀPṬ-GL#19,30_r"/>jadharmasaṃtater anāder īśvarasya sadbhāvād ayamanupālaṃbhaḥ pūrvasmāt samādhiviśeṣāddharmasyādṛṣṭaviśeṣasyotpādā<span type="ref-block" n="655 r_ĀPṬ-GL#19,31_r"/>t tato buddhiviśeṣasya prādurbhāvādadṛṣṭasaṃtānanibaṃdhanāyā eva buddhisaṃtaterabhyupagamād iti mataṃ tadāpi <span type="ref-block" n="656 r_ĀPṬ-GL#19,32_r"/>katham īśvarasya sakarmatā na siddhyet tatsiddhau casaśarīratā'pi katham asya na syāt tasyāṃ ca satyāṃ na <span type="ref-block" n="657 r_ĀPṬ-GL#19,33_r"/>sadā muktis tasya siddhyet sadehamukteḥ sadāsiddhautaddehena ca kāryatvādeḥ sādhanasya tanvāder buddhima<span type="ref-block" n="658 r_ĀPṬ-GL#19,34_r"/>tkāraṇatve sādhye katham anaikāṃtikatā parihartuṃ śakyetitasya buddhimatkāraṇatvāsaṃbhavāt saṃbhave cāna<span type="ref-block" n="659 r_ĀPṬ-GL#19,35_r"/>vasthānuṣaṃgād iti prāg evoktaṃ kiṃ cedaṃ vicāryate kimīśvarajñānam avyāpi kiṃ vā vyāpīti prathamapakṣe dūṣaṇam āha </p><p n="a_48" rend="justify"> <span type="ref-block" n="668 r_ĀPṬ-GL#20,09_r"/>tadīśvarajñānaṃ tāvad avyāpīṣṭaṃ prādeśikatvāt sukhādivat prādeśikam īśvarajñānaṃ vibhudravyaviśeṣa<span type="ref-block" n="669 r_ĀPṬ-GL#20,10_r"/>guṇatvāt yad itthaṃ tad itthaṃ yathā sukhādi tathāceśvarajñānaṃ tasmāt prādeśikam iti nāsiddhaṃ prādeśikatvaṃsādhanaṃ <span type="ref-block" n="670 r_ĀPṬ-GL#20,11_r"/>na ca tatsādhanasya hetoḥ sāmānyaguṇena saṃyogādināvyabhicāro viśeṣagrahaṇāt tathāpi viśeṣaguṇena<span type="ref-block" n="671 r_ĀPṬ-GL#20,12_r"/>rūpādinā'naikāṃtika iti na maṃtavyaṃ vibhudravyagrahaṇāt tathāpīṣṭaviruddhasyānityatvasya sādhanāt viru<span type="ref-block" n="672 r_ĀPṬ-GL#20,13_r"/>ddho hetuḥ vibhudravyaviśeṣaguṇatvasyānityatvena vyāptatvāt yathā hīdaṃ vibhudravyaviśeṣaguṇatvaṃ prādeśikatva<span type="ref-block" n="673 r_ĀPṬ-GL#20,14_r"/>m īśvarajñānasya sādhayet tadvad anityatvam apitadavyabhicārāt na hi kaścid vibhudravyaviśeṣaguṇo nityodṛṣṭa <span type="ref-block" n="674 r_ĀPṬ-GL#20,15_r"/>ity api nāśaṃkanīyaṃ maheśvarasyāsmadviśiṣṭatvāttadvijñānasyāsmadvilakṣaṇatvāt na hy asmadādivijñāne yo <span type="ref-block" n="675 r_ĀPṬ-GL#20,16_r"/>dharmo dṛṣṭaḥ sa maheśvaravijñāne 'py āpādayituṃ yukto'tiprasaṃgāt tasyāsmadādivijñānavat samastārthapari<span type="ref-block" n="676 r_ĀPṬ-GL#20,17_r"/>cchedakatvābhāvaprasakteḥ sarvatrāsmadādibuddhyānāmevānityatvena vyāptasya vibhudravyaviśeṣaguṇatvasya <span type="ref-block" n="677 r_ĀPṬ-GL#20,18_r"/>prasiddheḥ vibhudravyasya vā maheśvarasyaivābhipretatvāt tena yad uktaṃ bhavati maheśvaraviśeṣaguṇatvāt tad uktaṃ <span type="ref-block" n="678 r_ĀPṬ-GL#20,19_r"/>bhavati vibhudravyaviśeṣaguṇatvād iti tatoneṣṭaviruddhasādhano hetur yato viruddhaḥ syāt na caivamudāharaṇā<span type="ref-block" n="679 r_ĀPṬ-GL#20,20_r"/>nupapattir īśvarasukhāder evodāharaṇatvāt tasyāpiprādeśikatvāt sādhyavaikalyābhāvāt maheśvaraviśeṣa<span type="ref-block" n="680 r_ĀPṬ-GL#20,21_r"/>guṇatvāc ca sādhanavaikalyāsaṃbhavāt tato 'smāddhetorīśvarajñānasya siddhaṃ prādeśikatvaṃ tataś cāvyāpi tadiṣṭaṃ <span type="ref-block" n="681 r_ĀPṬ-GL#20,22_r"/>yadi vaiśeṣikais tadā kathaṃ sakṛt sarvatra tanvādikāryāṇāmutpattir īśvarajñānād ghaṭate tad dhi nimittakāraṇaṃ <span type="ref-block" n="682 r_ĀPṬ-GL#20,23_r"/>sarvakāryotpattau sarvatrāsannihitam api katham upapadyatekālader vyāpina eva yugapan sarvatra kāryotpattau <span type="ref-block" n="683 r_ĀPṬ-GL#20,24_r"/>nimittakāraṇatvaprasiddheḥ vibhor īśvarasyanimittakāraṇatvaprasiddheḥ vibhor īśvarasyanimittakāraṇatva<span type="ref-block" n="684 r_ĀPṬ-GL#20,25_r"/>vacanād adoṣa iti cen na tasya yatra pradeśeṣu buddhistatraiva nimittakāraṇatvopapatter buddhiśūnye 'pi pradeśāṃtare <span type="ref-block" n="685 r_ĀPṬ-GL#20,26_r"/>tasya nimittakāraṇatvena tatra kāryāṇāṃ buddhimannimittatvaṃsiddhyet tathā ca vyarthaṃ buddhimannimittatvasādhanaṃ <span type="ref-block" n="686 r_ĀPṬ-GL#20,27_r"/>sarvatra kāryāṇāṃ buddhimadabhāve 'pi bhāvāpatteḥ nacaivaṃ kāryatvādayo hetavo gamakāḥ syur buddhiśūnyeśvara<span type="ref-block" n="687 r_ĀPṬ-GL#20,28_r"/>pradeśavartibhir abuddhimannimittaiḥ kāryādibhir vyabhicārāt tatas teṣāṃ buddhimannimittatvāsiddheḥ syān mataṃ <span type="ref-block" n="688 r_ĀPṬ-GL#20,29_r"/>pradeśavartinā'pi jñānena maheśvarasyayugapatsamastakārakaparicchedasiddheḥ sarvakāryotpattauyugapatsakalakā<span type="ref-block" n="689 r_ĀPṬ-GL#20,30_r"/>rakaprayoktṛtvavyavasthiteḥ nikhilatanvādikāyāṇāṃ buddhimanninittatvopapatteḥ noktadoṣo 'nuprasajyata iti <span type="ref-block" n="690 r_ĀPṬ-GL#20,31_r"/>tad apy asamyak krameṇānekatanvādikāryajanmani tasyanimittakāraṇatvāyogāt jñānaṃ hīśvarasya yady ekatra <span type="ref-block" n="691 r_ĀPṬ-GL#20,32_r"/>pradeśeṃ vartamānaṃ samastakārakaśaktisākṣātkaraṇātsamastakārakaprayoktṛtvasādhanāt sarvatra paraṃparayā <span type="ref-block" n="692 r_ĀPṬ-GL#20,33_r"/>kāryakārīṣyate tadā yugapatsarvakāryāṇāṃ sarvatra kiṃ nasamudbhavaḥ prasajyate yato maheśvarasya prāk paścāc ca <span type="ref-block" n="693 r_ĀPṬ-GL#20,34_r"/>kāryotpattau nimittakāraṇatvābhāvo na siddhyet samarthe'pi sati nimittakāraṇe kāryānutpādavirodhāt <span type="ref-block" n="694 r_ĀPṬ-GL#20,35_r"/>syān mataṃ na nimittakāraṇamātrāt tanvādikāryāṇām utpattiḥsamavāyyasamavāyinimittakāraṇāṃtarāṇām api <span type="ref-block" n="695 r_ĀPṬ-GL#21,01_r"/>sadbhāve kāryotpattidarśanāt na ca sarvakāryāṇāṃyugapatsamavāyyasamavāyinimittakāraṇasadbhāvaḥ krameṇaiva <span type="ref-block" n="696 r_ĀPṬ-GL#21,02_r"/>tatprasiddheḥ tataḥ kāraṇāṃtarāṇāṃ vaikalyāt tathā yugapatsarvatra kāryāṇām anutpattir iti tad api kāryāṇāṃ <span type="ref-block" n="697 r_ĀPṬ-GL#21,03_r"/>neśvarajñānahetukatvaṃ sādhayet tadanvayavyatirekāsiddheḥsaty apīśvarajñāne keṣāṃcit kāryāṇāṃ kāraṇāṃtarābhāve <span type="ref-block" n="698 r_ĀPṬ-GL#21,04_r"/>'nutpatteḥ kāraṇāṃtarasadbhāva evotpatteḥkāraṇāṃtarānvayavyatirekānuvidhānasyaiva siddheḥtatkāryatvasyaiva <span type="ref-block" n="699 r_ĀPṬ-GL#21,05_r"/>vyavasthānāt nanu ca saty eva jñānavati maheśvaretanvādikāryāṇām utpatter anvayo 'sty eva vyatireko 'pi <span type="ref-block" n="700 r_ĀPṬ-GL#21,06_r"/>viśiṣṭāvasthāpekṣayā maheśvarasya vidyata evakāryotpādanasamarthakāraṇāṃtarāsannidhānaviśiṣṭeśvare 'sati <span type="ref-block" n="701 r_ĀPṬ-GL#21,07_r"/>kāryāṇām anutpatteḥ vyatirekaniścayāt sarvatrāvasthāpekṣayaivāvasthāvato 'nvayavyatirekapratīteḥ anyathā <span type="ref-block" n="702 r_ĀPṬ-GL#21,08_r"/>tadasaṃpratyayāt na hy avasthāṃtare sati kāryotpattir itivaktuṃ śakyaṃ sarvāvasthāsu tasmin sati tadutpattiprasaṃ<span type="ref-block" n="703 r_ĀPṬ-GL#21,09_r"/>gāt nāpy avasthāvato 'saṃbhave kārye 'syāsaṃbhavaḥ suśaktovaktuṃ tasya nityatvād abhāvānupapatteḥ dravyāvasthā<span type="ref-block" n="704 r_ĀPṬ-GL#21,10_r"/>viśeṣābhāve tu tatsādhyakāryaviśeṣānutpatteḥ siddhovyatireko 'nvayavat na cāvasthāvato dravyasyānādyanaṃ<span type="ref-block" n="705 r_ĀPṬ-GL#21,11_r"/>tasyotpattivināśaśūnyasyāpanhavo yuktaḥtasyābādhitānvayajñānasiddhatvāt tadapahnavesaugatamatapraveśānu<span type="ref-block" n="706 r_ĀPṬ-GL#21,12_r"/>ṣaṃgāt kutaḥ syādvādinām iṣṭasiddhir iti kaścidvaiśeṣikamatam anumanyamānaḥ samābhidhatte so 'py evaṃpraṣṭavyaḥ <span type="ref-block" n="707 r_ĀPṬ-GL#21,13_r"/>kim avasthāvato 'vasthā padārthāṃtarabhūtā kiṃ vā neti prathamakalpanāyāṃ katham avasthāpekṣayā'nvayavyatirekā<span type="ref-block" n="708 r_ĀPṬ-GL#21,14_r"/>nuvidhānaṃ tanvādikāryāṇām īśvarānvayavyatirekānuvidhānaṃyujyate dhūmasya pāvakānvayavyatirekānuvidhāne <span type="ref-block" n="709 r_ĀPṬ-GL#21,15_r"/>parvatādyanvayavyatirekānuvidhānaprasaṃgāt padārthāṃtaratvāviśeṣāt yathaiva hi parvatādeḥ pāvakasyapadārthāṃ<span type="ref-block" n="710 r_ĀPṬ-GL#21,16_r"/>taratvaṃ tatheśvarātkāraṇāṃtarasannidhānasyāvasthāviśeṣasyāpi sarvathāviśeṣābhāvāt yadi punar īśvarasyā<span type="ref-block" n="711 r_ĀPṬ-GL#21,17_r"/>vasthāto bhede 'pi tena saṃbaṃdhasadbhāvāttadanvayavyatirekānuvidhānaṃ kāryāṇāmīśvarānvayavyatirekānuvidhāna<span type="ref-block" n="712 r_ĀPṬ-GL#21,18_r"/>m eveti manyate tadā parvatādeḥ pāvakena saṃbaṃdhātpāvakānvayavyatirekānuvidhānam api dhūmasyaparvatādyanvayavya<span type="ref-block" n="713 r_ĀPṬ-GL#21,19_r"/>tirekānuvidhānam anumanyatāṃpāvakaviśiṣṭaparvatādyanvayavyatirekānukaraṇaṃdhūmasyānumanyate eva tadvadava<span type="ref-block" n="714 r_ĀPṬ-GL#21,20_r"/>sthāviśiṣṭeśvarānvayavyatirekānukaraṇaṃ tanvādikāryāṇāṃyuktam anumaṃtum iti cen na parvatādivad īśvarasya <span type="ref-block" n="715 r_ĀPṬ-GL#21,21_r"/>bhedaprasaṃgāt yathaiva hi pāvakaviśiṣṭaparvatāder anyaḥpāvakāviśiṣṭaparvatādiḥ siddhaḥ tadvat kāraṇāṃtara<span type="ref-block" n="716 r_ĀPṬ-GL#21,22_r"/>sannidhānalakṣaṇāvasthāviśiṣṭādīśvarāt pūrvetadaviśiṣṭeśvaro 'nyaḥ kathaṃ na prasiddhyet syān maṃtadravyādya<span type="ref-block" n="717 r_ĀPṬ-GL#21,23_r"/>nekaviśeṣaṇaviśiṣṭasyāpi sattāsāmānyasya yathā na bhedaḥsamavāyasya vā'nekasamavāyiviśeṣaṇa<span type="ref-block" n="718 r_ĀPṬ-GL#21,24_r"/>viśiṣṭasyāpy ekatvam evatadvadanekāvasthāviśiṣṭasyāpīśvarasya na bhedaḥsiddhyet tad ekatvasyaiva pramāṇataḥ <span type="ref-block" n="719 r_ĀPṬ-GL#21,25_r"/>siddher iti tad etatsvagṛhamānyaṃ sattāsāmānyasamavāyayorapi svaviśeṣaṇabhedādbhedaprasiddher vyatilaṃghayitu<span type="ref-block" n="720 r_ĀPṬ-GL#21,26_r"/>m aśakteḥ tasyaikānekasvabhāvatayaivapramāṇagocaracāritvāt tad etenanānāmūrttimaddravyasaṃyogaviśiṣṭasya <span type="ref-block" n="721 r_ĀPṬ-GL#21,27_r"/>vyomātmādivibhudravyasyābhedaḥ pratyākhyātaḥsvaviśeṣaṇabhedādbhedasaṃpratyayādekānekasvabhāvatvavyavasthānāt <span type="ref-block" n="722 r_ĀPṬ-GL#21,28_r"/>yo 'py avyavasthāvato 'vasthāṃ padārthāṃtarabhūtāṃnānumanyate tasyāpi katham avasthābhedād avasthāvato bhedo nasyād ava<span type="ref-block" n="723 r_ĀPṬ-GL#21,29_r"/>sthānāṃ vā katham abhedo na bhavet tadarthāṃtaratvābhāvāt syād ākūtaṃ avasthānām avasthāvataḥ padārthāṃtaratvā<span type="ref-block" n="724 r_ĀPṬ-GL#21,30_r"/>bhāve 'pi na tadabhedaḥ tāsāṃ taddharmatvāt na ca dharmodharmiṇo 'narthāṃtaram eva dharmadharmivyavahārabhedavirodhāt <span type="ref-block" n="725 r_ĀPṬ-GL#21,31_r"/>bhede tu na dharmāṇāṃ bhedāddharmiṇo bhedaḥ pratyetuṃśakyeta yato 'vasthābhedādīśvarasya bhedaḥ saṃpādyata iti <span type="ref-block" n="726 r_ĀPṬ-GL#21,32_r"/>tad api svamanorathamātraṃ dharmāṇāṃ sarvathā dharmiṇo bhededharmadharmibhāvavirodhāt sahyaviṃdhyādivat nanu <span type="ref-block" n="727 r_ĀPṬ-GL#21,33_r"/>dharmadharmiṇoḥ sarvathābhede 'pi nirbādhapratyayaviṣayatvātna dharmadharmibhāvavirodhaḥ sahyaviṃdhyādīnāṃ tu <span type="ref-block" n="728 r_ĀPṬ-GL#21,34_r"/>nirbādhadharmadharmisaṃpratyayaviṣayatvābhāvān nadharmadharmibhāvavyavasthā na hi vayaṃ bhedam evadharmadharmivyavasthā<span type="ref-block" n="729 r_ĀPṬ-GL#21,35_r"/>nibaṃdhanam abhidadhmahe yena bhede dharmadharmibhāvovirudhyate sarvathaivābheda iva pratyayaviśeṣāttadvyavasthābhidhānāt <span type="ref-block" n="730 r_ĀPṬ-GL#21,36_r"/>sarvatrābādhitapratyayopāyatvād vaiśeṣikāṇāṃ tadvirodhād evavirodhasiddher iti kaścit so 'pi svadarśanānurā<span type="ref-block" n="731 r_ĀPṬ-GL#21,37_r"/>gāṃdhīkṛta eva bādhakam avalokayann api nāvadhārayati dharmadharmipratyayaviśeṣasyaiva dharmadharmiṇor bhedaikāṃte'nupa<span type="ref-block" n="732 r_ĀPṬ-GL#21,38_r"/>patteḥ sahyaviṃdhyādivat pratipādanāt yadi punaḥpratyāsattiviśeṣādīśvaratadavasthayor bhede 'pi dharmadharmi<span type="ref-block" n="733 r_ĀPṬ-GL#21,39_r"/>saṃpratyayaviśeṣaḥ syāt na tu sahyaviṃdhyādīnāṃ tadabhāvāditi mataṃ tadā'sau pratyāsattir dharmadharmibhyāṃ bhinnā <span type="ref-block" n="734 r_ĀPṬ-GL#22,01_r"/>kathaṃ ca dharmadharmiṇor iti vyapadiśyate na punaḥsahyaviṃdhyayor iti viśeṣahetur vaktavyaḥ pratyāsattyaṃtaraṃtaddhetu<span type="ref-block" n="735 r_ĀPṬ-GL#22,02_r"/>r iti cet tad api yadi pratyāsattitadvadbhyo bhinnaṃ tadātadvyapadeśaniyamanivaṃdhanaṃ pratyāsattyaṃtaram abhidhānīyaṃ <span type="ref-block" n="736 r_ĀPṬ-GL#22,03_r"/>tathā cānavasthānāt kutaḥ prakṛtapratyāsattiniyamavyavasthā pratyayaviśeṣād eveti cet nanu sa eva vicāryo <span type="ref-block" n="737 r_ĀPṬ-GL#22,04_r"/>vartate pratyayaviśeṣaḥ kiṃ pratyāsattes tattad vadbhyāṃsarvathā bhede satīśvaratadavasthayoḥ pratyāsattir itiprādurbha<span type="ref-block" n="738 r_ĀPṬ-GL#22,05_r"/>vati kiṃ vā'narthāṃtarabhāva eva kathaṃcit tādātmye vā tatra sarvathā bhedābhedayor bādhakasadbhāvāt kathaṃci<span type="ref-block" n="739 r_ĀPṬ-GL#22,06_r"/>t tādātmyam anubhavator eva tathā pratyayena bhavitavyaṃtatra bādhakānudayāt nanu caikānekayoḥ kathaṃcit tā<span type="ref-block" n="740 r_ĀPṬ-GL#22,07_r"/>dātmyam eva dharmadharmiṇoḥ pratyāsattiḥ syādvādibhirabhidhīyate tac ca yadi tābhyāṃ bhinnaṃ tadā na tayor vyapa<span type="ref-block" n="741 r_ĀPṬ-GL#22,08_r"/>diśyate tadabhinnaṃ cet kiṃ kena vyapadeśyaṃ yadi punastābhyāṃ kathaṃcit tādātmyasyāpi paraṃ kathaṃcit tā<span type="ref-block" n="742 r_ĀPṬ-GL#22,09_r"/>dātmyam iṣyate tadā prakṛtaparyanuyogāsyānivṛteḥ parāparakathaṃcit tādātmyaparikalpanāyām anavasthā syāt <span type="ref-block" n="743 r_ĀPṬ-GL#22,10_r"/>saiva kathaṃcit tādātmyapakṣasya bādhiketi katham ayaṃ pakṣaḥ kṣemakaraḥ prekṣāvatām akṣūṇam ālakṣyate yadipunaḥ <span type="ref-block" n="744 r_ĀPṬ-GL#22,11_r"/>kathaṃcit tādātmyaṃ dharmadharmiṇor bhinnam evābhyanujñāyatetābhyām anavasthāparijihīrṣayā'nekāṃtavādinā tadā <span type="ref-block" n="745 r_ĀPṬ-GL#22,12_r"/>dharmadharmiṇor eva bhedo 'nujñāyatāṃ sudūram api gatvātasyāśrayaṇīyatvāt tadanāśrayeṇa bhedavyavahāravirodhā<span type="ref-block" n="746 r_ĀPṬ-GL#22,13_r"/>d ity aparaḥ so 'py anavabodhākulitāṃtaḥ karaṇa eva kathaṃcit tādātmyaṃ hi dharmadharmiṇoḥ saṃbaṃdhaḥ sa cāvi<span type="ref-block" n="747 r_ĀPṬ-GL#22,14_r"/>ṣvagbhāva eva tayor jātyaṃtaratvena saṃpratyayādvyavasthāpyate dharmadharmiṇor avi<corr>ṣ</corr>vagbhāva itivyavahāras tu na <span type="ref-block" n="748 r_ĀPṬ-GL#22,15_r"/>saṃbaṃdhāṃtaranibaṃdhano yataḥ kathaṃcit tādātmyāṃtaraṃsaṃbaṃdhāṃtaram anavasthākāri parikalpyate tata eva kathaṃci<span type="ref-block" n="749 r_ĀPṬ-GL#22,16_r"/>t tādātmyād dharmadharmiṇoḥ kathaṃcit tādātmyam itipratyayaviśeṣasya karaṇāt kathaṃcit tādātmyasya kathaṃcidbheda<span type="ref-block" n="750 r_ĀPṬ-GL#22,17_r"/>svīkāratvāt kathaṃcid bhedābhedau hi kathaṃcit tādātmyaṃ tatra kathaṃcid bhedāśrayaṇād dharmadharmiṇoḥ kathaṃcit tā<span type="ref-block" n="751 r_ĀPṬ-GL#22,18_r"/>dātmyam iti bhedavibhaktisadbhāvāt bhedavyavahārasiddhiḥ kathaṃcid abhedāśrayaṇāt tu dharmadharmiṇāv eva kathaṃ<span type="ref-block" n="752 r_ĀPṬ-GL#22,19_r"/>cit tādātmyam ity abhedavyavahāraḥ pravartatedharmadharmivyatirekeṇa kathaṃcid bhedābhedayor abhāvātkathaṃcid bhedo hi <span type="ref-block" n="753 r_ĀPṬ-GL#22,20_r"/>dharma eva kathaṃcid abhedas tu dharmy eva kathaṃcidbhedābhedau tu dharmadharmiṇāv eva evaṃ siddhau tāv eva cakathaṃcit tādā<span type="ref-block" n="754 r_ĀPṬ-GL#22,21_r"/>tmyaṃ vastuno 'bhidhīyate tacchabdena vastunaḥ parāmarśāt tasya vastunaḥ ātmānau tadātmānau tayor bhāva<span type="ref-block" n="755 r_ĀPṬ-GL#22,22_r"/>s tādātmyaṃ bhedābhedasvabhāvatvaṃ kathaṃcid itiviśeṣaṇena sarvathā bhedābhedayoḥ parasparanirapekṣayoḥprati<span type="ref-block" n="756 r_ĀPṬ-GL#22,23_r"/>kṣepāt tatpakṣe nikṣiptadoṣaparihāraḥ parasparasāpekṣayośca parigrahāt jātyaṃtaravastuvyavasthāpanāt sarvathā <span type="ref-block" n="757 r_ĀPṬ-GL#22,24_r"/>śūnyavādapratikṣepasiddhir iti kathaṃcid bhedābhedātmakaṃkathaṃcid dharmadharmyātmakaṃ kathaṃcid dravyapa<corr>ryā</corr>yātmakamiti <span type="ref-block" n="758 r_ĀPṬ-GL#22,25_r"/>pratipādyate syādvādanyāyaniṣṭhais tathaiva tasyapratiṣṭhitatvāt sāmānyaviśeṣavan mecakajñānavac ca tatra <span type="ref-block" n="759 r_ĀPṬ-GL#22,26_r"/>virodhavaiyyadhikaraṇyādidūṣaṇam anenaivāpasāritam iti kiṃ naś ciṃtayā nanv evaṃ syādvādinām api dravyasya <span type="ref-block" n="760 r_ĀPṬ-GL#22,27_r"/>nityatvāt tadanvayavyatirekānuvidhānaṃ kāryāṇāṃ na syādīśvarānvayavyatirekānuvidhānavat paryāyāṇāṃ ca <span type="ref-block" n="761 r_ĀPṬ-GL#22,28_r"/>kṣaṇikatvāt tadanvayavyatirekānuvidhānam api na ghaṭatenaṣṭe pūrvaparyāye svayam asaty evottarakāryasyotpatteḥ <span type="ref-block" n="762 r_ĀPṬ-GL#22,29_r"/>sati cānutpatter anyathaikakṣaṇavṛttitvaprasaṃgāt sarvaparyāyāṇāṃ iti tadbhāvabhāvitvānupapāttiḥ yadi puna<span type="ref-block" n="763 r_ĀPṬ-GL#22,30_r"/>r dravye saty eva kāryāṇāṃ prasṛtes tadanvayasiddhistannimittaparyāyāṇām abhāve vānutpatter vyatirekasiddhir iti <span type="ref-block" n="764 r_ĀPṬ-GL#22,31_r"/>tadanvayavyatirekānuvidhānam iṣyate tadeśvarasyatadicchāvijñānayoś ca nityatve 'pi tanvādikāryāṇāṃ tadbhāva <span type="ref-block" n="765 r_ĀPṬ-GL#22,32_r"/>eva bhāvāt tadanvayas tatsahakārikāraṇāvasthāpāye ca teṣāmanutpatter vyatireka iti tadanvayavyatirekānu<span type="ref-block" n="766 r_ĀPṬ-GL#22,33_r"/>vidhānam iṣyatāṃ viśeṣābhāvāt tataḥ sarvakāryāṇāṃbuddhimatkāraṇatvasiddhir iti pare pratyavatiṣṭhaṃte te 'pi <span type="ref-block" n="767 r_ĀPṬ-GL#22,34_r"/>na kāryakāraṇabhāvavidaḥ syādvādināṃ dravyasyaparyāyānirapekṣasya paryāyasya vā dravyanirapekṣasya dravya<span type="ref-block" n="768 r_ĀPṬ-GL#22,35_r"/>paryāyayor vā parasparanirapekṣayoḥkāryakāritvānabhyupagamāt tathā pratītyabhāvātdravyaparyāyātmakasyaiva <span type="ref-block" n="769 r_ĀPṬ-GL#22,36_r"/>jātyaṃtaravastunaḥ kāryakāritvena saṃpratyayātkāryakaraṇabhāvasya tathaiva prasiddheḥ vastunidravyarūpeṇānva<span type="ref-block" n="770 r_ĀPṬ-GL#22,37_r"/>yapratyayaviṣaye saty eva kāryasya prādurbhāvāttannibaṃdhanaparyāyāviśeṣābhāve ca kāryāsyāprādurbhāvāttadanvaya<span type="ref-block" n="771 r_ĀPṬ-GL#22,38_r"/>vyatirekānukaraṇāt kāryakāraṇabhāvo vyavatiṣṭhate na cadravyarūpeṇāpi vastuno nityatvam avadhāryate tasya <span type="ref-block" n="772 r_ĀPṬ-GL#23,01_r"/>paryāyebhyo bhaṃgurebhyaḥ kathaṃcidanarthāṃtarabhāvāt kathaṃcid anityatvasiddher maheśvarasyatu vaiśeṣikaiḥ sarvathā <span type="ref-block" n="773 r_ĀPṬ-GL#23,02_r"/>nityatvapratijñānāt tadanvayavyatirekānukaraṇāsaṃbhavātkāryāṇām utpatter ayogāt paryāyāṇāṃ ca dravyarūpeṇa <span type="ref-block" n="774 r_ĀPṬ-GL#23,03_r"/>nityatvasiddheḥ kathaṃcin nityatvāt savarthānityatvānavadhāraṇāt viśiṣṭaparyāyasadbhāve kāryasyodayāt tadabhāve <span type="ref-block" n="775 r_ĀPṬ-GL#23,04_r"/>cānudayāt kāryasya tadanvayavyatirekānukaraṇasiddheḥ niranvayakṣaṇikaparyāyāṇām eva tadaghaṭanāt tatra <span type="ref-block" n="776 r_ĀPṬ-GL#23,05_r"/>kāryakāraṇabhāvāvyavasthiteḥ paryāyārthikanayaprādhānyādavirodhāt dravyārthikanayaprādhānyena tadaviro<span type="ref-block" n="777 r_ĀPṬ-GL#23,06_r"/>dhavat pramāṇārpaṇayā tu dravyaparyāyātmani vastuni satikāryasya prasavanād asati vā'prasavanāt tadanvaya<span type="ref-block" n="778 r_ĀPṬ-GL#23,07_r"/>vyatirekānuvidhānaṃ sakalajanasākṣikaṃ kāryakāraṇabhāvaṃvyavasthāpayet sarvathaikāṃtakalpanāyāṃ tadabhāvaṃ <span type="ref-block" n="779 r_ĀPṬ-GL#23,08_r"/>vibhāvayatīti kṛtam atiprasaṃginyā kathayā maheśvarajñānasya nityasyāvyāpino 'pi sarvatrakāryakaraṇasa<span type="ref-block" n="780 r_ĀPṬ-GL#23,09_r"/>marthasya sarveṣu deśeṣu sarvāsmin kāle vyatirekāprasiddheranvayasyāpi niyatasya niścetum aśaktes tanvādikāryaṃ <span type="ref-block" n="781 r_ĀPṬ-GL#23,10_r"/>taddhetukaṃ kāraṇaṃtarāpekṣayāpi na sidhyaty eveti sthitaṃ kasyacin nityavyapīśvarajñānā bhyupagame 'pi <span type="ref-block" n="782 r_ĀPṬ-GL#23,11_r"/>dūṣaṇam atidiśann āha </p><p n="a_50" rend="justify"> <span type="ref-block" n="785 r_ĀPṬ-GL#23,14_r"/>etena vyatirekābhāvānvayasaṃdehavyavasthāpakavacanenavyāpinityam īśvarajñānaṃ tanvādikāryotpatti<span type="ref-block" n="786 r_ĀPṬ-GL#23,15_r"/>nimittam apākṛtaṃ veditavyaṃ tasyeśvaravat sarvagatatvenakvacid deśe nityatvena kadācit kāle vyatirekā <span type="ref-block" n="787 r_ĀPṬ-GL#23,16_r"/>bhāvaniścayāt tadanvayamātrasya cātmāṃtaravan niścetumaśakteḥ tasmin sati samarthe yugapat sarvakāryāṇām utpa<span type="ref-block" n="788 r_ĀPṬ-GL#23,17_r"/>ttiprasaṃgāt sarvadā kāryakramahetutvahāneḥkāladeśakṛtakramābhāvāt ' sarvathā svayaṃ kramābhāvāt ' <span type="ref-block" n="789 r_ĀPṬ-GL#23,18_r"/>kramavatve nityatvasarvagatatvavirodhāt pāvakādivat syānmataṃ pratiniyatadeśakālasahakārikāraṇa<span type="ref-block" n="790 r_ĀPṬ-GL#23,19_r"/>kramam āpekṣya kāryakramahetutvaṃ maheśvarasya catadvijñānasyāpi na virudhyate iti tad apy aśakyapratiṣṭhaṃsaha<span type="ref-block" n="791 r_ĀPṬ-GL#23,20_r"/>kārikāraṇeṣu kramavatsu satsu tanvādikāryāṇāṃ prādurbhavatāṃteṣv asatsu cānutpadyamanānāṃ tadanvayavyatire<span type="ref-block" n="792 r_ĀPṬ-GL#23,21_r"/>kānuvidhānāt saddhetukatvasyaiva prasiddhermaheśvarajñānahetukatvaṃ durjpapādam āpanīpadyeta yadipunaḥ sakala<span type="ref-block" n="793 r_ĀPṬ-GL#23,22_r"/>sahakārikāraṇānām anityānāṃ kramajanmanām apicetanatvābhāvāc cetanenādhiṣṭhitānāṃ kāryaniṣpādanāya <span type="ref-block" n="794 r_ĀPṬ-GL#23,23_r"/>pravṛtter anutpattes turītaṃtuvemaśalākādīnāṃkuviṃdenānadhiṣṭhitānāṃ paṭotpādanāyā'pravṛttivac cetanastadadhi<span type="ref-block" n="795 r_ĀPṬ-GL#23,24_r"/>ṣṭhātā sādhyate tathā hi vivādādhyāsitāni kāraṇāṃtarāṇikramavartīnyakamāṇi ca cetanādhiṣṭhitāny eva <span type="ref-block" n="796 r_ĀPṬ-GL#23,25_r"/>tanvādikāryāṇi kurvaṃti svayam acetanatvāt yāni yāniacetanāni tāni tāni cetanādhiṣṭhitāny eva svakāryaṃ <span type="ref-block" n="797 r_ĀPṬ-GL#23,26_r"/>kurvāṇāni dṛṣṭāni yathā turītaṃtvādīni paṭakāryaṃ svayamacetanāni ca kāraṇāṃtarāṇi tasmāc cetanādhiṣṭhi<span type="ref-block" n="798 r_ĀPṬ-GL#23,27_r"/>tāny eva tanvādikāryāṇi kurvaṃti yo 'sau teṣām adhiṣṭhātā samaheśvaraḥ puruṣaviśeṣaḥ kleśakarmavipākāśayai<span type="ref-block" n="799 r_ĀPṬ-GL#23,28_r"/>raparāmṛṣṭaḥ samastakārakaśaktiparijñānabhāksisṛkṣāprayatnaviśeṣavāṃś ca prabhur vibhāvyatetadviparītasya <span type="ref-block" n="800 r_ĀPṬ-GL#23,29_r"/>samastakārakādhiṣṭātṛtvavirodhāt bahūnām apisamastakārakādhiṣṭhāyināṃ puruṣaviśeṣāṇāṃ pratiniyatajñānā<span type="ref-block" n="801 r_ĀPṬ-GL#23,30_r"/>diśaktinām ekena mahāprabhuṇā'dhiṣṭhitānām evapravṛttighaṭanāt sāmaṃtamahāsāmaṃtamaṃḍalīkādīnām ekaṃ <span type="ref-block" n="802 r_ĀPṬ-GL#23,31_r"/>cakravartyādhiṣṭhitānāṃ pravṛttivad itimaheśvarasiddhiḥ tatrācetanatvād iti hetorvatsavivṛddhinimittaṃ pravartta<span type="ref-block" n="803 r_ĀPṬ-GL#23,32_r"/>mānena gokṣīreṇānaikāṃtikatvam iti na śaṃkanīyaṃ tasyāpicetanena vatsenādṛṣṭaviśeṣasahakāriṇādhiṣṭhi<span type="ref-block" n="804 r_ĀPṬ-GL#23,33_r"/>tasyaiva pravṛtteḥ anyathā mṛte vatse gobhaktenaivatasya pravṛttivirodhāt na ca vatsādṛṣṭaviśeṣavaśāt pravṛ<span type="ref-block" n="805 r_ĀPṬ-GL#23,34_r"/>ttāv api samāno 'yaṃ doṣa iti śakyaḥtatkṣīropabhoktṛjanādṛṣṭaviśeṣasahakāriṇāpicetanenādhiṣṭhitasya <span type="ref-block" n="806 r_ĀPṬ-GL#23,35_r"/>pravṛttighaṭanāt sahakāriṇām apratiniyamāt yad api kaścid ucyate maheśvaro 'pi cetanāṃtarādhiṣṭhitaḥ pravartate <span type="ref-block" n="807 r_ĀPṬ-GL#23,36_r"/>cetanatvād viśiṣṭakarmakarādivad iti tad api na satyaṃtadadhiṣṭhāpakasyaiva maheśvaratvāt yo hy aṃtyo 'dhiṣṭātā <span type="ref-block" n="808 r_ĀPṬ-GL#23,37_r"/>svatantraḥ sa maheśvaras tato 'nyasyamaheśvaratvānupapattena cāṃtyo 'dhiṣṭhātā na vyavatiṣṭhatetanvādikāryāṇām u<span type="ref-block" n="809 r_ĀPṬ-GL#23,38_r"/>tpattivyavasthānām abhāvaprasaṃgāt parāparamaheśvarapratīkṣāyām evopakṣīṇaśaktitvāt tatoniravadyam idaṃ <span type="ref-block" n="810 r_ĀPṬ-GL#24,01_r"/>sādhanam iti kaiścit te 'pi na hetusāmarthyavedinaḥ acetanatvasya hetoḥ saṃsārijanajñāneṣu svayaṃ cetana<span type="ref-block" n="811 r_ĀPṬ-GL#24,02_r"/>svabhāvāt pakṣāvyāpakatvāt nanu ca na cetanatvapratiṣedho'cetanatvaṃ kiṃ tarhi cetanāsamavāyapratiṣedhaḥ <span type="ref-block" n="812 r_ĀPṬ-GL#24,03_r"/>sa ca jñāneṣv asti teṣāṃ svayaṃ cetanatvāttatrāparacetanāsamavāyābhāvāt tato 'cetanatvaṃ sādhanaṃ na <span type="ref-block" n="813 r_ĀPṬ-GL#24,04_r"/>pakṣāvyāpakaṃ jñāneṣv api sadbhāvād iti na maṃtavyaṃ saṃsāryātmasu cetanāsamavāyāt cetanatvaprasiddher acetana<span type="ref-block" n="814 r_ĀPṬ-GL#24,05_r"/>tvasya hetor abhāvāt pakṣāvyāpakatvasya tadavasthatvāt yadi tu saṃsāryātmanāṃ svato 'cetanatvād acetanatvasya <span type="ref-block" n="815 r_ĀPṬ-GL#24,06_r"/>hetos tatra sadbhāvān napakṣāvyāpakatvam iti matiḥ tadāmaheśvarasyāpy acetanatvaprasaṃgāḥ tasyāpi svato 'cetana<span type="ref-block" n="816 r_ĀPṬ-GL#24,07_r"/>tvāt tathā ca dṛṣṭādṛṣṭakāraṇāṃtaravad īśvarasyāpihetukartuś cetanāṃtarādhiṣṭhitatvaṃ sādhanīyaṃ tathācānavasthā <span type="ref-block" n="817 r_ĀPṬ-GL#24,08_r"/>sudūram api gatvā kasyacit svataś cetanatvānabhyupagamāt maheśvarasya svato 'cetanasyāpi cetanāṃtarādhiṣṭhita<span type="ref-block" n="818 r_ĀPṬ-GL#24,09_r"/>tvābhāve tenaiva hetor anekāṃtikatvam iti kutaḥsakalakārakāṇāṃ cetanādhiṣṭhitatvasiddhiḥ yata idaṃ śobhate <span type="ref-block" n="819 r_ĀPṬ-GL#24,10_r"/> ajño jaṃtur anīśo 'yam ātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ īśvaraprerito gacchet svargaṃ vā śvabhram eva ceti syādākūtaṃ <span type="ref-block" n="820 r_ĀPṬ-GL#24,11_r"/>cetanājñānaṃ tadādhiṣṭhitatvaṃ sakalakārakāṃtarāṇāmacetanatvena hetunā sādhyate tac ca jñānaṃ samastakārakaśa<span type="ref-block" n="821 r_ĀPṬ-GL#24,12_r"/>ktiparicchedakaṃ nityaṃ guṇatvād āśrayam aṃtareṇāsaṃbhāvātsvāśrayam ātmāṃtaraṃ sādhayati sa no maheśvara iti <span type="ref-block" n="822 r_ĀPṬ-GL#24,13_r"/>tad apy ayuktaṃ saṃsāryātmanāṃ jñānair api svayaṃcetanāsvabhāvair adhiṣṭhitasya śubhāśubhakarmakalāpasyatatsahakāri<span type="ref-block" n="823 r_ĀPṬ-GL#24,14_r"/>kadaṃbakasya ca tanvādikāryotpattau vyāpārasiddherīśvarajñānādhiṣṭhānaparikalpanāvaiyarthyaprasaṃgāt tadanvaya<span type="ref-block" n="824 r_ĀPṬ-GL#24,15_r"/>vyatirekābhyām eva tadvyavasthāpanāt atha matam etatsaṃsāryātmanāṃ vijñānāni viprakṛṣṭārthāviṣayatvān na <span type="ref-block" n="825 r_ĀPṬ-GL#24,16_r"/>dharmādharmaparamāṇukālādyatīṃdriyakārakaviśeṣasākṣātkaraṇasamarthāni na ca tadasākṣātkaraṇe tataḥ prayojakatvaṃ <span type="ref-block" n="826 r_ĀPṬ-GL#24,17_r"/>teṣām avatiṣṭhate tadaprayojakatve ca na tadadhiṣṭhitānāmeva dharmādīnāṃ tanvādikāryajanmanipravṛttiḥ sidhyet <span type="ref-block" n="827 r_ĀPṬ-GL#24,18_r"/>tato 'tīṃdriyārthasākṣātkāriṇā jñānenādhiṣṭhitānām evasvakāryye vyāpāreṇa bhavitavyaṃ tac ca maheśvarajñāna<span type="ref-block" n="828 r_ĀPṬ-GL#24,19_r"/>m iti tad apy anālocitayuktikaṃsakalātīṃdriyārthasākṣātkāriṇa eva jñānasyakārakādhiṣṭhāyakatvena <span type="ref-block" n="829 r_ĀPṬ-GL#24,20_r"/>prasiddhasya dṛṣṭāṃtatayopādīyamānasyāsaṃbhavāttadadhiṣṭhitatvasādhane hetor anvayatvaprasakteḥ na hikuṃbhakārādeḥ <span type="ref-block" n="830 r_ĀPṬ-GL#24,21_r"/>kuṃbhādyutpattau tatkārakasākṣātkāri jñānaṃ vidyatedaṃḍacakrādidṛṣṭakārakasaṃdohasya tena sākṣātkāraṇe 'pi <span type="ref-block" n="831 r_ĀPṬ-GL#24,22_r"/>tannimittādṛṣṭaviśeṣakālāder asākṣātkaraṇāt nanuliṃgaviśeṣāt tatparicchittinimittasya laiṃgikasya <span type="ref-block" n="832 r_ĀPṬ-GL#24,23_r"/>jñānasya sadbhāvāt tathā svādṛṣṭaviśeṣāḥ kuṃbhakārādayaḥkuṃbhādikāryāṇi kurvaṃti netare teṣāṃ tathāvidhādṛṣṭa<span type="ref-block" n="833 r_ĀPṬ-GL#24,24_r"/>viśeṣābhāvād ity āgamajñānasyāpi tatparicchedanibaṃdhanasyasadbhāvāt siddham eva kuṃbhakārādijñānasya kuṃbhā<span type="ref-block" n="834 r_ĀPṬ-GL#24,25_r"/>dikārakaparicchedakatvaṃ tatprayoktṛtvenatadadhiṣṭhānanibaṃdhanatvaṃ tatas tasyadṛṣṭāṃtatayopādānān na hetor anvayatvā<span type="ref-block" n="835 r_ĀPṬ-GL#24,26_r"/>pattir iti cet tarhi sarvasaṃsāriṇāṃ yathāsvaṃtanvādikāryajanmani pratyakṣato 'numānād āgamāc catannimittadṛ<span type="ref-block" n="836 r_ĀPṬ-GL#24,27_r"/>ṣṭādṛṣṭakārakaviṣayaparijñānasiddheḥ katham ajñatvaṃyenātmanaḥ sukhaduḥkhotpattau hetutvaṃ na bhavet yataś casarvasaṃ<span type="ref-block" n="837 r_ĀPṬ-GL#24,28_r"/>sārīśvaraprerita eva svargaṃ vā śvabhraṃ vā gacched itisamaṃjasamālakṣyate tataḥ kim īśvaraparikalpanayā <span type="ref-block" n="838 r_ĀPṬ-GL#24,29_r"/>dṛṣṭādṛṣṭakārakāṃtarāṇām eva kramākramajanmanāmanvayavyatirekānuvidhātāt kramākramajanmāni tanvādikāryāṇi <span type="ref-block" n="839 r_ĀPṬ-GL#24,30_r"/>bhavaṃtu tadupabhoktṛjanasyaiva jñānavataḥtadadhiṣṭhāyakasya pramāṇopapannasya vyavasthāpanāt sāṃpratam abhyupa<span type="ref-block" n="840 r_ĀPṬ-GL#24,31_r"/>gamyāpi maheśvarajñānaṃ asvasaṃviditaṃ svasaṃviditaṃ vetikalpanād vitayasaṃbhave prathamakalpanāyāṃ dūṣaṇam āha </p><p n="a_52" rend="justify"> <span type="ref-block" n="847 r_ĀPṬ-GL#25,01_r"/>maheśvarasya hi vijñānaṃ yadi svaṃ na vedayatesvātmani kriyāvirodhāt tadā samastakārakaśaktinikaram api <span type="ref-block" n="848 r_ĀPṬ-GL#25,02_r"/>kathaṃ saṃvedayet tathā hi neśvarajñānaṃsakalakārakaśaktinikarasaṃvedakaṃ svāsaṃvedakatvāt yad yatsvāsaṃ<span type="ref-block" n="849 r_ĀPṬ-GL#25,03_r"/>vedakaṃ tat tan na sakalakārakaśaktinikarasaṃvedakaṃ yathācakṣuḥ tathā ceśvarajñānaṃ tasmān na tatheti kutaḥ samastakā<span type="ref-block" n="850 r_ĀPṬ-GL#25,04_r"/>rakādhiṣṭhāyakaṃ yatas tadāśrayasyeśvarasyanikhilakāryotpattau nimittakāraṇatvaṃ sidhyet asarvajñatāyāeva <span type="ref-block" n="851 r_ĀPṬ-GL#25,05_r"/>tasyaiva prasiddheḥ athavā yadīśvarasya jñānaṃ svayamīśvareṇa na saṃvedyata ity asvasaṃviditam iṣyate tadā tasya <span type="ref-block" n="852 r_ĀPṬ-GL#25,06_r"/>sarvajñatā na syāt svajñānapravedanābhāvāt nanu ca sarvaṃjñeyam eva jānan sarvajñaḥ kathyate na punar jñānaṃ tasyā<span type="ref-block" n="853 r_ĀPṬ-GL#25,07_r"/>jñeyatvāt na ca tadajñāne jñeyaparicchittir na bhavetcakṣuraparijñāne tatparicchedyarūpāparijñānaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="854 r_ĀPṬ-GL#25,08_r"/>karaṇāparijñāne 'pi viṣayaparicchitter avirodhād ity apinānumaṃtavyaṃ sarvagrahaṇena jñānajñeyajñātṛjñāptilakṣa<span type="ref-block" n="855 r_ĀPṬ-GL#25,09_r"/>ṇasya tattvacatuṣṭayasya pratijñānāt 'pramāṇaṃ pramātāprameyaṃ pramitir iti catasṛṣu caivaṃ vidhāsu tattvaṃ pari<span type="ref-block" n="856 r_ĀPṬ-GL#25,10_r"/>samāpyata' iti vacanāt tadanyatamāparijñāne 'pisakalatattvaparijñanānupapatteḥ kutaḥ sarvajñateśvarasya <span type="ref-block" n="857 r_ĀPṬ-GL#25,11_r"/>sidhyet jñānāṃtareṇa svajñānasyāpi vedanānnā'syāsarvajñāteti cet tarhi tad api jñānāṃtaraṃ pareṇajñānena <span type="ref-block" n="858 r_ĀPṬ-GL#25,12_r"/>jñātavyam ity abhyupagamyamāne 'navasthā mahīyasī syāt sudūram apy anusṛtya kasyacid vijñānasya svārthāv abhāsana<span type="ref-block" n="859 r_ĀPṬ-GL#25,13_r"/>svabhāvatve prathamasyaiva sahasrakiraṇavatsvārthāvabhāsanasvabhāvatvam urarīkriyatām alamasvasaviditajñānakalpa<span type="ref-block" n="860 r_ĀPṬ-GL#25,14_r"/>nayā svārthavyavasāyātmakajñānābhyupagame ca yuṣmākaṃ tasyamaheśvarādbhede paryanuyogam āha </p><p n="a_54" rend="justify"> <span type="ref-block" n="867 r_ĀPṬ-GL#25,21_r"/>yadi svārthavyavasāyātmakaṃ jñānam īśvarasyābhyanujñāyatetasyāsmadādiviśiṣṭatvāt tadā tadīśvarā<span type="ref-block" n="868 r_ĀPṬ-GL#25,22_r"/>d bhinnam abhyupagaṃtavyaṃ abhede siddhāṃtavirodhāt tathā cākāśāder iva kathaṃ tasyeti vyapadeśyam iti paryanu<span type="ref-block" n="869 r_ĀPṬ-GL#25,23_r"/>yujmahe syān mataṃ bhinnam api vijñānaṃ maheśvarāt tasyetivyapadiśyate tatra samavāyāt nākāśāder iti nirddi<span type="ref-block" n="870 r_ĀPṬ-GL#25,24_r"/>śyate tatra tasyāsamavāyād iti tad apy ayuktaṃ tābhyāmīśvarajñānābhyāṃ bhinnasya samavāyasyāpi kutaḥ prati<span type="ref-block" n="871 r_ĀPṬ-GL#25,25_r"/>pattir iti paryanuyogasya tadavasthatvāt ihedam itipratyayaviśeṣād bādhakarāhitāt samavāyasya pratipattiḥ <span type="ref-block" n="872 r_ĀPṬ-GL#25,26_r"/>tathāhi idam iheśvare jñānam itīhedaṃ pratyayoviśiṣṭapadārthahetukaḥ sakalabādhakarahitatve satīhedamiti pratyaya<span type="ref-block" n="873 r_ĀPṬ-GL#25,27_r"/>viśeṣatvāt yo yaḥ sakalabādhakarahitatve satipratyayaviśeṣaḥ sa sa viśiṣṭapadārthahetuko dṛṣṭaḥ yathā <span type="ref-block" n="874 r_ĀPṬ-GL#25,28_r"/>dravyeṣu dravyam ity anvayapratyayaviśeṣaḥsāmānyapadārthahetukaḥ sakalapadārthabādhakarahitatve satipratyayaviśeṣa<span type="ref-block" n="875 r_ĀPṬ-GL#25,29_r"/>ś cehedam iti pratyayaviśeṣaḥ tasmād viśiṣṭapadārthahetukaity anumīyate yo 'sau viśiṣṭaḥ padāthas taddhetuḥ sa <span type="ref-block" n="876 r_ĀPṬ-GL#25,30_r"/>samavāyaḥ padārthāṃtarasya taddhetor asaṃbhavāttaddhetukatvāyogāc ca na hīha taṃtuṣu paṭa iti pratyayastaṃtuhetukaḥ taṃtuṣu <span type="ref-block" n="877 r_ĀPṬ-GL#25,31_r"/>taṃtava iti pratyayasyotpatteḥ nāpi paṭahetukaḥ paṭātpaṭaiti pratyayasyodayāt nāpi vāsanāviśeṣahetukaḥ <span type="ref-block" n="878 r_ĀPṬ-GL#25,32_r"/>tasyāḥ kāraṇarahitāyāḥ saṃbhavābhāvāt pūrvaṃtathāvidhajñānasya tatkāraṇatve tad api kuto hetor iticintya<span type="ref-block" n="879 r_ĀPṬ-GL#25,33_r"/>m etat pūrvatadvāsanāt iti cen na anavasthāprasaṃgāt jñānavāsanayor anādisaṃtānaparikalpanāyāṃ kuto <span type="ref-block" n="880 r_ĀPṬ-GL#25,34_r"/>bahirarthasiddhir anādivāsanābalād eva nīlādipratyayānām apibhāvāt na caivaṃ vijñānasaṃtānanānātva<span type="ref-block" n="881 r_ĀPṬ-GL#25,35_r"/>siddhiḥ saṃtānāṃtaragrāhiṇo vijñānasyāpisaṃtānāṃtaramaṃtareṇa vāsanāviśeṣād evatathāpratyayaprasūteḥ svapna<span type="ref-block" n="882 r_ĀPṬ-GL#25,36_r"/>saṃtānāṃtarapratyayavat nānāsaṃtānānabhyupagamecaikajñānasaṃtānasiddhir api kutaḥ syāt svasaṃtānābhāve 'pi <span type="ref-block" n="883 r_ĀPṬ-GL#26,01_r"/>tadgrāhiṇaḥ pratyayasya bhāvāt svasaṃtānasyāpyaniṣṭau saṃvid advaitaṃ kutaḥ sādhayet svataḥpratibhāsanāditi cen na <span type="ref-block" n="884 r_ĀPṬ-GL#26,02_r"/>tathā vāsanāviśeṣād eva svataḥpratibhāsasyāpi bhāvāt śakyaṃ hi vaktuṃ svataḥpratibhāsavāsanāvaśād eva <span type="ref-block" n="885 r_ĀPṬ-GL#26,03_r"/>svataḥpratibhāsaḥ saṃvedanasya na punaḥ paramārthata iti nakiṃcit pāramārthikaṃ saṃvedanaṃ sidhyet tathā ca <span type="ref-block" n="886 r_ĀPṬ-GL#26,04_r"/>svarūpasya svatogatir iti riktā vācoyuktiḥ tad anenakutaścit kiṃcit paramārthataḥ sādhayatā dūṣayatā vā <span type="ref-block" n="887 r_ĀPṬ-GL#26,05_r"/>sādhanajñānaṃ dūṣaṇajñānaṃ vā'bhrāṃtaṃ sālaṃbanamabhyupagaṃtavyaṃ tadvat sarvam abādhitaṃ jñānaṃ sālaṃbanamiti <span type="ref-block" n="888 r_ĀPṬ-GL#26,06_r"/>katham ihedam iti pratyayasyābādhitasya nirālaṃbanatā yenavāsanāmātra hetur ayaṃ syāt nāpi nirhetukaḥ kadā<span type="ref-block" n="889 r_ĀPṬ-GL#26,07_r"/>citkatvāt tato 'sya viśiṣṭaḥ padārtho heturabhyupagaṃtavya iti vaiśeṣikāḥ te 'py evaṃ praṣṭavyāḥ ko'sau <span type="ref-block" n="890 r_ĀPṬ-GL#26,08_r"/>viśiṣṭaḥ padārthaḥ samavāyaḥ saṃbaṃdhamātraṃ vā na tāvatsamavāyaḥ taddhetukatve sādhye 'syehedam iti pratyayasyeha <span type="ref-block" n="891 r_ĀPṬ-GL#26,09_r"/>kuṃḍe dadhīty ādinā nirastasamastabādhakena pratyayenavyabhicāritvāt tad apīhedam iti vijñānam abādhaṃ bhava<span type="ref-block" n="892 r_ĀPṬ-GL#26,10_r"/>ty eva na ca samavāyahetukaṃ tasya saṃyogahetukatvāt saṃbaṃdhamātre tu tannibaṃdhane sādhye pareṣāṃ siddhasādhana<span type="ref-block" n="893 r_ĀPṬ-GL#26,11_r"/>m eva syādvādināṃ sarvatrehedaṃ pratyayasyābādhitasyasaṃbaṃdhamātranibaṃdhanatvena siddhatvāt syān mataṃ vaiśeṣi<span type="ref-block" n="894 r_ĀPṬ-GL#26,12_r"/>kāṇām abādhitehedaṃ pratyayāl liṃgāt sāmānyataḥ saṃbaṃdhesiddhe viśeṣaṇāvayavāvayavinor guṇaguṇinoḥ kriyā<span type="ref-block" n="895 r_ĀPṬ-GL#26,13_r"/>kriyāvatoḥ sāmānyatadvator viśeṣatadvatoś ca yaḥ saṃbaṃdhaṃihedaṃ pratyayaliṃgaḥ sa samavāya eva bhaviṣyati lakṣa<span type="ref-block" n="896 r_ĀPṬ-GL#26,14_r"/>ṇaviśeṣasaṃbhavāt tathā hi ayutasiddhānāmādhāryādhārabhūtānām ihedaṃ pratyayaliṃgo yaḥ saṃbaṃdhaḥsa sama<span type="ref-block" n="897 r_ĀPṬ-GL#26,15_r"/>vāya iti praśastakaraḥ tatra ihedaṃ pratyayaliṃgaḥsamavāya ity ucyamāne 'ṃtarālābhāvanibaṃdhanena iha grāmevṛkṣa <span type="ref-block" n="898 r_ĀPṬ-GL#26,16_r"/>iti ihedaṃ pratyayena vyabhicārāt saṃbaṃdha iti vacanaṃ saṃbaṃdho hi ihedaṃ pratyayaliṃgo yaḥ sa eva samavāya <span type="ref-block" n="899 r_ĀPṬ-GL#26,17_r"/>iṣyate na cāṃtarālābhāvo grāmavṛkṣāṇāṃ saṃbaṃdha iti na tenavyabhicāraḥ tathāpi ihākāśe śakunir iti ihedaṃ <span type="ref-block" n="900 r_ĀPṬ-GL#26,18_r"/>pratyayena saṃyogasaṃbaṃdhamātranibaṃdhanena vyabhicāra ityādhārādheyabhūtānām iti nigradyate na hi yathā'va<span type="ref-block" n="901 r_ĀPṬ-GL#26,19_r"/>yavāvayavyādīnām ādhārādheyabhūtatvam ubhayoḥ prasiddhaṃtathā śakunyākāśayor auttarādharyāyogāt ākāśasya <span type="ref-block" n="902 r_ĀPṬ-GL#26,20_r"/>sarvagatatvena śakuner upary api bhāvād adhastād iveti natatrehedaṃ pratyayena vyabhicāraḥ nanv ākāśasyātīṃdri<span type="ref-block" n="903 r_ĀPṬ-GL#26,21_r"/>yatvāt tad asmadādīnām ihedaṃ pratyayasyāsaṃbhavāt kathaṃtena vyabhicāracodanā sādhīyasīti na maṃtavyaṃ <span type="ref-block" n="904 r_ĀPṬ-GL#26,22_r"/>kutaścil liṃgād anumite 'py ākāśe śrutiprasiddher vākasyacid ihedam iti pratyayāvirodhāt tatra bhrāṃtena vā keṣāṃ<span type="ref-block" n="905 r_ĀPṬ-GL#26,23_r"/>cid ihedam iti pratyayena vyabhicāracodanāyāḥnyāyaprāptatvāt tatparihārārtham ādhārādheyabhūtānām iti <span type="ref-block" n="906 r_ĀPṬ-GL#26,24_r"/>vacanasyopapatteḥ nanv evam apīha kuṃḍe dadhītipratyayenānekāṃtastasya saṃyoganibaṃdhanatvena samavāyāhetu<span type="ref-block" n="907 r_ĀPṬ-GL#26,25_r"/>tvād iti na śaṃkanīyam ayutasiddhanām iti pratipādanāt nahi yathāvayavāvayavyādayo 'yutasiddhās tathā <span type="ref-block" n="908 r_ĀPṬ-GL#26,26_r"/>dadhikuṃḍādayaḥ teṣāṃ yutasiddhatvāt tarhy ayutasiddhānām eveti vaktavyam ādhārādheyabhūtānām itivacanasyā<span type="ref-block" n="909 r_ĀPṬ-GL#26,27_r"/>bhāve 'pi vyabhicārābhāvād iti na cetasi vidheyaṃ vācyavācakabhāvenākāśākāśaśabdayor vyabhicā<span type="ref-block" n="910 r_ĀPṬ-GL#26,28_r"/>rāt ihākāśe vācye vācaka ākāśaśabda iti ihedaṃpratyayaliṃgasyāyutasiddhasaṃbaṃdhasya vācyavācaka<span type="ref-block" n="911 r_ĀPṬ-GL#26,29_r"/>bhāvaprasiddheḥ tena vyabhicāropapatter ādhārādheyabhūtānāmiti vacanasyopapatteḥ nanv ādhārādheyabhūtānām a<span type="ref-block" n="912 r_ĀPṬ-GL#26,30_r"/>yutasiddhānām api saṃbaṃdhasya viṣayaviṣayibhāvasya siddheḥkutaḥ samavāyasiddhiḥ na hy ātmaniicchādīnāṃ <span type="ref-block" n="913 r_ĀPṬ-GL#26,31_r"/>jñānam ayutasiddhaṃ na vabhati tathāham itijñānam ādhārādheyabhāvasyāpy atra bhāvāt na cāham itipratyayasyātmaviṣa<span type="ref-block" n="914 r_ĀPṬ-GL#26,32_r"/>yasyāyutasiddhasyātmādhārasya viṣayaviṣayibhāvo 'siddha iti kutas tayoḥ samavāya eva sidhyed iti na vaktavyaṃ <span type="ref-block" n="915 r_ĀPṬ-GL#26,33_r"/>ādhārādheyabhūtānām evāyutasiddhānām eveti cāvadhāraṇāt vācyavācakabhāvo hi yutasiddhānām anādhā<span type="ref-block" n="916 r_ĀPṬ-GL#26,34_r"/>rādheyabhūtānāṃ ca pratīyate viṣayaviṣayibhāvavat tato'nenāvadhāritaviṣayeṇa na vyabhicāraḥ <span type="ref-block" n="917 r_ĀPṬ-GL#26,35_r"/>saṃbhāvyate nanv evam ayutasiddhānām evety avadhāraṇādvyabhicārābhāvād ādhārādheyabhūtānām iti vacana<span type="ref-block" n="918 r_ĀPṬ-GL#26,36_r"/>m anarthakaṃ syāt ādhārādheyabhūtānām evety avadhāraṇe satyayutasiddhānām iti vacanavat viṣayaviṣayibhāvasya <span type="ref-block" n="919 r_ĀPṬ-GL#26,37_r"/>vācyavācakabhāvasya ca yutasiddhānām apyanādhāryādhārabhūtānām iva saṃbhavāt tenavyabhicārābhāvād iti ca <span type="ref-block" n="920 r_ĀPṬ-GL#27,01_r"/>na mananīyaṃ ghaṭādyekadravyasamavāyināṃrūpasādīnām ayutasiddhānām eva parasparaṃ samavāyābhāvādekārthasama<span type="ref-block" n="921 r_ĀPṬ-GL#27,02_r"/>vāyena saṃbaṃdhena vyabhicārāt na hy ayaṃ yutasiddhānāmapi saṃbhavati viṣayaviṣayibhāvavad vācyavācakabhāva<span type="ref-block" n="922 r_ĀPṬ-GL#27,03_r"/>vad vā tato 'yutasiddhānām evety avadhāraṇe 'pivyabhicāranivṛtyartham ādhāryādhārabhūtānām iti vacanaṃ tathā<span type="ref-block" n="923 r_ĀPṬ-GL#27,04_r"/>''dhāryādhārabhūtānām eveti vacane 'pyādhārādheyabhāvena saṃyogaviśeṣeṇasarvathā'nādhāryādhārabhūtānām asaṃ<span type="ref-block" n="924 r_ĀPṬ-GL#27,05_r"/>bhavatāvyabhicāraḥ saṃbhāvyata eva tannivṛtyarthamayutasiddhānām eveti vacanam arthavad eveti niravadyam ayutasi<span type="ref-block" n="925 r_ĀPṬ-GL#27,06_r"/>ddhatvādhāryādhārabhūtatvalakṣaṇaṃ saṃyogādibhyovyavacchedakaṃ saṃbaṃdhasyehedaṃ pratyayaliṃgenavyavasthāpitasya sama<span type="ref-block" n="926 r_ĀPṬ-GL#27,07_r"/>vāyasvabhāvatvaṃ sādhayaty eva ataḥ saṃbaṃdhamātre 'pisādhye na siddhasādhanam iti vaiśeṣikāḥ saṃcakṣate <span type="ref-block" n="927 r_ĀPṬ-GL#27,08_r"/>teṣām ayutasiddhānām iti vacanaṃ tāvad vicāryate kimidam ayutasiddhatvaṃ nāmaviśeṣaṇaṃ vaiśeṣikaśāstrāpekṣayā <span type="ref-block" n="928 r_ĀPṬ-GL#27,09_r"/>lokāpekṣayā vā syāt ubhayathāpi na sādhv ity āha </p><p n="a_56" rend="justify"> <span type="ref-block" n="933 r_ĀPṬ-GL#27,14_r"/>iha taṃtuṣu paṭa ity ādir ihedaṃ pratyayaḥsamavāyasaṃbaṃdhanibaṃdhana eva nirbādhatvesatyayutasiddhehedaṃ pratya<span type="ref-block" n="934 r_ĀPṬ-GL#27,15_r"/>yatvāt yas tu na samavāyasaṃbaṃdhanibaṃdhanaḥ sa naivaṃyathehasamavāyiṣu samavāya iti vādhyamānehedaṃ pratyayaḥ <span type="ref-block" n="935 r_ĀPṬ-GL#27,16_r"/>iha kuṃḍe dadhīti yutasiddhehedaṃ pratyayaś ca nirbādhatvesatyayutasiddhehedaṃ pratyayaś cāyām iha taṃtuṣu paṭa ity ādiḥ tasmā<span type="ref-block" n="936 r_ĀPṬ-GL#27,17_r"/>t samavāyasaṃbaṃdhanibaṃdhana iti kevalavyatirekī heturasiddhatvādidoṣarahitatvāt svasādhyā vinābhāvī sama<span type="ref-block" n="937 r_ĀPṬ-GL#27,18_r"/>vāyasabaṃdhaṃ sādhayatīti parair abhidhīyate satyāmayutasiddhāv iti vacanasāmarthyāt tatredam ayutasiddhatvaṃ <span type="ref-block" n="938 r_ĀPṬ-GL#27,19_r"/>yadi śāstrīyaṃ hetor viśeṣaṇaṃ tadā na sādhu pratibhāsatesamavāyinor avayavāvayavinor guṇaguṇinoḥ kriyā <span type="ref-block" n="939 r_ĀPṬ-GL#27,20_r"/>kriyāvatoḥ sāmānyatadvator viśeṣatadvatoś caśāstrīyasyāyutasiddhatvasya virahāt vaiśeṣikaśāstre hiprasiddham <span type="ref-block" n="940 r_ĀPṬ-GL#27,21_r"/>'apṛthagāśrayavṛttitvam ayutasiddhatvaṃ' tac ceha nāstyeva yataḥ kāraṇād dravyaṃ taṃtulakṣaṇaṃ svāvayavāṃśeṣu vartatekāryadravyaṃ <span type="ref-block" n="941 r_ĀPṬ-GL#27,22_r"/>ca paṭalakṣaṇaṃ svāvayaveṣu taṃtuṣu vartata itisvāvayavādhārām ity anenāvayavāvayavinoḥpṛthagāśrayavṛttitvasiddher a<span type="ref-block" n="942 r_ĀPṬ-GL#27,23_r"/>pṛthagāśrayavṛttitvam asad eveti pratipāditaṃ yataś ca guṇaḥkāryadravyāśrayo rūpādi kāryadravyaṃ tu svāvayavādhāraṃ <span type="ref-block" n="943 r_ĀPṬ-GL#27,24_r"/>pratīyate tena guṇaguṇinor apṛthagāśrayavṛttitvamasaṃbhāvyamānaṃ niveditaṃ etena kriyāyāḥkāryadravyavartanāt kārya <span type="ref-block" n="944 r_ĀPṬ-GL#27,25_r"/>dravyasya ca svāvavayaveṣu kriyākriyāvatorapṛthagāśrayavṛttitvābhāvaḥ kathitaḥ tathā sāmānyasyadravyatvāde<span type="ref-block" n="945 r_ĀPṬ-GL#27,26_r"/>r dravyādiṣu vṛtter dravyādīnāṃ ca svāśrayeṣu sāmānyatadvatoḥ pṛthagāśrayavṛttitvaṃ khyāpitaṃtathaivāparaviśeṣasya <span type="ref-block" n="946 r_ĀPṬ-GL#27,27_r"/>kāryadravyeṣu pravṛtteḥ kāryadravyāṇāṃ ca svāvayaveṣuviśeṣatadvator apṛthagāśrayavṛttitvaṃ nirastaṃ veditavyaṃ tato <span type="ref-block" n="947 r_ĀPṬ-GL#27,28_r"/>na śāstrīyāyutasiddhiḥ samavāyinor asti yā tu laukikīlokaprasiddhaikabhājanavṛttiḥ sā dugdhāṃbhasor api <span type="ref-block" n="948 r_ĀPṬ-GL#27,29_r"/>yutasiddhayor astīti tayāpi nāyutasiddhatvaṃ satyāsamavāyinoḥ sādhīya iti pratipattavyaṃ </p><p n="a_58" rend="justify"> <span type="ref-block" n="957 r_ĀPṬ-GL#28,03_r"/>nanu ca pṛthagāśrayavṛttitvaṃ yutasiddhiḥ 'pṛthagāśrayāśrayitvaṃ yutasiddhiḥ ' iti vacanāt pṛthagā <span type="ref-block" n="958 r_ĀPṬ-GL#28,04_r"/>śrayasamavāyo yutasiddhir iti vadatāṃ samavāyasyavivādādhyāsitatvāl lakṣaṇāsiddhiprasaṃgāt lakṣaṇasyā<span type="ref-block" n="959 r_ĀPṬ-GL#28,05_r"/>kārakatvena jñāpakatve 'pi tena siddhena bhavitavyaṃ asiddhasya vivādādhyāsitasya saṃdigdhatvāt tallakṣaṇa<span type="ref-block" n="960 r_ĀPṬ-GL#28,06_r"/>tvāyogāt siddhaṃ hi kasyacid bhedakaṃ lakṣaṇam upapadyatenānyatheti lakṣyalakṣaṇabhāvavido vibhāvayaṃti <span type="ref-block" n="961 r_ĀPṬ-GL#28,07_r"/>tatra yutasiddhatvam īśvarajñānayor nāsty eva maheśvarasyavibhutvān nityatvāc cānyadravyavṛttitvābhāvān maheśvarād a<span type="ref-block" n="962 r_ĀPṬ-GL#28,08_r"/>nyatra tadvijñānatvasyāpravṛtteḥ pṛthagāśrayavṛtitvābhāvāt kuṃḍasya hi kuṃḍāvayaveṣu vṛttir dadhnaś ca dadhyavayaveṣv i<span type="ref-block" n="963 r_ĀPṬ-GL#28,09_r"/>ti kuṃḍāvayavad adhyavayavākhyau pṛthagbhutāvāśrayau tayośca kuṃḍasya dadhnaś ca vṛttir iti pṛthagāśrayavṛtitvaṃ tayo<span type="ref-block" n="964 r_ĀPṬ-GL#28,10_r"/>r abhidhīyate na caivaṃ vidhaṃ pṛthagāścayāśrayitvaṃsamavāyinoḥ saṃbhavati taṃtūnāṃ svāvayaveṣv aṃśuṣu yathāvṛttiḥ <span type="ref-block" n="965 r_ĀPṬ-GL#28,11_r"/>na tathā paṭasya taṃtuvyatirikte kvacid āśraye na hy atracatvāro 'rthāḥ pratīyaṃte dvāv āśrayau pṛthagbhūtau dvau <span type="ref-block" n="966 r_ĀPṬ-GL#28,12_r"/>cāśrīyaṇāv iti taṃtor eva svāvayavāpekṣayāśrayitvātpaṭāpekṣayā vāśrayatvāt trayāṇām evārthānāṃ prasiddheḥ pṛtha<span type="ref-block" n="967 r_ĀPṬ-GL#28,13_r"/>gāśrayāśrayitvasya yutasiddhilakṣaṇasyābhāvād ayutasiddhatvaṃ śāstrīyaṃ samavāyinoḥ siddham eva tato 'yutasiddha<span type="ref-block" n="968 r_ĀPṬ-GL#28,14_r"/>tvaviśeṣaṇaṃ sādhv evāsiddhatvābhāvāt laukikyayutasiddhatvaṃ tu pratītibādhitaṃ nābhyupagamyata evaṃtataḥ savi<span type="ref-block" n="969 r_ĀPṬ-GL#28,15_r"/>śeṣaṇād dhetoḥ samavāyasiddhir iti ye 'pi samādadhatevidagdhavaiśeṣikās tāṃś ca paryanuyuṃjmahe vibhudravyaviśe<span type="ref-block" n="970 r_ĀPṬ-GL#28,16_r"/>ṣāṇām ātmākāśādīnāṃ kathaṃ tu yutasiddhiḥ parikalpatebhavadbhis teṣām anyāśrayavirahāt pṛthagāśrayāśrayitvā<span type="ref-block" n="971 r_ĀPṬ-GL#28,17_r"/>saṃbhavāt nityānāṃ ca pṛthaggatimatvaṃ yutasiddhir ity apina vibhudravyeṣu saṃbhavati tad dhi pṛthaggatimatvaṃ <span type="ref-block" n="972 r_ĀPṬ-GL#28,18_r"/>dvidhābhidhīyate kaiścit anyatarapṛthaggatimatvaṃubhayapṛthaggatimatvaṃ ceti tatra paramāṇavibhudravyayor a<span type="ref-block" n="973 r_ĀPṬ-GL#28,19_r"/>nyatarapṛthaggatimatvaṃ paramāṇor eva gatimatvāt vibhudravyasya tu niḥkriyatvena gatimatvābhā<span type="ref-block" n="974 r_ĀPṬ-GL#28,20_r"/>vāt parabhāṇūnāṃ tu parasparam ubhayapṛthaggatimatvamubhayor api paramāṇvoḥ pṛthak pṛthaggatimatvasaṃbhavāt <span type="ref-block" n="975 r_ĀPṬ-GL#28,21_r"/>tacaitad dvitayam api parasparaṃ vibhudravyaviśeṣāṇāṃsaṃbhavati tathaikadravyāśrayāṇāṃ guṇakarmasāmānyānāṃ capara<span type="ref-block" n="976 r_ĀPṬ-GL#28,22_r"/>sparaṃ pṛthagāśrayavṛtter abhāvāt yutasiddhiḥ kathaṃ nu syāditi vitarkayaṃtu bhavaṃtaḥ teṣāṃ yutasidhdyabhāve cāyuta<span type="ref-block" n="977 r_ĀPṬ-GL#28,23_r"/>siddhau satyāṃ samavāyo 'nyonyaṃ prasajyeta sa ca neṣṭaḥteṣām āśrayāśrayibhāvābhāvāt atra kecid vibhudravya<span type="ref-block" n="978 r_ĀPṬ-GL#28,24_r"/>viśeṣāṇām anyonyaṃ nityasaṃyogam āsaṃcakṣate tasya kutaścid ajātatvāt na hy ayam anyatarakarmajo yathā sthāṇoḥ <span type="ref-block" n="979 r_ĀPṬ-GL#28,25_r"/>śyenena vibhūnāṃ ca mūrtaiḥ nāpy ubhayakarmajo yathāmeṣayor mallayor vā na ca saṃyogajo yathā dvitaṃtuka<span type="ref-block" n="980 r_ĀPṬ-GL#28,26_r"/>vīraṇayoḥ śarīrārākāśayor vā svāvayavasaṃyogapūrvako hyavayavinaḥ kenācit saṃyogaḥ prasiddhaḥ na <span type="ref-block" n="981 r_ĀPṬ-GL#28,27_r"/>cākāśādīnām avayavāḥ saṃti niravayavatvāt tato natatsaṃyogapūrvakaḥ parasparaṃ saṃyogo yataḥ saṃyogajaḥ syāt <span type="ref-block" n="982 r_ĀPṬ-GL#28,28_r"/>prāptis tu teṣāṃ sarvadā'stīti tallakṣaṇasaṃyogaḥ ajaevābhyupagatavyaḥ tatsiddheś ca yutasiddhis teṣāṃ pratijñā<span type="ref-block" n="983 r_ĀPṬ-GL#28,29_r"/>tavyā yutasiddhānām eva saṃyogasya niścayāt nac caivaṃye ye yutasiddhās teṣāṃ sa hy ahimavadādīnām api <span type="ref-block" n="984 r_ĀPṬ-GL#28,30_r"/>saṃyogaḥ prasajyate tathāvyāpter abhāvāt saṃyogena hiyutasiddhatvaṃ vyāptaṃ na yuvasiddhatvena saṃyogaḥ tato yatra <span type="ref-block" n="985 r_ĀPṬ-GL#28,31_r"/>yatra saṃyogas teṣāṃ tatra tatra yutasiddhir ity anumīyatekuṃḍabadarādivat evaṃ caikadravyāśrayāṇāṃ guṇādīnāṃ <span type="ref-block" n="986 r_ĀPṬ-GL#28,32_r"/>saṃyogasyāsaṃbhravān na yutasiddhiḥ tasya guṇatvenadravyāśrayatvāt tadabhāvān na yutasiddhiḥ nāpy ayutasiddhirastīti <span type="ref-block" n="987 r_ĀPṬ-GL#28,33_r"/>samavāyaḥ prāpnuyāt tasyehedaṃ pratyayaliṃgatvādādhāryādhārabhūtapadārthaviṣayatvāc ca na caiteparasparam ādhāryādhā<span type="ref-block" n="988 r_ĀPṬ-GL#28,34_r"/>rabhūtāḥ svāśrayeṇa dravyeṇa sahādhāryādhārabhāvāt nacaihedam iti pratyayas tatrābādhitaḥ saṃbhavati yalliṃgaḥ <span type="ref-block" n="989 r_ĀPṬ-GL#28,35_r"/>saṃbaṃdhaḥ samavāyo vyavasthāpyate na hīha rase rūpaṃkarmeti cābādhitaḥ pratyayo 'sti nāpīha sāmānye karma<span type="ref-block" n="990 r_ĀPṬ-GL#28,36_r"/>guṇo veti na tataḥ samavāyaḥ syāt na hi yatrayatrāyutasiddhis tatra tatra samavāya iti vyāptir asti yatrayatra <span type="ref-block" n="991 r_ĀPṬ-GL#28,37_r"/>samavāyas tatra tatrāyutasiddhir iti vyāpteḥ saṃpratyayāditi sarvaṃ niravadyaṃ paroktadūṣaṇānavakāśāt iti ta evaṃ <span type="ref-block" n="992 r_ĀPṬ-GL#28,38_r"/>vadataḥ śaṃkarādayo 'pi paryanuyojyāḥ kathaṃpṛthagāśrayāśrayitvaṃ yutasiddhiḥ nityānāṃ capṛthaggatimatvam iti <span type="ref-block" n="993 r_ĀPṬ-GL#29,01_r"/>yutasiddher lakṣaṇadvayam avyāpi na syāt tasyavibhudravyeṣv ajasaṃyogenānumitāyāṃ yutasiddhāv abhāvāt yadipuna<span type="ref-block" n="994 r_ĀPṬ-GL#29,02_r"/>r etallakṣaṇadvayavyatikrameṇa saṃyogahetur yutasiddhir itilaṇāṃtaram urarīkriyate tadā kuṃḍabadarādiṣu paramāṇvā<span type="ref-block" n="995 r_ĀPṬ-GL#29,03_r"/>kāśādiṣu paramāṇuṣv ātmamanassū vibhudravyeṣu ca parasparaṃyutasiddher bhāvāl lakṣaṇasyāvyāptyativyāptvasaṃbhavadoṣa<span type="ref-block" n="996 r_ĀPṬ-GL#29,04_r"/>parihāre 'pi karmāpi yutasiddhiṃ prāpnovi tasyāpi saṃyogehetutvā dadṛṣṭeśvarakālāder iveti duḥśakyātivyāptiḥ <span type="ref-block" n="997 r_ĀPṬ-GL#29,05_r"/>parihartuṃ saṃyogasyaiva hetur ity avadhāraṇād adoṣo 'yamiti cen na evam api himavadviṃdhyadināṃ yutasiddheḥ saṃyo<span type="ref-block" n="998 r_ĀPṬ-GL#29,06_r"/>gāhetor api prasiddher lakṣaṇasyāvyāptiprasaṅgāt hetur evasaṃyogasyety avadhāraṇād ayam api na doṣa iti cen na <span type="ref-block" n="999 r_ĀPṬ-GL#29,07_r"/>evam api saṃyogahetor yutāsiddheḥ prasaṃgāt saṃyogasyaiva hetur yutasiddhir ity avadhāraṇe 'pivibhāgahetur yuta<span type="ref-block" n="1000 r_ĀPṬ-GL#29,08_r"/>siddhiḥ katham iva vyavasthāpyate na ca yutasiddhānāṃsaṃyoga eva vibhāgasyāpi bhāvāt saṃyogovibhā<span type="ref-block" n="1001 r_ĀPṬ-GL#29,09_r"/>gahetur ity api vārtaṃ tasya tadvirodhiguṇatvāttadvināśahetuṇatvāt saṃyuktaviṣayatvād vibhāgasyasaṃyogohetur iti <span type="ref-block" n="1002 r_ĀPṬ-GL#29,10_r"/>cen na tarhi vibhaktaviṣayatvāt saṃyogasya vibhāgo heturastu kayościt vibhaktayor apy ubhayakarmaṇo 'nyatarakarma<span type="ref-block" n="1003 r_ĀPṬ-GL#29,11_r"/>ṇo 'vayavasaṃyogasya cāpāye saṃyogāpāyān na vibhāgaḥsaṃyogahetur iti cet tarhi saṃyuktayor apy ubhayakarmaṇo'nya<span type="ref-block" n="1004 r_ĀPṬ-GL#29,12_r"/>tarakarmaṇo 'vayavavibhāgasya cāpāye vibhāgasyābhāvātsaṃyogo vibhāgasyāpi hetur mā bhūt kathaṃ ca śaśvadavi<span type="ref-block" n="1005 r_ĀPṬ-GL#29,13_r"/>bhaktānāṃ vibhudravyaviśeṣāṇām ajaḥ saṃyogaḥsidhyanvibhāgahetuko vyavasthāpyate tatra yutasiddhirvibhāga<span type="ref-block" n="1006 r_ĀPṬ-GL#29,14_r"/>hetur iti katham avasthāpyate iti cet sarvasya hetoḥkāryotpādanāniyamad iti brūmaḥ samartho hi hetuḥ svakārya<span type="ref-block" n="1007 r_ĀPṬ-GL#29,15_r"/>m utpādayati nāsamarthaḥ sahakārikāraṇānapekṣo 'tiprasaṃgāt tena yathā himavadvi<corr>ṃ</corr>dhyādīnāṃ yutasiddhi<span type="ref-block" n="1008 r_ĀPṬ-GL#29,16_r"/>r vidyamānāpi na saṃyogam upajanayati sahakārikāraṇasyakarmāder abhāvāt tathā vibhudravyaviśeṣāṇāṃ <span type="ref-block" n="1009 r_ĀPṬ-GL#29,17_r"/>śāśvatikā yutasiddhiḥ saty api na vibhāgaṃ sahakarikāraṇasyā'nyatarakarmāder abhāvād iti saṃyogahetuṃyutasiddhi<span type="ref-block" n="1010 r_ĀPṬ-GL#29,18_r"/>m abhyanujānaṃto vibhāgahetum api tām abhyanujānaṃtusarvathāviśeṣābhāvāt tathā ca saṃyogasyaiva hetur yutasiddhir i<span type="ref-block" n="1011 r_ĀPṬ-GL#29,19_r"/>ty api lakṣaṇaṃ na vyavatiṣṭhata eva lakṣaṇabhāve ca nayutasiddhiḥ nāpi yutasiddhyabhāvalakṣaṇāsyādayutasiddhi<span type="ref-block" n="1012 r_ĀPṬ-GL#29,20_r"/>r iti yutasiddhyayutasiddhidvitayāpāye vyāghāto duruttaraḥsyāt sarvatra saṃyogasamavāyayor abhāvāt saṃsa<span type="ref-block" n="1013 r_ĀPṬ-GL#29,21_r"/>rgahāne sakalārthahāniḥ syād ity ābhiprāyaḥ saṃyogāpāyetāvad ātmātaḥ karaṇasaṃyogād buddhyādiguṇotpa<span type="ref-block" n="1014 r_ĀPṬ-GL#29,22_r"/>ttir na bhavet tadabhāve ca ātmano vyavasthāpanopāyāpāyādātmatatvahāniḥ etena bherīdaṃḍādyākāśasaṃyogā<span type="ref-block" n="1015 r_ĀPṬ-GL#29,23_r"/>bhāvāc chabdasyānutpatter ākāśavyavasthāpanopāyāsatvādākāśahānir uktā sarvatrāvayavasaṃyogābhāvāt tadvi<span type="ref-block" n="1016 r_ĀPṬ-GL#29,24_r"/>bhāgasyāpy anupapattes tannimittasyāpi śabdasyābhāvāt etena paramāṇusaṃyogābhāvād vyaṇukādiprakrameṇā<span type="ref-block" n="1017 r_ĀPṬ-GL#29,25_r"/>vayavino 'nutpattes tatra parāparādipratyayāpāyāt idam ataḥpūrveṇety ādipratyayāpāyāc ca na kālo dik ca <span type="ref-block" n="1018 r_ĀPṬ-GL#29,26_r"/>vyavatiṣṭhata ity uktaṃ tathā samavāyāsatvesakalasamavāyinām abhāvān na manaḥparamāṇavo 'pi saṃbhāvyaṃte <span type="ref-block" n="1019 r_ĀPṬ-GL#29,27_r"/>iti sakaladravyapadārthahānestadāśrayaguṇakarmasāmānyaviśeṣapadārthahānir apītisakalapadārthavyāghātāt <span type="ref-block" n="1020 r_ĀPṬ-GL#29,28_r"/>duruttaro vaiśeṣikamatasya vyāghātaḥ syāt taṃ parijihīrṣatāyutasiddhiḥ kutaścid vyavasthāpanīyā tatra </p><p n="a_60" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1023 r_ĀPṬ-GL#29,31_r"/>yathaiva hi kuṃḍabadarādiṣu yutapratyaya utpadyatekuṃḍādibhyo badarādayo yutā iti tathā vibhudravyaviśeṣu <span type="ref-block" n="1024 r_ĀPṬ-GL#29,32_r"/>prakṛteṣu guṇaguṇiṣu kriyākriyāvatsu sāmānyatadvatsuviśeṣatadvatsu cāvayavāvayaviṣu ca yutapratyayo bhavatyeveti <span type="ref-block" n="1025 r_ĀPṬ-GL#29,33_r"/>vutasiddhiḥ samāgatā sarvatrāyutapratyayasyābhāvāt deśabhedābhāvāt tatra na yutapratyaya iti cen na vātā'<span type="ref-block" n="1026 r_ĀPṬ-GL#29,34_r"/>'tapādiṣu yutapratyayānutpattiprasaṃgāt teṣāṃsvāvayaveṣu bhinneṣu deśeṣu vṛttes tatra yutapratyaya iticet ki<span type="ref-block" n="1027 r_ĀPṬ-GL#29,35_r"/>m evaṃ taṃtupaṭādiṣu paṭarupādiṣu ca yutapratyayaḥpratiṣidhyate svāśrayeṣu bhinneṣu vṛtter aviśeṣāt tathā ca na <span type="ref-block" n="1028 r_ĀPṬ-GL#29,36_r"/>teṣām ayutasiddhiḥ tato na yutapratyayahetutvenayutasiddhir vyavatiṣṭhate tadavyavasthānāc ca kiṃ syād ityāha </p><p n="a_62" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1033 r_ĀPṬ-GL#30,03_r"/>tad evam ayutasiddher asaṃbhave satyām ayutasiddhāv itiviśeṣaṇaṃ tāvad asiddhavipakṣād asamavāyāt saṃyogā<span type="ref-block" n="1034 r_ĀPṬ-GL#30,04_r"/>der vyavacchedaṃ na sādhayet saṃyogādināvyabhicārasyābādhitehedaṃ pratyayasya hetor duḥparihāratvātkevala<span type="ref-block" n="1035 r_ĀPṬ-GL#30,05_r"/>m abhyupagamyāyutasiddhatvaṃ viśeṣaṇaṃ hetor anaikātikatvamucyate siddhe 'pi viśeṣaṇe sādhanasyeha samavāyiṣu <span type="ref-block" n="1036 r_ĀPṬ-GL#30,06_r"/>samavāya ity ayutāsiddhabādhitehedaṃ pratyena sādhanam etatvyabhicāri kathyate na hy ayam ayutasiddhabādhitehedaṃ <span type="ref-block" n="1037 r_ĀPṬ-GL#30,07_r"/>pratyayaḥ samavāyahetuka iti nanv abādhitatvaviśeṣaṇamasiddham iti paramatamāśaṃkyāha </p><p n="a_64" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1046 r_ĀPṬ-GL#30,16_r"/>iha samavāyiṣu samavāya iti samavāyasamavāyinorayutasiddhatve samavāyasya pṛthagāśrayābhāvā<span type="ref-block" n="1047 r_ĀPṬ-GL#30,17_r"/>t prasiddhe satīhedam iti saṃvitterabādhitatvaviśeṣaṇasyābhāvāt na tayā sādhanaṃvyabhicaret tatrāna<span type="ref-block" n="1048 r_ĀPṬ-GL#30,18_r"/>vasthāyā bādhikāyāḥ sadbhāvāt tathā hi samavāyiṣusamavayasya vṛttiḥ samavāyāṃtarād yadīṣyate tadā <span type="ref-block" n="1049 r_ĀPṬ-GL#30,19_r"/>tasyāpi samavāyāṃtarasya samavāyasamavāyiṣu svasaṃbaṃdhiṣuvṛttir aparāparasamavāyarūpaiṣitavyāṃ <span type="ref-block" n="1050 r_ĀPṬ-GL#30,20_r"/>tathā cāparāparasamavāyaparikalpanāyām aniṣṭhitiḥsyāttathaika eva samavāyas tatvaṃ bhāvena vyākhyātām iti <span type="ref-block" n="1051 r_ĀPṬ-GL#30,21_r"/>siddhāṃtasya cāniṣṭhitiḥ saivehedam iti pratyayasya bādhātato nābādhatvaṃ nāma viśeṣaṇaṃ hetor yenā'nekāṃtaḥ syād i<span type="ref-block" n="1052 r_ĀPṬ-GL#30,22_r"/>ti ye vaṃdati teṣāṃ viśeṣaṇaviśeṣyatvasaṃbaṃdho'pi samavāyiṣu samavāya iti pratyayān na sidhyed anavasthāyāḥ <span type="ref-block" n="1053 r_ĀPṬ-GL#30,23_r"/>sadbhāvāt viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo hi samavāyasamavayināṃ parairiṣṭaḥ samavāyasya viśeṣaṇatvāt samavā<span type="ref-block" n="1054 r_ĀPṬ-GL#30,24_r"/>yināṃ viśeṣyatvāt anyathā samavāyapratiniyamānupapatteḥ sa ca samavāyasamavāyibhyo 'rthāṃtaram eva na <span type="ref-block" n="1055 r_ĀPṬ-GL#30,25_r"/>punar anarthāṃtaraṃ samavāyasyāpi samavāyibhyo'narthāṃtarāpatteḥ sa cārthāṃtarabhūtoviśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ saṃbaṃdhaḥ <span type="ref-block" n="1056 r_ĀPṬ-GL#30,26_r"/>svasaṃbaṃdhiṣu parasmād eva viśeṣaṇaviśeṣyabhāvātpratiniyataḥ syāt nānyathā tathā cāparāparaviśe<span type="ref-block" n="1057 r_ĀPṬ-GL#30,27_r"/>ṣaṇaviśeṣyabhāvaparikalpanāyām anavasthā vādhā tadavasthaivatatas tayā sabādhād ihedam iti pratyayādviśeṣaṇa<span type="ref-block" n="1058 r_ĀPṬ-GL#30,28_r"/>viśeṣyabhāvo 'pi na sidhyed iti kutaḥsamavāyapratiniyamaḥ kvacid eva samavayiṣu pareṣāṃ syāt </p><p n="a_66" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1061 r_ĀPṬ-GL#30,31_r"/>yatheha samavāyiṣu samavāya itīhedaṃ pratyayād anavasthayā bādhyamānāt samavāyavadviśeṣaṇāviśe<span type="ref-block" n="1062 r_ĀPṬ-GL#30,32_r"/>ṣyabhāvo na sidhyed iti tathāviśeṣaṇaviśeṣyatvapratyayādapyanavasthayābādhyamānatvāviśeṣāt tato '<span type="ref-block" n="1063 r_ĀPṬ-GL#30,33_r"/>nenehedaṃ pratyayaṃ dūṣaṇena viśeṣaṇaviśeṣyatvapratyayo 'pidūṣita eva tenaiva ca taddūṣaṇena viśeṣaṇaviśe<span type="ref-block" n="1064 r_ĀPṬ-GL#30,34_r"/>ṣyatvaṃ sarvatra dūṣitam avagamyatāṃ atrānavasthāparihāraṃ pareṣām āśaṃkya nirācaṣṭe </p><p n="a_68" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1071 r_ĀPṬ-GL#31,07_r"/>tasya viśeṣaṇaviśeṣya bhāvasyānaṃtyāt samavāyavadekatvānabhyupagamāt nānavasthā doṣo yadi paraiḥ <span type="ref-block" n="1072 r_ĀPṬ-GL#31,08_r"/>kathyate prapatṝṇām ākāṃkṣākṣayato 'pi vā yatra yasyapatipattur vyavahāraparisamāpter ākāṃkṣāyaḥ syāt <span type="ref-block" n="1073 r_ĀPṬ-GL#31,09_r"/>tatrāparaviśveṣaṇāviśeṣyabhāvānanveṣaṇād anavasthānupapatteḥtadā samavāyādināpi parikalpitena na <span type="ref-block" n="1074 r_ĀPṬ-GL#31,10_r"/>kiṃcit phalam upalabhāmhe samavāyinor apiviśeṣaṇaviśeṣyabhāvasyaivābhyupagamanīyatvātsaṃyoginor api <span type="ref-block" n="1075 r_ĀPṬ-GL#31,11_r"/>viśeṣaṇaviśeṣya bhāvānatikramāt guṇadravyayoḥkriyādravyayoḥ dravyatvadravyayoḥ guṇatvaguṇayoḥ karma<span type="ref-block" n="1076 r_ĀPṬ-GL#31,12_r"/>svakarmaṇoḥ guṇatvadravyayoḥ karmatvadravyayoḥviśeṣadravyayoś ca dravyayor iva viśeṣaṇaviśeṣyatvasya <span type="ref-block" n="1077 r_ĀPṬ-GL#31,13_r"/>sākṣāt paraṃparayā vā pratīyamānasya bādhakābhāvāt yathaiva hi guṇidravyaṃ kriyāvaddravyaṃ dravyatvavaddravyaṃ <span type="ref-block" n="1078 r_ĀPṬ-GL#31,14_r"/>viśeṣavaddravyaṃ guṇatvavān guṇaḥ karmatvavat karmety atrasākṣād viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ pratibhāsate daṃḍikuṃḍa<span type="ref-block" n="1079 r_ĀPṬ-GL#31,15_r"/>livat tathā paraṃparayā guṇatvavat dravyam ity atra guṇasyadravyaviśeṣaṇatvāt guṇatvasya ca guṇaviśeṣaṇa<span type="ref-block" n="1080 r_ĀPṬ-GL#31,16_r"/>tvāt viśeṣaṇāviśeṣyabhāvo 'pi tathā karmatvavad dravyām ityatrāpi karmatvasya karmaviśeṣaṇatvāt karmaṇo <span type="ref-block" n="1081 r_ĀPṬ-GL#31,17_r"/>dravyaviśeṣaṇatvāt viśeṣaṇaviśeṣyabhāva eva niraṃkuśo 'stu nanu ca daṃḍapuruṣādīnām avayavā<span type="ref-block" n="1082 r_ĀPṬ-GL#31,18_r"/>vayavyādīnāṃ ca saṃyogaḥ samavāyaś caviśeṣaṇaviśeṣyabhāvahetuḥ saṃpratīyate tasya tadbhāvaeva bhāvād iti <span type="ref-block" n="1083 r_ĀPṬ-GL#31,19_r"/>na maṃtavyaṃ tadabhāve 'pi viśeṣaṇaviśeṣya bhāvasyasadbhāvāt dharmadharmivat bhāvābhāvavad vā na hi dharma<span type="ref-block" n="1084 r_ĀPṬ-GL#31,20_r"/>dharmiṇoḥ saṃyogaḥ tasya dravyaniṣṭhatvāt nāpi samavāyaḥparairiṣyate samavāyatadastitvayoḥ samavā<span type="ref-block" n="1085 