Tattvabodhavidhāyinī Sanmaitakka Plain text of Saṅghavi and Dośi's 1924-1931 edition Digital textresource created by H. Trikha Published within the Digital Corpus of Vidyānandin's Works at November 09, 2026 Sources: Siddhasenadivākara-praṇītaṃ Saṃmatitarkaprakaraṇam Abhayadevasūri-nirmitayā Tattvabodhavidhāyinyā vyākhyayā vibhūṣitam ... Sukhlāl Saṅghavinā Becerdās Dośinā ca saṃśodhitam. Ahmedabad 1924-1931; Reprint Rinsen Buddhist Text Series 6.1-2, Kyoto 1984. Digitized print edition: dcv/Tattvabodhavidhāyinī/TBV-SD-p TBV-SD 1,01  || arham || TBV-SD 1,02 śrīsiddhasenadivākararacitaṃ TBV-SD 1,03 saṃmatitarka — prakaraṇam | TBV-SD 1,04 rājagacchīya-tarkapañcānana-nyāyacakravartti-śrīabhayadevasūrinirmitayā TBV-SD 1,05 tattvabodhavidhāyinyākhyayā vyākhyayā sahitam | TBV-SD 1,07 sphuradvāgaṃśuvidhvastamohāndhatamasodayam | TBV-SD 1,08 vardhamānārkamabhyarcya yate sammativṛttaye || 1 || TBV-SD 1,09 prajñāvadbhiryadyapi sammatiṭīkāḥ kṛtāḥ subahvarthāḥ | TBV-SD 1,10 tābhyastathā'pi na mahānupakāraḥ svalpabuddhīnām || 2 || TBV-SD 1,11 śemuṣyunmeṣalavaṃ teṣāmādhātumāśrito yatnaḥ | TBV-SD 1,12 mandamatinā mayā'pyeṣa nātra saṃpatsyate viphalaḥ || 3 || TBV-SD 1,13 ‘iha ca śārīra — mānasānekaduḥkhadāridryopadravavidrutānāṃ nirupamā'natiśayānantaśivasukhā- TBV-SD 1,14 nanyasamā'vandhyakāraṇasamyagjñāna — darśana — cāritrātmakaparamaratnatrayajighṛkṣayā atigambhīrajinavacana- TBV-SD 1,15 mahodadhimavatarītukāmānāṃ tadavataraṇopāyamaviduṣāṃ bhavyasattvānāṃ taddarśanena teṣāṃ mahānupakāraḥ prava- TBV-SD 1,16 rttatām, tatpūrvakaścātmopakāraḥ’ iti manvāna ācāryo duṣṣamā'rasamāśyāmāsamayodbhūtasamastajana- TBV-SD 1,17 tāhārdasaṃtamasavidhvaṃsakatvenāvāptayathārthābhidhānaḥ siddhasenadivākaraḥ tadupāyabhūtasammatyākhyapraka- TBV-SD 1,18 raṇakaraṇe pravarttamānaḥ “śiṣṭāḥ kvacidabhīṣṭe vastuni pravarttamānā abhīṣṭadevatāviśeṣastavavidhānapurassaraṃ TBV-SD 1,19 pravarttante” iti tatsamayaparipālanaparastadvidhānodbhūtaprakṛṣṭaśubhabhāvānalpajvaladanalanirdagdhapracuratara- TBV-SD 1,20 kliṣṭakarmāvirbhūtaviśiṣṭapariṇatiprabhavāṃ prastutaprakaraṇaparisamāptiṃ cā''kalayan ‘arhatāmapyarhattā TBV-SD 1,21 śāsanapūrvikā, pūjitapūjakaśca lokaḥ, vinayamūlaśca svargā — 'pavargādisukhasumanaḥsamūhānandāmṛtara- TBV-SD 1,22 sodagrasvarūpaprāptisvabhāvaphalapradānapratyalo dharmakalpadrumaḥ’ iti pradarśanaparairbhuvanagurubhirapyavāptāmala- TBV-SD 1,23 kevalajñānasaṃpadbhistīrthakṛdbhiḥ śāsanārthābhivyaktikaraṇasamaye vihitastavatvāt ‘śāsanamatiśayataḥ TBV-SD 1,24 stavārham’ iti niścinvan ‘asādhāraṇaguṇotkīrtanasvarūpa eva ca pāramārthikastavaḥ’ iti ca saṃpra- TBV-SD 1,25 dhārya śāsanasyābhīṣṭadevatāviśeṣasya pradhānabhūtasiddhatva — kusamayaviśāsitvā — 'rhatpraṇītatvādiguṇa- TBV-SD 1,26 prakāśanadvāreṇa stavābhidhāyikāṃ gāthāmāha — TBV-SD 1,27 siddhaṃ siddhatthāṇaṃ ṭhāṇamaṇovamasuhaṃ uvagayāṇaṃ | TBV-SD 1,28 kusamayavisāsaṇaṃ sāsaṇaṃ jiṇāṇaṃ bhavajiṇāṇaṃ || 1 || TBV-SD 1,29 asyāśca samudāyārtha etatpātanikayaiva prakāśitaḥ, avayavārthastu prakāśyate — śāsyante jīvā- TBV-SD 1,30 dayaḥ padārthā yathāvasthitatvena aneneti ‘śāsanaṃ’ dvādaśāṅgam, tacca ‘siddhaṃ’ pratiṣṭhitam — niścita- TBV-SD 1,31 prāmāṇyamiti yāvat — svamahimnaiva, nātaḥ prakaraṇāt pratiṣṭhāpyam | TBV-SD 2,02 atrāhurmīmāṃsakāḥ — arthatathātvaprakāśako jñātṛvyāpāraḥ pramāṇam, tasyārthatathābhāvaprakāśakatvaṃ TBV-SD 2,03 prāmāṇyam, tacca svataḥ utpattau, svakārye yathāvasthitārthaparicchedalakṣaṇe, svajñāne ca; vijñānotpāda- TBV-SD 2,04 kasāmagrīvyatiriktaguṇādisāmagryantara — pramāṇāntara — svasaṃvedanagrahaṇānapekṣatvāt | apekṣātrayarahitaṃ TBV-SD 2,05 ca prāmāṇyaṃ svata ucyate iti | atra ca prayogaḥ — ye yadbhāvaṃ pratyanapekṣāste tatsvarūpaniyatāḥ, TBV-SD 2,06 yathā'vikalā kāraṇasāmagrī aṅkurotpādane, anapekṣaṃ ca prāmāṇyamutpattau, svakārye, jñaptau ca iti || TBV-SD 2,08 atra parataḥprāmāṇyavādinaḥ prerayanti — anapekṣatvamasiddham | tathāhi — utpattau tāvat prāmāṇyaṃ TBV-SD 2,09 vijñānotpādakakāraṇavyatiriktaguṇādikāraṇāntarasāpekṣam, tadanvaya — vyatirekānuvidhāyitvāt | TBV-SD 2,10 tathāca prayogaḥ — yat cakṣurādyatiriktabhāvā — 'bhāvānuvidhāyi tat tatsāpekṣam, yathā'prāmāṇyam; TBV-SD 2,11 cakṣurādyatiriktabhāvā — 'bhāvānuvidhāyi ca prāmāṇyam iti svabhāvahetuḥ; tasmādutpattau parataḥ, tathā TBV-SD 2,12 svakārye ca sāpekṣatvāt parataḥ | tathāhi — ye pratīkṣitapratyayāntarodayā na te svatovyavasthita- TBV-SD 2,13 dharmakāḥ, yathā'prāmāṇyādayaḥ, pratīkṣitapratyayāntarodayaṃ ca prāmāṇyaṃ tatra iti viruddhavyāptopalabdhiḥ | TBV-SD 2,14 tathā jñaptau ca sāpekṣatvāt parataḥ | tathāhi — ye sandeha — viparyayā'dhyāsitatanavaste paratoniścitayathā- TBV-SD 2,15 vasthitasvarūpāḥ, yathā sthāṇvādayaḥ, tathā ca sandeha — viparyayā'dhyāsitasvabhāvaṃ keṣāñcit pratyayānāṃ TBV-SD 2,16 prāmāṇyamiti svabhāvahetuḥ || TBV-SD 2,18 atra yattāvaduktam — ‘prāmāṇyaṃ vijñānotpādakakāraṇavyatiriktaguṇādikāraṇasavyapekṣamutpattau’ TBV-SD 2,19 tadasat, teṣāmasattvāt; tadasattvaṃ ca pramāṇato'nupalabdheḥ | tathāhi — na tāvat pratyakṣaṃ cakṣurādīndri- TBV-SD 2,20 yagatān guṇān grahītuṃ samartham, atīndriyatvenendriyāṇāṃ tadguṇānāmapi pratipattumaśakteḥ | athānumā- TBV-SD 2,21 namindriyaguṇān pratipadyate, tadapyasamyak; anumānasya pratibaddhaliṅganiścayabalenotpattyabhyupagamāt | TBV-SD 2,22 pratibandhaśca kiṃ pratyakṣeṇendriyagataguṇaiḥ saha gṛhyate liṅgasya ? āhosvidanumānena ? iti vaktavyam | TBV-SD 2,23 tatra yadi pratyakṣamindriyāśritaguṇaiḥ saha liṅgasya sambandhagrāhakamabhyupagamyate, tadayuktam; indriyaguṇā- TBV-SD 2,24 nāmapratyakṣatve tadgatasambandhasyāpyapratyakṣatvāt TBV-SD 2,25 “dviṣṭhasambandhasaṃvittirnaikarūpapravedanāt” iti vacanāt | TBV-SD 2,26 athānumānena prakṛtasambandhaḥ pratīyate, tadapyayuktam; yatastadapyanumānaṃ kiṃ gṛhītasambandhali- TBV-SD 2,27 ṅgaprabhavam ? utāgṛhītasambandhaliṅgasamuttham ? | tatra yadyagṛhītasambandhaliṅgaprabhavam, tadā kiṃ TBV-SD 2,28 pramāṇam ? utāpramāṇam ? | yadyapramāṇam, nātaḥ sambandhapratītiḥ | atha pramāṇam, tadapi TBV-SD 2,29 na pratyakṣam — anumānasya bāhyārthaviṣayatvena pratyakṣatvānabhyupagamāt, pratyakṣapakṣoktadoṣācca — kiṃtu TBV-SD 2,30 anumānam, taccānavagatasambandhaṃ na pravarttata ityādi vaktavyam | athāvagatasambandham, tasyāpi TBV-SD 2,31 sambandhaḥ kiṃ tenaivānumānena gṛhyeta ? utānyena ? | yadi tenaiva gṛhyata ityabhyupagamaḥ — sa na yuktaḥ, itare- TBV-SD 2,32 tarāśrayadoṣaprasaṅgāt | tathāhi — gṛhītapratibandhaṃ tat svasādhyapratibandhagrahaṇāya pravarttate, tatpravṛttau TBV-SD 2,33 ca svotpādakapratibandhagraha ityanyo'nyasaṃśrayo vyaktaḥ | athānyenānumānena pratibandhagrahābhyupa- TBV-SD 2,34 gamaḥ — so'pi na yuktaḥ, anavasthāprasaṅgāt | tathāhi — tadapyanumānamanumānapratibandhagrāhakamanumā- TBV-SD 2,35 nāntarād gṛhītapratibandhamudayamāsādayati, tadapyanyato'numānād gṛhītapratibandhamityanavasthā | TBV-SD 2,36 kiṃca, tadanumānaṃ svabhāvahetuprabhāvitam ? kāryahetusamuttham ? anupalabdhiliṅgaprabhavaṃ vā pratibandha- TBV-SD 3,01 grāhakaṃ syāt ? | anyasya sādhyaniścāyakatvena saugatairanabhyupagamāt | taduktam — “trirūpāṇi ca TBV-SD 3,02 trīṇyeva liṅgāni” | “anupalabdhiḥ, svabhāvaḥ, kāryaṃ ca” iti TBV-SD 3,03 “trirūpālliṅgālliṅgivijñānamanumānam” iti ca | tatra svabhāvahetuḥ pratyakṣagṛhī- TBV-SD 3,04 te'rthe vyavahāramātrapravarttanaphalaḥ, yathā śiṃśipātvādirvṛkṣādivyavahārapravarttanaphalaḥ | na ca atyakṣā- TBV-SD 3,05 śritaguṇaliṅgasambandhaḥ pratyakṣataḥ pratipannaḥ, yena svabhāvahetuprabhavamanumānaṃ tatsambandhavyavahāramāra- TBV-SD 3,06 cayati | nāpi kāryahetusamuttham akṣāśritaguṇaliṅgasambandhagrāhakatvena tat prabhavati, kāryahetoḥ TBV-SD 3,07 siddhe kārya — kāraṇabhāve kāraṇapratipattihetutvenābhyupagamāt; kārya — kāraṇabhāvasya ca siddhiḥ TBV-SD 3,08 pratyakṣā — 'nupalambhapramāṇasampādyā; na ca locanādigataguṇāśritaliṅgasambandhagrāhakatvena pratyakṣa- TBV-SD 3,09 pravṛttiḥ, yena tatkāryatvena kasyacilliṅgasya pratyakṣataḥ pratipattiḥ syāt; tanna kāryahetorapi prati- TBV-SD 3,10 bandhapratipattiḥ | anupalabdhestvevaṃvidhe viṣaye pravṛttireva na sambhavati, tasyā abhāvasādhakatvena TBV-SD 3,11 vyāpārābhyupagamāt | na cānyalliṅgamabhyupagamyata ityuktam | na ca pratyakṣā — 'numānavyatiriktaṃ TBV-SD 3,12 pramāṇāntaramiti nendriyagataguṇapratipattiḥ | yanna kvacidapi pramāṇena pratibhāti na tat TBV-SD 3,13 sadvyavahārāvatāri, yathā śaśaśṛṅgam; na pratibhānti ca kvacidapi pramāṇenātīndriyendriyaguṇā TBV-SD 3,14 bhavadabhyupagatā iti kutasteṣāṃ vijñānotpādakakāraṇavyatiriktānāṃ prāmāṇyotpādakatvam ? | TBV-SD 3,15 atha kāryeṇa yathārthopalabdhyātmakena teṣāmadhigamaḥ, tadapyayuktam; yathārthatvā — 'yathārthatve TBV-SD 3,16 vihāya yadi kāryasya upalabdhyākhyasya svarūpaṃ niścitaṃ bhavet tadā yathārthatvalakṣaṇaḥ kāryasya TBV-SD 3,17 viśeṣaḥ pūrvasmāt kāraṇakalāpādaniṣpadyamāno guṇākhyaṃ svotpattau kāraṇāntaraṃ parikalpayati, yadā tu TBV-SD 3,18 yathārthaivopalabdhiḥ svotpādakakāraṇakalāpānumāpikā tadā kathamutpādakavyatirekeṇa guṇasadbhāvaḥ ? | TBV-SD 3,19 ayathārthatvaṃ tūpalabdheḥ kāryasya viśeṣaḥ pūrvasmāt kāraṇasamudāyādanupapadyamānaḥ svotpattau sāmagrya- TBV-SD 3,20 ntaraṃ kalpayati, ata eva parato'prāmāṇyamucyate, tasyotpattau doṣāpekṣatvāt | na cendriyanairmalyādi TBV-SD 3,21 guṇatvena vaktuṃ śakyam, nairmalyaṃ hi tatsvarūpameva, na punaraupādhiko guṇaḥ; tathāvyapadeśastu TBV-SD 3,22 doṣābhāvanibandhanaḥ | tathāhi — kāmalādidoṣāsattvānnirmalamindriyamucyate, tatsattve sadoṣam | TBV-SD 3,23 manaso'pi middhādyabhāvaḥ svarūpam, tatsadbhāvastu doṣaḥ | viṣayasyāpi niścalatvādiḥ svabhāvaḥ, TBV-SD 3,24 calatvādikastu doṣaḥ | pramāturapi kṣudādyabhāvaḥ svarūpam, tatsadbhāvastu doṣaḥ | taduktam — TBV-SD 3,25 “iyatī ca sāmagrī pramāṇotpādikā” tadutpadyamānamapi prāmāṇyaṃ svotpādakakā- TBV-SD 3,26 raṇavyatiriktaguṇānapekṣatvāt svata ucyate | nāpyetad vaktavyam — tajjanakānāṃ svarūpamayathārtho- TBV-SD 3,27 palabdhyā samadhigatam, yathārthatvaṃ tu pūrvasmāt kāryāvagatāt kārakasvarūpādaniṣpadyamānaṃ kimiti TBV-SD 3,28 guṇākhyaṃ sāmagryantaraṃ na kalpayati ? | prakriyāyā viparyayeṇāpi kalpayituṃ śakyatvāt | yato na TBV-SD 3,29 lokaḥ prāyaśo viparyayajñānāt svarūpasthaṃ kāraṇamapyanuminoti kiṃtu samyagjñānāt; tathāvidhe TBV-SD 3,30 ca kārakānumāne'śakyapratiṣedhā pūrvoktaprakriyā | nāpi tṛtīyaṃ kāryamastītyuktam | TBV-SD 3,31 api cārthatathābhāvaprakāśanarūpaṃ prāmāṇyam, tasya cakṣurādikāraṇasāmagrīto vijñānotpattā- TBV-SD 3,32 vapyanutpattyabhyupagame vijñānasya kiṃ svarūpaṃ bhavadbhiraparamabhyupagamyate ? iti vaktavyam | na ca TBV-SD 3,33 tadrūpavyatirekeṇa vijñānasvarūpaṃ bhavanmatena sambhavati, yena prāmāṇyaṃ tatra vijñānotpattāvapyanutpanna- TBV-SD 3,34 muttarakālaṃ tatraivotpattimadabhyupagamyeta; bhittāviva citram | kiṃca, yadi svasāmagrīto vijñānotpa- TBV-SD 3,35 ttāvapi na prāmāṇyaṃ samutpadyate, kiṃtu tadvyatiriktasāmagrītaḥ paścād bhavati, tadā viruddhadharmā- TBV-SD 3,36 dhyāsāt kāraṇabhedācca bhedaḥ syāt; anyathā “ayameva bhedo bhedaheturvā, yaduta viruddhadharmā- TBV-SD 3,37 dhyāsaḥ, kāraṇabhedaśca; sa cenna bhedako viśvamekaṃ syāt” iti vacaḥ pariplaveta | TBV-SD 4,01 tasmādyata eva guṇavikalasāmagrīlakṣaṇāt kāraṇād vijñānamutpadyate tata eva prāmāṇyamapīti TBV-SD 4,02 ‘guṇavaccakṣurādibhāvābhāvānuvidhāyitvāt’ ityasiddho hetuḥ | ata evotpattau ‘sāmagryantarā- TBV-SD 4,03 napekṣatvaṃ’ nāsiddham, anapekṣatvaviruddhasya sāpekṣatvasya vipakṣe sadbhāvāt tato vyāvarttamāno hetuḥ TBV-SD 4,04 svasādhyena vyāpyate iti viruddhā — 'naikāntikatvayorapyabhāva iti bhavatyato hetoḥ svasādhyasiddhiḥ | TBV-SD 4,05 arthatathātvaparicchedarūpā ca śaktiḥ prāmāṇyam | śaktayaśca sarvabhāvānāṃ svata eva bhavanti, TBV-SD 4,06 notpādakakāraṇakalāpādhīnāḥ | taduktam — TBV-SD 4,07 “svataḥ sarvapramāṇānāṃ prāmāṇyamiti gamyatām | TBV-SD 4,08 nahi svato'satī śaktiḥ kartumanyena pāryyate” || TBV-SD 4,09 etacca naiva satkāryadarśanasamāśrayaṇādabhidhīyate, kiṃtu yaḥ kāryadharmaḥ kāraṇakalāpe'sti sa eva TBV-SD 4,10 kāraṇakalāpādupajāyamāne kārye tata evodayamāsādayati; yathā mṛtpiṇḍe vidyamānā rūpādayo TBV-SD 4,11 ghaṭe'pi mṛtpiṇḍādupajāyamāne mṛtpiṇḍarūpādidvāreṇopajāyante | ye punaḥ kāryadharmāḥ kāraṇeṣvavi- TBV-SD 4,12 dyamānā na te kāraṇebhyaḥ kārye udayamāsādayati tata eva prādurbhavanti, kiṃtu svataḥ; yathā TBV-SD 4,13 ghaṭasyaivodakāharaṇaśaktiḥ, tathā vijñāne'pyarthatathātvaparicchedaśaktiḥ cakṣurādiṣu vijñānakāraṇeṣvavi- TBV-SD 4,14 dyamānā na tata eva bhavati, kiṃtu svata eva prādurbhavati | kiṃcoktam — TBV-SD 4,15 “ātmalābhe hi bhāvānāṃ kāraṇāpekṣitā bhavet | TBV-SD 4,16 labdhātmanāṃ svakāryeṣu pravṛttiḥ svayameva tu” || TBV-SD 4,17 tathāhi — “mṛtpiṇḍa-daṇḍa-cakrādi ghaṭo janmanyapekṣate | TBV-SD 4,18 udakāharaṇe tasya tadapekṣā na vidyate” || iti | TBV-SD 4,19 atha cakṣurādervijñānakāraṇādupajāyamānatvāt prāmāṇyaṃ parata upajāyata iti yadyabhidhīyate, TBV-SD 4,20 tadabhyupagamyata eva | preraṇābuddherapi apauruṣeyavidhivākyaprabhavāyāḥ prāmāṇyotpattyabhyupagamāt | TBV-SD 4,21 tathā'numānabuddhirapi gṛhītāvinābhāvānanyāpekṣaliṅgādupajāyamānā tata eva gṛhītaprāmāṇyā TBV-SD 4,22 upajāyata iti ‘sarvatra vijñānakāraṇakalāpavyatiriktakāraṇāntarānapekṣamupajāyamānaṃ prāmāṇyaṃ svata TBV-SD 4,23 utpadyate’ iti notpattau parataḥ prāmāṇyam || TBV-SD 4,25 nāpi ‘svakārye'rthatathābhāvaparicchedalakṣaṇe pravarttamānaṃ pramāṇaṃ svotpādakakāraṇavyatiriktani- TBV-SD 4,26 mittāpekṣaṃ pravarttate’ ityabhidhātuṃ śakyam; yatastannimittāntaramapekṣya svakārye pravarttamānaṃ kiṃ saṃvāda- TBV-SD 4,27 pratyayamapekṣya pravarttate ? āhosvit svotpādakakāraṇaguṇānapekṣya pravarttate ? iti vikalpadvayam | tatra TBV-SD 4,28 yadyādyo vikalpo'bhyupagamyate, tadā cakrakalakṣaṇaṃ dūṣaṇamāpatati | tathāhi — pramāṇasya svakārye pravṛ- TBV-SD 4,29 ttau satyāmarthakriyārthināṃ pravṛttiḥ, pravṛttau cārthakriyājñānotpattilakṣaṇaḥ saṃvādaḥ, taṃ ca saṃvādama- TBV-SD 4,30 pekṣya pramāṇaṃ svakārye'rthatathābhāvaparicchedalakṣaṇe pravarttata iti yāvat pramāṇasya svakārye na pravṛ- TBV-SD 4,31 ttirna tāvadarthakriyārthināṃ pravṛttiḥ, tāmantareṇa nārthakriyājñānasaṃvādaḥ, tatsadbhāvaṃ vinā pramāṇasya TBV-SD 4,32 tadapekṣasya svakārye na pravṛttiriti spaṣṭaṃ cakrakalakṣaṇaṃ dūṣaṇamiti | na ca bhāvinaṃ saṃvādapratyayamapekṣya TBV-SD 4,33 pramāṇaṃ svakārye pravarttata iti śakyamabhidhātum, bhāvino'sattvena vijñānasya svakārye pravarttamānasya TBV-SD 4,34 sahakāritvāsaṃbhavāt | atha dvitīyaḥ, tatrāpi kiṃ gṛhītāḥ svotpādakakāraṇaguṇāḥ santaḥ pramāṇasya TBV-SD 4,35 svakārye pravarttamānasya sahakāritvaṃ prapadyante ? āhosvidagṛhītāḥ ? ityatrāpi vikalpadvayam | tatra TBV-SD 4,36 yadyagṛhītā iti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; agṛhītānāṃ sattvasyaivāsiddheḥ sahakāritvaṃ dūrotsāritameva | atha TBV-SD 4,37 dvitīyaḥ, so'pi na yuktaḥ; anavasthāprasaṅgāt | tathāhi — gṛhītasvakāraṇaguṇāpekṣaṃ pramāṇaṃ svakārye TBV-SD 4,38 pravarttate, svakāraṇaguṇajñānamapi svakāraṇaguṇajñānāpekṣaṃ pramāṇakāraṇaguṇaparicchedalakṣaṇe svakārye prava- TBV-SD 5,01 rttate, tadapi svakāraṇaguṇajñānāpekṣamityanavasthāsamavatāro durnivāra iti | atha pramāṇakāraṇaguṇa- TBV-SD 5,02 jñānaṃ svakāraṇaguṇajñānānapekṣameva pramāṇakāraṇaguṇaparicchedalakṣaṇe svakārye pravarttate, tarhi pramāṇamapi TBV-SD 5,03 svakāraṇaguṇajñānānapekṣamevārthaparicchedalakṣaṇe svakārye pravarttiṣyata iti vyarthaṃ pramāṇasya svakāraṇagu- TBV-SD 5,04 ṇajñānāpekṣaṇamiti na svakārye pravarttamānaṃ pramāṇamanyāpekṣam | taduktam — TBV-SD 5,05 “jāte'pi yadi vijñāne tāvannārtho'vadhāryate | TBV-SD 5,06 yāvat kāraṇaśuddhatvaṃ na pramāṇāntarād gatam || TBV-SD 5,07 tatra jñānāntarotpādaḥ pratīkṣyaḥ kāraṇāntarāt | TBV-SD 5,08 yāvaddhi na paricchinnā śuddhistāvadasatsamā || TBV-SD 5,09 tasyāpi kāraṇāśuddherna jñānasya pramāṇatā | TBV-SD 5,10 tasyāpyevamitītthaṃ tu na kvacidvyavatiṣṭhate” || iti TBV-SD 5,11 tena ‘ye pratīkṣitapratyayāntarodayāḥ’ iti prayoge hetorasiddhiḥ | tasmāt — ‘svasāmagrīta upajā- TBV-SD 5,12 yamānaṃ pramāṇamarthayāthātmyaparicchedaśaktiyuktamevopajāyata’ iti svakārye'pi pravṛttiḥ svataḥ TBV-SD 5,13 iti sthitam || TBV-SD 5,15 nāpi pramāṇaṃ prāmāṇyaniścaye'nyāpekṣam | tadhdyapekṣamāṇaṃ kiṃ svakāraṇaguṇānapekṣate ? āhosvit TBV-SD 5,16 saṃvādam ? iti vikalpadvayam | tatra yadi svakāraṇaguṇānapekṣata iti pakṣaḥ kakṣīkriyate, so'saṃgataḥ; TBV-SD 5,17 svakāraṇaguṇānāṃ pratyakṣa — tatpūrvakānumānāgrāhyatvenāsattvasya prāgeva pratipādanāt | athābhidhīyate — TBV-SD 5,18 yo yaḥ kāryaviśeṣaḥ sa sa guṇavatkāraṇaviśeṣapūrvakaḥ, yathā prāsādādiviśeṣaḥ, kāryaviśeṣaśca TBV-SD 5,19 yathāvasthitārthapariccheda iti svabhāvaheturiti, etadasambaddham; paricchedasya yathāvasthitārthapari- TBV-SD 5,20 cchedatvāsiddheḥ | tathāhi — paricchedasya yathāvasthitārthaparicchedatvaṃ kiṃ śuddhakārakajanyatvena ? uta TBV-SD 5,21 saṃvāditvena ? āhosvid bādhārahitatvena ? utasvid arthatathātvena ? iti vikalpāḥ | tatra yadi TBV-SD 5,22 guṇavatkāraṇajanyatveneti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | tathāhi — guṇavatkāraṇa- TBV-SD 5,23 janyatvena paricchedasya yathāvasthitārthaparicchedatvam, tatparicchedatvācca guṇavatkāraṇajanyatvamiti pari- TBV-SD 5,24 sphuṭamitaretarāśrayatvam | atha saṃvāditvena jñānasya yathāvasthitārthaparicchedatvaṃ vijñāyate, etadapya- TBV-SD 5,25 cāru; cakrakaprasaṅgasyātra pakṣeṃ durnivāratvāt | tathāhi — na yāvad vijñānasya yathāvasthitārthapariccheda- TBV-SD 5,26 lakṣaṇo viśeṣaḥ sidhyati, na tāvat tatpūrvikā pravṛttiḥ saṃvādārthinām, yāvacca na pravṛttirna tāvada- TBV-SD 5,27 rthakriyāsaṃvādaḥ, yāvacca na saṃvādo na tāvad vijñānasya yathāvasthitārthaparicchedatvasiddhiriti cakraka- TBV-SD 5,28 prasaṅgaḥ prāgeva pratipāditaḥ | atha bādhārahitatvena vijñānasya yathārthaparicchedatvamadhyavasīyate, tada- TBV-SD 5,29 pyasaṅgatam; svābhyupagamavirodhāt | tadabhyupagamavirodhaśca — bādhāvirahasya tucchasvabhāvasya sattvena, TBV-SD 5,30 jñāpakatvena vā'naṅgīkaraṇāt; paryudāsavṛttyā tadanyajñānalakṣaṇasya tu vijñānaparicchedaviśeṣāviṣaya- TBV-SD 5,31 tvena tadvyavasthāpakatvānupapatteḥ | athārthatathātvena yathāvasthitārthaparicchedalakṣaṇo viśeṣo vijñānasya TBV-SD 5,32 vyavasthāpyate, so'pi na yuktaḥ; itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | tathāhi — siddhe'rthatathābhāve tadvijñānasyā- TBV-SD 5,33 rthatathābhāvaparicchedatvasiddhiḥ, tatsiddheścārthatathābhāvasiddhiriti parisphuṭamitaretarāśrayatvam | tanna TBV-SD 5,34 kāraṇaguṇāpekṣā prāmāṇyajñaptiḥ | atha saṃvādāpekṣaḥ prāmāṇyaviniścayaḥ, so'pi na yuktaḥ; yataḥ TBV-SD 5,35 saṃvādakaṃ jñānaṃ kiṃ samānajātīyamabhyupagamyate ? āhosvid bhinnajātīyam ? iti punarapi vikalpa- TBV-SD 5,36 dvayam | tatra yadi samānajātīyaṃ saṃvādakamabhyuṃpagamyate, tadā'trāpi vaktavyam — kimekasantānaprabha- TBV-SD 5,37 vam ? bhinnasantānaprabhavaṃ vā ? | yadi bhinnasantānaprabhavaṃ samānajātīyaṃ jñānāntaraṃ saṃvādakamitya- TBV-SD 5,38 bhyupagamaḥ, ayamapyanupapannaḥ; atiprasaṅgāt | atiprasaṅgaśca — devadattaghaṭavijñānaṃ prati yajñadattaghaṭāntara- TBV-SD 5,39 vijñānasyāpi saṃvādakatvaprasakteḥ | atha samānasantānaprabhavaṃ samānajātīyaṃ jñānāntaraṃ saṃvādakamabhyupa- TBV-SD 5,40 gamyate, tadātrāpi vaktavyam — kiṃ tat pūrvapramāṇābhimatavijñānagṛhītārthaviṣayam ? uta bhinnaviṣayam ? TBV-SD 6,01 iti | tatra yadyekārthaviṣayamiti pakṣaḥ, so'nupapannaḥ; ekārthaviṣayatve saṃvādya — saṃvādakayoravi- TBV-SD 6,02 śeṣāt | tathāhi — ekaviṣayatve sati yathā prāktanamuttarakālabhāvino vijñānasyaikasantānaprabhavasya TBV-SD 6,03 samānajātīyasya na saṃvādakaṃ tathottarakālabhāvyapi na syāt | kiṃca, taduttarakālabhāvi samāna- TBV-SD 6,04 jātīyamekaviṣayaṃ kutaḥ pramāṇatvena siddham — yena prathamasya — prāmāṇyaṃ niścāyayati ? taduttarakā- TBV-SD 6,05 labhāvino'nyasmāt tathāvidhādeveti cet, tarhi tasyāpyanyasmāt tathāvidhādeva ityanavasthā | TBV-SD 6,06 athottarakālabhāvinastathāvidhasya prathamapramāṇāt prāmāṇyaniścayaḥ, tarhi prathamasyottarakāla- TBV-SD 6,07 bhāvinaḥ pramāṇāt tanniścayaḥ, uttarakālabhāvino'pi prathamapramāṇāditi tadevetaretarāśrayatvam | TBV-SD 6,08 atha prathamo — ttarayorekaviṣayatva — samānajātīyatvai — kasantānatvāviśeṣe'pyastyanyo viśeṣaḥ, yato TBV-SD 6,09 viśeṣād uttaraṃ prathamasya prāmāṇyaṃ niścāyayati, na punaḥ prathamamuttarasya; sa ca viśeṣaḥ — utta- TBV-SD 6,10 rasya kāraṇaśuddhiparijñānānantarabhāvitvam | nanu kāraṇaśuddhiparijñānamarthakriyāparijñānamantareṇa TBV-SD 6,11 na sambhavati, tatra ca cakrakadoṣaḥ prāk pratipādita iti nārthakriyājñānasambhavaḥ; sambhave TBV-SD 6,12 vā tata eva prāmāṇyaniścayasya saṃjātatvād vyarthamuttarakālabhāvinaḥ kāraṇaśuddhijñānavi- TBV-SD 6,13 śeṣasamanvitasya pūrvaprāmāṇyāvagamahetutvakalpanam; tanna samānajātīyamekasantānaprabhavamekārthamu- TBV-SD 6,14 ttarajñānaṃ pūrvajñānaprāmāṇyaniścāyakam | atha bhinnārthaṃ tad jñānaṃ pūrvajñānaprāmāṇyaniścāyakam, tada- TBV-SD 6,15 pyayuktam; evaṃ sati śuktikāyāṃ rajatajñānasya tathābhūtaṃ śuktikājñānaṃ prāmāṇyaniścāyakaṃ syāt; TBV-SD 6,16 tanna samānajātīyamuttarajñānaṃ pūrvajñānasya prāmāṇyaniścāyakam | atha bhinnajātīyaṃ prāmāṇyaniścāya- TBV-SD 6,17 kamiti pakṣaḥ, tatrāpi vaktavyam — kim arthakriyājñānam ? uta anyat ? | tatrānyaditi na vaktavyam, TBV-SD 6,18 ghaṭajñānasyāpi paṭajñānaprāmāṇyaniścāyakatvaprasaṅgāt | athārthakriyājñānaṃ saṃvādakamityabhyupagamaḥ, TBV-SD 6,19 ayamapi na yuktaḥ; arthakriyājñānasyaiva prāmāṇyaniścayābhāve pravṛttyādyabhāvataścakrakadoṣeṇāsambhavāt | TBV-SD 6,20 atha prāmāṇyaniścayābhāve'pi saṃśayādapi pravṛttisambhavānnārthakriyājñānasyāsambhavaḥ, tarhi prāmāṇya- TBV-SD 6,21 niścayo vyarthaḥ | tathāhi — prāmāṇyaniścayamantareṇa pravṛttaḥ ‘visaṃvādabhāg mā bhūvam’ ityartha- TBV-SD 6,22 kriyārthī prāmāṇyaniścayamanveṣate, sā ca pravṛttistanniścayamantareṇāpi saṃjāteti vyarthaḥ prāmāṇya- TBV-SD 6,23 niścayaprayāsaḥ | kiṃca, arthakriyājñānasyāpi prāmāṇyaniścāyakatvenābhyupagamyamānasya kutaḥ prāmāṇya- TBV-SD 6,24 niścayaḥ ? tadanyārthakriyājñānāditi cet, anavasthā | pūrvapramāṇāditi cet, anyo'nyāśrayadoṣaḥ TBV-SD 6,25 prāk pradarśito'trāpi | athārthakriyājñānasya svata eva prāmāṇyaniścayaḥ, prathamasya tathābhāve pradveṣaḥ TBV-SD 6,26 kiṃnibandhanaḥ ? | taduktam — TBV-SD 6,27 “yathaiva prathamaṃ jñānaṃ tatsaṃvādamapekṣate | TBV-SD 6,28 saṃvādenāpi saṃvādaḥ punarmṛgyastathaiva hi || TBV-SD 6,29 kasyacittu yadīṣyeta svata eva pramāṇatā | TBV-SD 6,30 prathamasya tathābhāve pradveṣaḥ kena hetunā ? || TBV-SD 6,31 saṃvādasyātha pūrveṇa saṃvāditvāt pramāṇatā | TBV-SD 6,32 anyo'nyāśrayabhāvena na prāmāṇyaṃ prakalpate” || iti | TBV-SD 6,33 athāpi syādarthakriyājñānamarthābhāve na dṛṣṭamiti na tat svaprāmāṇyaniścaye'nyāpekṣam, sādha- TBV-SD 6,34 najñānaṃ tu arthābhāve'pi dṛṣṭamiti tat prāmāṇyaniścaye'rthakriyājñānāpekṣamiti, etadapyasaṅgatam; TBV-SD 6,35 arthakriyājñānasyāpyarthamantareṇa svapnadaśāyāṃ darśanāt; na ca svapna — jāgraddaśā'vasthayoḥ kaścidviśeṣaḥ TBV-SD 6,36 pratipādayituṃ śakyaḥ | athārthakriyājñānaṃ phalāvāptirūpatvānna svaprāmāṇyaniścaye'nyāpekṣam, sādhana- TBV-SD 6,37 vinirbhāsi punarjñānaṃ nārthakriyāvāptirūpaṃ bhavati tat svaprāmāṇyaniścaye'nyāpekṣam | tathāhi — TBV-SD 6,38 jalāvabhāsini jñāne samutpanne pānā — 'vagāhanādyarthinaḥ ‘kimetajjñānāvabhāsi jalamabhimataṃ phalaṃ TBV-SD 6,39 sādhayiṣyati, uta na’ iti jātāśaṅkāḥ tatprāmāṇyavicāraṃ pratyādriyante; pānā — 'vagāhanārthā- TBV-SD 7,01 vāptijñāne tu samutpanne'vāptaphalatvānna tatprāmāṇyavicāraṇāya manaḥ praṇidadhati, naitat sāram; TBV-SD 7,02 ‘avāptaphalatvāt’ ityasyānuttaratvāt | tathāhi — yathā te vicārakatvājjalajñānāvabhāsino jalasya TBV-SD 7,03 ‘kiṃ sattvam ? utāsattvam ? ’ iti vicāraṇāyāṃ pravṛttāstathā phalajñānanirbhāsino'pyarthasya sattvā'- TBV-SD 7,04 sattvavicāraṇāyāṃ pravarttante; anyathā tadapravṛttau tadavabhāsino'rthasyāsattvāśaṅkayā tajjñānasyā'- TBV-SD 7,05 vastuviṣayatvenāpramāṇatayā śaṅkyamānasya na tajjalāvabhāsipravarttakajñānaprāmāṇyavyavasthāpakatvam | TBV-SD 7,06 tataścānyasya tatsamānarūpatayā prāmāṇyaniścayābhāvāt katham ‘arthakriyārthā pravṛttirniścitaprāmā- TBV-SD 7,07 ṇyād jñānāt’ ityabhyupagamaḥ śobhanaḥ ? | kiṃca, bhinnajātīyaṃ saṃvādakajñānaṃ pūrvasya prāmāṇyaniścāyaka- TBV-SD 7,08 mabhyupagamyamānamekārtham ? bhinnārthaṃ vā ? | yadyekārthamityabhyupagamaḥ — sa na yuktaḥ, bhavanmatenā- TBV-SD 7,09 ghaṭamānatvāt | tathāhi — rūpajñānād bhinnajātīyaṃ sparśādijñānam, tatra ca sparśādikamābhāti TBV-SD 7,10 na rūpam, rūpajñāne tu rūpam — na sparśādikam — ābhāti, rūpa — sparśayośca parasparaṃ bhedaḥ; na cāva- TBV-SD 7,11 yavī rūpa — sparśajñānayoreko viṣayatayā'bhyupagamyate, yenaikaviṣayaṃ bhinnajātīyaṃ pūrvajñānaprāmāṇya- TBV-SD 7,12 vyavasthāpakaṃ bhavet | api ca, ekaviṣayatve'pi kiṃ yena svarūpeṇa vyavasthāpye jñāne so'rthaḥ TBV-SD 7,13 pratibhāti, kiṃ tenaiva vyavasthāpake ? utānyena ? | tatra yadi tenaivetyabhyupagamaḥ, sa na yuktaḥ; vyavasthā- TBV-SD 7,14 pakasya tāvaddharmārthaviṣayatvena smṛtivadapramāṇatvena vyavasthāpakatvāsambhavāt | atha rūpāntareṇa TBV-SD 7,15 so'rthastatra vijñāne pratibhāti; nanvevaṃ saṃvādya — saṃvādakayorekaviṣayatvaṃ na syāditi dvitīya eva TBV-SD 7,16 pakṣo'bhyupagataḥ syāt, sa cāyuktaḥ; sarvasyāpi bhinnaviṣayasyaikasantānaprabhavasya vijātīyasya TBV-SD 7,17 prāmāṇyavyavasthāpakatvaprasaṅgāt | tathā kiṃ tat samānakālamarthakriyājñānaṃ pūrvajñānaprāmāṇyaniścā- TBV-SD 7,18 yakam ? āhosvid bhinnakālam ? | yadi samānakālam — kiṃ sādhananirbhāsijñānagrāhi ? uta tadagrāhi ? TBV-SD 7,19 iti punarapi vikalpadvayam | yadi tadgrāhi, tadasat; jñānāntarasya cakṣurādijñāneṣvapratibhāsanāt, TBV-SD 7,20 pratiniyatarūpādiviṣayatvena cakṣurādijñānānāmabhyupagamāt | atha tadagrāhi, na tarhi tajjñānaprāmāṇya- TBV-SD 7,21 niścāyakam, tadagrahe tadgatadharmāṇāmapyagrahāt | atha bhinnakālam, tadapyayuktam; pūrvajñānasya TBV-SD 7,22 kṣaṇikatvena nāśāduttarakālabhāvivijñāne'pratibhāsanāt, bhāsane cottaravijñānasyāsadviṣayatve- TBV-SD 7,23 nāprāmāṇyaprasaktitastadgrāhakatvena na tatprāmāṇyaniścāyakatvam | tadagrāhakaṃ tu bhinnakālaṃ sutarāṃ TBV-SD 7,24 na tanniścāyakamiti na bhinnakālamapyekasantānajaṃ bhinnajātīyaṃ prāmāṇyaniścāyakamiti na saṃvādāpekṣaḥ TBV-SD 7,25 pūrvapramāṇaprāmāṇyaniścayaḥ | tena jñaptāvapi ‘ye yadbhāvaṃ pratyanapekṣāḥ’ iti prayoge hetornāsiddhiḥ | TBV-SD 7,26 vyāptistu sādhyavipakṣā'tanniyatatvavyāpakāt sāpekṣatvānnivarttamānamanapekṣatvaṃ tanniyatatvena vyāpyate TBV-SD 7,27 iti pramāṇasiddhaiva | yataśca na pūrvoktena prakāreṇa parataḥprāmāṇyaniścayaḥ sambhavati, tato ‘ye sandeha — TBV-SD 7,28 viparyayaviṣayīkṛtātmatattvāḥ’ iti prayoge vyāptyasiddhiḥ | hetoścāsiddhatā sarvaprāṇabhṛtāṃ prāmāṇye TBV-SD 7,29 sandeha — viparyayābhāvāt | tathāhi — jñāne samutpanne sarveṣām ‘ayamarthaḥ’ iti niścayo bhavati, na TBV-SD 7,30 ca prāmāṇyasya sandehe, viparyate vā satyeṣa yuktaḥ | taduktam — TBV-SD 7,31 “prāmāṇyagrahaṇāt pūrvaṃ svarūpeṇaiva saṃsthitam | TBV-SD 7,32 nirapekṣaṃ svakārye ca” iti | TBV-SD 7,33 svārthaniścayo hi pramāṇakāryam — na ca tat pramāṇāntaragrahaṇaṃ cāpekṣata iti gamyate — na caitat TBV-SD 7,34 saṃśaya — viparyayaviṣayatve sambhavatīti | TBV-SD 7,35 atha pramāṇā — 'pramāṇayorutpattau tulyaṃ rūpamiti na saṃvāda — visaṃvādāvantareṇa tayoḥ prāmā- TBV-SD 7,36 ṇyā — 'prāmāṇyaniścayaḥ, tadasat; apramāṇe taduttarakālamavaśyaṃbhāvinau bādhaka — kāraṇadoṣapratyayau, TBV-SD 7,37 tena tatrāprāmāṇyaniścayaḥ; pramāṇe tu tayorabhāvāt kuto'prāmāṇyāśaṅkā ? | atha tattulyarūpe TBV-SD 7,38 tayordarśanāt tatrāpi tadāśaṅkā, sā'pi na yuktā; tri — caturajñānāpekṣāmātratastatra tasyā TBV-SD 7,39 nivṛtteḥ | na ca tadapekṣātaḥ svataḥprāmāṇyavyāhatiḥ, anavasthā vetyāśaṅkanīyam, saṃvādakajñāna- TBV-SD 8,01 syāprāmāṇyāśaṅkāvyavacchede eva vyāpārāt — aparajñānānapekṣaṇācca | tathāhi — anutpannabādhake jñāne TBV-SD 8,02 paratra bādhyamānapratyayasādharmyādaprāmāṇyāśaṅkā, tasyāṃ satyāṃ tṛtīyajñānāpekṣā, taccotpannaṃ yadi TBV-SD 8,03 prathamajñānasaṃvādi, tadā tena na prathamajñānaprāmāṇyaniścayaḥ kriyate, kiṃtu dvitīyajñānena yat tasyā' — TBV-SD 8,04 prāmāṇyamāśaṅkitaṃ tadeva tenāpākriyate; prathamasya tu svata eva prāmāṇyamiti | evaṃ tṛtīye'pi TBV-SD 8,05 kathañcit saṃśayotpattau caturthajñānāpekṣāyāmayameva nyāyaḥ | taduktam — TBV-SD 8,06 “evaṃ tricaturajñānajanmano nādhikā matiḥ | TBV-SD 8,07 prārthyate tāvataivaikaṃ svataḥ prāmāṇyamaśnute” || iti TBV-SD 8,08 yatra ca duṣṭaṃ kāraṇam, yatra ca bādhakapratyayaḥ — sa eva mithyāpratyayaḥ — ityasyāpyayameva viṣayaḥ | catu- TBV-SD 8,09 rthajñānāpekṣā tvabhyupagamavādata uktā, natu tadapekṣā'pi bhāvato vidyate | atha tṛtīyajñānaṃ dvitī- TBV-SD 8,10 yajñānasaṃvādi, tadā prathamasyāprāmāṇyaniścayaḥ — sa tu — tatkṛto'bhyupagamyate eva; kiṃtu dvitīyasya TBV-SD 8,11 yadaprāmāṇyamāśaṅkitaṃ tat tenā'pākriyate, na punastasya dvitīyaprāmāṇyaniścāyakatve vyāpāraḥ | yatra TBV-SD 8,12 tvabhyaste viṣaye'rthatathātvaśaṅkā nopajāyate tatra balādutpādyamānā śaṅkā tatkarturanarthakāriṇītyāve- TBV-SD 8,13 ditaṃ vārttikakṛtā — TBV-SD 8,14 “āśaṅketa hi yo mohādajātamapi bādhakam | TBV-SD 8,15 sa sarvavyavahāreṣu saṃśayātmā kṣayaṃ vrajet” || iti | TBV-SD 8,16 na caitadabhiśāpamātram, yato'śaṅkanīye'pi viṣaye'bhiśaṅkināṃ sarvatrārthā — 'narthaprāptiparihārārthi- TBV-SD 8,17 nāmiṣṭā — 'niṣṭaprāpti — parihārasamarthapravṛttyādivyavahārāsambhavād nyāyaprāpta eva kṣayaḥ, svotprekṣita- TBV-SD 8,18 nimittanibandhanāyā āśaṅkāyāḥ sarvatra bhāvāt | TBV-SD 8,19 preraṇājanitā tu buddhirapauruṣeyatvena doṣarahitāt preraṇālakṣaṇācchabdādupajāyamānā liṅgā — TBV-SD 8,20 ''ptoktā — 'kṣabuddhivat pramāṇaṃ sarvatra svataḥ | taduktam — TBV-SD 8,21 “codanājanitā buddhiḥ pramāṇaṃ doṣavarjitaiḥ | TBV-SD 8,22 kāraṇairjanyamānatvālliṅgā — ''ptoktā — 'kṣabuddhivat” || iti | TBV-SD 8,23 tasmāt svataḥ prāmāṇyam, aprāmāṇyaṃ parata iti vyavasthitam | ataḥ sarvapramāṇānāṃ svataḥ TBV-SD 8,24 siddhatvād yuktamuktam — ‘svataḥ siddhaṃ śāsanaṃ nātaḥ prakaraṇāt prāmāṇyena pratiṣṭhāpyam’ | idaṃ TBV-SD 8,25 tvayuktam — ‘jinānām’ iti, jinānāmasattvena śāsanasya tatkṛtatvānupapatteḥ; upapattāvapi parataḥ- TBV-SD 8,26 prāmāṇyasya niṣiddhatvāditi || TBV-SD 8,28 atra pratividhīyate, yattāvaduktam — ‘arthatathābhāvaprakāśako jñātṛvyāpāraḥ pramāṇam’, tadayuktam; TBV-SD 8,29 parābhyupagatajñātṛvyāpārasya pramāṇatvena niṣetsyamānatvāt | yadapyanyadabhyadhāyi — ‘tasya yathārthaprakā- TBV-SD 8,30 śakatvaṃ prāmāṇyam, taccotpattau svataḥ, vijñānakāraṇacakṣurādivyatiriktaguṇānapekṣatvāt’ tatra prāmā- TBV-SD 8,31 ṇyasyotpattiravidyamānasyātmalābhaḥ, sā cennirhetukā, “deśa — kāla — svabhāvaniyamo na syāt” ityanyatra TBV-SD 8,32 pratipāditam | kiṃca, guṇavaccakṣurādisadbhāve sati yathāvasthitārthapratipattirdṛṣṭā, tadabhāve na dṛṣṭā TBV-SD 8,33 iti taddhetukā vyavasthāpyate, anvaya — vyatirekanibandhanatvādanyatrāpi hetuphalabhāvasya, anyathā doṣa- TBV-SD 8,34 vaccakṣurādyanvaya — vyatirekānuvidhāyinī mithyāpratipattirapi svataḥ syāt | tathā'bhyupagame TBV-SD 8,35 “vastuvād dvividhasyātra saṃbhavo duṣṭakāraṇāt” TBV-SD 8,36 iti vaco vyāhatamanuṣajyeta | yadapi ‘atyakṣā'kṣāśritaguṇasadbhāve pratyakṣāpravṛtteḥ tatpūrvakānumāna- TBV-SD 8,37 syāpi tadgrāhakatvenāvyāpārāt cakṣurādigataguṇānāmasattvāt tadanvaya — vyatirekānuvidhāyitvaṃ TBV-SD 9,01 prāmāṇyasyotpattāvayuktam’ ityuktam, tadapyasaṅgatam; aprāmāṇyotpattāvapyasya doṣasya samānatvāt | TBV-SD 9,02 tathāhi — ‘atīndriyalocanādyāśritā doṣāḥ kiṃ pratyakṣeṇa pratīyante, utānumānena ? na tāvat pratya- TBV-SD 9,03 kṣeṇa, indriyādīnāmatīndriyatvena tadgatadoṣāṇāmapyatīndriyatvena teṣu pratyakṣasyāpravṛtteḥ | nāpyanu- TBV-SD 9,04 mānena, anumānasya gṛhītapratibandhaliṅgaprabhavatvābhyupagamāt, liṅgapratibandhagrāhakasya ca pratyakṣa- TBV-SD 9,05 syānumānasya cātra viṣaye'sambhavāt, pramāṇāntarasya cātrānantarbhūtasyāsattvena pratipādayiṣyamāṇa- TBV-SD 9,06 tvāt’ ityādi sarvamaprāmāṇyotpattikāraṇabhūteṣu locanādyāśriteṣu doṣeṣvapi samānamiti teṣāma- TBV-SD 9,07 pyasattvāt tadanvaya — vyatirekānuvidhānasyāsiddhatvādaprāmāṇyamapyutpattau svataḥ syāt | yadapi TBV-SD 9,08 ‘atha kāryeṇa yathārthopalabdhyātmakena teṣāmadhigamaḥ’ ityādi ‘yato na lokaḥ prāyaśo viparyayajñānā- TBV-SD 9,09 dutpādakaṃ kāraṇamātramanuminoti kiṃtu samyagjñānāt’ ityantamabhyadhāyi, tadapyasaṅgatam; yato TBV-SD 9,10 yadi lokavyavahārasamāśrayaṇena prāmāṇyā'prāmāṇye vyavasthāpyete tadā'prāmāṇyavat prāmāṇyamapi TBV-SD 9,11 parato vyavasthāpanīyam | tathāhi — loko yathā mithyājñānaṃ doṣavaccakṣurādiprabhavamabhidadhāti tathā TBV-SD 9,12 samyagjñānamapi guṇavaccakṣurādisamutthamiti tadabhiprāyādaprāmāṇyavat prāmāṇyamapyutpattau parataḥ TBV-SD 9,13 kathaṃ na syāt ? tathāhi — timirādidoṣāvaṣṭabdhacakṣuṣko viśiṣṭauṣadhopayogāvāptākṣinairmalyaguṇaḥ TBV-SD 9,14 kenacit suhṛdā ‘kīdṛkṣe bhavato locane varttete’ iti pṛṣṭaḥ san prāha — ‘prāk sadoṣe abhūtāmidānīṃ TBV-SD 9,15 samāsāditaguṇe saṃjāte’ iti | na ca nairmalyaṃ doṣābhāvameva loko vyapadiśati iti śakyamabhidhā- TBV-SD 9,16 tum, timirāderapi guṇābhāvarūpatvavyapadeśaprāpteḥ; tathāca aprāmāṇyamapi prāmāṇyavat svataḥ syāt | TBV-SD 9,17 yadapyabhyadhāyi ‘na ca tṛtīyaṃ kāryamasti’ iti, tadapyasamyak; tṛtīyakāryābhāve'pi pūrvoktanyāyena TBV-SD 9,18 prāmāṇyasyotpattau parataḥ siddhatvāt | yacca ‘api cārthatathābhāvaprakāśanalakṣaṇaṃ prāmāṇyam’ ityādi TBV-SD 9,19 ‘viśvamekaṃ syāditi vacaḥ pariplaveta’ itiparyavasānamabhihitam, tadapi aviditaparābhiprāyeṇa; TBV-SD 9,20 yato na parasyāyamabhyupagamaḥ — vijñānasya cakṣurādisāmagrīta utpattāvapyarthatathābhāvaprakāśanalakṣa- TBV-SD 9,21 ṇasya prāmāṇyasya nairmalyādisāmagryantarāt paścādutpattiḥ, kiṃtu guṇavaccakṣurādisāmagrīta upajāya- TBV-SD 9,22 mānaṃ vijñānamāgṛhītaprāmāṇyasvarūpamevopajāyata iti | jñānavat tadavyatiriktasvabhāvaṃ prāmāṇyamapi TBV-SD 9,23 parata iti guṇavaccakṣurādisāmagryapekṣatvādutpattau prāmāṇyasyānapekṣatvalakṣaṇasvabhāvaheturasiddho'na- TBV-SD 9,24 pekṣatvasvarūpa iti ‘tasmādyata eva guṇavikalasāmagrīlakṣaṇāt’ ityādyayuktamabhihitam | ‘arthatathā- TBV-SD 9,25 tvaparicchedarūpā ca śaktiḥ prāmāṇyam, śaktayaśca sarvabhāvānāṃ svata eva bhavanti’ ityādi yadabhidhā- TBV-SD 9,26 nam, tadapyasamīcīnam; evamabhidhāne'yathāvasthitārthaparicchedaśakterapyaprāmāṇyarūpāyā asatyāḥ TBV-SD 9,27 kenacit kartumaśaktestadapi svataḥ syāt | yadapi ‘etacca naiva satkāryadarśanasamāśrayaṇādabhidhīyate’ TBV-SD 9,28 ityādi ‘tadapekṣā na vidyate’ itiparyantamabhihitam, tadapi pralāpamātram; yato'nena nyāyenāprāmā- TBV-SD 9,29 ṇyamapi prāmāṇyavat svata eva syāt | tadapi hi viparītārthaparicchedaśaktilakṣaṇaṃ na timirādidoṣa- TBV-SD 9,30 saṅgatimatsu locanādiṣu astīti | api ca, jñānarūpatāmātmanyasatīmāvirbhāvayantīndriyādayo na TBV-SD 9,31 punaryathāvasthitārthaparicchedaśaktimiti na kiṃcinnimittamutpaśyāmaḥ | kutaścaitadaiśvaryaṃ śaktibhiḥ prāptaṃ TBV-SD 9,32 yata imāḥ svata evodayaṃ pratyāsāditamāhātmyāḥ, na punastadādhārābhimatā bhāvaviśeṣā iti ? na ca TBV-SD 9,33 tāstebhyaḥ prāptavyatirekāḥ, yataḥ svādhārābhimatabhāvakāraṇebhyo bhāvasyotpattāvapi na tebhya evo- TBV-SD 9,34 tpattimanubhaveyuḥ | vyatireke, svāśrayaistato'bhavantyo na sambandhamāpnuyuḥ, bhinnānāṃ kāryakāraṇabhāva- TBV-SD 9,35 vyatirekeṇāparasya sambandhasyābhāvāt, āśrayāśrayisambandhasyāpi janyajanakabhāvābhāve'tiprasaṅgato TBV-SD 10,01 niṣetsyamānatvāt | dharmatvācchakterāśraya ityapyayuktam, asati pāratantrye paramārthatastadayogāt | TBV-SD 10,02 pāratantryamapi na sataḥ, sarvanirāśaṃsattvāt | asato'pi vyomakusumasyeva na, tattvādeva | animi- TBV-SD 10,03 ttāścemā na deśa — kāla — dravyaniyamaṃ pratipadyeran; taddhi kiñcit kvacidupalīyeta na vā yad yatra katha- TBV-SD 10,04 ñcidāyattamanāyattaṃ vā | sarvapratibandhavivekinyaścecchaktayo nemāḥ kasyacit kadācid virameyuriti TBV-SD 10,05 pratiniyataśaktiyogitā bhāvānāṃ pramāṇapramitā na syāt | vyatirekā'vyatirekapakṣastu śaktīnāṃ TBV-SD 10,06 virodhā'navasthobhayapakṣoktadoṣādiparihārād vinā'nuddhoṣyaḥ | anubhayapakṣastu na yuktaḥ, paraspara- TBV-SD 10,07 parihārasthitarūpāṇāmekaniṣedhasyāparavidhānanāntarīyakatvāt | na ca vihitasya punastasyaiva niṣedhaḥ, TBV-SD 10,08 vidhi — pratiṣedhayorekatra virodhāt | ye tvāhuḥ — “uttarakālabhāvinaḥ saṃvādapratyayānna janma prati- TBV-SD 10,09 padyate śaktilakṣaṇaṃ prāmāṇyamiti svata ucyate na punarvijñānakāraṇānnopajāyate” iti, te'pi na TBV-SD 10,10 samyak pracakṣate; siddhasādhyatādoṣāt, aprāmāṇyamapi caivaṃ svataḥ syāt, nahi ‘tadapyutpanne jñāne TBV-SD 10,11 visaṃvādapratyayāduttarakālabhāvinaḥ tatrotpadyate’ iti kasyacidabhyupagamaḥ | yadā ca guṇavatkāraṇa- TBV-SD 10,12 janyatā prāmāṇyasya śaktirūpasya prāktananyāyādavasthitā tadā kathamautsargikatvaṃ tasya duṣṭakāraṇa- TBV-SD 10,13 prabhaveṣu mithyāpratyayeṣvabhāvāt, parasparavyavacchedarūpāṇāmekatrāsambhavāt ? tasmād “guṇebhyo doṣā- TBV-SD 10,14 ṇāmabhāvastadabhāvād aprāmāṇyadvayāsattvenotsargo'napodita evāste” iti vacaḥ pariphalguprāyam | TBV-SD 10,15 itaścaitadvaco'yuktam, viparyayeṇāpyasyoddhoṣayituṃ śakyatvāt | tathāhi — doṣebhyo guṇānāmabhāvasta- TBV-SD 10,16 dabhāvāt prāmāṇyadvayāsattvenāprāmāṇyamautsargikamāsta iti bruvato na vaktraṃ vakrībhavati | TBV-SD 10,17 kiṃca, ‘guṇebhyo doṣāṇāmabhāva’ iti na tuccharūpo doṣābhāvo guṇavyāpāraniṣpādyaḥ | tatra TBV-SD 10,18 vyatiriktā'vyatiriktavikalpadvāreṇa kārakavyāpārasyāsambhavāt bhavadbhiranabhyupagamācca | tucchā- TBV-SD 10,19 bhāvasyābhyupagame vā — TBV-SD 10,20 “bhāvāntaravinirmukto bhāvo'trānupalambhavat | TBV-SD 10,21 abhāvaḥ saṃmatastasya hetoḥ kiṃ na samudbhavaḥ ? ” || TBV-SD 10,22 iti vaco na śobheta | tasmāt paryudāsavṛttyā pratiyogiguṇātmaka eva doṣābhāvo'bhipretaḥ, TBV-SD 10,23 tataśca ‘guṇebhyo doṣābhāvaḥ’ iti bruvatā ‘guṇebhyo guṇāḥ’ ityuktaṃ bhavati | TBV-SD 10,24 na ca guṇebhyo guṇāḥ kāraṇānāmātmabhūtā upajāyante iti, svātmani kriyāvirodhāt svakā- TBV-SD 10,25 raṇebhyo guṇotpattisadbhāvācca | tadabhāvādaprāmāṇyadvayāsattvamapi prāmāṇyamabhidhīyate; tataśca TBV-SD 10,26 guṇebhyaḥ prāmāṇyamutpadyata ityabhyupagamāt parataḥ prāmāṇyamutpadyata iti prāptam | tataśca svārthāva- TBV-SD 10,27 bodhaśaktirūpaprāmāṇyātmalābhe cet kāraṇāpekṣā, kā'nyā svakārye pravṛttiryā svayameva syāt ? TBV-SD 10,28 tenāyuktamuktam — TBV-SD 10,29 “labdhātmanāṃ svakāryeṣu pravṛttiḥ svayameva tu” iti | TBV-SD 10,30 ghaṭasya jalodvahanavyāpārāt pūrvaṃ rūpāntareṇa svahetorutpatteryuktaṃ mṛdādikāraṇanirapekṣasya svakārye TBV-SD 10,31 pravṛttiriti, ato visadṛśamudāharaṇam | utpattyanantarameva ca vijñānasya nāśopagamāt kuto labdhā- TBV-SD 10,32 tmano vṛttiḥ svayameva ? taduktam — TBV-SD 10,33 “nahi tat kṣaṇamapyāste jāyate vā'pramā''tmakam | TBV-SD 10,34 yenārthagrahaṇe paścādvyāpriyetendriyādivat || TBV-SD 10,35 tena janmaiva viṣaye buddhervyāpāra ucyate | TBV-SD 10,36 tadeva ca pramārūpaṃ tadvatī karaṇaṃ ca dhī” || iti | TBV-SD 11,01 tasmājjanmavyatirekeṇa buddhervyāpārābhāvāt tatra ca jñānānāṃ saguṇeṣu kāraṇeṣvapekṣāvacanāt kutaḥ TBV-SD 11,02 svātantryeṇa pravṛttiriti kiṃ tad jñānasya kāryaṃ yatra labdhātmanaḥ pravṛttiḥ svayamevetyucyate ? TBV-SD 11,03 svārthaparicchedaścet, na; jñānaparyāyatvāt tasyātmānameva karotītyuktaṃ syāt, taccāyuktam | ‘pramāṇa- TBV-SD 11,04 metad’ ityanantaraṃ niścayaścet, na; bhrāntikāraṇasadbhāvena kvacidaniścayāt viparyayadarśanācca | tasmā- TBV-SD 11,05 jjanmāpekṣayā guṇavaccakṣurādikāraṇaprabhavaṃ prāmāṇyaṃ parataḥsiddhamiti ‘atha cakṣurādijñānakāraṇa — ’ TBV-SD 11,06 ityādyayuktatayā sthitam | TBV-SD 11,07 apauruṣeyavidhivākyaprabhavāyāstu buddheḥ svataḥprāmāṇyotpattyabhyupagamo na yuktaḥ, apauruṣeya- TBV-SD 11,08 tvasya pratipādayiṣyamāṇatadgrāhakapramāṇāviṣayatvenāsattvāt, sattve'pi bhavannītyā tasyaiva guṇa- TBV-SD 11,09 tvāt tathābhūtapreraṇāprabhavāyā buddheḥ kathaṃ na parataḥprāmāṇyam ? kiṃca, apauruṣeyatve preraṇā- TBV-SD 11,10 vacaso guṇavatpuruṣapraṇītalaukikavākyeṣu tattvena niścitaṃ prāmāṇyaṃ guṇāśrayapuruṣapraṇītatvavyāvṛttyā TBV-SD 11,11 tat tatra na syāt | tathā ca — TBV-SD 11,12 “preraṇājanitā buddhiḥ pramāṇaṃ doṣavarjitaiḥ | TBV-SD 11,13 kāraṇairjanyamānatvālliṅgā''ptoktā'kṣabuddhivat” || iti | TBV-SD 11,14 ityayaṃ śloka evaṃ paṭhitavyaḥ — TBV-SD 11,15 preraṇājanitā buddhirapramā guṇavarjitaiḥ | TBV-SD 11,16 kāraṇairjanyamānatvādaliṅgā''ptoktabuddhivat || TBV-SD 11,17 atha preraṇāvākyasyāpauruṣeyatve puruṣapraṇītatvāśrayā yathā guṇā vyāvṛttāstathā tadāśritā TBV-SD 11,18 doṣā api; tataśca tadvyāvṛttāvaprāmāṇyasyāpi preraṇāyā vyāvṛttatvāt svataḥ siddhamutpattau prāmā- TBV-SD 11,19 ṇyam | nanvevaṃ sati guṇa — doṣāśrayapuruṣapraṇītavyāvṛttau preraṇāyāṃ prāmāṇyā'prāmāṇyayorvyā- TBV-SD 11,20 vṛttatvāt preraṇājanitā buddhiḥ prāmāṇyā'prāmāṇyarahitā prāpnoti | tataśca — TBV-SD 11,21 preraṇājanitā buddhirna pramāṇaṃ na cāpramā | TBV-SD 11,22 guṇa — doṣavinirmuktakāraṇebhyaḥ samudbhavāt || TBV-SD 11,23 ityevamapi prāktanaḥ ślokaḥ paṭhitavyaḥ | ata eva yathā — TBV-SD 11,24 “doṣāḥ santi na santīti pauruṣeyeṣu cintyate | TBV-SD 11,25 vede karturabhāvāttu doṣāśaṅkaiva nāsti naḥ” || TBV-SD 11,26 ityayaṃ śloka evaṃ paṭhitastathaivamapi paṭhanīyaḥ — TBV-SD 11,27 guṇāḥ santi na santīti pauruṣeyeṣu cintyate | TBV-SD 11,28 vede karturabhāvāttu guṇāśaṅkaiva nāsti naḥ || TBV-SD 11,29 na ca yatrāpi guṇāḥ prāmāṇyahetutvenā''śaṅkyante tatrāpi guṇebhyo doṣābhāva ityādi vakta- TBV-SD 11,30 vyam, vihitottaratvāt | api ca, apauruṣeyatve'pi preraṇāyā na svataḥ svaviṣayapratītijanakavyā- TBV-SD 11,31 pāraḥ — sadā sannihitatvena tato'navaratapratītiprasaṅgāt — kiṃtu puruṣābhivyaktārthapratipādakasamayā- TBV-SD 11,32 virbhūtaviśiṣṭasaṃskārasavyapekṣāyāḥ | te ca puruṣāḥ sarve rāgādidoṣābhibhūtā eva bhavatā'bhyupagatāḥ, TBV-SD 11,33 tatkṛtaśca saṃskāro na yathārthaḥ — anyathā pauruṣeyamapi vaco yathārthaṃ syāt — ato'pauruṣeyatvābhyu- TBV-SD 11,34 pagame'pi samayakartṛpuruṣadoṣakṛtāprāmāṇyasadbhāvāt preraṇāyāmapauruṣeyatvābhyupagamo gajasnānamanu- TBV-SD 11,35 karoti | taduktam — TBV-SD 11,36 “asaṃskāryatayā pumbhiḥ sarvathā syānnirarthatā | TBV-SD 11,37 saṃskāropagame vyaktaṃ gajasnānamidaṃ bhavet” || TBV-SD 11,38 yadapyabhāṣi ‘tathā'numānabuddhirapi gṛhītāvinābhāvānanyāpekṣa’ — ityādi, tadapyacāru; avinābhā- TBV-SD 11,39 vaniścayasyaiva guṇatvāt, tadaniścayasya viparītaniścayasya ca doṣatvāt | tadevam utpattau prāmāṇyaṃ TBV-SD 11,40 guṇāpekṣatvāt parataḥ iti sthitam || TBV-SD 12,02 yadapyuktam ‘nāpi svakārye pravartamānaṃ pramāṇaṃ nimittāntarāpekṣam’ iti, tadapyasaṃgatam; yato TBV-SD 12,03 yadi kāryotpādanasāmagrīvyatiriktanimittānapekṣaṃ pramāṇamityucyate tadā siddhasādhanam | atha TBV-SD 12,04 sāmagryekadeśalakṣaṇaṃpramāṇaṃnimittāntarānapekṣam, tadapyacāru; ekasya janakatvāsaṃbhavāt — TBV-SD 12,05 “na hyekaṃ kiṃcijjanakam, sāmagrī vai janikā” iti nyāyasyānyatra vyavasthāpitatvāt | TBV-SD 12,06 kiṃca, nārthaparicchedamātraṃ pramāṇakāryam, apramāṇe'pi tasya bhāvāt | kiṃ tarhi ? arthatathātvaparicchedaḥ, TBV-SD 12,07 sa ca na jñānasvarūpakāryaḥ; bhrāntajñāne'pi svarūpasya bhāvāt tatrāpi samyagarthaparicchedaḥ syāt | TBV-SD 12,08 atha svarūpaviśeṣakāryo yathāvasthitārthaparicchedaḥ iti nātiprasaṅgastarhi sa svarūpaviśeṣo vaktavyaḥ — TBV-SD 12,09 kimapūrvārthavijñānatvam, uta niścitatvam, āhosvid bādhārahitatvam, utasvid aduṣṭa- TBV-SD 12,10 kāraṇārabdhatvam, kiṃ vā saṃvāditvam iti ? tatra yadyapūrvārthavijñānatvaṃ viśeṣaḥ, sa na yuktaḥ; TBV-SD 12,11 taimirikajñāne'pi tasya bhāvāt | atha niścitatvam, so'pyayuktaḥ; parokṣajñānavādino bhavato'bhi- TBV-SD 12,12 prāyeṇāsaṃbhavāt | atha bādhārahitatvaṃ viśeṣaḥ, so'pi na yuktaḥ; yato bādhāvirahastatkālabhāvī TBV-SD 12,13 viśeṣaḥ, uttarakālabhāvī vā ? na tāvat tatkālabhāvī, mithyājñāne'pi tatkālabhāvino bādhā- TBV-SD 12,14 virahasya bhāvāt | athottarakālabhāvī, tatrāpi vaktavyam — kiṃ jñātaḥ sa viśeṣaḥ, uta ajñātaḥ ? tatra TBV-SD 12,15 na ajñātaḥ, ajñātasya sattvenāpyasiddhatvāt | atha jñāto'sau viśeṣaḥ, tatrāpi vaktavyam — uttara- TBV-SD 12,16 kālabhāvī bādhāvirahaḥ kiṃ pūrvajñānena jñāyate, āhosviduttarakālabhāvinā ? tatra na tāvat pūrva- TBV-SD 12,17 jñānenottarakālabhāvī bādhāviraho jñātuṃ śakyaḥ, taddhi svasamānakālaṃ saṃnihitaṃ nīlādikamavabhāsayatu, TBV-SD 12,18 na punaḥ ‘uttarakālamapyatra bādhakapratyayo na pravarttiṣyate’ ityavagamayituṃ śaknoti; pūrvamanutpannabādha- TBV-SD 12,19 kānāmapyuttarakālabādhyatvadarśanāt | athottarajñānena jñāyate, jñāyatām, kiṃtūttarakālabhāvī bādhā- TBV-SD 12,20 virahaḥ kathaṃ pūrvajñānasya vinaṣṭasya viśeṣo bhinnakālasya vinaṣṭaṃ prati viśeṣatvāyogāt ? kiṃca, jñāya- TBV-SD 12,21 mānatve'pi keśoṇḍukāderasatyatvadarśanād bādhā'bhāvasya jñāyamānatve'pi kathaṃ satyatvam ? tajjñānasya TBV-SD 12,22 satyatvāditi cet, tasya kutaḥ satyatvam ? na prameyasatyatvāt, itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | TBV-SD 12,23 aparabādhā'bhāvajñānāditi cet, tatrāpyaparabādhā'bhāvajñānādityanavasthā | atha saṃvādāduttara- TBV-SD 12,24 kālabhāvī bādhāvirahaḥ satyatvena jñāyate tarhi saṃvādasyāpyaparasaṃvādajñānāt satyatvasiddhiḥ, tasyā- TBV-SD 12,25 pyaparasaṃvādajñānādityanavasthā | kiṃca, yadi saṃvādapratyayāduttarakālabhāvī bādhā'bhāvo jñāyamāno TBV-SD 12,26 viśeṣaḥ pūrvajñānasyābhyupagamyate tarhi jñāyamānasvaviśeṣāpekṣaṃ pramāṇaṃ svakārye yathāvasthitārthapariccheda- TBV-SD 12,27 lakṣaṇe pravarttata iti kathamanapekṣatvāt tatra svataḥprāmāṇyam ? api ca bādhāvirahasya bhavadabhyu- TBV-SD 12,28 pagamena paryudāsavṛttyā saṃvādarūpatvam, ‘bādhāvarjitaṃ ca jñānaṃ svakārye'nyānapekṣaṃ pravarttate’ iti TBV-SD 12,29 bruvatā saṃvādāpekṣaṃ tat tatra pravarttata ityuktaṃ bhavati | kiṃca, kiṃ vijñānasya svarūpaṃ bādhyate, āho- TBV-SD 12,30 svit prameyam, utārthakriyā iti vikalpatrayam | tatra yadi vijñānasya svarūpaṃ bādhyata iti pakṣaḥ, sa TBV-SD 12,31 na yuktaḥ; vikalpadvayānativṛtteḥ | tathāhi — vijñānaṃ bādhyamānaṃ kiṃ svasattākāle bādhyate, uta utta- TBV-SD 12,32 rakālam ? tatra yadi svasattākāle bādhyata iti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; tadā vijñānasya parisphuṭarūpeṇa TBV-SD 12,33 pratibhāsanāt | na ca vijñānasya parisphuṭapratibhāsino'bhāvastadaiveti vaktuṃ śakyam, satyābhimata- TBV-SD 12,34 vijñānasyāpyabhāvaprasaṅgāt | athottarakālaṃ bādhyata iti pakṣaḥ, so'pi na yuktaḥ; uttarakālaṃ tasya TBV-SD 12,35 svata eva nāśābhyupagamād na tatra bādhakavyāpāraḥ saphalaḥ — “daivaraktā hi kiṃśukāḥ” | atha prameyaṃ TBV-SD 12,36 bādhyate ityabhyupagamaḥ, so'pyayuktaḥ; yataḥ prameyaṃ bādhyamānaṃ kiṃ pratibhāsamānena rūpeṇa bādhyate, TBV-SD 12,37 utāpratibhāsamānarūpasahacāriṇā sparśādilakṣaṇena iti vikalpanādvayam | tatra yadi pratibhāsamānena TBV-SD 13,01 rūpeṇa, tadayuktam; pratibhāsamānasya rūpasyāsattvāsaṃbhavāt, anyathā samyagjñānāvabhāsino'pya- TBV-SD 13,02 sattvaprasaṅgaḥ | athāpratibhāsamānena rūpeṇa bādhyata iti matam, tadapyayuktam; apratibhāsamānasya TBV-SD 13,03 rūpasya pratibhāsamānarūpādanyatvāt, na cānyasyābhāve'nyasyābhāvaḥ, atiprasaṅgāt | athārthakriyā TBV-SD 13,04 bādhyate, nanu sā'pi kimutpannā bādhyate, utānutpannā ? yadyutpannā, na tarhi bādhyate; tasyāḥ TBV-SD 13,05 sattvāt | athānutpannā, sā'pi na bādhyā; anutpannatvādeva | kiṃca, arthakriyā'pi padārthādanyā, TBV-SD 13,06 tataśca tasyā abhāve kathamanyasyāsattvamatiprasaṅgādeva ? vyavacchedyāsaṃbhave ca ‘bādhāvarjitam’ iti TBV-SD 13,07 viśeṣaṇasyāpyayuktatvānna bādhāviraho'pi vijñānasya viśeṣaḥ | athāduṣṭakāraṇārabdhatvaṃ viśeṣaḥ, TBV-SD 13,08 so'pi na yuktaḥ; yatastasyāpyajñātasya viśeṣatvamasiddham, jñātatve vā kuto'duṣṭakāraṇārabdhatvaṃ TBV-SD 13,09 jñāyate ? anyasmādaduṣṭakāraṇārabdhād vijñānāditi cet, anavasthā | saṃvādāditi cet, nanu saṃvāda- TBV-SD 13,10 pratyayasyāpyaduṣṭakāraṇārabdhatvaṃ viśeṣo'nyasmādaduṣṭakāraṇārabdhāt saṃvādapratyayād vijñāyata iti TBV-SD 13,11 saivānavasthā bhavataḥ saṃpadyata iti | kiṃca, jñānasavyapekṣamaduṣṭakāraṇārabdhatvaviśeṣamapekṣya svakārye TBV-SD 13,12 jñānaṃ pravarttamānaṃ kathaṃ na tat tatra parataḥ pravṛttaṃ bhavati ? tathā, kāraṇadoṣābhāvaḥ paryudāsavṛttyā TBV-SD 13,13 bhavadabhiprāyeṇa kāraṇaguṇaḥ, tataśca ‘aduṣṭakāraṇārabdham’ iti vadatā ‘guṇavatkāraṇārabdham’ ityuktaṃ TBV-SD 13,14 bhavati | kāraṇaguṇāśca pramāṇena svakārye pravarttamānenāpekṣyamāṇaniścāyakapramāṇāpekṣā apekṣyante, TBV-SD 13,15 tadapi pramāṇaṃ svakāraṇaguṇaniścayāpekṣaṃ svakārye pravartata ityanavasthādūṣaṇaṃ “jāte'pi yadi vijñāne TBV-SD 13,16 tāvannārtho'vadhāryate” ityādinā granthena parapakṣe āsañjyamānaṃ svavadhāya kṛtyotthāpanaṃ bhavataḥ prasa- TBV-SD 13,17 ktam | athāduṣṭakāraṇajanitatvaniścayamantareṇāpi jñānaṃ svārthaniścaye svakārye pravarttiṣyate, tadasat; TBV-SD 13,18 saṃśayādiviṣayīkṛtasya pramāṇasya svārthaniścāyakatvāsaṃbhavāt, anyathā'pramāṇasyāpi svārthaniścāya- TBV-SD 13,19 katvaṃ syāt | tannāduṣṭakāraṇārabdhatvamapi viśeṣo bhavannītyā saṃbhavati | atha saṃvāditvaṃ viśeṣaḥ, TBV-SD 13,20 so'bhyupagamyata eva; kiṃtu ‘saṃvādapratyayotpattiniścayamantareṇa sa na jñātuṃ śakyate’ iti pratipāda- TBV-SD 13,21 yiṣyamāṇatvāt tadapekṣaṃ pramāṇaṃ svakārye pravartata iti tat tatra parataḥ syāt | ata eva nirapekṣa- TBV-SD 13,22 tvasya asiddhatvāt pūrvoktanyāyena ‘ye pratīkṣitapratyayāntarodayāḥ’ iti prayoge nāsiddho hetuḥ | TBV-SD 13,23 etenaiva yaduktam — TBV-SD 13,24 “tatrāpūrvārthavijñānaṃ niścitaṃ bādhavarjitam | TBV-SD 13,25 aduṣṭakāraṇārabdhaṃ pramāṇaṃ lokasaṃmatam” || iti, TBV-SD 13,26 tadapi nirastam | yaccoktam ‘yadi saṃvādāpekṣaṃ pramāṇaṃ svakārye pravarttate tadā cakrakaprasaṅgaḥ’ tadasa- TBV-SD 13,27 ṅgatam; ‘yathāvasthitaparicchedasvabhāvametat pramāṇam’ ityevaṃniścayalakṣaṇe svakārye yathā saṃvā- TBV-SD 13,28 dāpekṣaṃ pramāṇaṃ pravarttate na ca cakrakadoṣastathā pratipādayiṣyamāṇatvāt | yadapi ‘atha gṛhītāḥ TBV-SD 13,29 kāraṇaguṇāḥ’ ityādyabhidhānam, tadapi parasamayānabhijñatāṃ bhavataḥ khyāpayati; ‘kāraṇaguṇagrahaṇāpekṣaṃ TBV-SD 13,30 pramāṇaṃ svakārye pravarttate’ iti parasyānabhyupagamāt | yaccoktam ‘upajāyamānaṃ pramāṇamarthapariccheda- TBV-SD 13,31 śaktiyuktam’ iti, tatrāvisaṃvāditvameva arthatathātvaparicchedaśaktiḥ — tacca parato jñāyate — tadapekṣaṃ TBV-SD 13,32 pramāṇaṃ svakārye pravarttate iti tat tatra parataḥ sthitam || TBV-SD 13,34 ‘nāpi prāmāṇyaṃ svaniścaye'nyāpekṣam’ ityuktaṃ yat, tadapyasat; yato niścayastatra bhavan kiṃ TBV-SD 13,35 nirnimittaḥ, uta sanimittaḥ iti kalpanādvayam | tatra na tāvannirnimittaḥ, pratiniyatadeśa — kāla- TBV-SD 13,36 svabhāvābhāvaprasaṅgāt | sanimittatve'pi kiṃ svanimittaḥ, uta svavyatiriktanimittaḥ ? na tāvat TBV-SD 13,37 svanimittaḥ, svasaṃviditapramāṇānabhyupagamād mīmāṃsakasya | atha svavyatiriktanimittaḥ, tatrāpi vakta- TBV-SD 13,38 vyam — tannimittaṃ kiṃ pratyakṣam, utānumānam anyasya tanniścāyakasyāsambhavāt ? tatra yadi pratya- TBV-SD 13,39 kṣam, tadayuktam; pratyakṣasya tatra vyāpārāyogāt — taddhīndriyasaṃyukte viṣaye tadvyāpārādudayamāsādayat TBV-SD 13,40 pratyakṣavyapadeśaṃ labhate, na cendriyāṇāmarthāparokṣatālakṣaṇena phalena, tatsaṃvedanasvarūpeṇa vā sampra- TBV-SD 14,01 yogo yena tayoryathārthatvasvabhāvaṃ prāmāṇyamindriyavyāpārajanitena pratyakṣeṇa niścīyate; nāpi mano- TBV-SD 14,02 vyāpārajena pratyakṣeṇa, evaṃvidhasyānubhavasyābhāvāt; nāpi tayorutpādakasya jñātṛvyāpārākhyasya yathā- TBV-SD 14,03 rthatvaniścāyakatvaṃ prāmāṇyaṃ bāhyendriyajanyena manojanyena vā pratyakṣeṇa niścīyate, tena sahendriyāṇāṃ TBV-SD 14,04 sambandhābhāvāt | na cendriyāsambaddhe viṣaye jñānamupajāyamānaṃ pratyakṣavyapadeśamāsādayatītyuktam | TBV-SD 14,05 nāpyanumānataḥ prāmāṇyaniścayaḥ, pūrvoktasya phaladvayasya yathāvasthitārthatvalakṣaṇaprāmāṇyaniścaye TBV-SD 14,06 liṅgābhāvāt | jñātṛvyāpārasya tu pūrvoktaphaladvayasvabhāvasvakāryaliṅgasambhave'pi na yathārthaniścāyaka- TBV-SD 14,07 tvalakṣaṇaprāmāṇyaniścāyakatvam; yatastalliṅgaṃ saṃvedanākhyaṃ yathārthatvaviśiṣṭaṃ tanniścaye vyāpriyeta, TBV-SD 14,08 nirviśeṣaṇaṃ vā ? prathamapakṣe tasya yathārthatvaviśeṣaṇagrahaṇe pramāṇaṃ vaktavyam, tacca na sambhavatīti TBV-SD 14,09 pratipāditam | nirviśeṣaṇasya phalasya prāmāṇyapratipādakatve mithyājñānaphalamapi prāmāṇyaniścāyakaṃ TBV-SD 14,10 syādityatiprasaṅgaḥ | tatraitat syāt pūrvoktaṃ phaladvayamarthasaṃvedana — arthaprakaṭatālakṣaṇamanubhavānniścī- TBV-SD 14,11 yate, yathā tasya svataḥ pūrvoktasvarūpaniścayastathā yathārthatvasyāpi, yathā hi tat saṃvedyamānaṃ nīlasaṃ- TBV-SD 14,12 vedanatayā saṃvedyate tathā yathārthatvaviśiṣṭasyaiva tasya saṃvittiḥ; nahi nīlasaṃvedanādanyā yathārthatvasaṃ- TBV-SD 14,13 vittiḥ | yadyevam, śuktikāyāṃ rajatajñāne'pi arthasaṃvedanasvabhāvatvād yathārthatvaprasaktiḥ | smṛtipramoṣā- TBV-SD 14,14 dayastu niṣetsyante iti nānumānādapi tatprāmāṇyaniścayaḥ | kiṃca, pratyakṣā'numānayoḥ prāmāṇya- TBV-SD 14,15 niścayanimittatve'bhyupagamyamāne svataḥprāmāṇyaniścayavyāhatiprasaṅgaḥ; tannānyanimitto'pi prāmāṇya- TBV-SD 14,16 niścayaḥ | yaduktam ‘nāpi prāmāṇyaṃ svaniścaye'nyāpekṣam, taddhyapekṣamāṇaṃ kiṃ kāraṇaguṇānapekṣate’ TBV-SD 14,17 ityādi, tadanabhyupagamopālambhamātram; na hyasmadabhyupagamaḥ — yaduta svakāraṇaguṇajñānāt prāmāṇyaṃ TBV-SD 14,18 vijñāyate, kāraṇaguṇānāṃ saṃvādapratyayamantareṇa jñātumaśakyatvāt, saṃvādapratyayāt tu kāraṇaguṇapari- TBV-SD 14,19 jñānābhyupagame tata eva prāmāṇyaniścayasyāpi siddhatvād vyarthaṃ guṇaniścayaparikalpanam, prāmāṇya- TBV-SD 14,20 niścayottarakālaṃ guṇajñānasya bhāvāt tanniścayasya prāmāṇyaniścaye'nupayogācca | nāpyekadā saṃvādād TBV-SD 14,21 guṇān niścitya anyadā saṃvādamantareṇāpi guṇaniścayādeva tatprabhavasya jñānasya prāmāṇyaniścayaḥ TBV-SD 14,22 iti vaktuṃ śakyam, atyantaparokṣeṣu cakṣurādiṣu kālāntare'pi niścitaprāmāṇyasvakāryadarśanamantareṇa TBV-SD 14,23 guṇānuvṛtterniścetumaśakyatvāt | na ca kṣaṇakṣayiṣu bhāveṣu guṇānuvṛttirekarūpaiva sambhavati, aparāpara- TBV-SD 14,24 sahakāribhedena bhinnarūpatvāt | saṃvādapratyayāccārthakriyājñānalakṣaṇāt prāmāṇyaniścayo'bhyupagamyata TBV-SD 14,25 eva — “pramāṇamavisaṃvādijñānam” iti pramāṇalakṣaṇābhidhānāt | na ca saṃvāditvalakṣaṇaṃ TBV-SD 14,26 prāmāṇyaṃ svata eva jñāyata iti śakyamabhidhātum, yataḥ saṃvāditvaṃ saṃvādapratyayajananaśaktiḥ TBV-SD 14,27 pramāṇasya; na ca kāryadarśanamantareṇa kāraṇaśaktirniścetuṃ śakyā | yadāha — “na hyapratyakṣe kārye kāraṇabhāva — TBV-SD 14,28 gatiḥ” iti | tasmāduttarasaṃvādapratyayāt pūrvasya prāmāṇyaṃ vyavasthāpyate | na ca saṃvā- TBV-SD 14,29 dapratyayāt pūrvasya prāmāṇyāvagame saṃvādapratyayasyāpyaparasaṃvādāt prāmāṇyāvagama ityanavasthāprasa- TBV-SD 14,30 ṅgāt prāmāṇyāvagamābhāva iti vaktuṃ yuktam, saṃvādapratyayasya saṃvādarūpatvenāparasaṃvādāpekṣā'bhāva- TBV-SD 14,31 to'navasthā'navatārāt | na ca prathamasyāpi saṃvādāpekṣā mā bhūditi vaktavyam, yatastasya saṃvāda — TBV-SD 14,32 janakatvameva prāmāṇyam; tadabhāve tasya tadeva na syāt | arthakriyājñānaṃ tu sākṣādavisaṃvādi, artha- TBV-SD 14,33 kriyālambanatvāt; tasya svaviṣayasaṃvedanameva prāmāṇyam — tacca — svataḥ siddhamiti nānyāpekṣā | TBV-SD 14,34 tena ‘kasyacittu yadīṣyeta’ ityādi parasya pralāpamātram | na cārthakriyājñānasyāpyavastuvṛttiśaṅkāyā- TBV-SD 14,35 manyapramāṇāpekṣayā'navasthā'vatāraḥ iti vaktavyam, arthakriyājñānasyārthakriyānubhavasvabhāvatvenārtha- TBV-SD 14,36 kriyāmātrārthināṃ ‘bhinnārthakriyāta etad jñānamutpannam, uta tadvyatirekeṇa’ ityevaṃbhūtāyāścintāyā TBV-SD 14,37 niṣprayojanatvāt | tathāhi — yathā‘arthakriyā kimavayavavyatiriktenāvayavinā'rthena niṣpāditā, utā'- TBV-SD 14,38 vyatiriktena, āhosvidubhayarūpeṇa, athānubhayarūpeṇa, kiṃvā triguṇātmakena, paramāṇusamūhātmakena TBV-SD 14,39 vā, atha jñānarūpeṇa, āhosvit saṃvṛtirūpeṇa’ ityādicintā'rthakriyāmātrārthināṃ niṣprayojanā — TBV-SD 14,40 niṣpannatvād vāñchitaphalasya — tatheyamapi ‘kiṃ vastusatyāmarthakriyāyāṃ tatsaṃvedanajñānamupajāyate, TBV-SD 14,41 āhosvidavastusatyām’ iti, tṛḍ — dāhavicchedādikaṃ hi phalamabhivāñchitam, taccābhiniṣpannaṃ TBV-SD 14,42 tadviyogajñānasya svasaṃviditasyodaye iti taccintāyā niṣphalatvam; avastuni jñānadvayāsaṃbhavācca | TBV-SD 15,01 yatra hi sādhanajñānapūrvakamarthakriyājñānamutpadyate tatrāvastuśaṃkā naivāsti, na hyanagnāvagnijñāne saṃjāte TBV-SD 15,02 pravṛttasya dāha — pākādyarthakriyājñānasya saṃbhava ityāgopālāṅganāprasiddhametat | na ca svapnārthakriyājñāna- TBV-SD 15,03 marthakriyā'bhāve'pi dṛṣṭamiti jāgradarthakriyājñānamapi tathā''śaṅkāviṣayaḥ, tasya tadviparītatvāt | TBV-SD 15,04 tathāhi — svapnārthakriyājñānamapravṛttipūrvaṃ vyākulamasthiraṃ ca; tadviparītaṃ tajjāgraddaśābhāvi, kuta- TBV-SD 15,05 stena vyabhicāraḥ ? yadi cārthakriyājñānamapyarthamantareṇa jāgraddaśāyāṃ bhavet kataradanyajñānamarthāvya- TBV-SD 15,06 bhicāri syād yadbalenārthavyavasthā kriyeta ? parataḥprāmāṇyavādino bauddhasya pratikūlamācarāmītya- TBV-SD 15,07 bhiprāyavatā tasyānukūlamevācaritam | sa hi ‘nirālambanāḥ sarve pratyayāḥ, pratyayatvāt, svapnapratyaya- TBV-SD 15,08 vat’ ityabhyupagacchatyeva, bhavatā tu jāgraddaśā — svapnadaśayorabhedaṃ pratipādayatā tatsāhāyyamevācaritam; TBV-SD 15,09 na hi tadvyatiriktaḥ pratyayo'sti yasyārthasaṃsargaḥ | na cāvasthādvayatulyatāpratipādanaṃ tvayā kriyamāṇaṃ TBV-SD 15,10 prakṛtopayogi | tathāhi — sāṃvyavahārikasya pramāṇasya lakṣaṇamidamabhidhīyate — “pramāṇamavisaṃvādi TBV-SD 15,11 jñānam” iti | tacca sāṃvyavahārikaṃ jāgraddaśājñānameva, tatraiva sarvavyavahārāṇāṃ loke TBV-SD 15,12 paramārthataḥ siddhatvāt; svapnapratyayānāṃ tu nirviṣayatayā loke prasiddhānāṃ pramāṇatayā vyavahārābhā- TBV-SD 15,13 vāt ‘kiṃ svataḥ prāmāṇyamuta parataḥ’ iti cintāyāḥ anavasaratvāt tatra jāgrajjñāne dvitayadarśanāt TBV-SD 15,14 ‘kiṃ pramāṇam, kiṃ vā'pramāṇam, tathā kiṃ svataḥ pramāṇam, kiṃ vā parataḥ’ iti cintāyāḥ TBV-SD 15,15 pūrvoktalakṣaṇe ‘jāgratpratyayatve sati’ iti viśeṣaṇābhidhāne svapnapratyayena vyabhicāracodanaṃ prastāvā- TBV-SD 15,16 nabhijñatāṃ parasya sūcayati | api ca, “arthakriyā'dhigatilakṣaṇaphalaviśeṣaheturjñānaṃ pramāṇam” iti TBV-SD 15,17 lakṣaṇe ‘tatphalaṃ naivaṃ pramāṇalakṣaṇānugatamiti kathaṃ tasyāpi prāmāṇyamavasīyate’ iti codyānupa- TBV-SD 15,18 pattiḥ | yathā ‘aṅkuraheturbījam’ iti bījalakṣaṇe nāṅkurasyāpi bījarūpatāprasaktiḥ, tato na viduṣā- TBV-SD 15,19 mevaṃ praśnaḥ ‘kathamaṅkure bījarūpatā niścīyate’ iti | yathā cāṅkuradarśanād bījasya bījarūpatā TBV-SD 15,20 niścīyate tathā'trāpyarthakriyāphaladarśanāt sādhanajñānasya prāmāṇyaniścayaḥ | na cārthakriyājñānasyā- TBV-SD 15,21 pyanyataḥ prāmāṇyaniścayādanavasthā, arthakriyājñānasya tadrūpatayā svata eva siddhatvāt | taduktam — TBV-SD 15,22 “svarūpasya svatogatiḥ” iti | na ca svarūpe jñānasya bhrāntayaḥ saṃbhavanti, svarūpā- TBV-SD 15,23 bhāve svasaṃvitterapyabhedenābhāvaprasaṅgāt | vyatiriktaviṣayameva hi pramāṇamadhikṛtyoktam — “pramāṇama- TBV-SD 15,24 visaṃvādi jñānam, arthakriyāsthitiravisaṃvādanam” iti, tathā “prāmāṇyaṃ vyavahāreṇārtha- TBV-SD 15,25 kriyālakṣaṇena” iti ca | tasmād yat pramāṇasyātmabhūtamarthakriyālakṣaṇapuruṣārthābhidhānaṃ TBV-SD 15,26 phalaṃ yadartho'yaṃ prekṣāvatāṃ prayāsaḥ, tena svataḥsiddhena phalāntaraṃ pratyanaṅgīkṛtasādhanāntarātmatayā TBV-SD 15,27 ‘pramāṇamavisaṃvādi jñānam’ iti pramāṇalakṣaṇavirahiṇā sādhananirbhāsijñānasyānutkrāntarūpaphalaprāpaṇa- TBV-SD 15,28 śaktisvarūpaprāmāṇyādhigame'navasthāpreraṇā kriyamāṇā parasyāsaṅgataiva lakṣyate | ata evedamapi TBV-SD 15,29 nirastaṃ yaduktam ‘aniścitaprāmāṇyādapi sādhanajñānāt pravṛttāvarthakriyājñānotpattāvavāptaphalā api TBV-SD 15,30 prekṣāvanto yathā sādhanajñānaprāmāṇyavicāraṇāyāṃ manaḥ praṇidadhati — anyathā tatsamānarūpāparasādhana- TBV-SD 15,31 jñānaprāmāṇyaniścayapūrvikā'nyadā pravṛttirna syāt — tathā'rthakriyājñānasyāpi prāmāṇyavicāraṇāyāṃ TBV-SD 15,32 prekṣāvattayaiva te ādriyante; anyathā'siddhaprāmāṇyādarthakriyājñānāt pūrvasya prāmāṇyaniścaya eva na TBV-SD 15,33 syāt’ iti | ‘avāptaphalatvamanarthakam’ iti, tadapyayuktam; ‘arthakriyājñānasya svata eva prāmāṇyam, TBV-SD 15,34 sādhanajñānasya tu tajjanakatvena prāmāṇyam’ iti pratipāditatvāt | yadabhyadhāyi — “yadi saṃvādāt TBV-SD 15,35 pūrvasya prāmāṇyaṃ niścīyate tadā — TBV-SD 16,01 TBV-SD 16,02 śrotradhīrapramāṇaṃ syāditarābhirasaṅgateḥ” iti, TBV-SD 16,03 tadapyayuktam; gītādiviṣayāyāḥ śrotrabuddherarthakriyānubhavarūpatvena svata eva prāmāṇyasiddheḥ | TBV-SD 16,04 tathā citragatarūpabuddherapi svata eva prāmāṇyasiddhiḥ, arthakriyā'nubhavarūpatvāt | gandha — sparśa — TBV-SD 16,05 rasabuddhīnāṃ tvarthakriyānubhavarūpatvaṃ suprasiddhameva | yadapyuktam ‘kimekaviṣayam, bhinnaviṣayaṃ vā TBV-SD 16,06 saṃvādajñānaṃ pūrvasya prāmāṇyaniścāyakam’ ityādi, ‘tatraikasaṅghātavarttino viṣayadvayasya rūpa — sparśādi- TBV-SD 16,07 lakṣaṇasyaikasāmagryadhīnatayā parasparamavyabhicārāt sparśādijñānaṃ jāgradavasthāyāmabhivāñchita- TBV-SD 16,08 sparśādivyatirekeṇa asaṃbhavad bhinnaviṣayamapi svaviṣayābhāve'pyāśaṅkyamānarūpajñānasya prāmāṇyaṃ TBV-SD 16,09 niścāyayatīti na tatsaṃgata evam | ata eva rūpādyarthāvinābhāvitvād dhvanīnāṃ tadviśeṣa- TBV-SD 16,10 śaṅkāyāṃ kvacid vīṇādirūpapratipattau tadviśeṣaśaṅkāvyāvṛttestadrūpadarśanasaṃvādādapi prāmāṇyaniścayaḥ TBV-SD 16,11 siddho bhavati | yaccoktam ‘kiṃ saṃvādajñānaṃ sādhanajñānaviṣayaṃ tasya prāmāṇyaṃ vyavasthāpayati, uta TBV-SD 16,12 bhinnaviṣayam’ ityādi, tadapyaviditaparābhiprāyasyābhidhānam; na hi saṃvādajñānaṃ tadgrāhakatvena tasya TBV-SD 16,13 prāmāṇyaṃ vyavasthāpayati, kintu tatkāryaviśeṣatvena; yathā dhūmo'gnim iti parābhyupagamaḥ | yacca TBV-SD 16,14 saṃvādajñānāt sādhanajñānaprāmāṇyaniścaye cakrakadūṣaṇamabhyadhāyi, tadapyasaṅgatam; yadi hi prathama- TBV-SD 16,15 meva saṃvādajñānāt sādhanajñānasya prāmāṇyaṃ niścitya pravartteta tadā syāt tad dūṣaṇam, yadā tu vahnirūpa- TBV-SD 16,16 darśane satyekadā śītapīḍito'nyārthaṃ taddeśamupasarpaṃstatsparśamanubhavati, kṛpālunā vā kenacit taddeśaṃ TBV-SD 16,17 vahnerānayane; tadā'sau vahnirūpadarśana — sparśanajñānayoḥ saṃbandhamavagacchati — ‘evaṃsvarūpo bhāvaḥ evaṃbhū- TBV-SD 16,18 taprayojananirvarttakaḥ’ iti — so'vagatasaṃbandho'nyadā'nabhyāsadaśāyāmanumānāt ‘mamāyaṃ rūpaprati- TBV-SD 16,19 bhāso'bhimatārthakriyāsādhanaḥ, evaṃrūpapratibhāsatvāt, pūrvotpannaivaṃrūpapratibhāsavat’ ityasmāt TBV-SD 16,20 sādhananirbhāsijñānasya prāmāṇyaṃ niścitya pravarttata iti kutaścakrakacodyāvatāraḥ ? “abhyāsadaśāyāmapi TBV-SD 16,21 sādhanajñānasyānumānāt prāmāṇyaṃ niścitya pravarttate” ityeke | na ca taddaśāyāmanvaya — vyatireka- TBV-SD 16,22 vyāpārasyāsaṃvedanānnānumānavyāpāra ityabhidhātuṃ śakyam, anupalakṣyamāṇasyāpi tadvyāpārasyābhyupa- TBV-SD 16,23 gamanīyatvāt akasmād dhūmadarśanāt parokṣāgnipratipattāviva; anyathā gṛhītavismṛtapratibandhasyāpi TBV-SD 16,24 taddarśanādakasmāt tatpratipattiḥ syāt | na cādhyakṣaiva sādhanajñānasya phalasādhanaśaktiriti katha- TBV-SD 16,25 madhyakṣe'numānapravṛttiḥ iti codyam, dṛśyamānapradeśaparokṣāgnisaṅgateriva tajjananaśakterapratyakṣatvena TBV-SD 16,26 anumānapravṛttimantareṇa niścetumaśakyatvāt | taduktam — TBV-SD 16,27 “taddṛṣṭāveva dṛṣṭeṣu saṃvitsāmarthyabhāvinaḥ | TBV-SD 16,28 smaraṇādabhilāṣeṇa vyavahāraḥ pravarttate” iti | TBV-SD 16,29 apare tu manyante “abhyāsāvasthāyāmanumānamantareṇāpi pravṛttiḥ sambhavati” | atha anumāne sati TBV-SD 16,30 pravṛttirdṛṣṭā, tadabhāve na dṛṣṭā ityanumānakāryā sā; nanvevaṃ satyabhyāsadaśāyāṃ vikalpasvarūpānumāna- TBV-SD 16,31 vyatirekeṇāpi pratyakṣāt pravṛttirdṛśyate iti tadā tatkāryā sā kasmānna bhavati ? tathāhi — pratipā- TBV-SD 16,32 doddhāraṃ na vikalparūpānumānavyāpāraḥ saṃvedyate, atha ca pratibhāsamāne vastuni pravṛttiḥ sampadyata TBV-SD 16,33 iti | athādāvanumānāt pravṛttirdṛṣṭeti tadantareṇa sā paścāt kathaṃ bhavati ? nanvevamādau paryālo- TBV-SD 16,34 canād vyavahāro dṛṣṭaḥ, paścāt paryālocanamantareṇa kathaṃ puraḥsthitavastudarśanamātrād bhavati iti TBV-SD 16,35 vācyam ? yadi punaranumānavyatirekeṇa sarvadā pravṛttirna bhavatīti pravarttakamanumānamevetyabhyupagamaḥ, TBV-SD 16,36 tathāsati pratyakṣeṇa liṅgagrahaṇābhāvāt tatrāpyanumānameva tanniścayavyavahārakāraṇam, tadapyaparaliṅga- TBV-SD 16,37 niścayavyatirekeṇa nodayamāsādayatītyanavasthāprasaṅgato'numānasyaivāpravṛtterna kvacit pravṛttilakṣaṇo TBV-SD 17,01 vyavahāra ityabhyāsāvasthāyāṃ pratyakṣaṃ svata eva vyavahārakṛd abhyupeyam | anumānaṃ tu tādātmya — TBV-SD 17,02 tadutpatti — pratibandhaliṅganiścayabalena svasādhyādupajāyamānatvādeva tatprāpaṇaśaktiyuktaṃ saṃvādapratya- TBV-SD 17,03 yodayāt prāgeva pramāṇābhāsavivekena niścīyate'taḥ svata eva | tathāhi — yad yata upajāyate tat TBV-SD 17,04 tatprāpaṇaśaktiyuktam, tadyathā — pratyakṣaṃ svārthasya, anumeyādutpannaṃ cedaṃ pratibaddhaliṅgadarśanadvārāyātaṃ TBV-SD 17,05 liṅgijñānamiti tatprāpaṇaśaktiyuktaṃ niścīyata iti | mūḍhaṃ prati viṣayadarśanena viṣayī vyavahāro'tra TBV-SD 17,06 sādhyate, saṅketaviṣayakhyāpanena samaye pravarttanāt | tathāhi — pratyakṣe'pyarthāvyabhicāranibandhana evā- TBV-SD 17,07 nena prāmāṇyavyavahāraḥ pratipannaḥ, avyabhicāraśca nānyastadutpatteḥ, saiva ca jñānasya prāpaṇaśaktiru- TBV-SD 17,08 cyate | taduktam — TBV-SD 17,09 “arthasyāsambhave'bhāvāt pratyakṣe'pi pramāṇatā | TBV-SD 17,10 pratibaddhasvabhāvasya taddhetutve samaṃ dvayam” || iti | TBV-SD 17,11 tasmāt mūḍhaṃ prati parataḥprāmāṇyavyavahāraḥ sādhyate | anumāne prāmāṇyasya pratibaddhaliṅganiścayā- TBV-SD 17,12 nantaraṃ svasādhyāvyabhicāralakṣaṇasya tata utpannatvena pratyakṣasiddhatvād na parataḥprāmāṇyaniścaye cakra- TBV-SD 17,13 kacodyasyāvatāraḥ | pratyakṣe tu saṃvādāt prāgarthādutpattiḥ aśakyaniścayā iti saṃvādāpekṣaivānabhyā- TBV-SD 17,14 sadaśāyāṃ tasya prāmāṇyādhyavasitiryuktā | ata utpattau, svakārye, jñaptau ca sāpekṣatvasya pratipādi- TBV-SD 17,15 tatvād ‘ye yadbhāvaṃ pratyanapekṣāḥ’ iti prayoge hetorasiddhiḥ | yataśca sandeha — viparyayaviṣayapratyaya- TBV-SD 17,16 prāmāṇyasya parato niścayo vyavasthito'taḥ ‘ye sandeha — viparyayādhyāsitatanavaḥ’ iti prayoge na TBV-SD 17,17 vyāptyasiddhiḥ | yadapyuktam ‘sarvaprāṇabhṛtāṃ prāmāṇyaṃ prati sandeha — viparyayābhāvādasiddho hetuḥ’ TBV-SD 17,18 ityādi, tadapyasat; yataḥ prekṣāpūrvakāriṇaḥ pramāṇā'pramāṇacintāyāmadhikriyante netare, te ca TBV-SD 17,19 kāsāñcid jñānavyaktīnāṃ visaṃvādadarśanājjātāśaṅkā na jñānamātrāt ‘evamevāyamarthaḥ’ iti niści- TBV-SD 17,20 nvanti, nāpi tajjñānasya prāmāṇyamadhyavasyanti; anyathaiṣāṃ prekṣāvattaiva hīyata iti sandehaviṣaye kathaṃ TBV-SD 17,21 na sandehaḥ ? tathā kāmalādidoṣaprabhave jñāne viparyayarūpatā'pyastīti tadbalād viparyayakalpanā'- TBV-SD 17,22 nyajñāne'pi saṅgataiveti prakṛte prayoge nāsiddho heturiti bhavatyato hetoḥ parataḥprāmāṇyasiddhiḥ | TBV-SD 17,23 yadapi ‘pramāṇa — tadābhāsayostulyaṃ rūpam’ ityādyāśaṅkya ‘apramāṇe avaśyaṃbhāvī bādhakapratyayaḥ, TBV-SD 17,24 kāraṇadoṣajñānaṃ ca’ ityādinā parihṛtam, tadapi na cāru; yato bādha — kāraṇadoṣajñānaṃ mithyāpratyaye TBV-SD 17,25 avaśyaṃbhāvi, samyakpratyaye tadabhāvo viśeṣaḥ pradarśitaḥ; sa tu kiṃ bādhakāgrahaṇe, tadabhāvaniścaye TBV-SD 17,26 vā ? pūrvasmin pakṣe bhrāntadṛśastadbhāve'pi tadagrahaṇaṃ dṛṣṭaṃ kañcit kālam, evamatrāpi tadagrahaṇaṃ syāt | TBV-SD 17,27 tatraitat syād bhrāntadṛśaḥ kañcit kālaṃ tadagrahe'pi kālāntare bādhakagrahaṇam, samyagdṛṣṭau tu kālā- TBV-SD 17,28 ntare'pi tadagrahaḥ; nanvetat sarvavidāṃ viṣayaḥ, nārvāgdṛśāṃ vyavahāriṇāmasmādṛśām | bādhakābhāva- TBV-SD 17,29 niścayo'pi samyagjñāne kiṃ pravṛtteḥ prāg bhavati, uta pravṛttyuttarakālam ? yadi pūrvaḥ pakṣaḥ, sa na TBV-SD 17,30 yuktaḥ; bhrāntajñāne'pi tasya sambhavāt pramāṇatvaprasaktiḥ syāt | atha pravṛttyuttarakālaṃ bādhakābhāva- TBV-SD 17,31 niścayaḥ, so'pi na yuktaḥ; bādhakābhāvaniścayamantareṇaiva pravṛtterutpannatvena tanniścayasyākiñcitkara- TBV-SD 17,32 tvāt | na ca bādhakābhāvaniścaye pravṛttyuttarakālabhāvini kiñcinnimittamasti | anupalabdhirnimi- TBV-SD 17,33 ttamiti cet, na; tasyā asambhavāt | tathāhi — bādhakānupalabdhiḥ kiṃ pravṛtteḥ prāgbhāvinī bādha- TBV-SD 17,34 kābhāvaniścayasya pravṛttyuttarakālabhāvino nimittam, atha pravṛttyuttarakālabhāvinī iti vikalpadvayam | TBV-SD 17,35 tatra yadi pūrvaḥ pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; pūrvakālāyā bādhakānupalabdheḥ pravṛttyuttarakālabhāvibādhakābhāva- TBV-SD 18,01 niścayanimittatvāsambhavāt, na hyanyakālā anupalabdhiranyakālamabhāvaniścayaṃ vidadhāti atiprasa- TBV-SD 18,02 ṅgāt | nāpi pravṛttyuttarakālabhāvinī bādhakānupalabdhistanniścayanimittam, prāk pravṛtteḥ ‘uttarakālaṃ TBV-SD 18,03 bādhakopalabdhirna bhaviṣyati’ iti arvāgdarśinā niścetumaśakyatvena tasyā asiddhatvāt | nāpi TBV-SD 18,04 pravṛttyuttarakālabhāvinyanupalabdhistadaiva niścīyamānā tatkālabhāvibādhakābhāvaniścayasya nimittaṃ TBV-SD 18,05 bhaviṣyatīti vaktuṃ śakyam, tatkālabhāvino niścayasyākiñcitkaratvapratipādanāt | kiṃca, bādhakānu- TBV-SD 18,06 palabdhiḥ sarvasambandhinī kiṃ tanniścayahetuḥ, utā''tmasambandhinī iti punarapi pakṣadvayam | yadi TBV-SD 18,07 sarvasambandhinīti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; tasyā asiddhatvāt — na hi ‘sarve pramātāro bādhakaṃ nopalabhante’ TBV-SD 18,08 iti arvāgdarśinā niścetuṃ śakyam | athātmasambandhinītyabhyupagamaḥ, so'pyayuktaḥ; ātmasamba- TBV-SD 18,09 ndhinyā anupalabdheḥ paracetovṛttiviśeṣairanaikāntikatvāt | tanna bādhā'bhāvaniścaye'nupalabdhirni- TBV-SD 18,10 mittam | nā'pi saṃvādo nimittam, bhavadabhyupagamenānavasthāprasaṅgasya pratipāditatvāt | na ca TBV-SD 18,11 bādhā'bhāvo viśeṣaḥ samyakpratyayasya sambhavati iti prāgeva pratipāditam | kāraṇadoṣābhāve'pyaya- TBV-SD 18,12 meva nyāyo vaktavya iti nāsāvapi tasya viśeṣaḥ | kiṃca, kāraṇadoṣa — bādhakābhāvayorbhavadabhyupagamena TBV-SD 18,13 kāraṇaguṇa — saṃvādakapratyayarūpatvasya pratipādanāt tanniścaye tasya viśeṣe'bhyupagamyamāne parataḥ prāmā- TBV-SD 18,14 ṇyaniścayo'bhyupagata eva syāt, na ca so'pi yuktaḥ; anavasthādoṣasya bhavadabhiprāyeṇa prāk prati- TBV-SD 18,15 pāditatvāt | yadapyuktam ‘evaṃ tricaturajñāna’ — ityādi, tatraikasya jñānasya prāmāṇyam, punaraprāmā- TBV-SD 18,16 ṇyam, punaḥ prāmāṇyam ityavasthātrayadarśanād bādhake, tadbādhakādau vā'vasthātrayamāśaṅkamānasya TBV-SD 18,17 kathaṃ parīkṣakasya nāparā'pekṣā yenānavasthā na syāt ? yadapyuktam ‘apekṣātaḥ’ ityādi, tadapya- TBV-SD 18,18 saṅgatam; yato nāyaṃ chalavyavahāraḥ prastuto yena katipayapratyayamātraṃ nirūpyate | na hi pramāṇamantareṇa TBV-SD 18,19 bādhakāśaṅkānivṛttiḥ, na cāśaṅkāvyāvartakaṃ pramāṇaṃ bhavadabhiprāyeṇa sambhavatītyuktam | tathā kāraṇa- TBV-SD 18,20 doṣajñāne'pi pūrveṇa jātāśaṅkasya kāraṇadoṣajñānāntarāpekṣāyāṃ kathamanavasthānivṛttiḥ ? kāraṇado- TBV-SD 18,21 ṣajñānasya tatkāraṇadoṣagrāhakajñānābhāvamātrataḥ pramāṇatvād nātrānavasthā | yadāha — TBV-SD 18,22 “yadā svataḥ pramāṇatvaṃ tadā'nyannaiva mṛgyate | TBV-SD 18,23 nivartate hi mithyātvaṃ doṣājñānādayatnataḥ” || iti, TBV-SD 18,24 etaccānuddhoṣyam; prāgeva vihitottaratvāt | na ca doṣājñānād doṣābhāvaḥ, satsvapi doṣeṣu TBV-SD 18,25 tadajñānasya sambhavāt | samyagjñānotpādanaśaktivaiparītyena mithyāpratyayotpādanayogyaṃ hi rūpaṃ timi- TBV-SD 18,26 rādinimittamindriyadoṣaḥ, sa cātīndriyatvāt sannapi nopalakṣyate | na ca doṣā jñānena vyāptāḥ TBV-SD 18,27 yena tannivṛttyā nivartteran | doṣābhāvajñāne tu saṃvādādyapekṣāyāṃ saivānavasthā prāk pratipāditā | TBV-SD 18,28 etenaitadapi nirākṛtaṃ yaduktaṃ bhaṭṭena — TBV-SD 18,29 “tasmāt svataḥ pramāṇatvaṃ sarvatrautsargikaṃ sthitam | TBV-SD 18,30 bādha — kāraṇaduṣṭatvajñānābhyāṃ tadapodyate || TBV-SD 18,31 parādhīne'pi caitasminnānavasthā prasajjyate | TBV-SD 18,32 pramāṇādhīnametaddhi svatastacca pratiṣṭhitam || TBV-SD 18,33 pramāṇaṃ hi pramāṇena yathā nānyena sādhyate | TBV-SD 18,34 na sidhyatyapramāṇatvamapramāṇāt tathaiva hi” || iti | TBV-SD 18,35 syānmatam “yadapyanyānapekṣapramitibhāvo bādhakapratyayastathā'pyabādhakatayā pratīta evānyasyāpramāṇa- TBV-SD 18,36 tāmādhātuṃ kṣamo nānyatheti, so'yamadoṣaḥ; yataḥ — TBV-SD 19,01 TBV-SD 19,02 bādhakapratyayastāvadarthānyatvāvadhāraṇam | TBV-SD 19,03 so'napekṣapramāṇatvāt pūrvajñānamapohate || TBV-SD 19,04 tatrāpi tvapavādasya syādapekṣā kvacit punaḥ | TBV-SD 19,05 jātāśaṅkasya pūrveṇa sā'pyanyena nivartate || TBV-SD 19,06 bādhakāntaramutpannaṃ yadyasyānvicchato'param | TBV-SD 19,07 tato madhyamabādhena pūrvasyaiva pramāṇatā || TBV-SD 19,08 athānyadaprayatnena samyaganveṣaṇe kṛte | TBV-SD 19,09 mūlābhāvānna vijñānaṃ bhaved bādhakabādhanam || TBV-SD 19,10 tato nirapavādatvāt tenaivādyaṃ balīyasā | TBV-SD 19,11 bādhyate tena tasyaiva pramāṇatvamapodyate || TBV-SD 19,12 evaṃ parīkṣakajñānatritayaṃ nātivartate | TBV-SD 19,13 tataścājātabādhena nāśaṅkyaṃ bādhakaṃ punaḥ || iti | tathāhi — anena TBV-SD 19,14 sarveṇāpi granthena svataḥprāmāṇyavyāhatiḥ parihṛtā, parīkṣakajñānatritayādhikajñānānapekṣayā'navasthā TBV-SD 19,15 ca” etad dvitayamapi parapakṣe pradarśitaṃ prāktananyāyena | yaccānyat pūrvapakṣe parataḥprāmāṇye dūṣaṇama- TBV-SD 19,16 bhihitaṃ taccānabhyupagamena nirastamiti na pratipadamuccārya dūṣyate | TBV-SD 19,18 preraṇābuddhestu prāmāṇyaṃ na sādhananirbhāsipratyakṣasyeva saṃvādāt, tasya tasyāmabhāvāt | TBV-SD 19,19 nāpyavyabhicāriliṅganiścayabalāt svasādhyādupajāyamānatvādanumānasyeva | kiṃca, preraṇāprabhavasya TBV-SD 19,20 cetasaḥ prāmāṇyasiddhyarthaṃ svataḥprāmāṇyaprasādhanaprayāso'yaṃ bhavatām, codanāprabhavasya ca jñānasya TBV-SD 19,21 na kevalaṃ prāmāṇyaṃ na sidhyati, kiṃtvaprāmāṇyaniścayo'pi tava nyāyena sampadyate | tathāhi — TBV-SD 19,22 yad duṣṭakāraṇajanitaṃ jñānaṃ na tat pramāṇam, yathā timirādyupadravopahatacakṣurādiprabhavaṃ jñānam, doṣa- TBV-SD 19,23 vatpreraṇāvākyajanitaṃ ca ‘agnihotraṃ juhuyāt’ ityādivākyaprabhavaṃ jñānamiti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | TBV-SD 19,24 na cāsiddho hetuḥ, bhavadabhiprāyeṇa preraṇāyāṃ guṇavato vakturabhāve tadguṇairanirākṛtairdoṣairjanyamānatvasya TBV-SD 19,25 preraṇāprabhave jñāne siddhatvāt | atha syādayaṃ doṣo yadi vaktṛguṇaireva prāmāṇyāpavādakadoṣāṇāṃ TBV-SD 19,26 nirākaraṇamabhyupagamyate, yāvatā vakturabhāvenāpi nirāśrayāṇāṃ doṣāṇāmasadbhāvo'bhyupagamyata TBV-SD 19,27 eva | taduktam — TBV-SD 19,28 “śabde doṣodbhavastāvad vaktradhīna iti sthitam | TBV-SD 19,29 tadabhāvaḥ kvacit tāvad guṇavadvaktṛkatvataḥ || TBV-SD 19,30 tadguṇairapakṛṣṭānāṃ śabde saṃkrāntyasambhavāt | TBV-SD 19,31 yadvā vakturabhāvena na syurdoṣā nirāśrayāḥ” || iti | TBV-SD 19,32 bhavedapyevam, yadyapauruṣeyatvaṃ kutaścit pramāṇāt siddhaṃ syāt, tacca na siddham; tatpratipādakapramāṇasya TBV-SD 19,33 niṣetsyamānatvāt | ata eva cedamapyanuddhoṣyam — TBV-SD 19,34 “tatrāpavādanirmuktirvaktrabhāvāllaghīyasī | TBV-SD 19,35 vede tenāpramāṇatvaṃ nāśaṅkāmapi gacchati” ||  | TBV-SD 19,36 tena guṇavato vakturanabhyupagamād bhavadbhiḥ apauruṣeyatvasya cāsambhavād anirākṛtairdoṣairjanyamānatvaṃ TBV-SD 19,37 hetuḥ preraṇāprabhavasya cetasaḥ siddhaḥ; doṣajanyatva — aprāmāṇyayoravinābhāvasyāpi mithyājñāne'nyatra TBV-SD 19,38 niścitatvāt tadviruddhatva — anaikāntikatvayorapyabhāva iti bhavatyato hetoḥ preraṇāprabhave jñāne prāmā- TBV-SD 19,39 ṇyābhāvasiddhiḥ | TBV-SD 20,02 kiṃca, pramāṇe siddhe sati ‘kiṃ tatprāmāṇyaṃ svataḥ, parato vā’ iti cintā yuktimatī, bhavada- TBV-SD 20,03 bhyupagamena tu tadeva na sambhavati | tathāhi — jñātṛvyāpāraḥ pramāṇaṃ bhavatā'bhyupagamyate, na cāsau TBV-SD 20,04 yuktaḥ; tadgrāhakapramāṇābhāvāt | tathāhi — pratyakṣaṃ vā tadgrāhakam, anumānam, anyadvā pramāṇā- TBV-SD 20,05 ntaram ? tatra yadi pratyakṣaṃ tadgrāhakamabhyupagamyeta tadā'trāpi vaktavyam — svasaṃvedanam, bāhyendriya- TBV-SD 20,06 jam, manaḥprabhavaṃ vā ? na tāvat svasaṃvedanaṃ tadgrāhakam, bhavatā tadgrāhyatvānabhyupagamāt tasya | TBV-SD 20,07 nāpi bāhyendriyajam, indriyāṇāṃ svasaṃbaddhe'rthe jñānajanakatvābhyupagamāt; na ca jñātṛvyāpāreṇa saha TBV-SD 20,08 teṣāṃ saṃbandhaḥ, pratiniyatarūpādiviṣayatvāt | nāpi manojanyaṃ pratyakṣaṃ jñātṛvyāpāralakṣaṇapramāṇagrā- TBV-SD 20,09 hakam, tathāpratītyabhāvāt anabhyupagamācca | athānumānaṃ tadgrāhakamabhyupagamyate, tadapyayuktam; TBV-SD 20,10 yato'numānamapi “jñātasaṃbandhasyaikadeśadarśanādasannikṛṣṭe'rthe buddhiḥ” ityevaṃlakṣaṇamabhyupagamyate | TBV-SD 20,11 saṃbandhaścānyasaṃbandhavyudāsena niyamalakṣaṇo'bhyupagamyate | yata uktam — “saṃbandho hi na tādā- TBV-SD 20,12 tmyalakṣaṇo gamyagamakabhāvanibandhanam | yayorhi tādātmyaṃ na tayorgamyagamakabhāvaḥ, tasya bheda- TBV-SD 20,13 nibandhanatvāt; abhede vā sādhanapratipattikāla eva sādhyasyāpi pratipannatvāt kathaṃ gamyagamaka- TBV-SD 20,14 bhāvaḥ ? apratipattau vā yasmin pratīyamāne yanna pratīyate tat tato bhinnam, yathā ghaṭe pratīyamā- TBV-SD 20,15 ne'pratīyamānaḥ paṭaḥ; na pratīyate cet sādhanapratītikāle sādhyaṃ tadā tat tato bhinnamiti kathaṃ TBV-SD 20,16 tayostādātmyam ? kiṃca, yadi tādātmyād gamyagamakabhāvo'bhyupagamyate tadā tādātmyā'viśe- TBV-SD 20,17 ṣād yathā prayatnānantarīyakatvamanityatvasya gamakam, tathā'nityatvamapi prayatnānantarīyakatvasya gamakaṃ TBV-SD 20,18 syāt | atha prayatnānantarīyakatvamevānityatvaniyatatvena niścitam, nānityatvaṃ tanniyatatvena; niśca- TBV-SD 20,19 yāpekṣaśca gamyagamakabhāva iti, tarhi ‘yasminniścīyamāne yanna niścīyate’ ityādi pūrvoktameva dūṣaṇaṃ TBV-SD 20,20 punarāpatati | api ca, prayatnānantarīyakatvameva anityatvaniyatatvena niścitamiti vadatā sa evā- TBV-SD 20,21 smadabhyupagato niyamalakṣaṇaḥ saṃbandho'bhyupagato bhavati | nāpi tadutpattilakṣaṇaḥ saṃbandho gamyagama — TBV-SD 20,22 kabhāvanibandhanam, tathā'bhyupagame vaktṛtvāderapyasarvajñatvaṃ prati gamakatvaṃ syāt | atha sarvajñatve vaktṛ- TBV-SD 20,23 tvāderbādhakapramāṇābhāvāt sarvajñatvādibhyo vaktṛtvādervyāvṛttiḥ sandigdheti saṃdigdhavipakṣavyāvṛtti- TBV-SD 20,24 katvānnāyaṃ gamakastarhi dhūmasyāpyanagnau bādhakapramāṇābhāvāt tato vyāvṛttiḥ sandigdheti sandi- TBV-SD 20,25 gdhavipakṣavyāvṛttikatvādagniṃ prati gamakatvaṃ na syāt | atha “kāryaṃ dhūmo hutabhujaḥ, kāryadharmā- TBV-SD 20,26 nuvṛttitaḥ; sa tadabhāve'pi bhavan kāryameva na syāt” ityanagnau dhūmasya sadbhāvabādhakaṃ pramāṇaṃ vidyata TBV-SD 20,27 iti nāsau sandigdhavipakṣavyāvṛttikastarhyetat prakṛte'pi vaktṛtvādau samānamiti tasyāpyasarvajñatvaṃ TBV-SD 20,28 prati gamakatvaṃ syāt | kiṃca, kāryatve satyapi vaktṛtvādeḥ sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvenāsarvajñatvaṃ TBV-SD 20,29 pratyaniyatatvād yadyagamakatvaṃ tarhi sa evāsmadabhyupagato niyamalakṣaṇaḥ saṃbandho'bhyupagato bhavati | TBV-SD 20,30 api ca, tādātmya — tadutpattilakṣaṇasaṃbandhābhāve'pi niyamalakṣaṇasaṃbandhaprasādāt kṛttikodaya — TBV-SD 20,31 candrodgamana — adyatanasavitrudgama — gṛhītāṇḍapipīlikotsarpaṇa — ekāmraphalopalabhyamānamadhurarasasvarū- TBV-SD 20,32 pāṇāṃ hetūnāṃ yathākramaṃ bhāviśakaṭodaya — samānasamayasamudravṛddhi — śvastanabhānūdaya-bhāvivṛṣṭi-tatsamāna- TBV-SD 20,33 kālasindūrāruṇarūpasvabhāveṣu sādhyeṣu gamakatvaṃ suprasiddham | saṃyogādilakṣaṇastu saṃbandho bhavataiva TBV-SD 20,34 sādhyapratipādanāṅgatvena nirasta iti taṃ prati na prayasyate | TBV-SD 20,35 “evaṃ paroktasaṃbandhapratyākhyāne kṛte sati | TBV-SD 20,36 niyamo nāma saṃbandhaḥ svamatenocyate'dhunā || TBV-SD 21,01 TBV-SD 21,02 kāryakāraṇabhāvādisaṃbandhānāṃ dvayī gatiḥ | TBV-SD 21,03 niyamā'niyamābhyāṃ syādaniyamādatadgatā || TBV-SD 21,04 sarve'pyaniyamā hyete nānumotpattikāraṇam | TBV-SD 21,05 niyamāt kevalādeva na kiñcinnānumīyate” || ityādi | TBV-SD 21,06 sa ca saṃbandhaḥ kimanvayaniścayadvāreṇa pratīyate, uta vyatirekaniścayadvāreṇa iti vikalpadvayam | TBV-SD 21,07 tatra yadi prathamo vikalpo'bhyupagamyate, tatrāpi vaktavyam — kiṃ pratyakṣeṇānvayaniścayaḥ, utānumānena TBV-SD 21,08 iti ? na tāvat pratyakṣeṇānvayaniścayaḥ, anvayasya hi rūpam ‘tadbhāve eva bhāvaḥ’, na ca jñātṛvyāpā- TBV-SD 21,09 rasya pramāṇatvenābhyupagatasya pratyakṣeṇa sadbhāvaḥ śakyate grahītum, tadgrāhakatvena pratyakṣasya pūrvameva niṣi- TBV-SD 21,10 ddhatvāt tvayā'nabhyupagamācca | nāpi jñātṛvyāpārasadbhāve evārthaprakāśanalakṣaṇasya hetoḥ sadbhāvaḥ TBV-SD 21,11 pratyakṣeṇa jñātuṃ śakyaḥ, tasyāpīndriyavyāpārajena pratyakṣeṇa pratipattumaśakteḥ; tadaśaktiśca — akṣāṇāṃ tena TBV-SD 21,12 saha saṃbandhābhāvāt | nāpi svasaṃvedanalakṣaṇena pratyakṣeṇa pūrvoktasya hetoḥ sadbhāvaḥ śakyo niścetum, TBV-SD 21,13 bhavadabhiprāyeṇa tatra tasyāvyāpārāt, tanna pratyakṣeṇa sādhyasadbhāve eva hetusadbhāvalakṣaṇo'nvayo niścetuṃ TBV-SD 21,14 śakyaḥ | nāpyanumānena tanniścayaḥ, anumānasya niścitānvayahetuprabhavatvābhyupagamāt | na ca tasyā- TBV-SD 21,15 nvayaḥ pratyakṣasamadhigamyaḥ, pūrvoktadoṣaprasaṅgāt | anumānāt tanniścaye'navasthe — taretarāśrayadoṣāvanu- TBV-SD 21,16 ṣajjyete iti prāgeva pratipāditam | na ca pratyakṣā'numānavyatiriktaṃ pramāṇāntaraṃ sambhavati | tanna anva- TBV-SD 21,17 yaniścayadvāreṇa jñātṛvyāpāre sādhye pūrvoktasya hetorniyamalakṣaṇaḥ saṃbandho niścetuṃ śakyaḥ | nāpi vyati- TBV-SD 21,18 rekaniścayadvāreṇa, yato vyatirekaḥ ‘sādhyābhāve hetorabhāva eva’ ityevaṃsvarūpaḥ; na ca prakṛtasya sādhyasyā- TBV-SD 21,19 bhāvaḥ pratyakṣeṇa samadhigamyaḥ, tasyābhāvaviṣayatvavirodhāt, anabhyupagamāt, abhāvapramāṇavaiyarthyapra- TBV-SD 21,20 saṅgācca | nāpyanumānādisadbhāvagrāhakapramāṇaniśceyaḥ, ata eva doṣāt | athādarśananiśceya iti pakṣaḥ, TBV-SD 21,21 so'pi na yuktaḥ; yato'darśanaṃ kimanupalambharūpam, āhosvid abhāvapramāṇasvarūpam iti vaktavyam ? TBV-SD 21,22 tatra yadyādyaḥ pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; yato'trāpi vaktavyam — anupalambhaḥ kiṃ dṛśyānupalambho'bhipretaḥ, ā- TBV-SD 21,23 hosvid adṛśyānupalambhaḥ iti ? tatra yadyadṛśyānupalambhaḥ prakṛtasādhyābhāvaniścāyako'bhipretaḥ, TBV-SD 21,24 tadā'trāpi kalpanādvayam — kiṃ svasaṃbandhī anupalambhastanniścāyakaḥ, uta sarvasaṃbandhī ? yadyātma- TBV-SD 21,25 saṃbandhī tanniścāyakaḥ, sa na yuktaḥ; paracetovṛttiviśeṣaistasyānaikāntikatvāt | atha sarvasaṃbandhī TBV-SD 21,26 anupalambhastanniścāyaka ityabhyupagamaḥ, ayamapyayuktaḥ; sarvasaṃbandhino'nupalambhasyāsiddhatvāt | atha TBV-SD 21,27 dṛśyānupalambhastanniścāyaka iti pakṣaḥ, so'pyasaṅgataḥ; yato dṛśyānupalambhaścaturdhā vyavasthitaḥ — sva- TBV-SD 21,28 bhāvānupalambhaḥ, kāraṇānupalambhaḥ, vyāpakānupalambhaḥ, viruddhavidhiśceti | tatra yadi svabhāvānupalambha- TBV-SD 21,29 stanniścāyakatvenābhimataḥ, sa na yuktaḥ; svabhāvānupalambhasyaivaṃvidhe viṣaye vyāpārāsaṃbhavāt | tathā- TBV-SD 21,30 hi — ekajñānasaṃsargiṇastulyayogyatāsvarūpasya bhāvāntarasyābhāvavyavahārasādhakatvena paryudāsavṛttyā TBV-SD 21,31 tadanyajñānasvabhāvo'sāvabhyupagamyate; na ca prakṛtasya sādhyasya kenacit sahaikajñānasaṃsargitvaṃ saṃbhava- TBV-SD 21,32 tīti nātra svabhāvānupalambhasya vyāpāraḥ | nāpi kāraṇānupalambhaḥ prakṛtasādhyābhāvaniścāyakaḥ, yataḥ TBV-SD 21,33 siddhe kāryakāraṇabhāve kāraṇānupalambhaḥ kāryābhāvaniścāyakatvena pravarttate; na ca prakṛtasya sādhyasya TBV-SD 21,34 kenacit saha kāryatvaṃ niścitam, tasyādṛśyatvena prāgeva pratipādanāt | ‘pratyakṣā'nupalambhanibandhanaśca TBV-SD 21,35 kāryakāraṇabhāvaḥ’ iti kāraṇānupalambho'pi na tanniścāyakaḥ | vyāpakānupalambhastu siddhe vyāpya — TBV-SD 21,36 vyāpakabhāve vyāpyābhāvasādhako'bhyupagamyate | na ca prakṛtasādhyavyāpakatvena kaścit padārtho TBV-SD 21,37 niścetuṃ śakyaḥ, prakṛtasādhyasyādṛśyatvapratipādanāt; tanna vyāpakānupalambho'pi tanniścāyakaḥ | TBV-SD 21,38 viruddhopalabdhirapyatra viṣaye na pravarttate | tathāhi — eko virodho'vikalakāraṇasya bhavato'nyabhāve'- TBV-SD 21,39 bhāvāt sahānavasthānalakṣaṇo niścīyate śīto — ṣṇayoriva viśiṣṭāt pratyakṣāt | na ca prakṛtaṃ sādhya- TBV-SD 21,40 mavikalakāraṇaṃ kasyacid bhāve nivarttamānamupalabhyate tasyādṛśyatvādeva | dvitīyastu parasparaparihāra- TBV-SD 22,01 sthitilakṣaṇaḥ, so'pi lakṣaṇasya svarūpavyavasthāpakadharmarūpasya dṛśyatvābhyupagamaniṣṭho dṛśyatvābhyu- TBV-SD 22,02 pagamanimittapramāṇanibandhano na prakṛtasādhyaviṣaye saṃbhavati, tanna tato'pi prastutasiddhiḥ | tanna TBV-SD 22,03 sādhyasyābhāvaniścayo'nupalambhanibandhanaḥ | sādhanābhāvaniścayo'pi nādṛśyānupalambhanimittaḥ, ukta- TBV-SD 22,04 doṣatvāt; dṛśyānupalambhanimittatve'pi na svabhāvānupalambhastannimittam, uddiṣṭaviṣayābhāvavyava- TBV-SD 22,05 hārasādhakatvena tasya vyāpārābhyupagamāt | anuddiṣṭaviṣayatve'pi ‘yatra yatra sādhyābhāvastatra tatra TBV-SD 22,06 sādhanābhāvaḥ’ ityevaṃ na tataḥ sādhanābhāvaniścayaḥ; tanniścayaśca niyamaniścayaheturiti na svabhāvānu- TBV-SD 22,07 palambho'pi tanniyamahetuḥ | nāpi kāraṇānupalambhaḥ, yataḥ kāraṇaṃ jñātṛvyāpāra evārthaprakaṭatālakṣa- TBV-SD 22,08 ṇasya hetorbhavatā'bhyupagamyate, na cāsau pratyakṣasamadhigamya iti kutastasya samprati kāra- TBV-SD 22,09 ṇatvāvagamaḥ ? iti na kāraṇānupalambho'pi tadabhāvaniścayahetuḥ | vyāpakānupalambhe'pyayameva nyāyaḥ, TBV-SD 22,10 yato vyāpakatvamapi pūrvoktahetuṃ prati jñātṛvyāpārasyaivābhyupagantavyam; anyathā'nyasya vyāpakatve TBV-SD 22,11 sādhyavipakṣād vyāpakanivṛttidvāreṇa nivartamānamapi sādhanaṃ na sādhyaniyataṃ syāt | atha yathā TBV-SD 22,12 sattvalakṣaṇo hetuḥ kṣaṇikatvalakṣaṇasādhyavyatiriktakrama — yaugapadyasvarūpapadārthāntaravyāpakanivṛttidvā- TBV-SD 22,13 reṇā'kṣaṇikalakṣaṇād vipakṣād vyāvarttamānaḥ svasādhyaniyatastathā prakṛto'pi heturbhaviṣyati, asa- TBV-SD 22,14 myagetat; yatastatrāpi yadyarthakriyālakṣaṇasattvavyāpake krama — yaugapadye kutaścit pramāṇāt kṣaṇike TBV-SD 22,15 siddhe bhavatastadā tannivṛttidvāreṇa vipakṣād vyāvarttamāno'pi sattvalakṣaṇo hetuḥ svasādhyaniyataḥ TBV-SD 22,16 syāt, anyathā tatra vyāpakavṛttyaniścaye rāśyantare kṣaṇikā'kṣaṇikarūpe tasyāśaṅkyamānatvena tadvyā- TBV-SD 22,17 pyasyāpi naikāntataḥ kṣaṇikaniyatatvaniścayaḥ | na ca prakṛtasādhye'yaṃ nyāyaḥ, tasyātyantaparokṣatvena TBV-SD 22,18 hetuvyāpakabhāvāntarādhikaraṇatvāsiddheḥ; tanna vyāpakānupalambhanimitto'pi vipakṣe sādhanābhāvani- TBV-SD 22,19 ścayaḥ | nāpi viruddhopalabdhinimittaḥ, prakṛtasādhyasyātyantaparokṣatvena tadapratipattau tadabhāvaniyata- TBV-SD 22,20 vipakṣasyāpyapratipattitastena sahārthaprakāśanalakṣaṇasya hetoḥ sahānavasthānalakṣaṇavirodhāsiddheḥ | para- TBV-SD 22,21 sparaparihārasthitalakṣaṇastu virodho'nyonyavyavacchedarūpayorarthaprakāśanā'prakāśanayoḥ sambhavati, na TBV-SD 22,22 punararthaprakāśana — ajñātṛvyāpārayoḥ, anyonyavyavacchedarūpatvābhāvāt | nāpi jñātṛvyāpāraniyata- TBV-SD 22,23 tvādarthaprakāśanasya sādhyavipakṣeṇa virodha iti śakyamabhidhātum, anyonyāśrayadoṣaprasakteḥ | tathā- TBV-SD 22,24 hi — siddhe tanniyatatve tadvipakṣavirodhasiddhiḥ, tatsiddheśca tanniyatatvasiddhiriti spaṣṭa evetaretarāśrayo TBV-SD 22,25 doṣaḥ | tanna viruddhopalabdhinimitto'pi vipakṣe sādhanābhāvaniścayaḥ | athādarśanaśabdena abhāvākhyaṃ TBV-SD 22,26 pramāṇaṃ vyatirekaniścayanimittamabhidhīyate, tadapyanupapannam; tasya tannimittatvāsambhavāt | tathāhi — TBV-SD 22,27 niṣedhyaviṣayapramāṇapañcakasvarūpatayā''tmano'pariṇāmarūpaṃ vā tadabhyupagamyeta, tadanyavastuviṣaya- TBV-SD 22,28 jñānarūpaṃ vā gatyantarābhāvāt ? taduktam — TBV-SD 22,29 “pratyakṣāderanutpattiḥ pramāṇābhāva ucyate | TBV-SD 22,30 sā''tmano'pariṇāmo vā vijñānaṃ vā'nyavastuni” || TBV-SD 22,31 tatra yadi ‘niṣedhyaviṣayapramāṇapañcakarūpatvenātmano'pariṇāmalakṣaṇamabhāvākhyapramāṇaṃ sādhanābhāvani- TBV-SD 22,32 yatasādhyābhāvasvarūpavyatirekaniścayanimittam’ ityabhyupagamaḥ, sa na yuktaḥ; tasya samudrodakapalapari- TBV-SD 22,33 māṇenānaikāntikatvāt | athānyavastuviṣayavijñānasvarūpamabhāvākhyaṃ pramāṇaṃ vyatirekaniścayanimitta- TBV-SD 22,34 miti pakṣaḥ, so'pi na yuktaḥ; vikalpānupapatteḥ | tathāhi — kiṃ tat sādhyaniyatasādhanasvarūpādanyad TBV-SD 22,35 vastu, yadviṣayaṃ jñānaṃ tadanyajñānamityucyate ? yadi yathoktasādhanasvarūpavyatiriktaṃ padārthāntaraṃ tadā TBV-SD 22,36 vaktavyam — tad ekajñānasaṃsargi sādhanena saha, utānyathā iti ? yadi yathoktasādhanenaikajñānasaṃsargi tadā TBV-SD 22,37 tadviṣayajñānāt sidhyati yathoktasādhanasyābhāvaniścayaḥ pratiniyataviṣayaḥ, kintu ‘yatra yatra sādhyā- TBV-SD 22,38 bhāvastatra tatrāvaśyaṃtayā sādhanasyāpyabhāvaḥ’ ityevaṃbhūto vyatirekaniścayo na tataḥ sidhyati; sarvopasaṃ- TBV-SD 22,39 hāreṇa sādhanābhāvaniyatasādhyābhāvaniścayaśca hetoḥ sādhyaniyatatvalakṣaṇaniyamaniścāyaka iti naika- TBV-SD 23,01 jñānasaṃsargipadārthāntaropalambhādabhāvākhyāt pramāṇāt vyatirekaniścayaḥ | atha tadasaṃsargipadārthā- TBV-SD 23,02 ntaropalambhasvarūpamabhāvākhyaṃ pramāṇaṃ sādhyābhāve sādhanābhāvaniścayanimittam, tadapyasambaddham; TBV-SD 23,03 atiprasaṅgāt — na hi padārthāntaropalambhamātrādanyasya tadatulyayogyatārūpasya tena sahaikajñānāsaṃsargiṇaḥ TBV-SD 23,04 padārthāntarasyābhāvaniścayaḥ, anyathā sahyopalambhād vindhyābhāvaniścayaḥ syāt | atha tathābhūtasādha- TBV-SD 23,05 nādanyastadabhāvaḥ, tadviṣayaṃ jñānaṃ tadanyajñānam, tad vipakṣe sādhanābhāvaniścayanimittam; nanu tadapi TBV-SD 23,06 jñānaṃ kiṃ ‘yatra yatra sādhyābhāvastatra tatra sādhanābhāvaḥ’ ityevaṃ pravarttate, uta ‘kvacideva sādhyābhāve TBV-SD 23,07 sādhanābhāvaḥ’ ityevam ? tatra yadyādyaḥ kalpaḥ, sa na yuktaḥ; yathoktasādhanaviviktasarvapradeśa — kālapratyakṣī- TBV-SD 23,08 karaṇamantareṇa evaṃbhūtajñānotpattyasambhavāt | sarvadeśapratyakṣīkaraṇe ca kālādiviprakṛṣṭānantapradeśapra- TBV-SD 23,09 tyakṣīkaraṇavat svabhāvādivyavahitasarvapadārthasākṣātkaraṇāt sa eva sarvadarśī syādityanumānāśra- TBV-SD 23,10 yaṇaṃ sarvajñābhāvaprasādhanaṃ cānupapannam | atha dvitīyapakṣābhyupagamaḥ, tadā bhavati tataḥ pratiniyate TBV-SD 23,11 pradeśe sādhyābhāve sādhanābhāvaniścayaḥ — ghaṭaviviktapratyakṣapradeśa iva ghaṭābhāvaniścayaḥ — kiṃtu tathābhū- TBV-SD 23,12 tāt sādhyābhāve sādhanābhāvaniścayānna vyatireko niścito bhavati | sādhanābhāvaniyatasādhyābhā- TBV-SD 23,13 vasya sarvopasaṃhāreṇa niścaye vyatireko niścito bhavati; anyathā — yatraiva sādhyābhāve sādhanābhāvo TBV-SD 23,14 na bhavati tatraiva sādhanasadbhāve'pi na sādhyamiti — na sādhanaṃ sādhyaniyataṃ syāditi vyatirekaniśca- TBV-SD 23,15 yanimitto na hetoḥ sādhyaniyamaniścayaḥ syāt; tanna dvitīyo'pi pakṣaḥ | atha na prakṛtasādhanābhā- TBV-SD 23,16 vajñānaṃ tadviviktasamastapradeśopalambhanimittam — yena pūrvokto doṣaḥ — kintu tadviṣayapramāṇapañcakanivṛ- TBV-SD 23,17 ttinimittam | taduktam — TBV-SD 23,18 “pramāṇapañcakaṃ yatra vasturūpe na jāyate | TBV-SD 23,19 vastusattāvabodhārthaṃ tatrābhāvapramāṇatā” || TBV-SD 23,20 nanvatrāpi vaktavyam — kiṃ sarvadeśa — kālāvasthitasamastapramātṛsaṃbandhinī tannivṛttistathābhūtasādhanā- TBV-SD 23,21 bhāvajñānanimittam, uta pratiniyatadeśa — kālāvasthitātmasambandhinī iti kalpanādvayam | tatra TBV-SD 23,22 yadyādyā kalpanā, sā na yuktā; tathābhūtāyāstannivṛtterasiddhatvāt | na cāsiddhā'pi tathābhūtajñānani- TBV-SD 23,23 mittam, atiprasaṅgāt — sarvasyāpi tathābhūtajñānanimittaṃ syāt kenacit saha pratyāsatti — vipra- TBV-SD 23,24 karṣābhāvāt; anabhyupagamācca — nahi pareṇāpi pramāṇapañcakanivṛtterasiddhāyā abhāvajñānanimittatā- TBV-SD 23,25 'bhyupagatā, kṛtayatnasyaiva pramāṇapañcakanivṛtterabhāvasādhanatvapratipādanāt — TBV-SD 23,26 “gatvā gatvā tu tān deśān yadyartho nopalabhyate | TBV-SD 23,27 tadā'nyakāraṇābhāvādasannityavagamyate” || ityabhidhānāt | TBV-SD 23,28 na cendriyādivadajñātā'pi pramāṇapañcakanivṛttirabhāvajñānaṃ janayiṣyatīti śakyamabhidhātum, pramāṇa- TBV-SD 23,29 pañcakanivṛttestuccharūpatvāt | na ca tuccharūpāyā janakatvam, bhāvarūpatāprasakteḥ — evaṃlakṣaṇasya bhāva- TBV-SD 23,30 tvāt; tanna sarvasaṃbandhinī pramāṇapañcakanivṛttirvipakṣe sādhanābhāvaniścayanibandhanam | nāpyātmasaṃba- TBV-SD 23,31 ndhinī tannimittam, yataḥ sā'pi kiṃ tādātvikī, atītā'nāgatakālabhavā vā ? na pūrvā, TBV-SD 23,32 tasyā gaṅgāpulinareṇuparisaṃkhyānenānaikāntikatvāt | nottarā, tādātvikasyātmanastannivṛtterasaṃbha- TBV-SD 23,33 vāt asiddhatvācca; tanna ātmasaṃbandhinyapi pramāṇapañcakanivṛttistajjñānotpattinimittam; tanna TBV-SD 23,34 anyavastuvijñānalakṣaṇamapyabhāvākhyaṃ pramāṇaṃ vyatirekaniścayanimittam | TBV-SD 23,36 yacca — TBV-SD 23,37 “gṛhītvā vastusadbhāvaṃ smṛtvā ca pratiyoginam | TBV-SD 23,38 mānasaṃ nāstitājñānaṃ jāyate'kṣānapekṣayā” || TBV-SD 24,01 ityabhāvapramāṇotpattau nimittapratipādanam, tatra kiṃ vastvantarasya pratiyogisaṃsṛṣṭasya grahaṇam, TBV-SD 24,02 āhosvid asaṃsṛṣṭasya ? tatra yadyādyaḥ pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; pratiyogisaṃsṛṣṭavastvantarasya pratyakṣeṇa TBV-SD 24,03 grahaṇe pratiyoginaḥ pratyakṣeṇa vastvantare grahaṇād nābhāvākhyapramāṇasya tatra tadabhāvagrāhakatvena TBV-SD 24,04 pravṛttiḥ; pravṛttau vā pratiyogisattve'pi tadabhāvagrāhakatvena pravṛtterviparyastattvānna prāmāṇyam | atha TBV-SD 24,05 pratiyogyasaṃsṛṣṭavastvantaragrahaṇaṃ tadā pratyakṣeṇaiva pratiyogyabhāvasya gṛhītatvāt tatrābhāvākhyaṃ pramāṇaṃ TBV-SD 24,06 pravarttamānaṃ vyartham | atha pratiyogyasaṃsṛṣṭatā'vagamo vastvantarasyābhāvapramāṇasaṃpādyastarhi tadapya- TBV-SD 24,07 bhāvākhyaṃ pramāṇaṃ pratiyogyasaṃsṛṣṭavastvantaragrahaṇe sati pravarttate, tadasaṃsṛṣṭatāvagamaśca punarapyabhāva- TBV-SD 24,08 pramāṇasaṃpādya ityanavasthā | tathā, pratiyogino'pi smaraṇaṃ kiṃ vastvantarasaṃsṛṣṭasya, athāsaṃsṛṣṭasya ? TBV-SD 24,09 yadi saṃsṛṣṭasya tadā nābhāvapramāṇapravṛttiriti pūrvavadvācyam | athāsaṃsṛṣṭasya smaraṇam, nanu pratyakṣeṇa TBV-SD 24,10 vastvantarāsaṃsṛṣṭasya pratiyogino grahaṇe tathābhūtasya tasya smaraṇaṃ nānyathā; pratyakṣeṇa ca pūrvapravṛttena TBV-SD 24,11 vastvantarāsaṃsṛṣṭapratiyogigrahaṇe punarapyabhāvapramāṇaparikalpanaṃ vyartham — TBV-SD 24,12 “vastvasaṃkarasiddhiśca tatprāmāṇyasamāśrayā” || TBV-SD 24,13 ityabhidhānāt tadarthaṃ tasya parikalpanam, tacca pratyakṣeṇaiva kṛtamiti tasya vyarthatā | athātrāpyabhāvapramāṇa- TBV-SD 24,14 saṃpādyaḥ pratiyogino vastvantarāsaṃsṛṣṭatāgrahastarhi tathābhūtapratiyogigrahaṇe tathābhūtasya tasya smaraṇam, TBV-SD 24,15 tatsadbhāve cābhāvapramāṇapravṛttiḥ, tatpravṛttau ca tasyāsaṃsṛṣṭatāgrahaḥ, tadgrahe ca smaraṇamityevaṃ cakrakacodyaṃ TBV-SD 24,16 bhavantamanubadhnāti | nāpi vastumātrasya pratyakṣeṇa grahaṇamityabhidhātuṃ śakyam, tathā'bhyupagame tasya vastva- TBV-SD 24,17 ntaratvāsiddheḥ pratiyogino'pi pratiyogitvasya, iti na pratiyogino niyatarūpasya smaraṇamiti sutarāma- TBV-SD 24,18 bhāvapramāṇotpattyabhāvaḥ | kiṃca, yadi abhāvākhyaṃ pramāṇamabhāvagrāhakamabhyupagamyate tadā tameva pratipāda- TBV-SD 24,19 yatu, pratiyoginastu nivṛttiḥ kathaṃ tena pratipāditā syāt ? athābhāvapratipattau tannivṛttipratipattiḥ; TBV-SD 24,20 nanu sā'pi nivṛttiḥ pratiyogisvarūpāsaṃsparśinī, tataśca tatpratipattau punarapi kathaṃ pratiyoginivṛ- TBV-SD 24,21 ttisiddhiḥ ? tannivṛttisiddheraparatannivṛttisiddhyabhyupagame aparā tannivṛttistathā'bhyupagamanīyetyana- TBV-SD 24,22 vasthā | kiṃca, abhāvapratipattau pratiyogisvarūpaṃ kimanuvarttate, vyāvarttate vā ? anuvṛttau kathaṃ pratiyo- TBV-SD 24,23 gino'bhāvaḥ ? vyāvṛttau kathaṃ pratiṣedhaḥ pratipādayituṃ śakyaḥ ? tadviviktapratipattestatpratiṣedha iti TBV-SD 24,24 cet, na; tadapratibhāsane tadviviktatāyā eva pratipattumaśakteḥ | pratiyogipratibhāsād nāyaṃ doṣa iti TBV-SD 24,25 cet, kva tarhi vijñāne tasya pratibhāsaḥ ? yadi pratyakṣe, na yuktaḥ; tatsadbhāvasiddhyā tannivṛttyasiddheḥ | TBV-SD 24,26 smaraṇe tasya pratibhāsa iti cet, na; tatrāpi yena rūpeṇa pratibhāti na tenābhāvaḥ, yena na pratibhāti TBV-SD 24,27 na tena niṣedhaḥ, tadevaṃ yadi pratiyogisvarūpādanyo'bhāvastathāpi tatpratipattau na tannivṛttisiddhiḥ | TBV-SD 24,28 ananyatve'pi tatpratipattau pratiyoginaḥ pratipannatvād na niṣedhaḥ | api ca, tad abhāvākhyaṃ pramāṇaṃ TBV-SD 24,29 niścitaṃ sat prakṛtābhāvaniścayanimittatvenābhyupagamyate, āhosvid aniścitam iti vikalpadva- TBV-SD 24,30 yam | yadyaniścitamiti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; svayamavyavasthitasya kharaviṣāṇāderiva anyaniścāyakatvā- TBV-SD 24,31 yogāt | indriyādestvaniścitasyāpi rūpādijñānaṃ prati kāraṇatvānniścāyakatvaṃ yuktam, na punarabhā- TBV-SD 24,32 vapramāṇasya, tasyāparajñānaṃ prati kāraṇatvāsambhavāt; tadasambhavaśca — pramāṇābhāvātmakatvenāvastu- TBV-SD 24,33 tvāt; vastutve'pi tasyaiva prameyābhāvaniścayarūpatvenābhyupagamārhatvāt | nāpi dvitīyaḥ pakṣaḥ, yata- TBV-SD 24,34 stanniścayo'nyasmādabhāvākhyāt pramāṇādabhyupagamyeta, prameyābhāvād vā ? tatra yadi prathamapakṣaḥ, sa TBV-SD 24,35 na yuktaḥ; anavasthāprasaṅgāt | tathāhi — abhāvapramāṇasyābhāvapramāṇānniścitasyābhāvaniścāyakatvam, TBV-SD 24,36 tasyāpyanyābhāvapramāṇād ityanavasthā | atha prameyābhāvāt tanniścayaḥ, so'pi na yuktaḥ; itaretarāśra- TBV-SD 24,37 yadoṣaprasaṅgāt | tathāhi — prameyābhāvaniścayāt pramāṇābhāvaniścayaḥ, so'pi pramāṇābhāvaniścayād TBV-SD 24,38 iti itaretarāśrayatvam | nāpi svasaṃvedanāt pramāṇābhāvaniścayaḥ, tasya bhavatā'nabhyupagamāt; tanna TBV-SD 24,39 abhāvākhyaṃ pramāṇaṃ sambhavati | sambhave'pi na tat pramāṇacintārhamiti pratipāditam, pratipādayi- TBV-SD 25,01 ṣyate ca pramāṇacintā'vasare atraiva; tannābhāvapramāṇādapi vipakṣe sādhanābhāvaniścayaḥ; ato na TBV-SD 25,02 adarśananimitto'pi prakṛtavyatirekaniścayaḥ; tadabhāvād na prakṛtasādhye prakṛtahetorniyamalakṣaṇa- TBV-SD 25,03 saṃbandhaniścayaḥ | TBV-SD 25,04 na cānvaya — vyatirekaniścayavyatirekeṇānyataḥ kutaścit tanniścayaḥ, niyamalakṣaṇasya saṃbandhasya TBV-SD 25,05 yathoktānvaya — vyatirekavyatirekeṇāsambhavāt | tathāhi — ya eva sādhanasya sādhyasadbhāve eva bhāvaḥ TBV-SD 25,06 ayameva tasya sādhye niyamaḥ, sādhyābhāve sādhanasyāvaśyatayā'bhāva eva yaḥ ayameva vā tasya TBV-SD 25,07 tatra niyamaḥ | ato yadevānvaya — vyatirekayoryathoktalakṣaṇayorniścāyakaṃ pramāṇaṃ tadeva niyamasvarūpa- TBV-SD 25,08 sambandhaniścāyakam, tanniścāyakaṃ ca prakṛtasādhyasādhane hetorna sambhavatīti pratipāditam; tannānu- TBV-SD 25,09 mānādapi jñātṛvyāpāralakṣaṇapramāṇasiddhiḥ | TBV-SD 25,10 athāpi syāt bāhyeṣu kārakeṣu vyāpāravatsu phalaṃ dṛṣṭam — anyathā siddhasvabhāvānāṃ kārakāṇāmekaṃ TBV-SD 25,11 dhātvarthaṃ sādhyamanaṅgīkṛtya kaḥ parasparaṃ sambandhaḥ — atastadantarālavartinī sakalakārakaniṣpādyā'- TBV-SD 25,12 bhimataphalajanikā vyāpārasvarūpā kriyā'bhyupagantavyā iti prakṛte'pi vyāpārasiddhiriti, etada- TBV-SD 25,13 sambaddham; vikalpānupapatteḥ | tathāhi — vyāpāro'bhyupagamyamānaḥ kiṃ kārakajanyo'bhyupagamyate, TBV-SD 25,14 āhosvid ajanyaḥ iti vikalpadvayam | tatra yadyajanya iti pakṣaḥ, so'yuktaḥ; yato'janyo'pi kiṃ TBV-SD 25,15 bhāvarūpo'bhyupagamyate, āhosvid abhāvarūpaḥ ? yadyabhāvarūpa ityabhyupagamaḥ, so'pyayuktaḥ; yato'- TBV-SD 25,16 bhāvarūpatve tasyārthaprakāśalakṣaṇaphalajanakatvaṃ na syāt, tasya phalajanakatvavirodhāt; avirodhe vā TBV-SD 25,17 phalārthinaḥ kārakānveṣaṇaṃ vyarthaṃ syāt, tata evābhimataphalaniṣpatterviśvamadaridraṃ ca syāt; tannābhāva- TBV-SD 25,18 rūpo vyāpāro'bhyupagantavyaḥ | atha bhāvarūpo'bhyupagamaviṣayaḥ, tadā'trāpi vaktavyam — kimasau nityaḥ, TBV-SD 25,19 āhosvid anityaḥ iti ? tatra yadi nitya iti pakṣaḥ, so'saṅgataḥ; nityabhāvarūpavyāpārābhyupagame'- TBV-SD 25,20 ndhādīnāmapyarthadarśanaprasaṅgaḥ, suptādyabhāvaḥ, sarvasarvajñatābhāvaprasaṅgaśca; kārakānveṣaṇavaiyarthyaṃ tu TBV-SD 25,21 vyaktam | athānitya ityabhyupagamaḥ, so'pyalaukikaḥ; ajanyasya bhāvasyānityatvena kenacidanabhyupaga- TBV-SD 25,22 māt | atha vadet — mayaivābhyupagataḥ, tatrāpi vaktavyam — kiṃ kālāntarasthāyī, uta kṣaṇikaḥ ? yadi TBV-SD 25,23 kālāntarasthāyī, tadā “kṣaṇikā hi sā na kālāntaramavatiṣṭhate” iti vacaḥ TBV-SD 25,24 pariplaveta | kārakānveṣaṇaṃ cātrāpi pakṣe phalārthināmasaṅgatam, kiyatkālasthāyyajanyabhāvarūpa- TBV-SD 25,25 vyāpārābhyupagame tatkālaṃ yāvat tatphalasyāpi niṣpatteḥ āvyāpāravināśamarthaprakāśalakṣaṇakārya- TBV-SD 25,26 sadbhāvādandhatva — mūrchādīnāmabhāvaḥ syāt | atha kṣaṇika iti pakṣaḥ, so'pi na yuktaḥ; kṣaṇānantaraṃ TBV-SD 25,27 vyāpārāsattvenārthapratibhāsābhāvād apagatārthapratibhāsaṃ sarvaṃ jagat syāt | atha svata eva dvitī- TBV-SD 25,28 yādikṣaṇeṣu vyāpārotpatternāyaṃ doṣaḥ, ajanyatvaṃ tu tasyāparakārakajanyatvābhāvena, naitadasti; kārakā'- TBV-SD 25,29 nāyattasya deśa — kāla — svarūpapratiniyamābhāvasvabhāvatāyāḥ pratipādanāt | kiṃca, anavaratakṣaṇikā'- TBV-SD 25,30 janyavyāpārābhyupagame tajjanyārthapratibhāsasyāpi tathaiva bhāvāt suptādyabhāvadoṣastadavasthaḥ; tannājanya- TBV-SD 25,31 vyāpārābhyupagamaḥ śreyān | atha janyo vyāpāraḥ iti pakṣaḥ kakṣīkriyate, tadā'trāpi vikalpadvayam — TBV-SD 25,32 kimasau janyo vyāpāraḥ kriyā''tmakaḥ, uta tadanātmakaḥ iti ? tatra yadi prathamaḥ pakṣaḥ, sa na TBV-SD 25,33 yuktaḥ; atrāpi vikalpadvayānativṛtteḥ | tathāhi — sā'pi kriyā kiṃ spandātmikā, uta aspandā- TBV-SD 25,34 tmikā ? yadi spandātmikā tadā''tmano niścalatvādanyeṣāṃ kārakāṇāṃ vyāpārasadbhāve'pi vyāpāro TBV-SD 25,35 na syāt; yadartho'yaṃ prayāsastadeva tyaktaṃ bhavataivamabhyupagacchatā | athāparispandātmikā kriyā TBV-SD 25,36 vyāpārasvabhāvā, na; tathābhūtāyāḥ parispandābhāvarūpatayā phalajanakatvāyogāt abhāvasya janakatva- TBV-SD 25,37 virodhāt | na ca kriyā kāraṇa — phalā'pāntarālavartinī parispandasvabhāvā tadviparītasvabhāvā vā TBV-SD 25,38 pramāṇagocaracāriṇī iti na tasyāḥ sadvyavahāraviṣayatvamabhyupagantuṃ yuktamiti na kriyā''tmako TBV-SD 25,39 vyāpāraḥ | nāpi tadanātmako vyāpāro'ṅgīkartuṃ yuktaḥ, tatrāpi vikalpadvayapravṛtteḥ | tathāhi — kima- TBV-SD 25,40 sāvakriyā''tmako vyāpāro bodhasvarūpaḥ, abodhasvabhāvo vā ? yadi bodhasvarūpaḥ, pramātṛvanna TBV-SD 25,41 pramāṇāntaragamyatā'bhyupagantuṃ yuktā | athābodhasvabhāvaḥ, nāyamapi pakṣaḥ; bodhātmakajñātṛvyāpārasyā- TBV-SD 25,42 bodhātmakatvāsambhavāt — na hi cidrūpasyācidrūpo vyāpāro yuktaḥ — ‘jānāti’ iti ca jñātṛvyāpārasya TBV-SD 25,43 bodhātmakasyaivābhidhānāt; tanna abodhasvabhāvo'pi vyāpāraḥ | kiṃca, asau jñātṛvyāpāro dharmi- TBV-SD 26,01 svabhāvaḥ, uta dharmasvabhāvaḥ iti punarapi kalpanādvayam | dharmisvarūpatve jñātṛvanna pramāṇāntaragamya- TBV-SD 26,02 tvamityuktam | dharmasvabhāvatve'pi dharmiṇo jñāturvyatirikto vyāpāraḥ, avyatiriktaḥ, ubhayam, anubhayaṃ TBV-SD 26,03 ceti catvāro vikalpāḥ | na tāvadvyatiriktaḥ, tattve saṃbandhābhāvena ‘jñāturvyāpāraḥ’ iti vyapadeśā- TBV-SD 26,04 yogāt | avyatireke jñātaiva, tatsvarūpavad nāparo vyāpāraḥ | ubhayapakṣastu virodhamaparihṛtya TBV-SD 26,05 nābhyupagamanīyaḥ | anubhayapakṣastu anyo'nyavyavacchedarūpāṇāmekavidhānenāparaniṣedhādayukta iti TBV-SD 26,06 pratipāditam | kiṃca, vyāpārasya kārakajanyatvābhyupagame tajjanane pravartamānāni kārakāṇi kim TBV-SD 26,07 aparavyāpārabhāñji pravarttante, uta tannirapekṣāṇi iti vikalpadvayam | yadyādyo vikalpaḥ, tadā TBV-SD 26,08 tadvyāpārajanane'pi tairaparavyāpārabhāgbhiḥ pravarttitavyam, tajjanane'pyaparavyāpārayugbhiḥ pravarttitavya- TBV-SD 26,09 mityanavasthiterna phalajananavyāpārodbhūtiriti tatphalasyāpyanutpattiprasaṅgād na vyāpāraparikalpanaṃ TBV-SD 26,10 śreyaḥ | atha aparavyāpāramantareṇāpi phalajanakavyāpārajanane pravarttante iti nāyaṃ doṣaḥ, tarhi TBV-SD 26,11 prakṛtavyāpāramantareṇāpi phalajanane pravarttiṣyanta iti kimanupalabhyamānavyāpārakalpanaprayāsena ? TBV-SD 26,12 kiṃca, asau vyāpāraḥ phalajanane pravarttamānaḥ kimaparavyāpārasavyapekṣaḥ, atha nirapekṣaḥ ityatrāpi TBV-SD 26,13 kalpanādvayam | tatra yadyādyā kalpanā, sā na yuktā; aparāparavyāpārajananakṣīṇaśaktitvena vyāpāra- TBV-SD 26,14 syāpi phalajanakatvāyogāt | atha vyāpārāntarānapekṣa eva phalajanane pravarttate, tarhi kārakāṇāmapi TBV-SD 26,15 vyāpāranirapekṣāṇāṃ phalajanane pravṛttau na kaścicchaktivyāghātaḥ sambhāvyate | atha vyāpārasya TBV-SD 26,16 vyāpārasvarūpatvānnāparavyāpārāpekṣā, kārakāṇāṃ tvavyāpārarūpatvāt tadapekṣā; kā punariyaṃ vyāpārasya TBV-SD 26,17 vyāpārasvabhāvatā ? yadi phalajanakatvam, tad vihitapratikriyam | atha kārakāśritatvam, tadapi TBV-SD 26,18 bhinnasya tajjanyatvaṃ vihāya na sambhavatītyuktam | atha kārakaparatantratvam, tadapi na; anutpannasyā- TBV-SD 26,19 sattvāt, nāpyutpannasya, anyānapekṣatvāt; tathāpi tatparatantratve kārakāṇāmapi vyāpāraparatantratā TBV-SD 26,20 syāt | athaivaṃ paryanuyogaḥ sarvabhāvapratiniyatasvabhāvavyāvartaka ityayuktaḥ, tathāhi — evamapi TBV-SD 26,21 paryanuyogaḥ sambhavati — vahnerdāhakasvabhāvatve ākāśasyāpi sa syāt, itarathā vahnerapi sa na TBV-SD 26,22 syāditi | syādetat yadi pratyakṣasiddho vyāpārasvabhāvo bhavet, sa ca na tatheti pratipāditam | TBV-SD 26,23 tata evoktam — TBV-SD 26,24 “svabhāve'dhyakṣataḥ siddhe yadi paryanuyujyate | TBV-SD 26,25 tatrottaramidaṃ yuktaṃ na dṛṣṭe'nupapannatā” || TBV-SD 26,26 tanna vyāpāro nāma kaścid yathā'bhyupagataḥ paraiḥ | TBV-SD 26,27 athānumānagrāhyatve syādayaṃ doṣaḥ, ata evārthāpattisamadhigamyatā tasyābhyupagatā | nanu dṛṣṭaḥ TBV-SD 26,28 śruto vā'rtho'nyathā nopapadyata ityadṛṣṭakalpanā'rthāpattiḥ, tatra kaḥ punarasau bhāvo vyāpāravyatire- TBV-SD 26,29 keṇa nopapadyate yo vyāpāraṃ kalpayati ? artha iti cet, kā punarasya tena vinā'nupapadyamānatā ? TBV-SD 26,30 notpattiḥ, svahetutastasyāḥ bhāvāt | kiṃca, asāvarthaḥ kim ekajñātṛvyāpāramantareṇānupapadyamānastaṃ TBV-SD 26,31 kalpayati, uta sarvajñātṛvyāpāramantareṇa iti vaktavyam | tatra yadi sakalajñātṛvyāpāramantareṇeti pakṣaḥ, TBV-SD 26,32 tadā andhānāmapi rūpadarśanaṃ syāt tadvyāpāramantareṇārthābhāvāt sarvajñatāprasaṅgaśca | atha ekajñātṛ- TBV-SD 26,33 vyāpāramantareṇānupapattistarhi yāvadarthasadbhāvastāvat tasyārthadarśanamiti suptādyabhāvaḥ | atha arthadha- TBV-SD 26,34 rmo'rthaprakāśatālakṣaṇo vyāpāramantareṇānupapadyamānastaṃ kalpayati; nanu sā'pyarthaprakāśatā'rthadharmo TBV-SD 26,35 yadyartha eva tadā'rthapakṣokto doṣaḥ | atha tadvyatiriktaḥ, tadā tasya svarūpaṃ vaktavyam | tasyānubhūyamā- TBV-SD 26,36 natā sā iti cet, na; paryāyamātrametat, na tatsvarūpapratipattiriti sa eva praśnaḥ | kiṃca, prakā- TBV-SD 26,37 śo'nubhavaśca jñānameva, tadanavagame tatkarmatāyāḥ sutarāmanavagama ityarthaprakāśatā — anubhūyamānate TBV-SD 26,38 svarūpeṇānavagate kathaṃ jñātṛvyāpāraparikalpike ? kiṃca, arthaprakāśatālakṣaṇo'rthadharmo'nyathā- TBV-SD 26,39 nupapannatvenāniścitastaṃ kalpayati, āhosvid niścita iti ? tatra yadyādyaḥ kalpaḥ, sa TBV-SD 26,40 na yuktaḥ; atiprasaṅgāt | tathāhi — yadyaniścito'pi tathātvena sa taṃ parikalpayati tadā yathā taṃ TBV-SD 27,01 parikalpayati tathā yena vinā'pi sa upapadyate tamapi kiṃ na kalpayati viśeṣābhāvāt ? athā- TBV-SD 27,02 niścito'pi tena vinā'nupapadyamānatvena niścitaḥ sa taṃ parikalpayati tarhi liṅgasyāpi niyatatvenā- TBV-SD 27,03 niścitasyāpi svasādhyagamakatvaṃ syāt, tathā ca arthāpattireva parokṣārthaniścāyikā nānumānamiti TBV-SD 27,04 ṣaṭpramāṇavādābhyupagamo viśīryeta | atha anyathānupapadyamānatvena niścitaḥ sa dharmastaṃ parikalpayati, TBV-SD 27,05 tadā vaktavyam — kva tasyānyathānupapannatvaniścayaḥ ? yadi dṛṣṭāntadharmiṇi tadā liṅgasyāpi tatra niyatatva- TBV-SD 27,06 niścayo'stītyanumānamevārthāpattiḥ syāt, evaṃ cārthāpattiranumāne'ntarbhūteti punarapi pramāṇaṣaṭkā- TBV-SD 27,07 bhyupagamo viśīryeta | atha sādhyadharmiṇi tanniścaya ityanumānāt pṛthagarthāpattiḥ, tadātrāpi vaktavyam — TBV-SD 27,08 kutaḥ pramāṇāt tasya tanniścayaḥ ? yadi vipakṣe'nupalambhāt, tanna yuktam; sarvasambandhino'nupa- TBV-SD 27,09 lambhasyāsiddhatvapratipādanāt, ātmasaṃbandhinastu anaikāntikatvāditi nānyathā'nupapadyamānatva- TBV-SD 27,10 niścayaḥ | kiṃca, arthāpattyutthāpakasyārthānubhūyamānatālakṣaṇasyārthadharmasya ya eva svaprakalpyārthābhāve'- TBV-SD 27,11 vaśyaṃtayā'nupapadyamānatvaniścayaḥ sa eva svaprakalpyārthasadbhāve evopapadyamānatvaniścaya ityarthā- TBV-SD 27,12 pattyutthāpakasyārthasya, svasādhyānumāpakasya ca liṅgasya na kaścidviśeṣa ityanumānanirāse'rthāpatterapi TBV-SD 27,13 nirāsaḥ kṛta eveti nārthāpatterapi jñātṛvyāpāralakṣaṇapramāṇaniścāyakatvam | ye'pi “saṃvittyākhyaṃ TBV-SD 27,14 phalaṃ jñātṛvyāpārasadbhāve sāmānyatodṛṣṭaṃ liṅgam” āhuḥ, tanmatamapyasamyak; yataḥ saṃvedanākhyasya TBV-SD 27,15 liṅgasya kim arthapratibhāsasvabhāvatvam, uta tadviparītatvam iti kalpanādvayam | tatrārthaprati- TBV-SD 27,16 bhāsasvabhāvatve kimapareṇa jñātṛvyāpāreṇa kathitena iti vaktavyam | tadutpattistena vinā na TBV-SD 27,17 sambhavatīti cet, na; indriyādestadutpādakasya sadbhāvād vyarthaṃ tatparikalpanam | kriyāmantareṇa TBV-SD 27,18 kārakakalāpāt phalāniṣpatteḥ tatkalpaneti cet, nanvindriyādisāmagryasya kva vyāpāraḥ iti TBV-SD 27,19 vaktavyam | kriyotpattāviti cet, sā'pi kriyā kriyāntaramantareṇa kathaṃ kārakakalāpādupajāyate TBV-SD 27,20 iti punarapi tadeva codyam | kriyāntarakalpane'navasthā prāk pratipāditaiva; tannārthapratibhāsa- TBV-SD 27,21 svabhāvatve'nyo vyāpāraḥ kalpanīyaḥ, niṣprayojanatvāt | atha dvitīyā kalpanā'bhyupagamyate, sā'pi TBV-SD 27,22 na yuktā; yato'rthasya saṃvedanaṃ tad bhavaj jñātṛvyāpāraliṅgatāṃ samāsādayati, sā ca tadasaṃvedana- TBV-SD 27,23 svabhāvasya kathaṃ saṅgatā ? śeṣaṃ tu pūrvameva nirṇītamiti na punarucyate | kiṃca, arthapratibhāsasvabhāvaṃ TBV-SD 27,24 saṃvedanam, jñātā, tadvyāpāraśca bodhātmako naitat tritayaṃ kvacidapi pratibhāti | atha ‘ghaṭamahaṃ TBV-SD 27,25 jānāmi’ iti pratipattirasti, na caiṣā nihnotuṃ śakyā, nāpyasyāḥ kiñcid bādhakamupalabhyate, tat TBV-SD 27,26 kathaṃ na tritayasadbhāvaḥ ? tathāhi — ‘aham’ iti jñātuḥ pratibhāsaḥ, ‘jānāmi’ iti saṃvedanasya, TBV-SD 27,27 ‘ghaṭam’ iti pratyakṣasyārthasya, vyāpārasya tvaparasya pramāṇāntarataḥ pratipattirityabhyupagamaḥ, ayuktametat; TBV-SD 27,28 yataḥ kalpanodbhūtaśabdamātrametat, na punareṣa vastutrayapratibhāsaḥ | ata evoktamācāryeṇa — “ekamevedaṃ TBV-SD 27,29 saṃvidrūpaṃ harpa — viṣādādyanekākāravivarttaṃ samutpaśyāmaḥ tatra yatheṣṭaṃ saṃjñāḥ kriyantām” TBV-SD 27,30 kiṃca, vyāpāranimitte kārakasaṃbandhe vikalpadvayam — kiṃ pūrvaṃ vyāpāraḥ paścāt saṃbandhaḥ, uta pūrvaṃ saṃbandhaḥ TBV-SD 27,31 paścād vyāpāraḥ ? pūrvasmin pakṣe na vyāparārthaḥ saṃbandhaḥ, pūrvameva vyāpārasadbhāvāt | uttarasmin TBV-SD 27,32 punarvikalpadvayam — saṃbandhe sati kiṃ parasparasāpekṣāṇāṃ svavyāpārakartṛtvam, uta nirapekṣāṇām ? TBV-SD 27,33 sāpekṣatve svavyāpārakartṛtvānupapattiḥ, anekajanyatvāt tasya | nirapekṣatve kiṃ mīlanena ? tataśca TBV-SD 27,34 saṃsargāvasthāyāmapi svavyāpārakaraṇādanavarataphalasiddhiḥ, na caitad dṛṣṭamiṣṭaṃ vā; tanna yuktaṃ vyāpā- TBV-SD 27,35 rasyāpratīyamānasya kalpanam | ko hyanyathā saṃbhavati phale'pratīyamānakalpanenātmānamāyāsayati ? TBV-SD 27,36 anyathāsaṃbhavaśca — indriyādiṣu satsu phalasya prāgeva darśitaḥ, indriyādestavābhyupagamanīyatvāt | TBV-SD 27,37 ito'pi saṃvedanākhyaṃ phalamaparokṣaṃ vyāpārānumāpakamayuktam, svadarśanavyāghātaprasakteḥ | TBV-SD 27,38 tathāhi — bhavatā śūnyavāda — parataḥprāmāṇyaprasaktibhayāt smṛtipramoṣo'bhyupagataḥ, viparītakhyātau TBV-SD 27,39 tayoravaśyaṃbhāvitvāt | tathāhi — tasyāmanyadeśa — kālo'rthastaddeśa — kālayorasan pratibhāti; na ca TBV-SD 28,01 taddeśādyasattvasyātyantāsattvasya cāsatpratibhāse kaścidviśeṣaḥ, yathā'nyadeśādyavasthitamākāraṃ kuta- TBV-SD 28,02 ścid bhramanimittād jñānaṃ darśayati tathā avidyāvaśādatyantāsantamapi kiṃ na darśayati ? tathā ca TBV-SD 28,03 kathaṃ śūnyavādād muktiḥ ? tathā parataḥprāmāṇyamapi mithyātvāśaṅkāyāṃ kasyacijjñānasya bādhakā- TBV-SD 28,04 bhāvānveṣaṇād vaktavyam, tadanveṣaṇe ca sāpekṣatvaṃ pramāṇānāmaparihāryaṃ viparītakhyātau, tato na TBV-SD 28,05 kasyacid jñānasya mithyātvam; tadabhāvānnānyadeśa — kālākārārthapratibhāsaḥ; nāpi bādhakābhāvā- TBV-SD 28,06 pekṣā | bhrāntābhimateṣu tu tathāvyapadeśaḥ smṛtipramoṣāt | tathāhi — ‘idaṃ rajatam’ iti pratītau TBV-SD 28,07 ‘idam’ iti pūrovyavasthitārthapratibhāsam, ‘rajatam’ iti pūrvāvagatarajatasmaraṇaṃ sādṛśyādeḥ kuta- TBV-SD 28,08 ścinnimittāt, tacca smaraṇamapi svarūpeṇa nāvabhāsata iti smṛtipramoṣa ucyate | yatra ‘smarāmi’ iti TBV-SD 28,09 pratyayastava smṛterapramoṣaḥ, yatra tu smṛtitve'pi ‘smarāmi’ iti rūpāpravedanaṃ kutaścit kāraṇāt tatra TBV-SD 28,10 smṛtipramoṣo'bhidhīyate | asmin mate ‘rajatam’ iti yat phalasaṃvedanaṃ tat kiṃ pratyakṣaphalasya sataḥ, TBV-SD 28,11 kiṃ vā smṛteḥ ? yadi pratyakṣaphalasya tadā yathā ‘idam’ iti pratyakṣaphalaṃ pratibhāti tathā ‘rajatam’ TBV-SD 28,12 ityapi, tataśca tulye pratibhāse ‘ekaṃ pratyakṣam, aparaṃ smaraṇam’ iti kiṃkṛto viśeṣaḥ ? athoktam — TBV-SD 28,13 ‘smaraṇasyāpi satastadrūpānavagamāt tenākāreṇāvagamaḥ’ tat kiṃ ‘rajatam’ ityatrāpratipattireva ? TBV-SD 28,14 tasyāṃ cābhyupagamyamānāyāṃ kathaṃ smṛtipramoṣaḥ ? anyathā mūrchādyavasthāyāmapi syāt | atha ‘idam’ TBV-SD 28,15 iti tatra pratyayābhāvānnāsau, nanu ‘idam’ ityatrāpi vaktavyam — kimābhāti ? puro'vasthitaṃ śukti- TBV-SD 28,16 śakalamiti cet, nanu kiṃ pratibhāsamānatvena tat tatra pratibhāti, uta sannihitatvena ? pratibhā- TBV-SD 28,17 samānatvena tathā'bhyupagame na smṛtipramoṣaḥ, śuktikāśakale hi svagatadharmaviśiṣṭe pratibhāsamāne TBV-SD 28,18 kuto rajatasmaraṇasaṃbhāvanā ? nahi ghaṭagrahaṇe paṭasmaraṇasaṃbhavaḥ | atha śuktikā — rajatayoḥ sādṛśyāt TBV-SD 28,19 śuktipratibhāse rajatasmaraṇam, na; tasya vidyamānatve'pyakiṃcitkaratvāt | yadā hyasādhāraṇadharmādhyā- TBV-SD 28,20 sitaṃ śuktisvarūpaṃ pratibhāti tadā kathaṃ sadṛśavastusmaraṇam ? anyathā sarvatra syāt | sāmānyamātra- TBV-SD 28,21 grahaṇe hi tat kadācid bhavedapi, nāsādhāraṇasvarūpapratibhāse; tanna ‘idam’ ityatra śuktikāśakalasya TBV-SD 28,22 pratibhāsanāt tathāvyapadeśaḥ | sannihitatvenāpratibhāsamānasyāpi tadviṣayatvābhyupagame indriya- TBV-SD 28,23 saṃbaddhānāṃ taddeśavarttināmaṇvādīnāmapi pratibhāsaḥ syāt | na cāpratibhāsamānānāmindriyādīnāmiva TBV-SD 28,24 pratītijanakānāmapi tadviṣayatā saṅgacchate; tanna ‘idam’ ityatra śuktikāśakalapratibhāsaḥ | nāpi TBV-SD 28,25 ‘rajatam’ ityatra smṛtitve'pi tasyāḥ svarūpeṇānavagamāt ‘pramoṣaḥ’ ityabhyupagamo yuktaḥ | atha TBV-SD 28,26 smṛtirapyanubhavatvena pratibhātīti tatpramoṣo'bhyupagamyate, nanvevaṃ saiva śūnyavāda — parataḥprāmāṇya- TBV-SD 28,27 bhayādanabhyupagamyamānā viparītakhyātirāpatitā | na cātrāpratipattireva, ‘rajatam’ ityevaṃ smaraṇasyā- TBV-SD 28,28 nubhavasya vā pratibhāsanāt | idamatraidaṃparyam — arthasaṃvedanamaparokṣaṃ sāmānyatodṛṣṭaṃ liṅgaṃ yadi jñātṛ- TBV-SD 28,29 vyāpārānumāpakamabhyupagamyate tadā smṛtipramoṣe ‘rajatam’ ityatra saṃvedanam, utāsaṃvedanam ? TBV-SD 28,30 pratibhāsotpatteḥ saṃvedane'pi rajatamanubhūyamānataya na saṃvedyate, smṛtipramoṣābhāvaprasaṅgāt | nāpi TBV-SD 28,31 smaryamāṇatayā, pramoṣābhyupagamāt | viparītakhyātistu nābhyupagamyate, tad ‘rajatam’ ityatra saṃvedana- TBV-SD 28,32 syāparokṣatvābhyupagame'pi pratibhāsābhāvaḥ prasaktaḥ | kiṃca, smṛtipramoṣaḥ pūrvoktadoṣadvayabhayāda- TBV-SD 28,33 bhyupagataḥ, tacca tadabhyupagame'pi samānam | tathāhi — samyagrajatapratibhāse'pi āśaṅkotpadyate — TBV-SD 28,34 ‘kimeṣa smṛtāvapi smṛtipramoṣaḥ, uta samyaganubhavaḥ’ iti sāpekṣatvād bādhakābhāvonveṣaṇe TBV-SD 28,35 parataḥprāmāṇyam | tatra ca bhavanmatenānavasthā pradarśitaiva | yatra hi smṛtipramoṣastatrottarakālabhāvī TBV-SD 28,36 bādhakapratyayaḥ, yatra tu tadabhāvastatra smṛtipramoṣāsambhava iti kathaṃ na bādhakābhāvāpekṣāyāṃ parataḥ — TBV-SD 28,37 prāmāṇyadoṣabhayasyāvakāśaḥ ? śūnyavādadoṣabhayamapi smṛtipramoṣābhyupagame'vaśyaṃbhāvi | tathāhi — TBV-SD 28,38 dhvastaśrīharṣādyākāraḥ, anutpannaśaṅkhacakravartyādyākāraśca jñāne yaḥ pratibhāti so'vaśyaṃ jñānaracito'san TBV-SD 28,39 pratibhāti; rajatādismṛterapyasannihitarajatākārapratibhāsasvabhāvatvāt tatsattvaṃ tadutpattāvasanni- TBV-SD 28,40 hitaṃ nopayujyata iti asadarthaviṣayatve jñānasya kathaṃ śūnyavādabhayād bhavataḥ smṛtipramoṣavādino TBV-SD 28,41 muktiḥ ? tanna smṛtipramoṣaḥ | kaścāyaṃ smṛtipramoṣaḥ ? kiṃ smṛterabhāvaḥ, utānyāvabhāsaḥ, āho- TBV-SD 28,42 svid anyākāraveditvam iti vikalpāḥ | tatra nāsau smṛterabhāvaḥ, pratibhāsābhāvaprasaṅgāt | TBV-SD 29,01 athānyāvabhāso'sau, tadā'trāpi vaktavyam — kiṃ tatkālo'nyāvabhāso'sau, athottarakālabhāvī ? TBV-SD 29,02 yadi tatkālabhāvī anyāvabhāsaḥ smṛteḥ pramoṣastadā ghaṭādijñānaṃ tatkālabhāvi tasyāḥ pramoṣaḥ TBV-SD 29,03 syāt | athottarakālabhāvyasau tasyāḥ pramoṣaḥ, tadapyayuktam; atiprasaṅgāt — yadi nāmottarakāla- TBV-SD 29,04 manyāvabhāsaḥ samutpannaḥ, pūrvajñānasya smṛtipramoṣatvenābhyupagatasya tattve kimāyātam ? anyathā TBV-SD 29,05 sarvasya pūrvajñānasya smṛtipramoṣatvaprasaṅgaḥ | athānyākāraveditvaṃ tasyā asau, tadā viparītakhyātiḥ TBV-SD 29,06 syāt na smṛtipramoṣaḥ | kaścāsau viparīta ākārastasyāḥ ? yadi sphuṭārthāvabhāsitvam, tadasau TBV-SD 29,07 pratyakṣasyākāraḥ kathaṃ smṛtisambandhī ? tatsambandhitve vā tasyāḥ pratyakṣarūpataiva syāt na smṛti- TBV-SD 29,08 rūpatā | ata eva śuktikāyāṃ rajatapratibhāsasya na smṛtirūpatā tatpratibhāsena vyavasthāpyate, tasya TBV-SD 29,09 pratyakṣarūpatayā pratibhāsanāt | nāpi bādhakapratyayena tasyāḥ smṛtirūpatā vyavasthāpyate, TBV-SD 29,10 yato bādhakapratyayaḥ tatpratibhātasyārthasyāsadrūpatvamāvedayati, na punastajjñānasya smṛtirūpatām | TBV-SD 29,11 tathāhi — bādhakapratyaya evaṃ pravarttate — ‘na idaṃ rajatam’, na punaḥ ‘rajatapratibhāsaḥ prakṛtaḥ smṛtiḥ’ iti | TBV-SD 29,12 tanna smṛtipramoṣarūpatā bhrāntadṛśāmabhyupagantuṃ yuktā; ato nāyamapi satpakṣaḥ | tannārthasaṃvedana- TBV-SD 29,13 svarūpamapyaparokṣaṃ sāmānyatodṛṣṭaṃ liṅgaṃ prābhākarairabhyupagamyamānaṃ jñātṛvyāpāralakṣaṇapramāṇānumāpaka- TBV-SD 29,14 miti mīmāṃsakamatena pramāṇasyaivāsiddhatvāt kathaṃ yathāvasthitārthaparicchedaśaktisvabhāvasya prāmāṇyasya TBV-SD 29,15 svataḥ siddhiḥ ? na hi dharmiṇo'siddhau taddharmasya siddhiryuktā, ato na sarvatra svataḥ prāmāṇyasiddhi- TBV-SD 29,16 riti sthitam || TBV-SD 29,18 śabdasamutthasya tu abhidheyaviṣayajñānasya yadi prāmāṇyamabhyupagamyate tadā apauruṣeyatvasyā- TBV-SD 29,19 sambhavād guṇavatpuruṣapraṇītastadutpādakaḥ śabdo'bhyupagantavyaḥ; atha tatpraṇītatvaṃ nābhyupagamyate TBV-SD 29,20 tadā tatsamutthajñānasya prāmāṇyamapi na syādityabhiprāyavānācāryaḥ prāha — ‘jinānām’ rāga — dveṣamoha- TBV-SD 29,21 lakṣaṇān śatrūn jitavanta iti jināsteṣāṃ ‘śāsanaṃ’ tadabhyupagantavyamiti prasaṅgasādhanam | TBV-SD 29,22 na cātredaṃ preryam — yadi jinaśāsanaṃ jinapraṇītatvena siddhaṃ niścitaprāmāṇyamabhyupagamanīyam — TBV-SD 29,23 anyathā prāmāṇyasyāpyanabhyupagamanīyatvāditi prasaṅgasādhanamatra pratipādyatvenābhipretam — tatki- TBV-SD 29,24 miti bauddhayuktyā''rhatena tvayā svataḥprāmāṇyanirāso'bhihitaḥ ? yataḥ sarvasamayasamūhātmakatva- TBV-SD 29,25 meva ācāryeṇa pratipādayitumabhipretam | yad vakṣyatyasyaiva prakaraṇasya parisamāptau | yathā — TBV-SD 29,26 ‘bhaddaṃ micchaddaṃsaṇasamūhamaiyassa amayasārassa | TBV-SD 29,27 jiṇavayaṇassa bhagavao saṃviggasuhāhigammassa’ || ityādi | TBV-SD 29,28 ayamevārtho bauddhayuktyupanyāsena samarthitaḥ | anyatrāpyanyamatopakṣepeṇānyamatanirāse'yamevābhiprāyo TBV-SD 29,29 draṣṭavyaḥ, sarvanayānāṃ parasparasāpekṣāṇāṃ samyagmatatvena, viparītānāṃ viparyayatvenācāryasyeṣṭatvāt | TBV-SD 29,30 ata evoktamanenaiva dvātriṃśikāyām — TBV-SD 29,31 “udadhāviva sarvasindhavaḥ samudīrṇāstvayi nātha ! dṛṣṭayaḥ | TBV-SD 29,32 na ca tāsu bhavān pradṛśyate, pravibhaktāsu saritsvivodadhiḥ” || TBV-SD 29,33 athāpi syāt, yadi prāmāṇyāpavādakadoṣābhāvo guṇanimitta eva bhavet tadā syādetat TBV-SD 29,34 prasaṅgasādhanam, yāvatā'pauruṣeyatvenāpi tasya sambhavāt kathaṃ prasaṅgasādhanasyāvakāśaḥ ? asadetat; TBV-SD 29,35 apauruṣeyatvasyāsiddhatvāt | tathāhi — kimapauruṣeyatvaṃ śāsanasya prasajyapratiṣedharūpamabhyupagamyate, TBV-SD 29,36 uta paryudāsarūpam ? tatra yadi prasajyarūpaṃ tadā kiṃ sadupalambhakapramāṇagrāhyam, uta abhāva- TBV-SD 29,37 pramāṇavedyam ? yadi sadupalambhakapramāṇagrāhyam, tadayuktam; sadupalambhakapramāṇaviṣayasyābhāvatvā- TBV-SD 29,38 nupapatteḥ, abhāvatve vā na tadviṣayatvam, tasya tadviṣayatvavirodhād anabhyupagamācca | abhāva- TBV-SD 30,01 pramāṇagrāhyatvābhyupagame'pi vaktavyam — kimabhāvapramāṇaṃ jñānavinirmuktātmalakṣaṇam, uta anyajñāna- TBV-SD 30,02 svarūpam ? prathamapakṣe'pi kiṃ sarvathā jñānavinirmuktātmasvarūpam, āhosvid niṣedhyaviṣayapramāṇa- TBV-SD 30,03 pañcakavinirmuktātmalakṣaṇam iti ? prathamapakṣe nā'bhāvaparicchedakatvam, paricchedasya jñānadharmatvāt; TBV-SD 30,04 sarvathā jñānavinirmuktātmani ca tadabhāvāt | niṣedhyaviṣayapramāṇapañcakavinirmuktātmano'pi nābhāva- TBV-SD 30,05 vyavasthāpakatvam, āgamāntare'pi tasya sadbhāvena vyabhicārāt | tadanyajñānamapi yadi tadanyasattā- TBV-SD 30,06 viṣayaṃ syānnābhāvapramāṇaṃ syāt, tasya sadviṣayatvavirodhāt | ‘pauruṣeyatvādanyastadabhāvastadviṣayajñānaṃ TBV-SD 30,07 tadanyajñānam’ abhāvapramāṇamiti cet, atrāpi vaktavyam — kimasyotthāpakam ? pramāṇapañcakā- TBV-SD 30,08 bhāvaścet, nanvatrāpi vaktavyam — kimātmasaṃbandhī, sarvasaṃbandhī vā pramāṇapañcakābhāvastadutthāpakaḥ ? TBV-SD 30,09 na sarvasaṃbandhī, tasyāsiddhatvāt | nātmasaṃbandhī, tasyāgamāntare'pi sadbhāvena vyabhicāritvāt | TBV-SD 30,10 āgamāntare pareṇa puruṣasadbhāvābhyupagamāt pramāṇapañcakābhāvo nābhāvapramāṇasamutthāpaka iti cet, TBV-SD 30,11 na; parābhyupagamasya bhavato'pramāṇatvāt | pramāṇatve vā vede'pi nābhāvapramāṇapravṛttiḥ, pareṇa tatrāpi TBV-SD 30,12 kartṛpuruṣasadbhāvābhyupagamāt; pravṛttau vā''gamāntare'pi syāt, aviśeṣāt | na ca vede puruṣābhyu- TBV-SD 30,13 pagamaḥ parasya mithyā, anyatrāpi tanmithyātvaprasakteḥ | kiṃca, pramāṇapañcakābhāvaḥ kiṃ jñāto'bhāva- TBV-SD 30,14 pramāṇajanakaḥ, utājñātaḥ ? yadi jñātastadā na tasyāparapramāṇapañcakābhāvād jñaptiḥ, anavasthā- TBV-SD 30,15 prasaṅgāt | nāpi prameyābhāvāt, itaretarāśrayadoṣāt | athājñātastajjanakaḥ, na; samayānabhijñasyāpi TBV-SD 30,16 tajjanakatvaprasaṅgāt; na cājñātaḥ pramāṇapañcakābhāvo'bhāvajñānajanakaḥ, ‘kṛtayatnasyaiva pramāṇapañcakā- TBV-SD 30,17 bhāvo'bhāvajñāpakaḥ’ ityabhidhānāt | na ca indriyāderiva ajñātasyāpi pramāṇapañcakābhāvasyābhāvajñāna- TBV-SD 30,18 janakatvam, abhāvasya sarvaśaktirahitasya janakatvavirodhāt; avirodhe vā bhāve'pi ‘abhāvaḥ’ iti TBV-SD 30,19 nāma kṛtaṃ syāt | na tucchāt tadabhāvāt tadabhāvajñānam, kintu pramāṇapañcakarahitādātmana iti TBV-SD 30,20 cet, na; āgamāntare'pi tathābhūtasyātmanaḥ sambhavād abhāvajñānotpattiḥ syāt | prameyābhā- TBV-SD 30,21 vo'pi taddhetustadabhāvānnāgamāntare'bhāvajñānamiti cet, na; abhāvābhāvaḥ prameyasadbhāvaḥ, tasya TBV-SD 30,22 pratyakṣādyanyatamapramāṇenāniścaye kathamabhāvābhāvapratipattiḥ ? abhāvajñānābhāvāt tatpratipattirna TBV-SD 30,23 sadupalambhakapramāṇasadbhāvāditi cet, na; abhāvajñānasya prameyābhāvakāryatvāt tadabhāvānnābhāvā- TBV-SD 30,24 bhāvāvagatiḥ, kāryābhāvasya kāraṇābhāvavyabhicārāt, apratibaddhasāmarthyasyābhāvapratītāvapi neṣṭa- TBV-SD 30,25 siddhiḥ | kvacit pradeśe ghaṭābhāvapratipattistu na ghaṭajñānābhāvāt kintvekajñānasaṃsargipadārthānta- TBV-SD 30,26 ropalambhāt | na ca puruṣābhāvābhāvapratipattāvayaṃ nyāyaḥ, tadekajñānasaṃsargiṇaḥ kasyacidapya- TBV-SD 30,27 bhāvāt | na puruṣa eva tadekajñānasaṃsargī, puruṣabhāvā'bhāvayorvirodhenaikajñānasaṃsargitvā- TBV-SD 30,28 sambhavāt; sambhave'pi na puruṣopalambhabhāvāt tadabhāvābhāvapratipattiḥ, tadupalambhasyaiva TBV-SD 30,29 tatpratipattirūpatvāt; ata eva viruddhavidhirapyatra na pravarttata iti | kiṃca, kasyābhāvajñānābhāvāt TBV-SD 30,30 prameyābhāvābhāvaḥ — vādinaḥ, prativādinaḥ, sarvasya vā ? yadi vādino'bhāvajñānābhāvānnāgamā- TBV-SD 30,31 ntare prameyābhāvaḥ, vede'pi mā bhūt, tatrāpi prativādino'bhāvajñānābhāvasyāviśeṣāt | athāgamā- TBV-SD 30,32 ntare vādi — prativādinorubhayorapyabhāvajñānābhāvānna prameyābhāvaḥ, vede tu prativādino'bhāvajñā- TBV-SD 30,33 nābhāve'pi vādino'bhāvajñānasadbhāvāt, na; vādino yadabhāvajñānaṃ tat sāṅketikam, nābhāvabalo- TBV-SD 30,34 tpannam āgamāntare prativādinaḥ aprāmāṇyābhāvajñānavat; na ca sāṅketikādabhāvajñānādabhā- TBV-SD 30,35 vasiddhiḥ, anyathā''gamāntare'pi tato'prāmāṇyābhāvasiddhiprasaṅgaḥ; tannāgamāntare vādino'bhāva- TBV-SD 30,36 jñānābhāvād gatiḥ | nāpi prativādino'bhāvajñānābhāvāt tatra tadgatiḥ, vede'pi tatprasaṅgāt | TBV-SD 31,01 ata eva na sarvasyābhāvajñānābhāvāt, asiddhaśca sarvasyābhāvajñānābhāvaḥ, tannātmā pramāṇapañcakavi- TBV-SD 31,02 nirmukto'bhāvajñānajanakaḥ | atha vedā'nādisattvamabhāvajñānotthāpakam, nanvatrāpi vaktavyam — TBV-SD 31,03 jñātamajñātaṃ vā tat tadutthāpakam ? na jñātam, tajjñānāsambhavāt, pratyakṣādestajjñāpakatvenā- TBV-SD 31,04 pravṛtteḥ; pravṛttau vā tata eva puruṣābhāvasiddherabhāvapramāṇavaiyarthyam, anādisattvasiddheḥ puruṣābhāva- TBV-SD 31,05 jñānanāntarīyakatvāt | nāpyajñātaṃ tat tadutthāpakam, agṛhītasamayasyāpi tatra tadutpattiprasaṅgāt TBV-SD 31,06 kenacit pratyāsatti — viprakarṣābhāvāt; tanna anādisattvamapi tadutthāpakamiti nābhāvapramāṇāt TBV-SD 31,07 puruṣābhāvasiddhiḥ | na cābhāvapramāṇasya prāmāṇyam, prāk pratiṣiddhatvāt pratiṣetsyamānatvācca | atha TBV-SD 31,08 paryudāsarūpamapauruṣeyatvam, kiṃ tat pauruṣeyatvādanyat sattvam ? tasyāsmābhirapyabhyupagamāt | TBV-SD 31,09 nā'nādisattvam, tadgrāhakapramāṇābhāvāt | tathāhi — na tāvat tadgrāhakaṃ pratyakṣam, akṣānusāritayā TBV-SD 31,10 tathāvyapadeśāt, akṣāṇāṃ ca anādikālasaṅgatyabhāvena tatsambaddhatatsattvenāpyasaṃbandhād na tatpūrvaka- TBV-SD 31,11 pratyakṣasya tathāpravṛttiḥ; pravṛttau vā tadvad anāgatakālasambaddhadharmasvarūpagrāhakatvenāpi pravṛtterna TBV-SD 31,12 dharmajñaniṣedhaḥ | tathā “satsaṃprayoge puruṣasya indriyāṇāṃ buddhijanma tat pratyakṣamanimittam, vidyamāno- TBV-SD 31,13 palambhanatvāt” iti sūtram, TBV-SD 31,14 “bhaviṣyati na dṛṣṭaṃ ca, pratyakṣasya manāgapi | TBV-SD 31,15 sāmarthyam” TBV-SD 31,16 iti ca vārttikaṃ vyāhataṃ syāditi na pratyakṣāt tatsiddhiḥ | nāpyanumānāt, tasyābhāvāt | atha — TBV-SD 31,17 “atītānāgatau kālau vedakāravivarjitau | TBV-SD 31,18 kālatvāt; tadyathā kālo varttamānaḥ samīkṣyate” || TBV-SD 31,19 ityato'numānāt tatsiddhiḥ, na; asya hetorāgamāntare'pi samānatvāt | kiṃca, kiṃ yathābhūto TBV-SD 31,20 vedakaraṇāsamarthapuruṣayukta idānīṃ tatkartṛpuruṣarahitaḥ kāla upalabdhaḥ, atīto'nāgato vā tathābhūtaḥ TBV-SD 31,21 kālatvāt sādhyate, uta anyathābhūtaḥ ? yadi tathābhūtastadā siddhasādhyatā | athānyathābhūtastadā TBV-SD 31,22 sanniveśādivadaprayojako hetuḥ | tathāhi — yathābhūtānāmabhinavakūpa — prāsādādīnāṃ sanniveśādi TBV-SD 31,23 buddhimatkāraṇapūrvakatvena vyāptamupalabdhaṃ tathābhūtānāmeva jīrṇakūpa — prāsādādīnāṃ tad buddhi- TBV-SD 31,24 matkāraṇatvaprayojakatvānanyathābhūtānām | yadi punaranyathābhūtasyāpyatītasyānāgatasya kālasya tadrahi- TBV-SD 31,25 tatvaṃ sādhayet kālatvam, tadā'nyathābhūtānāmapi bhūdharādīnāṃ sanniveśādi buddhimatkāraṇapūrvakatvaṃ TBV-SD 31,26 sādhayet; na tasya sarvajagajjñātuḥ kartuśceśvarasya siddheścānyathābhūtakālabhāvasiddhiritīvā'pauruṣe- TBV-SD 31,27 yatvasādhanaṃ ca vedānāmanavasaram | atha tathābhūtasyaivātītasyānāgatasya vā kālasya tadrahitatvaṃ TBV-SD 31,28 sādhyate, na ca siddhasādhyatā, anyathābhūtasya kālasyā'bhāvāt, na; ‘anyathābhūtaḥ kālo nāsti’ TBV-SD 31,29 iti kutaḥ pramāṇādavagatam ? yadyanyataḥ tata evāpauruṣeyatvasiddhiḥ kimanena ? ato'nu- TBV-SD 31,30 mānāccet, na; anyathābhūtakālābhāvāt ‘ato'numānāt tadrahitatvasiddhistatsiddhestatsiddhiḥ’ TBV-SD 31,31 itītaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | tadevamanyathābhūtakālasyābhāvāsiddhestathābhūtasya tadrahitatvasādhane TBV-SD 31,32 siddhasādhanamiti | nāpi śabdāt tatsiddhiḥ, itaretarāśrayadoṣaprasaṅgaḥ | tadevamanyathā kathaṃ vedavacana- TBV-SD 32,01 masti ? nāpi vidhivākyādaparasya bhavadbhiḥ prāmāṇyamabhyupagamyate; abhyupagame vā pauruṣeyatvameva TBV-SD 32,02 syāt | tathāhi tatpratipādakāni vedavacāṃsi śrūyante — TBV-SD 32,03 “hiraṇyagarbhaḥ samavarttatāgre” TBV-SD 32,04 “tasyaiva caitāni niḥśvasitāni” TBV-SD 32,05 “yājñavalkya itihovāca” TBV-SD 32,06 tanna śabdādapi tatsiddhiḥ | nāpyupamānāt tatsiddhiḥ, yadi hi codanāsadṛśaṃ vākyamapauruṣeyatvena TBV-SD 32,07 kiṃcit siddhaṃ syāt tadā tatsādṛśyopamānena vedasyāpauruṣeyatvamupamānāt siddhaṃ syāt; na ca tat TBV-SD 32,08 siddham, ityupamānādapi na tatsiddhiḥ | nāpyarthāpatteḥ, apauruṣeyatvavyatirekeṇānupapadyamānasya TBV-SD 32,09 vede kasyaciddharmasyābhāvāt | nā'prāmāṇyābhāvalakṣaṇo dharmo'nupapadyamāno vedasyāpauruṣeyatvaṃ TBV-SD 32,10 parikalpayati, āgamāntare'pi tasya dharmasya bhāvādapauruṣeyatvaṃ syāt | na cāsau tatra mithyā, TBV-SD 32,11 vede'pi tanmithyātvaprasaṅgāt | athāgamāntare puruṣasya karturabhyupagamāt puruṣāṇāṃ ca sarveṣāmapi TBV-SD 32,12 āgamādiṣu raktatvāt taddveṣajanitasyā'prāmāṇyasya tatra saṃbhavād nā'prāmāṇyābhāvalakṣaṇo dharma- TBV-SD 32,13 statra satyaḥ, vede tvaprāmāṇyajanakadoṣāspadasya puruṣasya karturabhāvādaprāmāṇyābhāvalakṣaṇo dharmaḥ TBV-SD 32,14 satyaḥ | kutaḥ punastatra puruṣābhāvo niścitaḥ ? anyataḥ pramāṇāditi cet, tadevocyatām, TBV-SD 32,15 kimarthāpattyā ? arthāpattitaścet, na; itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | tathāhi — arthāpattitaḥ puruṣā- TBV-SD 32,16 bhāvasiddhāvaprāmāṇyāsiddhiḥ, etatsiddhau cārthāpattitaḥ puruṣābhāvasiddhiritītaretarāśrayatvam | TBV-SD 32,17 cakrakacodyaṃ cātrāpi | tathāhi — yadyaprāmāṇyābhāvalakṣaṇo dharmo'nupapadyamāno vede'pauruṣeyatvaṃ TBV-SD 32,18 kalpayati, āgamāntare'pyasau dharmastat kiṃ na kalpayati ? tatra puruṣadoṣasambhavādasau dharmo mithyā TBV-SD 32,19 tena tatra tanna kalpayati | vede kutaḥ puruṣābhāvaḥ ? arthāpatteścet, tadā''gamāntare sa syād ityādi TBV-SD 32,20 tadevāvarttata iti cakrakānuparamaḥ | nāpyatīndriyārthapratipādanalakṣaṇo dharmo'nupapadyamāno vede TBV-SD 32,21 puruṣābhāvaṃ kalpayati, āgamāntare'pi samānatvāt | na cāprāmāṇyābhāve puruṣābhāvaḥ sidhyati, TBV-SD 32,22 kāryābhāvasya kāraṇābhāvaṃ prati vyabhicāritvenānyathānupapannatvāsambhavāt | apratibaddhāsamarthasya TBV-SD 32,23 puruṣasyābhāvasiddhāvapi na sarvathā puruṣābhāvasiddhiḥ, puruṣamātrasyāpi nirākaraṇādiṣṭasiddhiśca TBV-SD 32,24 aprāmāṇyakaraṇasya tatkartṛtvenāsmākamapyaniṣṭatvāt | nāpi prāmāṇyadharmo'nyathā'nupapadyamāno vede TBV-SD 32,25 puruṣābhāvaṃ sādhayati, āgamāntare'pi tulyatvāt | śeṣamatra cintitamiti na punarucyate | TBV-SD 32,27 parārthavākyoccāraṇānyathā'nupapattestatpratipattiriti cet, ayamarthaḥ — svārthenāvagatasaṃbandhaḥ TBV-SD 32,28 śabdaḥ svārthaṃ pratipādayati, anyathā'gṛhītasaṃketasyāpi puṃsastato vācyārthapratipattiḥ syāt | sa ca TBV-SD 32,29 saṃbandhāvagamaḥ pramāṇatrayasaṃpādyaḥ | tathāhi — yadaiko vṛddho'nyasmai pratipannasaṅgataye pratipādayati — TBV-SD 32,30 ‘devadatta ! gāmabhyāja enāṃ śuklāṃ daṇḍena’ iti — tadā pārśvasthito'vyutpannasaṅketaḥ śabdā'rthau TBV-SD 32,31 pratyakṣataḥ pratipadyate, śrotuśca tadviṣayakṣepaṇādiceṣṭādarśanād anumānato gavādiviṣayāṃ pratipatti- TBV-SD 32,32 mavagacchati, tatpratītyanyathā'nupapattyā śabdasya ca tatra vācikāṃ śaktiṃ sa eva parikalpayati | sa ca TBV-SD 32,33 pramāṇatrayasaṃpādyo'pi saṅgatyavagamo na sakṛdvākyaprayogāt saṃbhavati, vākyāt saṃmugdhārthapratipattāva- TBV-SD 32,34 vayavaśakteravāpā'poddhārābhyāṃ niścayāt | na cāsthirasya punaḥ punaruccāraṇaṃ saṃbhavati, tadabhāve TBV-SD 32,35 nānvaya — vyatirekābhyāṃ vācakaśaktyavagamaḥ, tadasattvād na prekṣāvadbhiḥ parāvabodhāya vākyamuccāryam, TBV-SD 32,36 uccāryate ca parāvabodhāya vākyam; ataḥ parārthavākyoccāraṇānyathānupapattyā niścīyate dhūmādiriva TBV-SD 33,01 gṛhītasambandho'rthapratipādakaḥ śabdo nityaḥ | taduktam — “darśanasya parārthatvānnityaḥ śabdaḥ” iti | TBV-SD 33,02 atha matam — bhūyo bhūya uccāryamāṇaḥ śabdaḥ sādṛśyādekatvena niścīyamāno'rthapratipattiṃ vidadhāti, TBV-SD 33,03 na punarnityatvāt; tanna kiṃcinnityatvaparikalpanena pramāṇabādhitena, tadayuktam; sādṛśyena śabdā- TBV-SD 33,04 darthāpratipatteḥ — nahi sadṛśatayā śabdaḥ pratīyamāno vācakatvenādhyavasīyate kintvekatvena | tathā- TBV-SD 33,05 hyevaṃ pratipattiḥ — ‘ya eva saṃbandhagrahaṇasamaye mayā pratipannaḥ śabdaḥ sa evāyam’ iti | kiṃca, sādṛ- TBV-SD 33,06 śyādarthapratipattau bhrāntaḥ śabdādarthapratyayaḥ syāt | na hyanyasmin gṛhītasaṅkete'nyasmādarthapratyayo'- TBV-SD 33,07 bhrāntaḥ, yathā gośabde gṛhītasaṃbandhe'śvaśabdād gavārthapratyayaḥ | na ca bhūyo'vayavasāmānyayo- TBV-SD 33,08 gasvarūpaṃ sādṛśyaṃ śabde saṃbhavati, viśiṣṭavarṇātmakatvācchabdasya; varṇānāṃ ca niravayavatvāt | TBV-SD 33,09 na ca samānasthāna — karaṇajanyatvalakṣaṇaṃ sādṛśyaṃ pratipattuṃ śakyam, parakīyasthāna — karaṇāderatī- TBV-SD 33,10 ndriyatvena tajjanyasyāpyapratipatteḥ | na ca gatvādiviśiṣṭānāṃ gādīnāṃ vācakatvamabhyupagantuṃ TBV-SD 33,11 yuktam, gatvādisāmānyasyābhāvāt; tadabhāvaśca gādīnāṃ nānātvāyogāt, tadayogaśca pratyabhijñayā TBV-SD 33,12 gādīnāmekatvaniścayāt | ata eva na sāmānyanibandhanā gādiṣu pratyabhijñā, bhedanibandhanasya TBV-SD 33,13 sāmānyasyaiva gādiṣvabhāvāt kutastannibandhanā gādiṣu pratyabhijñā ? kiṃca, kiṃ gatvādīnāṃ vāca- TBV-SD 33,14 katvam, uta gādivyaktīnām ? na tāvad gatvādīnām, nityatvenāsmadabhyupagamāśrayaṇaprasaṅgāt | TBV-SD 33,15 nāpi gādīnāṃ vācakatvam, vikalpānupapatteḥ | tathāhi — kiṃ gatvādiviśiṣṭaṃ vyaktimātraṃ vācakam, TBV-SD 33,16 uta gādivyaktiviśeṣaḥ ? tatra na tāvad gādivyaktiviśeṣaḥ, sāmānyayuktasyāpi tasyānanvayāt; TBV-SD 33,17 ananvitācca nārthapratibhāsaḥ | nāpi gādivyaktimātram, yatastadapi vyaktimātraṃ kiṃ sāmānyāntarbhū- TBV-SD 33,18 tam, uta vyaktyantarbhūtam iti kalpanādvayam | yadi sāmānyāntaḥpāti tadā punarapi nityasya TBV-SD 33,19 vācakatvam ityasmatpakṣapraveśaḥ | atha vyaktyantarbhūtamiti pakṣastadā'nanvayadoṣastadavasthita iti | TBV-SD 33,20 kiṃca, yadyanityaḥ śabdastadā''lambanarahitācchabdapratibhāsamātrādarthapratipattirabhyupagatā syāt | TBV-SD 