श्रीमत्समन्तभद्रस्वामिभिर् आप्तमीमांसायामन्ययोगव्यवच्छे-
१०दाद् व्यवस्थापितेन भगवता श्रीमतार्हतान्त्यतीर्थंकरपरमदेवेन
मां परीक्ष्य किं चिकीर्षवो भवन्तः ? इति ते पृष्टा इवप्राहुः —
च्छवो वयं मुमुक्षवो ऽद्यास्मिन् काले परीक्षावसानसमये स्मो
भवामस् त्वां वीरं नान्यत् किंचित् कर्तुकामा इतिप्रतिवचनेनाभि-
२संबंधः । कुतः स्तुतिगोचरत्वं नेतुम् इच्छवोभवन्त इत्य् आहुः —
ऋद्धमानम् इति प्रवृद्धप्रमाणत्वाद् इत्य् अर्थः, ऋद्धंप्रवृद्धं मानं
प्रमाणं यस्य स एव वर्द्धमान इत्य् उच्यते ।
किं पुनस् तत्र प्रमाणं प्रवृद्धम् इति चेत्, तत्त्वज्ञानमेव,
०५तत्त्वज्ञानं प्रमाणं स्याद् इति वचनात् तस्यैवप्रवृद्धत्वोपपत्तेः
स्याद्वादनयसंस्कृतत्वात् । सन्निकर्षादेर् उपचाराद् अन्यत्रप्रमाण-
त्वायोगान् निर्विकल्पकदर्शनवत् प्रवृद्धत्वासंभवात् । तत्त्वज्ञानं
पुनः स्वार्थव्यवसायात्मकं तत्त्वज्ञानत्वान्यथानुपपत्तेः । न ह्य् अव्यव-
सायात्मकं तत्त्वज्ञानं नामा किंचित् करस्यतत्त्वज्ञानत्वप्रसंगात् ।
१०नाकिंचित्करं तत्त्वज्ञानं व्यवसायकरस्य तत्त्वज्ञानत्वादिति
चेत्, न स्वयम् अव्यवसायात्मनो दर्शनस्यव्यवसायकरत्वविरो-
धात् सुगतदर्शनवत् । क्षणक्षयादिदर्शनबुद्धव्यवसायवासना-
प्रबोधसहकारि दर्शनं व्यवसायकारणं नापरम् इति चेत्, कुतो
व्यवसायवासनाप्रबोधः ? दर्शनाद् इति चेत्, तर्हिक्षणक्षयादा-
१५व् अपि स्यात् कथं च सुगतदर्शनं न स्यात् ? तत्राविद्योदयसत्त्वा-
द् इति चेत्, तर्हि अविद्योदयसहायादर्शनात् स च भवतु क्ष-
णक्षयादौ, नास्तीति मतं तदा दर्शनभेदप्रसंगः, न ह्येकम् एव
दर्शनं नीलादौव्यवसायवासनाप्रबोधनिबंधनाविद्योदयसमा-
क्रान्तं क्षणक्षयादाव् अन्यथेति वक्तुं युक्तम् । स्यान् मतं, दर्शन-
२०स्याविद्योदयवैचित्र्याद् वैचित्र्यं ततस् तस्यान्यत्वात्तदन्यत्वे दर्श-
नस्य वास्तवत्वाविरोधाद्, वास्तवं हि दर्शनम् अवास्तवावाऽवि-
द्या, तदुभयभेदान् न दर्शनभेद इति । तद् अपिस्वसिद्धान्तमात्रं,
३तस्या विकल्पवासनाहेतुत्वविरोधात्, वास्तवं हिकिंचित् क-
स्यचित् कारणम् इष्टं नावास्तवं शशविषाणं, न चाविद्या वा-
स्तविका । यदि पुनर् यथा वास्तवं कारणं वास्तवम् एवकार्यम् उ-
पजनयति तद्वदवास्तवम् अवास्तवं विरोधाभावात्, ततश्चाविद्यो-
०५दयः स्वयम् अवास्तवो विकल्पवासनाप्रबोधम् अवास्तवंकरिष्यती-
त्य् अभिधीयते, तदा विकल्पवासनाप्रबोधो ऽप्य् अवास्तवोनीलादि-
व्यवसायम् अवास्तवम् एव जनयेत् । वास्तवदर्शनहेतुत्वात्वास्त-
वो ऽपि नीलादिविकल्प इति चेत्; तर्हि वास्तवावास्तवाभ्यां
दर्शनविकल्पवासनाप्रबोधाभ्यां जनितो नीलादिविकल्पो वा-
१०स्तवावास्तवः स्यात्, तथा च तज्जनकं दर्शनं कथम् इवतत्त्व-
ज्ञानम् उपपद्येत संशयादिविकल्पजनकस्यापि दर्शनस्यतत्त्वज्ञान-
त्वप्रसंगात् । यथैव हि नीलादिविकल्पः स्वरूपे वास्तवःस्वा-
लंबने चावास्तवस् तथा संशयादिविकल्पो ऽपि, सर्वचित्तचैत्ताना-
म् आत्मसंवेदनस्य वास्तवत्वात् तदालंबनस्यचाऽन्यापोहस्यावा-
१५स्तवत्वात् वास्तवावास्तवोपवत्तिः । ननु दर्शनपृष्टभाविनोवि-
कल्पस्य वस्तुव्यवसायकत्वात् तज्जनकं दर्शनंतत्त्वज्ञानं, न
पुनः संशयादिविकल्पजनकं तस्यावस्तुपरामर्शित्वात् । नहि
संशयेन विषयीक्रियमाणं चलिताकारद्वयं वस्तुरूपं, नाऽपि
विपर्यासेनालंब्यमानं विपरीतं वस्तुरूपं यतो ऽस्यवस्तुपराम-
२०र्शिता स्याद् इति कश्चित् । सो ऽप्य् एवं प्रष्टव्यः, कुतो नीलादि-
विकल्पस्य वस्तुव्यवसायित्वं सिद्धं ? वस्तुव्यवसायिविकल्प-
वासनाप्रबोधात्, सो ऽपि वस्तुव्यवसाय्यविद्योदयाद् इति चेत्
४तर्ह्य् अविद्योदयवंशप्रभवो नीलादिविकल्प इत्य् एतदायातम् । तथा
च तज्जननान् न दर्शनं तत्त्वज्ञानं युक्तम् अतिप्रसंगात् ।
तदविसंवादकत्वात् तत्त्वज्ञानम् इति चेत्, तद् अपि यद्यर्थ-
क्रियाप्राप्तिनिमित्तत्वं तच् च प्रवर्त्तकत्वं तद् अपिप्रवृत्तिविषयो-
०५पदर्शकत्वम् उच्यते तदा न व्यवतिष्ठतेदर्शनस्याव्यवसाया-
त्मनः प्रवृत्तिविषयोपदर्शकत्वेक्षणक्षयाद्युपदर्शकत्वप्रसंगात्
नीलाद्युपदर्शकत्ववत्, नीलादिवत् क्षणक्षयादाव् अपि दर्शन-
विषयत्वाविशेषात् । क्षणक्षयादौ विपरीतसमारोपान् नतदुपद-
र्शकत्वम् इति चेत्, सो ऽपि कुतः ? सदृशापरापरोत्पत्तिदर्शनाद् अ-
१०विद्योदयाच् चेति चेत्, न सदृशापरापरोत्पत्तिदर्शनस्यसमारोप-
निमित्तस्यापरापरजलबुद्बुदोत्पत्तिदर्शनेन व्यभिचारात्तत्रै-
कत्वसमारोपासंभवात्, तथान्तरंगस्य चाविद्योदयस्यवाह्यकार-
णरहितस्यासमर्थत्वात्, तन्मात्राद् एवान्यथा सर्वत्रविभ्रमप्रसंगात् ।
स्यान् मतं, अपरापरजलबुद्बुदेषुसदृशापरापरोत्पत्तिदर्श-
१५ने सत्य् अप्य् अविद्योदयासंभवान् नैकत्वसमारोपः ततो नव्यभिचार
इति । तद् अयुक्तम्, क्षणक्षयादिदर्शनस्याबोधिसत्त्वादप्रसिद्धेः,
पश्यन्न् अयं क्षणिकम् एव न पश्यतीति वचनस्यस्वमनोरथमात्र-
त्वात्, शक्यं हि वक्तुं पश्यन्न् अयं नित्यम् एव पश्यत्यनाद्यविद्योद-
याद् अपरापरज्ञानोत्पत्तिषु क्षणिकत्वसमारोपान्नावधारयतीति ।
२०क्रमयौगपद्याभ्याम् अर्थक्रियाविरोधस् तु नित्यस्येवक्षणिकस्यापि
विद्यत एव ततः पश्यन्न् अयं जात्यन्तरम् एवं पश्यतिदर्शनमोहोद-
यात् तु दुरागमजनितवासनासहायाद् विपरीतसमारोपसंभवान्नाव-
धारयतीति युक्तम् उत्पश्यामः । तथा चाक्षादिज्ञानस्यद्रव्यप-
५र्यायात्मकः कथंचित् नित्यानित्यात्मासदृशेतरपरिणामात्म-
कः सामान्यविशेषात्मकः जात्यन्तरभूतो ऽनेकान्तात्मार्थोविष-
यः सिद्धः सुनिश्चतासंभवद्बाधकप्रमाणत्वात्तदुपदर्शकत्वं
प्रवृत्तिविषयोपदर्शकत्वं तत् प्रवर्त्तकत्वंतत्त्वार्थक्रियाप्राप्तिनि-
०५मित्तत्वं तद् अप्य् अविसंवादित्वं तल्लक्षणं तत्त्वज्ञानंकथम् अविकल्पकं
जात्याद्यात्मकस्य सविकल्पकस्यार्थसामर्थ्येनसमुद्भूतत्वा-
ज् जात्यादिरहितस्य स्वलक्षणार्थस्यसर्वथाऽनर्थक्रियाकारिणो
ऽनुपपत्तेः तत्कारणेन तत्त्वज्ञानस्योद्भवासंभवात्निर्विकल्प-
कत्वाद् असिद्धेः । स्यान् मतम्, संहृतसकलविकल्पावस्थायांअ-
१०श्वविकल्पकाले गोदर्शनविषयाणां निर्विकल्पकं प्रत्यक्षंप्रत्य-
क्षत एव सिद्धं । विकल्पेन नामसंश्रयेण प्रत्यात्मनावेद्येन
रहितस्य प्रत्यक्षस्य संवेदनात् । तद् उक्तम् —
१५तद् असत् । व्यवसायात्मकस्यैव प्रत्यक्षस्यस्वसंवेदनप्रत्य-
क्षतः प्रसिद्धेः नामसंश्रयस्य विकल्पस्यतत्राऽनुपलंभे ऽप्य् अक्षादि-
संश्रयस्य संवेद्यमानत्वात्, संहृतसकलविकल्पावस्थायामपि
स्तिमितेनान्तरात्मना स्थितस्य चक्षुषा रूपमीक्षमाणस्याक्षजा-
या मतेः सविकल्पकात्मिकाया एव प्रतीतेः । अन्यथा व्युत्थि-
२०तचित्तावस्थायां तथैव स्मरणानुपपत्तेः एतेनानुमानात्प्रत्यक्षे
कल्पनाविरहसिद्धिर् अपास्ता । पुनः किंचिद् विकल्पयतोयथाऽ-
श्वकल्पना ममासीद् इति वित्तिस् तथा गोनिश्चयो ऽप्यश्वविकल्प-
६काले ममेन्द्रियबलाद् आसीद् इति वित्तिर् अपि कथमन्यथोपपद्येत ग-
वाश्वविकल्पयोर् युगपद्विरोधात् । नैवं वित्तिः सत्येति चेत्, न
तयोः क्रमाद् एवाशूत्पत्तेर् यौगपद्याभिधानात् । तत्त्वतोज्ञानद्वयस्य
सोपयोगस्य युगपदसंभवात्, क्वचिदुपयुक्तानुपयुक्तज्ञानयौग-
०५पद्यवचनेपि विरोधाभावात् । तर्हि गोदर्शनम् अनुपयुक्तमश्वविक-
ल्पस् तूपयुक्तस् ततस् तयोर् युगपद्भावो युक्त एवेति चेत्, नकिंचि-
द् अनिष्टं स्याद्वादिनां । तथाऽनुपयुक्तवेदनस्यनिर्विकल्पकत्वस्या-
पीष्टत्वात् । क्वचित् किंचिद् उपयुक्तं हि ज्ञानंव्यवसायात्मकम् इ-
ष्यते सर्वथाऽनुपयुक्तस्याव्यवसायात्मकस्यतत्त्वज्ञानत्वविरो-
१०धात् । न चैवं केवलज्ञानम् अतत्त्वज्ञानं प्रसज्येततस्यापि नित्योप-
युक्तत्त्वेन व्यवसायात्मकत्वोपगमात् । ननु च वीतारागाणांक्व-
चित् प्रवृत्त्यसंभवात् सर्वदौदासीन्याद् उपयोगाभावादनुपयुक्तम् एव
ज्ञानम् अनुमन्तव्यम् । तथा च निर्विकल्पकं तत् सिद्धं । तद्वदक्षा-
दिज्ञानम् अपि निर्विकल्पकं सत् तत्त्वज्ञानं भविष्यतीतिकेचित्,
१५ते ऽपि न युक्तिवादिनः, यौगज्ञानस्यानुपयुक्तत्वेसर्वपदार्थप्र-
तिभासनस्य विरोधात्, तस्यैवोपयोगरूपत्वाद्, युगपत्सर्वार्थ-
ग्रहणम् एव ह्य् उपयोगः सर्वज्ञविज्ञानस्य, न पुनर्जिहासोपादित्साभ्यां
हानोपादानलक्षणा प्रवृत्तिः, तस्यारागद्वेषोपयोगनिबंधनत्वात्
प्रलीनरागद्वेषस्य सर्वज्ञस्य तदसंभवात् । कथम् एवंसर्वज्ञविज्ञानं
२०निष्फलं न भवेद् इति चेत्, न तदभिन्नस्य फलस्यसकलाज्ञान-
निवृत्तिलक्षणस्य सद्भावात्, सर्वस्य ज्ञानस्य साक्षादज्ञाननि-
वृत्तिफलत्वाद् धानोपादानोपेक्षाविषयस्यपरंपराज्ञानफलत्वप्र-
७सिद्धेः सकलवेदिविज्ञानस्य परम्परयाप्युपेक्षामात्रफलत्वात् ।
तथा चोक्तम् —
०५नित्योपयुक्तत्वात् सर्वज्ञविज्ञानस्यस्वार्थव्यवसायात्मकत्वम् एव
युक्तम् अन्यथा तस्याकिंचित्करत्वप्रसंगात्तद्वदक्षादिज्ञानानाम् अ-
पीति न किंचिदव्यवसायात्मकं तत्त्वज्ञानम् अस्ति येनसाधन-
व्यभिचारः स्यात् । अत्रापरः प्राह — सत्यम्, व्यवसायात्मकं
तत्त्वज्ञानं अर्थव्यवसायलक्षणत्वात्, न तुस्वव्यवसायात्मकं
१०तस्य ज्ञानांतरेण व्यवसायाद् इति । सो ऽपि न प्रेक्षावतामभिधे-
यवचनो ऽनवस्थानुषंगत्वात् । कस्यचिद् अर्थज्ञानस्य हियेन ज्ञानेन
व्यवसायस् तन् न तावद् अव्यवसितम् एव तस्य व्यवसायकंपरात्मज्ञा-
नवत्, ज्ञानान्तरेण तद्व्यवसाये तु तस्यापि ज्ञानान्तरेणव्य-
वसाय इत्य् अनवस्थानं दुर्निवारं । ननु च ज्ञानस्यस्वविषये व्य-
१५वसितिजनकत्वं व्यवसायात्मकत्वं तच् च ज्ञानान्तरेण व्य-
वसितस्याऽपि युक्तं सन्निकर्षवत् । न हि सन्निकर्षादिः
केनचिद् व्यवसितो व्यवसितिम् उपजनयति तद्वदर्थज्ञानंज्ञा-
नान्तरेणाव्यवसितम् एव व्यवसितिम् उत्पादयतीति कश्चित् । सो
ऽपि न प्रातीतिकवचनो ऽर्थज्ञानस्यापिज्ञानान्तरेणाव्यवसित-
२०स्यैवार्थव्यवसितिजनकत्वप्रसंगात्ज्ञानज्ञानपरिकल्पनवैय-
र्थ्यात् । तथा लिंगस्य ज्ञानेनाव्यवसितस्य स्वलिंगिनि, शब्द-
स्याभिधेये, सादृश्यस्योपमेये, व्यवसितिजनकत्वसिद्धेस्तद्वि-
८ज्ञानान्वेषणं किमर्थं पुष्णीयात् । यदि पुनरुभयथा दर्शनाद् अ-
दोष इति मतं तदाऽपि किंचिल् लिंगादिकम् अज्ञातंस्वलिंग्यादिषु
व्यवसितिम् उपजनयत् कथम् अपवार्यते । चक्षुरादिकम् अपिकिंचिद् वि-
ज्ञानम् एव स्वविषये परिच्छित्तिम् उत्पादयद् उभयथादर्शनात् ।
०५स्यान् मतं चक्षुरादिकम् एवाज्ञातं स्वविषयज्ञाप्तिनिमित्तंदृष्टं, न तु
लिंगादिकं तद् अपि ज्ञातम् एव नान्यथा ततोनोभयत्रोभयथा
प्रसंगः प्रतीतिविरोधाद् इति । तर्हि यथार्थज्ञानंव्यवसितम् अर्थ-
ज्ञप्तिनिमित्तं तथा ज्ञानज्ञानम् अपि ज्ञाने ऽस्तु तत्राऽप्युभयथा परिक-
ल्पनायां प्रतीतिविरोधस्याविशेषात् । कया पुनः प्रतीत्याऽत्र
१०विरोध इति चेच् चक्षुरादिषु कयेति समः पर्यनुयोगः । विवादापन्नं
चक्षुरादिकम् अज्ञातम् एवार्थज्ञप्तिनिमित्तं चक्षुरादित्वात्, यद् एवं
तद् एवं यथाऽस्मच् चक्षुरादि, तथा च विवादापन्नंचक्षुरादि, त-
स्मात् तथा । विवादाध्यासितं लिंगादिकं ज्ञातम् एव क्वचिद्विज्ञप्तिनि-
मित्तं लिंगादित्वात्, यद् इत्थं तद् इत्थंयथोभयवादिप्रसिद्धं धूमादि,
१५तथा च विवादाध्यासितं लिंगादि, तस्मात् तथेत्यनुमानप्रतीत्या
तत्रोभयथाकल्पने विरोध इति चेत्, तर्हि विवादापन्नंज्ञानं-
ज्ञानं ज्ञातम् एव स्वविषये ज्ञप्तिनिमित्तं, ज्ञानत्वात्, यदेवं तद् एवं य-
थार्थज्ञानं, तथा च विवादाध्यासितं ज्ञानज्ञानं, तस्मात्तथेत्य् अनु-
मानप्रतीत्यैव तत्रोभयथा कल्पनायां विरोधो ऽस्तुसर्वथा वि-
२०शेषाभावात् तथा चानवस्थानं दुर्निवारम् एव नैयायिकंमन्यानां ।
स्याद् आकूतम् अर्थज्ञानम् अप्य् अर्थे ज्ञानांतरेणाज्ञातम् एवज्ञप्तिम् उत्पाद-
यति यथा विशेषणज्ञानं विशेष्ये र्थे, न पुनर् ज्ञानं, तद्विज्ञानोत्पत्तेः
९प्राग् एव तत्र ज्ञप्तेर् अभावप्रसंगात्, न चैवं, तथा प्रतीतेर् अर्थजिज्ञासायां
हि स्वहेतोर् अर्थज्ञानम् उत्पद्यते । ज्ञानजिज्ञासायान् तुपश्चाद् एव
ज्ञाने ज्ञानं प्रतीतेर् एवं विधत्वाद् इति । तद् अप्य् असत्यम् । स्वयम् अर्थज्ञानं
ममेदम् इत्य् अप्रतिपत्तौ तथा प्रतीतेर् असंभवात्प्रतिपत्तौ तु स्वत-
०५स् तत्प्रतिपत्तिर्ज्ञानान्तरात् वा । स्वतश् चेत् ? स्वार्थपरिच्छेदक-
त्वसिद्धिर् वेदनस्य वस्तुबलप्राप्ता क्कचिद् अर्थे जिज्ञासायांसत्या-
महम् उत्पन्नम् इति स्वयं प्रतिपद्यमानं हि विज्ञानंस्वार्थपरिच्छे-
दकम् अभ्यनुज्ञायते नान्यथेति जैनमतसिद्धिः । यदिपुन-
र् ज्ञानान्तरात् तथा प्रतिपत्तिस् तदाऽपितदर्थज्ञानप्रज्ञातम् एव मयार्थस्य
१०परिच्छेदकम् इति स्वयं ज्ञानान्तरं प्रतिपद्यते चेत् तदेव स्वार्थ-
परिच्छेदकं सिद्धं, न प्रतिपद्यते चेत् कथं तथाप्रतिपत्तिः?
किं चेदं च विचार्यते — ज्ञानान्तरम् अर्थज्ञानम् अर्थमात्मानं च प्रति-
पद्याज्ञातम् एव मया ज्ञातम् अर्थं जानातीतिप्रतिपाद्याऽप्रतिपाद्य
वा प्रथमे पक्षे ऽर्थस्य तत् ज्ञानस्य स्वात्मनःस्वपरिच्छेदकत्वविष-
१५यं ज्ञानान्तरं प्रसज्येत । द्वितीयपक्षे पुनर् अतिप्रसंगःसुखादिकम् अ-
ज्ञातम् एवादृष्टं मया करोतीत्य् अपि जानीयाद् अविशेषात् ततःकिं बहुनो-
क्तेन ज्ञानम् अर्थपरिच्छेदकताम् इच्छता स्वपरिच्छेदकमेषितव्यम् ।
यथेश्वरज्ञानं स्वपरिच्छेदकत्वाभावेर्थज्ञानत्वानुपपत्तेः । तथा
चैवं प्रयोगः कर्त्तव्यः — विवादाध्यासितं ज्ञानंस्वपरिच्छेदकम् अर्थ-
२०ज्ञानत्वात्, यद् अर्थज्ञानं तत् स्वपरिच्छेदकंयथेश्वरज्ञानं । अर्थज्ञानं च
विवादाध्यासितं तस्मात् स्वपरिच्छेदकं । न चक्षुरादिना हे-
तोर् व्यभिचारस् तस्याज्ञानत्वात्, नाऽपिमूर्च्छितादिज्ञानेनार्थवि-
१०शेषणत्वात् । सद् धि मूर्च्छितादिज्ञानं नार्थज्ञानंपुनस् तदर्थे स्म-
रणप्रसंगात् । न च मूर्च्छितादिदशायां परैर् ज्ञानम् इष्टंयेन व्य-
भिचारः स्यात् । येषां तु तस्याम् अपि दशायां वेदनयानिद्रया-
वाऽभिभूतं विद्यमानम् एव मत्तदशायां मदिरेत्यादिवत्मदाभि-
०५भूतिवेदनवद् अन्यथा तदा नैरात्म्यापत्तेर् इति मतं, तेषांविज्ञानस्य
स्वव्यवसायो ऽपि तदाभिभूतप्रसिद्ध एवेति कथंतेनानैकान्ति-
कता ज्ञानत्वस्य हेतोः स्यात् ततो ऽर्थज्ञानत्वंस्वव्यवसायात्मकत्वं
साधयत्य् एव साध्याविनाभावनियमनिश्चयात् । नन्वीश्वरज्ञान-
म् उदाहरणसाध्यशून्यं तस्य स्वव्यवसायात्मकत्वाभावाद् इति
१०चेन् नेश्वरस्य सर्वज्ञत्वविरोधात् । ज्ञानान्तरेणात्मज्ञानस्यपरि-
ज्ञानात् सर्वज्ञत्वे तद् अपि ज्ञानान्तरं स्वव्यवसायात्मकंचेत् तद् एवो-
दाहरणं । ज्ञानान्तरेण व्यवसितं चेदनवस्थानं तत्राऽप्येवं
पर्यनुयोगात् । न चेश्वरस्य नानाज्ञानपरिकल्पना युक्तासह-
स्रकिरणवत् साक्षात् सकलपदार्थप्रकाशकम् एकमेवेश्वरस्यं मेच-
१५कज्ञानम् इति सिद्धान्तविरोधात्, तद् ईश्वरस्य ज्ञानमुदाहरणम् एव
साध्यवैकल्यानुपपत्तेः साधनवैकल्याभावाच् च । अर्थज्ञानत्वं हि
साधनं तदुदाहरणे विद्यत एव विपक्षेबाधकप्रमाणसद्भावाद् वा
साध्याविनाभावनियमस्य प्रसिद्धेः प्रकृतसाधनं साध्यंसाध-
यत्य् एव । स्वव्यवसायरहितत्वे ज्ञानस्यानीश्वर इवेश्वरे पिप्रमाण-
२०विरुद्धत्वात् । स्वव्यवसायात्मकसकलार्थज्ञानात् कथंचिदभिन्नस्य
परमात्मन एवाप्तपरीक्षायाम् ईश्वरत्वम् अर्थनात् । ततःस्थितम् ए-
तत् स्वार्थव्यवसायात्मकं तत्त्वज्ञानं प्रवृद्धं मानंप्रमाणम् इति ।
११परमार्थतः स्वव्यवसायात्मकम् एव तत्त्वज्ञानंचेतनत्वात् स्वप्ने-
न्द्रजालादिज्ञानवद् इत्य् अपरस् तस्यापीदम् अनुमानज्ञानंस्वव्यवसा-
यार्थस्य व्यवसायकम् अव्यवसायकं वा, व्यवसायकं चेत्सिद्धं
स्वार्थव्यवसायात्मकं, तद्वत् सर्वतत्त्वज्ञानं तथा स्यात् । अव्यव-
०५सायकं चेद् असाधनांगं व्यर्थत्वात् । संव्यवहारतोऽनाद्यविद्यो-
दयकल्पितात् तद्व्यवसायात्मकम् इति चेत् तर्हि परमार्थतोना-
स्माद् अनुमानात् स्वव्यवसायात्मकं साध्यं सिद्ध्येद् इति । यत्किं-
चन भाषी स्वव्यवसायात्मकज्ञानैकान्तवादीस्वार्थव्यवसाया-
त्मनो ज्ञानस्यार्थक्रियार्थिभिः संव्यहारिभिरादरणीयत्वात्,
१०प्रकाश्याप्रकाशकस्य पदार्थस्य प्रकाशार्थिभिरनादरणीयत्वा-
त् तद् अलम् अतिप्रसंगेन प्रपंचतः प्रमाणपरीक्षायांप्रमाणस्य तत्त्वज्ञा-
नस्य स्वार्थव्यवसायात्मकस्य परीक्षितत्वात् ।
ननु च त्वां वर्द्धमानं वीरं स्तुतिगोचरत्वं निनीषवःस्मो
वयम् अद्येति वाक्यं न युक्तं व्याख्यातुं, त्वां वा त्वाम् एववीरम् ए-
१५वेति वाशब्देनावधारणार्थेन ततो ऽन्यतीर्थकरसमूहस्यस्तुत्य-
स्याभिमतस्य स्तुतिगोचरत्वव्यवच्छेदानुषंगात् तथा चसिद्धा-
न्तविरोध इति कश्चित् । सो ऽपि न विपश्चित्, स्तोतुरभिप्राया-
परिज्ञानात् तस्य ह्य् अयम् अभिप्रायो न्त्यतीर्थकरस्यैवैदंयुगीनतीर्थप्रका-
शनप्रधानस्य वर्द्धमानत्वेन स्तुतिगोचरत्वसमर्थनेसकलस्य
२०स्तुत्यस्य सिद्धान्तप्रसिद्धस्य स्तुतिगोचरत्वं समर्थितंभवत्य् एव
वर्द्धमानत्वस्य तत्साधनस्याविशेषात् यस्य यस्यवर्द्धमानं प्रवृद्धं
मानं प्रमाणं केवलज्ञानं परमगुरोः, श्रुतज्ञानादि वापरगुरोर् निश्ची-
१२यते सुनिश्चितासंभवद्बाधकप्रमाणत्वेन सुखादिवत्तस्य तस्य
स्तुतिगोचरत्वं प्रसिद्धं भवति । वीरशब्देन वा सर्वस्यस्तुत्य-
स्याभिधानात्, नायुक्तम् अवधारणार्थं वाशब्दव्याख्यानंमहतो
महासत्वस्यासहायस्यान्तरारातिनिर्जयनोद्यतस्यपुरुषविशेषस्य
०५शक्तिशुद्धिप्रकर्षं दधानस्य लोके वीरशब्दप्रयोगात् । विशिष्टां मां
लक्ष्मीं मुक्तिलक्षणामभ्युदयलक्षणां वा रातीति वीर इतिव्युत्प-
त्तिपक्षाश्रयणाद् वा सर्वस्य स्तुत्यस्य संग्रहात्प्रकृतवाक्यव्या-
ख्यानं युक्तम् उत्पश्यामः ॥ किं विशिष्टं मांवीरमृद्धमानं निश्चिन्व-
न्ति भवन्तो यतः स्तुतिगोचरत्वं निनीषवोद्य भवन्तीतिभगवता
१०पृष्टा इव सूरयः प्राहुः — विशीर्णदोषाशयपाशबन्धम् इति । अत्राज्ञा-
नादिदोषस् तस्याशयः संस्कारः पूर्वो दोष आशेते ऽस्मिन्न् इति
व्युत्पत्तेः । दोषहेतुर् वाज्ञानावरणादिकर्मप्रकृतिविशेषोदय इति
भावकर्मणो द्रव्यकर्मणश् च वचनं, दोषश् चाशयश् चदोषाशयौ ता-
व् एव पाशौ ताभ्यां बन्धः पारतंत्र्यं विशीर्णोदोषाशयपाशबं-
१५न्धो ऽस्येति विग्रहः । तदैतेनैतद् उक्तं भवति, यस्मात्त्वां विशीर्ण-
दोषाशयपाशबन्धं वयं निरणैष्म तस्माद् वर्धमानंस्तुतिगोचरत्वं
निनीषवः स्म इति । कथम् एवं विधं मांनिरणैषुर्भवन्त इत्य् आहुर् यतः
कीर्त्त्या महत्या भुवि वर्द्धमानं त्वां निरणैष्म । कीर्त्यन्ते जीवा-
दयस् तत्त्वार्थां यया सा कीर्तिर् भगवतो वाक्, महतीयुक्तिशास्त्रा-
२०विरोधीनी तया । भुवि समवशरण भूमौ साक्षात्परंपरया सक-
लपृथिव्यां परमागमविषयभूतां वर्द्धमानःपुष्यन्निखिलप्रेक्षाव-
ज्जनमनांसि परापराणि व्याप्नुवन्न् इत्य् अभिधीयते । सर्वत्र स-
१३र्वदा सर्वेषां युक्तिशास्त्राविरोधिवाक् सिद्ध इत्यर्थः । ततो ऽयं
समुदायार्थः, स्तुतिगोचरो भगवान् वीरः परमात्माऋद्धमानत्वात्
यस् तु नैवं स न वर्द्धमानो यथा रथ्या पुरुषस् तथाचायं भग-
वान् इति । तद्वद् वर्धमानो भगवान्विशीर्णदोषाशयपाशबन्धत्वात्
०५यस् तु नेत्थं स न तथा यथा मिथ्यादृक् तथा च भगवानिति ।
विशीर्णदोषाशयपाशबंधो भगवान् कीर्त्या महत्या भुविवर्द्ध-
मानत्वात् यस् तु नैवं विधः स न तथा यथा प्रसिद्धोनाप्तः, की-
र्त्त्या महत्या भुवि वर्द्धमानश् च भगवान् तस्माद्विशीर्णदोषाशय-
पाशबंध इति केवलव्यतिरेकी हेतुरन्यथोपपत्तिनियमनिश्चयैक-
१०लक्षणत्वात् स्वसाध्यं साधयत्य् एव तथाऽऽप्तमीमांसायांव्या-
सतः समर्थितत्वात् । किंलक्षणा स्तुतिर् यद् गोचरत्वं मांनेतु-
म् इच्छन्ति भवन्त इति भगवता प्रश्ने कृत इव सूरयःप्राहुः —
"याथात्म्यम् उल्लंघ्य गुणोदयाख्या लोके स्तुतिः" इतिचतुरा-
शीतिर् लक्षाणि गुणास् तेषां गुणानां याथात्म्यंयथावस्थितस्व-
भावस् तदुल्लंघ्य गुणोदयस्याख्या लोके स्तुतिर् इति लक्ष्यते
२०यद्य् एवं तदा स्तुतिकर्त्तारस् तावन्तः किं शक्ताः भगवताइति
पर्यनुयुक्ताः प्राहुः —
१४"भूरिगुणोदधेस् ते । अणिष्ठम् अप्य् अंशमशक्नुवन्तो वक्तुं
जिन त्वां किम् इव स्तुयाम । " इति, तर्हि भूरिगुणोदधेर् अ-
नन्तगुणसमुद्रस्य ममाणिष्ठम् अप्य् अंशं सूक्ष्मतमम् अपिगुणं वक्तुं
यदि न शक्नुवन्ति भवन्तः किम् अप्य् उपमानम् अपश्यन्तस्तदा कि-
०५म् इति स्तोतारो भवन्तीति भगवता पर्यनुयुक्ता इवप्राहुः —
१०"तथाऽपि वैयात्यम् उपेत्य भक्त्या स्तोतास्मि ते शक्त्यनु-
रूपवाक्यः । " तथाऽपि ते ऽणिष्ठम् अप्य् अंशं वक्तुमशक्नुवन्न् अपि वैया-
त्यं धार्ष्ट्यम् उपेत्योपगम्य भक्त्या हेतुभूतया ते वीरस्यस्तोता-
ऽस्मि शक्त्यनुरूपवाक्यः सन्न् अहम् इति संबन्धः परे ऽप्येवम् उत्सह-
मानाः सन्तीति दर्शनार्थम् इदम् उक्तम् ।
१५"इष्टे प्रमेये ऽपि यथास्वशक्ति किं नोत्सहन्ते पुरुषाः
क्रियामिः । " इति उत्सहन्त एवेत्य् अर्थः । यदि यथास्वशक्ति
स्वेष्टे प्राप्ये र्थे प्रवृत्त्यादिक्रियाभिःसमुत्सहमानपुरुषवत् भव-
न्तः स्तुतिं वक्तुं प्रवर्तन्ते तदा कियत् वक्तुं शक्ता इत्याह —
ज्ञानदर्शनावरणविगमाद् अमलज्ञानदर्शनाविर्भूतिःशुद्धिस् त-
थान्तरायविनाशाद् वीर्यलब्धिः शक्तिस् तयोर् उदयस्यप्रकर्षस्य
०५काष्ठाऽवस्था तां जिन ! भगवन् ! अवापिथ त्वं । किंविशिष्टां
तुलाव्यतीताम् उपमातिक्रान्तां तथा शान्तिरूपांप्रशमसुखात्मिकां
सकलमोहक्षयोद्भूतत्वात् ततो व्रह्मपथस्य नेता महान्परमात्मे-
ति, इयन् मात्रं प्रतिवक्तुम् ईशाः समर्था इत्य् अनेन यावतीस्वशक्तिः
भगवत्संस्तवने तावती सूरिभिर् निवेदिता । तत्र शुद्धिःक्वचि-
१०त् पुरुषविशेषे परां काष्ठाम् अधितिष्ठतीति प्रकृष्यमाणत्वात्परिमाण-
वत् तथा शक्तिः क्वचित् पुरुषविशेषे परां काष्ठाम् अवाप्नोतिप्रकृ-
ष्यमाणत्वात् परिमाणवद् एवेति शुद्धिशक्त्योःप्रकर्षपर्यन्तं गमनं
प्रतिवर्ण्यते न पुनर्ज्ञानं क्वचित् परां काष्ठांप्रतिपद्यत इति साध्यते ।
प्रतिज्ञानस्य श्रुतज्ञानस्य च धर्मित्वे परस्यसिद्धसाध्यतानुषंगात्
१५स्याद्वादिनश् च स्वेष्टसिद्धेर् अभावात् । अवध्यादिज्ञानत्रयस्य धर्मि-
त्वे परेषां धर्म्यसिद्धिः । सर्वज्ञवादिनांसाधनवैफल्यं तत्सिद्धे-
र् इव साध्यत्वात् । ज्ञानसामान्यधर्मित्वे ऽपि मीमांसकस्य
सिद्धसाधनम् एव चोदनाज्ञानस्य परमप्रकर्षप्राप्तस्यसिद्धत्वात् ।
शुद्धेस् तु धर्मित्वनिर्देशे नोक्तदूषणावकाशः परेषां तत्रविवादात्
२०सिद्धसाध्यतानुषंगाभावात् वादिनः स्वेष्टसिद्धेरप्रतिबंधात् सर्व-
ज्ञत्वसामान्यस्य प्रसिद्धेः ।
१६ननु च यद्य् अहम् एव महान् इति प्रतिवक्तुंशक्यस् तदा मदीय-
शासनस्यैकाधिपत्यलक्ष्मीः किम् अन्यतीर्थिभिर् अपोह्यतेतदपवाद-
हेतुः कश्चिद् अस्तीति चेत् सो ऽभिधीयताम् इति भगवत्प्रश्नेसूरयः
प्राहुः —
तव शासनं सर्वम् अनेकांतात्मकं इति मतंतस्यैकाधिपति-
१०त्वं सर्वैर् अवश्याश्रयणीयत्वम् अर्थक्रियार्थिभिर् अन्यथातदनुपपत्तेस् त-
द् एव लक्ष्मीः, निःश्रेयसाभ्युदयलक्ष्मीहेतुत्वात् तस्यांप्रभुत्वं सकलं
प्रवादितिरस्कारित्वं तत्र शक्तिः सामर्थ्यं परमागमान्वितायुक्ति-
स् तस्याः संप्रत्यपवादहेतुर् वाह्यः साधारणः कलिर् एवकालः सोऽ
साधारणस् तु वक्तुर् वचनाशय एव, अन्तरंगस् तु स्तोतुःकलु-
१५पाशय एव दर्शनमोहाक्रांतचेतः । सर्वत्र वाशब्द एव का-
रार्थी द्रष्टव्यः पक्षान्तरसूचको वा, तेन कलिर् वा कालःक्षेत्रा-
दिर् वा तथाविध इत्य् अवगम्यते । तथाचार्यस्य प्रवक्तुर्वचना-
शयो वाऽनुष्ठानाशयो वेति ग्राह्यम् । तथा स्तोतुः कलुषाशयो
वा जिज्ञासानुपपत्तिर् वा हेतुर् अय
२०कीदृशं पुनर् मदीयशासनम् इत्य् अभिधीयते —
०५साकल्येन देशतो वा प्राणिहिंसातो विरतिर् दयाव्रतम् अनृ-
तादिविरतेस् तत्रान्तर्भावात् । मनोज्ञामनोज्ञेन्द्रियविषयेषुराग-
द्वेषविरतिर् दमः संयमः । वाह्याभ्यन्तरपरिग्रहत्यजनं त्यागः ।
पात्रदानं वा । प्रशस्तं ध्यानं शुक्ल्यं धर्म्यं वासमाधिः ।
दया च दमश् च त्यागश् च समाधिश् चेति द्वन्द्वेनिमित्तनैमित्तिक-
१०भावनिबंधनः पूर्वोत्तरवचनक्रमः, दया हि निमित्तंदमस्य
तस्यां सत्यां तदुपपत्तेः, दमश् च त्यागस्य, तस्मिन् सतितद्घट-
नात्, त्यागश् च समाधेस् तस्मिन् सत्य् एवविक्षेपादिनिवृत्तिसिद्धे-
र् एकाग्रस्य समाधिविशेषस्योपपत्तेः, अन्यथा तदनुपपत्तेः । तेषु
दयादमत्यागसमाधिषु निष्ठा तत्परता यस्मिन् मते तत्त्वदीयं मतं
१५शासनम् अद्वितीयम् एकम् एव सर्वाधिनायकम् इत्य् अर्थः । कुतोमदीयं मतम् ए-
वं विधं सिद्धम् इति चेत् "नयप्रमाणप्रकृतांजसार्थम्"यस्मात्,
नयौ च प्रमाणे च नयप्रमाणानीति द्वन्द्वे प्रमाणशब्दादभ्य-
र्हितार्थाद् अपि नयशब्दस्याल्पाच्तरस्य छन्दोवशात्पूर्वनिपातो न
विरुद्ध्यते । प्रकर्षेणसर्वदेशकालपुरुषपरिषदपेक्षालक्षणेन
२०कृतो निश्चित इत्य् अर्थः । अंजसा परमार्थेन प्रणीतआंजसो ऽसं-
भवद्बाधक इति भावः । अर्थो जीवादिर्द्रव्यपर्यायात्मा । नयप्र-
१८माणैः प्रकृत आंजसो ऽर्थो ऽस्मिन्न् इतिनयप्रमाणप्रकृतांजसार्थं
मतम् । नयप्रमाणैः सुनिश्चितासंभवद्बाधकविषयम् इत्यर्थः ।
तथाविधम् अपि कुतः सिद्धम् इति चेत् यस्माद् अधृष्यमन्यैरखिलैः
प्रवादैर् इति निवेद्यते । दर्शनमोहोदयपरवशैःसर्वथैकान्तवा-
०५दिभिः प्रकल्पिता वादाः प्रवादाः सर्वथैकान्तवादास् तैरखिलैर् अ-
खिलदेशकालपुरुषगतैर् अधृष्यम् अबाध्यम् इति निश्चयः । कस्मात् तैः
कल्पिता वादा न पुनः परमार्थावभासिन इति चेत्, यस्मात्
त्वदीयमताद् अन्ये वाह्याः सम्यगनेकान्तमताब्धेर् वाह्यामिथ्यैका-
न्ता भवन्ति ते च कल्पितार्थाः प्रसिद्धास् तद्वादाः कथमिव
१०परमार्थपथप्रस्थापकाः स्युर् यतस् तैर् अबाध्यंत्वदीयं मतं न स्यात्,
न हि मिथ्याप्रवादैः सम्यग्वादो बाधितुं शक्यो ऽतिप्रसंगात् ।
ननु च द्रव्यार्थिकनयेन निश्चितो र्थो न पारमार्थिकोमदीय-
मतस्य सिद्धः परेषां संभवद् बाधकत्वात्, पर्यायार्थिकनयैस् तु
निश्चितार्थवत् । तथा हि — न जीवादिकद्रव्यम् एकम् अनपायिवा-
१५स्तवं क्रमयौगपद्याभ्याम् अर्थक्रियाविरोधात् । न हिद्रव्यस्य दे-
शकृतस् तावत् कश्चित् क्रमः संभवति निष्क्रियत्वात् तस्यदेशा-
न्तरगमनायोगात्, सक्रियत्वे सर्वव्यापकत्वविरोधात् । नाऽपि
कालकृतः शाश्वतिकत्वात् सकलकालव्यापित्वात् प्रतिनियत-
कालत्वे नित्यत्वविरोधात् द्रव्यत्वाघटनात् । स्वयमक्रमस्य सह-
२०कारिकारणक्रमापेक्षः क्रम इत्य् अप्य् असारं, सहकारिभ्यःकंचिद् अप्य् अ-
तिशयमनासादयतस् तदपेक्षानुपपत्तेर् अतिप्रसंगात् । सहकारिकृत-
म् उपकारम् आत्मसात् कुर्वतः कार्यत्वप्रसंगादनित्यत्वापत्तेः । यदि तु
१९नित्यद्रव्यस्य कंचिद् अप्य् उपकारम् अकुर्वताम् अपिसहकारित्वम् उररीक्रि-
यते तेन सह संभूय कार्यकरणशीलानाम् एवसहकारित्वव्यव-
स्थितिर् इति मतं, तद् अपि न नित्यद्रव्यस्य क्रमः सिद्ध्येत्
तस्याक्रमत्वात्; सहकारिणाम् एव क्रमवत्त्वात् । सहकार्यपेक्षः
०५क्रमो ऽपि द्रव्यस्यैवेति चेत् न, तस्याऽपि देशकृतस्यकालकृत-
स्य वा विरोधात् । तथा क्रमेण सहकारिणम् अपेक्षमाणस्य
कालभेदाद् अनित्यत्वप्रसंगात् कार्येणाऽपि क्रमेणापेक्षमाणस्य
भेदापत्तेः सहकारिविशेषवत् ततो न क्रमः सर्वथाद्रव्यस्य
संभवति । नाऽपि यौगपद्यं युगपद् एकस्मिन् समयेसकलार्थक्रिया-
१०निष्पादनाद् द्वितीयसमयेऽनर्थक्रियाकारित्वेनाऽवस्तुत्वप्रसंगात्;
निष्पादितनिष्पादनप्रसंगाद् वा । तद् एवं द्रव्यान्नित्यात्मकात् क्रम-
यौगपद्ये निवर्तमाने स्वव्याप्याम् अर्थक्रियां निवर्तयतः, सा च
निवर्त्तमाना वास्तवत्वम् इति व्यापकानुपलब्धेर् बाधिकायाः
संभवान् नासंभवद्बाधकत्वं द्रव्यस्य सिद्धंसौगतानां । नाऽपि
१५पर्यायस्य क्षणिकस्यासंभवद्बाधकत्वं सिद्ध्यति तत्राऽपिव्या-
पकानुपलंभस्य बाधकस्य संभवात् । तथा हि — पर्यायो नवा-
स्तवो ऽर्थक्रियानुपलंभात्, न तत्रार्थक्रियोपलंभःक्रमयौगप-
द्यविरोधात्, न तत्र क्रमयौगपद्ये संभवतःपरिणामानुपल-
ब्धेः, न तत्र परिणामो ऽस्तिपूर्वोत्तराकारव्यापिद्रव्यस्थितेर् अनु-
२०पलब्धेः, न तत्र पूर्वोत्तराकारव्यापिद्रव्यस्थितिर् अस्तिप्रतिक्ष-
णाम् उत्पादानन्तरं निरन्वयविनाशाभ्युपगमात् । न च तत्रक-
स्यचित् कुतश्चिद् उत्पत्तिर् घटते, सति कारणेकार्यस्योत्पत्तौ क्ष-
२०णभंगप्रसंगाद् असति कारणे कार्यस्योदयेविनष्टतमस्य भविष्य-
त्तमस्य च कारणत्वप्रसंगस् तस्मिन्न् अप्य् असतिकार्यस्योदयात् । ए-
तेन स्वकाले सति कारणे कार्यस्योत्पत्तिर् इति पक्षान्तरम् अप्यपा-
स्तम् । कारणत्वेनाभिमतस्यापि स्वाकाले सत्त्वोपपत्तेः । त-
०५दित्थं नयनिश्चितो ऽर्थो न पारमार्थिकः शासनस्य संभ-
वद्बाधकत्वात् तैमिरिकज्ञाननिश्चितेन्दुद्वयवत् । तथाप्रमाणप्रकृ-
तो ऽप्य् अर्थो द्रव्यपर्यायात्मको नांजसः सिद्ध्येत्, तत एवतद्वत्
स हि येनात्मना नित्यस् तेनैवात्मनाऽनित्यश् चेद् विरोधोबाधकः,
स्वभावांतरेण चेद् वैयधिकरण्यं तस्य प्राप्तंपरस्परविरुद्धयोर् नि-
१०त्यानित्यात्मनोर् एकाधिकरणत्वादर्शनात्, क्वचिद् देशे शीतोष्ण-
स्पर्शवत्, तयोर् एकाश्रयत्वे वा युगपद् एकेनैवात्मनानित्यानित्यत्व-
योः प्रसक्तेः संकरः स्यात् । येनात्मना नित्यत्वम् इष्टंतेना-
नित्यत्वम् एव, येन चानित्यत्वं तेन नित्यत्वम् एवेतिपरस्परगम-
नात् व्यतिकरः, अयम् आत्मानं पुरोधाय नित्यो जीवादिर् अर्थःक-
१५थ्यते, एवं पुरोधायानित्यस् तौ यदि ततो ऽर्थान्तरभूतौ, तदा
वस्तुत्रयप्रसंगस् तानि च त्रीण्य् अपि वस्तूनि यदिनित्यानित्या-
त्मकानि तदा प्रत्येकं पुनर् वस्तुत्रयप्रसंग इतिअनवस्था स्यात् ।
वदि तु तौ ततो ऽनर्थान्तरभूतौ तदा जीवाद्यर्थ एव नतावा-
त् प्रानौ तदभावात् ते न नित्याश् चानित्याश् चव्यवस्थाप्यंते, ताव् एव
२०चात्मानौ न ततो ऽपरो ऽर्थः स्याद् इति कस्यचिन् नित्यत्वा-
नित्यत्वे तौ साधयेयातां । स्वयम् एव तौ नित्यानित्यौस्याता-
म् इति चेत् तर्हि यो नित्यः स नित्य एव, यश् चानित्यः सोऽनित्य
२१एवेति प्राप्तं, तथा चोभयदोषानुषंगःसर्वथैकस्य नित्यानि-
त्यात्मकस्यार्थस्याप्रतिपत्तिप्रसंगः । दृश्यतयोपगम्यमानस्य च
सर्वथाऽनुपलब्धेर् अभावप्रसंगः तस्यादृश्यत्वप्रतिज्ञानेचादृष्टप-
रिकल्पनम् अनुषज्येतेत्य् अनेकबाधकोपनिपातान् नप्रमाणनिश्चितो ऽर्थः
०५शासनस्यांजसः स्याद् आकाशकेशपाशप्रकाशकशासनवत् तैमि-
रिकस्येति कथं नयप्रमाणप्रकृतांजसार्थं मदीयं मतंस्याद् अन्यैर् अ-
खिलैः प्रवादैः सौगतादिभिः धृष्यमाणत्वात् तत एव नदयाद-
मत्यागसमाधिनिष्ठं सर्वथा संभवद्बाधकस्य जीवस्यदयादिचतु-
ष्टयासंभवात् तद्विषयस्य दयादिनिष्ठत्वासिद्धेस् तथा चकथम् अद्विती-
१०यं सर्वाधिनायकत्वानुपपत्तेर् इति वदन्तम् इव भगवन्तंविज्ञापयन्तः
सूरयः प्रमाणनयप्रकृतं पारमार्थिकं तत्त्वंसाधयन्ति —
व् आत्मानौ, यस्य तदभेदभेदात्मकं तव भगवन् !अर्थतत्त्वं
जीवादितत्त्वं परस्परतंत्रं द्रव्यपर्यायात्मकम् इत्यभिधीयते । अ-
स्माभिर् न पुनः स्वतंत्रं द्रव्यमात्रं पर्यायमात्रं वातदुभयं वा
२०विज्ञाप्यते तस्य खपुष्पसमत्वात्, प्रतिपादितक्रमेणसंभवद्बाध-
कस्यास्माभिर् अपीष्टत्वाद् वास्तवत्वानुपपत्तेः, नयप्रकृतस्य प्रमाण-
२२प्रकृतस्य वाऽर्थस्य जात्यंतरस्यांजसस्यत्वदीयमतेन स्वीकर-
णाद् अद्वितीयम् एव तवेदं मतम् अनुमन्यामहे ततो ऽन्यैरखिलैः प्रवा-
दैर् अधृष्यत्वसिद्धेः ।
ननु चास्तु स्वतंत्रं द्रव्यम् एकं खपुष्पसमानंप्रत्यक्षादिभि-
०५र् अनुपलभ्यमानत्वात् क्षणिकपर्यायवत् । तदुभयं तुद्रव्यगुणकर्म-
सामान्यविशेषसमवायरूपं सत्तत्त्वं प्रागभावादिरूपमेवासत्तत्वं
स्वतंत्रम् अपि कथं खपुष्पवत् स्यात् तस्यद्रव्यादिप्रत्ययविशेषवि-
षयस्य सकलजनप्रसिद्धत्वाद् इति चेत्, नकारणकार्यद्रव्ययोर् गु-
णगुणिनोः कर्मतद्वतोः सामान्यतद्वतोर् विशेष्यतद्वतोश् चपदार्था-
१०न्तरतया स्वतंत्रयोः सकृद् अप्य् अप्रतीयमानत्वात्सर्वदावयवावय-
व्यात्मनोर् गुणगुण्यात्मनः कर्मतद्वदात्मनःसामान्यविशेषात्मन-
श् चार्थतत्त्वस्य जात्यन्तरस्य प्रत्यक्षादितः सर्वस्यनिर्बाधम् अव-
भासनात् ।
स्यान् मतं, परस्परनिरपेक्षम् अपि पदार्थपंचकंसमवायसंबंध-
१५विशेषवशात् परस्परात्मकम् इवावभासतेऽनुत्पन्नब्रह्मतुलाख्य-
ज्ञानातिशयानाम् अस्मादृशाम् इति । तद् अपि न परीक्षाक्षमंसर्वदाऽ-
स्मदादिप्रत्यक्षस्य भ्रांतत्वप्रसंगात् तत्पूर्वकानुमानादेरपि प्रमाण-
त्वानुपपत्तेर् अप्रमाणभूतात् प्रत्ययविशेषात्पदार्थविषयव्यवस्थापना-
संभवात्; तथाऽभ्युपगम्यापिपर्यनुयुंज्महे — अवयवावयव्यादीनां
२०समवायवृत्तिः पदार्थान्तरभूता ततो वृत्तिमती वा स्यादवृत्तिमती
वा ? न तावत् प्रथमकल्पना संभवति तत्र संयोगवृत्तेरयोगात् तस्या
द्रव्यवृत्तित्वाद् अन्यथा गुणत्ववद्विरोधात् । नसमवायवृत्तिः समवा-
२३न्तरस्यानभ्युपगमात् विशेषणभावस्यापिवृत्तिविशेषस्य स्वतं-
त्रपदार्थाविषयत्वाद् अन्यथातिप्रसंगात् सह्यविंध्ययोर् अपिविशेषण-