r_ĀPṬ-GL#31,21_r"/>yāṃtaraprasaṃgāt tathā ca bhāvābhāvayoḥ saṃyogaḥsamavāyo vā parair iṣṭaḥ siddhāṃtavirodhāt tayo<span type="ref-block" n="1086 r_ĀPṬ-GL#31,22_r"/>r viśeṣaṇaṃ viśeṣyabhāvas tu tair iṣṭo duṣṭaś ceti nasaṃyogasamavāyābhyāṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo vyāptaḥ tena <span type="ref-block" n="1087 r_ĀPṬ-GL#31,23_r"/>tayor vyāptatvasiddhiḥ na hi viśeṣaṇāviśeṣyabhāvāsyābhāvekayościt saṃyogaḥ samavāyo vā vyavatiṣṭha<span type="ref-block" n="1088 r_ĀPṬ-GL#31,24_r"/>te kvacid viśeṣaṇaviśeṣyabhāvāv iva kṣāyāṃ tusaṃyogasamavāyavyavahāro na viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasyā<span type="ref-block" n="1089 r_ĀPṬ-GL#31,25_r"/>vyāpakatvaṃ vyavasthāpayitum alaṃ sato 'py anarthitvādervivakṣānupapatter vyāpakatvaprasiddheḥ tataḥ saṃyogaḥ <span type="ref-block" n="1090 r_ĀPṬ-GL#31,26_r"/>samavāyo vā anyo vā'vinābhāvādiḥ saṃbaṃdhas tasyaivaviśeṣaṇaviśeṣyabhāvasya viśeṣos tu nanu ca <span type="ref-block" n="1091 r_ĀPṬ-GL#31,27_r"/>samavāyasya svataṃtratvād ekatvāc ca katham asau tadviśeṣaḥsthāpyata iti cen na samavāyasya svataṃtratve sarvathai<span type="ref-block" n="1092 r_ĀPṬ-GL#31,28_r"/>katve ca doṣa sadbhāvāt tathā hi </p><p n="a_70" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1129 r_ĀPṬ-GL#33,03_r"/>svataṃtratve hi samavāyasya ṣaṇṇāmāśritatvam anyatranityadravyebhya iti katham āśritatvaṃ svayaṃ vai<span type="ref-block" n="1130 r_ĀPṬ-GL#33,04_r"/>śeṣikair iṣṭhām iti taṃtrāvirodho doṣaḥ tasyāśritatvapratipādane svataṃtratvavirodhāt parāśritatvaṃhi pāra<span type="ref-block" n="1131 r_ĀPṬ-GL#33,05_r"/>taṃtryaṃ tena svātaṃtryaṃ kathaṃ na pratihanyate syānmataṃ paramārthataḥ samavāyasyāśritvaṃ dharmaḥ kathyate <span type="ref-block" n="1132 r_ĀPṬ-GL#33,06_r"/>yatas taṃtravirodhaḥ syāt kiṃtūpacārāt nimittaṃtūpacārasyasamavāyiṣu satsu samavāyajñānaṃ samavāyiśūnye <span type="ref-block" n="1133 r_ĀPṬ-GL#33,07_r"/>deśe samavāyajñānāsaṃbhavāt paramārthatas tasyāśritatvesvāśrayanāśāt vināśaprasaṃgāt guṇādivad iti <span type="ref-block" n="1134 r_ĀPṬ-GL#33,08_r"/>tad asat digādīnām apy evam āśritatvaprasaṃgāt mūrtadravyeṣu satsūpalabdhilakṣaṇaprāpteṣu digliṃgasyedam ataḥ <span type="ref-block" n="1135 r_ĀPṬ-GL#33,09_r"/>pūrveṇaityādipratyayasya kālaliṃgasya caparatvāparatvādipratyayasya sadbhāvātmūrtadravyāśritatvopacāraprasaṃ<span type="ref-block" n="1136 r_ĀPṬ-GL#33,10_r"/>gāt tathācānyatra nityadravyebhya iti vyāghātaḥnityadravyasyāpi digāder upacārād āśritatvasiddheḥ <span type="ref-block" n="1137 r_ĀPṬ-GL#33,11_r"/>sāmānyasyāpi paramārthato 'nāśritatvam anuṣajyatesvāśrayavināśe 'pi vināśābhāvāt samavāyavat tad idaṃ <span type="ref-block" n="1138 r_ĀPṬ-GL#33,12_r"/>svābhyupagamaviruddhaṃ vaiśeṣikāṇāṃ upacārato 'pisamavāyasyāśritatvaṃ svātaṃtryaṃ vā kiṃ ca samavāyo na <span type="ref-block" n="1139 r_ĀPṬ-GL#33,13_r"/>saṃbaṃdhaḥ sarvathā'nāśritatvāt yo yaḥ sarvathā'nāśritaḥ sasa na saṃbaṃdho yathā digādiḥ sarvathā'nā<span type="ref-block" n="1140 r_ĀPṬ-GL#33,14_r"/>śritaś ca samavāyaḥ tasmān na saṃbaṃdha iti ihedaṃpratyayaliṃgo yaḥ sa samavāyo na syāt ayutasiddhānā<span type="ref-block" n="1141 r_ĀPṬ-GL#33,15_r"/>m ādhāryādhārabhūtānām api saṃbaṃdhāṃtareṇāśritenabhavitavyaṃ saṃyogāder asaṃbhavāt samavāyasyāpy anāśritasya <span type="ref-block" n="1142 r_ĀPṬ-GL#33,16_r"/>saṃbaṃdhatvavirodhāt syād ākūtaṃ samavāyasya dharmiṇo'pratipattau hetor āśrayāsiddhatvaṃ pratipattau dharmi<span type="ref-block" n="1143 r_ĀPṬ-GL#33,17_r"/>grāhakapramāṇabādhitaḥ pakṣo hetuś ca kālātyayāpādiṣṭaḥprasajyeta samavāyo hi yataḥ pramāṇāt pratipanna<span type="ref-block" n="1144 r_ĀPṬ-GL#33,18_r"/>s tata evāyutasiddhasaṃbaṃdhatvaṃ pratipannam ayutasiddhānāmeva saṃbaṃdhasya samavāyavyapadeśasiddher iti tad api na <span type="ref-block" n="1145 r_ĀPṬ-GL#33,19_r"/>sādhīyaḥ sagavāyigrāhiṇā pramāṇenāśritasyaivasamavāyasyāviṣvagbhāvalakṣaṇasya pratipattestasyānā<span type="ref-block" n="1146 r_ĀPṬ-GL#33,20_r"/>śritatvābhyupagame cāsaṃbaṃdhatvasya prasaṃgena sādhanāt sādhyasādhanayor vyāpyavyāpakabhāvasiddhau parasya <span type="ref-block" n="1147 r_ĀPṬ-GL#33,21_r"/>vyāpyābhyupagame tannāṃtarīyakasya vyāpakābhyupagamasyapratipādanāt na hy anāśritatvamasaṃbaṃdhatvena vyāptaṃ <span type="ref-block" n="1148 r_ĀPṬ-GL#33,22_r"/>digādiṣv asiddhaṃ nāpy anaikāṃtikam anāśritasya kasyacitsaṃbaṃdhatvāprasiddheḥ vipakṣe vṛtyabhāvāt tata eva <span type="ref-block" n="1149 r_ĀPṬ-GL#33,23_r"/>na viruddhaṃ nāpi satpratipakṣaṃ tasyānāśritasyāpisaṃbaṃdhatvavyavasthāpakānumānābhāvād iti na pareṣāṃ <span type="ref-block" n="1150 r_ĀPṬ-GL#33,24_r"/>samavāyaḥ saṃbaṃdho'sti yataḥ pratiniyamaḥ kasyacit kvacitsamavāyini vyavasthāpyate bhavatu vā sama<span type="ref-block" n="1151 r_ĀPṬ-GL#33,25_r"/>vāyaḥ kim eko 'neko vā yadi sarvatraika eva samavāyo'bhyupagamyate tadā maheśvare jñānaṃ samavaiti na <span type="ref-block" n="1152 r_ĀPṬ-GL#33,26_r"/>punar evaṃ digādau veti katham avabudhyate iheti pratyayāditi cen na tasyeha śaṃkare jñānam iti pratyayasyaika<span type="ref-block" n="1153 r_ĀPṬ-GL#33,27_r"/>samavāyahetukasya khādivyavacchedena śaṃkara evajñānasamavāyasādhanāsamarthatvāt niyamakādarśanād bhe<span type="ref-block" n="1154 r_ĀPṬ-GL#33,28_r"/>dasya vyavasthāpayitum aśakteḥ nanu ca viśeṣaṇabheda evaniyāmakaḥ sattāvat sattā hi dravyādiviśe<span type="ref-block" n="1155 r_ĀPṬ-GL#33,29_r"/>ṣaṇabhedād ekāpi bhidyamānā dṛṣṭāpratiniyatadravyādisatvavyavasthāpikā dravyaṃ sat guṇaḥ sankarma <span type="ref-block" n="1156 r_ĀPṬ-GL#33,30_r"/>sad iti dravyādiviśeṣaṇaviśiṣṭasya satpratyayasyadravyādiviśiṣṭasattāvyavasthāpakatvāt tadvatsamavā<span type="ref-block" n="1157 r_ĀPṬ-GL#33,31_r"/>yiviśeṣaṇaviśiṣṭehedaṃ gatyayādviśiṣṭasamavāyiviśeṣaṇasyasamavāyasya vyavasthiteḥ samavāyo hi <span type="ref-block" n="1158 r_ĀPṬ-GL#33,32_r"/>yad upalakṣito viśiṣṭapratyayāt sidhyate tatpratiniyamaheturevābhidhīyata yatheha taṃtuṣu paṭa iti taṃtupaṭaviśiṣṭe<span type="ref-block" n="1159 r_ĀPṬ-GL#33,33_r"/>hedaṃ pratyayāt taṃtuṣv eva paṭasya samavāyo niyamyate navīraṇādiṣu nacāyaṃ viśiṣṭehedaṃpratyayaḥ sarvasya pratipattuḥ <span type="ref-block" n="1160 r_ĀPṬ-GL#33,34_r"/>pratiniyataviṣayaḥ samanubhūyamānaḥ paryanuyogārhaḥ kim itibhavan tatraiva pratiniyato 'nubhūyate na punar a<span type="ref-block" n="1161 r_ĀPṬ-GL#33,35_r"/>nyatreti tathā tasya paryanuyoge kasyacitsveṣṭatattvavyasthānupapatteḥ tadvyavasthāpakapratyayasyāpi paryanu<span type="ref-block" n="1162 r_ĀPṬ-GL#33,36_r"/>yogyatvānivṛtteḥ sudūram api gatvā yadi kasyācitpratyayaviśeṣasyānubhūyamānasya paryanuyogāviṣayatvāt <span type="ref-block" n="1163 r_ĀPṬ-GL#33,37_r"/>tatas tatvavyavasthitir abhyupagamyate tadeha śaṃkare jñānamiti viśiṣṭahedaṃpratyayāt pramāṇopapannāt tatraiva jñāna<span type="ref-block" n="1164 r_ĀPṬ-GL#33,38_r"/>samavāyo vyavatiṣṭhate na khādiṣu viśeṣaṇabhedātsamavāyasya bhedaprasiddher iti kecid vyutpannavaiśeṣikāḥ <span type="ref-block" n="1165 r_ĀPṬ-GL#34,01_r"/>samanumanyaṃto 'pi na yathārthavādinaḥ samavāyasyasarvathaikatve nānāsamavāyiviśeṣaṇatvāyaugāt <span type="ref-block" n="1166 r_ĀPṬ-GL#34,02_r"/>sattādṛṣṭāṃ tasyāpi sādhyatvāt nahi sarvathaikā sattākutaścit pramāṇāt siddhā nanu satpratyayāviśeṣā<span type="ref-block" n="1167 r_ĀPṬ-GL#34,03_r"/>d viśeṣaliṃgābhāvād ekā sattā prasiddhaiveti cen na sarvathā satpratyayāviśeṣasyāsiddhatvād viśiṣṭhaliṃgābhāvasya <span type="ref-block" n="1168 r_ĀPṬ-GL#34,04_r"/>ca kathaṃcit satpratyayayāviśeṣas tu kathaṃcid evaikatvaṃsattāyāḥ sādhayet yathaiva hi satsāmānyādeśāt satsa<span type="ref-block" n="1169 r_ĀPṬ-GL#34,05_r"/>d iti pratyayasyāviśeṣas tathā sadviśeṣādeśātsatpratyayaviśaṣo 'pi ghaṭaḥ san paṭaḥ sannityādiḥ samanu<span type="ref-block" n="1170 r_ĀPṬ-GL#34,06_r"/>bhūyate ghaṭādipadārtha eva tatra viśiṣṭo na satteti cenna evaṃ ghaṭādīnām api sarvathaikatvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="1171 r_ĀPṬ-GL#34,07_r"/>śakyo hi vaktuṃ ghaṭapratyayāviśeṣād ekoghaṭaḥ taddharmā evaviśiṣṭapratyayahetavo viśiṣṭā iti ghaṭasyaikatve <span type="ref-block" n="1172 r_ĀPṬ-GL#34,08_r"/>kvacid ghaṭasya vināśe prādurbhāve vā sarvatra vināśaḥprādurbhāvo vā syāt tathā ca parasparavyāghātaḥ <span type="ref-block" n="1173 r_ĀPṬ-GL#34,09_r"/>sakṛdghaṭavināśaprādurbhāvayoḥ prasajyate iti cen na sattāyā api sarvathaikatve kasyacit prāgasataḥ <span type="ref-block" n="1174 r_ĀPṬ-GL#34,10_r"/>sattāyāḥ saṃbaṃdhe sarvasya sakṛtsattāsaṃbaṃdhaprasaṃgāt tadasaṃbaṃdhe vā sarvasyāsaṃbaṃdha iti parasparavyāghātaḥ <span type="ref-block" n="1175 r_ĀPṬ-GL#34,11_r"/>sattāsaṃbaṃdhāsaṃbaṃdhayoḥ sakṛttadduḥ parihāraḥ syāt prāgasataḥ kasyacid utpādakakāraṇasannidhānād utpadyamānasya <span type="ref-block" n="1176 r_ĀPṬ-GL#34,12_r"/>saṃbaṃdhaḥ parasya tadabhāvāt saṃbaṃdhābhāva itiprāguktadoṣā'prasaṃge ghaṭasyāpi kvacidutpādakakāraṇabhāvād u<span type="ref-block" n="1177 r_ĀPṬ-GL#34,13_r"/>tpādasya dharmasya sadbhāve ghaṭena saṃbaṃdhaḥ kvacit tuvināśahetūpādānād vināśasya bhāvo ghaṭasya tenāsaṃbaṃdha <span type="ref-block" n="1178 r_ĀPṬ-GL#34,14_r"/>iti kutaḥ paroktadoṣaprasaṃgaḥ sarvathaikatve 'pi ghaṭasyataddharmāṇām utpādādīnāṃ svakāraṇaniyamād deśakā<span type="ref-block" n="1179 r_ĀPṬ-GL#34,15_r"/>lākāraniyamopapatteḥ na hy utpādādayo dharmā ghaṭādanarthāṃtarabhūtā eva sattādharmāṇām apitadanarthāṃtaratvaprasaṃ<span type="ref-block" n="1180 r_ĀPṬ-GL#34,16_r"/>gāt teṣāṃ tato 'rthāṃtaratve ghaṭād utpādādīnāmarthāṃtaratvaṃ pratipattavyaṃ tathā ca ta eva viśiṣṭā naghaṭa <span type="ref-block" n="1181 r_ĀPṬ-GL#34,17_r"/>iti kathaṃ na ghaṭaikatvam āpadyate nanu ghaṭasya nityatvekatham utpādādayo dharmā nityasyānutpādāvināśa<span type="ref-block" n="1182 r_ĀPṬ-GL#34,18_r"/>dharmakatvād iti cet tarhi sattāyā nityatve kathamutpadyamānair arthaiḥ saṃbaṃdhaḥ prabhajyamānaiś ceticiṃtyatāṃ <span type="ref-block" n="1183 r_ĀPṬ-GL#34,19_r"/>svakāraṇavaśād utpadyamānā bhajyamānāś cārthāḥśaśvadavasthitayā sattayā saṃbaṃdhyaṃte na punaḥśaśvadavasthi<span type="ref-block" n="1184 r_ĀPṬ-GL#34,20_r"/>tena ghaṭena svakāraṇasāmarthyād utpādādayo dharmāḥsaṃbaṃdhyaṃta iti svadarśanapakṣapātamātraṃ ghaṭasyasarvagatatve <span type="ref-block" n="1185 r_ĀPṬ-GL#34,21_r"/>padārthāṃtarāṇām abhāvāpatter utpādādidharmakāraṇānām apyasaṃbhavāt katham utpādādayo dharmāḥ syur iti cet <span type="ref-block" n="1186 r_ĀPṬ-GL#34,22_r"/>sattāyāḥ sarvagatatve 'pi prāgabhāvādīnāṃ kvacid anupapatteḥkatham utpādyamānaiḥ prabhajyamānaiś cārthaiḥ saṃbaṃdhaḥ <span type="ref-block" n="1187 r_ĀPṬ-GL#34,23_r"/>sidhyet prāgabhāvābhāve hi kathaṃ prāgasataḥprādurbhavataḥ sattayā saṃbaṃdhaḥ pradhvaṃsābhāvābhāve hikathaṃ <span type="ref-block" n="1188 r_ĀPṬ-GL#34,24_r"/>vinaśyataḥ paścād asataḥ sattāyāḥ saṃbaṃdhābhāva iti sarveduravabodhaṃ syān mataṃ sattāyāḥ svāśrayavṛttitvā<span type="ref-block" n="1189 r_ĀPṬ-GL#34,25_r"/>t svāśrayāpekṣayā sarvagatatvaṃ na sakalapadārthāpekṣayāsāmānyādiṣu prāgabhāvādiṣu ca tadvatyabhāvāt tatrā <span type="ref-block" n="1190 r_ĀPṬ-GL#34,26_r"/>bādhitasya satpratyayasyābhāvād dravyādiṣv eva tadanubhavāditi tad api svagṛhamānyaṃ ghaṭasyāpy evam abādhita<span type="ref-block" n="1191 r_ĀPṬ-GL#34,27_r"/>ghaṭapratyayotpattihetuṣv eva svāśrayeṣu bhāvāt nasarvapadārthavyāpitvaṃ padārthāṃtareṣughaṭapratyayotpattyahetuṣu <span type="ref-block" n="1192 r_ĀPṬ-GL#34,28_r"/>tadabhāvād iti vaktuṃ śakyatvāt nanv eko ghaṭaḥ kathamaṃtarālavartipaṭādyarthān parihṛtya nānāpradeśeṣu davi<span type="ref-block" n="1193 r_ĀPṬ-GL#34,29_r"/>ṣṭeṣu bhinneṣu vartate yugapad iti cet katham ekā sattāsāmānyaviśeṣasamavāyān prāgabhāvādīṃś ca parihṛtya<span type="ref-block" n="1194 r_ĀPṬ-GL#34,30_r"/>dravyādipadārthān sakalān sakṛd vyāpnotīti samānaḥparyanuyogaḥ tasyāḥ svayam amūrtatvāt kenacit pratighā<span type="ref-block" n="1195 r_ĀPṬ-GL#34,31_r"/>tābhāvād adoṣa iti cet tarhi ghaṭasyāpy anabhivyaktimūrteḥkenacit pratibaṃdhābhāvāt sarvagatatve ko doṣaḥ <span type="ref-block" n="1196 r_ĀPṬ-GL#34,32_r"/>sarvatra ghaṭapratyayaprasaṃga iti cet sattāyāḥ sarvagatatvesarvatra satpratyayaḥ kiṃ na syāt prāgabhāvādiṣu <span type="ref-block" n="1197 r_ĀPṬ-GL#34,33_r"/>tasyās tu tirodhānān na satpratyayahetutvam iti cetghaṭasyāpi padārthāṃtareṣutattirodhānāddhaṭapratyayahetutvaṃ mā <span type="ref-block" n="1198 r_ĀPṬ-GL#34,34_r"/>bhūt na caivaṃ sarvaṃ sarvatra vidyate iti vadataḥsāṃkhyasya kiṃcid viruddhaṃ bādhakābhāvāt tirodhānāvi<span type="ref-block" n="1199 r_ĀPṬ-GL#34,35_r"/>rbhāvābhyāṃ svapratyayāvidhānasya kvacitsvapratyayavidhānasyāvirodhāt kiṃ ca ghaṭādisāmānyasyaghaṭādi<span type="ref-block" n="1200 r_ĀPṬ-GL#34,36_r"/>vyaktiṣv abhivyaktasya tadaṃtarāle cānabhivyaktasyaghaṭapratyayahetutvāhetutve svayam urarīkurvāṇaḥ kathaṃ naghaṭasya <span type="ref-block" n="1201 r_ĀPṬ-GL#34,37_r"/>svavyaṃjakadeśe 'bhivyaktasyānyatra cānabhivyaktasyaghaṭapratyayahetutvāhetutve nābhyupagacchatīti svecchākārī <span type="ref-block" n="1202 r_ĀPṬ-GL#34,38_r"/>syān mataṃ nānā ghaṭaḥ sakṛdbhinnadeśatayopalabhyamānatvātpaṭakaṭamukuṭādipadārthāṃtaravad iti tarhi nānā <span type="ref-block" n="1203 r_ĀPṬ-GL#34,39_r"/>sattā yugapadbādhakābhāve satibhinnadeśadravyādiṣūpalabhyamānatvāt tadvad itidarśanāṃtaram āyātaṃ nyāyasya <span type="ref-block" n="1204 r_ĀPṬ-GL#35,01_r"/>samānatvāt na hi vibhinnadeśeṣu ghaṭapaṭādiṣuyugapatsatvopalaṃbho 'siddhaḥ saṃto 'mī ghaṭādaya iti pratī<span type="ref-block" n="1205 r_ĀPṬ-GL#35,02_r"/>ter abādhitatvāt vyomnānaikāṃtiko 'yaṃ hetur iti cen na tasya pratyakṣatobhinnadeśatayā'tīṃdriyasya yugapadupa<span type="ref-block" n="1206 r_ĀPṬ-GL#35,03_r"/>laṃbhābhāvāt pareṣāṃyugapadbhinnadeśākāśaliṃgaśabdopalaṃbhāsaṃbhavāc canānumānato 'pi bhinnadeśatayā yuga<span type="ref-block" n="1207 r_ĀPṬ-GL#35,04_r"/>padupalaṃbho 'sti yatas tenānaikāṃtikatvaṃ hetor abhidhīyate nānādeśākāśaliṃgaśabdānāṃ nānādeśasthapuruṣaiḥ <span type="ref-block" n="1208 r_ĀPṬ-GL#35,05_r"/>śravaṇād ākāśasyānumānāt yugapadbhinnadeśatayopalaṃbhasyaprasiddhāv api na tena vyabhicāraḥ sādhanasya tasya <span type="ref-block" n="1209 r_ĀPṬ-GL#35,06_r"/>pradeśabhedān nānātvasiddheḥ niḥpradeśasyayugapadbhinnadeśakālasakalamūrtimaddravyasaṃyogānāmanupapatter ekapara<span type="ref-block" n="1210 r_ĀPṬ-GL#35,07_r"/>māṇuvan na ceyaṃ sattā svataṃtraḥ padārthaḥ siddhaḥpadārthadharmatvena pratīyamānatvād asattvavat yathaiva highaṭasyā<span type="ref-block" n="1211 r_ĀPṬ-GL#35,08_r"/>sattvaṃ paṭasyāsattvam iti padārthadharmatayāpratīyamānatvān nāsattvaṃ svataṃtraḥ padārthaḥ tathāghaṭasya sattvaṃ paṭasya <span type="ref-block" n="1212 r_ĀPṬ-GL#35,09_r"/>sattvam iti padārthadharmatvenopalabhyamānatvāt sattvam apisarvathā viśeṣābhāvāt sarvatra ghaṭaḥ san paṭaḥ san iti <span type="ref-block" n="1213 r_ĀPṬ-GL#35,10_r"/>pratyayasyāviśeṣād ekaṃ sattvaṃ padārthadharmatve 'pīti cettarhi sarvatrāsad iti pratyayasyāviśeṣād bhāvaparataṃtratve <span type="ref-block" n="1214 r_ĀPṬ-GL#35,11_r"/>'py ekam asatvam abhyupagamyatāṃ prāg asat paścād asaditaratretarad asad atyaṃtam asad iti pratyayaviśeṣātprāgasattvapaścā<span type="ref-block" n="1215 r_ĀPṬ-GL#35,12_r"/>d asattvetaretarāsattvātyaṃtāsattvabhedasiddher naikamasatvam iti cet nanv evaṃ vināśāt pūrvaṃ sattvaṃ prāksattvaṃ <span type="ref-block" n="1216 r_ĀPṬ-GL#35,13_r"/>svarūpalābhād uttaraṃ sattvaṃ paścāt sattvaṃ samānajātīyayoḥkenacid rūpeṇetaretaratrasattvam itaretarasattvaṃ kālatraye <span type="ref-block" n="1217 r_ĀPṬ-GL#35,14_r"/>'py anādyanaṃtasya sattvam atyaṃtasattvām iti sattvabhedaḥkiṃ nānumanyate satpratyayasyāpi prākkālāditayā viśeṣa<span type="ref-block" n="1218 r_ĀPṬ-GL#35,15_r"/>siddher bādhakābhāvāt yathā cāsattvasya sarvathaikatvekvacit kāryotpattau prāgabhāvavināśe sarvatrābhāvavinā<span type="ref-block" n="1219 r_ĀPṬ-GL#35,16_r"/>śaprasaṃgāt na kiṃcit prāg asad iti sarvakāryam anādi syāt na kiṃcit paścād asad iti tadanaṃtaṃ syāt na <span type="ref-block" n="1220 r_ĀPṬ-GL#35,17_r"/>kvacit kiṃcid asad iti sarvaṃ sarvātmakaṃ syān na kvacidatyaṃtam asad iti sarvaṃ sarvatra sarvadā prasajyeteti bādhaka<span type="ref-block" n="1221 r_ĀPṬ-GL#35,18_r"/>m api tathā sattvaikatve samānam upalabhāmahe kasyacitpradhvaṃse sattvābhāve sarvatra sattvābhāvaprasaṃgāt na <span type="ref-block" n="1222 r_ĀPṬ-GL#35,19_r"/>kiṃcit kutaścit prāk sat paścāt sad vā nāpītaratretarat satsyāt atyaṃtasad veti sarvaśūnyatāpattir duḥśakyā<span type="ref-block" n="1223 r_ĀPṬ-GL#35,20_r"/>parihartuṃ tāṃ parijihīrṣatā sattvasya bhedo'bhyupagaṃtavya iti naikā sattā savarthāsidhyed asattāvattadanaṃta<span type="ref-block" n="1224 r_ĀPṬ-GL#35,21_r"/>paryāyatopapatteḥ syān matir eṣā te kasyacit kāryasyapradhvaṃse 'pi na sattāyāḥ pradhvaṃsas tasyānityatvāt <span type="ref-block" n="1225 r_ĀPṬ-GL#35,22_r"/>padārthāṃtareṣu satpratyayahetutvāt prākkālādiviśeṣaṇabhede'py abhinnatvāt sarvathā śūnyatāṃ pariharato 'pi <span type="ref-block" n="1226 r_ĀPṬ-GL#35,23_r"/>sattānaṃtaparyāyatānupapattir iti sāpi na sādhīyasī kasyacitkāryasyotpāde 'pi prāgabhāvasyābhāvānupa<span type="ref-block" n="1227 r_ĀPṬ-GL#35,24_r"/>pattiprasaṃgāt tasya nityatvāt padārthāṃtarāṇām utpatteḥpūrvaṃ prāgabhāvasya svapratyayahetoḥ sadbhāvasiddheḥ <span type="ref-block" n="1228 r_ĀPṬ-GL#35,25_r"/>samutpannaikakāryaviśeṣaṇatayā vināśavyavahāro 'piprāgabhāvasyāvināśino nānānutpannakāryāpekṣayā <span type="ref-block" n="1229 r_ĀPṬ-GL#35,26_r"/>viśeṣaṇabhede 'pi bhedāsaṃbhavād ekatvāvirodhāt na hyutpatteḥ pūrvaṃ ghaṭasya prāgabhāvaḥ paṭasya prāgabhāva <span type="ref-block" n="1230 r_ĀPṬ-GL#35,27_r"/>ity ādi viśeṣaṇabhede 'py abhāvo bhidyate ghaṭasya sattāpaṭasya sattety ādiviśeṣaṇabhede 'pi sattāvat nanu <span type="ref-block" n="1231 r_ĀPṬ-GL#35,28_r"/>prāgabhāvasya nityatve kāryotpattir na syāt tasyatatpratibaṃdhakatvāt tadapratibaṃdhakatve prāg apikāryotpatteḥ kāryasyā<span type="ref-block" n="1232 r_ĀPṬ-GL#35,29_r"/>nāditvaprasaṃga iti cet tarhi sattāyā nityatve kāryasyapradhvaṃso na syāt tasyās tatpratibaṃdhakatvāt <span type="ref-block" n="1233 r_ĀPṬ-GL#35,30_r"/>tadapratibaṃdhakatve pradhvaṃsāt prāg apipradhvaṃsaprasaṃgāt kāryasya sthitir eva na syātkāryasattā hi pradhvaṃ<span type="ref-block" n="1234 r_ĀPṬ-GL#35,31_r"/>sāt prāk pradhvaṃsasya pratighātiketi kāryasya sthitiḥsidhyen nānyathā yadi punar balavatpradhvaṃsakāraṇasa<span type="ref-block" n="1235 r_ĀPṬ-GL#35,32_r"/>nnipāte kāryasya satto na pradhvaṃsaṃ pratibadhnāti tataḥpūrvaṃ tu balavadvināśakāraṇābhāvāt pradhvaṃsaṃ pratibadhnā<span type="ref-block" n="1236 r_ĀPṬ-GL#35,33_r"/>ty eva tato na prāg api pradhvaṃsaprasaṃga iti mataṃ tadābalavadutpādakakāraṇopadhānāt kāryasyotpādaṃ prāgabhāvaḥ <span type="ref-block" n="1237 r_ĀPṬ-GL#35,34_r"/>sann api na viruṇaddhi kāryotpādanāt pūrvaṃtadutpādakāraṇābhāvāt taṃ viruṇaddhi tato na prāg apikāryotpa<span type="ref-block" n="1238 r_ĀPṬ-GL#35,35_r"/>ttir yena kāryasyānāditvaprasaṃga iti prāgabhāvasya sarvadāsadbhāvo manyatāṃ sattāvat tathā caika eva sarvatra <span type="ref-block" n="1239 r_ĀPṬ-GL#35,36_r"/>prāgabhāvo vyatiṣṭhate pradhvaṃsābhāvaś ca na prāgabhāvādarthāṃtarabhūtaḥ syāt kāryavināśaviśiṣṭasya tasyaiva <span type="ref-block" n="1240 r_ĀPṬ-GL#35,37_r"/>pradhvaṃsābhāva ity abhidhānāttasyaivetaretaravyāvṛttiviśiṣṭasyetaretarābhāvābhidhānavat nanu ca kāryasya <span type="ref-block" n="1241 r_ĀPṬ-GL#35,38_r"/>vināśa eva pradhvaṃsābhāvo na punas tato 'nyaḥ yenavināśaviśiṣṭaḥ pradhvaṃsābhāva ity abhidhīyate nāpī<span type="ref-block" n="1242 r_ĀPṬ-GL#35,39_r"/>taretaravyāvṛttir itaretarābhāvād anyā yena tathāviśiṣṭasyetaretarābhāvābhidhānām iti cet tarhīdānīṃkārya<span type="ref-block" n="1243 r_ĀPṬ-GL#36,01_r"/>syotpāda eva prāgabhāvābhāvas tato'rthāṃtarasyāsaṃbhavāt kathaṃ tena kāryasya pratibaṃdhaḥsidhyet kāryotpādā<span type="ref-block" n="1244 r_ĀPṬ-GL#36,02_r"/>t prāgabhāvābhāvasyārthāṃtaratve prāg eva kāryotpādaḥ syātśaśvadabhāvābhāve śaśvatsadbhāvavat na hy anyadaivā<span type="ref-block" n="1245 r_ĀPṬ-GL#36,03_r"/>bhāvasyābhāvo 'nyadaiva bhāvasya sadbhāva itiabhāvābhāvasadbhāvayoḥ kālabhedo yuktaḥ sarvatrābhāvābhā<span type="ref-block" n="1246 r_ĀPṬ-GL#36,04_r"/>vasyaiva bhāvasadbhāvaprasiddheḥbhāvābhāvasyābhāvaprasiddhivat tathā ca kāryasadbhāva evatadabhāvābhāvaḥ <span type="ref-block" n="1247 r_ĀPṬ-GL#36,05_r"/>kāryābhāva eva na tadbhāvasyābhāva ity abhāvavināśavadbhāvavināśaprasiddheḥ na bhāvābhāvau parasparam atiśa<span type="ref-block" n="1248 r_ĀPṬ-GL#36,06_r"/>yāte yatas tayor anyatarasyaivaikatvanityatvenānātvānityatve vā vyavatiṣṭhate tadanenāsatvasyanānātvam a<span type="ref-block" n="1249 r_ĀPṬ-GL#36,07_r"/>nityatvaṃ ca pratijānatā sattvasyāpi tatpratijñātavyam itikathaṃcit sattaikā sad iti pratyayāviśeṣāt <span type="ref-block" n="1250 r_ĀPṬ-GL#36,08_r"/>kathaṃcid anekā prāksadityādi satpratyayabhedāt kathaṃcin nityā saiṃvaṃ yasattatipratyabhijñānāt kathaṃcid anityā <span type="ref-block" n="1251 r_ĀPṬ-GL#36,09_r"/>kālabhedāt pūrvaṃ sattā paścāt satteti satpratyayabhedāt sakalabādhakābhāvād anumaṃtavyā tatpratipakṣabhūtā'sa<span type="ref-block" n="1252 r_ĀPṬ-GL#36,10_r"/>ttāvat tataḥ samavāyiviśeṣaṇaviśiṣṭehedaṃ pratyayahetutvātsamavāyaḥ samavāyiviśeṣapratiniyamahetu<span type="ref-block" n="1253 r_ĀPṬ-GL#36,11_r"/>r dravyādiviśeṣaṇaviśiṣṭasatpratyahetutvāddravyādiviśeṣapratiniyamahetuḥ sattāvad iti viṣamaupanyāsaḥ <span type="ref-block" n="1254 r_ĀPṬ-GL#36,12_r"/>sattāyā nānātvasādhānāt tadvatsamavāyasya nānātvasiddheḥ so'pi hi kathaṃcid eka eva ihedaṃ prapratyayā<span type="ref-block" n="1255 r_ĀPṬ-GL#36,13_r"/>viśeṣāt kathaṃcid aneka eva nānāsamavāyiviśiṣṭehedaṃpratyayabhedāt kathaṃcin nitya eva pratyabhijñāya<span type="ref-block" n="1256 r_ĀPṬ-GL#36,14_r"/>mānatvāt kathaṃcid anitya eva kālabhedena pratīyamānatvāt na caikatrādhikaraṇe parasparam ekatvānekatve <span type="ref-block" n="1257 r_ĀPṬ-GL#36,15_r"/>nityatvānityatve vā viruddhe sakalabādhakarahitatve satyupalabhyamānatvāt kathaṃcit satvāsatvavat yad apy a<span type="ref-block" n="1258 r_ĀPṬ-GL#36,16_r"/>bhyadhāyi sattvāsattve naikatra vastuni sakṛtsaṃbhavatastayoḥ vidhipratiṣedharūpatvāt yayor vidhipratiṣedharū<span type="ref-block" n="1259 r_ĀPṬ-GL#36,17_r"/>patvaṃ te naikatra vastuni sakṛtsaṃbhavato yathāśītatvāśītatve vidhipratiṣedharūpe ca sattvāsattvetasmān naikatra <span type="ref-block" n="1260 r_ĀPṬ-GL#36,18_r"/>vastuni sakṛtsaṃbhavata iti tad apy anupapannaṃ vastunyekatrābhidheyatvānabhidheyatvābhyāṃ sakṛtsaṃbhavadbhyāṃ <span type="ref-block" n="1261 r_ĀPṬ-GL#36,19_r"/>vyabhicārāt kasyācit svābhidhāyakābhidhānāpekṣayāabhidheyatvam anyābhidhāyakābhidhānāpekṣayā cānabhi<span type="ref-block" n="1262 r_ĀPṬ-GL#36,20_r"/>dheyatvaṃ sakṛdupalabhyamānam abādhitamekatrābhidheyatvānabhidheyatvayoḥ sakṛtsaṃbhavaṃ sādhayatītyabhyanujñāne svarū<span type="ref-block" n="1263 r_ĀPṬ-GL#36,21_r"/>pādyapekṣayā sattvaṃ pararūpādyapekṣayā cāsatvaṃ nirbādhamanubhūyamānam ekatra vastuni satvāsatvayoḥ sakṛtsaṃbhavaṃ <span type="ref-block" n="1264 r_ĀPṬ-GL#36,22_r"/>kiṃ na sādhayet vidhipratiṣedharūpatvāviśeṣāt kathaṃcidupalabhyamānayor virodhānavakāśāt yenaiva svarūpeṇa <span type="ref-block" n="1265 r_ĀPṬ-GL#36,23_r"/>sattraṃ tenaivā satvam iti sarvathā'rpitayor evasatvāsatvayor yugapad ekatra virodhasiddheḥ kathaṃcitsatvāsatva<span type="ref-block" n="1266 r_ĀPṬ-GL#36,24_r"/>yor ekatra vastuni sakṛtprasiddhau ca tadvadekatvānekatvayornityatvānityatvayoś ca sakṛd ekatra nirṇayān na kiṃ<span type="ref-block" n="1267 r_ĀPṬ-GL#36,25_r"/>cid vipratiṣiddhaṃ samavāyasyāpi tathā pratiter abādhitatvāt sarvathaikatve maheśvara eva jñānasya samavāyā<span type="ref-block" n="1268 r_ĀPṬ-GL#36,26_r"/>d vṛttir na punar ākāśādisviti pratiniyamasya niyāmakamapaśyato niścayāsaṃbhavāt na cākāśādīnā<span type="ref-block" n="1269 r_ĀPṬ-GL#36,27_r"/>m acetanatā niyāmikā cetanātmaguṇasya jñānasya cetanātmanyeva maheśvare samavāyopapatter acetanadravyagaganā<span type="ref-block" n="1270 r_ĀPṬ-GL#36,28_r"/>dau tadayogāt jñānasya tadguṇatvābhāvād iti vaktu yuktaṃ śaṃbhor api svato 'cetanatvapratijñānāt svādi<span type="ref-block" n="1271 r_ĀPṬ-GL#36,29_r"/>bhyastasya viśeṣāsiddheḥ syād ākūtaṃ neśvaraḥ svataścetano 'cetano vā cetanasamavāyāt tu cetayitā svād<span type="ref-block" n="1272 r_ĀPṬ-GL#36,30_r"/>yas tu na cetanāsamavāyāc cetayitāraḥ kadācid ato 'stitebhyas tasya viśeṣa iti tad apy asat svato mahe<span type="ref-block" n="1273 r_ĀPṬ-GL#36,31_r"/>śvarasya svarūpānavadhāraṇān niḥsvarūpatāpatteḥ svayaṃtasyātmarūpatvān na svarūpahānir iti cen na ātmanā'py ā<span type="ref-block" n="1274 r_ĀPṬ-GL#36,32_r"/>tmatvayogād ātmatvena vyavahāropagamāt svato 'nātmatvādātmarūpasyāpy asiddheḥ yadi punaḥ svayaṃ nātmā<span type="ref-block" n="1275 r_ĀPṬ-GL#36,33_r"/>maheśo nāpy anātmā kevalam ātmatvayodātmeti mataṃ tadāsvataḥ kim asau syāt dravyam iti cen na dravya<span type="ref-block" n="1276 r_ĀPṬ-GL#36,34_r"/>tvayogād dravyavyavahāravacanāt sato dravyasvarūpeṇāpimaheśvarasyāvyavasthiteḥ yadi tu na svato 'sau <span type="ref-block" n="1277 r_ĀPṬ-GL#36,35_r"/>dravyaṃ nāpy adravyaṃ dravyatvayogād dravyam itipratipādyate tadā na svayaṃ dravyaṃ svarūpasyāpy abhāvāt kiṃsvarūpaḥ <span type="ref-block" n="1278 r_ĀPṬ-GL#36,36_r"/>śaṃbhur bhaved iti vaktavyaṃ sann eva svayam asāv iti cenna satvayogāt sann iti vyavahārasādhanāt svataḥ <span type="ref-block" n="1279 r_ĀPṬ-GL#36,37_r"/>sadrūpasyāprasiddheḥ atha na svataḥ sannacāsan satvasamavāyāt tu sann ity abhidhīyate tadā vyāghāto duru<span type="ref-block" n="1280 r_ĀPṬ-GL#36,38_r"/>ttaraḥ syāt satvāsatvayor anyonyavyavacchedarūpayorekatarasya pratiṣedhe 'nyatarasya vidhānaprasaṃgāt ubhaya <span type="ref-block" n="1281 r_ĀPṬ-GL#36,39_r"/>pratiṣedhasyāsaṃbhavāt katham evaṃ sarvathā sattvosatvayāḥsyādvādibhiḥ pratiṣedhe teṣāṃ vyaghāto na bhaved iti cen na <span type="ref-block" n="1282 r_ĀPṬ-GL#37,01_r"/>taiḥ kathaṃcit sattvāsattvayor vidhānāt sarvathāsattvāsattve hi kathaṃcitsattvāsattvavyavacchedenābhyupagamyete <span type="ref-block" n="1283 r_ĀPṬ-GL#37,02_r"/>sarvathā sattvasya kathaṃcit sattvasya vyavacchedenavyavasthānāt asattvasya ca kathaṃcid asattvavyavacchedene<span type="ref-block" n="1284 r_ĀPṬ-GL#37,03_r"/>ti sarvathā sattvasya pratiṣedhe kathaṃcit sasatvasyavidhānāt sarvathā cāsatvasya niṣedhe kathaṃcit satvasyavidhi<span type="ref-block" n="1285 r_ĀPṬ-GL#37,04_r"/>r iti kathaṃ sarvathā sattvāsatvapratiṣedhe syādvādināṃvyāghāto duruttaraḥ syāt sarvathaikāṃtavādinām eva tasya <span type="ref-block" n="1286 r_ĀPṬ-GL#37,05_r"/>duruttaratvāt etena dravyatvādravyatvayorātmatvānātvayoś cetanatvācetanatvayoś caparasparavyavacchedarūpa<span type="ref-block" n="1287 r_ĀPṬ-GL#37,06_r"/>yor yugapat pratiṣedhe vyāghāto duruttaraḥ pratipāditaḥ tadekatarapratiṣedhe 'nyatarasya vidher avaśyaṃ bhāvāt <span type="ref-block" n="1288 r_ĀPṬ-GL#37,07_r"/>ubhayapratiṣedhasyāsaṃbhavāt kathaṃcit satvāsatvayorvaiśeṣikair anabhyupagamāt kiṃ ca svarūpeṇāsati maheśvara<span type="ref-block" n="1289 r_ĀPṬ-GL#37,08_r"/>satvasamavāye pratijñāyamāne khāṃbuje satvasamavāyaḥparamārthataḥ kiṃ na bhavet svarūpeṇāsatvāviśeṣāt <span type="ref-block" n="1290 r_ĀPṬ-GL#37,09_r"/>khāṃbujasyābhāvān na tatra samavāyaḥ pāramārthika sadvargedravyaguṇakarmalakṣaṇe satvasamavāyasiddheḥ maheśvara <span type="ref-block" n="1291 r_ĀPṬ-GL#37,10_r"/>evātmadravyaviśeṣasatvasamavāya iti ca svamanorathamātraṃsvarūpeṇāsataḥ kasyacit sadvargatvāsiddheḥ <span type="ref-block" n="1292 r_ĀPṬ-GL#37,11_r"/>svarūpeṇa sati maheśvare satvasamavāyopagame sāmānyādāv apisatvasamavāyaprasaṃgaḥ svarūpeṇa satvāviśeṣāt <span type="ref-block" n="1293 r_ĀPṬ-GL#37,12_r"/>yathaiva hi maheśvarasya svarūpata satvaṃ vṛddhavaiśeṣikairiṣyate tadā pṛthivyādidravyāṇāṃ rūpādiguṇānām utkṣe<span type="ref-block" n="1294 r_ĀPṬ-GL#37,13_r"/>paṇādikarmaṇāṃ sāmānyaviśeṣasamavāyānāṃ ca prāgabhāvādīnāmapīṣyata eva tathāpi kvacid eva satvasa<span type="ref-block" n="1295 r_ĀPṬ-GL#37,14_r"/>mavāyasiddhau niyamahetur vaktavyaḥ satsad iti jñānamabādhitaṃ niyamahetur iti cen na tasya sāmānyādiṣv api <span type="ref-block" n="1296 r_ĀPṬ-GL#37,15_r"/>bhāvāt yathaiva hi dravyaṃ sat guṇaḥ sat karma sad itijñānam abādhitam utpadyate tathā sāmānyam asti viśeṣo <span type="ref-block" n="1297 r_ĀPṬ-GL#37,16_r"/>'sti samavāyo 'sti prāgabhāvādayaḥ saṃtīti jñānam apyabādhitam eva sāmānyādiprāgabhāvāditattvāsti<span type="ref-block" n="1298 r_ĀPṬ-GL#37,17_r"/>tvaṃ anyathā tadvādibhiḥ katham abhyupagamyate tatrāstitvadharmasadbhāvād astīti jñānaṃ na punaḥsattāsaṃbaṃdhā<span type="ref-block" n="1299 r_ĀPṬ-GL#37,18_r"/>d anavasthāprasaṃgāt sāmānyakalpanāt viśeṣeṣu casāmānyopagame sāmānyajñānāt viśeṣānupalaṃbhā<span type="ref-block" n="1300 r_ĀPṬ-GL#37,19_r"/>d ubhayatadviśeṣasmaraṇāc ca kasyacid avaśyaṃ bhāvinisaṃśaye tadvyavacchedārtha viśeṣāṃtarakalpanānuṣaṃgaḥ puna<span type="ref-block" n="1301 r_ĀPṬ-GL#37,20_r"/>s tatrāpi sāmanyakalpane 'vaśyaṃ bhāvī saśaṃyaḥ sati tasmiṃstadvyavacchedāya tadviśeṣāṃtarakalpanāyām ana<span type="ref-block" n="1302 r_ĀPṬ-GL#37,21_r"/>vasthāprasaṃgāt parāparaviśeṣasāmānyakalpanasyānivṛtteḥsudūram api gatvā viśeṣeṣu sāmānyānabhyupagame <span type="ref-block" n="1303 r_ĀPṬ-GL#37,22_r"/>siddhāḥ sāmānyarahitā viśeṣāḥ samavāye casamānyasyāsaṃbhavaḥ prasiddha eva tasyakatvāt saṃbhavecāna<span type="ref-block" n="1304 r_ĀPṬ-GL#37,23_r"/>vasthānuṣaṃgāt samavāye sāmānyasya samavāyāṃtarakalpanād itina sāmānyādiṣu sad iti jñānaṃ sattā<span type="ref-block" n="1305 r_ĀPṬ-GL#37,24_r"/>nibaṃdhanaṃ bādhyamānatvāt tathā prāgabhāvādiṣv api sattāsamavāye prāgabhāvāditvavirodhāt na sattānibaṃdhana<span type="ref-block" n="1306 r_ĀPṬ-GL#37,25_r"/>m astīti jñānaṃ tato 'stitvadharmaviśeṣaṇasāmarthyād evatatrāstīti jñānam abhyupagaṃtavyaṃ anyathā'stīti <span type="ref-block" n="1307 r_ĀPṬ-GL#37,26_r"/>vyavahāroyogād iti kecid vaiśeṣikāḥ samabhyamaṃsata tāṃś capare pratikṣipaṃti sāmānyādiṣūpacaritasatvābhyu<span type="ref-block" n="1308 r_ĀPṬ-GL#37,27_r"/>pagamāt mukhyasatve bādhakasadbhāvān na pāramārthikasatvaṃ sattāsabaṃdhādi vā'stitvadharmaviśeṣaṇabalād api <span type="ref-block" n="1309 r_ĀPṬ-GL#37,28_r"/>saṃbhāvyate