33,21 tathāhi — śabdaśravaṇam, tataḥ saṅketakālānubhūtasmaraṇam, tataḥ tatsadṛśatvenādhyavasāyaḥ, na caitā- TBV-SD 33,22 vantaṃ kālaṃ śabdasyāvasthānaṃ bhavatparikalpanayā, tad vācakaśūnyāt tatpratibhāsādarthapratipattiḥ syāt | TBV-SD 33,23 ato'rthapratibhāsābhāvaprasaṅgād nānityatvaṃ śabdasya || TBV-SD 33,25 atra pratividhīyate, yaduktam‘darśanasya parārthatvānnityaḥ śabdaḥ, anityatve punaḥ punaruccāraṇā- TBV-SD 33,26 saṃbhavād na samayagrahaḥ, tadabhāve śabdādarthapratipattirna syāditi parārthaśabdoccāraṇānyathā'nupapatte- TBV-SD 33,27 rnityaḥ śabdaḥ’ tadayuktam; anityasyāpi dhūmāderivāvagatasaṃbandhasyārthapratyāyakatvasaṃbhavāt śabdasya; TBV-SD 33,28 na hi dhūmādīnāmapyekaiva vyaktiragnyādipratipādikā kintvanyaiva | na cānāśritasamānapariṇatīnāṃ TBV-SD 33,29 sarvadhūmādivyaktīnāmarvāgdṛśā svasādhyena saṃbandhaḥ śakyo grahītum, asādhāraṇarūpeṇa sarvadhūmā- TBV-SD 33,30 divyaktīnāmadarśanāt | na ca liṅgā'numeyasāmānyayostatra saṃbandhagrahaṇam, śabde'pyasya nyāyasya TBV-SD 33,31 samānatvāt | na ca ‘dhūmatvād mayā pratipanno'gniḥ’ iti pratipattiḥ kintu dhūmāditi | sā ca TBV-SD 33,32 liṅgā'numeyayoḥ sāmānyaviśiṣṭavyaktimātrayoḥ saṃbandhagrahaṇe sati sāmānyaviśiṣṭāgnivyaktyava- TBV-SD 33,33 game yuktā, na ca dhūmasāmānyādagnisāmānyasya | yathā ca sāmānyaviśiṣṭasya viśeṣasya anumeya- TBV-SD 33,34 tvam vācyatvaṃ vā'bhyupagamanīyam — anyathā sāmānyamātrasya dāhādyarthakriyā'janakatve jñānādya- TBV-SD 33,35 rthakriyāyāśca sāmānyasādhyāyāstadaiva samudbhūterdāhādyarthināmanumeya — vācyapratibhāsāt pravṛttyabhā TBV-SD 33,36 vena liṅgi — vācyapratibhāsayoraprāmāṇyaprasaṅgaḥ — tathā dhūma — śabdayostadviśiṣṭayoḥ tattvamabhyupaganta- TBV-SD 33,37 vyam, nyāyasya samānatvāt | na cānumeyatva — vācyatvasāmānyaṃ vyaktivyatirekeṇānupapadyamānaṃ tāṃ TBV-SD 33,38 lakṣayatīti lakṣaṇayā pravṛttirbhaviṣyatīti vaktuṃ śakyam, kramapratīterabhāvāt — nahi liṅga — vācakaja- TBV-SD 34,01 nitaliṅgi — vācyapratibhāse prāk sāmānyapratibhāsaḥ paścād vyaktipratibhāsa iti kramapratītyanubhavaḥ | TBV-SD 34,02 ‘na ca lakṣaṇā saṃbhavati’ iti prapañcataḥ pratipādayiṣyāma ityāstāṃ tāvat | evaṃ sāmānyaviśiṣṭa- TBV-SD 34,03 dhūmādiliṅgasya gamakatvavad gatvādiviśiṣṭagādivācakatve na kiñcinnityatvena, tadabhāve'pi dhūmā- TBV-SD 34,04 dibhya ivārthapratipattisaṃbhavāt | atha dhūmādau sāmānyasya saṃbhavāt pūrvoktena nyāyena gamakatva- TBV-SD 34,05 mastu, śabde tu na kiṃcit sāmānyamasti yadviśiṣṭasya śabdasya vācakabhāvaḥ | śabdatvamiti cet, TBV-SD 34,06 na; gośabdasya śabdatvaviśiṣṭasya svavācye na saṃbandhagrahaḥ | na ca śabdatvamapi gādiṣu vidyate gośa- TBV-SD 34,07 bdatva — gatvādīnāṃ tu sattve kā kathā | śabdatvādīnāṃ tvabhāvo varṇāntaragrahaṇe varṇāntarānusandhā- TBV-SD 34,08 nābhāvāt; yatra sāmānyamasti tatraikagrahaṇe'parasyānusandhānaṃ dṛṣṭam yathā śābaleyagrahaṇe bāhule- TBV-SD 34,09 yasya, varṇāntare ca gādau gṛhyamāṇe na kādīnāmanusandhānam, tanna tatra śabdatvādisaṃbhavaḥ, etadayuktam; TBV-SD 34,10 yataḥ kimidamanusandhānaṃ bhavato'bhipretaṃ yad varṇāntare gṛhyamāṇe varṇāntarasya nāstīti pratipādyate ? TBV-SD 34,11 yadi gādau varṇāntare gṛhyamāṇe ‘ayamapi varṇaḥ’ ityanusandhānābhāvaḥ, tadayuktam; evaṃbhūtānusa- TBV-SD 34,12 ndhānasyānubhūyamānatvenābhāvāsiddheḥ | atha gādau varṇāntare gṛhyamāṇe ‘ayamapi kādiḥ’ ityanusa- TBV-SD 34,13 ndhānābhāvānna sāmānyasadbhāvastadā'tyalpamidamucyate, śābaleyādāvapi vyaktyantare gṛhyamāṇe TBV-SD 34,14 ‘ayamapi bāhuleyaḥ’ ityanusandhānābhāvād gotvasyāpyabhāvaḥ prasaktaḥ | atha tatra ‘gaurgauḥ’ ityanuga- TBV-SD 34,15 tākārapratyayasyābādhitasya sadbhāvād na gotvāsattvam, etad gādiṣvapi samānam — tatrāpi ‘varṇo TBV-SD 34,16 varṇaḥ’ ityanugatākārasyābādhitasya pratyayasya sadbhāvāt kathaṃ na varṇeṣu varṇatvasya, gādiṣu gatvādeḥ, TBV-SD 34,17 śabde śabdatvasya saṃbhavo nimittasya samānatvāt ? tathāhi — samānā'samānarūpāsu vyaktiṣu TBV-SD 34,18 kvacit ‘samānā’ iti pratyayo'nveti, anyatra vyāvarttate; yatra ca pratyayānuvṛttistatra sāmānyavyavasthā TBV-SD 34,19 nānyatra, sā ca pratyayānuvṛttirgādiṣvapi samānā iti kathaṃ na tatra sāmānyavyavasthā ? yadi puna- TBV-SD 34,20 rgādiṣvanugatākārapratyayasattve'pi na gatvādisāmānyamabhyupagamyate tarhi śābaleyādiṣvapi na gotva- TBV-SD 34,21 sāmānyamabhyupagamanīyam, na hi tatrāpi tathābhūtapratyayānuvṛttimantareṇa sāmānyābhyupagame'nyad TBV-SD 34,22 nimittamutpaśyāmaḥ | akṣajanyatvam abādhitatvādi ca pratyayasyobhayatrāpi viśeṣaḥ samānaḥ | yadi TBV-SD 34,23 cānugatā'bādhitā'kṣajapratyayaviśeṣaviṣayatve satyapi gatvāderabhāvaḥ, gāderapi vyāvṛttatathābhū- TBV-SD 34,24 tapratyayaviṣayasyābhāvaḥ syāt, tataśca kasya darśanasya parārthatvānnityatvaṃ sādhyeta ? atha gādau śrotra- TBV-SD 34,25 grāhyatvanimitto'nugataḥ pratyayo na sāmānyanimittaḥ, tadapyayuktam; śrotragrāhyatvasyātīndriyatvenā- TBV-SD 34,26 navagame nimittāgrahaṇe tadgrahaṇanimittānugatapratyayasya gādāvabhāvaprasaṅgāt | na ca pratyabhijñayā gādī- TBV-SD 34,27 nāmekatvasiddherbhedanibandhanasya teṣu gatvādisāmānyasyābhāva iti yuktamabhidhānam, gādyekatvagrāhi- TBV-SD 34,28 kāyā lūnapunarjātakeśa — nakhādiṣviva tasyā bhrāntatvāt | atha dalitapunarudite nakhaśikharādau TBV-SD 34,29 pratyabhijñāyā bādhitatvena bhrāntatvaṃ na punargādau, nanu tatra pratyabhijñāyāḥ kiṃ bādhakam ? antarāle'- TBV-SD 34,30 darśanamiti cet, nanu gādāvapyantarāle'darśanaṃ samānam | atha dalitapunarudite nakhaśikharādāvabhā- TBV-SD 34,31 vanimittamantarāle'darśanam, na gādāvabhāvanimittam; kiṃ punaratrādarśananimittamiti vaktavyam | kimatra TBV-SD 34,32 vaktavyam abhivyakterabhāvaḥ | TBV-SD 34,33 atha keyamabhivyaktiryadabhāvādantarāle gādyapratipattiḥ ? varṇādisaṃskāraḥ | atha ko'yaṃ TBV-SD 34,34 varṇādisaṃskāraḥ ? ātma — manaḥsaṃyogapūrvakaprayatnapreritena koṣṭhyena vāyunā tālvādisaṃyoga — vibhā- TBV-SD 34,35 gavaśāt pratiniyatavarṇādyabhivyañjakatvena bhedamāsādayatā vaktṛmukhasamīpagataiḥ sparśanendriyapratyakṣeṇa, TBV-SD 34,36 taddeśasya ca tūlādeḥ preraṇāt kāryānumānena, deśāntare śabdopalabdhyanyathā'nupapattyā ca pratīya- TBV-SD 34,37 mānena nityasarvagatasya gakārādervarṇasya, śrotrasya, ubhayasya cā''vārakāṇāṃ vāyūnāmapanayanaṃ TBV-SD 34,38 yathākramaṃ varṇasaṃskāraḥ, śrotrasaṃskāraḥ, ubhayasaṃskāraśceti cet, nanu ‘varṇasaṃskāro'bhivyaktiḥ’ TBV-SD 34,39 ityabhyupagame āvārakavāyubhirvijñānajananaśaktipratighātād varṇo'pāntarāle jñānaṃ na janayatīti TBV-SD 34,40 abhyupagantavyam; sā ca śaktirvarṇasvarūpāt kathañcidabhinnā'bhyupagantavyā, ekāntabhede tato TBV-SD 34,41 varṇādanupakāre ‘tasya śaktiḥ’ iti saṃbandhānupapatteḥ; upakāre vā tadupakārikā aparā śaktira- TBV-SD 35,01 bhyupagantavyā, tasyā api tato bhede'navasthā; abhede prathamaiva śaktiḥ kathañcidabhinnā'bhyupagamanīyā; TBV-SD 35,02 evaṃ hi pāramparyapariśramaḥ parihṛto bhavati | tathābhyupagame ca tacchaktipratighāte varṇasvarūpameva tada- TBV-SD 35,03 bhinnamāvārakeṇa pratihataṃ bhavati; tataśca kathaṃ nānityatvam ? vyañjakenāpi śaktipratibandhāpanayana- TBV-SD 35,04 dvāreṇa vijñānajananaśaktyāvirbhāvena varṇasvarūpamevāvirbhāvitaṃ bhavatīti kathaṃ na varṇasya vyañjakaja- TBV-SD 35,05 nyatvam ? vyañjakāvāptavijñānajananasvarūpo varṇo yadi tenaiva svarūpeṇāvatiṣṭhate tadā sarvadā tadava- TBV-SD 35,06 bhāsijñānaprasaṅgaḥ, sarvadā tajjananasvabhāvasya bhāvāt; ‘sahakāryapekṣā ca nityasya na bhavati’ iti TBV-SD 35,07 pratipādayiṣyāmaḥ | ajanane vā na tatsvabhāvateti prathamamapi jñānaṃ na janayet, yo hi yanna janayati TBV-SD 35,08 na sa tajjananasvabhāvaḥ, yathā śālibījaṃ yavāṅkuramajanayanna tajjananasvabhāvam, na janayati ca varṇo TBV-SD 35,09 vyañjakābhimatavāyvabhivyakto'pi sarvadā svapratibhāsijñānamiti na sarvadā tajjananasvabhāvaḥ | tatsvabhā- TBV-SD 35,10 vābhāve cottarakālaṃ tadevānityatvamiti vyarthamabhivyaktikalpanam | api ca, varṇābhivyaktipakṣe koṣṭhyena TBV-SD 35,11 vāyunā yāvadvegamabhisarpatā yāvān varṇavibhāgo'panītāvaraṇaḥ kṛtastāvata eva śravaṇaṃ syāt na TBV-SD 35,12 samastasya varṇasyeti khaṇḍaśastasya pratipattiḥ syāt | atha varṇasya niravayavatvādekatrotsāritāvaraṇaḥ TBV-SD 35,13 sarvatrāpanītāvaraṇa iti nāyaṃ doṣastarhi nirvibhāgatvādevaikatrānapanītāvaraṇaḥ sarvatra tatheti manāgapi TBV-SD 35,14 śravaṇaṃ na syāt | sarvatra sarvātmanā varṇasya parisamāptatvāt sāmastyena śravaṇābhyupagame varṇasyā- TBV-SD 35,15 vyāpakatvam anekatvaṃ ca durnivāram | yadi caikatrābhivyakto nirvibhāgatvena sarvatrābhivyaktastadā TBV-SD 35,16 sarvadeśāvasthitaistasya śravaṇaṃ syāt | yadapyucyate — yathaivotpadyamāno'yamutpattivādināṃ pakṣe digā- TBV-SD 35,17 dīnāmavibhāgādavibhaktadigādisaṃbandhitvena svarūpeṇāsarvagato'pi sarvān prati bhavannapi na sarvaira- TBV-SD 35,18 vagamyate kintu yaccharīrasamīpavarttī varṇa utpannastenaivāsau gṛhyate tathā'smatpakṣe'pi svataḥ sarvagato- TBV-SD 35,19 'pi varṇo na sarvairdūrasthairavagamyate kintu yaccharīrasamīpastho'bhivyaktastaireveti vyañjakadhvanisanni- TBV-SD 35,20 dhānā'sannidhānakṛtaṃ varṇasya śravaṇam aśravaṇaṃ ca yuktam | etadevāha — TBV-SD 35,21 “yathaivotpadyamāno'yaṃ na sarvairavagamyate || TBV-SD 35,22 digdeśādyavibhāgena sarvān prati bhavannapi | TBV-SD 35,23 tathaiva yatsamīpasthairnādaiḥ syād yasya saṃskṛtiḥ || TBV-SD 35,24 taireva gṛhyate śabdo na dūrasthaiḥ kathañcana” | iti, TBV-SD 35,25 tadapi pralāpamātram; yato yadi vyañjakā vāyavo yatraiva saṃnihitāstatraiva varṇasaṃskāraṃ kuryustadā TBV-SD 35,26 syādapyetat, kintu tathābhyupagame varṇasya sāvayavatvam anabhivyaktasvarūpādabhivyaktasvarūpasya ca TBV-SD 35,27 bhedādanekatvaṃ ca syāt | sarvātmanā tu saṃskāre — TBV-SD 35,28 “yaccharīrasamīpasthairnādaiḥ syād yasya saṃskṛtiḥ | TBV-SD 35,29 tairyathā śrūyate śabdastathā dūragatairna kim” ? || TBV-SD 35,30 utpattipakṣe tu avyāpakatvād yatsamīpavarttī varṇa utpannastenaivāsau gṛhyate na dūrasthairiti yuktam | TBV-SD 35,31 “digdeśādyavibhāgena” iti cātīvāsaṅgatam, avibhāgasya kasyacid vastuno'saṃbhavenānabhyupaga- TBV-SD 35,32 māt | kiṃca, vyāpakatvena varṇānāmekavarṇā''varaṇāpāye samānadeśatvena sarveṣāmanāvṛtatvād TBV-SD 35,33 yugapat sarvavarṇaśrutiśca syāt | athāpi syāt pratiniyatavarṇaśravaṇānyathā'nupapattyā vyañjakabhedasiddheḥ TBV-SD 35,34 pratiniyatairvyañjakaiḥ pratiniyatā''vārakanirākaraṇadvāreṇa pratiniyatavarṇasaṃskārād na yugapatsarvavarṇa- TBV-SD 35,35 śrutidoṣaḥ, syādetad yadi vyañjakānāṃ vāyūnāṃ bhedaḥ syāt, sa cāvārakabhedanibandhanaḥ, anyathā TBV-SD 35,36 tadabhede'bhinnāvārakāpanetṛtvena kuto vyañjakabhedaḥ ? āvārakabhedo'pi varṇadeśabhedanibandhanaḥ, TBV-SD 35,37 anyathā samānadeśānāṃ yadevaikasyāvārakaṃ tadevāparasyāpi ityāvārakabhedo na syāt | deśabhedo'pi TBV-SD 35,38 varṇānāmavyāpakatve sati syāt, vyāpakatve tu parasparadeśapārahāreṇa varṇānāmavasthānābhāvānna TBV-SD 35,39 deśabhedaḥ | na cāvyāpakatvaṃ varṇānāmabhyupagamyate bhavadbhiriti na deśabhedaḥ, tadabhāvānnāvārakabhedaḥ, TBV-SD 35,40 tadasattvānna vyañjakabheda iti yugapatsarvavarṇaśrutiriti tadavastho doṣaḥ | nāpyāvārakāṇāṃ na varṇapi- TBV-SD 36,01 dhāyakatvenāvārakatvaṃ kintu varṇe dṛśyasvabhāvakhaṇḍanāt; vyañjakānāmapi na tadāvārakāpanetṛtvena TBV-SD 36,02 vyañjakatvaṃ kintu varṇe dṛśyasvabhāvādhānāditi pūrvoktadoṣābhāva iti vaktuṃ śakyam, yata evamabhi- TBV-SD 36,03 dhāne svavācaiva tasya pariṇāmitvamabhihitaṃ syādityavipratipattiprasaṅgaḥ; tanna varṇasaṃskāro'bhivya- TBV-SD 36,04 ktiriti pakṣo yuktaḥ | nāpi śrotrasaṃskāro'bhivyaktiriti pakṣo yuktaḥ, tasminnapi pakṣe sakṛt saṃ- TBV-SD 36,05 skṛtaṃ śrotraṃ sarvavarṇān yugapat śṛṇuyāt; nahyañjanādinā saṃskṛtaṃ cakṣuḥ saṃnihitaṃ svaviṣayaṃ kiñcit TBV-SD 36,06 paśyati kiñcinneti dṛṣṭam | atha vyañjakānāṃ vāyūnāṃ bhinneṣu karṇamūlāvayaveṣu varttamānānāṃ saṃskā- TBV-SD 36,07 rādhāyakatvenārthāpattyā pratiniyatavarṇaśravaṇānyathā'nupapattilakṣaṇayā pratiniyatavarṇagrāhakatvena saṃ- TBV-SD 36,08 skārādhāyakatvasya pratīternaikavarṇagrāhakatvena saṃskṛtaṃ śrotraṃ sarvavarṇān yugapad gṛhṇātīti | tathāhi — TBV-SD 36,09 vāyavīyaśabdapakṣe yathā gakārāderniṣpattyarthaṃ prayatnaprerito vāyurnānyaṃ varṇamutpādayati tathā'smatpakṣe'- TBV-SD 36,10 pyanyavarṇagrāhakaśrotrasaṃskāre samartho nānyavarṇagrāhakaśrotrasaṃskāraṃ vidhāsyati | yeṣāṃ tu tālvādi- TBV-SD 36,11 saṃyoga — vibhāganimittaḥ śabda iti pakṣasteṣāṃ yathā'nyagakārādijanakaiḥ saṃyoga — vibhāgairnānyo varṇo TBV-SD 36,12 janyate tathā'smatpakṣe'pi nānyavarṇagrāhakaśrotrasaṃskārādhāyakavyañjakaprerakairanyavarṇagrāhakaśrotrasaṃskā- TBV-SD 36,13 rādhāyakavāyupreraṇaṃ kriyata ityutpattya — bhivyaktipakṣayoḥ kāryadarśanānyathā'nupapattyā samaḥ sāmarthya- TBV-SD 36,14 bhedaḥ prayatna — vivakṣayoḥ siddhaḥ | ataśca yaduktaṃ kaiścit “samānendriyagrāhyeṣvartheṣu vyañjakeṣu na dṛṣṭo TBV-SD 36,15 niyamaḥ” iti, etadayuktam; arthāpatterdṛṣṭāntānapekṣatvāt, dṛṣṭaśca tailābhyaktasya marīcibhiḥ, bhūmestū- TBV-SD 36,16 dakasekena gandhābhivyaktibheda iti kathaṃ na vyañjakaniyamaḥ ? taduktam — TBV-SD 36,17 “vyañjakānāṃ hi vāyūnāṃ bhinnāvayavadeśatā || TBV-SD 36,18 jātibhedaśca tenaiva saṃskāro vyavatiṣṭhate | TBV-SD 36,19 anyārthaṃ prerito vāyuryathā'nyaṃ na karoti vaḥ || TBV-SD 36,20 tathā'nyavarṇasaṃskāraśakto nānyaṃ kariṣyati | TBV-SD 36,21 anyaistālvādisaṃyogairnānyo varṇo yathaiva hi || TBV-SD 36,22 tathā dhvanyantarākṣepo na dhvanyantarasāribhiḥ | TBV-SD 36,23 tasmādutpattya — bhivyaktyoḥ kāryārthāpattitaḥ samaḥ || TBV-SD 36,24 sāmarthyabhedaḥ sarvatra syāt prayatna — vivakṣayoḥ” | iti, TBV-SD 36,25 etadasaṃbaddham; indriyasaṃskārakāṇāṃ vyañjakānāṃ samānadeśa — samānendriyagrāhyeṣvartheṣu pratiniyatavi- TBV-SD 36,26 ṣayagrāhakatvenendriyasaṃskārakatvasya kadācidadarśanāt; nahyañjanādinā saṃskṛtaṃ cakṣuḥ sannihitaṃ TBV-SD 36,27 svaviṣayaṃ kiñcit paśyati, kiñcinnetyupalabdham | tathā bādhiryanirākaraṇadvāreṇa valātailādinā TBV-SD 36,28 saṃskṛtaṃ śrotraṃ svagrāhyān gakārādīn varṇānaviśeṣeṇaivopalabhamānamupalabhyate; evaṃ ghrāṇādīnīndri- TBV-SD 36,29 yāṇi svavyañjakaiḥ saṃskṛtāni svaviṣayagrāhakatvenāviśeṣeṇa pravarttamānāni pratīyanta iti prakṛte'pya- TBV-SD 36,30 yameva nyāyo yuktaḥ | yaśca tailābhyaktasya marīcibhiḥ, bhūmestūdakasekena gandhābhivyaktiriti vyañjakaṃ TBV-SD 36,31 prati niyamo darśitaḥ so'pi viṣayasaṃskārakavyañjakapratiniyamaḥ nendriyasaṃskārakavyañjakapratini- TBV-SD 36,32 yamaḥ | viṣayasaṃskārakeṣvapyayaṃ niyamo bhinnadeśeṣu darśitaḥ na samānadeśa — samānendriyagrāhyeṣu | tata TBV-SD 36,33 indriyasaṃskārakeṣu samānendriyagrāhye samānadeśe'rthe pratiniyataviṣayagrāhakatvena indriyāntaraviṣaya- TBV-SD 36,34 grāhakatvena ca indriyasaṃskārakatvasyādarśanād atyantāsaṃbhavino nārthāpattisāmarthyāt kalpanā TBV-SD 36,35 yuktā; kārakāṇāṃ tu pratiniyatakāryakartṛtvasyānyatrāpyupalabdheḥ pratiniyatavarṇotpādanasāmarthyabhedasya TBV-SD 36,36 tālvādiṣvarthāpattitaḥ kalpanā saṃbhāvyata eva | kiṃca, indriyaṃ saṃskurvad vyañjakaṃ yadi yathāvasthita- TBV-SD 36,37 varṇagrāhakatvenendriyasaṃskāraṃ vidadhyāt tadā sakalanabhastalavyāpino gādeḥ pratipattiḥ syāt, TBV-SD 36,38 na cāsau dṛṣṭā; athānyathā, na tarhi varṇasvarūpapratibhāsa iti na tatsvarūpasiddhiḥ; tanna śrotrasaṃskā TBV-SD 36,39 ro'pyabhivyaktiḥ | nāpyubhayasaṃskāro'bhivyaktiḥ, pratyekapakṣoktadoṣaprasaṅgāt | na cānyaprakāraḥ TBV-SD 36,40 saṃskāro'bhivyaktiḥ saṃbhavati, tad abhivyakterasaṃbhavād nānabhivyaktinimitto'ntarāle gādīnāma- TBV-SD 37,01 nupalambhaḥ kintu dalitanakhaśikharādiṣvivābhāvanimitta iti lūnapunarjātanakhādiṣvivāpāntarā- TBV-SD 37,02 lādarśanena gādipratyabhijñāyā bādhyamānatvādaprāmāṇyam | TBV-SD 37,03 atha khaṇḍitapunaruditakararuhasamūhaviṣayāyā api pratyabhijñāyāstatsāmānyaviṣayatvena nāprā- TBV-SD 37,04 māṇyam, tasyāstadviṣayatayā'bādhyamānatvāt; na cāyaṃ prakāro gādiviṣayapratyabhijñāyāḥ sambhavati, TBV-SD 37,05 tathābhūtakeśādiṣviva gādibhedaviṣayābādhitapratibhāsābhāvena tadbhedāsiddhau ‘samānānāṃ bhāvaḥ sāmā- TBV-SD 37,06 nyam’ iti kṛtvā tatra sāmānyasyaivāsambhavāt, asadetat; gādiṣvapi ‘pūrvopalabdhagādeḥ sakā- TBV-SD 37,07 śād ayamalpaḥ mahān karkaśaḥ madhuro vā gādiḥ’ ityabādhitākṣajapratibhāsasadbhāvena bhedanibandha- TBV-SD 37,08 nasāmānyasambhavasya nyāyānugatatvāt | na ca yathā turagajavasya puruṣe'dhyāropāt ‘puruṣo TBV-SD 37,09 yāti’ iti pratyayaḥ vyapadeśaśca tathā vyañjakadhvanigatasyālpa — karkaśādergādāvupacārāt tathāpratyayaḥ TBV-SD 37,10 vyapadeśaścetyabhyupagantuṃ śakyam, tathā'bhyupagame vāhīke gopratyayavad gādipratyayasya bhrāntatvena TBV-SD 37,11 gādisvarūpāsiddhiprasaṅgāt; nahi bhrāntapratyayasaṃvedyā dvicandrādayaḥ svarūpasaṃgatimanubhavanti | na TBV-SD 37,12 cālpa — mahattvapratyayayorbhrāntatve alpa — mahattve eva gādiviṣaye avyavasthitasvarūpe na punargādiko TBV-SD 37,13 varṇaḥ, tatpratyayasyābhrāntatvāt; na cānyaviṣayapratyayasya bhrāntatve'nyasya tathābhāvo'tiprasaṅgāditi TBV-SD 37,14 vaktuṃ yuktam, yato yadyalpa — mahattvādidharmavyatiriktasya gāderdvitvarahitasyeva niśīthinīnāthasya pratyaya- TBV-SD 37,15 viṣayatvaṃ syāt tadaiva tad yujyetāpi vaktum; na ca svapne'pi taddharmānadhyāsito gādiḥ kenacit TBV-SD 37,16 pratīyata iti kathaṃ tasya mahattvādidharmarahitasya svarūpavyavasthā ? ata eva mahattvādidharmayuktasya TBV-SD 37,17 sarvadā pratīyamānatvād gāderna taddharmayuktatayā pratīyamānasya upacaritapratyayaviṣayatā | taduktam — TBV-SD 37,18 “yo hyanyarūpasaṃvedyaḥ saṃvedyetānyathā'pi vā | TBV-SD 37,19 sa bhrānto na tu tenaiva yo nityamupalabhyate” || iti | TBV-SD 37,20 tanna vyañjakadharmādhyāropādupacaritapratyayaviṣayatvaṃ tathābhūtasya gādeḥ, sarvabhāvānāmupacaritapratyaya — TBV-SD 37,21 viṣayatvena svarūpābhāvaprasaṅgāt | na ca vyañjakasya pradīpāderalpa — mahattvabhedād vyaṅgyasya ghaṭāderalpa — TBV-SD 37,22 mahattvabhedapratibhāso dṛṣṭaḥ | atha vyañjakadharmānukāritvaṃ vyaṅgye upalabhyate | tathāhi — ekasvarūpamapi TBV-SD 37,23 mukhaṃ khaḍge pratibimbitaṃ dīrgham, ādarśe vartulam, nīlakāce gauramapi śyāmaṃ vyañjakadharmānukāritayā TBV-SD 37,24 pratibhāsaviṣayamupalabhyata iti prakṛte'pi tathā syāt, etadapyasaṅgatam; dṛṣṭāntamātrādarthāsiddheḥ, tasya TBV-SD 37,25 hi sādhya — sādhanapratibandhasādhakapramāṇaviṣayatayā sādhyasiddhāvupayogo na svatantrasya, anyathā — TBV-SD 37,26 “eka eva hi bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthitaḥ” TBV-SD 37,27 ityādidṛṣṭāntamātrato'dvaitavādino'pi puruṣādvaitasiddheḥ śabdasvarūpasyāpyabhāvāt kasyopacārād TBV-SD 37,28 mahattvādipratibhāsa ityucyate ? mukhādīnāṃ ca chāyā khaḍgādau saṃkrāntā taddharmānukāriṇī TBV-SD 37,29 pratibhāti na mukhādayaḥ | na ca gādīnāṃ chāyā vyañjakadhvanisaṃkrāntā taddharmānukāriṇī pratibhātīti TBV-SD 37,30 śakyaṃ vaktum, śabdasya bhavatā'mūrttatvenābhyupagamāt, amūrttasya ca mūrttadhvanau chāyāpratibimba- TBV-SD 37,31 nā'saṃbhavāt; mūrttānāmeva hi mukhādīnāṃ mūrtte ādarśādau chāyāpratibimbanaṃ dṛṣṭaṃ nāmūrttānāmātmā- TBV-SD 37,32 dīnām | adṛṣṭe ca dhvanau chāyā pratibimbitā'pi na gṛhyeta kathaṃ taddharmānukāritayā pratītivi- TBV-SD 37,33 ṣayaḥ ? na ca dhvaneḥ śabdapratibhāsakāle śravaṇapratipattiviṣayatvam, ubhayākārapratipatterasaṃveda- TBV-SD 37,34 nāt; tanna vyañjake dhvanau pratibimbitā gakārādicchāyā pratibhāti | nāpyamūrtte gādau dhvanicchāyā- TBV-SD 37,35 pratibimbanaṃ yuktam, amūrtte ākāśādau ghaṭādicchāyāpratibimbanānupalabdheḥ | tadayuktamuktam TBV-SD 37,36 ‘khaṅgādau dīrghamukhādipratibhāsavad alpa — mahattvādiyuktaśabdapratibhāsaḥ’ iti, dṛṣṭānta — dārṣṭāntika- TBV-SD 37,37 yorvaiṣamyāt | ato'bādhitamahattvādibhedabhinnagādipratibhāsād gādibhedasiddhestannibandhanasya sāmā- TBV-SD 37,38 nyasya gādau sadbhāvāt tannibandhanā pratyabhijñā dalitoditanakhaśikharādiṣviva gādāvabhyupagama- TBV-SD 37,39 nīyā | ata eva dhūmādīnāmivānityatve'pi gādīnāṃ sāmānyasadbhāvataḥ saṅgatyavagamasya saṃbhavād TBV-SD 38,01 na parārthaśabdoccāraṇānyathā'nupapattyā tannityatvakalpanā yuktā, tad gatvādiviśiṣṭasya gāderavi- TBV-SD 38,02 vakṣitaviśeṣasya svārthena saṅgatyavagamena na kiñcinnityatvena | yathā gotvādiviśiṣṭasya govyaktimā- TBV-SD 38,03 trasya vācyatve na kaściddoṣastadvad vācakatve'pi, tad arthapratipādakatvasya anyathāpi sambhavāt TBV-SD 38,04 ‘darśanasya parārthatvād nityaḥ śabdaḥ’ ityayuktamabhihitam | yat punaruktam ‘sadṛśatvenāgrahaṇād na TBV-SD 38,05 sādṛśyādarthapratipattiḥ’ iti, tatra yadi sadṛśapariṇāmalakṣaṇaṃ sāmānyaṃ vyakteḥ sādṛśyamabhipretaṃ tadā TBV-SD 38,06 tasya yathā vyaktiviśeṣaṇasya vācakatvaṃ tathā pratipāditam | atha anyathābhūtaṃ sādṛśyamatra viva- TBV-SD 38,07 kṣitaṃ tadā tasya vācakatvānabhyupagamāt sa eva parihāraḥ | yattūktam ‘varṇānāṃ niravayavatvād na TBV-SD 38,08 bhūyo'vayavasāmānyayogalakṣaṇasya sādṛśyasya sambhavaḥ’ tadatyantāsaṅgatam; varṇānāṃ bhāṣāvargaṇā- TBV-SD 38,09 rūpapariṇatapudgalapariṇāmasyaiva sāvayavatvāt | TBV-SD 38,10 atha paudgalikatve varṇānāṃ mahatī adṛṣṭakalpanā prasajyate | tathāhi — śabdasya śravaṇadeśā''ga- TBV-SD 38,11 manam, mūrtti — sparśādimattvaṃ ca anupalabhyamānaṃ parikalpanīyam; teṣāṃ ca mūrtti — sparśānāṃ satāma- TBV-SD 38,12 pyanudbhūtatā kalpanīyā, tvagagrāhyatvaṃ ca parikalpanīyam; ye cānye sūkṣmā bhāgāstasya kalpyante TBV-SD 38,13 teṣāṃ ca śabdakaraṇavelāyāṃ sarvathā'nupalabhyamānānāṃ kathaṃ racanākramaḥ kriyatām ? upalabhyamāna- TBV-SD 38,14 tve'pi kīdṛśād racanābhedād gakārādivarṇabhedaḥ ? dravatvena ca vinā kathaṃ varṇāvayavānāṃ paraspa- TBV-SD 38,15 rataḥ saṃśleṣo varṇaniṣpādakaḥ ? yadyapi ca kathañcit kartrā niṣpāditā varṇāstathāpi āgacchatāṃ kathaṃ TBV-SD 38,16 na vāyunā viśleṣaḥ ? laghūnāṃ tadavayavānāmudakādinibandhanābhāvāt nibaddhānāmapyāgacchatāṃ vṛkṣā- TBV-SD 38,17 dyabhihatānāṃ viśleṣo loṣṭavat | na caikaśabdasyaikaśrotrapraveśe mūrttatvena pratibaddhatvādanyeṣāṃ śrotṛṛṇāṃ TBV-SD 38,18 taddeśavyavasthitānāmapi śravaṇamupapadyate, prayatnāntarasyāsattvena punarniṣkramaṇāsambhavāt | na caikago- TBV-SD 38,19 śabdāpekṣayā'vāntaravarṇanānātvakalpanāyāmasti prayojanam, ekasmādeva gośabdādarthapratīteḥ; ato TBV-SD 38,20 gakārādivarṇanānātvamadṛṣṭaṃ parikalpanīyam | na caikasyaiva gośabdāvayavinaḥ sarvāsu dikṣu gamanaṃ TBV-SD 38,21 yujyata ityanekā'dṛṣṭaparikalpanā syāt | taduktam — TBV-SD 38,22 “śabdasyā''gamanaṃ tāvadadṛṣṭaṃ parikalpyate || TBV-SD 38,23 mūrtti — sparśādimattvaṃ ca teṣāmabhibhavaḥ satām | TBV-SD 38,24 tvagagrāhyatvamanye ca sūkṣmā bhāgāḥ prakalpitāḥ || TBV-SD 38,25 teṣāmadṛśyamānānāṃ kathaṃ ca racanākramaḥ ? | TBV-SD 38,26 kīdṛśād racanābhedād varṇabhedaśca jāyatām ? || TBV-SD 38,27 dravatvena vinā caiṣāṃ saṃśleṣaḥ kalpyatāṃ katham ? | TBV-SD 38,28 āgacchatāṃ ca viśleṣo na bhaved vāyunā katham ? || TBV-SD 38,29 laghavo'vayavā hyete nibaddhā na ca kenacit | TBV-SD 38,30 vṛkṣādyabhihatānāṃ tu viśleṣo loṣṭavad bhavet || TBV-SD 38,31 ekaśrotrapraveśe ca nānyeṣāṃ ca punaḥ śrutiḥ | TBV-SD 38,32 na cāvāntaravarṇānāṃ nānātvasyāsti kāraṇam || TBV-SD 38,33 na caikasyaiva sarvāsu gamanaṃ dikṣu yujyate” | iti, TBV-SD 38,34 etad bhavatpakṣe'pi sarvaṃ samānam | tathāhi — ‘vāyorāgamanaṃ tāvadadṛṣṭaṃ parikalpyate’ ityādyapi vaktuṃ TBV-SD 38,35 śakyata eva, kevalaṃ varṇasthāne vāyuśabdaḥ paṭhanīya iti kathaṃ na bhavatpakṣe'pi bhūyasyadṛṣṭaparika- TBV-SD 38,36 lpanā ? api ca, bhavatpakṣe'yamaparaḥ parikalpanāgauravadoṣaḥ sampadyate — varṇasya pūrvā'parakoṭyoḥ TBV-SD 38,37 sarvatra deśe'nupalabhyamānasya sattvaṃ parikalpanīyam, tasya cāvārakāḥ stimitā vāyavaḥ pramāṇato'- TBV-SD 38,38 nupalabhyamānāstadapanodakāścānye tathābhūtā eva vyañjakāḥ parikalpanīyāḥ, teṣāṃ cobhayarūpāṇāmapi TBV-SD 38,39 śaktinānātvaṃ parikalpanīyam | asmatpakṣe tat sarvamapi nāstīti kathamadṛṣṭaparikalpanā gurvī ? TBV-SD 39,01 paudgalikatvaṃ ca śabdasya ambaraguṇapratiṣedhaprastāve pramāṇopapannaṃ kariṣyata ityāstāṃ tāvat | yat TBV-SD 39,02 punarbhrāntatvaṃ śabdādarthapratyayasyābhihitaṃ tad dhūmālliṅgālliṅgipratyayena pratyuktam | ‘gatvādiviśiṣṭasya TBV-SD 39,03 gādervācakatvamayuktam, gatvādeḥ sāmānyasyāsambhavāt’; tad anantaraṃ nirākṛtam | yat punaruktam TBV-SD 39,04 ‘gādivyaktimātraṃ gatvādiviśiṣṭaṃ nopapadyate, tasya sāmānya — viśeṣayoranyataratrāntarbhāve ekatra vāca- TBV-SD 39,05 kasya nityatvaprasaṅgāt, anyatrānanvayāt vācakatvāyogāt’ etadasāram; vyaktimātrasya sāmā- TBV-SD 39,06 nyaviśiṣṭasya pūrvaṃ vācakatvavyavasthāpanāt, tā eva vyaktayo'vivakṣitāsādhāraṇaviśeṣāḥ sāmā- TBV-SD 39,07 nyaviśiṣṭavyaktimātraśabdābhidheyāḥ | TBV-SD 39,08 kiṃca, kiṃ varṇānāṃ nityatvamabhyupagamyate, uta varṇakramasya, āhosvid varṇābhivyakteḥ, kiṃ TBV-SD 39,09 vā tatkramasya ? tatra na tāvadabhivyakternityatvam, tasyā niṣiddhatvāt; aniṣedhe'pi puruṣaprayatnaprerita- TBV-SD 39,10 vāyujanyatvenāpauruṣeyatvāsambhavāt | nāpyabhivyaktikramasya, abhivyaktyabhāve tatkramasyāpyabhāvāt, TBV-SD 39,11 tatpauruṣeyatve tasyāpi pauruṣeyatvāt | athaivaṃ pauruṣeyatvasyānādisiddhasya kenacidādāvakṛtasya TBV-SD 39,12 sarvapuruṣaiḥ parigrahāt puruṣāṇāṃ svātantryābhāvādapauruṣeyatvamucyate | taduktam — TBV-SD 39,13 “vaktā nahi kramaṃ kaścit svātantryeṇa prapadyate | TBV-SD 39,14 yathaivāsya parairuktaḥ tathaivainaṃ vivakṣati || TBV-SD 39,15 paro'pyevaṃ tataścāsya saṃbandhavadanāditā | TBV-SD 39,16 teneyaṃ vyavahārāt syādakauṭasthye'pi nityatā || TBV-SD 39,17 yatnataḥ pratiṣedhyā naḥ puruṣāṇāṃ svatantratā” | iti, TBV-SD 39,18 etadasaṃbaddham; apauruṣeyatvapratipādakapramāṇasyāsiddhatvāt | atha varṇakramasyāpauruṣeyatvamabhyupa- TBV-SD 39,19 gamyate, tadapyacāru; varṇānāṃ nityatvena kālakṛtasya tantupaṭavad, vyāpakatvena deśakṛtasya muktāva- TBV-SD 39,20 līmuktāphalamālāvad asyāsaṃbhavāt | TBV-SD 39,21 atha varṇānāmapauruṣeyatvamaṅgīkriyate, tadapyasaṅgatam; “ya eva laukikāḥ śabdāsta eva TBV-SD 39,22 vaidikāḥ” ityabhidhānād vedavallokāyataśāstramapi pramāṇaṃ syāditi tadarthānuṣṭhānaṃ bhavataḥ TBV-SD 39,23 prasajyate | laukike ca vākye yo visaṃvādaḥ kvacidupalabhyate sa bhavannītyā na prāpnoti | atha TBV-SD 39,24 laukika — vaidikaśabdayorbhedo'bhyupagamyate, tathā rāgādisamanvitatvābhyupagamāt sarvapu- TBV-SD 39,25 ruṣāṇāṃ na teṣāṃ yathāvasthitavedārthaparijñānam; svayaṃ vedo'pi na bhavatāṃ vedārthaṃ pratipādayati; TBV-SD 39,26 nāpi vedārthapratipādakamapauruṣeyaṃ vedavyākhyānamavagatārthaṃ siddhaṃ yena tato vedārthapratipattiḥ; lauki- TBV-SD 39,27 kaśabdānusāreṇa vedaśabdārthaprakalpanamapi tadbhedābhyupagame'nupapannamiti na vedārthaprasiddhiḥ syāditi TBV-SD 39,28 na vaidika — laukikaśabdayorbhedābhyupagamaḥ śreyāniti laukikavad vaidikasyāpi pauruṣeyatvamabhyupaga- TBV-SD 39,29 ntavyam | na ca laukika — vaidikaśabdayoḥ śabdasvarūpāviśeṣe, saṅketagrahaṇavyapekṣatvenārthapratipādakatve, TBV-SD 39,30 anuccāryamāṇayośca puruṣeṇāśravaṇe samyate aparo viśeṣo vidyate yato vaidikā apau- TBV-SD 39,31 ruṣeyāḥ, laukikāḥ pauruṣeyāḥ syuḥ | tathā niyoge cārthapratyāyanamubhayorapi | na ca nityatve TBV-SD 39,32 puruṣecchāvaśādarthapratipādakatvaṃ yuktam, upalabhyante ca yatra puruṣaiḥ saṅketitāstamarthamavigānena prati- TBV-SD 39,33 pādayantaḥ; anyathā niyogādyarthabhedaparikalpanamasāraṃ syāt | ataḥ pauruṣeyatvamanumānādavasīyate | TBV-SD 39,34 tathāhi — ye nararacitaracanā'viśiṣṭāste pauruṣeyāḥ, yathā'bhinavakūpa — prāsādādiracanā'viśiṣṭā TBV-SD 39,35 jīrṇakūpa — prāsādādayaḥ, nararacitavacanaracanā'viśiṣṭaṃ ca vaidikaṃ vacanamiti prayogaḥ | na cātrā''śra- TBV-SD 39,36 yāsiddho hetuḥ, vaidikīnāṃ racanānāṃ pratyakṣata upalabdheḥ | nāpyaprasiddhaviśeṣaṇaḥ pakṣaḥ, abhinava- TBV-SD 40,01 kūpa — prāsādādiṣu puruṣapūrvakatve'sya sādhyadharmalakṣaṇasya viśeṣaṇasya siddhatvāt | na ca hetoḥ TBV-SD 40,02 svarūpāsiddhatvam, vaidikīṣu vacanaracanāsu viśeṣagrāhakapramāṇābhāvena tasyābhāvāt | na cā'prā- TBV-SD 40,03 māṇyābhāvalakṣaṇo viśeṣastatra iti śakyamabhidhātum, tathābhūtasya viśeṣasya vidyamānasyāpi pauru- TBV-SD 40,04 ṣeyatvānirākaraṇāt; yādṛśo hi viśeṣa upalabhyamānaḥ pauruṣeyatvaṃ nirākaroti tādṛśasya viśeṣa- TBV-SD 40,05 syābhāvādaviśiṣṭatvamucyate, na punaḥ sarvathā viśeṣābhāvāt; ekāntenāviśiṣṭasya kasyacidabhā- TBV-SD 40,06 vāt | aprāmāṇyābhāvalakṣaṇaśca viśeṣo doṣavantamaprāmāṇyakāraṇaṃ puruṣaṃ nirākaroti, na ca guṇa- TBV-SD 40,07 vantamaprāmāṇyanivarttakam | na ca guṇavataḥ puruṣasyābhāvāt anyasya ca tena viśeṣeṇa nivarttitatvāt TBV-SD 40,08 siddhamevāpauruṣeyatvaṃ vede ityabhyupagamanīyam, apauruṣeyatvasya nirākṛtatvād; guṇavatpuruṣābhāve'- TBV-SD 40,09 prāmāṇyābhāvalakṣaṇasya viśeṣasyābhāvaprasaṅgāt | na ca guṇavataḥ puruṣasyānyena viśeṣeṇa nirākaraṇa- TBV-SD 40,10 miti tathābhūtaviśeṣasyābhāvād nāsiddho nararacitavacanaracanā'viśiṣṭatvalakṣaṇo hetuḥ | pauruṣe- TBV-SD 40,11 yeṣu prāsādādiṣu nararacitaracanā'viśiṣṭatvadarśanādapauruṣeyeṣvākāśādiṣvadarśanācca nānaikāntikaḥ | TBV-SD 40,12 athāpauruṣeyeṣvadṛṣṭamapi nararacitaracanā'viśiṣṭatvaṃ tatra virodhābhāvādāśaṅkyamānaṃ sandigdhavipakṣa- TBV-SD 40,13 vyāvṛttikatvādanaikāntikam, na; apauruṣeyeṣvapi nararacitaracanā'viśiṣṭatvasya bhāve pauruṣeyatvena TBV-SD 40,14 niściteṣu prāsādādiṣu sakṛdapi tasya sadbhāvo na syāt, anyahetukasya tataḥ kadācidapyabhāvāt; TBV-SD 40,15 bhāve vā taddhetuka evāsāviti nāpauruṣeye tasya sadbhāvaḥ śaṅkanīyaḥ | ata eva na viruddhaḥ, pakṣa- TBV-SD 40,16 dharmatve sati vipakṣa eva vṛttiryasya sa viruddhaḥ, na cāsya vipakṣe vṛttiriti pratipāditam | nāpi TBV-SD 40,17 kālātyayāpadiṣṭa — prakaraṇasamā'prayojakatvāni hetordoṣāḥ sambhavanti | tathāhi — pratyakṣā''ga- TBV-SD 40,18 mabādhitakarmanirdeśānantaraprayuktatvaṃ hetoḥ kālātyayāpadiṣṭatvamucyate, na ca yatra svasādhyāvinā- TBV-SD 40,19 bhūto heturdharmiṇi pravarttamānaḥ svasādhyaṃ vyavasthāpayati tatraiva pramāṇāntaraṃ pravṛttimāsādayat tameva TBV-SD 40,20 dharmaṃ vyāvarttayati; ekasyaikadaikatra vidhi — pratiṣedhayorvirodhāt | tanna bādhā'vinābhāvayoḥ sambhava TBV-SD 40,21 iti na kālātyayāpadiṣṭatvamavinābhūtasya hetordoṣaḥ saṃbhavati | prakaraṇasamatvamapi pratihetorvipa- TBV-SD 40,22 rītadharmasādhakasya prakaraṇacintāpravarttakasya tatraiva dharmiṇi sadbhāva ucyate, na ca svasādhyāvinā- TBV-SD 40,23 bhūtahetusādhitadharmaṇo dharmiṇo viparītatvaṃ saṃbhavatīti na viparītadharmādhāyino hetvantarasya tatra pravṛ- TBV-SD 40,24 ttiriti na prakaraṇasamatvamavinābhūtasya hetordoṣaḥ | aprayojakatvaṃ tu pakṣadharmā'nvaya — vyatirekā- TBV-SD 40,25 ṇāmanyatamarūpābhāvaḥ, na ca prakṛte hetau tadabhāva iti darśitam | athā'numānalakṣaṇayuktasya pratyanu- TBV-SD 40,26 mānasyāpauruṣeyatvasādhakasya sadbhāvāt prakaraṇasamatā prakṛtasya hetoḥ, anumānabādhitatvaṃ vā pakṣasya TBV-SD 40,27 doṣaḥ; pratyanumānaṃ ca darśitam — TBV-SD 40,28 “vedādhyayanamakhilaṃ gurvadhyayanapūrvakam | TBV-SD 40,29 vedādhyayanavācyatvādadhunā'dhyayanaṃ yathā” || iti | TBV-SD 40,30 na caitadāśaṅkanīyam — evaṃvidhe pratyanumāne'bhyupagamyamāne kādambaryādīnāmapyapauruṣeyatvasiddhiḥ, TBV-SD 40,31 yatasteṣu bāṇādīnāṃ kartṛṛṇāṃ niścayaḥ; tathāhi — kālidāsakṛtatvena kumārasaṃbhavādīni kāvyāni TBV-SD 40,32 avigānena smaryante | atha vede'pi karttṛsmaraṇamasti, tathā ca kecid hiraṇyagarbhaṃ vedānāṃ karttāraṃ TBV-SD 40,33 smaranti, apare aṣṭakādīn ṛṣīn, satyam, asti na tvavigītaṃ yathā bhāratādiṣu, tathā chinnamūlaṃ TBV-SD 40,34 ca | smaraṇasyānubhavo mūlam, na ca vede kartṛsmaraṇasya kenacit pramāṇena mūlānubhavo vyavasthāpayituṃ TBV-SD 40,35 śakyaḥ; yadapi kartṛsadbhāvapratipādakaṃ vacanaṃ kaiścit kṛtam — “hiraṇyagarbhaḥ samavarttatāgre” TBV-SD 40,36 ityādi, tadapi mantrā'rthavādānāṃ śrūyamāṇe'rthe prāmāṇyāyogād na TBV-SD 40,37 tatsadbhāvāvedakam | taduktam — TBV-SD 40,38 “bhārate'pi bhavedevaṃ kartṛsmṛtyā tu bādhyate | TBV-SD 40,39 vede tu tatsmṛtiryā tu sā'rthavādanibandhanā” || , TBV-SD 40,40 etadapyayuktam; yataḥ kimatra pratisādhanatvena vivakṣitam ? kimadhyayanaśabdavācyatvam, uta kartu- TBV-SD 41,01 rasmaraṇam ? pūrvasmin pakṣe nirviśeṣaṇo vā heturapauruṣeyatvapratipādakaḥ, kartrasmaraṇaviśiṣṭo vā ? TBV-SD 41,02 nirviśeṣaṇasya niścitakartṛkeṣu bhāratādiṣvapi bhāvādanaikāntikatvam | kiṃca, kiṃ yathābhūtānāṃ TBV-SD 41,03 puruṣāṇāmadhyayanapūrvakaṃ dṛṣṭaṃ tathābhūtānāmevādhyayanavācyatvamadhyayanapūrvakatvaṃ sādhayati, uta TBV-SD 41,04 anyathābhūtānām ? yadi tathābhūtānāṃ tadā siddhasādhanam | athānyathābhūtānāṃ tadā sanniveśādi- TBV-SD 41,05 vadaprayojako hetuḥ | atha tathābhūtānāmeva sādhayati na ca siddhasādhanam, sarvapuruṣāṇāmatīndriyārtha- TBV-SD 41,06 darśanaśaktivaikalyena atīndriyārthapratipādakapreraṇāpraṇetṛtvāsāmarthyenedṛśatvāt; syādetad yadi TBV-SD 41,07 preraṇāyāstathābhūtārthapratipādane'prāmāṇyābhāvaḥ siddhaḥ syāt, yāvatā guṇavadvakturabhāve tadguṇaira- TBV-SD 41,08 nirākṛtairdoṣairapoditatvāt sāpavādaṃ prāmāṇyamityuktam | tathābhūtāṃ ca preraṇāmatīndriyadarśanaśakti- TBV-SD 41,09 vikalā api kartuṃ samarthā iti kutastathābhūtapreraṇāpraṇetṛtvāsāmarthyena sarvapuruṣāṇāmīdṛśatvasiddhi- TBV-SD 41,10 ryataḥ siddhasādhanaṃ na syāt ? atha na guṇavadvaktṛkṛtatvena codanāyā aprāmāṇyanivṛttiḥ kintvapau- TBV-SD 41,11 ruṣeyatvena, tato nāyaṃ doṣaḥ; nanu kutaḥ punarapauruṣeyatvaṃ codanāyā avagatam ? yadyanyato'numānāt TBV-SD 41,12 tadā tata evāpauruṣeyatvasiddhervyarthaṃ prakṛtamanumānam | ata evānumānāccet, nanvato'numānādapauru- TBV-SD 41,13 ṣeyatvasiddhau preraṇāyā aprāmāṇyābhāvaḥ, tadabhāvācca tathābhūtapreraṇāpraṇetṛtvāsāmarthyena sarvapuru- TBV-SD 41,14 ṣāṇāmīdṛśatvasiddhiritītaretarāśrayadoṣasadbhāvaḥ | ataḥ sthitametat — tathābhūtānāṃ tathābhūtādhyaya- TBV-SD 41,15 nasādhane siddhasādhanam; tanna nirviśeṣaṇo hetuḥ prāktano'pauruṣeyatvaṃ sādhayati | atha saviśeṣaṇo TBV-SD 41,16 hetuḥ pūrvoktaḥ prakṛtasādhyagamakastadā viśeṣaṇasyaiva kevalasya gamakatvād viśeṣyopādānamanarthakam | TBV-SD 41,17 bhavatu viśeṣaṇasyaiva gamakatvaṃ sarvathā apauruṣeyatvasiddhyā naḥ prayojanamiti cet, asadetat; TBV-SD 41,18 yataḥ kartrasmaraṇaṃ viśeṣaṇaṃ kimabhāvākhyaṃ pramāṇam, arthāpattiḥ, anumānaṃ vā ? yadyabhāvākhyamiti TBV-SD 41,19 pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; abhāvapramāṇasya prāmāṇyābhāvāt | kiṃca, sadupalambhakapramāṇapañcakanivṛttiniba- TBV-SD 41,20 ndhanā asya pravṛttirabhyupagamyate bhavatā “pramāṇapañcakaṃ yatra” TBV-SD 41,21 ityādyabhidhānāt, na ca pramāṇapañcakasya vede puruṣasadbhāvā''vedakasya nivṛttiḥ, nararacitaracanā'vi- TBV-SD 41,22 śiṣṭatvasya pauruṣeyatvapratipādakatvenānumānasya pratipādanāt | na cāsyā'prāmāṇyamabhidhātuṃ śakyam, TBV-SD 41,23 yato'syā'prāmāṇyaṃ kim abhāvapramāṇabādhitatvena, uta svasādhyāvinābhāvitvābhāvena ? tatra na TBV-SD 41,24 tāvadabhāvapramāṇabādhitatvena, cakrakadoṣaprasaṅgāt | tathāhi — na yāvadabhāvapramāṇapravṛttirna tāvat TBV-SD 41,25 prastutānumānabādhā, yāvacca na tasya bādhā na tāvat sadupalambhakapramāṇanivṛttiḥ, yāvacca na tasya TBV-SD 41,26 nivṛttirna tāvat tannibandhanā abhāvākhyapramāṇapravṛttiḥ, tadapravṛttau ca nānumānabādheti duruttaraṃ TBV-SD 41,27 cakrakam; tannābhāvapramāṇabādhitatvāt prastutānumānasyāprāmāṇyam | na cābādhitatvamanumānaprā- TBV-SD 41,28 māṇyanibandhanam — tathā'bhyupagame tasya prāmāṇyameva na syāt; tasya niścetumaśakyatvāt | tathāhi — TBV-SD 41,29 bādhā'bhāvo nānupalambhānniścīyate, vidyamānabādhakeṣvapi bādhānupalambhasya bhāvāt | nāpi bādha- TBV-SD 41,30 kābhāvajñānāt, yatastadapi jñānaṃ yadi tadaiva bādhakābhāvaṃ niścāyayati tadā na tat prāmāṇyani- TBV-SD 41,31 bandhanam; tathābhūtajñānasya saṃbhavadbādhakeṣvapi bhāvāt | atha sarvadā tad bādhakābhāvaṃ niścāyayati, TBV-SD 41,32 tadasat; ‘na pūrvaṃ bādhakamatra pravṛttam, nāpyuttarakālaṃ pravarttiṣyate’ ityevaṃbhūtasya jñānasyārvāgdṛśā- TBV-SD 41,33 mabhāvāt; bhāve vā tasyaiva sarvajñatvād na ‘preraṇaiva dharme pramāṇam’ ityanyayogavyavacchedena tadviṣayata- TBV-SD 41,34 tprāmāṇyāvadhāraṇopapattiḥ syāt — kintu niścitasvasādhyāvinābhūtaliṅgaprabhavatvam | svasādhyā- TBV-SD 41,35 vinābhāvaniścāyakaṃ ca prakṛtasya hetoḥ pauruṣeyatvena kāryakāraṇabhāvaniścāyakam, tadeva ca TBV-SD 41,36 svasādhyaviparyaye tasya sadbhāvabādhakam, tasya ca prakṛte hetau sattvena darśitatvād na tatprabhavasyānu- TBV-SD 41,37 mānasyāprāmāṇyam; ata eva svasādhyāvinābhāvitvābhāvena tasya aprāmāṇyam iti dvitīyo'pi TBV-SD 41,38 pakṣo na yuktaḥ; tannābhāvākhyaṃ kartrasmaraṇalakṣaṇaṃ pramāṇam apauruṣeyatvasādhakam, nāpi pauruṣeyatvabādha- TBV-SD 41,39 kam | atha arthāpattiḥ kartrasmaraṇam, tadapyasaṅgatam; arthāpatteranumāne'ntarbhāvasya pratipādayiṣya- TBV-SD 41,40 māṇatvāt; taddūṣaṇaiścāsya pakṣasya dūṣitatvāt | athānumānam, tadapyasaṅgatam; ‘apauruṣeyo vedaḥ TBV-SD 41,41 kartrasmaraṇāt’ ityevaṃprayoge hetorvyadhikaraṇatvadoṣāt | atha ‘asmaryamāṇakartṛkatvāt’ iti hetupra- TBV-SD 41,42 yogānna vyadhikaraṇatvadoṣastarhi asmaryamāṇakartṛkatvaṃ bhāratādiṣu niścitakartṛkeṣvapi vidyata ityanai- TBV-SD 42,01 kāntikatvam | atha āgamāntare paraiḥ kartuḥ smaraṇāt tato vyāvṛttamasmaryamāṇakartṛkatvamapauruṣeyatvena TBV-SD 42,02 vyāpyata iti nānaikāntikatvam, na; parakīyasya kartuḥ smaraṇasya bhavatā pramāṇatvenānabhyupagamāt, TBV-SD 42,03 abhyupagame vā parairvede'pi kartuḥ smaraṇāt ‘asmaryamāṇakartṛkatvāt’ iti prativādyasiddho bhavan TBV-SD 42,04 bhavato'pyasiddhaḥ syāt | atha vede savigānaṃ kartṛviśeṣavipratipatteḥ kartṛsmaraṇamasatyam | tathāhi — TBV-SD 42,05 kecid hiraṇyagarbham, apare'ṣṭakādīn vedasya kartṛṛn smarantīti kartṛviśeṣavipratipattiḥ | nanvevaṃ TBV-SD 42,06 kartṛviśeṣavipratipattestadviśeṣasmaraṇamevāsatyaṃ syāt tatra, na kartṛmātrasmaraṇam; anyathā kādambaryā- TBV-SD 42,07 dīnāmapi kartṛviśeṣavipratipatteḥ kartṛmātrasmaraṇasyāsatyatvena tatrāpyasmaryamāṇakartṛkatvasya sadbhāvāt TBV-SD 42,08 punarapyanaikāntikatvaṃ prakṛtahetoḥ | atha vede kartṛviśeṣavipratipattivat kartṛmātre'pi vipratipattiriti TBV-SD 42,09 tatra kartṛsmaraṇamasatyam, kādambaryādīnāṃ tu kartṛviśeṣe eva vipratipattirna kartṛmātre, tena tatra kartuḥ TBV-SD 42,10 smaraṇasya viruddhasya satyatvād nāsmaryamāṇakartṛkatvaṃ teṣu varttata iti nānaikāntikatvam | nanu ‘vede TBV-SD 42,11 saugatāḥ kartṛmātraṃ smaranti na mīmāṃsakāḥ’ ityevaṃ kartṛmātre'pi vipratipatteryadi kartṛsmaraṇaṃ mithyā TBV-SD 42,12 tadā kartṛsmaraṇavad asmaryamāṇakartṛkatvamapyasatyaṃ syāt, vipratipatteraviśeṣāt; tathā ca punarapya- TBV-SD 42,13 siddho hetuḥ | etena ‘satyam, vede kartṛsmaraṇamasti na tvavigītaṃ, yathā bhāratādiṣu’ iti nirastam | TBV-SD 42,14 yadapyuktam ‘tathā chinnamūlaṃ ca vede kartṛsmaraṇam | tasyānubhavo mūlam, na cāsau tatra tadviṣayatvena TBV-SD 42,15 vidyate’ iti, tadapyasaṅgatam; yataḥ kiṃ pratyakṣeṇa tadanubhavābhāvāt tatra tacchinnamūlatvam, uta TBV-SD 42,16 pramāṇāntareṇa ? tatra yadi pratyakṣeṇeti pakṣastadā vaktavyam — kiṃ bhavatsaṃbandhinā pratyakṣeṇa tatra tadanu- TBV-SD 42,17 bhavābhāvaḥ, uta sarvasaṃbandhinā tatra tadanubhavābhāvaḥ ? yadi bhavatsaṃbandhinā, tadā''gamāntare'pi TBV-SD 42,18 tatkartṛgrāhakatvena bhavatpratyakṣasyāpravṛttestatkartṛsmaraṇasya chinnamūlatvenāsmaryamāṇakartṛkatvasya bhāvā- TBV-SD 42,19 danaikāntikaḥ punarapi hetuḥ | atha sarvasaṃbandhinā pratyakṣeṇānanubhavaḥ, asāvasiddhaḥ; na hyarvāgdṛśā TBV-SD 42,20 ‘sarveṣāmatra tadgrāhakatvena pratyakṣaṃ na pravṛttimat’ iti niścetuṃ śakyamiti tatra tatsmaraṇasya chinna- TBV-SD 42,21 mūlatvāsiddheḥ ‘asmaryamāṇakartṛkatvāt’ ityasiddho hetuḥ | atha pramāṇāntareṇa tadanubhavābhāvaḥ — TBV-SD 42,22 tatrāpi vaktavyam — āgamalakṣaṇaṃ kiṃ tat pramāṇāntaramabhyupagamyate, uta anumānasvarūpam aparasya TBV-SD 42,23 prāmāṇyāsambhavāt ? tatra yadyāgamalakṣaṇena tadananubhava iti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; “hiraṇyagarbhaḥ sama- TBV-SD 42,24 varttatāgre” ityāderāgamasya tatra tatsadbhāvā''vedakasya saṃbha- TBV-SD 42,25 vāt | na ca mantrārthavādānāṃ svarūpārthe prāmāṇyābhāva iti vaktuṃ śakyam, yato mantrārthavādānāṃ TBV-SD 42,26 svābhidheyapratipādanadvāreṇa kāryārthopayogitā; teṣāṃ tatrāprāmāṇye vidhyarthāṅgatā'pi na syāt | TBV-SD 42,27 athānumānena tatra tadananubhavaḥ, so'pi na yuktaḥ; anumānena tatra tadanubhavasya pratipāditatvāt | TBV-SD 42,28 athānupalambhapūrvakamasmaryamāṇakartṛkatvaṃ yadyasmābhirhetutvenocyeta tadā pūrvoktaprakāraṇāsiddhatvā'nai- TBV-SD 42,29 kāntikatve syātām, na tu tatkartranupalambhapūrvakamasmaryamāṇakartṛkatvaṃ hetuḥ kintu tadabhāvapūrvakam | TBV-SD 42,30 nanvatrāpi yadi tadabhāvaḥ pramāṇāntarāt siddhastadā'syānumānasya vaiyarthyam | na ca tadabhāvaprati- TBV-SD 42,31 pādakamanyat pramāṇamastītyuktam | asmādeva anumānāt tadabhāvasiddhistadā'to'numānāt tada- TBV-SD 42,32 bhāvasiddhau tatpūrvakamasmaryamāṇakartṛkatvaṃ sidhyati, tatsiddhau cāto'numānāt tadabhāvasiddhiritī- TBV-SD 42,33 taretarāśrayadoṣāt tadavasthaṃ saviśeṣaṇasyāpyasya hetorasiddhatvam | atha mataṃ yatra siddhakartṛkeṣu TBV-SD 42,34 bhāveṣvasmaryamāṇakartṛkatvaṃ tatra kartuḥ smaraṇayogyatā nāstīti nirviśeṣaṇasyānaikāntikatvam; vaidi- TBV-SD 42,35 kīnāṃ tu racanānāṃ sati pauruṣeyatve'vaśyaṃ puruṣasya kartuḥ tadarthānuṣṭhānasamaye'nuṣṭhātṛṛṇāṃ smaraṇaṃ syāt, TBV-SD 42,36 te hi adṛṣṭaphaleṣu karmasvevaṃ nirvicikitsāḥ pravarttante yadi teṣāṃ tadviṣayaḥ satyatvaniścayaḥ, tasyā- TBV-SD 42,37 pyevaṃbhāvo yadi tadupadeṣṭuḥ smaraṇam, yathā pitrādiprāmāṇyavaśāt svayamadṛṣṭaphaleṣvapi karmasu tadu- TBV-SD 42,38 padeśāt pravarttante — pitrādibhiretadupadiṣṭaṃ tenānuṣṭhīyate — evaṃ vaidikeṣvapi karmasvanuṣṭhīyamāneṣu tatra TBV-SD 42,39 smaraṇaṃ syāt; na cābhiyuktānāmapi vedārthānuṣṭhātṛṛṇāṃ traivarṇikānāṃ kartuḥ smaraṇamasti, ataḥ smaraṇa- TBV-SD 42,40 yogyasya karturasmaraṇāt apauruṣeyo vedaḥ; evaṃ cāyaṃ hetvarthaḥ — kartuḥ smaraṇayogyatve'pi sati asmarya- TBV-SD 42,41 māṇakartṛkatvāt apauruṣeyo vedaḥ | na caivaṃvidhasya hetoḥ siddhakartṛkeṣu bhāveṣu vṛttiḥ, ato nānaikā- TBV-SD 42,42 ntikaḥ; yatra pauruṣeyatvaṃ tatra saviśeṣaṇo heturna saṃbhavatīti viruddhatvamapi na vidyate, vipakṣe varttamānaḥ TBV-SD 43,01 sapakṣe'san viruddha ucyate, asya tu saviśeṣaṇasya prasiddhapauruṣeye vastunyapravṛttiḥ, nāpi sapakṣe TBV-SD 43,02 ākāśādau asattvam; ataḥ pariśuddhānvaya — vyatirekahetusadbhāvāt kartṛsmaraṇayogyatve sati asmarya- TBV-SD 43,03 māṇakartṛkatvāt apauruṣeyo vedaḥ sidhyati tadapyasaṃbaddham; āgamāntare'pi ‘kartuḥ smaraṇayogyatve TBV-SD 43,04 sati asmaryamāṇakartṛkatvāt’ ityasya hetoḥ sadbhāvabādhakapramāṇābhāvena sadbhāvasaṃbhavāt saṃdigdhavi- TBV-SD 43,05 pakṣavyāvṛttikatvādanaikāntikatvasya tadavasthatvāt | kiṃca, vipakṣaviruddhaṃ hi viśeṣaṇaṃ vipakṣād TBV-SD 43,06 vyāvarttamānaṃ svaviśeṣyamādāya nivarttata iti yuktam, na ca pauruṣeyatvena saha kartuḥ smaraṇayogyatvasya TBV-SD 43,07 sahānavasthānalakṣaṇaḥ, parasparaparihārasthitalakṣaṇo vā virodhaḥ siddhaḥ; siddhau vā tata eva sādhya- TBV-SD 43,08 siddheḥ ‘asmaryamāṇakartṛkatvāt’ iti viśeṣyopādānaṃ vyartham | yadapyuktam ‘tadarthānuṣṭhānasamaye'vaśyaṃ- TBV-SD 43,09 tayā traivarṇikānāmaniścitatatprāmāṇyānāmapravṛttiprasaṅgāt sati kartari tatsmaraṇaṃ syāt, na TBV-SD 43,10 cābhiyuktānāmapi tadasti’ iti, tad āgamāntare'pi samānaṃ naveti cintyatāṃ svayameva | na cāyaṃ TBV-SD 43,11 niyamaḥ — anuṣṭhātāro'bhipretārthānuṣṭhānasamaye tatkartāramanusmṛtyaiva pravarttante, na hi pāṇinyādi- TBV-SD 43,12 praṇītavyākaraṇapratipāditaśābdavyavahārānuṣṭhānasamaye tadanuṣṭhātāro'vaśyaṃtayā vyākaraṇapraṇetāraṃ TBV-SD 43,13 pāṇinyādikamanusmṛtyaiva pravarttanta iti dṛṣṭam; niścitatatsamayānāṃ kartṛsmaraṇavyatirekeṇāpyavila- TBV-SD 43,14 mbena ‘bhavati’ ādisādhuśabdoccāraṇadarśanāt | tat sthitametat — saviśeṣaṇasyāpi ‘asmaryamāṇakartṛ- TBV-SD 43,15 katvāt’ iti hetorvādisaṃbandhino'naikāntikatvam, prativādisaṃbandhino'siddhatvam, sarvasaṃba- TBV-SD 43,16 ndhino'pi tadeveti nāsmāddhetorapauruṣeyatvasiddhiḥ | ato'pauruṣeyatvaprasādhakapramāṇābhāvācchāsana- TBV-SD 43,17 syāpauruṣeyatvāsambhave yadi sarvajñapraṇītatvaṃ nābhyupagamyate tadā prāmāṇyamapi na syāt; tathā ca TBV-SD 43,18 ‘dharme preraṇā pramāṇameva’ ityayogavyavacchedenāvadhāraṇamanupapannam | atha preraṇāprāmāṇyasiddhyarthaṃ sarvajñaḥ TBV-SD 43,19 preraṇāpraṇetā'bhyupagamyate tadā “codanaiva ca bhūtam, bhavantam, bhaviṣyantam, sūkṣmam, vyavahitam — TBV-SD 43,20 evaṃjātīyakamarthamavagamayitumalam, nānyat kiñcanendriyam” ityādyabhidhānamasaṅgataṃ prāpnotītyubha- TBV-SD 43,21 yataḥ pāśārajjurmīmāṃsakasya | tat sthitametad ācāryeṇa mīmāṃsakāpekṣayā prasaṅgasādhanametadupanya- TBV-SD 43,22 stam — yadi siddhaṃ śāsanamabhyupagamyate bhavadbhistadā jinānāṃ tat — jinapraṇītam — abhyupagantavyamiti || TBV-SD 43,25 atha bhavatu preraṇāprāmāṇyavādināṃ mīmāṃsakānāmetat prasaṅgasādhanam, ye tu tadaprāmāṇyavādi- TBV-SD 43,26 naścārvākāstān prati, svapratipattau vā bhavataḥ kiṃ pramāṇam ? na ca pramāṇāviṣayasya sadvyavahāra- TBV-SD 43,27 viṣayatvaṃ yuktam | tathāhi — ye deśa — kāla — svabhāvaviprakarṣavantaḥ sadupalambhakapramāṇaviṣayabhāvamanā- TBV-SD 43,28 pannā bhāvā na te prekṣāvatāṃ sadvyavahārapathāvatāriṇaḥ, yathā nākapṛṣṭhādayastathātvenābhyupagamavi- TBV-SD 43,29 ṣayāḥ, tathā ca samastavastuvistāravyāpijñānasaṃpatsamanvitaḥ puruṣa iti sadvyavahārapratiṣedhaphalā'- TBV-SD 43,30 nupalabdhiḥ | na cāsiddho hetuḥ | tathāhi — sakalapadārthasākṣātkārijñānāṅganāliṅgitaḥ puruṣaḥ TBV-SD 43,31 pratyakṣasamadhigamyo vā abhyupagamyeta, anumānādisaṃvedyo vā ? na tāvadadhyakṣagocaraḥ, pratiniyata- TBV-SD 43,32 saṃnihitarūpādiviṣayaniyamitasākṣātkaraṇasvabhāvā hi cakṣurādikaraṇavyāpārasamāsāditātmalābhā TBV-SD 43,33 jñaptayo na parasthaṃ saṃvedanamātramapi tāvadālambituṃ kṣamāḥ kimaṅga ! punaranādyanantātītā'nāgata — TBV-SD 43,34 varttamāna — sūkṣmādisvabhāvasakalapadārthasākṣātkārisaṃvedanaviśeṣam, tadadhyāsitaṃ vā puruṣam avi- TBV-SD 43,35 ṣaye cakṣurādikaraṇapravarttitasya jñānasya pravṛttyasambhavāt ? sambhave vā'nyatamakaraṇapravarttitasyāpi TBV-SD 43,36 jñānasya rūpādisakalaviṣayagrāhakatvena saṃbhavāt śeṣendriyaparikalpanā vyarthā | na ca sūkṣmādisama- TBV-SD 43,37 stapadārthagrahaṇamantareṇa pratyakṣeṇa tatsākṣātkaraṇapravṛttajñānagrahaṇam, grāhyāgrahaṇe tadgrāhakatvasyāpi TBV-SD 43,38 tadgatasya tenāgrahaṇāt | tadagrahe ca taddharmādhyāsitasaṃvedanasamanvitasyāpi na pratyakṣataḥ pratipattiḥ | TBV-SD 43,39 nāpyanumānataḥ sakalapadārthajñapratipattiḥ, anumānaṃ hi niścitasvasādhyadharma — dharmisaṃbandhād hetoru- TBV-SD 43,40 dayamāsādayat pramāṇatāmāpnoti; pratibandhaśca samastapadārthajñasattvena svasādhyena hetoḥ kiṃ pratyakṣeṇa TBV-SD 44,01 gṛhyate, utānumānena ? na tāvadadhyakṣeṇa, adhyakṣasyātyakṣajñānavatsattvasākṣātkaraṇākṣamatvena tadavaga- TBV-SD 44,02 tinimittahetupratibandhagrahaṇe'pyakṣamatvāt; na hyanavagatasaṃbandhinā tadgatasaṃbandhāvagamo vidhātuṃ TBV-SD 44,03 śakyaḥ | nāpyanumānena tadgatasaṃbandhāvagamaḥ, tathābhyupagame'navasthe — taretarāśrayadoṣadvayānativṛtteḥ | TBV-SD 44,04 na cā'gṛhītapratibandhāddhetorupajāyamānamanumānaṃ pramāṇatāmāsādayati | tathā, dharmisaṃbandhāvaga- TBV-SD 44,05 mo'pi na pratyakṣataḥ, anakṣajñānavatpratyakṣe'kṣaprabhavasyādhyakṣasyāpravṛtteḥ; pravṛttau vā'dhyakṣeṇaiva sarvavidaḥ TBV-SD 44,06 saṃvedanād anumānanibandhanahetuvyāpāraṇaṃ vyartham | na cānumānato'pyanakṣajñānavato'vagamaḥ, hetu — TBV-SD 44,07 pakṣadharmatāvagamamantareṇānumānasyaiva dharmigrāhakasyāpravṛtteḥ; na cāpratipannapakṣadharmatvo hetuḥ pratini- TBV-SD 44,08 yatasādhyapratipattiheturiti nānumānato'pi sarvajñapratipattiḥ | kiṃca, sarvajñasattāyāṃ sādhyāyāṃ trayīṃ TBV-SD 44,09 doṣajātiṃ heturnātivarttate asiddha — viruddhā'naikāntikalakṣaṇām | tathāhi — sakalajñasattve sādhye kiṃ TBV-SD 44,10 bhāvadharmo hetuḥ, utābhāvadharmaḥ, āhosvidubhayadharmaḥ ? tatra yadi bhāvadharmastadā'siddhaḥ | athā- TBV-SD 44,11 bhāvadharmastadā viruddhaḥ, bhāve sādhye'bhāvadharmasyābhāvāvyabhicāritvena viruddhatvāt | athobhaya- TBV-SD 44,12 dharmastadobhayāvyabhicāritvena sattāsādhane'naikāntikatvamiti na sakalajñasattvasādhane kaścit TBV-SD 44,13 samyag hetuḥ sambhavati | api ca, yadyaniyataḥ kaścit sakalapadārthajñaḥ sādhyo'bhipretastadā tatkṛ- TBV-SD 44,14 tapratiniyatāgamāśrayaṇaṃ nopapannaṃ bhavatām | atha pratiniyata eka evārhan sarvajño'bhyupagamyate tadā TBV-SD 44,15 tatsādhane prayuktasya hetoraparasarvajñasyābhāvena dṛṣṭāntānuvṛttyasaṃbhavādasādhāraṇānaikāntikatvādasā- TBV-SD 44,16 dhakatvam | kiṃca, yata eva hetoḥ pratiniyato'rhan sarvajñastata eva buddho'pi sa syāditi kutaḥ TBV-SD 44,17 pratiniyatasarvajñapraṇītāgamāśrayaṇamupapattimat ? iti na kaścit sarvajñasādhako hetuḥ | atha sarve TBV-SD 44,18 padārthāḥ kasyacit pratyakṣāḥ prameyatvāt agnyādivaditi tatsādhanahetusadbhāvaḥ, tadasat; yato'tra TBV-SD 44,19 kiṃ sakalapadārthasākṣātkāryekajñānapratyakṣatvaṃ sarvapadārthānāṃ sādhyatvenā''bhipretam, āhosvid prati- TBV-SD 44,20 niyataviṣayānekajñānapratyakṣatvamiti kalpanādvayam | yadyādyaḥ pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; pratiniyatarūpā- TBV-SD 44,21 diviṣayagrāhakānekapratyayapratyakṣatvena vyāptasyāgnyādidṛṣṭāntadharmiṇi prameyatvalakṣaṇasya hetorupala- TBV-SD 44,22 mbhād hetuviruddhatva — sādhyavikaladṛṣṭāntadoṣadvayāghrātatvāt | atha dvitīyaḥ, so'pyasaṅgataḥ; siddha- TBV-SD 44,23 sādhyatādoṣaprasaṅgāt | tathā, prameyatvamapi hetutvenopanyasyamānaṃ kimaśeṣajñeyavyāpipramāṇaprameyatva- TBV-SD 44,24 vyaktilakṣaṇamabhyupagamyate, uta asmadādipramāṇaprameyatvavyaktisvarūpam, āhosvit ubhayavyakti- TBV-SD 44,25 sādhāraṇasāmānyasvabhāvam iti vikalpāḥ | tatra yadi prathamaḥ pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; vivādādhyāsi- TBV-SD 44,26 tapadārtheṣu tathābhūtapramāṇaprameyatvasyāsiddhatvāt; siddhatve vā sādhyasyāpi hetuvat siddhatvād TBV-SD 44,27 vyarthaṃ hetūpādānam, tathābhūtapramāṇaprameyatvasya dṛṣṭānte'gnyādilakṣaṇe'siddheḥ saṃdigdhānvayaśca hetuḥ TBV-SD 44,28 syāt | atha asmadādipramāṇaprameyatvaṃ hetustadā tathābhūtapramāṇaprameyatvasya vivādagocareṣvatī- TBV-SD 44,29 ndriyeṣvasaṃbhavādasiddho hetuḥ; siddhau vā tatastathābhūtapratyakṣatvasiddhireva syāt tatra cāvivāda TBV-SD 44,30 iti na hetūpanyāsaḥ saphalaḥ | athobhayaprameyatvavyaktisādhāraṇaṃ prameyatvasāmānyaṃ heturiti pakṣaḥ, TBV-SD 44,31 so'pyasaṅgataḥ; atyantavilakṣaṇātīndriya — indriyaviṣayapramāṇaprameyatvavyaktidvayasādhāraṇasya sāmā- TBV-SD 44,32 nyasyāsambhavāt; na hi śābaleya — karkavyaktidvayasādhāraṇamekaṃ gotvasāmānyamupalabdhamiti prame- TBV-SD 44,33 yatvasāmānyalakṣaṇo heturasiddha iti nānumānādapi sarvajñasiddhiḥ | nāpi śabdāt, yataḥ śabdo'pi TBV-SD 44,34 tatpratipādako'bhyupagamyamānaḥ kiṃ nityaḥ, utānitya iti kalpanādvayam | na tāvad nityaḥ, sarvajñabo- TBV-SD 44,35 dhakasya nityasyā''gamasyābhāvāt; bhāve'pi tatpratipādakatvena tasya prāmāṇyāsambhavāt; kārye'rthe TBV-SD 44,36 tatprāmāṇyasya vyavasthāpitatvāt | athānityastatpratipādaka iti pakṣaḥ, so'pi na yuktaḥ; yato'ni- TBV-SD 44,37 tyo'pi kiṃ tatpraṇītaḥ sa tadavabodhakaḥ, atha puruṣāntarapraṇīta iti vikalpadvayam | tatra na sarvajña- TBV-SD 44,38 praṇītaḥ sa tadavabodhaka iti pakṣo yuktaḥ, itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | tathāhi — tatpraṇītatve tasya TBV-SD 44,39 prāmāṇyam, tataḥ tasya tatpratipādakatvamiti vyaktamitaretarāśrayatvam | nāpi puruṣāntarapraṇītastada- TBV-SD 44,40 vabodhakaḥ, tasyonmattavākyavadapramāṇatvāt; tanna śabdādapi tasya siddhiḥ | nāpyupamānāt tatsiddhiḥ, TBV-SD 44,41 yata upamānopameyayoradhyakṣatve sādṛśyālambanaṃ tadabhyupagamyate; na copamānabhūtaḥ kaścit sarvajñatvena TBV-SD 44,42 pratyakṣataḥ siddho yena tatsādṛśyādanyasya sarvajñatvamupamānāt sādhyate; siddhau vā pratyakṣata eva sarva- TBV-SD 45,01 jñasya siddhatvānnopamānādapi tatsiddhiḥ | sarvajñasadbhāvamantareṇānupapadyamānasya pramāṇaṣaṭkavijñāta- TBV-SD 45,02 syārthasya kasyacidabhāvād nārthāpatterapi sarvajñasattvasiddhiḥ | na cāgamaprāmāṇyalakṣaṇasyārthasya tama- TBV-SD 45,03 ntareṇānupapadyamānasya tatparikalpakatvam, atīndriye svargādyarthe tatpraṇītatvaniścayamantareṇa tasya TBV-SD 45,04 prāmāṇyāniścayāt; apauruṣeyatvādapi tatprāmāṇyasaṃbhavāt kutastasya tamantareṇānupapadyamānatā ? TBV-SD 45,05 tannārthāpattito'pi tatsiddhiḥ | abhāvākhyasya tu pramāṇasyābhāvasādhakatvena vyāpārād na tatsa- TBV-SD 45,06 dbhāvasādhakatvam | na copamānā'rthāpattya — bhāvapramāṇānāṃ bhavatā prāmāṇyamabhyupagamyate iti na TBV-SD 45,07 tebhyastatsiddhiḥ | taduktam — TBV-SD 45,08 “sarvajño dṛśyate tāvannedānīmasmadādibhiḥ | TBV-SD 45,09 dṛṣṭo na caikadeśo'sti liṅgaṃ vā yo'numāpayet || TBV-SD 45,10 na cāgamavidhiḥ kaścinnityaḥ sarvajñābodhakaḥ | TBV-SD 45,11 na ca mantrārthavādānāṃ tātparyamavakalpate || TBV-SD 45,12 na cāgamena sarvajñastadīye'nyonyasaṃśrayāt | TBV-SD 45,13 narāntarapraṇītasya prāmāṇyaṃ gamyate katham ? || ” TBV-SD 45,14 tato ‘ye deśa — kāla — ’ ityādiprayoge nāsiddho hetuḥ | sadvyavahāraniṣedhaśca anupalambhamātranimittaḥ TBV-SD 45,15 anekadhā'nena anyatra pravartita iti atrāpi tannimittasadbhāvāt pravarttayituṃ yuktaḥ | TBV-SD 45,16 atha ‘yathā'smākaṃ tatsadbhāvā''vedakaṃ pramāṇaṃ nāsti tathā bhavatāṃ tadabhāvā''vedakamapi nāstīti TBV-SD 45,17 sadvyavahāravadabhāvavyavahāro'pi na pravarttayitavyaḥ | tathāhi — sarvavido'bhāvaḥ kiṃ pratyakṣasamadhigamyaḥ, TBV-SD 45,18 pramāṇāntaragamyo vā ? tatra na tāvat pratyakṣasamadhigamyaḥ’ yataḥ pratyakṣaṃ sarvajñābhāvā''vedakamabhyupa- TBV-SD 45,19 gamyamānaṃ ‘kiṃ sarvatra sarvadā sarvaḥ sarvajño na’ ityevaṃ pravarttate, uta ‘kvacit kadācit kaścit sarvajño TBV-SD 45,20 nāsti’ ityevam iti kalpanādvayam | tatra yadi ‘sarvatra sarvadā sarvaḥ sarvajño na’ iti pratyakṣasya pravṛttistarhi TBV-SD 45,21 na sarvajñābhāvaḥ, tajjñānavata eva sarvajñatvāt; nahi sakaladeśa — kālavyavasthitapuruṣapariṣatsākṣātkaraṇa- TBV-SD 45,22 mantareṇa tadādhāramasarvajñatvamavagantuṃ śakyam, tatsākṣātkaraṇe ca kathaṃ na tajjñānavataḥ sarvajñatvam ? TBV-SD 45,23 iti nādyaḥ pakṣaḥ | dvitīye'pi pakṣe na sarvathā sarvajñābhāvasiddhiriti na pratyakṣāt sarvajñābhāvasiddhiḥ | TBV-SD 45,24 atha na pravarttamānaṃ pratyakṣaṃ sarvajñābhāvasādhakaṃ kiṃtu nivarttamānam; nanu yadi nikhiladeśa — kā- TBV-SD 45,25 lādhārasakalapuruṣapariṣadāśritānantapadārthasaṃvidvyāpakam kāraṇaṃ vā tat syāt tadā tannivarttamānaṃ TBV-SD 45,26 tathābhūtaṃ sarvajñatvaṃ vyāvarttayed nānyathā, atathābhūtanivṛttau tannivṛtterasiddheḥ, tathā'bhyupagame TBV-SD 45,27 vā sa eva sarvajña iti na tena tanniṣedhaḥ | kiṃca, pratyakṣanivṛttiryadi pratyakṣameva tadā sa eva TBV-SD 45,28 doṣaḥ | atha pratyakṣādanyā tadā'sau pramāṇam, apramāṇaṃ vā ? apramāṇatve nātaḥ sarvajñābhāva- TBV-SD 45,29 siddhiḥ | pramāṇatve nānumānatvam, sarvā''tmasaṃbandhinyāstannivṛtteryathāsaṅkhyamasiddhā'naikā- TBV-SD 45,30 ntikatvadoṣadvayasadbhāvāt | na ca tucchā tannivṛttistadabhāvajñāpikā, tucchāyāḥ kenacit saha TBV-SD 45,31 pratibandhābhāvena sarvasāmarthyaviraheṇa ca jñāpakatvāsambhavāt | tanna pravarttamānam, nivarttamānaṃ vā TBV-SD 45,32 pratyakṣaṃ tadabhāvaṃ sādhayati | pramāṇāntaragamyatve'pi tadabhāvo na tāvadanumānagamyaḥ, tadabhāva- TBV-SD 45,33 sādhakānumānābhāvāt | atha ‘vivādādhyāsitaḥ puruṣaḥ sarvajño na bhavati, vaktṛtvāt, rathyāpuruṣa- TBV-SD 45,34 vat’ ityanumānaṃ tadabhāvasādhakam, nanvatra kiṃ pramāṇāntarasaṃvādino'rthasya vaktṛtvaṃ hetuḥ, uta tadvi- TBV-SD 45,35 parītasya, āhosvit vaktṛtvamātramiti vaktavyam | yadi ‘pramāṇāntarasaṃvādyarthasya vaktṛtvāt’ iti TBV-SD 45,36 hetustadā viruddho hetuḥ, tathābhūtavaktṛtvasya sarvajñe eva bhāvāt | atha ‘pramāṇāntaravisaṃvādi- TBV-SD 45,37 no'rthasya vaktṛtvāt’ iti hetustadā siddhasādhanam, tathābhūtasya vakturasarvajñatvenāsmābhirapyabhyu- TBV-SD 45,38 pagamāt | atha vaktṛtvamātraṃ hetuḥ, na; tasya sādhyaviparyayeṇa sarvajñatvenānupalabdhena sahānavasthāna- TBV-SD 45,39 lakṣaṇasya, tadavyavacchedasvabhāvena ca parasparaparihārasvarūpasya ca virodhasyābhāvād na tato vyāvṛ- TBV-SD 45,40 ttisiddhiriti na svasādhyaniyatatvam; tadabhāvānna svasādhyasādhakatvam | atha sarvajño vaktā nopa- TBV-SD 45,41 labdha iti tato vyāvṛttisiddhiḥ, na; sarvasaṃbandhino'nupalambhasyāsaṃbhavāt — sarvajña eva vaktṛtvamā- TBV-SD 46,01 tmanyupalaṇsyate sarvajñāntareṇa vā tat tatra saṃvediṣyate iti na sambhavaḥ sarvasaṃbandhino'nupala- TBV-SD 46,02 mbhasya | atha sarvajñasya kasyacidabhāvāt sarvasaṃbandhino'nupalambhasya saṃbhavaḥ; nanu sarvajñābhāvaḥ kutaḥ TBV-SD 46,03 siddhaḥ ? anyataḥ pramāṇāt cet, tata eva tadabhāvasiddherasya vaiyarthyam | ‘ata evānumānāt’ iti TBV-SD 46,04 na vaktavyam, itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt — siddhe'to'numānāt sarvajñābhāve sarvasaṃbandhyanupalambhasaṃ- TBV-SD 46,05 bhavasāmarthyād hetorvipakṣato vyāvṛttiḥ syāt, tasya ca vipakṣād vyāvṛttasya tatsādhakatvamiti vyakta- TBV-SD 46,06 mitaretarāśrayatvam | bhavatu vā sarvasaṃbandhyanupalambhasaṃbhavastathāpi sakalapuruṣacetovṛttiviśeṣāṇā- TBV-SD 46,07 masarvajñena jñātumaśakterasiddhaḥ sarvasaṃbandhyanupalambha iti na tato vipakṣavyāvṛttiniścayo vaktṛtvasyeti TBV-SD 46,08 kutaḥ saṃdigdhavipakṣavyāvṛttikād hetostadabhāvasiddhiḥ ? nāpi svasaṃbandhino'nupalambhāt tadvyatire- TBV-SD 46,09 kaniścayaḥ, tasya svapitṛvyapadeśahetunā'pyanaikāntikatvāt | na caivaṃbhūtādapi hetoḥ sādhyasiddhiḥ; TBV-SD 46,10 tathā'bhyupagame ‘na kaścit sarvajñābhāvamavabudhyate, vaktṛtvāt, rathyāpuruṣavat’ iti tadabhāvāvagamā- TBV-SD 46,11 bhāvasyāpi siddhiḥ syāt | athānyatrāpi hetāvayaṃ doṣaḥ samāna iti sarvānumānocchedaḥ, tadayuktam; TBV-SD 46,12 anyatra vipakṣavyāvṛttinimittasyānupalambhavyatirekeṇa bādhakapramāṇasya sadbhāvāt | na cātrāpi TBV-SD 46,13 tasya sadbhāva iti śakyaṃ vaktum, tadabhāvasya hetulakṣaṇaprastāve vakṣyamāṇatvāt | kiṃca, sarvajñaprati- TBV-SD 46,14 pādakapramāṇābhāve tasyāsiddhatvāt tadabhāvasādhanāyopanyasyamānaḥ sarvo'pi heturāśrayāsiddha iti TBV-SD 46,15 na tasmādabhāvasiddhiḥ | atha tadgrāhakatvena pramāṇaṃ pravarttata ityāśrayāsiddhatvābhāvastarhi tatsādha- TBV-SD 46,16 kapramāṇabādhitatvāt pakṣasya na tatsādhanāya hetuprayogasāphalyamiti nānumānāvaseyaḥ sarvajñā- TBV-SD 46,17 bhāvaḥ | apauruṣeyatvasya prāktananyāyenāsiddhatvāt sarvajñapraṇītatvānabhyupagame śabdasya puruṣadoṣa- TBV-SD 46,18 saṃkrāntyā'prāmāṇyād na tato'pi tadabhāvasiddhiḥ | na ca tadabhāvābhidhāyakaṃ kiñcid vedavākyaṃ TBV-SD 46,19 śrūyate, kevalaṃ tadbhāvā''vedakavedavacanopalabdhiravigānena samasti — TBV-SD 46,20 “apāṇipādo javano grahītā paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ | TBV-SD 46,21 sa vetti viśvaṃ nahi tasya vettā tamāhuragryaṃ puruṣaṃ mahāntam” || TBV-SD 46,22 tathā hiraṇyagarbhaṃ prakṛtya “sarvajñaḥ” ityādi | na ca svarūpe'rthe tasyāprāmāṇyam, tatra TBV-SD 46,23 tatprāmāṇyasya pratipādayiṣyamāṇatvāt; tanna śabdādapi tadabhāvasiddhiḥ | nāpyupamānāt tadabhā- TBV-SD 46,24 vāvagamaḥ, yata upamānamupamānopameyayoradhyakṣatve sādṛśyālambanamudeti; anyathā — TBV-SD 46,25 “tasmād yat smaryate tat syāt sādṛśyena viśeṣitam | TBV-SD 46,26 prameyamupamānasya sādṛśyaṃ vā tadanvitam” || TBV-SD 46,27 ityabhidhānāt pratyakṣeṇopamānopameyayoragrahaṇe upameyasmaraṇāsaṃbhavāt kathaṃ smaryamāṇapadārthaviśiṣṭaṃ TBV-SD 46,28 sādṛśyam sādṛśyaviśiṣṭaṃ vā smaryamāṇaṃ vastu upamānaviṣayaḥ syāt ? tasmādidānīṃtanopamānabhū- TBV-SD 46,29 tāśeṣapuruṣapratyakṣatvam, upameyāśeṣānyakālamanuṣyavargasākṣātkaraṇaṃ cāvaśyamabhyupagamanīyam; tada- TBV-SD 46,30 bhyupagame ca sa eva sarvajña iti kathaṃ upamānāt tadabhāvāvagamo yuktaḥ ? ato yaduktam — TBV-SD 46,31 “yajjātīyaiḥ pramāṇaistu yajjātīyārthadarśanam | TBV-SD 46,32 dṛṣṭaṃ saṃprati lokasya tathā kālāntare'pyabhūt” || , TBV-SD 46,33 tannirastam; upamānasyoktanyāyenātra vastunyapravṛtteḥ | nāpyarthāpattitastadabhāvāvagamaḥ, tasyāḥ pramā- TBV-SD 46,34 ṇatve'numāne'ntarbhūtatvāt | tathāhi — “dṛṣṭaḥ śruto vā'rtho'nyathā nopapadyata ityadṛṣṭārthakalpanā'rthā- TBV-SD 46,35 pattiḥ” na cāsāvartho'nyathānupapadyamānatvānavagame TBV-SD 46,36 adṛṣṭārthaparikalpanānimittam — anyathā sa yena vinopapadyamānatvena niścitastamapi parikalpayet TBV-SD 46,37 yena vinā nopapadyate tamapi vā na kalpayet — anavagatasya anyathā'nupapannatvena arthāpattyutthāpa- TBV-SD 46,38 kasyārthasya anyathā'nupapadyamānatve satyapyadṛṣṭārthaparikalpakatvāsaṃbhavāt; saṃbhave vā liṅgasyāpyaniści- TBV-SD 46,39 taniyamasya parokṣārthānumāpakatvaṃ syāditi tadapi nārthāpattyutthāpakādarthād bhidyeta | sa cānyathā'nu- TBV-SD 47,01 papadyamānatvāvagamastasyārthasya na bhūyodarśananimittaḥ sapakṣe, anyathā ‘lohalekhyaṃ vajram, pārthivatvāt, TBV-SD 47,02 kāṣṭhavat’ ityatrāpi sādhyasiddhiḥ syāt | nāpi vipakṣe tasyānupalambhanimitto'sau — vyatirekani- TBV-SD 47,03 ścāyakatvenānupalambhasya pūrvameva niṣiddhatvāt — kintu viparyaye tadbādhakapramāṇanimittaḥ; tacca bādhakaṃ TBV-SD 47,04 pramāṇamarthāpattipravṛtteḥ prāgevānupapadyamānasyārthasya tatra pravṛttimadabhyupagantavyam, anyathā'rthāpattyā TBV-SD 47,05 tasyānyathā'nupapadyamānatvāvagame'bhyupagamyamāne yāvat tasyānyathā'nupapadyamānatvaṃ nāvagataṃ na tāva- TBV-SD 47,06 darthāpattipravṛttiḥ, yāvacca na tatpravṛttirna tāvadarthāpattyutthāpakasyārthasyānyathā'nupapadyamānatvāvagama TBV-SD 47,07 itītaretarāśrayatvānnārthāpattipravṛttiḥ | ata eva yaduktam — TBV-SD 47,08 “avinābhāvitā cātra tadaiva parigṛhyate | TBV-SD 47,09 na prāgavagatetyevaṃ satyapyeṣā na kāraṇam || TBV-SD 47,10 tena saṃbandhavelāyāṃ saṃbandhyanyataro dhruvam | TBV-SD 47,11 arthāpattyaiva mantavyaḥ paścādastvanumānatā” || ityādi, TBV-SD 47,12 tannirastam; evamabhyupagame'rthāpatteranutthānasya pratipāditatvāt | sa ca tasya pūrvamanyathā'nupapadya- TBV-SD 47,13 mānatvāvagamaḥ kiṃ dṛṣṭāntadharmipravṛttapramāṇasaṃpādyaḥ, āhosvit svasādhyadharmipravṛttapramāṇasaṃpādya TBV-SD 47,14 iti ? tatra yadyādyaḥ pakṣastadā'trāpi vaktavyam — kiṃ tat dṛṣṭāntadharmiṇi pravṛttaṃ pramāṇaṃ sādhyadha- TBV-SD 47,15 rmiṇyapi sādhyānyathā'nupapannatvaṃ tasyārthasya niścāyayati, āhosvit dṛṣṭāntadharmiṇyeva ? tatra TBV-SD 47,16 yadyādyaḥ pakṣastadā'rthāpattyutthāpakasyārthasya liṅgasya vā svasādhyapratipādanavyāpāraṃ prati na kaścid TBV-SD 47,17 viśeṣaḥ | atha dvitīyaḥ, sa na yuktaḥ; nahi dṛṣṭāntadharmiṇi niścitasvasādhyānyathā'nupapadyamāna- TBV-SD 47,18 tvo'rtho'nyatra sādhyadharmiṇi tathā bhavati | na ca tathātvenāniścitaḥ sa sādhyadharmiṇi svasādhyaṃ pari- TBV-SD 47,19 kalpayatīti yuktam, atiprasaṅgāt | atha liṅgasya dṛṣṭāntadharmipravṛttapramāṇavaśāt sarvopasaṃhāreṇa TBV-SD 47,20 svasādhyaniyatatvaniścayaḥ, arthāpattyutthāpakasya tvarthasya svasādhyadharmiṇyeva pravṛttāt pramāṇāt sarvo- TBV-SD 47,21 pasaṃhāreṇādṛṣṭārthānyathā'nupapadyamānatvaniścaya iti liṅgā'rthāpattyutthāpakayorbhedaḥ | nāsmād bhedādarthā- TBV-SD 47,22 patteranumānaṃ bhedamāsādayati | anumāne'pi svasādhyadharmiṇyeva viparyayāddhetuvyāvarttakatvena pravṛttaṃ TBV-SD 47,23 pramāṇaṃ sarvopasaṃhāreṇa svasādhyaniyatatvaniścāyakamabhyupagantavyam; anyathā ‘sarvamanekāntātmakam, TBV-SD 47,24 sattvāt’ ityasya hetoḥ pakṣīkṛtavastuvyatirekeṇa dṛṣṭāntadharmiṇo'bhāvāt kathaṃ tatra pravarttamānaṃ bādhakaṃ TBV-SD 47,25 pramāṇamanekāntātmakatvaniyatatvamavagamayet sattvasya | na ca sādhyadharmiṇi dṛṣṭāntadharmiṇi ca pravartta- TBV-SD 47,26 mānena pramāṇenārthāpattyutthāpakasyārthasya liṅgasya ca yathākramaṃ pratibandho gṛhyata ityetāvanmātreṇā- TBV-SD 47,27 rthāpattyanumānayorbhedo'bhyupagantuṃ yuktaḥ, anyathā pakṣadharmatvasahitahetusamutthādanumānāt tadrahita- TBV-SD 47,28 hetusamutthamanumānaṃ pramāṇāntaraṃ syāditi pramāṇaṣaṭkavādo viśīryeta | niyamavato liṅgāt parokṣārtha- TBV-SD 47,29 pratipatteraviśeṣād ‘na tatastad bhinnam’ ityabhyupagame svasādhyāvinābhūtādarthādarthapratipatteraviśeṣādanu- TBV-SD 47,30 mānādarthāpatteḥ kathaṃ nābhedaḥ ? tadevaṃ pramāṇatve'rthāpatteranumāne'ntarbhāvāt anumānasya ca sarvajñā- TBV-SD 47,31 bhāvapratipādakasya niṣedhāt tanniṣedhe cārthāpatterapi tadabhāvagrāhakatvena niṣedhānnārthāpattisamadhi- TBV-SD 47,32 gamyo'pi sarvajñābhāvaḥ | abhāvākhyaṃ tu pramāṇamapramāṇatvādeva na tadabhāvasādhakam; pramāṇatve'pi TBV-SD 47,33 kimātmano'pariṇāmalakṣaṇaṃ tat, āhosvidanyavastuvijñānalakṣaṇamiti ? tatra yadyātmano'pariṇāma- TBV-SD 47,34 lakṣaṇaṃ tadabhāvasādhakamiti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; tasya sattvenābhyupagate paracetovṛttiviśeṣe'pi sadbhā- TBV-SD 47,35 venānaikāntikatvāt | athānyavijñānalakṣaṇamiti pakṣaḥ, so'pyasaṃbaddhaḥ; yataḥ sarvajñatvādanyad yadi TBV-SD 47,36 kiñcijjñatvaṃ tadviṣayaṃ jñānaṃ tadanyajñānaṃ tadā'trāpi vaktavyam — kiṃ sakaladeśa — kālavyavasthitapuruṣādhāraṃ TBV-SD 47,37 kiñcijjñatvam abhyupagamyate, āhosvit katipayapuruṣavyaktisamāśritamiti ? tatra yadi samastadeśa — TBV-SD 47,38 kālāśritapuruṣādhāraṃ kiñcijjñatvaṃ tadviṣayaṃ jñānaṃ tadanyajñānaṃ tat sarvajñābhāvaprasādhakam, tadayuktam; TBV-SD 47,39 sakaladeśa — kālavyavasthitapuruṣapariṣatsākṣātkaraṇavyatirekeṇa tadādhārasya kiñcijjñatvasya viṣayī- TBV-SD 47,40 kartumaśakterna tadviṣayasya tadanyajñānasya sarvajñābhāvāvagamanimittatvaṃ yuktam; sarvadeśa — kālavyavasthi- TBV-SD 48,01 tāśeṣapuruṣasākṣātkaraṇe ca sa eva sarvadarśī iti na tadabhāvābhyupagamaḥ śreyān | atha katipaya- TBV-SD 48,02 puruṣavyaktivyavasthitaṃ kiñcijjñatvaṃ tadanyat tadviṣayaṃ jñānaṃ tadanyajñānaṃ sarvajñābhāvāvedakam, tadapya- TBV-SD 48,03 yuktam; tajjñānāt tadabhāvāvagame katipayapuruṣavyaktivyavasthitasyaiva sarvajñatvasyābhāvaḥ sidhyet, na TBV-SD 48,04 sarvatra sarvadā sarvapuruṣeṣu; tathā ca siddhasādhanam, asmābhirapi kutracit kasyacid rathyāpuruṣādera- TBV-SD 48,05 sarvajñatvenābhyupagamāt | atha sarvajñatvādanyastadabhāvastadviṣayaṃ jñānaṃ tadanyajñānaṃ tadā'trāpi kiṃ TBV-SD 48,06 ‘sarvadā sarvatra sarvaḥ sarvajño na’ ityevaṃ tat pravarttate, uta ‘kutracit kadācit kaścit sarvajño na’ TBV-SD 48,07 ityevam ? tatra nādyaḥ pakṣaḥ, sakaladeśa — kālapuruṣāsākṣātkaraṇe tadādhārasya tadabhāvasyāvagantuma- TBV-SD 48,08 śakyatvāt pradeśāpratyakṣīkaraṇe tadādhārasya ghaṭābhāvasyeva, tatsākṣātkaraṇe ca tadeva sarvajñatvam TBV-SD 48,09 iti na tadabhāvasiddhiḥ | atha dvitīyaḥ pakṣastadā na sarvatra sarvadā sarvajñābhāvasiddhiriti tadeva siddha- TBV-SD 48,10 sādhanam | ‘pramāṇapañcakanivṛttestadabhāvajñānam’ ityādi sarvaṃ prativihitamiti nābhāvapramāṇādapi TBV-SD 48,11 tadabhāvāvagamo'bhyupagantuṃ yuktaḥ ityādi yat tadapyaviditaparābhiprāyasya sarvajñavādino'bhidhānam | TBV-SD 48,12 yato nāsmākam ‘atīndriyasarvajñādipadārthabādhakaṃ pratyakṣādipramāṇaṃ svatantraṃ pravarttate’ itya- TBV-SD 48,13 bhyupagamaḥ — atīndriyeṣu svatantrasya pratyakṣādipramāṇasya bhavadabhihitaprāktanadoṣaduṣṭatvena pravṛttyasaṃ- TBV-SD 48,14 bhavāt — kintu prasaṅgasādhanābhiprāyeṇa sarvameva sarvajñapratikṣepapratipādakaṃ yuktijālamabhihitaṃ yathā- TBV-SD 48,15 rthamabhidhānamudvahadbhirmīmāṃsakaiḥ | ata eva tadabhiprāyaprakāśanaparaṃ bhagavato jaimineḥ sūtram — “satsa- TBV-SD 48,16 mprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma tat pratyakṣam” iti, yato nānenāpi TBV-SD 48,17 sūtreṇa svātantryeṇa pratyakṣalakṣaṇamabhyadhāyi bhagavatā kintu lokaprasiddhalakṣaṇalakṣitapratyakṣānuvādena TBV-SD 48,18 tasya dharmaṃ pratyanimittatvaṃ vidhīyate | na caitadatrāpi vaktavyam — katarasya pratyakṣasya dharmaṃ pratyanimittatvaṃ TBV-SD 48,19 vidhīyate asmadādipratyakṣasya, sarvajñapratyakṣasya vā ? asmadādipratyakṣasya tadanimittatvapratipādane TBV-SD 48,20 siddhasādhanam | sarvajñapratyakṣasya bhavanmatenāprasiddhatvācchaśaviṣāṇasyeva kathaṃ taṃ pratyanimittatāvidhiḥ ? TBV-SD 48,21 athāpi syāt pareṇa tasyābhyupagatatvāt taṃ pratyanimittatvaṃ tatprasiddhyaivocyate, tadayuktam; parīkṣāpūrva- TBV-SD 48,22 katvenābhyupagamasya sthitatvāt, tatpūrvakaścet parasyābhyupagamastadā bhavato'pi tasya tadbhāvaḥ, parī- TBV-SD 48,23 kṣāyāḥ pramāṇarūpatvāt; pramāṇasiddhaṃ ca na parasyaiva siddham, pramāṇasiddhasya sarvairevābhyupagamanīya- TBV-SD 48,24 tvāt | atha pramāṇavyatirekeṇa pareṇa sarvajñapratyakṣamabhyupagataṃ tadā'sau pramāṇābhāvādeva nābhyupagamo TBV-SD 48,25 yuktaḥ | na ca pramāṇābhyupagatasyāsmadādipratyakṣavilakṣaṇasya sarvavitpratyakṣasya taṃ pratyanimittatvaṃ vidhātuṃ TBV-SD 48,26 yuktam, yato'smadādipratyakṣavilakṣaṇatvaṃ sarvavitpratyakṣasya dharmādigrāhakatvenaiva; taccet pramāṇato'bhyu- TBV-SD 48,27 pagatam, kathaṃ tasya taṃ pratyanimittatvamupapadyeta tadgrāhakapramāṇabādhitatvāt ? kiñca, ayaṃ paraspara- TBV-SD 48,28 viruddho'pi vākyārthaḥ syāt — pramāṇato dharmādigrāhakaṃ sarvavitpratyakṣaṃ yat prasiddhaṃ tad dharmādigrāhakaṃ TBV-SD 48,29 na bhavatīti yato na prasaṅgasādhane āśrayāsiddhatvādidūṣaṇaṃ kramate; nahi pramāṇamūlaparābhyupagama- TBV-SD 48,30 pūrvakameva prasaṅgasādhanaṃ pravarttate, kiṃ tarhi ? ‘yadi’arthābhyupagamadarśanapūrvakam | ata eva ‘prasaṅgasā- TBV-SD 48,31 dhanasya viparyayaphalatvam, viparyayasya ca atīndriyapadārthaviṣayapratyakṣaniṣedhaphalatvam, tanniṣedhe ca TBV-SD 48,32 kiṃ pratyakṣasya dharmiṇo niṣedhaḥ, atha taddharmasya pratyakṣatvasyeti ? pūrvasmin pakṣe hetūnāmāśrayāsiddhateti TBV-SD 48,33 pratipāditam | uttaratra pratyakṣatvaniṣedhe pramāṇāntaratvaprasaktiḥ, viśeṣapratiṣedhasya śeṣābhyanujñānala- TBV-SD 48,34 kṣaṇatvāt’ iti na preryam, yato viśeṣaniṣedhe tasya viśeṣarūpatvena sattvasyaiva pratiṣedhaḥ | na ca dharmya- TBV-SD 48,35 siddhatvādidoṣaḥ, ‘yadi’arthasyābhyupagatatvāt | kathaṃ punaratra prasaṅgaḥ viparyayo vā kriyate iti cet, TBV-SD 48,36 taducyate — ‘sārvajñaṃ pratyakṣaṃ yadyabhyupagamyate tadā tad dharmagrāhakaṃ na bhavati, vidyamānopalambhanatvāt | TBV-SD 48,37 na cāsiddho hetuḥ | tathāhi’ — vidyamānopalambhanamatīndriyārthajapratyakṣam, satsaṃprayogajatvāt | asyā- TBV-SD 48,38 pyasiddhatodbhāvane evaṃ vaktavyam — ‘vivādagocaraṃ pratyakṣaṃ satsaṃprayogajam, pratyakṣatvāt tacchabdavācya- TBV-SD 48,39 tvād vā, asmadādipratyakṣam sarvatra dṛṣṭāntaḥ’ iti prasaṅgaḥ | viparyayastvevam — ‘tad dharmagrāhakaṃ cet na TBV-SD 48,40 vidyamānopalambhanam, avidyamānatvād dharmasya | avidyamānopalambhanatve na satsaṃprayogajam | asa- TBV-SD 49,01 tsaṃprayogajatve na pratyakṣam, nāpi tacchabdavācyam’ | prasaṅgasādhanābhiprāyeṇaiva ‘yadi’arthopakṣepeṇa TBV-SD 49,02 vārttikakṛtā'pyabhihitam — TBV-SD 49,03 “yadi ṣaḍbhiḥ pramāṇaiḥ syāt sarvajñaḥ kena vāryate || TBV-SD 49,04 ekena tu pramāṇena sarvajño yena kalpyate | TBV-SD 49,05 nūnaṃ sa cakṣuṣā sarvatrasādīn pratipadyate || TBV-SD 49,06 yajjātīyaiḥ pramāṇaistu yajjātīyārthadarśanam | TBV-SD 49,07 dṛṣṭaṃ saṃprati lokasya tathā kālāntare'pyabhūt” || TBV-SD 49,08 punarapyuktam — TBV-SD 49,09 “ye'pi sātiśayā dṛṣṭāḥ prajñā — medhādibhirnarāḥ | TBV-SD 49,10 stokastokāntaratvena na tvatīndriyadarśanāt || TBV-SD 49,11 yatrāpyatiśayo dṛṣṭaḥ sa svārthānatilaṅghanāt | TBV-SD 49,12 dūra — sūkṣmādidṛṣṭau syānna rūpe śrotravṛttitaḥ” || ityādi | TBV-SD 49,13 tenātrāpi ‘svatantrānumānābhiprāyeṇāśrayāsiddhatvādidūṣaṇam’ ‘upamānopanyāsabuddhyā vā'śeṣopamā- TBV-SD 49,14 nopameyabhūtapuruṣapariṣatsākṣātkaraṇe upamānaṃ pravarttate’ ityādi dūṣaṇābhidhānaṃ ca sarvajñavadinaḥ svajā- TBV-SD 49,15 tyāviṣkaraṇāmātrakameva | ataḥ ‘atīndriyasarvavido na pratyakṣaṃ pravṛttidvāreṇa nivṛttidvāreṇa vā'bhāva- TBV-SD 49,16 sādhanam’ ityādi sarvamabhyupagamavādānnirastam | TBV-SD 49,17 yaccānumānena sarvajñābhāvasādhane dūṣaṇamabhihitam ‘kiṃ pramāṇāntarasaṃvādyarthasya vaktṛtvāt’ TBV-SD 49,18 ityādi, tad dhūmādagnyanumāne'pi samānam | tathāhi — tatrāpi vaktuṃ śakyate — kiṃ sādhya- TBV-SD 49,19 dharmisaṃbandhī dhūmo hetutvenopanyastaḥ, uta dṛṣṭāntadharmisaṃbandhī ? tatra yadi sādhyadharmisaṃbandhī TBV-SD 49,20 hetustadā tasya dṛṣṭānte'saṃbhavādananvayadoṣaḥ | atha dṛṣṭāntadharmisaṃbandhī, so'siddhaḥ; dṛṣṭānta- TBV-SD 49,21 dharmidharmasya sādhyadharmiṇyasaṃbhavāt | athobhayasādhāraṇaṃ dhūmatvasāmānyaṃ hetustadā tasya vipa- TBV-SD 49,22 kṣe'nagnau virodhāsiddheḥ sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvena svasādhyāgamakatvam | atha vipakṣe'nagnau TBV-SD 49,23 dhūmasyānupalambhād virodhasiddherna sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvam; nanvatrāpi vaktuṃ śakyam — sarva- TBV-SD 49,24 saṃbandhino'nupalambhasyāsaṃbhavāt anagnau deśāntare kālāntare vā kenacid dhūmasyopalambhāt | TBV-SD 49,25 tadupalabdhimataḥ kasyacidabhāvāt sarvasaṃbandhino'nupalambhasya saṃbhava iti cet, kena punaḥ TBV-SD 49,26 pramāṇenānagnau dhūmasattvagrāhakapuruṣābhāvaḥ pratipannaḥ ? yadyanyataḥ pramāṇāt, tata evānagnerdhūmasya TBV-SD 49,27 vyāvṛttisiddhervyarthaṃ sarvasaṃbandhyanupalambhalakṣaṇasya vipakṣe dhūmavirodhasādhakasya pramāṇasyābhidhā- TBV-SD 49,28 nam | atha tathābhūtānupalambhāt tadabhāvāvagamaḥ; nanu tathābhūtapuruṣābhāve tadanupalambhasaṃbhavaḥ, TBV-SD 49,29 tatsaṃbhavācca tathābhūtapuruṣābhāvasiddhiritītaretarāśrayatvād na sarvasaṃbandhino'nupalambhasya saṃ- TBV-SD 49,30 bhavaḥ; saṃbhave'pi tasyāsiddherna viparyaye virodhasādhakatvam | athātmasaṃbandhino'nupalambhasya TBV-SD 49,31 dhūmatvalakṣaṇahetorvipakṣād vyāvṛttisādhakatvam, na; tasya paracetovṛttiviśeṣairanaikāntikatvāt | TBV-SD 49,32 athānupalambhavyatiriktaṃ dhūmalakṣaṇasya hetorviparyaye bādhakaṃ pramāṇamasti na tu vaktṛtvalakṣaṇasya, TBV-SD 49,33 kiṃ punastaditi vaktavyam ? agni — dhūmayoḥ kāryakāraṇabhāvalakṣaṇapratibandhagrāhakamiti cet, kaḥ TBV-SD 49,34 punarasau kāryakāraṇabhāvaḥ, kiṃ vā tadgrāhakaṃ pramāṇam ? agnibhāve eva dhūmasya bhāvastadabhāve cābhāva TBV-SD 49,35 eva asau, tadgrāhakaṃ ca pramāṇaṃ pratyakṣā'nupalambhasvabhāvam | nanu kiñcijjñatvasya tadvyāpakasya vā TBV-SD 49,36 rāgādimattvasya bhāve eva vaktṛtvasya bhāvaḥ svātmanyeva dṛṣṭaḥ, tadabhāve cā'bhāva evopalādāva- TBV-SD 49,37 vigānenānupalambhato jñāta iti kathaṃ na viparyaye sarvajñatve vītarāgatve vā vaktṛtvalakṣaṇasya heto- TBV-SD 49,38 rbādhakaṃ kāryakāraṇabhāvalakṣaṇapratibandhagrāhakaṃ pratyakṣānupalambhākhyaṃ pramāṇaṃ darśanādarśanaśabdavācyaṃ TBV-SD 50,01 yuktam ? na ca darśanādarśanaśabdavācyasyāsmadabhyupagatapramāṇasya pratyakṣānupalambhaśabdavācyasya vā TBV-SD 50,02 bhavadabhipretasya kaścidviśeṣaḥ prakṛtahetu — sādhyapratibandhasādhane upalabhyate | atha kiñcijjñatva — rāgā- TBV-SD 50,03 dimattvasadbhāve'pi svātmani na taddhetukaṃ vaktṛtvaṃ pratipannam kintu vaktukāmatāhetukam; rāgā- TBV-SD 50,04 disadbhāve'pi vaktukāmatā'bhāve'bhāvād vacanasya | nanvevaṃ vyabhicāre vivakṣā'pi na vacane nimittaṃ TBV-SD 50,05 syāt, tatrāpyanyavivakṣāyāmanyaśabdadarśanāt; anyathā gotraskhalanāderabhāvaprasaṅgāt | athārtha- TBV-SD 50,06 vivakṣāvyabhicāre'pi śabdavivakṣāyāmavyabhicāraḥ, na; svapnāvasthāyām anyagatacittasya vā śabdavi- TBV-SD 50,07 vakṣā'bhāve'pi vaktṛtvasaṃvedanāt | na ca vyavahitā vivakṣā tasya nimittamiti parihāraḥ, evama- TBV-SD 50,08 bhyupagame pratiniyatakāryakāraṇabhāvābhāvaprasaṅgāt sarvasya tatprāpteḥ | tanna vaktukāmatānimittama- TBV-SD 50,09 pyekāntato vacanaṃ siddham, vyatirekāsiddheḥ | anvayastu kiñcijjñatvena rāgādimattvena vā vacanasya TBV-SD 50,10 siddho na vaktukāmatayā | atha kiñcijjñatvādyabhāve sarvatra vaktṛtvaṃ na bhavatītyatra pramāṇābhāvā- TBV-SD 50,11 nnāsarvajña — vaktṛtvayoḥ kāryakāraṇabhāvalakṣaṇaḥ pratibandhaḥ sidhyati, tarhi vahnyabhāve dhūmaḥ sarvatra na TBV-SD 50,12 bhavatītyatrāpi pramāṇābhāvastulya iti na pratibandhagrahaḥ | athāgnyabhāve'pi yadi dhūmaḥ syāt TBV-SD 50,13 tadā'sau taddhetuka eva na bhavediti sakṛdapyahetoragnestasya na bhāvaḥ syāt, dṛśyate ca mahānasā- TBV-SD 50,14 dāvagnita iti nānagnerdhūmasadbhāva iti pratibandhasiddhiḥ | nanu yathendhanāderekadā samudbhūto'pi TBV-SD 50,15 vahniranyadā'raṇito maṇyādervā bhavannupalabhyate, dhūmo vā vahnita upajāyamāno'pi gopālaghaṭikādau TBV-SD 50,16 pāvakodbhūtadhūmādapyupajāyate ityavagamastathā kadācidagryabhāve'pi bhaviṣyatīti kutaḥ pratibandha- TBV-SD 50,17 siddhiḥ ? atha yādṛśo vahnirindhanādisāmagrīta upajāyamāno dṛṣṭo na tādṛśo'raṇito maṇyādervā, TBV-SD 50,18 dhūmo'pi yādṛśo'gnita upajāyate na tādṛśa eva gopālaghaṭikādāvagniprabhavadhūmāt | anyādṛśāt TBV-SD 50,19 tādṛśabhāve tādṛśatvamahetukamiti na tasya kvacidapi pratiniyamaḥ syāt, ahetordeśa — kāla — svabhāva- TBV-SD 50,20 niyamāyogāditi nāgnijanyadhūmasya tatsadṛśasya vā'nagnerbhāvaḥ; bhāve vā tādṛśadhūmajanakasyāgnisvabhā- TBV-SD 50,21 vataiveti na vyabhicāraḥ | taduktam — TBV-SD 50,22 “agnisvabhāvaḥ śakrasya mūrddhā yadyagnireva saḥ | TBV-SD 50,23 athānagnisvabhāvo'sau dhūmastatra kathaṃ bhavet” || ityādi | TBV-SD 50,24 tadetad vaktṛtve'pi samānam | tathāhi — yadi sarvajñe vītarāge vā vacanaṃ syād asarvajñād rāgādiyu- TBV-SD 50,25 ktād vā kadācidapi na syāt, ahetoḥ sakṛdapyasaṃbhavāt; bhavati ca tat tataḥ | ato na sarvajñe TBV-SD 50,26 tasya tatsadṛśasya vā saṃbhava iti pratibandhasiddhiḥ | atha deśāntare kālāntare vā'sarvajñakāryameva TBV-SD 50,27 vacanaṃ na sarvajñaprabhavamiti na darśanā'darśanapramāṇagamyam — darśanasyeyadvyāpārāsaṃbhavāt adarśanasya ca TBV-SD 50,28 prāgevaivaṃbhūtārthagrāhakatvena niṣiddhatvāt — tarhi sarvadā'gniprabhava eva dhūmo'gnyabhāve kadācanāpi na TBV-SD 50,29 bhavatītyatrāpi pratyakṣasya sannihitavarttamānārthagrāhakatvenāpravṛtteḥ, anupalambhasyāpi tadviviktapradeśa- TBV-SD 50,30 viṣayapratyakṣasvabhāvasyātra vastuni vyāpārāsaṃbhavād na kāryakāraṇabhāvalakṣaṇaḥ pratibandhaḥ pratyakṣā- TBV-SD 50,31 nupalambhasādhanaḥ syāt | nāpyanumānato'pi prakṛtaḥ pratibandhaḥ siddhimāsādayati, itaretarāśrayā'na- TBV-SD 50,32 vasthādoṣaprasaṅgasya pradarśitatvāt | na cānyat pratibandhaprasādhakaṃ pramāṇamastīti prasiddhānumānasyāpi TBV-SD 50,33 sarvajñābhāvā''vedakānumānanirāsayuktyupakṣepamicchato'trābhāvaḥ prasaktaḥ | atha prasiddhānumāne sā- TBV-SD 50,34 dhyasādhanayoḥ pratibandhaḥ tatprasādhakaṃ ca pramāṇaṃ kiñcidasti tarhi sa eva pratibandhaḥ kiñcijjñatva — TBV-SD 50,35 vaktṛtvayoḥ tatprasādhakaṃ ca tadeva pramāṇaṃ bhaviṣyatīti siddhaḥ pratibandhaḥ kiñcijjñatva — vaktṛtvayora- TBV-SD 50,36 gni — dhūmayoriva ata eva ‘vyāpyābhyupagamo vyāpakābhyupagamanāntarīyako yatra darśyate tat prasaṅgasādha- TBV-SD 50,37 nam’ iti tallakṣaṇasya yuṣmadabhyupagamenātra sadbhāvād bhavatyevāto'numānāt sarvajñābhāvasiddhiḥ | pakṣa- TBV-SD 50,38 dharmatā'bhāvapratipādana ca yat prakṛtaprasaṅgasādhane pratipāditaṃ tad abhyupagamavādānnirastam, tatra TBV-SD 50,39 pakṣadharmatāyā hetorabhāve'pi gamakatvasya siddhatvāt | śeṣastu pūrvapakṣagrantho'nabhyupagamānnirasta iti TBV-SD 50,40 na pratyuccārya dūṣitaḥ | ato'yuktamuktam ‘sarvajñavādināṃ yathā tatsādhakapramāṇābhāvād na tadviṣayaḥ TBV-SD 50,41 sadvyavahārastathā tadabhāvavādināṃ mīmāṃsakādīnāṃ tadabhāvagrāhakapramāṇābhāvādeva na tadabhāvavyava- TBV-SD 50,42 hāraḥ’ iti, prasaṅgasādhanasya tadabhāvasādhakasya samarthitatvāt | TBV-SD 51,01 atha yad abhyāsavikalacakṣurādijanitaṃ pratyakṣaṃ tad dharmādigrāhakaṃ na bhavatīti prasaṅga- TBV-SD 51,02 sādhanāt sidhyati na punaranyādṛgbhūtam, codanāvadanyādṛśasya dharmagrāhakatvāvirodhāt | nanu TBV-SD 51,03 kiṃ tajjñānaṃ pratiniyatacakṣurādijanitaṃ dharmādigrāhakam, utābhyāsajanitam, āhosvit śabda- TBV-SD 51,04 janitam, kiṃvā'numānaprabhāvitam ? tatra yadi cakṣurādiprabhavam, tadayuktam; cakṣurādīnāṃ prati- TBV-SD 51,05 niyatarūpādiviṣayatvena tatprabhavasya tajjñānasya dharmādigrāhakatvāyogāt | ata eva “yadi TBV-SD 51,06 ṣaḍbhiḥ” ityādyuktaṃ dūṣaṇamatra pakṣe | athābhyāsajanitaṃ taditi pakṣaḥ — tathāhi — jñānābhyāsāt TBV-SD 51,07 prakarṣataratamādiprakrameṇa tatprakarṣasambhave taduttarottarābhyāsasamanvayāt sakalabhāvātiśayaparyantaṃ TBV-SD 51,08 saṃvedanamavāpyata iti, tadapi manorathamātram; yato'bhyāso hi nāma kasyacit pratiniyata- TBV-SD 51,09 śilpakalādau pratiniyatopadeśasadbhāvavato janmato janasya saṃbhāvyate na tu sarvapadārthaviṣayopa- TBV-SD 51,10 deśasaṃbhavaḥ | na ca sarvapadārthaviṣayānupadeśajñānasaṃbhavo yena tajjñānābhyāsāt sakalajñānaprāptiḥ, TBV-SD 51,11 tatsaṃbhave vā sakalapadārthaviṣayajñānasya siddhatvāt kimabhyāsaprayāsena ? kiṃca, tadabhyāsapravarttakaṃ TBV-SD 51,12 jñānaṃ yadi cakṣurādipratiniyatakaraṇaprabhavamapyanyendriyaviṣayarasādigocaram atīndriyārthagocaraṃ ca TBV-SD 51,13 syāt tadā padārthaśakteḥ pratiniyatatvena pramāṇasiddhāyā abhāvāt pratiniyatakāryakāraṇabhāvābhā- TBV-SD 51,14 vaprasaktisadbhāvāt sakalavyavahārocchedaprasaktiḥ | athābhyāsasahāyānāṃ cakṣurādīnāmapi sarvajñāva- TBV-SD 51,15 sthāyāmatīndriyadarśanaśaktirna ca vyavahārocchedaḥ, asmadādicakṣurādīnāmanabhyāsadaśāyāṃ śaktipra- TBV-SD 51,16 tiniyamād asmadādaya eva vyavahāriṇa iti, etadapyasamīcīnam; na khalvabhyāse satyapyanyato vā TBV-SD 51,17 hetoḥ kasyacidatīndriyadarśanaṃ cakṣurādibhya upalabhyate; dṛṣṭānusāriṇyaśca kalpanā bhavantīti | kiṃca, TBV-SD 51,18 sarvapadārthavedane cakṣurādijanitajñānāt tadabhyāsaḥ, tatsahāyaṃ ca cakṣurādikaṃ sarvajñāvasthāyāṃ sarvapadā- TBV-SD 51,19 rthasākṣātkārijñānaṃ janayatīti kathamitaretarāśrayametat kalpanāgocaracāri caturacetaso bhavata iti TBV-SD 51,20 na dvitīyo'pi pakṣo yuktikṣamaḥ | atha śabdajanitaṃ tajjñānam, nanu śabdasya tatpraṇītatvena prāmāṇye TBV-SD 51,21 sarvapadārthaviṣayajñānasaṃbhavaḥ, tajjñānasaṃbhave ca sarvajñasya tathābhūtaśabdapraṇetṛtvamitītaretarāśrayadoṣā- TBV-SD 51,22 nuṣaṅgaḥ | ata evoktam — TBV-SD 51,23 “narte tadāgamāt sidhyed na ca tenāgamo vinā” | iti | TBV-SD 51,24 na ca śabdajanitaṃ spaṣṭābhamiti na tajjñānavān sakalajña ityabhyupagamyate, evaṃ ca preraṇājani- TBV-SD 51,25 tajñānavato dharmajñatvam; ata evoktam — “codanā hi bhūtaṃ bhavantam” ityādi, tanna tṛtīya- TBV-SD 51,26 pakṣo'pi yuktisaṅgataḥ | anumānajanitajñānena tu sarvavittve na dharmajñatvam, dharmāderatīndriya- TBV-SD 51,27 tvena tajjñāpakaliṅgatvenābhyupagamyamānasyārthasya tena saha saṃbandhāsiddheḥ; asiddhasaṃbandhasya cā'- TBV-SD 51,28 jñāpakatvānna tato dharmādyanumānam ityanumānajanitaṃ jñānaṃ na sakaladharmādipadārthā''vedakam | TBV-SD 51,29 kiṃca, tathābhūtapadārthajñānena yadi sarvavidabhyupagamyate tadā asmadādīnāmapi sarvavittvamani- TBV-SD 51,30 vāritaprasaram, ‘bhāvābhāvobhayarūpaṃ jagat, prameyatvāt’ ityanumānasyāsmadādīnāmapi bhāvāt; TBV-SD 51,31 aspaṣṭaṃ cā'numānamiti tajjanitasyāpyavaiśadyasaṃbhavānna tajjñānavān sarvajño yuktaḥ | athānumānajñānaṃ TBV-SD 51,32 prāgaviśadamapi tadevāśeṣapadārthaviṣayaṃ punaḥpunarbhāvyamānaṃ bhāvanāprakarṣaparyante yogijñānarūpatāmā- TBV-SD 51,33 sādayad vaiśadyabhāg bhavati, dṛṣṭaṃ cābhyāsabalād jñānasyānakṣajasyāpi kāma — śoka — bhayo — nmāda — TBV-SD 51,34 caurasvapnādyupaplutasya vaiśadyam; nanvevaṃ tajjñānavad atīndriyārthavidvijñānasyāpyupaplutatvaṃ syāditi TBV-SD 51,35 tajjñānavataḥ kāmādyupaplutapuruṣavad viparyastatvam | atha yathā rajo — nīhārādyāvaraṇāvṛtavṛkṣādidarśana- TBV-SD 51,36 maviśadaṃ tadāvaraṇāpāye vaiśadyamanubhavati evaṃ rāgādyāvārakāṇāṃ vijñānāvaiśadyahetūnāmapāye sarvajñajñānaṃ TBV-SD 51,37 viśadatāmanubhaviṣyatīti, asadetat; rāgādīnāmāvaraṇatvāsiddheḥ, kuḍyādīnāmeva hyāvārakatvaṃ loke TBV-SD 51,38 prasiddhaṃ na rāgādīnām | tathāhi — rāgādisadbhāve'pi kuḍyādyāvārakābhāve vijñānamutpadyamānaṃ dṛṣṭam, TBV-SD 51,39 rāgādyabhāve'pi kuḍyādyāvārakasadbhāve na vijñānodaya ityanvaya — vyatirekābhyāṃ kuḍyādīnāmevā''vara- TBV-SD 51,40 ṇatvāvagamo na rāgādīnāmiti na rāgādaya āvārakā iti na tadvigamo'pi sarvavidvijñānasya TBV-SD 51,41 vaiśadyahetuḥ | TBV-SD 52,01 kiṃca, sarvavedanaṃ sarvajñajñānena kiṃ samastapadārthagrahaṇam, uta śaktiyuktatvam, āhosvit pradhā- TBV-SD 52,02 nabhūtakatipayapadārthagrahaṇam ? tatra yadyādyaḥ pakṣastatrāpi vaktavyam — kiṃ krameṇa tadgrahaṇam, āhosvid TBV-SD 52,03 yaugapadyena ? tatra yadi krameṇa tadgrahaṇam, tadayuktam; atītā'nāgatavarttamānapadārthānāmaparisamāptesta- TBV-SD 52,04 jjñānasyāpyaparisamāptitaḥ sarvajñatā'yogāt | atha yugapad anantātītā'nāgatapadārthasākṣātkāri tadve- TBV-SD 52,05 danamabhyupagamyate, tadapyasat; parasparaviruddhānāṃ śītoṣṇādīnāmekajñāne pratibhāsāsaṃbhavāt; saṃbhave TBV-SD 52,06 vā na kasyacidarthasya pratiniyatasya tad grāhakaṃ syāditi tajjñānena asmadādibhyo'pi vyava- TBV-SD 52,07 hāribhyo hīnatara iti kathaṃ sarvajñaḥ ? kiṃca, yadi yugapat sarvapadārthagrāhakaṃ tajjñānam tadaikakṣaṇe eva TBV-SD 52,08 sarvapadārthagrahaṇād dvitīyakṣaṇe'kiñcijjña eva syāt; tataśca kiṃ tena tādṛśā'kiñcijjñena sarvajñatvena ? TBV-SD 52,09 na cānādyanantasaṃvedanasya parisamāptiḥ, parisamāptau vā kathamanādyanantatā ? kiṃca, sakalapadārtha- TBV-SD 52,10 sākṣātkaraṇe parastharāgādisākṣātkaraṇamiti rāgādimānapi sa syād viṭa iva | atha rāgādisaṃve- TBV-SD 52,11 danameva nāsti na tarhi sakalapadārthasākṣātkaraṇam; tanna prathamaḥ pakṣaḥ | atha śaktiyuktatvena sakala- TBV-SD 52,12 padārthasaṃvedanaṃ tajjñānamabhyupagamyate, tadapi na yuktam; sarvapadārthā'vedane tacchakterjñātumaśakteḥ; TBV-SD 52,13 kāryadarśanānumeyatvācchaktīnām | kiṃca, sarvapadārthajñānaparisamāptāvapi‘iyadeva sarvam’ iti kathaṃ TBV-SD 52,14 paricchedaśaktiḥ ? atha vedanā'bhāvādabhāvo'parasyeti sarvasaṃvedanam, avedanādabhāvo'parasyeti TBV-SD 52,15 kuto niścayaḥ ? tadapekṣayā tasyopalabdhilakṣaṇaprāptatvāt tathābhūtānupalabdhyā'bhāvaniścaya iti cet, TBV-SD 52,16 evaṃ sati sa evetaretarāśrayadoṣaḥ — sarvajñatvaniścaye tadabhāvaniścayaḥ, tadabhāvaniścaye ca sarvajñatvaniścaya TBV-SD 52,17 iti naikasyāpi siddhiḥ; tanna dvitīyo'pi pakṣaḥ | atha yāvadupayogi pradhānabhūtapadārthajātaṃ tāvadasau TBV-SD 52,18 vettīti tatparijñānāt sakalajñaḥ, tadapi sarvapadārthā'vedane niyamena na saṃbhavati; ‘sakalapadārtha- TBV-SD 52,19 vyavacchedena teṣāmeva prayojananivarttakatvam’ iti sakalaparijñānamantareṇāśakyasādhanamiti na TBV-SD 52,20 tṛtīyo'pi pakṣo yuktaḥ | TBV-SD 52,21 kiṃca, nityasamādhānasaṃbhave vikalpābhāvāt kathaṃ vacanam ? vacane vā vikalpasaṃbhavāt samā- TBV-SD 52,22 dhānavirodhānna samāhitatvamiti bhrāntacchādmasthikajñānayuktaḥ sa syāt | kathaṃ vā'tītānāgata- TBV-SD 52,23 grahaṇam atītādeḥ svarūpasyāsaṃbhavāt ? asadākāragrahaṇe ca taimirikajñānavat pramāṇatvaṃ na TBV-SD 52,24 syāt | athātītādikamapyasti, evaṃ satyatītāditvāderapyabhāva eveti sarvajñavyavahārocchedaḥ | TBV-SD 52,25 atha pratipādyāpekṣayā tasyābhāvaḥ, tadapyayuktam; nahi vidyamānamevāpekṣayā tadaivāvidyamānaṃ TBV-SD 52,26 bhavati | tasyānupalabdheravidyamānatvameveti cet, tadanupalabdhirevāstu kathamavidyamānam ? na TBV-SD 52,27 hyanyasyābhāve'nyasyāpyabhāvaḥ, atiprasaṅgāt | tasyāsāvavidyamānatvena pratibhātīti cet, sa tarhi TBV-SD 52,28 bhrāntaḥ, asadvikalpasaṃbhavāt; tasyāsadvikalpasya viṣayīkaraṇāt sarvajño'pi bhrānta eveti kathaṃ sarva- TBV-SD 52,29 vit ? atha vikalpasyāpi svarūpe'bhrāntatvameva tena tasya vedanaṃ sarvajñajñānamabhrāntam, evaṃ tarhi TBV-SD 52,30 svarūpasākṣātkaraṇameva kevalam kathamatītādyavidyamānasākṣātkaraṇam ? tataścātītānāgatapadārthā- TBV-SD 52,31 bhāvāt tatsākṣātkaraṇāsaṃbhavānna tadgrahaṇāt sarvajñaḥ | kiṃca, svarūpamātravedane tanmātrasyaiva vidya- TBV-SD 52,32 mānatvāt tadvedane'dvaitavedanād na sarvajñavyavahāraḥ tadbhāve vā sarvaḥ sarvavit syāt | athāpi syāt TBV-SD 52,33 satyasvapnadarśanavad atītānāgatādidarśanam tato vyavahāraḥ iti, tadapyayuktam; satyasvapnadarśanasya TBV-SD 52,34 svarūpamātravedane na satyāsatyavibhāgaḥ kintvānumānikaḥ, satyasvapnasvarūpasaṃvedanasya tanmātraparyava- TBV-SD 52,35 sitatvāt | kiṃca, atītānāgatakālasaṃbandhitvāt padārthānāmatītānāgatatvam taddhi bhavat TBV-SD 52,36 kimaparātītānāgatakālasaṃbandhād abhyupagamyate, āhosvit svata eva ? yadyaparātītānāgatakāla- TBV-SD 52,37 saṃbandhāt kālasyātītānāgatatvaṃ tadā tasyāpyaparātītānāgatakālasaṃbandhādatītānāgatatvam, tasyā- TBV-SD 52,38 pyaparasmādityanavasthā | athātītānāgatapadārthakriyāsaṃbandhāt kālasyātītānāgatatvaṃ tenāyamadoṣaḥ; TBV-SD 52,39 nanu padārthakriyāṇāmapi kuto'tītānāgatatvam ? yadyaparātītānāgatapadārthakriyāsadbhāvāt tadā'trāpi TBV-SD 53,01 saivānavasthā | atītānāgatakālasaṃbandhāt padārthakriyāṇāmatītānāgatatvaṃ tarhi kālasyāpyatītā- TBV-SD 53,02 nāgatapadārthakriyāsaṃbandhādatītānāgatatvamiti vyaktamitaretarāśrayatvam, tanna prathamaḥ pakṣaḥ | atha TBV-SD 53,03 svarūpata eva kālasyātītānāgatatvaṃ tadā padārthānāmapi svata evātītānāgatatvamastu kimatītānā- TBV-SD 53,04 gatakālasaṃbandhitvena ? tacca padārthasvarūpamasmadādijñāne'pi pratibhātīti nātītānāgatapadārthagrāhitve- TBV-SD 53,05 nāsmadādibhyaḥ sarvajñasya viśeṣaḥ | api ca, saṃbandhasyānyatra vistarato niṣiddhatvānna kasyacit kenacit TBV-SD 53,06 saṃbandha ityatītānāgatādisaṃbaddhapadārthagrāhijñānamasadarthaviṣayatvena bhrāntaṃ syāditi na bhrāntajñānavān TBV-SD 53,07 sarvajñaḥ kalpayituṃ yuktaḥ | bhavatu vā sarvajñastathāpyasau tatkāle'pyasarvajñairjñātuṃ na śakyate, tadgrāhya- TBV-SD 53,08 padārthājñāne tadgrāhakajñānavataḥ kenacit pramāṇena pratipattumaśakteḥ | taduktam — TBV-SD 53,09 “sarvajño'yamiti hyetat tatkāle'pi bubhutsubhiḥ | TBV-SD 53,10 tajjñānajñeyavijñānarahitairgamyate katham ? || TBV-SD 53,11 kalpanīyāstu sarvajñā bhaveyurbahavastava | TBV-SD 53,12 ya eva syādasarvajñaḥ sa sarvajñaṃ na budhyate” || TBV-SD 53,13 na ca tadaparijñāne tatpraṇītatvenāgamasya prāmāṇyamavagantuṃ śakyam; tadanavagame ca tadvihitānuṣṭhāne TBV-SD 53,14 pravṛttirapyasaṅgatā | taduktam — TBV-SD 53,15 “sarvajño nāvabuddhaśced yenaiva syānna taṃ prati | TBV-SD 53,16 tadvākyānāṃ pramāṇatvaṃ mūlājñānena vākyavat” || iti | TBV-SD 53,17 tadevaṃ sarvajñasadbhāvagrāhakasya pramāṇasyābhāvāt tatsadbhāvabādhakasya cānekadhā pratipāditatvāt TBV-SD 53,18 sarvajñābhāvavyavahāraḥ pravarttayituṃ yuktaḥ | tathāhi — ye bādhakapramāṇagocaratāmāpannāste ‘asad’ iti TBV-SD 53,19 vyavaharttavyāḥ, yathā aṅgulyagre kariyūthādayaḥ, bādhakapramāṇagocarāpannaśca bhavadabhyupagamaviṣayaḥ TBV-SD 53,20 sakalapadārthasārthasākṣātkārītyasadvyavahāraviṣayatvaṃ sarvavido'bhyupagantavyamiti pūrvapakṣaḥ || TBV-SD 53,22 atra pratividhīyate — yattāvaduktam ‘ye deśa — kāla — svabhāvavyavahitāḥ pramāṇaviṣayatāmanāpannā TBV-SD 53,23 na te sadvyavahāragocaracāriṇaḥ’ ityādi, tadayuktam; sarvavidi pramāṇaviṣayatvasya pratipādayiṣyamā- TBV-SD 53,24 ṇatvād asiddho hetustadaviṣayatvalakṣaṇaḥ | yadapyabhyadhāyi ‘na tāvadakṣasaṃbhavajñānasaṃvedyastadbhāvaḥ, TBV-SD 53,25 akṣāṇāṃ pratiniyataviṣayatvena tatsākṣātkaraṇavyāpārāsaṃbhavāt’ tat siddhameva sādhitam | yadapyuktam TBV-SD 53,26 ‘nāpyanumānasya tatra vyāpāraḥ, taddhi pratibandhagrahaṇe pakṣadharmatāgrahaṇe ca hetoḥ pravarttate; na ca TBV-SD 53,27 pratibandhagrahaṇaṃ pratyakṣatastatra saṃbhavati’ ityādi, tad dhūmāderagnyādiprabhavatvānumāne'pi samānam | TBV-SD 53,28 athāgnyādeḥ pratyakṣatvāt tata eva tatprabhavatva — kāryaviśeṣatvayordhūmādau pratibandhasiddhiḥ, nanu dhūmasya TBV-SD 53,29 kimagnisvarūpagrāhakapratyakṣeṇa pāvakapūrvakatvamavagamyate, uta dhūmasvabhāvagrāhiṇeti kalpanādvayam | TBV-SD 53,30 tatra na tāvadādyaḥ pakṣaḥ, pāvakarūpagrāhi pratyakṣaṃ tatsvabhāvamātragrahaṇaparyavasitameva na dhūmarūpapravedana- TBV-SD 53,31 pravaṇam, tadapravedane ca na tadapekṣayā tena vahneḥ kāraṇatvāvagamaḥ; nahi pratiyogisvarūpāgrahaṇe taṃ prati TBV-SD 53,32 kasyacit kāraṇatvamanyadvā dharmāntaraṃ grahītuṃ śakyam, atiprasaṅgāt | atha dhūmasvarūpapratipattimatā TBV-SD 53,33 pratyakṣeṇa tasya citrabhānuṃ prati kāryatvasvabhāvaṃ tatprabhavatvaṃ gṛhyate, nanu tasyāpi pāvakasvarūpagrāhaka- TBV-SD 53,34 tvenāpravṛttestadagrahaṇe tadapekṣaṃ kāryatvaṃ dhūmasya kathamavagamaviṣayaḥ ? athāgni — dhūmadvayasvarūpagrāhiṇā TBV-SD 53,35 pratyakṣeṇa tayoḥ kāryakāraṇabhāvaniścayaḥ, tadapyasaṅgatam; dvayagrāhiṇyapi jñāne tayoḥ svarūpameva bhāti TBV-SD 53,36 na punaragnerdhūmaṃ prati kāraṇatvam dhūmasya vā taṃ prati kāryatvam; na hi padārthadvayasya svasvarūpaniṣṭhasyai- TBV-SD 53,37 kajñānapratibhāsamātreṇa kāryakāraṇabhāvapratibhāsaḥ; anyathā ghaṭa — paṭayorapi svasvarūpaniṣṭhayorekajñā- TBV-SD 53,38 napratibhāsaḥ kvacidastīti tayorapi kāryakāraṇabhāvāvagamaprasaṅgaḥ | atha yasya pratibhāsānantaraṃ TBV-SD 54,01 yatpratibhāsa ekajñānanibandhanastayostadavagama iti nāyaṃ doṣaḥ, tadapi ghaṭapratibhāsānantaraṃ paṭaprati- TBV-SD 54,02 bhāse kvacid jñāne samānam | na ca kramabhāvipadārthadvayapratibhāsamanvayyekaṃ jñānamiti śakyaṃ vaktum, TBV-SD 54,03 pratibhāsabhedasya bhedanibandhanatvāt; anyatrāpi tadbhedavyavasthāpitatvād bhedasya, sa ca kramabhāvipra- TBV-SD 54,04 tibhāsadvayādhyāsitajñāne samastīti kathaṃ na tasya bhedaḥ ? na caikameva jñānaṃ janmānantarakṣaṇādikā- TBV-SD 54,05 lamāsta iti bhavatāmabhyupagamaḥ | taduktam — “kṣaṇikā hi sā, na kālāntaramāste” TBV-SD 54,06 iti | atha vahni — dhūmasvarūpadvayagrāhijñānadvayānantarabhāvismaraṇasahakāri indriyaṃ savikalpakajñānaṃ jana- TBV-SD 54,07 yati tatra taddvayasya pūrvāparakālabhāvinaḥ pratibhāsāt kāryakāraṇabhāvaniścayo bhaviṣyati, tadapyasaṅga- TBV-SD 54,08 tam; pūrvapravṛttapratyakṣadvayasya tatrāvyāpārāt taduttarasmaraṇasya ca padārthamātragrahaṇe'pyasāmarthyāccakṣurā- TBV-SD 54,09 dīnāṃ ca tadavagamajñānajanane'śakteḥ; śaktau vā prathamākṣasannipātavelāyāmeva tadavagamajñānotpattiprasa- TBV-SD 54,10 ṅgād akiñcitkarasya smaraṇāderanapekṣaṇīyatvāt parimalasmaraṇasavyapekṣasya locanasya ‘surabhi candanam’ TBV-SD 54,11 ityaviṣaye gandhādau jñānajanakatvasyeva tatrāpi tajjanakatvavirodhāt | atha tatsmaraṇasavyapekṣaloca- TBV-SD 54,12 navyāpārānantaraṃ ‘kāryakāraṇabhūte ete vastunī’ ityetadākārajñānasaṃvedanāt kāryakāraṇabhāvāvagamaḥ TBV-SD 54,13 savikalpakapratyakṣanibandhano vyavasthāpyate; nanvevaṃ parimalasmaraṇasahakāricakṣurvyāpārānantarabhāvī TBV-SD 54,14 ‘surabhi malayajam’ iti pratyayaḥ samanubhūyata iti parimalasyāpi cakṣurjapratyayaviṣayatvaṃ syāt | atha TBV-SD 54,15 parimalasya locanāviṣayatvād nāyaṃ pratyayastajjaḥ kintu gandhasahacaritarūpadarśanaprabhavānumāna- TBV-SD 54,16 svabhāvaḥ, tadetat prakṛte'pi kāryakāraṇabhāve locanāviṣayatvaṃ samānam; pratyayasya tu tadadhyavasā- TBV-SD 54,17 yino'paraṃ nimittaṃ kalpanīyam; tanna pratyakṣataḥ savikalpakādapi dhūma — pāvakayoḥ kāryakāraṇatvā- TBV-SD 54,18 vagamaḥ | mānasapratyakṣaṃ tu tadavagamanimittaṃ bhavatā nābhyupagamyate | api ca, kāryakāraṇabhāvaḥ TBV-SD 54,19 sarvadeśa — kālāvasthitākhiladhūma — pāvakavyaktikroḍīkaraṇena avagato'numānanimittatāmupagacchati, TBV-SD 54,20 na ca pratyakṣasyeyati vastuni savikalpakasya nirvikalpakasya vā vyāpāraḥ saṃbhavatītyasakṛt pratipā- TBV-SD 54,21 ditam | kiṃca, na kāraṇasya prāgbhāvitvamātrameva bauddhānāmiva kāraṇatvam — yena tasya kāraṇasvarūpā- TBV-SD 54,22 bhedāt tatsvarūpagrāhiṇā pratyakṣeṇa tadabhinnasvabhāvasya kāraṇatvasyā'pyavagamaḥ, kevalaṃ kāryadarśanādu- TBV-SD 54,23 ttarakālaṃ tanniścīyate — kintu kāraṇasya kāryajananaśaktiḥ kāraṇatvam; sā ca śaktirna pratyakṣāvaseyā TBV-SD 54,24 api tu kāryadarśanasamavagamyā bhavatā parikalpitā | taduktam — TBV-SD 54,25 “śaktayaḥ sarvabhāvānāṃ kāryā'rthāpattigocarāḥ” | TBV-SD 54,26 tataḥ kathaṃ pratyakṣāt kāraṇasya kāraṇatvāvagamaḥ ? atha kāryādeva kāraṇasya kāraṇatvāvagamo bhavatu kiṃ TBV-SD 54,27 naśchinnam; nanu kāryāt kāraṇasya kāraṇatvāvagame'numānācchaktyavagamaḥ, tatra ca tadapi kāryaṃ liṅga- TBV-SD 54,28 bhūtaṃ yadi kāraṇaśaktimavagamayati tadā śakti — kāryayoḥ pratibandhagrahaṇamabhyupagantavyam; sa ca pratiba- TBV-SD 54,29 ndhāvagamo na pratyakṣāditi pratipāditam | anumānāt tadavagame itaretarāśrayā'navasthādoṣāvatāro'- TBV-SD 54,30 trāpi samānaḥ | arthāpattestvanumāne'ntarbhāvaḥ pratipādita iti na prasiddhānumānasyāpi pravṛttirbhavada- TBV-SD 54,31 bhiprāyeṇa | atha vahnigatadharmānuvidhānād dhūmasya tatpūrvakatvaṃ kutaścit pramāṇāt prasiddhamiti dhūma- TBV-SD 54,32 tvasya tatpūrvakatvavyāptisiddhiḥ — anyathā dhūmādagnyasiddheḥ sakalalokaprasiddhavyavahārābhāvaḥ, anumā- TBV-SD 54,33 nābhāve pratyakṣato'pi vyavahārāsambhavāt — tarhi vacanaviśeṣasyāpi yadi viśiṣṭakāraṇapūrvakatvaṃ tata TBV-SD 54,34 eva pramāṇāt prasiddhaṃ vivādādhyāsite vacane vacanaviśeṣatvāt sādhyeta tadā ko'parādhaḥ ? TBV-SD 54,35 yadapyuktam ‘pakṣadharmatvaniścaye sati hetoranumānaṃ pravarttate, na ca sarvavit kutaścit pramā- TBV-SD 54,36 ṇāt siddhaḥ’ ityādi, tadapyayuktam; yato yadi sarvavido dharmitvaṃ kriyeta tadā tasyāsiddhatvāt TBV-SD 54,37 syādapyapakṣadharmatvalakṣaṇaṃ dūṣaṇam; yadā tu vacanaviśeṣasya dharmitvaṃ tasya viśiṣṭakāraṇapūrvakatvaṃ TBV-SD 54,38 sādhyatvenopakṣiptaṃ tadā tatra tadviśeṣatvādilakṣaṇo heturupādīyamānaḥ kathamapakṣadharmaḥ syāt ? na TBV-SD 54,39 cāpakṣadharmādapi hetorupajāyamānamanumānaṃ pramāṇaṃ bhavatā'bhyupagacchatā pakṣadharmatvābhāvalakṣaṇaṃ TBV-SD 54,40 dūṣaṇamāsañjayituṃ yuktam | anyathā — TBV-SD 55,01 TBV-SD 55,02 “pitrośca brāhmaṇatvena putrabrāhmaṇatā'numā | TBV-SD 55,03 sarvalokaprasiddhā na pakṣadharmamapekṣate” || TBV-SD 55,04 ityādyapakṣadharmahetusamutthānumānaprāmāṇyapratipādanaṃ bhavato'pyayuktaṃ syāt | yadapyabhyadhāyi ‘sarvajña- TBV-SD 55,05 sattāyāṃ sādhyāyāṃ trayīṃ doṣajātiṃ heturnātivarttate’ ityādi, tatra syādapyayaṃ doṣaḥ yadi tatsattā TBV-SD 55,06 sādhyatvenābhyupagamyate; yāvatā pūrvoktaprakāreṇa vacanaviśeṣasya viśiṣṭakāraṇapūrvakatvaṃ sādhyamityu- TBV-SD 55,07 ktam, tatra cāsya doṣasyopakṣepo'yukta eva | yadapyabhyadhāyi ‘yadyaniyataḥ kaścit sakalapadārthajñaḥ TBV-SD 55,08 sādhyo'bhipretaḥ’ ityādi, tadapyasaṅgatameva; yato nāsmābhiḥ pratiniyata eva kaścit sarvajño'nu- TBV-SD 55,09 mānāt sādhyate kintu viśiṣṭakāraṇapūrvakatvaṃ viśiṣṭaśabdasya; tacca svasādhyavyāptahetubalāt sādhya- TBV-SD 55,10 dharmiṇi siddhimāsādayad hetupakṣadharmatvabalāt pratiniyatasarvajñapūrvakatvenaiva siddhimāsādayati | na ca TBV-SD 55,11 ‘tata eva hetoranyasyāpi sarvajñasya siddheranyāgamāśrayaṇamapi bhavatāṃ prasajyate’ iti dūṣaṇam, anyāga- TBV-SD 55,12 mānāṃ dṛṣṭaviṣaya eva pramāṇaviruddhārthapratipādakatvenāprāmāṇyasya vyavasthāpayiṣyamāṇatvāt kathaṃ TBV-SD 55,13 tatpraṇetṛṛṇāmapi sarvajñatvasiddhiḥ | yaccānyadabhihitam ‘na kaścit sarvajñapratipādakaḥ samyag hetuḥ TBV-SD 55,14 saṃbhavati’, tadapyasaṅgatam; tatpratipādakasya samyagghetorvacanaviśeṣatvādeḥ pratipādayiṣyamāṇatvāt | TBV-SD 55,15 yaccānyadabhihitam ‘sarve padārthāḥ kasyacit pratyakṣāḥ, prameyatvāt, agnyādivat’ ityatra ‘yadi sakala- TBV-SD 55,16 padārthagrāhipratyakṣatvaṃ sādhyam’ ityādi, tadapyasaṅgatam; evaṃ sādhyavikalpane'gnyāderapyanumānānna TBV-SD 55,17 siddhiḥ syāt | tathāhi — atrāpyevaṃ vaktuṃ śakyate — yadi pratiniyatasādhyadharmidharmo vahniḥ sādhyatvenābhi- TBV-SD 55,18 pretastadā tadviruddhena dṛṣṭāntadharmiṇi taddharmidharmeṇa pāvakena vyāptasya dhūmalakṣaṇasya hetorasiddhatvād TBV-SD 55,19 viruddho hetuḥ syāt sādhyavikalaśca dṛṣṭāntaḥ | atha dṛṣṭāntadharmidharmaḥ sādhyadharmiṇi sādhyate tadā TBV-SD 55,20 pratyakṣādivirodhaḥ | athobhayagataṃ vahnisāmānyaṃ tadā siddhasādhyatādoṣaḥ | ‘tathā prameyatvamapi hetu- TBV-SD 55,21 tvenopanyasyamānam’ ityādi yaduktaṃ tad dhūmalakṣaṇe'pi hetau samānam | tathāhi — atrāpi kiṃ sādhya- TBV-SD 55,22 dharmidharmo hetutvenopāttaḥ, uta dṛṣṭāntadharmidharmaḥ, athobhayagataṃ sāmānyam ? tatra yadi sādhya- TBV-SD 55,23 dharmidharmo hetuḥ, sa dṛṣṭāntadharmiṇi nānvetītyananvayo hetudoṣaḥ | atha dṛṣṭāntadharmidharmaḥ, sa sādhya- TBV-SD 55,24 dharmiṇyasiddha ityasiddhatāhetudoṣaḥ | athobhayagataṃ sāmānyam, tadapi pratyakṣā'pratyakṣamahānasaparvata- TBV-SD 55,25 pradeśavilakṣaṇavyaktidvayāśritaṃ na saṃbhavatīti hetorasiddhatā tadavasthitā | atha parvatapradeśāśritāgni — TBV-SD 55,26 taddhūmavyakteruttarakālabhāvipratyakṣapratīyamānatvena na mahānasopalabdhadhūmavyaktyā'tyantavailakṣaṇyamiti TBV-SD 55,27 nobhayagatasāmānyābhāvaḥ; nanūbhayagatasāmānyapratipattau tato'numānapravṛttiḥ, tatpravṛttau ca tadarthakri- TBV-SD 55,28 yārthinastatra pravartamānasya pratyakṣapravṛttiḥ, tasyāṃ ca satyāmatyantavailakṣaṇyābhāvastadvyakteḥ, tatsadbhāve TBV-SD 55,29 cobhayagatasāmānyasiddhitastadanumānapravṛttiriti cakrakadūṣaṇāvakāśaḥ | atha kaṇṭhakṣīṇatādilakṣaṇadha- TBV-SD 55,30 rmakalāpasādharmyānna mahānasa — parvatapradeśasaṅgatadhūmavyaktyoratyantavailakṣaṇyamityubhayagatasāmānyasiddhau TBV-SD 55,31 na dhūmānumāne hetvasiddhatādidoṣastarhi vācyāvisaṃvādādidharmakalāpasādharmyasya vacanaviśeṣavyaktidva- TBV-SD 55,32 ye'pyatyantavailakṣaṇyanivarttakasya sadbhāvena kathaṃ na tadviśeṣatvasāmānyasaṃbhavaḥ ? prameyatvaṃ tu yathā prakṛta- TBV-SD 55,33 sādhye heturbhavati tathā pratipādayiṣyāmaḥ, āstāṃtāvat | yattu ‘nāpi śabdāt tatsiddhiḥ’ ityādi prati- TBV-SD 55,34 pāditaṃ tat siddhasādhyatādoṣāghrātatvānnirastam | yadapyuktam ‘ye deśa — kāla — ityādiprayoge nāsiddho TBV-SD 55,35 hetuḥ’ iti, etadapyayuktam; anumānasya tadupalambhasvabhāvasya pratipādayiṣyamāṇatvenānupalambhalakṣaṇasya TBV-SD 55,36 hetoḥ paraprayuktasyāsiddhatvāt | ata eva ‘sadvyavahāraniṣedhaścānupalambhanimitto'nena’ ityādyasāratayā TBV-SD 55,37 sthitam | ‘atha yathā'smākaṃ tatsadbhāvā''vedakaṃ pramāṇaṃ nāsti tathā bhavatāṃ tadabhāvā''vedakamapi TBV-SD 55,38 nāsti’ ityādi yāvat ‘prasaṅgasādhanābhiprāyeṇa sarvameva sarvajñapratikṣepapratipādakaṃ yuktijālamabhihi- TBV-SD 55,39 tam’ iti yaduktam, tadapyacāru; yataḥ “sarvajño dṛśyate tāvannedānīm” TBV-SD 55,40 ityādinā tatsadbhāvopalambhakapramāṇapañcakanivṛttipratipādanadvāreṇa yad abhāvākhyapramāṇa- TBV-SD 56,01 pravṛttipratipādanaṃ tat tadabhāvāvedakasvatantrābhāvākhyapramāṇābhyupagamavyatirekeṇāsaṃbhavad bhavatāṃ TBV-SD 56,02 mithyāvāditāṃ sūcayati | yadapyavādi ‘tathā ca prasaṅgasādhanābhiprāyeṇa bhagavato jaimineḥ sūtram’ TBV-SD 56,03 ityādi, tadapyasaṅgatam; yataḥ prasaṅgasādhanasya tatpūrvakasya ca viparyayasya vyāpyavyāpakabhāvasiddhau yatra TBV-SD 56,04 vyāpyābhyupagamo vyāpakābhyupagamanāntarīyakaḥ vyāpakanivṛttito vyāpyanivṛttiravaśyaṃbhāvinī ca TBV-SD 56,05 pradarśyate tatra yathākramaṃ pravṛttiḥ, atra tu pratyakṣatvasya satsaṃprayogajatvena, tasya ca vidyamānopalambha- TBV-SD 56,06 natvena, tasyāpi dharmādikaṃ pratyanimittatvena kva vyāpyavyāpakabhāvāvagamo yena prasaṅga — tadviparyayayoḥ TBV-SD 56,07 pravṛttiḥ syāt ? nanūktamevaitat ‘svātmanyeva’ satyam; uktaṃ natu yuktamuktam | ayuktatā ca — sarvaṃ TBV-SD 56,08 cakṣurādikaraṇagrāmaprabhavaṃ pratyakṣaṃ sannihitadeśa — kāla — padārthāntarasvabhāvāviprakṛṣṭapratiniyatarūpādi- TBV-SD 56,09 grāhakaṃ sarvatra sarvadā ceti na vyāpyavyāpakabhāvagrāhakaṃ pramāṇamasti, viparyayaścopalabhyate — yojana- TBV-SD 56,10 śataviprakṛṣṭasyārthasya grāhakaṃ saṃpātigṛdhrarājapratyakṣaṃ rāmāyaṇa — bhāratādau bhavatpramāṇatvenābhyupagate TBV-SD 56,11 śrūyate, tathedānīmapi gṛdhra — varāha — pipīlikādīnāṃ cakṣuḥ — śrotra — ghrāṇajasya pratyakṣasya yathākramaṃ TBV-SD 56,12 rūpa — śabda — gandhādiṣu deśaviprakṛṣṭeṣu pravṛttirupalabhyate, tathā kālaviprakṛṣṭasyāpyatītakālasaṃbandhi- TBV-SD 56,13 tvasya pūrvadarśanasaṃbandhitvasya ca smaraṇasavyapekṣalocanādijanyapratyabhijñāpratyakṣagrāhyatvaṃ pūrovyava- TBV-SD 56,14 sthite'rthe bhavatā'bhyupagamyate; anyathā — TBV-SD 56,15 “deśa — kālādibhedena tadā'styavasaro miteḥ” | TBV-SD 56,16 “idānīṃtanamastitvaṃ nahi pūrvadhiyā gatam” | TBV-SD 56,17 ityādivacanasaṃdarbheṇa pratyabhijñāpratyakṣasyāgṛhītārthādhigantṛtvaṃ pūrvāparakālasaṃbandhitvalakṣaṇanitya- TBV-SD 56,18 tvagrāhakatvaṃ ca pratipādyamānamasaṅgataṃ syāt | athātītātīndriyakālasaṃbandhitvaṃ pūrvadarśanasaṃbandhitvaṃ TBV-SD 56,19 vā varttamānakālasaṃbandhinaḥ purovyavasthitasyārthasya yadi cakṣurādiprabhavapratyabhijñānena gṛhyate tadā — TBV-SD 56,20 “saṃbaddhaṃ varttamānaṃ ca gṛhyate cakṣurādibhiḥ” | TBV-SD 56,21 iti vacanaṃ viruddhārthaṃ syāt, tathā'tīndriyakāla — darśanādervarttamānārthaviśeṣaṇatvena grahaṇe'tīndriya- TBV-SD 56,22 dharmāderapi grahaṇaprasaṅgāt prasaṅgasādhana — tadviparyayayorapravṛttiḥ svayameva pratipāditā syāt; nanvaya- TBV-SD 56,23 mevātra doṣaḥ kālaviprakṛṣṭārthagrāhakatvena indriyajapratyakṣasya pratipādayitumasmābhirabhipreta iti TBV-SD 56,24 kasyātropālambhaḥ | atha varttamānakālasaṃbaddhe viśeṣye purovarttini vyāpāravaccakṣustadviśeṣaṇabhūte'tī- TBV-SD 56,25 ndriye'pi pūrvakāladarśanādau pravarttate, anyathā cakṣurvyāpārānantaraṃ ‘pūrvadṛṣṭaṃ paśyāmi’ iti viśeṣyā- TBV-SD 56,26 lambanaṃ pratyabhijñānaṃ nopapadyeta, nāgṛhītaviśeṣaṇā viśeṣye buddhirupajāyate daṇḍāgrahaṇa iva daṇḍi- TBV-SD 56,27 buddhiḥ; na ca dharmādāvayaṃ nyāyaḥ saṃbhavatīti cet, nanu dharmādeḥ kimatīndriyatvāccakṣurādinā'grahaṇam, TBV-SD 56,28 uta avidyamānatvāt, āhosvid aviśeṣaṇatvāt ? tatra nādyaḥ pakṣaḥ, atīndriyasyāpyatīta- TBV-SD 56,29 kālādergrahaṇābhyupagamāt | nāpyavidyamānatvāt, bhāvidharmāderivātītakālāderavidyamānatve'pi prati- TBV-SD 56,30 bhāsasya bhāvāt | athāviśeṣaṇatvāddharmāderapratibhāsaḥ, tadapyasaṅgatam; sarvadā padārthajanakatvena TBV-SD 56,31 dravya — guṇa — karmajanyatvena ca dharmādeḥ sarvapadārthaviśeṣaṇabhāvasaṃbhavād atītātīndriyakālāderiva TBV-SD 56,32 tasyāpi viśeṣyagrahaṇapravṛttacakṣurādinā grahaṇasaṃbhava iti kathaṃ dharmaṃ pratyanimittatvaprasaṅgasādhanasya TBV-SD 56,33 tadviparyayasya vā saṃbhavaḥ ? tathā, praśnādi — mantrādidvāreṇa saṃskṛtaṃ cakṣuryathā kālaviprakṛṣṭapadārthagrāha- TBV-SD 56,34 kamupalabhyate tathā dharmāderapi yadi grāhakaṃ kasyacit syāt tadā na kaściddoṣaḥ | api ca, anālo- TBV-SD 56,35 kāndhakāravyavahitasya mūṣikādernaktaṃcaravṛṣadaṃśādeścakṣuryathā grāhakamupalabhyate tathā yadyatīndriyātī- TBV-SD 56,36 tā'nāgatadharmādipadārthasākṣātkāri kasyacit tadeva syāt tadā'trāpi ko doṣaḥ ? na ca jātya- TBV-SD 56,37 ntarasyāndhakāravyavahitarūpādigrāhakaṃ cakṣurdṛṣṭaṃ na punarmanuṣyadharmaṇa iti pratisamādhānamatrābhidhātuṃ TBV-SD 56,38 yuktam, manuṣyadharmaṇo'pi nirjīvikāderdravyaviśeṣādisaṃskṛtaṃ cakṣuḥ samudrajalādivyavahitaparvatādi- TBV-SD 57,01 grahaṇe samarthamupalabhyata iti dharmāderapi deśa — kāla — svabhāvaviprakṛṣṭasya kasyacit puruṣaviśeṣasya TBV-SD 57,02 puṇyādisaṃskṛtaṃ cakṣurādi grāhakaṃ bhaviṣyatīti na kaścit dṛṣṭasvabhāvavyatikramaḥ | atha cakṣurādeḥ TBV-SD 57,03 karaṇasya pratiniyatarūpādiviṣayatvenānyakaraṇaviṣayagrāhakatve svārthātikramo vyavahāravilopī syāt; TBV-SD 57,04 nanu śrūyata eva cakṣuṣā śabdaśravaṇaṃ prāṇiviśeṣāṇām — ‘cakṣuḥśravaso bhujaṅgāḥ’ iti lokapravādāt | TBV-SD 57,05 mithyā sa pravāda iti cet, naitat; pravādabādhakasyābhāvāt karṇacchidrānupalabdheśca | na ca TBV-SD 57,06 ‘dandaśūkacakṣuṣo jātyantaratvāt’ ityuttaramatropayogi, anyatrāpi prakṛṣṭapuṇyasaṃbhārajanitasarvavi- TBV-SD 57,07 ccakṣuṣi samānatvāt | tadevaṃ dharmādisamastapadārthagrāhakatvena cakṣurādijanitapratyakṣasyā'virodhād na TBV-SD 57,08 pratyakṣatva — satsaṃprayogajatvādervyāpyavyāpakabhāvasiddhiriti na prasaṅga — viparyayayoḥ pravṛttiriti na tata- TBV-SD 57,09 statpratikṣepaḥ | etena “yadi ṣaḍbhiḥ pramāṇaiḥ syāt sarvajñaḥ” ityādi TBV-SD 57,10 vārttikakṛtpratipāditaṃ prasaṅgasādhanābhiprāyeṇa yuktijālamakhilaṃ nirastam, vyāptipratiṣedhasya pūrvokta- TBV-SD 57,11 prakāreṇa vihitatvāt | yacca ‘kiṃ pramāṇāntarasaṃvādyarthasya vaktṛtvāt ityādi tad dhūmādagnyanumāne'pi TBV-SD 57,12 samānam | tathāhi — atrāpi vaktuṃ śakyam — kiṃ sādhyadharmisaṃbandhī dhūmo hetutvenopanyastaḥ’ ityādi TBV-SD 57,13 yāvat ‘siddhaḥ pratibandho'sarvajñatva — vaktṛtvayoragni — dhūmayoriva’ iti paryantam, tadapyayuktam; yato'- TBV-SD 57,14 sarvajñatva — vaktṛtvayoriva nāgni — dhūmayoḥ kāryakāraṇatvapratibandhasya tadgrāhakapramāṇasya vā'bhāvaḥ nahi TBV-SD 57,15 vahnisadbhāve dhūmo dṛṣṭastadabhāve ca na dṛṣṭa ityetāvatā dhūmasyāgnikāryatvamucyate kintu TBV-SD 57,16 “kāryaṃ dhūmo hutabhujaḥ kārye dharmānuvṛttitaḥ” | TBV-SD 57,17 na cāsau darśanā'darśanamātragamyaḥ kintu viśiṣṭāt pratyakṣā'nupalambhākhyāt pramāṇāt | TBV-SD 57,18 pratyakṣameva pramāṇaṃ pratyakṣā'nupalambhaśabdābhidheyam, tadeva kāryakāraṇābhimatapadārthaviṣayaṃ pratya- TBV-SD 57,19 kṣam, tadviviktānyavastuviṣayamanupalambhaśabdābhidheyam; kadācidanupalambhapūrvakaṃ pratyakṣaṃ tadbhāvasā- TBV-SD 57,20 dhakam, kadācit pratyakṣapuraḥsaro'nupalambhaḥ | tatrādyena yeṣāṃ kāraṇābhimatānāṃ sannidhānāt prāga- TBV-SD 57,21 nupalabdhaṃ sad dhūmādi tatsannidhānādupalabhyate tasya tatkāryatā vyavasthāpyate | tathāhi — etāvadbhiḥ TBV-SD 57,22 prakārairdhūmo'gnijanyo na syāt — yadyagnisannidhānāt prāgapi tatra deśe syāt, anyato vā''ga- TBV-SD 57,23 cchet, tadanyahetuko vā bhavet | tadetat sarvamanupalambhapurassareṇa pratyakṣeṇa nirastam | etena prāga- TBV-SD 57,24 nupalabdhasya rāsabhasya kumbhakārasannidhānānantaramupalabhyamānasya tatkāryatā syāditi nirastam | TBV-SD 57,25 tathāhi — tatrāpi yadi rāsabhasya tatra prāgasattvam, anyadeśādanāgamanam, anyākāraṇatvaṃ ca TBV-SD 57,26 niścetuṃ śakyeta tadā syādeva kumbhakārakāryatā, kevalaṃ tadeva niścetumaśakyam | evaṃ tāvadanupalambha- TBV-SD 57,27 purassarasya pratyakṣasya tatsādhanatvamuktam | tathā, pratyakṣapurassaro'nupalambho'pi tatsādhanaḥ — TBV-SD 57,28 yeṣāṃ sannidhāne pravarttamānaṃ tat kāryaṃ dṛṣṭaṃ teṣu madhye yadaikasyāpyabhāvo bhavati tadā nopalabhyate, tat TBV-SD 57,29 tasya kāraṇamitarat kāryam | na cāgni — kāṣṭhādisannidhāne bhavato dhūmasyāpanīte kumbhakārādāvanupa- TBV-SD 57,30 lambho'sti, agryādau tvapanīte bhavatyanupalambhaḥ | evaṃ parasparasahitau pratyakṣānupalambhāvabhimateṣveva TBV-SD 57,31 kāryakāraṇeṣu niḥsandigdhaṃ kāryakāraṇabhāvaṃ sādhayataḥ | TBV-SD 57,32 sarvakālaṃ cāgnisannidhāne bhavato dhūmasyānagnijanyatvaṃ kadācit sadasatorajanyatvena, ahetu- TBV-SD 57,33 katvena, adṛśyahetukatvena vā bhavet ? tatra na tāvat prathamaḥ pakṣaḥ, asato janyatvāt, “sadeva na TBV-SD 57,34 janyate” iti tvadabhiprāyāt sata eva janyamānatvānupapatteḥ; kāryatvasya ca kādāci- TBV-SD 57,35 tkatvena siddhatvāt | nāpyahetukatvam, kādācitkatvenaiva; ahetutve tadayogāt | nāpyadṛśyahetukatvam, TBV-SD 57,36 dhūmasyāgnyādisāmagryanvaya — vyatirekānuvidhānāt | athāpi syād adṛśyasyāyaṃ svabhāvo yadagnyādisa- TBV-SD 57,37 nnidhāna eva dhūmam, karpūrorṇādidāhakāle sugandhādiyuktaṃ ca karoti nānyadeti, tat kimagnimantareṇa TBV-SD 57,38 kadācid dhūmotpattirdṛṣṭā yenaivamucyate ? neti cet, kathaṃ nāgnikāryo dhūmastadbhāve bhāvāt ? dhūmotpatti- TBV-SD 57,39 kāle ca sarvadā pratīyamāno'gniḥ kākatālīyanyāyena vyavasthita ityalaukikam | atha sa evādṛśyasya TBV-SD 57,40 svabhāvo yadagnisannidhāna eva dhūmaṃ karoti; nanu yadyagninā nāsāvupakriyate kimagnisannidhānād na pūrvaṃ TBV-SD 57,41 paścād vā dhūmaṃ vidadhāti ? na cānyadā karotīti tasya tajjanyasvabhāvasavyapekṣasya dhūmajanane tadeva TBV-SD 58,01 pāraṃparyeṇāgnijanyatvaṃ dhūmasya | kiṃca, yathā deśa — kālādikamantareṇa dhūmasyānutpattestadapekṣā pratīyate TBV-SD 58,02 tathā'gnimantareṇāpi dhūmasyānutpattidarśanāt tadapekṣā kena vāryate ? tadapekṣā ca tatkāryataiva | yathā TBV-SD 58,03 cādṛśyabhāve eva dhūmasya bhāvāt tajjanyatvamiṣyate tathā sarvadā'gnibhāve eva dhūmasya bhāvadarśanāt TBV-SD 58,04 tajjanyatā kiṃ neṣyate ? yāvatāṃ ca sannidhāne bhāvo dṛśyate tāvatāṃ hetutvaṃ sarveṣāmityagnyādisāma- TBV-SD 58,05 grījanyatvād dhūmasya kuto'gnivyabhicāraḥ ? TBV-SD 58,06 na cāyaṃ prakāro'sarvajñatva — vaktṛtvayoḥ saṃbhavati, asarvajñatvadharmānuvidhānasya vacane adarśanāt | TBV-SD 58,07 tathāhi — yadi sarvajñatvādanyat paryudāsavṛttyā kiñcijjñatvamasarvajñatvamucyate tadā taddharmānuvidhānā'da- TBV-SD 58,08 rśanānna tajjanyatā vacanasya | nahi kiñcijjñatvataratamabhāvāt vacanasya taratamabhāva upalabhyate | tathā- TBV-SD 58,09 hi — kiñcijjñatvaṃ prakṛṣṭam atyalpavijñāneṣu kṛmyādiṣu, na ca teṣu vacanapravṛtterutkarṣa upalabhyate | atha TBV-SD 58,10 prasajyapratiṣedhavṛttyā sarvajñatvābhāvo'sarvajñatvaṃ tatkāryaṃ tu vacanaṃ tadā jñānarahite mṛtaśarīre tasyopa- TBV-SD 58,11 lambhaḥ syāt, na ca kadācanāpi tat tatropalabhyate | TBV-SD 58,12 jñānātiśayavatsu ca sakalaśāstravyākhyātṛṣu vacanasyātiśayabhāvo dṛśyate iti jñānaprakarṣataratamā- TBV-SD 58,13 dyanuvidhānadarśanāt tatkāryatā tasya — dhūmasyevāgnyādisāmagrīgatasurabhigandhādyanuvidhāyino — yathokta- TBV-SD 58,14 pratyakṣā'nupalambhābhyāṃ vyavasthāpyate | ata eva kāraṇagatadharmānuvidhānameva kāryasya tatkāryatāvagamani- TBV-SD 58,15 mittam na punaranvaya — vyatirekānuvidhānamātram | taduktam — TBV-SD 58,16 “kāryaṃ dhūmo hutabhujaḥ kārye dharmānuvṛttitaḥ” | iti | TBV-SD 58,17 yacca yatkāryatvena niścitaṃ tat tadabhāve na kadācidapi bhavati, anyathā taddhetukameva tanna syāditi TBV-SD 58,18 sakṛdapi tato na bhavet; bhavati ca yad yatra niścitāvisaṃvādaṃ vacanaṃ tat tadavisaṃvādijñānaviśeṣād TBV-SD 58,19 ityātmanyevāsakṛnniścitamiti nānyatastasya bhāvaḥ; tena — TBV-SD 58,20 “yad yasyaiva guṇa — doṣān niyamenānuvarttate | TBV-SD 58,21 tannāntarīyakaṃ tat syādato jñānodbhavaṃ vacaḥ” || TBV-SD 58,22 atha yadi nāmāvisaṃvādijñānadharmānukaraṇato'visaṃvādi vacanamekaṃ tatprabhavaṃ yathoktapratyakṣā'nupala- TBV-SD 58,23 mbhato'vagataṃ tadanyato na bhavati, tathāpyanyavacanasya taddharmānukaraṇato na tatkāryatvasiddhiriti tasyānya- TBV-SD 58,24 to'pi bhāvasaṃbhavāt kuto'vyabhicāraḥ ? na; īdṛgbhūtaṃ vacanamīdṛkṣajñānataḥ sarvatra bhavatīti sakṛtpravṛ- TBV-SD 58,25 ttapratyakṣato'vagamāt | nanu sakalavyaktyanugatatiryaksāmānyānabhyupagame yāvanti tathābhūtavacāṃsi tāni TBV-SD 58,26 sarvāṇi pratyakṣīkaraṇīyāni tathābhūtajñānakāryatayā, anyathaikasyāpi vacasastadvyāptatayā'pratyakṣīkaraṇe TBV-SD 58,27 tenaiva vyabhicārī hetuḥ syāt; na caitāvatpratyakṣīkaraṇasamarthaṃ pratyakṣam, tasya sannihitaviṣayatvāt; na TBV-SD 58,28 cānyeṣāṃ svalakṣaṇānāmanumānāt sādhyadharmeṇa vyāptigrahaṇam, anavasthāprasaṅgat; tadayuktām; yataḥ pratyakṣaṃ TBV-SD 58,29 tathābhūtajñānasannidhāna eva tathābhūtavacanabhedāt pratipadya eṣu‘atathābhūtavacanavyāvṛttaṃ rūpama- TBV-SD 58,30 tathābhūtajñānavyāvṛttajñānajanyam’ityavadhārayati, yathā'tra tathā'nyatrāpi deśa — kālādau ‘tathābhūtajñānaja- TBV-SD 58,31 nyameva’ityapyavadhārayati; anyathā'trāpi tathābhūtajñānajanyatayā na pratyakṣeṇāvadhāryeta | evaṃ hi tathābhū- TBV-SD 58,32 tā'tathābhūtajñānajanyatayā tathābhūtavacanasya pratītiḥ syāt na tathābhūtajñānajanyatayaiva; pratīyate ca TBV-SD 58,33 tathābhūtajñānajanyatayā tathābhūtaṃ vacanam; tasmādanyatrānyadā ca tathābhūtajñānādeva tathābhūtavacanamiti TBV-SD 58,34 kuto vyabhicāraḥ ? yaśca tadrūpamanyato vyāvṛttamavadhārayituṃ śaknoti tasyaiva tadanumānam, yathā bāṣpā- TBV-SD 58,35 divi lakṣaṇadhūmāvadhāraṇe'gnyanumānam | kiṃca, tiryaksāmānyavādino'pi gopālaghaṭikādau dhūmasāmā- TBV-SD 58,36 nyasyāgnimantareṇāpi darśanād vyabhicārāśaṅkayā'gniniyatadhūmasāmānyāvadhāraṇenaiva tadanumānam; agni- TBV-SD 58,37 niyatadhūmasāmānyāvadhāraṇaṃ cāgnisaṃbaddhadhūmavyaktyavadhāraṇapurassarameva; na ca sarvadeśādāvagnisaṃbaddha- TBV-SD 58,38 dhūmavyaktiviśiṣṭasya dhūmasāmānyasya kenacit pramāṇenāvadhāraṇaṃ saṃbhavati; na ca mahānasādāvagniniyata- TBV-SD 58,39 dhūmavyaktiviśiṣṭaṃ dhūmasāmānyaṃ pratipannamanyatrānuyāyi, vyakterananvayāt; yacca dhūmasāmānyamanuyāyi tad TBV-SD 58,40 nāgnyavyabhicāri; tasmāt sāmānyavyāptigrahaṇavādināmapi kathaṃ viśiṣṭadhūmasāmānyaṃ sarvatrāgninā vyāptaṃ TBV-SD 58,41 pratipannamiti tulyaṃ codyam | atha viśiṣṭadhūmasyānyatrāgnijanyatve na kiñcid bādhakamasti, ‘tadevedam’ TBV-SD 58,42 iti ca pratīteḥ tatsāmānyaṃ pratītamiṣyate; asmākamapi ‘tadevedaṃ vacanam’ iti pratyayasyotpattestat TBV-SD 58,43 pratipannamiti sadṛśapariṇāmalakṣaṇasāmānyavādino jainasya bhavato vā ko viśeṣo'tra vastuni ? iti TBV-SD 59,01 yatkiñcidetat | tenāgnigamakatvena dhūmasya yo nyāyaḥ so'trāpi samāna iti viśiṣṭajñānagamakatvaṃ TBV-SD 59,02 viśiṣṭaśabdasyābhyupagantavyam | TBV-SD 59,03 atha jñānaviśeṣagrahaṇe pravṛttaṃ savikalpakaṃ nirvikalpakaṃ vā tato bhinnamabhinnaṃ vā jñānaṃ na vacana- TBV-SD 59,04 viśeṣe pravarttate, tasya tadānīmanutpannatvenāsattvāt; tadapravṛttena ca jñānaviśeṣasvarūpameva tena gṛhyate na TBV-SD 59,05 tadapekṣayā tasya kāraṇatvam, vacanaviśeṣagrāhakeṇāpi tatsvarūpameva gṛhyate na pūrvaṃ prati kāryatvam, kāra- TBV-SD 59,06 ṇasyātītatvenāgrahaṇāt; nāpyubhayagrāhiṇā, bhinnakālatvena tayorekajñāne pratibhāsanā'yogāt; ata TBV-SD 59,07 eva smaraṇamapi na tayoḥ kāryakāraṇabhāvāvedakam, anubhavānusāreṇa tasya pravṛttyupapatteḥ, anubhavasya TBV-SD 59,08 cātra vastuni niṣiddhatvāt; asadetat; yataḥ kāryasya na tāvadasāvanutpannasyaiva kāryatvaṃ dharmaḥ, asa- TBV-SD 59,09 ttvāt tadānīm; nāpyutpannasyātyantabhinnaṃ tat, taddharmatvādeva | tathā, kāraṇasyāpi kāraṇatvaṃ kāryaniṣpa- TBV-SD 59,10 ttya'niṣpattyavasthāyāṃ na bhinnameva | nāpi tayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ saṃbandho'nyo'sti, bhinnakālatvādeva; TBV-SD 59,11 saṃbandhasya ca dviṣṭhatvābhyupagamāt | tatastatsvarūpagrāhiṇā pratyakṣeṇa tadabhinnasvabhāvadharmarūpaṃ kāraṇatvaṃ TBV-SD 59,12 kāryatvaṃ ca gṛhyate eva kṣayopaśamavaśāt; yatra tu sa nāsti tatra kāryadarśanādapi na tanniścīyate, yato TBV-SD 59,13 nākārya — kāraṇayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ saṃbhavati | nāpi tenābhinnā uttarakālaṃ tayoḥ kāryakāraṇatā karttuṃ TBV-SD 59,14 śakyā, virodhāt | nāpi bhinnā, tayoḥ svarūpeṇākāryakāraṇatāprasaṅgāt | nāpi svarūpeṇa kārya — kāra- TBV-SD 59,15 ṇayorarthāntarabhūtakāryakāraṇabhāvasvarūpasaṃbandhaparikalpanena prayojanam, tadvyatirekeṇāpi svarūpeṇaiva TBV-SD 59,16 kāryakāraṇarūpatvāt | na ca bhinnapadārthagrāhi pratyakṣadvayaṃ dvitīyāgrahaṇe tadapekṣaṃ kāryatvaṃ kāraṇatvaṃ vā TBV-SD 59,17 grahītumaśaktamiti vaktuṃ yuktam, kṣayopaśamavatāṃ dhūmamātradarśane'pi vahnijanyatāvagamasya bhāvāt; anyathā TBV-SD 59,18 bāṣpādivailakṣaṇyena tasyānavadhāraṇāt tato'nalāvagamābhāvena sarvavyavahārocchedaprasaṅgāt | kāraṇābhi TBV-SD 59,19 matapadārthagrahaṇapariṇāmā'parityāgavatā kāryasvarūpagrāhiṇā ca pratyakṣeṇa kāryakāraṇabhāvāvagame na kaścid TBV-SD 59,20 doṣaḥ | na ca kāraṇasvabhāvāvabhāsaṃ pratyakṣaṃ na kāryasvarūpāvabhāsayuktaṃ pratibhāsabhedena bhedopapatteriti TBV-SD 59,21 preraṇīyam, citrapratibhāsijñānasya nīlapratibhāsā'parityāgapravṛttapītādipratibhāsyekatvavat prakṛtajñāna- TBV-SD 59,22 syāpi tadavirodhāt | na ca citrajñānasyāpyekatvamasiddhamiti vaktuṃ yuktam, tathā'bhyupagame nīlaprati- TBV-SD 59,23 bhāsasyāpi pratiparamāṇubhinnapratibhāsatvena bhinnatvāt ekaparamāṇvavabhāsasya cā'saṃvedanāt pratibhāsa- TBV-SD 59,24 mātrasyāpyabhāvaprasaṅgāt sarvavyavahārābhāvaḥ syāt | ataḥ pratyakṣameva yathoktaprakāreṇa sarvopasaṃhāreṇa TBV-SD 59,25 pratibandhagrāhakamanumānavādinā'bhyupagantavyam; anyathā prasiddhānumānasyāpyabhāvaḥ syāt | atheyato TBV-SD 59,26 vyāpārān pratyakṣaṃ kartumasamartham tasya sannihitaviṣayabalotpattyā tanmātragrāhakatvāt tarhi pratyakṣeṇa TBV-SD 59,27 pratibandhagrahaṇābhāve'numānena tadgrahaṇe'navasthe — taretarāśrayadoṣasadbhāvādanumānāpravṛttiprasaṅgato vyava- TBV-SD 59,28 hārocchedabhayādavaśyamanumānapravṛttinibandhanāvinābhāvaniścāyakamaparamaspaṣṭasarvapadārthaviṣayamūhākhyaṃ pramā- TBV-SD 59,29 ṇāntaramabhyupagantavyam; anyathā ‘sarvamubhayātmakaṃ vastu’ iti kuto'numānapravṛttirmīmāṃsakasya ? tato'- TBV-SD 59,30 sarvajñatva — rāgādimattvasādhane vaktṛtvalakṣaṇasya hetoḥ pratibandhasya tatsādhakapramāṇasya ca prasiddhānumāne TBV-SD 59,31 ivābhāvānna prasaṅgasādhanānumānapravṛttitaḥ sarvajñābhāvasiddhiḥ | viparyayeṇa vacanaviśeṣasya vyāptatvadarśa- TBV-SD 59,32 nād viparyayasiddhireva tato yuktā | TBV-SD 59,33 yacca ‘sarvajñajñānaṃ kiṃ cakṣurādijanitam’ ityādi pakṣacatuṣṭayamutthāpya ‘cakṣurādijanyatvena cakṣurā- TBV-SD 59,34 dīnāṃ pratiniyatarūpādiviṣayatvena dharmādigrāhakatvāyogastajjñānasya’ dūṣaṇamabhyadhāyi, tadapyasaṅgatam; TBV-SD 59,35 dharmādigrāhakatvāvirodhasya cakṣurādijñāne prāk pratipāditatvāt | abhyāsapakṣe tu yad dūṣaṇamabhyadhāyi ‘na TBV-SD 59,36 sakalapadārthaviṣaya upadeśaḥ saṃbhavati, nāpi samastaviṣayo'bhyāsaḥ’ iti, tadapi na samyak; “utpāda — TBV-SD 59,37 vyaya — dhrauvyayuktaṃ sat” iti sakalapadārthaviṣayasyopadeśasya sāmānyataḥ TBV-SD 59,38 saṃbhavāt | na cāsyā'prāmāṇyam, anumānādipramāṇasaṃvādataḥ prāmāṇyasiddheḥ | anumānādipravarttana- TBV-SD 59,39 dvāreṇa caitadarthābhyāse kathaṃ na sakalaviṣayābhyāsasaṃbhavaḥ ? yadapi ‘na ca samastapadārthaviṣayamanupadeśa- TBV-SD 59,40 jñānaṃ saṃbhavati’ ityuktam, tadapyacāru; ‘sarvamanekāntātmakam, sattvāt’ ityanumānanibandhanavyāptiprasā- TBV-SD 59,41 dhakapramāṇasya sakalapadārthaviṣayasya saṃbhavāt; anyathā'numānābhāvasya pratipāditatvāt | na ca tajjñā- TBV-SD 59,42 navata eva sarvajñatvād vyartho'bhyāsaḥ, sāmānyaviṣayatvenāspaṣṭarūpasyaivāsya jñānasya bhāvāt, abhyāsa- TBV-SD 59,43 jasya ca sakalatadgataviśeṣaviṣayatvena spaṣṭatvānna tadabhyāso viphalaḥ | yadapi ‘tadabhyāsapravarttakaṃ cakṣurā- TBV-SD 60,01 dijanitaṃ yadyatīndriyaviṣayam’ ityādyavādi, tadapi pratikṣiptam; atīndriyārthagrāhakatvasyānyendriya- TBV-SD 60,02 viṣayagrāhakatvasya ca prāk pratipādanāt vyavahārocchedābhāvasya ca darśitatvāt | atīndriye'pi ca TBV-SD 60,03 kālādau viśeṣaṇabhūte cakṣurādeḥ pravṛttipratipādanācca itaretarāśrayatvadoṣasyāpyanavakāśaḥ pūrvapakṣaprati- TBV-SD 60,04 pāditasya | śabdajñānajanitajñānapakṣe tu itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāpādanamapyayuktam, kāraṇapakṣe tada- TBV-SD 60,05 saṃbhavāt; anyasarvajñapraṇītāgamaprabhavatvena jñānasya kathamitaretarāśrayatvam ? tadāgamapraṇeturapyanya- TBV-SD 60,06 sarvajñapraṇītāgamapūrvakatve'navasthā syāt sā ceṣyata eva; anāditvādāgama — sarvajñaparamparāyāḥ | TBV-SD 60,07 yadapyavādi ‘śabdajanitaṃ jñānamaspaṣṭābham, tajjñānavataḥ kathaṃ sakalajñatvam’ iti, tadapyasaṅgatam; nahi TBV-SD 60,08 śabdajanitena jñānenābhyāsānāsāditavaiśadyena sakalajño'bhyupagamyate — yenāyaṃ doṣaḥ syāt — kintva- TBV-SD 60,09 bhyāsāsāditasakalaviśeṣasākṣātkāritvalakṣaṇanairmalyavatā | ata eva ‘preraṇājanitaṃ jñānamasmadādīnāma- TBV-SD 60,10 pyatītā'nāgata — sūkṣmādipadārthaviṣayamastīti sarvajñatvaṃ syāt’ iti yaduktam, tadapi nirastam; abhyāsa- TBV-SD 60,11 jasya spaṣṭavijñānasya sakalapadārthaviṣayasyāsmadādīnāmabhāvāt | ‘liṅgajanitatve'pi tajjñānasyātīndri- TBV-SD 60,12 yadharmādipadārthasaṃbandhānavagamād liṅgasyānavagatasādhyasaṃbandhasya ca tasya dharmādisādhyānumāpakatvā- TBV-SD 60,13 saṃbhavāt’ ityādi yat, tadapyasaṅgatam; avagatadharmādyatīndriyasādhyasaṃbandhasya hetoḥ prasiddhatvāt | TBV-SD 60,14 tathāhi — svaviṣayagrahaṇakṣamasya jñānasya tadagrāhakatvaṃ viśiṣṭadravyasaṃbandhapūrvakaṃ pītahṛtpūrapuruṣajñānasyeva; TBV-SD 60,15 ‘sarvamanekāntātmakam’iti sakalasāmānyaviṣayasya ca jñānasya tadgatāśeṣaviśeṣāgrāhakatvaṃ suprasiddhamiti TBV-SD 60,16 bhavati paudgalikā'tīndriyadharmādisiddhirato hetoḥ | yadapyuktam ‘anumānajñānena sakalajñatvābhyupaga- TBV-SD 60,17 me'smadādīnāmapi tat syāt, bhāvanābalāt tadvaiśadye tu kāmādiviplutaviśadajñānavata ivāsarvajñatvam; TBV-SD 60,18 tajjñānasya tadvad upaplutatvaprāpteḥ’ iti, tadapyacāru; yato bhāvanābalājjñānaṃ vaiśadyamanubhavatītyetāvanmā- TBV-SD 60,19 treṇa dṛṣṭāntasyopāttatvād na sakaladṛṣṭāntadharmāṇāṃ sādhyadharmiṇyāsañjanaṃ yuktam; tathā'bhyupagame sakalā- TBV-SD 60,20 numānocchedaprasakteḥ | na cānumānagṛhītasyārthasya bhāvanābalād vaiśadyaṃ tatpratibhāsinyabhyāsaje jñāne'nu- TBV-SD 60,21 bhavato vaiparītyasaṃbhavo yena tadavabhāsino jñānasya kāmādyupaplutajñānasyevopaplutatvaṃ syāt | yadapyabhyadhāyi TBV-SD 60,22 ‘rajo — nīhārādyāvaraṇāpāye vṛkṣādidarśanavad rāgādyāvaraṇābhāve sarvajñajñānaṃ vaiśadyabhāg bhaviṣyati’ ‘na TBV-SD 60,23 ca rāgādīnāmāvārakatvaṃ siddham’ ityādi, tadapyasaṅgatam; kuḍyādīnāmapyanvaya — vyatirekābhyāmāvāra- TBV-SD 60,24 katvāsiddheḥ | tathāhi — satyasvapnapratibhāsasyārthagrahaṇe na kuḍyādīnāmāvārakatvam, niśchidrāpavarakama- TBV-SD 60,25 dhyasthitenāpi bhāvyatīndriyādyarthasyāntarāvaraṇābhāve pramāṇāntarasaṃvādina upalambhāt; kuḍyādīnāṃ TBV-SD 60,26 tvāvaraṇatve taddarśanamasaṃbhavyeva syāt, tathāpratibhāsenādṛṣṭārthe'pi kuḍyādīnāṃ nāvārakatvam | yacca TBV-SD 60,27 prātibhaṃ jñānaṃ jāgradavasthāyāṃ śabda — liṅgā'kṣavyāpārābhāve'pi ‘śvo bhrātā me āgantā’ ityādyākāra- TBV-SD 60,28 mutpadyamānamupalabhyate tatra kuḍyādīnāṃ kathamāvārakatvam ? kathaṃ vā vijñānasya nātīndriyaviśeṣaṇabhūta- TBV-SD 60,29 śvastanakālādyavabhāsakatvam anindriyajasya ca jñānasya bāhya — sūkṣmādipadārthasākṣātkāritvaṃ na siddham TBV-SD 60,30 yena ‘sarvajñajñānasyānakṣajatve bāhyā'tīndriyādisakalapadārthasākṣātkaraṇaṃ spaṣṭatvaṃ ca na syāt’ ityādi TBV-SD 60,31 preryeta ? | ata eva sakalapadārthagrahaṇasvabhāvasya jñānasya indriyādijanyatvakṛta eva pratiniyatarūpādigrā- TBV-SD 60,32 hakatvaniyamo'vasīyate, prātibhādau tadajanye tasyābhāvāt | sakalajñajñānaṃ cātīndriyamiti kathaṃ “ye'pi TBV-SD 60,33 sātiśayā dṛṣṭāḥ” ityādi tathā “yatrāpyatiśayo dṛṣṭaḥ” ityādi ca TBV-SD 60,34 dūṣaṇaṃ tatra kramate ? na hi jñānasyāśeṣajñeyajñānasvabhāvasya kaścit pratiniyato rūpādikaḥ svārthaḥ TBV-SD 60,35 saṃbhavati ityasakṛdāveditam | TBV-SD 60,36 atha rāgādīnāmāvārakatve'pi kathamātyantikaḥ kṣayaḥ, kathaṃ vā'bhyasyamānamapyaviśadaṃ jñānaṃ TBV-SD 60,37 laṅghanodakatāpādivat prakṛṣṭaprakarṣāvasthām vaiśadyaṃ cā'vāpnotīti ? naitat preryam; yato yadi rāgādīnā- TBV-SD 60,38 māvārakatvādisvarūpaṃ na jñāyeta, nityatvamākasmikatvaṃ vā teṣāṃ syāt, taddhetūnāṃ vā svarūpāparijñānaṃ TBV-SD 61,01 nityatvaṃ vā saṃbhāvyeta, tadvipakṣasya vā svarūpato'jñānaṃ anabhyāsaśca syāt tadaitanna syādapi; yāvatā TBV-SD 61,02 rāgādīnāṃ jñānāvaraṇahetutvenāvaraṇasvarūpatvaṃ siddham | na ca teṣāṃ nityatvam, tatsadbhāve sarvajñajñānasya TBV-SD 61,03 pratipādayiṣyamāṇapramāṇaniścitasyābhāvaprasaṅgāt | nāpyākasmikatvam, ata eva | na caiṣāmutpādako TBV-SD 61,04 heturnāvagataḥ, mithyājñānasya tajjanakatvena siddhatvāt | na ca tasyāpi nityatvam, anyathā'vika- TBV-SD 61,05 lakāraṇasya mithyājñānasya bhāve prabandhapravṛttarāgādidoṣasadbhāvāt tadāvṛtatvena sarvavidvijñānasyābhāvaḥ TBV-SD 61,06 syāditi sa eva doṣaḥ | ākasmikatve'pi mithyājñānasya hetuvyatirekeṇāpi pravṛttestatkāryabhūtarā- TBV-SD 61,07 gādīnāmapi pravṛttiriti punarapi sarvajñajñānābhāvaḥ; ahetukasya ca mithyājñānasya deśa — kāla — puru- TBV-SD 61,08 ṣapratiniyamābhāvo'pi syāditi na cetanā'cetanavibhāgaḥ | na ca tatpratipakṣabhūtasyopāyasyāpa- TBV-SD 61,09 rijñānam, mithyātvavipakṣatvena samyagjñānasya niścitatvāt | tadutkarṣe mithyājñānasyātyantikaḥ TBV-SD 61,10 kṣayaḥ | tathāhi — yadutkarṣatāratamyād yasyāpacayatāratamyaṃ tasya vipakṣaprakarṣāvasthāgamane bhavatyātya- TBV-SD 61,11 ntikaḥ kṣayaḥ, yathoṣṇasparśasya tathābhūtasya prakarṣagamane śītasparśasya tathāvidhasyaiva, samyagjñānopa- TBV-SD 61,12 cayatāratamyānuvidhāyī ca mithyājñānāpacayataratamādibhāva iti tadutkarṣe'syā''tyantikakṣayasadbhā- TBV-SD 61,13 vāt tatkāryabhūtarāgādyanutpatterāvaraṇābhāvaḥ siddhaḥ | rāgādivipakṣabhūtavairāgyābhyāsād vā rāgā- TBV-SD 61,14 dīnāṃ nirmūlataḥ kṣaya iti kathaṃ nāvaraṇābhāvaḥ ? TBV-SD 61,15 na ca laṅghano — dakatāpādivadabhyasyamānasyāpi samyagjñāna — vairāgyāderna paraprakarṣaprāptiriti TBV-SD 61,16 kutastadviṣaye mithyājñānābhāvād rāgāderātyantiko'nutpattilakṣaṇaḥ kṣayalakṣaṇo vā'bhāva iti TBV-SD 61,17 vaktuṃ yuktam, yato laṅghanaṃ hi pūrvaprayatnasādhyaṃ yadi vyavasthitameva syāt tadottaraprayatna- TBV-SD 61,18 syāparāparalaṅghanātiśayotpattau vyāpārāt bhavellaṅghanasyāpyanapekṣitapūrvātiśayasadbhāvaprayatnāntarasya TBV-SD 61,19 prakarṣāvāptiḥ; na caivam, aparāparaprayatnasya pūrvapūrvātiśayotpādane evopakṣīṇaśaktitvāt | athaitat TBV-SD 61,20 syāt — yadi tatrāpi pūrvaprayatnotpādito'tiśayo na vyavasthitaḥ syāt, tatkimiti prathamameva TBV-SD 61,21 yāvallaṅghayitavyaṃ tāvanna laṅghayati ? tallaṅghanābhyāsāpekṣaṇāt pūrvaprayatnāhitātiśayasadbhāve'pi na TBV-SD 61,22 laṅghanaprakarṣaprāptiriti yathā tasya vyavasthitotkarṣatā tathā jñānasyāpi bhaviṣyati, na; yataḥ TBV-SD 61,23 śleṣmādinā prāk śarīrasya jāḍyād yāvallaṅghayitavyaṃ na tāvad vyāyāmānapanītaśleṣmā'nāsā- TBV-SD 61,24 ditapaṭubhāvaḥ kāyo laṅghayati; abhyāsāsāditaśleṣmakṣaya — paṭubhāvastu yāvallaṅghayitavyaṃ tāvallaṅgha- TBV-SD 61,25 yatītyabhyāsastatra saprayojanaḥ | jñānasya tu yo'bhyāsasamāsādito'tiśayaḥ so'tiśayāntarotpattau TBV-SD 61,26 punaḥ prāktanābhyāsāpekṣo na bhavatītyuttarottarābhyāsānāmaparāparātiśayotpādane vyāpārād na vyava- TBV-SD 61,27 sthitotkarṣateti bhavati jñānasya paraprakarṣakāṣṭhā | udakatāpe tvatiśayena kriyamāṇe tadāśrayasyaiva kṣayād TBV-SD 61,28 nātitāpyamānamapyudakamagnirūpatāmāsādayati; vijñānasya tvāśrayo'tyabhyasyamāne'pi tasmin na TBV-SD 61,29 kṣayamupayātīti kathaṃ tasya vyavasthitotkarṣatā ? na ca vijñānamapi prāktanābhyāsādāsāditātiśayaṃ TBV-SD 61,30 pūrvameva vinaṣṭam aparābhyāsādanyadatiśayavadutpannamiti kathaṃ pūrvābhyāsasamāsādito'tiśayo TBV-SD 61,31 nābhyāsāntarāpekṣo yena vyavasthitotkarṣatā tasyāpi na syāditi vaktuṃ yuktam, tatra pūrvābhyāsajani- TBV-SD 61,32 tasaṃskārasyottaratrānuvṛtteḥ; anyathā śāstraparāvarttanādivaiyarthyaprasaṅgāt | nāpi ‘yadupacayatāratamyā- TBV-SD 61,33 nuvidhāyī yadapacayataratamabhāvastasya tadvipakṣaprakarṣagamanādātyantikaḥ kṣayaḥ’ ityatra prayoge śleṣmaṇā TBV-SD 61,34 vyabhicāra udbhāvayituṃ śakyaḥ kila — nimbādyauṣadhopayogāt prakarṣatāratamyānubhavavatastaratama- TBV-SD 61,35 bhāvāpacīyamānasyāpi śleṣmaṇo nātyantikakṣaya iti — yatastatra nimbādyauṣadhopayogasyaiva notkarṣa- TBV-SD 61,36 niṣṭhā āpādayituṃ śakyā, tadupayoge'pi śleṣmapuṣṭikāraṇānāmapi tadaivā''sevanāt, anyathauṣadhopa- TBV-SD 61,37 yogādhārasyaiva vināśaḥ syāt | cikitsāśāstrasya ca dhātudoṣasāmyāpādanābhiprāyeṇaiva pravṛttesta- TBV-SD 61,38 tpratipāditauṣadhopayogasyodriktadhātudoṣasāmyavidhāne eva vyāpāro na punastasya nirmūlane; anyathā TBV-SD 61,39 doṣāntarasyātyantakṣaye maraṇāvāpteriti na śleṣmaṇā tathābhūtenānaikāntiko hetuḥ | na ca samyagjñā- TBV-SD 61,40 nasātmībhāve'pi punarmithyājñānasyāpi saṃbhavo bhaviṣyati tadutkarṣa iva samyagjñānasyeti vaktuṃ yuktam, TBV-SD 61,41 yato mithyājñāne rāgādau vā doṣadarśanāt, tadvipakṣe ca samyagjñāna — vairāgyalakṣaṇe guṇadarśanāt tatra TBV-SD 62,01 punarabhyāsapravṛttisaṃbhavāt prakṛṣṭe'pi mithyājñāna — rāgādāvutpadyete eva samyagjñāna — vairāgye; naivaṃ TBV-SD 62,02 tayoḥ prakarṣāvasthāyāṃ doṣadarśanaṃ tatra tadviparyaye vā guṇadarśanaṃ yena punastatsātmībhāve'pi TBV-SD 62,03 mithyājñāna — rāgāderutpattiḥ saṃbhāvyeta | na cānakṣajasya jñānasya sarvavitsaṃbandhinaḥ kathaṃ pratyakṣaśabda- TBV-SD 62,04 vācyateti vaktuṃ yuktam, yato'kṣajatvaṃ pratyakṣasya śabdavyutpattinimittameva na punaḥ śabdapravṛttinimi- TBV-SD 62,05 ttam; tannimittaṃ hi tadekārthāśritamarthasākṣātkāritvam | anyaddhi śabdasya vyutpattau nimittam anyacca TBV-SD 62,06 pravṛttau, yathā gośabdasya gamanaṃ vyutpattau, gopiṇḍāśritagotvaṃ pravṛttau nimittam — anyathā yadi yadeva TBV-SD 62,07 vyutpattinimittaṃ tadeva pravṛttāvapi tadā gacchantyāmeva gavi gośabdapravṛttiḥ syāt na sthitāyām, TBV-SD 62,08 mahiṣyādau ca gamanapariṇāmavati gośabdaḥ pravartteta — tathā'trāpi pravṛttinimittasadbhāvāt pratyakṣa- TBV-SD 62,09 vyapadeśaḥ saṃbhavatyeva | yadvā yadeva vyutpattinimittaṃ tadeva pravṛttāvapyastu tathāpi tacchabdavācyatā- TBV-SD 62,10 yāstatra nābhāvaḥ | tathāhi — ‘aśrute’ sarvapadārthān jñānātmanā vyāpnotīti vyutpattiśabdasamāśrayaṇād TBV-SD 62,11 akṣaḥ ātmā, tamāśritam utpādyatvena taṃ prati gatamiti pratyakṣamiti vyutpatteḥ | abhyupagamavādena TBV-SD 62,12 cābhyāsavaśāt prāptaprakarṣeṇa jñānena sarvajña iti pratipāditam | na tvasmākamayamabhyupagamaḥ kintu TBV-SD 62,13 jñānādyāvārakaghātikarmacatuṣṭayakṣayodbhūtāśeṣajñeyavyāpyanindriyaśabdaliṅgasākṣātkārijñānavataḥ sarva- TBV-SD 62,14 jñatvamabhyupagamyate | TBV-SD 62,15 yaccoktam ‘yadyatītānāgatavarttamānāśeṣapadārthasākṣātkārijñānena sarvajñastadā krameṇātītā- TBV-SD 62,16 nāgatapadārthavedane padārthānāmānantyād na jñānaparisamāptiḥ’ iti, tadayuktam; tathā'nabhyupagamāt; TBV-SD 62,17 śāstrārthe krameṇānubhūte'pyatyantābhyāsānna krameṇa saṃvedanamanubhūyate tadvadatrāpi syāt | yadapya- TBV-SD 62,18 bhyadhāyi ‘atha yugapatsarvapadārthavedakaṃ tajjñānamabhyupagamyate tadā parasparaviruddhānāṃ śītoṣṇā- TBV-SD 62,19 dīnāmekajñāne pratibhāsāsaṃbhavāt; saṃbhave'pi’ ityādi, tadapyayuktam; yataḥ parasparaviruddhānāṃ kime- TBV-SD 62,20 kadā'saṃbhavaḥ, kiṃvā saṃbhave'pyekajñāne'pratibhāsanaṃ bhavatā pratipādayitumabhipretam ? tatra yadyādyaḥ TBV-SD 62,21 pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; jalā'nalādīnāṃ chāyā''tapādīnāṃ caikadā viruddhānāmapi saṃbhavāt | athaikatra TBV-SD 62,22 viruddhānāmasaṃbhavastadā'saṃbhavādeva naikatra jñāne teṣāṃ pratibhāso na punarviruddhatvāt, viruddhānāmapi TBV-SD 62,23 teṣāmekajñāne pratibhāsasaṃvedanāt | etena ‘viruddhārthagrāhakasya ca tajjñānasya na pratiniyatārthagrāhakatvaṃ TBV-SD 62,24 syāt’ ityādyapi nirastam, chāyā''tapādiviruddhārthagrāhiṇo'pi jñānasya pratiniyatārthagrāhakatva- TBV-SD 62,25 saṃvedanāt | yaccoktam ‘yadi yugapatsarvapadārthagrāhakaṃ tajjñānaṃ tadaikakṣaṇa eva sarvapadārthavedanāt TBV-SD 62,26 dvitīyādikṣaṇe kiñcijjña eva sa syāt’ ityādi, tadapyatyantāsaṃbaddham; yato yadi dvitīyakṣaṇe TBV-SD 62,27 padārthānām tajjñānasya cābhāvaḥ syāt tadā syādapyetat; na caitatsaṃbhavati, tathā'bhyupagame dvitīyakṣaṇe TBV-SD 62,28 sarvapadārthābhāvāt sakalasaṃsārocchedaḥ syāt | yadapyabhyadhāyi ‘anādyanantapadārthasaṃvedane tatsaṃveda- TBV-SD 62,29 nasyāparisamāptiḥ’ ityādi, tadapyayuktam; atyantābhyastaśāstrārthajñānasyeva yugapadanādyanantārthagrāhi- TBV-SD 62,30 ṇastajjñānasyāpi parisamāptisaṃbhavāt; anyathā bhūta — bhaviṣyat — sūkṣmādipadārthagrāhiṇaḥ preraṇājani- TBV-SD 62,31 tajñānasyāpi kathaṃ parisamāptiḥ ? tatrāpyaparisamāptyabhyupagame “codanā bhūtaṃ bhavantaṃ bhaviṣyantam” TBV-SD 62,32 ityādivacanasya nairarthakyaṃ syāditi | yadapi ‘parastharāgādisaṃvedane sarāgaḥ syāt’ ityādi, TBV-SD 62,33 tadapyasaṅgatam; nahi parastharāgādisaṃvedanād rāgādimān