विशेष्यभावानुषंगात् । संभवंती वा विशेषणभावाख्यावृत्तिमद्भ्यो
ऽर्थान्तरभूता वृत्त्यंतरानपेक्षा न जाघटीतितद्वृत्त्यंतरापेक्षायाम् अ-
०५नवस्थानात् कृतो वृत्तिर् व्यवस्थिता स्याद् ययासमवायवृत्तिर् वृत्ति-
म् अतीष्यते । यदि पुनर् अवृत्तिमतीति कल्पनोत्तरासमाश्रियते
तदाप्य् अवृत्तिमत्त्वात् समवायवृत्तेः संसर्गहानिःसकलार्थानाम् अ-
नुषज्यमाणा महेश्वरेणापि निवारयितुम् अशक्यापनीपद्येत । यदि
पुनः स्वभावतः सिद्धः संसर्गः पदार्थानाम् अन्योन्यं नपुनर् असं-
१०स्पृष्टानां समवायवृत्त्या संसर्गः क्रियतेसमवायसमवायिवद् इति
मतांतरम् उररीक्रियते तदा स्याद्वादशासनम् एवाश्रितं स्यात्स्वभा-
वत एव द्रव्यस्य गुणकर्मसामान्यविशेषैर् अशेषैःकथंचित् तादा-
त्म्यम् अनुभवतः प्रत्ययविशेषवशाद् इदं द्रव्यम् अयंगुणः कर्मेदं सा-
मान्यम् एतत् विशेषो ऽसौ तत्संबंधो ऽयमविष्वग्भावलक्षणः सम-
१५वाय इत्य् अपोद्धृत्य सन्नयनिबंधनो व्यवहारः प्रवर्त्ततैत्य् अनेका-
न्तमतस्य प्रसिद्धत्वात्; स्वतः परतो वार्थानांसंसर्गहानौ तु सक-
लार्थहानिः स्यात्, ताम् अनिच्छद्भिर् अभेदभेदात्मकमर्थतत्त्वं परस्प-
रतंत्रं प्रातीतिकम् अर्थक्रियासमर्थं सामर्थ्यात्समर्थनीयं तत्र विरो-
धानवकाशात् तत्रोपलंभस्याबाधितस्य सद्भावात्तद्विरोधस्य वाऽनु-
२०पलंभलक्षणत्वात् सुदूरम् अप्य् अनुसृत्य सर्वैः प्रवादिभिरेकस्य वस्तुनो
ऽनेकात्मकस्याश्रयणीयत्वात् योगैः सामान्यविशेषवत्; न हिसा-
मान्यविशेष एकएवानुवृत्तिव्यावृत्तिप्रत्ययजननशक्तिद्वयात्मको
२४नेष्यते । स्वसमयविरोधाच् छक्तिद्वयस्य ततो भेदोनैको ऽनेका-
त्मक इति चेत् न, तस्य निःशक्तिकत्वप्रसंगात् । तस्य शक्ति-
भ्यां संबंधान् न निःशक्तिकत्वम् इति चेत् तर्हि तस्यशक्तिभ्यां
संबन्धौ स्वीकुर्वतः कथम् अनेकात्मकं न स्यात् । तत्संबंधयोर् अपि
०५ततो भेदे तद् एव निःशक्तिकत्वं ताभ्याम् अपि संबंधाभ्यामन्ययो
संबंधयोः परिकल्पनायाम् अनवस्था स्यात् । तद् असत्, तत्संबंधात्म-
कत्वोपगमे शक्तिद्वयात्मकत्वम् एवास्तु शक्तिशक्तिमतोःकंथचित्ता-
दात्म्यात्, तथा च सामान्यविशेष एवैको ऽनेकान्तात्मके वस्तुनि
विरोधं निरुणद्धीति किं नश्चिन्तया, तद्वद्वैयधिकरण्यादिदूषण-
१०कदंबकम् अपि ततो दूरतरं समुत्सारयतीति कृतंप्रयासेन; स्वयं मेच-
कज्ञानं चैकान् एकं प्रतिभासं स्वीकुर्वत् कथम् अनेकान्तंनिरसितुम् उ-
त्सहते सचेतनः । मेचकज्ञानम् एवेत्य् अयुक्तं तस्यनानास्वभावत्वा-
भावे ऽनेकार्थग्राहित्वविरोधात्; नानार्थग्रहणस्वभावो ऽप्येक एव त-
स्येष्यते सत्त्वादिसामान्यस्य नानाव्यक्तिव्यापकैकस्वभाववदिति
१५चेत्, न तथा परं प्रति साध्यत्वात् सत्प्रत्ययाविशेषाद्विशेषलिंगा-
भावाद् एकं सत्त्वसामान्यम् एकस्वभावं सिद्धं तद्वत्द्रव्यादिसामान्यं
द्रव्यत्वादिप्रत्ययाविशेषाद् विशेषलिंगाभावाच् चेतिचेत्, न सत्त्व-
द्रव्यादिप्रत्ययस्य प्रतिव्यक्तिविशेषसिद्धेःसत्त्वद्रव्यत्वादिसामा-
न्यस्यानेकत्वव्यवस्थितेः । इदं च सद् इदं च सद् इतिसमाने इमे
२०सती तथा समाने द्रव्ये गुणौ कर्मणी चेति समानप्रत्ययात्समान-
परिणामस्य प्रतिव्यक्ति व्यक्त्यंतरापेक्षया प्रभिद्यमानस्यनिर्वाध-
बोधाधिरूढत्वात् । तत्रवृत्तिविकल्पानवस्थादिबाधकस्यानवका-
२५शात् । ननु च समानपरिणामेषु समानप्रत्ययात्समानपरिणामा-
न्तरप्रसंगाद् अनवस्थानं बाधकम् अत्रास्त्य् एवेति चेत्, नसमानपरिणा-
मानां व्यक्तिष्व् एव स्वेष्व् अपि समानप्रत्ययहेतुत्वादनवस्थानुपपत्तेः
स्वयं व्यक्तयस् तथा समानप्रत्ययहेतवः सन्तु किंसमानपरिणा-
०५मकल्पनयेत्य् अनालोच्याभिधानं कर्कादिव्यक्तीनाम् अपि गोप्र-
त्ययहेतुत्वप्रसंगात् । गोरूपेण समानेन परिणता एवखंडादि-
व्यक्तयो गोप्रत्ययहेतव इति चेत् सिद्धः समानपरिणामोऽनेकः
प्रतिव्यक्तिभेदप्रतीतेः । न हि गोत्वं सामान्यम् एकंतत्समवा-
यात् खंडादिषु गोप्रत्यय इति व्यवस्थापयितुं शक्यंकर्कादि-
१०व्यक्तिष्व् अपि तत्समवायात् गोप्रत्ययत्वप्रसंगात् । न चसर्व-
व्यक्तिभ्यः सामान्यस्य समवायस्य च सर्वथा भेदे ऽपिखंडा-
दिव्यक्तिष्व् एव गोत्वं समवैति न पुनः कर्कादिष्व् इतियुक्तम् उ-
त्पश्यामः । इह खंडादिषु गोत्वम् इति सत्प्रत्ययाविशेषात्खंडा-
दिष्व् एव गोत्वस्य समवाय इति चेत्, तर्हि नानासमवायः
१५सिद्धः प्रतिसमवायिप्रत्ययभेदात् समवायिन एव नानासम-
वायस् तत्त्वंभावेन व्याख्यातम् इति वचनात् । सत्तावत्तदेकत्वप्र-
सिद्धेर् इति चेत्, नैकस्य निरंशस्यदेशकालभिन्नसमवायिषु
सर्वथेहेदम् इति प्रत्ययहेतुत्वविरोधात् संयोगस्याप्येकस्यानंशस्य
संयोगिषु संयुक्तप्रत्ययहेतुत्वप्रसंगात् तथा चैक एवसमवा-
२०यवत् संयोगः स्याद् इति यौगमतम् अतिवर्त्तते । यदि पुनर्नाना
संयोगः शिथिलः संयोगो निविडः संयोग इति विशेषप्रत्य-
यान् मन्यध्वं तदा नित्यः समवायो नश्वरः समवाय इतिप्रत्य-
२६यभेदात् समवायो ऽपि । नानावस्तुसमवायिनोरनित्यत्वात् स
चेत् तर्हि संयोगिनोः शिथिलत्वात् संयोगः शिथिल इत्य् उपच-
र्यतां परमार्थतस् तस्य निविडरूपत्वात् । नानासंयोगोयुतसिद्ध-
द्रव्याश्रयत्वाद् विभागवद् इति चेत् न, द्रव्यत्वेनपरस्परव्यभिचा-
०५रात् तथा समवायो नाना स्यादयुतसिद्धावयवावयविद्रव्याश्र-
यत्वाद् द्वित्वसंख्यावद् इत्य् अपि शक्यं वक्तुं । समवायस्यानाश्रय-
त्वाद् असिद्धो त्र हेतुर् इति चेत्, न षण्णाम् आश्रितत्वमन्यत्र नित्य-
द्रव्येभ्य इति वचनविरोधात् । समवायस्योपचारादाश्रितत्व-
सिद्धेस् तथा वचनं न विरुध्यते समवायिनोः सतोरेवेहेदम् इ-
१०ति प्रत्ययोत्पादस्योपचारकारणस्य सद्भावाद् इति चेत्, कथ-
म् एवम् अवयवावयविद्रव्याश्रयत्वात् इति हेतुर् असिद्धः स्यात्तस्यो-
पचारानुपचारानपेक्षयाश्रितत्वात्, सामान्यरूपत्वेनाभिधानात् ।
परमार्थतो ऽनाश्रितत्वे ऽपि एतद् अभिधीयते — नानासमवायोनाश्रि-
तत्वात् परमाणुवद् इति । नन्व् एवं वदन् समवायं धर्मिणंप्रप-
१५द्यते चेत्, कालात्ययापदिष्टो हेतुश् चधर्मिग्राहकप्रमाणबाधि-
तत्वात् । न प्रतिपद्यते चेद् आश्रयासिद्धो हेतुर् इत्य् अपि नदूषणं
समवायस्याविष्वग्भावसंबंधस्य कदाचित्तादात्म्यलक्षणस्यैक-
त्वानेकत्वाभ्यां विवादापन्नस्य प्रतिपत्तेर्धार्मिग्राहकप्रमाणान्त-
रैकत्वासिद्धेस् तेन बाधाऽनुपपत्तेःकालात्ययापदिष्टत्वायोगात् ।
२०तदेकत्वसाधनस्य च प्रमाणस्यासंभवात् स्वप्रत्ययविशेषस्यासि-
द्धत्वात् । कालादिभिर् व्यभिचार इति चेत्, न तेषाम् अपिकथंचि-
न् नानात्वसिद्धेः कालस्यासंख्येयद्रव्यत्वात्स्वस्यानंतप्रदेशत्वात्
२७स्याद्वादिनां मते, ततः समवायस्य नानात्वप्रसिद्धौच सामान्यस्य
प्रतिव्यक्तिसमवायं कथंचित्तादात्म्यं प्रतिपद्यमानस्यनानात्व-
सिद्धिर् नानाव्यक्तितादाम्येन स्थितत्वात् व्यक्तिस्वरूपवद् इति
नैकस्वभावं सामान्यं सत्वं द्रव्यत्वादि वा परम् अपरंवा सिद्धं यत
०५इदम् उच्यते नानाव्यक्तिव्यापकैकस्वभावसामान्यवन्नानार्थग्रा-
हकैकस्वभावं मेचकज्ञानम् इति । नानास्वभावत्वे तुमेचकज्ञा-
नस्यैकस्य तद् एवाभेदभेदात्मकं वस्त्वेकानेकात्मकंनित्या-
नित्यात्मकं साधयेत्सकलविरोधादिबाधकपरिहरणसमर्थत्वात्
सौगतानां च वेद्यवेदकाकारसंवेदनं तत्त्वम् एकमनेकात्मकं साध-
१०यत्य् एव । वेद्यवेदकाकारयोर् भ्रांतत्वे संवेदनस्यचाभ्रान्तत्वे
भ्रान्तेतराकारम् एकं संवेदनं, भ्रान्ताकारस्य चासत्त्वेसंविदा-
कारस्याभ्रान्तस्य सत्वे सदसदात्मकम् एकं, विषयाकारविवे-
कितया परोक्षत्वे संविद्रूपतया प्रत्यक्षत्वेपरोक्षप्रत्यक्षाकारम् एकं
विज्ञानं कथं निराकुर्युः यतो ऽनेकान्तासिद्धिर् न भवेत् । कपि-
१५लानां तु तत्त्वम् एकं प्रधानं सत्त्वरजस्तमोरूपंसर्वथैकान्तकल्प-
नां शिथिलयत्य् एव । तस्यैवानेकान्तात्मकवस्तुसाधनत्वात् ।
सत्त्वादीनाम् एव साम्यमापन्नानां विनिवृत्तप्रसवप्रवृत्तीनांप्रधान-
व्यपदेशात् । तद्व्यतिरिक्तप्रधानाभावान् नैकमनेकान्तात्मकम् इति
चेत् नैकप्रधानाभ्युपगमविरोधात् प्रधानत्रयसिद्धेः । सर्वसं-
२०हारकाले प्रधानम् एकम् एवाद्वयं न सत्त्वादयस् तेषांतत्रैव लीनत्वा-
द् इति चेत्, कथम् एकस्माद् अनेकाकारं महत्प्रजायेतातिप्रसंगात् ।
सुखदुःखमोहशक्तित्रयात्मकत्वात् प्रधानस्य न दोष इतिचेत्,
२८कथम् एवम् एकम् अनेकशक्त्यात्मकं प्रधानमनेकांतं न साधयेत्, भो-
क्तृत्वाद्यनेकधर्मात्मकपुरुषतत्त्ववत् । भोक्तृत्वादीनामवास्तवत्वा-
द् एकम् एव पुरुषतत्त्वम् इति चेत्, न वास्तवावास्तत्वसिद्धेः, पुरु-
षस्यानेकत्वानिवृत्तेः । तस्यावास्तवधर्मरूपेणासत्वान्नानेकरूप-
०५त्वम् इति चेत्, न तथा सदसदात्मकतयाऽनेकांतसिद्धेः । ततो
भगवतो जिनस्य मतम् अद्वितीयम् एवनयप्रमाणप्रकृतांजसार्थत्वा-
द् अखिलैः प्रवादैर् अधृष्यत्वाच् च व्यवस्थितम् इतियोगमतस्यैव स-
दोषत्वसिद्धेर् अखिलार्थहानिर् व्यवतिष्ठते ।
इतश् च सकलार्थहानिर् यौगानाम् इत्य् अभिधीयते —
१५व्येषु परममहत्वादिषु गुणेषु सामान्यविशेषसमवायेषु चभा-
वेषु नित्येष्व् एवाभ्यनुज्ञायमानेषु विकारस्य विक्रियाख्यस्य
हानिः प्रसज्येत । विकारहानेश् च न कारकव्यापृतंकर्त्रादिका-
रकव्यापारस्य विक्रियापाये संभवाऽभावात् । क्रियाविष्टंद्रव्यं
कारकम् इति प्रसिद्धेः । कारकव्यापृताभावे च न कार्यंद्रव्यगु-
२०णकर्मलक्षणं प्रतिष्ठाम् इयर्त्तीति । तदप्रतिष्ठायाञ् चन युक्तिर् अनु-
मानलक्षणानुबंधे साध्ये तस्याः कार्यलिंगत्वात्तदभावे चाघ-
२९टनात् । बंधाभावे च भोगः फलं न भवति । नाऽपि तद्विमो-
क्षस् तस्य बंधपूर्वकत्वाद् इति सकलार्थहानिः स्यात् । भावानाम् अ-
भावे प्रागभावादीनाम् अप्य् असंभवात् तेषां भावविशेषणत्वात्स्वतंत्रा-
णाम् अनुपपत्तेः । एतेन मीमांसकानां शब्दात्मादिषुभावेषु
०५नित्येषु प्रतिज्ञायमानेषु विकारहानेःकारकव्यापृतकार्ययुक्तिः
प्रत्याख्याता, तन्निबन्धनौ च बंधभोगौ, तद्विमोक्षश्चानंदात्म-
कब्रह्मपदावाप्तिरूपः प्रतिक्षिप्तः । कथंचिदभेदभेदात्मकत्वे तु
भावानाम् अभ्युपगम्यमाने स्याद्वादाश्रयणंनित्यत्वैकांतविरोध-
प्रातीतिकम् अवश्यं भावि दुर्निवारं इति समंतदोषमन्यदीयम् अन्येषां
१०वैशेषिकनैयायिकानां मीमांसकानाञ् चेदम् अन्यदीयम् इतिप्रति-
पत्तव्यम् । अथवा कापिलानां मतम् अन्यदीयंसमन्तदोषम् इति
व्याख्यायते समन्तात् देशकालपुरुषविशेषापेक्षयाऽपि सर्वतः
प्रत्यक्षानुमेयागमगम्येषु सर्वेषु स्थानेषु सर्वत इतिग्राह्यं सम-
न्तात् दोषो बाधकं प्रमाणं यस्मिंस् तत्समन्तदोषं, तच्चान्यदीयं
१५मतं न त्वदीयम् इति भावः । कथं तत्समन्तदोषम् इत्युच्यते ?
यस्माद् भावेषु नित्येषु निरतिशयेषु पुरुषेषु सांख्यैरभिमतेषु
निर्विकारस्य पुरुषार्थप्रधानप्रवृत्तिविक्रियालक्षणस्यहानिः प्र-
सज्यते । स हि प्रधानस्य विकारो महदादिः पुरुषार्थोभवतु,
पुरुषस्य कंचिद् उपकारं करोति वा न वा ? यदि करोति तदा
२०पुरुषाद् अनर्थान्तरम् अर्थान्तरं वा । ततो ऽनर्थान्तरंचेत्, तम् एव क-
रोतीति कार्यत्वप्रसंगात् पुंसो नित्यत्वविरोधः । ततोऽर्थान्तरं
चेन् न तस्य किंचित् कृतं स्याद् इति कथं पुरुषार्थःप्रकृतेर् विकारः
३०स्यात् । प्रकृतिकृतविकारोपकारेणपुरुषस्योपकारान्तरकरणे ऽ-
नवस्थाप्रसंगात् । ननु च न पुरुषस्योपकारकरणान्महदादिः पुरु-
षार्थो ऽभिधीयते सांख्यैर् नापि पुरुषेणतस्योपकारसंपादनात्
सर्वथा तस्योदासीनत्वात् । किं तर्हि पुरुषेण दर्शनात् पुरु-
०५षार्थः कथ्यते । पुरुषभोग्यत्वाद् इति केचित्, ते ऽपि नपरीक्ष-
काः सर्वथोदासीनस्य पुरुषस्य भोक्तृत्वविरोधात् दृश्यस्यभोग्य-
त्वायोगात् । ननु च वीतरागसर्वज्ञदर्शनवत् पुंसो विषय-
दर्शनं भोगः, स च शुद्धस्यात्मनः संभवत्य् एवरागादिमलाभा-
वात् । तद्विषयस्य च भोग्यत्वं निर्विषयस्य भोगासंभवात्ततः
१०सर्वथोदासीनस्यापि भोक्तृत्वं न विरुध्यते इति चेत् न, परि-
णामित्वप्रसंगात् स्याद्वादिनः सर्वज्ञवत्, स हि सर्वज्ञःपूर्वोत्त-
रस्वभावत्यागोत्पादनाभ्याम् अवस्थितस्वभावः परिणाम्य् एवसर्वा-
र्थान् पश्यति नान्यथा, प्रतिसमयं दृश्यस्य परिणामित्वेद्रष्टुर् अप-
रिणामान् उपपत्तेर् न चायं दृश्यम् अर्थम् अपरिणामिनं वक्तुंसमर्थः स्वयं
१५तस्य परिणामित्वोपगमात् सिद्धांतपरित्यागानुषंगात् । चि-
च्छक्तिर् अपरिणामिन्येति चेत्, नादर्शितविषयत्वत्यागेनदर्शित-
विषयत्वोपादानाद् अवस्थिताया एव तस्याः परिणामित्वसिद्धेः ।
एतेनाप्रतिसंक्रमत्वाद् अपरिणामिनी चेतनेति प्रत्युक्तं । प्रति-
विषयं दर्शितविषयत्वे संक्रमात् तथा बुद्धेर् एवप्रतिसंक्रमो न तु
२०चिच्छक्तेर् इति चेत्, व बुद्धेर् अप्य् अप्रतिसंक्रमप्रसंगात्विषयस्यैव
प्रतिसंक्रमप्रसंगात्, बुद्ध्यावसीयमानस्य विषयस्यप्रतिसंक्रमे
बुद्धेः कथम् अप्रतिसंक्रम इति चेत्, तर्हि बुद्धेःप्रतिदर्शि-
३१कायाः प्रतिसंक्रमे तद्विषयस्य चितिशक्तिः कथमप्रतिसंक्र-
मेति चिन्त्यं, यथैव हि विषयं प्रतिनियतं दर्शयन्तीबुद्धि-
श् चितिशक्तये संक्रामति तथा क्रमेण चितिशक्तिर् अपिपश्यंती
विशेषाभावात कथम् अन्यथा क्रमेणा दर्शितविषया स्यात् । चि-
०५च्छक्तिर् अप्रतिसंक्रमैव सर्वदा शुद्धत्वाद् इति चेत्, नशुद्धात्मनो-
ऽपि स्वशुद्धपरिणामं प्रतिसंक्रमाविरोधात्तत्राशुद्धपरिणामसंक्र-
मस्यैवासंभवात् । शुद्धपरिणामेनापि चितिशक्तिरप्रतिसंक्र-
मानं तत्वाद् इति चेत्, न प्रकृत्या व्यभिचारात् । सा ऽपि ह्यनंता
सांतत्वेऽपि नित्यत्वविरोधात् । प्रकृतेर्महदादिपरिणामसद्भावा-
१०त् प्रतिसंक्रमः सिद्धयेन् न पुनश् चिच्छक्तेर् अपरिणामित्वादिति चेत्,
न तस्या अपि दृश्यदर्शनपरिणामसद्भावसिद्धेः । एतेन चि-
च्छक्तेर् अप्रतिसंक्रमे साध्ये परिणामरहितत्वे सत्यनंतत्वाद् इति
हेतोर् असिद्धत्वं व्यवस्थापितम् ।
स्यान् मतं, चिच्छाक्तिर् अपरिणामिन्य् अप्रतिसंक्रमाशुद्धत्वे सत्य् अ-
१५नंतत्वात् परसंग्रहविषयसत्तावद् इति । तद् अप्य् असत् । सत्ताया गु-
णीभूतपरिणामसंक्रमाया एव परसंग्रहविषयायाः स्याद्वादिभिर् अ-
भीष्टत्वात् साध्यसमत्वाद् उदाहरणस्य । न हिनिराकृतपरिणा-
मसंक्रमं किंचिद् द्रव्यं द्रव्यार्थिकनयं प्रत्यापयतिदुर्नयत्वप्रसंगात्
ब्रह्मवादवत् । नाऽपि स्वपरिणामभिन्नमुपचरितपरिणामसंक्र-
२०मम् उररीक्रियते, यतस् तदुदाहरणीकृत्य चिच्छक्तिस् तथाविधा
साध्येति । ननु च परेषां दृश्यस्य द्रष्टुर् अत्यंतभेदात्दृश्ये परिणा-
मिनि प्रतिसंक्रमो द्रष्टुर् इति चिच्छाक्तिलक्षणे शुद्धात्मनिउप-
३२चर्यते तयोः संसर्गाश् चेतनस्यदर्शितविषयत्वोपगमात् ततो न
परमार्थतो परिणामप्रतिसंक्रमं तं प्रनिषेद्धुम् उचितमिति चेत्
तर्हि दर्शितविषयत्वम् यो ऽचरितत्वे दर्शनम् अनुपचरितमात्मनः
प्रसज्येत, अथ दर्शनभेदस् तत्रोपचरित एव भिन्नस्यदर्शनस्य
०५दृशिशक्तिरूपस्य वास्तवत्वाद् इति मतं तद् अपि न सम्यक् । दृशि-
शक्तेः स्वभावभेदम् अन्तरेण नानाविधदृश्यदर्शनविरोधात्तद्द-
र्शितविषयस्वभावभेदस्य पारमार्थिकस्यैव सिद्धेः ।
स्यान् मतं चिच्छक्तेर् एक एवाभिन्नः स्वभावोऽभ्युपगम्यते ऽ-
स्माभिर् येन यो यदा यत्र यथा दृश्यपरिणामोबुद्धयाध्यवसीयते
१०तं तदा तत्र तथा पश्यतीति दर्शितविषयत्वे पि तस्याःप्रतिविषयं
न स्वभावभेद इति । तद् अप्य् असंभाव्यं, तथा बुद्धेरप्य् एकस्वभावत्वप्र-
संगात् । शक्यं हि वक्तुं बुद्धेर् एक एव क्रमभाव्यनेकविषयव्यवसा-
यस्वभावो येन यथाकालं यथादेशं यथाप्रकारं चविषयम् अ-
ध्यवस्यतीति व किंचिद् अनेकस्वभावं सिध्येत्तथेन्द्रियमनोऽहंका-
१५राणाम् अपिविषयालोचनसंकल्पनाभिमननैकस्वभावत्वप्रसंगात् ।
तन्मात्रभूतानाम् अपिनानास्वकार्यकरणैकस्वभावत्वोपपत्तेः ।
कस्यचिद् अनेकशो ऽनेककार्यहेतोर् अनेकक्रियाशाक्तिस्वभावत्वेचि-
च्छक्तेर् अपि नानादृश्यदर्शनक्रियास्वभावनानात्वं कथमपा-
क्रियते । तथा च न चिच्छक्तिर् निरतिशयैकनित्यस्वभावा
२०सिध्यति तत्र दर्शितविषया यतस् तदर्थोबहुधाऽनेकविकारो
महदादिः स्याद् इति नित्येषु भावेषु प्रकृतिपुरुषेषुविकारहानिः
सिद्धा । विकारहानेश् च न कारकव्यापृतकार्ययुक्तिः । करोति
३३इति कारकं कर्तृप्रधानं तस्य व्यापृतं व्यापारः, कार्यं महदादि
व्यक्तं, युक्तिर्योगः संबंधः संसर्गः कारकव्यापृतं चकार्यं च
ताभ्यां युक्तिः पुरुषस्य संसर्गो न स्यात् । तथाकारकत्वेनाभि-
मतं प्रधानं न महदादिकार्यकारि निर्व्यापारत्वात्पुरुषवत् ।
०५निर्व्यापारं तत् सर्वथाविक्रियाशून्यत्वात् तद्वत् । विकाररहितं
प्रधानं नित्यत्वाद् आत्मवद् इति न कारकव्यापृतकार्ययोर्व्यवस्था ।
तदभावे च न ताभ्यां युक्तिः पुरुषस्य सिद्ध्येत्, तदसिद्धौ
च न बंधभोगौ स्यातां मुक्तात्मवत्, प्रधानव्यापारकार्यायोगे
हि न धर्माधर्माभ्यां प्रकृतेर् बंधः संभवति, तदसंभवे च न तत्फलं
१०सुखदुःखं यस्य भोगे दर्शनं पुरुषस्य स्यात् तदभावेन तद्वि-
मोक्षः प्रधानस्य सिद्ध्येद् बंधाभावे मोक्षानुपपत्तेः, बंधपूर्वकत्वा-
द् विमोक्षस्येति समंतदोषं मतम् अन्यदीयं सिद्धम् । "स्यान्मतं
नित्येष्व् अप्य् आत्मादिषु भावेषु स्वभावत एव विकारः सिद्ध्येत्
ततः कारकव्यापारः कार्यं च तद्युक्तिश् चोपपद्यते इतिसकल-
१५दोषासंभव एवेति तद् अपि न परीक्षाक्षमम् इत्य् आहुः —
२०
निर्हेतुकत्वं प्रथितः? किम् उत आबालसिद्धेर्विविधार्थसिद्धिर् इति ?
३४निर्हेतुकत्वं प्रथितः स्वभाव इति चेत्, तर्हिज्ञप्त्युत्पत्तिलक्ष-
णायाः क्रियायाः प्रतीयमानाया विभ्रमः स्यात् स्वभावत एव
भावानां ज्ञानाद् आविर्भावाच् चान्यथा निर्हेतुकत्वासिद्धेः । क्रिया-
विभ्रमे च कारकस्य सकलस्य प्रतिभासमानस्य विभ्रमो
०५भवेत्, क्रियाविशिष्टस्य द्रव्यस्य कारकत्वप्रसिद्धेःक्रियायाः
कारकानुपपत्तेः । न च क्रियाकारकविभ्रमःस्वभाववादिभि-
र् अभ्युपगंतुं युक्तो वादान्तरप्रसंगात् । अस्तुसर्वविभ्रमैकान्तो
वादान्तरम् इति चेत्, तर्हि विभ्रमे किम् अविभ्रमो विभ्रमो वा
स्यात् ? यद्य् अविभ्रमस् तदा न विभ्रमैकांतः सिध्येत् तत्राऽपि वि-
१०भ्रमे सर्वत्राभ्रान्तिसिद्धिः सर्वत्र विभ्रमे विभ्रमस्यसर्ववास्तव-
स्वरूपत्वात् ततो वादान्तरं किं तद् असूयतां ते तवभगवतः स्या-
द्वादभानोः असूयतां विद्विषां विभ्रमैकान्तस्यापि वादान्तर-
स्यासंभवान् न किंचिद् वादान्तरम् अस्तीति वाक्यार्थः । अथना-
हेतुत्वं प्रथितः स्वभावो ऽभ्युपगम्यते किं त्वाबालसिद्धेर् विविधा-
१५र्थसिद्धिः प्रथितः स्वभाव इति निगद्यते तर्हिसैवाबालसिद्धे-
र् निर्णीतिर् नित्याद्यैकां तवादाश्रयणे न संभवति यतःसर्वेषाम् अर्था-
नां कार्याणां कारणानां वा सिद्धिः स्यात् । न च प्रत्यक्षा-
दिप्रमाणतो विविधार्थसिद्धेर् असंभवे परेषां पर्यनुयोगेस्वभाव-
वादाव् अलंबनं युक्तम् अतिप्रसंगात् । प्रत्यक्षादिप्रमाणसामर्थ्यात् वि-
२०विधार्थसिद्धिः स्वभाव इति वचने कथमिवस्वभावैकांतवादः
सिध्येत् । स्वभावस्य स्वभावत एव व्यवस्थितेस् तस्यप्रत्यक्षा-
दिप्रमाणसामर्थ्यात् व्यवस्थापितत्वात्, वादान्तरं तु किं तत्
३५ते ऽसूयतां स्यात्? तव सुहृदाम् एव वादान्तरंसम्यगनेकांतवा-
दरूपं प्रसिध्येत् न तु तव प्रतिक्षाणांमिथ्यैकांतवादिना-
म् इत्य् अर्थः । किं च नित्यैकान्तवादिनः किम् आत्मतत्त्वंदेहाद् अनन्य-
देव वदेयुर् अन्येदेव वा ? प्रथमकल्पनायां संसाराभावःप्रसज्येत,
०५देहात्मकस्यात्मनो देहरूपादिवद्भवांतरगमनासंभवात्तद्भव एव
विनाशप्रसंगात्, नित्यत्वविरोधाच्चार्वाकमताश्रयणप्रसंगश् च । स
च प्रमाणविरुद्ध एवात्मतत्त्ववादिनो ऽनिष्टश् च । द्वितीयकल्पनायां
तु देहस्यानुग्रहोपघाताभ्याम् आत्मनः सुखदुःखे न स्यातांस्वदे-
हाद् अप्य् आत्मनो ऽन्यत्वाभिनिवेशात् देहान्तरवत्, सुखदुःखाभावे
१०च नेच्छाद्वेषौ, तदभावे च धर्माधर्मौ न संभवतैति स्वेदेहे ऽनु-
रागसद्भावाद् अनुग्रहोपघाताभ्याम् आत्मनः सुखदुःखेस्वगृहाद्य-
नुग्रहोपघाताभ्याम् इव कथम् उपपद्यते ।
देहाद् अनन्यत्वान्यत्वाभ्याम् अवक्तव्यमात्मतत्त्वमभ्युपगच्छतां
बाधकम् आहुः —
२०कॢप्तिर् उक्तदोषानुषंगात् । किं तर्हि ? देहादनन्यत्वपृथक्त्वकल्प-
नाद् आत्मतत्त्वम् अवक्तव्यम् एवेति येषाम् अभिनिवेशस् तेषांज्ञतत्त्वं सर्वथाऽ-
३६नवधार्यतत्त्वं प्रसज्यतेतत्स्वरूपस्यावधारयितुम् अशक्यत्वात् ।
देहाद् अनन्यत्वेन पृथक्त्वेन वा तस्यानवधारणेप्रोक्तदोषानु-
षंगात् तदुभयकल्पनयाप्य् अनवधार्यतत्त्वस्य प्रसिद्धेरवक्तव्यत्ववत् ।
तथा च सकलवाग्विज्ञानगोचरातिक्रांतम् आत्मतत्त्वम् इत्यायातं ।
०५तत्र चानवधार्यतत्त्वे ज्ञतत्त्वे का बंधमोक्षस्थितिरप्रमेये सर्वथा
ऽनवधार्यतत्त्वं ह्य् आत्मतत्त्वम् अप्रमेयम् आपन्नं तत्रचाप्रमेये प्रत्यक्षा-
दिप्रमाणाविषये ज्ञतत्त्वे का बंधमोक्षस्थितिर् वासंभाव्यते बंध्या-
पुत्रवत् न कापीत्य् अर्थः ।
तद् एवं नित्यैकांतात्मवादिमतं समंतदोषंव्यवस्थाप्य संप्र-
१०त्यनित्यात्मवादिमतम् अपि समंतदोषम् उपदर्शयितुमारभते —
१५
चित्तम् अन्यत्र द्वितीये भवे क्षणे भवेद् इति, स प्रवादएव केवलः
प्रमाणशून्यो वादः प्रवादः प्रलाप इत्य् अर्थः । कुत एतत्, यो ऽत्र
क्षणिकात्मवादे हेतुर् ज्ञापकः कश्चिन् न विद्यतेऽयत्सत्तत्सर्वं क्षणिकंऽ
यथा शब्दविद्युदादिः संश्च स्वात्मेति स्वभावहेतुर् ज्ञापकोऽस्त्य् एवेति
२०चेत्, स तर्हि स्वयं प्रतिपत्रा दृष्टो वा स्याद् अदृष्टो वा ? नतावत्
दृष्टः संभवति, तस्य दर्शनानन्तरम् एव विनाशादनुमानकाले ऽ-
३७प्य् अभावात् तदनुमातु१श् च चित्तविशेषलिंगदर्शिनोऽसंभवात् ।
न चाऽप्य् अदृष्टो हेतुः कल्पनारोपितः संभवति तत्कल्पनायाअपि
अनुमानकाले विनाशात् । व्याप्तिग्रहणकाललिंगदर्शनविकल्प-
विनाशेपि तद्वासनासद्भावातनुमानकाललिंगदर्शनप्रबुद्धवा-
०५सनासामर्थ्याद् अनुमानं प्रवर्त्तत एवेति चायुक्तंहेतुहेतुमद्भाव-
व्याप्तिग्राहिचित्ताद् अनुमातृचित्ते संतानाभिन्नेवासनानुपपत्तेः
सन्तानभिन्नम् इव सन्तानभिन्नं चित्तं तस्मिन् न हिवासनाऽस्ति,
जिनदत्तदेवदत्तं सतानभिन्ने पि चित्ते वासनास्ति त्वानुषंगात् ।
देवदत्तचित्तेन साध्यसाधनव्याप्तौ गृहीतायां जिनदत्तस्यतत्सा-
१०धनदर्शनात् साध्यानुमानम् आसज्येताविशेषात् । तथा चवासना
नास्ति संतानभिन्ने चित्ते तथा न तत्कारणकार्यभावःसंभव-
तीति क्रियाध्याहारः । संतानभिन्नयोर् अपि चित्तयोःकार्यकार-
णभावे देवदत्तजिनदत्तचित्तयोर् अपि कारणकार्यभावःप्रवर्त्तेत ।
सामान्यरूपाणाम् एव चित्तक्षणानाम् एकसंतानवर्तिनां कार्यका-
१५रणभावो न तु भिन्नसन्तानवर्त्तिनाम् असमानरूपाणाम् इतिचेत्,
न तर्हि चित्तक्षणाः क्षणविनश्वरा निरन्वयाः केनसमानरूपाः ?
न केनापि स्वभावेन ते समानरूपा इत्य् अर्थः । तथाहि — यदि
तावत् सत्स्वभावेन चित्स्वभावेन वा समानरूपाः स्युस् तदाभि-
न्नसंतानवर्तिनो ऽपि तथा भवेयुर् अविशेषात् । यदि पुनरतद्धेतुभ्यः
२०संतानान्तरवर्त्तिभ्यश् चित्तक्षणेभ्यो व्यावृत्तेनतद्धेत्वपेक्षित्वेन समा-
नरूपाः केचिदेवैकसंतानवर्त्तिनश् चित्तक्षणाः इष्यन्तेपूर्वपूर्वस्यो-
१ ऽतदनुमातुः स्वचित्तविशेषस्यऽ इति पुस्तकांतरे ।
३८पादानहेत्वपेक्षित्वाद् उत्तरोत्तरचित्तस्येति मतंतदापि तदुत्तरं
चित्तम् उत्पन्नं सत्स्वहेतुम् अपेक्षते ऽनुत्पन्नम् असद् वा । नतावत् प्रथमः
पक्षः । सतः सर्वनिराशंसत्त्वाद् उत्पन्नस्यहेत्वपेक्षत्वविरोधात् ।
द्वितीयपक्षे त्व् असत्खपुष्पं न हि हेत्वपेक्षं दृष्टं । एतद् उक्तं भवति,
०५यद् असत् तन् न हेत्वपेक्षं दृष्टं यथा खपुष्पं असच्चोत्पत्तेः पूर्वं कार्य-
चित्तम् इति ततो न सिध्यत्य् उभयोर् असिद्धं । न हि किंचिदसद् अपि
हेत्वपेक्षं वादिप्रतिवादिनोर् उभयोः सिद्धम् अस्ति । यन्निदर्श-
नीकृत्योत्तरम् उत्तरं चित्तम् अनुत्पन्नम् अपि तद् धेत्वपेक्षंसाध्यते
तदसाधने च कथं तद्धेत्वपेक्षत्वेनापि समानरूपाश्चित्तक्षणाः
१०केचिद् एवैकसंतानभाजः सिद्धेयुर् यतः कारणकार्यभावस्तेषा-
म् उपादानोपादेयलक्षणः स्यात्, वास्य वासकभावहेतुर् इति न
तत्र वासना संभवति भिन्नसंतानचित्तक्षणवत्, ततःसूक्तं
सूरिभिर् इदम् —
यथा च हेतोर् अपेक्षकं फलचित्तम् असन् न घटतेतथा हेतुर् अपि
२०फलचित्तस्यापेक्षणीयो न संभवत्य् एवेत्य् आहुः —
०५वा न हेत्वपेक्षम् इति परमार्थस् तु क्षणिकात्मवादेहेतुर्नैवाऽस्ति ।
स हि सन् वा हेतुः स्याद् असन् वा ? न तावत् सन् नेवपूर्वचित्तक्षण
उत्तरचित्तक्षणस्य हेतुर् भवति विभवाद् विभवप्रसंगादित्य् अर्थः ।
सत्येकक्षणे चित्ते चित्तान्तरस्योत्पत्तौ तत्कार्यस्यापितदैवो-
त्पत्तिर् इति सकलचित्तचैत्तक्षणानामेकक्षणवर्त्तित्वोत्पत्तौ यु-
१०गपत् सकलजगद्व्यापिचित्तप्रकारासिद्धेर् विभुत्वम् एवक्षणिकं क-
थम् इव निवार्येत । पूर्वं पश्चाच् च चित्तशून्यं जगदापनीपद्येत
तथा च संताननिर्वाणलक्षणो मोक्षो विभवःसर्वस्यानुपायसिद्धः
स्यात् । अथैतद्दोषभयाद् असन्न् एव हेतुर् अति ब्रूयात् तदाप्यकस्मा-
त्कारणम् अंतंरेण कार्योत्पत्तिप्रसंगस् ततो ऽसन्न् अपि नहेतुः संभवति ।
१५स्यान् मतं — यस्य नाश एव कार्योत्पादः स तद्धेतुर्नाशो-
दययोर् एकक्षणतोपपत्तेः, कारणनाशानंतरंकार्यस्योदयस्यानि-
ष्टेर् अकस्मात्कार्योदयप्रसंगाद् इति चेत्, तद् अप्य् असत् । यतोना-
शोदयैकक्षणतायाः संतानभिन्नक्षणयोर् अभावात्, भिन्नौच
तौ क्षणौ च भिन्नक्षणौ कालव्यवहितौ संतानस्यभिन्नक्ष-
२०णौ संतानभिन्नक्षणौ तयोः सुषुप्तसंतानेजाग्रच्चित्तप्रबुद्धचि-
त्तक्षणयोर् अभावान् नाशोदयैकक्षणताया इतिविभक्तिपरिणामः ।
४०न हि तत्र जाग्रच्चित्तस्य नाशकाल एवप्रबुद्धचित्तस्योदयो ऽ-
स्ति मुहूर्त्तादिकालेनानेकक्षणेन व्यवधानात् तथा चजाग्रच्चित्तं
प्रबुद्धचित्तस्य हेतुर् न स्यात् तन्नाशस्यैवप्रबुद्धचित्तोदयत्वाभा-
वात् जाग्रच्चित्तप्रबुद्धचित्तनाशोदययोर् एकक्षणतापायात् । अथ-
०५वा संताने प्रदीपादेर् निरन्वयनाशिनि नाशोदययोरेकक्षणताया
असंभवात् भिन्नक्षणतेति व्याख्येयं ततो ऽसत्येव हेतौ
कालान्तरेण स्वयम् उत्पद्यमानो ऽर्थः प्रलय इवाकस्मिकःस्यात् ।
तत्र चेदं दूषणम् आवेदयन्ति सूरयः —
सौगतस्य तथा कार्योदयो ऽपीति प्रलयस्वभावो ऽर्थःप्रमाण-
१५बलाद् आयातः परिहर्त्तुम् अशक्यत्वात् तस्मिंश् चाकस्मिके ऽर्थेप्रलयस्व-
भावे युक्त्या पूर्वचित्तेन कृतं कर्म शुभम् अशुभं वातस्य तत्फल-
भोगाभावात् कृतप्रणाशः स्यात् तदुत्तरभाविना चचित्तेनाकृत-
स्यैव कर्मणो भोगः स्याद् एकस्य कर्मणां कर्तुस्त१त्फलभो-
क्तुश् चावस्थितस्याभावाद् इति कृतप्रणाशाकृतकर्मभोगौस्यातां ।
२०तथा येन चित्तेन संचेतितं कर्म तस्य निरन्वयप्रलयात्येना-
१ ऽतदन्यानुऽ इति पुस्तकांतरे ।
४१संचेतितम् उत्तरचित्तेन तस्यैव कर्म भवेदित्य् अतो ऽसंचेतितं च कर्म
स्यात् । तथा च सकलास्रवनिरोधलक्षणमोक्षस्यचित्तसंतति-
नाशरूपस्य वा शांतनिर्वाणस्य मार्गोहेतुर्नैरात्म्यभावनालक्षणो
न युक्तः स्यान् नाशकस्य कस्यचिद्विरोधात् । तथाकस्यचित्प्रा-
०५णिनः कश्चिद्वधको ऽपि स्यात् तद्वधकस्यप्रलयस्वभावस्या-
कस्मिकत्वात् ।
किञ्चान्यत् स्याद् इत्य् आचार्या व्याचक्षते —
यस्य चित्तस्य बंधस्तस्य निरन्वयप्रणाशात्तदुत्तरचित्तम्या-
बद्धस्यैव मोक्षप्रसंगात् । यस्यैव बन्धस्तस्यैव मोक्षैत्य् एक-
१५चित्तसंस्थौ बंधमोक्षौ संवृत्यातदेकत्वारोपविकल्पलक्षणाया
स्याताम् इति चेत् तर्हि सापि संवृतिर् मृषास्वभावा स्यात् गौण-
विधिर्वा ? तत्र तावन् न संवृतिः मृषास्वभावाबंधमोक्षयोः
क्षणिकैकचित्तसंस्थयोः मृषात्वप्रसक्तेः । गौणविधिर् एवसंवृति-
र् इति चेत्, तर्हि मुख्यौ बंधमोक्षौ क्वचिच्चित्तेसंतिष्ठमानौ
२०प्रतिपत्तव्यौ यतो मुख्यादृते गौणविधिर् न दृष्टःपुरुषसिंहवत् ।
न हि मुख्यसिंहादृते गौणस्य पुरुषे सिंहविधेर् दर्शनमस्ति ।
४२तद् एवं विभ्रान्तदृष्टिस् तव दृष्टितो ऽन्या, तववीरस्य स्याद्वादा-
मृतसमुद्रस्य या दृष्टिर् अबाधिता ततो ऽन्याक्षणिकात्मवादिदृ-
ष्टिर् विभ्रान्तदृष्टिर् एव समंतदोषत्वाद् इति सूरेरभिप्रायः ।
तम् एवाहुः —
१०मानेषु न मातृघाती कश्चित्पुत्रोत्पत्तिक्षण एव मातुः स्वयंनाशात्
तदनंतरे क्षणे पुत्रस्यापि प्रलयाद् अपुत्रस्यैवप्रादुर्भावात् । लोकव्य-
वहारतो मातरं दूरतरं हन्तुं प्रवृत्तो ऽपि न मातृघातीभवेद् इ-
त्य् अर्थः । तथा न स्वपतिः कुलयोषितो ऽपि कश्चित् स्यात्
तद्वोढुः पत्युर् विनाशाद् अन्यस्योत्पादात् । तदूढाया योषितश्च विना-
१५शात् तदन्यस्या एवोत्पादात् पारदारिकत्वप्रसंग इत्य् अर्थः । तथा
स्वजायाऽपि न स्यात् । तत एव तथा दत्तग्रहो न स्यात् — धनि-
ना दत्तस्य धनस्याधमर्णात् ग्रहणं न स्यात् दातुर्निरन्वयनाश द-
धमर्णस्याप्य् अन्यस्य प्रादुर्भावात् साक्षिलिखितादेर् अपिपरिध्वं-
साद् इत्य् अर्थः । तथाऽधिगतस्य शास्त्रार्थस्य स्मृतिर् अपिन स्याद् इति
२०शास्त्राभ्यासस्य वैफल्यम् आसज्येत । तथा नक्त्वार्थसत्यं पूर्वो-
त्तरक्रिययोर् एककर्तृकयोः पूर्वकाले क्त्वार्थसत्येनपरमार्थेन प्रमा-
४३णोपपन्नेन न्यायेन क्त्वार्थश् च सत्यं चक्त्वार्थसत्यं "राजदंतादिषु
परं" इति सत्यपदस्य परनिपातः, तद् अपि प्रतिक्षणंभंगिषु विषय
विषयिषु नोपपद्येत । तथा न कुलं सूर्यवंशादिकं भवेत्क्षत्रि-
यस्य, यत्र कुले ऽसौ जातस् तस्य निरन्वयविनाशात्तज्जन्मनि
०५कुलाभावात् । तथा न जातिः क्षत्रियत्वादिः तदव्यक्तिव्यति-
र् एकेण तदसंभवात् । अनेकव्यक्तेर् अतद्व्यावृत्तिग्राहिणश्चित्त-
स्यैकस्यासंभवात् तदन्यापोहलक्षणायाश् च जातेरनुपपत्तेः ।
किञ्च —
भावस् तस्य व्यवस्था विशेषेणान्यव्यवच्छेदेनावस्था सापिन
१५स्यात्, प्रतिक्षणं भंगिषु चित्तेष्व् इति सम्बन्धनीयम् । तत्त्व् अदर्श-
नं परानुग्रहतत्त्वप्रतिपिपादयिषातत्त्वप्रतिपादनकालव्यापिनः
कस्यचिद् एकस्य शासकस्यानुपपत्तेः । शिष्यस्य चशासनशुश्रूषा-
श्रवणग्रहणधारणाभ्यासनादिकालव्यापिनः कस्याचिदघटनात् ।
अयं शास्ताऽहं शिष्य इति प्रतिपत्तेः कस्यचिद् अयोगात् । तथादि-
२०शब्देन स्वामिभृत्यविधिव्यवस्था जनकतनयविधिव्यवस्थानप्तृ-
पितामहादिविधिव्यवस्था च न स्याद् इति ग्राह्यं । ननु चवहिर् अन्त-
४४श् च प्रतिक्षणं विनश्वरेषु स्वलक्षणेषुपरमार्थतो मातृघातीत्य् आदि-
शास्तृशिष्यादिविधिव्यवस्थाव्यवहारो न संभवति । किंतर्हि ? वि-
कल्पबुद्धिर् इयम् अखिलानादिवासनासमुद्भूतामातृघात्यादिव्य-
वस्थाहेतुर् वितथैव सर्वनिर्विषयत्वाद् इति यद्यभिमन्यं ते सौगतास् त-
०५दा तेषाम् अतत्त्वतत्त्वादिविकल्ममोहे निमज्जतां का नामवीतविकल्प-
धीरर्थवती तथ्या कथ्येत । मातृघात्यादिसकलम् अतत्त्वमेव ततो ऽ-
न्यत्तु तत्त्वं इति व्यवस्थितेर् अपिविकल्पबासनावलायातत्वात् संवृ-
तिर् अतत्त्वं परमार्थतस् तत्त्वम् इत्य् अपिविकल्पशिल्पिघटितम् एव स्यात् ।
ननु वस्तुवलाद् इति विकल्पमोहो महाम्भोधिर् इव दुष्पारः
१०प्रसज्येत । "द्वे सत्ये समुपाश्रित्य बुद्धानां धर्मदेशना । लोक-
संवृतिसत्यं च परमार्थतः" इत्य् एतस्यापि विभागस्यविकल्प-
मात्रत्वात् तात्त्विकत्वानुपपत्तेः । वीतसकलविकल्पा धीःस्वलक्ष-
णमात्रविषया तात्त्विकीत्य् अपि न संभाव्यं तस्याश्चतुर्विधाया
इन्द्रियमानसस्वसंवेदनयोगिप्रत्यक्षलक्षणायाःपरमार्थतो व्य-
१५वस्थापयितुम् अशक्तेः । "प्रत्यक्षं कल्पनापोढम् अभ्रान्त"म् इति
प्रत्यक्षसामान्यलक्षणस्य प्रत्यक्षविशेषलक्षणस्य चविकल्प-
मात्रत्वाद् अवास्तवत्वोपपत्तेः । न चावास्तवं लक्षणंवस्तुभूतं लक्ष्यं
लक्षयितुम् अलम् अतिप्रसंगाद् इति किं केन लक्ष्येत ।
अत्रापरे प्राहुः — न वहिः स्वलक्षणालंबनकल्पनाविकला
२०काचिद् बुद्धिर् अस्ति सर्वस्या बुद्धेर् आलंबने भ्रान्तत्वात्स्वप्नबु-
द्धिवत् स्वांशमात्ररूपपर्यवसितत्वाद् विज्ञानमात्रस्यैवतस्य प्रसिद्धे-
र् इति । सो ऽप्य् एवं प्रष्टः स्पष्टम् आचष्टां — विज्ञानमात्रस्यसिद्धिः
४५ससाधना निःसाधना वा ? ससाधना चेत्साध्यसाधनबुद्धिः
सिद्धा । सा चानर्थिकाऽर्थवती वा स्यात् ? प्रथमपक्षेद्वितीय-
पक्षे च दूषणान्य् अभिदधते सूरयः —
प्रत्याययेयुः स्वसंवेदनप्रत्यक्षेण तेषां प्रत्याययितुमशक्तेः ।
१०तच् चानुमानं — यत्प्रतिभासते तद्विज्ञानमात्रम् एव यथाविज्ञानस्वरूपं
प्रतिभासते च नीलसुखादिकम् इति । न चाविज्ञानंप्रतिभासते
जडस्य प्रतिभासायोगाद् इति पक्षे बाधकप्रमाणमनुमानसमर्थन
म् असमर्थितस्यासाधनत्वाद् इति । तत्रेदम् अनुमानं साधनंविज्ञानमात्रं
साध्यम् इति साध्यसाधनधीर् यद्य् अनर्थिका तदाविज्ञानमात्रस्य तत्त्व-
१५स्य यो हेतुः साधनं तस्य सिद्धिर् न स्यात्स्वप्नोपालंभसाधनवत् ।
अथार्थवत्त्वम् एव तस्याः साध्यसाधनबुद्धेस् तदाऽनयैवव्यभिचारः
प्रकृतहेतोः सर्वं ज्ञानं निरालंबनं ज्ञानत्वादित्य् एतत्परं प्रति वक्तुं
युक्तं न स्यात् स च महान् दोषः परिहर्तुम् अशक्यत्वात् । यथै-
व हीदम् अनुमानज्ञानं स्वसाध्येनावलंबनेन सालंबनंतथा
