प्रसिद्धौ सत्यां तन्मार्गप्रतिपित्सोत्पद्यते । कथम् ?
०५
त्स्यस्य प्रसिद्धौ चिकित्सामार्गविशेषप्रतिपित्सोत्पद्यते तथा आत्मद्रव्यप्रसिद्धौ श्रेयोमार्गप्रति-
पित्सेति । तस्मात् साधीयसी मोक्षमार्गव्याख्या स्वायम्भवीति । किञ्च,
कृतो यत्नः फलवान् भवति तस्मात्तन्मार्गोपदेशः कार्यः तदर्थत्वात् ।
१०
वात् । ४ ।
भ्यः पुंसो मोक्ष एव परं श्रेयः आत्यन्तिकानुपमश्रेयस्त्वादिति; तन्न; जिज्ञासमानार्थिप्रश्नापेक्षि-
प्रतिवचनसद्भावात् । योऽसौ ३मोक्षेणार्थी जिज्ञासमानः स मार्गमेव पृष्टवान् न मोक्षम्, अतस्त-
न्मार्गोपदेश एव न्याय्यः ।
१५
मोक्षमेव कस्मान्न पृष्टवान् कैमर्थक्यान्मार्गं पृष्टवानिति ? तन्न; कार्यविशेषसम्प्रतिपत्तेः ।
मोक्षकार्यं प्रति सर्वेषां सद्वादिनां ४सम्प्रतिपत्तेर्न कारणं प्रति ।
नानादिग्भागापेक्षिषु मार्गेषु विप्रतिपद्यन्ते न पाटलिपुत्रे प्राप्तव्ये, तथा मोक्षकार्यं प्रतिपद्य
२०तदर्थमादृताः सर्वे सद्वादिनस्तत्कारणेषु५ विप्रतिपद्यन्ते । तद्यथा, ६केचित्तावदाहुः — ज्ञानादेव
मोक्ष इति । ७अपर आहुः — ज्ञानवैराग्याभ्यामिति । पदार्थावबोधो ज्ञानम्, विषयसुखान-
भिष्वङ्गलक्षणं वैराग्यमिति । ८अपर आहुः — क्रियात एव मोक्ष इति *“नित्यकर्महेतुकं
[] इति वचनात् । किञ्च,
निर्वाणम्”
मुº, आº, बº, दº ।
निवर्तयितुं ‘मा प्राक्षीर्मार्गं मोक्षं पृच्छ’ इति१, भिन्नरुचित्वाल्लोकस्य ।
प्रति सम्प्रतिपत्तिरस्ति किन्तु विप्रतिपत्तिरेव । कस्मात् ? कल्पनाभेदात् । २अन्येऽन्यथालक्षणं
०५मोक्षं परिकल्पयन्ति — ‘रूपवेदनासंज्ञा३संस्कार४विज्ञानपञ्चकस्कन्धनिरोधादभावो मोक्षः’ इति ।
‘गुणपुरुषान्तरोपलब्धौ प्रतिस्वप्नलुप्तविवेकज्ञानवत् अनभिव्यक्तचैतन्यस्वरूपावस्था मोक्षः’
इत्यपरे५ । ‘बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारनवात्मगुणात्यन्तोच्छेदो मोक्षः’ इत्यन्ये६ ।
तस्मात् कल्पनाभेदात् मोक्षं प्रति विप्रतिपत्तिरिति; तन्न; कर्मविप्रमोक्षसामान्यात् ।
सर्वेषां हि प्रवादिनां यां तामवस्थां प्राप्य कृत्स्नकर्मविप्रमोक्ष एव मोक्षोऽभिप्रेत इति