bhavati; anyathā śrotriyadvijasyāpi TBV-SD 62,34 svapnajñānena madyapānādisaṃvedanād madyapānadoṣaḥ syāt | athāpyarasanendriyajaṃ tajjñānamiti TBV-SD 62,35 nāyaṃ doṣastarhi sarvajñajñānamapi nendriyajamiti kathamaśucirasāsvādadoṣastatrāsajyeta ? na ca TBV-SD 62,36 rāgādisaṃvedanād ‘rāgī’ iti loke vyavahāraḥ kintvaṅganākāmanādyabhilāṣasvasaṃviditasyāśi TBV-SD 62,37 ṣṭavyavahārakāriṇaḥ svātmasvabhāvasyotpatteḥ; na cāsau tatreti kathaṃ sa rāgādimān ? yadapi ‘atha TBV-SD 62,38 śaktiyuktatvena sarvapadārthavedanam’ ityādi, tadapyacāru; yathā upalabdhilakṣaṇaprāpte sannihitadeśādāva- TBV-SD 62,39 nupalabdheḥ ‘aparamatra nāsti’ iti idānīṃtanānāmiyattāniścayastathā sarvajñasyāpi svaśaktiparicche- TBV-SD 62,40 dāt; anyathā ghaṭādīnāmapi kvacit pradeśe'bhāvaniścaye'paraprakārāsaṃbhavāt sakalavyavahāravilopaḥ TBV-SD 63,01 syāt | ‘atha yāvadupayogipradhānapadārthajātam’ ityādi api ayuktam, sakalapadārthajñatvapratipāda- TBV-SD 63,02 nāt | ata eva — TBV-SD 63,03 “jño jñeye kathamajñaḥ syād asati pratibandhari | TBV-SD 63,04 satyeva dāhye na hyagniḥ kvacid dṛṣṭo na dāhakaḥ || ” TBV-SD 63,05 ityatra yaduktam “kiṃ sarvajñatvāt, atha kiñcijjñatvād iti, nobhayathāpi hetuḥ | yadi tāvat TBV-SD 63,06 sarvajñatvāditi hetvarthaḥ parikalpyate tadā pratijñārthaikadeśo heturasiddha eva; kathaṃ hi tadeva sādhyam TBV-SD 63,07 tadeva hetuḥ | atha kiñcijjñatvāditi hetustadā viruddhatā syāt; kathaṃ hi kiñcijjñatvaṃ sarvajñatvena viruddhaṃ TBV-SD 63,08 sarvajñatvaṃ sādhayet ? atha jñatvamātraṃ hetustadā'naikāntikaḥ, jñatvamātrasya kiñcijjñatvenāpyavirodhāt” TBV-SD 63,09 iti, tadapi nirastam; sāmānyena ‘sarvajñatvāt’ ityasya hetutvāt viśeṣeṇa tajjñatvasya sādhyatvāt TBV-SD 63,10 sāmānya — viśeṣayośca bhedasya kathañcit pratipādayiṣyamāṇatvāt sāmānyena sarvajñatvasya cānumāna- TBV-SD 63,11 vyavahāriṇaṃ prati sādhitatvāt | etena ‘sūkṣmā'ntaritadūrārthāḥ kasyacit pratyakṣāḥ prameyatvāt’ TBV-SD 63,12 ityatra prayoge prameyatvahetoryad dūṣaṇamupanyastaṃ pūrvapakṣavādinā tadapi nirastam, sarvasūkṣmā'ntarita- TBV-SD 63,13 padārthānāṃ vyāptiprasādhakenānumānapramāṇena vā ekena sāmānyataḥ prameyatvasya prasādhitatvāt | TBV-SD 63,14 yacca ‘pradhānapadārthaparijñānaṃ na sakalapadārthajñānamantareṇa saṃbhavati’ iti, tat sarvajñavacanāmṛ- TBV-SD 63,15 talavāsvādasaṃbhavo bhavato'pi kathañcit saṃpanna iti lakṣyate | tathāhi tadvacaḥ — TBV-SD 63,16 “je egaṃ jāṇai” ityādi | TBV-SD 63,17 tanmatānusāribhiḥ pūrvācāryairapyayamartho nyagādi — TBV-SD 63,18 “eko bhāvastattvato yena dṛṣṭaḥ sarve bhāvāḥ sarvathā tena dṛṣṭāḥ | TBV-SD 63,19 sarve bhāvāḥ sarvathā yena dṛṣṭā eko bhāvastattvatastena dṛṣṭaḥ” || TBV-SD 63,20 asyāyamarthaḥ — na hyasarvavidā kaścideko'pi padārthastattvato draṣṭuṃ śakyaḥ, ekasyāpi padārthasyānugata — TBV-SD 63,21 vyāvṛttadharmadvāreṇa sākṣāt pāraṃparyeṇa vā sarvapadārthasaṃbandhisvabhāvatvāt; tatsvabhāvā'vedane ca TBV-SD 63,22 tasyā'vedanameva paramārthataḥ tatastajjñānaṃ svapratibhāsameva vettīti nārtho viditaḥ syāt, kevalaṃ TBV-SD 63,23 tatrābhimānamātrameva lokasya | atha saṃbandhisvabhāvatā padārthasya svarūpameva na bhavati, yat kevalaṃ TBV-SD 63,24 pratyakṣapratītaṃ sannihitamātraṃ sa eva vastusvabhāvaḥ; saṃbandhitā tu tatra parikalpitaiva padārthāntarada- TBV-SD 63,25 rśanasaṃbhavatayā | tathā coktam — TBV-SD 63,26 “niṣpatteraparādhīnamapi kāryaṃ svahetunā | TBV-SD 63,27 saṃbadhyate kalpanayā, kimakāryaṃ kathañcana ? ” || iti, TBV-SD 63,28 tadetadayuktam; evaṃ hi parikalpyamāne svarūpamātrasaṃvedanād advaitameva prāptam, tataḥ sarvapadārthābhāve TBV-SD 63,29 vyavahārābhāvaḥ | atha vyavahārocchedabhayāt padārthasadbhāvo'bhyupagamyate tarhi sarvapadārthasaṃbandhi- TBV-SD 63,30 tā'pi sākṣāt pāraṃparyeṇa ca padārthasvabhāvo'bhyupagantavyaḥ; anyathā sākṣāt pāraṃparyeṇa vā'nyapa- TBV-SD 63,31 dārthajanyajanakatālakṣaṇasaṃbandhitā'nabhyupagame tadvyāvṛttyanugatisaṃbandhitā'nabhyupagame ca padārthasva- TBV-SD 63,32 rūpasyāpyabhāvaḥ | tatpadārthaparijñāne ca tadviśeṣaṇabhūtā tatsaṃbandhitā'pi jñātaiva, anyathā tasya TBV-SD 63,33 tatparijñānameva na syāt; tatparijñāne ca sakalapadārthaparijñānamasmadādīnāmanumānataḥ, sarvajñasya ca TBV-SD 63,34 sākṣāt tajjñānena sakalapadārthajñānam | lokastu pratyakṣeṇa kathañcit kasyacit pratipattā | tathāhi — TBV-SD 63,35 dhūmasyāpyagnijanyatayā pratipattau bāṣpādivyāvṛttadhūmasvarūpapratipattiḥ; anyathā vyavahārābhāvaḥ | TBV-SD 63,36 tathā nīlādipratibhāsasya bāhyārthasaṃbandhitayā'pratipattau bāhyārthāpratipattireva syāt | tasmāt TBV-SD 63,37 saṃbandhitayaiva padārthasvarūpapratipattiḥ; tacca saṃbandhitvaṃ prameyamanumānena pratīyate'bhyāsadaśāyāmasma- TBV-SD 63,38 dādibhiḥ; yatra kṣayopaśamalakṣaṇo'bhyāsastatra tasya pratyakṣato'pi pratipattiriti kathaṃ na pradhānabhūta- TBV-SD 63,39 padārthavedane sakalapadārthavedanam ekavedane'pi sakalavedanasya pratipāditatvāt ? TBV-SD 64,01 vikalpābhāve'pi mantrāviṣṭakumārikādivacanavannityasamāhitasyāpi vacanasaṃbhavād ‘vikalpā- TBV-SD 64,02 bhāve kathaṃ vacanam’ ityādi nirastam | dṛśyate cātyantābhyaste viṣaye vyavahāriṇāṃ vikalpanamantare- TBV-SD 64,03 ṇāpi vacanapravṛttiriti kathaṃ tataḥ sarvajñāsya chādmasthikajñānāsañjanaṃ yuktam ? yadapyuktam ‘atītā- TBV-SD 64,04 derasattvāt kathaṃ tajjñānena grahaṇam, grahaṇe vā'sadarthagrāhitvāt tajjñānavān bhrāntaḥ syāt’ ityādi, TBV-SD 64,05 tadapyayuktam; yataḥ kimatītāderatītādikālasaṃbandhitvenāsattvam, uta tajjñānakālasaṃbandhitvena ? TBV-SD 64,06 yadyatītādikālasaṃbandhitveneti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; varttamānakālasaṃbandhitvena varttamānasyeva tatkā- TBV-SD 64,07 lasaṃbandhitvenātītāderapi sattvasaṃbhavāt | athātītādeḥ kālasyābhāvāt tatsaṃbandhino'pyabhāvaḥ, TBV-SD 64,08 tadasattvaṃ ca pratipāditaṃ pūrvapakṣavādinā'navasthe — taretarāśrayādidoṣapratipādanena; satyam, pratipāditaṃ TBV-SD 64,09 na ca samyak; tathāhi — nāsmābhiraparātītādikālasaṃbandhitvādasyātītāditvamabhyupagamyate — yenā- TBV-SD 64,10 navasthā syāt — nāpi padārthānāmatītāditvena kālasyātītāditvam — yenetaretarāśrayadoṣaḥ — kintu TBV-SD 64,11 svarūpata evātītādisamayasyātītāditvam | tathāhi — anubhūtavarttamānatvaḥ samayo'tīta ityucyate, TBV-SD 64,12 anubhaviṣyadvarttamānatvaścānāgataḥ; tatsaṃbandhitvāt padārthasyāpyatītā'nāgatatve aviruddhe | ‘atha TBV-SD 64,13 yathā'tītādeḥ samayasya svarūpeṇaivātītāditvaṃ tathā padārthānāmapi tadbhaviṣyatīti vyarthastadabhyu- TBV-SD 64,14 pagamaḥ’ etaccātyantāsaṅgatam, na hyekapadārthadharmastadanyatrāpyāsañjayituṃ yuktaḥ; anyathā nimbādesti- TBV-SD 64,15 ktatā guḍādāvapyāsañjanīyā syāt | na ca sā'traiva pratyakṣasiddhā ityanyatrāsañjane tadvirodha ityutta- TBV-SD 64,16 ram, prakṛte'pyasyottarasya samānatvāt | bhavatu padārthadharma evātītāditvaṃ tathāpi nāsmākamabhyupa- TBV-SD 64,17 gamakṣatiḥ, viśiṣṭapadārthapariṇāmasyaivātītādikālatveneṣṭeḥ — TBV-SD 64,18 “pariṇāma — varttanā — divi — parā'paratva” — TBV-SD 64,19 ityādyāgamāt | tathāhi — smaraṇaviṣayatvaṃ padārthasyātītatvamucyate, anubhavaviṣayatvaṃ varttamānatvam, TBV-SD 64,20 sthirāvasthādarśanaliṅgabalotpadyamāna‘kālāntarasthāyyayaṃ padārthaḥ’ ityanumānaviṣayatvaṃ dharmo'nāga- TBV-SD 64,21 takālatvamiti | tena yaducyate ‘yadi svata eva kālasyātītāditvaṃ padārthasyāpi tat svata TBV-SD 64,22 eva syāt’ iti, pareṇa tat siddhaṃ sādhitam | tad atītādikālasya sattvānna tatkāla- TBV-SD 64,23 saṃbandhitvenātītādeḥ padārthasyā'sattvam, varttamānakālasaṃbandhitvena tvatītāderasattvapratipāda- TBV-SD 64,24 ne'bhimatameva pratipāditaṃ bhavati; na hyatītakālasaṃbandhitvasattvamevaitajjñānakālasaṃbandhitvamasmā- TBV-SD 64,25 bhirabhyupagamyate | na caitatkālasaṃbandhitvenāsattve svakālasaṃbandhitvenāpyatītāderasattvaṃ bhavati; TBV-SD 64,26 anyathaitatkālasaṃbandhitvasyāpyatītādikālasaṃbandhitvenāsattvāt sarvābhāvaḥ syāditi sakalavya- TBV-SD 64,27 vahārocchedaḥ | athāpi syāt — bhavatvatītādeḥ sattvaṃ tathāpi sarvajñajñāne na tasya pratibhāsaḥ, TBV-SD 64,28 tajjñānakāle tasyāsannihitatvāt; sannidhāne vā tajjñānāvabhāsina iva varttamānakālasaṃbandhino'- TBV-SD 64,29 tītāderapi varttamānakālasaṃbandhitvaprāpteḥ | na hi varttamānasyāpi sannihitatvena tatkālajñānaprati- TBV-SD 64,30 bhāsitvaṃ muktvā'nyad varttamānakālasaṃbandhitvam; evamatītādestajjñānāvabhāsitve varttamānatvameveti TBV-SD 64,31 varttamānamātrapadārthajñānavānasmadādivanna sarvajñaḥ syāt | kiṃca, atītādestajjñānakāle'sannihita- TBV-SD 64,32 tvena tajjñāne'pratibhāsaḥ; pratibhāse vā svajñānasaṃbandhitvena tasya grahaṇāt tajjñānasya viparītakhyā- TBV-SD 64,33 tirūpatāprasaktiḥ, etadasaṃbaddham; yato yathā'smadādīnāmasannihitakālo'pyarthaḥ satyasvapnajñāne TBV-SD 64,34 pratibhāti — na cāsannihitasya tasyātītādikālasaṃbandhino varttamānakālasaṃbandhitvam; nāpi TBV-SD 64,35 svakālasaṃbandhitvena satyasvapnajñāne tasya pratibhāsanāt tadgrāhiṇo jñānasya viparītakhyātitvam | TBV-SD 64,36 yatra hyanyadeśa — kālo'rtho'nyadeśa — kālasaṃbandhitvena pratibhāti sā viparītakhyātiḥ | atra tvatī- TBV-SD 64,37 tādikālasaṃbandhī atītādikālasaṃbandhitvenaiva pratibhātīti na tatpratibhāsino'rthasya tatkālasaṃ- TBV-SD 64,38 bandhitvena varttamānatvam; nāpi tadgrāhiṇo vijñānasya viparītakhyātitvam — tathā sarvajñajñāne'pi TBV-SD 64,39 yadā'tītādikālo'rtho'tītādikālasaṃbandhitvena pratibhāti tadā kathaṃ tasyārthasya varttamānakāla- TBV-SD 65,01 saṃbandhitvam, kathaṃ vā tajjñānasya viparītakhyātitvamiti ? yathā vā viśiṣṭamantrasaṃskṛtacakṣuṣāma- TBV-SD 65,02 ṅguṣṭhādinirīkṣaṇenānyadeśā api caurādayo gṛhyamāṇā na taddeśā bhavanti, nāpi tajjñānaṃ taddeśādi- TBV-SD 65,03 saṃbandhitvamanubhavati, tathā sarvavidvijñānamapyasannihitakālaṃ yadyarthamavabhāsayati svātmanā tatkā- TBV-SD 65,04 lasaṃbandhitvamananubhavadapi tadā ko virodhaḥ, kathaṃ vā tasyātītāderarthasya tajjñānakālatvamiti ? TBV-SD 65,05 na ca satyasvapnajñāne'pyatītādyarthapratibhāse samānameva dūṣaṇamiti na taddṛṣṭāntadvāreṇa sarvajñajñāna- TBV-SD 65,06 matītādyarthagrāhakaṃ vyavasthāpayituṃ yuktamiti vaktuṃ yuktam, avisaṃvādavato'pi jñānasya visaṃvādaviṣaye TBV-SD 65,07 vipratipattyabhyupagame svasaṃvedanamātre'pi vipratipattisadbhāvād atisūkṣmekṣikayā tasyāpi tatsva- TBV-SD 65,08 rūpatvāsaṃbhavāt sarvaśūnyatāprasaṅgāt; tanniṣedhasya ca pratipādayiṣyamāṇatvāt | ato na yuktamuktam TBV-SD 65,09 ‘atha pratipādyāpekṣayā’ ityādi ‘na bhrāntajñānavān sarvajñaḥ kalpayituṃ yuktaḥ’ itiparyantam | yadapyu- TBV-SD 65,10 ktam ‘bhavatu vā sarvajñastathāpyasau tatkāle'pyasarvajñairjñātuṃ na śakyate’ ityādi, tadapyasaṃgatam; yato TBV-SD 65,11 yathā sakalaśāstrārthāparijñāne'pi vyavahāriṇā ‘sakalaśāstrajñaḥ’ iti kaścit puruṣo niścīyate tathā TBV-SD 65,12 sakalapadārthāparijñāne'pi yadi kenacit kaścit sarvajñatvena niścīyate tadā ko virodhaḥ ? yuktaṃ TBV-SD 65,13 caitat; anyathā yuṣmābhirapi sakalavedārthāparijñāne kathaṃ jaiminiranyo vā vedārthajñatvena niścīyate ? TBV-SD 65,14 tadaniścaye ca kathaṃ tadvyākhyātārthānusaraṇādagnihotrādāvanuṣṭhāne pravṛttiḥ ? iti yatkiñcidetat TBV-SD 65,15 “sarvajño'yamiti hyetat” ityādi | tadevaṃ sarvajñasadbhāvagrāhakasya pramāṇasya jñatva — prameyatva — vacana- TBV-SD 65,16 viśeṣatvāderdarśitatvāt tadabhāvaprasādhakasya ca nirastatvāt ‘ye bādhakapramāṇagocaratāmāpannāste TBV-SD 65,17 ‘asat’ iti vyavaharttavyāḥ’ iti prayoge hetorasiddhatvāt ye suniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇatve sati TBV-SD 65,18 sadupalambhakapramāṇagocarāste ‘sat’ iti vyavaharttavyāḥ, yathobhayavādyavipratipattiviṣayā ghaṭādayaḥ, TBV-SD 65,19 tathābhūtaśca sarvavit iti bhavatyataḥ pramāṇāt sarvajñavyavahārapravṛttiriti | TBV-SD 65,20 athāpi syāt — svaviṣayāvisaṃvādivacanaviśeṣasya tadviṣayāvisaṃvādijñānapūrvakatvamātrameva TBV-SD 65,21 bhavatā prasādhitam, na caitāvatā'nantārthasākṣātkārijñānavān sarvajñaḥ siddhimāsādayati, sakala- TBV-SD 65,22 sūkṣmādipadārthasārthasākṣātkārijñānaviśeṣapūrvakatve hi vacanaviśeṣasya siddhe tajjñānavataḥ sarvajñatva- TBV-SD 65,23 siddhiḥ syāt | na ca tathābhūtajñānapūrvakatvaṃ vacanaviśeṣasya siddham, anumānādijñānādapi svaviṣa- TBV-SD 65,24 yāvisaṃvādivacanaviśeṣasya saṃbhavāt; na ca tathābhūtajñānavān sarvajño bhavadbhirabhyupagamyata ityetad TBV-SD 65,25 hṛdi kṛtvā''ha sūriḥ — ‘kusamayavisāsaṇaṃ’ iti | samyak — pramāṇāntarāvisaṃvāditvena — īyante TBV-SD 65,26 paricchidyante iti samayāḥ — naṣṭa — muṣṭi — cintā — lābhā'lābha — sukhā'sukha — jīvita — maraṇa — graho — parāga- TBV-SD 65,27 — mantrau — ṣadhaśattyādayaḥ padārthāḥ — teṣāṃ vividham — anyapadārthakāraṇatvena kāryatvena cānekaprakā- TBV-SD 65,28 ram — śāsanam pratipādakam yataḥ śāsanam kuḥ pṛthvī tasyā iva | TBV-SD 65,29 ayamabhiprāyaḥ — jñatva — prameyatvāderanekaprakārasya pratipāditanyāyena sarvajñasattvapratipādakasya TBV-SD 65,30 hetoḥ sadbhāve'pi tatkṛtatvena śāsanaprāmāṇyapratipādanārthaṃ sarvajño'bhyupagamyate; tasya cānyato TBV-SD 65,31 hetoḥ pratipādane'pi tadāgamapraṇetṛtvaṃ hetvantarāt punaḥ pratipādanīyaṃ syāditi hetvantaramutsṛjya TBV-SD 65,32 pratipādanagauravaparihārārthaṃ vacanaviśeṣalakṣaṇa eva hetustatsadbhāvāvedaka upanyasanīyaḥ, sa cānena TBV-SD 65,33 gāthāsūtrāvayavena sūcitaḥ | ata eva saṃskṛtya hetuḥ karttavyaḥ | tathāhi — yo yadviṣayā'visaṃvā- TBV-SD 65,34 dyaliṅgānupadeśānanvayavyatirekapūrvako vacanaviśeṣaḥ sa tatsākṣātkārijñānaviśeṣaprabhavaḥ, yathā'- TBV-SD 65,35 smadādipravarttitaḥ pṛthvīkāṭhinyādiviṣayastathābhūto vacanaviśeṣaḥ, naṣṭa — muṣṭiviśeṣādiviṣayāvisaṃ- TBV-SD 65,36 vādyaliṅgānupadeśānanvayavyatirekapūrvakavacanaviśeṣaścāyaṃ śāsanalakṣaṇo'rtha iti | TBV-SD 65,37 na cātrāvisaṃvāditvaṃ vacanaviśeṣatvalakṣaṇasya hetorviśeṣaṇamasiddham, naṣṭa — muṣṭyādīnāṃ vacana- TBV-SD 65,38 viśeṣapratipāditānāṃ pramāṇāntaratastathaivopalabdheravisaṃvādasiddheḥ | yo'pi kvacid vacanaviśeṣasya tatra TBV-SD 65,39 visaṃvādo bhavatā parikalpyate so'pi tadarthasya samyagaparijñānāt sāmagrīvaikalyāt; na punarvacana- TBV-SD 65,40 viśeṣasyāsatyārthatvāt | na ca sāmagrīvaikalyādekatrāsatyārthatve sarvatra tathātvaṃ parikalpayituṃ TBV-SD 65,41 yuktam; anyathā pratyakṣasyāpi dvicandrādiviṣayasya sāmagrīvaikalyenopajāyamānasyāsatyatvasaṃbhavāt TBV-SD 66,01 samagrasāmagrīprabhavasyāpyasatyatvaṃ syāt | athāvikalasāmagrīprabhavaṃ pratyakṣaṃ vikalasāmagrīprabhavāt TBV-SD 66,02 tasmād vilakṣaṇamiti nāyaṃ doṣaḥ, tadatrāpi samānam | tathāhi — samyagajñātatadarthād vacanād TBV-SD 66,03 yad naṣṭa — muṣṭyādiviṣayaṃ visaṃvādijñānamutpadyate tat samyagavagatatadarthavacanodbhavād vilakṣaṇameva | TBV-SD 66,04 yathā ca viśiṣṭasāmagrīprabhavasya pratyakṣasya na kvacid vyabhicāra iti tasyāvisaṃvāditvaṃ tathā'va- TBV-SD 66,05 gatasamyagarthavacanodbhavasyāpi naṣṭa — muṣṭyādiviṣayavijñānasyeti siddhamatrāvisaṃvāditvalakṣaṇaṃ viśe- TBV-SD 66,06 ṣaṇaṃ prakṛtahetoḥ | TBV-SD 66,07 nāpyaliṅgapūrvakatvaṃ viśeṣaṇamasiddham, naṣṭa — muṣṭyādīnāmasmadādīndriyāviṣayatvena talliṅgatve- TBV-SD 66,08 nābhimatasyāpyarthasyāsmadādyakṣāviṣayatvānna tatpratipattiḥ; pratipattau vā'smadādīnāmapi talliṅga- TBV-SD 66,09 darśanād vacanaviśeṣamantareṇāpi graho — parāgādipratipattiḥ syāt | na hi sādhyavyāptaliṅganiśca- TBV-SD 66,10 ye'gnyādipratipattau vacanaviśeṣāpekṣā dṛṣṭā; na bhavati cāsmadādīnāṃ vacanaviśeṣamantareṇa kadā- TBV-SD 66,11 canāpi pratiniyatadik — pramāṇa — phalādyavinābhūtagraho — parāgādipratipattiriti tathābhūtavacanapraṇetura- TBV-SD 66,12 tīndriyārthaviṣayaṃ jñānamaliṅgamabhyupagantavyamityaliṅgapūrvakatvamapi viśeṣaṇaṃ prakṛtahetornāsiddham | TBV-SD 66,13 nāpyayamupadeśaparamparayā'tīndriyārthadarśanābhāve'pi pramāṇabhūtaḥ prabandhenānuvartata ityanupadeśa- TBV-SD 66,14 pūrvakatvaviśeṣaṇāsiddhiriti vaktuṃ yuktam, upadeśaparamparāprabhavatve naṣṭa — muṣṭyādipratipādakavacana- TBV-SD 66,15 viśeṣasya vakturajñāna — duṣṭābhiprāya — vacanākauśaladoṣaiḥ śroturvā mandabuddhitva — viparyastabuddhitva — gṛhītavi- TBV-SD 66,16 smaraṇaiḥ pratipuruṣaṃ hīyamānasyānādau kāle mūlataściroccheda eva syāt | tathāhi — idānīmapi kecid TBV-SD 66,17 jyotiḥśāstrādikamajñānadoṣādanyathopadiśanta upalabhyante, anye samyagavagacchanto'pi duṣṭābhiprā- TBV-SD 66,18 yatayā, anye vacanadoṣādavyaktamanyathā ceti; tathā śrotāro'pi kecid mandabuddhitvadoṣāduktamapi TBV-SD 66,19 yathāvannāvadhārayanti, anye viparyastabuddhayaḥ samyagupadiṣṭamapyanyathā'vadhārayanti, kecit punaḥ TBV-SD 66,20 samyakparijñātamapi vismarantītyevamādibhiḥ kāraṇaiḥ pratipuruṣaṃ hīyamānasyaitāvantaṃ kālaṃ yāvadā- TBV-SD 66,21 gamanameva na syāccirocchinnatvena, āgacchati ca; tasmādantarā'ntarā vicchinnaḥ sūkṣmādipadārthasā- TBV-SD 66,22 kṣātkārijñānavatā kenacidabhivyakta ityantaṃ kālaṃ yāvadāgacchatītyabhyupagamanīyamiti nānupadeśa- TBV-SD 66,23 pūrvakatvaviśeṣaṇāsiddhiḥ | TBV-SD 66,24 nāpyanvaya — vyatirekābhyāṃ naṣṭa — muṣṭyādikaṃ jñātvā tadviṣayavacanaviśeṣapravarttanaṃ kasyacit TBV-SD 66,25 saṃbhavati yenānanvaya — vyatirekapūrvakatvaviśeṣaṇāsiddhiḥ syāt, yato nānvaya — vyatirekābhyāṃ graho — TBV-SD 66,26 parāgau — ṣadhaśaktyādayo jñātuṃ śakyante, prāvṛṭsamaye śilīndhrodbhedavad graho — parāgādīnāṃ dik — TBV-SD 66,27 pramāṇa — phala — kālādiṣu niyamābhāvāt | dravyaśaktiparijñānābhyupagame'nvaya — vyatirekābhyāṃ yāvanti TBV-SD 66,28 jagati dravyāṇi tānyekatra mīlayitvaikasya rasa — kalkādibhedena, karṣādimātrābhedena, bāla — madhya- TBV-SD 66,29 mādyavasthābhedena, mūla — patrādyavayavabhedena prakṣepo — ddhārābhyāmeko'pi yogo yugasahasreṇāpi na TBV-SD 66,30 jñātuṃ pāryate kimutāneka iti kutastābhyāmauṣadhaśaktyavagamaḥ ? tena nānanvaya — vyatirekapūrvakatva- TBV-SD 66,31 viśeṣaṇasyāsiddhiḥ | nāpi naṣṭa — muṣṭyādiviṣayavacanaviśeṣasyāpauruṣeyatvād viśiṣṭajñānapūrvakatvasyā- TBV-SD 66,32 siddherasiddhaḥ prakṛto hetuḥ, apauruṣeyasya vacanasya pūrvameva niṣiddhatvāt | TBV-SD 66,33 nāpyasākṣātkārijñānapūrvakatve'pi prakṛtavacanaviśeṣasya saṃbhavādanaikāntikaḥ, saviśeṣaṇasya heto- TBV-SD 66,34 rvipakṣe sattvasya pratiṣiddhatvāt | ata eva na viruddhaḥ, vipakṣa eva varttamāno viruddhaḥ; na cāsya pūrvokta- TBV-SD 66,35 prakāreṇāvagatasvasādhyapratibandhasya vipakṣe vṛttisaṃbhavaḥ | atha bhavatu graho — parāgābhidhāyakavacanasya TBV-SD 66,36 tatpūrvakatvasiddhirato hetoḥ, tatra tasya saṃvādāt; dharmādipadārthasākṣātkārijñānapūrvakatvasiddhistu TBV-SD 66,37 kathaṃ tatra tasya saṃvādābhāvāt ? na, tatrāpi tasya saṃvādāt | tathāhi — jyotiḥśāstrādergraho — TBV-SD 66,38 parāgādikaṃ viśiṣṭavarṇa — pramāṇa — digvibhāgādiviśiṣṭaṃ pratipadyamānaḥ pratiniyatānāṃ pratiniyata- TBV-SD 66,39 deśavarttināṃ prāṇināṃ pratiniyatakāle pratiniyatakarmaphalasaṃsūcakatvena pratipadyate | uktaṃ ca tatra — TBV-SD 66,40 “nakṣatra — grahapañjaramaharniśaṃ lokakarmavikṣiptam | TBV-SD 66,41 bhramati śubhāśubhamakhilaṃ prakāśayat pūrvajanmakṛtam” || TBV-SD 66,42 ato jyotiḥśāstraṃ graho — parāgādikamiva dharmā'dharmāvapi pramāṇāntarasaṃvādato'vagamayati tena graho- TBV-SD 66,43 parāgādivacanaviśeṣasya dharmā'dharmasākṣātkārijñānapūrvakatvamapi siddham; tatsiddhau sakalapadārthasā- TBV-SD 67,01 kṣātkārijñānapūrvakatvamapi siddhimāsādayati | nahi dharmā'dharmayoḥ sukha — duḥkhakāraṇatvasākṣātkaraṇaṃ TBV-SD 67,02 sahakārikāraṇāśeṣapadārtha — tadādhārabhūtasamastaprāṇigaṇasākṣātkaraṇamantareṇa saṃbhavati, sarvapadā- TBV-SD 67,03 rthānāṃ parasparapratibandhādekapadārthasarvadharmapratipattiśca sakalapadārthapratipattināntarīyakā prāk pratipā- TBV-SD 67,04 ditā | ato bhavati sakalapadārthasākṣātkārijñānapūrvakatvasiddhirato hetorvacanaviśeṣasya; tatsiddhau TBV-SD 67,05 ca tatpraṇetuḥ sūkṣmā'ntaritadūrānantārthasākṣātkāryatīndriyajñānasampatsamanvitasya kathaṃ na siddhiḥ ? TBV-SD 67,06 nāpyetad vaktavyam — sādhyokti — tadāvṛttivacanayoranabhidhānād nyūnatā nāmā'tra sādhanadoṣaḥ, TBV-SD 67,07 pratijñāvacanena prayojanābhāvāt | atha viṣayanirdeśārthaṃ pratijñāvacanam; nanu sa eva kimarthaḥ ? TBV-SD 67,08 sādharmyavatprayogādipratipattyarthaḥ | tathāhi — asati sādhyanirdeśe ‘yo vacanaviśeṣaḥ sa sākṣātkāri- TBV-SD 67,09 jñānapūrvakaḥ’ ityukte kimayaṃ sādharmyavān prayogaḥ, uta vaidharmyavāniti na jñāyeta, ubhayaṃ hyatrāśaṅkyeta — TBV-SD 67,10 vacanaviśeṣatvena sākṣātkārijñānapūrvakatve sādhye sādharmyavān, asākṣātkārijñānapūrvakatvena TBV-SD 67,11 vacanāviśeṣatve sādhye vaidharmyavāniti | hetu — viruddhā'naikāntikapratītiśca na syāt | pratijñāpūrvake TBV-SD 67,12 tu prayoge śabdaviśeṣaḥ sākṣātkārijñānapūrvakaḥ, śabdaviśeṣatvād iti hetubhāvaḥ pratīyate; asākṣā- TBV-SD 67,13 tkārijñānapūrvako vacanaviśeṣatvād iti viruddhatā; cakṣurādikaraṇajanitajñānapūrvako vacanaviśeṣatvād TBV-SD 67,14 ityanaikāntikatvam | hetośca trairūpyaṃ na gamyeta, tasya sādhyāpekṣayā vyavasthiteḥ | sati pratijñāni- TBV-SD 67,15 rdeśe'vayave samudāyopacārāt sādhyadharmī iti pakṣa iti tatra pravṛttasya vacanaviśeṣatvasya pakṣadharma- TBV-SD 67,16 tvam, sādhyadharmasāmānyena ca samāno'rthaḥ sapakṣa iti tatra varttamānasya sapakṣe sattvam, na sapakṣo'- TBV-SD 67,17 sapakṣa ityasapakṣe'pyasattvaṃ pratīyate tadidamanālocitābhidhānam; tathāhi — yo vacanaviśeṣaḥ sa TBV-SD 67,18 sākṣātkārijñānapūrvaka ityetāvanmātramabhidhāya naiva kaścidāste kintu hetordharmiṇyupasaṃhāraṃ karoti | TBV-SD 67,19 tatra yadi vacanaviśeṣaścāyaṃ naṣṭa — muṣṭyādiviṣayo vacanasaṃdarbha iti brūyāt tadā sādharmyavatprayoga- TBV-SD 67,20 pratītiḥ, athāsākṣātkārijñānapūrvakaścetyabhidadhyāt tadā vaidharmyavata iti saṃbandhavacanapūrvakāt TBV-SD 67,21 pakṣadharmatvavacanāt prayogadvayāvagatiḥ vivakṣitasādhyāvagatiśca | hetu — viruddhā'naikāntikā api TBV-SD 67,22 pakṣadharmavacanamātreṇa na pratīyante, yadā tu saṃbandhavacanamapi kriyate tadā kathamapratītiḥ ? tathāhi — TBV-SD 67,23 yo vacanaviśeṣaḥ sa sākṣātkārijñānapūrvaka ityukte heturavagamyate, vidhīyamānenānūdyamānasya vyāpteḥ | TBV-SD 67,24 yo vacanaviśeṣaḥ so'sākṣātkārijñānapūrvaka ityukte viruddhaḥ, viparyayavyāpteḥ | yo vacanaviśeṣaḥ sa TBV-SD 67,25 cakṣurādijanitajñānapūrvaka iti anaikāntikādhyavasāyaḥ, vyabhicārāt | tathā, trairūpyamapi hetorgamyata TBV-SD 67,26 eva, yato vyāptipradarśanakāle vyāpako dharmaḥ sādhyatayā avagamyate; yatra tu vyāpyo dharmo vivādā- TBV-SD 67,27 spadībhūte dharmiṇyupasaṃhriyate sa samudāyaikadeśatayā pakṣa iti tatropasaṃhṛtasya vyāpyadharmasya pakṣadharma- TBV-SD 67,28 tvāvagatiḥ | sā ca vyāptiryatra dharmiṇyupadarśyate sa sādhyadharmasāmānyena samāno'rthaḥ sapakṣaḥ pratīyata TBV-SD 67,29 iti sapakṣe sattvamapyavagamyate | sāmarthyācca vyāpakanivṛttau vyāpyanivṛttiryatrāvasīyate so'sapakṣa TBV-SD 67,30 iti asapakṣe'pyasattvamapi niścīyate iti nārthaḥ pratijñāvacanena | tadāha dharmakīrttiḥ — “yadi pratī- TBV-SD 67,31 tiranyathā na syāt sarvaṃ śobheta, dṛṣṭā ca pakṣadharmasaṃbandhavacanamātrāt pratijñāvacanamanteraṇāpi pratī- TBV-SD 67,32 tiriti kastasyopayogaḥ” ? yadā ca pratijñāvacanaṃ nairarthakyamanubhavati tadā tadāvṛtti- TBV-SD 67,33 vacanasya nigamanalakṣaṇasya sutarāmanupayoga iti na pratijñādyavacanamapi prakṛtasādhanasya nyūnatādoṣaḥ; TBV-SD 67,34 kevalaṃ tatpratipādyasyārthasya svasādhyāvinābhūtasya hetoḥ sādhyadharmiṇyupasaṃhāramātrādeva siddhatvād TBV-SD 67,35 arthādāpannasya svaśabdena punarabhidhānaṃ nigrahasthānamiti pratijñādivacanaṃ vādakathāyāṃ kriyamāṇaṃ TBV-SD 67,36 tadvakturnigrahamāpādayati | upanayavacanaṃ tu hetoḥ pakṣadharmatvapratipādanādeva labdhamiti tasyāpi tataḥ TBV-SD 67,37 pṛthak pratipādane punaruktatālakṣaṇa eva doṣa iti na tadanabhidhāne'pi nyūnaṃ sādhanavākyam; tataḥ TBV-SD 67,38 sarvadoṣarahitatvāt sādhanavākyasya bhavatyataḥ prakṛtasādhyasiddhiḥ | TBV-SD 67,39 svasādhyāvinābhūtaśca hetuḥ sādhyadharmiṇyupadarśayitavyo vādakathāyāmityabhiprāyavatā ācā- TBV-SD 67,40 ryeṇa gāthāsūtrāvayavena tathābhūtahetupradarśanaṃ kṛtamiti | tathāhi — ‘samayaviśāsanam’ ityanena gāthā- TBV-SD 67,41 sūtrāvayavavacanena svasādhyavyāptasya hetoḥ sādhyadharmiṇyupasaṃhāraḥ sūcitaḥ | hetośca svasādhyavyāptiḥ TBV-SD 68,01 pramāṇataḥ sarvopasaṃhāreṇa pradarśanīyā | tacca pramāṇaṃ vyāptiprasādhakaṃ kadācit sādhyadharmiṇyeva pravṛttaṃ TBV-SD 68,02 tāṃ tasya sādhayati kadācit dṛṣṭāntadharmiṇi | yatra hi ‘sarvamanekāntātmakam, sattvāt’ ityādau TBV-SD 68,03 prayoge na dṛṣṭāntadharmisadbhāvastatra vyāptiprasādhakaṃ pramāṇaṃ pravarttamānaṃ sādhyadharmiṇyeva sarvopasaṃhāreṇa TBV-SD 68,04 hetoḥ svasādhyavyāptiṃ prasādhayati | yatra tu prakṛtaprayogādau dṛṣṭāntadharmiṇo'pi sattvaṃ tatra dṛṣṭāntadha- TBV-SD 68,05 rmiṇyapi pravṛttaṃ tat pramāṇaṃ sarvopasaṃhāreṇaiva tasyāḥ prasādhakamabhyupagantavyam; anyathā dṛṣṭāntadharmiṇi TBV-SD 68,06 hetoḥ svasādhyavyāptāvapi sādhyadharmiṇi tasya tadavyāptau na tatastatra tatpratipattiḥ syāt, dṛṣṭāntadha- TBV-SD 68,07 rmiṇyeva tena tasya vyāptatvāt; bahirvyāptervidyamānāyā api sādhyadharmiṇi sādhyapratipattāvanupayo- TBV-SD 68,08 gāt sādṛśyamātrasyākiñcitkaratvāt; anyathā ‘śuklaṃ suvarṇam, sattvāt, rajatavat’ ityatrāpi śukla — TBV-SD 68,09 tvapratipattiḥ syāt | athātra pakṣasya pratyakṣabādhanam, pratyakṣabādhitakarmanirdeśānantaraprayuktatvena hetoḥ TBV-SD 68,10 kālātyayāpadiṣṭatvaṃ vā doṣaḥ, tadayuktam; bādhā'vinābhāvayorvirodhāt | tathāhi — satyeva sādhyadha- TBV-SD 68,11 rmiṇi sādhye heturvarttata iti tasya tadavinābhāvaḥ, tatpratipāditasādhyadharmābhāvaśca pramāṇato bādhā, TBV-SD 68,12 sādhyadharmabhāvā'bhāvayoścaikatra dharmiṇyekadā virodha iti naitaddoṣādasya sādhanasya duṣṭatvaṃ kintu TBV-SD 68,13 sādhyadharmiṇi sādhyadharmāvinābhūtatvenā'niścayaḥ | sa ca bahirvyāptimātreṇa hetoḥ sādhyasādhakatvābhyu- TBV-SD 68,14 pagame'nyatrāpi samāna iti nānumānāt kvacidapi sādhyaniścayaḥ syāt | ato dṛṣṭāntadharmiṇi TBV-SD 68,15 pravṛttena pramāṇena vyāptyā hetoḥ svasādhyāvinābhāvo niśceyaḥ | sa ca niścitāvinābhāvo yatra TBV-SD 68,16 dharmiṇyupalabhyate tatra svasādhyamavidyamānapramāṇāntarabādhanaṃ niścāyayati, yathā'traiva sarvajñamā- TBV-SD 68,17 tralakṣaṇe sādhye vacanaviśeṣalakṣaṇe sādhyadharmiṇi tadviśeṣatvalakṣaṇo hetuḥ | pratibandhaprasādhakaṃ cāsya TBV-SD 68,18 hetoḥ prāgeva dṛṣṭāntadharmiṇi pramāṇaṃ pradarśitamityabhiprāyavataiva ācāryeṇāpi ‘kusamayavisāsaṇaṃ’ TBV-SD 68,19 iti sūtre ‘kuḥ’ ityanena dṛṣṭāntasūcanaṃ vihitam, na ca pakṣavacanādyupakṣepaḥ sūcitaḥ | TBV-SD 68,20 nanu bhavatvasmāddhetoryathoktaprakāreṇa sarvajñamātrasiddhirna punastadviśeṣasiddhiḥ | tathāhi — yathā TBV-SD 68,21 naṣṭa — muṣṭyādiviṣayavacanaviśeṣasya arhatsarvajñapraṇītatvaṃ vacanaviśeṣatvāt sidhyati tathā buddhādisarva- TBV-SD 68,22 jñapūrvakatvamapi tata eva setsyatīti kutastadviśeṣasiddhiḥ ? na ca naṣṭa — muṣṭyādipratipādako vacanavi- TBV-SD 68,23 śeṣo'rhacchāsana eveti vaktuṃ yuktam, buddhaśāsanādiṣvapi tasyopalambhāt ityāśaṅkyāha sūriḥ TBV-SD 68,24 ‘siddhatthāṇaṃ’ iti | asyāyamabhiprāyaḥ — pratyakṣā'numānādipramāṇaviṣayatvena pratipāditāḥ śāsa- TBV-SD 68,25 nena ye te tadviṣayatvenaiva tairniścitā iti siddhāḥ, te ca ‘aryante’ iti arthā ucyante, teṣāṃ śāsanaṃ TBV-SD 68,26 pratipādakam arhatsarvajñaśāsanameva na buddhādiśāsanam | ato vacanaviśeṣatvalakṣaṇasya hetosteṣvasi- TBV-SD 68,27 ddhatvāt kutasteṣāmapi sarvajñatvaṃ yena viśeṣasarvajñatvasiddhirna syāt ? yathā cāgamāntareṇa pratyakṣādi- TBV-SD 68,28 viṣayatvena pratipāditānāmarthānāṃ tadviṣayatvaṃ na saṃbhavati tathā'traiva yathāsthānaṃ pratipādayiṣyate | TBV-SD 68,29 athavā ‘siddhārthānām’ ityanena hetusaṃsūcanaṃ vihitamācāryeṇa — siddhāḥ pramāṇāntarasaṃvādato TBV-SD 68,30 niścitāḥ, ye'rthā naṣṭa — muṣṭyādayaḥ, teṣāṃ śāsanaṃ pratipādakaṃ yato dvādaśāṅgaṃ pravacanamato jinānāṃ TBV-SD 68,31 kāryatvena saṃbandhi; tenāyaṃ prayogārthaḥ sūcitaḥ — prayogaśca — pramāṇāntarasaṃvādiyathoktanaṣṭa — muṣṭyādi- TBV-SD 68,32 sūkṣmāntaritadūrārthapratipādakatvānyathā'nupapatterjinapraṇītaṃ śāsanam | atra ca sūkṣmādyarthapratipāda- TBV-SD 68,33 katvānyathā'nupapattilakṣaṇasya hetorjinapraṇītatvalakṣaṇena svasādhyena vyāptiḥ sādhyadharmiṇyeva niści- TBV-SD 68,34 teti tanniścāyakapramāṇaviṣayasyeha dṛṣṭāntasya pradarśanamācāryeṇa na vihitam, tadarthasya tadvyatirekeṇaiva TBV-SD 68,35 siddhatvāt | yathā cārthāpatteḥ sādhyadharmiṇyeva vyāptiniścayād dṛṣṭāntavyatirekeṇāpi tadutthāpakādarthā- TBV-SD 68,36 dupajāyamānāyāḥ sarvajñapratikṣepavādibhirmīmāṃsakaiḥ prāmāṇyamabhyupagamyate tathā prakṛtādanyathā'nupapa- TBV-SD 68,37 ttilakṣaṇāddhetorupajāyamānasyā'numānasya tat kiṃ neṣyate ? pratipāditaścārthāpatteranumāne'ntarbhā- TBV-SD 68,38 vaḥ prāgiti bhavatyato hetoḥ prakṛtasādhyasiddhiḥ | ata eva pūrvācāryairhetulakṣaṇapraṇetṛbhirekalakṣaṇo hetuḥ TBV-SD 69,01 TBV-SD 69,02 “anyathā'nupapannatvaṃ yatra tatra trayeṇa kim ? TBV-SD 69,03 nānyathā'nupapannatvaṃ yatra tatra trayeṇa kim ? ” || TBV-SD 69,04 ityādivacanasaṃdarbheṇa pratipādita iti manvānena ācāryeṇāpi na dṛṣṭāntasūcanaṃ vihitamatra prayoge | TBV-SD 69,05 ‘kusamayaviśāsanam’ iti ca atra vyākhyāne buddhādiśāsanānāmasarvajñapraṇītatvapratipādakatvena TBV-SD 69,06 vyākhyeyam | tathāhi — kutsitāḥ pramāṇabādhitaikāntasvarūpārthapratipādakatvena, samayāḥ kapilādi- TBV-SD 69,07 praṇītasiddhāntāsteṣām “santi pañca mahabbhūyā” TBV-SD 69,08 ityādivacanasaṃdarbheṇa dṛṣṭeṣṭaviṣaye virodhādyudbhāvakatvena ‘viśāsanam’ vidhvaṃsakaṃ yataḥ ato dvāda- TBV-SD 69,09 śāṅgameva jinānāṃ śāsanamiti bhavatyato viśeṣaṇāt sarvajñaviśeṣasiddhiriti sthitametajjinaśāsanaṃ TBV-SD 69,10 dvādaśāṅgaṃ tattvādeva siddhaṃ niścitaprāmāṇyamiti || TBV-SD 69,12 atra īśvarakṛtajagadvādinaḥ prāhuḥ — yuktamuktam ‘sarvajñapraṇītaṃ śāsanam, tatpraṇītatvācca tat pramā- TBV-SD 69,13 ṇam’ iti | idaṃ tvayuktam ‘rāga — dveṣādikān śatrūn jitavanta iti jināḥ’ | sāmānyayogina eveśvara- TBV-SD 69,14 vyatiriktā etallakṣaṇayoginaḥ na punaḥ śāsanādisarvajagatsraṣṭā īśvaraḥ | tathā ca patañjaliḥ — TBV-SD 69,15 “kleśa — karma — vipākā''śayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ” iti | TBV-SD 69,16 anena sūtreṇa rāgādilakṣaṇakleśaśatrurahitatvaṃ sahajamīśvarasya pratipāditam na punarvipakṣabhāvanādyabhyāsa- TBV-SD 69,17 vyāpārāt kleśādikṣayastasya, yena ‘rāgādīn svavyāpāreṇa jitavantaḥ’ iti vacaḥ sārthakaṃ tadviṣayatvena TBV-SD 69,18 syāt | tathā cānyairapyuktam — TBV-SD 69,19 “jñānamapratighaṃ yasya aiśvaryaṃ ca jagatpateḥ | TBV-SD 69,20 vairāgyaṃ caiva dharmaśca saha siddhaṃ catuṣṭayam” || TBV-SD 69,21 ityāśaṅkyāha — ‘bhavajiṇāṇaṃ’ iti, bhavanti nāraka — tiryag — narā'maraparyāyatvenotpadyante prāṇino'- TBV-SD 69,22 sminniti bhavaḥ saṃsāraḥ; taddhetutvād rāgādayo'tra ‘bhava’śabdenopacārād vivakṣitāḥ, taṃ jita- TBV-SD 69,23 vanta iti jināḥ | upacārāśrayaṇe ca prayojanam — na hyavikalakāraṇe rāgādau adhvaste tatkāryasya TBV-SD 69,24 saṃsārasya jayaḥ śakyo vidhātumiti pratipādanam | bhavakāraṇabhūtarāgādijaye copāyaḥ pratipāditaḥ TBV-SD 69,25 prāk; tadupāyena ca vipakṣarāgādijayadvāreṇa tatkāryabhūtasya bhavasya jayaḥ saṃbhavati nānyatheti | TBV-SD 69,26 na hyupāyavyatirekeṇopeyasiddhiḥ; anyathopeyasya nirhetukatvena deśa — kāla — svabhāvapratiniyamo na syā- TBV-SD 69,27 diti sarvaprāṇināmīśvaratvam, na vā kasyacit syāt | pratipāditaścāyamarthaḥ — TBV-SD 69,28 “nityaṃ sattvamasattvaṃ vā'hetoranyānapekṣaṇāt | TBV-SD 69,29 apekṣāto hi bhāvānāṃ kādācitkatvasaṃbhavaḥ” || TBV-SD 69,30 ityādinā granthena dharmakīrttinā | tanna rāgādikleśavigamaḥ svabhāvata eveśvarasyeti yuktam | TBV-SD 69,33 atra bṛhaspatimatānusāriṇaḥ svabhāvasaṃsiddhajñānādidharmakalāpādhyāsitasya sthāṇorabhāvaprati- TBV-SD 69,34 pādanaṃ jainena kurvatā'smākaṃ sāhāyyamanuṣṭhitamiti manvānāḥ prāhuḥ — yuktamuktaṃ yat ‘svabhāvasaṃsiddha- TBV-SD 69,35 jñānādisaṃpatsamanvitasyeśvarasyābhāvaḥ’ ‘nāraka — tiryag — narā'mararūpapariṇatisvabhāvatayā utpadyante TBV-SD 69,36 prāṇino'sminniti’ etaccāyuktamabhihitam, paralokasadbhāve pramāṇābhāvāt | tathāhi — paralokasadbhā- TBV-SD 69,37 vāvedakaṃ pramāṇaṃ pratyakṣam anumānam āgamo vā jainenābhyupagamanīyaḥ, anyasya pramāṇatvena TBV-SD 69,38 tenāniṣṭeḥ | na cātraitad vaktavyam — bhavato'pi kiṃ tatpratikṣepakaṃ pramāṇam ? yato nāsmābhistatpratikṣe- TBV-SD 69,39 pakapramāṇāt tadabhāvaḥ pratipādyate kintu paropanyastapramāṇaparyanuyogamātrameva kriyate | ata eva TBV-SD 69,40 “sarvatra paryanuyogaparāṇyeva sūtrāṇi bṛhaspateḥ” iti cārvākairabhihitam | TBV-SD 70,01 sa ca paropanyastapramāṇaparyanuyogaḥ tadabhyupagamasya praśnādidvāreṇa vicāraṇā na punaḥ svasiddhapramāṇo- TBV-SD 70,02 panyāsaḥ, yena ‘atīndriyārthapratikṣepakatvena pravarttamānaṃ pramāṇamāśrayāsiddhatvādidoṣaduṣṭatvena kathaṃ TBV-SD 70,03 pravarttate’ ityasmān prati bhavatā'pi paryanuyogaḥ kriyeta | ata eva paralokaprasādhakapramāṇābhyupagamaṃ TBV-SD 70,04 pareṇa grāhayitvā tadabhyupagamasyānena prakāreṇa vicāraḥ kriyate — TBV-SD 70,05 tatra na tāvat paralokapratipādakatvena cakṣurādikaraṇavyāpārasamāsāditātmalābhaṃ sannihitaprati- TBV-SD 70,06 niyatarūpādiviṣayatvāt pratyakṣaṃ pravarttate | nāpyatīndriyaṃ yogipratyakṣaṃ tatra pravarttata iti vaktuṃ śakyam, TBV-SD 70,07 paralokādivat tasyāpyasiddheḥ | TBV-SD 70,08 nāpyanumānaṃ pratyakṣapūrvakaṃ tatra pravṛttimāsādayati, pratyakṣāpravṛttau tatpūrvakasyānumānasyāpi tatrāpra- TBV-SD 70,09 vṛtteḥ | atha yadyapi pratyakṣāvagatapratibandhaliṅgaprabhavamanumānaṃ na tatra pravarttate tathāpi sāmānyatodṛṣṭaṃ TBV-SD 70,10 tatra pravarttiṣyate, tadapi na yuktam; yatastadapi sāmānyatodṛṣṭamavagatapratibandhaliṅgodbhavam, āhosvit TBV-SD 70,11 anavagatapratibandhaliṅgasamuttham ? yadyanavagatapratibandhaliṅgodbhavamiti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; tathābhūta- TBV-SD 70,12 liṅgaprabhavasya svaviṣayavyabhicāreṇa aśvadarśanānantarodbhūtarājyāvāptivikalpasyevāpramāṇatvāt | atha TBV-SD 70,13 pratipannasaṃbandhaliṅgaprabhavaṃ tat tatra pravarttata iti pakṣaḥ, so'pi na yuktaḥ; pratibandhāvagamasyaiva tatra TBV-SD 70,14 liṅgasyāsaṃbhavāt | tathāhi — pratyakṣasya tatra liṅgasaṃbandhāvagamanimittasyābhāve'numānaṃ liṅgasaṃbandha- TBV-SD 70,15 grāhakamabhyupagantavyam | tatra yadi tadeva paralokasadbhāvāvedakamanumānaṃ svaviṣayābhimatenārthenātmo- TBV-SD 70,16 tpādakaliṅgasaṃbandhagrāhakaṃ tadetaretarāśrayatvadoṣaḥ | athānumānāntarād gṛhītapratibandhālliṅgādupajā- TBV-SD 70,17 yamānaṃ tadviṣayaṃ tadabhyupagamyate tadā'navasthā | tathā, sarvamapyanumānamasmān pratyasiddham | tathāhi — TBV-SD 70,18 bṛhaspatisūtram — TBV-SD 70,19 “anumānamapramāṇam” iti | TBV-SD 70,20 anena pratijñāpratipādanaṃ kṛtam, aniścitārthapratipādakatvāsiddhapramāṇābhāsavaditi hetu- TBV-SD 70,21 dṛṣṭāntāvabhyūhyau | TBV-SD 70,22 viṣayavicāreṇa vā'numānaprāmāṇyamayuktam — dharma — dharmyubhayasvatantrasādhane siddhasādhyatā yataḥ, TBV-SD 70,23 ato viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ sādhyaḥ | prameyaviśeṣaviṣayāṃ pramāṃ kurvat pramāṇaṃ pramāṇatāmaśnute | TBV-SD 70,24 itaretarāvacchinnaśca samudāyo'tra prameyaḥ; tadapekṣayā ca pakṣadharmatvādīnāmanyatamasyāpi rūpasyāpra- TBV-SD 70,25 siddhiḥ | nahi samudāyadharmatā hetoḥ, nāpi samudāyenānvayo vyatireko vā, dharmimātrāpekṣayā TBV-SD 70,26 pakṣadharmatve sādhyadharmāpekṣayā ca vyāptau gauṇateti | uktaṃ ca — TBV-SD 70,27 “pramāṇasyāgauṇatvādanumānādarthaniścayo durlabhaḥ” iti | TBV-SD 70,28 dharmidharmatāgrahaṇe'pi na gauṇatāparihāraḥ, pratīyamānāpekṣayā gauṇa — mukhyavyavahārasya cintyatvāt; TBV-SD 70,29 samudāyaśca pratīyate | ekadeśāśrayaṇenāpi trairūpyamayuktam, vyāptyasiddheḥ | nahi sattāmātreṇāvinābhāvo TBV-SD 70,30 gamakaḥ api tvavagataḥ, anyathā'tiprasaṅgāt | sa ca sakalasapakṣa — vipakṣāpratyakṣīkaraṇe durvijñāno'- TBV-SD 70,31 sarvavidā | na cātra bhūyodarśanaṃ śaraṇam, sahasraśo'pi dṛṣṭasāhacaryasya vyabhicārāt | ata eva na TBV-SD 70,32 darśanādarśanamapi | taduktam — TBV-SD 70,33 “gomānityeva martyena bhāvyamaśvavatā'pi kim ? ” iti | TBV-SD 70,34 deśa — kālā'vasthābhedena ca bhāvānāṃ nānātvāvagamādanāśvāsaḥ | taduktam — TBV-SD 70,35 “avasthā — deśa — kālānām” ityādi | āha ca — TBV-SD 70,36 “avinābhāvasaṃbandhasya grahītumaśakyatvāt” TBV-SD 70,37 yacca ‘sāmānyasya tadviṣayasyābhāvāt, svārtha — parārthabhedāsaṃbhavāt, viruddhā'numāna — virodhayoḥ sarvatra TBV-SD 71,01 saṃbhavāt, kvacicca viruddhāvyabhicāriṇaḥ’ ityādi dūṣaṇajālaṃ tad anudghoṣaṇīyameva, yato'niścitā- TBV-SD 71,02 rthapratipādakatvād “anumānamapramāṇam” ityanumānā'pramāṇatāpratipādane kṛte śeṣadūṣaṇajālasya mṛta- TBV-SD 71,03 māraṇakalpatvāt | tato'numānasyāpramāṇatvādatīndriyaparalokasadbhāvapratipādane kutastasya pravṛttiḥ ? TBV-SD 71,04 athedameva janma pūrvajanmāntaramantareṇa na yuktamiti janmāntaralakṣaṇasya paralokasya siddhiriṣyate, TBV-SD 71,05 tat kimiyamarthāpattiḥ, athānumānaṃ vā ? na tāvadarthāpattiḥ, tallakṣaṇābhāvāt, TBV-SD 71,06 “dṛṣṭaḥ śruto vā'rtho'nyathā nopapadyate” TBV-SD 71,07 iti hi tasyā lakṣaṇaṃ vicakṣaṇairiṣyate | na tu janmāntaramantareṇa nopapattimadidaṃ janmeti siddham, TBV-SD 71,08 mātāpitṛsāmagrīmātrakeṇa tasyopapatteḥ, tanmātrahetukatve cānyaparikalpanāyāmatiprasaṅgāt | TBV-SD 71,09 atha prajñā — medhādayo janmādāvabhyāsapūrvakā dṛṣṭāḥ kathamatatpūrvakā bhaveyuḥ, na vahnipūrvako dhūmastatpū- TBV-SD 71,10 rvakatāmantareṇa kadācidapi bhavannupalabdhaḥ, tadapyasat; avinābhāvasaṃbandhasya deśa — kālavyāptila- TBV-SD 71,11 kṣaṇasya pratyakṣeṇa pratipattumaśakteḥ — sannihitamātrapratipattinimittaṃ hi pratyakṣamupalabhyate ‘nahi sakalade- TBV-SD 71,12 śa — kālayorvinā vahnimasaṃbhava eva dhūmasya’ iti pratyakṣataḥ pratītiryuktā; ato na dhūmo'pi vahnipūrvakaḥ TBV-SD 71,13 sarvatra pratyakṣā'nupalambhābhyāṃ siddha iti kutastena dṛṣṭāntena janmāntarasvarūpaparalokasādhanam ? tasmāt TBV-SD 71,14 kecit prajñā — medhādayastathābhūtābhyāsapūrvakāḥ, kecid mātāpitṛśarīrapūrvakā iti | na ca prajñādayaḥ TBV-SD 71,15 śarīrato vyatiricyamānasvabhāvāḥ saṃvedanaviṣayatāmupayānti, śarīraṃ ca tadanvaya — vyatirekānu- TBV-SD 71,16 vṛttimadeva dṛṣṭamiti kathamanyathā vyavasthāmarhati ? TBV-SD 71,17 atha pūrvopāttādṛṣṭamantareṇa kathaṃ mātāpitṛvilakṣaṇaṃ śarīram ? nanvetenaiva vyabhicāro dṛśyate, TBV-SD 71,18 nahi sarvadā kāraṇānurūpameva kāryam, tena vilakṣaṇādapi mātāpitṛśarīrād yadi prajñā — medhādibhirvi- TBV-SD 71,19 lakṣaṇaṃ tadapatyasya śarīramupajāyeta, kadācit tadākārānukāri tat ka evā'tra virodhaḥ ? yathā kaścit TBV-SD 71,20 śālūkādeva śālūkaḥ, kaścid gomayāt tathā kaścidupadeśād vikalpaḥ, kaścit tadākārapadārthadarśa- TBV-SD 71,21 nāt | atha darśanādapi vikalpaḥ pūrvavikalpavāsanāmantareṇa kathaṃ bhavet ? tarhi gomayādapi śālūkaḥ TBV-SD 71,22 kathaṃ śālūkamantareṇeti etadapi praṣṭavyam | tasmāt kāryakāraṇabhāvamātramevaitat | tatra ca niyamābhāvā- TBV-SD 71,23 davijñānādapi mātāpitṛśarīrād vijñānamupajāyatām; athavā yathā vikalpād vyavahitādapi vikalpa TBV-SD 71,24 upajāyate tathā vyavahitādapi mātāpitṛśarīrata eveti na bhedaṃ paśyāmaḥ | yathā caikamātāpitṛśarīrāda- TBV-SD 71,25 nekāpatyotpattistathaikasmādeva brahmaṇaḥ prajotpattiriti na jātyantaraparigrahaḥ kasyaciditi na paraloka- TBV-SD 71,26 siddhiḥ | nahi mātāpitṛsaṃbandhamātrameva paralokaḥ, tatheṣṭāvabhyupagamavirodhāt | TBV-SD 71,27 athānādyananta ātmā'sti tamāśritya paralokaḥ sādhyate, na hyekānubhavitṛvyatirekeṇānusandhānaṃ TBV-SD 71,28 saṃbhavati, bhinnānubhavitaryanusandhānādṛṣṭeḥ, tadayuktam; TBV-SD 71,29 “paralokino'bhāvāt paralokābhāvaḥ” iti vacanāt | TBV-SD 71,30 na hyanādyananta ātmā pratyakṣapramāṇaprasiddhaḥ | anumānena cetaretarāśrayadoṣaprasaṅgaḥ — siddhe ātmanyekarū- TBV-SD 71,31 peṇānusandhānavikalpasyāvinābhūtatve ātmasiddhiḥ, tatsiddheścānusandhānasya tadavinābhūtatvasiddhiritī- TBV-SD 71,32 taretarāśrayasadbhāvānnaikasyāpi siddhiḥ | na cāsiddhamasiddhena sādhyate | kiṃca, darśanā'nusandhānayoḥ TBV-SD 71,33 pūrvāparabhāvinoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ pratyakṣasiddhaḥ, tat kuto'nusandhānasmaraṇādātmasiddhiḥ ? api ca, TBV-SD 71,34 śarīrāntargatasya jñānasyāmūrtatvena kathaṃ janmāntaraśarīrasaṃcāraḥ ? athāntarābhavaśarīrasantatyā saṃcaraṇa- TBV-SD 71,35 mucyate, tadapi paralokānna viśiṣyate | saṃcāraśca na dṛṣṭo jīvata iha janmani, maraṇasamaye bhaviṣyatīti TBV-SD 71,36 duradhigamametat na paralokasiddhiḥ | athavā siddhe'pi paraloke pratiniyatakarmaphalasaṃbandhāsiddhervyartha- TBV-SD 71,37 mevānumānena paralokāstitvasādhanam | athāgamāt pratiniyatakarmaphalasaṃbandhasiddhiḥ, tathāsati para- TBV-SD 71,38 lokāstitvamapyāgamādeva siddhamiti kimanumānaprayāsena ? TBV-SD 71,39 na cāgamādapi paralokasiddhiḥ, tasya prāmāṇyāsiddheḥ | na cāpramāṇasiddhaṃ paralokādikamabhyupa- TBV-SD 71,40 gantuṃ yuktam, tadabhāvasyāpi tathā'bhyupagamaprasaṅgāt | tanna paralokasādhakapramāṇapratipādanamakṛtvā TBV-SD 72,01 ‘bhava’ śabdavyutpattirarthasaṃsparśiṃnyabhidhātuṃ yuktā | ḍitthādiśabdavyutpattitulyā tu yadi kriyeta tadā TBV-SD 72,02 nāsmābhirapi tatpratipādakapramāṇaparyanuyoge manaḥ praṇidhīyata iti pūrvapakṣaḥ || TBV-SD 72,04 atrocyate — yaduktam ‘paryanuyogamātramasmābhiḥ kriyate’ iti, tatra vaktavyam — paryanuyogo'pi kriya- TBV-SD 72,05 māṇaḥ kiṃ pramāṇataḥ kriyate, utāpramāṇataḥ ? yadi pramāṇatastadayuktam, yatastatkāryapi pramāṇaṃ kiṃ pratyakṣam, TBV-SD 72,06 utānumānādi ? yadi pratyakṣam tadayuktam, pratyakṣasyāvicārakatvena paryanuyogasvarūpavicāraracanā'- TBV-SD 72,07 caturatvāt | TBV-SD 72,08 na ca pratyakṣasyāpi pramāṇatvaṃ yuktam, bhavadabhyupagamena tallakṣaṇāsaṃbhavāt | tadasaṃbhavaśca svarūpa- TBV-SD 72,09 vyavasthāpakadharmasya lakṣaṇatvāt | tatra pratyakṣasya prāmāṇyasvarūpavyavasthāpako dharmo'visaṃvāditvala- TBV-SD 72,10 kṣaṇo'bhyupagantavyaḥ | taccāvisaṃvāditvaṃ pratyakṣaprāmāṇyenāvinābhūtamabhyupagamyam, anyathābhūtāt tataḥ TBV-SD 72,11 pratyakṣaprāmāṇyāsiddheḥ; siddhau vā yataḥ kutaścid yat kiñcidanabhimatamapi sidhyedityatiprasaṅgaḥ | sa TBV-SD 72,12 cāvinābhāvastasya kutaścit pramāṇādavagantavyaḥ, anavagatapratibandhādarthāntarapratipattau nālikeradvīpavā- TBV-SD 72,13 sino'pyanavagatapratibandhād dhūmād dhūmadhvajapratipattiḥ syāt | avinābhāvāvagamaścākhiladeśa — kāla- TBV-SD 72,14 vyāptyā pramāṇato'bhyupagamanīyaḥ; anyathā yasyāmeva pratyakṣavyaktau saṃvāditva — prāmāṇyayorasāvavagatasta- TBV-SD 72,15 syāmevāvisaṃvāditvāt tat sidhyet na vyaktyantare, tatra tasyānavagamāt | na cāvagatalakṣyalakṣaṇasaṃbandhā TBV-SD 72,16 vyaktirdeśa — kālāntaramanuvarttate, tasyāḥ pratyakṣavyaktestadaiva dhvaṃsād vyaktyantarānanugamāt | anugame vā TBV-SD 72,17 vyaktirūpatāvirahāt anugatasya sāmānyarūpatvāt tasya ca bhavatā'nabhyupagamāt | abhyupagame vā na sāmā- TBV-SD 72,18 nyalakṣaṇānumānaviṣayābhāvapratipādanena tatpratikṣepo yuktaḥ | sa ca pramāṇataḥ pratyakṣe lakṣya — lakṣaṇayo- TBV-SD 72,19 rvyāptyā'vinābhāvāvagamo yadi pratyakṣādabhyupagamyate tadayuktam, pratyakṣasya sannihitasvaviṣayapratibhā- TBV-SD 72,20 samātra eva bhavatā vyāpārābhyupagamāt | athaikatra vyaktau pratyakṣeṇa tayoravisaṃvāditva — prāmāṇyayoravi- TBV-SD 72,21 nābhāvāvagamādanyatrāpi ‘evaṃbhūtaṃ pratyakṣam pramāṇam’ iti pratyakṣeṇāpi lakṣya — lakṣaṇayorvyāptyā pratiba- TBV-SD 72,22 ndhāvagamastarhyanyatrāpi ‘evaṃbhūtaṃ jñānalakṣaṇaṃ kāryam evaṃbhūtajñānakāryaprabhavam’ iti tenaiva kathaṃ na TBV-SD 72,23 sarvopasaṃhāreṇa kāryalakṣaṇahetoḥ svasādhyāvinābhāvāvagamaḥ | yena ‘anumānamapramāṇam, avinābhāva- TBV-SD 72,24 saṃbandhasya vyāptyā grahītumaśakyatvāt’ iti dūṣaṇamanumānavādinaṃ prati bhavatā''sajyamānaṃ śobhate | TBV-SD 72,25 kiṃca, avisaṃvāditvalakṣaṇo dharmaḥ pratyakṣaprāmāṇyalakṣyavyavasthāpakaḥ pratyakṣapratibaddhatvena niśceyaḥ; TBV-SD 72,26 anyathā tatraiva tataḥ prāmāṇyalakṣaṇalakṣyavyavasthā na syāt, asaṃbaddhasya kenacit saha pratyāsatti — vi- TBV-SD 72,27 prakarṣābhāvāt tadvadanyatrāpi tatastadvyavasthāprasaṅgaḥ | tathā'bhyupagame ca yathā saṃvāditvalakṣaṇo dharmo TBV-SD 72,28 lakṣyānavagame'pi pratyakṣadharmisaṃbandhitvenāvagamyate tathā dhūmo'pi parvataikadeśe analānavagatāvapi TBV-SD 72,29 pradeśasaṃbandhitayā'vagamyata iti katham ‘samudāyaḥ sādhyaḥ, tadapekṣayā ca pakṣadharmatvaṃ hetoravaganta- TBV-SD 72,30 vyam, na ca pakṣadharmatvāpratipattau sādhyadharmānalaviśiṣṭatatpradeśapratipattiḥ; pratipattau vā pakṣadharma- TBV-SD 72,31 tvādyanusaraṇaṃ vyartham, tatpratipatteḥ prāgeva tadutpatteḥ | samudāyasya sādhyatvenopacārāt tadekadeśadharmi- TBV-SD 72,32 dharmatvāvagame'pi pakṣadharmatvāvagamādadoṣe upacaritaṃ pakṣadharmatvaṃ hetoḥ syādityanumānasya gauṇatvāpatteḥ TBV-SD 72,33 pramāṇasyāgauṇatvādanumānādarthanirṇayo durlabhaḥ’ iti codyāvasaraḥ ? pratyakṣaprāmāṇyalakṣaṇe'pi kriyamāṇe- TBV-SD 72,34 'sya sarvasya samānatvena pratipāditatvāt | yadā cāvisaṃvāditvalakṣaṇa — pratyakṣaprāmāṇyalakṣyayoḥ sarvo- TBV-SD 72,35 pasaṃhāreṇa vyāptirabhyupagamyate, avisaṃvāditvalakṣaṇaśca prāmāṇyavyavasthāpako dharmastatrāṅgīkriyate pūrvo- TBV-SD 72,36 ktanyāyena tadā kathamanumānaṃ nābhyupagamyate pramāṇatayā ? tathāhi — ‘yat kiñcid dṛṣṭaṃ tasya yatrāvinābhāva- TBV-SD 72,37 stadvidastasya tad gamakaṃ tatra’ ityetāvanmātramevānumānasyāpi lakṣaṇam | tacca pratyakṣaprāmāṇyalakṣaṇama- TBV-SD 72,38 bhyupagacchatā'bhyupagamyate devānāṃpriyeṇa | tathā, prāmāṇyamapyanumānasyābhyupagatameva, yato yadevāvisaṃ- TBV-SD 72,39 vāditvalakṣaṇaṃ pratyakṣasya prāmāṇyam anumānasyāpi tadeva | taduktam — TBV-SD 73,01 TBV-SD 73,02 “arthasyāsaṃbhave'bhāvāt pratyakṣe'pi pramāṇatā | TBV-SD 73,03 pratibaddhasvabhāvasya taddhetutve samaṃ dvayam” || iti | TBV-SD 73,04 arthāsaṃbhave'bhāvaḥ pratyakṣasya saṃvādasvabhāvaḥ prāmāṇye nimittam, sa ca sādhyārthābhāve'bhāvino TBV-SD 73,05 liṅgādupajāyamānasyānumānasyāpi samāna iti kathaṃ na tasyāpi prāmāṇyābhyupagamaḥ ? TBV-SD 73,06 kiṃca, ayaṃ cārvākaḥ pratyakṣaikapramāṇavādī yadi parebhyaḥ pratyakṣalakṣaṇamanavabudhyamānebhyastat TBV-SD 73,07 pratipādayati tadā teṣāṃ jñānasaṃbandhitvaṃ kutaḥ pramāṇādavagacchati ? na tāvat pratyakṣāt — paraceto- TBV-SD 73,08 vṛttīnāṃ pratyakṣato jñātumaśakyatvāt — kiṃ tarhi svātmani jñānapūrvakau vyāpāra — vyāhārau pramāṇato TBV-SD 73,09 niścitya pareṣvapi tathābhūtataddarśanāt tatsaṃbandhitvamavabudhyate tatastebhyastat pratipādayati | TBV-SD 73,10 tathā'bhyupagame ca vyāpāra — vyāhārāderliṅgasya jñānasaṃbandhitvalakṣaṇasvasādhyāvyabhicāritvaṃ pakṣadharmatvaṃ TBV-SD 73,11 cābhyupagataṃ bhavatīti kathamanumānotthāpakasyārthasya trairūpyamasiddham — yena ‘nāsmābhiranumānapratikṣepaḥ TBV-SD 73,12 kriyate kiṃtu trilakṣaṇaṃ yadanumānavādibhirliṅgamabhyupagataṃ tanna lakṣaṇabhāg bhavatīti pratipādyate’ iti TBV-SD 73,13 vacaḥ śobhāmanubhavati — pratyakṣalakṣaṇapratipādanārthaṃ paracetovṛttiparijñānābhyupagame trilakṣaṇahetvabhyupaga- TBV-SD 73,14 masyāvaśyaṃbhāvitvapratipādanāt ? atha nāsmābhiḥ pratyakṣamapi pramāṇatvenābhyupagamyate — yena ‘tallakṣaṇapra- TBV-SD 73,15 ṇayane'vaśyaṃbhāvī anumānaprāmāṇyābhyupagamaḥ’ ityasmān prati bhavadbhiḥ pratipādyeta — yattu “pratyakṣamevaikaṃ TBV-SD 73,16 pramāṇam” iti vacanaṃ tat tāntrikalakṣaṇālakṣitalokasaṃvyavahāripratyakṣāpekṣayā, ata eva TBV-SD 73,17 lakṣaṇalakṣitapratyakṣapūrvakānumānasya “anumānamapramāṇam” ityādigranthasandarbheṇāprāmāṇyapratipādanaṃ TBV-SD 73,18 vidhīyate na punargopālādyajñalokavyavahāraracanācaturasya dhūmadarśanamātrāvirbhūtānalapratipattirūpasya, TBV-SD 73,19 naitaccāru; tasyāpi mahānasādidṛṣṭāntadharmipravṛttapramāṇāvagatasvasādhyapratibandhaniścitasādhyadharmidha- TBV-SD 73,20 rmadhūmabalodbhūtatvena tāntrikalakṣaṇalakṣitapratyakṣapūrvakatvasya vastutaḥ pradarśitatvāt | ‘etat pakṣadharma TBV-SD 73,21 tvam’ ‘iyaṃ cāsya dhūmasya vyāptiḥ’ iti sāṅketikavyavahārasya gopālādimūrkhalokāsaṃbhavino'kiñci TBV-SD 73,22 tkaratvāt | pratyakṣasya cāvisaṃvāditvaṃ prāmāṇyalakṣaṇam, tad yathā saṃbhavati tathā parataḥprāmāṇyaṃ TBV-SD 73,23 vyavasthāpayadbhiḥ ‘siddhaṃ’ ityetatpadavyākhyāyāṃ darśitaṃ na punarucyate | tat sthitametat — na pratyakṣasya TBV-SD 73,24 bhavadabhiprāyeṇa prāmāṇyavyavasthāpakalakṣaṇasaṃbhavaḥ; tadbhāve vā'numānasyāpi prāmāṇyaprasiddhiriti na TBV-SD 73,25 pratyakṣaṃ paryanuyogavidhāyi | TBV-SD 73,26 nā'pyanumānādikaṃ paryanuyogakāri, anumānādeḥ pramāṇatvenānabhyupagamāt | athāsmābhiryadyapya TBV-SD 73,27 numānādikaṃ na pramāṇatayā'bhyupagamyate tathāpi pareṇa tat pramāṇatayā'bhyupagatamiti tatprasiddhena tena TBV-SD 73,28 parasya paryanuyogo vidhīyate; nanu parasya tat pramāṇataḥ prāmāṇyābhyupagamaviṣayaḥ, athāpramāṇataḥ ? yadi TBV-SD 73,29 pramāṇataḥ tadā bhavato'pi pramāṇaviṣayastat syāt; nahi pramāṇato'bhyupagamaḥ kasyacid bhavati kasya TBV-SD 73,30 cinneti yuktam | athāpramāṇato'numānādikaṃ pramāṇatayā'bhyupagamyate pareṇa tadā'pramāṇena na tena TBV-SD 73,31 paryanuyogo yuktaḥ, apramāṇasya paralokasādhanavat tatsādhakapramāṇaparyanuyoge'pyasāmarthyāt | atha tena TBV-SD 73,32 pramāṇalakṣaṇāparijñānāt tatprāmāṇyamabhyupagatamiti tatsiddhenaiva tena paralokādisādhanābhimatapramā- TBV-SD 73,33 ṇaparyanuyogaḥ kriyate; nanvajñānāt tat parasya pramāṇatvenābhimatam, na cājñānādanyathātvenābhimanya- TBV-SD 73,34 mānaṃ vastu tatsādhyāmarthakriyāṃ nirvarttayati; anyathā viṣatvenājñairmanyamānaṃ mahauṣadhādikamapi tān TBV-SD 73,35 mārayitukāmena dīyamānaṃ svakāryakaraṇakṣamaṃ syāt | atha nāsmābhiḥ paralokaprasādhakapramāṇaparyanuyogo- TBV-SD 73,36 'numānādinā svatantraprasiddhaprāmāṇyena, parābhyupagamāvagataprāmāṇyena vā kriyate kiṃ tarhi ‘yadi para- TBV-SD 73,37 lokādiko'tīndriyo'rthaḥ pareṇābhyupagamyate tadā tatpratipādakaṃ pramāṇaṃ vaktavyam, pramāṇanibandhanā TBV-SD 73,38 hi prameyavyavasthitiḥ, tasya ca pramāṇasya tallakṣaṇādyasaṃbhavena tadviṣayābhimatasyāpyabhāvaḥ’ ityevaṃvicā- TBV-SD 73,39 raṇālakṣaṇaḥ paryanuyogaḥ kriyata iti na svatantrānumānopanyāsapakṣadharmyasiddhyādilakṣaṇadoṣāvakāśo TBV-SD 73,40 bṛhaspatimatānusāriṇām; nanvevamapyanayā bhaṅgyā bhavatā paralokādyatīndriyārthaprasādhakapramāṇaparyanu- TBV-SD 73,41 yoge prasaṅgasādhanākhyamanumānam tadviparyayasvarūpaṃ ca svavācaiva pratipāditaṃ bhavati | tathāhi — ‘pramā TBV-SD 74,01 ṇanibandhanā prameyavyavasthitiḥ’ ityevaṃvadatā prameyavyavasthā pramāṇanimittaiva pratipāditā bhavati; etacca TBV-SD 74,02 prasaṅgasādhanam, tacca ‘vyāpyavyāpakabhāve siddhe yatra vyāpyābhyupagamo vyāpakābhyupagamanāntarīyakaḥ TBV-SD 74,03 pradarśyate’ ityevaṃlakṣaṇam, tena prameyavyavasthā pramāṇapravṛttyā vyāptā pramāṇato bhavatā pradarśanīyā; TBV-SD 74,04 anyathā pramāṇapravṛttimantareṇāpi prameyavyavasthā syāt | tataśca kathaṃ paralokādisādhakapramāṇaparyanuyo- TBV-SD 74,05 ge'pi paralokavyavasthā na bhavet ? vyāpyavyāpakabhāvagrāhakapramāṇābhyupagame ca kathaṃ kāryahetoḥ svabhā- TBV-SD 74,06 vahetorvā paralokādiprasādhakatvena pravarttamānasya pratikṣepaḥ vyāptiprasādhakapramāṇasadbhāve'numānapravṛtte- TBV-SD 74,07 ranāyāsasiddhatvāt ? pramāṇābhāve tannibandhanāyāḥ prameyavyavasthāyā apyabhāva iti prasaṅgaviparyayaḥ; sa TBV-SD 74,08 ca ‘vyāpakābhāve vyāpyasyāpyabhāvaḥ’ ityevaṃbhūtavyāpakānupalabdhisamudbhūtānumānasvarūpaḥ | etadapi prasa- TBV-SD 74,09 ṅgaviparyayarūpamanumānaṃ pramāṇato vyāpyavyāpakabhāvasiddhau pravartata iti vyāptiprasādhakasya pramāṇasya TBV-SD 74,10 tatprasādalabhyasya cānumānasya prāmāṇye svavācaiva bhavatā dattaḥ svahasta iti nānumānādiprāmāṇyaprati- TBV-SD 74,11 pādane'smābhiḥ prayasyate | ato yaduktam ‘sarvatra paryanuyogaparāṇyeva sūtrāṇi bṛhaspateḥ’ iti, tad abhi- TBV-SD 74,12 dheyaśūnyamiva lakṣyate uktanyāyāt | TBV-SD 74,13 yat tūktam ‘pratyakṣaṃ sannihitaviṣayatvena cakṣurādiprabhavaṃ paralokādigrāhakatvena na pravartate’ tatra TBV-SD 74,14 siddhasādhanam | yaccoktam ‘nāpyatīndriyaṃ yogipratyakṣam, paralokavat tasyāsiddheḥ’ iti, tad vismara- TBV-SD 74,15 ṇaśīlasya bhavato vacanam, atīndriyārthapravṛttipravaṇasya yogipratyakṣasyānantarameva pratipāditatvāt | TBV-SD 74,16 yat punaridamucyate ‘nāpi pratyakṣapūrvakamanumānaṃ tadabhāve pravarttate’ tadasaṅgatam, pratyakṣeṇa hi saṃba- TBV-SD 74,17 ndhagrahaṇapūrvaṃ parokṣe pāvakādau yathā'numānaṃ pravartamānamupalabhyate sa eva nyāyaḥ paralokasādhane'- TBV-SD 74,18 pyanumānasya kimityadṛṣṭo duṣṭo vā | tathāhi — yat kāryaṃ tat kāryāntarodbhūtam, yathā paṭādilakṣaṇaṃ TBV-SD 74,19 kāryam, kāryaṃ cedaṃ janma iti bhavatyato hetoḥ paralokasiddhiḥ | tathāhi — TBV-SD 74,20 “nityaṃ sattvamasattvaṃ vā'hetoranyānapekṣaṇāt | TBV-SD 74,21 apekṣāto hi bhāvānāṃ kādācitkatvasaṃbhavaḥ” || iti | TBV-SD 74,22 na tāvat kāryatvamihajanmano na siddham, akāryatve hetunirapekṣasya nityaṃ sattvā'sattvaprasaṅgāt | atha TBV-SD 74,23 svabhāvata eva kādācitkatvaṃ padārthānāṃ bhaviṣyati, nahi kāryakāraṇabhāvapūrvakatvaṃ pratyakṣata upalabdhaṃ yena TBV-SD 74,24 tadabhāvānnivarteta, pratyakṣataḥ kāryakāraṇabhāvasyaivāsiddheḥ | yadyevaṃ bāhyenāpyarthena saha kāryakāraṇabhāvasyā- TBV-SD 74,25 siddheḥ svasaṃvedanamātratve sati advaitam, vicāratastasyāpyabhāve sarvaśūnyatvamiti sakalavyavahārocche- TBV-SD 74,26 daprasaktiḥ | tasmād yathā pratyakṣeṇa bāhyārthapratibaddhatvamātmanaḥ pratīyate — anyathehalokasyāpyaprasiddheḥ, TBV-SD 74,27 pratyakṣataḥ tajjanyasvabhāvatvānavagame tasya tadgrāhakatvāsaṃbhavāt; tathā cehalokasādhanārthamaṅgīkarttavyaṃ TBV-SD 74,28 pratyakṣaṃ svārthenātmanaḥ pratibandhasādhakam — tathā paralokasādhanārthamapi tadeva sādhanamiti siddhaḥ para- TBV-SD 74,29 loko'numānataḥ | yathā ca bāhyārthapratibaddhatvaṃ pratyakṣasya kādācitkatvena sādhyate, dhūmasyāpi vahniprati- TBV-SD 74,30 baddhatvam, tathehajanmano'pi kādācitkatvena janmāntarapratibaddhatvamapi | tato'nala — bāhyārthavat TBV-SD 74,31 paraloke'pi siddhamanumānam | TBV-SD 74,32 athehajanmādibhūtamātāpitṛsāmagrīmātrādapyutpatteḥ kādācitkatvaṃ yuktamevehajanmanaḥ; nanvevaṃ TBV-SD 74,33 pradeśa — samanantarapratyayamātrasāmagrīviśeṣādeva dhūma — pratyakṣasaṃvedanayoḥ kādācitkatvamiti na sidhyati TBV-SD 74,34 vahni — bāhyārthapratītiriti sakalavyavahārābhāvaḥ | athākāraviśeṣādevānanyathātvasaṃbhavino'- TBV-SD 74,35 nala — bāhyārthasiddhistarhīhajanmano'pi prajñā — medhādyākāraviśeṣata eva mātāpitṛvyatiriktanijajanmā- TBV-SD 74,36 ntarasiddhiḥ | tathā, yathā''kāraviśeṣa evāyaṃ taimirikādijñānavyāvṛttaḥ pratyakṣasya bāhyārthamantareṇa TBV-SD 74,37 na bhavatīti niścīyate — anyathā bāhyārthāsiddherbauddhābhimatasaṃvedanādvaitameveti punarapi vyavahārā- TBV-SD 74,38 bhāvaḥ — tathehajanmādibhūtaprajñāviśeṣād ihajanmaviśeṣākāro nijajanmāntarapratibaddha iti niścīyatāma- TBV-SD 74,39 numānataḥ | atha pratyakṣameva savikalpakaṃ paramārthataḥ pratipattuḥ “tataḥ paraṃ punarvastu dharmaiḥ” TBV-SD 74,40 ityādi mīmāṃsakādiprasiddhaṃ sādhakaṃ vahni — bāhyārthapūrvakatvasya dhūma — jāgratpurovṛtti- TBV-SD 75,01 stambhādipratyayasya, atrābhyupagame paralokavādinaḥ svapakṣamanāyāsasiddhameva manyante; “nahi dṛṣṭe'nu- TBV-SD 75,02 papannam” iti nyāyāt | yathaiva hi niścayarūpā mātāpitṛ — janmapratibaddhatvasiddhistathaivehajanmasaṃ- TBV-SD 75,03 skāravyāvṛttādihajanmaprajñādyākāraviśeṣānnijajanmāntarapratibaddhatvasiddhirapi pratyakṣaniścitā syāditi TBV-SD 75,04 na paralokakṣatiḥ | na ca niścayapratyayo'nabhyāsadaśāyāmanumānatāmatikrāmati, “pūrvarūpasādharmyāt tat TBV-SD 75,05 tathāprasādhitaṃ nānumeyatāmatipatati” iti nyāyāt anvaya — vyatireka — pakṣadharmatā'nusaraṇa- TBV-SD 75,06 syānabhyāsadaśāyāmupalabdheḥ; abhyāsadaśāyāṃ ca pakṣadharmatvādyanusaraṇasyānyatrāpyasaṃvedanāt siddhamanu- TBV-SD 75,07 mānapratītatvaṃ paralokasya | TBV-SD 75,08 athetaretarāśrayadoṣādanumānaṃ nāstyevaivaṃvidhe viṣaye ityucyeta; nanvevaṃ sati sarvabhedābhāvato TBV-SD 75,09 vyavahāroccheda iti taducchedamanabhyupagacchatā vyavahārārthinā'vaśyamanumānamabhyupagantavyam | etena TBV-SD 75,10 pratyakṣapūrvakatvābhāve'pyanumānasya prāmāṇyaṃ pratipāditam | na cānumānapūrvakatve'pītaretarāśraya- TBV-SD 75,11 doṣānuṣaṅgaḥ, tasyaivetaretarāśrayadoṣasya vyavahārapravṛttito nirākaraṇāt | TBV-SD 75,12 yadapyuktam ‘anumānapūrvakatve'navasthāprasaṅgānnānumānapravṛttiḥ’ iti, tadapyasaṅgatam; evaṃ hi TBV-SD 75,13 sati pratyakṣagṛhīte'pyarthe vipratipattiviṣaye nānumānapravṛttimantareṇa tannirāsa iti bāhye'rthe pratyakṣa- TBV-SD 75,14 syāvyāpārāt punarapyadvaitāpatteḥ śūnyatāpattervā vyavahāroccheda iti vyavahārabalāt saivānavasthā pari- TBV-SD 75,15 hiyata iti | abhyupagamavādena caitaduktam; anyathā bāhyārthavyavasthāpanāya pratyakṣaṃ pravartate | tathā, prada- TBV-SD 75,16 rśitahetorvyāptiprasādhanārthaṃ keṣāṃcid matena nirvikalpam, anyeṣāṃ tu savikalpakaṃ cakṣurādikaraṇavyā- TBV-SD 75,17 pārajanyam, apareṣāṃ mānasam, keṣāñcid vyāvṛttigrahaṇopayogi jñānam, anyeṣāṃ pratyakṣānupalambhaba- TBV-SD 75,18 lodbhūtā'liṅgajohākhyaṃ parokṣaṃ pramāṇaṃ tatra vyāpriyata iti kathamanumānena pratibandhagrahaṇe'navasthe — tare- TBV-SD 75,19 tarāśrayadoṣaprasaktiḥ paralokavādinaḥ prati bhavatā preryeta ? TBV-SD 75,20 yadapyuktam ‘sarvamapyanumānamasmān prati pramāṇatvenāsiddham’ ityādi, tadapyasaṅgatam; yataḥ kima- TBV-SD 75,21 numānamātrasyāprāmāṇyaṃ bhavatā pratipādayitumabhipretam “anumānamapramāṇam” ityādigranthena, atha TBV-SD 75,22 tāntrikalakṣaṇakṣepaḥ, atīndriyārthānumānapratikṣepo vā ? na tāvadanumānamātrapratiṣedho yuktaḥ, lokavyava- TBV-SD 75,23 hārocchedaprasaṅgāt | yataḥ pratiyanti kovidāḥ kasyacidarthasya darśane niyamataḥ kiñcidarthāntaraṃ na tu TBV-SD 75,24 sarvasmāt sarvasyāvagamaḥ | uktaṃ cānyena — TBV-SD 75,25 “svagṛhānnirgato bhūyo na tadā''gantumarhati” | TBV-SD 75,26 ataḥ kiñcid dṛṣṭvā kasyacidavagame nimittaṃ kalpanīyam | tacca niyatasāhacaryamavinābhāvaśabda- TBV-SD 75,27 vācyaṃ naiyāyikādibhiḥ parikalpitam | tadavagamaśca pratyakṣā'nupalambhasahāyamānasapratyakṣataḥ pratī- TBV-SD 75,28 yate | sāmānyadvāreṇa pratibandhāvagamād deśādivyabhicāro na bādhakaḥ, nāpi vyaktyānantyam, ubhaya- TBV-SD 75,29 trāpi sāmānyasyaikatvāt | sāmānyākṛṣṭāśeṣavyaktipratibhānaṃ ca mānase pratyakṣe yathā śatasaṅkhyā'va- TBV-SD 75,30 cchedena ‘śatam’ iti pratyaye viśeṣaṇākṛṣṭānāṃ pūrvagṛhītānāṃ śatasaṅkhyāviṣayapadārthānām | tathāhi — TBV-SD 75,31 ‘ete śatam’ iti pratyayo bhavatyeva | sāmānyasya ca sattvamanugatā'bādhitapratyayaviṣayatvena vyavasthā- TBV-SD 75,32 pitam | tadevaṃ niyatasāhacaryamarthāntaraṃ pratipādayadupalabdhaṃ sat pratipādayati | upalambhaścāvaśyaṃ TBV-SD 75,33 kvacit sthitasya, saiva pakṣadharmatā, tataḥ sambandhānusmṛtau tataḥ sādhyāvagamaḥ | yastu pratibandhaṃ TBV-SD 75,34 nopaiti tasyāpi kathaṃ na sarvasmāt sarvapratipattiḥ abhyupagame vā'pratipanne'pi saṃbandhe pratipatti- TBV-SD 75,35 prasaṅgaḥ ? | pramātṛsaṃskārakārakāṇāṃ pūrvadarśanānāmabhāvāt ityanuttaram, saṃbandhāpratipattau pramātṛsaṃ- TBV-SD 75,36 skārānupapatteḥ | darśanajaḥ saṃskāro'pyanabhivyaktaḥ sattāmātreṇa na pratipattyupayogī; na ca smṛti- TBV-SD 75,37 mantareṇa tatsadbhāvo'pi | na cānubhavapradhvaṃsanibandhanā smṛtiḥ kvacidviṣaye, saṃskāramantareṇa tada- TBV-SD 75,38 nupapatteḥ pradhvaṃsasya ca nirhetukatvāsaṃbhavāt | yatrāpyabhyaste viṣaye vastvantaradarśanādavyavadhānena TBV-SD 75,39 vastvantarapratipattistatrāpi prāktanakramāśrayaṇena vastvantarāvagamaḥ | iyāṃstu viśeṣaḥ — ekatrānabhya- TBV-SD 75,40 statvādantarāle smṛtisaṃvedanam, anyatrābhyāsād vidyamānāyā apyasaṃvittiḥ | kecittu “yogipratyakṣaṃ TBV-SD 76,01 saṃbandhagrāhakamāhuḥ vyāpteḥ sakalākṣepeṇāvagamāt” tathā ca yatra yatreti deśakālavikṣiptānāṃ vyaktī- TBV-SD 76,02 nāmanavabhāsā'nupapattiḥ, ata ekatra kṣaṇe yogitvaṃ pratibandhagrāhiṇaḥ | etat pūrvasmādaviśiṣṭam, TBV-SD 76,03 tad loke arthāntaradarśanāt arthāntarasudṛḍhapratītau tārkikāṇāṃ nimittacintāyāṃ pakṣadharmatvādyabhi- TBV-SD 76,04 dhānam | ato na tāntrikalakṣaṇapratikṣepo'pi | TBV-SD 76,05 utpannapratītīnāmastu prāmāṇyam, utpādyapratītīnāṃ tu atīndriyā'dṛṣṭa — paraloka — sarvajñādya- TBV-SD 76,06 numānānāṃ pratikṣepa iti cet, tadasat; yadyanavagatasaṃbandhān pratipattṛṛnadhikṛtyaitaducyate tadā TBV-SD 76,07 dhūmādiṣvapi tulyam | atha gṛhītāvinābhāvānāmapyatīndriyaparalokādipratibhāsānutpatterevamu- TBV-SD 76,08 cyate, tadasat; ye hi kāryaviśeṣasya tadviśeṣeṇa gṛhītāvinābhāvāste tasmāt paralokādyava- TBV-SD 76,09 gacchantyeva; ato na jñāyate kena viśeṣeṇātīndriyārthānumānapratikṣepaḥ ? sāhacaryāviśeṣe'pi TBV-SD 76,10 vyāpyagatā niyatatā prayojikā na vyāpakagatā, ataḥ samavyāptikānāmapi vyāpyamukhenaiva prati- TBV-SD 76,11 pattiḥ | niyatatā'vagame cārthāntarapratipattau na bādhā, na pratibandhaḥ, ekasya rūpabhedānupapatteḥ | TBV-SD 76,12 tato na viśeṣaviruddhasaṃbhavaḥ nāpi viruddhāvyabhicāriṇa iti yaduktam ‘viruddhā'numāna — virodhayoḥ TBV-SD 76,13 sarvatra saṃbhavāt kvacicca viruddhāvyabhicāriṇaḥ’ iti, etadapyapāstam | ‘avinābhāvasaṃbandhasya TBV-SD 76,14 grahītumaśakyatvāt, avasthā — deśa — kālādibhedāt’ ityādeśca pūrvanītyā'numānapramāṇatve'nupapattiḥ | TBV-SD 76,15 parokṣasyārthasya sāmānyākāreṇānyataḥ pratipattau lokapratītāyāṃ bauddhaistu kāryakāraṇabhāvādi- TBV-SD 76,16 lakṣaṇaḥ pratibandhastannimittatvena kalpitaḥ | taduktam — TBV-SD 76,17 “kāryakāraṇabhāvādvā svabhāvādvā niyāmakāt | TBV-SD 76,18 avinābhāvaniyamo'darśanānna na darśanāt” || ityādi | TBV-SD 76,19 tathā — TBV-SD 76,20 “avaśyaṃbhāvaniyamaḥ kaḥ parasyānyathā paraiḥ | TBV-SD 76,21 arthāntaranimitte vā dharme vāsasi rāgavat” || iti ca | TBV-SD 76,22 tathāhi — kvacit parvatādideśe dhūma upalabhyamāno yadyagnimantareṇaiva syāt tadā pāvakadharmānuvṛtti- TBV-SD 76,23 tastasya tatkāryatvaṃ yanniścitaṃ viśiṣṭapratyakṣā'nupalambhābhyāṃ tadeva na syādityahetostasyāsattvāt TBV-SD 76,24 kvacidapyupalambho na syāt, sarvadā sarvatra sarvākāreṇa vopalambhaḥ syāt; ahetoḥ sarvadā sattvāt | TBV-SD 76,25 svabhāvaśca yadi bhāvavyatirekeṇa syāt tato bhāvasya niḥsvabhāvatvāpatteḥ svabhāvasyāpyabhāvāpattiḥ | TBV-SD 76,26 tatpratibandhasādhakaṃ ca pramāṇaṃ kāryahetorviśiṣṭapratyakṣā'nupalambhaśabdavācyaṃ pratyakṣameva sarvajñasādhaka- TBV-SD 76,27 hetupratibandhaniścayaprastāve pradarśitam | svabhāvahetostu kasyacid viparyaye bādhakaṃ pramāṇaṃ vyāpakānu- TBV-SD 76,28 palabdhisvarūpam, kasyacit tu viśiṣṭaṃ pratyakṣamabhyupagatam | sarvathā sāmānyadvāreṇa vyaktīnām atadrū- TBV-SD 76,29 paparāvṛttavyaktirūpeṇa vā tāsāṃ pratibandho'bhyupagantavyaḥ; anyathā'pratibaddhādanyato'nyapratipattāva- TBV-SD 76,30 tiprasaṅgāt | pratibandhaprasādhakaṃ ca pramāṇamavaśyamabhyupagamanīyam; anyathā'gṛhītapratibandhatvāda- TBV-SD 76,31 nyato'nyapratipattāvapi prasaṅgastadavastha eva | yatra gṛhītapratibandho'sāvartha upalabhyamānaḥ sādhya- TBV-SD 76,32 siddhiṃ vidadhāti taddharmatā tasya pakṣadharmatvasvarūpā, tadgrāhakaṃ ca pramāṇaṃ pratyakṣamanumānaṃ vā | taduktaṃ TBV-SD 76,33 dharmakīrtinā — TBV-SD 76,34 “pakṣadharmatāniścayaḥ pratyakṣato'numānato vā” TBV-SD 76,35 ato lokaprasiddha — tāntrikalakṣaṇalakṣitānumānayorbhedābhāvādatīndriyaparalokādyarthasādhakatvamapi TBV-SD 76,36 tasyaiveti tatprāmāṇyānabhyupagame ihalokasyāpi abhyupagamābhāvaprasaṅgaḥ | na ca ‘kimatra nirvikalpa- TBV-SD 76,37 kam, mānasam, yogipratyakṣam, ūho vā pratibandhaniścāyakam; pratibandho'pi niyatasāhacaryalakṣaṇaḥ TBV-SD 76,38 kāryakāraṇabhāvādirvā’ iti cintā'tropayoginī, dhūmādagnipratipattivat prajñā — medhādivijñānakā- TBV-SD 76,39 ryaviśeṣānnijajanmāntaravijñānasvabhāvaparalokapratipattisiddheḥ | ato'numānāprāmāṇyapratipādanāya TBV-SD 77,01 pūrvapakṣavādinā yad yuktijālamupanyastaṃ tannirastaṃ draṣṭavyam; pratipadamuccārya na dūṣyate granthagauravabhayāt | TBV-SD 77,02 yadapyuktam ‘paraloke pratyakṣasyāpravṛtterarthāpattireveyam ihajanmānyathā'nupapattyā paralokasa- TBV-SD 77,03 dbhāvaḥ’ iti, tadapi na samyak; pūrvānusāreṇa sarvasya niyatapratyayasya pravṛtteranumānatvapratipādanāt | TBV-SD 77,04 avinābhāvasaṃbandhasya grahītumaśakyatvānnātrānumānamiti cet; nanvevaṃ tadevādvaitaṃ śūnyatvaṃ vā kasya TBV-SD 77,05 kena doṣābhidhānam | tasmāt saṃvyavahārakāriṇā pratyakṣeṇa ūhena vā pratibandhasiddhiriti kathaṃ nānu- TBV-SD 77,06 mānāt paralokasiddhiḥ ? TBV-SD 77,07 yadapyuktam ‘mātāpitṛsāmagrīmātreṇehajanmasaṃbhavānna tajjanmavyatiriktabhūtaparalokasādhanaṃ yuktam’ TBV-SD 77,08 iti, tadapi prativihitameva; samanantarapratyayamātreṇa pratyayapratyakṣasya bhāvāt svapnādipratyayavanna TBV-SD 77,09 pratyakṣād bāhyārthasiddhirapi iti bauddhābhimatapakṣasiddhiprasaṅgo'nastatvāt | yadapi pratyapādi ‘na sanni- TBV-SD 77,10 hitamātraviṣayatvāt pratyakṣasya deśa — kālavyāptyā pratibandhagrahaṇasāmarthyam’ iti, tadapi na kiñcit; TBV-SD 77,11 evaṃ sati atisannihitaviṣayatvena pratyakṣasya svarūpamātra eva pravṛttiprasaṅga iti tadeva bauddhādyabhimataṃ TBV-SD 77,12 svasaṃvedanamātraṃ sarvavyavahārocchedakāri prasaktamiti pratipāditatvāt | tasmāllokavyavahārapravarttanakṣama- TBV-SD 77,13 savikalpakapratyakṣabalād ūhākhyapramāṇād vā deśa — kālavyāptyā yathoktalakṣaṇasya hetoḥ pratibandhagra- TBV-SD 77,14 haṇe pravṛttiranumānasyeti na vyāhatiḥ prakṛtasyeti etadapi nirastam ‘kecit prajñādayaḥ’ ityādi | na ca TBV-SD 77,15 ‘prajñā — medhādayaḥ śarīrasvabhāvāntargatāḥ’ ityādi codyaṃ yuktam, tadantargatatve'pi parihārasaṃbhavādanva- TBV-SD 77,16 ya — vyatirekābhyāṃ teṣāṃ mātāpitroḥ pitṛśarīrajanyatvasya pitṛśarīraṃ tarhi hetubhedānna bhedo mātāpi- TBV-SD 77,17 tṛśarīrādapatyaprajñādīnām | ayamaparo bṛhaspatimatānusāriṇa eva doṣo'stu yaḥ kāryabhede'pi kāraṇa- TBV-SD 77,18 bhedaṃ necchati | asmākaṃ tu harṣa — viṣādādyanekaviruddhadharmākrāntasya vijñānasyāntarmukhākāratayā vedyasya TBV-SD 77,19 rūparasagandhasparśādiyugapadbhāvi — bālakumārayauvanavṛddhāvasthādyanekakramabhāviviruddhadharmādhyāsitata- TBV-SD 77,20 ccharīrāderbāhyendriyaprabhavavijñānasamadhigamyād bhedaḥ siddha eva | viruddhadharmādhyāsaḥ, kāraṇabhedaśca TBV-SD 77,21 padārthānāṃ bhedakaḥ; sa ca jalā'nalayoriva śarīra — vijñānayorvidyata eveti kathaṃ na tayorbhedaḥ ? tadbhedā- TBV-SD 77,22 dapyabhede brahmādvaitavādāpattestadavastha eva pṛthivyāditattvacatuṣṭayābhāvāpattyā vyavahārocchedaḥ | athavā TBV-SD 77,23 mātāpitṛ — pūrvajanmaikasāmagrījanyametat kāryam, etanna doṣo'vyatiriktapakṣe'pi vijñāna- TBV-SD 77,24 śarīrayoḥ | pūrvamapyuktam ‘vilakṣaṇādapyanvaya — vyatirekābhyāṃ mātāpitṛśarīrād vijñānamupajāyatām; TBV-SD 77,25 nahi kāraṇākārameva sakalaṃ kāryam’ iti, tadapyasat; yato nahi kāraṇavilakṣaṇaṃ kāryaṃ na bhavatī- TBV-SD 77,26 tyucyate, api tu tadanvaya — vyatirekānuvidhānāt tatkāryatvam | tathāhi — yad yadvikārānvaya — vya- TBV-SD 77,27 tirekānuvidhāyi tat tatkāryamiti vyavasthāpyate, yathā aguru — karpūrorṇādidāhyadāhakapāvakagata- TBV-SD 77,28 surabhigandhādyanvayavyatirekānuvidhāyī dhūmastatkāryatayā vyavasthitaḥ, ekasantatyanupatitaśāstrasaṃ- TBV-SD 77,29 skārādisaṃskṛtaprāktanavijñānadharmānvayavyatirekānuvidhāyi ca prajñā — medhādyuttaravijñānamiti kathaṃ na TBV-SD 77,30 tatkāryamabhyupagamyate ? tadanabhyupagame dhūmāderapi prasiddhavahnyādikāryasya tatkāryatvāprasiddhiriti TBV-SD 77,31 punarapi sakalavyavahārocchedaḥ | TBV-SD 