२०विवादाध्यासितम् अपि ज्ञानं सालंबनं किं न भवेद् इति
संशयकरत्वात् । यदापि विज्ञानमात्रं सर्वस्य वस्तुनःप्रतिभा-
४६समानत्वेन हेतुना साध्यते, तदापीदम् अनुमानंवचनात्मकं
परार्थप्रतिभासमानम् अपि न विज्ञानमात्रं ततो ऽन्यत्वादिति व्यभि-
चारदोषः प्रकृतहेतोः स्याद् एव । साध्येविज्ञानमात्रात्मकत्वे
साधनस्य साध्यतमत्वानुषंगात् तत एव समाध्यवस्थायांप्रतिभा-
०५समानं संवेदनाद्वैतं तत्त्वम् अस्तु स्वरूपस्य स्वतोगतेरिति च न
सुभाषितं तस्य परवादिनाम् असिद्धत्वात् ।
न हि योगिनो गम्यं परवादिनां सिद्धं नामेति स्वगृह-
मान्यम् एतत् । किं चेदं संवेदनाद्वैतं नानासंवेदनवत् नस्वस्य
सिद्धं न च परस्मै प्रतिपाद्यम् इति निवेदयन्ति ।
१५ध्यबाधकवाच्यवाचकभावादिविकल्पैः सकलैर् विशुद्धंशून्यं तद्वि-
ज्ञानाद्वैतं तत्त्वं न स्वस्य वेद्यं । संहृतसकलविकल्पावस्थायाम् अपि
योगिनो ग्राह्यग्राहकाकारविकल्पात्मनः संवेदनस्यप्रतिभासनात्
नापि तं निगदितुं शक्यं । विश्वाभिलापास्पदताम् अतीतत्वाद्विश्वे
च ते ऽभिलापाश् च विश्वाभिलापा विश्वाभिलापा जातिगुणद्रव्य-
२०क्रियायदृच्छा शब्दास् तेषाम् आस्पदम् आश्रयो विश्वाभिलाषास्पदंतस्य
भावो विश्वाभिलापास्पदता ताम् अतीतं तत्त्वं कथम् इवनिगद्यं परस्मै
४७स्यात् । नहि जात्यादिशब्दैस् तन् निगद्यतेजातिद्रव्यगुणक्रियादि-
कल्पनाभिर् अपि शून्यत्वात् नापि यदृच्छाशद्बेन तत्र तस्यसंकेत-
यितुम् अशक्तेः संकेतहेतुविकल्पेनाऽपि शून्यत्वाद् इति सुषुप्तौ
याऽवस्था संवेदनस्य सा स्यात् तत्त्वस्य । ततःसुषुप्त्यवस्थम् एतत्
०५सर्वथा विकल्पाभिलापशून्यत्वाभ्युपगमाद् भवदुक्तिवाह्यंभवतो
वीरस्योक्तिः स्याद्वादस् ततो वाह्यं सर्वथैकान्ततत्त्वम् इत्युच्यते ।
विज्ञानार्थपर्यायादेशाद् धि विज्ञानार्थतत्त्वंसकलविकल्पाभिला-
पविकलम् ऋजुसूत्रनयावलंबिभिर् अभिन्यतेव्यवहारनयाश्रयिभिर् वि-
कल्पाभिलापास्पदम् इति स्याद्वादाश्रयणे तत्त्वं नभवदुक्ति-
१०तो वाह्यं स्याद् इत्य् अर्थाद् नम्यते ।
पुनर् अपि परमतम् अनूद्य दूषयितुम् आहुर् आचार्याः —
संविदद्वैतं न चात्मसंवेद्यम् इति शब्देनाऽपि तत्त्वमभिलप्यते
तत् कुतो यतो म्लिष्टा अस्पष्टा भाषा मूकभाषेव तत्प्रतिमः
प्रलापो निरर्थको यस्मिंस् तन्म्लिष्टभाषाप्रतिम् अप्रलापं नपुनर् अ-
२०भिलाप्यं ततस् तदवेद्यम् एवान्यैः प्रतिपाद्यैर् इति मन्यंते, केचित् ।
यथा चाभिलापास् तदवेद्यम् अन्यैस् तथांगसंज्ञयाऽपिसूचीहस्तलक्ष-
४८णयाऽनवेद्यम् अनंगसंज्ञत्वात् । यद् धिसर्वथाऽनभिलाप्यं तत्रांग-
संज्ञासंकेतो ऽपि न प्रवर्त्तते । न चासंकेतितांगसंज्ञाक्वचिद् वित्ति-
निमित्तं शब्दवद् इति च ये प्रतिपद्यं ते तेषां त्वद्द्विषांसंविदद्वै-
तवादिनाम् अवाच्यम् एव तत्त्वं वाच्यं स्यात्, नैव स्याद् इति काक्वा
०५व्याख्यातव्यम् तेषां मौनम् एव शरणं स्याद् इति यावत् ।
तद् एवं सौगतमतम् उपहासास्पदम् एवेतिनिवेदयंति —
र्थदर्शनादिगुणयुक्तत्वान् न च तैर् वचनैः शिष्यास् तेप्रतिपादिता
इतीदम् अहो दुर्गतमं साश्चर्यमन्यतमः स्यात्कृच्छ्रतमेनाधिगम्य-
त्वात् । तत्त्वानुशासनं हि सति शास्तरि गुणवति प्रतिपाद्ये-
१५भ्यस् तत्त्वप्रतिपत्तियोगेभ्यः सत्यैर् एव वचनैःप्रसिद्धं । तत्र सु-
गते शास्तरि प्रसिद्धेपि सौगतानां तद्वचनेषु च सत्येषुसंभवत्सु
शिष्याः सन्तो ऽपि प्रणिहितमनसो न शिष्टा इति कथम् अमोहः
प्रतिपद्येतेति प्रेक्षावताम् उपहासास्पदम् इदं दर्शनमाभासते ।
स्यान् मतं — संवृत्याशास्तृशिष्यशासनतदुपायवचनसद्भा-
२०वान् नोपहासास्पदम् एतत्परमार्थतः संविदद्वैतस्यनिःश्रेयसलक्षण-
स्य प्रसिद्धेर् इति, तद् अप्य् असत् । त्वयास्याद्वादन्यायनायकेन
४९विना भगवन् ! आर्य ! वीरभट्टारक ! मे नैवश्रायसं किंचित्
संभवति यतः प्रमाणेन परीक्ष्यमाणाम् इति प्रत्येयं ।
तद्विसंविदद्वैतरूपं निर्वाणं प्रत्यक्षबुद्धिबोध्यंलिंगगम्यं
वा, परार्थानुमानवचनप्रतिपाद्यं वा स्याद् गत्यंतराभावान्न च
०५तत्र प्रत्यक्षादिप्रमाणं संभवतीति प्रतिपत्त्यभावम् एवसाधय-
न्त्य् आचार्याः —
कस्यचित् तथा निश्चयानुत्पत्तेस् तल्लिंगगम्यं स्यात्स्वर्गप्रापणशक्त्या-
दिवत् । न च तत्रार्थरूपं लिंगं संभवतितत्स्वभावलिंगस्य तद्वत्
प्रत्यक्षबुद्ध्यतिक्रान्तात्वाल् लिंगान्तरगम्यत्वेऽनवस्थानुषंगात्तत्कार्य-
१५लिंगस्य वा संभवात् संभवे वा द्वैतप्रसंगात् । न चवाचः परा-
र्थानुमानरूपायास् तद्विषयेण संविदद्वैतरूपेण योगःपरंपरयाऽपि
संबंधायोगात्, ततः का तस्य तत्त्वस्य गतिर् न काचित् । प्रत्यक्षा
लैंगिकी शाब्दी वा प्रतिपत्तिर् अस्तीति कष्टं दर्शनं ते तवशासन-
म् अशृण्वतां ताथागतानाम् इति ग्राह्यं । संवृत्यातत्प्रतिपत्तिर् न कष्टम् इति
२०अन्यमानान् प्रत्याहुः —
०५
"अग्निष्टोमेन यजेत स्वर्गकामः" इत्य् आदिकं संवृतिवादिनां
सौगतानां परमार्थशून्यं तथा विमोक्षविद्यामृतस्यशासनम् अपि
वाक्यं "सम्यग्ज्ञानवैतृष्णाभावनातो निःश्रेयसम्" इत्याद्यपि,
ततो न भिद्यते परमार्थशून्यत्वाविशेषात् । परमार्थशून्यत्वं तु
१०तद्वाक्यस्य भवत्प्रतीपत्वात्सर्वथैकान्तविषयतयैवोपगतत्वात् ।
भवतो हि वीरस्यानेकान्तशासनस्य न किंचिद् वाक्यं सर्वथा
परमार्थशून्यं रागाद्यं विद्यानलदीपनस्यापि वाक्यस्यबंध-
कारणलक्षणेन परमार्थेनाशून्यत्वात्, विमोक्षविद्यामृत-
शासनस्येव वाक्यस्य मोक्षकारणरूपेण परमार्थेनेति
१५तात्पर्यार्थः ।
ननु च संवृतिवादिनो ऽपि श्रुतमयी चिन्तामयी च भावना
प्रकर्षपर्यन्तं प्राप्ता योगिनः प्रत्यक्षसंविदद्वयंप्रसूते, गुरुणोपदि-
ष्टायाः कस्याश्चिद् अविद्यायाः प्रकृष्टविद्याप्रसूत्यै स्वयंशील्य-
मानायाः संभवाविरोधाद् इति च प्रतिपद्यमानान् प्रतिप्राहुः —
०५लोके सा गुरुणाप्य् उपदिष्टा भाव्यमाना विद्याप्रसूत्यैभवतीति
वदतः सौगतस्य कथमहो भगवन् ! वीर !त्वदीयोक्त्यन-
भिज्ञस्य मोहो न भवेत् ! दर्शनमोहोदयापायेविरुद्धाभिनिवे-
शासंभवात् । यद् धि निमित्तम् अविद्यालक्षणम् अविद्याजन्मनेतद् एव
तस्याः पुनरजन्मने प्रसिद्धं स्याद् इति विरुद्धोऽभिनिवेशः
१०स्यात् । नहि मदिरापानं मदजन्मने प्रसिद्धं मदाजन्मननि-
मित्तं भवितुम् अर्हति । ननु च यथा विषभक्षणंविषविकार-
कारणं प्रसिद्धम् अपि किंचिद् विषविकाराजन्मने दृष्टं तथाकाचि-
द् अविद्याऽपि भाव्यमाना स्वयम् अविद्याजन्माभावाय भविष्य-
ति विरोधाभावाद् इति कश्चित्; सो ऽप्य् अपर्यालोचितवचनः ।
१५अन्यद् धि जंगमविषं भ्रमदाहमूर्च्छादिविकारस्य जन्मनेप्रसिद्धं
तदजन्मने पुनर् अन्यद् एव स्थावरविषंतत्प्रतिपक्षभूतम् इति विषमम् उ-
दाहरणं । तर्ह्य् अविद्यापि संसारहेतुरनादिवासनासमुद्भूताऽन्यैवा-
विद्यानुकूला, मोक्षहेतुः, पुनरनाद्यविद्याजन्मनिवृत्तिकरीविद्याऽ-
नुकूला चान्या तत्प्रतिपक्षभूतत्वाद् इति साम्यमुदाहरणस्यास्तु
२०विशेषाभावाद् इति वचनं न परीक्षाक्षमंअविद्याप्रतिपक्षभूताया
एवाविद्यायाः संभवाभावाद् विद्यात्वानुषंगात् । नन्व् एवंविषप्रतिप-
५२क्षभूतस्य विषान्तरस्यापि विषत्वंमाभूत्तस्यामृतत्वानुषंगात् ।
इत्य् एतद् अपि न प्रतिकूलं नः । जंगमविषप्रतिपक्षभूतंहि स्थावर-
विषमत एव विषममृतम् इति प्रसिद्धं सर्वथा तस्यविषत्वे वि-
षान्तरप्रतिपक्षत्वविरोधात् । कथंचिद् विषत्वं क्षीरादेरपि न
०५निवार्यते तदभ्यवहरणानंतरम् अपि कस्यचिन्मरणदर्शनात् ।
काचिद् अविद्या तु विद्यानुकूला यदि कथंचिद् विद्या निगद्येता-
न्यथानाद्यविद्याप्रतिपक्षत्वायोगात् तदा न किंचिद् अनिष्टंस्याद्वा-
दिमताश्रयणात् संवृतिवादिमतविरोधात् । स्याद्वादिनां हि के-
वलज्ञानरूपां परमां विद्यामपेक्ष्य क्षायिकीं क्षायोपशमिकी
१०मतिज्ञानादिरूपापकृष्टविद्याप्य् अविद्याऽभिप्रेता नानादिमिथ्या-
ज्ञानदर्शनलक्षणाविद्यापेक्षया तस्यास्तत्प्रतिपक्षभूतत्वाद् विद्या-
त्वसिद्धेर् इति न सर्वथाऽप्य् अविद्यात्मिकाभावनागुरुणोपदिष्टापि
विद्याप्रसूत्यै व्याघाताद् गुरोर् अपि तदुपदेष्टुरगुरुत्वप्रसंगाद् विद्यो-
पदेशिन एव गुरुत्वप्रसिद्धेः । ततो ऽनुपायम् एवसंविदद्वैतं त-
१५त्त्वं सर्वप्रमाणगोचरातिक्रांतत्वात् पुरुषाद्वैतवद् इतिस्थितम् ।
संप्रत्यवसरप्राप्तम् अभावैकांतवादिमतम् अनूद्यनिराकर्त्तुम् आर-
भन्ते सूरिवर्याः —
५३
तत्त्वं सौत्रान्तिकनिराकरणात् । नाप्यन्तःसंवित्परमाणुमात्रं
संविदद्वैतमात्रं वा योगाचारमतनिरसनात् । किं तर्ह्यभाव-
मात्रं तत्त्वं माध्यमिकमतम् एव परमार्थवृत्तेरभ्युपगम्यते । सा तु
०५परमार्थवृत्तिः संवृतिः न पुनः शून्यसंवित्तिस् तात्त्विकीयतः
शून्यसंविदो विप्रतिषेधः स्यात् । तथाहि — सापरमार्थवृत्तिः
संवृतिः सर्वविशेषशून्यत्वात् सर्वेषां विशेषाणांपदार्थसद्भाव-
वादिभिर् अभ्युपगम्यमानानां तदभ्युपगमेनैवबाध्यमानानां व्य-
वस्थानासंभवाद् अविद्याया एव प्रसिद्धेः, बंधमोक्षाव् अपितस्या एव
१०संवृतेर् अविद्यात्मिकायाः सकलतात्त्विकविशेषशून्याया अपि वि-
शेषौ सांवृतौ सांवृतेनैवहेतुस्वभावेनात्मात्मीयाभिनिवेशेन नैरा-
त्म्यभावनाभ्यासेन च विधीयमानौ न विरुद्धौ किलेति
शून्यवादिमतसूचनं, तद् एतद् त्वदनाथानां सर्वथाशून्यवादिनां
वाक्यं, न पुनस् त्वं भगवान् वीरो नाथो येषामनेकान्तवादि-
१५नां तेषाम् एतद् वाक्यं तैः स्वरूपादिचतुष्टयेन सतामेवाकल्पिता-
त्मकानां पररूपादिचतुष्टयेनार्थानां शून्यत्ववचनात् । तदभाव-
मात्रस्यापि स्वरूपेणासत्त्वे पारमार्थिकत्वविरोधात् । संवि-
न्मात्रस्य शून्यस्य स्वरूपेण सत्त्वे पररूपेणग्राह्यग्राहकभावा-
दिना चासत्त्वे सदसदात्मकस्य कथंचिच् छून्यस्य सिद्धेःस्या-
२०द्वादिवाक्यस्यैव व्यवस्थानात् ततस् त्वदनाथवाक्यमव्यवस्थि-
तम् एव मृषेत्य् अर्थः ।
यथा न शून्यवादिनां शून्यं तत्त्वम् अनुपपन्नंतथाऽनेकान्त-
५४वादिनस् त्वत्तः परेषाम् अपि शून्यम् अनुपपन्नम् अपिसंप्राप्तम् इति प्रति
पादयन्ति श्रीसूरयः —
त्तानर्थानाचक्षते भेदवादिनः सौगताःप्रबुद्धतत्त्वाद् भवतो वीरा-
त् परे तेषां सामान्यापह्नवे विशेषाणाम् अभावः प्रसज्येततेषां सामा-
१०न्यनांतरीयकत्वात् तदभावे तद्भावायोगात् सर्वथानिरुपाख्य-
म् एवायातं । येऽपि च सामान्यमेव प्रधानमेकं प्रवदंतिमहदहंका-
रादिविशेषाणां तद्व्यतिरेकेणासत्त्वात् तेषाम् अपि भवतःपरेषां
सकलविशेषाभावे सामान्यस्याऽपि तदविनाभाविनो ऽसत्त्वप्र-
संगात् व्यक्ताव्यक्तात्मनश् च भोग्यस्याभावे भोक्त्तुर् अप्यात्मनो ऽसं-
१५भव इति सर्वशून्यत्वम् अनिच्छतो ऽपि सिध्येत् । व्यक्ताव्यक्तयोः
कथंचिद्भेदप्रतिज्ञाने तु स्याद्वादन्यायानुसरणान् नत्वदनाथवा-
क्यं स्यात् तथा परस्परनिरपेक्षसामान्यविशेषभाववादिनो
यौगाः कथंचित्सामान्यविशेषभावानभ्युपगमात् व्यतीतसा-
मान्यविशेषभावाः प्रसिद्धा एव भवतः परे तेषाम् अपिखपुष्प-
२०वद् असद् एव तत्त्वम् आयातं विश्वाभिलापार्थविकल्पशून्यत्वात्व्य-
तीतसामान्यभाववादिवत् व्यतीतविशेषभाववादिवच् च । सर्वथा
५५शून्यवादिवद् वेति वाक्यभेदेन व्याख्यातव्यं । परंहि सामान्यं
सत्त्वं द्रव्यगुणकर्मभ्यो भिन्नम् अभिदधतां द्रव्यादीनामसत्त्वं
स्यात् सत्त्वाद् भिन्नत्वात् प्रागभावादिवत् । ननु द्रव्यादीनामप्रति-
पत्तौ हेतोर् आश्रयासिद्धिः प्रतिपत्तौधर्मिग्राहकप्रमाणबाधितः
०५पक्षः कालात्ययापदिष्टश् च हेतुर् इति चेत्, न द्रव्यादीनां
धर्मिणां कथंचित्सत्त्वाद् अभिन्नानां प्रत्यक्षादिप्रमाणतःसिद्धेस् त-
द्भेदैकांतसाधनायैव प्रयुक्तस्य हेतोःकालात्ययापदिष्टत्वसिद्धेः ।
ननु च सत्त्वाद् भिन्नत्वाद् इत्य् एतस्य हेतोर् अप्रतिपत्तौस्याद् असिद्धत्वं
प्रतिपत्तौ तु धर्मिग्राहकप्रमाणबाधितः पक्षो हेतुश् चकालात्ययो-
१०दितः स्याद् द्रव्यादीनां सत्त्वाद् अभेदग्रहणस्यद्रव्याद्यस्तित्वप्रति-
पत्तिनान्तरीयकत्वात् तदसत्त्वे तदभेदप्रतिपत्तेर् अयोगादिति च न
समीचीनं वचनं प्रसंगसाधनप्रयोगात् इति चेत् न सत्त्वाद्भिन्नत्वं
हि प्रागभावादिषु परैः स्वयमसत्त्वेन व्याप्तं प्रतिपन्नंद्रव्यादिषु
प्रतिपद्यमानम् असत्त्वं साधयतीति साध्यसाधनयोर्व्याप्यव्यापक-
१५भावनिश्चये सति व्याप्याभ्युपगमस्यव्यापकाभ्युपगमनान्तरी-
यकस्य प्रदर्शनं प्रसंगसाधनम् अनुमन्यताम् । ननु चकिं सत्त्वा-
समवायो ऽसत्त्वं साध्यते किं वा नास्तित्वम् इतिपक्षद्वितयं । न
तावद् उत्तरः पक्षः श्रेयान् नास्तित्वेन सत्त्वाद्भिन्नत्वस्याव्याप्तत्वात् ।
प्रागभावादीनां सत्त्वाद् भिन्नत्वे ऽपि सद्भावादन्यथोदाहरण-
२०त्वविरोधात् । प्रथमपक्षे तु प्रमाणबाधःसत्त्वसमावायस्य
द्रव्यादिषु प्रमाणतः प्रतीतेः सत्त्वासमवायस्य तयाबाध्यमा-
नत्वं । तथा हि — द्रव्यादीनि सत्तासमवायभांजिसत्प्रत्यय-
५६विषयत्वात्, यत् तु न सत्तासमवायभाक्तन् नसत्प्रत्ययविषयो
यथा प्रागभावाद्यसत्तत्त्वं । सत्प्रत्ययविषयाश् चद्रव्यादीनि
तस्मात् सत्तासमवायंभांजीति द्रव्यादिषु सत्त्वस्यसमवायप्रतीतिः
सत्त्वासमवायस्य बाधिकास्ति ततो न द्रव्यादीनाम् असत्त्वं
०५सत्त्वासमवायलक्षणं साधयितुं शक्यंनास्तित्वलक्षणासत्त्ववद् इ-
ति केचित् । ते ऽपि न परीक्षकाः । सत्प्रत्ययविषयत्वस्यहेतोः
परेषां सामान्यादिभिर् व्यभिचारात् तेषुसत्त्वसमवायासंभवे ऽपि
भावात् । यदि पुनर्मुख्यसत्प्रत्ययविषयत्वस्य हेतुत्वान्नोपच-
रितसत्प्रत्ययविषयत्वेन व्यभिचारोद्भावनं युक्तमतिप्रसंगाद् इति
१०निगद्यते तदा सामान्यादिषु कुतः सत्प्रत्ययविषयत्वमुपचरि-
तम् इति वक्तव्यं । स्वरूपसत्त्वनिमित्तत्त्वाद् इति केचित् । व्याह-
तम् एतत् । स्वरूपसत्त्वनिमित्तं चोपचरितं चेति को ह्य् अबा-
लिशः स्वरूपसत्त्वनिमित्तं सत्प्रत्ययविषयत्वम् उपचरितमर्थान्तर-
भूतसत्तासंबंधत्वान् मुख्यम् इति ब्रूयाद् अन्यत्रजडात्मनः, यष्टि-
१५स्वरूपनिमित्तं हि यष्टौ यष्टिप्रत्ययविषयत्वं मुख्यंलोके
प्रसिद्धं, यष्टिसंबंधा१त् तु पुरुषे गौणम् इतिमुख्योपचरितव्यवस्था-
तिक्रमाद् अनादेयवचनताऽस्य स्यात् । स्याद् आकूतं ते सत्तास-
मवायनिमित्तं सत्प्रत्ययविषयत्वं द्रव्यादिषु मुख्यंतद्विशेषणस-
त्त्वग्रहणपूर्वकत्वाद् विशेषणप्रत्ययनिमित्तस्यविशेषप्रत्ययस्य मु-
२०ख्यत्वसिद्धेःयष्टित्वविशेषणग्रहणनिमित्तकविशेष्ययष्टिप्रत्य-
यवत् सत्त्वविशेषणग्रहणम् अंतरेण सामान्यादिषुसत्प्रत्यय-
१. ऽयष्टिसंबंधवत्सु पुरुषेषुऽ इति पुस्तकांतरे ।
५७स्योपचरितत्वसिद्धेः पुरुषे यष्टित्वग्रहणमन्तरेण यष्टिप्रत्ययव-
द् इति । तद् अप्य् असम्यक् । तत एव व्यभिचारसिद्धेःसत्प्रत्य-
पविषयत्वस्य सत्त्वसमवायासंभवे ऽपि भावात् । ततोद्रव्यादीनां
सत्तातो ऽत्यंतभेदोपगमे सत्वासमवायलक्षणम् असत्त्वंसिद्धम् एव ।
०५तथा पृथिव्यादीनाम् अद्रव्यत्वं द्रव्यात्वाद् भिन्नत्वाद्रूपादिवत्, रूपा-
दीनां चागुणत्वं गुणत्वाद् अन्यत्वाद् उत्क्षेपणादिवत्, उत्क्षेपणा-
दीनाम् अकर्मकत्वं कर्मत्वाद् अर्थान्तरत्वाद् धरादिवद् इतिव्यतीतसा-
मान्यत्वं द्रव्यगुणकर्मणाम् असत्त्वं साधयतिव्यतीतविशेषत्ववत् ।
तत् सूक्तं सूरिभिः सदसत्तत्त्वं यौगानाम् असद् एवव्यतीतसामान्य-
१०विशेषभावात् खपुष्पवद् इति सामान्यविशेषसमवायानां हिस्व-
यम् असामान्यविशेषत्वाभ्युपगमात् प्रागभावादिवन् नासिद्धंव्यती-
तसामान्यविशेषत्ववत्त्वं साधनं । नाऽपिद्रव्यगुणकर्मणां सामा-
न्याद्यभावे प्रसिद्धे तेषांव्यतीतसामान्यविशेषत्वस्याप्रिसिद्धि-
र् अथवा द्रव्यादीनां नास्तित्वम् एव साध्यं खपुष्पवद् इतिदृष्टांत-
१५सामर्थ्यात्, ततो विश्वाभिलापार्थविकल्पशून्यं तत्त्वमायातं ।
अभिलापः पदं तस्यार्थः, अभिलापार्थः पदार्थ इतियावत्,
तस्य विकल्पा भेदाः षट्द्रव्यादयोर् वैशेषिकाणां, प्रमाणादयः
षोडश नैयायिकानां, विश्वे च ते ऽभिलापार्थविकल्पाश् चेति
स्वपदार्थवृत्तिस् तैः शून्यं तत्त्वं स्यात् खपुष्पवद् असदेव प्रबुद्धत-
२०त्वाद् भवतः परेषाम् इति वचनाद् भवतोवीरस्यानेकांततत्त्ववादिनो
नासत्तत्त्वं स्याद् इति प्रतीयते । कथंचित्सामान्यविशेषभावस्य
द्रव्यादिषु प्रतीयमानत्वात् प्रमाणादिषु बाधकाभावात् द्रव्या-
५८त् कथंचिद् अभेदो गुणकर्मणोर् अशक्यविवेचनत्वात्सिद्धस् तथा सा-
मान्यविशेषसमवायानां प्रागभावादीनां च विशेषाभावात्तद्व-
त्प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टांतसिद्धांतावयवतर्कनिर्णयवादज-
ल्पवितंडाहेत्वाभासछलजातिनिग्रहस्थानानां चद्रव्यपर्याय-
०५विशेषाणां द्रव्यात् कथंचिद् भेदस्य संप्रत्ययान् नासत्त्वंपर्यायान्त-
रवत् । न हि यत एव ऽपर्याया द्रव्यस्यऽ इति नियमोव्यवति-
ष्ठते विपर्ययानध्यवसाययोर् अपिप्रमाणादिषोडशपदार्थेभ्यो-
ऽर्थान्तरभूतयोः प्रतीतेः । पदार्थसंख्यानियमानभ्युपगमे वाने-
कान्तवादानतिक्रम एव सिद्धः । यथा च भवतः परेषांवैशे-
१०षिकनैयायिकानां सकलपदार्थभेदशून्यं तत्त्वम् असद् एवस्यात् ख-
पुष्पवत् तथा सांख्यादीनाम् अपिव्यतीतसामान्यविशेषत्वाविशेष-
त्वात् । ततः सर्वेषाम् अपि सर्वेथैकांतवादिनाम् असद् एवतत्त्वम् इति
संक्षेपतः प्रतिपत्तव्यम् ।
सांप्रतं परमतम् आशंक्य पुनर् अपि निराकर्त्तुमारभते —
२०तत्त्वं न तत्स्वभावम् अतत्स्वभावं अशून्यस्वभावंसत्स्वभावम् इत्य् अर्थः ।
तस्मिन्न् अतत्स्वभावे ऽपि तत्त्वे ऽभ्युपगभ्यमाने ऽनयोर्बंन्धमोक्षयो-
५९र् उपायात् कारकरूपाद् गतिः प्रतिपत्तिः स्यान् नान्यथाज्ञायक-
रूपाच् चोपायाद् गतिः प्रतिपत्तिः स्यान् नान्यथेति निश्चेतव्यं ।
स च प्रतिपत्त्युपायः परार्थस् तावद् वचनं स्वार्थश् चप्रत्यक्षमनुमानं
वा, तत्र यदा वचनं बंधमोक्षयोर् गतेर् उपायास् तदावचनीयौ तौ
०५यदा पुनर् अनुमानम् उपायस् तदा गम्यौ ताव् अनुमेयौ, यदा तुप्रत्य-
क्षम् उपायस् तदा प्रत्यक्षेण गम्यौ परिच्छेद्यौ तौसंबंधिनौ पर-
स्पराविनाभूतौ बंधेन विना मोक्षस्यानुपपत्तेर्बंन्धपूर्वकत्वान् मो-
क्षस्य, मोक्षेण च विना न बंधः संभवति प्रागबद्धस्यपश्चाद् व-
न्धोपपत्तेर् अन्यथा शाश्वतिकबंधप्रसक्तेः । अनादिबंधसंताना-
१०पेक्षया बन्धपूर्वकत्वे ऽपि बंधस्य बंधविशेषापेक्षयातस्याबंधपू-
र्वकत्वसिद्धेः प्रागबद्धस्यैव देशतो मोक्षरूपत्वान्मोक्षविनाभावी
वंध इत्य् अविनाभाविबंधेन संबंधिनौ तौ बंधमौक्षोचेद् इति पर-
मतस्य सूचकशब्दस् तन् नेत्य् अनेन प्रतिषिध्यते नैवंसत्स्वभावं
तत्त्वं दृष्टं सर्वथा क्षणिकम् अक्षणिकं वा विरोधित्वात्तद्विरोधि दृष्टं
१५प्रत्यक्षतो वहिर् अंतश् च नित्यानित्यात्मनो जात्यंतरस्यंसर्वथा क्ष-
णिकाक्षणिकैकांतविरोधिनो निर्वाधं विनिश्चयात्, सम्यगनु-
मानतो ऽपि तस्यैवानुमेयत्वात् । सर्वम् अनेकांतात्मकं वस्तुवस्तुत्वा-
न्यथाऽनुपपत्तेर् इति स्वभावविरुद्धोपलंभःपरमततत्त्वं विरुणद्धि ।
नास्ति परमते सत्तत्त्वं सर्वथा क्षणिकम् अक्षणिकं वाततो जा-
२०त्यंतरस्यानेकांतस्य दर्शनाद् इति स्वभावानुपलंभो वातद्विप्र-
तिषेध इति नास्ति सर्वथैकांतात्मकं सत्तत्त्वंप्रत्यक्षाद्यनुपल-
ब्धेर् इति माभूत्स्वयं प्रत्यक्षादिप्रमाणतः सतत्त्वस्यदर्शनं । पर-
६०पक्षदू१षणत्वात् तत्सिद्धिर् एवेति चायुक्तं यस्माद्वाच्यं यथार्थं न च
दूषणं तत् यद् दृ
तत्र च यथार्थं वाच्यं तच् च न सम्यग् दूषणं वक्तुंशक्यम् इत्य् अर्थः ।
न नित्यं वस्तु सदनर्थक्रियाकारित्वात्क्रमयौगपद्यरहितत्वात्
०५खपुष्पवद् इति दूषणस्यायथार्थत्वाद् दूषणाभासत्वसिद्धेःपरप-
क्षवत् स्वपक्षे ऽपि भावान् न तत्प्रत्यनयोः पक्षयोःक्वचिद्विशेषो ऽ-
स्ति । ताभ्यां हि सर्वथैकांताभ्याम् अनेकान्तो निवर्त्ततेविरोधा-
त् तन्निवृत्तौ तु क्रमाक्रमौ निवर्त्तते तयोस् तेनव्याप्तत्वात् । एक-
स्यानेकदेशकालव्यापिनो देशक्रमकालक्रमदर्शनात् । तथै-
१०कस्यानेकशक्त्यात्मकस्य नानाकार्यकरणे यौगपद्यसिद्धेः ।
क्रमाक्रमयोश् च निवृत्तौ ततो ऽर्थक्रियाया निवृत्तिस् तस्यास्ताभ्यां
व्याप्तत्वात् क्रमक्रमाभ्यां विना क्वचिद् अर्थक्रियानुपलब्धेस्त-
न्निवृत्तौ च वस्तुतत्त्वं न व्यवतिष्ठते तस्यार्थक्रिययाव्याप्त-
त्वात् । न च स्वपक्षं परपक्षवत् निराकुर्वद्दूषणंयथार्थं भवि-
१५तुम् अर्हति न सर्वथाऽप्य् असत्तत्त्वं तत एव नोभयमनुभयं चार्थक्रि-
याविरोधात् ।
किं तर्हि सकलम् अवाच्यम् एवेत्य् एकान्तवादे ऽपि दूषणम् आ-
वेदयन्ति ।
अभिलाप्यता कथंचित् सद् एवाशेषं तत्त्वंस्वरूपादिचतुष्टयात् कथं-
०५चिदसद् एव विपर्यासाद् इत्यादिवचनविषयता तस्या द्विषां श-
त्रूणाम् अशेषस्यापि तत्त्वस्यानभिलाप्यतायाम् अभिप्रेतायां किं
स्याद् उपायतत्त्वस्यानभिलाप्यता स्याद् उपेयतत्त्वस्येवाविशेषात् ।
ततश् च यथोपेयं तत्त्वं निःश्रेयसं सर्वथाभिलापितुमशक्यं तथो-
पायतत्त्वम् अपि, तत्प्राप्तेः कारकं ज्ञायकं चेतिसर्वथाऽप्य् अनभिला-
१०प्यं तत्त्वम् इत्य् अपि नाभिलपितुं शक्येत प्रतिज्ञातविरोधादित्य् अ-
भिप्रायम् आविःकुर्वन्ति स्वामिनः —
पररूपतो वा गत्यंतराभावात् । प्रथमपक्षे तावद् अवाच्यमयथा-
प्रतिज्ञं प्रसज्येत इति क्रियाध्याहारः । कुत एतत् अवाच्य-
म् इत्य् अत्र वाच्यभावाद् अवाच्यम् इत्य् अस्यैव वाच्यत्वाद् इत्यर्थः । सप्त-
२०भ्याः षष्ठ्यर्थत्वाच् च शब्दस्यैव शब्दार्थत्वात् । स्वरूपेणावाच्य-
६२म् इति द्वितीयपक्षे स्वरूपवाचि सर्वं वच इतिविरुद्धवचनम् आ-
सज्येत । पररूपेणावाच्यतत्त्वम् इति तृतीयपक्षे ऽपिपररूपवाचि
सर्वं वच इति विरुध्यते । सर्वत्र स्वप्रतिज्ञाव्यतिक्रमादयथा-
प्रतिज्ञम् इति सम्बन्धनीयम् । तद् एवं न भावमात्रंनाभावमात्रं
०५नोभयं नावाच्यम् इति चत्वारो मिथ्याप्रवादाः प्रतिषिद्धाः
सामर्थ्यान् न सद् अवाच्यं तत्त्वं नासद् अवाच्यंनोभयावाच्यं नानु-
भयावाच्यम् इति निवेदितं भवति न्यायस्य समानत्वात् ।
कथञ्चिद्वाच्यत्वप्रतिज्ञायां तत्त्वस्य प्रतिपादकंवचनं
सत्यम् एवानृतम् एव वेत्याद्येकान्तनिरासार्थम् आहुः —
१५सत्येतरज्ञानपूर्वकत्वाच् छाखायां चन्द्रमसं, पश्येति, यथा तत्र
हि चन्द्रमसं पश्येति सत्यं चन्द्रमसो दर्शनात्संवादकप्रादुर्भा-
वात् । शाखायाम् इति वचनम् अनृतंशाखाप्रत्यासन्नत्व
चन्द्रमसि विसंवादकत्त्वात्तन्निबंधनवचनस्यानृतत्वसिद्धेः । सत्यं
च तदनृतं चेति सत्यानृतम् अवतिष्ठते प्रदिद्वन्द्विभ्यांसत्यानृ-
२०ताभ्यां वस्त्वंशाभ्यां मिश्रं युतम् इति संबंधनीयं । परवचनम-
नृतानृतम् एवास्ति तच् चानुबंधिमिश्रं यथा चन्द्रद्वयंगिरौ पश्ये-
६३ति । तत्र हि यथा चन्द्रद्वयवचनम् अनृतं तथागिरौ चन्द्रवचनम् अपि
विसंवादिज्ञानपूर्वकत्वात् । एकस्माद् अनृताद् अपरम् अनृतमनुबंधि स-
मभिघीयते तेनानुबंधिना मिश्रमनुबंधिमिश्रम् इतिप्रत्येयं । प्रति-
द्वन्द्वि चानुबंधि च प्रतिद्वन्द्व्यनुबंधिनी ताभ्यां मिश्रंसत्यानृतं
०५चाप्य् अनृतानृतं चेति यथासंख्यम् अभिसंबधाद्वाशब्दस्यैवकारार्थत्वा-
द् एव व्याख्यातव्यम् । तच् चेदृक् भगवन् । जिन! नाथ!त्वदृते त्वत्तो
विना वस्तुनो ऽतिशायनेनाभिधेयस्यातिशयेन वचनंप्रवर्तमानं
किं युक्तं, नैव युक्तम् इत्य् अर्थात् तवैव युक्तम् एतदितिगम्यते तादृगने-
कान्तमेकं नावास्तवं भवति त्वदृतेसर्वथैकान्तस्यावस्तुत्व-
१०व्यवस्थानात् ।
कथं पुनः किंचिद् अनृतम् अपि सत्यं सत्यम् अप्य् अनृतंकिंचि-
द् अनृतम् अनृतम् एवेति भेदो ऽनृतस्य स्याद् इत्य् आवेदयन्ति ।
स् तस्मिन् सति स्याद् एवानृतं भेदवत् यस्य हिवचनस्याभिधे-
यम् अल्पम् असत्यं भूरि सत्यं तत्सत्यानृतम् इति, सत्यविशेषणेनानृतं
२०भेदि प्रतिपाद्यते । यस्य तु वचनस्याभिधेयम् अल्पंसत्यम् अनृतं भूरि
तदनृतानृतम् इति, अन्त
६४भेदि भव
आत्मान्तरं तु तस्यानृतस्यात्मविशेषलक्षणं स्यात् भिदुरंभे-
दस्वभावं विशेषणभेदात् स्यात् सममभेदस्वभावंविशेषणभेदा-
भावात् चशब्दाद् उभयं हेतुद्वयार्पणाक्रमेणेतियथासंभवम् अभि-
०५संबध्यते न तु यथासंख्यं छन्दोवशात् तथाभिधानात्सहद्वया-
र्पणात् । स्याच् चानृतात्मानभिलाप्यता च सहोभाभ्यां धर्मा-
भ्याम् अभिलपितुम् अशक्यत्त्वाच् चशब्दोऽनभिलाप्यांतराभिलाप्यांतर-
भंगत्रयसमुच्चयः स्याद् भिदुरं चानभिलाप्यं च स्यात्समं चाऽन-
भिलाप्यं चेति स्याद् उभयं चाऽनभिलाप्यं चेति सप्तभंगी
१०प्रत्यया ।
ननु च न वस्तुनो ऽतिशायनं, संभवति, सदेकरूपत्वादि-
त्य् एके । असदेकान्तात्मकत्वाद् इत्य् अपरे । सत्त्वासत्त्वाद्यशेष-
धर्मप्रतिषेधाद् इति चेतरे । तन्निराकरणपुरःसरंवस्तुनो ऽनेका-
तिशयसद्भावम् आवेदयन्ति —
२०भेन सन्मात्रं निराक्रियते । तथा हि — नास्ति सन्मात्रंसकल-
विशषणरहितं दृश्यस्य सत जातुचिददर्शनात् असन्मात्रवदि-
६५त्य् अनेन नासद् एव तत्त्वं दृष्टम् इति व्याख्यातंचशब्दस्य समुच्च-
यार्थत्वात् । परस्परनिरपेक्षं सत्तत्त्वम् असत्तत्त्वं नदृष्टम् इति घटना-
त् तेन न परस्परनिरपेक्षं सदसत्तत्त्वं संभवतिसर्वप्रमाणतो
दृष्टत्वात् सन्मात्रतत्त्ववद् असन्मात्रत्त्ववद् वेतिप्रतिपादितं प्रतिप-
०५त्तव्यं । तथा न सन्नाप्य् असन्नोभयं नैकं नानेकमित्याद्य-
शेषधर्मप्रतिषेधगम्यम् आत्मान्तरं परमब्रह्मातत्त्वमित्य् अपि न संभवति ।
कदाचित् तथैवादर्शनाद् इति न दृष्टम् एकम् आत्मान्तरंसर्वनिषेधग-
म्यम् इति व्याख्यातव्यं । तद् एवं सत्त्वासत्त्वविमिश्रंपरस्परापेक्षं
तत्त्वं दृष्टम् इत्य् अनेन सदसदाद्येकांतव्यवच्छेदेनसदासदाद्य-
१०नेकान्तत्वं साध्यते, तदुपाधिभेदात् । उपाधिर् विशेषणांस्व-
द्रव्यक्षेत्रकालभावाः परद्रवक्षेत्रकालभावाश् चतद्भेदाद् इत्य् अर्थः ।
तेनेदम् उक्तं भवति — स्यात् सद् एव सर्वं तत्त्वंस्वरूपादिचतुष्टयात्,
स्याद् असद् एव सर्वं तत्त्वं पररूपादिचतुष्टयात्, स्यादुभयं स्वपर-
रूपादिचतुष्टयद्वैतक्रमार्पितात्, स्याद् अवाच्यं, सहार्पिततद्द्वैतात्,
१५स्यात् सदवाच्यं स्वरूपादिचतुष्टयाद् अशक्तेः, स्यादसदवाच्यं प-
ररूपादिचतुष्टयाद् अशक्तेः, स्यात् सदसदवाच्यंक्रमार्पितस्वपररू-
पादिचतुष्टयद्वैतात् सहार्पिततद्द्वैताच् च । इत्येवं तदेव सदसदादि-
विमिश्रं तत्त्वं दृष्टम् इति वस्तुनो ऽतिशायनेन किंचित्सत्यानृतं
किंचिद् अनृतानृतं वचनं तवैव युक्तम् । त्वत्तो महर्षेरन्येषां
२०सदाद्येकान्तवादिनां स्वप्नेपि नैतत् संभवतीति वाक्यार्थः
प्रतिपत्तव्यः ।
ननु च निर्विकल्पकं प्रत्यक्षंनिरंशवस्तुप्रतिभास्येव न
६६धर्मिधर्मात्त्मकवस्तुप्रतिभासितपृष्टभाविविकल्पनज्ञानोत्थंधर्मो
धर्मो ऽयम् इति धर्मिधर्मव्यवहारस्य प्रवृत्तेस् तेन चसकलकल्प-
नापोढेन प्रत्यक्षेण निरंशस्वलक्षणास्यादर्शनम् असिद्धंकथं तद-
भावं साधयेद् इति वदन्तं प्रत्याहुः —
१०दृष्ट्वा नीलादिकम् इदम् इति वचनम् अन्तरेणांगुल्या प्रदर्शनमित्य् अ-
र्थः । स प्रत्यक्षनिर्देशो ऽस्यास्तीति प्रत्यक्षनिर्देशवत् । तद् अप्य् अ-
सिद्धं । कुत एतत्, यस्माद् अकल्पकं ज्ञापयितुं कुतश्चिदप्य् अ-
शक्यं, हि यस्माद् अर्थे । तेनेदम् उक्तं भवति — यस्मादकल्पकं कल्प-
नापोढं, न विद्यते कल्पः कल्पनाऽस्मिन्न् इति विग्रहात्, तद्ज्ञाप-
१५यितुं संशयितेभ्यो विनेयेभ्यः प्रतिपादयितुं न शक्यं, तस्मा-
त् प्रत्यक्षनिर्देशवद् अपि तत्त्वम् इदम् असिद्धम् इति । तद्धि प्रत्यक्षम् अक-
ल्पकं न तावत् प्रत्यक्षतो ज्ञापयितुं शक्यं तस्यपरासंवेद्यत्वात् ।
नाऽप्य् अनुमानात् तत्प्रतिबद्धलिंगप्रतिपत्तेर् असंभवात्परेषाम् अगृहीतलिं-
गलिंगिसम्बंधानाम् अनुमानज्ञानेन ज्ञापयितुम् अशक्तेः । स्वयं प्रति-
२०पन्नकल्पनापोढप्रत्यप्रतिबद्धलिंगानां तुतज्ज्ञापनानर्थक्यात् ।
६७को हि स्वयम् अकल्पकं प्रत्यक्षं तदविनाभाविलिंगंच प्रतिपद्यमानः
प्रत्यक्षम् अकल्पकं न प्रतिपद्येत । प्रतिपद्यमानस्यापिविपरीतसमारो-
पसंभवात् तज्ज्ञापनम् अनुमानेन नानर्थकम् इति चेत्, न, समारोपव्य-
वच्छेदे
०५नसंबंधस्यानुमानेन संमारोपव्यवच्छेदः साध्यते, स्वयम् अप्रतिपन्न-
साध्यसाधनसंबंधस्य वेति ? न तावत् प्रथमः पक्षः, समारोपस्यै-
वासंभवात् । स्वयं प्रत्यक्षम् अकल्पकंतदविनाभाविसाधनं च प्रति-
पद्यमानस्य समारोपे परेणा प्रत्यायने ऽपि तस्यसमारोपप्रसं-
गात् । नाऽप्य् अप्रतिपन्नसाध्यसाधनसंबंधस्यसाधनप्रदर्शनेन
१०समारोपव्यवच्छेदनं युक्तम् अतिप्रसंगात् । यदिपुनर्गृहीतविस्मृ-
तसंबंधस्य साध्यसाधनसंबंधस्मरणकारणात् समारोपोव्यव-
च्छिद्यत इति मतं, तद् अप्य् अयुक्तम् । संबंधग्रहणस्यैवासंभवात्,
स्वयमविकल्पकप्रत्यक्षानिश्चये तत्स्वभावकार्यानिश्चये चतत्सं-
बंधस्य निश्चेतुम् अशत्त्केः । परतो निश्चयात् तन्निश्चयेतत्स्वरूप-
१५स्यापि निश्चयान्तरान् निश्चयप्रसंगाद् अनवस्थानात् । निश्चयस्व-
रूपानिश्चये ततो
ज्ञापयितुम् अशक्तेः कुतः सिद्धिः स्यात् ? विना च सिद्धेर् नच
लक्षणार्थः संभवति "कल्पनापोढम् अभ्रान्तं प्रत्यक्ष"म् इति ल-
क्षणम् अस्यार्थः प्रत्यक्षप्रत्यायनं, न च प्रत्यक्षस्यसिद्धेर् विना
२०तत्प्रत्यायनं कर्त्तुं शक्यम् इति नैव लक्षणार्थः कश्चित्संगच्छते ।
ततो न तावकद्वेषिणि वीर! सत्यं सर्वथा संभवति । तवाऽयं
तावकः स चासौ द्वेषी चेति तावकद्वेषी तावकशत्रुर् इत्य् अ-
६८र्थः । तस्मिन् न सत्यं वीर ! भगवन्न् इतिव्याख्यानं । अथवा
तवेदं मतं तावकं तद् द्वेषिती तावकद्वेषीसदाद्येकान्तवाद-
स् तस्मिन् न सत्यम् एकांततः साधयितुं शक्यत इतिव्याख्येयं ।
यथा सत्यं न संभवति तथा कर्त्ता शुभस्याशुभस्यवा कर्मणः,
०५कार्यं च शुभम् अशुभं वा तद्द्विषां न घटत इतिप्रतिपादयंति —
१०
तिष्ठतीति कालांतरस्थं तस्मिन् वस्तुनि प्रतिज्ञायमाने ऽपिन कर्त्ता
कश्चिद् उपपद्यते, क्षणिके ध्रुवे वा । वाशब्द इवार्थस्तेनेदम् उक्तं
भवति, यथा क्षणिके निरन्वयविनाशिनि वहिरन्तश् चवस्तुनि
न कर्त्ताऽस्ति क्रमयौगपद्यविरोधात् क्रियाया एवासंभवात् ।
१५यथा च ध्रुवे कूटस्थे नित्ये निरतिशये पुरुषे सति नकर्त्ता
विद्यते तथा कालांतरस्थे
र्त्ता संभवति, कर्तुरभावे च न कार्यं स्वयं समीहितंसिध्यति
कर्तृनान्तरीयकत्वात् कार्यस्येति । कुत एतद् इति चेत्, विकार-
हानेर् विकारः परिणामः स्वयम् अवस्थितस्य द्रव्यस्यपूर्वाकार-
२०परित्यागाजहदुत्तरोत्तराकारोत्पादस् तस्य हानिर् अभावस् ततो
विकारहानेर् इति हेतुनिर्देशः । विकारो हि विनिवर्त्तमानः
६९क्रमाक्रमौ निवर्तयति तयोस् तेन व्याप्तत्वात्, तन्निवृत्तौ तन्नि-
वृत्तिसिद्धेस् तौ च निवर्तमानौ क्रियां निवर्तयतस् तस्यास्ताभ्यां
व्याप्तत्त्वात् । क्रियापाये च न कर्त्ता क्रियाधिष्ठस्यद्रव्यस्य
स्वतंत्रस्य कर्तृत्वसिद्धेः । कर्तुर् अभावे च न कार्यंस्वर्गापवर्गल-
०५क्षणम् इति वृथा श्रमो ऽयं तपोलक्षणास् तदर्थंक्रियमाणः स्यात्
जिन ! स्वामिन् ! वीर ! तव द्विषां सर्वथैकान्तवादिनांसर्वे-
षाम् इति संक्षेपतो व्याख्येयम् ।
ननु च वस्तुनि क्षणिके विकारस्य हानिर् अवस्थितस्य
द्रव्यस्याभावात्, ध्रुवे च पूर्वाकारविनाशोत्तराकारोत्पादाभा-
१०वात्, कालान्तरस्थे तु कथं तत्रोभयसंभवाद् इति केचित् । ते ऽपि
न प्रामाणिकाः । प्रागसत एवोत्पन्नस्य कालान्तरस्थस्यापि
पश्चाद् असत्त्वैकान्ते सर्वथैकक्षणस्थाद्विशेषाभावादनन्वयत्वस्य
तदवस्थत्वात् । ननु नित्यस्यात्मनो
स्मृतिहेतोः प्रत्यभिज्ञातुर् अर्थक्रियायां व्याप्तियमाणस्यकर्त्तुः
१५कार्यस्य च तेन क्रियमाणस्य घटनाद् विशेषःकालान्तरस्थस्य
क्षणिकाद् इति केचित् । नात्मनो ऽपिनित्यस्यैककर्त्तृत्वानुपपत्तेः ।
बुद्ध्याद्यतिशयसद्भावात् कर्त्तात्मेति चेत्, न, बुद्धी-
च्छाद्वेषप्रयत्नसंस्काराणाम् आत्मनो ऽर्थान्तरत्वेखादिवत्कर्त्तृत्वा-
नुपपत्तेः, इदं मे सुखसाधनं दुःखसाधनं चेतिबुद्ध्या खलु
२०किंचिदात्मा जिघृक्षति वा जिहासति वा ग्रहणाय हानाय वा
प्रयतमानः पूर्वानुभवसंस्कारात् कार्यस्योपादाता हाता वाकर्त्तो-
च्यते सुखदुःखे च यदात्मनो भिन्ने स्यातां स्वादेर् इव नतदा
७०सुखदुःखे पुंस एवेति नियमः सिध्येत् । तयोः पुंसिसमवा-
यात् पुंस एव सुखदुःखे न पुनः खादेर् इति चेत्, कुतस्तयोः
पुंस्येव समवायः स्यात् । मयि सुखं दुःखं चेति बुद्धेरिति
चेत्, सा तर्हि बुद्धिः पुनरात्मन्येवेति कुतः सिध्येत् । समवा-
०५याद् इति चेत्, कुतस् तस्यास् तत्रैव समवायो न च गगनादाविति
निश्चेतव्यं । मयि बुद्धिर् इति बुद्ध्यंतराद् इति चेत्, तदपि
बुद्ध्यंतरम् आत्मन्येवेति कुतः ? समवायाद् इति चेत्, कुतस्तस्या-
स् तत्रैव समवाय इत्यादि पुनर् आवर्त्तत इतिचक्रकप्रसंगः । यस्य
यद्बुद्धिपूर्वकाविच्छाद्वेषौ तत्र तद्बुद्धेः समवाय इतिचेत्, कुतः
१०पुंस एव बुद्धिपूर्वकाविच्छाद्वेषौ न पुनः खादेरितिनिश्चयः ?
पुंस एव प्रयत्नाद् इति चेत्, प्रयत्नो ऽप्य् आत्मन एवेति कुतःसंप्र-
त्ययः ? प्रवृत्तेर् इति चेत् सा तर्हिप्रवृत्तिरूपादानपरित्याग-
लक्षणा कुशला वाऽकुशला वा मनोवाक्कायनिमित्ता प्रयत्न-
विशेषं बुद्धिपूर्वकम् अनुमापयंती पुंस एवेति कुतःसाधयेत् ?