१०आस्माकीनसमयाविरोधात् मोक्षकार्यं प्रति सम्प्रतिपत्तिः ।
भ्रान्तिनिवृत्तिवत् । ९ ।
ज्वरादिरोगदर्शनात्तत्कारणान्वेषणे भिषक् प्रवर्तते चिकित्साप्रसिद्ध्यर्थं तथा मोक्षदर्शना-
त्तत्कारणान्वेषणं न्याय्यम् । न चासौ दृश्यते, तस्मान्मोक्षकारणान्वेषणाभाव इति; तन्न;
१५अनुमानतस्तत्सिद्धेः । प्रत्यक्षतोऽनुपलभ्यमानस्यापि मोक्षकार्यस्यानुमानत उपलब्धौ मोक्षकार-
णान्वेषणं युक्तं घटीयन्त्रभ्रान्तिनिवृत्तिवत् । यथा बलीवर्दपरिभ्रमणापादितारगर्तभ्रान्तिं
घटीयन्त्रभ्रान्तिजनिकां बलीवर्दपरिभ्रमणाभावे चारगर्तभ्रान्त्यभावाद् घटीयन्त्रभ्रान्तिनिवृत्तिं
च प्रत्यक्षत उपलभ्य सामान्यतोदृष्टादनुमानाद् बलीवर्दतुल्यकर्मोदयापादितां चतुर्गत्यर-
गर्तभ्रान्तिं शारीरमानसविविधवेदनाघटीयन्त्रभ्रान्तिजनिकां प्रत्यक्षत उपलभ्य ज्ञानदर्शनचारि-
२०७त्राग्निनिर्दग्धस्य कर्मण उदयाभावे चतुर्गत्यरगर्तभ्रान्त्यभावात् संसारघटीयन्त्रभ्रान्तिनिवृत्त्या
भवितव्यमित्यनुमीयते । यासौ संसारघटीयन्त्रभ्रान्तिनिवृत्तिः स एव मोक्ष इति । तस्मादनु-
मानतो मोक्षकार्यसिद्धेरध्यवस्यामो मोक्षकारणान्वेषणं न्याय्यमिति । किञ्च,
मानादस्तित्वमभ्युपेत्य प्रतिनियतमोक्षकारणेषु प्रयतन्ते । किञ्च,
२५
कथम् ?
अमुना ८दिग्विभागेन सर्वग्रासि नवेत्येवमादि सांवत्सरैरप्रत्यक्षमपि आगमाज्ज्ञायते तथा
मोक्षोऽपीति । किञ्च,
३०
१०समयविरोधो भवति । सर्वे हि समयवादिनो मोक्षादीनर्थानप्रत्यक्षानभिवाञ्छन्ति ।
— प्रमाणवातिकालº १ । ४५ ।
— सम्पाº ।
३५नामात्मविशेषगुणानामत्यन्तोच्छित्तिर्मोक्षः । ” — प्रशº व्योº पृº ६३८ ।
दº ।
— सम्पाº ।
बन्धकारणनिर्देशः कृतः *“विपर्ययाद् बन्धः”
मोक्षकारणनिर्देशस्यायुक्तिरिति; तन्न; मिथ्यादर्शनादिवचनात् । वक्ष्यते एतत् — *“मिथ्या-
दर्शनाविरतिप्रमादकषाययोगा बन्धहेतवः । ”
०५स्यादारेका — प्राङ्मोक्षकारणनिर्देशाद् बन्धकारणनिर्देशो न्याय्यः यतो बन्धपूर्वको मोक्ष इति;
तन्न; आश्वासनार्थत्वात् । कथम् ?