sattāvyatirekeṇāstitvadharmagrāhakapramāṇābhāvāt'anyathāstitvaṃ dharmeṣv astīti pratyayād asti<span type="ref-block" n="1310 r_ĀPṬ-GL#37,29_r"/>tvāṃtaraparikalpanāyām anavasthānuṣaṃgāt tatropacāritasyāstitvasya pratijñāne sāmānyādiṣv apitadupacari<span type="ref-block" n="1311 r_ĀPṬ-GL#37,30_r"/>tam astu mukhye bādhakasadbhāvāt sarvatropacārasyamukhyabādhakasadbhāvād evopapatteḥ prāgabhāvādiṣv api <span type="ref-block" n="1312 r_ĀPṬ-GL#37,31_r"/>mukhyāstitvabādhakopapatter upacārataevāstitvavyavahārasiddher iti teṣāṃ dravyādiṣv api sad itijñānaṃ sattā<span type="ref-block" n="1313 r_ĀPṬ-GL#37,32_r"/>nibaṃdhanaṃ kutaḥ sidhyet tasyāpi bādhakasadvāvāt teṣāṃsvarūpato 'satve satve vā sattāsaṃbaṃdhānupapatteḥ <span type="ref-block" n="1314 r_ĀPṬ-GL#37,33_r"/>svarūpeṇāsatsu dravyādiṣu sattāsaṃbaṃdheti prasaṃgasyabādhakasya pratipādanāt svarūpataḥ satsu sattāsaṃbadhe <span type="ref-block" n="1315 r_ĀPṬ-GL#37,34_r"/>anavasthā tasya bādhakasyopanipātat sattā saṃbaṃdhenāpisatsu satvaṃ punaḥ sattāsaṃbandhaparikalpanaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="1316 r_ĀPṬ-GL#37,35_r"/>tasya vaiyarthyāt aparikalpane svarūpataḥ satsv api tata evasattāsaṃbaṃdhaparikalpanaṃ mā bhūt svarūpataḥ satvā<span type="ref-block" n="1317 r_ĀPṬ-GL#37,36_r"/>d asādhāraṇāt satsad ity anuvṛttipratyayasyānupapatteḥ dravyādiṣu tannibaṃdhanasya sādhāraṇasattāsaṃbaṃdhasya <span type="ref-block" n="1318 r_ĀPṬ-GL#37,37_r"/>parikalpanaṃ na vyartham iti cen na svarūpasatvād evasadṛśāt sad iti pratyayasyopapatteḥ sadṛśetare pariṇāma<span type="ref-block" n="1319 r_ĀPṬ-GL#37,38_r"/>sāmarthyād eva dravyādīnāṃsādhāraṇāsādhāraṇasatvanibaṃdhanasya satpratyayasyaghaṭanāt savarthā'rthāṃtarabhūta<span type="ref-block" n="1320 r_ĀPṬ-GL#37,39_r"/>sattāsaṃbaṃdhasāmarthyāt sad iti pratyayasyasādhāraṇasyāyogāt sattāvad dravyaṃ sattāvān guṇaḥ sattāvat karmeti <span type="ref-block" n="1321 r_ĀPṬ-GL#38,01_r"/>sattāsaṃbaṃdhasya pratyayasya prasaṃgāt na punaḥ saddravyaṃ san guṇaḥ satkarmeti pratyayaḥ syāt na hi ghaṃṭā <span type="ref-block" n="1322 r_ĀPṬ-GL#38,02_r"/>saṃbaṃdhād gavi ghaṃṭeti jñānam anubhūyate ghaṃṭāvānn itijñānasya tatra pratīteḥ yaṣṭisaṃbaṃdhāt puruṣo yaṣṭir itipratyaya<span type="ref-block" n="1323 r_ĀPṬ-GL#38,03_r"/>darśanāt tu sattāsaṃbadhād dravyādiṣu satteti pratyayaḥ syātabhede bhedopacārāt na punaḥ sad idi pratyayas tathā <span type="ref-block" n="1324 r_ĀPṬ-GL#38,04_r"/>copacārāt dravyādīnāṃ sattāvyapadeśo na punaḥ paramārthataḥsidhyet syān mataṃ sattāsāmānyavācaka<span type="ref-block" n="1325 r_ĀPṬ-GL#38,05_r"/>syāsattāśabdasyeva sacchabdasyāpi sadbhāvāt saṃbadhaṃdhātsaṃti dravyaguṇakarmāṇīti vyapadiśyaṃte bhāvasya <span type="ref-block" n="1326 r_ĀPṬ-GL#38,06_r"/>bhāvavadabhidhāyināpi śabdenābhidhānaprasiddheḥ viṣāṇīkakudmān prāṃtevāladhir iti gotvaliṃgam ity ādi<span type="ref-block" n="1327 r_ĀPṬ-GL#38,07_r"/>vat viṣāṇyādivācinā śabdena viṣāṇitvāder bhāvasyābhidhānāditi tad apy anupapannaṃ tathopacārād eva <span type="ref-block" n="1328 r_ĀPṬ-GL#38,08_r"/>satpratyayaprasaṃgāt puruṣe yaṣṭisaṃbaṃdhād yaṣṭir itipratyayavat yadi punar yaṣṭipuruṣayoḥ saṃyogāt puruṣo <span type="ref-block" n="1329 r_ĀPṬ-GL#38,09_r"/>yaṣṭir iti jñānam upacaritaṃ yuktaṃ na punar dravyādau saditi jñānaṃ tatra satvasya samavāyād iti mataṃ tad 'vaya<span type="ref-block" n="1330 r_ĀPṬ-GL#38,10_r"/>veṣv avayavinaḥ samavāyād avayaviṭhyapadeśaḥ syāt na punaravayavivyapadeśaḥ dravye ca guṇasya samavāyā<span type="ref-block" n="1331 r_ĀPṬ-GL#38,11_r"/>d guṇavyapadeśo 'stu kriyāsamavāyāt kriyāvyapadeśas tathā cana kadācid avayaviṣv avayavapratyayaḥ guṇini guṇi<span type="ref-block" n="1332 r_ĀPṬ-GL#38,12_r"/>pratyayaḥ kriyāvati kriyāvatpratyayaś copapadyeteti mahānvyāghātaḥ padārthāṃtarabhūtasattāsamavāyavādinām anu<span type="ref-block" n="1333 r_ĀPṬ-GL#38,13_r"/>ṣajyeta tad evaṃ svataḥ sata eveśvarasya svasamavāyo'bhyupagaṃtavyaḥ kathaṃcit sadātmatayā pariṇatasyaiva satva<span type="ref-block" n="1334 r_ĀPṬ-GL#38,14_r"/>samavāyasyopapatteḥ anyathā pramāṇena bādhanāt svayaṃsataḥ satvasamavāye 'sya ca pramāṇaprasiddheḥ svayaṃ <span type="ref-block" n="1335 r_ĀPṬ-GL#38,15_r"/>dravyātmanā pariṇatasya dravyatvasamavāyaḥ svayaṃjñānātmanā pariṇatasya maheśvarasya jñānasamavāya <span type="ref-block" n="1336 r_ĀPṬ-GL#38,16_r"/>iti yuktam utpaśyāmaḥ svayaṃ nīlātmanīlasamavāyavat nahi kaścid atathā pariṇatas tathātvasamavāya<span type="ref-block" n="1337 r_ĀPṬ-GL#38,17_r"/>bhāg upalabhyate 'tiprasaṃgāt tataḥ pramāṇavalānmaheśvarasya satvadravyatvātmatvavat svayaṃ jñatvaprasiddhe<span type="ref-block" n="1338 r_ĀPṬ-GL#38,18_r"/>r jñānasya samavāyāt tasya jñatvaparikalpanaṃ na kaṃcidarthaṃ puṣṇāti jñavyavahāraṃ puṣṇātīti cen na jñe <span type="ref-block" n="1339 r_ĀPṬ-GL#38,19_r"/>prasiddhe jñavyavahārasyāpi svataḥ prasiddheḥ yasya hi yo'rthaḥ prasiddhaḥ sa tatra tadvyavahāraṃ pravartayann upa<span type="ref-block" n="1340 r_ĀPṬ-GL#38,20_r"/>labdho yathā prasiddhākāśātmā ākāśe tadvyavahāraprasiddhejñaś caḥ kaścit tasmāt jñe tadvyavahāraṃ pravarta<span type="ref-block" n="1341 r_ĀPṬ-GL#38,21_r"/>yati yadi tu prasiddhe 'pi jñe jñatvasamavāyaparikalpanamajñavyavacchedārthām iṣyate tadā prasiddhe 'py ākā<span type="ref-block" n="1342 r_ĀPṬ-GL#38,22_r"/>śe 'nākāśavyavacchedārtham ākāśatvasamavāyaparikalpanamiṣyatāṃ tasyaikatvād ākāśatvāsaṃbhavāt svarūpāniścayā<span type="ref-block" n="1343 r_ĀPṬ-GL#38,23_r"/>d evākāśavyavahārapravṛttau jñe 'pīśvare svarūpaniścayād evajñavyavahāro 'stu kiṃ tatra jñānasamavāyaparika<span type="ref-block" n="1344 r_ĀPṬ-GL#38,24_r"/>lpanayā jñānapariṇāmapariṇato hi jñaḥ pratipādayituṃ śakyonārthāṃtarabhūtaḥ jñānasamavāyena tato jñāna<span type="ref-block" n="1345 r_ĀPṬ-GL#38,25_r"/>samavāyavān eveha sidhyet na punar jñātā na hyarthāṃtarabhūte jñāne samutpanne jñātā smaraṇe smartā bhoge ca <span type="ref-block" n="1346 r_ĀPṬ-GL#38,26_r"/>bhokteti tatpratītikaṃ darśanaṃ tadātmanā pariṇatasyaivatathā vyapadeśaprasiddheḥ pratītibalād dhi tattvaṃ <span type="ref-block" n="1347 r_ĀPṬ-GL#38,27_r"/>vyavasthāpayaṃto yady athā nirbādhaṃ pratītiyaṃti tathaivavyavaharaṃtīti prekṣāpūrvakāriṇaḥ syur nānyathā tato mahe<span type="ref-block" n="1348 r_ĀPṬ-GL#38,28_r"/>śvaro 'pi jñātā vyavarhartavyo jñātṛsvarūpeṇa pramāṇataḥpratīyamānatvāt yad yena svarūpeṇa pramāṇataḥ pratī<span type="ref-block" n="1349 r_ĀPṬ-GL#38,29_r"/>yamānaṃ tat tathā vyavahartavyaṃ yathā sāmānyādisvarūpatayājñātṛsvarūpeṇa pramāṇataḥ pratīyamānaś ca maheśvara<span type="ref-block" n="1350 r_ĀPṬ-GL#38,30_r"/>s tato jñāteti vyavahartavya iti tad arthamarthāṃtarabhūtajñānasamavāyaparikalpanam anarthakam eva tadevaṃ pramāṇa<span type="ref-block" n="1351 r_ĀPṬ-GL#38,31_r"/>balāt svārthavyavasāyātmake jñāne prasiddhe maheśvarasyatato bhedaikāṃtanirākaraṇe ca kathaṃcit svārthavyava<span type="ref-block" n="1352 r_ĀPṬ-GL#38,32_r"/>sāyātmakajñānād abhedo 'bhyupagaṃtavyaḥ kathaṃcittādātmyasyaiva samavāyasya vyavasthāpanāt tathā ca nāmni <span type="ref-block" n="1353 r_ĀPṬ-GL#38,33_r"/>vivādo nārthe jineśvarasyaiva maheśvara iti nāmakaraṇātkathaṃcit sārthavyavasāyātmajñānaṃ tādātmyamṛcchataḥ <span type="ref-block" n="1354 r_ĀPṬ-GL#38,34_r"/>puruṣaviśeṣasya jineśvaratvaniścayāt tathā ca sa eva himokṣamārgasya praṇetā vyavatiṣṭhate sadehatve <span type="ref-block" n="1355 r_ĀPṬ-GL#38,35_r"/>dharmaviśeṣatve ca sati sarvavinnaṣṭamohatvāt yas tu namokṣamārgasya mukhyaḥ praṇetā sa na sadeho yathā muktā<span type="ref-block" n="1356 r_ĀPṬ-GL#38,36_r"/>tmā dharmaviśeṣabhāg vā yathā'ṃtakṛtkevalī nāpisarvavinnaṣṭamoho yathā rathyāpuruṣaḥ sadehatve dharmavi<span type="ref-block" n="1357 r_ĀPṬ-GL#38,37_r"/>śeṣatve ca sati sarvavinnaṣṭamohaś ca jineśvaras tasmānmokṣamārgasya praṇetā vyavatiṣṭhata eva svārthavyavasāyā<span type="ref-block" n="1358 r_ĀPṬ-GL#38,38_r"/>tmakajñānāt sarvathā'rthāṃtarabhūtas tu śivaḥ sadehonirdeho vā na mokṣamārgopadeśasya kartā yujyate <span type="ref-block" n="1359 r_ĀPṬ-GL#38,39_r"/>karmabhūbhṛtām abhetṛtvāt yo yaḥ karmabhūbhṛtām abhettā sasa na sarvavinnaṣṭamoho yathā''kāśādir abhavyo <span type="ref-block" n="1360 r_ĀPṬ-GL#39,01_r"/>vā saṃsārī cātmā karmabhūbhṛtām abhettā ca śivaḥparair upeyate tasmān na sarvāvinnaṣṭamoha iti sākṣān mo<span type="ref-block" n="1361 r_ĀPṬ-GL#39,02_r"/>kṣamārgopadeśasya kartā na bhavet nirastaṃ ca pūrvaṃvistaratas tasya śaśvatkarmabhir aspṛṣṭatvaṃ puruṣaviśeṣasyetyalaṃ <span type="ref-block" n="1362 r_ĀPṬ-GL#39,03_r"/>vistareṇa prāguktārdhasyaivātropasaṃhārāt yathā ceśvarasya mokṣamārgopadeśitvaṃ na pratiṣṭhām iyarti tathā <span type="ref-block" n="1363 r_ĀPṬ-GL#39,04_r"/>kapilasyāpīty atidiśyate </p><p n="a_72" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1368 r_ĀPṬ-GL#39,09_r"/>kapila eva mokṣamārgasyopadeśakaḥ kleśakarmavipākāśayānāṃbhettā rajastamasos tiraskaraṇāt sama<span type="ref-block" n="1369 r_ĀPṬ-GL#39,10_r"/>s tatattvajñānavairāgyasaṃpanno dharmaviśeṣaiśvaryayogī caprakṛṣṭasattvasyāvirbhāvāt viśiṣṭadehatvāc ca na puna<span type="ref-block" n="1370 r_ĀPṬ-GL#39,11_r"/>r īśvaras tasyākāśasyavā'śarīrasyajñānecchākriyāśaktyasaṃbhavāt muktātmavat sadehasyāpisadā <span type="ref-block" n="1371 r_ĀPṬ-GL#39,12_r"/>kleśakarmavipākāśayair aparāmṛṣṭatvavirodhāt dharmaviśeṣasadbhāve ca tasya tatsādhanasamādhiviśeṣasyā<span type="ref-block" n="1372 r_ĀPṬ-GL#39,13_r"/>vaśyaṃbhāvāt tannimittasyāpidhyānadhāraṇāpratyayāhāraprāṇāyāmāsanayamaniyamalakṣaṇasya yogāṃgasyā<span type="ref-block" n="1373 r_ĀPṬ-GL#39,14_r"/>bhyupagamanīyatvāt anyathā samādhiviśeṣāsiddherdharmaviśeṣānutpatter jñānādyatiśayalakṣaṇaiśvaryāyogād a<span type="ref-block" n="1374 r_ĀPṬ-GL#39,15_r"/>nīśvaratvaprasaṃgāt sattvaprakarṣayogitve ca kasyacitsadāmuktasyānupāyasiddhasya sādhakapramāṇābhāvād iti <span type="ref-block" n="1375 r_ĀPṬ-GL#39,16_r"/>nirīśvarasāṃkhyavādinaḥ pracakṣate teṣāṃ kapilo 'pitīrthakaratvenābhipretaḥ prakṛtenaiveśvarasya mokṣamārgo<span type="ref-block" n="1376 r_ĀPṬ-GL#39,17_r"/>padeśitvanirākaraṇenaiva prativyūḍhaḥ pratipattavyaḥ svatastasyāpi jñānād arthāṃtaratvāviśeṣāt sarvajñatvāyogāt <span type="ref-block" n="1377 r_ĀPṬ-GL#39,18_r"/>sarvārthajñānasaṃsargāt tasya sarvajñatvaparikalpanam api nayuktam ākāśāder api sarvajñatvaprasaṃgāt tathāvidha<span type="ref-block" n="1378 r_ĀPṬ-GL#39,19_r"/>jñānapariṇāmāśrayapradhānasaṃsargasyāviśeṣāt tadaviśeṣe'pi kapila eva sarvajñaś cetanatvān na punar ākā<span type="ref-block" n="1379 r_ĀPṬ-GL#39,20_r"/>śādir ity api na yujyate teṣāṃ muktātmanaś cetanatve 'pi jñānasaṃsargataḥ sarvajñatvānabhyu<span type="ref-block" n="1380 r_ĀPṬ-GL#39,21_r"/>pagamāt sabījasamādhisaṃprajñātayogakāle 'pisarvajñatvavirodhāt syān mataṃ na muktasya jñānasaṃsargaḥ <span type="ref-block" n="1381 r_ĀPṬ-GL#39,22_r"/>saṃbhavati tasya saṃprajñātayogakāle eva vināśāt tadādraṣṭuḥ svarūpe 'vasthānam iti vaca<span type="ref-block" n="1382 r_ĀPṬ-GL#39,23_r"/>nāt muktasya tu saṃskāraviśeṣasyāpi vināśāt asaṃprajñātasyaiva saṃskāraviśeṣatāvacanāt caritā<span type="ref-block" n="1383 r_ĀPṬ-GL#39,24_r"/>rthena jñānādipariṇāmaśūnyena pradhānena saṃsargamātre 'pitanmuktātmānaṃ prati tasya naṣṭatvāt saṃsāryātmā<span type="ref-block" n="1384 r_ĀPṬ-GL#39,25_r"/>nam eva pratyanaṣṭatvavacanāt na kapilasya cetanasyasvarūpasya jñānasaṃsargāt sarvajñatvābhāvasādhane muktātmo<span type="ref-block" n="1385 r_ĀPṬ-GL#39,26_r"/>dāharaṇaṃ tatra jñānasaṃsargasyāsaṃbhavād iti tad apyasāraṃ pradhānasya sarvagatasyānaṃtasya saṃsargaviśeṣānupa<span type="ref-block" n="1386 r_ĀPṬ-GL#39,27_r"/>patteḥ kapilena saha tasya saṃsarge sarvātmanāsaṃsargaprasaṃgāt kasyacin muktivirodhān muktātmano vā <span type="ref-block" n="1387 r_ĀPṬ-GL#39,28_r"/>pradhānenāsaṃsarge kapilasyāpi tenāsaṃsargaprasakteḥ anyathā viruddhadharmādhyāsāt pradhānabhedopapatteḥ nanu <span type="ref-block" n="1388 r_ĀPṬ-GL#39,29_r"/>ca pradhānam ekaṃ niravayavaṃ sarvagataṃ na kenacid ātmanāsaṃspṛṣṭam apareṇāsaṃspṛṣṭam iti viruddhadharmā'dhyāsīṣyate <span type="ref-block" n="1389 r_ĀPṬ-GL#39,30_r"/>yena tadbhedopapatteḥ kiṃ tarhi sarvadā sarvātmasaṃsargikevalaṃ muktātmānaṃ pratinaṣṭam apītarātmānaṃ pratyanaṣṭaṃ <span type="ref-block" n="1390 r_ĀPṬ-GL#39,31_r"/>nivṛttādhikāratvāt pravṛttādhikāratvāc ceti cen naviruddhadharmādhyāsasya tadavasthatvāt pradhānasyabhedānivṛtteḥ <span type="ref-block" n="1391 r_ĀPṬ-GL#39,32_r"/>na hy ekam eva nivṛttādhikāritvapravṛttādikāratvayoryugapadādhikaraṇaṃ yuktaṃ naṣṭatvānaṣṭatvayor iva virodhāt <span type="ref-block" n="1392 r_ĀPṬ-GL#39,33_r"/>viṣayabhedān na tayor virodhaḥ kaścit kvacitpitṛtvaputratvadharmavat tayor ekaviṣayayor eva virodhāt nivṛttādhi<span type="ref-block" n="1393 r_ĀPṬ-GL#39,34_r"/>kāratvaṃ hi muktapuruṣaviṣayaṃ pravṛttādikāratvaṃ punaramuktapuruṣaviṣayam iti bhinna puruṣāpekṣayā bhinnaviṣayatvaṃ <span type="ref-block" n="1394 r_ĀPṬ-GL#39,35_r"/>naṣṭatvānaṣṭatvadharmayor api muktātmānam eva prativirodhaḥsyād amuktātmānaṃ pratyeva vā na caivaṃ muktātmāpekṣa<span type="ref-block" n="1395 r_ĀPṬ-GL#39,36_r"/>yā pradhānasya naṣṭadharmatvavacanāt amuktāpekṣayācānaṣṭatvapratijñānād iti kaścit so 'pi na viruddhadharmā<span type="ref-block" n="1396 r_ĀPṬ-GL#39,37_r"/>yāsān mucyate pradhānasyaikarūpatvāt yenaiva hi rūpeṇapradhānaṃ muktātmānaṃ praticaritādhikāraṃ naṣṭaṃ ca <span type="ref-block" n="1397 r_ĀPṬ-GL#40,01_r"/>pratijñāyate tenaivānavasitādhikāram anaṣṭamamuktātmānaṃ pratīti kathaṃ na virodhaḥ prasidhyet yadi punā <span type="ref-block" n="1398 r_ĀPṬ-GL#40,02_r"/>rūpāṃtareṇa tatheṣyate tadā na pradhānam ekarūpaṃ syātrūpadvayasya siddheḥ tathā caikam anaikarūpaṃ pradhānaṃsidhyet <span type="ref-block" n="1399 r_ĀPṬ-GL#40,03_r"/>sarvam anekāṃtātmakaṃ vastu sādhayet syād ākūtaṃ naparamārthataḥ pradhānaṃ viruddhayor dharmayor adhikaraṇaṃtayoḥ <span type="ref-block" n="1400 r_ĀPṬ-GL#40,04_r"/>śabdajñānānupātinā vastuśūnyena vikalpenādhyāropitatvātpāramārthikatve dharmayor api dharmāṃtaraparikalpa<span type="ref-block" n="1401 r_ĀPṬ-GL#40,05_r"/>nāyām anavasthānāt sudūram api gatvā kasyacidāropitadharmābhyupagame pradhānasyāpy āropitāveva naṣṭatvā<span type="ref-block" n="1402 r_ĀPṬ-GL#40,06_r"/>naṣṭatvadharmau syātām avasitānavasitādhikāratvadharmau catadapekṣānimittaṃ svarūpadvayaṃ ca tato naikam anekarūpaṃ <span type="ref-block" n="1403 r_ĀPṬ-GL#40,07_r"/>pradhānaṃ sidhyet yataḥ sarvaṃ vastvekānekātmakaṃ sādhayediti tad api na vicārasahaṃ muktāmuktatvayo<span type="ref-block" n="1404 r_ĀPṬ-GL#40,08_r"/>r api puṃsām apāramārthikatvaprasaṃgāt satyam etatat natattvataḥ puruṣasya muktatvaṃ saṃsāritvaṃ vā dharmo 'sti <span type="ref-block" n="1405 r_ĀPṬ-GL#40,09_r"/>pradhānasyaiva saṃsāritvaprasiddheḥ tasyaiva camuktikāraṇatattvajñānavairāgyapariṇāmān muktitvopapatteḥ <span type="ref-block" n="1406 r_ĀPṬ-GL#40,10_r"/>tad evaṃ mukteḥ pūrvaṃ niḥśreyasamārgasyopadeśakaṃ pradhānamiti paramatam anūdya dūṣayann āha </p><p n="a_74" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1415 r_ĀPṬ-GL#40,19_r"/>pradhānam evāstu mokṣamārgasyopadeśakaṃ jñatvāt yas tuna mokṣamārgasyopadeśakaḥ sa na jño dṛṣṭo <span type="ref-block" n="1416 r_ĀPṬ-GL#40,20_r"/>yathā ghaṭādiḥ muktātmā ca jñaṃ ca pradhānaṃ tasmānmokṣamārgasyopadeśakaṃ na ca kapilādipuruṣasaṃsarggabhājaḥ <span type="ref-block" n="1417 r_ĀPṬ-GL#40,21_r"/>pradhānasya jñatvam asiddhaṃ viśvaveditvāt yas tu na jñaḥsa na viśvavedī yathā ghaṭādiḥ viśvavedi ca <span type="ref-block" n="1418 r_ĀPṬ-GL#40,22_r"/>pradhānaṃ tato jñam eva ca viśvavedi ca tatsiddhaṃsakalakarmabhūbhṛdbhetṛtvāt tathā hikapilātmanā saṃspṛṣṭaṃ <span type="ref-block" n="1419 r_ĀPṬ-GL#40,23_r"/>pradhānaṃ viśvavedi karmarāśivināśitvāt yat tu naviśvavedi tan na karmarāśivināśīṣṭaṃ dṛṣṭaṃ vā <span type="ref-block" n="1420 r_ĀPṬ-GL#40,24_r"/>yathā vyomādi karmarāśivināśi ca pradhānaṃ tasmādviśvavedi na vā'sya karmarāśivināśitvam asiddhaṃ <span type="ref-block" n="1421 r_ĀPṬ-GL#40,25_r"/>rajastamovivartāśuddhakarmanikarasya saṃprajñātayogabalātpradhvaṃsasiddheḥ sattvaprakarṣāc ca saṃprajñātayogaghaṭanāt <span type="ref-block" n="1422 r_ĀPṬ-GL#40,26_r"/>tatra sarvajñavādināṃ vivādābhāvāt iti sāṃkhyānāṃ darśanaṃ tad apy asaṃbhāvyam eva svayam eva pradhānasyāceta<span type="ref-block" n="1423 r_ĀPṬ-GL#40,27_r"/>natvābhyupagamāt tathā hi na pradhānaṃ karmarāśivināśisvayam acetanatvāt yat svayam acetanaṃ tan na karma<span type="ref-block" n="1424 r_ĀPṬ-GL#40,28_r"/>rāśivināśi dṛṣṭaṃ yathā vastrādi svayam acetanaṃ capradhānaṃ tasmān na karmarāśivināśi cetanasaṃsargā<span type="ref-block" n="1425 r_ĀPṬ-GL#40,29_r"/>t pradhānasya cetanatvopagamād asiddhasādhanam iti cen na svayam iti viśeṣaṇāt svayaṃ hi pradhānam acetanam eva <span type="ref-block" n="1426 r_ĀPṬ-GL#40,30_r"/>cetanasaṃsargāt tūpacārād eva taccetanam ucyate svarūpataḥpuruṣasyaiva cetanatvopagamāt caitanyaṃ puruṣasya sva<span type="ref-block" n="1427 r_ĀPṬ-GL#40,31_r"/>rūpam iti vacanāt tataḥ siddham evedaṃ sādhanaṃkarmarāśivināśitvābhāvaṃ sādhayati tasmāc ca viśvavedi<span type="ref-block" n="1428 r_ĀPṬ-GL#40,32_r"/>tvābhāvaḥ karmarāśivināśitvābhāve kasyacidviśvaveditvavirodhāt tataś ca na pradhānasya jñatvaṃ svayamace<span type="ref-block" n="1429 r_ĀPṬ-GL#40,33_r"/>tanasya jñatvānupalabdheḥ na cājñasyamokṣamārgasyopadeśakatvaṃ saṃbhāvyata iti pradhānasyasarvam asaṃbhāvya<span type="ref-block" n="1430 r_ĀPṬ-GL#40,34_r"/>m eva svayam acetanasya saṃprajñātasamādher api durghaṭatvāt buddhisattvaprakarṣasyāsaṃbhavād rajastamomalāvaraṇa<span type="ref-block" n="1431 r_ĀPṬ-GL#40,35_r"/>vigamasyāpi durupapādatvāt yadi punar acetanasyāpipradhānasya viparyayād baṃdhasiddheḥ saṃsāritvaṃ tattva<span type="ref-block" n="1432 r_ĀPṬ-GL#41,01_r"/>jñānāt karmamalāvaraṇavigame sati samādhiviśeṣādvivekakhyāteḥ sarvajñatvaṃ mokṣamārgopadeśitvaṃ jīvanmukta<span type="ref-block" n="1433 r_ĀPṬ-GL#41,02_r"/>daśāyāṃ vivekakhyāter api nirodhe nirbījasamādher muktatvāmiti kāpilā manyaṃte tadā'yaṃ puruṣaḥ parika<span type="ref-block" n="1434 r_ĀPṬ-GL#41,03_r"/>lpyamāno niṣphala eva syāt pradhānenaivaṃsaṃsāramokṣatatkāraṇapariṇāmatāparyāptatvāt nanu casiddhe <span type="ref-block" n="1435 r_ĀPṬ-GL#41,04_r"/>'pi pradhāne saṃsārādipariṇāmānāṃ kartari bhogye bhoktāpuruṣaḥ kalpanīya eva bhogyasya bhoktāram aṃtareṇā<span type="ref-block" n="1436 r_ĀPṬ-GL#41,05_r"/>nupapatter iti na maṃtavyaṃ tasyaiva bhoktur ātmanaḥkartṛtvasiddheḥ pradhānasya kartuḥ parikalpanānarthakyāt <span type="ref-block" n="1437 r_ĀPṬ-GL#41,06_r"/>nahi kartṛtvabhoktṛtvayoḥ kaścid virodho 'sti bhokturbhujikriyāyām api kartṛtvavirodhānuṣaṃgāt tathā ca <span type="ref-block" n="1438 r_ĀPṬ-GL#41,07_r"/>kartari bhoktṛtvānupapatter bhokteti na vyapadiśyate syānmataṃ bhokteti kartari śabdayogāt puruṣasya na vāstavaṃ <span type="ref-block" n="1439 r_ĀPṬ-GL#41,08_r"/>kartṛtvaṃ śabdajñānānupātinaḥ kartṛtvavikalpasyavastuśūnyatvād iti tad apy asaṃbaṃddhaṃ bhoktṛtvādidharmāṇā<span type="ref-block" n="1440 r_ĀPṬ-GL#41,09_r"/>m api puruṣasyāvāstavatvāpatteḥ tathopagamāc cetayata iticetanaḥ puruṣo na vastutaḥ siddhyet cetana<span type="ref-block" n="1441 r_ĀPṬ-GL#41,10_r"/>śabdajñānānupātino vikalpasya vastuśūnyatvātkartṛtvabhoktṛtvādiśabdajñānānupātivikalpavat sakala<span type="ref-block" n="1442 r_ĀPṬ-GL#41,11_r"/>śabdavikalpagocarātikrāṃtatvāc citiśakteḥpuruṣasyāvaktavyatvam iti cen na tasyāvaktavyaśabdenāpivaca<span type="ref-block" n="1443 r_ĀPṬ-GL#41,12_r"/>navirodhāt tathāpy avacane kathaṃ parapratyāyanam itisaṃpradhāryaṃ kāyaprajñapter api śabdāviṣayatvena pravṛttya<span type="ref-block" n="1444 r_ĀPṬ-GL#41,13_r"/>yogāt svayaṃ ca tathāvidhaṃ puruṣaṃ sakalavāggocarātītamakiṃcitkaraṃ kutaḥ pratipadyeta svasaṃvedanā<span type="ref-block" n="1445 r_ĀPṬ-GL#41,14_r"/>d iti cen na tasya jñānaśūnye puṃsyasaṃbhavāt svarūpasyaca svayaṃ saṃcetanāyāṃ puruṣeṇa pratijñāyamānāyāṃ <span type="ref-block" n="1446 r_ĀPṬ-GL#41,15_r"/>buddhyavasitam arthaṃ puruṣaś cetayate iti vyāhanyatesvarūpasya buddhyanavasitasyāpi tena saṃvedanāt yathā <span type="ref-block" n="1447 r_ĀPṬ-GL#41,16_r"/>ca buddhyanavasitam ātmānam ātmā saṃcetayate tathā bahirartham api saṃcetayatāṃ kim anayā buddhyā niṣkāraṇa<span type="ref-block" n="1448 r_ĀPṬ-GL#41,17_r"/>m upakalpitayā svārthasaṃvedakena puruṣeṇa tatkṛtyasyakṛtatvāt yadi punar arthasaṃvedanasya kādācitkatvā<span type="ref-block" n="1449 r_ĀPṬ-GL#41,18_r"/>d buddhyavasāyas tatrāpekṣyate tasyasvakāraṇabuddhikādācitkatayā kādācitkasyārthasaṃvedanasyakādācitka<span type="ref-block" n="1450 r_ĀPṬ-GL#41,19_r"/>tāhetutvasiddheḥ buddhyadhyavasāyānapekṣāyāṃ puṃso'rthasaṃvedane śaśvad arthasaṃvedanaprasaṃgād iti manyadhvaṃtadā<span type="ref-block" n="1451 r_ĀPṬ-GL#41,20_r"/>rthasaṃvedinaḥ puruṣasyāpi saṃcetanā kādācitkā kim apekṣāsyāt arthasaṃvedanāpekṣayeti cet kim idānīm a<span type="ref-block" n="1452 r_ĀPṬ-GL#41,21_r"/>rthasaṃvedanaṃ puruṣād anyad abhidhīyate tathābhidhānesvarūpasaṃvedanam api puṃso 'nyatprāptaṃ tasya kādācitkatayā <span type="ref-block" n="1453 r_ĀPṬ-GL#41,22_r"/>śāśvatikatvābhāvāt tādṛśasvar<corr>ū</corr>pasaṃvedanād ātmano'nanyatve jñānād evānanyatvam iṣyatāṃ jñānāsyāni<span type="ref-block" n="1454 r_ĀPṬ-GL#41,23_r"/>tyatvāt tato 'nanyatve puruṣasyānityatvaprasaṃga iti cet svar<corr>ū</corr>pasaṃvedanād apy anityatvād ātmano 'nanyatve <span type="ref-block" n="1455 r_ĀPṬ-GL#41,24_r"/>kathaṃcid anityatvaprasaṃgo duḥparihāra eva svar<corr>ū</corr>pasaṃvedanasya nityatve 'rthasaṃvedanasyāpi nityatā syādeva <span type="ref-block" n="1456 r_ĀPṬ-GL#41,25_r"/>parāpekṣātas tasyānityatve svar<corr>ū</corr>pasaṃvedanasyāpyanityatvam astu na cātmanaḥ kathaṃcid anityatvam ayuktaṃ <span type="ref-block" n="1457 r_ĀPṬ-GL#41,26_r"/>sarvathā nityatve pramāṇavirodhāt so <reg>'</reg>yaṃ sāṃkhyaḥpuruṣaṃ kādācit kārthasaṃcetanāt makam api niratiśayaṃ nitya<span type="ref-block" n="1458 r_ĀPṬ-GL#41,27_r"/>m ācakṣāṇo jñānāt kādācitkād ananyatvam anityatvabhayān napratipadyata iti kim api mahādbhutaṃ pradhā<span type="ref-block" n="1459 r_ĀPṬ-GL#41,28_r"/>nasya cānityatvād vyaktād anarthāṃtarabhūtasya nityatāṃpratīyan puruṣasyāpi jñānād aśāśvatād anarthāṃtarabhūtasya <span type="ref-block" n="1460 r_ĀPṬ-GL#41,29_r"/>nityatvam upaitu sarvathā viśeṣābhāvāt kevalaṃjñānapariṇāmāśrayasya pradhānasyādṛṣṭasyāpiparikalpanāyāṃ <span type="ref-block" n="1461 r_ĀPṬ-GL#41,30_r"/>jñānātmakasya ca puruṣasya svārthavyavasāyino dṛṣṭasya hāniḥpāpīyasī syāt dṛṣṭahānir adṛṣṭaparikalpanā <span type="ref-block" n="1462 r_ĀPṬ-GL#41,31_r"/>ca pāpīyasīti sakalaprekṣāvatām abhyupagamanīyatvāt tatastāṃ parijihīrṣatā puruṣa eva jñānardaśano<span type="ref-block" n="1463 r_ĀPṬ-GL#41,32_r"/>payogalakṣaṇaḥ kaścit prakṣīṇakarmā sakalatattvasākṣātkārīmokṣamārgasya praṇetā puṇyaśarīraḥ puṇyāti <span type="ref-block" n="1464 r_ĀPṬ-GL#41,33_r"/>śayodaye sati sannihitoktaparigrāhakavineyamukhyaḥpratipattavyas tasyaiva mumukṣubhiḥ prekṣāvadbhiḥ stutya<span type="ref-block" n="1465 r_ĀPṬ-GL#41,34_r"/>topapatteḥ pradhānaṃ tu mokṣamārgasya praṇetṛ tato'rthāṃtarabhūta evātmā mumukṣubhiḥ stūyate ity akiṃcitkarā<span type="ref-block" n="1466 r_ĀPṬ-GL#41,35_r"/>tmavādy eva brūyān na tato 'nya ity alaṃ prasaṃgena yo 'py āha mā bhūt kapilo nirvāṇasya praṇetā maheśvaravat <span type="ref-block" n="1467 r_ĀPṬ-GL#41,36_r"/>tasya vicāryamāṇasya tathā vyavasthāpayitum aśakteḥ sugatas tu nirvāṇabhāgopadeśako 'stu sakalabādhaka<span type="ref-block" n="1468 r_ĀPṬ-GL#41,37_r"/>pramāṇābhāvād iti tam api nirākartum upakramate </p><p n="a_76" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1471 r_ĀPṬ-GL#42,03_r"/>yo yas tatvato viśvatattvajñatā'petaḥ sa sa nanirvāṇamārgasya pratipādako yathākapilādistathā ca <span type="ref-block" n="1472 r_ĀPṬ-GL#42,04_r"/>sugata ity evaṃ nāsiddhaṃ sādhanaṃ tattvatoviśvatattvajñatāpetatvasya sugate dharmiṇi sadbhāvāt sa hiviśvata<span type="ref-block" n="1473 r_ĀPṬ-GL#42,05_r"/>ttvānyatītānāgatavartamānāni sākṣāt kurvaṃs taddhetuko'bhyupagaṃtavyaḥ teṣāṃ sugatajñānahetutvābhāve sugatajñāna <span type="ref-block" n="1474 r_ĀPṬ-GL#42,06_r"/>viṣayatvavirodhāt nākāraṇaṃ viṣaya iti svayam abhidhānāt tathā'tītānāṃ tatkāraṇatve 'pi na varta<span type="ref-block" n="1475 r_ĀPṬ-GL#42,07_r"/>mānānām arthānāṃ sugatajñānakāraṇatvaṃ samasamayabhāvināṃkāryakāraṇabhāvābhāvād anvayavyatirekānuvidhānā<span type="ref-block" n="1476 r_ĀPṬ-GL#42,08_r"/>yogāt na hy ananukṛtānvayavyatireko 'rthaḥ kasyacitkāraṇam iti yuktaṃ vaktuṃ nānanukṛtānvayavyatirekaṃ <span type="ref-block" n="1477 r_ĀPṬ-GL#42,09_r"/>kāraṇam iti pratīteḥ tathā bhaviṣyatāṃ cārthānāṃ nasugatajñānakaraṇatā yuktā yatas tadviṣayaṃ sugatajñānaṃ <span type="ref-block" n="1478 r_ĀPṬ-GL#42,10_r"/>syād iti viśvatattvajñatāpetatvaṃ sugatasya siddham evatathā paramārthataḥ svarūpamātrāvalaṃbitvāt sarvavijñā<span type="ref-block" n="1479 r_ĀPṬ-GL#42,11_r"/>nānāṃ sugatajñānasyāpi svarūpamātraviṣayatvamevorarīkartavyaṃ tasya bahir arthaviṣayatvesvārthasaṃvedakatvāt <span type="ref-block" n="1480 r_ĀPṬ-GL#42,12_r"/>sarvācittacaittānām ātmasaṃvedanaṃ pratyakṣam iti vacanaṃvirodham adhyāsīta bahir arthākāratayotpadyamānatvāt <span type="ref-block" n="1481 r_ĀPṬ-GL#42,13_r"/>sugatajñānasya bahir arthaviṣayatvopacārakalpanāyāṃ naparamārthato bahir arthaviṣayaṃ sugatajñānamatas tattvata <span type="ref-block" n="1482 r_ĀPṬ-GL#42,14_r"/>iti viśeṣaṇam api nāsiddhaṃ sādhanasya nāpi viruddhaṃvipakṣa eva vṛtter abhāvāt kapilādau sapakṣe 'pi <span type="ref-block" n="1483 r_ĀPṬ-GL#42,15_r"/>sadbhāvāt nanu tattvato viśvatattvajñatāpetenamokṣamārgasya pratipādakena dignāgācāryādinā sādhanasya <span type="ref-block" n="1484 r_ĀPṬ-GL#42,16_r"/>vyabhicāra iti cen na tasyāpi pakṣīkṛtatvāt sugatagrahaṇena sugatamatānusāriṇāṃ sarveṣāṃ gṛhīta<span type="ref-block" n="1485 r_ĀPṬ-GL#42,17_r"/>tvāt tarhi syādvādinā'nutpannakevalajñānena tattvatoviśvatattvajñatāpetena sūtrakārādinā nirvāṇamārgasyo<span type="ref-block" n="1486 r_ĀPṬ-GL#42,18_r"/>padeśakenānaikāṃtikaṃ sādhanam iti cen na tasyāpi sarvaṃjñapratipāditanirvāṇamārgopadeśitvena tadanuvāda<span type="ref-block" n="1487 r_ĀPṬ-GL#42,19_r"/>katvāt pratipādakatvasiddheḥ sākṣāt tattvatoviśvatattvajña eva hi nirvāṇamārgasya pravaktā gaṇadharadevād aya<span type="ref-block" n="1488 r_ĀPṬ-GL#42,20_r"/>s tu sūtrakāraparyaṃtās tadanuvaktāra evaguruparvakramāvicchedād iti syādvādināṃ darśanaṃ tato na tairanekāṃtiko <span type="ref-block" n="1489 r_ĀPṬ-GL#42,21_r"/>hetur yataḥ sugatasya nirvāṇamārgasyopadeśitvābhāvaṃ nasādhayet syān mataṃ na sugatajñānaṃ viśvatattvebhyaḥ <span type="ref-block" n="1490 r_ĀPṬ-GL#42,22_r"/>samutpannaṃ tadākāratāṃ cāpannaṃ tadadhyavasāyi ca tatsakṣāt kāri saugatair abhidhīyate bhinnakālaṃ kathaṃ <span type="ref-block" n="1491 r_ĀPṬ-GL#42,23_r"/>grāhyam iti ced grāhyatāṃ viduḥ hetutvam eva yuktijñāstadākārārpaṇakṣamam ity anena tadutpattitād rūpyayo<span type="ref-block" n="1492 r_ĀPṬ-GL#42,24_r"/>grāhyatvalakṣaṇatvena vyavahāriṇaḥ pratyabhidhānāt yatraivajanayedenāṃ tatraivāsya pramāṇate ty anenaca tadadhya<span type="ref-block" n="1493 r_ĀPṬ-GL#42,25_r"/>vasāyitvasya pratyakṣalakṣaṇatvena vacanam api nasugatapratyakṣāpekṣayā vyavahārajanāpekṣayaiva tasya vyākhyānāt <span type="ref-block" n="1494 r_ĀPṬ-GL#42,26_r"/>sugatapratyakṣe svasaṃvedanapratyakṣa ivatallakṣaṇasyāsaṃbhavāt yathaiva hisvasaṃvedanapratyakṣaṃ svasmād anutpadya<span type="ref-block" n="1495 r_ĀPṬ-GL#42,27_r"/>mānam api svākārama nanukurvāṇaṃ svasmin vyavasāyam ajanayatpratyakṣam iṣyate kalpanāpoḍhābhrāṃtatvalakṣaṇasadbhā<span type="ref-block" n="1496 r_ĀPṬ-GL#42,28_r"/>vāt tathā yogipratyakṣam api vartamānātītānāgatatattvebhyaḥsvayam anutpadyamānaṃ tadākāram ananukurvat tadavya<span type="ref-block" n="1497 r_ĀPṬ-GL#42,29_r"/>vasāyam ajanayat pratyakṣaṃ tallakṣaṇayogitvāt pratipadyate katham anyathā sakalārthaviṣayaṃ vidhūtakalpanājālaṃ ca <span type="ref-block" n="1498 r_ĀPṬ-GL#42,30_r"/>sugatapratyakṣaṃ siddhyet tasya bhāvanāprakarṣaparyaṃtajatvāc ca na samastārthajatvaṃ yuktaṃ'bhāvanā prakarṣaparyaṃtajaṃ <span type="ref-block" n="1499 r_ĀPṬ-GL#42,31_r"/>ca yogijñānam' iti vacanāt bhāvanā hi dvividhā śrutamayīciṃtāmayī ca tatra śrutamayī śrūyamā<span type="ref-block" n="1500 r_ĀPṬ-GL#42,32_r"/>ṇebhyaḥ parārthānumānavākyebhyaḥ samutpadyamānenaśrutaśabdavācyatām āskaṃdatā nirvṛttā paraṃ prakarṣa prati<span type="ref-block" n="1501 r_ĀPṬ-GL#42,33_r"/>padyamānā svārthānumānalakṣaṇayā ciṃtayā nirvṛttāṃciṃtāmayīṃ bhāvanāmārabheta sā ca prakṛṣyamāṇā paraṃ <span type="ref-block" n="1502 r_ĀPṬ-GL#42,34_r"/>prakarṣaparyaṃtaṃ saṃprāptā yogipratyakṣaṃ janayati tatastatvato viśvatatvajñatāsiddheḥ sugatasya na tadapetatvaṃsiddhyati <span type="ref-block" n="1503 r_ĀPṬ-GL#42,35_r"/>yato nirvāṇamārgasya pratipādakaḥ sugato na bhaved iti tadapi na vicārakṣamaṃ bhāvanāyā vikalpātmi<span type="ref-block" n="1504 r_ĀPṬ-GL#42,36_r"/>kāyāḥ śrutamayyāś ciṃtāmayyāś cāvastuviṣayāyā vastuviṣayasyayogijñānasya janmavirodhāt kutaścid atattva<span type="ref-block" n="1505 r_ĀPṬ-GL#43,01_r"/>viṣayād avikalpajñānāttattvaviṣayasyajñānasyānupalabdheḥ kāmaśokabhayonmādacorasvapnādyupaplutajñānebhyaḥ <span type="ref-block" n="1506 r_ĀPṬ-GL#43,02_r"/>kāminīm ṛteṣṭajanaśatrusaṃghātāniyatārthagocarāṇāṃ purato'vasthitānām iva darśanasyāpy abhūtārthaviṣayatayā <span type="ref-block" n="1507 r_ĀPṬ-GL#43,03_r"/>tattvaviṣayatvābhāvāt tathā cābhyadhāyi kāmaśokabhayonmādacorasvapnādyupaplutāḥ abhūtān api <span type="ref-block" n="1508 r_ĀPṬ-GL#43,04_r"/>paśyaṃti purato 'vasthitāni ve ti nanu cakāmādibhāvanājñānād abhūtānām api kāminyādīnāṃ purato <span type="ref-block" n="1509 r_ĀPṬ-GL#43,05_r"/>'vasthitanām iva spaṣṭaṃ sākṣād darśanam upalabhyate kimaṃga punaḥ śrutānumānabhāvanājñānāt paramaprakarṣaprāptā<span type="ref-block" n="1510 r_ĀPṬ-GL#43,06_r"/>c caturāryasatyānāṃ paramārthasatāṃduḥkhasamudayanirodhamārgāṇāṃ yoginaḥ sākṣād darśanaṃ nabhavatīty ayam artho 'sya <span type="ref-block" n="1511 r_ĀPṬ-GL#43,07_r"/>ślokasya saugatair vivakṣitaḥ spaṣṭajñānasya bhāvanāprakarṣotpattau kāminyādiṣu bhāvanāprakarṣasya tadviṣaya<span type="ref-block" n="1512 