१५शरीरादाव् अचेतने तदसंभवात् पारिशेष्याद् आत्मन एव सेतिचेत्,
नात्मनो ऽपि स्वयम् अचेतनत्वाभ्युपगमात् । चेतनासमवायादात्मा
चेतन इति चेत्, न स्वतो ऽचेतनस्य चेतनासमवाये खादि-
ष्व् अपि तत्प्रसंगात्, स्वतश् चेतनत्वेचेतनासमवायवैयर्थ्यात् ।
स्वरूपचेतनया साधारणरूपया चेतनस्यसाधारणचेतनासमवाय
२०इति चेत्, नासाधारणचेतनायाः पुंसो ऽनर्थान्तरत्वेसाधारण
चेतनाया अप्य् अनर्थान्तरत्वम् अतिप्रसंगाच्चेतनाविशेषसामान्ययोः
पुंसस् तादात्म्यसिद्धौ च परमतानुसरणं दुर्निवारं । चेतनावि-
७१शेषस्यापि चेतनासामान्यवद् आत्मनो ऽर्थान्तरत्वे कुतोन गगना-
देर् विशेषो ऽचेतनत्वाद् इति शरीरादाव् इव पुंस्य् अपि प्रवृत्तिर्न सि-
ध्येत् तदसिद्धौ न तत्रैव प्रयत्नसिद्धिरिच्छाद्वेषसिद्धिर् वा सुख-
दुःखबुद्धिश् चेति न कर्ताऽत्मा सिध्येत्, कार्यं वा यतःकालांतरस्थे
०५बुद्ध्यादौ कर्तृकार्ये न विरुध्येते क्षणस्थितिबुद्ध्यादिवत् ।
अथवा महदादिः कालंतरस्थायी नित्यात् प्रधानादपृथग्भूतः
पृथग्भूतो वा ? प्रथमपक्षे न कर्तृकार्ये, विकारस्यहानेः, कर्तृ
प्रधानं, कार्यं महदादिव्यक्तं, तयोश्चापृथग्भावे यथाप्रधानामवि-
कारि तथा महदादि व्यक्तम् अपि तदपृथक्त्वात्प्रधानस्वरूपवत्
१०तथा च न कार्यं प्रधानवत्, कार्याभावे च कस्य कर्तृप्रधानं
स्याद् विकारस्य कार्यस्याभावात् ततो नापृथक्त्वे व्यक्ताव्यक्त-
योः कर्तृकार्ये व्यक्ताव्यक्ते स्यातां । द्वितीयपक्षे ऽपि नकर्तृकार्ये,
तथा हि — न प्रधानं कर्तृ महदादिकार्यात् पृथग्भूतत्वात्
पुरुषवत्, विपर्ययप्रसंगो वा महदादि च न कार्यंकर्त्तुर् अभा-
१५वात् पुरुषवत् । न हि प्रधानं महदादेः कर्तृतस्याविकारित्वात् पुरु-
षवद् इति नासिद्धः कर्तुर् अभावः । यदिपुनर्व्यक्ताव्यक्तयोर् अपृथ-
क्त्वपृथक्त्वभ्याम् अवाच्यता स्वीक्रियते तदाऽप्यपृथक्त्वपृथक्त्वा-
वचनीयतायां न कर्तृकार्ये विकारस्य हानेःपुरुषभोक्तृत्वादि-
वत् । पुरुषाद् धि भोक्त्तृत्वादिरपृथक्त्वपृथक्त्वाभ्यामवच-
२०नीयो ऽन्यथा तदपृथक्त्वेन भोक्ता नित्यः सर्वगतो ऽक्रियो
निर्गुणो ऽकर्त्ता शुद्धो वा सिध्येत् पुरुष एव भोक्तृत्वनित्य-
त्वसर्वगतत्वाक्रियत्वनिर्गुणत्वाकर्तृत्त्वशुद्धत्वधर्माणामन्तर्भावा-
७२त् । तेषां पुरुषात् पृथग्भावे वा स एव दोषः स्यात्भोक्तृत्वादि-
भ्यो ऽन्यस्य भोक्तृत्वादिविरोधात् । प्रधानवदपृथक्त्वपृथक्त्त्व-
भ्याम् अवचनीयत्वे च न कर्त्तात्मा भोक्तृत्वादेर् नापिभोक्तृत्वादिः
कार्यं पुरुषस्येति नोदाहरणं साध्यसाधनविकलंकर्तृकार्यत्वाभा-
०५वसाधनस्य विकाराभावस्य साध्यस्यपृथक्त्वापृथक्त्वावचनीयत्व-
स्य च साधनस्य सद्भावात्, ततो यत्रानन्यत्वान्यत्वाभ्यामवच-
नीयता तत्र विकारहानिः साध्यते । यत्र च विकारहानिस्तत्र
कर्तृकार्यत्वाभाव इति कालान्तरस्थे ऽपि महदादौ नकर्तृकार्ये ।
पृथक्त्वापृथक्त्वावचनीयताया विकारहानेर् इतिवाक्यभेदेनापृथ-
१०क्त्वे पृथक्त्वे च व्यक्ताव्यक्तयोर् अपृथक्त्वपृथक्त्वाभ्यामवचनी-
यतायां चेति पक्षत्रये ऽपि दृषणं योजनीयम् । तथा चसांख्या-
नाम् अपि जिन ! तव विद्विषां वृथा श्रमः सकलोयमनियमास-
नप्राणायामप्रत्याहारध्यानधारणासमाधिलक्षणयोगांगानुष्ठान-
प्रयासः खेदो वृथैव स्याद् वैशेषिकनैयायिकानाम् इवेतिवाक्या-
१५र्थः । तद् एवं समंतदोषं मतम् अन्यदीयम् इतिसमर्थितं । जिन !
त्वदीयं मतम् अद्वितीयम् इति प्रकाशितं च । ततस् त्वम् एवमहा-
न् इतीयत्प्रतिवक्तुम् ईशा एव वयम् इति प्रकृतसिद्धिः ।
साम्प्रतं चार्वाकमतम् अनूद्य दूषयन्ति —
तद्धेतुभूतानि पृथिव्यप्तेजोवायुतत्त्वानि तेषां समागमःसमुदाय-
स् तस्मिन् सति ज्ञश् चेतनः परिणामविशेषःसुखदु
०५विवर्त्तात्मको गर्भादिमरणपर्यन्तः प्रादुर्भवत्याविर्भवति वा
कार्यवादाभिव्यक्तिवादाश्रयिणाम् इति भावः । पृथिव्यप्तेजो-
वायुर् इति तत्त्वानि तत्समुदये शरीरेन्द्रियविषयसंज्ञास्तेभ्यश् चै-
तन्यम् इत्य् अत्र सूत्रे कार्यवादिभिर् अवि१द्धकर्मादिभिरुत्पद्यते इति
क्रियाध्याहारात्, तथाऽभिव्यक्तिवादिभिः पुरंदरादिभिरभि-
१०व्यज्यत इति क्रियाध्याहारात् । भूतसमागमे ज्ञ इतिभूतसमु-
दायस्य परंपरया कारणत्वम् अभिव्यंजकत्वं वा प्रत्येयं । साक्षा-
च् छरीरेन्द्रियविषयसंज्ञेभ्य एवज्ञस्योत्पादाभिव्यक्तिवचनात्
अहं चक्षषा रूपं जानामीति ज्ञातुः प्रतीतेस् तेषामन्यतमस्याप्य् अ-
पाये ज्ञस्याप्रतीतेर् ज्ञानक्रियायाःकर्तृकरणकर्मनान्तरीयकत्वात् ।
१५तत्र शरीरसंज्ञस्य कर्तृत्वाच्चैतन्यविशिष्टकायव्यतिरेकेणापरस्या-
त्मनस् तत्त्वांतरस्य कुतश्चित् प्रमाणाद् अप्रतिपत्तेश्चक्षुरादींद्रियसंज्ञस्य
करणत्वाच् चैतन्यविशिष्टेन्द्रियव्यतिरेकेणकरणास्याऽसंप्रत्ययात् ।
विषयसंज्ञस्य वा कर्मत्वात् तस्य ज्ञेयतयाऽवस्थितत्वात् । न च
मृतशरीरेन्द्रियविषयेभ्यश् चैतन्यस्यानुदयदर्शनात्तेभ्यश् चैतन्यम् इति
२०दुःसाधनं, चैतन्यविशिष्टानाम् एवजीवशरीरेन्द्रियविषयसंज्ञानां
संज्ञाननिबंधनत्ववचनात्, कुतः पुनर्भूतानां सर्वेषामपि समागमे
१ क पुस्तके ऽअबिद्धकर्मादिभिःऽ नास्त्य् अयं पाठः ।
७४शरीरेन्द्रियविषयसंज्ञा असंभवंत्यःप्रतिनियम्यंते ? शरीराध्यारं-
Bहकभूतानाम् एव समुदाये सति संभवंति न पुनःपिठरादिभूत-
समुदाय इति न चोद्यं तेषां शक्त्यन्तरव्यक्तेः । यथैवहि मद्यां-
गनां पिष्टोदकादीनां समागमे मदहेतोः शक्त्यंरस्य व्यक्ति-
०५स् तथा पृथिव्यादिभूतानां ज्ञानहेतोः शक्त्यंतरस्य व्यक्तिः
स्यात् । तर्हि शक्त्यंतरव्यक्तिप्रतिनियतेष्व् एव भूतेषुसमुदितेषु
संभवन्ती दैवनिमित्ता स्यात्, दृष्टाकारणव्यभिचार
शंकनीयं दैवस्य तत्सृष्टिनिमित्तस्य कादाचित्कतयादैवान्त-
रात् सृष्टिप्रसंगात् । यदि पुनर्दैवव्यक्तिः कादाचित्क्य् अपिस्वा-
१०भाविकीति न तस्या दैवत्सृष्टिः परस्मादन्यथानवस्थाप्रसंगा-
द् इति मतं तदा शक्त्यंतरव्यक्तिर् अप्य् अदैवसृष्टिः सिद्धासुदूरम् अ-
पि गत्वा स्वभावस्यावश्यम् आश्रयणीयत्वात् । शक्त्यंतरं हि
शक्तिविशेषो ऽन्तरशब्दस्य विशेषवाचिनः प्रयोगात् ततो यथा
मद्यांगानां समागमे कालविशेषविशिष्टे पात्रादिविशेषविशिष्टे
१५चाऽविकले ऽनुपहते च मदजननशक्तिविशेषव्यक्तिरदैवसृष्टि-
र्दृष्टा मद्यांगानाम् असाधारणानां साधारणानां च समागमेसति
स्वभावत एव भावात्, तथा ज्ञानहेतुशक्तिविशेषव्यक्तिर् अप्य-
दैवसृष्टिरेव ज्ञानांगानां भूतानाम् असाधरणानां चसमागमे सति
स्वभावत एव भावात्, ज्ञानजननसमर्थस्यैवकललादिशरीर
२०स्यासाधारणस्य शरीरसंज्ञत्ववचनात् तथा ज्ञानक्रियायांसाधक-
तमस्यैवेन्द्रियस्यासाधरणस्येन्द्रियसंज्ञत्वसिद्धेर्विषयस्य च ज्ञा-
नक्रियाश्रयस्यैवासाधारणस्य विषयसंज्ञत्वोपपत्तेर् नसर्वे श-
७५रीरादयः शरीरादिसंज्ञात्वं लभन्ते यतःप्रतिनियमो न स्या-
त् कालाहारादेर् एव साधारणस्यानियामात्ततो दृष्टनियतानियत-
कारणसृष्टित्वाच् चैतन्यशक्त्यभिव्यक्तेर् न सा दैवसृष्टिर्मदशक्त्य-
भिव्यक्तिवद् विरेचनशक्त्यभिव्यक्तिवद् वा, हरीतक्यादिसमुदये न
०५हि देवतां प्राप्य हरीतकी विरेचयतीति युक्तं वक्तुंकदाचि-
त् ततः कस्यचिद् अविरेचने ऽपि हरीतक्यादियोगस्यपुराणत्वादिना
शक्त्त्
तेर् इति यैर् अभिमन्यते तैर् मृदवः प्रलब्धाःसुकुमारप्रज्ञानाम् एव
मृदूनां विप्रलंभयितुं शक्यत्वात् । कीदृशैस् तैर्निर्ह्व्
१०दरपुष्टतुष्टैर् इति । ये हि स्त्रीपानादिव्यसनिनो निर्लज्जानिर्भ-
यास् त एव मृदून् विप्रलभंते परलोकिनो ऽभावात् परलोका-
भावः पुणयपापकर्मणस् तु दैवस्याभावात्, तत्साधनस्यशुभा-
शुभानुष्ठानस्याभाव इति यथेष्टं प्रवर्त्तितव्यं, तपःसंयमादीनां
च यातनाभोगवंचमात्रत्वाद् अग्निहोत्रादिकर्मणो ऽपि बालक्री-
१५डोपमत्वात् । तद् उक्तम् —
इति नानाविधविप्रलंभनवचनसद्भावात् । परमार्थतोऽनादिनिध-
नस्योपयोगलक्षणस्यात्मनो ज्ञस्य प्रमाणतः प्रसिद्धःभूतसमागमे
२०ज्ञ इति व्यवस्थापयितुम् अशक्तेः । तानि हि पृथिव्यादीनिभूतानि
कायाकारपरिणतानि संगतान्य् अपि अविकलानुपहतवीर्याणि
चैतन्यशक्तिं सतीम् एव प्रागसतीम् एव वाऽभिव्यंजयेयुःसदसतीं
७६वा ? गत्यंतराभावात् । प्रथमकल्पनायामनादित्वसिद्धिर् अनंतत्व-
सिद्धिश् च चेतनाशक्तेः सर्वदा सत्या एवाभिव्यक्तिसिद्धेः । तथा
हि — कथंचिन् नित्या चैतन्यशक्तिः सदकारणत्वत्पृथिव्यादि-
सामान्यवत् न पृथिव्यादिव्यक्त्यानेकान्तस् तस्यास् तत्सत्त्वे ऽपि
०५सकारणत्वात्, नाऽपि प्रागभावेन व्यभिचारस् तस्याकारणत्वेऽ-
पि सद्रूपत्वासिद्धेस् ततः समुदितो हेतुर् न व्यभिचारीसर्वथा वि-
पक्षावृत्तित्वात् तत एव न विरुद्धो, नाप्य् असिद्धः सतोऽभिव्यं-
ग्यस्य सदकारणत्वसिद्धेर् अभिब्यंजकस्याकारणत्वात् । ननुच
मद्यांगैः पिष्टोदकादिभिर् अभिव्यज्यमानाऽपि मदशक्तिःप्राक्सती
१०न नित्याभ्युपेयते ततस् तया सदकारणया व्यभिचार एवहेतोर् इति
चेत्, न तस्या अपि कथंचिन् नित्यत्वसिद्धेश्चेतनद्रव्यस्यैव मद-
शक्तिस्वभावत्वात् सर्वथाऽप्य् अचेतनेषु मदशक्तेरसंभवात् । मनसो
मदशक्तिर् इति चेत्, न तस्याप्य् अचेतनत्वाद् भावमनस एवचेतनस्य
मदशक्तिसंभवात् । एतेनेद्रियाणाम् अचेतनानां मदशक्तेरसंभवः
१५प्रतिपादितः । भावेन्द्रियाणां तु चेतनानाम् एवमदशक्तिसंभा-
वनायां च किंचिद् अचेतनद्रव्यं माद्यति नाममद्यभाजनस्यापि
मदप्रसंगात् । न चैवं मुक्तानाम् अपि मदशक्तिः प्रसज्यतेतेषां
तदभिव्यक्तिकारणासंभवात् । मदशक्तिर् हिव्
व्यक्तौ मद्यादि चेतनस्यात्मनस् तस्यानियतत्वात् । अन्तरंगंतु
२०कारणं मोहनीयाख्यं । न च मुक्तानां तदुभयकारणम् अस्तियत-
स् तेषां मदशक्तेर् अभिव्यक्तिः स्यात् । तत्रानभिव्यक्तामदशक्ति-
र् अस्त्व् इति चेत्, सा यदि चैतन्यद्रव्यरूपा तदास्त्य् एव, मोहो-
७७दयरुपातु न संभवति मोहस्यात्यंतपरिक्षयात्कर्मान्तरवत्, तन् न
मदशक्त्या व्यभिचारः साधनस्य, मदजननस्य शक्त्यामद्यांग-
समागमेनाभिव्यज्यमानया सत्या कारणया व्यभिचार इति चेत्,
न तस्याः सुरांगसमागमकार्यत्वात्, ततः पूर्वं प्रत्येकंपिष्टा-
०५दिषु तत्सद्भावावेदकप्रमाणाभावात् । एतेन मोहोदयनिमि-
त्तयाऽऽत्मनो मदशक्त्या पराभ्युपगतया व्यभिचारोद्भावनमपा-
स्तं तस्याश् च मोहोदयकार्यत्वात् क्षीणामोहस्यासंभवात् ततो
निरवद्यो हेतुश् चैतन्यशक्तेर् नित्यत्वसाधनेसदकारणत्वाद् इति
सिद्धः परलोकित्वम् अनिच्छतां न सती चैतन्यशक्तिरभिव्य-
१०ज्यत इति वक्तव्यं । यदि पुनः प्रागसती चैतन्यशक्तिरभिव्य-
ज्यते तदा (क १) प्रतीतिविरोधः सर्वथाप्य् असतः कस्यचिद-
भिव्यक्त्यदर्शनात् । कथंचित् सती वासती वाऽभिव्यज्यतैति
चेत्, परमतसिद्धिः, कथंचिद् द्रव्यतः सत्याश्चैतन्यशक्तेः पर्या-
यतश् चासत्याः कायाकारपरिणतपुद्गलैर् अभिव्यक्तेरभीष्टत्वात् स्या-
१५द्वादिभिस् ततो विप्रलब्धा एवचैतन्यशक्त्यभिव्यक्तिवादिभिः
सुकुमारप्रज्ञाः, सर्वथा चैतन्याभिव्यक्तेःप्रमाणबाधितत्वात् ।
येषां तु भूतसमागमकार्यं चैतन्यशक्तिस् तेषांसर्वचैतन्यशक्ती-
नाम् अविशेषप्रसंगात् प्रतिप्राणि बुद्ध्यादिचैतन्यविशेषो न
स्यात् ।
२०प्रतिसत्त्वं भूतसमागमस्य विशिष्टत्वात्तद्विशेषसिद्धिर् इति
वदन्तं प्रति प्राहुः सूरयः —
१. ऽऽकऽऽ चिह्नात् ऽखऽ चिह्नापर्यन्तः पाठः प्रथमपुस्तकेन वर्तते ।
०५
मित्ते वा शरीरेन्द्रियविषयसंज्ञे ऽभ्युपगम्यमानेदैवसृष्टेर् अनभ्युप-
गमात् का नाम विशिष्टता सत्त्वं सत्त्वं प्रतिभूतसमागमस्य
स्यात्, न काचिद् विशिष्टता संभवतीत्य् अर्थः । स्वभावतएव
विशिष्टभूतानाम् इति चेत्,
१०भूतेभ्यो ऽन्यस्यापि पंचमस्यात्मतत्त्वस्य सिद्धिः किं नस्यात्
किं भूतकार्यचैतन्यवादेन ?
स्यान् मतं, कायाकारपरिणतभूतकार्यत्वाच् चैतन्यस्यस्वभा-
वतः सिद्धिस् तर्हि भूतानि किम् उपादानकारणं चैतन्यस्यसह-
कारिकारणं वा ? यद्य् उपादानकारणं तदा चैतन्यस्यभूतान्वय
१५प्रसंगः सुवर्णोपादाने किरीटादौ सुवर्णन्वयवत् । पृथिव्याद्यु-
पादाने वा काये पृथिव्याद्यन्वयवत् । प्रदीपोपादानेनकज्जलेन
प्रदीपानन्वितेन व्यभिचार इति चेत्, न कज्जलस्य प्रदीपो-
पादानत्वासिद्धेः । प्रदीपज्वाला हिप्रदीपज्वालान्तरस्योपादानं
न कज्जलस्य, तस्य तैलवर्त्युपादानत्वात्, प्रदीपकलिकांसहका-
२०रिणीम् आसाद्य तैलं कज्जलरूपेण परिणमदूर्ध्वं गच्छदुपलभ्यते ।
न च तत्तैलान्वितं रूपादिभिः समन्वयदर्शनात् । एकस्य
७९पुद्गलद्रव्यस्य तैलरूपतां परित्यज्यकज्जलरूपतापासादयतः
प्रदीपसहकारिविशेषवशाद् रूपादिनान्वितस्यप्रतीतिसिद्धस्यान्य-
था वक्तुम् अशक्तेः, त्यक्तात्यक्तात्मरूपस्य पूर्वापूर्वेणवर्त्तमानस्य
कालत्रये ऽपि विषयस्य द्रव्यस्योपादानत्वसिद्धेः । तदुक्तम् —
न चैवं भूतसमुदायः पूर्वम् अचेतनाकारं परित्यज्यचेतना-
कारं गृह्णन् धारणेरेण द्रवोष्णतालक्षणेनभूतस्वभावेनान्वितः
संलक्ष्यते चैतन्यस्य धारणादिस्वभावरहितस्यसंवेदनात् ।
१०न चात्यंतविजातीयं कार्यं कुर्वाणः कश्चिद् अर्थः प्रतियतेपार-
दादिः पारदीयं कुर्वन्न् अपि नात्यंतविजातीयं कुरुतेरूपादित्वेन
सजातीयत्वात्, तर्हि चैतन्यम् अपि नात्यंतविजातीयंभूतसमु-
दायः कुरुते । तस्य सत्त्वार्थक्रियाकारित्वादिभिर् धर्मैःसजातीय-
त्वाद् इति चेत्, किम् इदानीं जलानलादीनां परस्परम् उपादा-
१५नोपादेयभावो न भवेत् तत एव तेषां तत्त्वान्तरत्वात् । धारणा-
द्यसाधारणपरस्परविलक्षणत्वान् नोपादानोपादेयभाव इतिचेत्,
किम् एवं भूतचैतन्ययोर् असाधारणलक्षणयोःपरस्परविलक्षणयो-
र् उपादानोपादेयभावो ऽभ्यनुज्ञायते । धारणादिलक्षणं हिभूत-
चतुष्टयम् उपलभ्यते न चैतन्यं तद् अपिज्ञानदर्शनोपयोगलक्षणम् उप-
२०लक्ष्यते न भूतचतुष्टयम् इति नपरस्परविलक्षणलक्षणत्वं
भूतचैतन्ययोर् असिद्धं ततो नोपादानोपादेयभावो युक्तः । सा-
धारणसत्त्वादिधर्मसाधर्म्यमात्रात् तयोर् उपादानोपादेयत्वेऽतिप्रसं-
८०गस्य दुर्निवारत्वात् । यदि पुनः सहकारिकारणंभूतसमुदय-
श् चैतन्योत्पत्तौ प्रतिपाद्यते
पादानस्य कस्यचित् कार्यस्यानुपलब्धेः । शब्दविद्युत्प्रदीपादि-
वन्निरुपादानं चैतन्यम् इति चेत्, न, तस्यापि स्वोपादानत्व-
०५सिद्धेः । तथा हि स्वोपादानकारणपूर्वकः शब्दादिःकार्यत्वा-
त् पटादिवत् । किं पुनस् तस्योपादानं ताल्वादिसहकारिव्यति-
रिक्तं दृष्टम् इति चेत्, शब्दादिपुद्गव्यम् इति ब्रूमस् तथा हि
शब्दादिः पुद्गलद्रव्योपादान एव वाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वात्घटवत् ।
सामान्येन व्यभिचार इति चेत्, न, तस्यापिमूर्त्तद्रव्याधारस्य
१०सदृशपरिणामलक्षणस्य वाह्येन्द्रियग्राह्यस्यपुद्गलद्रव्योपा-
दानत्वसिद्धेः । तथा सति सामान्यस्यानित्यत्वप्रसंगः इति
चेत्, कथंचिद् इष्टत्वाद् अदोष इति सर्वथा नित्यस्य सामान्य-
स्य स्वप्रत्ययहेतुत्वविरोधात् । द्रव्येणसंग्रहनयविषयेण सा-
मान्येनानेकांत इति चेत्, न तस्याप्य् अतीन्द्रियस्यवाह्येन्दिरया-
१५प्रत्यक्षत्वात् तेन व्यभिचाराभावात् । यत्र वाह्येन्द्रिग्राह्यं
पुद्गलस्कंधद्रव्यं व्यवहारनयसिद्धंतत्सूक्ष्मपुद्गलोपादानम् एवेति
कथं तेनानेकांत इति च । ततो नानुपादानं शब्दादिकम् अस्ति
यतस् तद्वत्सहकारिमात्राच् चैतन्यम् अनुपादानम् उत्पद्यतेइति प्रपद्येमहि ।
न चोपादानसहकारिपक्षद्वयव्यतिर् एकेण किंचित् कारणमस्ति येन
२०भूतचतुष्टयं चैतन्यस्य जनकम् उररीक्रियते । ततःस्वभावत एव
चैतन्यस्य सिद्धिर् अस्तु पृथिव्यादिभूतविशेषवद् इतितत्त्वान्तर-
सिद्धिस् ताम् अपन्हवानाम् अतावकानांदर्शनमोहोदयाकुलितचेतसां
८१जीविकामात्रतंत्राणां विचारयताम् अपि हा ! कष्टंप्रकृष्टः
पातः संसारसमुद्रावर्त्तपतनलक्षणः संजात इति सूरयःकरु-
णाविषयत्वं दर्शितवन्तः ।
दीक्षात एव मुक्तिर् इति मन्यमानान् मंत्रिणःप्रत्याहुः —
१०पंच महापातकानि तेष्व् अनुष्ठीयमानेष्व् अप्य् अदोषंनिर्घोषयन्ति के-
चित्, स्वभावत एव जगतः स्वच्छन्देन वृत्तेर् इत्युपपत्तिम् आचक्षते ।
तथा हि — जगतो ऽनाचारपथा महान्तो ऽपि न दोषहेतवः स्व-
भावतो यथेच्छवर्त्तमानत्वात् प्रसिद्धजीवन्मुक्तवद् इतिनिर्घु-
ष्य दीक्षासमकालां मुक्तिं मन्यन्ते । दीक्षया समा समकाला
१५दीक्षासमा सा चासौ मुक्तिश् च सा दीक्षासमम् उक्तिस् तस्यांमानोऽ-
भिमानो येषां ते दीक्षासमम् उक्तिमाना इति पदघटना । ते चत्व-
द्दृष्टेर्बंधमोक्षतत्कारणानिश्चयनिबंधनस्याद्वाददर्शनात्वाह्याः
सर्वथैकांतवादित्वात् विभ्रमंत्य् एव केवलं वत कष्टं, पुनस् तत्त्वनिश्चयं
नासादयन्तीत्य् अर्थः । दीक्षा हि मंत्रविशेषारोपणम् उपसन्नमनसी-
२०ष्यते, सा च यदि यमनियमसहिता तदा त्वदृष्टिर् एवेतिभग-
वद्दर्शनाद् अवाह्या एव दीक्षावादिनस् तथातत्त्वविनिश्चयप्राप्तेः ।
८२अथ यमनियमरहिता दीक्षा कक्षीक्रियते तदा न सादोषविपक्ष-
भूताऽनाचारप्रतिपक्षभूता वा यतो ऽनाचारक्षयकारिणी स्यात्,
न चानाचारक्षयकारणम् अन्तरेण दीक्षासमकालम् एव मुक्तिर्युक्ति-
म् अवतरत्य् अतिप्रसंगात् । स्यान् मतिर् एषा भवतां समर्थादीक्षोच्चैर् अ-
०५नाचारपथम् अथ न पटीयसी न पुनर् असमर्था यतोदीक्षासमये एवा-
ऽनाचारनिराकरणम् उपसन्न् अजनानाम् अनुषज्यत इति साऽपि न
श्रेयसी दीक्षायाः सामर्थ्ये ऽपि तत्समकालं मुक्त्यनवलो-
कनात् । तथा हि — सामर्थ्यं दीक्षायाः स्वभावभूतमर्थान्तर-
भूतं वा ? स्वभावभूतं चेत्, कथं कदाचित् क्वचित्कस्याश्चि-
१०द् एव स्यात् । दीक्षातो ऽर्थान्तरभूतं सामर्थ्यम् इति चेत्
तत् किं कालविशेषरूपं देशविशेषरूपं दक्षिणादिविशेषरूपं
वा ? कालविशेषरूपं चेत्, न, तिथिवारनक्षत्रवेलादिकाल-
विशेषस्याविशेषे ऽपि कस्यचिद् दीक्षासमकाले मुक्त्यदर्शनात् ।
क्षेत्रविशेषसामर्थ्यम् इति चेत्, नतीर्थस्नानदेवतालयमंड-
१५लादिविशेषसाम्ये ऽपि कस्याचिन् मुक्त्यभावात् । दक्षिणादिवि-
शेषरूपं सामर्थ्यम् इति चेत्, न, गुरुदक्षिणायां यथोक्तायां
सत्याम् अपि विनयप्रणमननमस्कारात्मसमर्पणसद्भावे ऽपिचो-
च्चैर् अनाचारपथप्रवृत्तिदर्शनात् । सकला सामग्रीश्रद्धाविशेषो-
पगृहीतद्रव्यगुणकर्मलक्षणा निवर्त्तकधर्मविशेषजनिकादीक्षायाः
२०सामर्थ्यम् इति चेत्, कः पुनः श्रद्धाविशेषो नाम ? हेयेजिहासा
शश्वदुपादेये चोपादित्सा श्रद्धाविशेष इति चेत्, तर्हि हेयं
दुःखम् अनारतं तत्कारणं च मिथ्यादर्शनं रागादिदोषपश्चेति
८३कथम् अनाचारपथेष्व् अदोषो निर्घुष्यते । श्रद्धाविशेषश् च सम्यग्द-
र्शनं तदनुगृहीता दीक्षा सम्यग्ज्ञानपूर्विका सम्यक्चारित्रामिति
सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रत्रयाद् एव सात्मीभावम् आपन्नान्मुक्तिर् उक्ता
स्यात् तथा च त्वद्दृष्टिर् एव श्रेयसी । तद्वाह्यास् तुविभ्रमन्त्य् एवेति
०५सूक्तम् ।
अथवा दीक्षासं यथा भवत्य् एवम् अमुक्तिमाना मीमांस-
कास् त्वद्दृष्टिवाह्या वत कष्टं विभ्रमंति ! किं कृत्वाउच्चैर् अना-
चारपथेष्व् अदोषं निर्घुष्य —
१०इति वचनात् । कुतः ? इत्य् उपपत्तिम् आचक्षते — स्वच्छंदवृत्तेर् ज-
गतः स्वभावाद् इति प्रवृत्तिर् एव भूतानाम् इति वचनात्, नकदा-
चिद् अनीदृशं जगद् इत्य् अभ्युपगमाच् च । कुतस् तेषांविभ्रम इति चेत्,
दोषे ऽप्य् अदोषनिर्घोषणात् वेदविहितेषूच्चैर् अनाचारपथेषुपशुवधा-
दिष्व् अदोषो निर्घुष्यते न पुनर् वेदवाह्येषु ब्रह्महत्यादिषुतत्र दोष-
१५स्यैव निर्घोषणात्, "ब्राह्मणो न हन्तव्यः सुरा नपातव्येति"
निषेधवचनात् । स्वच्छन्दवृत्तेर् अपि जगतः स्वभावाद्वेदेन श्रेयः-
प्रत्यवायसाधनप्रकाशिना नियमितत्वात्, तथावेदविहितदीक्षा-
याश् चाप्रतिक्षेपात् पाखंडिदीक्षाया एव निरसनात् । नामुक्तिमानाः
श्रोत्रियाः परमब्रह्मपदावाप्तिलक्षणस्यमोक्षस्यानंदरूपस्य तैः
२०स्वयम् अभ्युपगमात् । अनंतज्ञानादिरूपाया एव मुक्तेर्निराकर-
णाद् इति केचित् ते ऽपि स्वगृहमान्या एव, वेदविहितेष्व् अप्य् अ-
नाचारेषु दोषाभावस्य व्यवस्थापयितुम् अशक्तेः । खारपटिकशा-
८४स्त्रविहितेषु सधनगर्भिणीवधादिषुदोषाभावानुषंगात् । खार-
पटिकागमज्ञानस्याप्य् अप्रमाणत्वान् न तद्विहितेष्व् अनाचारेषुदोषा-
भावप्रसंग इति चेत्, वेदज्ञानस्य कुतः प्रामाण्यं येनतद्वि-
हितेषु पशुवधादिषु दोषाभावो व्यवतिष्ठते । दोषवर्जितैः
०५कारणैर् जन्यमानत्वाद् इति चेत्, न स्वरूपे ऽपि वेदज्ञानस्यप्रामा-
ण्यप्रसंगात्, दोषाश्रयपुरुषेणाकृतस्य स्वरूपवादस्यापिसिद्धेः ।
कार्यवादवत् दोषवर्जितैः कारणैर् जन्यमानत्वाविशेषात्
१०बाधवर्जितत्वाच् चोदनाज्ञानस्य प्रामाण्यम् इति चेत्, नासि-
द्धत्वाद् अनाचारविधायिनश् चोदनाज्ञानस्य बाधसद्भावात् । तथा
हि — पशुबधादयः प्रत्यवायहेतव एव प्रमत्तयोगात्प्राणातिपाता-
दित्वात् खरपटागमविहितसधनवधादिवत् । प्रमत्तयोगोऽसिद्ध
इति चेत् न, काम्यानुष्ठानस्य रागादिप्रमादपूर्वकस्यप्रमत्त-
१५योगनिबंधनत्वात् । सत्य् अपि रागादिप्रमादयोगेपशुवधादिषु
प्रत्यवायासंभवे सधनवधादिष्व् अपि कुतः प्रत्यवायःसंभाव्यते
सर्वथा विशेषाभावात् । पशुवधादीनांस्वर्गादिश्रेयःसाधन-
त्वान् न प्रत्यवायसाधनत्वम् इति चेत्, न सधनवधादीनामपि धनै-
श्वर्यादिश्रेयःसाधनत्वात् प्रत्यवायहेतुत्वं मा भूत्, तदात्व् अ-
२०स्तोकश्रेयःसाधनत्वे ऽपि सधनवधादीनांपारत्रिकबृहत्प्र-
त्यवायसाधनत्वम् अपि विरुद्धम् एवेति चेत् तर्हिपशुवधादीनाम् अपि
पशुलाभार्थलाभादिस्वल्पश्रेयःसाधनत्वे ऽपिपारत्रिकबृहत्प्रत्य-
८५वायसाधनत्वाद् एव स्वर्गादिश्रेयःसाधनत्वं मा भूद्विरोधात् ।
ऋत्विगादिदक्षिणाविशेषाद् दीनानाथसकलजनानंदिदानविशे-
षाच् च श्रद्धापूर्वकव्रतनियमाभिसंबंधाच् च यजमानस्यस्वर्गा-
दिश्रेयःसाधनत्वं पशुवधे ऽपि न विरुध्यत इति चेत् किमेवं
०५पशुवधादिना, दक्षिणादिभ्य एव श्रेयःसंप्राप्तेस् तदभावे
प्रत्यवायस्यैव सिद्धेस् तस्य श्रेयःसाधनत्वासंभवात् । कथं
चायं सधनवधकादीनाम् अपि दानादिविधायिनां धर्माद्यभि-
संधिश्रद्धाविशेषशालिनां स्वागमविहितमार्गादिगामिनां स्व-
र्गादिश्रेयःप्राप्तिप्रतिषेधसमर्थः । ननु चधर्माभिसंधीनां
१०सधनवधादिर् अधर्महेतुर् विरुद्ध इति चेत्, पशुवधादिस्तादृक् कथ-
म् अविरुद्धः ? तथा वेदविहितत्वाद् इति चेत्खरपटशास्त्रविहित-
त्वात् सधनवधादिर् अपि विरुद्धो मा भूत् । धनलोभादिनिबंधन-
त्वात् सधनवधादेर् धर्माभिसंधिविरोधेस्वर्गादिलोभनिमित्तत्त्वा-
त् पशुवधादेर् धर्माभिसंधिविरोधो ऽस्तु विशेषाभावात् । दृष्टार्थधन-
१५लोभादेर् अदृष्टार्थस्वर्गादिलोभादीनां महत्त्वाच् चतन्निबंधनस्यैव
पशुवधादेर् धर्मविरोधो महानेवेति च युक्तं वक्तुं । नन्व् अनंत-
निर्वाणसुखलोभनिबंधनस्य स्वपरकायपरितापनस्याप्येवं ध-
र्मविरोधः कथं महत्तमो न स्याद् इति चेत् न, योगिनांनिर्वा-
णसुखश्रद्धायाम् अपि लोभाभावाद् इति, ब्रूमस् तेषामात्मस्वरूप-
२०प्रतिबंधिकर्ममलविगमायैव समाधिविशेषप्रवृत्तेःक्वचिल् लोभमा-
त्रे ऽपि निर्वाणप्राप्तिविरोधात् । तद् उक्तम् — "मोक्षे ऽपि नयस्य
कांक्षा स मोक्षम् अधिगच्छतीति" । तर्हि याज्ञिकानाम् अपिप्रत्य-
८६वायजिहासया नित्यनैमित्तिकयोर् वेदविहितयोःप्रवृत्तेर् न स्व-
र्गादिलोभनिबंधनत्वम् इति चेत्, किम् एवं खारपटिकानांदौर्गत्य-
जिहासया सधनवधादिषु प्रवृत्तिर्धनलोभनिबंधनाऽभिधीयते ?
दौर्गत्यजिहासैव धनलोभ इति चेत्, प्रत्यवायजिहासैव
०५स्वर्गादिश्रेयोलोभः कथं न स्यात् । न चैवं योगिनां
संसारकारणक्रोधलोभादिनिराचिकीर्षैव निश्रेयसो लोभ
इति वक्तुं युक्तं व्याघातात्, मोक्षार्थिनां सर्वत्राप्रवृत्तेर्न
लोभनिबंधना प्रवृत्तिर् इति विषमो ऽयम् उपन्यासः । ततःसूक्त-
म् इद
१०वधादयः प्रत्यवायहेतवः प्रमत्तयोगात्, प्राणातिपातादित्वात्
सधनवधादिवद् इति । चैत्यालयकरणादिषुनानाप्राणिगणप्रा-
णातिपातादिभिर् अनेकांत इति चेत्, न प्रमत्तयोगाद् इति वच-
नात्, न च चैत्यालयकरणादिषु प्रमत्तयोगो ऽस्ति सम्य-
क्त्ववर्धनक्रियायाः समीहितत्वात्, तत्राऽपि निदानकरणेप्रत्य-
१५वायहेतुत्वस्याभ्यनुज्ञानात् पक्षान्तरवर्त्तित्वान् न तैरेनैकांतिक-
तोद्भावयितुं युक्ता । तन् न वाधवर्जितत्वेनाऽपिचोदनाप्रमाणं
बाधकस्य व्यवस्थितेः खारपटिकशास्त्रवत् अप्रमाणकं
चोच्चैर् अनाचारपथेष्व् अदोषं निर्घोषयन्तः कथं नविभ्रमयंति
मीमांसकाः ।
२०इति त्वद्दृष्टिबाह्यानां कष्टम् अनिवार्यं ततस् तम एवप्ररूढं
याज्ञिकानां सर्वचेष्टितम् इति सूरयो निवेदयन्ति —
०५र्षेण वृत्तिः प्रवृत्तिस् तत्र रक्ता मीमांसकास्तथाऽभिनिवेशात् ।
तैर् उपेत्य प्रवृत्तिं स्वयं प्रतिपद्य हिंसाभ्युदयकस्यस्वर्गादेर् अंगं-
कारणं निष्ठा, किं भूतैस् तैः शमतुष्टिरिक्तैर् इतिहेतुवचनं तेन शम-
तुष्टिरिक्तत्वाद् इत्य् अर्थः, क्रोधादिशान्तिः शमः, तुष्टिः, सन्तोषः
शमेन तुष्टिः शमतुष्टिस् तया रिक्तैर् इति प्रत्येयं । तदेतत् प्ररूढं
१०वृहत्तमं तमः परेषां यज्ञवादिनाम् अज्ञानत्वम् इत्य् अर्थः, तथाप्रवृ-
त्तितः शान्तिर् अपि प्ररूढं तमः परेषां तस्याःशांतिप्रतिपक्षि-
त्वात् । प्रवृत्तिर् हि रागाद्युद्रेकस्य कारणं न पुनारागादिशा-
न्तेर् व्याघातात् ।
स्यान् मतं, तेषां, प्रवृत्तिर् द्वेधा, रागादिहेतुःशांतिहेतुश् च ।
१५तत्र या वेदवाक्येनाविहिता सा रागाद्युदयनिमित्तं यथा ब्रा-
ह्मणवधसुरापानादि । वेदविहिता तु शांतिहेतुर् यथा यज्ञेपशु-
वधादिस् तस्या अदृष्टार्थत्वात्क्रोधाद्युदयनिबंधनत्वाभावाद् इति ।
तद् अप्य् असत् । वेदविहितायाः प्रवृत्तेःशांतिहेतुत्वनियमानुपपत्तेः
अन्यथा मातरम् उपैहि स्वसारम् उपैहीति वेदवाक्यविहितायामातृ-
२०स्वसृगमनलक्षणायाः प्रवृत्तेः शांतिहेतुत्वप्रसंगात् । वेदाविहि-
तायाश् च प्रवृत्तेः सत्पात्रदानादिलक्षणायाःशांतिप्रतिपक्षत्वा-
८८पत्तेः । अथ मतम् एतत् — परंपरया प्रवृत्तिर् अपिशांतिहेतुर् उपपद्यत एव
यथा देवताराधनादिप्रवृत्तिर् इति । तद् अप्य् असंभाव्यं, वेदविहि-
तहिंसादिप्रवृत्तेः, परंपरया शांतिहेतुत्वानुपपत्तेः । नच शान्त्य-
र्थिनः शांतिप्रतिकूलेषु हिंसादिषु वर्तमानाःप्रेक्षापूर्वकारिणः
०५स्युर् मदाभावाय मद्यपाने प्रवर्त्तमानजनवत् । सत्पात्रदानदेवतार्च-
नादिषु स्वयम् अनभिसंधितसूक्ष्मप्राणिवधादिप्रवृत्तिस् तुपरंपरया
शांतिहेतुर् उपपद्यत एवदर्शनविशुद्धिपरिग्रहपरित्यागप्रधानतया
तस्याः समवस्थितत्वाद् अन्यथा तदभावविरोधात् । इतिसूक्त-
म् एतत् प्रवृत्तितः शांतिर् इति वचनं महातमोविजृम्भितंपरेषा-
१०म् इति ततस् तवैव मतं सुप्रभातंसकलतमोनिरसनपटीयस्त्वा-
द् इति सिद्धम् ।
साम्प्रतं मतान्तरं निराचिकीर्षवः प्राहुः —
आदिर् येषां गुग्गुलधारणमकरभोजनभृगुपतनप्रकाराणांते शी-
र्षोपहारादयस् तैर् आत्मदुःखैर् जीवदुःखनिमित्तैर् देवान्यक्षमहेश्वरादी-
२०न् आराध्य सिध्यन्ति दोषापचयानपेक्षा दोषापचयमनपेक्षमाणाः
सुखाभिगृद्धाः कामसुखादिलोलुपाः किलेति सूरयः प्रमा-
८९णानुपपन्नत्वेन रुचिं प्रकाशयन्ति । केषां पुनरिदं युक्तम् इत्य् अभि-
धीयते — "युक्तं च तेषां त्वम् ऋषिर् न येषाम्" इति । येषां नत्व-
म् ऋषिर् गुरुर् वीतदोषः सर्वज्ञस्वामी न भवसि तेषाम् एवमिथ्यादृशां
युक्तं उपपन्नम् एवैतत् प्ररूढं तमो न पुनर् येषां त्वंगुरुः शुद्धि-
०५शक्त्योः परां काष्ठाम् अधितिष्ठन्न् अभिमतो ऽसि तेषांसभ्यग्दृष्टी-
नां हिंसादिविरतिचेतसां दयादम् अत्यागसमाधिनिष्ठंत्वदीयं म-
तम् अद्वीतीयं प्रतिपद्यमानानांनयप्रमाणविनिश्चितपरमार्थयथाव-
तारिजीवादितत्त्वार्थप्रतिपत्तिकुशलमनसां प्रमादतोऽशक्तितो वा ।
क्वचित् प्रवृत्तिम् आचरताम् अपि तेषांतत्राभिनिवेशपाशानवकाशात् ।
१०तद् इत्थं समंतदोषं मतम् अन्यदीयं संक्षेपतो दर्शितम् । विस्तर-
तो देवागमे तस्य समन्तभद्रस्वामिभिः प्रतिपादनात्"भावैका-
न्ते पदार्थाना" मित्यादिना । तत एव त्वदीयं मतमद्वितीयम् इति
च समासतो व्यवस्थितं । व्यासतो देवागमे एव तस्य त-
था व्यवस्थापितत्वात्, "कथञ्चित् ते सदेवेष्टं कथंचिदसद् एव
१५तद्" इत्यादिना तथैव स्वामिभिर् अभिधानात् ।
२०इति युक्त्यनुशासने परमेष्ठिस्तोत्रे प्रथमः प्रस्तावः ।
९०अथ भेदाभेदात्मकं सामान्यविशेषात्मकमर्थतत्त्वं मदीयं
मतम् अद्वितीयं नयप्रमाणप्रकृतांजसार्थत्वाद् अस्तु नामकेवलं सामा-
न्यनिष्ठाः विशेषाः स्युर् विशेषनिष्ठं वा सामान्यं स्यादुभयं वा
परस्परनिष्ठम् इति भगवत्पर्यनुयोगे सूरयः प्राहुः —
०५"सामान्यनिष्ठा विविधा विशेषाः" इति सामान्यं
द्विविधम् ऊर्ध्वतासामान्यं तिर्यक्सामान्यं चेति । तत्रोर्ध्वतासामान्यं
क्रमभाविषु पर्यायेष्व् एकत्वान्वयप्रत्यग्राह्यं द्रव्यं । तिर्यक्सामान्यं
नानाद्रव्येषु पर्यायेषु च सादृश्यप्रत्ययग्राह्यंसदृशपरिणामरूपं ।
तत्र सामान्ये निष्ठा परिसमाप्तिर् येषां ते सामान्यनिष्ठाः । के ते ?
१०विशेषाः पर्यायाः । किं प्रकाराः ? विविधाः केचित् क्रमभुवः
केचित् सहभुव एकद्रव्यवृत्तयः । तत्र क्रमभुवःपरिस्पंदरूपा
उत्क्षेपणादयः, अपरिस्पंदात्मकाः साधारणाः साधारणासाधा-
रणाश् च असाधारणाश् चेति त्रिविधाः । साधारणधर्माःसत्त्वप्रमे-
यत्वादयः, साधारणासाधारणाः द्रव्यत्वजीवत्वादयः, असाधा-
१५रणाः प्रतिद्रव्यं प्रभिद्यमानाः प्रतिनियता अर्थपर्यायाइति
विविधप्रकारा विशेषा एकद्रव्यनिष्ठत्वादूर्ध्वतासामान्यनिष्ठा-
स् तद्व्यतिरेकेणासंभाव्यमानत्वात् । नन्व् एवं विधंविशेषनिष्ठं सा-
मान्यं कस्मान् न स्याद् इति चेत्, न, कस्यचिद् विशेषस्यापायेऽपि
सामान्यस्य विशेषान्तरेषूपलब्धेःसर्वविशेषनिष्ठत्वविरोधात् ।
२०कतिपयविशेषनिष्ठत्वे तु सामान्यस्य तदन्यविशेषाणां निः-
सामान्यत्वप्रसंगात् । विनष्टानुत्पन्नविशेषनिष्ठत्वेसामान्यस्य वि-
नाशानुत्पादप्रसंगो व्याहतः प्रसज्येत । विशेषाणां विनाशेऽपि
९१सामान्यस्याविनाशेनागतत्वे ऽपि वर्त्तमानत्वे चविरुद्धधर्माध्या-
सात् भेदप्रसंगान् न विशेषनिष्ठत्वं सामान्यस्यप्रसज्येतातिप्र-
संगात् । विशेषेषु व्यक्तिरूपेषु द्रव्यगुणकर्मसु सामान्यस्यसम-
वायाद् विशेषनिष्ठं सामान्यम् इति चेत् न, तस्यतिर्यक्सामान्यरूप-
०५त्वात्, न चैतद् अपि विशेषनिष्ठं द्रव्यत्वस्यसकलद्रव्यव्यक्तिनिष्ठत्वे
कार्यद्रव्यव्यक्तिविनाशप्रसंगात्कतिपयद्रव्यव्यक्तिनिष्ठत्वे द्रव्य-
व्यक्त्यंतराणां निःसामान्यत्वप्रसंगस्य तदवस्थत्वात् । नित्य-
सर्वगतत्वात् सामान्यस्यायमदोष इति चेत्, न, सर्वव्यक्तीनां
नित्यत्वप्रसंगात् तत्र नित्यसामान्यस्य निष्ठनात् । यदिपुन-
१०र् व्यापकं सामान्यं (
भावे ऽपि व्यापकस्य सद्भावाविरोधात् सत्य् अपि नित्ये सामान्ये
व्यक्तीनाम् अभावाविरोधान् न नित्यतापत्तिर् इति मतम् तदा
सामान्यनिष्ठा एव विशेषाः स्युर् अवस्थिते सामान्ये विशेषाणामु-
त्पादाद् विनाशाच् चेति सिद्धाः सामान्यनिष्ठा विविधा विशेषाः,
१५न पुनर्विशेषनिष्ठं सामान्यं । एतेन परस्परनिष्ठमुभयम् इत्य् अपि
पक्षः प्रतिक्षिप्तः ।
यदि सामान्यनिष्ठा विशेषास् तदा पदं किं विशेषं नयते
सामान्यं वा तद् उभयं वाऽनुभयं वेति शंकायाम् इदमभिधीयते
सूरिभिः — "पदं विशेषान्तरपक्षपाति" विशेषं नयत इति
२०विशेषो द्रव्यगुणकर्मभेदात् त्रिविधः । तत्र द्नव्येप्रवर्त्तमानं
पदं द्रव्यद्वारेण विशेषांतरं गुणं कर्म वा स्वीकरोतीतिविशे-
षान्तरपक्षपाति, पक्षपातो हि स्वीकारः परिग्रहः सोऽस्यास्तीति
९२पक्षपाति विशेषांतरे पक्षपाति विशेषान्तरपक्षपाति । यथा दंडी-
तिपदं संयोगिद्रव्यद्वारेण द्रव्ये देवदत्तादौप्रवर्तमानं गुणम् अपि
दंडपुरुषसंयोगलक्षणं परिगृह्णाति, कर्म च दंडगतंपुरुषगतं च
परिस्पन्दलक्षणं विशेषान्तरं स्वीकरोतीति । तदस्वीकारणेदं-
०५डीतिपदस्य द्रव्ये प्रवृत्तिविरोधात् । तथा विषाणीति पदंसमवा-
यिद्रव्यविषयं समवायिविषाणिद्वारेण, गवादिसमवायिनिप्रव-
र्तमानत्वात् । तत्र च विषाणिद्रव्ये प्रवर्त्तमानंतद्गुणमपि विशे-
षांतरं धवलादि गृह्णात्य् एव, क्रियां च विशेषांतरंगवादिगतं
विषाणगतं वा स्वीकारोत्य् एवेति विशेषांतरपक्षपातीत्य् उच्यते ।
१०तथा शुक्ल इति पदं, गुणद्वारेण द्रव्ये प्रवर्त्तमानंगुणविषयतां
स्वीकुर्वत् तदन्वयद्रव्यं विशेषांतरं परिगृह्णातीतिविशेषान्तरपक्ष-
पाति । तता चरतीति पदं क्रियाद्वारेण द्रव्येप्रवर्त्तमानं क्रि-
याविषयतां प्रतिपद्यमानम् अपि विशेषांतरंतदाधारद्रव्यं तदेका-
र्थसमवायि कर्म च स्वीकरोतीति विशेषांतरपक्षपातिसिद्धं,
१५विशेषं नयत इति द्रव्यं गुणं कर्म च नयते प्रापयतीत्यर्थः ।
चतुर्विधं हि पदं नामाख्यातनिपातोपसर्गभेदात् केचि-
द् अमंसत । कर्मप्रवचनीयं च पदम् इतिपचं
पदं किंचिद् द्रव्यमभिधत्ते गुणं वा, तद्वन्निपातपदं । आख्या-
तपदं तु क्रियम् अभिदधाति तथा चोपसर्गपदं तस्यक्रियो-
२०द्योतकत्वात् । कर्मप्रवचनीयपदं तु पारिभाषिकं कर्मेतिसं-
प्रतिपद्यते । तद् एवं सुप्तिङन्तविकल्पाद् विविधम् अपिपदं चातुर्विध्यं
पांचविध्यं वा समास्कन्दद्विशेषांतरवृत्तिसद्विशेषं नयतेसमान-
९३भावं समानत्वम् इति । नयतेर् द्विकर्मकत्वादभिसबंधः कर्त्तव्यस् तद् अ-
नेन प्रधानभावेन द्रव्यादिव्यक्तिरूपं विशेषं गुणीभूतंसामान्यं
पदं प्रतिपादयतीत्य् अभिहितम् । अन्यत्पदं जातिविषयंसमानभावं
सामान्यं विशेषं नयते यथा गौर् इति पदंगोत्वजातिद्वारेण
०५द्रव्ये प्रवर्त्तमानं जातिपदं स्वाश्रयभूतद्रव्यविशेषमपि सामान्य-
रूपं प्रापयति तथा गुणत्वजातिपदं गुणत्वजातिद्वारेणगुणे
वर्त्तमानं गुणम् अपि स्वाश्रयं विशेषं जातिरूपतां नयते । तथा
कर्मत्वजातिपदं कर्मत्वजातिद्वारेण कर्मणि प्रवर्तमानंकर्मापि
स्वाधिकरणं विशेषं समानभावं नयते । कुत इत्य् उच्यते, "अ-
१०न्तर्विशेषान्तरवृत्तितः" इति अन्तर्गतं विशेषांतरम् अस्येत्यंतर्वि-
शेषान्तरः समानभावः समानपरिणामस् तत्र वृत्तेःप्रवर्त्तना-
त् पदस्येत्य् अर्थवशाद् विभक्तिपरिणामः । तद् एतेनप्रधानभूतसामा-
न्यं गुणीभूतं विशेषं पदं प्रकाशयतीति निगदितं । ततोनिर्वि-
शेषम् एव पद न नयते सामान्यं निरपेक्षं तस्यासंभावात्खर-
१५विषाणवद् इति न व्यक्तिवादे पदार्थः सगच्छते तत्रतस्यास-
त्यत्वप्रसंगात् । नाऽपि सामान्यं केवलं विशेषनिरपेक्षंपदं
प्रकाशयति तस्याऽप्य् असंभवात् कूर्मरोगादिवद् इति । नजातिर् वा
व्यक्तिर् वाऽस्य पदार्थः समवतिष्ठते तस्यापि तन्मात्रेप्रवर्त्तमान-
स्यासत्यतापत्तेः । न च परस्परानिरपेक्षम् उभयंपदार्थस् तस्या-
२०प्य् अप्रतीयमानत्वात् वंध्यापुत्रादिवत् । तत्रप्रवर्त्तमानस्य पद-
स्यायथार्थत्वप्रसक्तेः । न चाप्य् अनुभयं पदम् आवेदयतितस्याप्य् अन्य-
था वृत्तिमात्रस्यावस्तुभूतस्य प्रतिपादने पदात्प्रवृत्तिविरोधात् ।
९४जात्यन्तरं तु सामान्यविशेषात्मकं वस्तुप्रधानगुणभावेन पदं
प्रकाशयत् यथार्थतां नातिक्रामति प्रतिपत्तुःप्रवृत्तिप्राप्तिघटनात्
प्रत्यक्षादिप्रमाणाद् इवेति देवागमपद्यवार्तिकालंकारेनिरूपि-
तप्रायम् । तद्यथा —
इति वृत्तं खंडशो व्याख्यातम् ।
१०अथवा पदं किंचिद् विशेषं संकेतकालवर्तिनंसमानभावं
नयते कुतो यस्माद् विशेषान्तरपक्षपाति, संकेतकालवर्तिनोवि-
शेषाद् अव्यवहारकालवर्तिविशेषो ऽन्यो विशेषांतरंतत्पक्षपाति-
त्वाद् इत्य् अर्थः । अन्यत्पदं समानभावम् अपि विशेषं नयतेकस्मा-
द् अन्तर्विशेषान्तरवृत्तितः, विशेषान्तराणाम् अन्तःअन्तर्विशेषा-
१५न्तरं । अंतःशब्दस्य पूर्वनिपातो "अन्तरादेष्ठण्" इतिज्ञापका-
द् अन्तर्मुहूर्त्तवत् । अन्तर्विशेषान्तरे वृत्तिरन्तर्विशेषान्तरवृत्तिस् ततो
विशेषान्तराणां संकेतसमयवर्त्तिसामान्यविशेषणविशेषेभ्योऽ-
न्येषां विशेषाणाम् अन्तर्वृत्तित्त्वाद् विशेषान्तराद्व्
कुतः ? पुनः किंचित् पदं विशेषे द्रव्यादौ प्रवर्त्तमानंतं विशेषं
२०सामान्यरूपतां नयते परन्तु सामान्ये प्रवर्त्तमानंद्रव्यत्वादौ
सामान्यम् अपि विशेषरूपतां प्रापयतीति चेत्, यतः सामान्य-
९५निष्ठा विविधा विशेषा इत्य् उपपत्तिर् अभिहिता यस्मात्सामान्ये
निष्ठा विशेषाणां तस्मात् पदं विशेषं सामान्यरूपतां नयतेय-
स्माच् च सामान्यम् अपि पदं विशेषं नयत इत्य् अर्थः ।
किं पुनस् तत्पदं व्
०५किम् इति शंकायां पदस्य विशेषणम् अन्तर् इति । तेनैवंव्याख्या-
यते — यद् अन्तःपदं ज्ञानात्मकं तद् अन्यद् एववर्णात्मकपदात् विशे-
षांतरवृत्तितो विशेषान्तरपक्षपाति सद्विशेषं समानभावंनयते
न पुनर् वर्णसमूहलक्षणं वर्णानाम् उत्पन्नापवर्गित्वात्समूहानुपपत्तेः
पदस्यैवासंभवात् । वर्णनित्यतायाम् अपि तदभिव्यक्तेरनित्यत्वाद् अ-
१०भिव्यक्तवर्णसमूहात्मकं पदं न संभावयितुं शक्यं, गौर् इति पदे
गकाराभिव्यक्तिकाले तदवयवभूतयोर् औकारविसर्गयोरभिव्य-
क्त्यभावात् तदभिव्यक्तिकाले च गकाराभिव्यक्तेर् विनाशात् । न
चाभिव्यक्तान् अभिव्यक्तवर्णानां समूहः संभवति । यदिपुनः क्रमे-
णोत्पन्नानाम् अभिव्यक्तानां वा बुद्धौ विपरिवर्तमानानांक्रमविशे-
१५षात्मकः समूहः पदम् इत्य् अभिधीयते तदाऽप्येकवर्णबुद्धिकाले
वर्णान्तरबुद्धेर् अनुत्पत्तेर् उत्तरवर्णबुद्धेर् उत्पत्तिकालेच पूर्ववर्णबुद्धेः
प्रध्वंसान्नेकबुद्धौ वर्णानां नानात्मनां विपरिवर्त्तनंसंभवति । न
चैका बुद्धिर् नानाक्रंमवर्त्त्यैकवर्णकालव्यापिनीसंभवति तस्याः
कालान्तरस्थायित्वासंभवात् । बुद्धिजनितसंस्कारःकालान्तर-
२०स्थायीति चेत्, न, नानावर्णविज्ञानजनितसंस्काराणां क्रम-
भुवां वर्णस्मरणजनयताम् असत्कल्पत्वात्, जनयतां तु नयुगपत्
स्मरणं संभवति, क्रमतो वर्णस्मरणसंभवे ऽपिनैकवर्णस्मरणका-
९६ले वर्णान्तरस्मरणम् अस्ति विरोधात् कुतःस्मर्यमाणानाम् अपि
वर्णानां समूहः, तत एव पदस्फोटःपदार्थप्रतिपत्तिनिमित्तं,
वर्णानां प्रत्येकम् अर्थप्रतिपत्तिनिमित्तत्वेवर्णान्तरवैयर्थ्यप्रसंगात् स-
मूहस्यासंभवात् तद्बुद्धिस्मरणसमूहवद् इत्य् अपरे । तेषामपि पद-
०५स्फोटो नित्यो निरंशः सर्वगतो ऽमूर्तः किम् अनभिव्यक्तएवार्थप्रति-
पत्तिहेतुर् अभिव्यक्तो वा ? प्रथमपक्षेवर्णोच्चारणानर्थक्यं सर्व-
दा सर्वत्र सर्वथाऽप्रतिहतार्थप्रतिपत्तिः प्रसज्येत ? कदाचित् क्व-
चित् कथंचिद् असंभवाभावात् । द्वितीयपक्षे तु पदस्फोटोऽभिव्य-
ज्यमानः प्रत्येकं वर्णेनाभिव्यज्यते वर्णसमूहेन वा ? यदि प्रत्येकं
१०वर्णेनाभिव्यज्यते तदैकवर्णेन सर्वात्मनांतस्याभिव्यक्तत्वात्
सर्वत्र सर्वथा वर्णान्तरोच्चारणवैयर्थ्यं कथंविनिवार्येत ? ।
पदार्थान्तरप्रतिपत्तिव्यवच्छेदार्थत्वाद्वर्णान्तरोच्चारणस्य न वै-
यर्थ्यम् इति चेत् न, वर्णान्तरोच्चारणाद् अपिपदार्थान्तरप्रति-
पत्तेर् एवानुषंगात्, यथा हि गौर् इति पदस्यार्थोगकारोच्चारणा-
१५त् प्रतीयेत तथौकारोच्चारणदौशनस इति पदस्यार्थःप्रतिपद्येता-
द्येन गकारेण गौर् इति पदस्येव प्रथममौकारेणौशनसैति
पदस्य स्फोटस्याभिव्यक्तेः । तथा च गौर् इति पदाद् एवगौर् औ-
शनस इति वाक्यार्थप्रतिपत्तिः प्रसज्येत, संशयो वा स्यात् ।
किम् एकपदस्फोटाभिव्यक्तये, गकाराद्यनेकवर्णोच्चारणंपदां-
२०तरस्फोटव्यवच्छेदेन, किंवाऽनेकपदस्फोटाभिव्यक्तयेगका-
राद्यनेकवर्णोच्चारणम् इति ततो नैकेनैव वर्णेनपदस्फोटस्य स-
र्वात्मनाऽभिव्यक्तिर् घटते । नाऽप्य् एकदेशेनसांशत्वप्रसंगात्,
९७सांशस्य च स्वांशेभ्यो ऽनर्थान्तरत्वेनानात्वप्रसंगो नाना-
वयवेभ्योनर्थान्तरस्यैकत्वविरोधात् । एकस्मादनर्थान्तरभूतानां
नानावयवानां नानात्वविरोधवत् । स्वांशेभ्यो ऽर्थान्तरत्वे
तस्यानभिव्यक्तिप्रसक्तिस् ततो भिन्नानाम् एवांशानांनानावर्णैर् अ-
०५भिव्यक्तित्वात् । यदि पुनर्नानावर्णाभिव्यक्तैःपटस्फोटस्यां-
शैर् अभिव्यक्तिर् अभिधीयतेतदैकवर्णाभिव्यक्तपदस्फोटावयवेन
सर्वात्मना पदस्फोटस्याभिव्यक्तौवर्णान्तराभिव्यक्ततदवयव-
वैयर्थ्यम् आसज्येत, तस्यैकदेशेनाऽभिव्यक्तौनानावयवत्वम् अवयवा-
न्तरैर् इति, तेभ्यो ऽपितस्यानर्थान्तरत्वार्थान्तरत्वविकल्पयोस् तद् ए-
१०व दूषणम् अनवस्था च दुर्निवारा स्यात् । यदि वर्णसमूहेनपद-
स्फोटो ऽभिव्यज्यत इति मतं, तदापि क्षणप्रध्वंसिनांवर्णानां
कथं समूहः सिद्ध्येत् यो ऽभिव्यंजकः स्यात्, नित्यानाम् अपि
वर्णानाम् अनभिव्यक्तानां समूहो न व्यंजकःसर्वदाभिव्यक्ति-
प्रसंगात् । अभिव्यक्तानां तु समूहो न संभवत्य् एवतदेकवर्णाभि-
१५व्यक्तिसमये वर्णान्तराभिव्यक्त्ययोगात्, व्यक्ताव्यक्तात्मकानां
तु वर्णानां समूहो न पदस्फोटस्याभिव्यंजकः स्यात् तदु-
भयदोषानुषंगात् ।
स्यान् मतं, पूर्वपूर्ववर्णश्रवणज्ञानाहितसंस्कारस्यात्मनोऽ-
न्त्यवर्णश्रवणज्ञानानंतरं पदस्फोटस्याभिव्यक्तेःपदार्थप्रतिपत्ति-
२०र् इति । तद् अप्य् असत् । तथैव पदार्थप्रतिपत्तिसिद्धेःस्फोटपरिकल्प-
नानर्थक्यात् । चिदात्मव्यतिर् एकेण तत्त्वांतरस्यस्फोटस्यार्थप्रका-
शनसामर्थ्यानुपपत्तेः । स एव चिदात्मा विशिष्टशक्तिः स्फो-
९८टो ऽस्तु "स्फोटति प्रकटीभवत्यर्थो ऽस्मिन्न् इतिस्फोट" श् चिदात्मा,
पदार्थज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमविशिष्टःपदस्फोटो, वा-
क्यार्थज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमविशिष्टो वाक्यस्फोटैति
प्रकरणाह्निकाध्यायशास्त्रमहाशास्त्रादिरंगप्रविष्टांगवाह्यविकल्पः
०५स्फोटः प्रसिद्धो भवति, भावश्रुतज्ञानपरिणतस्यात्मनस्तथाभि-
धानाविरोधात् । न हि निरतिशयनित्यैकान्तस्वभावो ऽयमात्मा
नानार्थग्रहणपरिणामविरोधान्निरन्वयविनश्वरक्षणिकचित्तवत्
क्रमयौगपद्यविरोधात् । नापिसातिशयनित्यैकान्तस्वभावोत्य-
न्तार्थान्तरभूतैर् अतिशयैः संबंधानुपपत्तेः । ज्ञानादिपरिणामानाम् आ-
१०त्मनि समवायसंबंध इति चेत् न, तस्यकथंचित्तादात्म्यव्यतिर् एके-
ण पदार्थान्तरस्यासंभवात् । परिणामिन् अस्तु प्रमाणबलादेव स्थित-
स्यात्मनो नानार्थग्रहणपरिणामोपपत्तेर् अन्तःस्वरूपं पदंचिदात्म-
कम् इति व्यवतिष्ठते । तस्मिन् सति वक्तुःक्रमविशेषविशिष्टवर्ण-
समूहलक्षणं वाह्यं पदं श्रोत्रज्ञानविषयभावमापद्यमानम् अनुमन्या-
१५महे तस्यैवश्रोत्रिजनपदार्थज्ञानजनननिबंधनत्वनिर्णयात् । तत-
स् तद् एव विशेषं समानभावं नयतेविशेषांतरपक्षपातित्वात् सा-
मान्यं च विशेषं नयते विशेषान्तरवृत्तेः स्वयं सामान्यनिष्ठवि-
विधविशेषविषयीकरणसमर्थत्वात् ।
एतेनांतरंगं वाक्यं प्रकरणमान्हिकम् अध्यायः शास्त्रादि
२०भावश्रुतविशेषं विविधं समानभावं नयते, सामान्यं वानैकप्रकारं
विशेषं नयत इति प्रतिपत्तव्यम् ।
९९अथाऽस्ति जीव इत्य् अत्राऽस्त्य् एव जीव इत्यवधार्यते वा
न वेति प्रथमकल्पनायां दूषणम् आवेदयंति सूरयः —
यत् पदं तत् स्वार्थम् अस्वार्थाद् व्यवच्छिनत्ति यथा तथास्वार्थप-
र्यायान् व्यवच्छिनत्त्य् एव । तद्यथा — जीव एवेति पदस्यजीवत्वं
१०स्वार्थस् तद्विरोधी चास्वार्थः स्याद् अजीवत्वं तच् चयथैव जीवत्वं
व्यवच्छिनत्ति तथा जीवपर्यायान् अपि सुरवज्ञानादीन् व्यव-
च्छिनत्त्य् एवान्यथा सुखादिपदोपन्यासवैयर्थ्यात्जीवपदेनैव
तेषां विषयीकृतत्वात्, तथा चाहं सुखीत्य् आदिप्रयोगो न
भवेत् । सामान्यम् अपि द्रव्यत्वचेतनत्वादि सर्वंव्यवच्छिंद्यात्
१५अन्यथा द्रव्यमहं चेतनो ऽहम् इति प्रयोगो विरुध्यतेजीवपदे-
नैव द्रव्यत्वादेर् अभिधानात् । तथा विशेषान् अप्यर्थपर्यायान् अनंतान-
भिधानाविषयान् व्यवच्छिंद्याद् अन्यथातद्विषयीकरणप्रसंगात् ।
तथा च पर्यायाणां क्रमभुवां धर्माणां सामान्यानां चसहभुवां
विशेषाणां चानभिधेयानां व्यवच्छेदे पदार्थस्यजीवपदाभिधे-
२०यस्य जीवत्वस्याऽपि हानिः स्यात् तद्विरोध्यजीवत्ववत् (तेषामभावे
प्य् अजीवत्ववत्) तेषाम् अभावे तदसंभवात् । प्रतियोगिनम् एवाजीवपदं
१००व्यवच्छिनत्ति न पुनर् अप्रतियोगिनस्तत्पर्यायसामान्य विशेषान्
तेषाम् अप्रस्तुतत्वाद् इति चेत्, नैवंस्याद्वादानुप्रवेशप्रसंगात् ।
तर्हि द्वितीयकल्पनास् तु सर्वं पदम् अनेवकारम् इतिवदंतं प्रत्याहुः —
नुक्ततुल्यं नास्तित्वव्यवच्छेदाभावान्नास्तित्वस्याप्रतिपादनात् ।
१०तथा जीव इति पदम् अनेवकारम् अजीवत्वस्यापि तेनाकथनात् । निय-
मद्वये ऽपि व्यावृत्त्यभावात् । अस्त्य् एवेति पूर्वावधारणं, जीव एवे-
त्य् उत्तरावधारणं नियमद्वयं । तस्मिन्न् इष्ठे ऽप्येवकाराभावे व्यावृ-
त्त्यभावात् प्रतिपक्षनिवृत्त्यसंभवाद् इत्य् अर्थः । तथाचास्तिनास्ति-
पदयोर् जीवाजीवपदयोश् च पर्यायभावः स्याद्धटकुटशब्दवत् अस्ती-
१५ति पदेन नास्तित्वस्यापि प्रतिपादनान् नास्तीति पदेनचास्तित्व-
स्यापि प्रतिपादनात् । तथा जीवपदेनाजीवार्थस्यापि वचनात्, अ-
जीवपदेनापि जीवार्थस्यापीति, पर्यायभावे चपरस्परप्रतियोगिप-
दयोर् अपि सकलजनस्यान्यतराप्रयोगः स्यात् घटकुटपदवदेव, तद-
न्यतराप्रयोगे च सर्वम् अभिधेयं वस्तुजातम् अन्येनप्रतियोगिना च्युतं
२०त्यक्तं स्याद् अस्तित्वं नास्तित्वरहितं भवेद् इतिसत्ताद्वैतम् आपद्येत ।
नास्तित्वाभावे च सत्ताद्वैतम् आत्महीनं प्रसज्येत, पररूपापोहना-
१०१भावे स्वरूपोपादानानुपपत्तेः कुटस्याकुटापोहनाभावेस्वात्मोपा-
दानासंभवात् । नास्तित्वस्य चास्तित्वच्युतौ शून्यवादानुषंगः ।
न चाभावो भावम् अन्तरेण संभवतीति शून्यम् अप्य् आत्महीनमेव स्यात्,
शून्यस्य स्वरूपेणाऽप्य् अभावे पररूपापोहनासंभवात् पटस्य
०५स्वरूपोपादानाभावे शश्वदपटरूपापोहनासंभवात्, स्वपररूपोपा-
दानापोहनव्यवस्थापाद्यत्वाद् वस्तुनो वस्तुत्वस्य । नन्व् एवंवस्तुनो ऽ-
प्य् अवस्तु
चिद् अभ्युपगन्तव्यम् इति चेत्, न वस्तुन एवपरद्रव्यक्षेत्रकाल-
भावचतुष्टयापेक्षायाम् अवस्तुत्वसिद्धेःसकलस्वरूपशून्यस्यावस्तु-
१०नो ऽप्य् असंभवात् ।
तथा चोक्तम् —
वस्
ततो न किंचिद् वस्तुप्रतिपक्षभूतावस्तुवर्जितम् आत्मानंलभते यतः
सर्वम् अन्यच्युतम् आत्महीनं भवेत् । सुदूरम् अप्य् अनुसृत्यकस्यचिद् इष्टस्य
१५तत्त्वस्यात्महीनत्वम् अनभ्युपगच्छतान्यहीनत्वंनानुमन्तव्यं । तद् अ-
प्य् अननुमन्यमानेन नान्यतराप्रयोगो ऽनुमन्तव्यः, तंचाननुग-
च्छता न पर्यायभावः प्रत्येयस् तम् अप्रतीयता नियमद्वयेऽपि व्यावृत्य-
भावो नाभ्यनुज्ञातव्यः । तम् अप्य् अनभ्यनुजानतानानेवकारं पद-
म् अंगीकर्त्तव्यम् इति सर्वं पदम् एवकारोपहितम् एववक्तव्यं तत्र चोक्तो
२०दोषः । नन्व् एवकारप्रयोगाभावे ऽपि प्रतिपत्तुरर्थप्रकरणलिंगश-
ब्दांतरसन्निधिसामर्थ्यात् सामान्यवाचिनाम् अपि विशेषे स्थितिर्भ-
विष्यतीति तथैव व्यवहारस्य प्रवृत्तेः ।
१०२तदुक्तम् —
तद् अप्य् अनालोचिताभिधानं । अर्थप्रकरणादिभिर् अपियद्य् एवका-
०५रार्थे विशेषे स्थितिः क्रियतेतदैवकारोपहितपदप्रयोगपक्षभा-
विदूषणगणः परिहर्तुम् अशक्यः । अथ ततो ऽन्यत्र विशेषेस्थि-
तिहेतवो ऽर्थप्रकरणादयस् तदाऽनेवकारपदप्रयोग एवसमर्थितः
स्यात् । तत्र चोक्तो दोषः ।
स्यान् मतं — क्वचिद् एवकारोपहितं पदं क्वचिद् अनेवकारंयथा
१०पूर्वावधारणे पूर्वं पदम् एवकारोपहितम् उत्तरमनेवकारं, उत्तरावधा-
रणे पुनर् उत्तरं पदम् एवकारोपलक्षितं पूर्वम् अनेवकारमिति । तद् अप्य् अ-
सत् पक्षद्वयाक्षिप्तदोषनुषंगात् । यदि पुनर् अस्तीति पदेना-
भिधेयम् अस्तित्वम् अनेवकारेणापि नान्येनतत्प्रतिपक्षभूतेन नास्ति-
त्वेन च्युतं भवति, तस्य तदभेदित्वात्, सत्त्वाद्वैतवादिनो ऽ-
१५स्तित्वव्यतिरेकेण नास्तित्वासंभवादन्यत्रानाद्यविद्योपप्लवात् ।
तत् सर्वथा शून्यवादिनो नास्तित्वव्यतिरेकेणास्तित्वे च
वर्त्तनेनात्महीनं प्रसंजनयितुं शक्यम् इति मतं तदापिदूषण-
म् आहुः स्वामिनः —
२०नास्तित्वम् अस्तित्वात् सर्वथाप्य् अभेदि येनाभिधीयते तस्य
तद्विरोधस्य भेदवद् भवेत् सत्ताद्वैतेऽभिधानाभिधेययोर् विरोधात् ।
कस्माद् ? अविशेषभावाद् अविशेषत्वात् सकलविशेषाणाम् अभावा-
१०३द् इत्य् अर्थः । अनाद्यविद्यावशाद् विशेषसद्भावाददोष इति चेत्, न,
विद्याविद्याविशेषयोर् अप्य् अयोगात्, अन्यथा द्वैतप्रसंगात् । अथवा
नास्तित्वम् अस्तित्वाद् अभेदीति विरोधि च स्यान् न केवलमात्महीनम् इ-
ति चशब्दार्थः । कस्मात् ? अविशेषभावाद्विशेषस्यभेदस्यास्तित्व-
०५नास्तित्वयोरभावात् । यो हि ब्रूयादिदमस्मादभेदीति तेनतयोः
कथंचिद्भेदोऽभ्युपगतः स्यादन्यथा तद्वचनायोगात्, कथंचिदपि
भेदिनोरभावे तत्प्रतिषेधविरोधात् । अथशब्दाद्विकल्पभेदाद्भे-
दिनोः स्वरूपभेदः प्रतिषिध्यते तदापिशब्दयोर्विकल्पयोश्च भेदं
स्वयमनिच्छन्नेव संज्ञिनो भेदं कथमपाकुर्वीत ? पराभ्युपगमादेव
१०शब्दविकल्पभेदस्येष्टेर्न दोष इति चेत्, न, स्वपरभेदानभ्युप-
गमे पराभ्युपगमासिद्धेः । विचारात् पूर्वं स्वपरभेदःप्रसिद्ध एवेति
चेत्, न, तदाऽपि पूर्वापरकालभेदस्यासिद्धेः । तत्सर्वथाभेदा-
यह्नवे स्यादेवाभेदीति वचो विरोधि विशेषाभावादिति स्थितं ।
नन्वे
१५स्याद्वादिभिर् एवकारोपहितेनास्तीतिपदेन तस्य व्यवच्छेदाद-
नेवकारेण तस्य वक्तुम् अशक्यत्वाद् अनुक्तसमत्वात् । ततश्चावाच्य-
तैवापतेत् प्रकारांतराभावाद् इत्य् आशंकायाम् इदम् उच्यते —
१०४
पातः स्याद्वादिभिः संप्रयुज्यते । यद्य् एवं विध्यर्थिनःप्रतिषेधे-
ऽपि प्रवृत्तिर् भवेत् द्वयोर् अपि प्रकाशनप्रतिपादनाद् इति नमन्तव्यं
गुण इति वचनात् । विधौ प्रयुज्यमानं पदम् अस्तीतिप्रतिषेधं
०५गुणभावेन प्रकाशयति स्याद् इति निपातेन तथैव द्योतनात् । तथा
विपाद्यस्य विपक्षभूतस्य धर्मस्य संधिश् च स्यादंगभावाद् अंगस्याव-
यवस्य भावाद् अवयवत्वाद् इत्य् अर्थः । सर्वथाऽप्य् अवाच्यतातु न युक्ता
तस्याः श्रायसलोपहेतुत्वान् नि
यतत्त्ववत् । न चोपेयस्योपायस्य वचनाभावे तदुपदेशःसंभवति,
१०न चोपदेशाभावे श्रायसोपायानुष्ठानं संभवति, नाप्युपाया-
नुष्ठानानुपपत्तौ श्रायसमित्यवाच्यता श्रायसलोपहेतुः स्यात्ततः
स्यात्कारलाञ्छनं पदम् एवकारोपहितम् अर्थवत्प्रतिपत्तव्यम् इति
तात्पर्यार्थः ।
नन्व् एवं सर्वत्र स्याद् इति निपातस्य प्रयोगप्रसंगात्प्रति-
१५पदं तदप्रयोगः शास्त्रे लोके च कुतः प्रतीयत इति शंकां
प्रतिघ्नंति सूरयः —
१०५तस्याम् आशयो ऽभिप्रायस् तथा प्रतिज्ञाशयःप्रतिपादयितुर् अभिप्रा-
यस् तस्मात् प्रतिपदं स्याद् इति निपातस्याप्रयोगः शास्त्रे लोके
च प्रतीयते एवकाराप्रयोगवत् । शास्त्रे तावत्सम्यग्दर्शनज्ञान-
चारित्राणि मोक्षमार्ग इत्य् आदौ न क्वचित् स्यात्कार एवकारो वा
०५प्रयुज्यते, शास्त्रकारैर् अप्रयुक्तो ऽपि विज्ञायते तेषां तथाप्रति-
ज्ञाशयसद्भावात् सामर्थ्यतो वा प्रतिषेधस्यसर्वथैकान्तव्यवच्छे-
दस्य युक्तिः स्याद्वादिनाम् अन्यथा तदयोगात्, न हि स्यात्का-
रप्रयोगम् अन्तरेणानेकान्तात्मकत्वसिद्धिरेवकारप्रयोगमन्तरेण स-
म्यगेकान्तावधारणसिद्धिवत् । "सद् एव सर्वं को नेच्छेत्स्वरू-
१०पादिचतुष्टयाद्" इत्य् आदौ स्यात्काराप्रयोग इति न मन्तव्यं,
स्वरूपादिचतुष्टयाद् इति वचनात् स्यात्कारार्थप्रतिपत्तेः, "कथं
चित् ते सद् एवेष्टंऽ इत्यादौ कथंचिद् इति वचनात्तत्प्रयोगवत्,
तथा लोके घटमानयेत्यादिषु तदप्रयोगः सिद्ध एव । इत्येवं
जिननाग ! जिनकुंजर ! त्वदीया दृष्टिः परैःसर्वथैकान्तवा-
१५दिभिर् अप्रधृष्या प्रमाणनयसिद्धार्थत्वात् । परेषांभावैकान्तवा-
दिनां प्रधर्षिणी च त्वदीया दृष्टिर् इति संबंधः । तेषांसर्वथाऽ-
विचार्यमाणानाम् अप्रयोगः — यथा चाभावैकान्तादिपक्षा न्यक्षेण
प्रतिक्षिप्ता देवागमाप्तमीमांसायां तथेह प्रतिपत्तव्या इत्यलम् इह
विस्तरेण ।
२०कथं पुनर्विपाद्यसंधिश् च पदस्याभिधेयः स्याद् इतिस्वयं
सूरयः प्रकाशयन्ति —
०५स्याद् अनभिलाप्यम् एव सर्वम् अर्थजातम् इत्य् अनभिलाप्यता, ते ऽमी त्रयो
विकल्पाः एकशस्त्रिर् इति वचनात्, पदस्येत्य् अर्थवशाद्विभक्तिपरि-
णामः । एषां विपाद्येन विपक्षेण संधिः संयोजना स्याद् अस्ति
नास्त्य् एव स्याद् अस्त्य् अवक्तव्यम् एव स्यान् नास्त्य् अवक्तव्यमेवेति त्रिर् द्विशो
भवति । द्वाभ्यां द्विश इति द्विसंयोगजा विकल्पास् त्रिर् इतित्रिप्र-
१०कारा भवन्ति । स्याद् अस्ति नास्त्य् अवक्तव्यम् एवेत्य् एक एवविकल्पो
भवति । तद् एवं विपाद्यसंधिप्रकारेण त्रयो ऽमीमूलविकल्पाः
सप्तधा भवंति । किं क्वचिद् एवार्थे किं वा सर्वत्रेतिशंकायाम् इ-
दम् उच्यते — सकले ऽर्थभेदे निरवशेषेजीवादितत्त्वार्थपर्याये, न
पुनः क्वचिद् एवार्थपर्यायभेदे, प्रतिपर्यायंसप्तभंगीति वचनात् ।
१५विकल्पाः सप्तधा भवंति तवेति वचनात्, न च परेषाम् अप्यमी ।
नन्व् अस्तित्वं प्रति विप्रतिपन्नमनसां तत्प्रत्यायनाययथा स्याद् अ-
स्त्य् एवेति पदं प्रयोगम् अर्हति तथा स्यान् नास्त्य् एवेत्यादिपदान्य् अपि
प्रयोगम् अर्हेयुः सप्तधावचनमार्गस्य व्यवस्थितेर् इतिपराकूतं नि-
राचिकीर्षवः स्याच्छब्दनेया इति प्रतिपादयंति । यथाविधिवि-
२०कल्पस्य प्रयोगस् तद्विवादविनिवृत्तये स्याद्वादिभिर्विधीयते तदा
निषेधादिविकल्पाः शेषाः षड् अपि स्याच्छब्देन नेयाः स्युः । न
१०७पुनः प्रयोगम् अंर्हति तदर्थे विवादाभावात्तद्विवादे तु क्रमशस् तत्प्र-
योगे ऽपि न कश्चिद् दोषः प्रतिभाति प्रतिपाद्यस्यैकस्यापिसप्तधावि-
प्रतिपत्तिसद्भावात् । तावत् कृत्वः संशयोपजननात् तावज्जिज्ञासो-
पपत्तेस् तावद् एव च प्रश्नवचनप्रवृत्तेः "प्रश्नवशादेकवस्तुन्यविरोधेन
०५विधिप्रतिषेधकल्पना सप्तभंगीति" वार्त्तिककारवचनात् । नाना-
प्रतिपाद्यजनानिवैकप्रतिपाद्यजनम् अपि प्रतिपादयितुमनसां सप्त-
विकल्पवचनं न विरुध्यत एव । ननु च स्याद् इति निपातोऽने-
कांतस्य द्योतको वाचको वा, गुणभावेन भवेत्प्रधानभावेन वा ?
तत्र यदि गुणकल्पनया द्योतको ऽभिधीयते तदातद्वाचकपदा-
१०न्तरेणाऽपि गुणकल्पनयैव वाच्यत्वप्रसंगः सर्वत्रपदाभिधेयस्यै-
व निपातेन द्योतयितुं शक्यत्वात्, तदनुक्तस्यार्थस्य तेनद्योतने
तस्य वाचकत्वप्रसक्तेस् तत्प्रयोगसामर्थ्यात्तदर्थप्रतिपत्तेः ।
स्यान् मतम् एतत् — अस्तीति पदेन निपातेन तावद् अस्तित्वंप्र-
धानकल्पनयोच्यते स्याद् इति पदेन निपातेन नास्तित्वादयो
१५धर्मा द्योत्यंत इतिप्रधानगुणकल्पनयाऽनेकान्तप्रतिपत्तिर् एव-
कारप्रयोगाद् अन्यव्यवच्छेदसिद्धेर् इति । तद् अप्य् असम्यक्;अस्ती-
ति पदेनानुक्तानां नास्तित्वादिधर्माणां स्याच् छब्देन द्योतने
सर्वार्थद्योतनप्रसंगात् । सर्वार्थानाम् एवकारेणव्यवच्छेदान् न तद्-
द्योतनप्रसंग इति वचनं न युक्तिमत् नास्तित्वादीनाम् अपितेन
२०व्यवच्छेदाद् अनुद्योतनप्रसंगात् ततो न द्योतकः स्याच्छब्दो ऽने-
कांतस्य युज्यते नाऽपि वाचकः स्याद् इति निपातप्रयोगाद् एव
तत्प्रतिपत्तेर् अस्तीत्यादिपदप्रयोगानर्थक्यात् ।
१०८सर्वार्थप्रतिपादने तेनैव पर्याप्तत्ब्
पुनरुक्तत्वम् अनिवार्यम् इति केचित्, तान् प्रति सूरयःप्राहुः —
कल्पैकान्तः स्यात्, गुणश् च मुख्यश् च गुणमुख्यौ स्वभावौ
ताभ्यां कल्प्यन्त इति गुणमुख्यकल्पाः, गुणुमख्यकल्पा
१०एकान्ता यस्य सो ऽयं गुणमुख्यकल्पैकान्तः स्याद् भवेन्नयादेशा-
द् इत्य् अभिप्रायः । शुद्धद्रव्यार्थिकप्रधानभावादस्तित्वैकान्तो
मुख्यः, शेषा नास्तित्वाद्यैकान्ता गुणाः, प्रधानभावेनानर्पणा-
द् अनिराकरणाच् च नास्तित्वादिनिरपेक्षस्यास्तित्वस्यासंभवात्
खरविषाणवत् । स्याच्छब्दस् तु तद्द्योतनःप्रधानगुणभावेनैव
१५भवेत् तथैवास्तीति पदेनाभिधानात् पदान्तरेणयथाभिधानं
निपातपदेन द्योतयितुं शक्यत्वात् । व्यवहारनयादेशात् तुना-
स्तित्वैकान्ता मुख्याः स्युर् अस्तित्वैकांतस् तु गुणःप्राधान्येना-
विवक्षितत्वात् तदप्रतिक्षेपाच् च तत्रास्तित्वनिराकरणे तुनास्ति-
त्वादिधर्माणाम् अनुपपत्तेः कूर्मरोमादिवत् । नास्तित्वादिभिरपेक्ष-
२०माणं तु वस्तुनो ऽस्तित्वं स्याच्छब्देन द्योत्यत इतिप्रधानगु-
णभावेनैव स्याद् इति निपातः कल्पयत्य् एकांताच् छुद्धनयादेशा-
१०९न् नान्यथा । कुत इति चेत्, यथोपाधि यथाविशेषणंविशेषस्य
भेदस्य भावात् सद्भावात् "धर्मे धर्मे ऽन्य एवाऽर्थोधर्मिणो-
ऽनंतधर्मिणः " इत्य् अन्यत्रापि वचनात् । नयादेशो हिवस्तुनो
धर्मभेदाद् विशेषो न प्रमाणदेश इति । जीवादि तत्त्वम् अपितर्हि
०५प्रधानगुणभूतैकान्तमायातम् इति न शंकनीयं । "तत्त्वंत्व् अने-
कान्तम् अशेषरूपं" इति वचनात् । तत्त्वं जीवादिप्रमाणार्पितं
सकलादेशात् "सकलादेशः प्रमाणाधीनः" इति वचनात्
तदनेकान्तम् एव स्याद् अनेकान्तो ऽप्य् अनेकांतो न पुनर् एकान्तस्त-
स्य नयार्पणयोक्तत्वात् । कुतस् तदनेकांतम् इत्य् उच्यते — यतोऽशे-
१०षरूपं
कदेशत्वात् ।
कथम् इदानीं स्याज् जीव एव स्याद् अजीव एवेत्यादिना
प्रमाणवाक्येनाभिधीयत इति शंकायाम् इदम् उच्यते —
१५तत्त्वं द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां व्यवस्थितं द्रव्यरूपंभवार्थ-
वत्त्वात् पर्यायरूपं व्यवहारवत्त्वात् । भवार्थो हिसद्द्रव्यं विधि-
र् व्यवहारो ऽसद्द्रव्यं गुणः पर्यायः प्रतिषेधः, तत्तत्त्वम् एव वस्तुन
इति द्विप्रकारं तत्त्वं प्रकारान्तराभावात् । तत्र यदा यदासद्द्रव्यं
जीवो धर्मास्तिकायो ऽधर्मास्तिकाय आकाशं कालः पुद्गलो
२०मनुष्यादिर् इति वा विधिलक्षणभवार्थप्ररूपणायां सद् इतिशब्दः
प्रयुज्यते तदाकालात्मरूपसंसर्गगुणिदेशार्थसंबंधोपकार-
शब्दैर् अभेदेनाभेदात्मकस्य वस्तुनो ऽभिधानात्सकलादेशस्य
११०प्रमाणाधीनस्य प्रयोगादशेषरूपं तत्त्वमभिधीयते । सद् इति
शब्दो हि सकलसद्विशेषात्मकं सदितरात्मकासद्विशेषात्मकं
च तत्त्वं प्रतिपादयति कालादिभिर् अभेदात् । तथा द्रव्यमिति
शब्दो निःशेषद्रव्यविशेषात्मकं द्रव्यतत्त्वंसकलपर्यायविशेषा-
०५त्मकम् अद्रव्यगुणाद्यात्मकं च प्रकाशयति । तथैव जीवैति शब्दो
जीवतत्त्वं सकलजीवविशेषात्मकं जीवपर्यायरूपंजीवाजीववि-
शेषात्मकं च कथयति । तथैव धर्म इत्य् अधर्म इत्याकाश इति
काल इति च शब्दो धर्मम् अधर्मम् आकाशं कालं चसकलस्वविशे-
षात्मकं निवेदयति । पुद्गल इति शब्दोऽखिलपुद्गलविशेषात्मकं
१०पुद्गलद्रव्यम् एवेति प्रतिपत्तव्यं विधिरूपस्यभवार्थस्य प्राधान्यात् ।
यदा पुनर् असदितिशब्दः प्रयुज्यते तदाऽप्य् असत्तत्त्वंपररूपादि-
चतुष्टयापेक्षं कालादिभिर् अभेदेनाभेदोपचारेणसकलासद्विशे-
षात्मकं तत्त्वं ख्यापयति, व्यवहारस्य भेदप्राधान्यात् । तथैवा-
द्रव्यम् अजीव इत्यादि प्रतिषेधशब्दः सकलासद्विशेषात्मकमद्रव्य-
१५त्वम् अजीवादितत्त्वं च प्रत्याययति । स्याद् इति निपातेनतथा
तस्योद्योतनाद् एवकारेणान्यथाभावनिराकरणात् । वस्तुत्वमिति
शब्दस् तु स्यात्कारलांछनः सैवकारःसकलवस्तुविशेषसदसदा-
दिरूपं तत्त्वं कालादिभिर् अभेदेनाभेदोपचारेणप्रख्यापयति तस्य
भवार्थव्यवहारवत्त्वाद् विधिनिषेधप्राधान्येनयुगपदभिधानात्,
२०यत्काले वस्तुनो वस्तुत्वं तत्काल एवसकलवस्तुविशेषास्तस्य
तद्व्यापकत्वाद् इति कालेनाभेदस् तेभ्योद्रव्यार्थिकप्राधान्यात् ।
यथा च वस्तुनो वस्तुत्वम् आत्मरूपं तथा सर्वेवस्तुविशेषाः
१११इत्य् आत्मरूपेणाभेदः । यथा च वस्तुत्वेन वस्तुनःसंसर्गस् तथा
वस्तुविशेषैर् अपि, सविशेषस्यैव तस्य सम्यक् सृष्टौ व्यापा-
रात् ततः संसर्गेणाप्य् अभेदः । यस् तु वस्तुत्वस्य गुणस्य
वस्तुगुणिदेशः स एव वस्तुविशेषाणाम् इति गुणिदेशेनाऽपि
०५तदभेदः । य एव चार्थो वस्तुत्वस्याधिकरणलक्षणोवस्त्वात्मा स
एव सकलवस्तुधर्माणाम् इत्य् अर्थतो ऽपि तदभेदः । यश् चवस्तुनि
वस्तुत्वसंबंधः समवायो ऽविष्वग्भावलक्षणः स एवसकलधर्मा-
णाम् इति संबंधेन तदभेदः । य एव चोपकारो वस्तुनोवस्तु-
त्वेन क्रियते ऽर्थक्रियासाम् अर्थ्यलक्षणः स एवसकलधर्मैर् इत्य् उ-
१०पकारेणैव तदभेदः । यथा च वस्तुशब्दो वस्तुत्वंप्रतिपादयति
तथा सकलवस्तुधर्मान् अपि तैर् विना तस्यवस्तुत्वानुपपत्तेर् इति श-
ब्देनाऽपि तदभेदः । पर्यायार्थिकप्राधान्येन तुपरमार्थतः का-
लादिभिर् भेद एव धर्मधर्मिणोर् अभेदोपचारात् । वस्तुशब्देन सकल-
धर्मविशिष्टस्य वस्तुनो ऽभिधानात् सकलादेशो न विरुध्यते ।
१५ततः स्याद् वस्त्व् एवेत्य् आदिशब्दः तत्त्वम् अशेषरूपंप्रतिपादयतीति ना-
नात्वरूपस्यापि वस्तुनो वाचकसंभवः सकलादेशवाक्येनतस्य
तथा वक्तुं शक्यत्वात् । ननु च द्रव्यमात्रं तत्त्वं तस्यद्रव्यपदेना-
भिधानात् पदान्तराणामपि तत्रैव व्यापारात् तद्व्यतिरेकेण
पदार्थासंभवाद् इत्य् एके । पर्यायमात्रम् एव तत्त्वंद्रव्यस्य सकलप-
२०र्यायव्यापिनो विचार्यमाणस्यायोगात्, द्रव्यादिपदेनापि पर्या-
यमात्रस्यैव कथनात् तत्र प्रवृत्तिप्राप्तिदर्शनाच् चेत्यन्ये । द्रव्यं प-
र्यायश् च पृथग् एव तत्त्वं तयोस् तादात्म्यविरोधात्द्रव्यपदेन द्रव्य-
११२स्यैवाभिधानात् पर्यायपदेन पर्यायस्यैवनिवेदनाद् अन्यथासंकरव्य-
तिकरप्रसंगाद् इत्य् अपरे । द्रव्यपर्यायद्वयात्मकंतत्त्वं, द्रव्यपदेन प-
र्यायपदेन वा तस्यैवाभिधानात् सर्वत्रापर्यायात्मकस्यद्रव्यस्या-
संभवात् सकलपर्यायशून्यस्य च द्रव्यस्याप्रतीतेर् इतीतरे ।
०५तान् प्रति सूरयो वक्तुम् आरभन्ते —
१०
रहितस्य प्रमाणागोचरत्वात्, न हि प्रत्यक्षं द्रव्यविषयंतस्य व-
र्तमानविषयत्वात् द्रव्यस्यत्रिकालगोचरानंतविवर्तव्यापित्वात् ।
न च वर्तमानमात्रविषयत्वे प्रत्यक्षस्य सर्वात्मनात्रिकालवि-
षयद्रव्यग्राहित्वं युक्तं योगिप्रत्यक्षत्वप्रसंगात् । तर्हियोगिप्र-
१५त्यक्षम् एव द्रव्यविषयम् इति चेत् न, अस्मदादिप्रत्यक्षस्य
निर्विषयत्वप्रसंगात् । ननु अस्मदादिप्रत्यक्षस्यापिविधातृत्वात्
सर्वदा निषेद्धृत्वे विधिविषयत्वविरोधात्निषेध्यानामानंत्याद-
नं तेनापि कालेन निषेधस्य कर्तुम् अशक्तेस्तत्रैवोपक्षीणशक्तिक-
त्वात् कदाचित् कस्यचिद् विधौ प्रवृत्त्यनुपपत्तेर्विधिविषयत्वस्यैव
२०युक्तिमत्त्वम् इति चेत्, नैतत्सारं, सद्द्रव्यमात्रेप्रत्यक्षस्य प्रवृत्तौ
शश्वदसत्त्वे प्रवृत्त्यभावात् तदव्यवच्छेदप्रसंगात् । यदि पुनः
११३सन्मात्रे विधौ प्रवर्तमानं प्रत्यक्षंतद्विरुद्धम् असत्त्वं व्यवच्छिन-
त्तीति कथ्यते तदाऽपि निषेद्धृ प्रत्यक्षं कथं न स्यात् ? यदि पु-
नः प्रथमाक्षसन्निपातवेलायां निर्विकल्पं प्रत्यक्षंसन्मात्रम् एव
साक्षात्कुरुते, पश्चाद् अनाद्यविद्यावासनासामर्थ्याद् असत्, निवृत्ति-
०५विकल्पोत्पत्तेः प्रतिषेधव्यवहारो ऽस्मदादेः प्रवर्त्तत इतिमतं,
तदा परमार्थतो नासत्त्वनिवृत्तिर् इतिसदसदात्मकवस्तुविषयं
प्रत्यक्षं प्रसज्येत । सन्मात्रस्य विधिरेवासत्त्वप्रतिषेध इति चेत्,
स्वयम् एव न निषेद्धृ प्रत्यक्षम् इति ब्रुवाणः प्रतिषेधंसर्वथा निरा-
१०कुर्वीत न चेदस्वस्थः । अथाविद्याबलान् न निषेद्धृप्रत्यक्षम् इति
निषेधव्यवहारः क्रियते परमार्थतस् तस्याप्य् अनभिधानात्किम् ए-
वम् अवाच्यं प्रत्यक्षम् इष्यते ? तथेष्टौ सन्मात्रम् अप्यवाच्यं स्यात्,
तत्त्वयुक्ततरं परप्रत्यायनायोगात् — सन्मात्रं हि तत्त्वंपरं
प्रत्याययेन् न संविन्मात्रेण पराप्रत्यक्षेण प्रत्याययितुमीशः,
१५परमार्थतः प्रत्याय्यप्रत्यायकभावाभावात् न क्वचित्किंचित्
कथंचित् प्रत्याययति सर्वस्य स्वत एवसन्मात्रतत्त्वप्रतिपत्तेर् इति
चेत्, न विप्रतिपत्त्यभावप्रसंगात् । यदि पुनः सन्मात्रेतत्त्वे
स्वपरविभागाभावात् सर्वस्य भेदस्य तत्रैवानुप्रवेशान् नकश्चि-
त् कुतश्चित् कथंचित् कदाचिद् विप्रतिपद्यत इति चेत्, न स्यादेतद् ए-
२०वं यदि स्वपरविभागाभावः सिद्ध्येत्, स हि न तावत्प्रत्यक्षतः
सिद्धस् तस्याभावविषयत्वप्रसंगात्, नाऽप्य् अनुमानात्पक्षहेतुदृष्टांत-
भेदाभावे ऽनुमानानुपपत्तेः, कल्पितस्याप्य् अनुमानस्यविधिवि-
११४षयत्वनियमात्, तस्य प्रतिषेधविषयत्वेप्रत्यक्षस्यापि प्रतिषेधवि-
षयत्वसिद्धेः कुतः सन्मात्रत्वसिद्धिः? । आगमात्स्वपरविभागाभा-
वः साध्यत इति चेत्, न, स्वपरविभागाभावे क्वचिद् आगमा-
नुपपत्तेः । आगमो ह्य् आप्तवचनम् अपौरुषेयं वा वचनंस्यात् ? न
०५तावद् आप्तस्य तत्प्रतिपाद्यस्य च विनेयस्याभावे वचनमाप्तस्य प्र-
वर्त्तते । तत्सद्भावे च सिद्धः स्वपरविभाग इति कथमागमात् त-
दभावः सिध्येत् ? यदि पुनर् अपौरुषेयं वचनम् आगमस्तदाऽपि
स्वपरविभागः सिद्धस् तद्व्याख्यातुः श्रोतुश् च सिएद्धेःस्वपरविभा-
गोपपत्तेः । स्यान् मतं, स्वपरविभागाभावो ऽपि न कुतश्चित्प्रमा-
१०णात् साध्यते प्रत्यक्षतः सन्मात्रसिद्धेर् एवस्वपरविभागाभावस्य
साधनात् केवलम् अविद्याविलासमात्रंप्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः सं-
वेद्यसंवेदकभाववद् इति । तद् अप्य् असम्यक्, संवेद्यसंवेदकभावप्र-
तिपाद्यप्रतिपादकभावाभावे स्वपरप्रतिपत्तिविरोधात्सर्वथा
शून्यवादावकाशप्रसंगात् ।
१५तद् उक्तम् —
तद् एतद् अत्रापि संप्राप्तं । तथा हि —
ननु च विचारात्पूर्वं तत्त्वाभ्युपगमः पश्चाद् वा ? यदिपूर्वं तदा
निष्फलो विचारः स्यात्, तत्त्वाभ्युपगमफलत्वाद् विचारस्य,
११५तस्य विचारात् प्राग् एव सिद्धेः । पश्चाच् चेत्सर्वस्याविचाररमणीयेन
लोकव्यवहारेण विचारस्य प्रवृत्तेर् न पर्यनुयोगो युक्तः, विचा-
रकाले हि न कश्चिद् अपि शून्यवादी सत्ताद्वैतवादी वा, येन
सर्वथाऽनुपायत्वाद् वादे ऽनधिकारः प्रसज्येत !अनेकान्तवादि-
०५नाम् अपि तद्विचारोत्तरकालम् एव सर्वम् अनेकान्तात्मकंतत्त्वम् इति
प्रतिपत्तव्यं, कथम् अन्यथा परस्पराश्रयाख्यो दोषो नस्यात्,
प्रसिद्धे ऽनेकान्तत्वे विचारप्रवृत्तिस् तस्यां च सत्यामनेकान्तप्र-
सिद्धिर् इति गत्यंतराभावात् । किंचिद् अपि तत्त्वमनभ्युपगम्य
परीक्षाप्रवृत्तौ तु न कश्चिद् दोषः परीक्षोत्तरकालं यद्विनिश्चितं
१०तत् तत्त्वम् इति व्यवस्थानात् । तथा च सत्ताद्वैतवादिनोऽपि वि-
चारसामर्थ्यात् सत्ताद्वैततत्त्वव्यवस्थितौ यथादर्शनंसंवेद्यसंवेद-
कभावस्य प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावस्य वास्वपरविभागभाव-
नाधीनस्य प्रतिबंधकभावात् सर्वम् अनवद्यम् इति केचित् । तद् अप्य् अति-
मुग्धबुद्धिविजृंभितं, किंचिन् निर्णीतम् अनाश्रित्यविचारस्थैवाप्र-
१५वृत्तेस् तस्य संशयपूर्वकत्वात्, संशयस्य चनिर्णयनिबंधनत्वात् पू-
र्वम् अनिर्णीतविशेषस्य पश्चात् क्वचित् संशयस्यानुपलब्धेःस्था-
णुपुरुषसंशयवत् । य एव हिपूर्वनिश्चितस्थाणुपुरुषविशेषः प्र-
तिपत्ता तस्यैवान्यत्रोर्ध्वतासामान्यं प्रत्यक्षतोनिश्चितवतस्
द्विशेषयोः स्मरतः संशयोत्पत्तिदर्शनात् । न चैवंसत्ताद्वैततत्त्वं
२०किं वा सर्वथा शून्यम् इति संशय उत्पद्यते पूर्वंतद्विषयनिर्ण-
यानुपपत्तेः । क्वचित् तन्निर्णयोत्पत्तौ वा नसत्ताद्वैतवादिनः शून्य-
वादिनो व स्वेष्टसिद्धिः । यदि पुनः सर्वम् अभ्युपगभ्यसत्ता-
११६द्वैतशून्यवादयोर् अपि क्वचित् कदाचित् तन्निर्णयात्पुनर् अन्यत्र तत्त्व-
सामान्यम् उपलब्धवतस् तयोश् चानुस्मरतः संशयप्रवृत्तेर्विचारः, प्रव-
र्त्तत एवेति मतं, तदापि येनात्मना सत्ताद्वैतं पूर्वंनिर्णीतं तेनैव
सर्वशून्यत्वं रूपान्तरेणा वा ? न तावत् प्रथमः पक्षोव्याधातात्,
०५रूपान्तरेण तु तन्निर्णये स्याद्वादम् आश्रित्य विचारःप्रवर्त्तत
इत्य् एतद् आयातं । तथा च नानेकांतवादिनां विचारात् पूर्वमनेकांत-
त्वाप्रसिद्धिस् तदप्रसिद्धौ विचाराप्रवृत्तेः । न च विचारादेवानेकां-
तत्वसिद्धिः, प्रत्यक्षतः परमागमाच् चसुनिश्चितासंभवद्बाधकप्र-
माणाद् अनेकांतत्वसिद्धेर् अप्रतिबंधात्, न चैवंविचारानर्थक्यं तद्ब-
१०लाद् एव तत्त्वसिद्धेर् अभ्युपगमात्, प्रत्यक्षाद् आगमाच् चप्रतिपन्नतत्त्वस्या-
पि कुतश्चिद् दृष्टादृष्टानिमित्तवशात् कस्यचित् क्वचित् कथंचित्संश-
योत्पत्तौ विचारस्यावकाशात्सर्वत्राऽहेतुवादहेतुवादाभ्यामाज्ञा-
प्रधानयुक्तिप्रधानयोस् तत्त्वप्रतिपत्तिविधानात् । ततोऽनेकान्तवा-
दिन एव वादे ऽधिकारः सदुपायत्वात् । क्वचित् कदाचित्कथं-
१५चित् कुतश्चित् कस्यचिन् निश्चयसद्भावात् । किंचिन् निर्णीतम् आ-
श्रित्य क्वचिद् अन्यत्रानिर्णीते विचारप्रवृत्तेः सर्वत्रविप्रतिपद्यमाना-
नां निराश्रयविचारणानुपपत्तेः ।
तथा चोक्तं तत्त्वार्थालंकारे —
ततो न विचारसामर्थ्यात् सद्द्रव्यतत्त्वव्यवस्था नाऽपिपर्याय-
तत्त्वव्यवस्था, द्रव्यविकलस्य पर्यायमात्रस्यसकलप्रमाणावि-
११७षयत्वात् द्रव्यैकान्तवत् । प्रत्यक्षतोवर्त्तमानपर्यायः प्रतिभा-
सत एव सर्वस्येदानींतनतया प्रतिभासमानत्वात् । नष्टानुत्पन्न-
योर् इदानींतनतया प्रतिभासाभावाद् इति चेत्, नेदानींतनताया
एव द्रव्याभावे प्रतिभासविरोधात्, नष्टानुत्पन्नावस्थाद्वितयमनपे-
०५क्षमाणस्य वर्तमानताप्रतीतेर् अयोगात्, नित्यत्वसाधनाच्चेदानींतन-
ताप्रतीतेः शश्वदविच्छेदादात्मनो ऽहंताप्रतीतिवत् — यथैवह्य् आत्मा
सुख्य् अहं दुःख्य् अहम् इति सर्वदाऽप्य् अवच्छिन्नाहंप्रत्ययविषयभावम् अ-
नुभवन् न कदाचिद् अहंतां संत्यजतीति नित्यः, तथाव्
सततम् इदानींतनतां न जहाति प्राग् अपि इदानीं पश्यामिपश्चा-
१०द् अपीदानीं पश्यामीति न सकलो देशो वा कश्चिद् विद्यते यत्रे-
दानींतनताप्रतीतिर् नास्तीति तदव्यवच्छेदः सिद्धः । ततः
समस्तं वस्तु विवादापन्नं नित्यम् एवेदानीन्तनतयाप्रतीयमान-
त्वात्, प्रतिक्षणविनाशित्वे तद्विरोधात् ।
स्यान्मतं, पूर्वेदानींतनतान्या पाश्चात्या चवर्त्तमानेदानींत-
१५नता, न ततस् तयोः संतानाविच्छेदः, प्रतिक्षणंतद्विच्छेदाद् इ-
ति । तद् असत्, तद्विच्छेदग्राहिणः कस्यचिद् असंभवात् । नहि ता-
वत् सांप्रतिकम् इदनींतनतायाः संवेदनंपूर्वापरेदानींतनतासंवे-
दनविच्छेदं ग्रहीतुम् अलं तदा स्वयम् अभावात् । नाप्यनुमानं त-
द्विच्छेदाविनाभाविलिंगग्रहणासंभवात् । यो हि कदाचित्
२०क्वचित् पूर्वापरेदानींतनविच्छेदम् उपलभते स एवतत्स्वभावस्य
तत्कार्यस्य वा लिंगस्य तेनाविनाभावं साकल्येन तर्कयेत्
न पुनर् अन्यो ऽतिप्रसंगात् । न च स्वयंपूर्वापरकालमव्याप्नुवन्
११८पूर्वापरेदानींतनतासंवदेनयोर् विच्छेदमुपलब्धुं समर्थः । सन्तान-
स् तादृक् समर्थ इति चेत्, न, तस्यावस्तुत्वे सकलसामर्थ्या-
नुपपत्तेः, वस्तुत्वे पुनर् आत्मन एव संतान इतिनामकरणा-
न् नित्यात्मसिद्धेः । स्यान् मतिर् एषा ते, पूर्वापूर्वेदानींतनतासंवेद-
०५नाहितवासनाप्रबोधात् तद्विच्छेदनिश्चयोत्पत्तेर् ननित्यात्मसंसि-
द्धिर् इति, साऽपि न सम्यक् । पूर्वापरेदानींतनतानिश्चयस्यैव
तत्संवेदनाहितवासनाप्रबोधाद् उत्पत्तेर्यथानुभवनिश्चयोपजननसं-
भवात् न पूर्वापूर्वविच्छेदो ऽनुभूतः । ननु प्रत्यक्षतःस्वरूपा-
नुभव एव संवेदनस्य पूर्वापरसंवेदनविच्छेदानुभवैति चेन् न
१०तदविच्छेदानुभवस्यापि स्वरूपानुभवरूपत्वसिद्धेरप्रतिबंधात् ।
पूर्वस्मात् परस्माच् च संवेदनाद् इदं संवेदनं विच्छिन्नमिति निश्च-
योत्पत्तेः संवेदनस्वरूपानुभवस् तद्विच्छेदानुभव एवेतिचेत्,
नाविच्छिन्नम् अहम् आमुहूर्त्तादेर् अन्वभवम् इत्यविच्छेदनिश्चयप्रादुर्भावा-
त् तदविच्छेदानुभवस्यैव सिद्धेस् ततो निरंतरमिदानींतनतया
१५v
यतीति नातः क्षणस्थितिपर्यायमात्रसिद्धिः नाप्य् अनुमानाल्लिं-
गाभावात् । यत् सत् तत् सर्वं क्षणस्थितीति पर्यायमात्रंनित्यद्र-
व्यमात्रे क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधात्सर्वानुपपत्तेर् इत्य् अनु-
मानं पर्यायमात्रवस्तुसाधनम् इति चेत्, न, विरुद्धसाधनाद् अस्य
२०विरुद्धत्वात् । तथा हि — यत् सत् तत् सर्वंद्रव्यपर्यायरूपं
जात्यंतरं पर्यायमात्रे सर्वथाऽर्थक्रियाविरोधात्द्रव्यमात्रवत्
सत्त्वायोगाद् इति निरूपितप्रायं । ततः सूक्तं नपर्यायैकांत-
११९व्यवस्था प्रमाणाभावात् द्रव्यैकांतविद् इति । पृथग्भूतपरस्पर-
निरपेक्षद्रव्यपर्यायव्यवस्थाऽप्य् अनेन प्रत्युक्ता तत्राऽपिप्रमाणा-
भावाविशेषात् । न हि प्रत्यक्षतः सर्वथा पृथग्भूतयोर्द्रव्यप-
र्याययोः प्रतीतिर् अस्ति तयोर् अविष्वग्भूतयोर् एव सर्वदासंवेदनात् ।
०५समवायात् तथा प्रतीतिर् इति चेत्, सो ऽपि समवायस् ताभ्यां
पदार्थान्तरभूतो न प्रत्यक्षतः सिद्धस् तदात्मकस्यैवकथंचित् तस्य
प्रतीतेः । अथ समवायसमवायिनोः परस्परम् आत्मनोश् चताभ्या-
म् अभेदप्रत्ययहेतुर् इत्य् अभिधीयते, न तर्हि प्रत्यक्षतोभेदप्रति-
भासो नाऽप्य् अनुमानात् द्रव्यपर्याययोर् भेदैकान्तः सिद्धस्तथावि-
१०धहेत्वभावात् । ननु द्रव्यपर्यायौ मिथो भिन्नौभिन्नप्रतिभास-
त्वात् । यौ यौ भिन्नप्रतिभासौ तौ तौ भिन्नौ यथाघटपटौ तथा
च द्रव्यपर्यायौ भिन्नप्रतिभासौ तस्माद् भिन्नाव् इत्यनुमानात् मिथो
भिन्नद्रव्यपर्यायव्यवस्था भवत्य् एवेति चेत्, न, हेतोरसिद्धत्वा-
त्, भिन्नप्रतिभासत्वं हि द्रव्यपर्याययोर् न प्रत्यक्षतःसर्वथाऽस्ती-
१५ति समर्थितं प्राक् । अनुमानाद् भिन्नप्रतिभासत्वम् इति चेत्किम् अ-
स्माद् एवानुमानाद् अनुमानान्तराद् वा । न तावदाद्यः पक्षःपरस्परा-
श्रयानुषंगात् । सिद्धे ह्य् अतो ऽनुमानाद् भिन्नप्रतिभासित्वेसतीदम् अनु-
मानं सिध्यति, सिद्धे वाऽस्मिन्न् अनुमाने भिन्नप्रतिभासत्वमिति
गत्यन्तराभावात् । अनुमानान्तराद् भिन्नप्रतिभासत्वसिद्धौतद् एव
२०वाच्यं द्रव्यपर्यायौ भिन्नप्रतिभासौविरुद्धधर्माधिकरणात्वात्
यौ यौ विरुद्धधर्माधिकरणौ तौ तौ सर्वथाभिन्नप्रतिभासौ यथा
जलानलौ तथा च द्रव्यपर्यायौ तस्माद् भिन्नप्रतिभासावित्य् अनुमा-
१२०नस्य प्रत्यक्षविरुद्धपक्षत्वात्कालात्ययापदिष्टत्वाच् च हेतोर् नातः
साध्यसिद्धिः । एतेनावयवावयविनोर् गुणगुणिनोः क्रियाक्रि-
यावतोः सामान्यतद्वतोः विशेषतद्वतोश् च परस्परतःसर्वथा भेदे
साध्ये प्रयुज्यमानस्य हेतोः कालात्ययापदिष्टत्वंप्रतिवर्णितं
०५पक्षस्य प्रत्यक्षबाधितत्वात् । कथंचित् तादात्म्यवर्त्तिनोरेवावि-
ष्वग्भूतयोस् तयोः प्रत्यक्षबुद्धौ प्रतिभासनात् । कथंचिद्भेदे साध्ये
सिद्धसाध्यतापत्तिस् तत्र प्रत्यक्षस्य भ्रांतत्वादबाधकत्वे व्
तश् च न किंचित् प्रत्यक्षतः सिध्येत् भ्रांताद् अपिप्रत्यक्षात्
कस्यचित् सिद्धौ प्रत्यक्षतदाभासव्यवस्था किम् अर्थमास्थीयेत ?
१०न च भ्रांतं प्रत्यक्षंधर्मिदृष्टान्तहेतुव्यवस्थापनायालं, यतो ऽ-
नुमानम् अत्यंतभेदम् अवयवावयव्यादीनांव्यवस्थापयदभेदप्रतिभा-
सिनः प्रत्यक्षस्य बाधकम् अनुमन्येमहि ततो ऽनुमानंकस्यचिद् बा-
धकं साधकं वा स्वयम् अनुरुच्यमानेन प्रत्यक्षमभ्रान्तं धर्मिदृष्टां-
तहेतुविषयम् उररीकर्त्तव्यं तच् चोररीकुर्वता नद्रव्यपर्यायौ पर-
१५स्परम् अत्यंतभिन्नौ प्रतिज्ञातव्यौ प्रत्यक्षबुद्धौ सकृदपि तथा
प्रतिभासाभावात् ततो न द्रव्यपर्यायपृथग्व्यवस्थायुक्तिमती
द्रव्यव्यवस्थावत् पर्यायव्यवस्थावच् चेति प्रपंचतोऽन्यत्र परीक्षितं
प्रतिपत्तव्यम् ।
अत्रापरः प्राह, द्वयात्मकम् एकं तत्त्वंव्यवतिष्ठते द्रव्यमात्रस्य
२०पर्यायमात्रस्य च पृथग्भूतद्रव्यपर्यायमात्रवत्व्यवस्थानुपपत्तेर् इति ।
सो ऽप्य् एवं प्रष्टव्यः, किं सर्वथा द्वैयात्मकमेकस्यार्प्यते कथंचिद् वा ?
प्रथमपक्षे द्वैयात्म्यम् एकार्पणया विरुद्धं नव्यवतिष्ठत एव, यो ह्य् आत्म
१२१द्रव्यप्रतीतहेतुर् यश् च पर्यायप्रतीतिनिमित्तं तौचेत् परस्परं भिन्नाव् आ-
त्मानौ कथं तदात्मकम् एकं त१त्त्वं सर्वथाव्यवतिष्ठते भिन्नाभ्यामात्म-
भ्याम् अभिन्नस्यैकत्वविरोधात् । यदा त्व् एकस्माद् अभिन्नौतावात्मानौ
स्यातां तदाप्य् एकम् एवावतिष्ठते सर्वथैकस्माद् अभिन्नयोस्तयोर् एकत्व-
०५सिद्धेर् इति न द्वैयात्म्यं विरुद्धत्वात् । को ह्य् अबालिशःप्रमाणम् अंगी-
कुर्वन् द्वावात्मानौ सर्वथैकस्य वस्तुनो भिन्नो स्वयमर्पयेत्, ततो द्वैया-
त्म्यं द्व्यात्मकत्वं तत्त्वं सर्वथैकार्पणया विरुद्धमेवेति मन्तव्यम् ।
कथम् इदानीम् अविरुद्धं तत्त्वं सिध्येद् इति चेत्, उच्यते —
"धर्मी च धर्मश् च मिथस् त्रिधेमौ न सर्वथा तेऽभिमतौ विरुद्धौ" ।
१०ते तवः भगवतो ऽर्हतः स्याद्वादिन इमौ प्रत्यक्षतःप्रतिभासमानौ
सर्वथा सर्वेणाऽपि प्रकारेणानुमानादिप्रतिभासविशेषेण वि-
रुद्धौ नेति संबंधः । कौ ताव् इमौ धर्मी च धर्मश्चेति धर्मिधर्माव् इ-
त्य् अर्थः । किं तौ सर्वथा मिथो भिन्नाव् एवाभिन्नाव् एवभिन्नाभि-
न्नाव् एव त्रिधा वा कल्प्येते । न तावत् प्रथमः पक्षःप्रमाणविरोधात् ।
१५नाऽपि द्वितीयः सहानवस्थाविरोधात् । नाऽपि तृतीयो विकल्पः,
भिन्नौ चाभिन्नौ चेत्य् उभयदोषानुषंगेण विरुद्धत्वाद् इतिकथम् अवि-
रुद्धौ तौ यतस् ते ऽभिमताव् इति न मन्तव्यम्, त्रिधापितयोर् अभिमत-
त्वात् । तथा हि — धर्मिधर्मौ स्याद् अभिन्नौद्रव्यार्थिकप्राधान्यात्,
स्याद् भिन्नौ पर्यायार्थिकप्राधान्यात्, स्यान् मिथो भिन्नौचाभिन्नौ
२०च क्रमार्पितद्वयाद् इति त्रिभिः प्रकारैःस्याद्वादन्यायवादिभि-
र् व्यवस्थाप्यते । न पुनः सर्वथाऽर्पितौ त्रिधापिधर्मधर्मिणौ प्रत्य-
१ द्रव्यम् इति पुस्तकान्तरे ।
१२२क्षादिप्रमाणविरुद्धौ ते ऽभिमतौ, ततो वाक्यंन धर्ममात्रं न ध-
र्मिमात्रं वा प्रतिपादयतीति न सर्वथाप्य् अभिन्नौधर्मधर्मिणौ न
सर्वथा भिन्नौ नाऽपि सर्वथा भिन्नाभिन्नौप्रतीतिविरोधात् ।
द्रव्यैकान्तस्य पर्यायैकान्तस्य चपरस्परनिरपेक्षपृथग्भूतद्र-
०५व्यपर्यायैकान्तवत् व्यवस्थानुपपत्तेः समर्थनात्, तत्रयुक्त्यनुशा-
सनायोगात् । किं पुनर् युक्त्यनुशासनम् इत्य् आहुः —
दृष्टागमौ ताभ्याम् अविरुद्धम् अबाधितविषयं यद् अर्थात्साधनरूपाद् अ-
र्थस्य साध्यस्य प्ररूपणं तद् एव युक्त्यनुशासनंयुक्तिवचनं ते तव
भगवतो ऽभिमताम् इति पदघटना । तत्रार्थस्यप्ररूपणं युक्त्यनुशा-
१५सनम् इति वचने प्रत्यक्षम् अपि युक्त्यनुशासनं प्रसज्येततद्व्य-
वच्छेदार्थम् अर्थात् प्ररूपणम् इति व्याख्यायते सामर्थ्यादर्थस्य त-
द् इति प्रतीतेः । तथाऽपि शीतो ऽग्निर् द्रव्यत्वाज् जलवद् इति, प्रे-
त्यासुखप्रदो धर्मः कर्मत्वाद् अधर्मवद् इति चप्रत्यक्षविरुद्धम् आगमवि-
रुद्धं चार्थप्ररूपणं युक्त्यनुशासनं प्राप्तम् इति नशंकनीयम् । दृष्टा-
२०गमाभ्याम् अविरुद्धम् इत्य् आभिधानात् । तथाचान्यथाऽनुपपन्नत्व-
नियमनिश्चयलक्षणात् साधनात् साध्यार्थप्ररूपणंयुक्त्यनुशासन-
१२३म् इति प्रकाशितं भवति दृष्टागमाभ्यामविरोधस्यान्यथानुपपत्ते-
र् इति देवागमादौ निर्णीतप्रायम् । अत्रोदाहरणामुच्यते — प्रति-
क्षणं स्थित्युदयव्ययात्मार्थरूपं सत्त्वाद् इति । न तावत्प्रत्यक्ष-
विरुद्धः पक्षः, स्थित्युदयव्ययात्मनो ऽर्थरूपस्यव्
०५रात्मनो ऽपि साक्षादनुभवात्, स्थितिमात्रस्यसर्वत्रासाक्षात्कर-
णाद् उदयव्ययमात्रवत् । न चायं स्थित्युदयव्ययात्मनोऽर्थरूप-
स्यानुभवः सुनिश्चितासंभवद् बाधकप्रमाणात् प्रतिक्षणमनुपपन्नः
कालान्तरे स्थित्युदयव्ययदर्शनात् तत्प्रतीतिसिद्धेर् अन्यथासकृद् अपि
तदयोगात् खरविषाणादिवद् इति न प्रत्यक्षविरोधः । नाऽप्याग-
१०मविरोधो ऽस्य युक्त्यनुशासनस्य संभाव्यते । "उत्पादव्ययध्रौव्य-
युक्तं सद् इति" परमागमस्य प्रसिद्घत्वात्सर्वथैकान्तागमस्या-
प्रसिद्धेर् दृष्टेष्टविरुद्धार्थाभिधायित्वात्प्रतारकपुरुषवचनवद् इति नि-
रवद्यः पक्षः प्रतिक्षणं स्थित्युदयव्ययात्मकस्यविवादाध्या-
सितस्य साध्यधर्मस्य जीवादेर् अर्थरूपस्य चसाध्यधर्मिणः प्र-
१५सिद्धस्याभिधानात् । तथा हेतुश् च सत्त्वाद् इति नासिद्धःसर्व-
त्रार्थरूपे तदभावे सर्वाभावप्रसंगात् । नाऽपि संदिग्धःसर्वत्र
सत्त्वस्य संदेहे संदेहस्याऽपि सत्त्वनिश्चयविरुद्धत्वात् । नाप्य् अ-
ज्ञातासिद्धो हेतुः सर्वस्य वादिनः सत्त्वपरिज्ञानाभावेवादित्व-
विरोधात् । नाप्य् अनैकान्तिकः कार्त्स्न्यतो देशतो वा विपक्षावृ-
२०त्तित्वात् । द्रव्येण स्थितिमता जन्मव्ययरहितेन सतापर्यायमा-
त्रेण चोत्पादव्ययवता स्थितिशून्येन हेतोर् अनेकान्त इति चेत्, न
सत्त्वस्य वस्तुत्वस्वरूपस्य हेतुत्वात् सत्त्वधर्मस्यनयविषयस्य
१२४हेतुत्वानभ्युपगमात् । न च द्रव्यमात्रं वस्तुपर्यायमात्रं वा तस्य
वस्त्वेकदेशत्वात् द्रव्यपर्यायात्मनो जात्यंतरस्य वस्तुनःप्रमाण-
सिद्धत्वात् । न च द्रव्यस्य पर्यायस्य वावस्तुत्वाभावादवस्तु-
त्वप्रसंगस् तस्य वस्त्वेकदेशत्वेन वस्तुत्वावस्तुत्वाभ्यामव्यवस्था-
०५नात् समुद्रैकदेशस्य समुद्रत्वासमुद्रत्वाभ्यामव्यवस्थानवत् ।
न च वस्तुत्वस्य सत्त्वस्य हेतुत्वे तदेकदेशेनद्रव्यसत्त्वेन पर्या-
यसत्त्वेन वा व्यभिचारोद्भावना युक्ता सर्वस्य हेतोर्व्यभिचारप्र-
संगात् सकलजनप्रसिद्धस्य वह्न्यादिसिद्धौधूमादिसाधन-
स्यापि तदेकदेशेन पांडुत्वादिना व्यभिचारम् उद्भावयन्कथ-
१०म् अनेनापाक्रियेत ? धूमस्य हेतुत्वे तदेकदेशेनपांडुत्वादिना न
व्यभिचारस् तन्मात्रस्याहेतुत्वाद् इति चेत् तर्हि सत्त्वस्यवस्तु-
त्वरूपस्य हेतुत्वेन तदेकदेशेन द्रव्यसत्त्वेनपर्यायसत्त्वेन वा
कथम् अनैकांतिकत्वम् उद्भावयेत् न चेद् अस्वस्थः । ननु चसत्त्वं
वस्तुत्वविरुद्धं विपर्ययस्यैव साधनाद् इति न मन्तव्यम् ।
१५स्थितिमात्र इवोदयव्ययमात्रे ऽपि तदसंभवात् । तथाहि — सत्त्व-
म् इदम् अर्थक्रियया व्याप्तं तदभावे तद्विरोधात्खपुष्पवत्, सा च
क्रमयौगपद्याभ्यां व्याप्ता तदभावे तदभावात् तद्वत् । तेच
क्रमयौगपद्ये प्रतिक्षणं स्थित्युदयव्ययात्मकत्वेनव्याप्ते तद्स्थि-
त्येकान्ताद् उदयव्ययैकान्ताद् इव निवर्त्तमानं ततःक्रमयौगपद्ये
२०निवर्त्तयेत्, ते च निवर्त्तमाने स्वव्याप्याम् अर्थक्रियांनिवर्त्तयतः,
सा च निवर्त्तमाना स्वव्याप्यं सत्त्वं निवर्त्तयतीति, ततो
निवर्त्तमानं सत्त्वं तीरादर्शिशकुनिन्यायेन प्रतिक्षणंस्थित्यु-
१२५दयव्ययात्मन्येवार्थरूपे ब्
येद् यतो विरुद्धम् अभिधीयेत । सपक्षे सत्त्वाभावादसाधारणानै-
कान्तिको हेतुर् इति चेत्, को ऽयम् असाधारणो नाम ? सपक्षवि-
पक्षयोर् असन्न् असाधारण इति चेत् स किं तत्रनिश्चितासद्भावः
०५संदिग्धासद्भावो वा ? प्रथमपक्षे नानैकांतिकः स्यात्, सर्वथा
विपक्षे निश्चितासत्त्वस्य सम्यग्धेतुत्वात्, सम्यघेतोर्विपक्षासत्त्व-
नियमनिश्चयलक्षणत्वात् तदभावे सपक्षे सतो ऽपिगमकत्वायो-
गात् । सपक्षसत्त्वनियमस्य हेतुलक्षणत्वाव्यवस्थितेस्तदभावे-
ऽपि हेतोर् गमकत्वसिद्धेः । यदि पुनर्द्वितीयः पक्षःसपक्षविप-
१०क्षयोः संदिग्धासद्भावो ऽनैकांतिक इति चेत् तदा न सत्त्वादिति
हेतुर् असाधारणानैकांतिकः प्रमाणबलाद् विपक्षेतस्यासद्भावनि-
श्चयात् संशयासंभवाद् अनैकांतिकत्वविरोधात् । संशयहेतुर् अ-
नैकांतिक इति सामान्यतो ऽनैकान्तिकलक्षणप्रसिद्धेः ।
ततो ऽसिद्धविरुद्धानैकांतिकत्वविमुक्तत्वात् सूक्तम् इदंयुक्त्यनुशा-
१५सनोदाहरणं प्रतिक्षणं स्थित्युदयव्ययात्मकमर्थरूपंसत्त्वाद् इ-
ति । ननु च येन रूपेण स्थितिर् वस्तुनस् तेन स्थितिर् एवयेनोद-
यस् तेनोदय एव येन व्ययस् तेन व्यय एवेति व्यवस्थायांनाने-
कान्तात्मकवस्तुसिद्धिः स्थित्याद्येकान्तस्यैव प्रसिद्धेः, इतिन
मन्तव्यं, तत्त्वव्यवस्थम् इति वचनात्, तत्रस्थित्युदयव्ययात्मार्थ-
२०रूपं प्रतिक्षणम् अव्यवस्थं न विद्यते व्यवस्थाऽस्येतिव्याख्यानात् ।
येन हि रूपेण वस्तु तिष्ठति तेनोत्पद्यते नश्यति च, स्थितं
स्थास्यति च उत्पन्नम् उत्पत्स्यते च नष्टं नंक्ष्यति च । येन
१२६चोत्पद्यते तेन तिष्ठति नश्यति च उत्पन्नं स्थितंनष्टं च उत्प-
त्स्यमानं स्थास्यन्नंक्ष्यंश् च । येन च नश्यतितेनोत्पद्यते तिष्ठति
च तथा नष्टम् उत्पन्नं स्थितं च नंक्ष्यत्य् उत्पत्स्यतेस्थास्यति चेति न
क्वचिद् व्यवस्था येनैकान्तप्रसंगः; कथंचिदव्यवस्थितस्यैव
०५तत्त्वस्यार्थक्रियाकारित्वप्रसिद्धेः । पटम् उदाहरणीकृत्यसर्वम् एत-
द् वक्तव्यं, तथा हि — पटः प्रारंभक्षणापेक्षयोत्पद्यतेतिष्ठति विनश्यति
चानारंभसमयापेक्षया द्वितीयक्षणापेक्षया तूत्पत्स्यतेस्थास्यति
नंक्ष्यति च निर्वृत्तस्वरूपापेक्षयोत्पन्नः स्थितो नष्टश् चपूर्वावि-
निर्वृत्तरूपेणेति, प्रातीतिकम् एतत् ।
१०ननु चैकम् एव वस्तु नानास्वभावम् एवम् आयातं तच् चविरुद्धं
कुतो ऽवतिष्ठत इत्य् आहुः —
तन् नानात्मताम् अपरित्यजद् एव वस्तुत्वं लभते, समीचीननानाप्र-
त्ययविषयत्वात् यत् तु नानात्मतां जहाति न तद् वस्तु यथापर-
परिकल्पितात्माद्यद्वैतं, वस्तु च विवादापन्नं जीवादितस्मान् ना-
२०नात्मताम् अप्रजहद् एव प्रतिपत्तव्यं । तथा यदबाधितनानाप्रत्ययब-
लान् नाना प्रसिद्धं तद् एकात्मताम् अजहद् एव तव वस्तुसम्मतं तस्या-
१२७न्यथा वस्तुत्वविरोधात्पराभ्युपगतनिरन्वयनानाक्षणवत् ।
ततो जीवादिपदार्थजातं परस्पराजहद्वृत्त्येकानेकस्वभावंवस्तु-
त्वान्यथानुपपत्तेर् इति युक्त्यनुशासनं । तत् कथं वाचावक्तुं
शक्यत इति न शंकनीयं क्रमेण तस्य वाग्वाचित्वात् । न हि
०५युगपद् एकात्मतया नानात्मतया च वस्तूच्यते वाचा तादृश्या
वाचो ऽसंभवात् । न चैवं क्रमेण प्रवर्त्तमानाया वाचोऽसत्यत्व-
प्रसंगस् तस्याः स्वविषये नानात्वे चैकत्वे चांगांगिभावात्प्रवृ-
त्तेः । स्याद् एकम् एवेति वाचा हि प्रधानभावेनैकत्वं वाच्यंगुण-
भावेन नानात्वं स्यान् नानैव वस्त्व् इति वाचा प्रधान्येननानात्वं
१०वाच्यं गुणभावेनैकत्वम् इति कथम् एवमेकत्वनानात्ववाचोर-
सत्यता स्यात् ? सर्वथैकत्ववाचा नानात्वनिराकरणात् नाना-
त्वनिराकरणे हि तथैकत्वस्यापि तदविनाभाविनोनिराकरण-
प्रसंगाद् असत्यत्वपरिप्राप्तेर् अभीष्टत्वात्तथाऽनुपलभ्यमानत्वात् ।
नानात्ववाचा चैकत्वस्य निराकरणात् तन्निराकरणे तदविना-
१५भाविनानात्वनिराकृतिप्रसंगात् सत्यत्वविरोधात् । ततःक्रमे-
णानंतरूपं यद् वस्तु तत् तवांगांगिभावाद् एव वाग्वाच्यंबोद्धव्यम् ।
अंगं ह्य् अप्रधानमंगि प्रधानं तद्भावोगुणप्रधानभावस् तम् आ-
श्रित्य नानात्वैकत्ववचने यथार्थाभिधायित्वम् एव वाच्यंव्यव-
तिष्ठते ।
२०ननु च भवतु नामानंतधर्मविशिष्टं वस्तु ते तुधर्माः पर-
स्परनिरपेक्षा एव, पृथग्भूतश् च तेभ्यो धर्मीति मतमपाचिकी-
र्षवः प्राहुः —
०५
क्षाः पुरुषार्थस्य हेतवो न संभवन्तितथाऽनुपलभ्यमानत्वात् ।
यद् यथाऽनुपलभ्यमानं तत् तथा न व्यवतिष्ठतेयथाऽग्निः शीतत-
याऽनुपलभ्यमानस् तद्रूपतयाऽनुपलभ्यमानाश् चपुरुषार्थहेतुतया
परस्परनिरपेक्षाः सत्त्वादयो धर्माः क्वचिद् अवयवा वातस्मान् न
१०पुरुषार्थहेतुतया व्यवतिष्ठन्त इति युक्त्यनुशासनंदृष्टागमाभ्या-
म् अविरुद्धत्वात्, तथांशाः परस्परापेक्षाःपुरुषार्थहेतुतया व्यव-
तिष्ठंते तथैव दृष्टत्वात् । यद् यथा दृष्टं तत् तथैवव्यवतिष्ठते, यथा
दहनो दहनतया दृष्टः, तत्स्वभावतया दृष्टाश् चपुरुषार्थहेतु-
तयांऽशाः परस्परापेक्षाः तस्मात् तथैव व्यवतिष्ठंत इतिस्वभावो-
१५पलब्धिः स्वभावविरुद्धोपलब्धिर् वास्वपरपक्षविधानप्रतिषेधयो-
र् बोद्धव्या । तथा नांशेभ्यो ऽṃशी पृथग् अस्तितथाऽनुपलभ्यमान-
त्वात्, यद् यथाऽनुपलभ्यमानं तत् तथा नास्त्य् एव यथातेजः शीत-
तया, सर्वदाऽनुपलभ्यमानश् चांशेभ्यः पृथगंशी तस्मान्ना-
स्तीति स्वभावानुपलब्धिः । न चात्र दृष्टिविरोधःपरस्परविभि-
२०न्नानाम् अर्थानां सह्यविंध्यादीनाम् अंशांशिभावस्यादृष्टत्वात् । न
चागमविरोधस् तत्प्रतिपादकागमाभावात्, परस्परविभिन्नांशां-
१२९शिभावप्रतिपादकागमस्य युक्ति विरुद्धत्वादागमाभासत्वसिद्धेः ।
स्यान् मतम् अंशेभ्यो ऽṃशी पृथगेवपृथक्प्रत्ययविषयत्वात् । यो
यतः पृथक्प्रत्ययविषयः स
ड्यं, पृथक्प्रत्ययविषयश् चांशेभ्यो ऽṃशी, तस्मात् पृथगेवेति । तद् अप्य् अ-
०५सम्यक्, सर्वथा पृथक्प्रत्ययविषयत्वस्य हेतोरसिद्धत्वात् कथंचि-
द् अपृथक्प्रत्ययविषयत्वात् । समवायाद् अपृथकप्रत्यय इतिचेत्,
न, सर्वथा भिन्नयोः समवायासंभवात् सह्यविंध्यवत् । संभव-
न्न् अपि समवायः पदार्थान्तरभूतः कथम् इहांशेष्व् अंशीतिप्रत्यय-
हेतुर् उपपद्यते ! सह्ये बिंध्य इतिप्रत्ययहेतुत्वप्रसंगात् । प्रत्या-
१०सत्तिविशेषादिहांशेष्व् अंशीति प्रत्ययम् उपजनयति समवायोन
पुनर् इह सह्ये विंध्य इति प्रत्ययम् उत्पादयतिप्रत्यासत्तिविशे-
षाभावाद् इति चेत्, कः पुनः प्रत्यायसत्तिविशेषःसमवायसमवा-
यिनोः संभाव्येत ? विशेषणविशेष्यभाव इति चेत्, तर्हि
समवायिनोः समवायो विशेषणं किम् अर्थान्तरभूतमनर्थान्तभूतं
१५वा ? यद्य् अर्थान्तरभूतं विशेषणं तदांशांशिनोर् इवसह्यविंध्ययो-
र् अपि समवायो विशेषणं स्याद् अर्थान्तरभूतत्वाविशेषात् । यदि
पुनर् अनर्थान्तरभूतं विशेषणं समवायः समवायिनोरग्नेर् औष्णयवद् उ-
पवर्ण्यते तदा
ऽṃशी सर्वथा पृथग् अवतिष्ठतेतत्समवायस्याविष्वग्भावलक्षणस्य
२०कथंचित्तादात्म्यस्यैव प्रसिद्धेस् ततः परस्परापेक्षाएवांशांशिनः
पुरुषार्थहेतुर् इति निश्चितप्रायं । तद्वद् एव नयानैगमादयः पर-
स्परापेक्षा एवासिक्रियायां दृष्टा इति घटनीयं । तथा हि-
१३०नैगमादयो नयाः परस्परापेक्षाः पुरुषार्थहेतवस्तथादृष्टत्वा-
द् अंशांशिवत् । तद् अनेन स्थितिग्राहिणो द्रव्यार्थिकभेदानैगम-
संग्रहव्यवहाराः, प्रतिक्षणम् उत्पादव्ययग्राहिणाश् चपर्यायार्थिक-
भेदा ऋजुसूत्रशब्दसमभिरूढैवं भूताः परस्परापेक्षाएव वस्तु-
०५साध्यार्थक्रियालक्षणपुरुषार्थनिर्णयहेतवो नान्यथेतिदृष्टाग-
माभ्याम् अविरुद्धम् अर्थप्ररूपणं यत् सत् तत् सर्वंप्रतिक्षणं स्थित्युदय-
व्ययात्मकम् अन्यथा सत्त्वानुपपत्तेर् इति युक्त्यनुशासनमुदाहृतं
प्रतिपत्तव्यम् ।
ननु च परस्परनिरपेक्षाः नयाः क्वचिद् अपि पुरुषार्थमसा-
१०धयन्तो ऽपि सत्तामात्रेण व्यवस्थितिं प्रतिपद्यंत एवसांख्या-
भिमतपुरुषवद् इति न मन्तव्यम् । तेषाम् असिक्रियायाम् अपिहेतु-
त्वानुपपत्तेस् तद्वत्, यथैव हि परस्परनिरपेक्षा नयाःपुरुषार्थ-
क्रियायां धर्मार्थकाममोक्षलक्षणायां हेतवो न संभवंतितथा-
सिक्रियायाम् अपि सत्तालक्षणायां खरविषाणादिवत्, ततः
१५परस्परापेक्षा एव प्रतिक्षणं स्थित्युत्पत्तिव्ययाः सत्त्वंवस्तुल-
क्षणं प्रतिपद्यंत इत्य् अनेकांतसिद्धिः । स्याद् आकूतं, जीवादिव-
स्तुनो ऽनेकांतात्मकत्वेन निश्चये स्वात्मनीव परात्मन्यपिरागः
स्यात् कथंचित् स्वात्मपरात्मनोर् अभेदात् तथा परात्मनीवस्वात्मन्य् अपि
द्वेषः स्यात् तयोः कथंचिद्भेदात्, रागद्वेषनिबंधनाश्चेर्ष्यासू-
२०यामदमानादयो दोषाः संसारहेतवः सकलविक्षेपकारिणः
स्वर्गापवर्गप्रतिबंधकारिणः प्रवर्त्तन्ते, ते चप्रवर्तमानाः
समत्वं मनसो निवर्त्त्ययन्ति, तद्विनिवर्तनं समाधिंनिरुणद्धीति
१३१समाधिहेतुकं निर्वाणं कस्यचिन् न स्यात् ततोमोक्षकारणं मनः-
समत्वं समाधिलक्षणम् इच्छता नानेकांतात्मकत्वंजीवादिवस्तु-
नो ऽभ्युपगन्तव्यम् इति । तद् अपि न समीचीनम् इत्य् आहुः —
भावः, एकान्तेन निश्चितो धर्म एकान्तधर्म इतिमध्यमपद-
१०लोपी समासः । ऽतृतीयान्तात् क्त उत्तरपदेऽ इत्य् उपसंख्यानात्
"गुडेन संस्कृता धाना गुडधानाः" इत्यादिवत् । एकान्तधर्मेऽ-
भिनिवेश एकान्तधर्माभिनिवेशः, नित्यम् एव सर्वथा नकथं
चिद् अनित्यम् इत्यादि मिथ्यात्वश्रद्धानं मिथ्यादर्शनम् इतियावत् ।
एकांतधर्माभिनिवेशो मूलं कारणं येषां तेएकान्तधर्माभिनिवे-
१५शमूलाः, रागादयो रागद्वेषमायामाना अनंतानुबन्धिनोऽप्रत्या-
ख्यानावरणाः प्रत्याख्यानावरणाः संज्वलनाश् च कषायाः,
तथा हास्यादयो नव नोकषायाश् चादिग्रहणेन गृह्यन्ते । ननु
च रागो लोभस् तदादयो दोषाः कथं मिथ्यादर्शनमूलाः
स्युर् असंयतसम्यग्दृष्ट्यादिषु सूक्ष्मसांपरायां तेषुमिथ्यादर्शना-
२०भावे ऽपि भावात् इति न मन्तव्यम्, तेषाम् अनन्तसंसारकार-
णानां मिथ्यादर्शनाभावे संभवाभावात् मिथ्यादृशां मिथ्या-
१३२दर्शनसद्भाव एव भावात्मिथ्यादर्शनमूलत्वसिद्धेः । परेषां
पुनर् असंयतसम्यग्दृष्ट्यादिषु लोभादीनामसंयमप्रमादकषायपरि-
णाममूलत्वे ऽपि मिथ्यादृशि मिथ्यादर्शनसद्भाव एव भावा-
न् मिथ्यादर्शनमूलत्वसिद्धिः । यद्य् एवम् उदासीनावस्थायामपि
०५मिथ्यादर्शनानाम् एकांतवादिनां रागादयो जायेरन्न् इति नशंक-
नीयम् अहंकृतिजा इति वचनात् । अहंकृतिर् अहंकारो ऽहमस्य
स्वामीति जीवपरिणामः सामर्थ्याद् इदं मम भोग्यम् इत्य् आत्म-
परिणामो ममकारः प्रतिपादितो भवति, अहंकृतेर् जाता अहं-
कृतिजा ममकाराहंकारजा इत्य् अर्थः । तेन मिथ्यादर्शनप-
१०रिणाम एव यदा ममकारो ऽहंकारसचिवो भवति तदैवरागा-
दीनुपजनयति न पुनर् उदासीनदशायाम् इत्य् एकान्ताभिनिवे-
शमहामोहराजजनिता एव रागादयः ।
तथा चोक्तम् —
ननु च भवंतु नाम रागादयो ऽहंकारजन्मानो जानानांमोहवतां,
वीतमोहानां तु सत्य् अप्य् अहंकारे रागाद्यभावात् कथं तेतज्जाः
स्युर् इति न चोद्यं, मिथ्यादर्शनादिसहकारिण एवाहंकारस्यरागा-
दिजनने सामर्थ्यात् तद्विकलस्यासामर्थ्यात् । न चावश्यंकारणा-
२०नि कार्यं जनयंति मुर्मुरांगांगारावस्थाग्निवत् । ननुचैकान्ताभिनि-
वेशो मिथ्यादर्शनम् इति कुतो निश्चीयत इति चेत्, अनेकां-
तात्मकस्यैव वस्तुनः प्रमाणतो निश्चयात्, सन्नयाच् चसम्यग् ए-
१३३कान्तस्य प्रतिपक्षापेक्षस्य व्यवस्थापनाच्चैकान्ताभिनिवेशस्य
मिथ्यादर्शनत्वप्रसिद्धेर् इति निर्णीतप्रायं । ततःसम्यग्दृष्टेर् ए-
कांतहाने तद्विरोधिनो ऽनेकांतस्य निश्चयात्तस्यैवैकांतहानाच् च
स एकांतधर्माभिनिवेशो यत् तद् एव स्यात् यत् किंचित् स्यान् न
०५स्याद् इत्य् अर्थः । सति ह्य् एकांतधर्मे कस्यचित्तदभिनिवेशः संभा-
व्यते तस्य तद्विषयत्वात्, तदभावे तु यद् वास्तवं रूपमात्मनो
यथार्थदर्शनं तद् एव स्याद् एकांताभिनिवेशाभावस्यसम्यग्दर्श-
नभावरूपत्वात्, तस्यैव स्वाभाविकत्वं सिद्ध्येद् आत्मनःस्वाभा-
विकत्वाच् च समं मनस्ते तव भगवतो ऽर्हतोयुक्त्यनुशासने
१०सद्दृष्टेर् भवतीति वाक्यार्थः । दर्शनमोहोदयमूले हिचारित्रमो-
होदये जायमाना रागादयो जनानाम् अस्वाभाविका एव ते-
षाम् औदयिकत्वात्, दृङ्मोहहानाच् च चारित्रमोहोदयहाने
रागादीनाम् अभवात् सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रपरिणामानां स्वा-
भाविकत्वं । तत्सम्यग्दर्शनस्यौपशमिकत्वंक्षायोपशमिकत्वं
१५क्षायिकत्वं वा स्वाभाविकत्वम् आत्मरूपत्वात् । सम्यग्ज्ञानस्यच
क्षायोपशमिकत्वं क्षायिकत्वं वा । सच्चारित्रस्य तुसद्दर्शनवदौ-
पशमिकत्वादित्रयं स्वाभाविकत्वं न पुनः पारिणामिकत्वं
तस्य कर्मोपशमादिनिरपेक्षत्वात् । कथमसंयतसम्यग्दृष्टेः समं
मनः स्यादप्तंयमस्य
२०द् एकांते रागाभावात् परत्र द्वेषाभावाच् चविवक्षिताविवक्षितयोर् ए-
कान्तयोर् उदासीनत्वसिद्धेर् अविवक्षितस्याप्य् अनिराकरणात्, तन्मा-
त्रस्य मनःसमस्य सद्भावाद् इति ब्रूमः । नन्व् एवमसंयतसम्यग्दृ-
१३४ष्टेर् अपि संयतत्वप्रसंगो मनसः समत्वस्यैवसंयमरूपत्वाद् इति
चेत्, क एवम् आह सर्वथा संयमस्याभावोऽसंयतसम्यग्दृष्टेर् इति
तस्यानंतानुबंधिकषायात्मनो ऽसंयमस्याभावात्संयतत्वसिद्धेः ।
कथम् अस्यासंयतत्वम् इति चेत्, मोहद्वादशकात्मनोऽसंयमस्य स-
०५द्भावात् तत एवानंतानुबंध्यप्रत्याख्यानकषायात्मनोऽसंयमस्या-
भावात् प्रत्याख्यानसंज्वलनकषायात्मनो ऽसंयमस्यसद्भावात् सं-
यतासंयतसम्यग्दृष्टिः समभिधीयते । नन्व् एवंप्रमत्तसंयतादि
सूक्ष्मसाम्परायान्तः संयतासंयतः प्रसज्येतसंज्वलनकषाया-
त्मनो नोकषायात्मनश् चासंयमस्य सद्भावाद् इति चेत्, न,
१०संज्वलनकषायादेर् असंयमत्वेनाविवक्षितत्वादुदकराजिसमानत्वेन
मोहद्वादशकाभावरूपसंयमाविरोधित्वात्परमसंयमानुकूलत्वाच् चेति
कषायप्राभृताद् अवबोद्धव्यम् । यथा चासंयतसम्यग्दृष्टेःस्वानुरूप-
मनःसाभ्यापेक्षया समं मनः सिद्धं तथासंयतासंयतस्य च
नवविधस्येति न किंचिद् असंभाव्यं ततोऽनेकान्तयुक्त्यनुशा-
१५सनं न रागादिनिमित्तं तस्य मनः समत्वनिमित्तत्वात् ।
नन्व् अनेकान्तवादिनो ऽप्य् अनेकान्ते रागात् सर्वथैकान्ते च
द्वेषात् कथम् इव समं मनः स्यात् यतो मोक्ष उपपद्यते ? सर्वदा
मनःसमत्वे वा न बंध इति स्वमताद्वाह्यौ बंधमोक्षौस्यातां
मनसः समत्वे चासमत्वे च तदनुपपत्तेर् इति वदन्तंप्रत्याहुः —
प्रतिपक्षदूषी प्रतिद्वान्द्विनिराकारी नित्यत्वैकान्तवादीक्षणिका-
०५द्येकान्तवादी च । स प्रमुच्यते च प्रमुच्यतएवानेकांतवादिना न
पुनस् तत्र द्वेषः क्रियते सामर्थ्यात् प्रतिपक्षस्वीकारीवाऽनेकांतवादी
स्वीकृत एव न पुनस् तत्र रागः क्रियत इति चशब्दस्यैवकारार्थ-
त्वाद् व्याख्यायते । कैः पुनर् हेतुभूतैर् इत्य् उच्यते — जिन !त्वदीयैः
पटुसिंहनादैः । किं रूपतयेत्य् अभिधीयते — एकस्यनानात्मतयेति
१०स्याद् एकम् एव वस्तु स्यान् नानात्मेत्य् आदायः शब्दाः सिंहनादाः ।
सिंहनादा इव सिंहनादा इति समाधिः शब्दान्तरैर्न्यक्कर्तुमश-
क्यत्वात् । यथैव हि सिंहनादा कुंजरादिनादैर् नतिरस्कर्तुं श-
क्यन्ते तथा जिननाथस्य नादाः सम्यगनेकान्तप्रतिपादकाः
क्षणिकाद्येकान्तप्रतिपादकैः सुगतादिशब्दैर् न कथंचिन्निराक्रि-
१५यन्ते इत्य् उक्तं भवति । पटवश् चैते निःसंशयत्वात्सिंहनादा-
श् चाबाध्यत्वात् पटुसिंहनादास् तैर् एव हेतुभूतैःप्रतिपक्षदूषी प्रमु-
च्यते व्यवच्छिद्यते युक्तिशास्त्राविरोधिभिःपरमागमवाक्यैर् ना-
नात्मकैकवस्तुनिश्चयस्यैव सर्वथैकान्तप्रमोचनस्यसिद्धेस् तत्र
द्वेषासंभवाद् अनेकान्तरागासंभववत् । न हि तत्त्वनिश्चयएव
२०रागः क्षीणमोहस्यापि रागप्रसंगात्, नाप्य् अतत्त्वव्यवच्छेदएव
द्वेषः शक्यः प्रतिपादयितुं यतो ऽनेकांतवादिनः समं मनोन
भवेत्, तन् निमित्तश् च मोक्षः कथं न स्यात् ? न चसर्वथा सम-
१३६त्वमेव मनसः सर्वत्र सर्वदोत्पद्यते यतोरागद्वेषाभावाद् बंधाभावः
प्रसज्येत ? कथंचित् क्वचित् किंचित् कदाचित् गुणस्थानापे-
क्षया पुण्यबंधस्योपपत्तेस् ततस् तौ बंधमोक्षौ स्वमतादनंतात्मकत-
त्त्वविषयादवाह्यौ तत्रैव भावात् तयोर् ज्ञवृत्तेः । जानातीति ज्ञ
०५आत्मा । ज्ञे वृत्तिर् ज्ञवृत्तिस् तत इति प्रधाने नैकात्ममन्यपि तौ
तस्याज्ञत्वाद् इति निवेदितं भवति ।
स्यान् मतं, नैकस्य नानात्मनो ऽर्थस्य प्रतिपादकाःशब्दाः
षटुसिंहनादाः प्रसिद्धाः सौगतानाम् अन्यापोहसामान्यस्यवागा-
स्पदत्वाद् वाचां वस्तुविषयत्वासंभवाद् इति । तद् असद् एवयस्मात् —
१५रमगवात्मा ? तस्याभावो व्यावृत्तिः स एव समानता सामा-
न्यं, सा वाचाम् आस्पदं न भवत्य् एव, कीदृशी सा नवागास्पदं,
स्वाश्रयभेदहीना स्वस्था आत्मान्तराभावसमानताया आश्रयाः
स्वाश्रयाः । स्वाश्रयास् ते च भेदाश् च, तैर् हीनाअन्यापोहसामा-
न्यविशेषवाक्शून्येति यावत् । कुतः सा न तादृशी वागास्पद-
२०म् इति साध्यते ? भावस्य वस्तुनः सामान्यविशेषवत्त्वात् । ननु
च समान्यविशेषवत्त्वे ऽपि भावस्य सामान्यस्यैववागास्पदत्वं
१३७युक्तं विशेषस्य तदात्मकत्वात् सामान्यविशेषयोरैक्यसिद्धिर् इति
वचने दूषणम् उच्यते — ऐक्ये तयोः सामान्यविशेषयोरन्यतरत्सा-
मान्यरूपं विशेषरूपं वा निरात्म स्यात् । तत्र विशेषरूपस्य
निरात्मत्वे तदविनाभाविनः सामान्यरूपस्यापिनिरात्मत्वापत्तेः
०५सर्वं निरात्मकत्वं प्रसज्येत, सामान्यरूपस्य चनिरात्मत्वे
विशेषरूपस्यापि तदविनाभाविनो निरात्मत्वानुषंगान् न तयोरै-
क्यम् अभ्युपगन्तव्यम् ।
ननु च सर्वगतं सामान्यं विशेषैर् अश्लिष्टम् एववागास्पदं,
न पुनरात्मान्तरापोहसामान्यं तस्यावस्तुत्वाद् इति वदंतंप्रति
१०वदन्ति —
१५
व्यापि नित्यं निराकारं सत्त्वादिसामान्यं तदश्लिष्टं विशेषैर-
मेयम् एवाप्रमेयम् एव प्रमाणतः प्रमातुम् अशक्तेः । प्रत्यक्षतस् तत्प्रमिति-
र् अप्रसिद्धा तत्र तदप्रतिभासनात् ब्रह्मवत् । नाप्यनुमानतस् तत् प्र-
मीयते तदविनाभाविलिंगाभावात् । सत् सदित्याद्यनुवृत्तिप्रत्य-
२०यो लिंगम् इति चेत् न, असद् असद् इत्याद्यनुवृत्तिप्रत्ययेनव्यभिचा-
रात्, तस्यासत्त्वसामान्याभावे ऽपि भावात्पदार्थत्वसामान्याभा-
१३८वे ऽपि षट्सु पदार्थेषु पदार्थः पदार्थ इत्यनुवृत्तिप्रत्ययस्य सिद्धेः ।
स्यादाकूतं, प्रागसदादिष्व् असद् असद् इत्य् अनुवृत्तिप्रत्ययेनन व्यभि-
चारस् तस्य मिथ्यात्वात् न हि सभ्यगनुवृत्तिप्रत्ययस्यमिथ्यात्वानु-
वृत्तिप्रत्ययेन व्यभिचारो युक्तो ऽतिप्रसंगाद् इति । तद् अप्यसम्यक्,
०५तस्य मिथ्यात्वासिद्धेः । प्रागसदादिषु मिथ्यैवासद् इत्यनुवृत्ति-
प्रत्ययो बाधकसद्भावाद् इति चेत्, किं तद्बाधकं ? प्रागभावादयो
न सामान्यवंतो द्रव्यगुणकर्मभ्यो ऽन्यत्वात्सामान्यविशेषसमवा-
यवद् इत्य् अनुमानं तद्बाधकं । तदविषयस्य सामान्यस्यतेन निराकर-
णाद् इति चेत्, न, अस्यानुमानस्य साध्याविनाभावनियमनिश्च-
१०यासत्त्वात् । यस् तु सामान्यवान् न स द्रव्यगुणकर्मभ्यो ऽन्योयथाऽ-
यम् अर्थ इति व्यतिरेकाश्रयासिद्धिः । स्यान् मतिर् एषाद्रव्यादिपदार्थ-
त्वेन सामान्यवत्त्वं व्याप्तं विनिश्चित्य प्रागभावादिषुद्रव्य-
गुणकर्मपदार्थत्वस्य व्यापकत्वस्याभावात् तद्व्याप्यस्यसामा-
न्यत्वस्याभावः साध्यते ततो नाविनाभावनियमो ऽसिद्ध इति,
१५साऽपि न साध्वी द्रव्यादिपदार्थत्वेन सामान्यवत् त्व् अस्यव्याप्त्य-
सिद्धेस् तेषाम् अपि सामान्यशून्यत्वात् । तथा हि — सामान्यशून्यानि
द्रव्यगुणकर्माणि तत्त्वात्मकत्वात् प्रागभावादिवत् । नेहसाध-
नशून्यो दृष्टान्तः प्रागभावादेर् असद्वर्गस्यतत्त्वरूपत्वाभ्यनु-
ज्ञानात् सदसद्वर्गस् तत्त्वम् इति वचनात् तस्यातत्त्वरूपत्वेसर्वत्रा-
२०सत्प्रत्ययस्य मिथ्यात्वापत्तेरनाद्यनंतसर्वात्मतत्त्वानुषंगात् ।
तथा चोक्तम् —
द्रव्यगुणकर्माणि सामान्यवंति मुख्यसद्वर्गत्वात्, ये
०५तु न सामान्यवंतस् ते न मुख्यसद्वर्गां यथासामान्यविशेषस-
मवाया इति केवलव्यतिरेकिणानुमानेन प्रतिपक्षेण सत्प्र-
तिपक्षत्वात् सामान्यवत्त्वाभावसाधनस्य तत्त्वात्मकत्वा-
द् इत्य् एतस्य हेतोर् न गमकत्वम् इति चेत्, नाऽस्यप्रतिपक्षानुमा-
नस्य प्रत्यक्षबाधितविषयतया कालात्ययापादिष्टत्वात् । नहि
१०प्रत्यक्षबुद्धौ द्रव्यादिषु सामान्यम् एकं पदार्थान्तरंप्रतिभासते
समानानि द्रव्याणीमानि गुणा वा कर्माणि वेति प्रतिभास-
नात् सदृशपरिणामस्यैव प्रतीतेस् तद् अयम् अनुवृत्तिप्रत्ययस्तद् एवेदम् इ-
त्य् आकारो ऽसिद्ध एवेति । न सामान्ये लिंगं यतः सामान्यमनु-
मानतो मेयं स्यात् । तत एव नागमतो मेयंयुक्त्यननुगृहीत-
१५स्यागमस्याप्रमाणत्वाद् अन्यथाऽतिप्रसंगात् । न चोपमानतोमेयं
सामान्यसदृशस्य कस्यचिद् वस्तुनो ऽसंभवाद् इति न सामान्यं
तद्वतो भिन्नम् अनियतदेशकालाकारं प्रमेयम् अवतिष्ठते । तथा भे-
दे
त्त्यपवृत्तिभावात् । तेषु द्रव्यादिषु वृत्तिस् तद्वृत्तिस् तस्याअपवृ-
२०त्तिर् व्यावृत्तिस् तस्या भावः सद्भावस् तस्मात्तद्वृत्त्यपवृत्तिभा-
वान् न सामान्यं प्रमेयं भेदे ऽपीत्य् अर्थः । सामान्यस्यस्वाश्रयेषु
वृत्तिर् न तावत् संयोगः कुंडे वदरवत् संभवतितस्याद्रव्यत्वात्
१४०संयोगानाश्रयत्वात्, संयोगस्य द्रव्यनिष्ठत्वात् । नाऽपि सम-
वायो वृत्तिस्तस्यायुतसिद्धिविषयत्वात्, न च सामान्यतद्वतोर-
युतसिद्धिः संभवति । सा हि शास्त्रीया वा स्याल् लौकिकी वा ? न
तावत् शास्त्रीया तयोः पृथगाश्रयाश्रयित्वेन युतसिद्धेर् एवसंभवात्,
०५पृथगाश्रयाश्रयित्वं युतसिद्धिर् इति वचनात् । यथैव हिकुंडे
परमाणुर् इत्य् अत्र परमाणोः पृथग्भूतेषु कुंडावयवेषुस्वाश्रयेषु कुंड-
स्याश्रयित्वं पृथगाश्रयित्वं तथा सामान्यात्पृथग्भूतेषुस्वाश्रयेषु
द्रव्यादेर् आश्रयित्वं पृथगाश्रयित्वं युतसिद्धिलक्षणंविद्यत एव ।
यदि पुनः कुंडस्य स्वाश्रयेषु स्वावयवेषु वदरस्य चस्वावय-
१०वेष्व् आश्रयेष्व् आश्रयित्वम् इति कुंडवदरयोःपृथगाश्रयाश्रयित्वं पृथ-
गाश्रययोर् आश्रयणी पृथगाश्रयणी तयोर् भावःपृथगाश्रयाश्रयित्वं
चतुराश्रयम् एवाभिधीयते तदा कथम् इह कुंडे परमाणुरिति परमा-
णुकुंडयोर् युतसिद्धिः स्यात् तल्लक्षणाभावात् । अथ मतमेतत्, न
परमाणोः कुंडे वृत्तिस् तस्य निरवयवत्वाद् आकाशादिवत् । तद-
१५प्य् असारं, भवदभ्युपगतस्य सामान्यस्य निरवयविनोगुणादेश् च
क्वचिद् वृत्त्यभावप्रसंगान् निरंशत्वाविशेषात्, परमाणुकुंडयोर् युतसि-
द्ध्यभावे चायुतसिद्धिप्रसंगात् संयोगविरोधात्समवायप्रसंगो दु-
र्निवार इति तयोः संयोगम् इच्छता पृथगाश्रयाश्रयित्वंयुतसि-
द्धिलक्षणं त्र्याश्रयम् अपि प्रतिपत्तव्यं । नित्यानां चपृथग्गति-
२०मत्त्वम् इति लक्षणांतरस्यासंभवाद् आत्माकाशादीनामयुतसिद्धि-
प्रसंगात् तद्वत्सामान्यतद्वतोर् अपि तत्सिद्धम् इति नशास्त्रीयाऽयुत-
सिद्धिः । नाऽपि लौकिकी देशकालाभेदलक्षणा दुग्धांभसोर-
१४१प्य् अयुतसिद्धिप्रसंगात् ततो न सामान्यस्यद्रव्यादिषु वृत्तिः संभ-
वति । ऽवृत्तिश् च कुत्स्नांशविकल्पतो नऽवृत्तिरभ्युपगम्यमानापि
सामान्यस्य तद्वस्तुनेति संबंधः, चशब्दस्यापिशब्दार्थत्वात् ।
तथा हि — कुत्स्नविकल्पे वृत्तिः स्याद् अंशविकल्पे वा ? न तावत्
०५कुत्स्नविकल्पे कृत्स्नस्य सामान्यस्य देशकालाकारभिन्नासु
व्यक्तिषु सकृद्वृत्तिः साधयितुं शक्यासामान्यबहुत्वप्रसंगात्
तस्यैकस्यानंशस्य तदयोगात्, सामान्यंयुगपद्भिन्नदेशकालव्य-
क्तिसंबंधि सर्वगतनित्यामूर्तत्वाद् आकाशवद् इत्य् अनुमानमपि न
सम्यक् । साधनस्येष्टविघातकारित्वात् । यथैव ह्य् अयंहेतुः सा-
१०मान्यस्य युगपद्भिन्नदेशकालव्यक्तिसंबंधित्वं साधयतितथा
सांशत्वम् अपि व्योमवद् एव, निरंशेसकृत्सर्वगतत्वविरोधाद् एकपर-
माणुवत् । ननु निरंशम् एवाकाशम् अकार्यद्रव्यत्वात्परमाणुवत्, यत् तु
सांशं तत्कार्यद्रव्यं दृष्टं यथा पटादिकम् अकार्यद्रव्यंचाकाशं
तस्मान् निरंशम् एव तद्वत् सामान्यम् इति नेष्टविघातकारीहेतुः सर्व-
१५गतत्वादि स्वेष्टसाध्यसाधनत्वाद् इति चेत्, किमनेनाकार्यद्र-
व्यत्वेनारंभकाभावान् निरंशत्वं साध्यते, स्वात्मभूतप्रदेशाभावा-
द् वा ? प्रथमविकल्पे सिद्धसाध्यता स्यादाकाशस्यारंभकावय-
वानभ्युपगमात् निरवयवत्वसिद्धेः । द्वितीयविकल्पे तुसाध्य-
शून्यो दृष्टांतः परमाणोर् अपि स्वात्मभूतेनैकेन प्रदेशेनसांशत्व-
२०व्यवस्थितेः । स्याद्वादिनां मते साधनशून्यश् च दृष्टांतःपरमाणो
र् अकार्यद्रव्यत्वासिद्धेः ।
स्यान् मतं ते ऽकार्यद्रव्यं परमाणुर् आरंभकरहितत्वादाकाशव-
१४२द् इति । तद् अप्य् अतथ्यं हेतोर् असिद्धत्वात् । आरंभकरहितत्वं हि
यद्य् उत्पादककारणरहित्वं हेतुस् तदा परमाणोर्द्व्यणुकविनाशा-
द् उत्पत्तिः कथं सिध्येत् ? द्व्यणुकविनाशो न परमाणोरुत्पादकः
संभवति द्व्यणुकोत्पादात् पूर्वम् अपि सद्भावात् । कालादिवदिति
०५चेत्, न, तस्य द्व्यणुकोत्पादे विनाशाद् अविनाशे तु द्व्यणुका-
दिकाले ऽपि प्रतीतिप्रसंगात् । तथा च घटप्रतीतिकाले ऽपिघ-
टारंभकपरमाणूपलब्धिः कथं वार्येत ?
स्यान् मतं — पटप्रतीतौ तदारंभकास् तंतवः प्रतीयन्तएव सा-
क्षात् परंपरया तु तदारंभकाः परमाणवोऽस्मदाद्यप्रत्यक्षत्वान् न
१०प्रतीयन्ते ऽस्मदादिभिर् अनध्यक्षतस् तेषाम् अनुमेयत्वात् । तथा हि
द्व्यणुकावयवि द्रव्यं स्वपरिमाणाद् अणुपरिमाणकारणारब्धंका-
र्यद्रव्यत्वात् पटादिवत् यद् द्व्यणुकपरिमाणकारणं तौपरमाणू स-
मनुमीयेते । परमाणोः कारणस्यासंभवान् नतदारभंकत्वं संभाव्यते
यतस् तस्य कार्यद्रव्यत्वं स्यात् ततो नाकाशादेर् अनंशत्वेसाध्ये
१५परमाणुवद् इति दृष्टांतः साधनशून्य इति । तद् एतद् अपिस्वदर्श-
नरुचिप्रकाशनमात्रं, परमाणोर् अप्य् अनुमानात्कार्यद्रव्यत्वसिद्धेः ।
तथा हि — परमाणवः स्वपरिमाणान्महापरिमाणावयविस्कंधवि-
नाशकारणकास् तद्भावभावित्वात् कुंभविनाशपूर्वककपालवत्य-
द् विनाशात् परमाणवः प्रादुर्भवंति तत् द्व्यणुकादि द्रव्यमित्य् अनुमा-
२०नसिद्धं परमाणोः कार्यद्रव्यत्वं ततः साधनशून्यमेवोदाहरणं ।
न च परमाणूनां स्कन्धविभेदनभावभावित्वम् असिद्धंद्वयणुका-
दिविनाशस्य भावे सद्भावाभ्युपगमात् । सर्वदास्वतंत्रपरमा-
१४३णूनां स्कन्धभेदम् अन्तरेणाभावाद् असिद्धोव्यतिरेकस् ततस् तद्भाव
एव भवनशीलत्वाभावाद् असिद्धं साधनम् इति चेत्, न, सदा
स्वतंत्रपरमाणूनाम् असंभवात् । तथा हि — विवादापन्नाःपरमाणवः
स्कंधभेदपूर्वकाः परमाणुत्वात्द्व्यणुकादिभेदपूर्वकपरमाणु-
०५वद् इति न ते सर्वदा स्वतंत्रास् ततस् तद्भावभावित्त्वंसाधनं सिद्ध-
म् एव । एतेन कपालानां कुंभभेदकारणत्वं साधितंतद्भावभावि-
त्वाविशेषात् । ननु च पटभेदपूर्वकाणां केषांचित् तन्तूनामुपलंभा-
त् तद्भावे भावस्य प्रसिद्धाव् अपि परेषांपटपूर्वकालभाविनां पटभे-
दाभावे ऽपि भावान् न तद्भाव एव भावः सिध्येद् इति चेत्न,
१०तेषाम् अपि कार्पासप्रवेणीभेदपूर्वकत्वेनोपालंभात्स्कंधभेदपूर्वक-
त्वसिद्धेः । स्यान् मतं, महापरिमाणप्रशिथिलावयवकार्पासपिं-
डसंघातपूर्वकस्याल्पपरिमाणघनावयवकार्पासपिंडस्यस्कंधभे-
दम् अन्तरेण भावात् कथं परमाणूनांस्कंधभेदपूर्वकत्वसिद्धि-
र् इति । तद् अप्य् असत्, परमाणूनाम् एवस्कंधभेदपूर्वकत्वनियमसाध-
१५नात्, परेषां स्कंधानां स्कंधान्तरसंघातपूर्वकत्वस्याऽपिप्रसि-
द्धेः, यद् धि यद्भावभाव्येव प्रसिद्धं तत्कारणम् इतिस्याद्वादिनां
मतं, ततो ये स्कंधभेदभावभाविन एव तेस्कंधभेदपूर्वका एव
यथा परमाणवो ऽभेदादणुर्ऽ इति वचनात् । ये तुसंघातभाव-
भाविन एव ते संघातपूर्वका एव यथा घनः कार्पासपिंडैति
२०सर्वम् अनवद्यं परमाणोर् अपि कार्यद्रव्यत्वसिद्धेः । तदेवम् आकाश-
म् अनंशम् अकार्यद्रव्यत्वात् परमाणुवद् इत्य् अनुमानं नसाध्यसिद्धि-
निबंधनम् उदाहरणस्य साधनविकलत्वाद् धेतोश्चासिद्धत्वात् पर्या-
१४४यार्थादेशाद् आकाशस्यापि कार्यद्रव्यत्वसिद्धेःस्याद्वादिनां सर्वथा
नित्यस्य कस्यचिद् अर्थस्याभावात् । खस्यानंशत्वाप्रसिद्धौचानं-
शं सामान्यं सर्वगतत्वाद् आकाशवद् इत्य् अत्र साध्यशून्यत्वादुदा-
हरणस्य नातः सामान्यस्य निरंशत्वसिद्धिः । सर्वगतत्वादित्य् अस्य
०५हेतोर् असिद्धत्वाच् च न हि सामान्यं सर्वं सर्वगतंप्रमाणतः
सिद्धं । सत्तामहासामान्यं सर्वं सर्वगतं सिद्धम् एवसर्वत्र सत्प्र-
त्ययहेतुत्वाद् इति चेत् न, तस्यानंतव्यक्तिसमाश्रयस्यैकस्य
ग्राहकप्रमाणाभावात् । तद् एवाहुः सूरयः —
१०न ह्य् अनंतसद्व्यक्तिग्रहणम् अन्तरेण तत्र सकृत् सन्निति प्रत्ययस्यो-
त्पत्तिर् असर्वविदां संभवति यतः सर्वत्रसत्प्रत्ययहेतुत्वं सिद्ध्ये-
त् । तदसिद्धौ च न तदनुमानं प्रमाणं सामान्यस्यानंत-
समाश्रयस्यास्तीति न कृत्स्नविकल्पतो वृत्तिः सामान्यस्य
सामान्यबहुत्वप्रसंगाद् इति स्थितं । एतेन व्यक्तिसर्वगतंसामा-
१५न्यं कुत्स्नतः स्वाश्रयेषु प्रवर्त्तत इति वदन्न् अपिनिरस्तः तस्या-
प्य् अनंतव्यक्तिसमाश्रयस्य मानाभावाविशेषात् । एतेन देशतः
सामान्यस्य स्वाश्रयेषु वृत्तिर् इत्य् अपि विकल्पो दूषितः, देशतो
ऽनंतेषु स्वाश्रयेषु युगपत्सामान्यस्य वृत्तिर् इत्य् अत्रप्रमाणाभा-
वात्, ततो ऽस्मिन्न् अपि पक्षे "मानं च नानंतसमाश्रयस्य"इति
२०संबंधनीयं । सप्रदेशत्वप्रसंगाच् च सामान्यस्य नचैवम् अभ्युपगन्तुं
युक्तं स्वसिद्धान्तविरोधात् तस्य निरंशत्ववचनात् । ततोनैकं
सामान्यम् अमेयरूपं कुतश्चित् प्रमाणात् सिद्धं यतस् तदमेयम् एव न स्यात् ।
१४५संप्रति सामान्यम् अनंतसमाश्रयम् अप्रमाणकमवस्थाप्य पक्षां-
तरम् अनूद्य दूषयंति —
व्यगुणकर्माणि तेषां नानासताम् एकात्मा सदात्मा वा द्रव्या-
त्मा वा गुणात्मा वा कर्मात्मा वा स एवाश्रयो यस्य सामा-
१०न्यस्य तन्नानासदेकात्मसमाश्रयं । एको हि सदात्मा समा-
श्रयः सत्तासामान्यस्य स चैकसद्व्यक्तिप्रतिभासकाले
प्रमाणतः प्रतीयत एवतदन्यद्वितीयादिसद्व्यक्तिप्रतिपत्ति-
काले ऽपि स एवाभिव्यक्तताम् इयर्तीति तन्मात्राश्रयस्य सामा-
न्यस्य प्रमाणं ग्रहणनिमित्तम् अस्त्य् एवतस्यानंतस्वभावासमाश्रयस्यैव
१५मानं नास्तिति व्यवस्थितेः । तथैको द्रव्यात्मा समाश्रयोद्रव्य-
त्वसामान्यस्य, गुणात्मा गुणत्वसामान्यस्य, कर्मात्माकर्मत्वसा-
मान्यस्येति, तस्यैकां द्रव्यव्यक्तिं द्वितीयां च प्रतीयन्द्रव्यस्व-
भावम् एकम् एव प्रत्येति तत्समाश्रयं च द्रव्यत्वसामान्यमिति स-
दात्मा समाश्रयः, न तस्यामानता, एवं गुणव्यक्तीःकर्मव्यक्तीर् वा
२०द्विव्
त्मसमाश्रयं कर्मैकात्मसमाश्रयं वा गुणत्वसामान्यंकर्मत्वसा-
१४६मान्यं वा प्रत्येतुं प्रमाणतः शक्नोतीति नतस्याप्रमाणता
शक्या समापादयितुम् अनंतसमाश्रयस्यैव सामान्यस्यमानताऽघ-
टनाद् इति यदि मन्यन्ते सामान्यवादिनस् तदैवंप्रष्टव्याः-
किम् एतत् सामान्यं स्वव्यक्तिभ्यो ऽन्यद् अनन्यद् वा ? न तावदन्यत्व-
०५म् अस्य सदेकस्वभावाश्रयसामान्यस्य स्वव्यक्तिभ्यो भेदेतासाम् अ-
सदात्मकत्वप्रसंगात् प्रागभावादिवत्, व्यक्तेर् असदात्मकत्वेच सत्सा-
मान्यस्याप्य् असदात्मकत्वापत्तिर् असद्व्यक्तित्वाद् अभावामात्रवत् । तत-
श् चानात्मनोर् व्यक्तिसामान्ययोर् अन्यत्वं क्व स्यान् नैव स्यादित्य् अर्थः । त-
द् अद्विष्ठम् इह प्रसिद्धं द्वयोर् अभावे पुनरद्विष्ठमन्यत्वं क्वेति संबंधनीयं
१०एवं द्रव्यव्यक्तेर् द्रव्यैकात्मसमाश्रयस्यद्रव्यत्वसामान्यस्य भेदे ऽ-
प्य् अद्रव्यत्वप्रसंगो गुणादिवत् । तदद्रव्यत्वे चद्रव्यत्वसामान्य-
स्यानात्मत्वापत्तिर् इत्य् अनात्मनोर्द्रव्यव्यक्तिद्रव्यत्वसामान्ययोर् अ-
न्यत्वं क्व स्यात् ? तस्याद्विष्ठत्वेन च द्वयोर् अभावेक्वाद्विष्ठमन्यत्वम् इति
घटनीयं । तथा गुणत्वसामान्यस्य कर्मत्वसामान्यस्यचैकगु-
१५णात्मसमाश्रयस्यैककर्मात्मसमाश्रयस्य च गुणव्यक्तेःकर्मव्य-
क्तेर् वा भेदे गुणव्यक्तेर् अगुणत्वप्रसंगः कर्मव्यक्तेश्चाकर्मत्वप्रसंग-
स् तदनात्मकत्वे च गुणत्वसामान्यस्य कर्मत्वसामान्यस्यचाऽ-
नात्मकत्वापत्तिर् इत्य् अनात्मनोर् गुणव्यक्तिगुणत्वसामान्ययोःकर्म-
व्यक्तिकर्मत्वसामान्ययोश् चान्यत्वं क्व स्यात् ? द्वयोर् अभावेचा-
२०द्विष्ठम् अन्यत्वं क्वेति प्रतिपत्तव्यं ततो नान्यत् सामान्यंस्वव्यक्तिभ्यो
व्यवतिष्ठते । नाऽप्य् अनन्यत्, सामान्यस्य व्यक्तौ प्रवेशेव्यक्तिर् एव
स्यान् न च सामान्याभावे सा संभवतीत्य् अनात्मा स्यात्तदनात्मत्वे
१४७सामान्यस्याप्य् अनात्मत्वम् इत्य् अनात्मनोर्व्यक्तिसामान्ययोर् अनन्यत्वं
क्व्
एतेनोभयम् अपि निरस्तम् उभयदोषानुषंगात् । ननु चवस्तुभूतस्य
सामान्यस्यानभ्युपगमाद् अवस्तुन एव सामान्यस्यान्यापोहलक्ष-
०५णस्येष्टत्वात् तस्य चान्यत्वानन्यत्वादिविकल्पशून्यत्वंखरविषा-
णवद् इति चेत्, तर्हि तस्मिन्न् अवस्तुनि सामान्ये क्व खलुप्रमाणं
संप्रवर्त्तेत नैव किंचित् प्रमाणं स्यात् तस्यामेयत्वादन्यापोहस्य
सर्वप्रमाणातिक्रान्तत्वात् । तथाहि — न तावत् प्रत्यक्षमवस्तुनि प्रव-
र्त्तते तस्य वस्तुविषयत्वात् । नाप्य् अनुमानं लिंगाभावात् । न हि
१०तत्र स्वभावलिंगं निःस्वभावस्यावस्तुनःस्वभावविरोधात्, स्व-
भावस्य कस्यचित् सद्भावे वस्तुत्वप्रसंगात् । नाऽपिकार्यलिंगं सक-
लकार्यशून्यत्वाद् अवस्तुनः, कस्यचित् कार्यस्य भावेतस्यावस्तुत्व-
विरोधात् । तत्रानुपलंभो लिंगम् इति चेत्, सो ऽपि क्वचिदग्नौ
तदन्यस्यानग्नेर् अभावो ह्य् अन्यापोहः सामान्यं, तस्यचानग्नेः क-
१५स्यचिद् एवोपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य जलादेर् अनुपलंभः स्यात्सर्वस्य
वा ? प्रथमविकल्पे न सर्वस्माद् अनग्नेर् अपोहः सिध्येत् । द्वितीय-
विकल्पे देशकालस्वभावविप्रकृष्टस्यद्वीपान्तररावणपरमाष्वा-
देर् अनग्नेर् अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलंभः कथमभावं क्वचिद् अग्नौ
साधयेद् अभावव्यवहारं वा स्वाभ्युपगमविरोधाद् इति, नावस्तु
२०सामान्यं केनचित् प्रमाणेन मेयं, तस्मिंश् चामेये क्व खलुप्रमाणं
प्रवर्त्तते पराभ्युपगतवस्तुभूतसामान्यवद् इति न किंचित्सामान्यं
परेषां व्यवतिष्ठते प्रमाणाभावात् ।
१४८ननु चानुवृत्तिप्रत्ययलिंग सामान्यं कथमप्रमाणम् इत्य् अपरे ।
अतद्व्यावृत्तिप्रत्ययसाध्यमन्यापोहसामान्यम् इत्य् अन्ये । स्वस्वसं
वेदनमात्रं साध्यं सन्मात्रं शरीरं व्
तान् प्रति प्राहुर् आचार्याः —
१०च न परं सामान्यं सत्ताख्यं साध्यं सद् इत्य् अन्वयादसद्व्यावृत्ति-
हीनाद् एव सिद्ध्येत् सदसतोः संकरेण सिद्धिप्रसंगात् । सदन्वय
एवासद्व्यावृत्तिर् इत्य् अयुक्तम् अनुवृत्तिव्यावृत्त्योर्भावाभावस्वभावयो-
र् भेदाभ्युपगमात् । सामर्थ्यात् सदन्वये ऽसद्व्यावृत्तिःसिद्ध्ये-
द् इति चेत्, तर्हि न व्यावृत्तिहीनाद् अन्वयतः साध्यं सिध्येत् ।
१५एतेनापरं सामान्यं द्रव्यत्वादि द्रव्यम् इत्य् आद्यन्वयादद्रव्यादिव्या-
वृत्तिहीनान् न सिध्येद् इति निवेदितं, सामर्थ्यसिद्धादद्रव्यादिव्या-
वृत्तिसहिताद् एव द्रव्याद्यन्वयात् द्रव्यत्वादिसामान्यस्यसिद्धेः
तत एव तस्य सामान्यविशेषाख्यत्वव्यवस्थापनात् । ये ऽपिके-
षांचिद् विपर्यये तद्व्यावृत्तेर् एवान्वयहीनायाः सामान्यंप्रतीयन्त
२०इति तस्मिन् विपर्यये ऽपि साध्यं न सिद्ध्येत्सर्वथान्वयरहिता-
द् अतद्व्यावृत्तिप्रत्ययाद् अन्यापोहसिद्धाव् अपि तद्विधेरसिद्धेस् तत्र प्रवृ-
१४९त्तिविरोधात् तदर्थक्रियालक्षणस्य साध्यस्यसिद्ध्यभावात् । दृ-
श्यविकल्प्ययोर् एकत्वाध्यवसायात् प्रवृत्तौ साध्यंसिद्ध्यतीति
चेत्, न, तदेकत्वाध्यवसायस्यासंभवात्, न हि दर्शनंतदेक-
त्वम् अध्यवस्यति तस्य विकल्पाविषयत्वात्, नापितत्पृष्ठभाविविक-
०५ल्पस् तस्य दृश्याविषत्वान् न चोभयविषयं ज्ञानान्तरम् एकंसंभ-
वति यतस् तदेकत्वाध्यवसायात् व्यावृत्तिमात्राद् अन्वयहीनाद-
न्यापोहसामान्यं सिद्ध्येत् । स्वलक्षणेष्व् इति न साध्यसिद्धिः ।
तथान्वयव्यावृत्तिहीनाद् अद्वितयाद् एव सन्मात्रप्रतिभासात्सत्ताद्वैत-
सिद्धिर् इत्य् अपि न सम्यक्, सर्वथाऽप्य् अद्वितयेसाध्यसाधनयोर् भे-
१०दासिद्धौ कुतः साधनात् साध्यं सिद्ध्येद् असिद्धौचाद्वितयवि-
रोधात् । यदि पुनर् अद्वितये ऽपि संविन्मात्रेऽसाधनव्यावृत्त्या सा-
धनम् असाध्यव्यावृत्त्या च साध्यम् इत्यतद्व्युदासाभिनिवेशवादः स-
माश्रीयते, तदाऽपि पराभ्युपेतार्थविरोधवादः सौगतस्यस्यात् ।
पराभ्युपगतो हि संविदद्वैतलक्षणो ऽर्थस् ताथागतैः सचात-
१५द्व्युदासाभिनिवेशवादेनातद्व्यावृत्तिमात्राग्रहवचनरूपेण वि-
रुध्यते कस्यचिद् असाधनस्यासाध्यस्य चार्थाभावेतदव्यावृत्त्या
साध्यसाधनव्यवहारानुपपत्तेर् भावे च द्वैतसिद्धेरप्रतिक्षेपार्हत्वा-
द् इति सौगतानां पूर्वाभ्युपेतार्थविरोधवादः प्रसज्येत ।
यदि तु साधनम् अनात्मकम् एव न वास्तवं सौगतैरभ्युपेयते
२०नाऽपि साध्यं तस्य संवृत्या कल्पिताकारत्वात् ततो नपराभ्यु-
पेतार्थविरोधवादः स्याद् इति निगद्यते । तदा दूषणम् आवे-
दयन्ति —
इति । अनात्मना निःस्वभावेन सांवृतेनासाधनव्यावृत्ति-
मात्ररूपेण साधनेन साध्यस्यापि तथाविधस्यानात्मनो या
गतिः प्रतिपत्तिस् तस्याः सर्वथाप्य् अयुक्तिर् अयोग एव ।
०५अत्र परिहारम् आशंक्य निराकुर्वन्ति —
इति । वस्तुनि संविदद्वैतरूपे साधनेनानात्मना सा-
ध्यस्यानात्मनो गतेर् अयुक्तेः पक्षसिद्धेर् एवंसंविदद्वैतवादिनः
१०साध्यसाधनभावशून्यस्य संवेदनमात्रस्य पक्षत्वात्सिद्धं नस्त-
त्त्वम् इति यदि मन्यते परस् तदाप्य् अवस्तुनि विकल्पिताकारेसा-
ध्यसाधनयोर् अयुक्तेः प्रतिपक्षस्य द्वैतस्य सिद्धिः स्यात् । न
ह्य् अवस्तु साधनं साधयति साध्यम् अद्वैततत्त्वमतिप्रसंगात् ।
साधनाद् विना स्वत एव संविदद्वैतसाध्यसिद्धिर् इतिपरम-
१५तम् अपाकुर्वन्ति —
साधनेन रिक्ता शून्या सिद्धिः स्वयं संविदद्वैतस्य न
पुज्यते, पुरुषाद्वैतस्यापि स्वयं सिद्धिप्रसंगात् कस्यचित्तत्र
विप्रतिपत्त्यभावप्रसंगाच् च ।
२०तद् एवम् —
०५
कुसृतिः कुत्सिता गतिः प्रतीतिः प्रणीता । मुने ! भगवन् !
भवतः शासनस्य स्याद्वादस्य दृशि प्रमूढैस् तैःस्वमूर्ध्नि नि-
र्भेदभयस्यानभिज्ञैर् निर्भेदभयम् अजानद्भिः परघ्नःपरशुर् निशायित
इति वाक्यार्थघटना । यथैव हि कैश्चित् परशुःपरघाताय नि-
१०शायितः स्वमूर्ध्नि भेदाय च प्रवर्त्तत इतितद्भयानभिज्ञास् ते, त-
थैव वैतण्डिकैः परपक्षनिराकरणायमानैः प्रणीयमानोन्यायः
स्वपक्षम् अपि निराकरोतीति ते ऽपि स्वपक्षघातभयानभिज्ञाएव ।
ते हि स्याद्वादन्यायनायकस्य गुरोः शासनदृक्प्रमूढाः किंजा-
नंते दर्शनमोहोदयाक्रान्तान्तःकरणत्वाद् इति विस्तरतस्तत्त्वा-
१५र्थालङ्कार प्रतिपत्तव्यं ।
ननु च यद् उक्तं "न च स्वयं साधनरिक्तसिद्धिः" इति ।
तत्र, संविदद्वैतस्यापि सिद्धिर् मा भूत् सर्वाभावस्यशून्यतालक्षणस्य
विचारबलाद् आगतस्य परिहर्त्तुम् अशक्यत्वाद् इति केचिदाचक्षते
तान् प्रत्याहुः —
शून्यतालक्षणः संभवति तस्य वस्तुधर्मत्वात्, स्वधर्मिणो ऽसंभवे
०५कस्यचिद् धर्मस्याप्रतीतेः । स ह्य् अभावः स्वरूपेण भवतिन वा ?
भवति चेद् अभावे ऽपि वस्तुधर्मसिद्धेः कस्यचिद्धर्मस्याभावे धर्मा-
न्तरम् एव स च कथं वस्तुधर्मो न सिद्ध्येत् । न भवतिचेद् अभाव
एव न स्याद् अभावस्याभावे भावस्य विधानात् । अथधर्मिणो-
ऽभावास् तदा भावान्तरं स्याद्भाववत् कुंभस्याभावो हिभूभागो
१०भावान्तरम् एवार्हतो भगवतस् ते, न पुनस् तुच्छःसकलशक्तिवि-
रहलक्षणो यौगस्येवेति प्रत्येतव्यं । कुत एतत् ? यस्मात्प्रमीयते
चाभावो व्यपदिश्यते च वस्तुव्यवस्थांगं च निगद्यते । अभावो
हि धर्मस्य धर्मिणो वा यदि कुतश्चित् प्रमाणान् न प्रमीयतेतदा
कथं व्यवतिष्ठते ? प्रमीयते चेत्, तदा स च वस्तुधर्मोभावान्तरं
१५वा धर्मधर्मिस्वभावभाववत् । तथा यद्य् अभावो नव्यपदिश्यते तदा
कथं प्रतिपद्यते ? व्यपदिश्यते चेत्, वस्तुधर्मोवस्त्वंतरं वा
स्याद् अन्यथा व्यपदेशानुपपत्तेः, तथा वस्तुनो घटादेर्व्यवस्थायाम् अं-
गम् अभावो ऽनंगं वा । यद्य् अनंगं, किं तत्परिकल्पनया । घटे पटादेर् अ-
भाव इति पटादिपरिहारेण
२०कलप्यते ऽन्यथा वस्तुसंकरप्रसंगाद् इतिवस्तुव्यवस्थांगमभावो ऽ-
भ्युपगन्तव्यः । ततो वस्तु धर्म एवाभावोवस्तुव्यवस्थांगत्वाद् भाव-
१५३वत् । ननु च यथा प्रमाणं प्रमेयव्यवस्थांगमपि न प्रमेयधर्म-
स् तथा वस्तुव्यवस्थांगम् अप्य् अभावो न वस्तुधर्मः स्यात्, यो यद् व्य-
वस्थांगं स तद् धर्म इति नियमाभावात्, व्यभिचारदर्शनात्, न
ह्य् अभावव्यस्थांगं घटदिर् भाग इति तस्याभावधर्मत्वंप्रतीये-
०५तेति कश्चित् । सो ऽप्य् अनालोचितवचनः, प्रमाणस्यापि प्रमेय-
धर्मत्वाविरोधात् । प्रमाणं हि ज्ञानम् अविसंवादकम् इष्यतेतच् च
प्रमेयस्यात्मनो धर्मः करणसाधनतापेक्षायां प्रतीयते, एवं प्र-
मितिः प्रमाणम् इति भावसाधनापेक्षायां तुप्रमाणस्यात्मार्थस्य
धर्मत्वम् अपीति सिद्धं प्रमेयधर्मत्वम् आत्मनः प्रमितिरर्थस्य प्रमिति-
१०र् इति संप्रत्ययात् । तथा घटादेर् भावस्याभावधर्मत्वमपि न
विरुद्ध्यते, मृदो घट इति यथा मृद्धर्मो घट इति तथासुवर्णाद्य-
भावस्य मृदो धर्म इत्य् अपि प्रयुज्यत एवसुवर्णाद्यभावस्यासुव-
र्णमृदादिस्वरूपत्वात् ततो न व्यभिचारः । किं च हेतोर्विपक्षे का-
र्त्स्न्येनाभावो हेतुधर्म इति स्वयम् इच्छन् कथंहेतुलक्षणवस्तुव्य-
१५वस्तांगस्याभावस्य हेतुरूपवस्तुधर्मत्वं नेच्छेत् । यत्तुन वस्तु
व्यवस्थांगम् अभावतत्त्वं तद् अमेयम् एवंभावैकान्ततत्त्ववत् ।
तद् एवं परपरिकल्पितं सामान्यं वस्तुरूपम् अरूपं वायथा
न वाक्यार्थस् तथा व्यक्तिमात्रं परस्परनिरपेक्षम् उभयंवा न वा-
क्यार्थः समवतिष्ठते तस्यामेयत्वात्सकलप्रमाणगोचरातिक्रां-
२०तत्त्वात् ।
किं तर्हि वाक्यम् अभिदधातीति सूरिभिर् अवस्थाप्यते । —
०५मान्यं । ताभ्यां विषक्ताश् च ते च ते भेदाश् चद्रव्यपर्यायव्यक्तिरू-
पास् तेषां विधिव्यवच्छेदौ तद्विधायि वाक्यम् इति घटना । तत्र
घटमानयेति वाक्यं नाघटानयनव्यवच्छेदमात्रविधायीतिघ-
टानयनविधेर् अपि तेनाभिधानात्, अन्यथा तद्विधानायवाक्या-
न्तरप्रयोगप्रसंगात्, तस्याप्य् अतद्व्यवच्छेदविधायित्वेतद्विधाना-
१०यापरवाक्यप्रयोग इत्य् अनवस्थानुषंगात् न कदाचिद्घटानयन-
विधिप्रतिपत्तिः स्याद् इति प्रधानभावेन व्यवच्छेदविधाय्यपि
वाक्यं गुणभावेन विधिविधायि प्रतिपत्तव्यं । विधिमात्रविधा-
य्य् एव वाक्यम् इत्य् अप्य् अयुक्तं तदन्यव्यच्छेदेन विनाविधिप्रति-
पत्तेर् अयोगात्, तदितरव्यवच्छेदाय वाक्यान्तरप्रयोगापत्तेस्त-
१५स्यापि तद्विधिमात्रविधायित्वे ऽतद्व्यवच्छेदायवाक्यान्तरप्रयो-
गाद् अनवस्थितिप्रसंगात्, ततः प्रधानभावेनविधिप्रतिपादकं
वाक्यं गुणभावेन व्यवच्छेदविधायि प्रतिपादनीयं ।
जातेर् एव विधिव्यवच्छेदोभयं प्रधानगुणभावेन वाक्यमभि-
धत्ते, घटानयनसामान्यस्य विधानादघटानयनादिसामान्यस्य
२०तत्प्रतिपक्षस्य व्यवच्छेदाद् इति मतान्तरम् अपि न युक्तिमत् ।
भेदविधिव्यवच्छेदविधायित्वाद् वाक्यस्य, भेदो हि व्यक्तिर्द्रं-
१५५व्यगुणकर्मलक्षणा, तत्र द्रव्यगुणयोर् गुणभावेनक्रियायाः, प्राधा-
न्येन विधिव्यवच्छेदविधायित्वप्रतीतेर् वाक्यस्य न जातेरेव वि-
धिव्यवच्छेदविधायि वाक्यं व्यवतिष्ठते । एतेन करोत्यर्थस्य क्रि-
यासामान्यस्यार्थभावनारूपस्य विधायकं वाक्यंशब्दभावनारू-
०५पस्य वा शब्दव्यापारलक्षणस्येति प्रतिक्षिप्तं, यज्यादिक्रिया-
विशेषस्यापि वाक्येनाभिधानान् नियोगविशेषवद् अन्यथा तद्वि-
शेषे प्रवृत्त्यभावप्रसंगात्, लक्षितलक्षणया तत्रप्रवृत्तौ शब्दप्रवृ-
त्तिविरोधात्, शब्दप्रतिपन्नसामान्यलिंगादेव विशेषेप्रवर्त्तनात्,
शब्दमूलत्वात् तत्प्रवृत्तेः शाब्दत्वे परंपरयाश्रोत्रेंद्रियपूर्वकत्वात्
१०तत्प्रवृत्तेः अक्षजज्ञाननिमित्तत्वप्रसंगात् । एतेनैवसन्मात्रसामान्य-
स्य विधायकं वाक्यम् इत्य् अपि व्युदस्तं सद्विशेषस्यापिवाक्येना-
भिधीयमानस्य प्रतीतेर् धात्वर्थविशेषवत् । भेदस्यैवविधिव्यवच्छे-
दविधायि वाक्यम् इति मतम् अपि न श्रेयः, सामान्यविषक्तभेद-
विधिव्यवच्छेदविधायित्वाद् वाक्यस्यसदृशपरिणामलक्षणासा-
१५मान्यविशिष्टस्यैव हि भेदस्य द्रव्यगुणक्रियाख्यस्यविधिव्य-
वच्छेदविधायितायां वाक्यस्य संकेतव्यवहारकालान्वयःस्या-
न् नान्यथाऽतिप्रसंगात् । सामान्यविषक्तभेदस्यैवविधिव्यवच्छे-
दविधायि वाक्यम् इति दर्शनम् अपि स्वरुचिविरचितम् एव । विशे-
षसामान्यविषक्तभेदविधिव्यवच्छेदविधायित्वाद् वाक्यस्यसा-
२०दृश्यसामान्यविशिष्टस्येव विसदृशपरिणामलक्षणविशेषविशि-
ष्टस्यापि भेदस्य विधिव्यवच्छेदविधानप्रतीतेरबाध्यमानायाः
प्रेक्षावद्भिर् आश्रयणीयत्वात् । तत्र भेदस्यद्रव्यादिव्यक्तिरूपस्या-
१५६विशिष्टता समानता सामान्यविषक्तता स्यादभेदबुद्धेः समा-
नबुद्धेस् तेन समानो ऽयम् अनेन समानः स इत्यभेदबुद्धिः सदृशपरि-
णामात्मकसामान्यम् अंतरेणानुपपद्यमाना तद् एव साधयतीतिकिं
नश्चिन्तया । नन्व् एकसामान्ययोगात् समानबुद्धिर् अन्वायिनी नपुनः
०५समानपरिणामयोगाद् इति चेत्, न, सामान्यवान् इति प्रत्यय-
प्रसंगात्, सामान्यतद्वतोर् भेदात् तयोर् अभेदोपचारात्समानप्रत्यय इति
चेत्, न, तथाऽपि सामान्यम् इति प्रत्ययप्रसंगात् । यथैवहि
यष्टियोगात् पुरुषो यष्टिर् इति प्रतीयते तदभेदोपचारात्तथा
सामान्ययोगात् द्रव्यादिः सामान्यम् इति स्यान् न तु समान इति
१०भावप्रत्ययलोपलक्षणाभावात् ।
स्यान् मतं, सामान्यस्य वाचकः समानताशब्दो ऽस्तीति
तेन समानेन योगात् सामानो द्रव्यादिर् इति प्रत्ययः स्याद् इति
तद् अप्य् असद् एव । सामान्यशब्दवाच्यस्य वस्तुनःसमानशब्दवा-
च्यत्वाप्रतीतेः समानानां भावः सामान्यं जातिर् न पुनःसमान
१५एव सामान्यम् इति स्वार्थिकष्ट्यण्
शव्दवाच्यं सामान्यं स्यात् । न च द्रव्यादिभ्यो भिन्नंसामान्य-
म् अन्वयप्रत्ययात् सिद्ध्यति नाम, परापरसामान्येषुसामान्यान्तर-
सिद्धिप्रसंगात्, तथा चानवस्था स्यात् सुदूरम् अपिगत्वाऽन्वयप्र-
त्ययात् सामान्यान्तरस्यासिद्धौ प्रथमतो ऽपितदन्वयप्रत्ययात् सा-
२०मान्यं मा भवतु
यबुद्धिर् अबाधिततयाऽनुपचरिता सामान्येष्व् अन्वयबुद्धिरुपचरिता-
ऽनवस्था प्रसंगेन बाधितत्वाद् इति विशेषाभ्युपगमो ऽपि नयुक्तः
१५७सर्वव्यक्तिषु सामान्यस्यैकस्यानेशस्यदेशकालादिभिन्नासु युग-
पद्वृत्तिविरोधेन बाधितस्यान्वयबुद्धयाविषयीक्रियमाणस्यासं-
भवाद् अस्याप्य् अन्वयप्रत्ययस्यानुपचरितत्वासिद्धेःसमर्थनात् । नन्व् ए-
वं सदृशपरिणामरूपस्यापि सामान्यस्यान्वयबुद्धेः कुतःप्रसिद्धिः
०५समानपरिणामेष्व् अप्य् अन्वयबुद्धेःसमानपरिणामान्तरप्रसंगाद् अनव-
स्थायाः बाधिकायाः संभवता, समानपरिणामस्यैकैकत्रभेदे
बाधासंभवात् तस्यानेकस्थत्वाद् इति चेत्, न, समानपरिणा-
मानाम् अपि समानपरिणामान्तरप्रतीतेस् तेषाम् अनन्तत्वादनवस्थान
वकाशात् । यथैव हि घटेषु घटाकारसमानपरिणामःप्रत्येक-
१०म् अपरघटपरिणामापेक्षः प्रतीयते "समाना एते घटाः" इतितथा
घटसमानपरिणामेष्व् अपि मृदाकारसमानपरिणामान्तरंप्रतिभा-
सत एव ऽमृदाकारेण समाना एते घटसमानपरिणामाःऽ इति
तेष्व् अपि मृदाकारसमानपरिणामान्तरेषुपार्थिवाकारसमानपरि-
णामान्तराणि पार्थिवाकारेण समाना एते मृदाकारसमानप-
१५रिणामा इति प्रतिभासनात् । पार्थिवाकारसमानपरिणामेष्व् अपि
मूर्त्तत्वाकारसमानपरिणामान्तराणि, तेष्व् अपिद्रव्यत्वाकारस-
मानपरिणामान्तराणि, तेष्व् अपि सत्त्वपरिणामान्तराणि, तेष्वपि
वस्तुत्वपरिणामान्तराणि, तेष्व् अपि प्रमेयत्वपरिणामान्तराणि,
तेष्व् अपि वाच्यत्वपरिणामान्तराणि, तेष्व् अपिज्ञेयत्वपरिणामान्त-
२०राणि तेष्व् अपि पुनः सत्त्वादिपरिणामान्तराणि प्रतिचकासंति
भेदनय प्राधान्यान् न तेषां वलयवदादिर् अंतो वा विद्यतेयतो ऽनवस्था
बाधिका स्यात् । नाप्य् एकैकत्र भेदे समानपरिणामो विरुध्य-
१५८ते तस्य सं१योगवदनेकस्थत्वाभाबात् । ब्
यैव तदभिव्यक्तेः कृशत्वाद्यपेक्षया स्थूलत्वादिवत् । नच स-
मानपरिणामो ऽर्थानाम् अपारमार्थिक एवापेक्षिकत्वाद् इतिनिश्चेतुं
शक्यं संविद्वैशद्येन व्यभिचारात् । न हिवृद्धाक्षसंवेदनापे-
०५क्षया कुमारसंवेदनानां विशदतरत्वम् आपेक्षिकं न भवतितदविशे-
षप्रसंगात् । नाऽपि तदपारिमार्थिकं येन न व्यभिचारःस्यात् ।
यदा तु परिणामपरिणामिनोर् अभेदन२यप्राधान्यात् कथंचित्तादात्म्यं
प्रतिपाद्यते तदा द्रव्येषु द्रव्यत्वसमानपरिणामोद्रव्यस्वरूप-
म् एव, तस्य च द्रव्यत्वपरिणामस्य सत्त्वादिसमानपरिणामा-
१०न्तरं द्रव्यस्यैव प्रतीयते ततो ऽर्थान्तरभूतस्यद्रव्यत्वपरिणाम-
स्यासंभवाद् इति कुतो ऽनवस्थाऽवकाशं लभते ? यदि वायेष्व् एव
द्रव्येषु द्रव्यत्वसमानपरिणामस् तेष्व् एवसत्त्वादिपरिणामान्तराणि
व्यवतिष्ठंते, केवलं तैर् इवैकार्थसमवायबलात्द्रव्यत्वसमानपरि-
णामो व्यपदिश्यते संख्यादिगुणान्तरैर् इव रूपादिगुणा इतिसर्वं
१५निरवद्यंभेदाभेदोभयनयप्रधानभावार्पितसमानपरिणामल-
क्षणासामान्यविषक्तभेदविधिव्यवच्छेदविधायित्वनिश्चयाद्वाक्य-
स्यान्यथा निर्विषयत्वप्रसंगात् । यथा चाभेदबुद्धेर्द्रव्यत्वादि-
व्यक्तेर् अविशिष्टता स्यात् तथा व्यावृत्तिबुद्धेश् च विशिष्टताते भगवतः
स्याद् वाददिवाकरस्येति संप्रतीयते, विसदृशपरिणामलक्षणोहि
२०विशेषस् तद्विषक्तताविशिष्टता सा चेदम् अस्माद्व्यावृत्तम् इतिव्या-
१ प्रथमपुस्तके ऽअनेकर्थात्वाभावाद् इति पाठःऽ । २ द्वितीयपुस्तके "भेद-
नयादानात्" । इति पाठः
१५९वृत्तिबुद्धेर् अध्यवसीयते । ननु चायं विशेषोऽस्माद्विशेषान्तराद्
व्यावृत्त इति व्यावृत्तिबुद्धेर् अपि विशेषेषुविशेषांतरसिद्धिप्रसं-
गाद् अनवस्था स्यात् तत्र विशेषान्तराभावे ऽपिव्यावृत्तिबुद्धेः संभ-
वे सर्वत्र ततो विशेषसिद्धिर् न भवेद् इति केचित् । ते ऽपिन
०५समीचीनबुद्धयः, समानपरिणामद्भेदाभेदनयप्राधान्यादनव-
स्थानुपपत्तेः, भेदनयाद् आनंत्यसिद्धेर् विशेषाणामभेदनयाच् च
द्रव्येष्व् एव विशेषान्तराणाम् अपि संभवात्, भेदाभेदनयात्तु तदे-
कार्थसमवायिभिर् विशेषान्तरैर् विशेषस्यविवक्षितव्यपदेशसिद्धेः
व्यावृत्तिबुद्धेर् विशिष्टतासाधनं साधीय एवान्वयबुद्धेःसमान-
१०तासाधनवत् ततोविशेषसामान्यविषक्तभेदविधिव्यवच्छेदवि-
वायि वाक्यम् इति सूरिभिर् अभिधीयते प्रातीतिकत्वात् ।
यथा च विशेषसामान्यविषक्तभेदविधिव्यवच्छेदात्मको
विषयः प्रतीतिबलाद् वाक्यस्य व्यवस्थापितस् तथा वाक्यमपि
परमागमलक्षणं तदात्मकम् एवेति प्रतिपादयन्ति —
२०युज्यते ऽन्यपदार्थवृत्तेः परत्वे ऽपि सर्वशद्बादौतदपवादाज् जात्य-
र्थादिवत्, सर्वे ऽन्ताः यस्य तत्सर्वान्तम् इति परत्वाद्बहुब्
१६०तेनैव मत्त्वर्थस्य प्रतिपादनात् मत्वर्थीयो नस्याद् वीरपुरुषको
ग्राम इति यथा, सर्वशब्दादेस् तु पदाद् अन्यत्रबहुब्
वादवचनात् सर्वशब्दादेः पदस्य कर्मधारय एव भवतियथा सर्व-
वीजी कर्षकः सर्वकेशी नट इति तेन सर्वान्ताः संत्यस्मिन्निति
०५सर्वान्तवत्तीर्थम् इदं परमागमवाक्यम् इति संबंधनीयं । तरति
संसारमहार्णवं येन निमित्तेन तत् तीर्थम् इति व्युत्पत्तेः । सर्वा-
न्ताः पुनरशेषधर्माविशेषसामान्यात्मकद्रव्यपर्यायव्यक्तिवि-
धिव्यवच्छेदाः प्रतिपत्तव्याः समासतस् तैर् एवानंतानामपि धर्मा-
णां संग्रहात् । तत्र स्याद् अस्त्य् एव वाक्यंस्वरूपादिचतुष्टया-
१०द् इति विधिधर्मवाक्यं, स्यान् नास्त्य् एव पररूपादिचतुष्टयादिति
व्यवच्छेदधर्मवाक्यं स्वरूपं तु व्
पदसमूहो निराकांक्षः सहभुवाम् इव ना१नाप्रवक्तृकाणांक्रमभुवा-
म् अपि समूहस्य व्यवहारसिद्धेः प्रत्यासत्तिविशेषसद्भावात् । अ-
न्तर्वाक्यस्य तु पूर्वपूर्वपदज्ञानाहितसंस्कारस्यात्मनोऽन्त्यपदज्ञा-
१५नात् समुदायार्थप्रतिभासस् तद्व्यतिरिक्तस्य स्फोटस्य प्रागेव प्र-
तिक्षिप्तत्वात् तद् एतत् द्विविधम् अपि वाक्यं स्वरूपत एवास्तिन पुनः
पररूपतः सर्वात्मकत्वप्रसंगात्, पररूपत एव च नास्तिन पुनः
स्वरूपतः सर्वाभावप्रसंगात् । ततो वस्तुत्वसिद्धिःस्पपररूपो-
पादानापोहनात्मकत्वाद् वस्तुनः तथा स्वद्रव्यं शब्दस्य तद्योग्य-
२०पुद्गलद्रव्यं शब्दात्मनो वाक्यस्यशुद्गलपर्यायत्वव्यवस्थितेः ।
पर्यायो हि कार्यद्रव्यरूपो गुणरूपः क्रियारूपोवानाद्यपर्यन्तद्र-
१ प्रथम पुस्तके ऽअनंतप्रवक्तृकाणाम्ऽ इति पाठः ।
१६१व्यस्य स्याद्वादिभिर् अभिधीयते । तत्रपुद्गलद्रव्यस्यानादिनिध-
नस्य पर्यायः शब्दो द्रव्यम् अनित्यम् इति तावन् निश्चीयते, द्रव्यं शब्दः
क्रियागुणयोगित्वात् पृथिव्यादिवत्, क्रियावांश् च शब्दः प्रव-
क्तृदेशाद् देशान्तरप्राप्तिदर्शनात्, सायकादिवत् तथासंख्यासंयोग-
०५विभागादिगुणाश्रयत्वेन प्रतीयमानत्वात् गुणवान् अपि शब्दः
प्रसिद्धः पृथिव्यादिवद् एव । न हि शब्देषु संख्या नप्रतिभासते
कस्यचिद् एकं वाक्यं द्वे वाक्ये त्रीणि वाक्यानीत्यादिसंख्या-
प्रत्ययस्याबाध्यमानस्य प्रतीयमानत्वात्, तथा क्षकारादीनां
संयुक्ताक्षराणां प्रतीतेः संयोगो
१०क्षकारादेर् जात्यन्तरस्योत्पत्तेरसंयोगात्मकत्वपरिकल्पनायां दंड-
पुरुषसंयोगो ऽपि मा भूत् तथा दंडिनो जात्यंतरस्यद्रव्यस्य प्रादु-
र्भावाद् इति सर्वं प्रतितिबाधितम् अनुषज्यते । ततःप्रतीतिम् अ-
बाधिताम् इच्छद्भिः शब्दः क्रियागुणयोगी तथा प्रतीतेरभ्युपगं-
तव्यः । एतेन न क्रियागुणयोगी शब्दो ऽवरगुणत्वात्तन्महत्त्वव-
१५द् इत्य् अनुमानं प्रत्युक्तं पक्षस्य प्रत्यक्षानुमानबाधित्वात्कालात्य-
यापदिष्टत्वाच् च हेतोः शब्दस्याकाशगुणत्वासिद्धेश् च । आकाशवि-
शेषगुणः शब्दः सामान्यविशेषवत्त्वेसत्याकाशात्मककरणग्राह्य-
त्वात् । यो पदात्मककरणग्राह्यः स तद्विशेषगुणो दृष्टोयथा पृथि-
व्यात्मककरणग्राह्यो गंधः पृथिवीविशेषगुणः, आकाशात्मकश्रो-
२०त्रग्राह्यश् च शब्दस् तस्माद् आकाशविशेषगुण इत्यनुमानादाकाशवि-
शेषगुणत्वसिद्धिर् इत्य् अपि न सम्यक्, सत्प्रतिपक्षत्वादनुमानस्य ।
तथा हि — नाकाशविशेषगुणः शब्दः सामान्यविशेषवत्त्वे सति
१६२वाह्योन्द्रियप्रत्यक्षत्वाद् गंधादिवद् इतिप्रतिपक्षानुमानस्य सत्यस्य
सद्भावः, तथा न गुणः शब्दः संस्कारवत्त्वाद् वाणादिवदित्य् अनुमा-
नस्य च प्रतिद्वंद्विनः संप्रत्ययात् । संस्कारवत्त्वमसिद्धं शब्दस्येति
चेत्, न, वेगस्य संस्कारस्य शब्देषु भावात् वक्तृव्यापाराद् उ-
०५त्पन्नस्य शब्दस्य यावद् वेगं प्रसर्पणात् । शब्दस्यप्रसर्पणम् असिद्धं
शब्दान्तरारंभकत्वाद् इति चेत्, स तर्हि वक्तृव्यापारादेकःशब्दः
प्रादुर् भवत्य् अनेको वा ? यद्य् एकस् तर्हि कथं नानादिक्कान्नानाशब्दा-
न् आरभेत सकृद् इति चिंतनीयं । सर्वदिक्कनानाताल्वादिंसंयोगज-
नितवाय्वाकाशसंयोगानाम् असमवायिकारणानां भावात्, सम-
१०वायिकारणस्य चाकाशस्य सर्वगतत्वात्, सर्वादिक्कनानाशब्दा-
न् आरभते सकृद् एको ऽपि शब्द इति चेत्; नैवं, तेषांशब्दस्यारंभ-
कत्वस्याप्य् अनुपपत्तेः । यथैव ह्य् आद्यः शब्दो नशब्दान्तरजस्ता-
ल्वाद्याकाशसंयोगाद् एवासमवायिकारणाद् उत्पत्तेस् तथासर्वदिक्क-
शब्दान्तराण्य् अपि न शब्दारब्धानि ताल्वादिव्यापारजनितवा-
१५य्वाकाशसंयोगेभ्य एवासमवायिकारणेभ्यस् तेषामुत्पत्तिघटना-
त्, तथोपगमे च संयोगाद् विभागाच् छब्दाच् चशब्दास्योत्पत्तिर् इति