कारणश्रवणादाश्वसिति, तथा अनादिसंसारकारावरुद्ध आत्मा प्रथममेव बन्धकारण-
श्रवणात् मा भैषीत् मोक्षकारणश्रवणाच्च कथमाश्वासं यायादिति प्रथमं बन्धकारणमनुक्त्वा
१०मोक्षकारणोपदेशः कृतः । किञ्च,
कारणनिराकरणार्थोऽयमार्हतो मोक्षकारणनिर्देश आदौ कृतः, ‘त्रयमेतत् संगतं मोक्षमार्गो
नैकशो द्विशो वा’ इति ।
अतो विपर्ययमात्रप्रभवां संसारप्रक्रियां परिकल्प्य ज्ञानविशेषात्तद्विनिवृत्तिरित्येवमा-
१५द्यनेकमिथ्यावादिप्रणीतमतनिवृत्तये त्रैविध्यविजृम्भितमोक्षकारणप्रदर्शनार्थमाह —
सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः ॥ १ ॥
अपरे ‘आरातीयपुरुष३शक्त्यपेक्षत्वात्सिद्धान्तप्रक्रियाऽऽविष्करणार्थं मोक्षकारणनिर्देशसम्ब-
न्धेन शास्त्रानुपूर्वीं रचयितुमन्विच्छन् इदमवोचत्’ इत्याचक्षते । नात्र शिष्याचार्य्यसम्बन्धो
विवक्षितः । किन्तु संसारसागर४निमग्नानेकप्राणिगणाभ्युज्जिहीर्षां प्रत्यागूर्णः५ ‘अन्तरेण मोक्ष-
२०मार्गोपदेशं हितोपदेशो ६दुःष्प्रापः’ इति निश्चित्य मोक्षमार्गं व्याचिख्यासुरिदमाह७ ।
नम् उपयोगः परिणामः८ इत्यनर्थान्तरम् । ९येनार्थोऽर्थान्तराद्विशेष्यते यो वाऽर्थान्तरग-
तात्पर्यायाद्१० विशिष्यते स विशेषः, विशिष्टिर्वा विशेषः, प्रणिधानमेव विशेषः प्रणिधान-
विशेषः, प्रणिधानस्य वा विशेषः प्रणिधानविशेषः११ । आहितम् आत्मसात्कृतं परिगृहीतम् इत्य-
२५नर्थान्तरम् । विधयुवतगतप्रकाराः समानार्थाः । निसर्गाधिगमभेदाद् द्वौ विधावस्येति द्विविधम्,
द्विविधस्य भावः कर्म वा द्वैविध्यम् । प्रणिधानविशेषेणाहितं प्रणिधानविशेषाहितम् । प्रणि-
धानविशेषाहितं द्वैविध्यमस्य प्रणिधानविशेषाहितद्वैविध्यम् । जनितः प्रादुर्भावितः, व्यापृति-
र्व्यापारः अर्थप्रापणसमर्थः क्रियाप्रयोगः । जनितो व्यापारोऽस्य जनितव्यापारम् । कश्चास्य
व्यापारः ? इह अन्तर्दर्शनमोहोपशमक्षयक्षयोपशमपर्यायपरिणामाद् बाह्यपरिणामकारणापा-
३०दिताद् आत्मनो जीवादिपदार्थविचारविषयोऽधिगमो निसर्गश्च व्यापारः । प्रणिधानविशेषा-
ताº, श्रº, दº ।
— तº, भाº, काº ३१ ।
पेक्षत्वमितियावत् ।
हितद्वैविध्यमेव जनितव्यापारं प्रणिधानविशेषाहितद्वैविध्यजनितव्यापारं तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्य-
ग्दर्शनम् । अस्यार्थ उत्तरत्र वक्ष्यते ।
नयप्रमाणानि, तेषां विकल्पाः नयप्रमाणविकल्पाः । द्वौ नयौ द्रव्यार्थिकः पर्यायार्थिकश्च, द्वे प्रमाणे
०५प्रत्यक्षं परोक्षं च, तेषां विकल्पा नैगमादयो मत्यादयश्च वक्ष्यन्ते । पूर्वशब्दस्तत्कारणवाची ।
नयप्रमाणविकल्पपूर्वको नयप्रमाणविकल्पहेतुक इत्यर्थः । येन येन प्रकारेण जीवादयः
पदार्था अवस्थिताः तेन तेनावगमः जीवाद्यर्थयाथात्म्यावगमः सम्यग्ज्ञानम् । मोहसंशयविपर्यय-