r_ĀPṬ-GL#43,08_r"/>spaṣṭajñānajanakasya dṛṣṭāṃtatayā pratipādanāt na caśrutānumānabhāvanā jñātam atattvaviṣayaṃ tatas tatvasya <span type="ref-block" n="1513 r_ĀPṬ-GL#43,09_r"/>prāpyatvāt śrutaṃ hi parārthānumānaṃtrirūpaliṃgaprakāśakaṃ vacanaṃ ciṃtā ca svārthānumānaṃ sādhyāvinābhāvi<span type="ref-block" n="1514 r_ĀPṬ-GL#43,10_r"/>trirūpaliṃgajñānaṃ tasya viṣayo dvedhā prāpyaś cālaṃbaniyaśca tatrālaṃbyamānasya sādhyasāmānyasya tadviṣayasyā<span type="ref-block" n="1515 r_ĀPṬ-GL#43,11_r"/>vastutvād atatvaviṣayatve 'pi prāpyasvalakṣaṇāpekṣayātatvaviṣayatvaṃ vyavavasthāpyate vastuviṣayaṃ prāmāṇyaṃ <span type="ref-block" n="1516 r_ĀPṬ-GL#43,12_r"/>dvayor 'pi pratyakṣānumānayor iti vacanāt yathaiva hipratyakṣād arthaṃ paricchidya pravartamāno 'rthakriyāyāṃ na <span type="ref-block" n="1517 r_ĀPṬ-GL#43,13_r"/>visaṃvādyata ity arthakriyākāri svalakṣaṇavastuviṣayaṃpratyakṣaṃ pratīyate tathā parārthānumānāt svārthānumānā<span type="ref-block" n="1518 r_ĀPṬ-GL#43,14_r"/>c cārthaṃ paricchidya pravartamāno 'rthakriyāyāṃ navisaṃvādyata ity arthākriyākāri caturāryasatyavastuviṣayamanumāna<span type="ref-block" n="1519 r_ĀPṬ-GL#43,15_r"/>m āsthīyata ity ubhayoḥ prāpyavastuviṣayaṃ pramāṇyaṃ siddhaṃprātyakṣasyevānumānasyārthāsaṃbhave saṃbhavābhāva <span type="ref-block" n="1520 r_ĀPṬ-GL#43,16_r"/>sādhanāt tad uktaṃ arthasyāsaṃbhave 'bhāvāt pratyakṣe'pi pramāṇatā pratibaddhasvabhāvasya taddhetutve <span type="ref-block" n="1521 r_ĀPṬ-GL#43,17_r"/>samaṃ dvayam iti tad evaṃ śrutānumānabhāvanājñānātprakarṣaparyaṃtaprāptāc caturāryasatyajñānasya spaṣṭatama<span type="ref-block" n="1522 r_ĀPṬ-GL#43,18_r"/>syotpatter avirodhāt sugatasya viśvatatvajñatāprasiddhaiva paramavaitṛṣṇyavat saṃpūrṇaṃ gataḥ sugata itini<span type="ref-block" n="1523 r_ĀPṬ-GL#43,19_r"/>rvacanāt sukalaśavat suśabdasya saṃpūrṇavācitvāt saṃpūrṇaṃhi sākṣāc caturāryasatyajñānaṃ saṃprāptaḥ sugata <span type="ref-block" n="1524 r_ĀPṬ-GL#43,20_r"/>iṣyate tathā śobhanaṃ gataḥ sugata iti suśabdasyaśobhanārthatvāt surūpakanyāvat nirucyate śobhano <span type="ref-block" n="1525 r_ĀPṬ-GL#43,21_r"/>hy avidyātṛṣṇāśūnyo jñānasaṃtānastasyāśobhanābhyāmavidyātṛṣṇābhyāṃ vyāvṛtatvāt saṃprāptaḥ sugata iti <span type="ref-block" n="1526 r_ĀPṬ-GL#43,22_r"/>nirāśravacittasaṃtānasya sugatatvavarṇanāt tathā suṣṭhugataḥ sugata iti punar anāvṛtyāgata ity ucyate <span type="ref-block" n="1527 r_ĀPṬ-GL#43,23_r"/>suśabdasya punar anāvṛtyarthatvāt sunaṣṭajvaravat punaravidyātṛṣṇākrāṃtacittasaṃtānāvṛtter abhāvāt nirāśrava <span type="ref-block" n="1528 r_ĀPṬ-GL#43,24_r"/>cittasaṃtānasadbhāvāc ca tiṣṭhaṃty eva parādhīnā yeṣāṃ tu mahatī kṛpeti vacanāt kṛpā hi trividhā <span type="ref-block" n="1529 r_ĀPṬ-GL#43,25_r"/>sattvālaṃbanā putrakalatrādiṣu dharmālabanā saṃghādiṣu nirālaṃbanā saṃpuṭasaṃdaṣṭamaṃḍūkoddharaṇādiṣu <span type="ref-block" n="1530 r_ĀPṬ-GL#43,26_r"/>tatra mahatī nirālaṃbanā kṛpā sugatānāṃsattvadharmānapekṣatvād iti te tiṣṭhaṃty eva na kadācinnirvāṃti dharmadeśanayā <span type="ref-block" n="1531 r_ĀPṬ-GL#43,27_r"/>jagad upakāraniratatvāj jagataś cānaṃtatvāt 'buddho bhaveyaṃjagate hitāye' ti bhāvanayā buddhatva saṃvartakasya dharma<span type="ref-block" n="1532 r_ĀPṬ-GL#43,28_r"/>viśeṣasyotpatter dharmadeśanāvirodhābhāvād vivakṣāmaṃtareṇāpi vidhūtakalpanājālasya buddhasyamokṣamārgopadeśinyā <span type="ref-block" n="1533 r_ĀPṬ-GL#43,29_r"/>vāco dharmaviśeṣād eva pravṛtteḥ sa eva nirvāṇamārgasyapratipādakaḥ samavatiṣṭhate viśvatattvajñattvāt kārtsnyato <span type="ref-block" n="1534 r_ĀPṬ-GL#43,30_r"/>vitṛṣṇatvāc ceti kecid ācakṣate sautrāṃtikamatānusāriṇaḥsaugatās teṣāṃ tattvavyavasthām eva na saṃbhāvayāmaḥ <span type="ref-block" n="1535 r_ĀPṬ-GL#43,31_r"/>kiṃ punar viśvatattvajñaḥ sugataḥ sa ca nirvāṇamārgasyapratipādaka ity asaṃbhāvyamānaṃ pramāṇaviruddhaṃ pratipadyema<span type="ref-block" n="1536 r_ĀPṬ-GL#43,32_r"/>hi tathāhi pratikṣaṇavinaśvarā vahirarthāḥ paramāṇavaḥ pratyakṣato nānu bhūtā nānu bhūyaṃte sthir asthūlasādhāraṇā<span type="ref-block" n="1537 r_ĀPṬ-GL#43,33_r"/>kārasya pratyakṣabuddhau ghaṭāder arthasya pratibhāsanātyadi punar asyāsannā'saṃspṛṣṭarūpāṃ paramāṇavaḥpratyakṣabuddhau <span type="ref-block" n="1538 r_ĀPṬ-GL#43,34_r"/>pratibhāsaṃte pratyakṣapṛṣṭabhāvinī tu kalpanā saṃvṛttiḥsthir asthūlasādhāraṇākāram ātmany avidyamānam āropayatīti <span type="ref-block" n="1539 r_ĀPṬ-GL#43,35_r"/>sāṃvṛtālaṃbanāḥ paṃcavijñā nakāyā iti nigadyaṃte tadāniraṃśānāṃ kṣaṇikaparamāṇūnāṃ kā nāmā'tyā<span type="ref-block" n="1540 r_ĀPṬ-GL#43,36_r"/>sannateti vicāryaṃ vyavadhānābhāva iti cet tarhisajātīyasya vijātīyasya ca vyavadhāyakasyābhāvāt teṣāṃ <span type="ref-block" n="1541 r_ĀPṬ-GL#43,37_r"/>vyavadhānābhāvaḥ saṃsarga evoktaḥ syāt sa ca sarvātmanā nasaṃbhavaty evaikaparamāṇumātrapracayaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="1542 r_ĀPṬ-GL#44,01_r"/>nāpy ekadeśene digbhāgabhedena ṣaḍbhi paramāṇubhirekasya paramāṇoḥ saṃsṛṣṭamānasya ṣaḍaṃśatāpatteḥ tata evā <span type="ref-block" n="1543 r_ĀPṬ-GL#44,02_r"/>saṃsṛṣṭāḥ paramāṇavaḥ pratyakṣeṇālaṃbyaṃta iti cet kathamatyāsannās te virodhād daviṣṭadeśavyavadhānābhāvād a<span type="ref-block" n="1544 r_ĀPṬ-GL#44,03_r"/>tyāsannāsta iti cen na samīpadeśavyavadhānopagamaprasaṃgāt tathā ca samīpadeśavyavadhāyakaṃ vastu vyavadhī<span type="ref-block" n="1545 r_ĀPṬ-GL#44,04_r"/>yamānaparamāṇubhyāṃ saṃsṛṣṭaṃ vyavahitaṃ vā syātgatyaṃtarābhāvāt na tāvat saṃsṛṣṭaṃ tatsaṃsargasyasarvātmanai<span type="ref-block" n="1546 r_ĀPṬ-GL#44,05_r"/>kadeśena vā virodhāt nāpi vyavahitaṃvyavadhāyakāṃtaraparikalpanānuṣaṃgāt vyavadhāyakāṃtaram api <span type="ref-block" n="1547 r_ĀPṬ-GL#44,06_r"/>vyavadhīyamānābhyāṃ saṃsṛṣṭaṃ vyavahitaṃ ceti punaḥparyanuyoge 'navasthānād iti kvātyāsannā'saṃsṛṣṭarūpāḥ <span type="ref-block" n="1548 r_ĀPṬ-GL#44,07_r"/>paramāṇavo bahiḥ saṃbhaveyuḥ ye pratyakṣaviṣayāḥ syusteṣāṃ pratyakṣāviṣayatve na kāryaliṃgaṃ svabhāvaliṃgaṃ vā <span type="ref-block" n="1549 r_ĀPṬ-GL#44,08_r"/>paramāṇvātmakaṃ pratyakṣataḥ sidhyet paramāṇvātmakasādhyavatkvacit tadasiddhau ca na kāryakāraṇayor vyāpya<span type="ref-block" n="1550 r_ĀPṬ-GL#44,09_r"/>vyāpakayor vā tadbhāvaḥ sidhyetpratyakṣānupalaṃbhavyatirekeṇa tatsādhanāsaṃbhavāttadasiddhau ca na svārthānumāna<span type="ref-block" n="1551 r_ĀPṬ-GL#44,10_r"/>mudiyāt tasya liṃgadarśanasaṃbaṃdhasmaraṇābhyāmevodayaprasiddhaiḥ tadabhāve tadanupapatteḥ svārthānumānānupapattau <span type="ref-block" n="1552 r_ĀPṬ-GL#44,11_r"/>ca na parārthānumānarūpaṃ śrutam iti kva śrutamayī ciṃtāmayīca bhāvanā syāt yatas tatprakarṣaparyaṃtajaṃ yogipratyakṣa<span type="ref-block" n="1553 r_ĀPṬ-GL#44,12_r"/>m urarīkriyate tato na viśvatattvajñatā sugatasya tattvato'sti yena saṃpūrṇaṃ gataḥ sugataḥ śobhanaṃ gataḥ sugataḥ <span type="ref-block" n="1554 r_ĀPṬ-GL#44,13_r"/>suṣṭhu gata iti suśabdasya saṃpūrṇādyarthatrayam udāhṛtyasugataśabdasya nirvacanatrayam upavarṇyate sakalāvidyātṛṣṇā<span type="ref-block" n="1555 r_ĀPṬ-GL#44,14_r"/>prahāṇāc ca sarvārthajñānavaitṛṣṇyasiddheḥ sugatasyajagaddhitaiṣiṇaḥ pramāṇabhūtasya sarvadāvasthitasya vidhūta<span type="ref-block" n="1556 r_ĀPṬ-GL#44,15_r"/>kalpanājālasyāpi dharmaviśeṣādvineyajanasaṃmatatattvopadeśapraṇayanaṃ saṃbhāvyatesautrāṃtikamate vicārya <span type="ref-block" n="1557 r_ĀPṬ-GL#44,16_r"/>māṇasya paramārthato 'rthasya vyavasthāpanāyogād iti sūktaṃsugato 'pi nirvāṇamārgasya na pratipādaka<span type="ref-block" n="1558 r_ĀPṬ-GL#44,17_r"/>stattvato viśvatattvajñatāpāyāt kapilādivad iti ye 'pijñānaparamāṇava eva pratikṣaṇaviśarāravaḥ paramārtha<span type="ref-block" n="1559 r_ĀPṬ-GL#44,18_r"/>saṃto na bahirartthaparamāṇavaḥ pramāṇābhāvād avayavyādivaditi yogācāramatānusāriṇaḥ pratipadyaṃte teṣā<span type="ref-block" n="1560 r_ĀPṬ-GL#44,19_r"/>m api na saṃvitparamāṇavaḥ svasaṃvedanapratyakṣataḥprasiddhās tatra teṣām anavabhāsanād aṃtarātmana eva sukha <span type="ref-block" n="1561 r_ĀPṬ-GL#44,20_r"/>duḥkhādyanekavivartavyāpinaḥ pratibhāsanāt tathāparapratibhāso 'nādyavidyāvāsanābalāt samupajāyamāno <span type="ref-block" n="1562 r_ĀPṬ-GL#44,21_r"/>bhrāṃta eveti cen na bādhakapramāṇabhāvāt nanv ekaḥpuruṣaḥ kramabhuvaḥ sukhādiparyāyān sahabhuvaś ca guṇān <span type="ref-block" n="1563 r_ĀPṬ-GL#44,22_r"/>kim ekena svabhāvena vyāpnoty anekena vā na tāvad ekena teṣām ekarūpatāpatteḥ nāpy anekena tasyāpy aneka<span type="ref-block" n="1564 r_ĀPṬ-GL#44,23_r"/>svabhāvatvāt bhedaprasaṃgād ekatvavirodhād ity api na vādhakaṃ vedyavedakākāraikajñānena tasyāpasāritatvāt <span type="ref-block" n="1565 r_ĀPṬ-GL#44,24_r"/>saṃvedanaṃ hy ekaṃ vedyavedakākārau svasaṃvitsvabhāvenaikena vyāpnoti na ca tayor ekarūpatā saṃvidrūpeṇaikarūpatai<span type="ref-block" n="1566 r_ĀPṬ-GL#44,25_r"/>veti cet tarhy ātmā sukhaduḥkhajñānādīnsvabhāvenaikenātmatvena vyāpnoti teṣāmātmarūpatayaikatvāvirodhāt <span type="ref-block" n="1567 r_ĀPṬ-GL#44,26_r"/>katham evaṃ sukhādibhinnākāraḥ pratibhāsa iti ced vedyādibhinnākāraḥ pratibhāsaḥ katham ekatra saṃvedane syād iti <span type="ref-block" n="1568 r_ĀPṬ-GL#44,27_r"/>samaḥ paryanuyogaḥ vedyādivāsanābhedād iti cetsukhādiparyāyapariṇāmabhedād ekatrātmani sukhādibhinnā<span type="ref-block" n="1569 r_ĀPṬ-GL#44,28_r"/>kāraḥ pratibhāsaḥ kiṃ na bhavet vedyādyākārapratibhāsabhede 'py ekaṃ saṃvedanamaśakyaviṃvacanatvād iti vadann a<span type="ref-block" n="1570 r_ĀPṬ-GL#44,29_r"/>pi sukhādyanekākārapratibhāse 'py eka evātmāśaśvadaśakyavivecanātvād iti vadaṃtaṃ kathaṃ pratyācakṣīta <span type="ref-block" n="1571 r_ĀPṬ-GL#44,30_r"/>yathaiva hi saṃvedanasyaikasya vedyādyākārāḥ saṃvedanāṃtaraṃnetum aśakyatvād aśakyavivecanāḥ saṃvedanam ekaṃ tathā<span type="ref-block" n="1572 r_ĀPṬ-GL#44,31_r"/>tmanaḥ sukhādyākārāḥ śaśvadātmāṃtaraṃ netum aśakyatvādaśakyavivecanāḥ katham eka evātmā na bhavet yady athā<span type="ref-block" n="1573 r_ĀPṬ-GL#44,32_r"/>pratibhāsate tattathaiva vyavahartavyaṃ yathāvedyādyākārātmakaikasaṃvedanarūpatayā pratibhāsamānaṃsaṃvedanaṃ <span type="ref-block" n="1574 r_ĀPṬ-GL#44,33_r"/>tathā ca sukhajñānādyanekākāraikātmarūpatayā pratibhāsamānaścātmā tasmāt tathā vyavahartavya iti nātaḥ <span type="ref-block" n="1575 r_ĀPṬ-GL#44,34_r"/>sukhādyanekākārātmā pratibhāsamāno nirākartuṃ śakyate yaditu vedyavedakākārayor bhrāṃtatvāt tadvivikta<span type="ref-block" n="1576 r_ĀPṬ-GL#44,35_r"/>m eva saṃvedanamātraṃ paramārthasad iti nigadyate tadātatpracayarūpam ekaparamāṇurūpaṃ vā na tāvat pracaya<span type="ref-block" n="1577 r_ĀPṬ-GL#44,36_r"/>rūpaṃ bahir arthaparamāṇūnām iva saṃvedanaparamāṇūnām apipracayasya vicāryamāṇasyāsaṃbhavāt nāpy eka<span type="ref-block" n="1578 r_ĀPṬ-GL#44,37_r"/>paramāṇurūpaṃ sakṛd api tasya pratibhāsābhāvādbahirarthaikaparamāṇuvat tato 'pi na saṃvit paramāṇurūpo 'pi <span type="ref-block" n="1579 r_ĀPṬ-GL#44,38_r"/>sugataḥ sakalasaṃtānasaṃvitparamāṇurūpāṇi caturāryasatyāniduḥkhādīni paramārthataḥ saṃvedayate vedya<span type="ref-block" n="1580 r_ĀPṬ-GL#44,39_r"/>vedakabhāvaprasaṃgād iti na tattvato viśvatattvajñaḥ syāt yenāsau nirvāṇamārgasya pratipādakaḥ samanuma<span type="ref-block" n="1581 r_ĀPṬ-GL#45,01_r"/>nyate syān mataṃ saṃvṛttyā vedyavedakabhāvasyasadbhāvāt sugato viśvatattvānāṃ jñātā śreyomārgasya <span type="ref-block" n="1582 r_ĀPṬ-GL#45,02_r"/>copadeṣṭā stūyate tattvatas tadasaṃbhavād iti tad apyajñaceṣṭitam iti nivedayati </p><p n="a_78" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1585 r_ĀPṬ-GL#45,05_r"/>nanu ca saṃvṛtatvāviśeṣe 'pi sugatasvapnasaṃvedanayoḥsugata eva vaṃdyas tasya bhūtasvabhāvatvād viparyayair a<span type="ref-block" n="1586 r_ĀPṬ-GL#45,06_r"/>bādhyamānatvād arthakriyāhetutvāc ca na tusvapnasaṃvedanaṃ vaṃdyaṃ tasya saṃvṛttyāpi bādhyamānatvātbhūtārtha<span type="ref-block" n="1587 r_ĀPṬ-GL#45,07_r"/>tvābhāvād arthakriyāhetutvābhāvāc ceti cen nabhūtatvasāṃvṛtatvayor vipratiṣedhāt bhūtaṃ hi satyaṃsāṃvṛtam asatyaṃ <span type="ref-block" n="1588 r_ĀPṬ-GL#45,08_r"/>tayoḥ katham ekatra sakṛtsaṃbhavaḥ saṃvṛtiḥ satyaṃ bhūtamiti cen na tasya viparyayair abādhyamānatvāyogāt <span type="ref-block" n="1589 r_ĀPṬ-GL#45,09_r"/>svapnasaṃvedanād aviśeṣāt nanu ca saṃvṛtir api dvedhāsādir anādiś ca sādiḥ svapnasaṃvedanādiḥ <span type="ref-block" n="1590 r_ĀPṬ-GL#45,10_r"/>sā vādhyate sugatasaṃvedanā'nādiḥ sā na bādhyatesaṃvṛtitvāviśeṣe 'pīti cen na saṃsārasyābādhyatvaprasa<span type="ref-block" n="1591 r_ĀPṬ-GL#45,11_r"/>ṅgāt sa hy anādir evānādyavidyāvāsanāhetutvāt pravādhyatemuktikāraṇasāmarthyāt anyathā kasyacit <span type="ref-block" n="1592 r_ĀPṬ-GL#45,12_r"/>saṃsārābhāvāprasiddheḥ saṃvṛtyā sugatasya baṃdyatve caparamārthataḥ kiṃ nāma vaṃdyaṃ syāt saṃvedanādvaitam iti <span type="ref-block" n="1593 r_ĀPṬ-GL#45,13_r"/>cen na tasya svato 'nyato vā pratipattyabhāvād ity āha </p><p n="a_80" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1596 r_ĀPṬ-GL#45,16_r"/>tad dhi saṃvedanādvaitaṃ na tāvatsvataḥ sidhyatipuruṣādvaitavat svarūpasya svatogater abhāvāt anya<span type="ref-block" n="1597 r_ĀPṬ-GL#45,17_r"/>thā kasyacit tatra vipratipatter ayogāt puruṣādvaitasyāpiprasiddher iṣṭahāniprasaṃgāc ca nanu ca puruṣādvaitaṃ <span type="ref-block" n="1598 r_ĀPṬ-GL#45,18_r"/>na svato 'vasīyate tasya nityasya sakalakālakalāpavyāpitayāsarvagatasya ca sakaladeśapratiṣṭita<span type="ref-block" n="1599 r_ĀPṬ-GL#45,19_r"/>tayā vā'nubhavābhāvād iti cen na saṃvedanādvaitasyāpikṣaṇikasyaikakṣaṇasthāyitayā niraṃśasyaikapara<span type="ref-block" n="1600 r_ĀPṬ-GL#45,20_r"/>māṇurūpatayā sakṛd apy anubhavābhāvāviśeṣāt yadi punaranyataḥ pramāṇāt saṃvedanādvaitasiddhiḥ syāt <span type="ref-block" n="1601 r_ĀPṬ-GL#45,21_r"/>tadāpi sveṣṭahānir avaśyaṃbhāvinī sādhyasādhanayorabhyupagame dvaitasiddhiprasaṃgāt yathā cānumānā<span type="ref-block" n="1602 r_ĀPṬ-GL#45,22_r"/>t saṃvedanādvaitaṃ sādhyate yat saṃvedyate tat saṃvedanameva yathā saṃvedanasvarūpaṃ saṃvedyante ca nīlasukhādīni <span type="ref-block" n="1603 r_ĀPṬ-GL#45,23_r"/>tathā puruṣādvaitam api vedāṃtavādibhiḥ sādhyate pratibhāsa evedaṃ sarvaṃ pratibhāsamānatvāt yad yat pra<span type="ref-block" n="1604 r_ĀPṬ-GL#45,24_r"/>tibhāsamānaṃ tat tat pratibhāsa eva yathā pratibhāsasvarūpaṃpratibhāsamānaṃ cedaṃ jagat tasmāt pratibhāsa eve<span type="ref-block" n="1605 r_ĀPṬ-GL#45,25_r"/>ty anumānāt na hy atra jagataḥ pratibhāsamānatvam asiddhaṃsākṣād asākṣāc ca tasyā'pratibhāsamānatve sakala<span type="ref-block" n="1606 r_ĀPṬ-GL#45,26_r"/>śabdavikalpavāggocarātikrāṃtatayā vaktum aśakteḥ pratibhāsaśca cidrūpa eva acidrūpasya pratibhāsatva<span type="ref-block" n="1607 r_ĀPṬ-GL#45,27_r"/>virodhāt cinmātraṃ ca puruṣādvaitaṃ tasya cadeśakālākārato vicchedānupalakṣaṇatvāt nityatvaṃ <span type="ref-block" n="1608 r_ĀPṬ-GL#45,28_r"/>sarvagatatvaṃ nirākāratvaṃ ca vyavatiṣṭhate na hi sakaścit kālo 'sti yaś cinmātrapratibhāsaśūnyaḥpratibhāsa<span type="ref-block" n="1609 r_ĀPṬ-GL#45,29_r"/>viśeṣasyaiva vicchedān nīlasukhādipratibhāsaviśeṣavat sahy ekadā pratibhāsamāno 'nyadā na pratibhāsate <span type="ref-block" n="1610 r_ĀPṬ-GL#45,30_r"/>pratibhāsāṃtareṇa vicchedāt pratibhāsamātraṃ tusakalapratibhāsaviśeṣakāle 'py astīti na kālato vicchinnaṃ <span type="ref-block" n="1611 r_ĀPṬ-GL#45,31_r"/>nāpi deśataḥ kvacid deśe pratibhāsaviśeṣasyadeśāṃtarapratibhāsaviśeṣeṇa vicchede 'pipratibhāsamātrasyā<span type="ref-block" n="1612 r_ĀPṬ-GL#45,32_r"/>vicchedād iti na deśavicchannaṃ pratibhāsamātraṃ nāpyākāravicchinnaṃ kenacid ākāreṇa pratibhāsaviśeṣasyai<span type="ref-block" n="1613 r_ĀPṬ-GL#45,33_r"/>vākārāṃtarapratibhāsaviśeṣeṇa vicchedopalabdheḥpratibhāsamātrasya sarvākārapratibhāsaviśeṣeṣu sadbhāvād ā<span type="ref-block" n="1614 r_ĀPṬ-GL#45,34_r"/>kāreṇāpy avicchinnaṃ tat pratibhāsaviśeṣāś cadeśakālākārair vicchidyamānāḥ yadi na pratibhāsaṃte tadā na <span type="ref-block" n="1615 r_ĀPṬ-GL#45,35_r"/>tadvyavasthā'tiprasaṃgāt pratibhāsante cetpratibhāsamātrāṃtaḥ praviṣṭā eva pratibhāsasvarūpavat nahi <span type="ref-block" n="1616 r_ĀPṬ-GL#45,36_r"/>pratibhāsamānaṃ kiṃcit pratibhāsamātrāṃtaḥ praviṣṭaṃnopalabdhaṃ yenānaikāṃtikaṃ pratibhāsamānatvaṃ syāt <span type="ref-block" n="1617 r_ĀPṬ-GL#45,37_r"/>tathā deśakālākārabhedāś ca parair abhyupagamyamānā yadi napratibhāsaṃte katham abhyupagamārhāḥ svayam aprati<span type="ref-block" n="1618 r_ĀPṬ-GL#46,01_r"/>bhāsamānasyāpi kasyacid abhyupagame'tiprasaṃgānivṛtteḥ pratibhāsamānās tu te 'pipratibhāsamātrāṃtaḥ praviṣṭā <span type="ref-block" n="1619 r_ĀPṬ-GL#46,02_r"/>eveti kathaṃ taiḥ pratibhāsamātrasya vicchedaḥsvarupeṇāsvarupeṇa svasya vicchedānupapatteḥ sann apideśakālā<span type="ref-block" n="1620 r_ĀPṬ-GL#46,03_r"/>kārair vicchedaḥ pratibhāsamātrasya pratibhāsate na vā pratibhāsate cet pratibhāsasvarūpam eva tasya ca <span type="ref-block" n="1621 r_ĀPṬ-GL#46,04_r"/>viccheda iti nāmakaraṇe na kiṃcid aniṣṭhaṃ na pratibhāsatecet katham asti na pratibhāsate cāsti veti vi<span type="ref-block" n="1622 r_ĀPṬ-GL#46,05_r"/>pratiṣedhāt nanu ca deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭāḥ kachaṃcidapratibhāsamānā api saṃtaḥ sadbhir bādhakā<span type="ref-block" n="1623 r_ĀPṬ-GL#46,06_r"/>bhāvād iṣyaṃta eveti cen na teṣām apiśabdajñānenānumānajñānena vā pratibhāsamānatvāt tatrāpy aprati <span type="ref-block" n="1624 r_ĀPṬ-GL#46,07_r"/>bhāsamānānāṃ sarvathā'stitvavyavasthānupapatteḥ nanvevaṃ śabdavikalpajñāne pratibhāsamānāḥ parasparaviru<span type="ref-block" n="1625 r_ĀPṬ-GL#46,08_r"/>ddhārthapravādāḥ śaśaviṣāṇādayaś ca naṣṭānutpanāś ca rāvaṇaśaṃkhacakravartyādayaḥ katham apākriyaṃto teṣāmanapākaraṇe <span type="ref-block" n="1626 r_ĀPṬ-GL#46,09_r"/>kathaṃ puruṣādvaitasiddhir iti cen na teṣām apipratibhāsamātrāṃtaḥ praviṣṭatvasādhanāt etena yad ucyate <span type="ref-block" n="1627 r_ĀPṬ-GL#46,10_r"/>kaiścit advaitaikāṃtapakṣe 'pi dṛṣṭo bhedo virudhyate kārakāṇāṃ kriyāyāś ca naikaṃ svasmāt prajāyate karmadvaitaṃ <span type="ref-block" n="1628 r_ĀPṬ-GL#46,11_r"/>phaladvaitaṃ lokadvaitaṃ ca no bhaveta vidyāvidyādvayaṃ nasyād vaṃdhamokṣadvayaṃ tatheti tad api pratyākhyātaṃ <span type="ref-block" n="1629 r_ĀPṬ-GL#46,12_r"/>kriyāṇāṃ kārakāṇāṃ ca dṛṣṭasya bhedasya pratibhāsamānasyapuṇyapāpakarmadvaitasya tatphaladvaitasya ca sukhaduḥkha<span type="ref-block" n="1630 r_ĀPṬ-GL#46,13_r"/>lakṣaṇasya lokadvaitasyaiha paralokavikalpasyavidyāvidyādvaitasya ca satyetarajñānabhedasyabaṃdhamokṣadvayasya <span type="ref-block" n="1631 r_ĀPṬ-GL#46,14_r"/>ca pārataṃtryasvabhāvasya pratibhāsamātrāṃtaḥ praviṣṭatvādvirodhakatvāsiddheḥ svayam apratibhāsamānasya ca <span type="ref-block" n="1632 r_ĀPṬ-GL#46,15_r"/>virodhakatvaṃ durupapādaṃ sveṣṭatattvasyāpi sarveṣāmapratibhāsamānena virodhakena virodhāpatter na kiṃcit ta<span type="ref-block" n="1633 r_ĀPṬ-GL#46,16_r"/>ttvam aviruddhaṃ syāt yad apy abhyadhāyi hetoradvaitasiddhiś caiddvaitaṃ syād dhetusādhyayoḥ hetunā cedvinā <span type="ref-block" n="1634 r_ĀPṬ-GL#46,17_r"/>siddhir dvaitaṃ vāṅmātrato na kiṃ iti tad api napuruṣādvaitavādinaḥ pratikṣepakaṃ pratibhāsamānatvasyahetoḥ <span type="ref-block" n="1635 r_ĀPṬ-GL#46,18_r"/>sarvasya pratibhāsamātrāṃtaḥ praviṣṭatvasādhanasya svayaṃpratibhāsapratibhāsamātrāṃtaḥ praviṣṭatvasiddher dvaitasiddhi<span type="ref-block" n="1636 r_ĀPṬ-GL#46,19_r"/>nibaṃdhanatvābhāvāt hetunā vinā copaniṣadvākyamātrātpuruṣādvaitasiddhau na vāṅmātrād advaitasiddhiḥ <span type="ref-block" n="1637 r_ĀPṬ-GL#46,20_r"/>prasajyate na copaniṣadvākyam api paramapuruṣād anyad evatasya pratibhāsamānasya paramapuruṣasvabhāvatvasiddhaiḥ <span type="ref-block" n="1638 r_ĀPṬ-GL#46,21_r"/>yad api kaiścin nigadyate puruṣādvaitasyānumānāt prasiddhaupakṣahetudṛṣṭāṃtānām avaśyaṃ bhāvāt tair vinā'numāna<span type="ref-block" n="1639 r_ĀPṬ-GL#46,22_r"/>syānudayāt kutaḥ puruṣādvaitaṃ sidhyet pakṣādibhedasyasiddher iti tad api na yuktimat pakṣādīnām api <span type="ref-block" n="1640 r_ĀPṬ-GL#46,23_r"/>pratibhāsamānānāṃ pratibhāsāṃtaḥpratiṣṭānāṃpratibhāsamātrābādhakatvād anumānavat teṣām apratibhāsa<span type="ref-block" n="1641 r_ĀPṬ-GL#46,24_r"/>mānānāṃ tu sadbhāvāprasiddheḥ kutaḥ puruṣādvaitavirodhitvaṃ yad apy ucyate kaiścit puruṣādvaitaṃ tattvaṃ pareṇa pramā<span type="ref-block" n="1642 r_ĀPṬ-GL#46,25_r"/>ṇena pratīyamānaṃ prameyaṃ tattvaṃ tatparicchittiś capramitiḥ pramātā ca yadi vidyate tadā kathaṃ puruṣādvaitaṃ <span type="ref-block" n="1643 r_ĀPṬ-GL#46,26_r"/>pramāṇaprameyapramātṛpramitīnāṃ tāttvikīnāṃ sadbhāvāttattvacatuṣṭayaprasiddhir iti tad api na vicārakṣamaṃ <span type="ref-block" n="1644 r_ĀPṬ-GL#46,27_r"/>pramāṇādicatuṣṭayasyāpi pratibhāsamānasyapratibhāsamātrātmanaḥ paramabrahmaṇo bahirbhāvābhāvāt <span type="ref-block" n="1645 r_ĀPṬ-GL#46,28_r"/>tadbahirbhūrtasya dvitīyatvāyogāt etenaṣoḍaśapadārthapratītyā prāgabhāvādipratītyā ca puruṣā<span type="ref-block" n="1646 r_ĀPṬ-GL#46,29_r"/>dvaitaṃ vādhyata iti vadann ivāritaḥ tair apipratibhāsamānair dravyādipadārthair iva pratibhāsamātrādbahirbhūtaiḥ <span type="ref-block" n="1647 r_ĀPṬ-GL#46,30_r"/>puruṣādvaitasya bādhanāyogāt svayam apratibhāsamānais tusadbhāvavyavasthām apratipadyamānais tasya bādhane <span type="ref-block" n="1648 r_ĀPṬ-GL#46,31_r"/>śaśaviṣāṇādibhir api sveṣṭapadārthaniyamasyabādhanaprasaṃgāt etena sāṃkhyādiparikalpitair api <span type="ref-block" n="1649 r_ĀPṬ-GL#46,32_r"/>prakṛtyāditattvaiḥ puruṣādvaitaṃ na bādhyate iti nigaditaṃ boddhavyaṃ na cātraṃ puruṣadvaite yamaniyamāsanaprāṇā<span type="ref-block" n="1650 r_ĀPṬ-GL#46,33_r"/>yām apratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayo 'ṣṭau yogāṃgāni yogo vā saṃprajñāto 'saṃprajñātaś ca yogaphalaṃ ca <span type="ref-block" n="1651 r_ĀPṬ-GL#46,34_r"/>vibhūtikaivalyalakṣaṇaṃ virudhyate pratibhāsamātrāt tadbahirbhāvābhāvāt pratibhāsamānatvena tathā bhāva<span type="ref-block" n="1652 r_ĀPṬ-GL#46,35_r"/>prasiddheḥ ye 'py āhuḥ pratibhāsamānasyāpi vastunaḥpratibhāsād bhedaprasiddheḥ na pratibhāsāṃtaḥpraviṣṭatvaṃ <span type="ref-block" n="1653 r_ĀPṬ-GL#46,36_r"/>pratibhāso hi jñānaṃ svayaṃ na pratibhāsate svātmanikriyāvirodhāt tasya jñānāṃtaravedyatvasiddher nāpi <span type="ref-block" n="1654 r_ĀPṬ-GL#46,37_r"/>tadviṣayabhūtaṃ vastu svayaṃ pratibhāsamānaṃ tasya jñeyatvāt jñānenaiva pratibhāsatvasiddher iti svayaṃ pratibhāsa<span type="ref-block" n="1655 r_ĀPṬ-GL#46,38_r"/>mānatvaṃ sādhanam asiddhaṃ na kasyacitpratibhāsāṃtaḥpraviṣṭatvaṃ sādhayet parataḥpratibhāsamānatvaṃ tu viruddhaṃ <span type="ref-block" n="1656 r_ĀPṬ-GL#46,39_r"/>pratibhāsabahirbhāvasādhanatvād iti te 'pisvadarśanapakṣapātina eva jñānasya svayam apratibhāsanejñānāṃta<span type="ref-block" n="1657 r_ĀPṬ-GL#47,01_r"/>rād api pratibhāsanavirodhāt pratibhāsata itipratibhāsaikatayā svātaṃtreṇa pratītivirodhāt pratibhāsyata <span type="ref-block" n="1658 r_ĀPṬ-GL#47,02_r"/>ity evaṃ pratyayaprasaṃgāt tasya pareṇa jñānenapratibhāsamānatvāt parasya jñānasya ca jñānāṃtarāpratibhāsane <span type="ref-block" n="1659 r_ĀPṬ-GL#47,03_r"/>pratibhāsata iti saṃpratyayo na syāt saṃvedanāṃtareṇapratibhāsyatvāt tathā cānavasthānān na kiṃcitsaṃ<span type="ref-block" n="1660 r_ĀPṬ-GL#47,04_r"/>vedanaṃ vyavatiṣṭhate na ca jñānaṃ pratibhāsata itipratītir bhrāṃtā bādhakābhāvāt svātmani kriyā virodho <span type="ref-block" n="1661 r_ĀPṬ-GL#47,05_r"/>bādhaka iti cet kā punaḥ svātmani kriyā virudhyate jñaptirutpattir vā na tāvat prathamakalpanā svātmani <span type="ref-block" n="1662 r_ĀPṬ-GL#47,06_r"/>jñapter virodhābhāvāt svayaṃ prakāśanaṃ hi jñaptiḥ tac casūryyālokanādau svātmani pratīyata eva sūryālokaḥ <span type="ref-block" n="1663 r_ĀPṬ-GL#47,07_r"/>prakāśate' 'pradīpaḥ prakāśate' iti pratīteḥ dvitīyakalpanā tu na vādhakāriṇī svātmany utpattilakṣa<span type="ref-block" n="1664 r_ĀPṬ-GL#47,08_r"/>ṇāyāḥ kriyāyāḥ parair anabhyupagamāt na hi kiṃcit svasmādutpadyate iti prekṣāvaṃto 'numanyaṃte saṃvedanaṃ <span type="ref-block" n="1665 r_ĀPṬ-GL#47,09_r"/>svasmād utpadyata iti tu dūrāt sāritam eva tataḥ kathaṃsvātmani kriyāvirodho bādhakaḥ syāt na ca sarvā <span type="ref-block" n="1666 r_ĀPṬ-GL#47,10_r"/>kriyā vastunaḥ svātmani virudhyata iti pratītir astitiṣṭhaty āstebhavatīti dhātvarthalakṣaṇāyāḥ kriyāyāḥ <span type="ref-block" n="1667 r_ĀPṬ-GL#47,11_r"/>svātmany eva pratīteḥ tiṣṭhatyāder dhātor akarmakatvātkarmaṇi kriyānutpatteḥ svātmany eva kartari sthānādi<span type="ref-block" n="1668 r_ĀPṬ-GL#47,12_r"/>kriyeti cet tarhi bhāsate taddhātor akarmakatvāt karmaṇikriyāvirodhāt kartary eva pratibhāsanakriyā'stu <span type="ref-block" n="1669 r_ĀPṬ-GL#47,13_r"/>jñānaṃ pratibhāsata iti pratīteḥ siddhe ca jñānasya svayaṃpratibhāsamānatve sakalasya vastunaḥ svataḥ <span type="ref-block" n="1670 r_ĀPṬ-GL#47,14_r"/>pratibhāsamānatvaṃ siddham eva sukhaṃ pratibhāsate rūpaṃpratibhāsata ity aṃtarbahirvastunaḥ svātaṃtryeṇa kartṛtām anu<span type="ref-block" n="1671 r_ĀPṬ-GL#47,15_r"/>bhavataḥ pratibhāsanakriyādhikaraṇasya pratibhāsamānasyanirākartum aśakteḥ tato nāsiddhaṃ sādhanaṃ yataḥ <span type="ref-block" n="1672 r_ĀPṬ-GL#47,16_r"/>puruṣādvaitaṃ na sādhayet nāpi viruddhaṃ parataḥpratibhāsamānatvāpratīteḥ kasyacit pratibhāsād barhirbhāva<span type="ref-block" n="1673 r_ĀPṬ-GL#47,17_r"/>sādhanāt etena parokṣajñānavādinaḥ saṃvedanasya svaya pratibhāsamānatvam asiddham ācakṣāṇāḥ sakala<span type="ref-block" n="1674 r_ĀPṬ-GL#47,18_r"/>jñeyasya jñānasya ca jñānāt pratibhāsamānatvāt sādhanasyaviruddhatām abhidadhānāḥ pratidhvastāḥ jñānaṃ prakāśate <span type="ref-block" n="1675 r_ĀPṬ-GL#47,19_r"/>bahir vastu prakāśata iti pratītyā svayaṃpratibhāsamānatvasya sādhanasya vyavasthāpanāt ye tv ātmāsvayaṃ <span type="ref-block" n="1676 r_ĀPṬ-GL#47,20_r"/>prakāśata phalajñāna cety āvedayaṃti teṣām ātmani phalajñānevā svayaṃ pratibhāsamānatvaṃ siddhaṃ sarvasya <span type="ref-block" n="1677 r_ĀPṬ-GL#47,21_r"/>vastunaḥ pratibhāsamānatvaṃ sādhayaty eva tathā hivivādādhyāsitaṃ vastu svayaṃ pratibhāsate pratibhāsa<span type="ref-block" n="1678 r_ĀPṬ-GL#47,22_r"/>mānatvāt yad yat pratibhāsamānaṃ tat tat svayaṃpratibhāsate yathā bhaṭṭamatānusāriṇām ātmā prabhākaramatānu<span type="ref-block" n="1679 r_ĀPṬ-GL#47,23_r"/>sāriṇāṃ vā phalajñānaṃ pratibhāsamānaṃ cāṃtarbahirvastujñānajñeyarūpaṃ vivādādhyāsitaṃ tasmāt svayaṃ pratibhā<span type="ref-block" n="1680 r_ĀPṬ-GL#47,24_r"/>sate na tāvad atra pratibhāsamānatvam asiddhaṃ sarvasyavastunaḥ sarvathā'py apratibhāsamānasya sadbhāvaviro<span type="ref-block" n="1681 r_ĀPṬ-GL#47,25_r"/>dhāt sākṣād asākṣāc ca pratibhāsamānasya tu siddhaṃpratibhāsamānatvaṃ tato bhavaty eva sādhyasiddhiḥ <span type="ref-block" n="1682 r_ĀPṬ-GL#47,26_r"/>sādhyāvinābhāvaniyamaniścayād iti niravadyaṃpuruṣādvaitasādhanaṃ saṃvedanādvaitavādino 'bhīṣṭahānaye <span type="ref-block" n="1683 r_ĀPṬ-GL#47,27_r"/>bhavaty eva na hikāryakāraṇagrāhyagrāhakavācyavācakasādhyasādhakabādhyabādhakaviśeṣaṇaviśeṣyabhāva<span type="ref-block" n="1684 r_ĀPṬ-GL#47,28_r"/>nirākaraṇāt saṃvedanādvaitaṃ vyavasthāpayituṃ śakyaṃkāryakāraṇabhāvādīnāṃ pratibhāsamānatvāt <span type="ref-block" n="1685 r_ĀPṬ-GL#47,29_r"/>pratibhāsamātrāṃtaḥpraviṣṭānāṃ nirākartum aśakteḥ svayamapratibhāsamānānāṃ tu saṃbhavābhāvāt saṃvṛtyāpi <span type="ref-block" n="1686 r_ĀPṬ-GL#47,30_r"/>vyahāravirodhāt sakalavikalpavāggocarātikrāṃtatāpatteḥ saṃvedanamātraṃ caikakṣaṇasthāyi yadi <span type="ref-block" n="1687 r_ĀPṬ-GL#47,31_r"/>kiṃcit kāryaṃ na kuryāt tadā vastv eva na syāt vastuno'rthakriyākāritvalakṣaṇatvāt karoti cet kārya<span type="ref-block" n="1688 r_ĀPṬ-GL#47,32_r"/>kāraṇabhāvaḥ sidhyet tasya hetumatve ca saevākāryakāraṇabhāvaḥ kāraṇarahitatve tu nityatāpattiḥ <span type="ref-block" n="1689 r_ĀPṬ-GL#47,33_r"/>saṃvedanasya sato 'kāraṇavato nityatvaprasiddher itipratibhāsamānātmanaḥ puruṣatvasyaiva siddhiḥ syāt <span type="ref-block" n="1690 r_ĀPṬ-GL#47,34_r"/>kiṃ ca kṣaṇikasaṃvedanamātrasya grāhyagrāhyakavaidhuryaṃyadi kenacit pramāṇena gṛhyate tadā grāhyagrāhakabhāvaḥ <span type="ref-block" n="1691 r_ĀPṬ-GL#47,35_r"/>kathaṃ nirākriyeta na gṛhyate cet kutogrāhyagrāhakavaidhuryasiddhiḥ svarūpapasaṃvedanād eveti cettarhi saṃve<span type="ref-block" n="1692 r_ĀPṬ-GL#47,36_r"/>danādvaitasya svarūpasaṃvedanaṃ grāhakaṃgrāhyagrāhakavaidhuryaṃ tu grāhyam iti sa evagrāhyagrāhakabhāvaḥ syā<span type="ref-block" n="1693 r_ĀPṬ-GL#47,37_r"/>n mataṃ nānyo 'nubhāvyo budhdyā'sti tasyānānubhavo 'paraḥgrāhyagrāhakavaidhuryāt svayaṃ saiva prakāśata <span type="ref-block" n="1694 r_ĀPṬ-GL#47,38_r"/>iti vacanān na buddheḥ kiṃc<corr resp="HT">i</corr>d grāhyam asti nāpi buddhiḥkasyacid grāhyā svarūpe 'pi grāhyagrāhakabhāvābhāvāt <span type="ref-block" n="1695 r_ĀPṬ-GL#47,39_r"/>'svarūpasya svato gatir' ity etasyāpi saṃvṛtyābhidhānātparamārthatas tu buddhiḥ svayaṃ prakāśate cakāstī<span type="ref-block" n="1696 r_ĀPṬ-GL#48,01_r"/>ty evocyate na punaḥ svarūpaṃ gṛhṇātigrāhyagrāhakavaidhuryaṃ ca svarūpād avyatiriktaṃ gṛhṇātijānātīty a<span type="ref-block" n="1697 r_ĀPṬ-GL#48,02_r"/>bhidhīyate niraṃśasaṃvedanādvaite tathābhidhānavirodhāditi tad api na puruṣādvaitavādinaḥ pratikūlaṃ <span type="ref-block" n="1698 r_ĀPṬ-GL#48,03_r"/>svayaṃ prakāśamānasya saṃvedanasyaiva paramapuruṣatvāt na hi tatsaṃvedanaṃ pūrvāparakālavyavacchinnaṃ saṃtā<span type="ref-block" n="1699 r_ĀPṬ-GL#48,04_r"/>nāṃtarabahirarthavyāvṛttaṃ ca pratibhāsate yataḥpūrvāparakṣaṇasaṃtānāṃtarabahirarthānām abhāvaḥ siddhyetteṣāṃ <span type="ref-block" n="1700 r_ĀPṬ-GL#48,05_r"/>saṃvedanenāgrahaṇād abhāva iti cet svasaṃvedanasyāpisaṃvedanāṃtareṇāgrahaṇād abhāvo 'stu tasya svayaṃ prakāśa<span type="ref-block" n="1701 r_ĀPṬ-GL#48,06_r"/>nān nābhāva iti cet pūrvottarasvasaṃvitkṣaṇānāṃsaṃtānāṃtarasaṃvedanānāṃ ca bahirarthānām iva svayaṃprakāśa<span type="ref-block" n="1702 r_ĀPṬ-GL#48,07_r"/>mānānāṃ katham abhāvaḥ sādhyate kathaṃ teṣāṃ svayaṃprakāśamānatvaṃ jñāyata iti cet svayam aprakāśamānatvaṃteṣāṃ <span type="ref-block" n="1703 r_ĀPṬ-GL#48,08_r"/>kathaṃ sādhyata iti samānaḥ paryanuyogaḥ svasaṃdenasvarūpasya prakāśamānatvam eva teṣāmaprakāśamānatva<span type="ref-block" n="1704 r_ĀPṬ-GL#48,09_r"/>m iti cet tarhi teṣāṃ prakāśamānatvam evasvasaṃvedanasyaivāprakāśamānatvaṃ kiṃ na syāt svasaṃvedanasya svaya<span type="ref-block" n="1705 