सिद्धांतव्याघातः । शब्दान्तराणां प्रथमः शब्दोऽसमवायिकारणं
तत्सदृशत्वाद् अन्यथा तद्विसदृशशब्दान्तरोत्पत्तिप्रसंगोनियामका-
भावाद् इति
२०शब्दाद् असमवायिकारणाद् उत्पत्तिप्रसंगात् तस्याप्यपरपूर्वशब्दाद् इति
शब्दसंतानस्यानादित्वापत्तिः । यदि पुनः प्रथमः शब्दःप्रवक्तृ-
व्यापाराद् एव प्रतिनियताद् एवोत्पन्नः स्वसदृशानिशब्दान्तराण्य् आ-
१६३रभत इति मतं तदा तत एव प्रवक्तृव्यापारात्प्रतिनियतवाय्वाका-
शसंयोगेभ्यस् तत्सदृशानि शब्दान्तराणि प्रादुर्भवन्तु किमाद्येन
शब्देनासमवायिकारणेनेति न शब्दाच् छब्दस्योत्पत्तिर्घटते,
नैकः शब्दः शब्दान्तराणाम् आरंभकः संभवति । अथाऽनेकः शब्दः
०५प्रथमत उत्पन्नः शब्दान्तराणि नानादिक्कान्यारभते इतिद्विती-
यः पक्षः कक्षीक्रियते तत्राऽप्य् एकस्मात्ताल्वाद्याकाशसंयोगात् क-
थम् अनेकः शब्दः प्रादुर्भवेद् अहेतुकत्वप्रसंगाद् एकस्मादेकस्यैवोत्पत्तेः
शेषस्य हेत्वभावात् । न चानेकताल्वाद्याकाशसंयोगः सकृद् ए-
कस्य वक्तुः संभवति प्रयत्नैकत्वात्, न च प्रयत्नमन्तरेण ताल्वा-
१०दिक्रियापूर्वको ऽन्यतरकर्मजस् ताल्वाद्याकाशसंयोगःप्रसूयते
यतो ऽनेकः शब्दः स्यात् । प्रादुर्भवन् वा कुतश्चिद् आद्यःशब्दो-
ऽनेकः स्वदेश शब्दान्तराण्य् आरभते देशान्तरे वा ? न ताव-
त् स्वदेशे देशान्तरेषु तच्छ्रवणविरोधात्भिन्नदेशस्थश्रोतृजन-
श्रोत्रेषु समवायाभावात्, तत्रासमवेतस्याप्य् अनेकस्यशब्दान्तरस्य
१५श्रवणो श्रोत्रस्याप्राप्यकारित्वापत्तेःशब्दान्तरारंभपरिकल्पना-
वैपर्थ्याच् चाद्यस्यैव शब्दस्य नानादिक्कैर्यौग्यदेशस्थैः श्रोतृभिः
श्रवणस्योत्पत्तेः, अनेकाद्यशब्दपरिकल्पनावैयर्थ्याच् चतस्यैकस्यै-
व स्वदेशे प्रादुर्भूतस्य नानाश्रोतृभिर् उपलंभात् स्वदेशेसतो
रूपस्य नानादृष्टिभिर् उपलंभवत् । स्यान् मतं, नायनरशमयः प्राप्य
२०रूपम् एकदेशवर्त्त्य् अपि नानाद्रष्टृजनानां रूपोपलंभंजनयंति न
पुनर् अप्राप्य येन रूपोपलंभो दृष्टान्तःशब्दोपलंभस्याप्राप्तेर् एव
श्रोत्रैः साध्यत इति तद् अपि न श्रेयः । श्रोत्रविवत्तविशेषैः प्रा-
१६४प्तस्यैव शब्दस्योपलंभप्रसंगात् । शक्यं हिवक्तुं नानादेशस्थ-
जनकरणानि प्राप्य शब्दम् एकम् उपलंभयन्ति सकृन्नानादिग्देश-
वर्तिभिः प्रतिपत्तृभिर् उपलभ्यमानत्वात् रूपवद् इति । गंधेन व्य-
भिचार इति चेत् न, तस्यापि पक्षीकृतत्वात्, सो ऽपि कस्तूरि-
०५कादिद्रव्यवर्त्ती नानादिग्देशवर्तिभिर् जनैर् उपलभ्यमानःस्वस्व-
घ्राणकरणैः कथंचित् संप्राप्त एवोपलंभहेतुर् घटतेगंधस्य देशान्त-
रस्थजनघ्राणेषु गमनासंभवाद् गुणस्य निष्क्रियत्वाद्गंधपरमा-
णूनां गमने ऽपि तत्समवेतगंधस्यानुपलभ्यमानत्वात्, अनेकद्रव्ये-
ण समवायाद्रुपविशेषाच् च रूपोपलब्धिर् इत्य् अनुवर्त्तमाने, एतेन गंध-
१०रसस्पर्शेषु ज्ञानं व्याख्यातम् इति वैशेषिकैर् अभिधानात् । गन्ध-
द्रव्यावयविनाम् उपलब्धिलक्षणप्राप्तानां देशान्तरेषु गमनेतु मौल-
कस्तूरिकादिद्रव्यव्ययप्रसंगस् तस्यैव सर्वदिक्कंखंडावयविरूपा-
वयवानां तदारंभकानां गमनात् । यदि पुनने कस्तूरिकादि-
द्रव्यस्य परमाणवो गंधसमवायिनो गच्छंति नाऽपिखंडावय-
१५विनस् तदारंभकावयवास् ततो गन्धद्रव्यान्तराणाम् उत्पत्तेरिति मतं,
तदाऽपि तदारंभकैः पार्थिवैः परमाणुभिर् भवितव्यंद्व्यणुकादि-
भिर् वाऽनुपलंभैर् एवोपलब्धिलक्षणप्राप्तानांपार्थिवावयविनाम् उप-
लब्धिप्रसंगात् । न चानुपलब्धिलक्षणप्राप्तैःपार्थिवद्रव्यैर् आरब्धेषु
द्रव्यांतरेषु समवेतस्य गंधस्योपलब्धिर् युज्यतेपरमाणुसमवेतगं-
२०धवद् इति न गन्धद्रव्यान्तराणि कस्तूरिकादिगन्धद्रव्यामारभन्ते
यतः प्राप्तान्य् एव दूरस्थप्रतिपत्तृघ्राणतद्विषयतामनुभवेयुर् घ्राणेन्द्रि-
यविवृतिभिस् तु गत्वा गन्धस्य ग्रहणे प्रोक्तदोषानवकाशैति
१६५श्रोत्रघ्राणरसनस्पर्शनानि गत्वा स्वविषयज्ञानंजनयन्ति वा-
ह्येन्द्रियत्वाच् चक्षुर्वदन्यथा तेषाम् अप्राप्यकारित्वप्रसंगात् । ततो न
व्यभिचारः शब्दस्य नानादिक्कजनकरणैर्ग्रहणासाधनस्योक्तहे-
तोर् इति नाद्याद् अनेकस्माद् अपि शब्दाच् छाब्दान्तरोत्पत्तिःसंभव-
०५तीति सर्वदिक्कपरापरशब्दप्रसर्पणं यावद् वेगमभ्युपगन्तव्यं । तथा च
संस्काराख्यगुणयोगित्वं नासिद्धं यतः सूक्तम् इदं न स्यात्ऽन
गुणः शब्दः संस्कारवत्त्वाद् वाणादिवद् इति । ऽपुद्गलद्रव्यपर्यायात्म-
कत्वे तु गंधादिवद् इत्य् अभ्यनुज्ञायमाने न किंचिद् बाधकमस्ति । ननु
च न स्पर्शवत् द्रव्यगुणः शब्दो ऽस्मदादिप्रत्यक्षत्वेसत्यकारणगु-
१०णपूर्वकत्वात् सुखादिवद् इति बाधकसद्भावान् नपुद्गलद्रव्यपर्यायत्वं
शब्दस्य व्यवतिष्ठते सुखादेर् अपि तथाभावप्रसंगाद् इतिकश्चित् । सो ऽ-
पि स्वदर्शनपक्षपाती, परीक्ष्यमाणस्याकारणगुणपूर्वकत्वस्यासिद्ध-
त्वात्, कारणगुणपूर्वकः शब्दः पुद्गलस्कन्धपर्यायत्वाच्छायात-
पादिवत्, पुद्गलस्कंधपर्यायः शब्दोऽस्मदादिवाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वा-
१५त् तद्वत् । न घटत्वादिसामान्येन व्यभिचारस् तस्यापिसमानपरिणा-
मलक्षणस्य पुद्गलद्रव्यपर्यायत्वसिद्धेः तदसिद्धमेवाकारणगुण-
पूर्वकत्वं शब्दस्य न साध्यसिद्धिनिबंधनंकारणगुणपूर्वकत्वेन
साधनात् । हेतुविशेषणं चास्मदादिप्रत्यक्षत्वे सतीतिव्यर्थम् एव ।
परमाणुरूपादिव्यभिचारनिवृत्त्यर्थं तद् इति चेत् न, परमाणु-
२०रूपादीनाम् अपि कारणगुणपूर्वकत्वसिं
दकार्यत्वात् तदगुणपूर्वकव्यवस्थितेः परमाणु रूपादीनामिति
निर्णीतप्रायं । यद् अप्य् उक्तं न स्पर्शवद्द्रव्यगुणः शब्दोऽस्मदादि-
१६६प्रत्यक्षत्वे सत्ययावद्द्रव्यभावित्वात् सुखादिवदिति, तद् अप्य् अयुक्तं
विरुद्धत्वात् साधनस्य । तथा हि — स्पर्शवद्द्रव्यगुणःशब्दो ऽस्मदा-
दिप्रत्यक्षत्वे सत्ययावद्द्रव्यभावित्त्वाद् रूपादिविशेषवत्, नात्र
साधनिविकलम् उदाहरणं रूपादिविशेषाणांयावत्पुद्गलद्रव्यम् अ-
०५भावात् पूर्वरूपादिविनाशाद् उत्तररूपादिविशेषप्रादुर्भावात् ।
नाऽपि साध्यविकलं रूपादिविशेषाणां स्पर्शवद्द्रव्यगुणत्वाव-
स्थितेः । सुखादिभिर् व्याभिचारः साधनस्येति चेत्, नास्मदा-
दिप्रत्यक्षत्वे सतीति विशेषणात् । न च सुखादयःशब्दवद्ऽस्म-
दादीनां बहूनां प्रत्यक्षाः, स्वसंवेदनप्रत्यक्षेण तुकस्यचित्
१०सुखादयः स्वस्यैव प्रत्यक्षा न पुनर् नानास्मदादीनाम् इतिन तै-
र् व्यभिचारः । स्वस्याप्य् अस्मदादिग्रहणेन गृहीतत्वात्स्वप्रत्यक्ष-
त्वम् अप्य् अस्मदादिप्रत्यक्षत्वं सुखादीनांप्रत्यक्षसामान्यापेक्षयास्म-
दादिप्रत्यक्षत्ववचनाद् इति चेत्, तथाऽपि न सुखादिभिर्व्य-
भिचारः, स्याद्वादिभिः सांसारिकसुखादीनां कथंचित्स्पर्शवद्-
१५द्रव्यगुणत्वस्य प्रतिज्ञानात् । यथैव ह्य् आत्मपर्यायाःसुखादयश् चिद्रू-
पसमन्वयास् तथा सद्वेद्यादिपौद्गलिककर्मद्रव्यपर्यायाश्च, स्वपरतं-
त्रीकरणरूपसमन्वयाद्
मुक्तसुखज्ञानदर्शनादिभिस् तु गुणैरस्पर्शवद्द्रव्यात्मगुणैर् न व्य-
भिचारस् तेषाम् अस्मदाद्यप्रत्यक्षत्वादस्मदादिविशिष्टयोगिप्रत्यक्ष-
२०विषयत्वात् तेषाम् अयावदू
द्रव्यं भवनशीलत्वात् । ततो निरवद्यम् एवविरुद्धसाधनत्वम् एतस्य
हेतोर् इति स्पर्शवद् द्रव्यपर्याय एव शब्दः प्रतीतिबलात्सिद्धिः ।
१६७शब्दयोग्यपुद्गलानां सर्वत्र भावाद् अन्यथाकचित्त
सद्भावे ऽपि शब्दपरिणामानुत्पत्तिप्रसंगात् । न चशब्दपरिणा-
मनिमित्तसन्निधौ क्वचित् कदाचिच् छब्दानुत्पत्तिः स्यात् स चश-
ब्दपरिणामो नैक एव नानाश्रोतृभिः श्रवणविरोधात् । श्रोत्रस्या-
०५प्राप्यकारित्वान् न तद्विरोध इति चेत्; न, तस्याप्राप्यकारित्वे
कर्णशष्कुल्यन्तः प्रविष्टमशकशब्दग्रहणयोगात् चक्षुषोऽप्रा-
प्यकारिणः तारकाप्राप्तांजनादिग्रहणदर्शनात् तथा चेदमभिधी-
यते — नाप्राप्यकारि श्रोत्रं प्राप्तशब्दग्रहणात् स्पर्शनादिवत्, यत् पु-
नर् अप्राप्यकारि तन् न प्राप्तविषयग्राहि दृष्टं यथा चक्षुरिति नि-
१०श्चितव्यतिरेकाद् अनुमानाद् अप्राप्यकारित्वप्रतिषेधः श्रोत्रस्यश्रेया-
न् एव । ननु चाप्राप्यकारिणा मनसा प्राप्तस्य सुखादेर्ग्रहणाद्
व्यभिचार इति चेन् न सुखादेर् आत्मनि समवेतस्य मनसाप्राप्त्य-
भावात् । मनसा संयुक्ते पुंसि सुखादेः समवायात्संयुक्तस-
मवायाप्राप्तिर् इति चेत् न, दूरस्थैर् अपि मनसःप्राप्तिप्रसंगात्,
१५मनसा संयुक्तस्यात्मनस् तैः संयोगात् संयुक्तसंयोगस्यप्राप्ति-
त्वात्, साक्षात् तैर् अप्राप्तिर् मनस इति चेत्, सुखादिभिर् अपिसाक्षा-
त्प्राप्तिः किम् अस्ति ? परंपरया तैर् भनसः प्राप्तिस् तु नप्राप्यकारित्वं
साधयति दूरार्थैर् इवेति सर्वत्राऽप्य् अप्राप्यकारित्वेमनसस् ततो
न तेन व्यभिचार इति श्रेयान् एव श्रोत्रस्यप्राप्यकारित्वसाधनो
२०हेतुः । ये त्व् आहुः शब्दो ऽप्राप्त एवेंद्रियेण गृह्यतेदूरादित्वेन
गृह्यमाणत्वाद् रूपवद् इति । ते ऽपि न परीक्षकाः, गंधेनव्यभिचा-
रात् साधनस्य । गन्धद्रव्यस्य गन्धाधिष्ठानस्यदूरादित्वात्
१६८गंधस्य दूरादित्वेन गृह्यमाणत्वान् न तेनव्यभिचार इति चेत्
न, शब्दस्यापि तदधिष्ठानभेर्यादिदूरादित्वेन दूरे शब्दोदूरतरे
दूरतमे वेति ग्रहणाद् उपचारात्, दूरादित्वेन गृह्यमाणत्वस्यहेतोः
परमार्थतो ऽसिद्धत्वापत्तेः । ततः प्राप्त एव शब्दोविवादा-
०५पन्नः परिगृह्यते शब्दत्वात्कर्णशष्कुल्यन्तःप्रविष्टमशकशब्द-
वद् इति प्राप्यकारि श्रोत्रं सिद्धं । तथा चैकस्य शब्दस्ययुग-
न्नानादेशस्थजनश्रोत्रैः प्राप्त्यसंभवान्नानाशब्दपरिणामाः सर्व-
दिक्काः प्रजायन्ते स्वप्रतिबन्धककुड्याद्यसंभवेस्वावरोधकनलि-
काद्यसंभवे च स्वप्रतिघातकघनतरकुड्यादिविरहे चसति गंध-
१०परिणामवत्, समानाश् च सर्वे गवादिशब्दविवर्त्ताःसमानताल्वा-
दिकारणप्रभवत्वात् समानकस्तरिकादिद्रव्यप्रभवगन्धविवर्त्तवत्,
शब्दोपादानपुद्गलानां सर्वशब्दपरिणामसमर्थानां सर्वत्रसद्भा-
वे ऽपि प्रतिनियतहेतुवशात् प्रतिविशिष्टशब्दपरिणामाश् चनिश्ची-
यन्ते, गन्धोपादानपुद्गलानां सर्वेषां सर्वत्रसर्वगन्धपरिणाम-
१५समर्थानां संभवे ऽपि प्रतिनियतहेतुगन्धवशात्प्रतिविशिष्टगन्ध-
परिणामवत् ।
ननु च वायव एव शब्दोपादानं तेषां सर्वत्र सर्वदासद्भा-
वाद् अन्यथा व्यंजनादिना तदभिव्यक्तेर् अयोगाद्वेगवद्वाय्वन्तरेणा-
भिघाताच् चेति केचित् । ते ऽपि वायवीयं शब्दम् आचक्षाणाःश्रो-
२०त्रग्राह्यं कथम् आचक्षीरन् तस्य स्पर्शनग्राह्यत्वप्रसंगात्स्पर्शवत् ।
तथा हि — वायवीयस्पर्शनेन्द्रियग्राह्यः शब्दोवाय्वसाधारणगु-
णत्वात्, यो यदसाधारणगुणः स तदिन्द्रियग्राह्यः सिद्धोयथा
१६९पृथिव्यप्तेजो ऽसाधारणगुणोगंधरसरूपविशेषगुणः पार्थिवाप्य-
तैजसघ्राणरसननयनेन्द्रियग्राह्यः, वाय्वसाधारणगुणश्च शब्द-
स् तस्माद् वायवीयस्पर्शनेन्द्रियग्राह्य इतिश्रोत्रपरिकल्पनावैयर्थ्य-
म् आपद्यते । यदि पुनर् आकाशसहकारिकरणात्वाच्छब्दस्याकाश-
०५समवायेन श्रोत्रेण ग्रहणम् उररीक्रियते तदा स्पर्शस्याऽपिश्रोत्र-
ग्राह्यत्वप्रसंग स्तस्याप्य् आकाशसहकारिवायूपादानत्वाच्छब्दवत् ।
गन्धादीनां च श्रोत्रवेद्यत्वं स्यादाकाशसहकारिपृथिव्याद्युपा-
दनत्वात् । न ह्याकाशं कस्यचिद् उत्पत्तौ स्वोपादानात् सहकारिन
भवेत्, सर्वोत्पत्तिमतां निमित्तकारणात् कालादिवत् । स्यान्मतं,
१०नाऽयं नियमो ऽस्ति यो यदसाधारणगुणः स तदिन्द्रिय-
ग्राह्य इति पार्थिवस्य पंचप्रकारस्य वर्णस्यषट्प्रकारस्य रसस्या-
नुष्णाशीतस्य पाकजस्य स्पर्शस्य चपार्थिवघ्राणेंद्रियग्राह्यत्व-
प्रसंगात् तथा शीतस्पर्शस्य शीतस्य च रूपस्याप्यरसनेन्द्रियवेद्य-
त्वं, तैजसस्य चोष्णस्पर्शस्य तैजसचक्षुर् वेद्यत्वंकथं विनिवार्येत ?
१५तन्नियमकल्पनायाम् इति यस्य यस्माद् इंद्रियाद् विज्ञानमुत्पद्यते तस्य
तदिंद्रियग्राह्यत्वं ब्यवतिष्ठते तथा प्रतीतेरतिलंघयितुम् अशक्तेः केव-
लमिंद्रियस्य प्रतिनियतद्रव्योपादानत्वं साध्यतेप्रतिनियतगुण-
ग्राहयकत्वाद् इति । तद् एतद् असारं, प्रतिनियतद्रव्योपादनत्व-
स्य घ्राणादीनां साधयितुम् अशक्यत्वात् । पार्थिवं घ्राणंरूपा-
२०दिषु सन्निहितेषु पार्थिवगन्धस्यैवाभिव्यंजकत्वान्नागकर्णि-
काविमर्दककरतलवद् इत्य् अनुमानस्य सूर्यरश्मिभिर् उदकसेकेन
चानेकान्तात् । दृश्यते हि तैलाभ्यक्तस्य सूर्यमरीचि-
१७०भिर् गन्धाभिव्यक्तिर् भूमेस् तूदकस् एकेनेति । तथारसनेंद्रियम् आप्य-
म् एव रूपादिषु सन्निहितेषु रसस्यैवाभिव्यंजकत्वाल् लालावदि-
त्य् अत्राऽपि हेतोर् लवणेन व्यभिचारात् तस्यानाप्यत्वेनरसाभिव्यं-
जकत्वसिद्धेः । तथा चक्षुस् तैजसम् एव रूपादिषुसन्निहितेषु रूप-
०५स्यैवाभिव्यंजकत्वात् प्रदीपादिवद् इत्य् अत्राऽपि हेतोर्माणिक्योद्यो-
तेन व्यभिचारात् । न च माणिक्यप्रभा तैजसीमूलोष्णद्रव्य-
वती प्रभा तेजस्तद्विपरीता भूर् इति वचनात् । तथावायव्यं स्पर्शनं
रूपादिषु सन्निहितेषु स्पर्शस्यैवाभिव्यंजकत्वात्तोयशीतस्पर्शव्यंज-
कवाय्ववयविवद् इत्य् अत्राऽपि कर्पूरादिनासलिलशीतस्पर्शव्यंजकेन
१०हेतोर् व्यभिचारात्, पृथिव्यप्तेजःस्पर्शाभिव्यंजकत्वाच् चस्पर्शनेन्द्रियस्य
पृथिव्यादिकार्यत्वप्रसंगाच् च वायुस्पर्शाभिव्यंजकत्वाद्वायुकार्यत्ववत्
एतेन चक्षुषस् तेजोरूपाभिव्यंजकत्वात् तेजःकार्यत्ववत्पृथिव्यप्स-
मवायिरूपव्यंजकत्वात् पृथिव्यप्कार्यत्वप्रसंगःप्रतिपादितः । रस-
नस्य चाप्य् अरसाभिव्यंजकत्वादपकार्यत्ववत्पृथ्वीरसाभिव्यंजक-
१५त्वात् पृथिवीकार्यत्वप्रसंगश् च तथा नाभसं श्रोत्रंरूपादिषु सन्निहि-
तेषु शब्दस्यैवाभिव्यंजकत्वात्, यत् पुनर् न नाभसं तत्रशब्दाभि-
व्यंजकं यथा घ्राणादि, शब्दस्याभिव्यंजकं च श्रोत्रंत-
स्मान् नाभसम् इत्य् अनुमानस्याप्य् अप्रयोजकत्वात्नभोगुणत्वासिद्धेः
शब्दस्य समर्थनात् नभसि समवेतस्य ग्रहणसंभवात् । ततो
२०नेन्द्रियाणि प्रतिनियतभूतप्रकृतीनि व्यवतिष्ठन्तेप्रमाणाभा-
वात् प्रतिनियतेंद्रिययोग्यपुद्गलारब्धानि तु द्रव्येंद्रियाणिप्रति-
नियतभावेन्द्रियोपकरणत्वान्यथाऽनुपपत्तेर् भावेन्द्रियाणामेव स्प-
१७१र्शनादीनांस्पर्शादिज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमविशेषलक्ष-
णानां स्पर्शादिप्रकाशकत्वसिद्धेर् इति पौद्गलिकः शब्दःपौद्गलि-
कद्रव्येन्द्रियाभिव्यंग्यत्वात् स्पर्शरसगन्धवर्णवत्, नपुनर्वायवीयो
नभोगुणो वा सर्वगतमूर्त्तनित्यद्रव्य वा प्रमाणाभावात् । प्रपं-
०५चतः प्रतिपादितं चैतत् तत्त्वार्थालंकारे प्रतिपत्तव्यं । तेन
शब्दस्य द्रव्यं पुद्गलाख्यं व्
व्यतः शब्दात्मकं वाक्यम् अस्ति न परद्रव्यतःसर्वात्मकत्वप्रसं-
गात्, परद्रव्यतश् च नास्ति वाक्यं न पुनः स्वद्रव्यतस्तस्याद्र-
व्यात्मकत्वप्रसंगाद् इति विधिप्रतिषेधात्मकं वाक्यंसिद्धम् ।
१०तथा स्वक्षेत्रकालाभ्याम् अस्ति वाक्यं न परक्षेत्रकालाभ्यांसर्व-
क्षेत्रकालात्मकत्वप्रसंगात्, परक्षेत्रकालाभ्याम् एव नास्तिन पुनः
स्वक्षेत्रकालाभ्यां, तस्याक्षेत्रकालत्वापत्तेः । तद् एवंसामान्यतो
विधिनिषेधात्मकं, वाक्यं सर्वान्तवत् कथ्यते सर्वान्तानांविधिनि-
षेधाभ्यां संग्रहात्, तदनात्मकस्य कस्यचिदन्तस्यासंभवात् । वि-
१५शेषतस् तु भेदाभेदात्मकं द्रव्यपर्यायव्यक्त्यात्मकत्वात्, तत्र द्रव्यं
शब्दः क्रियावत्त्वाद् वाणादिवद् इतिशब्दयोग्यपुद्गलद्रव्यार्थादेशाद्
द्रव्यत्वसिद्धिः तथा पर्यायः शब्दःप्रादुर्भावप्रध्वंसवत्त्वाद् गंधादिव-
द् इति श्रवणज्ञानग्राह्यशब्दपर्यायार्थादेशाद् इतिपर्यायत्वसिद्धिः ।
तथा विसदृशपरिणामविशेषात्मकंसदृशपरिणामसामान्यात्मकं
२०च वाक्यं शब्दद्रव्याणां शब्दपर्यायाणां च नानात्वात्परस्परा-
पेक्षया समानेतरपरिणामसिद्धेर् गन्धादिद्रव्यपर्यायवदिति सर्वा-
१७२न्तवद्वाक्यं सिद्धं द्रव्यपर्यायसामान्यविशेषेषुसर्वान्तानाम् अन्तर्भा-
वात् सर्वस्यान्तस्य तत्स्वभावानतिक्रमात् ।
नन्व् एवं द्रव्यपर्यायसामान्यविशेषात्मकस्यसर्वान्तवत्त्वे
वाक्यस्य युगपत् तथा व्यवहारप्रसंग इति न शंकनीयं, तद्गु-
०५णमुख्यकल्पम् इति वचनात् । द्रव्यस्य हि गुणत्वकल्पनायां
पर्यायस्य मुख्यत्वकल्पनात् पर्यायो वाक्यम् इति व्यवहारःप्रव-
र्त्तते पर्यायस्य तु गुणकल्पनत्वे मुख्यकल्पं द्रव्यम् इतिवाक्ये
द्रव्यत्वव्यवहारः प्रतीयते तथा सामान्यस्य गुणकल्पत्वेविशे-
षस्य मुख्यकल्पत्वाद् विशेषो वाक्यम् इति व्यवह्रियते, विशेषस्य
१०च गुणकल्पत्वे सामान्यस्य मुख्यकल्पनात् सामान्यं वाक्यमिति
व्यवहारात्, सुनिर्णीतासंभ
श्चीयते, संकरव्यतिकरव्यतिर् एकेण सर्वान्तानां तत्रव्यवस्था-
नाद् विरोधादीनां तत्रानवकाशात् परस्परापेक्षत्वात् । नचैवं पर-
स्परनिरपेक्षम् अपि सर्वान्तवद् वाक्यं कल्पयितुं शक्यं"सर्वान्तशून्यं
१५च मिथो ऽनपेक्षम्" इति वचनात् । न हि विधिनिरपेक्षोनिषेधो
स्ति कस्यचित् कथंचित् क्वचिद्विधीयमानस्यैवान्यत्राऽन्यदान्यथा
निषेध्यमानत्वदर्शनात्, नाऽपि निषेधनिरपेक्षोवि
सर्वात्मकत्वप्रसंगात् । तथा न द्रव्यपर्यायौ मिथोऽनपेक्षौ तत्त-
द्भावान्यथानुपपत्तेः, नापि सामान्यविशेषौ मिथो ऽनपेक्षौविद्येते
२०तद्भावविरोधाद् इति सर्वान्तशून्यं न मिथोनपेक्षं वाक्यंसिद्धं;
तद्विषयत्वात् परस्परनिरपेक्षाणां सर्वेषाम् अन्तानामेकत्वादीनां नि-
रूप्यमाणानां सर्वथाऽप्य् असंभवात् ।
१७३तेन यद् उक्तं धर्मकीर्तिना-
तत् स्याद्वादिनाम् अभिमतम् एव ।
इत्यादिवत् । परस्परनिरपेक्षाणां केनचिद् रूपेणार्थानां
व्यवस्थापयितुम् अशक्यत्वात् । ततः सर्वापदाम् अन्तकरंतवैव
परमागमलक्षणं तीर्थं सकलदुर्नयानाम् अंतकरत्वात्तत्कारणशा-
१०रीरिकमानसिकविविधदुःखलक्षणानाम् आपदामन्तकरत्वोपपत्तः ।
मिथ्यादर्शननिमित्ता हि सर्वाः प्राणिनाम् आपद इति सर्वमि-
थ्यादर्शनानाम् अन्तकरं तीर्थं सर्वापदाम् अन्तकरंसिद्धं । तत एव
निरंतं केनचिन् मिथ्यादर्शनेन विच्छेत्तुम् अशक्तेरविच्छेदत्व-
सिद्धेः । तथा सर्वोदयं तीर्थम् इदं तवैत्र सर्वेषामभ्युदयकार-
१५णानां सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रभेदानां हेतुत्वादभ्युदयहेतुत्वोप-
पत्तेः । सर्व उदयो ऽभ्युदयो ऽस्माद् इति सर्वोदयं तीर्थमिदं तवै-
वेति वचनात् । परेषां तदसंभवः सिद्ध एव ।
ननु परो ऽप्य् एवं ब्रूयान् नैरात्म्यवादिन एव तीर्थंसर्वोदयं
सर्वापदामन्तकरं न पुनः परेषाम् इति । तद् उक्तम् —
तथाऽन्यः परमात्मवादी ब्रूयात् परमब्रह्मण एवतीर्थं स-
र्वोदयं न परेषां नैरात्म्यवाद्यादीनां तत्रसंशयहेतुत्वात् ।
तथा चोक्तम् —
एवम् अन्योपिश्वरवादीश्वरादेर् एव तीर्थं सर्वोदयम् इतिस्या-
१०द्वादितीर्थम् अनेकधा द्वेष्टि । सो ऽपि —
१५
रणः सर्वथैकान्तवादी द्विषन्न् अपितवानेकान्तामृतसमुद्रस्य तीर्थं
दर्शनमोहोदयाकुलितबुद्धिस् ते तवेष्टम् अनेकान्तात्मकमन्तर्व्
जीवादितत्त्वं समीक्षतां परीक्षतां समदृष्टिःसन्मध्यस्थवृत्तिरूपप-
त्तिचक्षुर् भूत्वा, मात्सर्यचक्षुषस् तत्त्वसमीक्षायामनधिकाराद् असमदृ-
२०ष्टेश् च रागद्वेषकलुषितात्मन इत्य् उभयविशेषेणवचनमुपपत्तिचक्षुः स-
मदृष्टिर् इति, स तथा समीक्षमाणस् तवेष्टं शासनं त्वय्येव भगवति
१७५खंडितमानशृंगो भवति ध्रुवम् इति संबंधः । मानो हि सर्वथै-
कान्ताभिमानः स एव शृंगं स्वाश्रयस्य विवेकशून्यतयापशुकर-
णात्, खंडितं प्रतिध्वस्तं मानशृंगं यस्य सखंडितमानशृंगः,
परित्यक्तसर्वथैकान्ताभिमान इत्य् अर्थः । तथा चाऽभद्रोऽपि
०५मिथ्यादृष्टिर् अपि समंतभद्रः समन्ततः सम्यग्दृष्टिर्भवतीति
तात्पर्यं । अभद्रं हि संसारदुःखम् अनंतं तत्कारणत्वान्मिथ्याद-
र्शनम् अभद्रं तद्योगान् मिथ्यादृष्टिर् अभद्र इति कथ्यतेस च समदृष्टि-
र् भूत्वोपपत्तिचक्षुषा समीक्षमाणस् तवैवेष्टंश्रद्धत्त्
वादीष्टस्योपपत्तिशून्यत्वात् तत्रोपपत्तीनां मिथ्यात्वात्तदभिमा-
१०नविनाशात्, तथा तवेष्टं श्रद्दधानश् च सम्यग्दृष्टिः स्यात्समन्ताद् भ-
द्रस्य कल्याणस्यानंतसुखकारणस्य सम्यग्दर्शनस्यप्रादुर्भावा-
त् समन्तभद्रो भवत्य् एव । सति दर्शनमोहविगमेपरीक्षायास् तत्का-
रणत्वात्, तत्त्वपरिक्षा हि कुतश्चित्परीक्ष्यज्ञानावरणवीर्यान्तरा-
यक्षयोपशमविशेषात् कस्यचित् क्वदाचित् कथंचित्प्रवर्त्तेत, सा च
१५प्रवर्तमाना तत्त्वनिश्चयम् अतत्त्वव्यवच्छेदेन घटयति, तद्धटना च
दर्शनमोहोपशमक्षयक्षयोपशमसद्भावे तत्त्वश्रद्धानंसम्यग्दर्शनं
प्रादुर्भावयति । तेनोपपत्तिचक्षुषा समीक्षां विदधानःसम्यग्दृष्टिः
समंतभद्रः स्याद् इति प्रतिपद्येमहि बाधकाभावात् । न हिपरी-
क्षायाम् उपपत्तिबलान् नैरात्म्यम् एवोपशमविधेर् मार्ग इतिव्यवतिष्ठते ।
२०स्यान् मतं, जन्मप्रबंधस्य कारणम् अहंकारस् तद्भावेभावात् तद-
भावे चाभावात् तस्य चाहंकारस्य कारणमात्मदृष्टिः साच-
नैरात्म्यभावनया तद्विरुद्धया प्रशम्यते तदुपशमाच्चाहंकारश् चे-
१७६तसि समूलतलम् उपशाम्यति तदुपशमाच् च देहिनांजन्मप्रबंध-
स्योपशमो निश्चीयते तेन तत्कारणाभावात् तेनोपपत्तिवलादेवो-
पशमविधेर् नैरात्म्यभावनैव मार्गः समवतिष्ठते । तदसद् एव, आ-
त्मदर्शनस्यैव जन्मप्रबंधोपशमविधिमार्गत्वोपपत्तेस्तथा हि — ज-
०५न्मप्रबंधस्य हेतुर् अहंकारो मोहोदयनिमित्तोऽहंतामात्रनिमित्तो
वा ? प्रथमपक्षे नात्मदृष्टिहेतुकः स्याद् अविद्यातृष्णाक्षयेऽपि चि-
त्तमात्रनिबंधनत्वप्रसंगात् । सत्य् एवाविद्यातृष्णोदयेचित्तम् अहंका-
रस्य हेतुर् इति चेत्, तर्हि सत्येव मोहोदये ऽहंकारहेतुरात्मदृष्टि-
र् इति किम् अनुपपन्नं । द्वितीयपक्षे तु युक्तिविरोधःसंसारस्याहं-
१०तामात्रनिमित्तत्वे मुक्तस्यापि संसारप्रसंगात्, ततोनाहंतामात्रं
जन्मप्रबंधहेतुर् अविद्य तृष्णाशून्यात्वात्सुगतचित्ताहंतामात्रवद् इत्य् उ-
पपत्त्याऽहंतामात्रहेतुत्वं संसारस्य बाध्यत एव । न चसुगतचि-
त्तस्याहंतामात्रम् अपि नास्तीति युक्तं वक्तुं, स्वसंवेदनस्याहं सु-
गत इति प्रतिभासमानस्याभावप्रसंगात् । न ह्य् अहम् इतिविक-
१५ल्पो ऽहंतामात्रं सकलविकल्पशून्यस्य योगिनस्तदसंभवात्, ना-
ऽप्य् अहम् अस्य स्वामीति ममेद
त्तस्य क्षीणमोहे योगिनि संभवाभावात् । ततो न साध्यशून्यो
दृष्टान्तः साधनशून्यो वा सुगतचित्ते स्वयमविद्यातृष्णाशून्य-
त्वस्य सौगतैर् अभीष्टत्वात् । नन्व् आत्मदृष्टेरविद्यातृष्णाशून्यत्वासं-
२०भवाद् आत्मदृष्टेर् एवाविद्यात्वाद् अविद्याया एव च तृष्णाहेतुत्वादविद्या-
तृष्णाशून्यत्वम् असिद्धम् एवेति चेत्, नात्मदृष्टेरविद्यात्वासिद्धेश् चित्त-
क्षणदृष्टिवत् यथैव हि प्रतिक्षणं चित्तदर्शनं विद्यातदन्तरेण
१७७बुद्धिसंचरणानुपपत्तेस् तथानाद्यनंतात्मदृष्टिरपि तदभावे ऽहंताप्र-
त्यभिज्ञानस्यानुपपत्तेः । चित्तसंतानोऽहंताप्रत्यभिज्ञानहेतुर् इति
चेत् न, तस्यावस्तुत्वात्, वस्तुत्वे वा स एवात्मा स्यान् नाम-
मात्रभेदात् । ततः कथंचिन् नित्यस्य क्षणिकस्य चात्मनोदर्श-
०५रहंकारनिबंधनजन्मप्रन्यस्यमाहहेतुकाहंकारनिवृत्तिहेतुत्वसिद्धे-
नस्याविद्यातृष्णाशूबंधस्योपशमोपपत्तेर् ननैरात्म्यभावनोपशम-
विधेर् मार्गः सिध्येत् पुरुषाद्वैतभावनावत् ।
न हि पुरुषाद्वैते संसारमोक्षतत्कारणसंभवोद्वैतप्रसंगात् ।
नाऽपि केचिल् लोकाः सन्ति तेजोनिधिर् वा यस् तान् ज्वालयति
१०भाति च परमात्मनि सत्य् एव नासतीति मोहान्धकारापहोबोध-
मयप्रकाशविशदो ऽन्तर्यामी पुरुषः सिद्ध्येत्, तस्मिंश् च येसंशे-
रते ते हताः स्युः । सर्वस्यास्य प्रपंचस्यानाद्यविद्यावलात्परिक-
ल्पने च न परमार्थतः कश्चिद् उपशमविधेर् मार्गः स्यान्नैरात्म्यदर्श-
नवत् । एतेनेश्वरादिर् एवोपशमविधेर् मार्ग इतिब्रुवन्निरस्तः, तस्या-
१५प्य् उपपत्तिवाधितत्वात् सुगतादिवद् इत्य् आप्तपरीक्षायांविस्तरतस् त-
त्त्वार्थालंकारे च निरूपितं ततः प्रतिपत्तव्यं ।
नन्व् एवं भगवति वर्द्धमाने रागाद् एव भवतांस्तोत्रं द्वेषाद् एव
वान्येषु दोषोद्भावनं न पुनः परमार्थत इत्य् आशंकांनिराकुर्वन्तो
वृत्तम् आहुः —
र्द्धमाने ऽस्तोत्रं प्रवृत्तं कीर्त्या महत्या भुविवर्धमानम् इत्य् आदिकं
०५भवतो मुनेर् भवपाशच्छेदित्वात् तदर्थितयास्तोत्रस्योपपत्तः, ऽ न चा-
न्येष्व् अनेकान्तवादिषु द्वेषादेवापगुणकथाभ्यासेन खलतान-
स्तत एव किमुत न्यायान्यायज्ञमनसांप्रकृतगुणदोषज्ञमनसां च
च
प्रेक्षापूर्वकारिता सूरेः, श्रद्धागुणज्ञतयोर् एवपरमात्मस्तोत्रे युक्त्य-
१०नुशासने प्रयोजकत्वात् । साम्प्रतं स्तोत्रफलं सूरयःप्रार्थयन्ति ।
१५
त्रलक्षणो ऽप्रतिनिधौ — प्रनिनिधिर् अहितेऽन्ययोगव्यवच्छेदेन नि-
र्णीते भक्तिम् आराधनां विधेयास् त्वं जिन ? मे भगवन्निति स्तो-
त्रफलप्रार्थना परमनिर्वाणफलस्य तन्मूलत्वात् । कुतःस्वपथि
भक्तिं विधेयास् त्वम् इति चेत्, यतो दूरितपरसेनाभिविजयेवी-
२०रस् त्वं यतश् च महावीरः श्रेयःपदम् अधिगतत्वात् यतश्च स्तुतः
शक्त्या मयेति । कस्मात् त्वं स्तुत इति चेत्, स्तुत्यो यस्मात्
१७९स्वयं स्तुत्यैर् अपि त्रिदशमुख्यैः सुरेन्द्रैर्मुनिमुख्यैश् च गणधरदेवा-
दिभिः प्रणिहितैर् एकाग्रमनस्कैर् इति हेतुहेतुसद्भावेनपदघटना
विधेया । न हि दुरितपरसेनाभिविजयो वीरत्वम् अन्तरेणसंभव-
ति, अवीरेषु वीर्यातिशयशून्येषु तदघटनात्, यतो ऽयंवीरत्वे-
०५नानतवीर्यत्वलक्षणे साध्ये हेतुर् न स्यात् । न चायंकर्मरिपुसे-
नाभिविजयो जिनस्यासिद्ध एव ।
"त्वं शुद्धिशक्त्योर् उदयस्य काष्ठां तुलाव्यतीतां जिन ?
शान्तिरूपाम् । अवापिथ ब्रह्मपथस्य नेता महानितीयत् प्रति-
b
१०इत्य् अनेन तस्य साधितत्वात् । तथा महावीरत्वे सकल-
वीराधिपतित्वलक्षणे साध्ये श्रेयःपदाधिगतस्यापि हेतुत्वमुप-
पन्नम् एव तदंतरेण तदनुपपत्तेः । न च भगवतःश्रेयःपदाधि-
गतत्वम् असिद्धं ब्रह्मापथस्य नेतेन्यनेन तस्य साधनात् । तथाऽ-
न्येषां स्तुत्यैस् त्रिदशमुख्यैर् मुनिमुख्यैश् च प्राणिहितैरनन्यमनोवृत्ति-
१५भिः स्तुत्यत्वे साध्ये महीवीरत्वं हेतुर् उपपद्यतएवान्यस्य तैर् अ-
स्तुत्यस्य महावीरत्वानुपपत्तेर् इति यः स्तुतिगोचरत्वंनिनीषुरा-
चार्यो भगवंतं वीरम् आसीत्
पथि भक्तिं प्रार्थितवान्, तस्याप्रतिनिधित्वात्तदाराधनाप्राप्तौ
कर्मरिपुसेनाभिविजयस्य तत्कार्यस्य संप्राप्तिसिद्धेश् चश्रेयःप-
२०दाधिगमोपपत्तेर् जिनत्वस्योपमेयस्यावश्यंभावित्वात् । कथं पुन-
र् असौ भगवतः पन्थाः सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रात्मकोऽप्रतिनि-
धिः सिद्ध इति चेत् । तदपरस्य ज्ञानमात्रस्यवैराग्यमात्रस्य
१८०वा तदुभयमात्रस्य वा परमात्मोपायस्यासंभवात्, सकलसंसा-
रकारणं हि मिथ्यादर्शनज्ञानचारित्रलक्षणं तत् कथंज्ञानमा-
त्रान् निवर्त्तते मिथ्याज्ञानस्यैव ततो निवृत्तेः, न चमिथ्याज्ञाननि-
वृत्तौ रागादिदोषादिकं मिथ्याचारित्रं निवर्त्तते;समुत्पन्नतत्त्व-
०५ज्ञानस्यापि रागादिदोषसद्भावसिद्धेः । प्रक्षीणमोहात्तत्त्वज्ञाना-
न्निवृत्तिर् इति चेत्, स एव मोहप्रक्षयः कुतः स्यात् । तत्त्वज्ञा-
नातिशयाद् एवेति चेत्; कः पुनस् तत्त्वज्ञानातिशयः ? प्रक्षीणमोहत्व-
म् इति चेत्, परस्पराश्रयः सति मोहप्रक्षयेतत्त्वज्ञानातिशयः
सति वाऽतिशये मोहप्रक्षय इति । साक्षात्सकलपदार्थपरिच्छे-
१०दित्वं तत्त्वज्ञानातिशय इति चेत्; तत् कुतः सिद्ध्येत् ? धर्मवि-
शेषाद् इति चेत्; सो ऽपि कुतः स्यात्? समाधिविशेषाद् इति
चेत्, स एव समाधिविशेषस् तत्त्वज्ञानाद् अन्यो वा ? तत्त्वज्ञानम् एव
स्थिरीभूतं समाधिर् इति चेत्, तत् किम् आगमज्ञानंयोगिज्ञानं वा ?
यद्य् आगमज्ञानं दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानांकार्यकारण-
१५भावविषयं तदा न्यायदर्शनविदां तद् अस्तीति धर्मविशेषंजन-
येत् । स च योगिज्ञानम् इति तद्भव एव मुक्तिप्रसंगः । अथ
योगिज्ञानं समाधिविशेषस् तद् एवेतरेतराश्रयः स्यात् — सतियोगिज्ञाने
स्थिरीभूते समाधिविशेषे धर्मविशेषः, तस्माच् च यथोक्तःसमा-
धिविशेष इति नैकस्यापि प्रसिद्धिः । यदि पुनस्तत्त्वज्ञानाद् अन्य
२०एव समाधिविशेषस्तदा स को ऽन्यो ऽन्यत्र सम्यक्चारित्रात् ? ।
सम्यक्चारित्रोपहिताद् एव तत्त्वज्ञानात्तत्त्वश्रद्धानाविनाभाविनः
संसारकारणत्रयस्य परिक्षयः सिद्ध्येत्, न तत्त्वज्ञानादेव केवला-
१८१दतो न तत्सकलसंसारहेतुप्रतिपक्षः, नाऽपिवैराग्यं तत्प्रतिपक्षः
कस्यचिन् मूर्खस्य तपस्विनः सत्य् अपि वैराग्येमिथ्याज्ञानस्य स-
द्भावात् । तत्त्वज्ञानम् एव वैराग्यं तस्मिन् सतिमिथ्याज्ञानस्य संसा-
रकारणस्य निवृत्तेस् तद् एव संसारकारणप्रतिपक्षभूतमिति चेत्,
०५किं पुनस् तत्परं तत्त्वज्ञानं । रागादिदोषरहितंतत्त्वज्ञानम् इति
चेत्, तर्हि सम्यक्चारित्रं तत्त्वज्ञानसहितंतत्त्वश्रद्धानाविना
भावि संसारकारणप्रतिद्वन्द्वि सिद्धं, न पुनर्वैराग्यमात्रं, एतेन
तदुभयमात्रस्य संसारकारणप्रतिद्वन्द्वित्वम् अपास्तंतत्त्वश्रद्धानशू-
न्यस्य तदुभयस्यापि संसारहेतुत्वदर्शनात् । सतिश्रद्धाविशेषे
१०तत्त्वज्ञानपूर्वकं वैराग्यं न पुनस् तत्त्वश्रद्वानशून्यंतस्य वैराग्या
भासत्वाद् इति चेत्, तर्हि सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रत्रयम् एवसंसा-
रकारणस्य मिथ्यादर्शनमिथ्याज्ञानमिथ्याचारित्ररूपस्यत्रया-
त्मकस्य त्रयात्मकेनैव प्रतिद्वन्द्विना निवर्त्तयितुंशक्यत्वात् ।
मिथ्याज्ञानस्यैवविपरीतत्वाभिनिवेशविपरीताचरणाकरणशक्ति-
१५युक्तस्यैकस्य संसारकारणत्वव्यवस्थायां तु तत्त्वज्ञानमेव तत्त्व-
श्रद्धानसम्यगाचरणशक्तियुक्तं तन्निवर्त्तकम् इति युक्तमुत्पश्या-
मस् तत्त्वज्ञानस्य तत्त्वप्रकाशनशक्तिरूपत्वात्, तत्त्वश्रद्धानशक्तेः
सम्यग्दर्शनत्वात् सम्यगाचरणाशक्तेः सम्यक्चारित्रत्वात्त्रयात्म-
कत्वानतिक्रमात्, संसारकारणस्य मिथ्याज्ञानस्यविपरीततत्त्व-
२०प्रकाशनविपरीताभिनिवेशविपरीताचरणशक्त्यात्मनस्तथात्मक-
त्वानतिक्रमवत् ।
ततः सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रात्मक एव परमात्मत्वस्य
१८२पंथाः समवतिष्ठते न ज्ञानमात्रादिर् इति स एवाप्रतिनिधिः
सिद्धः ।
ततस् तत्रैव भक्तिं प्रार्थयमानः समन्तभद्रस्वामीन प्रेक्षा-
पूर्वकारितां परित्यजतीति प्रतिपत्तव्यम् ।