निवृत्त्यर्थं सम्यग्विशेषणम् ।
१०चारित्रम् । ३ ।
कर्म अष्टविधम्, तस्य विशेषेणात्यन्तिकी निवृत्तिः संसारकारणविनिवृत्तिः, तां प्रत्यागूर्णस्योद्य-
तस्य, ज्ञानवत इति प्रशंसायां मतुः, यथा रूपवानिति प्रशंसायुक्तस्य सत्ता कथ्यते । नहि कस्य-
चिद्रूपं नास्ति, प्रशस्तं तु नास्ति, तथा ज्ञानमस्यास्तीति ज्ञानवानिति प्रशंसायुक्तस्य सत्ता
कथ्यते । न कस्यचिज्ज्ञानं नास्ति सर्व एवात्मा ज्ञानवान् चैतन्यात्, मिथ्यादर्शनोदये विपरीतार्थ-
१५ग्राहित्वात् मिथ्यादृष्टिरज्ञः, तदभावे याथात्म्येनार्थविभावनात् सम्यग्दृष्टिः प्रशस्तज्ञानः,
तस्य ज्ञानवतः । क्रिया क्रियान्तराद्विशिष्यते येन स विशेषः, विशिष्टिर्वा विशेषः । स द्विविधो
बाह्य आभ्यन्तरश्चेति । बाह्यो वाचिकः कायिकश्च बाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वात्, आभ्यन्तरो
मानसः छद्मस्थाप्रत्यक्षत्वात्, तस्योपरमः सम्यक्चारित्रमित्युच्यते५ । स पुनः परमोत्कृष्टो
भवति वीतरागेषु यथाख्यातचारित्रसंज्ञकः । आरातीयेषु संयतासंयतादिषु सूक्ष्मसाम्परायि-
२०कान्तेषु प्रकर्षाप्रकर्षयोगी भवति ।
साधनावेतौ शब्दौ, *“करणाधिकरणयोः”
श्चारित्रशब्दः *“भूवदिगृभ्यो णित्रश्चरेर्वृत्ते”
ज्ञानदर्शनशक्तिविशेषशुद्धिसन्निधाने जीवादीनर्थानात्मा जानाति पश्यति वा येन तज्ज्ञानं दर्शनं
२५च । चारित्रमोहोपशमक्षयक्षयोपशमसद्भावे चर्यते तदिति चारित्रम् ।
ग्निवत् । ५ ।
शुवदिति; तन्न; कि कारणम् ? तत्परिणामादग्निवत् । यथा बाह्यद्रव्यादिपञ्चतयहेतुसन्निधाने
सति आभ्यन्तरपरिणामवशात् ६तेजस्कायिकनामकर्मोदयाविर्भावितौष्ण्यपर्याय आत्मा
३०गम्यलक्षणमाह ।
क्त्वादिस्वगुणनिवृत्तिश्च तन्माभूदिति क्रियाग्रहणम् ।
क्रियाया एव वा मनोयोगरूपाया विनिवृत्तिः सम्यक्चारित्रं माभूदिति क्रियाया बाह्याभ्यन्तरविशेषणम् ।
लाभाद्यर्थं तदृशक्रियाविनिवृत्तिरपि
मिथ्यादृशः सा तद् भवति इति ज्ञानवत इति वचनात् । सम्यग्विशेषणादिह ज्ञानाश्रयता संसारकारण
३५विनिवृत्तिता च लभ्यते । चारित्रशब्दात् बहिरभ्यन्तरक्रियाविनिवृत्तिता सम्यक्चारित्रस्य सिद्धा तदभावे
तद्भावानुपपत्तेः ।
तत्परिणामादग्निव्यपदेशभाग् भवति, स एवम्भूतनयवक्तव्यतया उष्णपर्यायादनन्यः, तथा एवम्भू-
तनयवक्तव्यवशाज्१ ज्ञानदर्शनपर्यायपरिणत आत्मैव ज्ञानं२ दर्शनं च तत्स्वाभाव्यात् ।
वधार्यते ‘अयमग्निः’ इति, स चेत्तत्स्वभावो न भवेत् प्रतिविशिष्टासाधारणपर्यायाभावादग्नेरनव-
०५धारणप्रसङ्गः । तथा आत्मनोऽपि ज्ञानादन्यत्वेऽनवधारणम्, यतोऽयमन्यद्रव्यासाधारणज्ञान-
पर्यायः तत्स्वभावात्, ततोऽनन्यो द्रव्यार्थादेशात् । स चेन्न ज्ञानस्वभावः सत्येवमज्ञः स्यात्,
ततश्चास्यानवधारणप्रसङ्गः ।