r_ĀPṬ-GL#48,10_r"/>m aprakāśamānatve paraiḥ prakāśamānatvābhāvaḥ sādhayitumaśakyaḥ pratiṣedhasya vidher viṣayatvāt sarvatra sarvadā <span type="ref-block" n="1706 r_ĀPṬ-GL#48,11_r"/>sarvathā'py asataḥ pratiṣedhavirodhāt iti cet tarhisvasaṃvedanāt pareṣāṃ prakāśamānatvābhāve kathaṃ tatprati<span type="ref-block" n="1707 r_ĀPṬ-GL#48,12_r"/>ṣedhaḥ sādhyata iti samānaś carcaḥ vikalpapratibhāṣiṇāṃteṣāṃ svasaṃvedanāvabhāsitvaṃ pratiṣidhyata iti cen na <span type="ref-block" n="1708 r_ĀPṬ-GL#48,13_r"/>vikalpāvabhāsitvād eva svayaṃ prakāśamānatvāsiddheḥ tathāhi yady advikalpapratibhāsi tat tat svayaṃ prakāśate <span type="ref-block" n="1709 r_ĀPṬ-GL#48,14_r"/>yathā vikalpasvarūpaṃ tathā ca svasaṃvedanapūrvottarakṣaṇāḥsaṃtānāṃtarasaṃvedanāni bahirarthāś ceti svayaṃ prakāśa<span type="ref-block" n="1710 r_ĀPṬ-GL#48,15_r"/>mānatvasiddhiḥ śaśaviṣāṇādibhir vinaṣṭānutpannaiś ca bhāvairvikalpāvabhāsibhir vyabhicāra iti cen na teṣām api <span type="ref-block" n="1711 r_ĀPṬ-GL#48,16_r"/>pratibhāsamātrāṃtarbhūtānāṃ svayaṃ prakāśamānatvasiddheḥanyathā vikalpāvabhāsitvāyogāt so 'yaṃ <span type="ref-block" n="1712 r_ĀPṬ-GL#48,17_r"/>saugataḥ sakaladeśakālaviprakṛṣṭān apy arthān vikalpabuddhaupratibhāsamānāt svayam abhyupagamayan svayaṃ <span type="ref-block" n="1713 r_ĀPṬ-GL#48,18_r"/>prakāśamānatvaṃ nābhyupaitīti kim api mahādbhutaṃ tathābhyupagame ca sarvasya pratibhāsamātrāṃtaḥ praviṣṭatva<span type="ref-block" n="1714 r_ĀPṬ-GL#48,19_r"/>siddheḥ puruṣādvaitasiddhir eva syāt na punastadbahirbhūtasaṃvedanādvaitasiddhiḥ mā bhūnniraṃśasaṃvedanādvaitaṃ citrādvaitaṃ <span type="ref-block" n="1715 r_ĀPṬ-GL#48,20_r"/>citrādvaitasya vyavasthāpanāt kālatrayatrilokavartipadārthākārāsaṃviccitrāpy ekā śaśvadaśakyaviveca<span type="ref-block" n="1716 r_ĀPṬ-GL#48,21_r"/>natvāt sarvasya vādinas tata eva kvacid ekatvavyavasthāpanātanyathā kasyacid ekatvenābhimatasyāpy ekatvā<span type="ref-block" n="1717 r_ĀPṬ-GL#48,22_r"/>siddhir iti cen na evam api paramabrahmaṇa eva prasiddheḥsakaladeśakālākāravyāpinaḥ saṃvin mātrasyaiva parama<span type="ref-block" n="1718 r_ĀPṬ-GL#48,23_r"/>brahmatvavacanāt na caikakṣaṇasthāyinī citrā saṃvitcitrādvaitam iti sādhayituṃ śakyate tasyāḥ kāryakā<span type="ref-block" n="1719 r_ĀPṬ-GL#48,24_r"/>raṇabhūtacitrasaṃvin nāṃtarīyatvaccitrādvaitaprasaṃgāttatkāryakāraṇacitrasaṃvido 'nabhyupagame sadahetukatvā<span type="ref-block" n="1720 r_ĀPṬ-GL#48,25_r"/>n nityatvasiddheḥ kathaṃ na citrādvaitatamaiva brahmādvaitamiti na saṃvedanādvaitavac citrādvaitam api saugatasyavyavatiṣṭhate <span type="ref-block" n="1721 r_ĀPṬ-GL#48,26_r"/>sarvathā śūnyaṃ tu tatvam asaṃvedyamānaṃ na vyavatiṣṭhate saṃvedyamānaṃ tu sarvatra sarvathā sarvadā paramabrahmaṇo <span type="ref-block" n="1722 r_ĀPṬ-GL#48,27_r"/>nātiricyate tatrākṣepasamādhānānāṃparamabrahmasādhanānukūlatvāt tato na sugatas tatvataḥsaṃvṛtyā vā <span type="ref-block" n="1723 r_ĀPṬ-GL#48,28_r"/>viśvatatvajñaḥ saṃbhavatīti na nirvāṇamārgasya pratipādakaḥsyāt </p><p n="a_81" rend="justify"><span type="ref-block" n="1724 r_ĀPṬ-GL#48,29_r"/>paramapuruṣa eva viśvatatvajñaḥ śreyomārgasya praṇetāvvavatiṣṭhatāṃ tasyoktanyā yena sādhanāt ity a<span type="ref-block" n="1725 r_ĀPṬ-GL#48,30_r"/>paraḥ so 'pi na vicārasahaḥ puruṣottamasyāpi yathāpratipādanaṃ vicāryamāṇasyāyogāt pratibhāsa<span type="ref-block" n="1726 r_ĀPṬ-GL#48,31_r"/>mātraṃ cidrūpaṃ paramabrahmoktaṃ taś ca yathā paramārthikaṃdeśakālākārāṇāṃ bhede 'pi vyabhicārābhāvāt tatpra<span type="ref-block" n="1727 r_ĀPṬ-GL#48,32_r"/>tibhāsaviśeṣāṇām eva vyabhicārād avyabhicāritvalakṣaṇatvāttasyeti tac ca vicāryate yad etatpratibhāsamātraṃ <span type="ref-block" n="1728 r_ĀPṬ-GL#48,33_r"/>tat sakalapratibhāsaviśeṣarahitaṃ tat sahitaṃ vā syāt prathamapakṣe tad asiddham eva sakalapratibhāsaviśeṣa<span type="ref-block" n="1729 r_ĀPṬ-GL#48,34_r"/>rahitasya pratibhāsamātrasyānubhavābhāvāt kenacitpratibhāsaviśeṣeṇa sahitasyaiva tasya pratibhāsanā<span type="ref-block" n="1730 r_ĀPṬ-GL#48,35_r"/>t kvacit pracibhāsaviśeṣasyābhāve 'pi punar anyatra bhāvātkadācid abhāve 'pi cānyadā sadbhāvāt kenacid ākāra<span type="ref-block" n="1731 r_ĀPṬ-GL#48,36_r"/>viśeṣeṇa tadasaṃbhave 'pi cākārāṃtareṇa saṃbhavād deśakālākāraviśeṣāpekṣatvāt tatpratibhāsaviśeṣāṇāṃ tathā <span type="ref-block" n="1732 r_ĀPṬ-GL#48,37_r"/>vyabhicārābhāvād avyabhicāritvāsiddheḥtatvalakṣaṇānatikramān na tatvabahirbhāvo yuktaḥ tathāhi yady a<span type="ref-block" n="1733 r_ĀPṬ-GL#48,38_r"/>thaivāvyabhicāri tattathaiva tatvaṃ yathā pratibhāsamātraṃpratibhāsamātratayaiva vyabhicāri tathaiva tatvaṃ <span type="ref-block" n="1734 r_ĀPṬ-GL#48,39_r"/>aniyatadeśakālākāratayaivāvyabhicārī ca pratibhāsaviśeṣa itiprariābhāsamātravat pratibhāsaviśeṣa<span type="ref-block" n="1735 r_ĀPṬ-GL#49,01_r"/>syāpi vastutvasiddheḥ na hi yo yaddeśatayāpratibhāsaviśeṣaḥ sa taddeśatāṃ vyabhicarati anyathā <span type="ref-block" n="1736 r_ĀPṬ-GL#49,02_r"/>bhrāṃtatvaprasaṃgāt śākhādeśatayā caṃdrapratibhāsavat nāpi yo yatkālatayā pratibhāsaviśeṣaḥ sa <span type="ref-block" n="1737 r_ĀPṬ-GL#49,03_r"/>tatkālatāṃ vyabhicarati tavdyabhicāriṇo'satyatvavyavasthānān niśi madhyaṃdinatayāsvapnapratibhāsaviśeṣa<span type="ref-block" n="1738 r_ĀPṬ-GL#49,04_r"/>vat nāpi yo yadākāratayā pratibhāsaviśeṣaḥ satadākāratāṃ visaṃvadati tadvisaṃvādino mithyājñānatva<span type="ref-block" n="1739 r_ĀPṬ-GL#49,05_r"/>siddheḥ kāmalādyupahatacakṣuṣaḥ śukle śaṃkhepītākāratāpratibhāsaviśeṣavat na ca vitathair deśakālā<span type="ref-block" n="1740 r_ĀPṬ-GL#49,06_r"/>kāravyabhicāribhiḥ pratibhāsaviśeṣaiḥ sadṛśā evadeśakālākārāvyabhicāriṇaḥ pratibhāsaviśeṣāḥ <span type="ref-block" n="1741 r_ĀPṬ-GL#49,07_r"/>pratilakṣayituṃ yujyaṃte yata idaṃ vedāṃtavādināṃ vacanaṃśobheta ādāvaṃte ca yan nāsti vartamāne 'pi tat tathā <span type="ref-block" n="1742 r_ĀPṬ-GL#49,08_r"/>vitathaiḥ sadṛśāḥ saṃto 'vitathā eva lakṣitāḥ iti teṣāmavitathānām ādāvaṃte cāsatve 'pi vartamāne <span type="ref-block" n="1743 r_ĀPṬ-GL#49,09_r"/>sattvaprasiddher bādhakapramāṇābhāvāt na hi yathāsvapnādibhrāṃtapratibhāsaviśeṣeṣu tatkāle 'pi bādhakaṃ <span type="ref-block" n="1744 r_ĀPṬ-GL#49,10_r"/>pramāṇamudeti tathā jāgraddaśāyām abhrāṃtapratibhāsaviśeṣeṣutatra sādhakapramāṇasyaiva sadbhāvāt samya<span type="ref-block" n="1745 r_ĀPṬ-GL#49,11_r"/>ṅmayā tadā dṛṣṭo 'rtho 'rthakriyākāritvāt tasya mithyātve'rthakriyākāritvavirodhāt iṃdrajālādipari<span type="ref-block" n="1746 r_ĀPṬ-GL#49,12_r"/>dṛṣṭārthavad iti na ca bhrāṃtetaravyavasthāyāṃ cāṃḍālādayo'pi vipratipadyaṃte tathā coktam akalaṃkadevaiḥ iṃdra<span type="ref-block" n="1747 r_ĀPṬ-GL#49,13_r"/>jālādiṣu bhrāṃtam īrayaṃti na cāparaṃ apicāṃḍālagopālabālalolavilocanā iti kiṃca <span type="ref-block" n="1748 r_ĀPṬ-GL#49,14_r"/>tatpratibhāsamātraṃ sāmānyarūpaṃ dravyarūpaṃ vā prathamapakṣe sattāmātram eva syāt tasyaiva parasāmānyarūpa<span type="ref-block" n="1749 r_ĀPṬ-GL#49,15_r"/>tayā pratiṣṭhānāt tasya svayaṃ pratibhāsamānatvepratibhāsamātram eva tattvam anyathā tadavyavasthiter iti cenna <span type="ref-block" n="1750 r_ĀPṬ-GL#49,16_r"/>sat sad ity anvayajñānāviṣayatvāt sattāsāmānyasyavyavasthiteḥ svayaṃ pratibhāsamānatvāsiddheḥ sattā <span type="ref-block" n="1751 r_ĀPṬ-GL#49,17_r"/>pratibhāsata iti tu viṣaye viṣayidharmasyopacārātpratibhāsamānaṃ hi viṣayiṇo jñānasya dharmaḥ sa viṣaye <span type="ref-block" n="1752 r_ĀPṬ-GL#49,18_r"/>sattāsāmānye 'dhyāropyate tadadhyāropanimittaṃ tupratibhāsamānaṃ kriyādhikaraṇatvaṃ yathaiva hi saṃvi<span type="ref-block" n="1753 r_ĀPṬ-GL#49,19_r"/>tpratibhāsate iti kartṛsthā pratibhāsanakriyā tathātadviṣayasthāpy upacaryyate sakarmakasya ghātoḥkartṛkarmastha<span type="ref-block" n="1754 r_ĀPṬ-GL#49,20_r"/>kriyārthatvāt yathaudanaṃ pacatīti pacanakriyā pācakasthāpācyamānasthā ca pratīyate tadvadakarmakasya dhātoḥ <span type="ref-block" n="1755 r_ĀPṬ-GL#49,21_r"/>kartṛsthakriyāmātrārthatvāt paramārthataḥkarmasthakriyā'saṃbhavāt kartṛsthā kriyā karmaṇy upacaryyate nanu ca <span type="ref-block" n="1756 r_ĀPṬ-GL#49,22_r"/>sati mukhye svayaṃ pratibhāsamāne kasyacit pramāṇataḥ siddheparatra tadviṣaye tadupacārakalpanā yuktā yathā<span type="ref-block" n="1757 r_ĀPṬ-GL#49,23_r"/>'gnau dāhapākādyarthakriyākāriṇi taddharmadarśanān māṇavaketadupacārakalpanā'gnir māṇavaka iti na ca <span type="ref-block" n="1758 r_ĀPṬ-GL#49,24_r"/>kiṃcit saṃvedanaṃ svayaṃ pratibhāsanaṃ siddhaṃsaṃvedanāṃtarasaṃvedyatvāt saṃvedanasya kvacidavasthānābhāvāt <span type="ref-block" n="1759 r_ĀPṬ-GL#49,25_r"/>sudūram api gatvā kasyacit saṃvedanasya svayaṃpratibhāsamānasyānabhyupagamāt kathaṃ taddharmasyopacārastadviṣaye <span type="ref-block" n="1760 r_ĀPṬ-GL#49,26_r"/>ghaṭeteti kaścit so 'pi jñānāṃtaravedyajñānavādinamupālabhatāṃ parokṣajñānavādinaṃ vā nanu ca parokṣa<span type="ref-block" n="1761 r_ĀPṬ-GL#49,27_r"/>jñānavādī bhaṭṭas tāvan nopalaṃbhārhaḥ svayaṃpratibhāsanānasyātmanas tenābhyupagamāt taddharmasyapratibhāsamānasya <span type="ref-block" n="1762 r_ĀPṬ-GL#49,28_r"/>viṣayeṣūpacāraghaṭanāt ghaṭaḥ pratibhāsate ghaṭādayaḥpratibhāṃsata iti ghaṭapaṭādipratibhāsanān yathānupa<span type="ref-block" n="1763 r_ĀPṬ-GL#49,29_r"/>patyā ca karaṇabhūtasya parokṣasyāpi jñānasya pratipatteravirodhāt rūpapratibhāsanāc cakṣuḥ pratipattivat <span type="ref-block" n="1764 r_ĀPṬ-GL#49,30_r"/>tathā karaṇajñānam ātmānaṃ cāpratyakṣaṃ vadan prābhākaro 'pinopālaṃbham arhati phalajñānasya svayaṃ pratibhāsamānasya <span type="ref-block" n="1765 r_ĀPṬ-GL#49,31_r"/>tena pratijñānāt taddharmasya viṣayeṣūpacārasya siddheḥ phalajñānaṃ ca kartṛkaraṇābhyāṃ vinā nopapadyata iti <span type="ref-block" n="1766 r_ĀPṬ-GL#49,32_r"/>tad eva kartāraṃ karaṇajñānaṃ cāpratyakṣam api vyavasthāpayati yathā rūpe pratibhāsanakriyā phalarūpācakṣuṣmaṃtaṃ <span type="ref-block" n="1767 r_ĀPṬ-GL#49,33_r"/>cakṣuś ca pratyāpayatīti kecin manyaṃte teṣām apibhaṭṭamatānusāriṇām ātmanaḥ svarūpaparicchede'rthapariccheda<span type="ref-block" n="1768 r_ĀPṬ-GL#49,34_r"/>syāpi siddheḥ svārthaparicchedakapuruṣaprasiddhau tato'nyasya parokṣajñānasya kalpanā na kiṃcid arthaṃ puṣṇāti <span type="ref-block" n="1769 r_ĀPṬ-GL#49,35_r"/>prabhākaramatānusāriṇāṃ phalajñānasyasvārthaparicchittirūpasya prasiddhau karaṇajñānakalpanāvat kartuḥ karaṇam aṃta<span type="ref-block" n="1770 r_ĀPṬ-GL#49,36_r"/>reṇa kriyāyāṃ vyāpārānupapatteḥ parokṣajñānasya karaṇasyakalpanānānārthiketi cen na manasaś cakṣurādeś cāṃtarbahiḥ<span type="ref-block" n="1771 r_ĀPṬ-GL#49,37_r"/>paricchittau karaṇasya sadbhāvāt tato bahirbhūtasyakaraṇāṃtarasya kalpanāyām anavasthāprasaṃgāt tataḥsvārtha<span type="ref-block" n="1772 r_ĀPṬ-GL#49,38_r"/>paricchedakasya puṃsaḥ phalajñānasya vāsvārthaparicchittisvabhāvasya prasiddhau syādvādidarśanasyaivaprasiddhaiḥ <span type="ref-block" n="1773 r_ĀPṬ-GL#49,39_r"/>svayaṃ pratibhāsamānasyātmano jñānasya vā dharmaḥ kvacittadviṣaye kathaṃcid upacaryyata iti sattāsāmānyaṃ prati<span type="ref-block" n="1774 r_ĀPṬ-GL#50,01_r"/>bhāsate pratibhāsaviṣayo bhavatīty ucyate na caivaṃpratibhāsamātre tasyānupraveśaḥ sidhyet paramārthataḥ saṃve<span type="ref-block" n="1775 r_ĀPṬ-GL#50,02_r"/>danasyaiva svayaṃ pratibhāsamānatvāt syān mataṃ nasattāsāmānyaṃ pratibhāsamātraṃ tasya dravyādimātravyāpaka<span type="ref-block" n="1776 r_ĀPṬ-GL#50,03_r"/>tvāt sāmānyādiṣu prāgabhāvādiṣu cābhāvāt kiṃ tarhisakalabhāvābhāvavyāpakaṃ pratibhāsasāmānyaṃ prati<span type="ref-block" n="1777 r_ĀPṬ-GL#50,04_r"/>bhāsamātramabhidhīyate iti tad api na samyakpratibhāsasāmānyasya pratibhāsaviśeṣanāṃtarīyakatvātpratibhā<span type="ref-block" n="1778 r_ĀPṬ-GL#50,05_r"/>sādvaitavirodhāt saṃto 'pi pratibhāsaviśeṣāḥ satyatāṃ napratipadyaṃte saṃvādakatvābhāvāt svapnādipratibhāsaviśe<span type="ref-block" n="1779 r_ĀPṬ-GL#50,06_r"/>ṣavad iti cen na pratibhāsasāmānyasyāpy asatyatvaprasaṃgātśakyaṃ hi vaktuṃ pratibhāsasāmānyam asatyaṃ visaṃvāda<span type="ref-block" n="1780 r_ĀPṬ-GL#50,07_r"/>katvāt svapnādipratibhāsasāmānyavad iti na hisvapnādipratibhāsaviśeṣā eva visaṃvādino na punaḥ prati<span type="ref-block" n="1781 r_ĀPṬ-GL#50,08_r"/>bhāsasāmānyaṃ tadvyāpakam iti vaktuṃ yuktaṃśaśaviṣāṇagaganakusumakūrmaromādīnām asatve 'pitadvyāpaka<span type="ref-block" n="1782 r_ĀPṬ-GL#50,09_r"/>sāmānyasya sattvaprasaṃgāt katham asatāṃ vyāpakaṃkiṃcit sat syād iti cet katham asatyānāṃ pratibhāsaviśe<span type="ref-block" n="1783 r_ĀPṬ-GL#50,10_r"/>ṣāṇāṃ vyāpakaṃ pratibhāsasāmānyaṃ satyam iti samo vitarkaḥ tasya sarvatra sarvadā vā vicchedāt <span type="ref-block" n="1784 r_ĀPṬ-GL#50,11_r"/>satyaṃ tad iti cen na evaṃ deśakālākāraviśiṣṭasyaiva tasyasatyatvasiddheḥ sarvadeśaviśeṣarahitasya sarvakāla<span type="ref-block" n="1785 r_ĀPṬ-GL#50,12_r"/>viśeṣarahitasya ca sarvākāraviśeṣarahitasyaiva sarvatrasarvathā sarvadeti viśeṣayitum aśakteḥ tathā ca <span type="ref-block" n="1786 r_ĀPṬ-GL#50,13_r"/>pratibhāsasāmānyaṃ sakaladeśakālākāraviśeṣaviśiṣṭamabhyupagacchann eva vedāṃtavādī svayam ekadravyam anaṃta<span type="ref-block" n="1787 r_ĀPṬ-GL#50,14_r"/>paryāyaṃ pāramārthikam iti pratipattum arhatipramāṇabalāyātatvāt tad evāstu paramapuruṣasyaivabodhamayaprakāśa<span type="ref-block" n="1788 r_ĀPṬ-GL#50,15_r"/>viśadasya mohāndhakārāpahasyāṃryāminaḥ sunirṇītatvāt tatrasaṃśayānāṃ pratighātāt sakalalokodyotanasa<span type="ref-block" n="1789 r_ĀPṬ-GL#50,16_r"/>martthasya tejonidher aṃśumālino 'pi tasmin satyevapratibhāsanāt asati cāpratibhāsanāditi kaścit <span type="ref-block" n="1790 r_ĀPṬ-GL#50,17_r"/>tad uktaṃ yo lokān jvalayaty analpamahimā so'py eṣa tejonidhir yasmin saty avabhāti nāsati punar devo 'ṃśu<span type="ref-block" n="1791 r_ĀPṬ-GL#50,18_r"/>mālī svayaṃ tasmin bodhamayaprakāśaviśade mohāṃdhakārāpaheye 'ṃtaryāmini pūruṣe pratiṃhatāḥ saṃśerate te <span type="ref-block" n="1792 r_ĀPṬ-GL#50,19_r"/>hatāḥ iti tad api napuruṣādvaitavyavasthāpanaparamābhāsate tasyā'ṃtaryāminaḥpuruṣasya bodhamayaprakāśa<span type="ref-block" n="1793 r_ĀPṬ-GL#50,20_r"/>viśadasyaiva bodhyamayaprakāśyasyāsaṃbhavānupapatteḥ yadipunaḥ sarvaṃ bodhyaṃ bodhamayam eva prakāśamānatvā<span type="ref-block" n="1794 r_ĀPṬ-GL#50,21_r"/>d bodhas vātmavad iti manyate tadā bodhasyāpibodhyamayatvāpattir iti puruṣādvaitam icchatobodhyādvaitasiddhiḥ <span type="ref-block" n="1795 r_ĀPṬ-GL#50,22_r"/>bodhābhāve kathaṃ bodhyasiddhir iti ced bodhyābhāve 'pibodhasiddhiḥ kathaṃ bodhyanāṃtarīyakatvād bodhasya <span type="ref-block" n="1796 r_ĀPṬ-GL#50,23_r"/>svapnedrajālādiṣu bodhyābhāve 'pi bodhasiddher nabodhyanāṃtarīyakobodha iti cen na tatrāpibodhyasāmānyasadbhāva <span type="ref-block" n="1797 r_ĀPṬ-GL#50,24_r"/>eva bodhopapatteḥ na hi saṃśayasvapnādibodho 'pibodhyasāmanyaṃ vyabhicarati bodhyaviśeṣesv eva tasya <span type="ref-block" n="1798 r_ĀPṬ-GL#50,25_r"/>vyabhicārād bhrāṃtatvasiddheḥ na ca sarvasya bodhyasyasvayaṃ prakāśamātraṃ siddhaṃ svayaṃ prakāśamānabodhaviṣaya<span type="ref-block" n="1799 r_ĀPṬ-GL#50,26_r"/>tayā tasya tathopacārāt svayaṃprakāśamānāṃśumāliprabhābhāraviṣayabhūtānāṃ lokānāṃprakāśamānopacāra<span type="ref-block" n="1800 r_ĀPṬ-GL#50,27_r"/>vat tato yathā lokānāṃ prakāśyānām abhāve na tān aṃśumālījvalayitum alaṃ tathā bodhyānāṃ nīlasukhādīnām a<span type="ref-block" n="1801 r_ĀPṬ-GL#50,28_r"/>bhāve na bodhamayaprakāśaviśado 'ṃtaryāmī tān prakāśayitumīśa iti pratipattavyaṃ tathā cāṃtaḥ prakāśa<span type="ref-block" n="1802 r_ĀPṬ-GL#50,29_r"/>mānān aṃtaparyāyaikapuruṣadravyavat bahiḥprakāśyānaṃtaparyāyaikācetanadravyam apipratijñātavyam iti cetanācetana<span type="ref-block" n="1803 r_ĀPṬ-GL#50,30_r"/>dravyadvaitasiddhiḥ na puruṣādvaitasiddhiḥsaṃvedanādvaitasiddhivat cetanadravyasya ca sāmānyādeśādekatve 'pi <span type="ref-block" n="1804 r_ĀPṬ-GL#50,31_r"/>viśeṣādeśād anekatvaṃ saṃsārimuktavikalpāt sarvathaikatvesakṛttadvirodhāt acetanadravyasya sarvathaikatve <span type="ref-block" n="1805 r_ĀPṬ-GL#50,32_r"/>mūrtāmūrtadravyavirodhavat mūrtimadacetanadravyaṃ hipudgaladravyam anekabhedaṃ paramāṇuskaṃdhavikalpāt pṛthivyā<span type="ref-block" n="1806 r_ĀPṬ-GL#50,33_r"/>divikalpāc ca dharmādharmākāśakālavikalpam amūrtim addravyaṃcaturdhā caturvidhakāryaviśeṣānumeyam iti dravyasya <span type="ref-block" n="1807 r_ĀPṬ-GL#50,34_r"/>ṣaṅvidhasya pramāṇabalāt tatvārthālaṃkāraiḥ samarthanāt tatparyāyāṇāṃ cātītān āgatavartamānān aṃtārthavyaṃjana<span type="ref-block" n="1808 r_ĀPṬ-GL#50,35_r"/>vikalpānāṃ sāmānyataḥ suniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇātparamāgamāt prasiddheḥ sākṣāt kevalajñānaviṣaya<span type="ref-block" n="1809 r_ĀPṬ-GL#50,36_r"/>tvāc ca na dravyaikāṃtasiddhiḥ paryāyaikāṃtasiddhir vā nacaiteṣāṃ sarvadravyaparyāyāṇāṃ kevalajñāne pratibhāsamā<span type="ref-block" n="1810 r_ĀPṬ-GL#50,37_r"/>nānām api pratibhāsamātrāṃtaḥ praveśaḥ sidhyetviṣayaviṣayibhedābhāve sarvābhāvaprasaṃgāt nirviṣayasya <span type="ref-block" n="1811 r_ĀPṬ-GL#50,38_r"/>pratibhāsasyāsaṃbhavān niḥpratibhāsasya viṣayasyavā'vyavasthānāt tataś cādvaitaikāṃte kārakāṇāṃ karmādīnāṃ <span type="ref-block" n="1812 r_ĀPṬ-GL#50,39_r"/>kriyāṇāṃ parispaṃdalakṣaṇānāṃ dhātvarthalakṣaṇānāṃ ca dṛṣṭobhedo virudhyata eva tasya pratibhāsamānasyāpi <span type="ref-block" n="1813 r_ĀPṬ-GL#51,01_r"/>pratibhāsamātrāṃtaḥ praveśābhāvat svayaṃpratibhāsamānajñānaviṣayatayā pratibhāsamānatopacārāt svayaṃ<span type="ref-block" n="1814 r_ĀPṬ-GL#51,02_r"/>pratibhāsyamānatvena vyavasthānāt na ca pratibhāsamātrameva tadbhedaṃ pratibhāsaṃ janayati tasya tadaṃtaḥ <span type="ref-block" n="1815 r_ĀPṬ-GL#51,03_r"/>praviṣṭasya janyatvavirodhāt pratibhāsamātrasya cajanakatvāyogāt naikaṃ svasmāt prajāyata ity api <span type="ref-block" n="1816 r_ĀPṬ-GL#51,04_r"/>sūktaṃ tathā karmadvaitasya phaladvaitasya lokadvaitasyaca vidyāvidyādvayavad baṃdhamokṣadvayavac ca pratibhāsamāna<span type="ref-block" n="1817 r_ĀPṬ-GL#51,05_r"/>pramāṇaviṣayatayā vyavasthiteḥ pratibhāsamānasyāpiprameyatayā vyavasthiteḥ pratibhāsamātrāṃtaḥ praveśānu<span type="ref-block" n="1818 r_ĀPṬ-GL#51,06_r"/>papatter abhāvāpādanaṃ vedāṃtavādinām aniṣṭaṃ sūktam evasamaṃtabhadrasvāmibhiḥ tathā hetor advaitasiddhiḥ yadi <span type="ref-block" n="1819 r_ĀPṬ-GL#51,07_r"/>pratibhāsamātravyatirekiṇaḥ pratibhāsamānād api yadīṣyatetadā hetusādhyayor dvaitaṃ syād ity api sūktam eva <span type="ref-block" n="1820 r_ĀPṬ-GL#51,08_r"/>pakṣahetudṛṣṭāṃtānāṃ kutaścit pratibhāsamānānām apipratibhāsamātrānupraveśāsaṃbhavāt etena hetunā vino<span type="ref-block" n="1821 r_ĀPṬ-GL#51,09_r"/>paniṣadvākyaviśeṣāt puruṣādvaitasiddhau vāṅmātrātkarmakāṃḍapratipādakavākyādvaitasiddhir api kiṃ na bhavet <span type="ref-block" n="1822 r_ĀPṬ-GL#51,10_r"/>tasyopaniṣadvākyasya paramabrahmaṇo 'ṃtaḥpraveśāsiddheḥ etena vaiśeṣikādibhiḥ pratijñātapadārthabhedapratītyā <span type="ref-block" n="1823 r_ĀPṬ-GL#51,11_r"/>puruṣādvaitaṃ bādhyata eva tadbhedasya pratyayaviśeṣātpratibhāsamānasyāpi pratibhāsamātrātmakatvāsiddheḥ kutaḥ <span type="ref-block" n="1824 r_ĀPṬ-GL#51,12_r"/>paramapuruṣa eva viśvatattvānāṃ jñānā mokṣamārgasya praṇetāvyavatiṣṭhate tad evam īśvarakapilasugatabrahmaṇāṃ <span type="ref-block" n="1825 r_ĀPṬ-GL#51,13_r"/>viśvatatvajñatāpāyān nirvāṇamārgapraṇayanānupapatter yasyaviśvatattvajñatā karmabhūbhṛtāṃ bhettṛtā mokṣamārgapraṇetṛtā <span type="ref-block" n="1826 r_ĀPṬ-GL#51,14_r"/>ca pramāṇabalāt siddhā </p><p n="a_83" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1829 r_ĀPṬ-GL#51,17_r"/>kiṃ punas tatpramāṇam ity āha </p><p n="a_85" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1832 r_ĀPṬ-GL#51,20_r"/>kāni punaraṃtaritatattvāni deśādyaṃtaritatattvānāṃ sattvepramāṇābhāvān na hy asmadādipratyakṣaṃ tatra <span type="ref-block" n="1833 r_ĀPṬ-GL#51,21_r"/>pramāṇaṃ deśakālasvabhāvāvyabahitavastuviṣayatvāt satsaṃprayoge puruṣasyeṃdriyāṇāṃ yad buddhijanma tat pra<span type="ref-block" n="1834 r_ĀPṬ-GL#51,22_r"/>tyakṣam iti vacanāt nāpy anumānaṃ tatra pramāṇaṃtadavinābhāvino liṃgasyābhāvāt nāpy āgamas tadasti<span type="ref-block" n="1835 r_ĀPṬ-GL#51,23_r"/>tve pramāṇaṃ tasyāpauruṣeyasya svarūpe prāmāṇyasaṃbhavāt pauruṣeyasyāsarvajñapraṇītasya prāmāṇyāsaṃbhavāt <span type="ref-block" n="1836 r_ĀPṬ-GL#51,24_r"/>pauruṣeyasya sarvajñapraṇītasya tu sarvajñasādhanāt pūrvamasiddheḥ nāpy arthāpattiḥ deśādyaṃtaritatatvairvinā'nupapadyamā<span type="ref-block" n="1837 r_ĀPṬ-GL#51,25_r"/>nasya kasyacid arthasya pramāṇaṣaṭkaprasiddhasyāsaṃbhavāt na copamānam aṃtaritatattvāstitve pramāṇaṃ tatsadṛśasya <span type="ref-block" n="1838 r_ĀPṬ-GL#51,26_r"/>kasyacid upamānabhūtasyārthasyāsiddherupameyabhūtāṃtaritatattvavat tadupalaṃbhakapramāṇapaṃcakābhāve ca kuto 'ṃta<span type="ref-block" n="1839 r_ĀPṬ-GL#51,27_r"/>ritatattvāni sidhyeyur yato dharmyasiddhir na bhavet dharmiṇaś cāsiddhau hetur āśrayāsiddha iti kecit te 'tra na <span type="ref-block" n="1840 r_ĀPṬ-GL#51,28_r"/>parīkṣakāḥ keṣāṃcit sphaṭikādyaṃtaritārthānāmasmadādipratyakṣato 'stitvasiddheḥ pareṣāṃ kuḍyādideśavyavahi<span type="ref-block" n="1841 r_ĀPṬ-GL#51,29_r"/>tānām agnyādīnāṃ tadavinābhāvino dhūmādiliṃgād anumānātkālāṃtaritānām api bhaviṣyatāṃ vṛṣṭyādīnāṃ <span type="ref-block" n="1842 r_ĀPṬ-GL#51,30_r"/>viśiṣṭameghonnatidarśanād astitvasiddheḥ atītānāṃpāvakādīnāṃ bhasmādiviśeṣadarśanāt prasiddheḥ svabhā<span type="ref-block" n="1843 r_ĀPṬ-GL#51,31_r"/>vāṃtaritānāṃ tu karaṇaśaktyadīnām arthāpattyāstitvasiddheḥ dharmiṇām aṃtaritatattvānāṃ prasiddhatvād dheto<span type="ref-block" n="1844 r_ĀPṬ-GL#51,32_r"/>ś cāśrayāsiddhatvānupapatteḥ nanv evaṃ dharmisiddhāv apihetoś cāśrayāsiddhatvābhāve 'pi pakṣo 'prasiddhaviśe<span type="ref-block" n="1845 r_ĀPṬ-GL#51,33_r"/>ṣaṇaḥ syāt arhapratyakṣatvasya sādhyadharmasya kvacidaprasiddher iti na maṃtavyaṃ puruṣaviśeṣasyārhataḥ saṃbaddhava<span type="ref-block" n="1846 r_ĀPṬ-GL#51,34_r"/>rtamānārtheṣu pratyakṣatvapravṛtter avirodhādarhatpratyakṣasya viśeṣaṇasya siddhau virodhābhāvāt tadvirodhe kvaci<span type="ref-block" n="1847 r_ĀPṬ-GL#51,35_r"/>j jaiminyādipratyakṣavirodhāpatteḥ nanu casaṃvṛttyāṃtaritatatvāny arhataḥ pratyakṣāṇīti sādhanesiddhasādhana<span type="ref-block" n="1848 r_ĀPṬ-GL#51,36_r"/>m eva nipuṇaprajñe tathopacārapravṛtter anivāraṇād ity apināśaṃkanīyam aṃjaseti vacanāt paramārthato hy aṃtarita<span type="ref-block" n="1849 r_ĀPṬ-GL#52,01_r"/>tattvāni pratyakṣāṇy arhataḥ sādhyaṃte na punarupacārato yataḥ siddhasādhanam anumanyate tathāpi hatorvipakṣa<span type="ref-block" n="1850 r_ĀPṬ-GL#52,02_r"/>vṛtter anaikāṃtikatvam ity āśaṃkāyām idam āha </p><p n="a_87" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1853 r_ĀPṬ-GL#52,05_r"/>na hi kānicid deśāṃtaritāni kālāṃtaritāni vā tatvānipakṣabahirbhūtāni saṃti yatas tatra vartamānaḥ <span type="ref-block" n="1854 r_ĀPṬ-GL#52,06_r"/>prameyatvād iti hetur vyabhicārī syāt tādṛśāṃ sarveṣāṃpakṣīkaraṇāt tathā hi </p><p n="a_89" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1857 r_ĀPṬ-GL#52,09_r"/>yathaiva hi dharmādharmatattvāni kānicid deśāṃtaritānideśāṃtaritapuruṣāśrayatvāt kānicit kālāṃ<span type="ref-block" n="1858 r_ĀPṬ-GL#52,10_r"/>taritāni kālāṃtaritaprāṇigaṇādikaraṇatvāt kānicitsvabhāvāṃtāni deśakālāvyavahitānām api <span type="ref-block" n="1859 r_ĀPṬ-GL#52,11_r"/>teṣāṃ svabhāvato 'tīṃdriyatvāt tathāhimavanmaṃdaramakarākarādīny api deśāṃtaritāninaṣṭānutpannānaṃtaparyāya<span type="ref-block" n="1860 r_ĀPṬ-GL#52,12_r"/>tattvāni ca kālāṃtaritāni svabhāvāṃtaritāni caparamāṇvādīni jineśvarasya pratyakṣāṇi sādhyaṃte na ca <span type="ref-block" n="1861 r_ĀPṬ-GL#52,13_r"/>pakṣīkṛtair eva vyabhicārodbhāvanaṃ yuktaṃ sarvasyānumānasyavyabhicāritvaprasaṃgāt nanu mā bhūd vyabhicārī <span type="ref-block" n="1862 r_ĀPṬ-GL#52,14_r"/>hetuḥ dṛṣṭāṃtas tu sādhyavikala ity āśaṃkām apahartumāha </p><p n="a_91" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1865 r_ĀPṬ-GL#52,17_r"/>ye hy asmādṛśāṃ pratyakṣāḥ saṃbaddhāṃ vartamānāś cārthāste katham arhataḥ puruṣaviśeṣasya pratyakṣāḥ na syus taddeśa<span type="ref-block" n="1866 r_ĀPṬ-GL#52,18_r"/>kālavartinaḥ puruṣāṃtarasyāpi tadapratyakṣatvaprasaṃgāt tato na syādvādina iva sarvajñābhāvavādino 'py atra vi<span type="ref-block" n="1867 r_ĀPṬ-GL#52,19_r"/>vadaṃte vādiprativādinor avivādāc casādhyasādhanadharmayor dṛṣṭāṃtena ca na sādhyavaikalyaṃsādhanavaikalyaṃ <span type="ref-block" n="1868 r_ĀPṬ-GL#52,20_r"/>vā yato 'nanvayahetuḥ syāt nanv atīṃdriyapratyakṣato'ṃtaritatattvāni pratyakṣāṇyarhataḥ sādhyateṃ kiṃceṃdriya<span type="ref-block" n="1869 r_ĀPṬ-GL#52,21_r"/>pratyakṣata iti saṃpradhāryaṃ prathamapakṣe sādhyavikalodṛṣṭāṃtaḥ syāt asmādṛkpratyakṣāṇām arthānām atīṃdriya<span type="ref-block" n="1870 r_ĀPṬ-GL#52,22_r"/>pratyakṣato 'rhatpratyakṣatvāsiddheḥ dvitīyapakṣepramāṇabādhitaḥ pakṣaḥ iṃdriyapratyakṣato dharmādharmādīnāmaṃtarita<span type="ref-block" n="1871 r_ĀPṬ-GL#52,23_r"/>tattvānām arhatpratyakṣatvasya pramāṇabādhitatvāt tathā hinārhadiṃdriyapratyakṣaṃ dharmādīny aṃtaritatatvāni <span type="ref-block" n="1872 r_ĀPṬ-GL#52,24_r"/>sākṣāt kartuṃ samartham iṃdriyapratyakṣatvādasmadādīṃdriyapratyakṣavat ity anumānaṃ pakṣasya bādhakaṃna cātra hetoḥ <span type="ref-block" n="1873 r_ĀPṬ-GL#52,25_r"/>sāṃjanacakṣuḥpratyakṣeṇānaikāṃtikatvaṃ tasyāpidharmādharmādisākṣātkāritvābhāvāt nāpīśvareṃdriyapratyakṣeṇa <span type="ref-block" n="1874 r_ĀPṬ-GL#52,26_r"/>tasyāsiddhatvāt syādvādinām iva mīmāṃsakānām apitadaprasiddher iti ca na codyaṃ pratyakṣasāmānyato 'rhat pra<span type="ref-block" n="1875 r_ĀPṬ-GL#52,27_r"/>yakṣatvasādhanāt siddhe vāṃtaritatvānāṃ sāmānyato <reg>'</reg>rhatpratyakṣatve dharmādisākṣātkāriṇaḥ pratyakṣasya sāma<span type="ref-block" n="1876 r_ĀPṬ-GL#52,28_r"/>rthyād atīṃdriyapratyakṣatvasiddheḥ tathā dṛṣṭāṃtasyasādhyavaikalyadoṣānavakāśāt katham anyathābhipretānumāne' <span type="ref-block" n="1877 r_ĀPṬ-GL#52,29_r"/>py ayaṃ doṣo na bhavet tathā hi nityaḥ śabdaḥpratyabhijñāyamānatvāt puruṣavad iti atra kūṭasthanityatvaṃsādhyate <span type="ref-block" n="1878 r_ĀPṬ-GL#52,30_r"/>kālāṃtarasthāyinityatvaṃ vā prathamakalpanāyāmaprasiddhaviśeṣaṇaḥ pakṣaḥ kūṭasthanityatvasya kvacidanyatrāpra<span type="ref-block" n="1879 r_ĀPṬ-GL#52,31_r"/>siddhes tatra pratyabhijñānasyaivāsaṃbhavātpūrvāparapariṇāmaśūnyatvāpratyabhijñānasyapūrvottarapariṇāmavyāpiny eka<span type="ref-block" n="1880 r_ĀPṬ-GL#52,32_r"/>tra vastuni sadbhāvāt puruṣe ca kūṭasthanityatvasyasādhyasyābhāvāt tasya sātiśayatvāt sādhyaśūnyo dṛṣṭāṃtaḥ <span type="ref-block" n="1881 r_ĀPṬ-GL#52,33_r"/>dvitīyakalpanāyāṃ tu svamatavirodhaḥ śabdekālāṃtarasthāyinityatvasyānabhyupagamāt yadi punarnityatva<span type="ref-block" n="1882 r_ĀPṬ-GL#52,34_r"/>sāmānyaṃ sādhyate sātiśayetaranityatvaviśeṣasya sādhayitumanupakrāṃtatvād iti mataṃ tadāṃtaritatattvānāṃ <span type="ref-block" n="1883 r_ĀPṬ-GL#52,35_r"/>pratyakṣasāmānyato 'rhat pratyakṣatāyāṃ sādhyāyāṃ na kiṃciddoṣam utpaśyāmaḥ iti nāprasiddhaviśeṣaṇaḥ pakṣaḥ <span type="ref-block" n="1884 r_ĀPṬ-GL#52,36_r"/>sādhyaśūnyo vā dṛṣṭāṃtaḥ prasajyate sāṃprataṃ hetoḥsvarūpāsiddhatvaṃ pratiṣedhayann āha </p><p n="a_93" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1891 r_ĀPṬ-GL#53,07_r"/>so 'yaṃ mīmāṃsakaḥ pramāṇavalāt sarvasyārthasyavyavasthām abhyupayan ṣaṅbhi pramāṇaiḥ samastārthajñānaṃ <span type="ref-block" n="1892 r_ĀPṬ-GL#53,08_r"/>vā nivārayan codanāto hi bhūtaṃ bhavaṃtaṃ bhaviṣyaṃtaṃsūkṣmaṃ vyavahitaṃ viprakṛṣṭam ity evaṃ jātīyakam arthamavagama<span type="ref-block" n="1893 r_ĀPṬ-GL#53,09_r"/>yitum alam iti svayaṃ pratipādyamānaḥsūkṣmāṃtaritadūrārthānāṃ prameyatvamasmatpratyakṣārthānām iva katham apahnuvīta <span type="ref-block" n="1894 r_ĀPṬ-GL#53,10_r"/>yataḥ sākalyena prameyatvaṃ pakṣavyāpakam asiddhaṃ brūyāt nanu ca pramātary ātmani karaṇe ca jñāne phale ca <span type="ref-block" n="1895 r_ĀPṬ-GL#53,11_r"/>pramitikriyālakṣaṇe prameyatvāsaṃbhavāt karmatāmāpanneṣvevārtheṣu prameyeṣu bhāvād bhāgāsiddhaṃ sādhanaṃ pakṣā<span type="ref-block" n="1896 r_ĀPṬ-GL#53,12_r"/>vyāpakatvād iti cen naitad eva pramātur ātmanaḥ sarvathāpyaprameyatve pratyakṣata ivānumānād api pramīyamāṇatvā<span type="ref-block" n="1897 r_ĀPṬ-GL#53,13_r"/>bhāvaprasaṃgāt pratyakṣeṇa hi karmatayā''tmā na pratīyateiti prabhākaradarśanaṃ na punaḥ sarveṇāpi pramāṇena <span type="ref-block" n="1898 r_ĀPṬ-GL#53,14_r"/>tadvyavasthāpanavirodhāt karaṇajñānaṃ ca pratyakṣataḥkarmatvenāpratīyamānam api ghaṭādyarthaparicchittyanyathā<span type="ref-block" n="1899 r_ĀPṬ-GL#53,15_r"/>nupapatyānumīyamānaṃ na sarvathāpy aprameyaṃ jñātetyanumānād avagacchati buddhim itibhāṣyakārasaṃvaravacanavirodhāt <span type="ref-block" n="1900 r_ĀPṬ-GL#53,16_r"/>phalajñānaṃ ca pramitilakṣaṇaṃ svasaṃvedanapratyakṣamicchataḥ kāryānumeyaṃ ca katham aprameyaṃ siddhayet etena <span type="ref-block" n="1901 r_ĀPṬ-GL#53,17_r"/>karaṇajñānasya phalajñānasya ca parokṣatvam icchato 'pibhaṭṭhasyānumeyatvaṃ siddhaṃ boddhavyaṃ ghaṭādyarthaprākaṭye<span type="ref-block" n="1902 r_ĀPṬ-GL#53,18_r"/>nānumīyamānasya sarvasya jñānasya kathaṃcitprameyatvasiddheḥ tato nāṃtaritatattveṣu dharmiṣuprameyatvaṃ sādha<span type="ref-block" n="1903 r_ĀPṬ-GL#53,19_r"/>nam asiddhaṃ vādina iva prativādino 'pi kathaṃcit tatraprameyatvaprasiddheḥ saṃdigdhavyatirekam apy etan na bhavatītyāha</p><p n="a_95" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1906 r_ĀPṬ-GL#53,22_r"/>mithyaikāṃtajñānāni hi niḥśeṣāṇy apiparamāgamānumānābhyām asmadādīnāṃ prameyāṇi ca pratyakṣāṇi <span type="ref-block" n="1907 r_ĀPṬ-GL#53,23_r"/>cārhata iti na vipakṣatāṃ bhajaṃte tadviṣayās tu parairabhimanyamānāḥ sarvathaikāṃtā niranvayakṣaṇikatvādayo <span type="ref-block" n="1908 r_ĀPṬ-GL#53,24_r"/>nārhatpratyakṣā iti te vipakṣā eva na ca te kutaścitpramāṇāt pramīyaṃta iti na prameyās teṣām asattvāt tato <span type="ref-block" n="1909 r_ĀPṬ-GL#53,25_r"/>ye nārhataḥ pratyakṣās te na prameyā yathāsarvathaikāṃtajñānaviṣayā iti sādhyavyāvṛttausādhanavyāvṛttiniścayā<span type="ref-block" n="1910 r_ĀPṬ-GL#53,26_r"/>n niścitavyatirekaṃ prameyatvaṃ sādhanaṃ niścitānvayaṃ caprameyatvaṃ samarthitaṃ tato bhavaty eva sādhyasiddhir ityāha </p><p n="a_97" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1913 r_ĀPṬ-GL#53,29_r"/>nanu ca sūkṣmāṃtaritadūrārthānāṃ viśvatattvānāṃsākṣātkartā'rhan na siddhyaty evāsmād anumānāt pakṣasya <span type="ref-block" n="1914 r_ĀPṬ-GL#53,30_r"/>pramāṇabādhitatvād dhetoś ca bādhitaviṣayatvāt tathā hi deśakālasvabhāvāṃtaritārthā dharmādharmādayo 'rhataḥpratyakṣā <span type="ref-block" n="1915 r_ĀPṬ-GL#53,31_r"/>iti pakṣaḥ sa cānumānena bādhyate dharmādayo na kasyacitpratyakṣāḥ śaśvadatyaṃtaparokṣatvāt ye tu kasyaci<span type="ref-block" n="1916 r_ĀPṬ-GL#53,32_r"/>t pratyakṣās te nātyaṃtaparokṣāḥ yathā ghaṭādayo 'rthāḥatyaṃtaparokṣāś ca dharmādayas tarasmān na kasyacit pratyakṣā <span type="ref-block" n="1917 r_ĀPṬ-GL#53,33_r"/>iti na tāvad atyaṃtaparokṣatvaṃ dharmādīnām asiddhaṃkadācit kvacit kathañcit kasyacit pratyakṣatvāsiddheḥ sarva<span type="ref-block" n="1918 r_ĀPṬ-GL#53,34_r"/>sya pratyakṣasya tadviṣayatvābhāvāt tathā hivivādādhyāsitaṃ pratyakṣaṃ na dharmādyarthaviṣayaṃpratyakṣaśabdavācya<span type="ref-block" n="1919 r_ĀPṬ-GL#54,01_r"/>tvād yad itthaṃ tad itthaṃ yathāsmadādipratyakṣaṃpratyakṣaśabdavācyaṃ ca vivadādhyāsitaṃ tatpratyakṣaṃ tasmān nadharmādyartha<span type="ref-block" n="1920 r_ĀPṬ-GL#54,02_r"/>viṣayaṃ ity anumānena dharmādyarthaviṣayasya pratyakṣasyanirākaraṇāt na cedam asmadādipratyakṣāgocaraviprakṛṣṭārtha<span type="ref-block" n="1921 r_ĀPṬ-GL#54,03_r"/>grāhi gṛddhravarāhapipīlikādicakṣuḥśrotraghrāṇapratyakṣairvyabhicāri sādhanaṃ teṣām api dharmādisūkṣmādyarthāviṣaya<span type="ref-block" n="1922 r_ĀPṬ-GL#54,04_r"/>tvād asmadādipratyakṣaviṣayasajātīyārthagrahaṇānatikramātsvaviṣayasyaiveṃdriyeṇa grahaṇād iṃdriyāṃtaraviṣayasyāpari<span type="ref-block" n="1923 r_ĀPṬ-GL#54,05_r"/>cchitteḥ nanu caprajñāmeghāsmṛtiśrutyūhāpohaprabodhaśaktīnāṃpratipuruṣam atiśayadarśanāt kasyācit sātiśayaṃ <span type="ref-block" n="1924 r_ĀPṬ-GL#54,06_r"/>pratyakṣaṃ sidhyatparāṃ kāṣṭhām āpadyamānaṃdharmādisūkṣmādyarthasākṣātkāri saṃbhāvyata eva ity apina maṃtavyaṃ <span type="ref-block" n="1925 r_ĀPṬ-GL#54,07_r"/>prajñāmedhādibhiḥ puruṣāṇāṃ stokastokāṃtaratvenasātiśayatvadarśanāt kasyacidatīṃdriyārthadarśanānupalabdheḥ <span type="ref-block" n="1926 r_ĀPṬ-GL#54,08_r"/>tad uktaṃ bhaṭṭena ye 'pi sātiśayā dṛṣṭāḥ prajñāmeghādibhirnarāḥ stokastokāṃtaratvena na tv atīṃdriyadarśanā<span type="ref-block" n="1927 r_ĀPṬ-GL#54,09_r"/>d iti nanu ca kaścit prajñāvān puruṣaḥ śāstraviṣayānsūkṣmānarthānupalabdhuṃ prabhur upalabhyate tadvatpratyakṣa<span type="ref-block" n="1928 r_ĀPṬ-GL#54,10_r"/>to 'pi dharmādisūkṣmānarthān sākṣāt kartuṃ kṣamaḥ kim iti nasaṃbhāvyate jñānātiśayānāṃ niyamayitum a<span type="ref-block" n="1929 r_ĀPṬ-GL#54,11_r"/>śakter ity api na cetasi nidheyaṃ tasyasvajātyanatikrameṇaiva niratiśayopapatteḥ na hi sātiśayaṃvyāka<span type="ref-block" n="1930 r_ĀPṬ-GL#54,12_r"/>raṇam atidūram api jānānonakṣatragrahacakrāticārādinirṇayena jyotiḥśāstravido'tiśete tadbuddheḥ śabdāpa<span type="ref-block" n="1931 r_ĀPṬ-GL#54,13_r"/>śabdayor eva prakarṣopapatteḥ vaiyākaraṇāṃtarātiśāyanasyaiva saṃbhavāt jyotirvido'pi caṃdrārkagrahaṇādiṣu <span type="ref-block" n="1932 r_ĀPṬ-GL#54,14_r"/>nirṇayena prakarṣaṃ pratipadyamānasyāpi na bhavatyādiśabdasādhutvajñānātiśayena vaiyākaraṇātiśāyitvamutprekṣate <span type="ref-block" n="1933 r_ĀPṬ-GL#54,15_r"/>tathā vedetihāsādijñānātiśayavato 'pi kasyacin nasvargadevatādharmādharmasākṣātkaraṇam upapadyate etadabhya<span type="ref-block" n="1934 r_ĀPṬ-GL#54,16_r"/>dhāyi ekaśāstraparijñāne dṛśyate 'tiśayo mahān nanuśāstrāṃtarajñānaṃ tanmātreṇaiva labhyate jñātvā <span type="ref-block" n="1935 r_ĀPṬ-GL#54,17_r"/>vyākaraṇaṃ dūraṃ buddhiḥ śabdāpaśabdayoḥ prakṛṣyate nanakṣatratithigrahaṇanirṇaye jyortivic ca prakṛṣṭo 'pi <span type="ref-block" n="1936 r_ĀPṬ-GL#54,18_r"/>caṃdrārkagrahaṇādiṣu na bhavaty ādiśabdānāṃ sādhutvaṃjñātum arhati tathā vedetihāsādijñānātiśayavān api <span type="ref-block" n="1937 r_ĀPṬ-GL#54,19_r"/>na svargadevatā'pūrvapratyakṣīkaraṇe kṣama iti etena yaduktaṃ sarvajñavādinā jñānaṃ kvacit pararaṃ kāṣṭhāṃ prati<span type="ref-block" n="1938 r_ĀPṬ-GL#54,20_r"/>padyate prakṛṣyamāṇatvāt yad yat prakṛṣyamāṇaṃ tat tatkvacit parāṃkāṣṭāṃ pratipadyamānaṃ dṛṣṭaṃ yathā parimāṇamāpara<span type="ref-block" n="1939 r_ĀPṬ-GL#54,21_r"/>māṇoḥ prakṛṣyamāṇaṃ nabhasi prakṛṣyamāṇaṃ ca jñānaṃ tasmātkvacit parāṃ kāṣṭhāṃ pratipadyata iti tad api pratyā<span type="ref-block" n="1940 r_ĀPṬ-GL#54,22_r"/>khyātaṃ jñānaṃ hi dharmitvenopādīyamānaṃ pratyakṣajñānaṃ śāstrārthajñānam anumānādijñānaṃ vā bhaved gatyaṃtarābhāvāt <span type="ref-block" n="1941 r_ĀPṬ-GL#54,23_r"/>tatreṃdriyapratyakṣaṃ pratiprāṇiviśeṣaṃ prakṛṣyamāṇam apisvaviṣayānatikrameṇaiva parāṃ kāṣṭā pratipadyate gṛddhravarāhā<span type="ref-block" n="1942 r_ĀPṬ-GL#54,24_r"/>dīṃdriyapratyakṣajñānavat na punaratīṃdriyārthaviṣayatveneti pratipādanāt śāstrārthajñānam api vyākaraṇādi<span type="ref-block" n="1943 r_ĀPṬ-GL#54,25_r"/>viṣayaṃ prakṛṣyamāṇaṃ parāṃ kāṣṭhām upavrajan naśāstrāṃtaraviṣayatayā dharmādisākṣātkāritayā vātāmāstidhnute <span type="ref-block" n="1944 r_ĀPṬ-GL#54,26_r"/>tathā'numānādijñānam api prakṛṣyamāṇam anumeyādiviṣayatayāparāṃ kāṣṭhām āskaṃdet na punas tadviṣayasakṣā<span type="ref-block" n="1945 r_ĀPṬ-GL#54,27_r"/>tkāritayā etena jñānasāmānyaṃ dharmi kvacit paramaprakarṣam iyarti prakṛṣyamāṇatvāt paramāṇuvad iti <span type="ref-block" n="1946 r_ĀPṬ-GL#54,28_r"/>vadann api nirastaḥ pratyakṣādijñānavyaktiṣvanyatamajñānavyakter eva paramaprakarṣagamanasiddhestadvyatirekeṇa jñāna<span type="ref-block" n="1947 r_ĀPṬ-GL#54,29_r"/>sāmānyasya prakarṣagamanānupapattes tasya niratiśayatvāt yady api kenacid abhidhīyate śrutajñānam anumāna<span type="ref-block" n="1948 r_ĀPṬ-GL#54,30_r"/>jñānaṃ vā'bhyasyamānam abhyāsas ātmībhāvetadarthasākṣātkāritayā parāṃ daśām āsadayati tad apisvakīyamanoratha<span type="ref-block" n="1949 r_ĀPṬ-GL#54,31_r"/>mātraṃ kvacid abhyāsasahasreṇāpi jñānasyasvaviṣayaparicchittau viṣayāṃtaraparacchitter anupapatternāhi gagana<span type="ref-block" n="1950 r_ĀPṬ-GL#54,32_r"/>talotplavanam abhyasyato 'pi kasyacit puruṣasyayojanaśatasahasrotplavanaṃ lokāṃtotplavanaṃ vā saṃbhāvyatetasya <span type="ref-block" n="1951 r_ĀPṬ-GL#54,33_r"/>daśahastāṃtarotplavanamātradarśanāt tad apy uktaṃ daśahastāṃtaraṃ vyomni yonāmoslutya gacchati na yojanamasau <span type="ref-block" n="1952 r_ĀPṬ-GL#54,34_r"/>gantuṃ śakto 'bhyāsaśatair api ity atrābhidhīyate yat tāvaduktaṃ vivādādhyāsitaṃ ca pratyakṣaṃ na dharmmādi<span type="ref-block" n="1953 r_ĀPṬ-GL#54,35_r"/>sūkṣmādyarthaviṣayaṃ pratyakṣaśabdavācyatvādasmadādipratyakṣavad iti tatra kim idaṃ pratyakṣaṃ satsaṃprayoge puruṣa<span type="ref-block" n="1954 r_ĀPṬ-GL#54,36_r"/>syeṃdriyāṇāṃ buddhijanmapratyakṣam iti cet tarhivivādādhyāsitasya pratyakṣasyaitatpratyakṣavilakṣaṇatvātpratyakṣa<span type="ref-block" n="1955 r_ĀPṬ-GL#54,37_r"/>śabdavācyatve 'pi na dharmādisūkṣmādyarthaviṣayatvābhāvaḥsidhyati yādṛśaṃ hīṃdriyapratyakṣaṃ pratyakṣaśabdavācyaṃ <span type="ref-block" n="1956 r_ĀPṬ-GL#54,38_r"/>dharmādyarthāsākṣātkāri dṛṣṭaṃ tādṛśam eva deśāṃtarekālāṃtare ca vivādādhyāsitaṃ pratyakṣaṃ tathā sādhayituṃyuktaṃ <span type="ref-block" n="1957 r_ĀPṬ-GL#54,39_r"/>tathāvidhapratyakṣasyaiva dharmādyaviṣayatvasya sādhanepratyakṣaśabdavācyasya hetor gamakatvopapatteḥ tasya <span type="ref-block" n="1958 r_ĀPṬ-GL#55,01_r"/>tenāvinābhāvaniyam aniścayāt na punastadvilakṣaṇasyārhatpratyakṣasyadharmādisūkṣmādyarthāviṣayatvābhāvaḥ <span type="ref-block" n="1959 r_ĀPṬ-GL#55,02_r"/>sādhayituṃ śakyas tasya tadagamakatvād avinābhāvaniyamaniścayānupapatteḥ śabdasāmye 'py arthabhedāt katham a<span type="ref-block" n="1960 r_ĀPṬ-GL#55,03_r"/>nyathā viṣāṇinī vāg gośabdavācyatvāt paśuvad ity anumānaṃgamakaṃ na syāt yadi punar gośabdavācyatva<span type="ref-block" n="1961 r_ĀPṬ-GL#55,04_r"/>syāviśeṣo 'pi paśor eva viṣāṇisvaṃ tataḥ sidhyati tatraivatatsādhane tasya gamakatvān na punar vāgādau tasya <span type="ref-block" n="1962 r_ĀPṬ-GL#55,05_r"/>tadvilakṣaṇatvād iti mataṃ tadā pratyakṣaśabdavācyatvāviśeṣe'pi nārhatpratyakṣasya sūkṣmādyarthaviṣayatvāsiddhi<span type="ref-block" n="1963 r_ĀPṬ-GL#55,06_r"/>r arthabhedāt akṣṇoti vyāpnoti jānātīty akṣaḥ ātmā tam evapratigataṃ pratyakṣam iti hi bhinnārtham eveṃdriya<span type="ref-block" n="1964 r_ĀPṬ-GL#55,07_r"/>pratyakṣāt tasyāśeṣārthagocaratvāt mukhyapratyakṣatvasiddheḥ tathā hi vivādādhyasitam arhatpratyakṣaṃ mukhyaṃ <span type="ref-block" n="1965 r_ĀPṬ-GL#55,08_r"/>niḥśeṣadravyaparyāyaviṣayatvāt yat tu na mukhyaṃ tan natathā yathā'smadādipratyakṣaṃ sarvadravyaparyāyaviṣayaṃ <span type="ref-block" n="1966 r_ĀPṬ-GL#55,09_r"/>cārhatpratyakṣaṃ tasmān mukhyaṃ na cedam asiddhaṃ sādhanaṃ tathā hi sarvadravyaparyāyaviṣayam arhatpratyakṣaṃkramātikrāṃta<span type="ref-block" n="1967 r_ĀPṬ-GL#55,10_r"/>tvāt kramātikrāṃtaṃ tanmanokṣānapekṣatvān manokṣānapekṣaṃtatsakalakalaṃ kavikalatvāt sakalāpraśamājñānā<span type="ref-block" n="1968 r_ĀPṬ-GL#55,11_r"/>darśanāvīryalakṣaṇakalaṃ kavikalaṃ tat prakṣīṇakāraṇamohajñānādarśanāvaraṇavīryāṃtarāyatvāt yan netthaṃ tan naivaṃ <span type="ref-block" n="1969 r_ĀPṬ-GL#55,12_r"/>yathā'smadādipratyakṣaṃ itthaṃ ca tat tasmād evam itihetusiddhiḥ nanu ca prakṣīṇamohādicatuṣṭayatvaṃ kuto <span type="ref-block" n="1970 r_ĀPṬ-GL#55,13_r"/>'rhataḥ siddhaṃ tatkāraṇapratipakṣaprakarṣadarśanāt tathā hi mohādicatuṣṭayaṃ kvacid atyaṃtaṃ prakṣīyate tatkā<span type="ref-block" n="1971 r_ĀPṬ-GL#55,14_r"/>raṇapratipakṣaprakarṣasadbhāvāt yatra yatkāraṇapratipakṣaprakarṣasadbhāvas tatra tad atyaṃtaṃprakṣīyamāṇaṃ dṛṣṭaṃ yathā <span type="ref-block" n="1972 r_ĀPṬ-GL#55,15_r"/>cakṣuṣi timiraṃ tathā ca kevalini mohādicatuṣṭayasyakāraṇapratipakṣaprakarṣasadbhāvaḥ tasmād atyaṃtaṃ prakṣīyate <span type="ref-block" n="1973 r_ĀPṬ-GL#55,16_r"/>kiṃ punaḥ kāraṇaṃ mohādicatuṣṭayasyeti ced ucyate mithyādarśanamithyājñānamithyācāritratrayaṃ tasya <span type="ref-block" n="1974 r_ĀPṬ-GL#55,17_r"/>tadbhāva eva bhāvāt yasya yadbhāva eva bhāvastasyatatkāraṇaṃ yathā śleṣmaviśeṣas timirasya mithyādarśanā<span type="ref-block" n="1975 r_ĀPṬ-GL#55,18_r"/>ditrayasadbhāva eva bhāvaś ca mohādicatuṣṭayasya tasmāttatkāraṇaṃ kaḥ punas tasya pratipakṣa iti cet samya<span type="ref-block" n="1976 r_ĀPṬ-GL#55,19_r"/>gdarśanāditrayaṃ tattprakarṣe tadapakarṣadarśanāta yasyaprakarṣe yad apakarṣas tasya sa pratipakṣo yathā śītasyāgniḥ <span type="ref-block" n="1977 r_ĀPṬ-GL#55,20_r"/>samyagdarśanāditrayaprakarṣe 'pakarṣaś camithyādarśanāditrayasya tasmāt tasya pratipakṣaḥ kutaḥpunas tatpratipakṣasya <span type="ref-block" n="1978 r_ĀPṬ-GL#55,21_r"/>samyagdarśanāditrayasya prakarṣaparyaṃtagamanaṃprakṛṣyamāṇatvāt yat prakṛṣyamāṇaṃ tat kvacitprakarṣaparyaṃtaṃ gacchati <span type="ref-block" n="1979 r_ĀPṬ-GL#55,22_r"/>yathā parimāṇam āparamāṇoḥ prakṛṣyamāṇaṃ nabhasi prakṛṣyamāṇaṃ ca samyagdarśanāditrayaṃ tasmātkvacitprakarṣa<span type="ref-block" n="1980 r_ĀPṬ-GL#55,23_r"/>paryaṃtaṃ gacchati yatra yat prakarṣagamanaṃ tatra tatpratipakṣamithyādarśanāditrayam atyaṃtaṃ prakṣīyate yatra yatprakṣayaḥ <span type="ref-block" n="1981 r_ĀPṬ-GL#55,24_r"/>tatra tatkāryasya mohādikarmacatuṣṭayātyaṃtikaḥ kṣaya ititat kāryāpraśamādikalaṃkacatuṣṭayavaikalyāt siddhaṃ <span type="ref-block" n="1982 r_ĀPṬ-GL#55,25_r"/>sakalakalaṃkavikalatvam arhatpratyakṣasyamanokṣanirapekṣatvaṃ sādhayati tac cākramavatvaṃ tad apisarvadravyaparyāya<span type="ref-block" n="1983 r_ĀPṬ-GL#55,26_r"/>viṣayatvaṃ tato mukhyaṃ tatpratyakṣaṃ prasiddhaṃ sāṃvyavahārikaṃ tu manokṣāpekṣaṃ vaiśadyasya deśataḥsadbhāvāt iti <span type="ref-block" n="1984 r_ĀPṬ-GL#55,27_r"/>na pratyakṣaśabdavācyatvasādharmyamātrātdharmādisūkṣmādyarthāviṣayatvaṃ vivādādhyāsitasyapratyakṣasya <span type="ref-block" n="1985 r_ĀPṬ-GL#55,28_r"/>sidhyati yataḥ pakṣasyānumānabādhitatvāt kālātyayāpādiśaṣṭohetuḥ syāt tad evaṃ niravadyād dhetor viśvatattvānāṃ <span type="ref-block" n="1986 r_ĀPṬ-GL#55,29_r"/>jñātā'rhann evāvatiṣṭhate sakalabādhakapramāṇarahitatvāc catathā hi </p><p n="a_99" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2015 r_ĀPṬ-GL#56,23_r"/>yasya dharmādisūkṣmādyarthāḥ pratyakṣā bhagavato 'rhataḥsarvajñasyānumānasāmarthyāt tasya bādhakaṃ pramāṇaṃ <span type="ref-block" n="2016 r_ĀPṬ-GL#56,24_r"/>pratyakṣādīnām anyatamaṃ bhavet gatyaṃtarābhāvāt tatra natāvad asmadādibhiḥ pratyakṣaṃ sarvatra sarvadā sarvajñasya <span type="ref-block" n="2017 r_ĀPṬ-GL#56,25_r"/>bādhakaṃ tena trikālabhuvanatrayasyasarvajñarahitasyāparicchedāt tatparicchedetasyāsmadādipratyakṣatvavirodhāt <span type="ref-block" n="2018 r_ĀPṬ-GL#56,26_r"/>nāpi yogipratyakṣaṃ tadbādhakaṃ tasya tatsādhakatvātsarvatajñabhāvavādināṃ tadanabhyupagamāc ca nāpy anumāno<span type="ref-block" n="2019 r_ĀPṬ-GL#56,27_r"/>pamānārthāpattyāgamānāṃ sāmarthyātsarvajñasyābhāvasiddhiḥteṣāṃ sadviṣayatvāt pratyakṣavat syān mataṃ nārhanniḥ<span type="ref-block" n="2020 r_ĀPṬ-GL#56,28_r"/>śeṣatattvavedī vaktṛtvāt puruṣatvātbrahmādivadityādyanumānāt sarvajñatvanirākṛtiḥ sidhyaty evasarvajñaviru<span type="ref-block" n="2021 r_ĀPṬ-GL#56,29_r"/>ddhasyāsarvajñasya kāryaṃ vacana hi tadabhyupagamyamānaṃsvakāraṇaṃ kiṃcij jñatvaṃ sādhayati tac ca sidhyatsvaviruddhaṃ <span type="ref-block" n="2022 r_ĀPṬ-GL#56,30_r"/>niḥśeṣajñānaṃ nivartayatīti viruddhakāryopalabdhiḥ śītābhāvesādhye dhūmavadviruddhavyāptopalabdhir vā sarva<span type="ref-block" n="2023 r_ĀPṬ-GL#57,01_r"/>jñatvena hi viruddhamasarvajñatvaṃ tena ca vyāptaṃvaktṛtvam iti etena puruṣatvopalabdhirviruddhavyāptopalabdhi<span type="ref-block" n="2024 r_ĀPṬ-GL#57,02_r"/>r uktā sarvajñatvena hi viruddham asarvajñatvaṃ tena cavyāptaṃ puruṣatvam iti tathā ca sarvajño yadi vaktā'bhyupa<span type="ref-block" n="2025 r_ĀPṬ-GL#57,03_r"/>gamyate yadi vā puruṣas tathāpi vaktṛtvapuruṣatvābhyāṃtadabhāvaḥ sidhyatīti kecid ācakṣate tad etad apy anumā<span type="ref-block" n="2026 r_ĀPṬ-GL#57,04_r"/>nadvitayaṃ tritayaṃ vā paraiḥ proktaṃ na sarvajñasyabādhakam avinābhāvaniyamaniścayasyāsaṃbhavāt hetor vipakṣe <span type="ref-block" n="2027 r_ĀPṬ-GL#57,05_r"/>bādhakapramāṇābhāvād asarvajñe hi sādhye tadvipakṣaḥsarvajña eva tatra ca prakṛtasya hetor na bādhakam asti <span type="ref-block" n="2028 r_ĀPṬ-GL#57,06_r"/>virodho bādhaka iti cen na sarvajñasya vaktṛtvenavirodhāsiddheḥ tasya tena virodho hi sāmānyato viśe<span type="ref-block" n="2029 r_ĀPṬ-GL#57,07_r"/>ṣato vā syāt na tāvat sāmānyato vaktṛtvena sarvajñatvaṃvirudhyate jñānaprakarṣe vaktṛtvasyāpakarṣaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="2030 r_ĀPṬ-GL#57,08_r"/>yad dhi yena viruddhaṃ tatprakarṣe tasyāpakarṣo dṛṣṭo yathāpāvakasya prakarṣe tadvirodhino himasya na ca jñāna<span type="ref-block" n="2031 r_ĀPṬ-GL#57,09_r"/>prakarṣe vaktṛtvasyāpakarṣo dṛṣṭas tasmān na tat tadviruddhaṃ vaktā ca syāt sarvajñaś ca syād itisaṃdigdhavipakṣavyā<span type="ref-block" n="2032 r_ĀPṬ-GL#57,10_r"/>vṛttiko hetur na sarvajñābhāvaṃ sādhayet yadi punarvaktṛtvaviśeṣeṇa sarvajñasya virodho 'bhidhīyate tadā <span type="ref-block" n="2033 r_ĀPṬ-GL#57,11_r"/>hetur asiddha eva na hi paramāttmano yuktiśāstraviruddhovaktṛtvaviśeṣaḥ saṃbhavati yaḥ sarvajñavirodhī tasya <span type="ref-block" n="2034 r_ĀPṬ-GL#57,12_r"/>yuktiśāstrāviruddhārthavaktṛtvaniścayāt na cayuktiśāstrāvirodhi vaktṛtvaṃ jñānātiśayam aṃtareṇa dṛṣṭaṃtataḥ <span type="ref-block" n="2035 r_ĀPṬ-GL#57,13_r"/>sakalārthaviṣayaṃ vaktṛtvaṃ yuktiśāstrāvirodhisiddhyatsakalārthaveditvam eva sādhayet iti vaktṛtvaviśeṣo <span type="ref-block" n="2036 r_ĀPṬ-GL#57,14_r"/>viruddho hetuḥ sādhyaviparītasādhanāt tathā puruṣatvam apisāmānyataḥ sarvajñābhāvasādhanāyopādīya<span type="ref-block" n="2037 r_ĀPṬ-GL#57,15_r"/>mānaṃ saṃdigdhavipakṣavyāvṛttikam eva sādhyaṃ na sādhayetvipakṣeṇa virodhāsiddheḥ puruṣaś ca syāt kāścit sa<span type="ref-block" n="2038 r_ĀPṬ-GL#57,16_r"/>rvajñaś ceti nahi jñānātiśayena tattpuruṣatvaṃ virudhyatekasyacit sātiśayajñānasya mahāpuruṣatvasiddheḥ puruṣatva<span type="ref-block" n="2039 r_ĀPṬ-GL#57,17_r"/>viśeṣo hetuś cet sa yady ajñānādidoṣadūṣitapuruṣatvam ucyatetadā hetur asiddhaḥ parameṣṭhini tathāvidhapuruṣa<span type="ref-block" n="2040 r_ĀPṬ-GL#57,18_r"/>tvāsaṃbhavāt atha nirdoṣapuruṣatvaviśeṣo hetus tadāviruddhaḥ sādhyaviparyayasādhanāt sakalājñānādidoṣa<span type="ref-block" n="2041 r_ĀPṬ-GL#57,19_r"/>vikalapuruṣatvaṃ hi paramātmani sidhyatsakalajñānādiguṇaprakarṣaparyaṃtagamanam eva sādhayettasya tena <span type="ref-block" n="2042 r_ĀPṬ-GL#57,20_r"/>vyāptatvād iti nānumānaṃ sarvajñasya bādhakaṃ budhyāmahe nāpy upamānaṃ tasyopamānopameyagrahaṇapūrvakatvāt <span type="ref-block" n="2043 r_ĀPṬ-GL#57,21_r"/>prasiddhe hi gogavayayor upamānopameyabhūtayoḥ sādṛśyedṛśyamānād gor gavaye vijñānām upamānaṃ sādṛśyopā<span type="ref-block" n="2044 r_ĀPṬ-GL#57,22_r"/>dhyupameyaviṣayatvāt tathoktam dṛśyamānād yad anyatravijñānam upajāyate sādṛśyopādhitaḥ kaiści<span type="ref-block" n="2045 r_ĀPṬ-GL#57,23_r"/>d upamānam iti smṛtaṃ na copamānabhūtānām asmadādīnāmupameyabhūtānāṃ cāsarvajñatvena sādhyānāṃ puruṣa<span type="ref-block" n="2046 r_ĀPṬ-GL#57,24_r"/>viśeṣāṇāṃ sākṣātkaraṇaṃ saṃbhavati na ca teṣvasākṣātkaraṇeṣu tatsādṛśyaṃ prasidhyati nacāprasiddhata<span type="ref-block" n="2047 r_ĀPṬ-GL#57,25_r"/>tsādṛśyaḥ sarvajñābhāvavādi sarve 'py asarvajñāḥ puruṣāḥkālāṃtaradeśāṃtaravartino yathāsmad ādaya ity upamānaṃ <span type="ref-block" n="2048 r_ĀPṬ-GL#57,26_r"/>kartum utsahate jātyaṃdha iva dugdhasya bakopamānaṃ tatsākṣātkaraṇe vā sa eva sarvajña iti katham upamānaṃ <span type="ref-block" n="2049 r_ĀPṬ-GL#57,27_r"/>tadabhāvasādhanāyālaṃ tathārthāpattir api nasarvajñarahitaṃ jagat sarvadā sādhayituṃ kṣamā kṣīṇatvāttasyāḥ <span type="ref-block" n="2050 r_ĀPṬ-GL#57,28_r"/>sādhyāvinābhāvaniyamābhāvāt sarvajñena rahitaṃ jagattatkṛtadharmādyupadeśāsaṃbhavānyathānupapatter ityarthāpattir api <span type="ref-block" n="2051 r_ĀPṬ-GL#57,29_r"/>na sādhīyasīsarvajñakṛtadharmādyupadeśāsaṃbhavasyārthāpattyutthāpakasyārthasyapratyakṣādyanyatamapramāṇena vijñātum a<span type="ref-block" n="2052 r_ĀPṬ-GL#57,30_r"/>śakteḥ nanv apauruṣād vedād eva dharmādyupadeśasiddheḥ dharme codanaiva pramāṇām iti vacanān na dharmādisākṣātkarī <span type="ref-block" n="2053 r_ĀPṬ-GL#57,31_r"/>kaścit puruṣaḥ saṃbhavati yato 'sau dharmādyupadeśakārī syāt tataḥ siddha eva sarvajñakṛtadharmādyupadeśāsaṃbhava iti <span type="ref-block" n="2054 r_ĀPṬ-GL#57,32_r"/>cen na vedād apauruṣeyād dharmādyupadeśaniścayāyogāt sahivedaḥ kenacid vyākhyāto dharmasya pratipādakaḥ <span type="ref-block" n="2055 r_ĀPṬ-GL#57,33_r"/>syād avyākhyāto vā prathamapakṣe tadvyākhyātā rāgādimānvirogā vā rāgādimāṃś cen na tadvyākhyānā<span type="ref-block" n="2056 r_ĀPṬ-GL#57,34_r"/>d vedārthaniścayas tadasatyatvasya saṃbhavāt vyākhyātā hirāgād dveṣād ajñānād vā vitathārtham api vyācakṣāṇo <span type="ref-block" n="2057 r_ĀPṬ-GL#57,35_r"/>dṛṣṭa iti vedārthaṃ vitatham api vyācakṣīta avitatham apivyācakṣīta niyāmakābhāvāt guruparvakrāmāyāta<span type="ref-block" n="2058 r_ĀPṬ-GL#57,36_r"/>vedārthavedī mahājano niyāmaka iti cen na tasyāpirāgādimatve yathārthaveditvānirṇayānupapatteḥ guruparvakra<span type="ref-block" n="2059 r_ĀPṬ-GL#57,37_r"/>māyāt asya vitathārthasyāpi vede saṃbhāvyamānatvād upaniṣadvākyārthavad īśvarādyarthavad vā na hi saguruparvakramā<span type="ref-block" n="2060 r_ĀPṬ-GL#57,38_r"/>yāto na bhavati vedārtho vā na cāvitathaḥ pratipadyatemīmāṃsakais tadvadagniṣṭomena yajeta svargakāma ity ādi <span type="ref-block" n="2061 r_ĀPṬ-GL#57,39_r"/>vedavākyasyāpy arthaḥ kathaṃ vitathaḥ puruṣavyākhyānān naśakyeta vaktuṃ yadi punar vītarāgadveṣamoho vedasya vyā<span type="ref-block" n="2062 r_ĀPṬ-GL#58,01_r"/>khyātā pratijñāyate tadā sa eva puruṣaviśeṣaḥsarvajñaḥ kim iti na kṣamyate vedārthānuṣṭhānaparāyaṇa eva <span type="ref-block" n="2063 r_ĀPṬ-GL#58,02_r"/>vītarāgadveṣaḥ puruṣo 'bhyupagamyate vedārthavyākhyānaviṣayaeva rāgadveṣābhāvāt na punar vītasakalaviṣaya<span type="ref-block" n="2064 r_ĀPṬ-GL#58,03_r"/>rāgadveṣaḥ kaścit kasyacit kvacid viṣayavītarāgadveṣasyāpiviṣayāṃtare rāgadveṣadarśanāt tathāvedārthaviṣaya eva <span type="ref-block" n="2065 r_ĀPṬ-GL#58,04_r"/>vītamohapuraṣas tadvyākhyātā'bhyanujñāyate na sakalaviṣayekasyacit kvacit sātiśayajñānasadbhāve 'pi viṣa<span type="ref-block" n="2066 r_ĀPṬ-GL#58,05_r"/>yāṃtureṣu ajñānadarśanāt na ca sakalaviṣayarāgadveṣaprakṣayojñānaprakarṣo vā vedārthaṃ vyācakṣāṇasyopayogī <span type="ref-block" n="2067 r_ĀPṬ-GL#58,06_r"/>yo hi yadvyācaṣṭe tasya tadviṣayarāgadveṣājñānābhāvaḥprekṣāvadbhir anviṣyate rāgādimato vipralaṃbhasaṃbhavāt na <span type="ref-block" n="2068 r_ĀPṬ-GL#58,07_r"/>punaḥ sarvaviṣaye kasyacic chāstrāṃtareyathārthavyākhyānanirṇayavigedhāt tathāpi tadanveṣaṇe casarvajñavītarāga <span type="ref-block" n="2069 r_ĀPṬ-GL#58,08_r"/>eva sarvasya śāstrasya vyākhyātābhyupagaṃtavya ityasarvajñaśāstravyākhyānavyavahāro nikhilajanaprasiddho 'pi <span type="ref-block" n="2070 r_ĀPṬ-GL#58,09_r"/>na bhavet na caidaṃ yugīnaśāstravyākhyātā kaścitprakṣīṇāśeṣarāgadveṣaḥ sarvajñaḥ pratīyate itiniyataviṣaya<span type="ref-block" n="2071 r_ĀPṬ-GL#58,10_r"/>śāstrārthaparijñānaṃ tadviṣayarāgadveṣarahitatvaṃ cayathārthavyākhyānanibaṃdhanaṃ tadvyākhyātur abhyupagaṃtavyaṃtac ca <span type="ref-block" n="2072 r_ĀPṬ-GL#58,11_r"/>vedārthavyācakṣāṇasyāpibrahmaprajāpatimanupramukhajaininyāder vidyate eva tasyavedārthaviṣayājñānarāgadveṣa<span type="ref-block" n="2073 r_ĀPṬ-GL#58,12_r"/>vikalatvād anyathā tadvyākhyānasya śiṣṭaparamparayāparigrahavirodhāt tato vedasya vyākhyātā tadarthajña eva <span type="ref-block" n="2074 r_ĀPṬ-GL#58,13_r"/>na punaḥ sarvajñaḥ tadviṣayarāgadveṣarahita eva na punaḥsakalaviṣayarāgadveṣaśūnyo yataḥ sarvajño vītarāgaś ca <span type="ref-block" n="2075 r_ĀPṬ-GL#58,14_r"/>puruṣaviśeṣaḥ kṣamyate iti kecit te 'pi na mīmāṃsakā sakalasamayavyākhyānasya yathārthabhāvānuṣaṃgāt <span type="ref-block" n="2076 r_ĀPṬ-GL#58,15_r"/>syān mataṃ samayāṃtarāṇāṃ vyākhyānaṃ na yathārthaṃbādhakapramāṇasadbhāvāt prasiddhamithyopadeśavyākhyānavat <span type="ref-block" n="2077 r_ĀPṬ-GL#58,16_r"/>iti tad api na vicārakṣamaṃ vedavyākhyānasyāpibādhakasadbhāvāt yathaiva hi sugatakapilādisamayāṃtarāṇāṃ <span type="ref-block" n="2078 r_ĀPṬ-GL#58,17_r"/>parasparaviruddhārthābhidhāyitvaṃ bādhakaṃ tathā bhāvanāniyogavidhidhātvarthādivedavākyārthavyākhyānānā<span type="ref-block" n="2079 r_ĀPṬ-GL#58,18_r"/>m api tatprasiddham eva na caiceṣāṃ madhye bhāvanāmātrasyaniyogamātrasya vā vedavākyārthasyānyayogavyavacche<span type="ref-block" n="2080 r_ĀPṬ-GL#58,19_r"/>dena nirṇayaḥ kartuṃ śakyate sarvathā viśeṣābhāvāttatrākṣepasamādhānānāṃ samānatvād iti devāgamālaṃkṛtau <span type="ref-block" n="2081 r_ĀPṬ-GL#58,20_r"/>tattvārthālaṃkāre vidyānandamahodaye ca vistarato nirṇītaṃpratipattavyaṃ tato na kenacit puruṣeṇa vyākhyātā<span type="ref-block" n="2082 r_ĀPṬ-GL#58,21_r"/>d vedād dharmādyupadeśaḥ samavatiṣṭhate nāpy avyākhyātāt tasya svayaṃ svārthapratipādakatvenatadarthavipratipattyabhāva<span type="ref-block" n="2083 r_ĀPṬ-GL#58,22_r"/>praṃsagāt dṛśyate ca tadarthavipratipattir vedavādinām itina vedād dharmādyupadeśasya saṃbhavaḥ puruṣaviśeṣād eva <span type="ref-block" n="2084 r_ĀPṬ-GL#58,23_r"/>sarvajñavītarāgāt tasya saṃbhavāt tato nadharmādyupadeśāsaṃbhavaḥ puruṣaviśeṣasya siddheḥ yaḥsarvajñarahitaṃ jaga<span type="ref-block" n="2085 r_ĀPṬ-GL#58,24_r"/>t sādhayed iti kuto 'rthāpattiḥ sarvajñasya bādhikā yadipunar āgamaḥ sarvajñasya bādhakaḥ tadāpy asāvapauruṣeyaḥ <span type="ref-block" n="2086 r_ĀPṬ-GL#58,25_r"/>pauruṣeyo vā na tāvad apauruṣeyas tasya kāryād arthādanyatra paraiḥ pramāṇyāniṣṭer anyathāniṣṭāsiddhiprasaṃgāt nāpi <span type="ref-block" n="2087 r_ĀPṬ-GL#58,26_r"/>pauruṣeyas tasyāsarvajñapuruṣapraṇītasya pramāṇyānupapatteḥsarvajñapraṇītasya tu pareṣām asiddher anyathā sarvajñasiddheḥ <span type="ref-block" n="2088 r_ĀPṬ-GL#58,27_r"/>tatas tadabhāvāyogād iti na prabhākaramatānusāriṇāṃpratyakṣādipramāṇānām anyatamam api pramāṇaṃ sarvajñābhā<span type="ref-block" n="2089 r_ĀPṬ-GL#58,28_r"/>vāsādhanāyālaṃ yataḥ sarvajñabādhakam abhidhīyate bhaṭṭamatānusāriṇām api sarvajñasyābhāvasādhanam abhāva<span type="ref-block" n="2090 r_ĀPṬ-GL#58,29_r"/>pramāṇaṃ nopapadyata eva tad dhisadupalaṃbhapramāṇapaṃcakanivṛttirūpaṃ sā casarvajñaviṣayasadupalaṃbhaka<span type="ref-block" n="2091 r_ĀPṬ-GL#58,30_r"/>pramāṇapaṃcakanivṛttir ātmanaḥ pariṇāmo vā vijñānaṃvānyavastuni syād gatyaṃtarābhāvāt na tāva<span type="ref-block" n="2092 r_ĀPṬ-GL#58,31_r"/>t sarvajñaviṣayapratyakṣādipramāṇarūpeṇātmanaḥ pariṇāmaḥsarvajñasyābhāvasādhakaḥ saty api sarvajñe tatsaṃbhavāt <span type="ref-block" n="2093 r_ĀPṬ-GL#58,32_r"/>tadviṣayasya jñānasyāsaṃbhavāt tasyātīṃdriyatvātparacetovṛttiviśeṣavat nāpi niṣedhyāt sarvajñād anyavastuni <span type="ref-block" n="2094 r_ĀPṬ-GL#58,33_r"/>vijñānaṃ tadekajñānasaṃsargiṇaḥ kasyacid vastuno 'bhāvātghaṭaikajñānasaṃsargibhūtalavat na hi yathā ghaṭa<span type="ref-block" n="2095 r_ĀPṬ-GL#58,34_r"/>bhūtalayoś cākṣuṣaikajñānasaṃsargāt kevalabhūtalepratiṣedhyād ghaṭād anyatra vastuni vijñānaṃghaṭābhāvavyava<span type="ref-block" n="2096 r_ĀPṬ-GL#58,35_r"/>hāraṃ sādhayati tathā pratiṣedhyāt sarvajñād anyatra vastunivijñānaṃ na tadabhāvasādhanasamarthaṃ saṃbhavati <span type="ref-block" n="2097 r_ĀPṬ-GL#58,36_r"/>sarvajñasyātīṃdriyatvāt tadviṣayajñānasyāsaṃbhavāttadekajñānasaṃsargiṇo 'smadādipratyakṣasya kasyacid vastuno'bhyu<span type="ref-block" n="2098 r_ĀPṬ-GL#58,37_r"/>pagamād anumānādyekajñānena sarvajñatadanyavastunoḥsaṃsargāt sarvajñaikajñānasaṃsargiṇi kvacid anumeye 'rthe'nu<span type="ref-block" n="2099 r_ĀPṬ-GL#59,01_r"/>mānajñānaṃ saṃbhavaty eveti cetra tathā kvacitsarvajñasya siddhiprasaṃgāt sarvatra sarvadā sarvasyasarvajñasyābhāve <span type="ref-block" n="2100 r_ĀPṬ-GL#59,02_r"/>kasyacid vastunas tenaikajñānasaṃsargāyogāttadanyavastuvijñānalakṣaṇād abhāvapramāṇātsarvajñābhāvasādhanavirodhāt <span type="ref-block" n="2101 r_ĀPṬ-GL#59,03_r"/>kiṃ ca gṛhītvā niṣedhyādhāravastusadbhāvaṃ smṛtvā catatpratiyoginaṃ niṣedhyam arthaṃ nāstīti jñānaṃ <span type="ref-block" n="2102 r_ĀPṬ-GL#59,04_r"/>mānasam akṣānapekṣaṃ jāyata iti yeṣāṃ darśanaṃ teṣāṃniṣedhyasarvajñādhārabhūtaṃ trikālaṃ bhuvanatrayaṃ ca <span type="ref-block" n="2103 r_ĀPṬ-GL#59,05_r"/>kutaścit pramāṇād grāhyaṃ tatpratiyogī ca pratiṣedhyaḥsarvajñaḥ smarttavya evānyathā tatra nāstitājñānasya <span type="ref-block" n="2104 r_ĀPṬ-GL#59,06_r"/>mānasasyānupapatter na caniṣedhyādhāratrikālajagatrayasadbhāvagrahaṇaṃ kutaścitpramāṇān mīmāṃsakasyāsti <span type="ref-block" n="2105 r_ĀPṬ-GL#59,07_r"/>nāpi pratiṣedhyasarvajñasya smaraṇaṃ tasyaprāgananubhūtatvāt pūrvaṃ tadanubhave vā kvacit sarvatrasarvadā sarvajñā<span type="ref-block" n="2106 r_ĀPṬ-GL#59,08_r"/>bhāvasādhanavirodhāt nanu ca parābhyupagamāt sarvajñaḥsiddhas tadādhārabhūtaṃ ca trikālaṃ bhuvanatrayaṃ siddhaṃ tatra <span type="ref-block" n="2107 r_ĀPṬ-GL#59,09_r"/>śrutasarvajñasmaraṇanimittaṃ tadādhāravastugrahaṇanimittaṃca sarvajñe nāstitājñānaṃ mānasam akṣānapekṣaṃ yukta<span type="ref-block" n="2108 r_ĀPṬ-GL#59,10_r"/>m eveti cen na sveṣṭabādhanaprasaṃgāt parābhyupagamasya hipramāṇasiddhatve tena siddhaṃ sarvajñaṃ pratiṣedhato 'bhāva<span type="ref-block" n="2109 r_ĀPṬ-GL#59,11_r"/>pramāṇasya tadbādhanaprasaṃgāt tasyāpramāṇatve na tatoniṣedhyādhāravastugrahaṇaṃ niṣedhyasarvajñasmaraṇaṃ vā <span type="ref-block" n="2110 r_ĀPṬ-GL#59,12_r"/>tathyaṃ syāt tadabhāve tatra sarvajñe 'bhāvapramāṇaṃ naprādur bhaved iti tad eva sveṣṭabādhanaṃ durvāram āyātaṃ nanvekaṃ <span type="ref-block" n="2111 r_ĀPṬ-GL#59,13_r"/>mithyaikāṃtasya pratiṣedhaḥ syādvādibhiḥ kathaṃ vidhīyatetasya kvacit kathaṃcit kadācid anubhavābhāve smaraṇā<span type="ref-block" n="2112 r_ĀPṬ-GL#59,14_r"/>saṃbhavāt tasyānanusmaryamāṇasya pratiṣedhāyogāt kvacidācittadanubhave vā sarvathā tatpratiṣedhavirodhāt <span type="ref-block" n="2113 r_ĀPṬ-GL#59,15_r"/>parābhyupagamāt prasiddhasya mithyaikāṃtasya smaryamāṇasyapratiṣedhe 'pi sa parābhyupagamaḥ pramāṇam apramāṇaṃ vā <span type="ref-block" n="2114 r_ĀPṬ-GL#59,16_r"/>yadi pramāṇaṃ tadā tenaiva mithyaikāṃtasyābhāvasādhanāyapravartamānaṃ pramāṇaṃ bādhyate iti syādvādinām api <span type="ref-block" n="2115 r_ĀPṬ-GL#59,17_r"/>sveṣṭabādhanaṃ yadi punar apramāṇaṃ parābhyupagamas tadāpitataḥ siddhasya mithyaikāṃtasya smaryamāṇasya nāstīti jñānaṃ <span type="ref-block" n="2116 r_ĀPṬ-GL#59,18_r"/>prajāyamānaṃ mithyaiva syād iti tad eva sveṣṭabādhanaṃpareṣām iveti na maṃtavya syādvādinām anekāṃtasiddher eva <span type="ref-block" n="2117 r_ĀPṬ-GL#59,19_r"/>mithyaikāṃtaniṣedhanasya vyavasthānāt pramāṇataḥ prasiddhehi bahiraṃtar vā vastuny anekāṃtātmani tatrādhyāropya<span type="ref-block" n="2118 r_ĀPṬ-GL#59,20_r"/>māṇasya mithyaikāṃtasya darśanamohodayākulitacetasāṃ buddhauviparītābhiniveśasya pratibhāsamānasya prati<span type="ref-block" n="2119 r_ĀPṬ-GL#59,21_r"/>bedhaḥ kriyate pratiṣedhavyavahāro vā pravartatevipratipannapratyāyanāya sannayopanyāsāt na caivam asarvajña<span type="ref-block" n="2120 r_ĀPṬ-GL#59,22_r"/>jagatsiddher eva sarvajñapratiṣedho yujyate tasyāḥ kutaścitpramāṇād asaṃbhavasya samarthanāt tad evam abhāvapramāṇasyā<span type="ref-block" n="2121 r_ĀPṬ-GL#59,23_r"/>pi sarvajñabādhakasyasadupalaṃbhakapramāṇapaṃcakavadasaṃbhavādeśāṃtarakālāṃtarapuruṣāṃtarāpekṣayā'pi tadbādhakaśaṃ<span type="ref-block" n="2122 r_ĀPṬ-GL#59,24_r"/>kānavakāśāt siddhaḥ sunirṇītāsaṃbhavadbādhakapramāṇaḥsarvajñaḥ svasukhādivat sarvatra vastusiddhau sunirṇītā<span type="ref-block" n="2123 r_ĀPṬ-GL#59,25_r"/>saṃbhavadbādhakapramāṇatvam aṃtareṇāśvāsanibaṃdhanasyakasyacid abhāvāt sa ca viśvatatvānāṃ jñātārhann eva parame<span type="ref-block" n="2124 r_ĀPṬ-GL#59,26_r"/>śvarāder viśvatatvajñatāniṃrākaraṇād evāvasīyate sa evakarmabhūbhṛtāṃ bhettā niścīyate 'nyathā tasya viśvatatva<span type="ref-block" n="2125 r_ĀPṬ-GL#59,27_r"/>jñatānupapatteḥ syād ākūtaṃ karmaṇāṃ kāryakāraṇasaṃtānenaprarvatamānānām anāditvād vināśahetor abhāvāt kathaṃ <span type="ref-block" n="2126 r_ĀPṬ-GL#59,28_r"/>karmabhūbhṛtāṃ bhettā viśvatattvajño 'pi kaścidvyavasthāpyate iti tad apy asat vipakṣaprakarṣaparyaṃtagamanātkarmaṇāṃ <span type="ref-block" n="2127 r_ĀPṬ-GL#59,29_r"/>saṃtānarūpatayānāditve 'pi prakṣayaprasiddheḥ na hyanādisaṃtatir api śītasparśaḥ kvacid vipakṣasyoṣṇasparśasyapraka<span type="ref-block" n="2128 r_ĀPṬ-GL#59,30_r"/>rṣaparyaṃtagamanān nirmūlaṃ pralayam upabrajannopalabdho nāpi kāryakāraṇarūpatayā bījāṃkurasaṃtāno vānādirapi prati<span type="ref-block" n="2129 r_ĀPṬ-GL#59,31_r"/>pakṣabhūtadahanān nirdagdhakījo nirdagdhāṃkuro vā napratīyata iti vaktuṃ śakyaṃ yataḥ karmabhūbhṛtāṃ saṃtānonādirapi <span type="ref-block" n="2130 r_ĀPṬ-GL#59,32_r"/>kvacit pratipakṣas ātmībhāvān na prakṣīyate tato yathāśītasyoṣṇasparśaprakarṣaviśeṣeṇa kaścid bhettā tathākarmabhū<span type="ref-block" n="2131 r_ĀPṬ-GL#59,33_r"/>bhṛtāṃ tadvipakṣaprakarṣaviśeṣeṇa bhettā bhagavānviśvatatvajña iti suniścitaṃ naścetaḥ kaḥ punaḥ karmabhūbhṛtāṃ <span type="ref-block" n="2132 r_ĀPṬ-GL#59,34_r"/>vipakṣa iti ced ucyate </p><p n="a_101" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2135 r_ĀPṬ-GL#59,37_r"/>dvividhā hi karmabhūbhṛtaḥ kecid āgāminaḥ parepūrvabhavasaṃtānasaṃcitās tatrāgāmināṃ karmabhūbhṛtāṃ vipakṣa<span type="ref-block" n="2136 r_ĀPṬ-GL#59,38_r"/>s tāvat saṃvaras tasmin sati teṣām anutpatteḥ saṃvaro hikarmaṇāmāśravanirodhaḥ sacāśravo mithyādarśanāvirati<span type="ref-block" n="2137 r_ĀPṬ-GL#60,01_r"/>pramādakaṣāyayogavikalpāt paṃcavidhas tasmin satikarmaṇāmāsravāt karmāgamanahetor āsrava iti vyapa<span type="ref-block" n="2138 r_ĀPṬ-GL#60,02_r"/>deśāt karmāṇy āsravaṃty āgacchaṃti yasmād ātmani saāsrava iti nirvacanāt sa eva hi vaṃdhahetur viniścitaḥ <span type="ref-block" n="2139 r_ĀPṬ-GL#60,03_r"/>prāgviśeṣeṇa mithyājñānasya mithyādarśane 'ṃtarbhāvāttannirodhaḥ punaḥ kārtsnyato deśato vā tatra kā<span type="ref-block" n="2140 r_ĀPṬ-GL#60,04_r"/>rtsnyato guptibhiḥ samyagyoganigrahalakṣaṇābhir vidhīyate samitidharmānuprekṣāparīṣahajayacāritrais tu deśata<span type="ref-block" n="2141 r_ĀPṬ-GL#60,05_r"/>s tannirodhaḥ siddhaḥ samyagyoganigrahas tu sākṣādayogakevalinaścaram akṣaṇaprāptasya procyate tasyaivasakalakarma<span type="ref-block" n="2142 r_ĀPṬ-GL#60,06_r"/>bhūbhṛnnirodhanivaṃdhanatvasiddheḥ samyagdarśanāditrayasyacaramakṣaṇapariprāptasya sākṣān mokṣahetos tathābhidhānāt <span type="ref-block" n="2143 r_ĀPṬ-GL#60,07_r"/>pūrvatra guṇasthāne tadabhāvād yogasadbhāvātsayogakevalikṣīṇakaṣāyopaśāṃtakaṣāyaguṇasthāne tato <reg>'</reg>pi pūrvatra <span type="ref-block" n="2144 r_ĀPṬ-GL#60,08_r"/>sūkṣmasāṃparāyānivṛttivādarasāṃ parāye cāpūrvakaraṇecāpramatte ca kaṣāyayogaviśiṣṭasadbhāvāt tato <reg>'</reg>pi pū<span type="ref-block" n="2145 r_ĀPṬ-GL#60,09_r"/>rvatra pramattaguṇasthāne pramādakaṣāyayoganirṇītesaṃyatāsaṃyatasamyagdṛṣṭīguṇasthāne pramādakaṣāyaviśiṣṭa<span type="ref-block" n="2146 r_ĀPṬ-GL#60,10_r"/>yogānāṃ tato <reg>'</reg>pi pūrvasmin guṇasthānatrayekaṣāyapramādāviratamithyādarśanaviśiṣṭayogasadbhāvaniścayāt <span type="ref-block" n="2147 r_ĀPṬ-GL#60,11_r"/>yogo hi trividhaḥ kāyādibhedāt ' kāyavāṅmanaḥkarma yogaḥ iti sūtrakāravacanāt kāyavargaṇālaṃ<span type="ref-block" n="2148 r_ĀPṬ-GL#60,12_r"/>bano hy ātmapradeśaparispaṃdaḥ kāyayogo vāgvargaṇālaṃbanovāgyogo manovargaṇālaṃbano manoyogaḥ 'sa āsrava <span type="ref-block" n="2149 r_ĀPṬ-GL#60,13_r"/>iti vacanāt mithyādarśanāviratipramādakaṣāyāṇām āsravatvaṃna syād iti na maṃtavyaṃ yogasya sakalāśrava<span type="ref-block" n="2150 r_ĀPṬ-GL#60,14_r"/>vyāpakatvāt tadgrahaṇād eva teṣāṃ parigrahāt tannigraheteṣān nigrahāprasiddheḥ yoganigrahe mithyādarśanādīnāṃnigra<span type="ref-block" n="2151 r_ĀPṬ-GL#60,15_r"/>haḥ siddha evāyogakevalini tadabhāvāt kaṣāyanigrahetatpūrvāsravanirodhavat kṣīṇakaṣāye pramādanigrahe <span type="ref-block" n="2152 r_ĀPṬ-GL#60,16_r"/>pūrvāsravanirodhavadapramattādau sarvāviratinirodhetatpūrvāsravamithyādarśananirodhavac ca pramattesaṃyatāsaṃyate <span type="ref-block" n="2153 r_ĀPṬ-GL#60,17_r"/>ca mithyādarśananirodhe tatpūrvāsravanirodhavac casāsādanādau pūrvapūrvāsravanirodhe hy uttarāsravanirodhaḥ <span type="ref-block" n="2154 r_ĀPṬ-GL#60,18_r"/>sādhya eva na punar uttarāsravanirodhe pūrvāsravanirodhastatra tasya siddhatvāt kāyādiyoganirodhe 'py evaṃ vakta<span type="ref-block" n="2155 r_ĀPṬ-GL#60,19_r"/>vyaṃ tatrāpy uttarayoganirodhepūrvayoganirodhasyāvaśyaṃbhāvāt kāyayoganirodhe hitatpūrvavāṅmānasa<span type="ref-block" n="2156 r_ĀPṬ-GL#60,20_r"/>nirodhaḥ siddha eva vāgyoganirodhe ca manoyoganirodhaḥpūrvayoganirodhe tūttarayoganirodho bhājyata <span type="ref-block" n="2157 r_ĀPṬ-GL#60,21_r"/>iti sakalayoganirodhalakṣaṇayā paramaguptyāsakalāsravanirodhaḥ paramasaṃvaraḥ siddhaḥ samityādibhiḥ puna<span type="ref-block" n="2158 r_ĀPṬ-GL#60,22_r"/>r aparaḥ saṃvaro deśata evāsravanirodhasadbhāvāt tatra hi yoyadāsravapratipakṣaḥ sa tasya saṃvara iti yathāyo<span type="ref-block" n="2159 r_ĀPṬ-GL#60,23_r"/>gam āgamāvirodhenābhidhānīyaṃ karmāgamanakāraṇasyāsravasyanirodhe karmabhūbhṛtām āgāminām anutpattisiddhe<span type="ref-block" n="2160 r_ĀPṬ-GL#60,24_r"/>r anyathā teṣām ahetukatvāpatteḥ sarvasya saṃsāriṇaḥsarvakarmāgamanaprasakteś ca tataḥ saṃvaro vipakṣaḥkarmabhūbhṛ<span type="ref-block" n="2161 r_ĀPṬ-GL#60,25_r"/>tām āgāminām iti sthitaṃ saṃcitānāṃ tu nirjjarā vipakṣaḥ sāca dvividhānupakramopakramikī ca tatra pūrvā <span type="ref-block" n="2162 r_ĀPṬ-GL#60,26_r"/>yathākālaṃ saṃsāriṇaḥ syāt upakramakī tu tapasādvādaśavidhena sādhyate saṃvaravat yathaivahi tapasā saṃci<span type="ref-block" n="2163 r_ĀPṬ-GL#60,27_r"/>tānāṃ karmabhūbhṛtāṃ nirjjarā vidhīyate yathā''gāmināṃsaṃvaropīti saṃcitānāṃ karmaṇāṃ nirjarā vipakṣaḥ <span type="ref-block" n="2164 r_ĀPṬ-GL#60,28_r"/>pratipādyate athaitasya karmaṇāṃ vipakṣasyaparamaprakarṣaḥ kutaḥ prasiddho yatas teṣām ātyaṃtikaḥkṣayaḥ syād ity āha </p><p n="a_103" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2167 r_ĀPṬ-GL#60,31_r"/>yasya tāratamyaprakarṣas tasya kvacit paramaḥ prakarṣaḥsiddhyati yathoṣṇasya tāratamyaprakarṣaś ca karmaṇāṃ <span type="ref-block" n="2168 r_ĀPṬ-GL#60,32_r"/>vipakṣasyasaṃvaranirjarālakṣaṇasyāsaṃyatasamyagdṛṣṭyādiguṇasthānaviśeṣeṣupramāṇato niścīyate tasmā<span type="ref-block" n="2169 r_ĀPṬ-GL#60,33_r"/>t paramātmani tasya paramaḥ prakarṣaḥ siddhyatīty avagamyate duḥkhādiprakarṣeṇa vyabhicāra iti cen na duḥkhasya <span type="ref-block" n="2170 r_ĀPṬ-GL#60,34_r"/>saptamanarakabhūmau narakāṇāṃ paramaprakarṣāsiddheḥsarvārthasiddhau devānāṃ sāṃsārikasukhaparamaprakarṣavat etena <span type="ref-block" n="2171 r_ĀPṬ-GL#60,35_r"/>krodhamānamāyālobhānāṃ tāratamyena vyabhicāraśaṃkā nirastāteṣām abhavyeṣu mithyādṛṣṭiṣu ca paramaprakarṣa<span type="ref-block" n="2172 r_ĀPṬ-GL#60,36_r"/>siddhes tatprakarṣo hi paramo 'naṃtānubaṃdhitvalakṣaṇassa ca tatra prasiddhaḥ krodhādīnām anaṃtānubaṃdhināṃ tatrasa<span type="ref-block" n="2173 r_ĀPṬ-GL#60,37_r"/>dbhāvāt jñānahāniprakarṣeṇa vyabhicāra iti cen na tasyāpikṣāyopaśamikasya hīyamānatayā prakṛṣyamāṇa<span type="ref-block" n="2174 r_ĀPṬ-GL#61,01_r"/>sya prasiddhasya kevalini paramaprakarṣasiddheḥkṣāyikasya tu hāner evānupalabdheḥ kutas tatprakarṣo yenavyabhi<span type="ref-block" n="2175 r_ĀPṬ-GL#61,02_r"/>cāraḥ śakyate ke punaḥ karmabhūbhṛto eṣāṃ vipakṣaḥparamaprakarṣabhāk sādhyata ity ārekāyām idam āha </p><p n="a_105" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2182 r_ĀPṬ-GL#61,09_r"/>jīvaṃ parataṃtrīkurvaṃti sa parataṃtrīkriyate vā yaistāni karmāṇi jīvena vā mithyādarśanādipariṇāmaiḥ kriyaṃta <span type="ref-block" n="2183 r_ĀPṬ-GL#61,10_r"/>iti karmāṇi tāni dviprakārāṇi dravyakarmāṇi bhāvakarmāṇi catatra dravyakarmāṇi jñānāvaraṇādīn yaṣṭau mūla<span type="ref-block" n="2184 r_ĀPṬ-GL#61,11_r"/>prakṛtibhedāt tathā'ṣṭacatvāriṃśaduttaraśatamuttaraprakṛtivikalpāt tathottaroprakṛtibhedād anekaprakārāṇitāni <span type="ref-block" n="2185 r_ĀPṬ-GL#61,12_r"/>ca pudgalapariṇāmātmakāni jīvasya pārataṃtryanimittatvānnigaḍādivat krodhādibhir vyabhicāra iti cen na <span type="ref-block" n="2186 r_ĀPṬ-GL#61,13_r"/>teṣāṃ jīvapariṇāmānāṃ pārataṃtryasvarūpāt pāraṃtatryaṃ hijīvasya krodhādipariṇāmo na punaḥ pārataṃtryanimi<span type="ref-block" n="2187 r_ĀPṬ-GL#61,14_r"/>ttaṃ nanu ca jñānāvaraṇadarśanāvaraṇamohanīyāṃtarāyāṇāmevānaṃtajñānadarśanasukhavīryyalakṣaṇajīvasvarūpa<span type="ref-block" n="2188 r_ĀPṬ-GL#61,15_r"/>ghātitvāt pāraṃtatryanimittatvaṃ punarnāmagotrasadvedyāyuṣāṃ teṣām ātmasvarūpāghātitvātpārataṃtryanimittatvā<span type="ref-block" n="2189 r_ĀPṬ-GL#61,16_r"/>siddher iti pakṣāvyāpako hetur vanaspaticaitanye svāpavaditi cen na teṣām api jīvasvarūpasiddhatvapratibaṃdhi<span type="ref-block" n="2190 r_ĀPṬ-GL#61,17_r"/>tvāt pārataṃtryanimittatvopapatteḥ katham evaṃ teṣāmaghātikarmatvam iti cej jīvanmuktilakṣaṇaparamārhaṃtyalakṣmī<span type="ref-block" n="2191 r_ĀPṬ-GL#61,18_r"/>ghātikatvābhāvād iti brūmahe tato na pakṣāvyāpako hetuḥ nāpy anyathānupattiniyamaniścayavikalaḥ pudgala<span type="ref-block" n="2192 r_ĀPṬ-GL#61,19_r"/>pariṇāmātmakasādhyam aṃtareṇa pārataṃtryatimittatvasyasādhanasyānupapattiniyamanirṇayāt tāni ca svakāryeṇa <span type="ref-block" n="2193 r_ĀPṬ-GL#61,20_r"/>yathānāma pratīyamānenānumīyaṃtedṛṣṭakāraṇavyabhicāradadṛṣṭakāraṇasiddheḥ bhāvakarmāṇi punaś caitanya<span type="ref-block" n="2194 r_ĀPṬ-GL#61,21_r"/>pariṇāmātmakāni krodhādyātmapariṇāmānāṃkrodhādikarmodayanimittānām audayikatve 'pi kathaṃcid ātma<span type="ref-block" n="2195 r_ĀPṬ-GL#61,22_r"/>no 'narthāṃtaratvāc cidrūpatvāvirodhāt jñānarūpatvaṃ tuteṣāṃ vipratiṣiddhaṃ jñānasyaudayikatvābhāvāddharmādharmayoḥ <span type="ref-block" n="2196 r_ĀPṬ-GL#61,23_r"/>karmarūpayor ātmaguṇatvān naudayikatvaṃ nāpipudgalapariṇāmātmakatvam iti kecit te <reg>'</reg>pi nayuktivādinaḥ karma<span type="ref-block" n="2197 r_ĀPṬ-GL#61,24_r"/>ṇām ātmaguṇatve tatpārataṃtryanimitatvāyogāt sarvadā''tmanovaṃdhānupapatter muktiprasaṃgāt na hi yo yasya <span type="ref-block" n="2198 r_ĀPṬ-GL#61,25_r"/>guṇaḥ sa tasya pāraṃtatryanimittaṃ yathā pṛthivyādeḥrūpādiḥ ātmaguṇaś ca dharmādharmasaṃjñakaṃ karma parairabhyu<span type="ref-block" n="2199 r_ĀPṬ-GL#61,26_r"/>pagamyata iti na tadātmanaḥ pāraṃtatryanimittaṃ syāt tataeva ca 'pradhānavivarttaḥ śuklaṃ kṛṣṇaṃ ca karma ity api <span type="ref-block" n="2200 r_ĀPṬ-GL#61,27_r"/>mithyā tasyātmapārataṃtryanimittatvābhāve karmatvāyogādanyathāviprasaṃgāt pradhānapāraṃtatryanimittatvā<span type="ref-block" n="2201 r_ĀPṬ-GL#61,28_r"/>t tasya karmatvam iti cen na pradhānasya tena vaṃdhopagamemokṣopagame ca puruṣakalpanāvaiyarthyāt vaṃdhamokṣa<span type="ref-block" n="2202 r_ĀPṬ-GL#61,29_r"/>phalānubhavanasya puruṣe pratiṣṭhānān napuruṣakalpanāvaiyarthyām iti cetad etadasaṃvaddhābhidhānaṃpradhānasya vaṃdhamokṣau <span type="ref-block" n="2203 r_ĀPṬ-GL#61,30_r"/>puruṣas tatphalam anubhavatītikṛtanāśākṛtābhyāgamaprasaṃgāt pradhānena hi kṛtauvaṃdhamokṣau na ca tasya tatpha<span type="ref-block" n="2204 r_ĀPṬ-GL#61,31_r"/>lānubhavanam iti kṛtanāśaḥ puruṣeṇa tu tau na kṛtautatphalānubhavanaṃ ca tasyety akṛtābhyāgamaḥ kathaṃ parihartuṃ <span type="ref-block" n="2205 r_ĀPṬ-GL#61,32_r"/>śakyaḥ puruṣasya cetanatvāt phalānubhavanaṃ napradhānasyācetanatvād iti cen na muktātmano 'pipradhānakṛtakarmapha<span type="ref-block" n="2206 r_ĀPṬ-GL#61,33_r"/>lānubhavanānuṣaṃgāt muktasya pradhānasaṃsargābhāvān natatphalānubhavanam iti cet tarhi saṃsāriṇaḥ pradhānasaṃsa<span type="ref-block" n="2207 r_ĀPṬ-GL#61,34_r"/>rgād vaṃdhaphalānubhavanaṃ siddhaṃ tathā ca puruṣasyaivavaṃdhaḥ siddhaḥ pradhānena saṃsargasyavaṃdhaphalānubhavananimitta<span type="ref-block" n="2208 r_ĀPṬ-GL#61,35_r"/>sya baṃdharūpatvād baṃdhasyaiva saṃsargga iti nāmakaraṇāt sacātmanaḥ pradhānasaṃsargakāraṇam aṃtareṇa na saṃbhava<span type="ref-block" n="2209 r_ĀPṬ-GL#61,36_r"/>tīti puruṣasya mithyādarśanādipariṇāmas tatkāraṇam itipratyetavyaṃ pradhānapariṇāmasyaiva tatsaṃsargakāraṇa<span type="ref-block" n="2210 r_ĀPṬ-GL#62,01_r"/>tve muktātmano <reg>'</reg>pi tatsaṃsargakāraṇatvaprasakteriti mithyādarśanādīni bhāvakarmāṇi puruṣapariṇāmātmakā<span type="ref-block" n="2211 r_ĀPṬ-GL#62,02_r"/>ny eva puruṣasya pariṇāmitvopapattes tasyāpariṇāmitvevastutvavirodhān niranvayavinaśvarakṣaṇikacittavat <span type="ref-block" n="2212 r_ĀPṬ-GL#62,03_r"/>dravyakarmāṇi tu pudgalapariṇāmātmakāny eva pradhānasyapudgalaparyāyatvāt pudgalasyeva pradhānam iti nāma <span type="ref-block" n="2213 r_ĀPṬ-GL#62,04_r"/>karaṇāt na ca pradhānasya pudgalapariṇāmātmakatvam asiddhaṃpṛthivyādipariṇāmātmakatvāt puruṣasyāpudgaladravyasya <span type="ref-block" n="2214 r_ĀPṬ-GL#62,05_r"/>tadanupalabdhir buddhyahaṃkārādipariṇāmātmakatvāt na hipradhāne buddhyādipariṇāmo ghaṭate tathā hi na pradhānaṃ <span type="ref-block" n="2215 r_ĀPṬ-GL#62,06_r"/>buddhyādipariṇāmātmakaṃ pṛthivyādipariṇāmātmakatvād yat tubuddhyādipariṇāmātmakaṃ tan na pṛthivyādi<span type="ref-block" n="2216 r_ĀPṬ-GL#62,07_r"/>pariṇāmātmakaṃ dṛṣṭaṃ yathā puruṣadravyaṃ tathā ca pradhānaṃtasmān na buddhyādipariṇāmātmakaṃ puruṣasya <span type="ref-block" n="2217 r_ĀPṬ-GL#62,08_r"/>buddhyādipariṇāmātmakatvāsiddher na vaidharmyadṛṣṭāṃtateticen na tasya tatsādhanāt tathā hi buddhyādipariṇā<span type="ref-block" n="2218 r_ĀPṬ-GL#62,09_r"/>mātmakaḥ puruṣaś cetanatvād yas tu nabuddhayādipariṇāmātmakaḥ sa na cetano dṛṣṭo yathā ghaṭādiścetanaś ca puruṣa<span type="ref-block" n="2219 r_ĀPṬ-GL#62,10_r"/>s tasmād buddhyādipariṇāmātmaka iti samyaganumānāt tathākāśapariṇāmātmakatvam api pradhānasya na <span type="ref-block" n="2220 r_ĀPṬ-GL#62,11_r"/>ghaṭatemūrtimatpṛthivyādipariṇāmātmakasyāmūrtākāśapariṇāmātmakatvavirodhādghaṭādivat śabdādi<span type="ref-block" n="2221 r_ĀPṬ-GL#62,12_r"/>tanmātrāṇāṃ tu pudgaladravyapariṇāmātmakatvam evakarmeṃdriyadravyamanovat bhāvamanobuddhīṃdriyāṇāṃ tupuruṣapa<span type="ref-block" n="2222 r_ĀPṬ-GL#62,13_r"/>riṇāmātmakatvasādhanān na jīvapudgaladravyavyatiriktaṃdravyāṃtaram anyatra dharmādharmākāśakāladravyebhya iti <span type="ref-block" n="2223 r_ĀPṬ-GL#62,14_r"/>na pradhānaṃ nāma tattvāṃtaram asti sattvarajastamasām apidravyabhāvarūpāṇāṃ pudgaladravyapuruṣadravyapariṇāmatvo<span type="ref-block" n="2224 r_ĀPṬ-GL#62,15_r"/>papatter anyathā tadaghaṭanād iti dravyakarmāṇipudgalātmakāny eva siddhāni bhāvakarmaṇāṃjīvapariṇāmatvasiddhe<span type="ref-block" n="2225 r_ĀPṬ-GL#62,16_r"/>s tāni ca dravyakarmāṇi pudgalaskaṃdharūpāṇi paramāṇūnāṃkarmatvānupattes teṣāṃ jīvasvarūpapratibaṃdhakatvābhāvā<span type="ref-block" n="2226 r_ĀPṬ-GL#62,17_r"/>d iti karmaskaṃdhasiddhis te ca karmaskaṃdhā bahava itikarmaskaṃdharāśayaḥ siddhās te ca bhūbhṛta iva bhūbhṛta iti <span type="ref-block" n="2227 r_ĀPṬ-GL#62,18_r"/>vyapadiśyaṃte samādhivacanāt teṣāṃ karmabhūbhṛtāṃ bhedoviśleṣaṇam eva na punar atyaṃtasaṃkṣayaḥ satodravyasyāṃtyaṃta<span type="ref-block" n="2228 r_ĀPṬ-GL#62,19_r"/>vināśānupapatteḥ prasiddhatvāt tata eva karmabhūbhṛtāṃbhettā bhagavān prokto na punar vināśayiteti niravadyām idaṃ <span type="ref-block" n="2229 r_ĀPṬ-GL#62,20_r"/>bhettāraṃ karmabhūbhṛtāṃ jñātāraṃ viśvatattvānām itiviśeṣaṇādvitayaṃ mokṣamārgasya netāram iti viśeṣaṇavat <span type="ref-block" n="2230 r_ĀPṬ-GL#62,21_r"/>kaḥpunarmokṣa ity āha </p><p n="a_107" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2233 r_ĀPṬ-GL#62,24_r"/>yata evaṃ tataḥ svātmalābho jīvatya mokṣaḥ kṛtsnāṃnāṃkarmaṇām āgāmināṃ saṃcitānāṃ ca saṃvaranirjjarā<span type="ref-block" n="2234 r_ĀPṬ-GL#62,25_r"/>bhyāṃ kṣayād viśleṣāt sarvasadvādināṃ mata iti sarveṣāmāstikānāṃ mokṣasvarūpe vivādābhāvaṃ darśayati teṣām ātmasva<span type="ref-block" n="2235 r_ĀPṬ-GL#62,26_r"/>rūpe karmasvarūpe ca vivādāt sa ca prāg eva nirasto <reg>'</reg>naṃtajñānādicatuṣṭayasya siddhatvasya cātmanaḥ svarūpasyapramā<span type="ref-block" n="2236 r_ĀPṬ-GL#62,27_r"/>ṇaprasiddhatvān na hy acetanatvam ātmanaḥ svarūpaṃ tasyajñānasamavayitvavirodhād ākāśāditatkāraṇādṛṣṭaviśeṣā<span type="ref-block" n="2237 r_ĀPṬ-GL#62,28_r"/>saṃbhavāc ca tadvat tasyāṃtaḥkaraṇasaṃyogasyāpi durghaṭatvātpratīyate ca jñānam ātmani tatas tasya nācaitanyaṃ svarūpaṃ <span type="ref-block" n="2238 r_ĀPṬ-GL#62,29_r"/>jñānasya caitanyasyānityatvāt katham ātmano nityasyatatsvarūpam iti cen nānaṃtasya jñānasyānādeś cānityatvaikāṃtā<span type="ref-block" n="2239 r_ĀPṬ-GL#62,30_r"/>bhāvāt jñānasya nityatve na kadācid jñānam ātmanaḥ syāditi cen na tadāvaraṇodaye tadavirodhāt etena sama<span type="ref-block" n="2240 r_ĀPṬ-GL#62,31_r"/>stavastuviṣayajñānaprasaṃgo 'pi vinivāritastadghātikarmodaye sati saṃsāriṇas tadasaṃbhavāt tatkṣaye tukeva<span type="ref-block" n="2241 r_ĀPṬ-GL#62,32_r"/>linaḥ sarvadravyaparyāyaviṣayasya jñānasya pramāṇataḥprasiddheḥ sarvajñatvasya sādhanāt caitanyamātram evātmanaḥ <span type="ref-block" n="2242 r_ĀPṬ-GL#62,33_r"/>svarūpam ity anena nirastaṃ jñānasvabhāvarahitasyacetanatvavirodhād ganādivat prabhāsvaram idaṃ cittam iti sva<span type="ref-block" n="2243 r_ĀPṬ-GL#62,34_r"/>saṃvedanamātraṃ cittasya svarūpaṃ vadann apisakalārthaviṣayajñānasādhanān nirastaḥ svasaṃvinmātreṇavedanena sarvārya<span type="ref-block" n="2244 r_ĀPṬ-GL#62,35_r"/>sākṣātkāraṇavirodhāt tad evaṃprativādiparikalpitātmasvarūpasya pramāṇabādhitatvātsyādvādinigadita<span type="ref-block" n="2245 r_ĀPṬ-GL#62,36_r"/>m evānaṃtajñānādisvarūpam ātmano vyavatiṣṭhate tatastasyaiva lābho mokṣaḥ siddhyen na punaḥ svātmaprahāṇam iti <span type="ref-block" n="2246 r_ĀPṬ-GL#62,37_r"/>pratipadyemahi pramāṇasiddhatvāt tathā karmasvarūpe cavipratipatiḥ karmavādināṃ kalpanābhedāt sā ca pūrvaṃ nira<span type="ref-block" n="2247 r_ĀPṬ-GL#62,38_r"/>stety alaṃ vivādena nanu ca saṃvaranirjarāmokṣāṇāṃbhedābhāvaḥ karmābhāvasvarūpatvāviśeṣād iti cen na saṃvara<span type="ref-block" n="2248 r_ĀPṬ-GL#63,01_r"/>syāgāmikarmānutpattilakṣaṇatvād āstravanirodhaḥsaṃvara iti vacanāt nirjarāyās tu saṃcitakarmavipramokṣa<span type="ref-block" n="2249 r_ĀPṬ-GL#63,02_r"/>lakṣaṇatvād deśataḥ karmavipramokṣonirjjareti pratipādanātkṛtsnakarmavipramokṣasyaiva mokṣatvavacanāt tataḥ saṃci<span type="ref-block" n="2250 r_ĀPṬ-GL#63,03_r"/>ttānāgatadravyabhāvakarmaṇāṃ vipramokṣasyasaṃvaranirjjarayor abhāvāt tābhyāṃ mokṣasya bhedaḥ siddhaḥ nanu ca <span type="ref-block" n="2251 r_ĀPṬ-GL#63,04_r"/>nāstikān prati mokṣasvarūpe 'pi vivāda iti cen na teṣāmatrānadhikārāt tadevāha </p><p n="a_109" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2254 r_ĀPṬ-GL#63,07_r"/>yeṣāṃ pratyakṣam eva pramāṇaṃ nāstikānāṃ te kathaṃmokṣanirākaraṇāya pramāṇāṃtaraṃ vadeyuḥ sveṣṭahāniprasaṃ<span type="ref-block" n="2255 r_ĀPṬ-GL#63,08_r"/>gāt parābhyupagatena pramāṇena mokṣābhāvam ācakṣāṇāṃmokṣasadbhāvam eva kin nācakṣate na ced vikṣiptamanasaḥ <span type="ref-block" n="2256 r_ĀPṬ-GL#63,09_r"/>paraparyanuyogaparatayā pralāpamāṃtre tu mahātmanāṃnāvadheyaṃ teṣām upekṣārhatvāt tato nirvivāda eva mokṣaḥpratipa<span type="ref-block" n="2257 r_ĀPṬ-GL#63,10_r"/>ttavyaḥ kas tarhi mokṣamārga ity āha </p><p n="a_111" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2260 r_ĀPṬ-GL#63,13_r"/>mokṣasya hi mārggaḥ sākṣāt praptyupāyo viśeṣapratyāyanīyo'sādhāraṇakāraṇasya tathābhāvopapatter na <span type="ref-block" n="2261 r_ĀPṬ-GL#63,14_r"/>punaḥ sāmānyataḥ sādhāraṇakāraṇasyadravyakṣetrakālabhavabhāvāviśeṣasya sadbhāvāt sa ca trayotmaka eva <span type="ref-block" n="2262 r_ĀPṬ-GL#63,15_r"/>pratipattavyaḥ tathā hi samyagdarśanāditrayātmakomokṣamārgaḥ sākṣān mokṣamārgatvād yas tu na samyagda<span type="ref-block" n="2263 r_ĀPṬ-GL#63,16_r"/>rśanāditrayātmakaḥ sa na sākṣān mokṣamārgo yathājñānamātrādi sākṣānmokṣamārgaś ca vividādhyāsita<span type="ref-block" n="2264 r_ĀPṬ-GL#63,17_r"/>s tasmāt samyagdarśanāditrayātmaka ity atra nāprasiddhodharmī mokṣamārgamātrasya sakalamokṣavādinām avivā<span type="ref-block" n="2265 r_ĀPṬ-GL#63,18_r"/>dasya dharmmitvāt tata eva nāprasiddhaviśeṣyaḥ pakṣo nāpyaprasiddhaviśeṣaṇaḥ samyagdarśanāditrayātmakatvasya <span type="ref-block" n="2266 r_ĀPṬ-GL#63,19_r"/>vyādhivimokṣamārgarasāyanādau prasiddhatvāt na hirasāyanaśraddhānamātraṃ samyagjñānācaraṇarahitaṃ saka<span type="ref-block" n="2267 r_ĀPṬ-GL#63,20_r"/>lāmayavināśanāyālaṃ nāpi rasāyanajñānamātraṃśraddhānācaraṇarahitaṃ na ca rasāyanācaraṇamātraṃśraddhāna<span type="ref-block" n="2268 r_ĀPṬ-GL#63,21_r"/>jñānaśūnyaṃ teṣām anyatamāpāyesakalavyādhivipramokṣalakṣaṇasyarasāyanaphalasyāsaṃbhavāt tadvat sakalakarmma<span type="ref-block" n="2269 r_ĀPṬ-GL#63,22_r"/>mahāvyādhivipramokṣo 'pitattvaśraddhānajñānācaraṇatrayātmakād evopāyādanapāyam upapadyate tadanyatamāpāye <span type="ref-block" n="2270 r_ĀPṬ-GL#63,23_r"/>tadanupapatteḥ nanu cāyaṃ pratijñārthaikadeśāsiddho hetuḥśabdānityatve śabdatvavad iti na maṃtavyaṃ pratijñārthaika<span type="ref-block" n="2271 r_ĀPṬ-GL#63,24_r"/>deśatvena hetor asiddhatvāyogāt pratijñā hidharmmidharmasamudāyalakṣaṇā tadekadeśas tu dharmī dharmo vātatra na <span type="ref-block" n="2272 r_ĀPṬ-GL#63,25_r"/>dharmī tāvad aprasiddhaḥ prasiddho dharmmīti vacanāt nacāyaṃ dharmitvavivakṣāyām aprasiddha iti vaktuṃ yuktaṃpramā<span type="ref-block" n="2273 r_ĀPṬ-GL#63,26_r"/>ṇatas tatstaṃpratyayasyāviśeṣāt nanu mokṣamārgo dharmīmokṣamārgatvaṃ hetus tac ca na dharmisāmānyarūpatvātsādhana<span type="ref-block" n="2274 r_ĀPṬ-GL#63,27_r"/>dharmatvena pratipādanād ity aparaḥ so <reg>'</reg>py anukūlamācarati sādhanadharmasya dharmirupatvābhāvepratijñārthekadeśatvanirā<span type="ref-block" n="2275 r_ĀPṬ-GL#63,28_r"/>karaṇāt viśeṣaṃ dharmiṇaṃ kṛtvā sāmānyaṃ hetuṃ bruvato nadoṣaṃ iti paraiḥ svayam abhidhānāt prayatnānaṃtarīyakaḥ <span type="ref-block" n="2276 r_ĀPṬ-GL#63,29_r"/>kṣaṇikaḥ śabdaḥ prayatnānaṃtarīyakatvād ity ādivat kaḥpunar atra viśeṣo dharmī mokṣamārga iti brūmaḥ kuto 'sya<span type="ref-block" n="2277 r_ĀPṬ-GL#63,30_r"/>viśeṣaḥ svāsthyamārgāt na hy atra mārgasāmānyaṃ dharmmi kiṃtarhi mokṣaviśeṣaṇo mārgaviśeṣaḥ katham evaṃ mokṣa<span type="ref-block" n="2278 r_ĀPṬ-GL#63,31_r"/>mārgatvaṃ sāmānyaṃ mokṣamārgāṇām anekavyaktiniṣṭhasvāt kvacin mānasaśārīravyādhiviśeṣāṇāṃ mokṣamārgaḥ <span type="ref-block" n="2279 r_ĀPṬ-GL#63,32_r"/>kvacid dravyabhāvasakalakarmāṇām iti mokṣamārgatvaṃ sāmānyaṃśabdatvavat śabdatvaṃ hi yathā śabdaviśeṣe varṇa<span type="ref-block" n="2280 r_ĀPṬ-GL#63,33_r"/>padavākyātmake vivādāspade tathā tatavitataghanasuṣiraśabde'pi śrāvaṇajñānajananasamarthatayā <span type="ref-block" n="2281 r_ĀPṬ-GL#63,34_r"/> iti śabdaviśeṣaṃ dharmmiṇaṃ kṛtvā śabdatvaṃsāmānyaṃ hetuṃ bruvāṇo na kaṃcid doṣam āstighnute <span type="ref-block" n="2282 r_ĀPṬ-GL#63,35_r"/>tathānanvayadoṣasyāpy abhāvāt tadvanmokṣamārgaviśeṣaṃdharmmiṇam abhidhāya mokṣamārgatvaṃ samānyaṃ sādhanam abhi<span type="ref-block" n="2283 r_ĀPṬ-GL#63,36_r"/>dadhāno nopalabdhavyaḥ tathā sādhyadharmo 'pipratijñārthaikadeśo hetutvenopādīyamāno napratijñārthaikadeśa<span type="ref-block" n="2284 r_ĀPṬ-GL#63,37_r"/>tvenāsiddhas tasya dharmiṇā vyabhicārātpratijñārthaikadeśasyāpi dharmiṇo 'siddhatvānupapatteḥ kiṃtarhi sādhyatve<span type="ref-block" n="2285 r_ĀPṬ-GL#64,01_r"/>nāsiddha iti na pratijñārthaikadeśo nāmāsiddho heturasti vipakṣe bādhakaprabhāṇābhāvāt anyathānupapanna<span type="ref-block" n="2286 r_ĀPṬ-GL#64,02_r"/>tvaniyamāniścayād agamako 'yaṃ hetur iti cen najñānamātrādau vipakṣe mokṣamārgatvasya hetoḥpramāṇabādhitatvāt <span type="ref-block" n="2287 r_ĀPṬ-GL#64,03_r"/>samyagdarśanāditrayātmakatve hi mokṣamārgasya sādhyejñānamātrāditripakṣas tatra ca na mokṣamārgatvaṃ siddhaṃ <span type="ref-block" n="2288 r_ĀPṬ-GL#64,04_r"/>bādhakasadbhāvāt tathā hi jñānamātraṃ na karmamahāvyādhimokṣamārgaḥ śraddhānācaraṇaśūnyatvāt śārīra<span type="ref-block" n="2289 r_ĀPṬ-GL#64,05_r"/>mānasavyādhivimokṣakāraṇarasāyanajñānamātravat nāpyācaraṇamātraṃ tatkāraṇaṃ śraddhānajñānaśūnyatvāt <span type="ref-block" n="2290 r_ĀPṬ-GL#64,06_r"/>rasāyanācaraṇamātravat nāpi jñānavairāgye tadupāyastatvaśraddhānavidhuratvād rasāyanajñānavairāgyamātrava<span type="ref-block" n="2291 r_ĀPṬ-GL#64,07_r"/>d iti siddho 'nyathānupapattiniyamaḥ sādhanasya tatomokṣamārgasya samyagdarśanāditrayātmakatvasiddhiḥ <span type="ref-block" n="2292 r_ĀPṬ-GL#64,08_r"/>paraṃparayā mokṣamārgasya samyagdarśanamātrātmakatvasiddhervyabhicārī hetur iti cen na sākṣād iti viśeṣaṇāt sā<span type="ref-block" n="2293 r_ĀPṬ-GL#64,09_r"/>kṣān mokṣamārgatvaṃ samyagdarśanāditrayātmakatvaṃ navyabhicarati kṣīṇakaṣāyacaram akṣaṇavarttiparamārhaṃtyalakṣa<span type="ref-block" n="2294 r_ĀPṬ-GL#64,10_r"/>ṇajīvanmokṣamārga iveti supratītaṃ tathaivāyogakevalicaramakṣaṇavartikṛtsnakarmakṣayalakṣaṇamokṣamārgaḥ <span type="ref-block" n="2295 r_ĀPṬ-GL#64,11_r"/>sākṣān mokṣamārgatvaṃ samyagdarśanāditrayātmakatvaṃ navyabhicarati tapoviśeṣasya paramaśukladhyānalakṣaṇasya <span type="ref-block" n="2296 r_ĀPṬ-GL#64,12_r"/>samyakcāritre 'ṃtarbhāvād iti vistaratas taratastatvārthālaṃkāre yuktyāgamavirodhanaṃ parīkṣitamavaboddhavyaṃ tad evaṃ <span type="ref-block" n="2297 r_ĀPṬ-GL#64,13_r"/>vidhasya mokṣamārgasya praṇetā viśvatattvajñaḥ sākṣātparaṃparayā veti śaṃkāyām idam āha </p><p n="a_113" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2300 r_ĀPṬ-GL#64,16_r"/>na hi paraṃparayā mokṣamārgasya praṇetāguruparvakramāvicchedād adhigavatattvārthaśāstrārtho 'pyasmadādibhiḥ <span type="ref-block" n="2301 r_ĀPṬ-GL#64,17_r"/>sākṣād viśvattvajñatāyāḥ samāśrayaḥ sādhyate pratītivirodhātkiṃ tarhi sākṣān mokṣamārgasya sakalabādhakapramāṇa<span type="ref-block" n="2302 r_ĀPṬ-GL#64,18_r"/>rahitasya yaḥ praṇetā sa eva viśvatattvajñatāśrayastatvārthasūtrakārair umāsvābhiprabhṛtibhiḥ pratipādyatebhagavadbhiḥ <span type="ref-block" n="2303 r_ĀPṬ-GL#64,19_r"/>sākṣātsarvatatvajñatām antareṇa sākṣādabādhitamokṣamārgasyapraṇayanānupapatter iti vaṃde tadguṇalabdhaya ity eta<span type="ref-block" n="2304 r_ĀPṬ-GL#64,20_r"/>d vyākhyātum anāḥ prāha </p><p n="a_115" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2307 r_ĀPṬ-GL#64,23_r"/>yataś ca yaḥ sākṣān mokṣamārgasyābādhitasya praṇetā saeva viśvatattvānāṃ jñātā karmabhūbhṛtāṃ bhettā'<span type="ref-block" n="2308 r_ĀPṬ-GL#64,24_r"/>ta evārhan pravaṃdyo muneṃdrais tasyavītaniḥśeṣajñānādidoṣatvāttasyānaṃtajñānādiguṇāṃbudhitvāc ca yo hi <span type="ref-block" n="2309 r_ĀPṬ-GL#64,25_r"/>guṇāṃbudhiḥ sa eva tadguṇalabdhaye sadbhir ācāryairvaṃdanīyaḥ syān nānya iti mokṣamārgasya netāraṃ bhettāraṃ <span type="ref-block" n="2310 r_ĀPṬ-GL#64,26_r"/>karmabhūbhṛtāṃ jñātāraṃ viśvatattvānāṃ bhagavaṃtam arhaṃtamevānyayogavyavacchedena nirṇītam ahaṃ vaṃde tadguṇa<span type="ref-block" n="2311 r_ĀPṬ-GL#64,27_r"/>labdhyartham iti saṃkṣepataḥ śāstrādauparameṣṭhiguṇastotrasya munipuṃgavairvidhīyamānasyānvayaḥ saṃpradāyāvya<span type="ref-block" n="2312 r_ĀPṬ-GL#64,28_r"/>vacchedalakṣaṇaḥ padārthaghaṭanālakṣaṇo vā lakṣaṇīyaḥprapaṃcatas tadanvayasyākṣepasamādhānalakṣaṇasya śrīmatsvā<span type="ref-block" n="2313 r_ĀPṬ-GL#64,29_r"/>misamaṃtabhadrair devāgamākhyāptamīmāṃsāyāṃ prakāśanāttattvārthavidyānaṃ mahodayālaṃkāreṣu ca tadanvayasya <span type="ref-block" n="2314 r_ĀPṬ-GL#64,30_r"/>vyavasthāpanād alaṃ prasaṃgaparaṃparayā atra samāsatastadviniścayāt kasmāt punar evaṃ vidhobhagavān sakalaparīkṣāla<span type="ref-block" n="2315 r_ĀPṬ-GL#64,31_r"/>kṣitamohakṣayaḥ sākṣīkṛtaviśvatattvārtho vaṃdyate sadbhirity āvedyate </p><p n="a_117" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2320 r_ĀPṬ-GL#65,01_r"/>mohas tāvad ajñānaṃ rāgādiprapaṃcas tenākrāṃtādguror mokṣamārgasya yathoktasya praṇītir nopapadyate yasmā<span type="ref-block" n="2321 r_ĀPṬ-GL#65,02_r"/>d rāgadveṣājñānaparavaśīkṛtamānas asyasamyaggurutvenābhimanyamānasyāpiyathārthopadeśitvaniścayāsabha<span type="ref-block" n="2322 r_ĀPṬ-GL#65,03_r"/>vāt tasya vitathārthābhidhānaśaṃkānatikramāt dūremokṣamārgapraṇītir yataś ca tasyā mokṣamārgapraṇīter vinā <span type="ref-block" n="2323 r_ĀPṬ-GL#65,04_r"/>mokṣamārggaṃ bhāvanāprakarṣaparyaṃtagamanenasakalakarmalakṣaṇakaluṣapradhvaṃsajanyānaṃtajñānādilakṣaṇāsvātmala<span type="ref-block" n="2324 r_ĀPṬ-GL#65,05_r"/>bdhiḥ paramanirvṛttiḥ kasyacin na ghaṭate tasmāt tasyai svātmātmalabdhaye tvam evārhan paramagururiha śāstrādauvaṃdyaḥ <span type="ref-block" n="2325 r_ĀPṬ-GL#65,06_r"/>kṣīṇamohatvāt karatalanihitasphaṭikamaṇivatsākṣātkṛtāśeṣatattvārthatvāc ca na hy akṣīṇamohaḥsākṣād aśeṣa<span type="ref-block" n="2326 r_ĀPṬ-GL#65,07_r"/>tattvāni dṛṣṭuṃ samarthaḥ kapilādivan nāpisākṣādaparijñātāśeṣatattvārtho mokṣamārgapraṇītayesamartho na ca <span type="ref-block" n="2327 r_ĀPṬ-GL#65,08_r"/>tadasamarthaḥ paramagurur abhidhātuṃ śakyas tadvede veti namohākrāṃtaḥ paramaniḥśreyasārthibhir abhivaṃdanīyaḥ katha<span type="ref-block" n="2328 r_ĀPṬ-GL#65,09_r"/>m evam ācāryyādayaḥ pravaṃdanīyāḥ syur iti cetparamaguruvacanānusāritayā teṣāṃ pravarttamānatvād deśato moha<span type="ref-block" n="2329 r_ĀPṬ-GL#65,10_r"/>rahitatvāc ca teṣāṃ vaṃdanīyatvam iti pratipadyāmahe tataeva parāparaguruguṇastotraṃ śāstrādau munīṃdrair vihita<span type="ref-block" n="2330 r_ĀPṬ-GL#65,11_r"/>m iti vyākhyānam anuvartanīyaṃ paṃcānām api parameṣṭhināṃgurutvopapatteḥ kārtsnyato deśataś ca kṣīṇamohatva<span type="ref-block" n="2331 r_ĀPṬ-GL#65,12_r"/>siddher aśeṣatattvārthajñānaprasiddheś cayathārthābhidhāyitvaniścayād vitathārthābhidhānaśaṃkāpāyānmokṣamārgapraṇī<span type="ref-block" n="2332 r_ĀPṬ-GL#65,13_r"/>tau gurutvopapattes tatprasādād abhyudayaniśreyasasaṃprāpteravaśyaṃbhāvāt tad evam āptaparīkṣaiṣā vihitā hitaparī<span type="ref-block" n="2333 r_ĀPṬ-GL#65,14_r"/>kṣādakṣair vicakṣaṇaiḥ punaḥ punaś cetasi parimalanīyetyācakṣmahe </p><l> <span type="ref-block" n="2342 r_ĀPṬ-GL#65,23_r"/>vidyānaṃdahimācalamukhapadmavinirgatā sugaṃbhīrā </l><l> <span type="ref-block" n="2343 r_ĀPṬ-GL#65,24_r"/>āptaparīkṣāṭīkā gaṃgāvaccirataraṃ jayatu </l><l> <span type="ref-block" n="2344 r_ĀPṬ-GL#65,25_r"/>bhāsvadbhāsiradoṣā kumatimatadhvāṃtabhedane paṭvī </l><l> <span type="ref-block" n="2345 r_ĀPṬ-GL#65,26_r"/>āptaparīkṣālaṃkṛtir ācaṃdrārkaṃ ciraṃ jayatu </l><l> <span type="ref-block" n="2346 r_ĀPṬ-GL#65,27_r"/>sa jayatu vidyānaṃdo ratnatrayabhūribhūṣaṇas sabalaṃ </l><l> <span type="ref-block" n="2347 r_ĀPṬ-GL#65,28_r"/>tattvārthārṇavatareṇa sadupāyaḥ prakaṭito yena </l></body></text></TEI>