77,32 “tasmādyasyaiva saṃskāraṃ niyamenānuvarttate | TBV-SD 77,33 tannāntarīyakaṃ cittamataścittasamāśritam” || TBV-SD 77,34 pratipāditaśca pramāṇataḥ pratiniyataḥ kāryakāraṇabhāvaḥ sarvajñasādhane ‘kusamayavisāsaṇaṃ’ TBV-SD 77,35 itipadavyākhyāṃ kurvadbhirna punarihocyate | TBV-SD 77,36 yo'pi śālūkadṛṣṭāntena vyabhicāraḥ ‘yathā gomayādapi śālūkaḥ, kaścit samānajātī- TBV-SD 77,37 yādapi śālūkādeva tathā kecit prajñā — medhādayastadabhyāsāt, kecit tu rasāyanopayogāt, TBV-SD 78,01 apare mātāpitṛśukraśoṇitaviśeṣādeva’ iti, so'pi na samyag; tatrāpi samānajātīya- TBV-SD 78,02 pūrvābhyāsasaṃbhavāt; anyathā samāne'pi rasāyanādyupayoge yamalakayoḥ kasyacit kvāpi prajñā- TBV-SD 78,03 medhādikamiti pratiniyamo na syāt, rasāyanādyupayogasya sādhāraṇatvāditi | na ca prajñādīnāṃ TBV-SD 78,04 janmādau rasāyanābhyāse ca viśeṣaḥ, śālūka — gomayajanyasya tu śālūkādestadanyasmād viśeṣo dṛśyate | TBV-SD 78,05 kvacijjātismaraṇaṃ ca darśanamiti na yuktā dṛṣṭakāraṇādeva mātāpitṛśarīrāt prajñā — medhādikāryaviśe- TBV-SD 78,06 ṣotpattiḥ | na ca gomaya — śālūkādervyabhicāraviṣayatvena pratipāditasyātyantavailakṣaṇyam, rūpa — rasa — TBV-SD 78,07 gandha — sparśavatpudgalapariṇāmatvena dvayorapi availakṣaṇyāt | vijñāna — śarīrayoścāntarbahirmukhākāravi- TBV-SD 78,08 jñānagrāhyatayā sva — parasaṃvedyatayā svasaṃvedana — bāhyakaraṇādijanyapratyayānubhūyamānatayā ca parasparāna- TBV-SD 78,09 nuyāyyanekaviruddhadharmādhyāsato'tyantavailakṣaṇyasya pratipāditatvād nopādānopādeyabhāvo yuktaḥ | TBV-SD 78,10 yastu śarīravṛddhyādeścaitanyavṛddhyādilakṣaṇa upādānopādeyabhāvadharmopalambhaḥ pratipādyate'sau mahā- TBV-SD 78,11 kāyasyāpi mātaṅgā'jagarādeścaitanyālpatvena vyabhicārīti na tadbhāvasādhakaḥ | yastu śarīravikārāccaita- TBV-SD 78,12 nyavikāropalambhalakṣaṇastaddharmabhāvaḥ pratipādyate'sāvapi sāttvikasattvānām anyagatacittānāṃ vā TBV-SD 78,13 chedādilakṣaṇaśarīravikārasadbhāve'pi taccittavikārānupalabdherasiddhaḥ | dṛśyate ca sahakāriviśe- TBV-SD 78,14 ṣādapi jala — bhūmyādilakṣaṇād bījopādānasyāṅkurāderviśeṣa iti sahakārikāraṇatve'pi śarīrāde- TBV-SD 78,15 rviśiṣṭāhārādyupayogādau yauvanāvasthāyāṃ vā śāstrādisaṃskāropāttaviśeṣapūrvajñānopādānasya vijñā- TBV-SD 78,16 nasya vivṛddhilakṣaṇo viśeṣo nāsaṃbhavī | TBV-SD 78,17 yadapyuktam ‘anādimātāpitṛparamparāyāṃ tathābhūtasyāpi bodhasya vyavahitamātāpitṛgatasya TBV-SD 78,18 sadbhāvāt tato vāsanāprabodhena yukta eva prajñā — medhādiviśeṣasya saṃbhavaḥ’ iti, tadapyayuktam; TBV-SD 78,19 anantarasyāpi mātāpitṛpāṇḍityasya prāyaḥ prabodhasaṃbhavāt; tataścakṣurādikaraṇajanitasya svarū- TBV-SD 78,20 pasaṃvedanasya cakṣurādijñānasya vā yugapat krameṇa cotpattau ‘mayaivopalabdhametat’ iti pratyabhijñānaṃ TBV-SD 78,21 santānāntaratadapatyajñānānāmapi syāt, na ca mātāpitṛjñānopalabdhestadapatyādeḥ kasyacit TBV-SD 78,22 pratyabhijñānamupalabhyate | anena ‘ekasmād brahmaṇaḥ prajotpattiḥ’ pratyuktā, ekaprabhavatve hi sarvaprāṇināṃ TBV-SD 78,23 parasparaṃ pratyabhijñāprasaṅgaḥ ekasantānodbhūtadarśana — sparśanapratyayayoriva | TBV-SD 78,24 yattūktam ‘ātmano'dṛṣṭernātmānamāśritya paralokaḥ’ iti, tadayuktam; tadadṛṣṭyasiddheḥ | tathāhi — TBV-SD 78,25 dehendriya — viṣayādivyatirikto'haṃpratyayapratyakṣopalabhya evātmā | na ca cakṣurādeḥ karaṇagrāmasyātīndri- TBV-SD 78,26 yātmaviṣayatvena jñānajananāvyāpārāt kathaṃ tajjanyapratyakṣajñānaviṣaya iti vaktuṃ yuktam, svasaṃvedanapratya- TBV-SD 78,27 kṣagrāhyatvābhyupagamāt | tathāhi — upasaṃhṛtasakalendriyavyāpārasya andhakārasthitasya ca ‘aham’ iti TBV-SD 78,28 jñānaṃ sarvaprāṇināmupajāyamānaṃ svasaṃviditamanubhūyate, tatra ca śarīrādyanavabhāse'pi tadvyatiriktamātmasva- TBV-SD 78,29 rūpaṃ pratibhāti | na caitad jñānamanubhūyamānamapyapahnotuṃ śakyam, anubhūyamānasyāpyapalāpe sarvāpalāpapra- TBV-SD 78,30 saṅgāt | nāpyetannotpadyate, kādācitkatvavirodhāt | nāpi bāhyendriyavyāpāraprabhavam, tadvyāpārābhā- TBV-SD 78,31 ve'pyupajāyamānatvāt | nāpi śabda — liṅgādinimittodbhūtam, tadabhāve'pyutpattidarśanāt | na cedaṃ TBV-SD 78,32 bādhyatvenāpramāṇam, tatra bādhakasadbhāvasyāsiddheḥ | na cedaṃ savikalpakatvenāpramāṇam, savikalpaka- TBV-SD 78,33 syāpi jñānasya pramāṇatvena pratipādayiṣyamāṇatvāt | kadācicca bāhyendriyavyāpārakāle'pi yadā TBV-SD 78,34 ‘ghaṭamahaṃ jānāmi’ ityevaṃ viṣayamavagacchati tadā svātmānamapi | tathāhi — tatra yathā viṣayasyāva- TBV-SD 78,35 bhāsaḥ karmatayā tathā''tmano'pyavabhāsaḥ kartṛtayā | na ca śarīrādīnāṃ jñātṛtā, yathā hi śarīrād TBV-SD 78,36 vyatiriktā ghaṭādayaḥ pratītikarmatayā pratibhānti — ‘mama ghaṭādayaḥ, ahaṃ ghaṭādīnāṃ jñātā’ evaṃ ‘mama TBV-SD 78,37 śarīrādayaḥ, ahaṃ śarīrādīnāṃ jñātā’ ityevaṃ ca pratītikarmatvena ghaṭādibhistulyatvānna śarīrādisaṃ- TBV-SD 78,38 ghātasya jñātṛtā | na ca jñātrapratibhāsaḥ, tadapratibhāse hi ‘mamaite bhāvāḥ pratibhānti nānyasya’ ityevaṃ TBV-SD 78,39 pratibhāso na syāt; tadavabhāsāpahnave ca ghaṭāderapi kathaṃ pratītiḥ ? iyāṃstu viśeṣaḥ — ekasya pratī- TBV-SD 78,40 tikarmatā aparasya tatpratītikartṛtā na tvanavabhāsaḥ; ato liṅgādyanapekṣa ātmā'vabhāso'pyastīti TBV-SD 79,01 kathaṃ tasyādṛṣṭiḥ ? na cāsya pratyayasya bādhārahitasyāpūrvārthaviṣayasyākṣajaviṣayāvabhāsasyevāsandi- TBV-SD 79,02 gdharūpasya niścitarūpatvena pratibhāsamānasya smṛtirūpatā aprāmāṇyaṃ vā pratipādayituṃ yuktam | TBV-SD 79,03 ato'syāmapi pratītāvavabhāsamānasyāparokṣataiva yuktā na pramāṇāntaragamyatā | TBV-SD 79,04 yadapyatrāhuḥ — astyayamavabhāsaḥ kintvasya pratyakṣatā cintyā | pratyakṣaṃ hīndriyavyāpārajaṃ jñānam | TBV-SD 79,05 tathācoktaṃ bhavadbhiḥ — “indriyāṇāṃ satsaṃprayoge buddhijanma pratyakṣam” pratya- TBV-SD 79,06 kṣaviṣayatvāt tadarthasya pratyakṣatā na tu sākṣāt, anindriyajatvena | tatra ghaṭāderbāhyendriyajñānaviṣaya- TBV-SD 79,07 tvena sarvalokapratītā'dhyakṣatā natvevamātmanaḥ | TBV-SD 79,08 athaivamucyeta — nātmano ghaṭāditulyā pratyakṣatā, ghaṭāderhi indriyajajñānaviṣayatvena sā TBV-SD 79,09 vyavasthāpyate, na tvātmā kasyacit pramāṇasya viṣayaḥ | kathaṃ tarhi pratyakṣaḥ ? na jñānaviṣayatvāt TBV-SD 79,10 pratyakṣaḥ api tvaparokṣatvena pratibhāsanāt pratyakṣa ucyate; tacca kevalasya ghaṭādipratītyantargatasya TBV-SD 79,11 vā'parasādhanaṃ prāk pratipāditam, etadapyasat; yataḥ aparasādhanamiti ko'rthaḥ — kiṃ cidrūpasya TBV-SD 79,12 sattā, āhosvit svapratītau vyāpāraḥ ? yadi cidrūpasya sattaivātmaprakāśanamucyate tadā dṛṣṭānto TBV-SD 79,13 vaktavyaḥ | na cātrā''śaṅkanīyam — aparokṣe dṛṣṭāntānveṣaṇaṃ na karttavyam, yatastathāvidhe vivādaviṣaye TBV-SD 79,14 suprasiddhaṃ dṛṣṭāntānveṣaṇaṃ dṛśyate | na ca dīpādi dṛṣṭāntaḥ, tatra hi sajātīyālokānapekṣatvena TBV-SD 79,15 svapratītau svaprakāśakatvaṃ vyavasthāpitaṃ kaiścit na tvindriyāgrāhyatvam; tadagrāhyatve ‘svaprakāśāḥ TBV-SD 79,16 pradīpādayaḥ’ iti cakṣuṣmatāmivāndhānāmapi tatpratītiprasaṅgaḥ; tasmānna svaprakāśāḥ pradīpādayaḥ | TBV-SD 79,17 yattu ālokāntaranirapekṣatvaṃ tat kasyacidviṣayasya kācit sāmagrī prakāśikā iti naikatra TBV-SD 79,18 dṛṣṭatvenānyatrāpi prasaktiścodyate | atha dvitīyaḥ pakṣaḥ, so'pyayuktaḥ; adarśanādeva — nahi kaścit TBV-SD 79,19 padārthaḥ kartṛrūpaḥ karaṇarūpo vā svātmani karmaṇīva savyāpāro dṛṣṭaḥ | kathaṃ tarhyanumeyatve'pyātmapra- TBV-SD 79,20 tītiḥ pramātrantarābhāvāt ? ekasyaiva liṅgādikaraṇamapekṣyavasthābhedena bhede sati adoṣaḥ | TBV-SD 79,21 kiṃca, pramāṇāviṣayatve'pyaparokṣatetyasya bhāṣitasya ko'rthaḥ ? jñātṛtayā svarūpeṇāvabhāsa- TBV-SD 79,22 namiti cet, ghaṭādayo'pi kiṃ pararūpatayā pratītiviṣayāḥ ? ato yad yasya rūpaṃ tat pramāṇavi- TBV-SD 79,23 ṣayatve'pyavasīyate iti na jñānāviṣayatā pramātuḥ | tathāhi — tasya jñātṛtā pramātṛtā''tmasvarūpatā, TBV-SD 79,24 ghaṭādeḥ prameyatā jñeyatā ghaṭādirūpatā; ato yathā tasya svarūpeṇāvabhāsanānnā'pratyakṣatā tadvadātma- TBV-SD 79,25 no'pi | abhyupagamanīyaṃ caitat, anyathā''tmādisvasaṃvedanasya pratyakṣasyāpi pratyakṣādilakṣaṇavyati- TBV-SD 79,26 riktaṃ lakṣaṇāntaraṃ vaktavyam; tathā ca pramāṇeyattāvyāghātaḥ, kenacit pratyakṣādilakṣaṇenātmādiviṣayasya TBV-SD 79,27 svasaṃvedanasyāsaṃgrahāt | ito'pyuktaṃ pramātṛvat phale'pi saṃvedanābhyupagamaprasaṅgāt | tathā'bhyupagamā- TBV-SD 79,28 dadoṣa iti cet, tathā coktam — TBV-SD 79,29 “saṃvittiḥ saṃvittitayaiva saṃvedyā na saṃvedyatayā” iti | TBV-SD 79,30 etat prāk pratikṣiptam, na svarūpāvabhāse pramāṇāviṣayatā | kiṃca, evaṃ kalpyamāne bodhadvayamāntaram TBV-SD 79,31 svasaṃvidrūpaṃ ca kalpitaṃ syāt, tathā cāyuktam, ekasmādeva viṣayāvabhāsasiddheḥ kiṃ dvayakalpanayā ? TBV-SD 79,32 athocyeta — kalpanā hyanavabhāsamānasya, bodhadvaye tu ghaṭādivadavabhāso'stīti na kalpanā | yadīdṛśāḥ TBV-SD 79,33 pratibhāsāḥ pramāṇatvena vyavasthāpyante tadā ‘ghaṭamahaṃ cakṣuṣā paśyāmi’iti karaṇapratītirapi pramātṛ — TBV-SD 79,34 phalapratītivat kalpanīyā | TBV-SD 79,35 yā'pi kaiścit karaṇapratītiḥ pratyakṣatvenoktā sā'pi nātīva saṃgacchate | tathāhi — TBV-SD 79,36 ‘ghaṭamahaṃ cakṣuṣā paśyāmi’ityasyāmavagatau kiṃ golakasya cakṣuṣṭvam, āhosvit tadvyati- TBV-SD 79,37 riktasya ? golakasya cakṣuṣṭve na kaścidandhaḥ syāt | tadvyatiriktasya ca raśmeranabhyupagamaḥ; abhyupagame TBV-SD 79,38 vā na pratītiviṣayaḥ, kevalaṃ śabdamātramuccārayati ghaṭapratītikāle | evaṃ ca pramātṛ — phalaviṣayaṃ TBV-SD 79,39 śabdoccāraṇamātramavasīyate, na ca tayoḥ pratītigocaratā karaṇasyeva tathāhi — indriyavyāpāre TBV-SD 79,40 sati śarīrād vyavacchinnasya viṣayasyaiva kevalasyāvabhāsanamiti nyāyavidaḥ pratipannāḥ | ‘kiṃ tasyāva- TBV-SD 80,01 bhāsanam’ iti paryanuyoge mūkatvaṃ parihāramāhuḥ, vyapadeṣṭumaśakyatvāt | ataḥ pramātravabhāsānupapattiḥ | TBV-SD 80,02 nanu‘aham’ iti pratyayaḥ sarvalokasākṣiko naivāpahnotuṃ śakyaḥ | anapahnave saviṣayaḥ, nirviṣayo TBV-SD 80,03 vā ? nirviṣayatā pratyayānāmabādhitarūpāṇāṃ katham ? saviṣayatve'pi pramātrapratibhāse kiṃviṣayo'yaṃ TBV-SD 80,04 pratyayaḥ ? na pratyayāpahnavaḥ na cāsya nirviṣayatā kintu dehādivyatirikto viṣayatvenāvabhāsamāna ā- TBV-SD 80,05 tmā'sya na viṣayaḥ na ca jñātṛtvenāvabhāsamāna ityucyate | kastarhi viṣayaḥ ? śarīramiti brūmaḥ | tathāhi — TBV-SD 80,06 ‘kṛśo'ham sthūlo'ham gauro'ham’iti śarīrādyālambanaiḥ pratyayairasya samānādhikaraṇatā'vasīyate | TBV-SD 80,07 nanvevaṃ sukhyādipratyayairapyahaṅkārasya samānādhikaraṇatā — sukhyahaṃ duḥkhyahamiti vā, ato na deha- TBV-SD 80,08 viṣayatā | yaccocyate ‘gauro'hamityādisāmānādhikaraṇyadarśanāccharīrālambanatvam’ iti, tatrāpyetadvi- TBV-SD 80,09 cāryam — gaurādīnāṃ śarīrādivyatiriktānāmanahaṅkārāspadatvaṃ dṛṣṭaṃ tadvaccharīrādigatānāmapi yuktaṃ vyava- TBV-SD 80,10 sthāpayitum | tathā ca vārttikakṛtoktam — “na hyasya draṣṭuryadetad mama gauraṃ rūpaṃ so'hamiti bhavati TBV-SD 80,11 pratyayaḥ, kevalaṃ matublopaṃ kṛtvaivaṃ nirdiśati” TBV-SD 80,12 ayamarthaḥ — śarīre'haṅkāra aupacāriko na tāttvikaḥ, yathā'nyasmiṃstatkāryakāriṇyatyantanika- TBV-SD 80,13 ṭe'haṅkāro gauṇaḥ ‘yo'yaṃ so'ham’ iti, evaṃ śarīre'pi | yato nimittād ayametasmiṃstūbhayasaṃpratipa- TBV-SD 80,14 nne'nātmarūpe idaṃtāpratyayaviṣaye'haṅkārastata eva śarīre'pi | ātmaviṣayastvahaṅkāro naupacārikaḥ, TBV-SD 80,15 idaṃpratyayāsaṃbhinnāhaṃpratyayapratibhāsitvāt pramātā śarīrādivyatiriktaḥ | TBV-SD 80,16 etadeva katham ? ‘mamedaṃ śarīram’ iti pratyayopādānāt ‘mamāyamātmā’iti pratyayābhāvācca | nanu TBV-SD 80,17 ‘mamāyamātmā’ iti kiṃ na bhavati pratyayaḥ ? na bhavatīti brūmaḥ | kathaṃ tarhyevamucyate ? kevalaṃ śabda uccāryate TBV-SD 80,18 na tu pratyayasya saṃbhavaḥ | atrāpi mamapratyayapratibhāsasyādarśanāt śabdoccāraṇamātraṃ kena vāryate | kimi- TBV-SD 80,19 dānīṃ sukhādiyogaḥ śarīrasyeṣyate ? naivam, sukhādiyogābhāvāt mithyāpratyayo'yaṃ ‘sukhyaham’iti TBV-SD 80,20 na tvetadālambanaḥ | ato vyavasthitam — jñātṛpratibhāsādarśanāt pratibhāse vā śarīrasya jñātṛ- TBV-SD 80,21 tvenāvabhāsanānna dehādivyatiriktasyāhaṃpratyayaviṣayatā; śarīrasya ca jñātṛtvenāvabhāsamānasyāpi pramāṇa- TBV-SD 80,22 siddhā buddhiyoganiṣedhānmithyāpratyayālambanatā; na tu tasyācaitanye'nyaḥ kaścid jñātā pratyakṣapramāṇa- TBV-SD 80,23 viṣayaḥ sidhyatītyādi tadapyasaṅgatam; yato bhavatu jaiminīyānāṃ “satsaṃprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhi- TBV-SD 80,24 janma pratyakṣam” itilakṣaṇalakṣitendriyapratyakṣavādinām ‘aham’ ityavabhāsapratya- TBV-SD 80,25 yasyānindriyajatvenātrā'pratyakṣatvadoṣo nāsmākaṃ jinamatānusāriṇām, na hyasmākamindriyajameva pratyakṣaṃ TBV-SD 80,26 kiṃtu yad yatra viśadaṃ jñānamindriyānindriyanimittaṃ tat tatra pratyakṣamityabhyupagamāt, “tad indriyāni- TBV-SD 80,27 ndriyanimittam” iti vācakamukhyavacanāt | tena yathā pratyakṣaviṣayatvena TBV-SD 80,28 ghaṭādeḥ pratyakṣatā tathā''tmano'pi svasaṃvedanādhyakṣatāyāṃ ko virodhaḥ ? ata eva yaducyate ‘ghaṭāderbhi- TBV-SD 80,29 nnajñānagrāhyatvena pratyakṣatā vyavasthāpyate; ātmanastvaparokṣatvena pratibhāsanāt pratyakṣatvam | tacca kevalasya TBV-SD 80,30 ghaṭādipratītyantargatasya vā'parasādhanaṃ prāk pratipāditamityatra aparasādhanamiti ko'rthaḥ — kiṃ cidrūpasya TBV-SD 80,31 sattā, āhosvit svapratītau vyāpāraḥ ? iti pakṣadvayamutthāpya prathamapakṣe cidrūpasya sattaivātmaprakāśanaṃ TBV-SD 80,32 yadyucyate tadā dṛṣṭānto vaktavyaḥ’ iti, tannirastam; adhyakṣapratīte'rthe dṛṣṭāntānveṣaṇasyāyuktatvāt | TBV-SD 80,33 atha vivādagocare'dhyakṣapratīte'pi dṛṣṭāntānveṣaṇaṃ loke suprasiddhamiti so'trāpi vaktavya- TBV-SD 80,34 stadā'styeva pradīpādilakṣaṇo dṛṣṭānto'pi jñānasya prakāśaṃ prati sajātīyāparānapekṣaṇe sādhye | TBV-SD 80,35 tathāhi — yathā pradīpādyāloko na svapratipattāvālokāntaramapekṣate tathā jñānamapi svapratipattau na TBV-SD 80,36 samānajātīyajñānāpekṣam | etāvanmātreṇā''lokasya dṛṣṭāntatvaṃ na punastasyāpi jñānatvamāsādyate | TBV-SD 80,37 yena ‘indriyāgrāhyatvāccakṣuṣmatāmivāndhānāmapi tatpratītiprasaṅgaḥ’ iti preryate | na hi dṛṣṭānte TBV-SD 80,38 sādhya — dharmi — dharmāḥ sarve'pi āsañjayituṃ yuktāḥ; anyathā ghaṭe'pi śabdadharmāḥ śabdatvādayaḥ prasajyera- TBV-SD 80,39 nniti tasyāpi śrotragrāhyatvaprasaṅgaḥ | na ca sādharmyadṛṣṭāntamantareṇa pramāṇapratītasyāpyarthasyāprasiddhiriti TBV-SD 80,40 śakyaṃ vaktum, anyathā jīvaccharīrasyāpi sātmakatve sādhye todvantatprasiddhadṛṣṭāntasyā- TBV-SD 80,41 bhāvāt prāṇādimattvādestatsiddhirna syāt | TBV-SD 80,42 atha sādharmyadṛṣṭāntābhāve'pi dṛṣṭavaidharmyadṛṣṭāntasya ghaṭādeḥ sadbhāvāt kevalavyatirekibalāt tatra TBV-SD 81,01 tatsiddhistarhi yatra svaprakāśakatvaṃ nāsti tatrārthaprakāśakatvamapi nāsti, yathā ghaṭādāviti vyati- TBV-SD 81,02 rekadṛṣṭāntasadbhāvādarthaprakāśakatvalakṣaṇāddhetoḥ svaprakāśakatvaṃ vijñānasya kimiti na siddhimā- TBV-SD 81,03 sādayati ? yattūktam ‘kasyacidarthasya kācit sāmagrī, tena prakāśaḥ prakāśāntaranirapekṣa eva TBV-SD 81,04 svagrāhiṇi jñāne pratibhāti’ tad yuktameva, yathā hi svasāmagrīta upajāyamānāḥ pradīpālokādayo TBV-SD 81,05 na samānajātīyamālokāntaraṃ svagrāhiṇi jñāne pratibhāsamānā apekṣante tathā svasāmagrīta TBV-SD 81,06 upajāyamānaṃ vijñānaṃ svārthaprakāśasvabhāvaṃ svapratipattau na jñānāntaramapekṣate; pratiniyatatvāt TBV-SD 81,07 svakāraṇāyattajanmanāṃ bhāvaśaktīnām | yattu pradīpālokādikaṃ sajātīyālokāntaranirapekṣamapi TBV-SD 81,08 svapratipattau jñānamapekṣate tat tasyājñānarūpatvāt jñānasya ca tadviparyayasvabhāvatvād yuktiyuktamiti TBV-SD 81,09 ‘naikatra dṛṣṭaḥ svabhāvo'nyatrāsañjayituṃ yuktaḥ’ iti pūrvapakṣavaco niḥsāratayā vyavasthitam | TBV-SD 81,10 athālokasya tadantaranirapekṣā pratipattirupalabdheti na taddṛṣṭāntabalād jñānasyāpi jñānāntara- TBV-SD 81,11 nirapekṣā pratipattiḥ, adṛṣṭatvāt svātmani kriyāvirodhācca; nanvevamupalabhyamāne'pi vastuni yadyadṛṣṭa- TBV-SD 81,12 tvam virodhaścocyeta tadā svātmavad ghaṭāderapi bāhyasya na grāhakaṃ jñānam, adṛṣṭatvāt jaḍasya TBV-SD 81,13 prakāśāyogāccetyapi vadataḥ saugatasya na vaktravakratā samupajāyate | tathāhyasāvapyevaṃ vaktuṃ TBV-SD 81,14 samarthaḥ — jaḍaṃ vastu na svataḥ prakāśate, vijñānavat, jaḍatvahāniprasaṅgāt | nāpi parataḥ prakāśamānam, TBV-SD 81,15 nīla — sukhādivyatiriktasya vijñānasyāsaṃvedanenāsattvāt | TBV-SD 81,16 atha ‘nīlasya prakāśaḥ’ iti prakāśamānanīlādivyatiriktastatprakāśaḥ, anyathā bhedenāsyāṃ TBV-SD 81,17 pratipattau saṃvedanasya tatpratibhāso na syāt; nanu na nīla — tadvedanayoḥ pṛthagavabhāsaḥ pratyakṣasaṃbhavī, TBV-SD 81,18 prakāśaviviktasya nīlāderananubhavāt tadvivekena ca bodhasyāpratibhāsanāt | na cādhyakṣato TBV-SD 81,19 vivekenāpratīyamānayornīla — tatsaṃvidorbhedo yuktaḥ, vivekādarśanasya bhedaviparyayāśrayatvāt; nīla — TBV-SD 81,20 tatsvarūpavat | athāpi kalpanā nīla — tatsaṃvidorbhedamullikhati — ‘nīlasyānubhavaḥ’ iti; nanvabhede'pi TBV-SD 81,21 bhedollekho dṛṣṭo yathā — ‘śilāputrakasya vapuḥ’ ‘nīlasya vā svarūpam’ iti | atha tatra pratyakṣārū- TBV-SD 81,22 ḍho'bhedo bādhaka iti na bhedollekhaḥ satyaḥ sa tarhi nīla — saṃvidorapi pratyakṣārūḍho'bhedo'stīti TBV-SD 81,23 na bhedakalpanā satyā | tadevaṃ nīlādikaṃ sukhādikaṃ ca svaprakāśavapuḥ pratibhātīti sthitam, TBV-SD 81,24 tadvyatiriktasya prakāśasyāpratibhāsanenābhāvāt | TBV-SD 81,25 bhavatu vā vyatirikto bodhastathāpi na tadgrāhyā nīlādayo yuktāḥ | tathāhi — tulyakālo vā TBV-SD 81,26 bodhasteṣāṃ prakāśakaḥ, bhinnakālo vā ? tulyakālo'pi parokṣaḥ, svasaṃvidito vā ? na tāvat parokṣaḥ, TBV-SD 81,27 yataḥ “apratyakṣopalambhasya nārthadṛṣṭiḥ prasidhyati” ityādinā svasaṃviditatvaṃ jñānasya TBV-SD 81,28 prasādhayanta etatpakṣaṃ nirākariṣyāmaḥ | nāpi jñānāntaravedyaḥ, anavasthādidūṣaṇasyātra pakṣe pradarśayi- TBV-SD 81,29 ṣyamāṇatvāt | svasaṃvedanapakṣe tu yathā'ntarnilīno bodhaḥ svasaṃviditaḥ pratibhāti tathā tatkāle TBV-SD 81,30 svaprakāśavapuṣo nīlādayo bahirdeśasaṃbandhitayā pratibhānti iti samānakālayornīla — tatsaṃvedanayoḥ TBV-SD 81,31 svatantrayoḥ pratibhāsanāt savyetaragoviṣāṇayoriva na vedyavedakabhāvaḥ | samānakālasyāpi bodhasya TBV-SD 81,32 nīlaṃ prati grāhakatve nīlasyāpi taṃ prati grāhakatāprasaṅgaḥ | TBV-SD 81,33 samānakālapratibhāsā'viśeṣe'pi buddhirnīlādīnāṃ grahaṇamuparacayatīti grāhikā, nīlādayastu TBV-SD 81,34 grāhyāḥ, naitadapi yuktam; yato nīla — bodhavyatiriktā na grahaṇakriyā pratibhāti | tathāhi — bodhaḥ TBV-SD 81,35 sukhāspadībhūto hṛdi, bahiḥ sphuṭamudbhāsamānatanuśca nīlādirābhāti natvaparā grahaṇakriyā pratibhāsa- TBV-SD 81,36 viṣayaḥ | tadanavabhāse ca na tayā vyāpyamānatayā nīlādeḥ karmatā yuktā | bhavatu vā nīla — bodhavya- TBV-SD 81,37 tiriktā kriyā tathāpi kiṃ tasyā api svataḥ pratītiḥ, yadvā'nyataḥ ? tatra yadi svato grahaṇakriyā prati- TBV-SD 81,38 bhāti tathā sati bodhaḥ nīlam grahaṇakriyā ceti trayaṃ svarūpanimagnamekakālaṃ pratibhātīti na kartṛ- TBV-SD 81,39 karma — kriyāvyavahṛtiḥ | athānyato grahaṇakriyā pratibhāti; nanu tatrāpyaparā grahaṇakriyā upeyā — anyathā TBV-SD 81,40 tasyā grāhyatā'siddheḥ — punastatrāpyaparā karmatānibandhanaṃ kriyā upeyetyanavasthā; tanna grahaṇakriyā'pa- TBV-SD 81,41 rā'sti, tatsvarūpā'navabhāsanāt | tataścāntaḥsaṃvedanam bahirnīlādikaṃ ca svaprakāśameveti | TBV-SD 82,01 svasaṃvittimātravādaḥ sādhīyān yadi tarhyantarnilīno bodho nīlāderna bodhakaḥ kintu svaprakāśa TBV-SD 82,02 evāsau; tathā sati ‘nīlamahaṃ vedmi’ iti karma — kartṛbhāvābhiniveśī pratyayo na bhavet, viṣayasya karma — TBV-SD 82,03 kartṛbhāvasyābhāvāt | nanu viṣayamantareṇāpi pratyayo dṛṣṭa eva, yathā śuktikāyāṃ rajatāvagamaḥ | atha TBV-SD 82,04 bādhakodayāt punarbhrāntirasau, nīlādau tu karmatāderna bādhā'stīti satyatā | nanvatrāpi bodha — nīlādeḥ TBV-SD 82,05 svarūpāsaṃsaktasya dvayasya svātantryopalambho'sti bādhakaḥ karma — kartṛbhāvollekhasya | atha kimasyā bhrānterni- TBV-SD 82,06 bandhanam ? nahi bhrāntirapi nirbījā bhavati; nanu pūrvabhrāntirevottarakarma — kartṛbhāvāvagaternibandhanam; TBV-SD 82,07 pūrvabhrāntikarmatāderapi aparā pūrvabhrāntirityanādirbhrāntiparamparā, karmatādirna tattvam | TBV-SD 82,08 athavā ‘nīlam’ iti pratītistāvanmātrādhyavasāyinī pṛthak, ‘aham’ ityapi matirantarullekhamu- TBV-SD 82,09 dvahantī bhinnā, ‘vedmi’ ityapi pratītiraparaiva; tataśca parasparāsaṃsaktapratītitritayaṃ kramavat prati- TBV-SD 82,10 bhāti na karma — kartṛbhāvaḥ, tulyakālayostasyāyogāt bhinnakālayorapyanavabhāsanānna karmatādigatiḥ TBV-SD 82,11 kathañcit saṃbhavinī | TBV-SD 82,12 athāpi darśanāt prāk sannapi nīlātmā na bhāti tadudaye ca bhātīti karmatā tasya, naitadapi TBV-SD 82,13 sādhīyaḥ; yataḥ prāg bhāvo'rthasya na siddhaḥ | darśanena svakālāvadherarthasya grahaṇād darśanakāle hi TBV-SD 82,14 nīlamābhāti na tu tataḥ prāk, tat kathaṃ pūrvabhāvo'rthasya sidhyet tasya darśanasya pūrvakāle virahāt ? TBV-SD 82,15 na ca tatkāle darśanaṃ prāgarthasannidhiṃ vyanakti, sarvadā tatpratibhāsaprasaṅgāt | athā'nyena darśanena TBV-SD 82,16 prāgarthaḥ pratīyate, nanu taddarśanādapi prāk sadbhāvo'rthasyānyenāvaseya ityanavasthā | tasmāt sarvasya TBV-SD 82,17 nīlāderdarśanakāle pratibhāsanānna tatpūrvaṃ sattā sidhyati | TBV-SD 82,18 athāpi ‘pūrvadṛṣṭaṃ paśyāmi’ iti vyavasāyāt prāgarthaḥ sidhyati, prāgarthasattāṃ vinā TBV-SD 82,19 dṛśyamānasya pūrvadṛṣṭena ekatvagaterayogāt | kena punarekatvaṃ tayorgamyate — kimidānīntanadarśanena, TBV-SD 82,20 pūrvadarśanena vā ? na tāvat pūrvadarśanena, tatra tatkālāvadherevārthasya pratibhāsanāt | nahi tena svapra- TBV-SD 82,21 tibhāsino'rthasya varttamānakāladarśanavyāptiravasīyate, tatkāle sāmpratikadarśanāderabhāvāt | na TBV-SD 82,22 cāsat pratibhāti, darśanasya vitathatvaprasaṅgāt | nāpīdānīntanadarśanena pūrvadarśanādivyāptirnīlādera- TBV-SD 82,23 vasīyate, taddarśanakāle pūrvadṛkkālasyāstamayāt | na cāstamitapūrvadarśanādisaṃsparśamavatarati pratyakṣam, TBV-SD 82,24 vitathatvaprasaṅgādeva | tasmād ‘apāstatatpūrvadṛgādiyogaṃ sarvaṃ vastu dṛśā gṛhyate, pūrvadṛṣṭatāṃ tu smṛti- TBV-SD 82,25 rullikhati’ tadapāstam, dṛṣṭatollekhābhāvāt | na ca ‘sa evāyam’ iti pratītirekā, ‘saḥ’ iti TBV-SD 82,26 smṛtirūpam, ‘ayam’ iti tu dṛśaḥ svarūpam; tatparokṣā'parokṣākāratvānnaikasvabhāvau pratyayau, tat TBV-SD 82,27 kutastattvasiddhiḥ ? TBV-SD 82,28 athānumānāt prāgbhāvo'rthasya sidhyati prāk sattāṃ vinā paścāddarśanāyogāditi, tadapyasat; TBV-SD 82,29 yataḥ paścāddarśanasya prāksattāyāḥ saṃbandho na siddhaḥ, prāksattāyāḥ kathañcidapyasiddheḥ | na cāsiddhayā TBV-SD 82,30 sattayā vyāptaṃ paścāddarśanaṃ sidhyati yena tatastatsiddhiḥ | atha yadi prāgarthamantareṇa darśanamudayamā- TBV-SD 82,31 sādayati tathā sati niyāmakābhāvāt sarvatra sarvadā sarvākāraṃ tad bhavet, nāyamapi doṣaḥ, TBV-SD 82,32 niyatavāsanāprabodhena saṃvedananiyamāt | tathāhi — svapnāvasthāyāṃ vāsanābalāddarśanasya deśa — TBV-SD 82,33 kālā''kāraniyamo dṛṣṭa iti jāgraddaśāyāmapi tata evāsau yuktaḥ | arthasya tu na sattā siddhā TBV-SD 82,34 nāpi tadbhedāt saṃvittiniyama iti tanna tataḥ saṃvidvaicitryam, tasmānna kathañcidapi nīlādeḥ prāk TBV-SD 82,35 sattāsiddhiḥ | TBV-SD 82,36 atha pūrvasattāvirahe kiṃ pramāṇam ? nanvanupalabdhireva pramāṇam — yadi nīlaṃ pūrvakālasaṃbandhi- TBV-SD 82,37 svarūpaṃ syāt tenaiva rūpeṇopalabhyeta, na ca tathā; darśanakālabhuvaḥ sarvadā pratibhāsanāt | yacca yenaiva TBV-SD 82,38 rūpeṇa pratibhāti tat tenaiva rūpeṇāsti, yathā nīlaṃ nīlarūpatayā'vabhāsamānaṃ tathaiva sat na TBV-SD 82,39 pītādirūpatayā, sarvaṃ copalabhyamānaṃ rūpaṃ varttamānakālatayaiva pratibhāti na pūrvāditayā, tanna pūrvaṃ TBV-SD 82,40 sattā'rthasya | TBV-SD 83,01 atha nīlaṃ taddarśanaviratāvapi paradṛśi pratibhātīti sādhāraṇatayā grāhyam | vijñānaṃ tvasā- TBV-SD 83,02 dhāraṇatayā prakāśakam, naitadapi yuktam; yato nīlasya na sādhāraṇatayā siddhaḥ pratibhāsaḥ, TBV-SD 83,03 pratyakṣeṇa svapratibhāsitāyā evāvagateḥ | nahi nīlaṃ paradṛśi pratibhātītyatra pramāṇamasti, paradṛśo'na- TBV-SD 83,04 dhigame nīlādestadvedyatā'nadhigateḥ | TBV-SD 83,05 athānumānena nīlādīnāṃ sādhāraṇatā pratīyate — yathaiva hi svasantāne nīladarśanāt tadā- TBV-SD 83,06 dānārthā pravṛttistathā'parasantāne'pi pravṛttidarśanāt tadviṣayaṃ darśanamanumīyate, naitadapyasti; TBV-SD 83,07 anumānena sva — paradarśanabhṛto nīlāderekatā'siddheḥ; taddhi sadṛśavyavahāradarśanādupajāyamānaṃ svadṛ- TBV-SD 83,08 ṣṭasadṛśatāṃ paradṛṣṭasya pratipādayet, yathā'paradhūmadarśanāt pūrvasadṛśaṃ dahanamadhigantumīśo na tu TBV-SD 83,09 tameva pūrvadṛṣṭam, sāmānyenānvayaparicchedāt | tannānumānato'pi grāhyākārasyaikatā | TBV-SD 83,10 nanu bhedo'pyasya na siddha eva | pratibhāsabhede sati kathamasiddhaḥ parapratibhāsaparihāreṇa svapra- TBV-SD 83,11 tibhāsān svapratibhāsaparihāreṇa ca parapratibhāsān vivekasvabhāvān vyatirecayati anyathā TBV-SD 83,12 tasyāyogāt ? tataḥ sva — paradṛṣṭasya nīlādeḥ pratibhāsabhedād vyavahāre tulye'pi bheda eva; itarathā TBV-SD 83,13 romāñcanikarasadṛśakāryadarśanāt sukhāderapi sva — parasantānabhuvastattvaṃ bhavet | TBV-SD 83,14 athāpi santānabhedāt sukhāderbhedaḥ; nanu santānabhedo'pi kimanyabhedāt ? tathā cedanavasthā | TBV-SD 83,15 atha tasya svarūpabhedād bhedaḥ sukhāderapi tarhi sa evāstu, anyathā bhedāsiddheḥ | na hyanyabhedādanyad TBV-SD 83,16 bhinnam, atiprasaṅgāt | nīlāderapi sva — parapratibhāsinaḥ pratibhāsabhedo'stīti naikatā | TBV-SD 83,17 atha deśaikatvādekatvam, nanu deśasyāpi sva — paradṛṣṭasyānantaroktanyāyād naikatā yuktā | tasmād TBV-SD 83,18 grāhakākāravat pratipuruṣamudbhāsamānaṃ nīlādikamapi bhinnameva | taccaikakālopalambhād grāhakavat TBV-SD 83,19 svaprakāśam | TBV-SD 83,20 atha grāhakākāraścidrūpatvād vedako nīlākārastu jaḍatvād grāhyaḥ, atrocyate — kimidaṃ TBV-SD 83,21 bodhasya cidrūpatvam ? yadyaparokṣaṃ svarūpaṃ nīlāderapi tarhi tadastīti na jaḍatā | atha nīlāderaparo- TBV-SD 83,22 kṣasvarūpamanyasmād bhavatīti grāhyam, nanu bodhasyāpi svasvarūpamindriyāderbhavatīti grāhyaṃ syāt | TBV-SD 83,23 atha yad indriyādikāryaṃ na tad vedyam, nīlādikamapi tarhi nayanādikāryamastu na tu grāhyam | TBV-SD 83,24 athāpi bodho bodhasvarūpatayā nityo nīlādikastu prakāśyarūpatayā'nitya iti grāhyaḥ, TBV-SD 83,25 tadapyasat; stambhādernayanādibalādudeti rūpamaparokṣatvam, tad anityaḥ stambhādirbhavatu, grāhyastu TBV-SD 83,26 katham ? na hi yad yasmādutpadyate tat tasya vedyam, atiprasaṅgāt | tasmādaparokṣasvarūpāḥ stambhādayaḥ TBV-SD 83,27 svaprakāśāḥ bodhastu nityo'nityo vā tatkāle kevalamudbhāti na tu vedakaḥ, dvayorapi parasparaṃ TBV-SD 83,28 grāhya — grāhakatāpatteḥ | TBV-SD 83,29 atha nīlonmukhatvād bodho grāhakaḥ, kimidaṃ tadunmukhatvaṃ nāma bodhasya ? yadi nīlakāle sattā TBV-SD 83,30 sā nīlasyāpi tatkāle samastīti nīlamapi bodhasya vedakaṃ syāt | athānyadunmukhatvam tat tarhi TBV-SD 83,31 svarūpanimagnaṃ cakāsat tṛtīyaṃ svarūpaṃ bhavet | tathāhi — tasya tadunmukhatvaṃ tadvyāpāraḥ, sa ca vyāpāro TBV-SD 83,32 yadi nīle vyāpriyate tadā tatrāpyaparo vyāpāra ityanavasthā | atha na vyāpriyate na tadbalād bodhasya TBV-SD 83,33 grāhakatvaṃ nīlādestu grāhyatvam | atha vyāpārasyāparavyāpāravyatirekeṇāpi nīlaṃ prati vyāpṛtirūpatā, TBV-SD 83,34 tasya tadrūpatvāt; nanu nīlasyāpi svaṃ svarūpaṃ vidyata iti bodhaṃ prati grahaṇavyāpṛtiḥ syāt | TBV-SD 83,35 kiñca, bodhena yadi nīlaṃ prati grahaṇakriyā janyate sā nīlād bhinnā, abhinnā vā ? bhinnā cet, TBV-SD 83,36 na tayā tasya grāhyatvam, bhinnatvādeva | athābhinnā tarhi nīlāderjñānarūpatā, jñānajanyatvāduttarajñāna- TBV-SD 83,37 kṣaṇavat | atha jñānasyaivaṃbhūtā śaktiryena tasya nīlaṃ prati grāhakatā nīlādestu taṃ prati grāhyatā | nanu TBV-SD 83,38 bodhasya grāhakatve nīlādestu grāhyatve siddhe śaktiparikalpanā yuktā, śakteḥ kāryānumeyatvāt; tadasiddhau TBV-SD 84,01 tu tatparikalpanamayuktam, itaretarāśrayaprasaṅgāt | tathāhi — bodhasya śaktiviśeṣasiddhernīlaṃ prati TBV-SD 84,02 grāhakatvasiddhiḥ, tatsiddheśca tacchaktisiddhiriti vyaktamitaretarāśrayatvam | tanna bodhasya nīlaṃ prati TBV-SD 84,03 grāhakatvasiddhiḥ; tasmād vyatirikte'pi bodhe'bhyupagate sahopalambhaniyamāt svasaṃvedanameva yuktam | TBV-SD 84,04 paramārthatastu sukhādayo nīlādayaścāparokṣā ityetāvadeva bhāti, nirākārastu bodhaḥ svapne'pi TBV-SD 84,05 nopalabhyata iti na tasya sadbhāva iti kathaṃ tasyārthagrāhakatvam ? ata eva te pramāṇayanti — iha TBV-SD 84,06 khalu yat pratibhāti tadeva sadvyavahṛtipathamavatarati, yathā hṛdi prakāśamānavapuḥ sukham, na tatkāle TBV-SD 84,07 pīḍā'nudbhāsamānā samasti, vijñaptireva ca nīlādirūpatayā sakalatanubhṛtāmābhātīti svabhāvahetuḥ | TBV-SD 84,08 tadevamarthagrāhakatvasyāpyasiddheḥ jaḍasya prakāśaviruddhatvācca nārthagrāhakatvamapi bauddhadṛṣṭyā yuktam | TBV-SD 84,09 atha bahirdeśasaṃbaddhasya jaḍasyāpi nīlāderanubhavānna nīlādiprakāśasya tadgrāhakatvamasiddham, TBV-SD 84,10 nāpyanubhūyamāne stambhādike jaḍe prakāśaviṣayatvavirodhodbhāvanaṃ yuktisaṃgatam; pratyakṣasiddhasvabhāve TBV-SD 84,11 vastuni tadviruddhasvabhāvāvedakasyānumānasya pratyakṣabādhitakarmanirdeśānantaraprayuktakālātyayāpadiṣṭa- TBV-SD 84,12 tvadoṣaduṣṭahetuprabhavatvenānumānābhāsatvāt | na ca pratyakṣasiddhe svabhāve virodhaḥ sidhyati; anyathā TBV-SD 84,13 jñānasyāpi jñānatvavirodhaprāptiḥ | nanvevaṃ nīlādisaṃvedanasyāpi hṛdi svasaṃvedanaviṣayatayā'nubhavānna TBV-SD 84,14 svasaṃviditatvamasiddham, nāpi svātmani kriyāvirodhodbhāvanaṃ yuktiyuktam; anubhūyamāne virodhā- TBV-SD 84,15 siddheḥ | asvasaṃvedanajñānasādhakatvenopanyasyamānasya ca hetoḥ pratyakṣanirākṛtapakṣaviṣayatvena na TBV-SD 84,16 sādhyasādhakatvamityapi samānam | TBV-SD 84,17 kiṃca, svasaṃviditajñānānabhyupagame ‘pratīyate'yamartho bahirdeśasaṃbandhitayā’ ityatra pratītervyava- TBV-SD 84,18 sthāpikāyā apratītatvenā'vyavasthitau vyavasthāpyasyārthasya na vyavasthitiḥ syāt; nahi svayama- TBV-SD 84,19 vyavasthitaṃ kharaviṣāṇādi kasyacid vyavasthāpakamupalabdham | atha pratīterasaṃviditatve'pi ekārtha- TBV-SD 84,20 samavetānantarapratītivyavasthāpitatvena nāvyavasthitatvaṃ tarhi tadekārthasamavetānantarapratīterapi TBV-SD 84,21 aparatathābhūtapratītyavyavasthāpitatve nā'rthavyavasthāpanapratītivyavasthāpakatvamiti punarapi tathābhū- TBV-SD 84,22 tā'parā pratītiḥ pratītivyavasthāpikā'bhyupagantavyetyanavasthā | atha pratītivyavasthāpikā pratītiḥ TBV-SD 84,23 svasaṃviditatvena svayameva vyavasthiteti nāyaṃ doṣastarhyarthavyavasthāpikā'pi pratītistathā kiṃ nābhyu- TBV-SD 84,24 pagamyate nyāyasya samānatvāt ? atha pratītirapratītā'pi pratītyantaravyavasthāpikā tarhi prathamapra- TBV-SD 84,25 tītirapyavyavasthitā'pyarthavyavasthāpikā bhaviṣyatīti “nāgṛhītaviśeṣaṇā viśeṣye buddhiḥ” TBV-SD 84,26 iti vacaḥ kathaṃ na pariplaveta ? ‘pratīto'rthaḥ’ iti viśeṣyapratipattau pratītiviśeṣaṇānavagame'pi TBV-SD 84,27 viśeṣyapratipattyabhyupagamāt | TBV-SD 84,28 api ca, yadi tadekārthasamavetajñānāntaragrāhyaṃ jñānamarthagrāhakamabhyupagamyate tadā pūrvapūrvajñāno- TBV-SD 84,29 palambhanasvabhāvānāmuttarottarajñānānāmanavaratamutpatterviṣayāntarasaṃcāro jñānānāṃ na syāt, viṣayā- TBV-SD 84,30 ntarasaṃnidhāne'pi pūrvajñānalakṣaṇasya tadekārthasamavetasyāntaraṅgatvenātisaṃnihitatarasya viṣayasya TBV-SD 84,31 sadbhāvāt | yastvāha — ‘viṣayopalambhanimittamātrapratipattau pratītiviśeṣaṇasyārthasya siddhatvād TBV-SD 84,32 nānavasthā’ tadetadeva na saṃgacchate, svasaṃvedanajñānānabhyupagamāt; etacca pratipāditam | TBV-SD 84,33 api ca, pramāṇasaṃplavavādinā naiyāyikena pratyakṣa — śābdajñānayorekaviṣayatvamabhyupagatam, TBV-SD 84,34 tathā cādhyakṣajñānavat śābde'pi tasyaivānyūnānatiriktasya viṣayasyādhigame na pratipattibheda TBV-SD 84,35 iti adhyakṣavacchābdamapi spaṣṭapratibhāsaṃ syāt | athaikaviṣayatve satyapi indriyasaṃbandhābhāvā- TBV-SD 84,36 cchabdaviṣaye pratipattibhedaḥ; nanvakṣairapi viṣayasvarūpamudbhāsanīyam, tacca yadi śābdenāpi pradarśyate TBV-SD 84,37 tathā sati indriyasaṃbandhābhāve'pi kimiti na spaṣṭāvabhāsaḥ śābdasya ? nahi viṣayabhedamantareṇa TBV-SD 84,38 jñānāvabhāsabhedo yuktaḥ; anyathā jñānāvabhāsabhedād viṣayabhedavyavasthā na syāt | nahi bahirapi TBV-SD 84,39 tadavabhāsabhedasaṃvedanavyatirekeṇānyad bhedavyavasthānibandhanamutpaśyāmaḥ | anyacca pratyakṣe'pi sākṣā- TBV-SD 84,40 dindriyasaṃbandho'stīti na svarūpeṇa jñātuṃ śakyaḥ — tasyātīndriyatvāt — kintu svarūpapratibhāsāt TBV-SD 84,41 kāryāt; taccāvikalaṃ yadi śābde'pi vastusvarūpaṃ pratibhāti tadā tata evendriyasaṃbandhastatrāpi TBV-SD 85,01 kiṃ nābhyupagamyate ? atha tatra spaṣṭapratibhāsābhāvānnāsāvanumīyate; nanu tadabhāvastadakṣasaṃgativira- TBV-SD 85,02 hāt, tadabhāvaśca sphuṭapratibhāsābhāvāditi so'yamitaretarāśrayadoṣaḥ | tasmād viṣayabhedanibandhana TBV-SD 85,03 eva jñānapratibhāsabhedāvasāyo'bhyupagantavyaḥ; sa caikaviṣayatve śābdā'dhyakṣajñānayorna saṃgacchate | TBV-SD 85,04 atha śābde vasturūpāvabhāse'pi na sakalatadgataviśeṣāvabhāsa ityaspaṣṭapratibhāsaṃ tat; nanvevaṃ TBV-SD 85,05 pratyakṣāvabhāsino viśeṣasyārthakriyākṣamasya tatrāpratibhāsanāt tadeva bhinnaviṣayatvaṃ śābdā'dhyakṣayoḥ TBV-SD 85,06 prasaktam | athobhayatrāpi vyaktisvarūpamekameva nīlāditvaṃ pratibhāti viśadā'viśadau cākārau TBV-SD 85,07 jñānātmabhūtau; nanvevamakṣasaṃbaddhe viṣaye pratibhāsamāne tatkālaḥ spaṣṭatvāvabhāso jñānāvabhāsa iti TBV-SD 85,08 prāptam, viśiṣṭasāmagrījanyasya jñānasya viśadatvāt, tadavabhāsavyatirekeṇa tu akṣasaṃbaddhanīlapra- TBV-SD 85,09 tibhāsakāle'nyasya bhavadabhyupagamena vaiśadyapratibhāsanimittasyāsaṃbhavāt | TBV-SD 85,10 atha ca bhavatu viśadajñānapratibhāsanimitta eva tatra vaiśadyapratibhāsavyavahārastathāpi na svasaṃvi- TBV-SD 85,11 ditatajjñānasiddhiḥ, tadekārthasamavetajñānāntaravedyatve'pi tadvyavahārasya saṃbhavāt; ekakālāvabhāsa- TBV-SD 85,12 vyavahārastu laghuvṛttitvānmanasaḥ kramānupalakṣaṇanimittaḥ utpalapatraśatavyatibhedavat | nanvevaṃ satyaṅgu- TBV-SD 85,13 lipañcakasyaikajñānāvabhāso'pi kramāvabhāse satyapi tata eva kramapratibhāsānupalakṣaṇakṛta iti TBV-SD 85,14 ‘sadasaddharmaḥ sarvaḥ kasyacidekajñānapratyakṣaḥ, prameyatvāt, pañcāṅgulivat’ iti sarvajñasādhakaprayoge TBV-SD 85,15 dṛṣṭāntasya sādhyavikalatāprasaktiḥ | tathā, samastasadasaddharmagrāhakeṇa sarvavijjñānena jñānātmā TBV-SD 85,16 gṛhyate, uta neti ? yadi na gṛhyate tadā tasya prameyatve sati tenaiva prameyatvalakṣaṇo heturvya- TBV-SD 85,17 bhicārī, aprameyatve tasya bhāgāsiddho hetuḥ | atha sarvajñajñānena sarvapadārthagrāhiṇā ātmā'pi TBV-SD 85,18 gṛhyata iti nānaikāntikaḥ; nanvevaṃ sati yatheśvarajñānaṃ jñānatve'pyātmānaṃ svayaṃ gṛhṇāti na TBV-SD 85,19 ca tatra svātmani kriyāvirodhaḥ tathā'smadādijñānamapyevaṃ bhaviṣyatīti na kaścid virodhaḥ TBV-SD 85,20 kiñca, evamabhyupagame ‘jñānaṃ jñānāntaragrāhyam, prameyatvāt, ghaṭavat’ ityatra prayoge īśvarajñānasya TBV-SD 85,21 prameyatve satyapi jñānāntaragrāhyatvābhāvāt tenaivānaikāntikaḥ ‘prameyatvāt’ iti hetuḥ | tasmāt TBV-SD 85,22 jñānasya jñānāntaragrāhyatve'nekadoṣasaṃbhavāt svasaṃviditaṃ jñānamabhyupagantavyam | TBV-SD 85,23 jñānasvarūpaścātmā, anyathā bhinnajñānasadbhāvādākāśasyeva tasya jñātṛtvaṃ na syāt | na cākā- TBV-SD 85,24 śavyatirekeṇa jñānamātmanyeva samavetamiti tasyaiva jñātṛtvaṃ nākāśāderiti vaktuṃ yuktam, samavāyasya TBV-SD 85,25 niṣetsyamānatvāt | jñānasya ca svasaṃviditatve siddhe ātmano'pi tadavyatiriktasya tat siddhamiti TBV-SD 85,26 kathaṃ na svasaṃvedanapratyakṣasiddhatvamātmanaḥ ? tanna prathamapakṣasya duṣṭatvam | TBV-SD 85,27 dvitīyapakṣe'pi yaduktam ‘nahi kaścit padārthaḥ kartṛrūpaḥ karaṇarūpo vā svātmani karmaṇīva TBV-SD 85,28 savyāpāro dṛṣṭaḥ’ iti, tadapyasaṅgatam; bhinnavyāpāravyatirekeṇāpi ātmanaḥ kartuḥ pramāṇasya TBV-SD 85,29 ca jñānasya svasaṃviditatvapratipādanāt | ekasyaiva ca liṅgādikaraṇamapekṣyāvasthāmedena yathā TBV-SD 85,30 pramātṛtvaṃ prameyatvaṃ ca bhavadbhiraviruddhatvenābhyupagamyate tathaikadā'pyekasyātmanaḥ anekadharmasadbhāvāt TBV-SD 85,31 pramātṛtva — pramāṇatva — prameyatvānyaviruddhāni kiṃ nābhyupagamyante tattaddharmayogāt tattatsvabhāvatvasya TBV-SD 85,32 pramāṇaniścitatvenāvirodhāt ? yaccoktam ‘pramāṇāviṣayatve'pyaparokṣatetyasya bhāṣitasya ko'rthaḥ’ TBV-SD 85,33 ityādi, tadapyasāram; jñātṛtayā pramāṇatvena ca svarūpāvabhāsanasya pratipāditatvāt | na ca ghaṭādeḥ TBV-SD 85,34 svarūpasya bhinnajñānagrāhyatvāt pramātuḥ pramāṇasya ca svarūpaṃ bhinnajñānagrāhyam, tayościdrūpatvena ghaṭādestu TBV-SD 85,35 tadviparyayeṇa svarūpasya siddhatvāt | na ca pramāṇa — pramātṛsvarūpagrāhakasya pratyakṣasya tallakṣaṇenāsaṃgrahaḥ, TBV-SD 85,36 tatsaṃgrāhakasya lakṣaṇasya pradarśitatvāt | yadapi ‘ghaṭamahaṃ cakṣuṣā paśyāmi’ ityanenātiprasaṅgāpādanaṃ TBV-SD 85,37 kṛtam, tadapyasaṅgatam; nahi cakṣuṣo jaḍarūpasyāsvasaṃviditatve pramātṛ — pramityorapi cidrūpayo- TBV-SD 85,38 rasvasaṃviditatvaṃ yuktam; anyasvabhāvatvānupapatteḥ | yattūktam ‘indriyavyāpāre sati śarīrād vyavacchi- TBV-SD 86,01 nnasya viṣayasyaiva kevalasyāvabhāsanam’ iti, tadatyantamasaṅgatam; viṣayasyeva tadavabhāsasaṃvedanasyāpi TBV-SD 86,02 vyavasthāpitatvāt tadabhāve viṣayāvabhāsa eva na syādityasya ca | ataḥ pramātravabhāsa upapanna eva | TBV-SD 86,03 na ca ‘kṛśo'haṃ sthūlo'ham’ iti śarīrasāmānādhikaraṇyenāsya pratyayasyopapattestadālambanatā, TBV-SD 86,04 cakṣurādikaraṇavyāpārābhāve śarīrasyāgrahaṇe'pi ‘aham’ itipratyayasya sukhādisamānādhikaraṇatvena TBV-SD 86,05 parisphuṭapratibhāsaviṣayatvenotpattidarśanād na śarīrālambanatvamasya vyavasthāpayituṃ yuktam | na ca TBV-SD 86,06 ‘kṛśo'ham’ iti pratyayasya bhrāntatve ‘jñānavānaham’ iti jñānasāmānādhikaraṇyenopajāyamānasyāpi TBV-SD 86,07 pratyayasya bhrāntatvaṃ yuktam; anyathā ‘agnirmāṇavakaḥ’ iti māṇavake'gnipratyayasyopacaritaviṣayasya TBV-SD 86,08 bhrāntatve'gnāvapi tatpratyayasyopacaritatvena bhrāntatvaṃ syāt | atha tatra pāṭava — piṅgalatvādilakṣa- TBV-SD 86,09 ṇasyopacāranimittasya sadbhāvād bhavati tatropacaritaḥ pratyayaḥ na cātropacāranibandhanaṃ kiñcidasti, TBV-SD 86,10 tadapyasaṅgatam; saṃsāryātmanaḥ śarīrādyupakṛtatvena tadanubaddhasyopabhogāśrayatvenopabhogakartṛtvasyātrāpyu- TBV-SD 86,11 pacāranimittasya sadbhāvāt | dṛṣṭaśca śarīrādivyatirikte'pyatyantopakārake svabhṛtyādāvupacaritasta- TBV-SD 86,12 nnimittaḥ ‘yo'yaṃ bhṛtyaḥ so'ham’ iti pratyayaḥ | TBV-SD 86,13 na ca sukhādisāmānādhikaraṇyenopajāyamānasyaivāhaṃpratyayasyopacaritaviṣayateti vaktuṃ śakyam, TBV-SD 86,14 agnāvagnipratyayavadabādhitatvenāskhaladrūpatvena cāsyā'tra mukhyatvāt; gauratvādestu pudgaladharmatvena TBV-SD 86,15 bāhyendriyagrāhyatayā antarmukhākārānindriyāhaṃpratyayaviṣayatvāsaṃbhavāt | na ca gauratvādirūpāśraya- TBV-SD 86,16 bhūtasya pratikṣaṇaviśarārutvenābhyupagamaviṣayasya śarīrasya ‘ya evāhaṃ prāg mitraṃ dṛṣṭavān sa evāhaṃ TBV-SD 86,17 varṣapañcakādivyavadhānena spṛśāmi’iti sthirālambanatvenānubhūyamānapratyayaviṣayatvaṃ yuktam; anyathā TBV-SD 86,18 rūpaviṣayatvenānubhūyamānasya tasya rasādyālambanatvaṃ syāt | na ca sukhādivivarttātmakātmālambanatve TBV-SD 86,19 kiñcid bādhakamutpaśyāmaḥ yena tadviṣayatvenāsya bhrāntatvaṃ syāt | nāpi tatra tasya skhaladrūpatā yena TBV-SD 86,20 vāhīke gopratyayasyevopacaritatvakalpanā yuktimatī syāt | tasmādabādhitāskhaladrūpā'haṃpratyayagrā- TBV-SD 86,21 hyatvādātmano nāsiddhiḥ | śeṣastu pūrvapakṣagrantho niḥsāratayā na pratisamādhānamarhatītyupekṣitaḥ || TBV-SD 86,22 na cātra bauddhamatānusāriṇaitad vaktuṃ yujyate — ahaṃpratyayasya savikalpakatvenāpratyakṣatvena na tadgrā- TBV-SD 86,23 hyatvamātmana iti, savikalpakasyaiva pratyakṣasya pramāṇatvena vyavasthāpayiṣyamāṇatvāt; pratyakṣaviṣayatve'pi TBV-SD 86,24 vipratipattisaṃbhave'numānasyāvatāraḥ | na ca ‘siddhe ātmana ekatve tatpratibaddho'nusandhānapratyayaḥ TBV-SD 86,25 sidhyati, tatsiddhau ca tatastasyaikatvam’ itītaretarāśrayadoṣāvatāraḥ; ‘ya evāhaṃ ghaṭamadrākṣaṃ sa evedānīṃ TBV-SD 86,26 taṃ spṛśāmi’ iti pratyayāt pratyabhijñāpratyakṣasvarūpādātmana ekatvasiddheḥ | TBV-SD 86,27 na cātraitat preryam — draṣṭṭarūpamātmanaḥ spraṣṭṭarūpānupraveśena pratibhāsate, āhosvidananupraveśena ? TBV-SD 86,28 yadyanupraveśena tadā draṣṭṭarūpasya spraṣṭṭarūpe'nupraveśāt spraṣṭṭarūpataiveti na draṣṭṭarūpatā; tathā ca ‘ahaṃ draṣṭā TBV-SD 86,29 spṛśāmi’ iti kuta ubhayāvabhāsollekhyekaṃ pratyabhijñānaṃ yatastadekatvasiddhiḥ ? athānanupraveśena tadā TBV-SD 86,30 darśana — sparśanāvabhāsayorbhedāt kuta ekaṃ pratyabhijñānam ? nahi pratibhāsabhede satyapyekatvam, anyathā TBV-SD 86,31 ghaṭa — paṭapratibhāsayorapi tat syāt | atha pratibhāsasyaivātra bhedo na punastadviṣayasyātmanaḥ, kutaḥ TBV-SD 86,32 punastasyābhedaḥ ? na tāvat pratibhāsābhedāt, tasya bhinnatvena vyavasthāpitatvāt | nāpi svataḥ, svato'- TBV-SD 86,33 dyāpi vivādaviṣayatvāt | atha darśana — sparśanāvasthābhede'pi cidrūpasya tadavasthāturabhinnatvānnāyaṃ TBV-SD 86,34 doṣaḥ, tadapyasaṅgatam; yato darśanāvasthāpratibhāsena tatsaṃbaddhamevāvasthātṛrūpaṃ gṛhītaṃ na sparśanajñānasaṃ- TBV-SD 86,35 bandhi, tatra tadavasthāyā anutpannatvenāpratibhāsanāt; tadapratibhāsane ca tadvyāpitvenāvasthāturapyaprati- TBV-SD 86,36 bhāsanāt | nāpi sparśanapratibhāsena darśanāvasthāvyāptiravasthāturavagamyate, sparśanajñāne darśanasya TBV-SD 86,37 vinaṣṭatvenāpratibhāsanāt; pratibhāsane cā'nādyavasthāparamparāpratibhāsaprasaṅgaḥ | na ca prāgavasthā'pra- TBV-SD 86,38 tibhāsane tadavasthāvyāptiravasthāturavagantuṃ śakyā | yacca yena rūpeṇa pratibhāti tat tenaiva sadityabhyupa- TBV-SD 86,39 gantavyam, yathā nīlaṃ nīlarūpatayā pratibhāsamānaṃ tenaiva rūpeṇābhyupagamyate | darśana — sparśanajñānābhyāṃ TBV-SD 86,40 ca svasaṃbandhitvamevāvasthāturgṛhyate iti tadrūpa evāsāvabhyupagantavya iti kuto'vasthātṛsiddhiḥ ? TBV-SD 86,41 yato nīlapratibhāse'pyevaṃ vaktuṃ śakyam — kimekanīlajñānaparamāṇvavabhāso'paratannīlajñānaparamā- TBV-SD 87,01 ṇvavabhāsānupraveśena pratibhāti, utānanupraveśena ? yadyanupraveśena tadaikatannīlajñānaparamāṇvavabhāsānā- TBV-SD 87,02 manupraveśānnīlajñānasaṃvedanasyaikaparamāṇurūpatvam; tasya cānanubhavāt kuto nīlajñānasaṃvedanasiddhiḥ ? TBV-SD 87,03 athānanupraveśena tadā nīlajñānaparamāṇvavabhāsānāmayaḥśalākākalpānāṃ pratibhāsanāt kutaḥ sthūlameka- TBV-SD 87,04 nīlajñānasaṃvedanaṃ pratinīlajñānaparamāṇvavabhāsaṃ bhinnatvāt ? atha svasaṃvedanāvabhāsabhede satyapi na TBV-SD 87,05 tatpratibhāsasya nīlajñānasya bhedaḥ; nanu kuto nīlajñānasyābhedaḥ kiṃ tatsvasaṃvedanābhedāt, svato vā ? TBV-SD 87,06 yadi svasaṃvedanābhedāt, tadayuktam; tadbhedasya vyavasthāpitatvāt | atha svata eva tadabhedaḥ, tadapyayu- TBV-SD 87,07 ktam; tasyādyāpyasiddhatvāt | TBV-SD 87,08 tathā, yadi darśanāvasthāyāṃ sparśanāvasthā na pratibhātīti tadavasthāvyāptirdarśanajñānenāvasthāturna TBV-SD 87,09 grahītuṃ śakyā; nanvevaṃ tadapratibhāsane tena tadavyāptirapi kathaṃ grahītuṃ śakyā ? tadapratibhāsane ‘tata TBV-SD 87,10 idamavasthātṛrūpaṃ vyāvṛttam’ ityetadapi grahītumaśakyameva | na ca tadviviktapratibhāsādeva tadavyā- TBV-SD 87,11 ptirgṛhītaiveti vaktuṃ yuktam, tadapratibhāsane tadviviktasyaivāgrahaṇāt | na ca ‘tadavyāptistasya svarūpameva’ TBV-SD 87,12 iti darśanajñānena tatsvarūpagrāhiṇā tadabhinnasvarūpā tadavyāptirapi gṛhītaiveti yuktam, tadvyāptāvapyasya TBV-SD 87,13 sarvasya samānatvāt | na cābādhitaikapratyayaviṣayasyātmana ekatvamasiddham | na cāsyaikatvādhyavasāyasya TBV-SD 87,14 kiñcidbādhakamasti, tadbādhakatvena saṃbhāvyamānasya pramāṇasya yathāsthānaṃ niṣetsyamānatvāt | TBV-SD 87,15 bhavatu vā'nusandhānapratyayalakṣaṇāddhetostadekatvasiddhistathāpi netaretarāśrayadoṣaḥ, yato naika- TBV-SD 87,16 tvapratibaddhamanusandhānamanvayidṛṣṭāntadvāreṇa niścīyate — yenāyaṃ doṣaḥ syāt — api tvanekatve'nusa- TBV-SD 87,17 ndhānasyāsaṃbhavāt tato vyāvṛttamanusandhānaṃ tadekatvena vyāpyata ityekasantāne smaraṇādyanusandhāna- TBV-SD 87,18 darśanādanumānato'pi tatsiddhiḥ | na ca bhede darśana — smaraṇādijñānānāmanusandhānaṃ saṃbhavati; anyathā TBV-SD 87,19 devadattānubhūte'rthe yajñadattasya smaraṇādyanusandhānaṃ syāt | TBV-SD 87,20 atha devadatta — yajñadattayorekasantānābhāvānnānusaṃdhānam, yatra tvekaḥ santānastatra pūrvā'pa- TBV-SD 87,21 rajñānayoratyantabhede'pi bhavatyevānusandhānam; nanu santānasya yadi santānibhyo bhedaḥ ekatvaṃ ca TBV-SD 87,22 tadā śabdāntareṇa sa evātmā'bhihito yatpratibaddhamanusandhānam | atha santānibhyo'bhinnaḥ santā- TBV-SD 87,23 nastadā pūrvottarajñānakṣaṇānāṃ santāniśabdavācyānāṃ devadatta — yajñadattajñānavadatyantabhedāt tadabhinnasya TBV-SD 87,24 santānasyāpi bheda iti kuto'nusandhānanimittatvam ? athaikasantatipatitānāṃ pūrvottarajñānasa- TBV-SD 87,25 ntānināṃ kāryakāraṇabhāvād bhede'pyekasantānatvam tannibandhanaścānusandhānapratyayo yuktaḥ, na punardeva- TBV-SD 87,26 datta — yajñadattajñānayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ, atastannibandhanasantānābhāvanimittastatrānusandhānābhāvaḥ; nanu TBV-SD 87,27 devadattajñānaṃ yajñadattena yadā vyāpāra — vyāhārādiliṅgabalādanumīyate tadā tad yajñadattānumānajanakaṃ bhava- TBV-SD 87,28 tīti kāryakāraṇabhāvanimittaikasantānanibandhanā'nusandhānaprasaktiḥ syāt | TBV-SD 87,29 atha svasantatāvupādānopādeyabhāvena jñānānāṃ janyajanakabhāvaḥ bhinnasantatau tu sahakāribhāvena TBV-SD 87,30 tadbhāva iti nā'yaṃ doṣaḥ; nanu kiṃ punaridamupādānatvaṃ yadabhāvād bhinnasantāne'nusandhānābhāvaḥ ? yat TBV-SD 87,31 svasantatinivṛttau kāryaṃ janayati tadupādānakāraṇam, yathā mṛtpiṇḍaḥ svayaṃ nivarttamāno ghaṭamutpādaya- TBV-SD 87,32 tīti sa ghaṭotpattāvupādānakāraṇam; athavā'param — anekasmādutpadyamāne kārye svagataviśeṣādhāyakaṃ TBV-SD 87,33 tat, natvevaṃ nimittakāraṇam | nanu pratikṣaṇaviśarāruṣvekasvabhāvapaurvāparyāvasthitajñānasvabhāveṣu TBV-SD 87,34 kṣaṇeṣūpādānopādeyabhāva eva na vyavasthāpayituṃ śakyaḥ | tathāhi — uttarajñānaṃ janayat pūrvajñānaṃ kiṃ naṣṭaṃ TBV-SD 87,35 janayati, utānaṣṭam, ubhayarūpam, anubhayarūpaṃ vā ? na tāvannaṣṭam, cirataranaṣṭasyevānantaranaṣṭasyāpyavi- TBV-SD 87,36 dyamānatvenotpādakatvavirodhāt | nāpyanaṣṭam, kṣaṇabhaṅgabhaṅgaprasaṅgāt | nāpyubhayarūpam, ekasvabhāvasya TBV-SD 87,37 viruddhobhayarūpāsambhavāt | nāpyanubhayarūpam, anyonyavyavacchedarūpāṇāmekaniṣedhasya tadaparavidhānanā- TBV-SD 87,38 ntarīyakatvenānubhayarūpatāyā ayogāt | TBV-SD 87,39 atha yadi vyāpārayogāt kāraṇaṃ kāryotpādakamabhyupagamyeta tadā syādayaṃ doṣaḥ — yaduta naṣṭasya TBV-SD 87,40 vyāpārāsambhavāt kathaṃ kāryotpādakatvam, yadā tu prāgbhāvamātrameva kāraṇasya kāryotpādakatvaṃ tadā TBV-SD 87,41 kuta etaddoṣāvasaraḥ ? nanvetasminnabhyupagame prāgbhāvino'nekasmādupajāyamāne kārye kuto'yaṃ vibhāgaḥ — TBV-SD 88,01 idamatropādānakāraṇam idaṃ ca sahakārikāraṇam iti, dvayorapi kāryeṇānuvihitānvaya — vyatirekatvāt ? TBV-SD 88,02 atha satyapyanvaya — vyatirekānuvidhāne ekasyopādānatvena janakatvamaparasyānyatheti; nanvetadevopādā- TBV-SD 88,03 nabhāvena janakatvaṃ kasyacid rūpasyānanugame prāgbhāvitvamātreṇa duravaseyam | athābhihitamevopādā- TBV-SD 88,04 nakāraṇatvasya lakṣaṇaṃ tadavagamāt kathaṃ tad duravaseyam | satyam, uktam na tu kasyacid rūpasyāna- TBV-SD 88,05 nugame tat saṃbhavati | nāpyavasātuṃ śakyam | TBV-SD 88,06 tathāhi — yat svagataviśeṣādhāyakatvamupādānatvamuktaṃ tat kiṃ svagatakatipayaviśeṣādhāyakatvam, TBV-SD 88,07 āhosvit sakalaviśeṣādhāyakatvam iti ? tatra yadi prathamaḥ pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; sarvajñajñāne svākārārpa- TBV-SD 88,08 kasyāsmadādivijñānasya taṃ pratyupādānabhāvaprasaṅgāt | tathā, rūpasyāpi rūpajñānaṃ pratyupādānabhāvapra- TBV-SD 88,09 saktiḥ, tasyāpi svagatakatipayaviśeṣādhāyakatvāt; anyathā nirākārasya bodhasya sarvān pratyaviśeṣād TBV-SD 88,10 ‘rūpasyaivāyaṃ grāhako na rasādeḥ’ iti tataḥ pratikarmavyavasthā na syāt | rūpopādānatve ca jñānasya TBV-SD 88,11 paralokāya datto jalāñjaliḥ syāt | kiñca, katipayaviśeṣādhāyakatvenopādānatve ekasyaiva jñānakṣaṇasya TBV-SD 88,12 tatkāryānugata — vyāvṛttānekadharmasambandhitvābhyupagame viruddhadharmādhyāso'bhyupagato bhavati; tathā ca TBV-SD 88,13 yathā yugapadbhāvyanekaviruddhadharmādhyāse'pyekaṃ vijñānaṃ tathā kramabhāvyanekataddharmayoge kimityekaṃ TBV-SD 88,14 nābhyupagamyeta ? TBV-SD 88,15 atha sakalaviśeṣādhāyakatvena, na tarhi nirvikalpakāt savikalpakotpattiḥ | na ca nirvikalpaka- TBV-SD 88,16 yorapyupādānopādeyatvenābhyupagatayostadbhāvaḥ syāt, tathā ca kuto rūpākārāt samanantarapratyayāt TBV-SD 88,17 kadācid rasādyākārasyāpyupādeyatvenābhimatasyotpattiḥ ? TBV-SD 88,18 atha vijñānasantānabahutvābhyupagamād nā'yaṃ doṣaḥ — tena sarvasya svasadṛśasyotpattiḥ — tarhyasmin TBV-SD 88,19 darśane ekasminnapi santāne pramātṛnānātvaprasaṅgaḥ; tathā ca gavā'śvadarśanayorbhinnasantānavarttino- TBV-SD 88,20 rekena dṛṣṭe'rthe'parasyānusandhānaṃ na syāt, devadatta — yajñadattasantānagatayorivānyenānubhūte'nyasya | TBV-SD 88,21 dṛśyate ca — TBV-SD 88,22 “gāmahaṃ jñātavān pūrvamaśvaṃ jānāmyahaṃ punaḥ” | TBV-SD 88,23 kiñca, sakalasvagataviśeṣādhāyakatve sarvātmanopādeyajñānakṣaṇe tasyopayogād anupayuktasyāparasvabhā- TBV-SD 88,24 vasyābhāvād yogivijñānam rūpādikaṃ caikasāmagryantargataṃ prati na sahakāritvaṃ tasyeti sahakāri- TBV-SD 88,25 kāraṇābhāve nopādeyakṣaṇavyatiriktakāryāntarotpādaḥ | TBV-SD 88,26 atha yeṣāṃ kāraṇameva kāryatayā pariṇamati teṣāṃ bhavatvayaṃ doṣo natvasmākaṃ prāgbhāvamātraṃ kāraṇatva- TBV-SD 88,27 mabhyupagacchatām | nanvatrāpi mate yena svarūpeṇa vijñānamupādeyaṃ vijñānāntaraṃ janayati kiṃ tenaiva TBV-SD 88,28 rūpamekasāmagryantargatam, uta svabhāvāntareṇa ? tatra yadi tenaiva tadā rūpamapi jñānamupādeyabhūtaṃ TBV-SD 88,29 syāt, tatsvabhāvajanyatvāt; taduttarajñānakṣaṇavat | atha svabhāvāntareṇa tadopādānābhimataṃ jñānaṃ TBV-SD 88,30 dvisvabhāvamāsajyate | yathā copādāna — sahakārisvabhāvarūpadvayayogastathā trailokyāntargatānyajanyakāryā- TBV-SD 88,31 ntarāpekṣayā tasyājanakatvamapi svabhāvaḥ; tataścaikatvaṃ jñānakṣaṇasya yathopādāna — sahakārya'janakatvāneka- TBV-SD 88,32 viruddhadharmādhyāsitasyābhyupagamyate tathā harṣa — viṣādādyanekavivarttātmanastatsantānasyāpyabhyupagantavyam | TBV-SD 88,33 athopādāna — sahakārya'janakatvādayo dharmāstatra kalpanāśilpikalpitāḥ; ekatvaṃ tu tasya svasaṃvedanā- TBV-SD 88,34 dhyakṣasiddhamiti na taistadapanīyata iti matistarhyātmano'pyekatvaṃ santānaśabdābhidheyatayā prasiddhasya TBV-SD 88,35 svasaṃvedanādhyakṣasiddhasya kramavaddharṣa — viṣādādikāryadarśanā'numīyamānatadapekṣajanakatvā'janakatvadharmā- TBV-SD 88,36 paneyaṃ na syāt | tanna svagatasakaladharmādhāyakatvamupādānatvaṃ bhavadabhyupagamena saṅgatam | nāpi santā- TBV-SD 88,37 nanivṛttyā kāryotpādakatvasvabhāvam, tathā'bhyupagame jñānasantānanivṛtteḥ paralokābhāvaprasaṅgaḥ | TBV-SD 88,38 atha samanantarapratyayatvamupādānatvamucyate | tathāhi — samastulyaḥ, anantaro'vyavahitaḥ, TBV-SD 89,01 pratyayoḥ janakaḥ | na caitad bhinnasantānāditi na tatrānusandhānasaṃbhavaḥ | nanvatrāpi samatvaṃ kāryeṇa TBV-SD 89,02 yadyupādānatvaṃ pratyayasya tadā vaktavyam — kiṃ sarvathā samatvam, utaikadeśena ? yadi sarvathā TBV-SD 89,03 tadasat, kārya — kāraṇayoḥ sarvathā tulyatve yathā kāraṇāsya prāgbhāvitvaṃ tathā kāryasyāpi syāt; tathā TBV-SD 89,04 ca kārya — kāraṇayorekakālatvād na kāryakāraṇabhāvaḥ, na hyekakālayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ savyetaragovi- TBV-SD 89,05 ṣāṇavat | tathā, kāraṇābhimatasyāpi svakāraṇakālatā, tasyāpi svakāraṇakālateti sakalasantānaśū- TBV-SD 89,06 nyamidānīṃ samastaṃ jagat syāt | atha kathañcit samānatā, tathā sati ‘yogijñānasyāpyasmadādijñānā- TBV-SD 89,07 lambanasya tadākāratvenaikasantānatvaṃ syāt’ ityādi dūṣaṇaṃ pūrvoktameva | athānantaratvamupādānatvam, nanu TBV-SD 89,08 kṣaṇikaikāntapakṣe sarvajagatkṣaṇānantaraṃ vivakṣitakṣaṇe jagad jāyata iti sarveṣāmupādānatvamityekasa- TBV-SD 89,09 ntānatvaṃ jagataḥ | deśānantaryaṃ tatrānupayogi, deśavyavahitasyāpīhajanmamaraṇacittasya bhāvijanmacitto- TBV-SD 89,10 pādānatvābhyupagamāt | pratyayatvaṃ tu nopādānatvam, sahakāritve'pi pratyayatvasya bhāvāt | tanna samana- TBV-SD 89,11 ntarapratyayatvamapyupādānatvam | ‘na ca pratikṣaṇaviśarāruṣu bhāveṣu kathañcid ekānvayamantareṇa janakatva- TBV-SD 89,12 mapi saṃgacchate kimutopādānādivibhāgaḥ’ iti kṣaṇabhaṅgabhaṅgapratipādanāvasare'bhidhāsyāmaḥ | TBV-SD 89,13 atra kecit tulye'pi janakatve sva — parasantānagatayorvijñānayorupādānatve kāraṇamāhuḥ — “svasa- TBV-SD 89,14 ntatau cetitaṃ jñānaṃ jñānāntarajanakam, na tvevaṃ parasantatau; ato janakatvavyatiriktasyopādānakāraṇatve TBV-SD 89,15 nimittasya saṃbhavāditthaṃbhūtāddhetuphalabhāvād vyavasthā” | asyāpi vyavasthānimittatvamayuktam, nahi TBV-SD 89,16 jñānamasaṃveditaṃ vyavasthāṃ labhate | saṃvedanaṃ hi jñānānāṃ svata eveṣyate, tacca svasantatipatite iva para- TBV-SD 89,17 santatipatite'pi tulyam | jñānāntaravedyatvaṃ tu na śākyairabhyupagamyate jñānasya niyamata iti nāyama- TBV-SD 89,18 pyatiprasaṅgaparihāraḥ | na ca svasantatāvapi svasaṃviditajñānapūrvakatā jñānasya siddhā, mūrchādyavasthottara- TBV-SD 89,19 kālabhāvijñānasya tathātvānavagamāt; yato vijñānapūrvakatve'pi tatra vipratipannā vādinaḥ kutaḥ punaḥ TBV-SD 89,20 saṃviditajñānapūrvakatvam ? tatraitat syāt — vijñānapūrvakatvasyānumānena niścayāt kathaṃ vipratipattiḥ ? TBV-SD 89,21 tacca darśitam ‘tajjātīyāt tajjātīyotpattiḥ’ iti, etadasat; atajjātīyādapi bhāvānāmutpattidarśa- TBV-SD 89,22 nāt, yathā dhūmādeḥ | TBV-SD 89,23 ye'pyatrāhuḥ — “sadṛśa — tādṛśabhedena bhāvānāṃ vijātīyotpattyasaṃbhavādetadadūṣaṇam” teṣāmapi TBV-SD 89,24 sadṛśa — tādṛśaviveko nārvāgdṛkpramātṛgocaraḥ, kāryanirūpaṇāyāmapi tayorviveko durlabhastasmādayamapa- TBV-SD 89,25 rihāraḥ | yaiḥ punarucyate — “sarvasya samānajātīyādupādānādutpattiḥ, ādyasyāpi dhūmakṣaṇasyopādā- TBV-SD 89,26 natvena vyavasthāpitāḥ kāṣṭhāntargatā aṇavaḥ” tatrāpi sajātīyatvaṃ na vidmaḥ | rūpādīnāṃ hi rūpādipūrva- TBV-SD 89,27 katvena vā sajātīyatvam, dhūmatvopalakṣitāvayavapūrvakatvena vā ? prācye vikalpe nedānīṃ vijātīyā- TBV-SD 89,28 dutpattirgorapyaśvādupajāyamānasya | uttaravikalpe'pi kāṣṭhāntargatānāmavayavānāṃ dhūmatvaṃ laukikam, TBV-SD 89,29 pāribhāṣikaṃ vā ? paribhāṣāyāstāvadayamaviṣayaḥ | loke'pi tadākāravyavasthitānāmavayavānāṃ naiva TBV-SD 89,30 dhūmatvavyavahāraḥ | tārkikeṇāpi lokaprasiddhavyavahārānusaraṇaṃ yuktaṃ kartum | tasmānna sajātīyādutpattiḥ | TBV-SD 89,31 yaccātrocyate — ‘tasyāmavasthāyāṃ vijñānābhāve tadavasthātaḥ pracyutasyottarakālamīdṛśī saṃvittirna TBV-SD 89,32 bhavet’ ‘na mayā kiñcidapi cetitam’ ‘smṛtirhīyamanubhavapūrvikā, ato yenānubhavena satā na TBV-SD 89,33 kiñciccetyate tasyāmavasthāyāṃ tasyāvaśyaṃ sadbhāvo'bhyupagantavyaḥ’ etat suvyāhṛtam, ‘na kiñcicce- TBV-SD 89,34 titaṃ mayā’ iti bruvatā vastvavedanaṃ vocyeta, svarūpāvedanaṃ vā ? vastvavedane sakalapratiṣedho na yuktaḥ | TBV-SD 89,35 svarūpāvedanaṃ tu svasaṃvedanābhyupagame dūrotsāritam | tasmādidānīmeva manovyāpārāt tadavasthābhāvī TBV-SD 89,36 sarvānavagamaḥ saṃvedyate | TBV-SD 89,37 astu vā tasyāmavasthāyāṃ vijñānaṃ tathāpi janakatvātiriktavyāpāraviśeṣābhāvaḥ, samanantarapratyayatve TBV-SD 89,38 janakatvātirikte'bhyupagamyamāne tayostāttvikabhedaprasaṅgaḥ; tathā ca ‘yadevaikasyāṃ jñānasantatau TBV-SD 89,39 samanantarapratyayatvaṃ tadeva parasantatāvavalambanatvena janakatvam’ ityetanna syāt | atha janakatva — TBV-SD 89,40 samanantaratvādayo dharmāḥ kālpanikāḥ, akalpitaṃ tu yat svarūpaṃ tat tāttvikam, tacca bodharūpam; TBV-SD 89,41 kimidānīṃ sāṃvṛtād rūpād bhāvānāmutpattiḥ ? netyucyate, kathaṃ vā kālpanikatvam ? atha janakatvā- TBV-SD 90,01 tiriktasya samanantarapratyayatvasyaivamucyate kathaṃ tannibandhanā vyavasthā ? tathāhi — ekasyāṃ santatau TBV-SD 90,02 parasantatigatena vijñānena tulye'pi janakatve samanantarapratyayatvena jananaviśeṣamaṅgīkṛtyaikasantāna- TBV-SD 90,03 vyavasthā kriyate, yadā tu vyavasthānibandhanasyāpi sāṃvṛtatvaṃ tatastatkṛtāyā vyavasthāyāḥ paramārthasattvaṃ TBV-SD 90,04 durbhaṇamiti | ayamapi saugatānāṃ doṣo na jainānām, yato ‘jñānapūrvakatvaṃ jñānasya, svasaṃvedanaṃ ca TBV-SD 90,05 jñānasya svarūpam’ ityetat prāk pratisādhitam | TBV-SD 90,06 yaccoktam ‘atajjātīyādapi bhāvānāmutpattidarśanād, yathā dhūmādeḥ’ ityapi na saṃgatam, yato TBV-SD 90,07 nāsmābhiratajjātīyotpattirnābhyupagamyate — vilakṣaṇādapi pāvakāt dhūmotpattidarśanāt — kintu kāraṇa- TBV-SD 90,08 gatadharmānuvidhānaṃ kāryatvābhyupagamanibandhanam; tacca jñānasya pradarśitaṃ prāk | na ca kāya — vijñānayo- TBV-SD 90,09 rivānala — dhūmayoḥ sarvathā vailakṣaṇyam, pudgalavikāratvena dvayorapi sādṛśyāt | sarvathā sādṛśye ca TBV-SD 90,10 kāryakāraṇabhāvābhāvaprasaṅgaḥ ekatvaprāpteḥ | yattu ‘sadṛśatādṛśavivekaḥ kāryanirūpaṇāyāmapi durlabhaḥ’ TBV-SD 90,11 tatra yaḥ kāryadarśanādapi vivekaṃ nāvadhārayituṃ kṣamastasyānumānavyavahāre'nadhikāra eva | taduktam — TBV-SD 90,12 “suvivecitaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ na vyabhicarati, atastadavadhāraṇe yatno vidheyaḥ” TBV-SD 90,13 ata eva ‘rūpādīnāṃ hi rūpādipūrvakatvena vā’ ityādi anabhimatopālambhamātram, kathañcit TBV-SD 90,14 sādṛśyasya kārya — kāraṇayordarśitatvāt; tasya ca prakṛte pramāṇasiddhatvāt | TBV-SD 90,15 yacca ‘supta — mūrcchitādyavasthāsu vijñānābhāvena tatpūrvakatvamuttarajñānasya na saṃbhavati’ ityabhyadhāyi, TBV-SD 90,16 tadasat; tadavasthāyāṃ vijñānābhāvagrāhakapramāṇāsaṃbhavāt | tathāhi — na tāvat supta eva tadavasthāyāṃ TBV-SD 90,17 vijñānābhāvaṃ vetti, tadā vijñānānabhyupagamāt; tadavagame ca tasyaiva jñānatvād na tadavasthāyāṃ TBV-SD 90,18 tadabhāvaḥ | nāpi pārśvasthito'nyastadabhāvaṃ vetti, kāraṇa — vyāpaka — svabhāvānupalabdhīnāṃ viruddhavi- TBV-SD 90,19 dhervā'tra viṣaye'vyāpārāt anyasya tadabhāvāvabhāsakatvāyogāt | na cābhāvavat tadbhāvasyāpi tasyā- TBV-SD 90,20 mavasthāyāmapratipattiḥ, svātmani svasaṃviditavijñānāvinābhūtatvena niścitasya prāṇā'pānaśarīroṣṇa- TBV-SD 90,21 tākāraviśeṣādestadavasthāyāmupalabhyamānaliṅgasya sadbhāvenānumānapratītyutpatteḥ | jāgradavasthāyāmapi TBV-SD 90,22 parasantatipatitacetovṛtterasmadādibhiryathoktaliṅgadarśanodbhūtānumānamantareṇāpratipatteḥ | ‘na kiñcicce- TBV-SD 90,23 titaṃ mayā iti smaraṇāduttarakālabhāvinastadavasthāyāmanubhavānumāne kiṃ vastvasaṃvedanam, svarūpāsaṃvedanaṃ TBV-SD 90,24 vā’ ityādi yad dūṣaṇamabhihitam, tadapyasāram; jāgradavasthābhāvisvasaṃviditagacchattṛṇasparśajñānā'śva- TBV-SD 90,25 vikalpasamayagodarśanādiṣūttarakālabhāvi ‘na mayā kiñcidupalakṣitam’ iti smaraṇaliṅgabalodbhūtānumā- TBV-SD 90,26 naviṣayeṣvapyasya samānatvāt | na ca svasaṃviditavijñānavādino'trāpi samāno doṣa iti vaktuṃ yuktam, TBV-SD 90,27 “yasya yāvatī mātrā” iti svasaṃviditajñānasyābhyupagamāt | TBV-SD 90,28 yacca ‘samanantarasahakāritvādyanekadharmayuktatvamekakṣaṇe jñānasyāsajyate’ iti pratipāditam tada- TBV-SD 90,29 bhyupagamyamānatvenādūṣaṇam | ataḥ paurvāparyavyavasthitaharṣa — viṣādādyanekaparyāyavyāpyekātmavyatirekeṇa TBV-SD 90,30 jñānayoḥ svasantāne'pyanusandhānanimittopādānopādeyabhāvāsaṃbhavād na parasantānavadanusaṃdhānapratyayaḥ TBV-SD 90,31 syāt, dṛśyate ca; ato'nekatvavyāvrttādanusandhānapratyayādapi liṅgādātmasiddhiḥ | TBV-SD 90,32 athāpi syād gamakatvaṃ hi hetoḥ svasādhyāvinābhāvagrahaṇapūrvakam, tadgrahaṇaṃ ca dharmyantare, TBV-SD 90,33 na cātraikakartṛkatvena sādhyadharmivyatirikte dharmyantare pratisandhānasya vyāptiḥ yena pratisandhānādekaḥ TBV-SD 90,34 karttā'numīyeta | atha brūṣe kṣaṇikatāsādhakasya sattākhyasya hetoryathā dharmyantare vyāptyagrahaṇe'pi TBV-SD 90,35 gamakatā tadvadasyāpi, etadacāru; tasya hi kṣaṇikatāyāṃ prāk pratyakṣeṇa niścayānniścayaviṣayeṇa ca TBV-SD 90,36 vyāpterdarśanād vipakṣāt pracyāvitasya bādhakapramāṇena sādhyadharmiṇi yadavasthānaṃ tadeva svasādhyena TBV-SD 90,37 vyāptigrahaṇam | ata evāsya hetoḥ sādhyadharmiṇyeva vyāptiniścayamicchanti | nanu vyāpti — sādhyaniścaya- TBV-SD 90,38 yorniyamena paurvāparyamabhyupagantavyam, vyāptiniścayasya sādhyapratipattyaṅgatvāt; atra tu sādhyadharmiṇi TBV-SD 90,39 vyāptiniścayābhyupagame sādhyapratipattikālo'nyo'bhyupagantavyaḥ, na cāsāvanyo'nubhūyate; astyetat TBV-SD 91,01 kāryahetoḥ, kasyacit svabhāvahetorapi; asya tu bādhakāt pramāṇād vipakṣāt pracyutasya yadeva sādhya- TBV-SD 91,02 dharmiṇi svasādhyavyāptatayā grahaṇaṃ tadeva sādhyagrahaṇam | na cāsyaivaṃ dvairūpyam, yato vipakṣād vyāvṛ- TBV-SD 91,03 ttirevānvayamākṣipati | iyāṃstu viśeṣaḥ — kasyacid hetorvyāptiviṣayapradarśanāya dharmiviśeṣaḥ pradarśyate, TBV-SD 91,04 asya tu ‘yat sat tat kṣaṇikam’ iti dharmiviśeṣāpradarśane'pi dharmimātrākṣepeṇa vyāptipradarśanam | tacca TBV-SD 91,05 sattvaṃ kvacid vyavasthitamupalabhyamānaṃ kṣaṇikatāpratipattyaṅgam, ataḥ pakṣadharmatā'pyatrāsti, na cātraivam | TBV-SD 91,06 atrāpyenameva nyāyaṃ kecidāhuḥ | katham ? tatra hi vyāpakasya kramayaugapadyasya nivṛttyā vipakṣāt TBV-SD 91,07 tannivṛttiḥ; atrāpi pramātṛniyatatāyā vyāpikāyā abhāvād vipakṣāt pratisandhānalakṣaṇasya heto- TBV-SD 91,08 rnivṛttiḥ | atha tatra bādhakapramāṇasya vyāptiḥ pratyakṣeṇa niścīyate — krama — yaugapadyābhyāmarthakriyākaraṇasya TBV-SD 91,09 pratyakṣeṇa niścayāt — atra tu katham ? atrāpi pramātṛniyamapūrvakatvena svasantāna eva pratisandhānasya TBV-SD 91,10 vyāptiniścayāt kathaṃ na tulyatā ? TBV-SD 91,11 atha brūyāt ‘pramātṛniyatatā’ ityasya bhāṣitasya ko'rthaḥ ? yadi paraṃ bhaṅgyantareṇaikakartṛkatvaṃ sādhyaṃ TBV-SD 91,12 vyapadiśyate tasya pratyakṣeṇa niścayābhyupagame kathaṃ bādhakapramāṇāvaseyatā vyāpteḥ ? naitat, pramātṛniyata- TBV-SD 91,13 tāgrahaṇaṃ naikakartṛkatvagrahaṇam; sarve eva hi bhāvā deśādiniyatatayā'vasīyamānā vyavahāragocaratāmu- TBV-SD 91,14 payānti, pramāturapyavasāya evameva dṛśyate — ‘idānīmatrāham’ | evaṃ deśādyasaṃsargavat pramātrantarāsaṃsa- TBV-SD 91,15 rgo'pi niścīyate | tathāhi — deśa — kālanibandhananiyamavad vyatiriktapadārthāsaṃsargasvabhāvaniyataprati- TBV-SD 91,16 bhāso'pi ghaṭāderiva, atraikatvānekatvaniścayābhāvaḥ | pūrvapākṣikamate tasya nānākartṛkeṣu santānāntareṣu TBV-SD 91,17 vyāpakasyābhāvād vipakṣāt pracyutasya pratisandhānasya kvacidupalabhyamānasyaikakartṛkatvena vyāptiḥ | yathā TBV-SD 91,18 krama — yaugapadyābhyāmarthakriyākaraṇadarśane naivaṃ niścayaḥ — ‘kiṃ kṣaṇikaiḥ krama — yaugapadyābhyāṃ sā kriyate, TBV-SD 91,19 āhosvidanyathā’ iti, atha ca pratyakṣeṇa bādhakasya vyāptyavasāye paścād vyāpakānupalabdhyā mūla- TBV-SD 91,20 hetorvyāptisiddhiḥ evamekakartṛkatvānavasāye'pi pramātṛniyatatayā pratisandhānasya svasantatau vyāpti- TBV-SD 91,21 niścaye satyuttarakālaṃ vipakṣe vyāpakasya pramātṛniyatatvasyābhāvādekakartṛkatvena pratisandhānasya vyāpti- TBV-SD 91,22 siddhiḥ | evamanabhyupagame ‘aham anyo vā’ iti pramātraniścaye prameyāniścayād andhamūkaṃ jagat TBV-SD 91,23 syāt | aupacārikasya pramātṛniyatatayā pratibhāsaviṣayatve'nātmapratyakṣatvaṃ doṣaḥ | TBV-SD 91,24 tatraitat syāt — astyayaṃ pramātṛniyamaniścayaḥ; sa tu svasantatau kimekakartṛkatvakṛtaḥ, utasvi- TBV-SD 91,25 nnimittāntarakṛto yuktaḥ ? taccaikasyāṃ santatau hetu — phalabhāvalakṣaṇaṃ prāk pradarśitam | satyam, pradarśitaṃ TBV-SD 91,26 natu sādhitam | tathāhi — tatkṛtaḥ pramātṛniyamo nānyakṛta iti naitāvatpratyakṣasya viṣayaḥ; na ca pramāṇā- TBV-SD 91,27 ntarasyāpi | taddhi asmin viṣaye ucyamānam anumānamucyeta, tadapi pratyakṣaniṣedhānniṣiddham | na ca TBV-SD 91,28 kṣaṇikatvavyavasthāpane hetu — phalabhāvakṛto niyama ityabhyupagantuṃ yuktam, tasyopariṣṭāt niṣetsyamānatvāt | TBV-SD 91,29 na cāta eva doṣād ekakartṛkatvakṛto'pi na niyama iti vaktuṃ śakyam, svasaṃvedanapratyakṣasiddhatvasya TBV-SD 91,30 tatpūrvakānumānasiddhatvasya cātmani prāg vyavasthāpitatvāt | abhyupagamavādena tu kṣaṇikatvavyavasthāpaka- TBV-SD 91,31 sattvahetutulyatvamanusandhānapratyayahetoḥ pradarśitam; na tu kṣaṇikatvavad ātmaikatvasya pratyakṣāsiddhatvam TBV-SD 91,32 yenānumānāt tatprasiddhyabhyupagame itaretarāśrayadoṣaprasaṅgaḥ preryeta | ato'dhyakṣānumānapramāṇasiddhatvāt TBV-SD 91,33 paralokinaḥ “paralokino'bhāvāt paralokābhāvaḥ” iti sūtraṃ niḥsāratayā vyavasthitam | TBV-SD 91,34 yadapyucyate ‘śarīrāntargataṃ saṃvedanaṃ kathaṃ śarīrāntarasaṃcāri; jīvatastāvanna śarīrāntarasaṃcāro dṛṣṭaḥ; TBV-SD 91,35 parasmin maraṇasamaye bhaviṣyatīti duranvayametat’ tadapi na yuktam; yataḥ kumāraśarīrāntargatāḥ pāṇḍi- TBV-SD 91,36 tyādivikalpā vṛddhāvasthāśarīrasaṃcāriṇo dṛśyante jīvata eva, capalatādiśarīrāvasthāviśeṣāḥ vāg- TBV-SD 91,37 vikārāśca; tat kathaṃ na jīvataḥ śarīrāntarasaṃcāraḥ ? athaikamevedaṃ śarīraṃ bāla — kumārādibhedabhinnam, TBV-SD 91,38 janmāntaraśarīraṃ tu mātāpitrantaraśukra — śoṇitaprabhavam — śarīrāntaraprabhavam, etadapyayuktam; bāla — kumā- TBV-SD 91,39 raśarīrasyāpi bhedāt; yathā ca bāla — kumāraśarīracapalatābhedastaruṇādiśarīrasañcārī upalabhyate tathā TBV-SD 92,01 nijajanmāntaraśarīraprabhavaścapalatādibhedaḥ parabhavabhāvijanmaśarīrasaṃcārī bhaviṣyatīti tato na mātā- TBV-SD 92,02 pitṛśukra — śoṇitānvayi janmādiśarīram api tu svasantānaśarīrānvayameva, vṛddhādiśarīravat; anyathā TBV-SD 92,03 mātāpitṛśarīracapalatādivilakṣaṇaśarīraceṣṭāvanna syāt | athehajanmabāla — kumārādyavasthābhede'pi pratya- TBV-SD 92,04 bhijñānād ekatvaṃ siddhaṃ śarīrasya tadavasthāvyāpakasya tena na taddṛṣṭāntabalādatyantabhinne janmāntara- TBV-SD 92,05 śarīrādau jñānasaṃcāro yuktaḥ, tadasat; pūrvottarajanmaśarīrajñānasaṃcārakāriṇaḥ kārmaṇaśarīrasyāta eva TBV-SD 92,06 kathañcidekatvasiddheḥ | tathāhi — jñānaṃ tāvadihajanmādāvanyanijajanmajñānaprabhavaṃ prasādhitam, tasya ceha- TBV-SD 92,07 janmabāla — kumārādyavasthābhedeṣu ‘tadevedaṃ śarīram’ ityabādhitapratyabhijñāpratyayāvagataikarūpānvayiṣu saṃcā- TBV-SD 92,08 radarśanāt pūrvottarajanmāvasthāsvapi tathābhūtānugāmirūpasamanvitāsu tasya saṃcāro'numīyate | na TBV-SD 92,09 cāsmadādīndriyasaṃvedyarūpādyāśrayasyaudārikaśarīrasya janmāntaraśarīrādyavasthā'nugamaḥ saṃbhavati, tasya TBV-SD 92,10 tadaiva ca dāhādinā dhvaṃsopalabdheḥ | ato janmadvayāvasthāvyāpakasyoṣmādidharmānugatasya kārmaṇaśarīrasya TBV-SD 92,11 vijñānasaṃcārakāriṇaḥ sadbhāvaḥ siddhaḥ | pūrvottarajanmāvasthāvyāpakasyāvasthātustadavasthābhyaḥ kathañcida- TBV-SD 92,12 bhedād mātāpitṛśarīravilakṣaṇanijaśarīrāvasthācapalatādyanuvidhāne uttarāvasthāyāḥ kathaṃ nāvasthātṛ- TBV-SD 92,13 dharmānuvidhānam ? TBV-SD 92,14 “tasmād yasyaiva saṃskāraṃ niyamenānuvarttate | TBV-SD 92,15 śarīraṃ pūrvadehasya tat tadanvayi yuktimat” || TBV-SD 92,16 ‘atha pūrvāparayoḥ pratyakṣasyāpravṛtterna kāryakāraṇabhāvaḥ, anumānasiddhāvitaretarāśrayadoṣaḥ’ iti, TBV-SD 92,17 tadapi prativihitam, evaṃ hi sarvaśūnyatvamāyātamiti kasya dūṣaṇaṃ sādhanaṃ vā kena pramāṇena ? ihalo- TBV-SD 92,18 kasyāpyabhāvaprasakteriti pratipāditatvāt | TBV-SD 92,19 atha kāryaviśeṣasya viśiṣṭakāraṇapūrvakatvasiddhau yathoktaprakāreṇa bhavatu pūrvajanmasiddhiḥ, bhāvi- TBV-SD 92,20 paralokasiddhistu katham bhāvini pramāṇābhāvāt ? tatrāpi kāryaviśeṣādeveti brūmaḥ | tathāhi — kārya- TBV-SD 92,21 viśeṣo viśiṣṭaṃ sattvameva, tacca na sattāsaṃbandhalakṣaṇam; tasya niṣetsyamānatvāt | nāpyarthakriyākāri- TBV-SD 92,22 tvalakṣaṇam, santativyavacchede tasyābhāvaprasaṅgāt | tathāhi — śabda — buddhi — pradīpādisantānānāṃ yadyucche- TBV-SD 92,23 do'bhyupagamyate tadā tatsantaticaramakṣaṇasyāparakṣaṇājananādasattvam, tadasattve ca pūrvapūrvakṣaṇānā- TBV-SD 92,24 marthakriyā'jananādasattvamiti sakalasantatyabhāvaḥ | atha santatyantakṣaṇaḥ sajātīyakṣaṇāntarājanane'pi TBV-SD 92,25 sarvajñasantāne svagrāhijñānajanakatvena sanniti nāyaṃ doṣaḥ, tadasat; svasantatipatitopādeyakṣaṇājana- TBV-SD 92,26 katve parasantānavarttisvagrāhijñānajanakatvasyāpyasaṃbhavāt | nahyupādānakāraṇatvābhāve sahakārikāraṇatvaṃ TBV-SD 92,27 kvacidapyupalabdham; tatsadbhāve vā ekasāmagryadhīnasya rūpāde rasatastatsamānakālabhāvino'vyabhicā- TBV-SD 92,28 riṇī pratipattirna syāt, rūpakṣaṇasya svopādeyakṣaṇāntarājanane'pi rasasantatau sahakārikāraṇatvena rasa- TBV-SD 92,29 kṣaṇajanakatvābhyupagamāt; tatsadbhāve'pi tatsamānakālabhāvino rūpāderabhāvāt | tannopādānakāraṇatvā- TBV-SD 92,30 bhāve sahakāritvasyāpi saṃbhava iti svasantatyucchedābhyupagame'rthakriyālakṣaṇasya sattvasyāsambhava iti TBV-SD 92,31 utpāda — vyaya — dhrauvyalakṣaṇameva sattvamabhyupagantavyamiti kāryaviśeṣalakṣaṇāddhetoryathoktaprakāreṇātītakā- TBV-SD 92,32 lavadanāgatakālasaṃbandhitvamapyātmanaḥ siddham | TBV-SD 92,33 yadapyuktam ‘yadyāgamasiddhatvamātmanaḥ, tasya vā pratiniyatakarmaphalasaṃbandhastatsiddho'bhyupagamyate TBV-SD 92,34 tadā'numānavaiyarthyam’ iti, tadapi mūrkheśvaraceṣṭitam; nahi vyartham iti nijakāraṇasāmagrībalāyātaṃ TBV-SD 92,35 vastu pratikṣeptuṃ yuktam; nahi āgamasiddhāḥ padārthāḥ iti pratyakṣasyāpi pratikṣepo yuktaḥ | yadapi TBV-SD 92,36 pratyakṣā'numānāviṣaye cārthe āgamaprāmāṇyavādibhistasya prāmāṇyamabhyupagamyate — taduktam — TBV-SD 92,37 “āmnāyasya kriyā'rthatvādānarthakyamatadarthānām — ” iti, TBV-SD 92,38 tadapyayuktam; yato yathā pratyakṣapratīte'pyarthe vipratipattiviṣaye'numānamapi pravṛttimāsādayatīti TBV-SD 92,39 pratipāditaṃ tathā pratyakṣā'numānapratipanne'pyātmalakṣaṇe'rthe tasya vā pratiniyatakarmaphalasaṃbandhalakṣaṇe TBV-SD 93,01 kimityāgamasya pravṛttirnābhyupagamasya viṣayaḥ ? na cāgamasya tatrāprāmāṇyamiti vaktuṃ yuktam, sarvajña- TBV-SD 93,02 praṇītatvena tatprāmāṇyasya vyavasthāpitatvāt | pratiniyatakarmaphalasaṃbandhapratipādakaścāgamaḥ — TBV-SD 93,03 “bahvārambhaparigrahatvaṃ ca nārakasya” TBV-SD 93,04 ityādinā vācakamukhyena sūtrīkṛto'syaivānumānaviṣayatvaṃ pratipādayitukāmena | yathā ca karmapha- TBV-SD 93,05 lasaṃbandho'pyātmano'numānādavasīyate tathā yathāsthānamihaiva pratipādayiṣyāmaḥ | ātmasvarūpaprati- TBV-SD 93,06 pādakaḥ pratiniyatakarmaphalasaṃbandhapratipādakaścāgamaḥ — TBV-SD 93,07 “ege āyā” TBV-SD 93,08 “puvviṃ ducciṇṇāṇaṃ duppaḍikaṃtāṇaṃ kaḍāṇaṃ kammāṇaṃ” TBV-SD 93,09 ityādikaḥ suprasiddha eva | tadevaṃ pratyakṣā'numānā''gamapramāṇaprasiddhatvād nāraka — tiryag — narā'mara- TBV-SD 93,10 paryāyānubhūtisvabhāvasyātmanaḥ, na ‘bhavaśabdavyutpattiḥ arthābhāvāt ḍitthādiśabdavyutpattitulyā’ TBV-SD 93,11 iti sthitam || TBV-SD 93,13 atrāhurnaiyāyikāḥ — kleśa — karma — vipākā''śayā'parāmṛṣṭapuruṣābhyupagame “nityaṃ sattvamasattvaṃ vā” TBV-SD 93,14 iti dūṣaṇamabhyadhāyi tatra tannityasattvapratipādane nāsmākaṃ kācit kṣatiḥ, pramāṇato nityajñānādi- TBV-SD 93,15 dharmakalāpānvitasya tasyābhyupagamāt | TBV-SD 93,16 nanu yuktametad yadi tathābhūtapuruṣasadbhāvapratipādakaṃ kiñcit pramāṇaṃ syāt, tacca nāsti | TBV-SD 93,17 tathāhi — na pratyakṣaṃ tathāvidhapuruṣasadbhāvāvedakamasmadādīnām | asmadvilakṣaṇayogibhistasyāvasāya TBV-SD 93,18 ityatrāpi na kiñcit pramāṇamasti | yadā na tatsvarūpagrahaṇe pratyakṣapramāṇapravṛttistadā tadgatadharmāṇāṃ TBV-SD 93,19 nityajñānādīnāṃ sadbhāvavārttaiva na saṃbhavati | TBV-SD 93,20 nānumānamapi yuktam etatsvarūpāvedakam, pratyakṣaniṣedhe tatpūrvakasya tasyāpi niṣedhāt | sāmā- TBV-SD 93,21 nyatodṛṣṭasyāpi nātra viṣaye pravṛttiḥ, liṅgasya kasyacit tatpratipādakasyābhāvāt; kāryatvasya pṛthi- TBV-SD 93,22 vyādyāśritasya keṣāñcinmatenāsiddheḥ | na ca saṃsthānavattvasya tatsādhakatvam, prāsādādisaṃsthānebhyaḥ TBV-SD 93,23 pṛthivyādisaṃsthānasyātyantavailakṣaṇyāt saṃsthānaśabdavācyatvena cātiprasaktirdarśitā TBV-SD 93,24 “vastubhedaprasiddhasya śabdasāmyādabhedinaḥ” TBV-SD 93,25 ityādinā | tasmānnānumānaṃ tatsādhanāyālam | TBV-SD 93,26 nāpyāgamaḥ, nityasyātra darśane'nabhyupagamāt; abhyupagame vā kāryārthapratipādakasya siddhe vastu- TBV-SD 93,27 nyavyāpṛteḥ | nāpīśvarapūrvakasya prāmāṇyam, itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | anīśvarapūrvakasyāpi saṃbhā- TBV-SD 93,28 vyamānadoṣatvena pramāṇatā'nupapatteḥ | tasyānyeśvarapūrvakatve tasyāpi siddhiḥ kuta iti vaktavyam, tada- TBV-SD 93,29 siddhau na tasya prāmāṇyam, anekeśvaraprasaṅgadoṣaśca | bhavatu, ko doṣaḥ yata ekasyāpi sādhane vayamatī- TBV-SD 93,30 votsukāḥ kiṃ punarbahūnāmiti cet, na kaścit pramāṇābhāvaṃ muktvā | tannāgamato'pi tatpratipattiḥ | TBV-SD 93,31 evaṃ svarūpāsiddhau kathaṃ tasya kāraṇatā ? TBV-SD 93,32 atrāhuḥ — yaduktam ‘na tatra pratyakṣaṃ pramāṇam’ tadevameva | yadapi ‘sarvaprakārasyāgamasya na tatsva- TBV-SD 93,33 rūpāvedane vyāpṛtiḥ’ tatrocyate — āgamāvyāpāre'pi tatsvarūpasādhakamanumānaṃ vidyate | āgamasyāpi TBV-SD 93,34 siddhe'rthe liṅgadarśananyāyena yathā vyāpṛtistathā pratipādayiṣyāmaḥ | pratyakṣapūrvakānumānaniṣedhe siddha- TBV-SD 93,35 sādhanam, sāmānyatodṛṣṭānumānasya tatra vyāpārābhyupagamāt | nanvanumānapramāṇatāyāmayaṃ vicāro TBV-SD 93,36 yuktārambhaḥ, tasyaiva tu prāmāṇyaṃ nānumanyante cārvākā iti, etaccānuddhoṣyam; anumānaprāmāṇyasya TBV-SD 93,37 vyavasthāpitatvāt | TBV-SD 93,38 yattūktam ‘pṛthivyādigatasya kāryatvasyāpratipatterna tasmādīśvarāvagamaḥ’ tatra pṛthivyādīnāṃ bauddhaiḥ TBV-SD 93,39 kāryatvamabhyupagataṃ te kathamevaṃ vadeyuḥ ? ye'pi cārvākādyāḥ pṛthivyādīnāṃ kāryatvaṃ necchanti teṣāmapi TBV-SD 94,01 viśiṣṭasaṃsthānayuktānāṃ kathamakāryatā ? sarvaṃ saṃsthānavat, kāryam, tacca puruṣapūrvakaṃ dṛṣṭam | ye'pyāhuḥ — TBV-SD 94,02 “saṃsthānaśabdavācyatvaṃ kevalaṃ ghaṭādibhiḥ samānaṃ pṛthivyādīnām na tattvato'rthaḥ kaścid dvayoranugataḥ TBV-SD 94,03 samāno vidyate” | teṣāmapi na kevalamatrānugatārthābhāvaḥ kintu dhūmādāvapi pūrvāparavyaktigato naiva TBV-SD 94,04 kaścidanugato'rthaḥ samāno'sti | TBV-SD 94,05 atha tatra vastudarśanāyātakalpanānimittamuktam, atra tathābhūtasya pratibhāsasyābhāvānnānugatārtha- TBV-SD 94,06 kalpanā | tathāhi — kasyacid ghaṭādeḥ kriyamāṇasya viśiṣṭāṃ racanāṃ kartṛpūrvikāṃ dṛṣṭvā'dṛṣṭakartṛkasyāpi TBV-SD 94,07 ghaṭa — prāsādādestasya racanāviśeṣasya kartṛpūrvakatvapratipattiḥ, pṛthivyādestu saṃsthānaṃ kadācidapi kartṛ- TBV-SD 94,08 pūrvakaṃ nāvagatam; nāpi tādṛśaṃ dharmyantare dṛṣṭakartṛka iva paṭādau; tat pṛthivyādigatasya saṃsthānasya TBV-SD 94,09 vailakṣaṇyāt tato na tataḥ kartṛpūrvakatvapratipattiḥ; evaṃ hetorasiddhatvena naitat sādhanam, ayuktametat; TBV-SD 94,10 yato yadyanavagatasaṃbandhān pratipattṛṛn adhikṛtya hetorasiddhatvamucyate tadā dhūmādiṣvapi tulyam | atha TBV-SD 94,11 gṛhītāvinābhāvānāmapi kāryatvadarśanāt tanvādiṣu īśvarādikṛtatvapratibhāsānutpatterevamucyate, tada- TBV-SD 94,12 sat; ye hi kāryatvāderbuddhimatkāraṇapūrvakatvena gṛhītāvinābhāvāste tasmādīśvarādipūrvakatvaṃ teṣāmavaga- TBV-SD 94,13 cchantyeva | tasmād vyutpannānāmastyeva pṛthivyādisaṃsthānavattva — kāryatvāderhetordharmidharmatā'vagamaḥ, TBV-SD 94,14 avyutpannānāṃ tu prasiddhānumāne dhūmādāvapi nāsti | TBV-SD 94,15 api ca, bhavatu prāsādādisaṃsthānebhyaḥ pṛthivyādisaṃsthānasya vailakṣaṇyaṃ tathāpi kāryatvaṃ TBV-SD 94,16 śākyādibhiḥ pṛthivyādīnāmiṣyate, kāryaṃ ca kartṛ — karaṇādipūrvakaṃ dṛṣṭam; ataḥ kāryatvād buddhima- TBV-SD 94,17 tkāraṇapūrvakatvānumānam | atha kartṛpūrvakasya kāryatvasya saṃsthānavattvasya ca tadvailakṣaṇyānna tataḥ TBV-SD 94,18 sādhyāvagamaḥ | ata evādhiṣṭhātṛbhāvābhāvānuvṛttimad yat saṃsthānaṃ taddarśanāt kartradarśino'pi TBV-SD 94,19 tatpratipattiryuktetyasya dūṣaṇasya kāryatve'pi samānatvāt kathaṃ gamakatā ? yadyevamanumānocchedaprasaṅgaḥ; TBV-SD 94,20 dhūmādikamapi yathāvidhamagnyādisāmagrībhāvābhāvānuvṛttimat tathāvidhameva yadi parvatopari bhavet TBV-SD 94,21 syāt tato vahnyādyavagamaḥ | athādhūmavyāvṛttaṃ tathāvidhameva dhūmādi tarhi kāryatvādyapi tathāvidhaṃ TBV-SD 94,22 pṛthivyādigataṃ kiṃ neṣyate ? atha pṛthivyādigatakāryatvādidarśanāt kartradarśināṃ tadapratipattiḥ, evaṃ TBV-SD 94,23 śikharyādigatavahnyādyadarśināṃ dhūmādibhyo'pi tadapratipattirastu | na cātra śabdasāmānyaṃ vastva- TBV-SD 94,24 nugamo nāstīti vaktuṃ yuktam, dhūmādāvapi śabdasāmānyasya vaktuṃ śakyatvāt | tanna śākyadṛṣṭyā TBV-SD 94,25 kāryatvāderasiddhatā | TBV-SD 94,26 nāpi cārvāka — mīmāṃsakadṛṣṭyā, teṣāmapi saṃsthānavadavaśyaṃ kāryaṃ ghaṭādivat pṛthivyādi TBV-SD 94,27 svāvayavasaṃyogairārabdhamavaśyaṃtayā viśleṣād vināśamanubhaviṣyati; evaṃ vināśād vā saṃbhāvitāt TBV-SD 94,28 kāryatvānumānam racanāsvabhāvatvād vā | yathoktaṃ bhāṣyakṛtā — TBV-SD 94,29 “yeṣāmapyanavagatotpattīnāṃ bhāvānāṃ rūpamupalabhyate teṣāṃ tantuvyatiṣaṅgajanitaṃ rūpaṃ dṛṣṭvā tadvyati- TBV-SD 94,30 ṣaṅgavimocanāt tadvināśād vā vinaṅkṣyatītyanumīyate” TBV-SD 94,31 anena saṃsthānavato'nupalabhyamānotpatteḥ samavāyyasamavāyikāraṇavināśād vināśamāha | tathā, TBV-SD 94,32 pṛthivyādeḥ saṃsthānavato'dṛṣṭajanmano rūpadarśanād nāśasambhāvanā bhaviṣyati; sambhāvitācca nāśāt TBV-SD 94,33 kāryatvānumittau kartṛpratipattiḥ | yathoktaṃ nyāyavidbhiḥ — TBV-SD 94,34 “tattvadarśanaṃ pratyakṣato'numānato vā” TBV-SD 94,35 kāryatva — vināśitvayośca samavyāptikatvādekenāparasyānumānamiṣṭam “tena yatrāpyubhau dharmau” TBV-SD 94,36 ityatra | ato jaiminīyānāṃ na kāryatvāderasiddhatā | TBV-SD 94,37 nāpi cārvākamate'siddhatvam; teṣāṃ racanāvattvenāvaśyaṃbhāvinī kāryatāpratipattiradṛṣṭotpattī- TBV-SD 94,38 nāmapi kṣityādīnām, anyathā vedaracanāyā api kartṛdarśanābhāvānna kāryatā, yatastatrāpyetā- TBV-SD 94,39 vacchakyaṃ vaktum — na racanātvena vedaracanāyāḥ kāryatvānumānam, kartṛbhāvā'bhāvānuvidhāyinī TBV-SD 94,40 taddarśanāllaukikyeva racanā tatpūrvikā'stu mā bhūd vaidikī | atha tayorviśeṣānupalambhāllaukikīva TBV-SD 95,01 vaidikyapi kartṛpūrvikā tarhi prāsādādisaṃsthānavat pṛthivyādisaṃsthānavattvasyāpi tadrūpatā'stu, TBV-SD 95,02 viśeṣānupalakṣaṇāt | tanna hetorasiddhatā | TBV-SD 95,03 mā bhūdasiddhatvaṃ tathā'pyasmāt sādhyasiddhirna yuktā, nahi kevalāt pakṣadharmatvād vyāptiśū- TBV-SD 95,04 nyāt sādhyāvagamaḥ | nanu kiṃ ghaṭādau kartṛ — karma — karaṇapūrvakatvena kāryatvādervyāptyanavagamaḥ ? astyevaṃ TBV-SD 95,05 ghaṭagate kāryatve pratipattistathāpi na vyāptiḥ, sā hi sakalākṣepeṇa gṛhyate, atra tu vyāptigrahaṇakāla TBV-SD 95,06 eva keṣāñcit kāryāṇāmakartṛpūrvakāṇāṃ kāryatvadarśanānna sarvaṃ kāryaṃ kartṛpūrvakam, yathā vaneṣu TBV-SD 95,07 vanaspatīnām | atha tatra na kartrabhāvaniścayaḥ kiṃtu kartragrahaṇam, tacca vidyamāne'pi karttari bhavatīti TBV-SD 95,08 kathaṃ sādhyābhāve hetordarśanam ? kva punarvidyamānakartṛkāṇāṃ tadapratipattiḥ ? yathā ghaṭādīnāmanavagato- TBV-SD 95,09 tpattīnām | yuktā tatra karturapratipattiḥ, utpādakālānavagamāt; tatkāle ca tasya tatra sannidhānam, TBV-SD 95,10 anyadā'sya sannidhānābhāvādagrahaṇam; vanagateṣu ca sthāvareṣūpalabhyamānajanmasu kartṛsadbhāve tadava- TBV-SD 95,11 gamo'vaśyaṃbhāvī, yathopalabhyamānajanmani ghaṭādau; ata upalabdhilakṣaṇaprāptasya karttusteṣvabhāvani- TBV-SD 95,12 ścayāt tatra vyāptigrahaṇakāla eva kāryatvāderhetordarśanānna kartṛpūrvakatvena vyāptiḥ | TBV-SD 95,13 itaśca dṛṣṭahānyadṛṣṭaparikalpanāsambhavāt — dṛṣṭānāṃ kṣityādīnāṃ kāraṇatvatyāgaḥ adṛṣṭasya ca kartuḥ TBV-SD 95,14 kāraṇatvakalpanā na yuktimatī | atha na kṣityādeḥ kāraṇatvanirākaraṇaṃ kartṛkalpanāyāmapi, tatsadbhā- TBV-SD 95,15 ve'pi tasyāparakāraṇatvaklṛpteḥ, tadasat; yato yad yasyānvaya — vyatirekānuvidhāyi tat tasya kāraṇam TBV-SD 95,16 itarat kāryam; kṣityādīnāṃ tvanvaya — vyatirekāvanuvidhatte tatrākṛṣṭajātaṃ vanaspatyādi nāparasya, TBV-SD 95,17 kathamato vyatiriktaṃ kāraṇaṃ bhavet ? evamapi kāraṇatvakalpanāyāṃ doṣa uktaḥ “caitrasya vraṇarohaṇe” TBV-SD 95,18 ityādinā | tasmāt pakṣadharmatve'pi vyāptyabhāvādagamakatvaṃ hetoḥ | TBV-SD 95,19 atha teṣāṃ pakṣe'ntarbhāvānna tairvyabhicāraḥ, tadasat; tāttvikaṃ vipakṣatvaṃ kathamicchākalpitena TBV-SD 95,20 pakṣatvenāpodyeta ? vyāptau siddhāyāṃ sādhya — tadabhāvayoragrahaṇe vādīcchāparikalpitaṃ pakṣatvaṃ kathyate | TBV-SD 95,21 sapakṣa — vipakṣayorhetoḥ sadasattvaniścayād vyāptisiddhiḥ | evamapi sādhyābhāve dṛṣṭasya hetorvyāpti- TBV-SD 95,22 grahaṇakāle vyabhicārāśaṅkāyāṃ niścaye vā vyabhicāraviṣayasya pakṣe'ntarbhāvena gamakatvakalpane na TBV-SD 95,23 kaściddheturvyabhicārī bhavet | tasmānneśvarasiddhau kaścid heturavyabhicāryasti | TBV-SD 95,24 atrāhuḥ — nākṛṣṭajātaiḥ sthāvarādibhirvyabhicāraḥ vyāptyabhāvo vā, sādhyābhāve varttamāno TBV-SD 95,25 heturvyabhicārī ucyate, teṣu tu kartragrahaṇam na sakartṛkatvābhāvaniścayaḥ | nanūktam ‘upalabdhilakṣaṇa- TBV-SD 95,26 prāptatve karturabhāvaniścayastatra yuktaḥ’ naitad yuktam; upalabdhilakṣaṇaprāptatāyāḥ karttusteṣvanabhyupa- TBV-SD 95,27 gamāt | yattūktam ‘kṣityādyanvaya — vyatirekānuvidhānadarśanāt teṣām tadvyatiriktasya kāraṇatvaka- TBV-SD 95,28 lpane'tiprasaṅgadoṣaḥ’ iti, etasyāṃ kalpanāyāṃ dharmādharmayorapi na kāraṇatā bhavet | na ca tayorakā- TBV-SD 95,29 raṇataiva, tayoḥ kāraṇatvaprasādhanāt — nahi kiñcijjagatyasti yat kasyacinna sukhasādhanam duḥkhasādhanaṃ TBV-SD 95,30 vā | na ca tatsādhanasyādṛṣṭanirapekṣasyotpattiḥ | iyāṃstu viśeṣaḥ — śarīrādeḥ pratiniyatā'dṛṣṭākṣiptatvaṃ TBV-SD 95,31 prāyeṇa, sarvopabhogyānāṃ tu sādhāraṇā'dṛṣṭākṣiptatvam | etat sarvavādibhirabhyupagamādapratyākhyeyam; TBV-SD 95,32 yuktiśca pradarśitaiva | cārvākairapyetadabhyupagantavyam, tān prati pūrvametatsiddhau pramāṇasyoktatvāt | TBV-SD 95,33 pramāṇasiddhaṃ tu na kasyacinna siddham | athādṛṣṭasya kāryeṇānvaya — vyatirekānanuvidhāne'pi nākāra- TBV-SD 95,34 ṇatā, na tarhi vaktavyaṃ bhūmyādivyatirekeṇa sthāvarādinā kāryeṇeśvarasyānvaya — vyatirekānanuvidhā- TBV-SD 95,35 nādakāraṇatvam | atha jagadvaicitryamadṛṣṭasya kāraṇatvaṃ vinā nopapadyate iti tat kalpyate, sarvān TBV-SD 95,36 utpattimataḥ prati bhūmyādeḥ sādhāraṇatvādato'dṛṣṭākhyavicitrakāraṇakṛtaṃ kāryavaicitryam; evamadṛṣṭasya TBV-SD 95,37 kāraṇatvakalpanāyāmīśvarasyāpi kāraṇatvapratikṣepo na yuktaḥ; yathā kāraṇagataṃ vaicitryaṃ vinā kāryagataṃ TBV-SD 95,38 vaicitryaṃ nopapadyate iti tat parikalpyate tathā cetanaṃ karttāraṃ vinā kāryasvarūpānupapattiriti TBV-SD 95,39 kimiti tasya nābhyupagamaḥ ? na cākṛṣṭajāteṣu sthāvarādiṣu tasyāgrahaṇena pratikṣepaḥ, anupalabdhila- TBV-SD 95,40 kṣaṇaprāptatvādadṛṣṭavat | na ca sarvā kāraṇasāmagryupalabdhilakṣaṇaprāptā | ata eva dṛśyamāneṣvapi TBV-SD 96,01 kāraṇeṣu kāraṇatvamapratyakṣam, kāryeṇaiva tasyopalambhāt | sahakārisattā dṛśyamānasya kāraṇatā, TBV-SD 96,02 keṣāñcit sahakāriṇāṃ dṛśyatve'pyadṛṣṭādeḥ sahakāriṇaḥ kāryeṇaiva pratipattiḥ; evamīśvarasya kāraṇa- TBV-SD 96,03 tve'pi na tatsvarūpagrahaṇaṃ pratyakṣeṇeti sthitam | tato'nupalabdhilakṣaṇaprāptatvāt kartturupalabhyamāna- TBV-SD 96,04 janmasu sthāvareṣu hetorvṛttidarśanānna vyāptyabhāvaḥ yato niścitavipakṣavṛttirheturvyabhicārī | TBV-SD 96,05 nanu niścitavipakṣavṛttiryathā vyabhicārī tathā sandigdhavyatireko'pi, ukteṣu sthāvareṣu kartragrahaṇaṃ TBV-SD 96,06 kiṃ kartrabhāvāt, āhosvid vidyamānatve'pi tasyāgrahaṇamanupalabdhilakṣaṇaprāptatvena ? evaṃ sandigdha- TBV-SD 96,07 vyatirekatve na kaściddheturgamakaḥ | dhūmāderapi sakalavyaktyākṣepeṇa vyāptyupalambhakāle na sarvā TBV-SD 96,08 vahnivyaktayo dṛśyāḥ; tāsu cā'dṛśyāsu dhūmavyaktīnāṃ dṛśyatve sandigdhavyatirekāśaṅkā na nivarttate — TBV-SD 96,09 yatra vahneradarśane dhūmadarśanaṃ tatra kiṃ vahneradarśanamabhāvāt, āhosvid anupalabdhilakṣaṇaprāptatvāt TBV-SD 96,10 iti na niścayaḥ | ato dhūmo'pi sandigdhavyatirekatvānna gamakaḥ | TBV-SD 96,11 atha dhūmaḥ kāryaṃ hutabhujaḥ, tasya tadabhāve svarūpānupapatteradṛṣṭatve'pyanalasya sadbhāvakalpanā; nanu TBV-SD 96,12 tat kāryamatropalabhyamānaṃ kimiti kāraṇamantareṇa kalpyate ? atha dṛṣṭaśakteḥ kāraṇasya kalpanā'stu mā TBV-SD 96,13 bhūd buddhimataḥ, vahnyāderdhūmādīn prati kathaṃ dṛṣṭaśaktitā ? pratyakṣānupalambhābhyāmiti cet, buddhimato'pi TBV-SD 96,14 tābhyāṃ kāraṇatvaklṛptau vahnyādibhistulyatā; yathā vahnyādisāmagryā dhūmādirjanyamāno dṛṣṭaḥ sa tāmanta- TBV-SD 96,15 reṇa kadācidapi na bhavati — svarūpahāniprasaṅgāt — tadvat sarvamutpattimat kartṛ — karma — karaṇapūrvakaṃ dṛṣṭam, TBV-SD 96,16 tasya sakṛdapi tathādarśanāt tajjanyatāsvabhāvaḥ, tasyaivaṃsvabhāvaniścitāvanyatamābhāve'pi kathaṃ bhāvaḥ ? TBV-SD 96,17 kiṃca, anupalabhyamānakartṛkeṣu sthāvareṣu kartturanupalambhaḥ śarīrādyabhāvāt natvasattvāt, yatra TBV-SD 96,18 śarīrasya kartṛtā tatra kulālādeḥ pratyakṣeṇaivopalambhaḥ, atra tu caitanyamātreṇopādānādyadhiṣṭhānāt kathaṃ TBV-SD 96,19 pratyakṣavyāpṛtiḥ ? nāpyetad vaktavyam śarīrādyabhāvāt tarhi kartṛtā'pi na yuktā, kāryasya śarīreṇa TBV-SD 96,20 saha vyabhicāradarśanāt — yathā svaśarīrasya pravṛtti — nivṛttī sarvaścetanaḥ karoti, te ca kāryabhūte; na TBV-SD 96,21 ca śarīrāntareṇa śarīrapravṛtti — nivṛttilakṣaṇaṃ kāryaṃ cetanaḥ karoti tena tasya vyabhicāraḥ | atha śarīre TBV-SD 96,22 eva dṛṣṭatvāt karotu nānyatra, tanna; yataḥ kāryaṃ śarīreṇa vinā karotīti naḥ sādhyam; tat svaśarīra- TBV-SD 96,23 gatamanyaśarīragataṃ veti nānena kiñcit | etenaitadapi parākṛtaṃ yadāhureke — TBV-SD 96,24 “acetanaḥ kathaṃ bhāvastadicchāmanuvarttate” TBV-SD 96,25 acetanasya śarīrāderātmecchānuvarttitvadarśanāt | na cācetanasya tadicchānanuvarttino'pi prayatnapreryatvaṃ TBV-SD 96,26 parihāra iti vaktavyam, yata īśvarasyāpi prayatnasadbhāve na kācit kṣatiḥ | na ca śarīrābhāvāt kathaṃ TBV-SD 96,27 prayatna iti vaktuṃ yuktam, śarīrāntarā'bhāve'pi śarīrasya prayatnapreryatvadarśanāt | tat karttuḥ śarīrā- TBV-SD 96,28 bhāvādakṛṣṭotpattiṣu sthāvareṣvagrahaṇam, na tatrādarśanena hetorvyabhicāraḥ | ye'pi “pratyakṣā'nupala- TBV-SD 96,29 mbhasādhanaṃ kāryakāraṇabhāvam” āhusteṣāmapi kasyacit kāryakāraṇabhāvasya tatsādhanatve yathendri- TBV-SD 96,30 yāṇām adṛṣṭasya ca tau vinā kāraṇatvasiddhistatheśvarasyāpi | ato na vyāptyabhāvaḥ | TBV-SD 96,31 ata eva na satpratipakṣatā'pi, naikasmin sādhyānvite hetau sthite dvitīyasya tathāvidhasya TBV-SD 96,32 tatrāvakāśaḥ; vastuno dvairūpyāsaṃbhavāt | TBV-SD 96,33 nāpi bādhaḥ, abuddhimatkāraṇapūrvakatvasya pramāṇenāgrahaṇāt; sādhyābhāve hetorabhāvaḥ svasā- TBV-SD 96,34 dhyavyāptatvādeva siddhaḥ | TBV-SD 96,35 nāpi dharmyasiddhatā, kāryakāraṇasaṅghātasya pṛthivyāderbhūtagrāmasya ca pramāṇena siddhatvāt | TBV-SD 96,36 tadāśrayatvena hetoryathā pramāṇenopalambhastathā pūrvaṃ pradarśitam | ato'smādīśvarāvagame na tatsiddhau TBV-SD 96,37 pramāṇābhāvaḥ | TBV-SD 96,38 nāpi hetorviśeṣaviruddhatā, tadviruddhatve hetorviśeṣaṇe'bhyupagamyamāne na kaściddheturaviruddho TBV-SD 96,39 bhavet, prasiddhānumāne'pi viśeṣaviruddhādīnāṃ sulabhatvāt | yathā'yaṃ dhūmo dahanaṃ sādhayati tathaita- TBV-SD 96,40 ddeśāvacchinnavahnyabhāvamapi sādhayati | nahi pūrvadhūmasyaitaddeśāvacchinnena vahninā vyāptiḥ | evaṃ TBV-SD 96,41 kālādyavacchedena hetorviruddhatā vaktavyā | atha deśa — kālādīn vihāya vahnimātreṇa hetorvyāpterna TBV-SD 97,01 viruddhatā tarhi tadvat kāryamātrasya buddhimatkāraṇapūrvakatvena vyāpteryadyapi dṛṣṭānte'nīśvaro'sarvajñaḥ TBV-SD 97,02 kṛtrimajñānasambandhī saśarīraḥ kṣityādyupaviṣṭaḥ karttā tathāpi pūrvoktaviśeṣaṇānāṃ dharmiviśeṣarūpāṇāṃ TBV-SD 97,03 vyabhicārāt tadviparyayasādhakatve'pi na viruddhatā | viruddho hi hetuḥ sādhyaviparyayakāritvād TBV-SD 97,04 bhavati | na caiteṣāṃ sādhyatā, buddhimatkāraṇapūrvakatvamātrasyāsmāddhetoḥ sādhyatveneṣṭatvāt | yathā TBV-SD 97,05 ca viśeṣaviruddhādīnāmadūṣaṇatvaṃ tathā TBV-SD 97,06 “siddhāntamabhyupetya tadvirodhī viruddhaḥ” TBV-SD 97,07 ityatra sūtre nirṇītam | TBV-SD 97,08 itaścaitadadūṣaṇam — pūrvasmāddhetoḥ svasādhyasiddhāvuttareṇa pūrvasiddhasyaiva sādhyasya kiṃ viśeṣaḥ TBV-SD 97,09 sādhyate, uta pūrvahetoḥ svasādhyasiddhipratibandhaḥ kriyate ? na tāvat pūrvo vikalpaḥ, yadi nāma TBV-SD 97,10 tatrāpareṇa hetunā viśeṣādhānaṃ kṛtaṃ kiṃ tāvatā pūrvasya hetoḥ sādhyasiddhivighātaḥ ? yathā kṛtakatvena TBV-SD 97,11 śabdasyānityatvasiddhau hetvantareṇa guṇatvasiddhāvapi na pūrvasya kṣatistadvadatrāpi | athottaro vikalpa — TBV-SD 97,12 stathāpi svasādhyasiddhipratibandho vyāptyabhāvapradarśanena kriyate; vyāptyabhāvaśca heturūpāṇāmanyatamā- TBV-SD 97,13 bhāvena | na ca dharmiviśeṣaviparyayodbhāvanena kasyacidapi rūpasyābhāvaḥ kathyate | na ca heturūpābhā- TBV-SD 97,14 vāsiddhāvagamakatvam | tanna viśeṣaviruddhatā | TBV-SD 97,15 viśeṣāstu dharmiṇaḥ svarūpasiddhāvuttarakālaṃ pramāṇāntarapratipādyā na tu pūrvahetubalādabhyu- TBV-SD 97,16 pagamyante | tacca pramāṇāntaramāgamaḥ pūrvahetorhetvantaraṃ ca | “taccānvayavyatirekipūrvakakevalavyatire- TBV-SD 97,17 kisaṃjñam | yathā gandhādyupalabdhyā tatsādhanakaraṇamātraprasiddhau prasaktapratiṣedhe karaṇaviśeṣasiddhiḥ TBV-SD 97,18 kevalavyatirekinimittā tathehāpi kāryatvāt buddhimatkāraṇamātraprasiddhau prasaktapratiṣedhāt kāraṇa- TBV-SD 97,19 viśeṣasiddhiḥ kevalavyatirekinimittā | tathāhi — kāryatvād buddhimatkāraṇamātrasiddhau prasaktānāṃ TBV-SD 97,20 kṛtrimajñāna — śarīrasaṃbaddhatvādīnāṃ dharmāṇāṃ pramāṇāntareṇa bādhopapattau viśiṣṭabuddhimatkāraṇasiddhirvya- TBV-SD 97,21 tirekibalāt” iti kecit | TBV-SD 97,22 anye manyante — “yatrānvayavyatirekiṇo hetorna viśeṣasiddhistatra tatpūrvakāt kevalavyatirekiṇo TBV-SD 97,23 viśeṣasiddhirbhavatu, yathā ghrāṇādiṣu, atra tu pūrvasmāddhetorviśeṣasiddhau na hetvantaraparikalpanā | yathā TBV-SD 97,24 dhūmasya vahninā'nvaya — vyatirekasiddhau ‘atra deśe vahniḥ’ iti pakṣadharmatvabalāt pratipattirnānvayād TBV-SD 97,25 vyatirekādvā, tayorhyetaddeśāvacchinnena vahninā'saṃbhavāt — yadyapi vyāptikāle sakalākṣepeṇa taddeśasyā- TBV-SD 97,26 pyākṣepaḥ anyathā'tra vyāpterasaṃbhavāt, tathāpi vyāptigrahaṇavelāyāṃ sāmānyarūpatayā tadākṣepaḥ na TBV-SD 97,27 viśeṣarūpeṇeti viśeṣāvagamo nānvaya — vyatirekanimittaḥ, api tu pakṣadharmatvakṛtaḥ | ata eva “pratyu- TBV-SD 97,28 tpannakāraṇajanyāṃ smṛtimanumānam” āhuḥ | pratyutpannaṃ ca kāraṇaṃ pakṣadharmatvameva — tathā kāryatvāde- TBV-SD 97,29 rbuddhimatkāraṇamātreṇa vyāptisiddhāvapi kāraṇaviśeṣapratipattiḥ pakṣadharmatvasāmarthyāt | ya itthaṃbhūtasya TBV-SD 97,30 pṛthivyādeḥ karttā niyamenāsāvakṛtrimajñānasaṃbandhī śarīrarahitaḥ sarvajña ekaḥ” iti, evaṃ yadā TBV-SD 97,31 pakṣadharmatvabalād viśeṣasiddhistadā na viśeṣaviruddhādīnāmavakāśaḥ | TBV-SD 97,32 “anvayasāmarthyādapi viśeṣasiddhim” anye manyante | tathā, dhūmamātrasya vahnimātreṇa vyāptiḥ TBV-SD 97,33 evaṃ dhūmaviśeṣasya vahniviśeṣeṇa iti dhūmaviśeṣapratipattau na vahnimātreṇānvayānusmṛtiḥ kintu vahni- TBV-SD 97,34 viśeṣeṇa, evaṃviśiṣṭakāryatvadarśanānna kāraṇamātrānusmṛtiḥ kintu tathāvidhakāryaviśeṣajanakakāraṇavi- TBV-SD 97,35 śeṣānusmṛtiḥ | tadanusmṛtāvatrānvayasāmarthyādeva kāraṇaviśeṣapratipattiriti na viśeṣaviruddhāvakāśaḥ | TBV-SD 97,36 eteṣāṃ pakṣāṇāṃ yuktāyuktatvaṃ sūrayo vicārayiṣyantīti nāsmākamatra nirbandhaḥ; sarvathā viśeṣa- TBV-SD 97,37 viruddhasyādūṣaṇatvamasmābhiḥ pratipādyate tadviruddhalakṣaṇaparyālocanayā | prasaktānāṃ ca viśeṣāṇāṃ pramā- TBV-SD 97,38 ṇāntarabādhayā, anvayavyatirekimūlakevalavyatirekibalādvā, pakṣadharmatvasāmarthyena vā, kāryaviśeṣasya TBV-SD 97,39 kāraṇaviśeṣānvitatvena vā nātra prayatyate; sarvathā prastutahetau na vyāptyasiddhiḥ | TBV-SD 98,01 prasaktānāṃ viśeṣāṇāṃ pramāṇāntarabādhayā viśeṣaviruddhatā'navakāśa ityuktaṃ tatra katamasya prasa- TBV-SD 98,02 ktasya viśeṣasya kena pramāṇena nirākṛtiḥ ? śarīrasaṃbandhasya tāvadvyāptyabhāvena, śarīrāntararahitasyā- TBV-SD 98,03 pyātmanaḥ svaśarīradhāraṇa — preraṇakriyāsu yathā | athātmanaḥ prayatnavattvād dhāraṇādikriyāsu śarīrā- TBV-SD 98,04 dyādhārāsu kartṛtvaṃ yuktam neśvarasya, tadrahitatvāt; tathā ca bhavatāṃ mukhyaṃ kartṛlakṣaṇam — TBV-SD 98,05 “jñāna — cikīrṣā — prayatnānāṃ samavāyaḥ kartṛtā” iti | TBV-SD 98,06 keneśvarasya tadrahitatvāt prayatnapratiṣedhaḥ kṛtaḥ ? ātma — manaḥsaṃyogajanyatvāt prayatnasya īśvarasya TBV-SD 98,07 tadasaṃbhavāt kāraṇābhāvāt tanniṣedhaḥ | buddhistarhīśvare kathaṃ tasyā api manaḥsaṃyogajanyataiva ? sā'pi TBV-SD 98,08 mā bhūt kā naḥ kṣatiḥ ? nanu tadasattaiva na tvanyā kācit | sā'pi bhavatu, tadabhāve kasya viśeṣaḥ TBV-SD 98,09 śarīrādisaṃyogalakṣaṇaḥ sādhyate ? ata evānyairuktam — TBV-SD 98,10 “nātīndriyārthapratiṣedho viśeṣasya kasyacit sādhanena nirākaraṇena vā kāryaḥ — tadabhāve viśeṣasādha- TBV-SD 98,11 nasya tannirākaraṇahetorvā''śrayāsiddhatvāt — kintvatīndriyamarthamabhyupagacchaṃstatsiddhau pramāṇaṃ praṣṭavyaḥ | TBV-SD 98,12 sa cet tatsiddhau prayojakaṃ hetuṃ darśayati ‘om’ iti kṛtvā'sau pratipattavyaḥ | atha na darśayati TBV-SD 98,13 pramāṇābhāvādevāsau nāsti, na tu viśeṣābhāvāt” tasmād jñāna — cikīrṣā — prayatnānāṃ TBV-SD 98,14 samavāyo'stīśvare, te tu jñānādayo'smadādijñānādibhyo vilakṣaṇāḥ, vailakṣaṇyaṃ ca nityatvādidharma- TBV-SD 98,15 yogāt | tanneśvaraśarīrasya kartṛviśeṣasya vyāptyabhāvāt siddhiḥ | TBV-SD 98,16 nāpyasarvajñatvaṃ viśeṣaḥ kulālādiṣu dṛṣṭastatra sādhyate, tatsiddhāvapi viśeṣaviruddhasya vyāptyabhāva TBV-SD 98,17 eva; na hyasarvavidā kartrā kulālādinā kiñcit kāryaṃ kriyate | nanu kulālādeḥ sarvavittve nedānīṃ TBV-SD 98,18 kaścidasarvavit, evameva — yad yaḥ karoti sa tasyopādānādikāraṇakalāpam prayojanaṃ ca jānāti; TBV-SD 98,19 anyathā tatkriyā'yogāt | sarvajñatvaṃ ca prakṛtakāryatannimittāpekṣam, ataḥ kulālādiryathā karttā TBV-SD 98,20 svakāryasya sarvaṃ jānātyupādānādi evamīśvaro'pi sarvakarttā sarvasya karaṇaprayojanam vivādavi- TBV-SD 98,21 ṣayasya sarvasyopādānakāraṇādi ca kartṛtvādeva jānāti; ataḥ kathamasāvasarvavit ? TBV-SD 98,22 anye tvāhuḥ — “kṣetrajñānāṃ niyatārthaviṣayagrahaṇaṃ sarvavidadhiṣṭhitānām, yathā pratiniyataśabdā- TBV-SD 98,23 diviṣayagrāhakāṇāmindriyāṇāmaniyataviṣayasarvavidadhiṣṭhitānāṃ jīvaccharīre | tathā ca indriyavṛ- TBV-SD 98,24 ttyucchedalakṣaṇaṃ kecid maraṇamāhuścetanānadhiṣṭhitānām | asti ca kṣetrajñānāṃ pratiniyataviṣayagrahaṇam TBV-SD 98,25 tenāpyaniyataviṣayasarvavidadhiṣṭhitena bhāvyam | yo'sau kṣetrajñādhiṣṭhāyako'niyataviṣayaḥ sa sarvavi TBV-SD 98,26 dīśvaraḥ | nanvevaṃ tasyaiva sakalakṣetreṣvadhiṣṭhāyakatvāt kimantargaḍusthānīyaiḥ kṣetrajñaiḥ kṛtyam ? na TBV-SD 98,27 kiñcit pramāṇasiddhatāṃ muktvā | nanvevamaniṣṭhā — yathendriyādhiṣṭhāyakaḥ kṣetrajñastadadhiṣṭhāyakaśceśvaraḥ — TBV-SD 98,28 evamanyo'pi tadadhiṣṭhāyako'stu, bhavatvaniṣṭhā yadi tatsādhakaṃ pramāṇaṃ kiñcidasti; na tvaniṣṭhā- TBV-SD 98,29 sādhakaṃ kiñcit pramāṇamutpaśyāmaḥ tāvata evānumānasiddhatvāt | TBV-SD 98,30 āgamo'pyasmin vastuni vidyate — tathā ca bhagavān vyāsaḥ — TBV-SD 98,31 “dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca | TBV-SD 98,32 kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate || TBV-SD 98,33 uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ | TBV-SD 98,34 yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ” || iti | TBV-SD 98,35 tathā śrutiśca tatpratipādikā upalabhyate — TBV-SD 98,36 “viśvataścakṣuruta viśvato mukho viśvato bāhuruta viśvataspāt | TBV-SD 98,37 saṃ bāhubhyāṃ dhamati saṃ patatrairdyāvābhūmī janayan deva eka āste” ityādi | TBV-SD 99,01 na ca svarūpapratipādakānāmaprāmāṇyam, pramāṇajanakatvasya sadbhāvāt | tathāhi — pramājanakatvena TBV-SD 99,02 pramāṇasya prāmāṇyaṃ na pravṛttijanakatvena taccehāstyeva | pravṛtti — nivṛttī tu puruṣasya sukha — duḥkhasādha- TBV-SD 99,03 natvādhyavasāye samarthasyārthitvād bhavata iti | atha vidhāvaṅgatvādamīṣāṃ prāmāṇyaṃ na svarūpārthatvā- TBV-SD 99,04 diti cet, tadasat; svārthapratipādakatvena vidhyaṅgatvāt | tathāhi — stuteḥ svārthapratipādakatvena TBV-SD 99,05 pravarttakatvam, nindāyāstu nivarttakatvamiti | anyathā hi tadarthāparijñāne vihita — pratiṣiddheṣvaviśe- TBV-SD 99,06 ṣeṇa pravṛttirnivṛttirvā syāt | tathā vidhivākyasyāpi svārthapratipādanadvāreṇaiva puruṣaprerakatvaṃ dṛṣṭam TBV-SD 99,07 evaṃ svarūpapareṣvapi vākyeṣu syāt, vākyasvarūpatāyā aviśeṣāt viśeṣahetoścābhāvāditi | tathā, TBV-SD 99,08 svarūpārthānāmaprāmāṇye “medhyā āpaḥ, darbhāḥ pavitram, amedhyamaśuci” ityevaṃsvarūpāparijñāne vidhya- TBV-SD 99,09 ṅgatāyāmapyaviśeṣeṇa pravṛtti — nivṛttiprasaṅgaḥ, na caitadasti; medhyeṣveva pravarttate amedhyeṣu ca nivarttata TBV-SD 99,10 ityupalambhāt | tadevaṃ svarūpārthebhyo vākyebhyo'rthasvarūpāvabodhe sati iṣṭe pravṛttidarśanāt aniṣṭe ca TBV-SD 99,11 nivṛtteriti jñāyate — svarūpārthānāṃ pramājanakatvena pravṛttau nivṛttau vā vidhisahakāritvamiti, apa- TBV-SD 99,12 rijñānāttu pravṛttāvatiprasaṅgaḥ | atha svarūpārthānāṃ prāmāṇye “grāvāṇaḥ plavante” ityevamādīnāmapi TBV-SD 99,13 yathārthatā syāt, na; mukhye bādhakopapatteḥ | yatra hi mukhye bādhakaṃ pramāṇamasti tatropacārakalpanā, TBV-SD 99,14 tadabhāve tu prāmāṇyameva | na ceśvarasadbhāvapratipādaneṣu kiñcidasti bādhakamiti svarūpe prāmāṇya- TBV-SD 99,15 mabhyupagantavyamityāgamādapi siddhaprāmāṇyāt tadavagamaḥ | īśvarasya ca sattāmātreṇa svaviṣayagrahaṇa- TBV-SD 99,16 pravṛttānāṃ kṣetrajñānāmadhiṣṭhāyakatā yathā sphaṭikādīnāmupadhānākāragrahaṇapravṛttānāṃ savitṛprakāśaḥ | TBV-SD 99,17 yathā teṣāṃ sāvitraṃ prakāśaṃ vinā nopadhānākāragrahaṇasāmarthyaṃ tatheśvaraṃ vinā kṣetravidāṃ na svaviṣaya- TBV-SD 99,18 grahaṇasāmarthyamityasti bhagavānīśvaraḥ sarvavit” | TBV-SD 99,19 itaścāsau sarvavit — jñānasya sannihitasadarthaprakāśakatvaṃ nāma svabhāvaḥ, tasyānyathābhāvaḥ TBV-SD 99,20 kutaściddoṣasadbhāvāt | etat tāvad rūpaṃ cakṣurādyāśrayāṇāṃ jñānānām | yat punaścakṣuranāśritaṃ TBV-SD 99,21 na ca rāgādimalāvṛtaṃ tasya viṣayaprakāśanasvabhāvasya viṣayeṣu kimiti prakāśanasāmarthyavighātaḥ TBV-SD 99,22 yathā dīpāderapavarakāntargatasya ? nanu rāgāderāvaraṇasya kathaṃ tatrābhāvo'vagataḥ tatpratipādaka- TBV-SD 99,23 pramāṇābhāvāt ? pramāṇasyābhāve saṃśayo'stu rāgādīnām na tvabhāvaḥ | viparyāsakāraṇā TBV-SD 99,24 rāgādayaḥ, eṣāṃ kāraṇābhāve kathaṃ tatra bhāvaḥ ? viparyāsaścādharmanimittaḥ, na ca bhagavatyadharmaḥ, TBV-SD 99,25 tatsadbhāve vā itthaṃvidhasyāsmadādibhiścintayitumapyaśakyasya kāryasya kathaṃ tasmādutpādaḥ anekā- TBV-SD 99,26 dṛṣṭakalpanāprasaṅgāt ? kiñca, rāgādaya iṣṭāniṣṭasādhaneṣu viṣayeṣūpajāyamānā dṛṣṭāḥ | na ca bhaga- TBV-SD 99,27 vataḥ kaścidiṣṭāniṣṭasādhano viṣayaḥ, avāptakāmatvāt | TBV-SD 99,28 yā tu pravṛttiḥ śarīrādisarge sā kaiścit krīḍārthamuktā; sā cāvāptaprayojanānāmeva bhavati TBV-SD 99,29 natvanyeṣām | ato yaduktaṃ vārttikakṛtā — TBV-SD 99,30 “krīḍā hi ratimavindatām; na ca ratyarthī bhagavān, duḥkhābhāvāt” TBV-SD 99,31 tat pratikṣiptam | na hi duḥkhitāḥ krīḍāsu pravarttante, tasmāt krīḍārthā pravṛttiḥ | TBV-SD 99,32 anye manyante — “kāruṇyād bhagavataḥ pravṛttiḥ | nanvevaṃ kevalaḥ sukharūpaḥ prāṇisargo'stu, TBV-SD 99,33 naivam; nirapekṣasya kartṛtve'yaṃ doṣaḥ, sāpekṣatve tu kathamekarūpaḥ sargaḥ ? yasya yathāvidhaḥ karmā- TBV-SD 99,34 śayaḥ puṇyarūpo'puṇyarūpo vā tasya tathāvidhaphalopabhogāya tatsādhanān śarīrādīṃstathāvidhāṃsta- TBV-SD 99,35 tsāpekṣaḥ sṛjati” iti | “na ceśvaratvavyāghātaḥ sāpekṣatve'pi, yathā savitṛpra- TBV-SD 99,36 kāśasya sphaṭikādyapekṣasya, yathā vā karaṇādhiṣṭhāyakasya kṣetrajñasya, sāpekṣatve'pi teṣu tasyeśvaratā TBV-SD 99,37 dvadatrāpi neśvaratāviṣaṃ ghātaḥ” iti kecit | TBV-SD 99,38 anye manyante — “yathā prabhuḥ sevābhedānurodhena phalabhedaprado nāprabhustatheśvaro'pi karmāśayā- TBV-SD 99,39 pekṣaḥ phalaṃ janayatīti ‘anīśvaraḥ’ iti na yujyate vaktum” TBV-SD 99,40 bhāṣyakāraḥ kāruṇyapreritasya pravṛttimāha | tannimittāyāmapi pravṛttau na vārttikakārīyaṃ TBV-SD 100,01 dūṣaṇam — “saṃsṛjet śubhamevaikamanukampāprayojitaḥ” TBV-SD 100,02 ityevamādi, yataḥ karmāśayānāṃ kuśalā'kuśalarūpāṇāṃ phalopabhogaṃ vinā na kṣaya iti bhagavāna- TBV-SD 100,03 vagacchaṃstadupabhogāya prāṇisargaṃ karoti | upabhogaḥ karmaphalasya śarīrādikṛtaḥ, kasyacittu aśubhasya TBV-SD 100,04 karmaṇaḥ prāyaścittāt prakṣayaḥ | tatrāpi svalpena duḥkhopabhogena dīrghakāladuḥkhapradaṃ karma kṣīyate, TBV-SD 100,05 na tu phalamadattvā karmakṣayaḥ | yeṣāmapi mataṃ samyagjñānād viparyāsanivṛttau tajjanyakleśakṣaye TBV-SD 100,06 karmāśayānāṃ sadbhāve'pi sahakāryabhāvānna śarīrādyākṣepakatā, tatrāpi kuśalaṃ karma samādhiṃ TBV-SD 100,07 vā'ntareṇa na tattvajñānotpattiḥ; tayostu saṃcaye pravṛttasya yama — niyamānuṣṭhāne'nekavidhaduḥ- TBV-SD 100,08 khotpattiḥ, ataḥ kathaṃ kevalasukhirūpaḥ prāṇisargaḥ ? nāraka — tiryagādisargo'pi akṛtaprāyaści- TBV-SD 100,09 ttānāṃ tatratyaduḥkhānubhave punarviśiṣṭasthānāvāptāvabhyudayaheturiti siddhaṃ duḥkhiprāṇisṛṣṭāvapi TBV-SD 100,10 karuṇayā pravarttanam | tannāsarvajñatvaṃ viśeṣaḥ | TBV-SD 100,11 nāpi kṛtrimajñānasaṃbandhitvam, tajjñānasya pratyarthaniyamābhāvāt | yad jñānamanityaṃ tat TBV-SD 100,12 śarīrādisāpekṣaṃ pratyarthaniyatam tajjñānasya tu śarīrādyabhāve kutaḥ pratyarthaniyatatā ? bhavatu TBV-SD 100,13 tajjñānaṃ pratiniyataviṣayam na tasya pratiniyataviṣayatve'smākaṃ pakṣakṣatiḥ | kathaṃ na kṣatiḥ ? TBV-SD 100,14 tasya tathāvidhatve yugapat sthāvarānutpādaprasaṅgaḥ, tadanutpāde ca kartṛtvāsiddhiḥ, tada- TBV-SD 100,15 siddhau kasya kṛtrimajñānasaṃbandhitāviśeṣaḥ ? atha yugapatkāryānyathānupapattyā pratyarthaniyatā- TBV-SD 100,16 manekāṃ buddhimīśvare pratipadyeta tatrāpi santānena vā tathābhūtā buddhayaḥ, yugapadvā bhaveyuḥ ? TBV-SD 100,17 prācye vikalpe punarapi yugapatkāryānutpādaprasaṅgaḥ | yugapadutpattau vā buddhīnāṃ śarīrā TBV-SD 100,18 diyogastasyaiṣitavyaḥ, sa ca pūrvaṃ pratikṣiptaḥ | atha kāryasya bahutva — mahattvābhyāṃ bahavo buddhimantaḥ TBV-SD 100,19 karttāro bhavantu, na tvekaḥ sarvajñaḥ sarvaśaktiyuktaḥ; nanvetasminnapi pakṣe īśvarānekatvaprasaṅgaḥ, TBV-SD 100,20 bhavatu, ko doṣaḥ ? vyāhatakāmānāṃ svatantrāṇāmekasminnarthe'pravṛttiḥ | atha tanmadhye'nyeṣāmekā- TBV-SD 100,21 yattatā tadā sa eveśvaraḥ, anye punastadadhīnā anīśvarāḥ | atha sthapatyādīnāṃ mahāprāsādādi- TBV-SD 100,22 karaṇe yathaikamatyaṃ tadvadatrāpi, naitadevam; tatra kasyacidabhiprāyeṇa niyamitānāmaikamatyam; na TBV-SD 100,23 tvatra bahūnāṃ niyāmakaḥ kaścidasti | sadbhāve vā sa eveśvaraḥ | evaṃ yasya yasya viśeṣasya sādhanāya TBV-SD 100,24 vā nirākṛtaye vā pramāṇamucyate tasya tasya pūrvoktena nyāyena nirākaraṇaṃ karttavyam | tanna TBV-SD 100,25 viśeṣaviruddhatā īśvarasādhakasya | TBV-SD 100,26 prasaṅga — viparyayayorapyanutpattiḥ | prasaṅgasya vyāptyabhāvāt, tanmūlatvāt tadviparyayasya; tathe- TBV-SD 100,27 ṣṭavighātakṛtaśca | yacca nityatvādakartṛkatvamucyate śākyaistadapi kṣaṇabhaṅgabhaṅge pratikṣiptam | yadapi TBV-SD 100,28 vyāpāraṃ vinā na kartṛtvaṃ tadapi jñāna — cikīrṣā — prayatnalakṣaṇasya vyāpārasyoktatvānnirākṛtam | TBV-SD 100,29 vārttikakāreṇāparaṃ pramāṇadvayamupanyastaṃ tatsiddhaye — TBV-SD 100,30 “mahābhūtādivyaktaṃ cetanādhiṣṭhitaṃ prāṇināṃ sukha — duḥkhanimittam, rūpādimattvāt, turyādivat | TBV-SD 100,31 tathā, pṛthivyādīni mahābhūtāni buddhimatkāraṇādhiṣṭhitāni svāsu dhāraṇādyāsu kriyāsu pravarttante, TBV-SD 100,32 anityatvāt, vāsyādivat” iti | TBV-SD 100,33 aviddhakarṇastu tatsiddhaye idaṃ pramāṇadvayamāha — TBV-SD 100,34 “dvīndriyagrāhyāgrāhyaṃ vimatyadhikaraṇabhāvāpannaṃ buddhimatkāraṇapūrvakam, svārambhakāvayavasannive- TBV-SD 100,35 śaviśiṣṭatvāt, ghaṭādivat; vaidharmyeṇa paramāṇavaḥ” iti | tatra dvābhyāṃ darśana — TBV-SD 100,36 sparśanendriyābhyāṃ grāhyaṃ mahada — nekadravyavattva — rūpādyupalabdhikāraṇopetaṃ pṛthivyudakajvalanasaṃjñakaṃ TBV-SD 100,37 trividhaṃ dravyaṃ dvīndriyagrāhyam | agrāhyaṃ vāyvādi, yasmād mahattvamanekadravyavattvaṃ rūpasamavāyā- TBV-SD 100,38 diścopalabdhikāraṇamiṣyate, tacca vāyvādau nāsti | yathoktam — TBV-SD 100,39 “mahatyanekadravyavattvād rūpāccopalabdhiḥ” TBV-SD 100,40 “rūpasaṃskārābhāvād vāyāvanupalabdhiḥ” rūpasaṃskāro rūpa- TBV-SD 100,41 samavāyaḥ, dvyaṇukādīnāṃ tvanupalabdhiramahattvāditi | anye tu “vāyorapi sparśanendriya- TBV-SD 101,01 pratyakṣagrāhyatvam” icchanti | dvīndriyagrāhyatvāpekṣayā tu rūpasamavāyābhāvādanupalabdhirityuktam | TBV-SD 101,02 tatra sāmānyena dvīndriyagrāhyāgrāhyasya buddhimatkāraṇapūrvakatvasādhane siddhasādhyatādoṣaḥ, ghaṭādiṣu TBV-SD 101,03 ubhayasiddhervivādābhāvāt; | abhyupetabādhā ca, aṇvākāśādīnāṃ tathā'nabhyupagamāt, teṣāṃ ca TBV-SD 101,04 nityatvāt pratyakṣādibādhā | atastadarthaṃ vimatyadhikaraṇabhāvāpannagrahaṇam | vividhā matirvimati- TBV-SD 101,05 rvipratipattiriti yāvat, tasyā adhikaraṇabhāvāpannaṃ vivādāspadībhūtamityarthaḥ | evaṃ ca sati TBV-SD 101,06 śarīrendriyabhuvanādaya evātra pakṣīkṛtā iti nāṇvādiprasaṅgaḥ | kāraṇamātrapūrvakatve'pi sādhye TBV-SD 101,07 siddhasādhyatā mā bhūditi buddhi matkāraṇagrahaṇam | sāṅkhyaṃ prati matubarthānupapatterna siddhasādhyatā TBV-SD 101,08 avyatiriktā hi buddhiḥ pradhānāt sāṅkhyairucyate, na ca tenaiva tadeva tadvad bhavati | svāra- TBV-SD 101,09 mbhakāṇāmavayavānāṃ sanniveśaḥ — pracayātmakaḥ saṃyogaḥ — tena viśiṣṭaṃ vyavacchinnaṃ tadbhāvastasmāt | TBV-SD 101,10 avayavasanniveśaviśiṣṭatvaṃ gotvādibhirvyabhicārītyataḥ svārambhakagrahaṇam | gotvādīni tu dravyāra- TBV-SD 101,11 mbhakāvayavasanniveśena viśiṣyante na tu svārambhakāvayavasanniveśeneti | tena yo'sau buddhimān sa TBV-SD 101,12 īśvara ityekam | dvitīyaṃ tu tanu — bhuvana — karaṇopādānāni cetanācetanāni cetanādhiṣṭhitāni svakā- TBV-SD 101,13 ryamārabhanta iti pratijānīmahe, rūpādimattvāt, yad yad rūpādimat tat tat cetanādhiṣṭhitaṃ svakā- TBV-SD 101,14 ryamārabhate, yathā tantvādi, rūpādimacca tanu — bhuvana — karaṇādikāraṇam, tasmāccetanādhiṣṭhitaṃ svakā- TBV-SD 101,15 ryamārabhate | yo'sau cetanastanu — bhuvana — karaṇopādānāderadhiṣṭhātā sa bhagavānīśvara iti | TBV-SD 101,16 uddyotakarastu pramāṇayati — TBV-SD 101,17 “bhuvanahetavaḥ pradhāna — paramāṇva — dṛṣṭāḥ svakāryotpattāvatiśayabuddhimantamadhiṣṭhātāramapekṣante; sthitvā TBV-SD 101,18 pravṛtteḥ, tantu — turyādivat” iti | TBV-SD 101,19 praśastamatistvāha — TBV-SD 101,20 “sargādau puruṣāṇāṃ vyavahāro'nyopadeśapūrvakaḥ, uttarakālaṃ prabuddhānāṃ pratyarthaniyatatvāt, apra- TBV-SD 101,21 siddhavāgvyavahārāṇāṃ kumārāṇāṃ gavādiṣu pratyarthaniyato vāgvyavahāro yathā mātrādyupadeśapūrvakaḥ” TBV-SD 101,22 iti | prabuddhānāṃ pratyarthaniyatatvāditi prabuddhānāṃ satāṃ pratyarthaṃ niyatatvādityarthaḥ | TBV-SD 101,23 yadupadeśapūrvakaśca sa sargādau vyavahāraḥ sa īśvaraḥ pralayakāle'pyaluptajñānātiśaya iti siddham | TBV-SD 101,24 tathā'parāṇyapi uddyotakareṇa tatsiddhaye sādhanānyupanyastāni — TBV-SD 101,25 “buddhimatkāraṇādhiṣṭhitaṃ mahābhūtādikaṃ vyaktaṃ sukha-duḥkhanimittaṃ bhavati, acetanatvāt, kārya- TBV-SD 101,26 tvāt, vināśitvāt, rūpādimattvāt, vāsyādivat” iti | TBV-SD 101,27 atha bhavatvasmāddhetukadambakādīśvarasya sarvajagaddhetutvasiddhiḥ sarvajñatvaṃ tu kathaṃ tasya siddham TBV-SD 101,28 yenāsau niḥśreyasābhyudayakāmānāṃ bhaktiviṣayatāṃ yāyāt ? jagatkartṛtvasiddhereveti brūmaḥ | tathā cāhuḥ TBV-SD 101,29 praśastamatiprabhṛtayaḥ — TBV-SD 101,30 “kartuḥ kāryopādāno — pakaraṇa — prayojana — saṃpradānaparijñānāt” iha hi yo yasya karttā TBV-SD 101,31 bhavati sa tasyopādānādīni jānīte, yathā kulālaḥ kuṇḍādīnāṃ karttā, tadupādānaṃ mṛtpiṇḍam, upa- TBV-SD 101,32 karaṇāni cakrādīni, prayojanamudakāharaṇādi, kuṭumbinaṃ ca saṃpradānaṃ jānīta ityetat siddham; tathe- TBV-SD 101,33 śvaraḥ sakalabhuvanānāṃ karttā, sa tadupādānāni paramāṇvādilakṣaṇāni, tadupakaraṇāni dharma — dik — TBV-SD 101,34 kālādīni, vyavahāropakaraṇāni samānya — viśeṣa — samavāyalakṣaṇāni, prayojanamupabhogam, saṃpradāna- TBV-SD 101,35 saṃjñakāṃśca puruṣān jānīta iti; ataḥ siddhamasya sarvajñatvamiti | ata eva nātraitat preraṇīyam — TBV-SD 101,36 sarvajñapūrvakatve kṣityādīnāṃ sādhye sādhyavikalo dṛṣṭāntaḥ, hetuśca viruddhaḥ, asarvajñakartṛpūrvakatvena TBV-SD 101,37 kumbhādeḥ kāryasya vyāptidarśanāt, kiñcijjñapūrvakatve sādhye'bhyupetabādhā, kāraṇamātrapūrvakatve sādhye TBV-SD 101,38 karmaṇā siddhasādhanamiti, yataḥ sāmānyena svakāryopādāno — pakaraṇa — saṃpradānāmijñakartṛpūrvakatvaṃ TBV-SD 101,39 sādhyate tatra cāstyeva vastrādidṛṣṭāntaḥ | tasya hyupādāno — pakaraṇādyabhijñakartṛpūrvakatvaṃ sakalaloka- TBV-SD 102,01 prasiddhaṃ kathamanyathākartuṃ śakyate apahnotuṃ vā ? na tu karmaṇā siddhasādhyatā, tasya sakalajagallakṣaṇa- TBV-SD 102,02 kāryopādānādyanabhijñatvāt; tadabhijñatve vā tasyaiva bhagavataḥ ‘karma’ iti nāmāntaraṃ kṛtaṃ syāt | śeṣaṃ TBV-SD 102,03 tvatra cintitameva | tadevaṃ sakaladoṣarahitāduktahetukalāpād jñānādyatiśayavadguṇayuktasya siddheḥ tasya TBV-SD 102,04 ca śāsanapraṇetṛtvaṃ nānyeṣāṃ yogināmiti ‘bhavajinānāṃ śāsanam’ iti ayuktamuktamiti sthitam TBV-SD 102,05 iti pūrvapakṣaḥ || TBV-SD 102,07 atra pratividhīyate — yat tāvaduktam — ‘sāmānyatodṛṣṭānumānasya tatra vyāpārābhyupagamāt TBV-SD 102,08 pratyakṣapūrvakānumānaniṣedhe siddhasādhanam’ iti, tadasaṅgatam; sāmānyatodṛṣṭānumānasyāpi tatsā- TBV-SD 102,09 dhakatvenāpravṛtteḥ | tathāhi — tanu — bhuvana — karaṇādikaṃ buddhimatkāraṇapūrvakam, kāryatvāt, ghaṭādivat TBV-SD 102,10 ityatra dharmyasiddherāśrayāsiddhastāvat kāryatvalakṣaṇo hetuḥ | TBV-SD 102,11 tathāhi — avayavirūpaṃ tāvat tanvādi avabhāsamānatanu na yuktam; deśādibhinnasya tanvādeḥ TBV-SD 102,12 sthūlasyaikasyānupapatteḥ | na hyanekadeśādigatamekaṃ bhavituṃ yuktam, viruddhadharmādhyāsasya bhedalakṣaṇatvāt — TBV-SD 102,13 deśādibhedasya ca viruddhadharmarūpatvāt | tathāpyabhede sarvatra bhinnatvenābhyupagate ghaṭa — paṭādāvapi TBV-SD 102,14 bhedoparatiprasaṅgāt; nahi bhinnatvenābhyupagate tatrāpyanyad bhedanibandhanamutpaśyāmaḥ | pratibhāsabhedāt TBV-SD 102,15 tatra bheda iti cet, na; viruddhadharmādhyāsaṃ bhedakamantareṇa pratibhāsasyāpi bhedānupapatteḥ | TBV-SD 102,16 atha ‘avayavī eko na bhavati, viruddhadharmādhyāsitatvāt’ ityetat kiṃ svatantrasādhanam, TBV-SD 102,17 uta prasaṅgasādhanamiti ? na tāvat svatantrasādhanaṃ yuktam, avayavinaḥ pramāṇāsiddhatvena hetorāśra- TBV-SD 102,18 yāsiddhatvadoṣāt; pramāṇasiddhatve vā tatpratipādakapramāṇabādhitapakṣanirdeśānantaraprayuktatvena tasya TBV-SD 102,19 kālātyayāpadiṣṭatvadoṣaduṣṭatvāt | na ca parasyāvayavī siddha iti nāśrayāsiddhatvadoṣa iti vaktuṃ TBV-SD 102,20 yuktam, yataḥ parasya kiṃ pramāṇato'sau siddhaḥ, utāpramāṇataḥ ? pramāṇataścet tarhi bhavato'pi kiṃ TBV-SD 102,21 na siddhaḥ pramāṇasiddhasya sarvān pratyaviśeṣāt ? tathā ca tadeva kālātyayāpadiṣṭatvaṃ hetoḥ | athā'- TBV-SD 102,22 pramāṇatastadā na parasyāpi siddha iti punarapyāśrayāsiddhatvam | tanna prathamaḥ pakṣaḥ | nā'pi dvitīyaḥ, TBV-SD 102,23 yataḥ vyāpyābhyupagamo yatra vyāpakābhyupagamanāntarīyakaḥ pradarśyate tat prasaṅgasādhanam | na ca TBV-SD 102,24 parasya bheda — viruddhadharmādhyāsayorvyāpyavyāpakabhāvaḥ siddhaḥ, deśādibhedalakṣaṇaviruddhadharmādhyāsābhāve'pi TBV-SD 102,25 rūpa — rasayorbhedābhyupagamāt | tadbhāve'pi sāmānyādāvabhedasya pramāṇasiddhatvāditi na vaktavyam | TBV-SD 102,26 yataḥ prathamaḥ pakṣastāvad anabhyupagamādeva nirastaḥ | prasaṅgasādhanapakṣe tu yad dūṣaṇamabhihitam — TBV-SD 102,27 ‘deśabhedalakṣaṇaviruddhadharmādhyāsābhāve'pi rūpa — rasayorbhedaḥ’ iti, tad vyāpyavyāpakabhāvāparijñānaṃ TBV-SD 102,28 sūcayati na punarvyāpyavyāpakabhāvābhāvam, yato deśabhede sati yadyabhedaḥ kvacit siddhaḥ syāt tadā TBV-SD 102,29 vyāpakābhāve'pi viruddhadharmādhyāsasya bhāvānna tasya tena vyāptiḥ syāt; yadā tu deśābhede'pi rūpa — TBV-SD 102,30 rasayorbhedastadā deśabhedo bhedavyāpako na syāt | na punaretāvatā bhedo viruddhadharmādhyāsavyāpako TBV-SD 102,31 na syāt | yadi hi bhedavyāvṛttāvapi deśādibhedo na vyāvartteta tadā vyāpakavyāvṛttāvapi vyāpya- TBV-SD 102,32 syāvyāvṛtterna bhedena deśādiviruddhadharmādhyāso vyāpyeta; na caitat kvacidapi siddham | yat tu TBV-SD 102,33 ‘sāmānyādāvabhedasya pramāṇataḥ siddherbhedavyāvṛttāvapi na deśādibhedalakṣaṇasya viruddhadharmādhyāsasya TBV-SD 102,34 nivṛttiḥ’ iti, tadayuktam; sāmānyādeḥ pramāṇato'bhinnarūpasyāsiddheḥ | uktaṃ ca — TBV-SD 102,35 “yadi viruddhadharmādhyāsaḥ padārthānāṃ bhedako na syāt tadā'nyasya tadbhedakasyābhāvād viśvamekaṃ TBV-SD 102,36 syāt” pratibhāsabhedasyāpi tamantareṇa bhedavyavasthāpakasyābhāvāditi vyāpyavyāpaka- TBV-SD 102,37 bhāvasiddheḥ kathaṃ na prasaṅgasādhanasyātrāvakāśaḥ ? TBV-SD 102,38 athaikatvapratibhāsād deśādibhede'pi tanvāderekatā, na; deśabhedena vyavasthitānāmavayavānāṃ TBV-SD 102,39 pratibhāsabhedena bhedāt; na hyekarūpā bhāgā bhāsante, piṇḍasyāṇumātratā''patteḥ; tadvyatiriktasya TBV-SD 102,40 cāparasya tanvādyavayavino dravyasyopalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalambhenāsattvāt | na ca tasyopalabdhi- TBV-SD 102,41 lakṣaṇaprāptatā parairnābhyupagamyate | TBV-SD 103,01 TBV-SD 103,02 “mahatyanekadravyavattvāt rūpāccopalabdhiḥ” TBV-SD 103,03 iti vacanāt | tat siddhamanupalabdheḥ ‘upalabdhilakṣaṇaprāptasya’ iti viśeṣaṇam | na ca madhyo — rddhvādi- TBV-SD 103,04 bhāgavyatiriktavapurbahirgrāhyākāratāṃ bibhrāṇastanvādirdravyātmā darśane cakāstītyanupalabdhirapi TBV-SD 103,05 siddhā | na ca samānadeśatvādavayavino'vayavebhyaḥ pṛthaganupalakṣaṇamiti vaktuṃ śakyam, samānade- TBV-SD 103,06 śatvāditi vikalpānupapatteḥ | tathāhi — samānadeśatvamavayavā'vayavinoḥ kiṃ pāribhāṣikam, TBV-SD 103,07 laukikaṃ vā ? yadi pāribhāṣikam, tadanuddhoṣyam; paribhāṣāyā atrānadhikārāt | na ca tat tatra TBV-SD 103,08 bhavadabhiprāyeṇa siddham | tathāhi — anya eva pāṇyādaya ārambhakā deśāstanvādyavayavino bhavadbhiḥ TBV-SD 103,09 paribhāṣyante, anye ca pāṇyādīnāṃ tadavayavānāmārambhakā deśāḥ, ārabhyārambhakavādaniṣedhāt | TBV-SD 103,10 tanna pāribhāṣikaṃ samānadeśatvam | nāpi laukikam, ākāśasya lokaprasiddhasya samānadeśasyāsmān TBV-SD 103,11 prati asiddhatvāt | prakāśādirūpasya ca deśasya tatsiddhasya samānatve'pi bhinnānāṃ vātā''tapā- TBV-SD 103,12 dīnāṃ bhedenopalabdheḥ | tathāhi — samānadeśā api bhāvā vātā''tapādayo bhinnatanavaḥ pṛthak prathante; TBV-SD 103,13 na caivamavayavinirbhāsaḥ | tannāvayavī tanvādirbhinno'sti | TBV-SD 103,14 atha mandamandaprakāśe avayavapratibhāsamantareṇāpyavayavini pratibhāsa upalabhyate tat kathaṃ TBV-SD 103,15 pratibhāsābhāvāt tasyābhāvaḥ ? asadetat; nahi tathābhūto'spaṣṭapratibhāso'vayavisvarūpavyava- TBV-SD 103,16 sthāpako yuktaḥ, tatpratibhāsasyāspaṣṭarūpasya spaṣṭajñānāvabhāsitatsvarūpeṇa virodhāt | atha svarūpa- TBV-SD 103,17 dvayametadavayavinaḥ — spaṣṭam aspaṣṭaṃ ca | tatrāspaṣṭaṃ mandālokajñānaviṣayaḥ; spaṣṭaṃ tu sālokajñānabhūmiḥ | TBV-SD 103,18 nanvetat svarūpadvayaṃ kenāvayavino gṛhyate ? na tāvad mandālokajñānena, tatra sālokajñānaviṣaya- TBV-SD 103,19 spaṣṭarūpānavabhāsanāt; aspaṣṭatatsvarūpapratibhāsaṃ hi tadanubhūyate | nāpi sālokajñānena spaṣṭatat- TBV-SD 103,20 svarūpāvabhāsinā, tatra mandālokajñānāvabhāsitatsvarūpānavabhāsanāt; nahi parisphuṭapratibhāsa- TBV-SD 103,21 velāyāmaviśadarūpākāro'vayavyarthaḥ pratibhāti tat kathamasāvavayavinaḥ svarūpam ? atha ‘mandālo- TBV-SD 103,22 kadṛṣṭamavayavinaḥ svarūpaṃ parisphuṭamidānīṃ paśyāmi’ iti tayorekatā; nanu kimaparisphuṭarūpatayā TBV-SD 103,23 parisphuṭaṃ rūpamavagamyate, āhosvit parisphuṭatayā'parisphuṭam ? tatra yadyādyaḥ pakṣaḥ, tadā'parisphuṭa- TBV-SD 103,24 rūpasaṃbandhitvamevāvayavinaḥ prāpnoti, parisphuṭasya rūpasyāsphuṭarūpatā'nupraveśena pratibhāsanāt | TBV-SD 103,25 atha dvitīyaḥ pakṣaḥ, tathāsati spaṣṭasvarūpasaṃbandhitvameva, aspaṣṭasya viśadasvarūpānupraviṣṭatvena TBV-SD 103,26 pratibhāsanāt | tanna svarūpadvayāvagamo'vayavinaḥ | ekatvapratibhāsanaṃ tu pratibhāsarahitamabhimānamātraṃ TBV-SD 103,27 spaṣṭāspaṣṭarūpayoḥ; anyathā sālokajñānavad mandālokajñānamapi parisphuṭapratibhāsaṃ syāt | athā''- TBV-SD 103,28 lokabhāvābhāvakṛtastatra spaṣṭāspaṣṭapratibhāsabhedaḥ; nanvālokenāpyavayavisvarūpamevodbhāsanīyam, TBV-SD 103,29 tacced avikalaṃ mandāloke pratibhāti kathaṃ na tatra tadavabhāsakṛtaḥ spaṣṭāvabhāsaḥ ? anyathā viṣayā, TBV-SD 103,30 vabhāsavyatirekeṇāpi jñānapratibhāsabhede na jñānāvabhāsabhedo rūpa — rasayorapi bhedavyavasthāpakaḥ TBV-SD 103,31 syāt | athāvayavisvarūpamekamevobhayatra pratīyate, vyaktā'vyaktākārau tu jñānasyātmānāvityucyeta- TBV-SD 103,32 tadapyasat; yato yadi jñānākārau tau kathamavayavirūpatayā pratibhātaḥ ? tadrūpatayā ca pratibhāsanā- TBV-SD 103,33 davayavyākārau tāvabhyupagantavyau | nahi vyaktarūpatām avyaktarūpatāṃ ca mutavā avayavisvarūpamapara- TBV-SD 103,34 mābhāti | tat tasyānavabhāsādabhāva eva | vyaktā'vyaktaikātmanaścāvayavino vyaktā'vyaktākāravad TBV-SD 103,35 bhedaḥ | nahi pratibhāsabhede'pyekatā, atiprasaṅgāt | tanna aspaṣṭapratibhāsamandhakāre'vayavino rūpama- TBV-SD 103,36 vayavāpratibhāse'pi pratibhātīti vaktuṃ yuktam, uktadoṣaprasaṅgāt | TBV-SD 103,37 kiṃca, kiṃ katipayāvayavapratibhāse sati avayavī pratibhātītyabhyupagamyate, āhosvit sama- TBV-SD 103,38 stāvayavapratibhāse ? yadyādyaḥ pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; jalamagnamahākāyastambhāderuparitanakatipayāvayava- TBV-SD 103,39 pratibhāse'pi samastāvayavavyāpinaḥ stambhādyavayavino'pratibhāsanāt | atha dvitīyaḥ pakṣaḥ, so'pi TBV-SD 103,40 na yuktaḥ; madhya — parabhāgavarttisamastāvayavapratibhāsāsaṃbhavenāvayavino'pratibhāsaprasaṅgāt | atha TBV-SD 103,41 bhūyo'vayavagrahaṇe sati avayavī gṛhyata ityabhyupagamaḥ, so'pi na yuktaḥ; yato'rvāgbhāgabhāvyavayava- TBV-SD 103,42 grāhiṇā pratyakṣeṇa parabhāgabhāvyavayavāgrahaṇād na tena tadvyāptiravayavino grahītuṃ śakyā; vyāpyāgrahaṇe TBV-SD 103,43 tena tadvyāpakatvasyāpi grahītumaśakteḥ; grahaṇe vā'tiprasaṅgaḥ | tathāhi — yad yena rūpeṇa avabhāti TBV-SD 104,01 tat tenaiva rūpeṇa saditi vyavahāraviṣayaḥ — yathā nīlaṃ nīlarūpatayā pratibhāsamānaṃ tenaiva rūpeṇa TBV-SD 104,02 tadviṣayaḥ, arvāgbhāgabhāvyavayavasaṃbandhitayā cā'vayavī pratibhātīti svabhāvahetuḥ | na ca parabhāga- TBV-SD 104,03 bhāvivyavahitāvayavā'pratibhāsane'pyavyavahito'vayavī pratibhātīti vaktuṃ śakyam, tadapratibhāsane TBV-SD 104,04 tadgatatvenāpratibhāsanāt | yasmiṃśca pratibhāsamāne yad rūpaṃ na pratibhāti, tat tato bhinnam — yathā TBV-SD 104,05 ghaṭe pratibhāsamāne'pratibhāsamānaṃ paṭasvarūpam | na pratibhāti ca arvāgbhāgabhāvyavayavasaṃbandhyavaya- TBV-SD 104,06 visvarūpe pratibhāsamāne parabhāgabhāvyavayavasaṃbandhyavayavisvarūpam iti kathaṃ na tat tato bhinnam ? TBV-SD 104,07 tathā'pyabhede'tiprasaṅgaḥ pratipāditaḥ | nāpi parabhāgabhāvyavayavā'vayavigrāhiṇā pratyakṣeṇa arvā- TBV-SD 104,08 gbhāgabhāvyavayavasaṃbandhitvaṃ tasya gṛhyate, tatra tadavayavānāṃ pratibhāsāt tatsaṃbandhyevāvayavisvarūpaṃ TBV-SD 104,09 pratibhāseta nārvāgbhāgabhāvyavayavasaṃbandhi; teṣāṃ tatrāpratibhāsanāt | tadapratibhāsane ca tatsaṃba- TBV-SD 104,10 ndhirūpasyāpyapratibhāsanāt, vyāpyāpratipattau tadvyāpakatvasyāpyapratipatteḥ | nāpi smaraṇena arvāk — TBV-SD 104,11 parabhāgabhāvyavayavasaṃbandhyavayavisvarūpagrahaḥ, pratyakṣānusāreṇa smaraṇasya pravṛttyupapatteḥ; pratyakṣasya ca TBV-SD 104,12 tadgāhakatvaniṣedhāt | nāpyātmā arvāk — parabhāgāvayavavyāpitvamavayavino grahītuṃ samarthaḥ — sattā- TBV-SD 104,13 mātreṇa tasya tadgāhakatvānupapatteḥ; anyathā svāpa — mada — mūrcchādyavasthāsvapi tatpratipattiprasaṅgāt — TBV-SD 104,14 kintu darśanasahāyaḥ; tacca darśanaṃ na avayavino'vayavavyāptigrāhakaṃ pratyakṣādikaṃ saṃbhavatīti pratipā- TBV-SD 104,15 ditam | athārvāgbhāgadarśane satyuttarakālaṃ parabhāgadarśane'nantarasmaraṇasahakārīndriyajanitaṃ ‘sa TBV-SD 104,16 evāyam’ iti pratyabhijñānamadhyakṣamavayavinaḥ pūrvāparāvayavavyāptigrāhakam, tadayuktam; pratyabhijñā- TBV-SD 104,17 jñānasyaitadviṣayasya pratyakṣatvānupapatteḥ | akṣānusāri hi pratyakṣam, na cākṣāṇāmarvāk — parabhāgabhāvya- TBV-SD 104,18 vayavagrahaṇe vyāpāraḥ saṃbhavati, vyavahite teṣāṃ vyāpārāsaṃbhavāt; saṃbhave vā'tivyavahite'pi meru- TBV-SD 104,19 pṛṣṭhādau vyāpāraḥ syāt | tanna tadanusāriṇo'dhyakṣarūpasya pratyabhijñājñānasya tatra vyāpāraḥ | na ca TBV-SD 104,20 smaraṇasahāyasyāpīndriyasyāviṣaye vyāpāraḥ saṃbhavati, yad yasyā'viṣayaḥ na tat tatra smaraṇasahāya- TBV-SD 104,21 mapi pravarttate — yathā parimalasmaraṇasahāyamapi locanaṃ gandhādau, aviṣayaśca vyavahito'kṣāṇāṃ para- TBV-SD 104,22 bhāgabhāvyavayavasaṃbandhitvalakṣaṇo'vayavinaḥ svabhāva iti nākṣajasya pratyabhijñājñānasyāvayavisvarūpa- TBV-SD 104,23 grāhakatvam | na ca ‘sa evāyam’ iti pratītirekā, ‘saḥ’ iti smṛteḥ rūpam, ‘ayam’ iti tu dṛśaḥ TBV-SD 104,24 svarūpam | tat parokṣā'parokṣākāratvād naikasvabhāvāvetau pratyayau | atha ‘sa evāyam’ ityekādhi- TBV-SD 104,25 karaṇatayā etau pratibhāta iti ekaṃ pratyabhijñājñānam, na; ākārabhede sati darśana — smaraṇayoriva TBV-SD 104,26 sāmānādhikaraṇyādhyavasāye'pyekatvānupapatteḥ | anyatrāpyākārabheda eva bhedaḥ, sa cātrāpi vidyata TBV-SD 104,27 iti kathamekatvam ? kiñca, ‘saḥ’ ityākāraḥ ‘ayam’ ityākārānupraveśena pratibhāti, āhosvid TBV-SD 104,28 ananupraveśeneti ? yadi anupraveśena, ‘saḥ’ ityākārasya ‘ayam’ ityākāre anupraviṣṭatvādabhāva iti TBV-SD 104,29 ‘ayam’ ityākāra eva kevalaḥ prāpta iti kutaḥ ‘so'yam’ ityekā pratyabhijñā ? atha ‘ayam’ ityākāraḥ TBV-SD 104,30 ‘saḥ’ ityetasminnanupraviṣṭastadā ‘saḥ’ ityeva prāpto na ‘ayam’ ityapi iti kathamekā pratyabhijñā ? TBV-SD 104,31 atha ‘sa eva’ ‘ayam’ ityākārau parasparānanupraviṣṭau pratibhātastathāpi bhinnākārau bhinnaviṣayau ca dvau TBV-SD 104,32 pratyayāviti kathamekārthā ekā pratyabhijñā pratibhāsabhedasya viṣayabhedavyavasthāpakatvāt ? na ca prati- TBV-SD 104,33 bhāsabhede'pi viṣayābhedaḥ, pratibhāsābhedavyatirekeṇa viṣayābhedavyavasthāyāṃ pramāṇaṃ vinā prameyābhyu- TBV-SD 104,34 pagamaḥ syāt; tathā ca sarvaṃ sarvasya sidhyet | tanna pratyabhijñāto'pyavayavyekatvagrahaḥ | anumānasya ca TBV-SD 104,35 avayavisvarūpagrāhakasya pratyakṣaniṣeghe tatpūrvakasya niṣedhaḥ kṛta eva | sāmānyatodṛṣṭasya cāvayaviprati- TBV-SD 104,36 ṣedhaprastāve niṣedho vidhāsyata ityāstāṃ tāvat | TBV-SD 104,37 atha ‘eko ghaṭaḥ’ iti dravyapratītirasti tadavayavavyatirekiṇī tat kathamabhāvo'vayavinaḥ ? na; TBV-SD 104,38 ghaṭāvasāye'pi tadavayavādhyavasāyaḥ nāmollekhaścādhyavasīyate nāvayavi dravyam, varṇākṛtyakṣarākāra- TBV-SD 104,39 śūnyasya tadrūpasya kenacidapyananubhavāt | varṇākṛtyakṣarākāraśūnyaṃ cāvayavisvarūpamabhyupagamyate | na ca TBV-SD 104,40 tena rūpeṇa kalpanājñāne'pi tat pratibhāti, na cānyākāraḥ pratibhāso'nyākārasya vastusvarūpasya TBV-SD 104,41 vyavasthāpaka; anyathā nīlapratibhāsaḥ pītasya vyavasthāpakaḥ syāditi na vastuvyavasthā syāt | TBV-SD 105,01 tasmād na kalpanollikhyamānavapurapyavayavī bahirasti, kevalamanādirayamekavyavahāro mithyārthaḥ | na TBV-SD 105,02 ca vyavahāramātrād bahirekaṃ vastu sidhyati, ‘nīlādīnāṃ svabhāvaḥ’ ityatrāpi vyavahārābhedādekatā- TBV-SD 105,03 prāpteḥ svabhāvasya | atha tatra pratinīlādisvabhāvaṃ darśanabhedādekatvaṃ bādhyate, ihāpi tarhi bahīrūpa- TBV-SD 105,04 syorddhvā'dho — madhyādinirbhāsasya bhedādekatā tanvādīnāṃ pratidalatu | tannāvayavirūpo bāhyo'rtho'sti | TBV-SD 105,05 athāvayavino'bhāve tadavayavānāmapi pāṇyādīnāṃ digbhedādiviruddhadharmādhyāsād bhedaḥ, tada- TBV-SD 105,06 vayavānāmapyaṅgulyādīnāṃ tata eva bhedāt tāvad bhedo yāvat paramāṇavaḥ, teṣāṃ ca sthūlapratibhāsa- TBV-SD 105,07 viṣayatvānupapattiḥ | sthūlatanuśca bahirnīlādirūpaḥ pratibhāsaḥ sphuṭamudbhāti | na ca sthūlarūpaṃ pratyekaṃ TBV-SD 105,08 paramāṇuṣu saṃbhavati, tathātve paramāṇutvāyogāt | nāpi samuditeṣu sthūlarūpasaṃbhavaḥ, samuditāva- TBV-SD 105,09 sthāyāmapyaṇūnāṃ svarūpeṇa sūkṣmatvāt | na ca tadvyatiriktaḥ samudāyo'sti, tathātve dravyavādaprasa- TBV-SD 105,10 ṅgāt; tatra cokto doṣaḥ | tanna sthūlatā paramāṇuṣu kathañcidapi saṃbhavati | na cānyādṛg nirbhāso'- TBV-SD 105,11 nyādṛkṣasyārthasya prakāśakaḥ, nīladarśanasyāpi pītavyavasthāpakatvāpatteḥ; tathā ca niyataviṣayavyava- TBV-SD 105,12 sthocchedaḥ | kiñca, paramāṇorapi nānādiksaṃbandhādekatā nopapannaiva | tathā cāha — TBV-SD 105,13 “ṣaṭkena yugapadyogāt paramāṇoḥ ṣaḍaṃśatā” iti | TBV-SD 105,14 punastadaṃśānāmapi nānādiksaṃbandhāt sāṃśatā''pattiḥ, tathā cānavasthā | tasmānna paramāṇūnāmapi TBV-SD 105,15 sattvam ityavayavyagrahaṇe sarvāgrahaṇaprasaṅga iti pratibhāsābhāvāpatterna prasaṅgasādhanasyāvakāśaḥ | TBV-SD 105,16 asadetat | TBV-SD 105,17 avayavyabhāve'pi nirantarotpannānāṃ ghaṭādyākāreṇa paramāṇūnāṃ sadbhāvāt tadgrāhakāṇāmapi TBV-SD 105,18 jñānaparamāṇūnāṃ tathotpannānāṃ tadgrāhakatvād na bahirarthābhāvaḥ, nāpi tatpratibhāsābhāva iti kathaṃ TBV-SD 105,19 prasaṅgasādhanasya nāvakāśaḥ sthūlaikarūpāvayavyabhāve'pi ? yadi cāvayavino'bhāve paramāṇūnāmapya- TBV-SD 105,20 bhāvaprasakteḥ pratibhāsābhāvena prasaṅgasādhanānavakāśaḥ pratipādyeta tadā sutarāṃ paramāṇurūpasya TBV-SD 105,21 jñānarūpasya cārthasyābhāve kāryatvādilakṣaṇasya hetorāśrayāsiddhatādoṣaḥ | TBV-SD 105,22 bāhyārthanayena cāsmābhirāśrayāsiddhatādoṣāt kāryatvalakṣaṇāddhetorneśvarasiddhiriti pratipāda- TBV-SD 105,23 yitumabhipretam, yadi punarvijñāna — śūnyavādānukūlaṃ bhavatā'pyanuṣṭhīyate tadā sādhya — dṛṣṭāntadharmi- TBV-SD 105,24 sādhya — sādhanadharmādīnāmanumityaṅgabhūtānāṃ sarveṣāmapyasiddheḥ kuta upanyastaprayogādīśvarasiddhiḥ ? TBV-SD 105,25 tadevaṃ tanvādilakṣaṇasya kāryatvādihetvāśrayasyāvayavino'siddherāśrayāsiddho hetuḥ | TBV-SD 105,26 tathā, ‘buddhimatkāraṇam’ iti sādhyanirdeśe ‘buddhimat’ iti matubarthasya sādhyadharmaviśeṣaṇa- TBV-SD 105,27 syānupapattiḥ, tajjñānasya tato vyatireke akāryatve ca ‘tasya’ iti saṃbandhānupapatteḥ | tadguṇatvāt TBV-SD 105,28 tat tasyeti cet, na; akāryatve vyatireke ca ‘tasyaiva tadguṇo nākāśādeḥ’ iti vyavasthāpayitu- TBV-SD 105,29 maśakteḥ | samavāyo vyavasthākārīti cet, na; tasyāpi tābhyāmarthāntaratve sa eva doṣaḥ — vyatireke TBV-SD 105,30 samavāyasyāpi sarvatrāviśeṣānna tato'pi tadvyavasthā | atheśvarātmakāryatvād īśvarātmaguṇastajjñā- TBV-SD 105,31 nam, kuta etat ? tasmin sati bhāvāditi cet, ākāśādāvapi sati tasya bhāvāt tatkāryatā kiṃ TBV-SD 105,32 na syāt ? atha tadabhāve'bhāvāt tatkāryatvam, tanna; nitya — vyāpitvābhyāṃ tasya tadayogāt | tadātma- TBV-SD 105,33 nyutkalitasya tasya darśanāt tatkāryateti, kimidaṃ tasya tatrotkalitatvam ? tatra samavetatvaṃ tasyeti TBV-SD 105,34 cet, nanvidameva pṛṣṭaṃ kimidaṃ samavetatvaṃ nāma ? tatra samavāyena varttanamiti cet, nanu kiṃ vyāptyā TBV-SD 105,35 samavāyena tatra varttanam, āhosvidavyāptyā ? yadi vyāptyā tadā'smadādijñānavailakṣaṇyaṃ yathā tajjñā- TBV-SD 105,36 nasyādṛṣṭasyāpi kalpyate tathā'kṛṣṭotpattiṣu vane vanaspatyādiṣu ghaṭādau karma — kartṛ — karaṇanirvartyaṃ TBV-SD 105,37 kāryatvamupalabdhamapi cetanakartṛrahitamapi bhaviṣyatīti kāryatvalakṣaṇo heturbuddhimatkāraṇapūrvakatve TBV-SD 105,38 sādhye sthāvarairvyabhicārīti lābhamicchato mūlakṣatirāyāteti | atha avyāptyā tat tatra vartate TBV-SD 105,39 tadā deśāntaroptattimatsu tanvādiṣu tasyā'sannidhāne'pi yathā vyāpārastathā'dṛṣṭasyāpyagnyādi- TBV-SD 105,40 deśeṣvasannihitasyāpi ūrdhvajvalanādiviṣayo vyāpāro bhaviṣyatīti | TBV-SD 105,41 “agnerūrdhvajvalanam, vāyostiryakpavanam, aṇu — manasoścādyaṃ karmā'dṛṣṭakāritam” TBV-SD 105,42 TBV-SD 106,01 ityanena sūtreṇa sarvagatātmasādhakahetusūcanaṃ yat kṛtaṃ tadasaṅgataṃ syāt, jñānādiviśeṣaguṇavadadṛṣṭa- TBV-SD 106,02 guṇasya tatrāsannihitasyāpyagnyādyūrddhvajvalanādikāryeṣu vyāpārasaṃbhavāt | na ca sāmānyaguṇa — TBV-SD 106,03 viśeṣaguṇatvalakṣaṇo'pi viśeṣo guṇa — guṇinorbhede saṃbhavati | kiṃca, samavāyasya sarvatrāviśeṣe TBV-SD 106,04 ‘tatraiva tena varttanaṃ nānyatra’ iti kuto'yaṃ vibhāgaḥ ? atha tatrā''dheyatvaṃ samavetatvaṃ tadā ātmavad TBV-SD 106,05 gaganāderapi sarvagatatve ‘tadātmanyeva tadādheyatvaṃ nānyatra’ iti durlabho'yaṃ vibhāgaḥ | tatastajjñānasya TBV-SD 106,06 tadātmano vyatireke ‘tasyaiva tajjñānam’ iti saṃbandhānupapattiḥ | TBV-SD 106,07 atha tatastajjñānasya bhede'pi saṃbandhasya samavāyarūpasya bhāvānnāyaṃ doṣaḥ’ asadetat; sama- TBV-SD 106,08 vāyasyānupapatteḥ | TBV-SD 106,10 tathāhi — kiṃ satāṃ samavāyaḥ, āhosvid asatāmiti ? tatra yadi asatāmiti pakṣaḥ, sa na TBV-SD 106,11 yuktaḥ; śaśaviṣāṇa — vyomotpalādīnāmapi tatprasaṅgāt | athātyantāsattvāt teṣāṃ na tatprasaṅgaḥ, nanu TBV-SD 106,12 tadātma — tajjñānayoratyantāsattvābhāvaḥ kutaḥ ? tatsamavāyāditi cet, itaretarāśrayatvam — siddhe TBV-SD 106,13 tatsamavāye tayoratyantāsattvābhāvaḥ, tadabhāvācca tatsamavāya iti vyaktamitaretarāśrayatvam | atha TBV-SD 106,14 satāṃ samavāyaḥ, nanu teṣāṃ samavāyāt prāk kutaḥ sattvam ? yadi aparasamavāyāt, tadasat; tasyai- TBV-SD 106,15 katvābhyupagamāt | anekatve'pi yadi aparasamavāyāt prāk teṣāṃ sattvam, samavāyādapi TBV-SD 106,16 prāgaparasamavāyāt teṣāṃ sattvamabhyupagantavyamityanavasthā | atha samavāyāt prāk teṣāṃ svata eva TBV-SD 106,17 sattvamiti nānavasthā tarhi samavāyavyatirekeṇāpi sattvābhyupagame vyarthaṃ samavāyaparikalpanamiti TBV-SD 106,18 ‘sattāsaṃbandhāt padārthānāṃ sattā’ ityucyamānaṃ na śobhāmāvahati | TBV-SD 106,19 atha samavāyāt prāk padārthānāṃ na sattvam nāpyasattvam sattāsamavāyaḥ sattvam, asade- TBV-SD 106,20 tat; yato yadi tatsamavāyāt prāk padārthā yogijñānamapi na janayanti tadā kathaṃ teṣāṃ nāsattvam ? TBV-SD 106,21 atha tad janayanti tadā kathaṃ teṣāṃ na sattvam ? kiṃca, anyo'nyavyavacchedarūpāṇāmekaniṣedhasyāpara- TBV-SD 106,22 sadbhāvanāntarīyakatvāt kathamasattvaniṣedhe na sattvavidhānam ? tadvidhāne vā kathaṃ nāsattvaniṣedhaḥ ? TBV-SD 106,23 ityayuktamuktamuddyotakareṇa — “gotvasaṃbandhāt prāg na gauḥ, nāpyagauḥ, gotvayogād gauḥ” TBV-SD 106,24 iti | api ca, samavāyād yadi padārthānāṃ sattvam samavāyasya kutaḥ sattvamiti TBV-SD 106,25 vaktavyam | yadi aparasamavāyāt, anavasthā | atha svata eva samavāyasya sattvam, padārthānāmapi TBV-SD 106,26 tat svata evāstu, punarapi vyarthaṃ sattāsamavāyakalpanam | atha yadi nāma samavāyasya svataḥ sattvamiti TBV-SD 106,27 rūpam kathamanyapadārthānāmapi tadeva rūpamiti sacetasā vaktuṃ yuktam ? nahi lavaṇasya svato lavaṇatve TBV-SD 106,28 sūpāderapi tadvyatirekeṇa tad bhavati, asadetat; yato'dhyakṣataḥ siddhe padārthasvabhāve yujyetaitad TBV-SD 106,29 vaktum; na ca samavāyādeḥ svarūpataḥ sattvam anyapadārthānāṃ tu tatsadbhāvāt sattvamityadhyakṣāt siddham | TBV-SD 106,30 api ca, ayaṃ samavāyaḥ kiṃ samavāyinoḥ parikalpyate, utāsamavāyinoriti vikalpadvayam | TBV-SD 106,31 tatra yadyasamavāyinoriti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; ghaṭa — paṭayoratyantabhinnayostatprasaṅgāt | na cāsamavā- TBV-SD 106,32 yinorbhinnasamavāyena samavāyitvaṃ tadabhinnaṃ vidhātuṃ śakyam, viruddhadharmādhyāsena tābhyāṃ tasya bheda- TBV-SD 106,33 prasaṅgāt | nāpi bhinnam, tatkaraṇe tayoḥ tatsaṃbandhitvānupapatteḥ; bhinnasyopakāramantareṇa tadayo- TBV-SD 106,34 gāt | upakāre'pi tadbhinnasamavāyitvakaraṇe punarapi tayorasamavāyitvam; anyānyopakārakaraṇe TBV-SD 106,35 tvanavasthā | svata eva tu samavāyinoḥ kiṃ samavāyena taddhetunā parikalpitena ? atha samavāyena TBV-SD 106,36 tayostadvyavahāraḥ kriyate, nanu yadi samavāyinoḥ svarūpaṃ pratyakṣādipramāṇagocarastadā tata eva tadvya- TBV-SD 106,37 vahārasyāpi siddhervyarthameva tadarthaṃ tatparikalpanam | TBV-SD 106,38 atha pratyakṣapramāṇasiddhatvāt samavāyasya evaṃ vikalpanamayuktam, tadasat; yadi hi tatsiddhatvaṃ TBV-SD 107,01 tasya syāt tadā yuktametat, na ca pratyakṣapramāṇe tatsvarūpāvabhāsaḥ — nahi tadātmā, jñānam tatsama- TBV-SD 107,02 vāyaśceti tritayamindriyajādhyakṣagocaraḥ, nāpi svasaṃvedanādhyakṣaviṣayaḥ, tasya bhavatā'nabhyupagamāt | TBV-SD 107,03 nāpyekārthasamavetānantaramano'dhyakṣaviṣayaḥ, tasya prāgeva niṣiddhatvāt | na ca bāhyeṣvapi ghaṭa — rūpā- TBV-SD 107,04 diṣvartheṣu ‘ayaṃ ghaṭaḥ, ete ca tatsamavetā rūpādayaḥ, ayaṃ ca tadantarālavarttī bhinnaḥ samavāyaḥ’ iti TBV-SD 107,05 tritayamadhyakṣapratītau vibhinnasvarūpaṃ pratibhāti | tatpratibhāne vā dravya — guṇa — samavāyānāmadhyakṣasi- TBV-SD 107,06 ddhatvād vibhinnasvarūpatayā na guṇaguṇibhāve samavāye vā kasyacid vivādaḥ syāt, nāpyekatvavi- TBV-SD 107,07 bhramo ghaṭa — rūpādīnām, tataśca tannirākaraṇārthaṃ śāstrapraṇayanamapārthakaṃ syāt | nanu yathā pratyakṣeṇa TBV-SD 107,08 pratipanne'pyanekānte jainena, svalakṣaṇe vā bauddhena svadurāgamāhitavāsanābalāllokasya tena tadaprati- TBV-SD 107,09 pannatāvibhramaḥ tannirākaraṇārthaṃ ca śāstrapraṇayanam tathā'trāpi syāditi tarhi tathāvidhaśāstrarahitā- TBV-SD 107,10 nāmabalā — bālādīnāṃ na samavāyapratyakṣatāvibhrama iti teṣāṃ ‘śuklaḥ paṭaḥ’ iti pratītirna syāt, api TBV-SD 107,11 tu ‘ayaṃ paṭaḥ, ete śuklādayo guṇāḥ, ayaṃ ca tadantarālavarttī aparaḥ samavāyaḥ’ iti pratītiḥ syāt | TBV-SD 107,12 atha samavāyasya sūkṣmatvāt pratyakṣatve'pyanupalakṣaṇāt tatrasthatvena rūpādīnāmupacārāt ‘śuklaḥ TBV-SD 107,13 paṭaḥ’ iti pratipattiḥ syāt, naitat; evaṃ daṇḍe'pi ‘puruṣaḥ’ iti pratipattiḥ syāt | upacārācceyaṃ TBV-SD 107,14 pratipattirupajāyamānā skhaladrūpā syād vāhīke gobuddhivat | na ca ‘samavetamidaṃ vastu atra’ iti TBV-SD 107,15 pratipattau viśeṣaṇabhūtaḥ samavāyaḥ pratibhātīti vaktuṃ yuktam, bahiṣpratibhāsamānarūpādivyatirekeṇa TBV-SD 107,16 antaścābhijalpamantareṇāparasya varṇākṛtyakṣarākāraśūnyasya grāhyākāratāṃ bibhrāṇasya bahiḥ samavāya- TBV-SD 107,17 svarūpasyāpratibhāsanāt | varṇādyākārarahitaṃ ca paraiḥ samavāyasvarūpamabhyupagamyate | na ca tatkalpanā- TBV-SD 107,18 buddhāvapi pratibhāti | na cānyādṛśaḥ pratibhāso'nyādṛkṣasyārthasya vyavasthāpakaḥ, atiprasaṅgāt | tanna TBV-SD 107,19 samavāyo'dhyakṣapramāṇagocaraḥ | TBV-SD 107,20 yastvāha — “nityānumeyatvāt samavāyasyānumānagocaratā, tenāyamadoṣa iti | taccānumānam — TBV-SD 107,21 ‘iha tantuṣu paṭaḥ’ iti buddhistantu — paṭavyatiriktasaṃbandhapūrvikā, ‘iha’ iti buddhitvāt, iha kaṃsapātryāṃ TBV-SD 107,22 jalabuddhivat” ityetat, so'pyayuktavādī; ‘samavāyasyānyasya vā padārthasya nityaika- TBV-SD 107,23 rūpasya kāraṇatvāsaṃbhavāt kvacidapi’ iti pratipādayiṣyamāṇatvāt | na ca ‘tantuṣu paṭaḥ, śṛṅge gauḥ, TBV-SD 107,24 śākhāyāṃ vṛkṣaḥ’ iti laukikī pratītirasti, ‘paṭe tantavaḥ, gavi śṛṅgam, vṛkṣe śākhā’ ityākāreṇa TBV-SD 107,25 pratītyutpatteḥ saṃvedanāt, tasyāśca samavāyanibandhanatve tantvādīnāṃ paṭādyārabdhatvaprasaṅgaḥ | TBV-SD 107,26 kiṃca, samavāyasya samavāyibhiranabhisaṃbandhe tasya tatra “saṃbaddhabuddhijananaṃ teṣāṃ saṃbandha eva TBV-SD 107,27 ca” iti ca na yuktam, na hi daṇḍa — puruṣayoḥ saṃyogaḥ sahya — vindhyābhyāmanabhisaṃba- TBV-SD 107,28 ndhyamānastatra saṃbandhabuddhihetuḥ tatsaṃbandho vā | taistadabhisaṃbandhe vā svataḥ dravya — guṇa — karmaṇāṃ TBV-SD 107,29 svādhāraiḥ svataḥ saṃbandhaḥ kiṃ na syāt yataḥ samavāyaparikalpanā''narthakyamaśruvīta ? ‘iha samavā- TBV-SD 107,30 yiṣu samavāyaḥ’ iti ca buddhiraparanimittikā prakṛtasya hetoranaikāntikatvaṃ kathaṃ na sādhayet TBV-SD 107,31 svatastatsaṃbandhābhyupagame ? samavāyāntareṇa tasya tadabhisaṃbandhe'navasthālatā gaganatalāvalambinī TBV-SD 107,32 prasajyeta | viśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇasaṃbandhabalāt tasya tadabhisaṃbandhe tasyāpi taiḥ saṃbandho'para- TBV-SD 107,33 viśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇasaṃbandhabalād yadi saivānavasthā | samavāyabalāt tasya tatsaṃbandhe TBV-SD 107,34 vyaktamitaretarāśrayatvam | svatastaistasyābhisaṃbandhe buddhyādīnāmapi svata eva svādhāraiḥ saṃbandho TBV-SD 107,35 bhaviṣyatīti vyarthaṃ saṃbandhaparikalpanam | tanna samavāyaḥ kasyacit pramāṇasya gocaraḥ | punarapi cainaṃ TBV-SD 107,36 yathāsthānaṃ niṣetsyāma iti āstāṃ tāvat | TBV-SD 107,37 tadevaṃ buddhestadātmano vyatireke saṃbandhāsiddhermatubarthānupapattiḥ | TBV-SD 107,38 atha avyatiriktā tadātmanastadbuddhistathā'pi tadanupapattiḥ, na hi tadeva tenaiva tadvad bhavati TBV-SD 107,39 kiṃca, tadātmanastadbuddheravyatireke yadi tadātmani tadbuddheranupraveśastadā buddherabhāvād buddhivikalo TBV-SD 107,40 gaganādivad jaḍasvarūpastadātmā kathaṃ jagatsraṣṭā syāt ? buddhyādiviśeṣaguṇagaṇavaikalye ca tadā- TBV-SD 107,41 tmano'smadādyātmano'pyātmatvena tadvaikalyād muktātmana iva saṃsāritvaṃ na syāt, navānāṃ viśeṣa- TBV-SD 107,42 guṇānāmātyantikakṣayopetasyātmano muktatvābhyupagamāt tasya cāsmadādyātmasvapi samānatvāt TBV-SD 108,01 bhavadabhyupagamena | atha ātmatvāviśeṣe'pi tadātmā asmadādyātmabhyo viśiṣṭo'bhyupagamyate tarhi TBV-SD 108,02 kāryatvāviśeṣe'pi ghaṭādikāryebhyaḥ sthāvarādikāryamakartṛkatvena viśiṣṭaṃ kiṃ nābhyupagamyate ? TBV-SD 108,03 tathā ca na kāryatvādilakṣaṇo heturanupalabhyamānakartṛkaiḥ sthāvarādibhiravyabhicārī syāt | atha TBV-SD 108,04 tadbuddhau tadātmano'nupraveśastadā buddhimātramādhāraśūnyamabhyupagantavyaṃ bhavati | tathā cāsmadādibuddhe- TBV-SD 108,05 rapi tadvadādhāravikalatvena matubarthāsaṃbhavād ghaṭādāvapi buddhimatkāraṇatvasyāsiddhatvāt sādhya- TBV-SD 108,06 vikalo dṛṣṭāntaḥ | atha asmadādibuddhibhyo buddhitve samāne'pi tadbuddherevānāśritatvalakṣaṇo TBV-SD 108,07 viśeṣo'bhyupagamyate tarhi ghaṭādikāryebhyaḥ pṛthivyādikāryasya kāryatve samāne'pi akartṛpūrvakatva- TBV-SD 108,08 lakṣaṇo viśeṣo'bhyupagantavya iti punarapi kāryatvalakṣaṇo hetustaireva vyabhicārī | TBV-SD 108,09 kiṃca, asau tadbuddhiḥ kṣaṇikā, akṣaṇikā vā iti vaktavyam | yadi kṣaṇiketi pakṣaḥ, TBV-SD 108,10 tadā''tmānaṃ samavāyikāraṇam, ātma — manaḥsaṃyogaṃ cā'samavāyikāraṇam, taccharīrādikaṃ ca TBV-SD 108,11 nimittakāraṇamantareṇa kathaṃ dvitīyakṣaṇe tasyā utpattiḥ ? tadanutpattau ca acetanasyāṇvādeścetanāna- TBV-SD 108,12 dhiṣṭhitasya kathaṃ bhūdharādikāryakaraṇe pravṛttiḥ vāsyāderivācetanasya cetanānadhiṣṭhitasya pravṛttyanabhyu- TBV-SD 108,13 pagamāt ? tataścedānīṃ bhūruhādīnāmanutpattiprasaṅgāt kāryaśūnyaṃ jagat syāt | atha samavāyyādi- TBV-SD 108,14 kāraṇamantareṇāpi tadbuddherasmadādibuddhivailakṣaṇyādutpattirabhyupagamyate; nanvevaṃ ghaṭādikāryavailakṣaṇyaṃ TBV-SD 108,15 bhūdharādikāryasya kiṃ nābhyupagamyate iti tadeva codyam | kiṃca, yadīśabuddhiḥ samavāyyādikāraṇa- TBV-SD 108,16 nirapekṣaivotpattimāsādayati tarhi muktānāmapyānandādikaṃ śarīrādinimittakāraṇādivyatirekeṇāpyu- TBV-SD 108,17 tpatsyate iti na buddhi — sukhādivikalaṃ jaḍātmasvarūpaṃ muktiḥ syāt | TBV-SD 108,18 atha akṣaṇikā tadbuddhiḥ; nanvevamasmadādibuddhirapyakṣaṇikā kiṃ nābhyupagamyate ? atha TBV-SD 108,19 pratyakṣādipramāṇavirodhānnāsmadādibuddhirakṣaṇikā tarhi tadvirodhādeva akṛṣṭotpattiṣu sthāvareṣu kāryatvaṃ TBV-SD 108,20 buddhimatkāraṇapūrvakaṃ nābhyupagantavyam | athāsmadādibuddheḥ kṣaṇikatvasādhakamanumānamakṣaṇikatvā- TBV-SD 108,21 bhyupagamabādhakaṃ pravarttate na punarakṛṣṭotpattiṣu sthāvareṣu, kiṃ punastadanumānam ? atha kṣaṇikā buddhiḥ, TBV-SD 108,22 asmadādipratyakṣatve sati vibhudravyaviśeṣaguṇatvāt, śabdavat ityetat | nanu yathā asyānumānasyā- TBV-SD 108,23 smadādibuddhyakṣaṇikatvābhyupagamabādhakasya saṃbhavastathā'kṛṣṭotpattiṣu sthāvareṣu kartṛpūrvakatvābhyu- TBV-SD 108,24 pagamabādhakasya tasya saṃbhavaḥ pratipādayiṣyata iti nātra vastuni bhavatautsukyamāstheyam | yathā ca TBV-SD 108,25 buddhikṣaṇikatvānumānasyānekadoṣaduṣṭatvaṃ tathā śabdasya paudgalikatvavicāraṇāyāṃ pratipādayiṣyata TBV-SD 108,26 ityetadapyāstāṃ tāvat | yathā vā buddhitvāviśeṣe'pi īśā'smadādibuddhyorayamakṣaṇikatva — kṣaṇi- TBV-SD 108,27 katvalakṣaṇo viśeṣastathā bhūruha — ghaṭādikāryayorapyakartṛ — kartṛpūrvakatvalakṣaṇo viśeṣaḥ kiṃ nābhyupaga- TBV-SD 108,28 myate ? iti punarapi tadeva dūṣaṇaṃ kāryatvāderhetoranaikāntikatvalakṣaṇaṃ prakṛtasādhye | tadevaṃ TBV-SD 108,29 buddhimatkāraṇapūrvakatvalakṣaṇe sādhye matubarthāsaṃbhavāt tanvādīnāmanekadhā pramāṇabādhāsaṃbhavācca TBV-SD 108,30 śāstravyākhyānādiliṅgānumīyamānapāṇḍityaguṇasya devadattasyeva mūrkhatvalakṣaṇe sādhye'numānabādhi- TBV-SD 108,31 takarmanirdeśānantaraprayuktasya kāryatvāderhetoḥ kālātyayāpadiṣṭatvena tatputratvāderivāgamakatvam TBV-SD 108,32 anumānabādhitatvaṃ vā pakṣasyeti sthitam | TBV-SD 108,33 tathā, ‘kāryatvāt’ iti heturapyasiddhaḥ | tathāhi — kimidaṃ tanvādīnāṃ kāryatvam — prāgasataḥ TBV-SD 108,34 svakāraṇasamavāyaḥ sattāsamavāyo veti cet, kutaḥ prāgiti ? kāraṇasamavāyāditi cet; nanu TBV-SD 108,35 tatsamavāyasamaye prāgiva svarūpasattvavaidhurye ‘prāk’ iti viśeṣaṇamanarthakam, sati saṃbhave vyabhicāre ca TBV-SD 108,36 viśeṣaṇamupādīyamānamarthavad bhavati; atra tu vyabhicāra eva, na saṃbhavaḥ | tathāhi — yadi kāraṇasama- TBV-SD 108,37 vāyasamaye svarūpeṇa sad bhavati tanvādi tadā tatkāla iva tasya prāgapi sattve kāryatvaṃ na syāditi TBV-SD 108,38 viśeṣaṇamupādīyate ‘prāgasataḥ’ iti | yadā punaḥ prāgiva kāraṇasamavāyavelāyāmapi svarūpasattvavika- TBV-SD 108,39 latā tadā ‘prāk’ti viśeṣaṇaṃ na kañcidarthaṃ puṣṇāti, ‘asataḥ’ ityevāstu | TBV-SD 108,40 na cāsataḥ kāraṇasamavāyo'pi yuktaḥ, śaśaviṣāṇāderapi tatprasaṅgāt | tasya kāraṇavirahānna TBV-SD 108,41 tatprasaṅga iti cet, kuta etat ? asattvāt, tanu — karaṇāderapi tadvadasattve kiṃ kṛto'yaṃ vibhāgaḥ — TBV-SD 108,42 asya kāraṇamasti na śaśaśṛṅgāderiti ? tanvādeḥ kāraṇamupalabhyate netarasyetyapi nottaram, yataḥ TBV-SD 109,01 kārya — kāraṇayorupalambhe sati etat syāt ‘idamasya kāraṇam kāryaṃ cedamasya’ iti | na ca parasya TBV-SD 109,02 tadupalambhaḥ pratyakṣataḥ, upalambhakāraṇamupalambhaviṣaya iti naiyāyikānāṃ matam — “arthavat pramāṇam” TBV-SD 109,03 ityatra bhāṣye “pramātṛ — prameyābhyāmarthāntaramavyapadeśyāvyabhicārivya- TBV-SD 109,04 vasāyātmakajñāne karttavye'rthaḥ sahakārī vidyate yasya tad arthavat pramāṇam” iti TBV-SD 109,05 vyākhyānāt | na cājanakaṃ sahakāri, ‘saha karotīti sahakāri’ iti vyutpatteḥ | na cāsat śaśaviṣā- TBV-SD 109,06 ṇasamaṃ jñānasyānyasya vā kāraṇam, virodhāt | api ca, indriyārthasannikarṣāt pratyakṣaṃ jñānamutpatti- TBV-SD 109,07 mat, kārya — kāraṇādinā ca indriyasannikarṣaḥ saṃyogaḥ, so'pi kathaṃ tenāsatā janyate iti cintyam | TBV-SD 109,08 saṃyogābhāve ca rūpādinendriyasya saṃyuktasamavāyaḥ, rūpatvādinā tu saṃyuktasamavetasamavāya iti sarvaṃ TBV-SD 109,09 durghaṭam | etena dravyatvādisāmānyasaṃbandho'pi tasya nirūpitaḥ | tanna tanvādiviṣayamadhyakṣam | ata TBV-SD 109,10 eva nānumānamapi | tadevaṃ kharaviṣāṇādivat kārya — kāraṇāderanupalambhānna yuktametat — śarīrādeḥ TBV-SD 109,11 kāraṇamasti, na śaśaśṛṅgāderiti | TBV-SD 109,12 yadi punastanu — karaṇādiḥ san vandhyāsutādiparihāreṇeti matiḥ, tatra kutaḥ sa eva san ? TBV-SD 109,13 kāraṇasamavāyāt, so'pi kutaḥ ? sattvāt, anyo'nyasaṃśrayaḥ — tatsamavāyāt sattvam ataśca TBV-SD 109,14 tatsamavāya iti | prāgasataḥ sattāsamavāyāt sa eva sanniti cet, kutaḥ prāk ? sattāsamavāyāt; TBV-SD 109,15 nanu tatsamavāyakāle prāgiva svarūpasattvavirahe ‘prāg’ iti viśeṣaṇamanarthakamityādi sarvaṃ vaktavyam | TBV-SD 109,16 asataśca sattāsamavāye kharaśṛṅgāderapi saṃbhavet aviśeṣāt | ‘prāg’ iti ca viśeṣaṇaṃ śaśaśṛṅgādi- TBV-SD 109,17 vyavacchedārthaṃ pareṇoktam, sattāsaṃbandhasamaye ca tanvādeḥ svarūpasattvābhāve kastato viśeṣaḥ ? ayamasti TBV-SD 109,18 viśeṣaḥ — kūrmaromādikamatyantāsat, itarat punaḥ svayaṃ na sat nāpyasat; ata eva sattāsaṃbandhāt TBV-SD 109,19 ‘tadeva sat’ ityucyata iti, tadetajjaḍātmano bhavataḥ ko'nyo bhāṣate | tathāhi — ‘na sat’ itivacanāt TBV-SD 109,20 tasya sattāsaṃbandhāt prāgabhāva uktaḥ, satpratiṣedhalakṣaṇatvādasya | ‘nāpyasat’ ityabhidhānād bhāvaḥ, TBV-SD 109,21 asattvaniṣedharūpatvād bhāvasya rūpāntarābhāvāt | tathaiva vaiyākaraṇānāṃ nyāyaḥ — “dvau pratiṣedhau prakṛtamarthaṃ TBV-SD 109,22 gamayataḥ” iti, kathamanyathā ‘nedaṃ nirātmakaṃ jīvaccharīram, prāṇādimattvāt’ ityatra TBV-SD 109,23 nairātmyaniṣedhaḥ sātmakaḥ sidhyet ? TBV-SD 109,24 atra kecit bruvate — “naivaṃ prayogaḥ kriyate'pi tu ‘sātmakaṃ jīvaccharīram, prāṇādimattvāt’” TBV-SD 109,25 iti | tairapyevaṃ prayogaṃ kurvadbhiḥ sātmakatvābhāvo niyamena prāṇādimattvābhāvena vyāpto'bhyupagantavyaḥ — TBV-SD 109,26 anyathā vyabhicārāśaṅkā na nivartteta — tadabhyupagame cedamavaśyaṃ vaktavyam — jīvaccharīre prāṇādimattvaṃ TBV-SD 109,27 pratīyamānaṃ svābhāvaṃ nivarttayati, sa ca nivarttamānaḥ svavyāpyaṃ sātmakatvābhāvamādāya nivarttate, TBV-SD 109,28 itarathā tenāsau vyāpto na syāt | yasminnivarttamāne yanna nivarttate na tena tad vyāptam, yathā nivarttamā- TBV-SD 109,29 ne'pi pradīpe anivarttamānaḥ paṭādirna tena vyāptaḥ, na nivarttate ca prāṇādimattvābhāve nivarttamāne'pi TBV-SD 109,30 sātmakatvābhāva iti | nivarttate iti cet, tannivṛttāvapi yadi sātmakatvaṃ na sidhyati na tarhi tada- TBV-SD 109,31 bhāvo nivarttate, sātmakatvābhāvābhāve'pi tadabhāvasya tadavasthatvāt | sidhyatīti cet, āyātamidam — TBV-SD 109,32 “dvau pratiṣedhau prakṛtamarthaṃ gamayataḥ” iti | tathā cedamapi yuktam — ‘nedaṃ nirātmakaṃ jīva- TBV-SD 109,33 ccharīram, prāṇādimattvāt’ iti | TBV-SD 109,34 anye tu manyante — “anyatra dṛṣṭo dharmaḥ kvaciddharmiṇi vidhīyate, niṣidhyate ca” TBV-SD 109,35 iti vacanāt kevalaṃ ghaṭādau nairātmyamaprāṇādimattvena vyāptaṃ dṛṣṭam, tadeva niṣidhyate jīvaccharīre'prā- TBV-SD 109,36 ṇādimattvābhāvena, na punaḥ sātmakatvaṃ vidhīyate; tasyānyatrādarśanāt” iti | teṣāṃ ghaṭādau nairātmyaṃ TBV-SD 109,37 pratipannaṃ pratiṣidhyate iti bhavatu sūktam, tathāpi tanniṣedhasāmarthyād yadi jīvaccharīre sātmakatvaṃ na TBV-SD 109,38 syāt na tarhi tatra tanniṣedhaḥ — yadā hi nairātmyaniṣedho na sātmakaḥ — kintu yathā''tmano'bhāvo TBV-SD 109,39 nairātmyaṃ tathā'syā'bhāvo'pi tuccharūpaḥ ātmano'nyatvād bhaṅgyantareṇa nairātmyameva, punastanniṣeddhavyam, TBV-SD 109,40 punarapi tanniṣedhastuccharūpo nairātmyamityaparastanniṣedho mṛgyaḥ, tathā ca sati anavasthānānna nairātmya- TBV-SD 109,41 niṣedhaḥ | kiṃca, yadi nāma ghaṭādau nairātmyamupalabdhaṃ kimityanyatra niṣidhyate ? itarathā devadatte pāṇḍi- TBV-SD 109,42 tyamupalabdhaṃ yajñadattādau niṣidhyeta | tatra prāṇādimattvadarśanāditi cet, yuktametad yadi prāṇādimattvaṃ TBV-SD 109,43 nairātmyaviruddhaṃ syād agniriva śītaviruddhaḥ, na caivam; anyathā sarvamaśeṣaviruddhaṃ bhavet | prāṇādimattvena TBV-SD 110,01 svābhāvo nairātmyavyāpako viruddhaḥ, tataḥ prāṇādimattvabhāvāt tadabhāvo nivarttate, vahnibhāvādiva TBV-SD 110,02 śītam, sa ca nivarttamānaḥ svavyāpyaṃ nairātmyamādāya nivarttate, yathā dhūmābhāvaḥ pāvakābhāvamiti | TBV-SD 110,03 darttamatrottaram — yadi nairātmyābhāvaḥ sātmako na bhavet tadavasthaṃ nairātmyamiti | bhavatu tarhi nairātmya- TBV-SD 110,04 niṣedhaḥ sātmakaḥ, tathā sati ‘sattāsaṃbandhāt prāk tanvādirnā sat’ iti vacanāt tadā TBV-SD 110,05 tasya sattvamuktam, ‘na sat’ ityabhidhānādasattvamiti virodhaḥ | tato'sadeva tadabhyupagantavyamiti na TBV-SD 110,06 vandhyāsutādestanu — karaṇāderviśeṣaḥ | bhavatvevaṃ tathāpi tanvādereva sattāsaṃbandhāt sattvam na kharaśṛṅgādeḥ TBV-SD 110,07 tathādarśanāditi cet, uktamatra tathādarśanopāyābhāvāditi | TBV-SD 110,09 api ca, sattā'pi yadi asatī kathaṃ tato vandhyāsutāderivāparasya sattvam ? satī ced yadi TBV-SD 110,10 anyasattātaḥ, anavasthā | svataścet, padārthānāmapi svata eva sattvaṃ syāditi vyarthaṃ tatparikalpanam | TBV-SD 110,11 kiñca, yadi svata eva sattā satī upeyate tadā pramāṇaṃ vaktavyam | atha svataḥ sattā satī — tatsaṃbandhāt TBV-SD 110,12 tanvādīnāṃ sattvānyathā'nupapatteḥ — tarhyanyonyasaṃśrayaḥ — tatsaṃbandhāt tanvādisattve siddhe sattāsattva- TBV-SD 110,13 siddhiḥ, tatastatsaṃbandhāt tanvādisattvasiddhiriti vyaktamitaretarāśrayatvam | atha sattā svataḥ satī, TBV-SD 110,14 sadabhidhānapratyayaviṣayatvāt, avāntarasāmānyādivat; na; dravyādinā vyabhicāraḥ — dravyādirapi TBV-SD 110,15 ‘sad dravyam, san guṇaḥ, sat karma’ ityevaṃ sadabhidhānapratyayaviṣayo bhavati, na cāsau pareṇa svataḥ TBV-SD 110,16 sannabhyupagataḥ sattāprakalpanavaiphalyaprasaṅgāt | na ca dravyādau tadviṣayatvaṃ parāpekṣaṃ na sattāyāmiti TBV-SD 110,17 vaktuṃ yuktam, tasyāmapi tadapekṣatvasaṃbhavāt | atha tatra tasya tadapekṣatve kiṃ tadaparamiti vaktavyam; TBV-SD 110,18 nanvetad dravyādāvapi samānam | tatra satteti cet, atrāpi dravyādikam iti tulyam — yathaiva hi TBV-SD 110,19 sattāsaṃbandhāt dravyādikaṃ sat na svataḥ tathā dravyādisvarūpasattvasaṃbandhāt sattā satī na svataḥ | TBV-SD 110,20 dravyādeḥ svarūpasattvaṃ nāsti tenāyamadoṣaḥ, tadastitve ko doṣa iti vācyam | nanu tasyā TBV-SD 110,21 svataḥ sattve'vāntarasāmānyābhāvaprasaṅgo doṣaḥ, nanu svato'sattve kharaviṣāṇāderiva sutarāṃ tadabhāva- TBV-SD 110,22 doṣaḥ | api ca, yo hi tatra sattāsaṃbandhaṃ necchati sa kathamavāntarasāmānyasaṃbandhamicchet ? na cātra TBV-SD 110,23 pramāṇaṃ svato'santo dravyādayo nāvāntarasāmānyamiti | athaitat — dravyādayo na svataḥ santaḥ, TBV-SD 110,24 avāntarasāmānyavattvāt, yat punaḥ svataḥ sat na tad avāntarasāmānyavat, yathā sāmānya — viśeṣa- TBV-SD 110,25 samavāyā iti vyatirekī hetuḥ, naitat; yadi hi dravyādayo dharmiṇaḥ kutaścit pratītigocara- TBV-SD 110,26 cāriṇetsanto bhavanti sa kathamavāntarasāmānyasaṃbandhamicchet ? na cātra pramāṇaṃ svato'santo TBV-SD 110,27 dravyādayo nāvāntarasāmānyamiti | athaitat — dravyādayo na svataḥ santo'vāntarasāmānyavattvāt, TBV-SD 110,28 yat punaḥ svataḥ sat na tadavāntarasāmānyavat, yathā sāmānyapratītiḥ sattvaṃ sādhayantī svata iti TBV-SD 110,29 pratijñām tadasattvaviṣayābādhane ceda cāriṇassanto bhavanti tadā kathaṃ na tatpratītiḥ svatassattvaṃ TBV-SD 110,30 sādhayantī ‘na svatassantaste’ iti pratijñāṃ tadasattvaviṣayāṃ bādhate | na ceda matrottaram — na svataḥ TBV-SD 110,31 santaste pratītiviṣayāḥ kintu sattāsaṃbandhāditi, yato ‘na svayamasantastatsaṃbandhāt tadviṣayā TBV-SD 110,32 bhavanti’ ityuktam | kiṃca, dravyāderekāntena yasya bhinnānyavāntarasāmānyāni kathaṃ tasya tāni syuḥ TBV-SD 110,33 yato'vāntarasāmānyavattvāditi hetuḥ siddhaḥ syāt ? atha tathāpi tasyāti, na; parasparamapi TBV-SD 110,34 syuriti sāmānyasamavāyāt pariśeṣavat iti vaidharmyanidarśanama- TBV-SD 110,35 yuktam | yadi matam — dravyādau tāni samavetāni tatastasya tāni na sāmānyāderviparyayāditi, tanna TBV-SD 110,36 samyak; ‘tatra samavetāni’ iti samavāyena saṃbaddhānīti yadyarthaḥ, sa na yuktaḥ; samavāyasya niṣiddha- TBV-SD 110,37 tvānniṣetsyamānatvācca | bhavatu vā samavāyaḥ tathāpi yatra dravye, guṇe, karmaṇi ca dravyatvam, guṇatvam, TBV-SD 110,38 karmatvaṃ cā'vāntarasāmānyaṃ tatraiva pṛthivītvādīni, rūpatvādīni, gamanatvādīni ca tathāvidhāni TBV-SD 110,39 sāmānyāni, samavāyo'pi tatraiva sāmānyavat tasya sarvagatatvācca dravyādivadanyonyasattānīti na TBV-SD 111,01 dravyādeḥ svataḥ sattvabādhanamityāśaṅkā na nivarttate — ‘kiṃ dravyādisaṃbandhāt sattā satī kiṃ vā tayā TBV-SD 111,02 dravyādikaṃ sat’ iti | tanna sattātaḥ tanvādeḥ sattvam, tasyā evāsiddhatvāt | TBV-SD 111,03 sattāpratyakṣādipramāṇasiddhatvāt sattāyāḥ pratyakṣabādhitaviṣayatvena evamupanyasyamānasya prasaṅga- TBV-SD 111,04 sādhanasyānavakāśaḥ | na ca dravyapratibhāsavelāyāṃ pratyakṣabuddhau parisphuṭarūpeṇa vyaktivivekena sattā na TBV-SD 111,05 pratibhātīti śakyaṃ vaktum, anugatākārasya vyāvṛttākārasya ca pratyakṣānubhavasya saṃvedanāt | na cānu- TBV-SD 111,06 gata — vyāvṛttavastuvyatirekeṇa dvyākārā buddhirghaṭate | na hi viṣayavyatirekeṇa pratītirutpadyate, nīlādisva- TBV-SD 111,07 lakṣaṇapratīterapi tathābhāvaprasaṅgāt | atha taimirikasya bāhyārthasannidhivyatirekeṇāpi keśoṇḍukādipra- TBV-SD 111,08 tītirudeti tathaivānugatarūpamantareṇāpi bhinnavastuṣvanugatākārā buddhirudeṣyatīti na tataḥ sattāvyavasthā, TBV-SD 111,09 tadayuktam; taimirikapratītau hi pratibhāsamānasya keśoṇḍukāderbādhaka — kāraṇadoṣaparijñānādatattvam; TBV-SD 111,10 sattādarśane tu na bādhakapratyayodayaḥ nāpi kāraṇadoṣaparijñānamiti na tadgāhiṇo vijñānasya mithyātvam | TBV-SD 111,11 tathāhi — vibhinneṣvapi ghaṭa — paṭādiṣvartheṣu ‘sat sat’ iti abhedamullikhantī pratītirudayamāsādayati; TBV-SD 111,12 na cāsau kālāntarādau viparyayamupagacchantī lakṣyate, sarvadā sarveṣāṃ ghaṭa — paṭādiṣu ‘sat sat’ iti TBV-SD 111,13 vyāhṛteḥ | vyavahāramuparacayantī ca pratītiḥ parairapi pramāṇamabhyupagamyate | yathoktaṃ taiḥ — “prāmāṇyaṃ TBV-SD 111,14 vyavahāreṇa” iti | tadevamavasthitam — anugatākārā hi buddhirvyāvṛttarūpapratītyanadhigataṃ TBV-SD 111,15 sādhāraṇarūpamullikhantī mupariniścitarūpā bādhā'yogāt pramāṇam | sā ca akṣānvaya — vyatirekā- TBV-SD 111,16 nusāritayā pratyakṣam | tathāhi — visphāritalocanasya ghaṭa — paṭādiṣu rūpamārūḍhāṃ sattāmullikhantī ‘sat TBV-SD 111,17 sat’ iti pratītiḥ, tadabhāve ca na bhavatīti tadanvaya — vyatirekānuvidhāyitayā kathaṃ na pratyakṣam ? TBV-SD 111,18 tasmād bahuṣu vyāvṛtteṣu tulyākārā buddhirekatāmavasyati | yaccātra vibhinneṣu ghaṭādiṣu pratiniyatameka- TBV-SD 111,19 manugatasvarūpaṃ saiva jātiḥ | TBV-SD 111,20 atha vyaktivyatiriktā jātirupeyate na ca vyaktidarśanavelāyāṃ tadrūpasaṃsparśaviṣayavyatiriktavapura- TBV-SD 111,21 paramanugatirūpaṃ pratibhāti tat kathaṃ tat sāmānyam ? naitadasti; yasmādagṛhītasaṅketasyāpi tanubhṛtaḥ TBV-SD 111,22 prathamamudbhāti vastu; dvitīye tulyarūpatamanusarati buddhiḥ kvacideva na sarvatra | pratipattyanyatā ca sarvatra TBV-SD 111,23 bhedavyavahāranibandhanaṃ tulyadeśa — kāle'pi rūpa — rasādau ca, pratipattyanyatā jātāvapi vidyata iti kathaṃ TBV-SD 111,24 na sā bhinnā'sti ? tathāhi — vyaktyākāravivekena viśadamanugatirūpatā bhāti tadvivekena ca vyāvṛ- TBV-SD 111,25 ttarūpateti kathaṃ vyaktisvarūpād bhinnāvabhāsinī jātirbhinnā nābhyupagamaviṣayaḥ ? TBV-SD 111,26 athaikendriyāvaseyatvād jāti — vyaktyorekatā rūpa — rasādau tu bhinnendriyagrāhyatvād bhedaḥ, tada- TBV-SD 111,27 pyasaṅgatam; yata ekendriyagrāhyamapi vātā''tapādikaṃ samānadeśaṃ ca bhinnaṃ pratibhātīti bhinnavapura- TBV-SD 111,28 bhyupeyate tathā pratiniyatendriyaviṣayamapi jāti — vyaktidvayaṃ bhinnam; bhinnapratibhāsādeva | tathāhi — TBV-SD 111,29 ghaṭamantareṇāpi paṭagrahaṇe ‘sat sat’ iti pūrvapratipannā sattā'vagatirdṛṣṭā; yadi tu vyaktireva satī na TBV-SD 111,30 jātiḥ tatsattve'pi tadavyatiriktā ca, tathā sati vyaktirūpavat tadananugatirapi vyaktyantare prasa- TBV-SD 111,31 jyeta | pratīyate ca sadrūpatā yugapad ghaṭa — paṭādiṣu parasparaviviktatanuṣvapi sarvadā | tenaikarūpaiva TBV-SD 111,32 jātiḥ, pratyakṣe tathābhūtāyā eva tasyāḥ pratibhāsanāt; śabda — liṅgayorapi tasyāmeva saṃbandhagrahaṇamiti TBV-SD 111,33 tābhyāmapi sā pratīyate | tadevaṃ pratyakṣādipramāṇāvaseyatvāt sattāyāḥ na tannirākaraṇāya prasaṅgasā- TBV-SD 111,34 dhanānumānapravṛttiriti | TBV-SD 111,35 asadetat | TBV-SD 111,36 yato na vyaktidarśanavelāyāṃ svarūpeṇa bahirgrāhyākāratayā pratītimavatarantī jātirudbhāti, nahi TBV-SD 111,37 ghaṭa — paṭavastudvayapratibhāsasamaye tadaiva tadvyavasthitamūrttirbhinnā'bhinnā vā jātirābhāti, tadākārasyā- TBV-SD 111,38 parasya grāhyatayā bahistatrāpratibhāsanāt | bahirgrāhyāvabhāsaśca bahirarthavyavasthākārī, nāntarāvabhāsaḥ | TBV-SD 111,39 yadi tu so'pi tadvyavasthākārī syāt, tathā sati hṛdi parivarttamānavapuṣaḥ sukhāderapi pratibhāsād TBV-SD 111,40 bahistadvyavasthā syāt; tathā ca ‘sukhādyātmakāḥ śabdādayaḥ’ iti sāṅkhyadarśanameva syāt | atha sukhā- TBV-SD 111,41 dirākāro bāhyarūpatayā na pratibhātīti na bahirasau, jātirapi tarhi na bahīrūpatayā pratibhātīti na TBV-SD 111,42 bahīrūpā'bhyupagantavyā, yataḥ kalpanāmatirapi darśanadṛṣṭameva ghaṭādirūpaṃ bahirullikhantī tadgiraṃ ca antaḥ TBV-SD 112,01 pratibhāti, na tu tadvyatiriktavapuṣaṃ jātimuddyotayati | tanna tadavaseyā'pi bahirjātirasti | taimiri- TBV-SD 112,02 kajñāne bahiṣprakāśamānavapuṣo'pi hi keśoṇḍukādayo na tathā'bhyupeyante, bādhyamānajñānaviṣayatvāt | TBV-SD 112,03 jātistu na bahīrūpatayā kvacidapi jñāne pratibhātīti kathaṃ sā sattvābhyupagamaviṣayaḥ ? buddhireva kevalaṃ TBV-SD 112,04 ghaṭa — paṭādiṣu pratibhāsamāneṣu ‘sat sat’ iti tulyatanurābhāti | yadi tarhi na bāhyā jātirasti, TBV-SD 112,05 buddhirapi kathamekarūpā pratibhāti nahi bahirnimittamantareṇa tadākārotpattimatī sā yuktā ? nanu TBV-SD 112,06 kenocyate bahirnimittanirapekṣā jātimatiriti, kintu bahirjātirna nimittamiti, bāhyāstu vyaktayaḥ TBV-SD 112,07 kāścideva jātibuddhernimittam | nanu yadi vyaktinibandhanā'nugatākārā matiḥ, tathā sati yathā khaṇḍa- TBV-SD 112,08 muṇḍavyaktidarśane ‘gaurgauḥ’ iti pratipattirudeti tathā giriśikharādidarśane'pi ‘gaurgauḥ’ ityetadākārā TBV-SD 112,09 pratipattirbhavet vyaktibhedāviśeṣāt, tadayuktam; bhedāviśeṣe'pi khaṇḍa — muṇḍādivyaktiṣu ‘gaurgauḥ’ TBV-SD 112,10 ityākārā matirudayamāsādayantī samupalabhyata iti tā eva tāmupajanayituṃ samarthā ityavasīyate, na TBV-SD 112,11 punargiriśikharādiṣu ‘gaurgauḥ’ iti matirdṛṣṭeti na te tannibandhanam | yathā ca āmalakīphalādiṣu TBV-SD 112,12 yathāvidhānamupayukteṣu vyādhiviratilakṣaṇaṃ phalamupalabhyata iti tānyeva tadvidhau samarthānītyavasīyate, TBV-SD 112,13 bhedāviśeṣe'pi na punastrapuṣa — dadhyādīni | atha bhinneṣvapi bhāveṣu ‘sat sat’ iti matirasti, vibhi- TBV-SD 112,14 nneṣu ca bhāveṣu yadekatvaṃ tadeva jātiḥ, tatrocyate — tadekatvaṃ ghaṭa — paṭādiṣu kimanyat, utānanyat ? na TBV-SD 112,15 tāvadanyat, tasyāpratibhāsanādityukteḥ | nāpyananyat, ekarūpā'pratibhāsanāt; na hi ghaṭasya paṭasya TBV-SD 112,16 caikameva rūpaṃ pratibhāti, sarvātmanā pratidravyaṃ bhinnarūpadarśanāt | tasmādapratīterabhinnā'pi jātirnāsti, TBV-SD 112,17 buddhireva tulyākārapratibhāsā ‘sat sat’ iti śabdaśca dṛśyata iti tadanvaya eva yuktaḥ na jātyanvayaḥ, TBV-SD 112,18 tasyādarśanāt | na ca buddhisvarūpamapyaparabuddhisvarūpamanugacchati iti na tadapi sāmānyamityekānuga- TBV-SD 112,19 tajātivādo mithyāvādaḥ | TBV-SD 112,20 api ca, anekavyaktivyāpi sāmānyaṃ tadvādibhirabhyupagamyate | na ca tadvyāpitvaṃ tasya kenacit TBV-SD 112,21 jñānena vyavasthāpayituṃ śakyam | tathāhi — sannihitavyaktipratibhāsakāle jātistadvyaktisaṃsparśinī TBV-SD 112,22 sphuṭamavabhāti na vyaktyantarasaṃbandhitayā, tasyāstathā'sannidhānena pratibhāsāyogāt | tadapratibhāse TBV-SD 112,23 ca tanmiśratā'pi nāvagateti kathamasannihitavyaktyantarasaṃbaddhaśarīrā jātiravabhāti | yadeva hi TBV-SD 112,24 parisphuṭadarśane pratibhāti rūpaṃ tadeva tasyā yuktam, darśanāsaṃsparśinaḥ svarūpasyāsaṃbhavāt; saṃbhave TBV-SD 112,25 vā tasya dṛśyasvabhāvād bhedaprasaṅgāt, tadekatve sarvatra bhedapratihateḥ anānaikaṃ jagat syāt | darśana- TBV-SD 112,26 gocarātītaṃ ca vyaktyantarasaṃbaddhaṃ jātisvarūpamapratibhāsanādasat; pratibhāsane vā tasya tatsaṃbaddhānāṃ TBV-SD 112,27 vyavahitavyaktyantarāṇāmapi pratibhāsaprasaṅga iti sakalajagatpratibhāsaḥ syāt | atha matam- TBV-SD 112,28 sannihitavyaktidarśanakāle vyaktyantarasaṃbandhinī jātirna bhāti; yadā tu vyaktyantaraṃ dṛśyate tadā TBV-SD 112,29 taddarśanavelāyāṃ tadgatatvena jātirābhātīti sādhāraṇasvarūpaparicchedaḥ paścāt saṃbhavatīti, tataśca TBV-SD 112,30 paścādarthānvayadarśane kathaṃ na tasyāstadvyāpitāgrahaḥ ? asadetat; yato vyaktyantaradarśanakāle'pi TBV-SD 112,31 tatparigatameva jāteḥ svarūpaṃ pratibhāti na pūrvavyaktisaṃsparśitayā; tasyāḥ pratyakṣagocarātikrāntatayā TBV-SD 112,32 tatsaṃbaddhasyāpi rūpasya tadatikrāntatvāt | tat kathaṃ sannihitā'sannihitavyaktisaṃbaddhajātirūpāvagamaḥ ? TBV-SD 112,33 atha pratyabhijñānādanekavyaktisaṃbandhitvena jātiḥ pratīyate, nanu keyaṃ pratyabhijñā ? yadi pratyakṣam, TBV-SD 112,34 kutastadavaseyā jātirekānekavyaktivyāpinī pratyakṣā ? atha nayanavyāpārānantaraṃ samupajāyamānā TBV-SD 112,35 pratyabhijñā kathaṃ na pratyakṣam ? nirvikalpakasyāpyakṣānvaya — vyatirekānuvidhānāt pratyakṣatvaṃ tadatrāpi TBV-SD 112,36 tulyam, asadetat; yadi akṣajā pratyabhijñā tathā sati prathamavyaktidarśanakāla eva samastavyakti- TBV-SD 112,37 saṃbaddhajātirūpaparicchedo'stu | atha tadā smṛtisahakārivirahānna tattvāvagatiḥ, yadā tu dvitīya- TBV-SD 112,38 vyaktidarśanaṃ tadā pūrvadarśanāhitasaṃskāraprabodhasamupajātasmṛtisahitamindriyaṃ tattvadarśanaṃ janayati, TBV-SD 112,39 tadapyasat; yataḥ smaraṇasacivamapi locanaṃ puraḥsannihitāyāmeva vyaktau tatsthajātau ca pratipattiṃ TBV-SD 112,40 janayitumīśam; na pūrvavyaktau, asannidhānāt | tanna tatsthitāṃ jātiṃ darśanaṃ paridṛśyamāne TBV-SD 112,41 vyaktyantare saṃdhatte | TBV-SD 112,42 athendriyavṛttirna smaraṇasamavāyinī karaṇatvāditi nāsau saṃdhānakāriṇī, puruṣastu kartṛtayā TBV-SD 113,01 smṛtisamavāyīti cakṣuṣā parigate'rthe tadupadarśitapūrvavyaktigatāṃ jātiṃ saṃdhāsyatīti, tadasat; yataḥ TBV-SD 113,02 so'pi na svatantratayā'rthagrāhakaḥ kintu darśanasahāyaḥ | yadi punaḥ svatantra evārthagrāhakaḥ syāt tathā TBV-SD 113,03 sati svāpa — mada — mūrcchādiṣvapi sarvavyaktyanugatajātipratipattiḥ syāt | tasmādātmā'pi darśanasahāya TBV-SD 113,04 evārthavedī | darśanaṃ ca pūraḥsannihitaṃ vyaktisvarūpamanusarati, nahi smṛtigocaramapi pūrvadṛṣṭavyaktigataṃ TBV-SD 113,05 jātyādikamiti na darśanasahāyo'pi tadanusaṃdhānasamartha ātmā | atha smaraṇopanītaṃ jātirūpamātmā TBV-SD 113,06 tatra saṃdhāsyati; nanvatrāpi smṛtiḥ parihṛtapurovarttivyaktidarśanaviṣayā pūrvadṛṣṭamarthamanusarantī saṃlakṣyate | TBV-SD 113,07 tat kathaṃ purovarttini apravarttamānā svaviṣayān sāmānyādīṃstatra saṃghaṭayituṃ kṣamā ? tadasmṛtaṃ ca TBV-SD 113,08 saṃghaṭanaṃ kathamātmā'pi kartuṃ kṣamaḥ ? tathāhi — darśane sati draṣṭari tasya svarūpe jāte tannimagnaṃ na smṛti- TBV-SD 113,09 kṛtaṃ smartṛrūpaṃ bhāti | yadi tu bhāti tathā sati draṣṭṭarūpa evāsau, na smarttā | atha smartṛrūpe draṣṭṭasvarūpama- TBV-SD 113,10 nupraviṣṭaṃ pratibhāti, tathāpi smarttaivā'sau na draṣṭā | atha draṣṭṭa — smartṛsvarūpe vivikte bhātaḥ, tathā sati TBV-SD 113,11 tayorbheda iti naikatvam | tathāhi — draṣṭṭasvarūpaṃ dṛgviṣayāvabhāsi pratibhāti, smartṛsvarūpamapi puṃsaḥ smṛti- TBV-SD 113,12 viṣayamavatīrṇamavabhāti; tat kutaḥ pūrvāparayorjāti — rūpayoḥ saṃdhānam ? TBV-SD 113,13 yat punaruktam ‘smarataḥ pūrvadṛṣṭārthānusaṃdhānādutpadyamānā matiścakṣuḥsaṃbaddhatve pratyakṣam’ iti, eta- TBV-SD 113,14 dapyasat; nendriyamatiḥ smṛtigocarapūrvarūpagrāhiṇī, tat kathaṃ sā tatsaṃdhānamātmasātkaroti ? pūrvadṛ- TBV-SD 113,15 ṣṭasaṃdhānaṃ hi tatpratibhāsanam, tatpratibhāsasaṃbandhe cendriyamateḥ parokṣārthagrāhitvāt parisphuṭapratibhā- TBV-SD 113,16 sanam asannihitaviṣayagrahaṇaṃ ca, tat kutastayoraikyam ? atha parokṣagrahaṇaṃ svātmanā nendriyamatiḥ TBV-SD 113,17 saṃspṛśati, evaṃ tarhi tadviviktendriyamatiriti kathaṃ tatsaṃdhāyikā sāmagrī abhyupeyate ? yadi ca TBV-SD 113,18 smṛtiviṣayasvabhāvatayā dṛśyamāno'rthaḥ pratyakṣabuddhibhiravagamyate, tathā sati smṛtigocaraḥ pūrvasva- TBV-SD 113,19 bhāvo varttamānatayā bhātīti viparītakhyātiḥ sarvaṃ darśanaṃ bhavet | atha yat tadā tatrāvidyamāna- TBV-SD 113,20 marthamavaiti jñānaṃ tatra viparītakhyātiḥ, pratyakṣapratītistu pūrvasaṃdhānādapyupajāyamānā pūraḥ sadeva TBV-SD 113,21 vastu gṛhṇatī kathaṃ viparītakhyātirbhavet ? nanu pūrvarūpagrāhitayā tasyāḥ sadarthagrahaṇameva na saṃbhavati; TBV-SD 113,22 smaraṇopaneyaṃ hi rūpaṃ pratiyatī vartamānatayā pratyakṣabuddhirna pratibhāsamānavapuṣaḥ sattāṃ sādhayi- TBV-SD 113,23 tumalam, pratyastamite'pi rūpe smṛteravatārāt | tadanusāriṇī cākṣamatirapi tadevānusarantī na TBV-SD 113,24 sattā''spadam | tasmādindriyamatiḥ sakalā pūrvarūpagrahaṇaṃ pariharantī varttamāne parisphuṭe varttata iti TBV-SD 113,25 tadaiva tadgatāṃ jātimudbhāsayituṃ prabhuriti na pūrvāparavyaktigatā jātiḥ samasti | yadeva hi dvitīyavya- TBV-SD 113,26 ktigataṃ rūpaṃ bhāti tadeva sat, pūrvavyaktigataṃ tu rūpaṃ na bhātīti na tat sat | tataścānekavyaktivyā- TBV-SD 113,27 pikāyā jāterasiddhiriti na tatra liṅga — śabdayorapi pravṛttiriti na tābhyāmapi tatpratipattiḥ | yathā ca TBV-SD 113,28 vyaktibhinnā'nusyūtā jātirna saṃbhavati tathā yathāsthānaṃ pratipādayiṣyata ityāstāṃ tāvat | TBV-SD 113,29 tadevaṃ sattā — samavāyayoḥ paraparikalpitayorasiddheḥ ‘prāgasataḥ kāraṇasamavāyaḥ sattāsamavāyo TBV-SD 113,30 vā kāryatvam’ iti kāryatvasyāsiddhatvāt svarūpāsiddho'pi kāryatvalakṣaṇo hetuḥ | TBV-SD 113,31 atha syādeṣa doṣo yadi yathoktalakṣaṇaṃ kāryatvaṃ hetutvenopanyastaṃ syāt, yāvatā'bhūtvā bhavanala- TBV-SD 113,32 kṣaṇaṃ kāryatvaṃ hetutvenopanyastaṃ tenāyamadoṣaḥ | nanvevamapi bhū — bhūdharādeḥ kathamevaṃbhūtaṃ kāryatvaṃ siddham ? TBV-SD 113,33 atha yadi atra vipratipattiviṣayatā tadā'numānatasteṣu kāryatvaṃ sādhyate, taccānumānam — ‘bhū — bhūdharāyaḥ TBV-SD 113,34 kāryam, racanāvattvāt, ghaṭādivat’ iti kathaṃ na teṣu kāryatvalakṣaṇo hetuḥ siddhaḥ ? asadetat; yato'- TBV-SD 113,35 trāpi prayoge bhū — bhūdharāderavayavino'siddherāśrayāsiddhaḥ ‘racanāvattvāt’ iti hetuḥ, tadasiddhatvaṃ ca prāk TBV-SD 113,36 pratipāditam | TBV-SD 113,37 kiñca, kimidaṃ racanāvattvam ? yadi avayavasanniveśo racanā tadvattvaṃ ca pṛthivyādestadutpādya- TBV-SD 113,38 tvam tadā'vayavasanniveśasya saṃyogāparanāmno'siddhatvādasiddhaviśeṣaṇo racanāvattvāditi hetuḥ | tathā, TBV-SD 113,39 pṛthivyādiṣu saṃyogajanyatvasya viśeṣyasyāsiddhatvādasiddhaviśeṣyaśca prakṛto hetuḥ | TBV-SD 113,40 kathaṃ saṃyogāsiddhatvam yenoktadoṣaduṣṭaḥ prakṛto hetuḥ syāt ? ucyate, tadgrāhakapramāṇābhāvāt TBV-SD 113,41 bādhakapramāṇopapatteśca | tathāhi — TBV-SD 113,43 “saṃkhyā — parimāṇāni pṛthaktvam saṃyoga — vibhāgau paratvā'paratve karma ca rūpisamavāyāccā- TBV-SD 113,44 kṣuṣāṇi” TBV-SD 114,01 iti vacanāt dṛśyavastusamavetasya saṃyogasya pareṇa pratyakṣagrāhyatvamabhyupagatam | na ca nirantaro- TBV-SD 114,02 tpannavastudvayapratibhāsakāle'dhyakṣapratipattau tadvyatirekeṇāparaḥ saṃyogo bahirgrāhyarūpatāṃ bibhrāṇaḥ prati- TBV-SD 114,03 bhāti, nāpi kalpanābuddhau vastudvayaṃ yathoktaṃ vihāya śabdollekhaṃ cāntaram aparaṃ varṇākṛtyakṣarākārarahitaṃ TBV-SD 114,04 saṃyogasvarūpamudbhāti | tadevamupalabdhilakṣaṇaprāptasya saṃyogasyānupalabdherabhāvaḥ, śaśaviṣāṇavat | TBV-SD 114,05 tena yadāha uddyotakaraḥ — TBV-SD 114,06 “yadi saṃyogo nārthāntaraṃ bhavet tadā kṣetra — bījodakādayo nirviśiṣṭatvāt sarvadaivāṅkurādikāryaṃ TBV-SD 114,07 kuryuḥ, na caivam, taṇāt sarvadā kāryā'nārambhāt kṣetrādīnyaṅkurotpattau kāraṇāntarasāpekṣāṇi, yathā TBV-SD 114,08 mṛtpiṇḍādisāmagrī ghaṭādikaraṇe kulālādisāpekṣā; yo'sau kṣetrādibhirapekṣyaḥ sa saṃyoga iti TBV-SD 114,09 siddham | kiñca, asau saṃyogo dravyayorviśeṣaṇabhāvena pratīyamānatvāt tato'rthāntaratvena pratyakṣasiddha TBV-SD 114,10 eva | tathāhi — kaścit kenacit ‘saṃyukte dravye āhara’ ityukto yayoreva dravyayoḥ saṃyogamupalabhate te TBV-SD 114,11 evāharati na dravyamātram | kiñca, dūrataravarttinaḥ puṃsaḥ sāntare'pi vane nirantararūpāvasāyinī buddhi- TBV-SD 114,12 rudayagāsādayati, seyaṃ mithyābuddhiḥ mukhyapadārthānubhavamantareṇa na kvacidupajāyate | na hyananubhūtago- TBV-SD 114,13 darśanasya gavaye ‘gauḥ’ iti vibhramo bhavati | tasmādavaśyaṃ saṃyogo mukhyo'bhyupagantavyaḥ | tathā, ‘na caitraḥ TBV-SD 114,14 kuṇḍalī’ ityanena pratiṣedhavākyena na kuṇḍalaṃ pratiṣidhyate, nāpi caitraḥ, tayoranyatra deśādau sattvāt | TBV-SD 114,15 tasmāccaitrasya kuṇḍalasaṃyogaḥ pratiṣidhyate | tathā, ‘caitraḥ kuṇḍalī’ ityanenāpi vidhivākyena na caitra- TBV-SD 114,16 kuṇḍalayoranyataravidhānam, tayoḥ siddhatvāt; pāriśeṣyāt saṃyogavidhānam | tasmādastyeva saṃyogaḥ” TBV-SD 114,17 iti, tannirastaṃ draṣṭavyam; saṃyuktadravyasvarūpāvabhāsavyatirekeṇāparasya saṃyogasya TBV-SD 114,18 pratyakṣe nirvikalpake savikalpake vā'pratibhāsasya pratipāditatvāt | TBV-SD 114,19 na ca saṃyuktapratyayānyathānupapattyā saṃyogakalpanopapannā, nirantarāvasthayoreva bhāvayoḥ saṃyukta- TBV-SD 114,20 pratyayahetutvāt | yāvacca tasyāmavasthāyāṃ saṃyogajanakatvena saṃyuktapratyayaviṣayau tāviṣyete tāvat saṃyo- TBV-SD 114,21 gamantareṇa saṃyuktapratyayahetutvena tadviṣayau kiṃ neṣyete kiṃ pāramparyeṇa ? na ca sāntare vane nirantarāvabhā- TBV-SD 114,22 sinī buddhirmukhyapadārthānubhavapūrvikā, askhalatpratyayatvenānupacarītatvāt | ‘na caitraḥ kuṇḍalī’ ityādau TBV-SD 114,23 caitrasaṃbandhikuṇḍalaṃ niṣidhyate vidhīyate vā na saṃyogaḥ | na ca saṃbandhavyatirekeṇa caitrasya kuṇḍala- TBV-SD 114,24 saṃbandhānupapattiriti vaktuṃ śakyam, yataścaitra — kuṇḍalayoḥ kiṃ saṃbandhinoḥ sa saṃbandhaḥ, utāsaṃbandhinoḥ ? TBV-SD 114,25 nāsaṃbandhinoḥ, himavadvindhyayorivāsaṃbandhinoḥ saṃbandhānupapatteḥ; na cāsaṃbandhinorbhinnasaṃbandhena tada- TBV-SD 114,26 bhinnaṃ saṃbandhitvaṃ śakyaṃ vidhātum, viruddhadharmādhyāsena bhedāt | nāpi bhinnam, tatsadbhāve'pi tayoḥ TBV-SD 114,27 svarūpeṇāsaṃbandhitvaprasaṅgāt; bhinnasya tatkṛtopakāramantareṇa tatsaṃbandhitvāyogāt; tato'paropakāra- TBV-SD 114,28 kalpane'navasthāprasaṅgāt | saṃbandhinostu saṃbandhaparikalpanaṃ vyartham, saṃbandhamantareṇāpi tayoḥ svata TBV-SD 114,29 eva saṃbandhisvarūpatvāt | TBV-SD 114,30 yattūktam ‘viśiṣṭāvasthāvyatirekeṇa kṣiti — bījodakādīnāṃ nāṅkurajanakatvam, sā ca viśiṣṭā- TBV-SD 114,31 vasthā teṣāṃ saṃyogarūpā śaktiḥ, tadasāram; yato yathā viśiṣṭāvasthāyuktāḥ kṣityādayaḥ saṃyogamutpā- TBV-SD 114,32 dayanti tathā tadavasthāyuktā aṅkurādikamapi kāryaṃ niṣpādayiṣyantīti vyarthaṃ saṃyogaśaktestadantarāla- TBV-SD 114,33 varttinyāḥ parikalpanam | atha saṃyogaśaktivyatirekeṇa na kāryotpādane kāraṇakalāpaḥ pravarttata iti TBV-SD 114,34 nirbandhastarhi saṃyogaśaktyutpādane'pyaparasaṃyogaśaktivyatirekeṇa nāsau pravarttata ityaparā saṃyogaśaktiḥ TBV-SD 114,35 parikalpanīyā, tatrāpyaparetyanavasthā | atha tāmantareṇāpi śaktimutpādayanti tarhi kāryamapi TBV-SD 114,36 tāmantareṇaivāṅkurādikaṃ nirvarttayiṣyantīti vyarthaṃ saṃyogaśaktestadantarālavarttinyāḥ kalpanam | TBV-SD 114,37 na ca viśiṣṭāvasthāvyatirekeṇa pṛthivyādayaḥ saṃyogaśaktimapi nirvarttayituṃ kṣamāḥ; tathā'bhyupagame TBV-SD 114,38 sarvadā tannirvarttanaprasaṅgādaṅkurāderapyanavaratotpattiprasaṅgaḥ | na cānyatarakarmādisavyapekṣāḥ saṃyogamutpā- TBV-SD 114,39 dayanti kṣityādaya iti nāyaṃ doṣaḥ, karmotpattāvapi saṃyogapakṣoktadūṣaṇasya sarvasya tulyatvāt | TBV-SD 114,40 tasmādekasāmagryadhīnaviśiṣṭotpattimatpadārthavyatirekeṇa nāparaḥ saṃyogaḥ, tasya bādhakapramāṇa- TBV-SD 115,01 viṣayatvāt sādhakapramāṇābhāvācca | yastu ‘saṃyukte dravye ete’ iti, ‘anayorvā'yaṃ saṃyogaḥ’ iti TBV-SD 115,02 vyapadeśaḥ sa bhedāntarapratikṣepāpratikṣepābhyāṃ tathā'yasthotpannavastudvayanibandhana eva, nāto'parasya TBV-SD 115,03 saṃyogasya siddhiḥ | na cākṣaṇikatve tayoḥ sa saṃbandhī yuktaḥ | tatsaṃbandhasya samavāyasya niṣiddhatvāt TBV-SD 115,04 niṣetsyamānatvācca | na ca tajjanyatvādasau tatsaṃbandhī, akṣaṇikatve janakatvavirodhasya pratipādayi- TBV-SD 115,05 ṣyamāṇatvāt | kṣaṇikatve'pi tayorekasāmagryadhīnā nairantaryotpattireva, nāparaḥ saṃyoga iti ‘racanā- TBV-SD 115,06 vattvāt’ ityatra hetorviśeṣaṇasya saṃyogaviśeṣasya racanālakṣaṇasyā'siddhestadvato viśeṣyasyāpyasiddhi- TBV-SD 115,07 riti svarūpāsiddhatvam | TBV-SD 115,08 atha pṛthivyādeḥ kāryatvaṃ bauddhairabhyupagamyata eveti nāsiddhatvaṃ tairasya hetoḥ preraṇīyam | nanvatrāpi TBV-SD 115,09 yādṛgbhūtaṃ buddhimatpūrvakatvena devakulādiṣvanvaya — vyatirekābhyāṃ vyāptaṃ kāryatvamupalabdham — yadakriyāda- TBV-SD 115,10 rśino'pi jīrṇadevakulādāvupalabhyamānaṃ laukikaparīkṣakādestatra kṛtabuddhimutpādayati — tādṛgbhūtasya TBV-SD 115,11 kṣityādiṣu kāryatvasyā'nupalabdherasiddhaḥ kāryatvalakṣaṇo hetuḥ | upalambhe vā tatra tato jīrṇadevakulā- TBV-SD 115,12 diṣvivā'kriyādarśino'pi kṛtabuddhiḥ syāt; na hyanbaya — vyatirekābhyāṃ suvivecitaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ TBV-SD 115,13 vyabhicarati, tasyā'hetukatvaprasaṅgāt | ataḥ kṣityādiṣu kāryatvadarśanādakriyādarśinaḥ kṛtabuddhyanu- TBV-SD 115,14 papatteryad buddhimatkāraṇatvena vyāptaṃ kāryatvaṃ devakulādiṣu niścitaṃ tat tatra nāstītyasiddho hetuḥ; kevalaṃ TBV-SD 115,15 kāryatvamātraṃ prasiddhaṃ tatra | na ca prakṛtyā parasparamarthāntaratvena vyavasthito'pi dharmaḥ śabdamātreṇā'bhedī TBV-SD 115,16 hetutvenopādīyamāno'bhimatasādhyasiddhaye paryāpto bhavati, sādhyaviparyaye'pi tasya bhāvāvirodhāt; TBV-SD 115,17 yathā valmīke dharmiṇi kumbhakārakṛtatvasiddhaye mṛdvikāramātraṃ hetutvenopādīyamānamiti | yad buddhi- TBV-SD 115,18 matkāraṇatvena vyāptaṃ devakulādau kāryatvaṃ pramāṇataḥ prasiddhaṃ tacca kṣityādāvasiddham; yacca kṣityādau TBV-SD 115,19 kāryatvamātraṃ hetutvenopanyasyamānaṃ siddhaṃ tat sādhyaviparyaye bādhakapramāṇābhāvāt saṃdigdhavyatirekatve- TBV-SD 115,20 nānaikāntikam; na tato'bhimatasādhyasiddhiḥ | TBV-SD 115,21 nanvetat kāryasamaṃ nāma jātyuttaram | tathāhi — ‘kṛtakatvādanityaḥ śabdaḥ’ ityukte jātivādyatrāpi TBV-SD 115,22 prerayati — kimidaṃ ghaṭādigataṃ kṛtakatvaṃ hetutvenopanyastam, kiṃ vā śabdagatam, athobhayagatamiti ? TBV-SD 115,23 ādye pakṣe hetorasiddhiḥ, na hyanyadharmo'nyatra vartate | dvitīye'pi sādhanavikalo dṛṣṭāntaḥ | tṛtīye'pye- TBV-SD 115,24 tāveva doṣāviti | etacca kāryasamaṃ nāma jātyuttaramiti pratipāditam; yathoktam — “kāryatvānyatvale- TBV-SD 115,25 śena yat sādhyāsiddhidarśanaṃ tat kāryasamam” iti, kāryatvasāmānyasyānityatvasādha- TBV-SD 115,26 katvenopanyāse'bhyupagate dharmibhedena vikalpanavad buddhimatkāraṇatve kṣityāde; kāryatvamātreṇa sādhye'bhīṣṭe TBV-SD 115,27 dharmibhedena kāryatvādervikalpanāt, asadetat; yataḥ sāmānyena kāryatvānityatvayorviparyaye bādhakapra- TBV-SD 115,28 māṇabalād vyāptisiddhau kāryatvasāmānyaṃ śabdādau dharmiṇyupalabhyamānamanityatvaṃ sādhayatīti kāryatva- TBV-SD 115,29 mātrasyaiva tatra hetutvenopanyāse dharmavikalpanaṃ yat tatra kriyeta tat sarvānumānocchedakatvena kāryasamajā- TBV-SD 115,30 tyuttaratāmāsādayati; na tvevaṃ kṣityāderbuddhimatkāraṇatve sādhye kāryatvasāmānyaṃ hetutvena saṃbhavati, tasya TBV-SD 115,31 viparyaye bādhakapramāṇābhāvāt sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvenā'naikāntikatvāt | yacca buddhimatkāra- TBV-SD 115,32 ṇapūrvakatvena vyāptaṃ devakulādau kāryatvaṃ pratipannam — yadakriyādarśino'pi jīrṇaprāsādādau kṛtabuddhimu- TBV-SD 115,33 tpādayati — tat tatrāsiddhamiti pratipāditam | TBV-SD 115,34 api ca, yadi atra vyāpakanityaikabuddhimatkāraṇaṃ kṣityādeḥ kāraṇatvenā'bhipretaṃ kāryatvalakṣaṇā- TBV-SD 115,35 ddhetoḥ tathā sati ghaṭādau dṛṣṭāntadharmiṇi tatpūrvakatvena kāryatvasyāniścayāt sādhyavikalo dṛṣṭāntaḥ, TBV-SD 115,36 viruddhaśca hetuḥ syāt, anityabuddhyādhārāvyāpakā'nekakartṛpūrvakatvena vyāptasya kāryatvasya ghaṭādau TBV-SD 115,37 niścayāt | atha buddhimatkāraṇatvamātraṃ sādhyatvenābhipretaṃ kṣityādau tarhi nityabuddhyādhāra — vyāpakaikakartṛ- TBV-SD 115,38 pūrvakatvalakṣaṇasya viśeṣasya kṣityādāvasiddherneśvarasiddhiḥ | atha buddhimatkāraṇatvasāmānyameva kṣityādau TBV-SD 115,39 sādhyate, tacca pakṣadharmatābalād viśiṣṭaviśeṣādhāraṃ sidhyati nirviśeṣasya sāmānyasyāsaṃbhavāt, TBV-SD 115,40 anityajñānavataḥ śarīriṇaḥ kṣityādivinirmāṇasāmarthyarahitatvena ghaṭādāvupalabdhasya viśeṣasya buddhi- TBV-SD 115,41 matkāraṇatvasāmānyādhārasya tatrāsaṃbhavāt | nanvevaṃ sāmānyāśrayatvena yad ghaṭādau vyaktisvarūpaṃ TBV-SD 116,01 pratipannaṃ tasya kṣityādāvasaṃbhavāt, anyasya ca vyaktisvarūpasya vivakṣitasāmānyāśrayatvenāprasiddhatvāt, TBV-SD 116,02 nirādhārasya ca sāmānyasyāsaṃbhavāt, buddhimatkāraṇatvasāmānyasyaiva kṣityādau na siddhiḥ syāt; na TBV-SD 116,03 hi kvacid gotvādhārasya khaṇḍādivyaktiviśeṣasyā'saṃbhave'nyarūpamahiṣyādivyaktisamāśritaṃ gotvaṃ TBV-SD 116,04 kutaściddhetoḥ siddhimāsādayati | TBV-SD 116,05 atha kāryatvasya kṣityādau buddhimatkāraṇatvābhāve'bhāvaprasaṅgād vilakṣaṇavyattayāśritasyāpi TBV-SD 116,06 tatsāmānyasya tatra siddhirbhavatyeva; yathā mahānasavilakṣaṇagiriśikharādyādhārasyāgnisāmānyasya TBV-SD 116,07 dhūmāt prasiddhiḥ | syādetat, yadi adhūmavyāvṛttaṃ dhūmamātramanagnivyāvṛttenāgninā vyāptaṃ yathā TBV-SD 116,08 pratyakṣā'nupalambhalakṣaṇāt pramāṇāt prasiddhaṃ tathā'trāpyabuddhimatkāraṇavyāvṛttena buddhimatkāraṇatva- TBV-SD 116,09 mātreṇā'kāryavyāvṛttasya kāryamātrasya kutaścit pramāṇād vyāptiḥ sarvopasaṃhāreṇa niścitā syāt, TBV-SD 116,10 yāvatā saiva na siddhā | atha yathā kāryadharmānuvṛtteḥ kāryaṃ hutabhujo dhūmaḥ, sa tadabhāve'pi bhavan TBV-SD 116,11 hetumattāṃ vilaṅghayet iti nāgnivyatirekeṇa dhūmasya sadbhāva iti sarvopasaṃhāreṇa vyāptisiddhistathā'- TBV-SD 116,12 trāpi bhūdharādi kāryadharmānuvṛttito buddhimatkāraṇakāryam, tadabhāve tad bhavad nirhetukaṃ syāditi TBV-SD 116,13 sarvopasaṃhāreṇa vyāptisiddhiḥ | nanu ghaṭādilakṣaṇaḥ kāryaviśeṣo buddhimadanvaya — vyatirekānuvidhāyī TBV-SD 116,14 ya upalabhyamānastatsamāneṣu padārtheṣvakriyādarśino'pi kṛtabuddhimutpādayati, sa eva buddhimatkāra- TBV-SD 116,15 ṇakāryatvāt tadabhāve bhavan nirhetukaḥ syāditi vaktuṃ śakyam, na punaḥ kāryatvamātraṃ kāraṇamātrahetukaṃ TBV-SD 116,16 buddhimatkāraṇābhāve bhavannirhetukamāsajyate, taddhi kāraṇamātrābhāve bhavad nirhetukaṃ syāt | na ca TBV-SD 116,17 kāryaviśeṣaḥ kartāramantareṇa nopalabdha iti kāryatvamātramapi kartṛviśeṣānumāpakamiti nyāyavidā TBV-SD 116,18 vaktuṃ yuktam; anyathā dhūmaviśeṣastatkālavahnyavyabhicarito mahānasādāvupalabdha iti dhūpaghaṭikādau TBV-SD 116,19 dhūmamātramapi tatkālavahnyanumāpakaṃ syāt | atha tatra tatkālavahnyanumāne tataḥ pratyakṣavirodhaḥ, sa TBV-SD 116,20 tarhi bhūruhādāvapyakṛṣṭajāte kartranumāne kāryatvalakṣaṇāddhetoḥ samānaḥ | atha tatkarturatīndriyatvā- TBV-SD 116,21 bhyupagamād na pratyakṣavirodhaḥ, dhūpaghaṭikādāvapi vahneratīndriyatvābhyupagame ko doṣo yena pratyakṣa- TBV-SD 116,22 virodha udbhāvyeta ? atha ‘yadi tatra tatkālasaṃbandhyanalo bhavet tadā bhāsvararūpasaṃbandhitvāt pratyakṣaḥ TBV-SD 116,23 syāt’ ityapratyakṣatvalakṣaṇo doṣaḥ; nanu bhāsvararūpasaṃbandhitvādanalo yadi tatkālaṃ syāt pratyakṣa TBV-SD 116,24 eva bhavedityetadeva kuto'vasitam ? mahānasādau tathābhūtasyaiva tasya darśanāditi cet; nanvevaṃ bhūru- TBV-SD 116,25 hādāvapi yadi kartā syāt tadā śarīravān dṛśya eva syāt, ghaṭādau kartustathābhūtasyaiva tasyopa- TBV-SD 116,26 lambhāt iti samānaṃ paśyāmaḥ | TBV-SD 116,27 atha vṛkṣaśākhābhaṅgādikāryasyā'dṛśyaḥ piśācādiḥ kartā yathā'bhyupagataḥ, svaśarīrā'vayavānāṃ TBV-SD 116,28 vā'paraśarīravyatirekeṇāpi yathā vā prerako devadattādiḥ, tathā bhūruhādikāryakartā'dṛśyaḥ śarīrā- TBV-SD 116,29 dirahitaśca yadi syāt ko doṣaḥ ? na kaścid dṛṣṭavyatikramavyatirekeṇa | tathāhi — devadattāderapi TBV-SD 116,30 svaśarīrāvayavaprerakatvaṃ viśiṣṭaśarīrasaṃbandhavyatirekeṇa nopalabdhamityetāvanmātrameva tatra tasya TBV-SD 116,31 kartṛtvanibandhanam, nāparaśarīrasaṃbandhastatra tasyopayogī iti bhūruhādikarturapi śarīrasaṃbaddhasyaiva TBV-SD 116,32 kāryakaraṇe vyāpāro yuktaḥ nānyathā | tatsaṃbandhaśca tasya yadi tatkṛto'bhyupagamyate tadā śarīrasaṃba- TBV-SD 116,33 ndharahitasya tadakaraṇasāmarthyamityaparaśarīrasaṃbandho'bhyupagantavyaḥ; anyathā śarīrasaṃbandharahitasya TBV-SD 116,34 kathaṃ prastutakāryakaraṇam ? tathā, tadabhyupagame vā'parāparaśarīranirvartane kṣīṇavyāpāratvādīśasya na TBV-SD 116,35 bhūruhādikāryanirvartanam | atha tadanirvartitaṃ taccharīraṃ tadā'trāpi vaktavyam — kiṃ tat kāryam, uta TBV-SD 116,36 nityamiti ? yadyādyaḥ pakṣaḥ, tadā tasya kāryatve satyapi na kartṛpūrvakatvam, tatastenaiva kāryatva- TBV-SD 116,37 lakṣaṇo heturvyabhicārī | atha nityam, tadā yathā taccharīrasya śarīratve satyapi nityatvalakṣaṇaḥ TBV-SD 116,38 svabhāvātikramo'bhyupagamyate tathā bhūruhādeḥ kāryatve satyapyakartṛpūrvakatvamabhyupagantavyamiti puna- TBV-SD 116,39 rapi tairheturvyabhicārī prakṛtaḥ | TBV-SD 116,40 piśācādestu śarīrasaṃbandharahitasya kāryakartṛtvaṃ muktātmana ivānupapannam | athāstyeva tasya TBV-SD 116,41 śarīrasaṃbandhaḥ, kintvadṛśyaśarīrasaṃbandhādasāvadṛśyaḥ kartā'bhyupagamyate; nanu kulālāderapi śarīra- TBV-SD 116,42 saṃbandha eva dṛśyatvaṃ nāparam, svarūpeṇātmano'dṛśyatvāt | atha dṛśyaśarīrasaṃbandhāt tasya dṛśya- TBV-SD 117,01 tvam; nanu piśācādiśarīrasya śarīratve satyapi kathamadṛśyatvam ? asmadādicakṣurvyāpāreṇa tasyā- TBV-SD 117,02 nupalambhāditi cet; nanu yathā śarīratve satyapyasmadādiśarīravilakṣaṇaṃ piśācādilakṣaṇaṃ śarīrama- TBV-SD 117,03 nupalabhyatvenābhyupagamyate tathā ghaṭādivilakṣaṇaṃ bhūruhādi kāryatve satyapyakartṛkatvena kiṃ nābhyupa- TBV-SD 117,04 gamyate ? tathā'bhyupagame ca punarapi prakṛto heturvyabhicārī | tadevamasiddhatvā'naikāntikatva — viru- TBV-SD 117,05 ddhatvadoṣaduṣṭatvād nāsmāddhetoḥ prastutasādhyasiddhiḥ | tena yaduktam ‘pṛthivyādigatasya kāryatvasyā- TBV-SD 117,06 pratipatterna tasmādīśvarāvagamaḥ’ iti, tad yuktamevoktam | TBV-SD 117,07 yattūktam ‘pṛthivyādīnāṃ bauddhaiḥ kāryatvamabhyupagatam te kathamevaṃ vadeyuḥ’ iti, tadasāram; prakṛta- TBV-SD 117,08 sādhyasiddhinibandhanasya kāryatvasya teṣvasiddhatvapratipādanāt | yaccābhāṣi ‘ye'pi cārvākāsteṣāṃ TBV-SD 117,09 kāryatvaṃ necchanti teṣāmapi viśiṣṭasaṃsthānayuktānāṃ kathamakāryatā’ iti, tadapyayuktam; saṃsthānayukta- TBV-SD 117,10 tvasyāsiddhatvādidoṣaduṣṭatvapratipādanāt | yacca ‘saṃsthānaśabdavācyatvaṃ kevalaṃ ghaṭādibhiḥ sāmānyaṃ TBV-SD 117,11 pṛthivyādīnām, na tvarthaḥ kaścid dvayoranugataḥ samāno vidyate’ tadevameva; yattūktam ‘dhūmādāvapi TBV-SD 117,12 pūrvāparavyaktigato naiva kaścidanugato'rthaḥ samāno'sti’ ityādi, tadasaṅgatam; ghaṭādisaṃsthānebhyaḥ TBV-SD 117,13 pṛthivyādisaṃsthānasya vailakṣaṇyena hetorasiddhatvapratipādanāt | TBV-SD 117,14 yadapyuktam ‘vyutpannānāmastyeva pṛthivyādisaṃsthānavattva — kāryatvāderhetordharmidharmatā'vagamaḥ, TBV-SD 117,15 avyutpannānāṃ tu prasiddhānumāne dhūmādāvapi nāsti’ iti, tadapyacāru; yato yadyanumānanimittahetupakṣa- TBV-SD 117,16 dharmatva — pratibandhalakṣaṇāṃ vyutpattimāśritya vyutpannā abhidhīyante tadā pṛthivyādigatasaṃsthāna — kārya- TBV-SD 117,17 tvādau ghaṭādisaṃsthānavailakṣaṇye prakṛtasādhyasādhake vyutpattirna keṣāñcidapi bhavati, yathoktasādhya- TBV-SD 117,18 vyāptasya pṛthivyādau saṃsthānāderabhāvāt | bhāve vā śarīrādimato'smadādīndriyagrāhyasyānityabuddhyā- TBV-SD 117,19 didharmakalāpopetasya ghaṭādau saṃsthānādihetuvyāpakatvena pratipannasya kartuḥ pṛthivyādau tataḥ pratipattiḥ TBV-SD 117,20 syāt, na hi hetuvyāpakamapahāyā'vyāpakasya viruddhadharmākrāntasyā'parasya sādhyadharmasya pratipattiḥ TBV-SD 117,21 sādhyadharmiṇi yathoktalakṣaṇalakṣitahetubalasamutthetyanumānavidāṃ vyavahāraḥ | kāraṇamātrapratipattau tu TBV-SD 117,22 tataḥ tatra na vipratipattiriti siddhasādhyatā | atha hetulakṣaṇavyutpattivyatiriktāṃ vyutpattimāśritya TBV-SD 117,23 ‘vyutpannānām’ ityucyate tadā ‘kenacit sraṣṭrā jagat sṛṣṭam’ iti nirmūladurāgamāhitavāsanānāma- TBV-SD 117,24 styeva pṛthivyādisaṃsthānavattva — kāryatvāderhetordharmidharmatā'vagamādiḥ; na ca tathābhūtadharmidharmatādyavaga- TBV-SD 117,25 māt sādhyasiddhiḥ, vede mīmāṃsakasyā'smaryamāṇakartṛkatvādeḥ dharmidharmatā'vagamāderyathā'pauruṣeya- TBV-SD 117,26 tvasya | ‘avyutpannānāṃ tu prasiddhānumāne dhūmādāvapi nāsti’ iti yuktameva, asmābhirapyabhyupagamāt | TBV-SD 117,27 yattu ‘prāsādādisaṃsthānādervailakṣaṇye'pi pṛthivyādisaṃsthānādeḥ kāryatvādi pṛthivyādīnāmi- TBV-SD 117,28 ṣyate, kāryaṃ ca kartṛ — karaṇa — karmapūrvakaṃ dṛṣṭam’ ityādi, tadapyasaṅgatam; yato yadi nāma ghaṭāderviśiṣṭa- TBV-SD 117,29 kāryasya kartṛpūrvakatvamupalabdhaṃ naitāvatā'viśiṣṭasyāpi bhūruhādikāryasya kartṛpūrvakatvamabhyupagantuṃ TBV-SD 117,30 yuktam; anyathā pṛthivīlakṣaṇasya kāryasya rūpa — rasa — gandha — sparśaguṇayogitvamupalabdhaṃ bhūtatve sati, TBV-SD 117,31 vāyorapi tadyogitvamabhyupagamanīyaṃ syāt, tattvādeva | athātra pratyakṣādibādhaḥ, sa bhūruhādikārye- TBV-SD 117,32 ṣvapi samāna iti prāk pratipāditam | yattūktam ‘kartṛpūrvakasya kāryatvādestadvailakṣaṇyād na tataḥ TBV-SD 117,33 sādhyāvagamaḥ’ ityādi, tat satyameva; tadvailakṣaṇyasya prasādhitatvāt | ata eva siddham ‘yādṛgadhi- TBV-SD 117,34 ṣṭhātṛbhāvābhāvānuvṛttimat sanniveśādi’ ityādigranthapratipāditasya dūṣaṇasya kāryatvādau sarvasminnī- TBV-SD 117,35 śvarasādhake hetau samānatvād na kasyacit tatsādhakatā | ‘yadyevamanumānocchedaprasaṅgaḥ, dhūmādi TBV-SD 117,36 yathāvidhamagnyādisāmagrībhāvābhāvānuvṛttimat tathāvidhametad yadi parvatopari bhavet syāt tato TBV-SD 117,37 vahnyādyavagamaḥ’ ityādikastu pūrvapakṣagranthaḥ pūrvameva vihitottaraḥ | TBV-SD 117,38 yathā yathābhūto'dhūmavyāvṛtto dhūmo'nagnivyāvṛttenā'gninā vyāpto viparyaye bādhakapramāṇaba- TBV-SD 117,39 lādavasito giriśikharādāvupalabhyamānastaddeśamagnisāmānyamaniyatatārṇa — pārṇādyagnivyaktisamāśri- TBV-SD 118,01 tamanumāpayati; naivaṃ kāryatvamātraṃ buddhimatkāraṇatvasāmānyena vyāptaṃ viparyaye bādhakapramāṇabalād TBV-SD 118,02 niścitaṃ kintu kāraṇatvamātreṇa vyāptaṃ tat tadbalād niścitam, taccopalabhyamānaṃ kṣityādau kāra- TBV-SD 118,03 ṇamātramanumāpayati yathā giriśikharādāvupalabhyamāno dhūmastatsaṃbaddhamagnimātramaniyatavyaktiniṣṭham, TBV-SD 118,04 tena ‘pṛthivyādigatakāryatvadarśanāt kartradarśinastadapratipattivat śikharyādigatavahnyādyadarśināṃ TBV-SD 118,05 dhūmādapi tadapratipattirastu’ iti ko'nyo'numānasvarūpavido bhavato vaktuṃ kṣamaḥ | yadi hi kāryavi- TBV-SD 118,06 śeṣāddhūmalakṣaṇādupalabhyamānād gṛhītāvinābhāvasya puṃso'gnilakṣaṇakāraṇaviśeṣapratipattirgiriśikha- TBV-SD 118,07 rādau bhavati tadā kāryamātrāt pṛthivyādāvupalabhyamānādabuddhimatkāraṇaviśeṣasya tatra TBV-SD 118,08 pratipattau kimāyātam ? kāraṇamātrapratipattistu tatastatra bhavatyeva, “suvivecitaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ na TBV-SD 118,09 vyabhicarati” iti nyāyāt | ata evānyasya saṃbaddhasyānyataḥ pratipattau kāryakāraṇāvagamādau TBV-SD 118,10 prayatnaḥ kāryaḥ; anyathā tadutthapramāṇasya pramāṇābhāsatā syāt | yattu ‘na cātra śabdasāmānyaṃ vastvanu- TBV-SD 118,11 gamo nāstīti yuktaṃ vaktum, dhūmādāvapi śabdasāmānyasya vaktuṃ śakyatvāt’ iti, tadapyasaṅgatam; TBV-SD 118,12 dhūmādivailakṣaṇyena pṛthivyādau kāryatvasya buddhimatkāraṇatvāvyāpteḥ śabdasāmānyasya sādhitatvāt | TBV-SD 118,13 yacca ‘ghaṭādivat pṛthivyādi svāvayavasaṃyogairārabdhamavaśyaṃ tadviśleṣād vināśamanubhaviṣyati’ TBV-SD 118,14 ityādi, tadapyasaṅgatam; avayavasaṃyogavat tadviśleṣasyāpi vibhāgalakṣaṇasya vināśaṃ prati hetutve- TBV-SD 118,15 nopanyastasyāsiddhatvāt; tadasiddhatvaṃ ca saṃyogavad vaktavyam | ‘evaṃ vināśād vā saṃbhāvitāt TBV-SD 118,16 kāryatvānumānaṃ racanāsvabhāvatvād vā’ ityādi sarvaṃ nirastaṃ draṣṭavyam | yattu cārvākaṃ prati kāryatva- TBV-SD 118,17 sādhanāyoktam — ‘yathā laukika-vaidikyo racanayoraviśeṣāt kartṛpūrvakatvaṃ tathā prāsādādi — pṛthivyā- TBV-SD 118,18 disaṃsthānayorapi tadrūpatā'stu, aviśeṣāt’ tadapyacāru; tadviśeṣasya pratipāditatvāt; tataḥ kārya- TBV-SD 118,19 tvādilakṣaṇasya hetorasiddhataiva | yaccābhāṣi ‘siddhatve'pi nāsmāddhetoḥ sādhyasiddhiryuktā; na hi kevalāt TBV-SD 118,20 pakṣadharmād vyāptiśūnyāt sādhyāvagamaḥ’ tat satyameva, vyāptirahitāddhetoḥ sādhyasiddherasaṃbhavāt | TBV-SD 118,21 yacca ‘ghaṭādau kartṛpūrvakatvena kāryatvāvagame'pi keṣāñcit kāryāṇāmakartṛpūrvakāṇāṃ kāryatvadarśa- TBV-SD 118,22 nānna sarvaṃ kāryaṃ kartṛpūrvakam yathā vaneṣu vanaspatyādīnām’ iti, tadapi satyameva ‘tasmād neśvara- TBV-SD 118,23 siddhau kaściddheturavyabhicāryasti’ ityetatparyantam | yadapyuktam ‘nākṛṣṭajātaiḥ sthāvarādibhirvyabhicāro TBV-SD 118,24 vyāptyabhāvo vā, sādhyābhāve heturvartamāno vyabhicāryucyate; teṣu kartragrahaṇaṃ na kartrabhāvaniścayaḥ’ iti, TBV-SD 118,25 tadapyasāram; sarvapramāṇāviṣayatve'pi yadi sthāvarādiṣu kartrabhāvaniścayo na bhavati tathā sati TBV-SD 118,26 ākāśādau rūpādyabhāvaniścayo mā bhūt | atha tatra rūpādisadbhāvabādhakapramāṇasadbhāvāt tadabhāva- TBV-SD 118,27 niścayaḥ, so'trāpi samānaḥ | tacca pramāṇaṃ pradarśayiṣyāmo'nantarameva | TBV-SD 118,28 yattūktam ‘kṣityādyanvaya — vyatirekānuvidhānadarśanāt teṣām tadatiriktasya kāraṇatvakalpane'ti- TBV-SD 118,29 prasaṅgadoṣa iti, etasyāṃ kalpanāyāṃ dharmādharmayorapi na kāraṇatā bhavet’ ityādi, tadayuktam; dharmā- TBV-SD 118,30 dharmādeḥ kāraṇatvaṃ jagadvaicitryānyathā'nupapattyā vyavasthāpyate | tathāhi — sarvān utpattimataḥ prati TBV-SD 118,31 bhūmyādeḥ sādhāraṇatvāt tadanyādṛṣṭākhyavicitrakāraṇakṛtaṃ kāryavaicitryam | na caivamīśvarasya kāraṇa- TBV-SD 118,32 tvaparikalpanāyāṃ kiñcinnimittaṃ saṃbhavati, tadvyatirekeṇa kasyacidarthasyānupapadyamānasyādṛṣṭeḥ | na ca TBV-SD 118,33 cetanaṃ kartāraṃ vinā kāryasvarūpānupapattiriti śakyaṃ vaktum; dṛṣṭasyaiva sugatasutaiścaitanyasya jaga- TBV-SD 118,34 dvaicitryakartṛkatvenābhyupagamāt; tadā tadvyatiriktā'nyeśvarasya kalpanāyāṃ nimittābhāvāt | TBV-SD 118,35 na cādṛṣṭasya cetaneṣvapi sakalajagadupādānopakaraṇasaṃpradānādyabhijñātā na saṃbhavatīti TBV-SD 118,36 tadvyatirikto'paro maheśastajjñaḥ kalpanīya iti vaktuṃ yuktam, tajjñānavattvena tasyāpyasiddheḥ | na ca TBV-SD 118,37 sakalajagatkartṛtvādeva tajjñātvaṃ tasya siddham; itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | tathāhi — siddhe sakalajaga- TBV-SD 118,38 dupādānādyabhijñatve sakalajagatkartṛtvasiddhiḥ, tatsiddhau ca tasya tadabhijñatvasiddhiriti vyaktamitare- TBV-SD 119,01 tarāśrayatvam | atha yad yat kāryaṃ tat tad upādānādyabhijñakartṛpūrvakamupalabdhaṃ ghaṭādivat; pṛthi- TBV-SD 119,02 vyādyapi kāryam, tena tadapi tadabhijñakartṛpūrvakaṃ yuktamiti netaretarāśrayadoṣaḥ | nanu ghaṭādikārya- TBV-SD 119,03 karturapi kulālāderyadapi sarvathā ghaṭādyupādānādyabhijñatvaṃ siddhaṃ syāt tadā yujyetāpyetad vaktum; na TBV-SD 119,04 ca tasyā'pi ghaṭādyupādānopakaraṇādeḥ parimāṇā'vayavasaṃkhyeyatvādyanekadharmasākṣātkaraṇajñānamasti, TBV-SD 119,05 tattvaṃ siddham | cinmātraparijñānaṃ tu cetanatve'dṛṣṭasyāpi tadādhārasya vā sattvasya tadadṛṣṭa- TBV-SD 119,06 nirvartitaphalopabhoktuḥ pratiniyataśarīrādhiṣṭhāyakasya vidyate iti vyarthaṃ vyatiriktāparajñānavato maheśasya TBV-SD 119,07 parikalpanam | na cāyamekāntaḥ — sarvaṃ kāryaṃ tadupādānādyabhijñenaiva kartrā nirvartyata iti; svāpa — madā- TBV-SD 119,08 vasthāyāṃ śarīrādyavayavapreraṇasya kāryasya tadupādānābhijñānā'bhāve'pi tatkṛtatvenopalabdheḥ | TBV-SD 119,09 yaccoktam — ‘na cākṛṣṭajāteṣu sthāvarādiṣu tasyāgrahaṇena pratikṣepaḥ, anupalabdhilakṣaṇaprāptatvā- TBV-SD 119,10 dadṛṣṭavat’ iti, tadapyacāru; yato yadi tasya śarīrasaṃbandharahitasya kartṛtvamabhyupeyate tanna yuktisaṅga- TBV-SD 119,11 tam, tatsaṃbandharahitasya muktātmana iva jagatkartṛtvānupapatteḥ | atha jñāna — prayatna — cikīrṣā — samavā- TBV-SD 119,12 yābhāvād muktātmano'kartṛtvaṃ na punaḥ śarīrasaṃbandhābhāvāditi viṣamo dṛṣṭāntaḥ, tadayuktam; jñānādi- TBV-SD 119,13 samavāyasya kartṛtvenābhyupagatasya tatrā'pi niṣiddhatvāt | tasmāccharīrasaṃbandhādeva tasya jagatkartṛtvama- TBV-SD 119,14 bhyupagantavyam kulālasyeva ghaṭakartṛtvam | tatsaṃbandhaścedabhyupagamyate kathaṃ na tasyopalabdhilakṣaṇaprāpta- TBV-SD 119,15 tvam ? kulālāderapi śarīrasaṃbandhādeva upalabdhilakṣaṇaprāptatvam na punaḥ tatsaṃbandharahitasyātmano TBV-SD 119,16 dṛśyatvam | tacceśvare'pi śarīrasaṃbandhitvaṃ kartṛtvādabhyupagantavyamityupalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhe- TBV-SD 119,17 statkartuḥ sthāvarādiṣvabhāvaḥ siddha iti kathaṃ na taiḥ kāryatvalakṣaṇo heturvyabhicārī ? TBV-SD 119,18 athādṛśyaṃ taccharīramatastatra sadapi nopalabhyata ityayamadoṣaḥ; nanvevamapi ‘asmin sati idaṃ TBV-SD 119,19 sthāvarādikaṃ jātam’ iti pratipattirmā bhūt, tathā'nyakāraṇabhāve'pi yathā'tīndriyasye- TBV-SD 119,20 ndriyasyā'bhāve rūpādijñānaṃ nopajāyate tathā pṛthivyādikāraṇasākalye'pi kadācit taccharīravirahe TBV-SD 119,21 tatsthāvarādikāryaṃ nopajāyata iti vyatirekāt pratītiḥ kiṃ na syāt ? yadā yatrataccharīraṃ niyamena TBV-SD 119,22 saṃnihitamiti cā'yaṃ doṣastarhi yugapadbhāviṣu trilokādhikaraṇeṣu bhāveṣu kā vārtā ? na hyekasya TBV-SD 119,23 mūrtasya sāvayavasya maheśvaravapuṣo'pi yugapatsakalavyāptiḥ saṃbhavati | amūrtatve niraṃśaprasaṅgādākā- TBV-SD 119,24 śameva taccharīram, tasya taccharīratvenādyāpyasiddhatvāt | atha yāvanti kramabhāvīnyaṅkurādikāryāṇi TBV-SD 119,25 tāvanti tathāvidhāni taccharīrāṇi kalpyante tarhi taccharīraiḥ sakalaṃ jagadāpūritamiti nāṅkurādi- TBV-SD 119,26 kāryairutpattavyam tadutpattideśābhāvād, nāpi māheśvaraiḥ kvacit pravartitavyam, kutaścidvā nivartita- TBV-SD 119,27 vyam; taccharīrāṇāṃ pādādyabhighātabhayāt | api ca, tānyapi kāryāṇi, sāvayavatvāt, kumbhavat; TBV-SD 119,28 tatastatkaraṇe tāvantyevā'parāṇi tasya śarīrāṇi kalpanīyāni, punastatkaraṇe'pi nānava- TBV-SD 119,29 sthāto muktiḥ | tanna śarīravyāpārasahāyo'pyasau sthāvarādikāryaṃ karotīti kalpayituṃ yuktam, ane- TBV-SD 119,30 kadoṣaprasaṅgāt | TBV-SD 119,31 nā'pi sattāmātreṇā'sau svakāryaṃ karotīti kalpayituṃ yuktam, śarīrakalpanavaiyarthyaprasaṅgāt | TBV-SD 119,32 atha sarvotpattimatāmīśvaro nimittakāraṇam, tasya tatkāraṇatvaṃ sakalakāryakāraṇaparijñāne nānyathā, TBV-SD 119,33 tatparijñānavānityasyendriyaśarīramantareṇānupapatteḥ atastadarthaṃ tatpa- TBV-SD 119,34 rikalpanamiti cet, na; sakalahetuphalaviṣayaṃ tasyāsyendriyaśarīrajaṃ jñānaṃ na TBV-SD 119,35 saṃbhavati, indriyāṇāṃ yugapatsarvārthasannikarṣābhāvāt; indriyārthasannikarṣajaṃ ca naiyāyikaiḥ pratyakṣa- TBV-SD 119,36 mabhyupagamyate, taduktam — TBV-SD 119,37 “indriyārthasannikarṣotpannaṃ jñānamavyapadeśyamavyabhicāri vyavasāyātmakaṃ pratyakṣam” TBV-SD 119,38 TBV-SD 120,01 sāmagrī — phala — svarūpaviśeṣaṇapakṣatraye'pīndriyārthasaṃnikarṣajasya tasya prāmāṇyābhyupagamāt; tathā, TBV-SD 120,02 “pramāṇato'rthapratipattau pravṛttisāmarthyādarthavat pramāṇam” ityatra bhāṣyam TBV-SD 120,03 “pramātṛ — prameyābhyāmarthāntaraṃ pramitilakṣaṇe phale sādhakatamavad iti arthaḥ sahakāri pramāṇaṃ TBV-SD 120,04 pratipāditam, sahakāritvaṃ cā'rthasya pramāṇasya phalajanane vyāpriyamāṇasya phalajanakatvena tasyāpi TBV-SD 120,05 sahāyabhāvaḥ, ‘saha karotīti sahakāri’ iti vyutpatteḥ | na cāsannihitasyārthasyā'tītasyā'nāgatasya TBV-SD 120,06 vā pramitilakṣaṇaphalajananaṃ prati vyāpāraḥ saṃbhavati | na ca pramityajanako'rthaḥ, tadabhyupagame na TBV-SD 120,07 pramāṇaviṣayatānyataḥ sendriyaśarīrajanitapratyakṣajñānavattvābhyupagame maheśasya na sakalakārya- TBV-SD 120,08 kāraṇaviṣayajñānasaṃbhavaḥ; iti śarīrasaṃbandhāt tasya jagatkartṛtvābhyupagame tadakartṛtvameva prasaktam, TBV-SD 120,09 iti na tasyādṛśyaśarīrasaṃbandho'bhyupagantuṃ yuktaḥ | TBV-SD 120,10 api ca, ghaṭādi kāryaṃ dṛśyaśarīrasaṃbaddhapuruṣapūrvakamupalabdham ityaṅkurādi kāryamapi tathā TBV-SD 120,11 kalpanīyam | atha tatparikalpane pratyakṣabādhā'navasthādidoṣādaṅkurādikāryasya kartṛpūrvakataiva viśīryata TBV-SD 120,12 iti na tathākalpanam | nanu tadvivaraṇe ko doṣaḥ ? athāṅkurādeḥ kāryatā anekakaraṇa- TBV-SD 120,13 mātrābhāve samupajāyamānasya tasya akāryatāprasaktiḥ, na punaḥ kartṛbhāve; anyathā gopālaghaṭikādau TBV-SD 120,14 tatkālāgnyabhāve dhūmasyāpyabhāvaprasaktiḥ, na punaḥ kartṛbhāvenā'nalapūrvakatvaṃ vyāptigrahaṇakāle dhūmasya TBV-SD 120,15 pratipannam, tena tatastatra tatkāraṇamanalā'numānam | nanvevaṃ kāryamātraṃ kāraṇamātrapūrvakatvena vyāptaṃ TBV-SD 120,16 vyāptigrahaṇakāle pratipannamaṅkurādāvupalabhyamānaṃ kāraṇamātramidamanumāpayatu na punarbuddhimatkāraṇa- TBV-SD 120,17 viśeṣam, tena kāryamātrasya vyāpteraniścayāt | na ca dṛśyaśarīrasaṃbaddhabuddhimatkāraṇapūrvakatvaṃ kāryaviśe- TBV-SD 120,18 ṣasyopalabdhamaṅkurādau tu kāryatvamupalabhyamānaṃ tathābhūtakartṛpūrvakatvānumāne tatra pratyakṣavirodha ityadṛśya- TBV-SD 120,19 saṃbaddhaśarīrakartṛpūrvakatvamanumāpayatīti vaktuṃ śakyam; tathā'bhyupagame gopālaghaṭikādāvapi tatkā- TBV-SD 120,20 lādṛśyā'nalānumāpako dhūmaḥ kiṃ na syāt ? na ca vahniradṛśyo na saṃbhavatīti vaktuṃ śakyam, TBV-SD 120,21 nāyanaraśmiṣvadṛśyasya tasya sadbhāvābhyupagamāt | athāvyavahitarūpopalabdhyanyathānupapattyā tasya TBV-SD 120,22 tathābhūtasya parikalpanam; nanvevaṃ dhūmasadbhāvānyathā'nupapattyā tatra tasya tathābhūtasya kiṃ na parikalpa- TBV-SD 120,23 nam ? api ca, yathā'nalasya bhāsvararūpasaṃbandhitve satyapi tasyodbhūtatvā'nudbhūtatvābhyāṃ dṛśyatvā- TBV-SD 120,24 'dṛśyatve parikalpyete tathā prāsādā'ṅkurādīnāṃ kāryatve kiṃ na parikalpyete nyāyasya samānatvāt ? TBV-SD 120,25 tannādṛśyaśarīrasaṃbandhāt tasyāṅkurādikāryotpādakatvaṃ yuktam | dṛśyaśarīrasaṃbandhāt tatkartṛtve TBV-SD 120,26 upalabhyānupalambhāt kathaṃ tasya nā'bhāvaḥ ? yattūktam ‘na ca sarvā kāraṇasāmagryupalabdhilakṣaṇaprāptā’ TBV-SD 120,27 ityādi, tat satyameva; idaṃ tvasatyam — ‘īśvarasya kāraṇatve'pi na tatsvarūpagrahaṇaṃ pratyakṣeṇa, adṛṣṭavat TBV-SD 120,28 kāryadbāreṇa tatpratipatteḥ’ iti; adṛṣṭapratipattāviveśvarapratipattau kāryatvāderhetornirdoṣasyā'saṃbhavā- TBV-SD 120,29 diti pratipāditatvāt | TBV-SD 120,30 yattūktam ‘sthāvareṣu kartragrahaṇaṃ kartrabhāvāt, āhosvid vidyamānatve'pi tasyāgrahaṇamanupalabhya- TBV-SD 120,31 svabhāvatvena, evaṃ saṃdigdhavyatiriktatve na kaściddheturgamakaḥ, dhūmāderapi sakalavyaktyākṣepeṇa vyāptyu- TBV-SD 120,32 palambhakāle na sakalā vahnivyaktayo dṛśyāḥ’ ityādi yāvat ‘sarvamutpattimat kartṛ — karaṇapūrvakaṃ TBV-SD 120,33 dṛṣṭam, tasya sakṛdapi tathādarśanāt tajjanyatāsvabhāvaḥ, tasyaivaṃ svabhāvaniścitāvanyatamābhāve'pi TBV-SD 120,34 kathaṃ svabhāvaḥ’ iti, tadapyasaṃgatam; yato yādṛgbhūtameva ghaṭādikāryaṃ tatpūrvakamupalabdhaṃ tasya sakṛ- TBV-SD 120,35 dapi tathādarśanāt tajjanyaḥ svabhāvo vyavasthita iti tadanyatamābhāve'pi tasya bhāve sakṛdapi TBV-SD 120,36 tatastadbhāvo na syāditi yuktaṃ ca vaktum na punastadvilakṣaṇaṃ bhūruhādikaṃ kartṛ-karaṇapūrvakaṃ TBV-SD 120,37 kadācanāpyupalabdham kintu kāraṇamātrapūrvakam, atastadbhāve tasya bhavato'hetukatvaprāpte- TBV-SD 121,01 stadeva tad gamayatītyasakṛdāveditam | yathā ‘anupalabhyamānakartṛkeṣu sthāvareṣu karturanupalambhaḥ TBV-SD 121,02 śarīrādyabhāvāt, na tvasattvāt’ ityādi, tadapi pratikṣiptam; uktottaratvāt | yadapyuktam ‘caitanya- TBV-SD 121,03 mātreṇopādānādyadhiṣṭhānāt kathaṃ pratyakṣavyāpṛtiḥ’ ? tadasaṃgatam; tathopādānādyadhiṣṭhāyakatvasya TBV-SD 121,04 kvacidapyadarśanāt, adṛṣṭasyāpi tasya kalpane buddhyanadhiṣṭhitasyāpi bhūruhādyupādānasya tatkartṛtvaṃ TBV-SD 121,05 kiṃ na kalpyate adarśanāviśeṣāt ? TBV-SD 121,06 yaccābhyadhāyi ‘kāryasya śarīreṇa saha vyabhicāro dṛśyate, svaśarīrāvayavānāṃ hi śarīrāntarama- TBV-SD 121,07 ntareṇāpi pravṛtti — nivṛttī kevalo vidadhāti’ iti, tadapyayuktam; yataḥ śarīrasaṃbandhavyatirekeṇa ceta- TBV-SD 121,08 nasya svaśarīrāvayaveṣvanyatra vā kāryanirvartakatvaṃ na dṛṣṭamityanyatrāpi tat tasya na kalpanīyamitthetāva- TBV-SD 121,09 nmātrameva pratipādyate, na tvaparaśarīrasaṃbandhaparikalpanamatropayogi | yadi ca śarīrarahitasyāpi tasya TBV-SD 121,10 bhūruhādikārye vyāpāraḥ parikalpyate tarhi muktasyāpi tadantareṇa jñānasamavāyikāraṇatvaparikalpanaṃ TBV-SD 121,11 kiṃ na kriyate ? tathā'bhyupagame na jñāna — sukhādiguṇarahitātmasvarūpāvasthitirmuktiḥ saṃbhavati iti TBV-SD 121,12 tadarthamīśvarā''rādhanamasaṃgatamāsajyeta | yadapi ‘kāryaṃ śarīreṇa vinā karotīti naḥ sādhyam, tat TBV-SD 121,13 svaśarīragatam, anyagataṃ veti nānena kiñcit’ iti, tadapyasāram; śarīravyatirekeṇa kāryakaraṇādarśa- TBV-SD 121,14 nāt; svaśarīrapravṛttisvarūpe'pi kārye taccharīrasaṃbaddhasyaiva vyāpārāt, ataḥ “acetanaḥ kathaṃ bhāvasta- TBV-SD 121,15 dicchāmanuvarttate” iti dūṣaṇaṃ vyavasthitameva, acetanasya śarīrādeḥ śarīrāsaṃbaddhecchā- TBV-SD 121,16 mātrānuvartanā'darśanāt | tadasaṃbaddhasyecchāyā apyabhāvāt muktasyeva kutastadanuvartanamacetanakāryeṇa ? TBV-SD 121,17 atha adṛṣṭā'pi icchā aśarīrasya sthāṇoḥ parikalpyate, kimiti bhūruhādikaṃ kāryaṃ kartṛvikalaṃ dṛṣṭamapi na TBV-SD 121,18 kalpyate ? etena ‘īśvarasyāpi prayatnasadbhāve na kācit kṣatiḥ’ iti nirastam, śarīrābhāve muktātmana TBV-SD 121,19 iva prayatnāsaṃbhavāt | aparaśarīrarahitasvaśarīrāvayavapreraṇaprayatnasadbhāvo'pi na śarīrābhāve prayatnasa- TBV-SD 121,20 dbhāvā''vedakaḥ, sarvathā śarīrarahitasya tasya kvacidapyadarśanāt; dṛṣṭānusāriṇyaśca kalpanā bhavanti | TBV-SD 121,21 tataḥ sthāvareṣu śarīrābhāvād na tatkarturanupalabdhiḥ kintu karturabhāvāditi kathaṃ na taiḥ kāryatvāde- TBV-SD 121,22 rhetorvyabhicāraḥ ? TBV-SD 121,23 na ca yathā'dṛṣṭasyendriyasya cā'nvaya — vyatirekayoḥ kāryakāraṇabhāvavyavasthāpakayorabhāve'pi TBV-SD 121,24 kāraṇatvasiddhirvyatirekamātrāt tathā maheśvarasyāpi tatastatsiddhiḥ, tasya nityavyāpakatvābhyupagamena TBV-SD 121,25 vyatirekāsaṃbhavāt | ato na vyāptisiddhiḥ kāryatvādestatsādhakatvenopanyastasya hetoḥ | ‘ata eva na TBV-SD 121,26 satpratipakṣatā'pi, naikasmin sādhyānvite hetau sthite dvitīyasya tathāvidhasya tatrāvakāśaḥ’ iti TBV-SD 121,27 satyam, kintu sthāṇusādhakasya kāryatvādeḥ sādhyānvitatvameva na saṃbhavatīti pratipāditam | yacco- TBV-SD 121,28 ktam ‘nā'pi bādhā, abuddhimatkāraṇapūrvakatvasya pramāṇenā'grahaṇāt’ iti, tadasāṃpratam; buddhima- TBV-SD 121,29 tkāraṇapūrvakatvābhāvapratipādakasya pramāṇasyā'ṅkurādāvakṛṣṭotpattau sadbhāvāt | athāṅkurādikarturatī- TBV-SD 121,30 ndriyatvād na pratyakṣāt tadabhāvasiddhiḥ, na; pratyakṣāt tadabhāvā'siddhāvapyanumānasya tatra tadabhāva- TBV-SD 121,31 grāhakasya bhāvāt | tathāhi — yad yasyānvaya — vyatirekau nānuvidhatte na tat tatkāraṇam, yathā na TBV-SD 121,32 paṭādayaḥ kulālakāraṇāḥ, nānuvidadhati cāṅkurādayo buddhimatkāraṇānvaya — vyatirekāviti vyāpa- TBV-SD 121,33 kānupalabdhiḥ; yacca yatkāraṇaṃ tat tasyānvaya — vyatirekāvanuvidhatte, yathā ghaṭādayaḥ kulālasya | na TBV-SD 121,34 copalabdhimatkāraṇasannidhāne prāganupalabdhasyāṅkurāderupalambhastadabhāve cā'parakāraṇasākalye'pi TBV-SD 121,35 tasyānupalambha ityanvaya — vyatirekānuvidhānamaṅkurādikāryāṇām | TBV-SD 121,36 athāṅkurādikarturupalabdhilakṣaṇaprāptatvasyā'bhāvād na pratyakṣeṇa sadbhāvā'bhāvapratītiriti TBV-SD 121,37 nāṅkurādestadanvaya — vyatirekānuvidhānasyopalabdhiryuktā | nanu mā bhūt tadanvaya — vyatirekānuvidhāno- TBV-SD 121,38 palabdhiḥ, vyatirekānuvidhānopalabdhistu yuktā, yathā rūpā''loka — manaskārasākalye'pi kadācid TBV-SD 121,39 vijñānakāryānutpattyā kāraṇantarasyāpi tatra sāmarthyamavasīyate, yacca tatkāraṇāntaraṃ sā indriya- TBV-SD 121,40 śaktiḥ, tadabhāvād rūpajñānaṃ na saṃjātamityanupalabhyasvabhāvasyāpi kāraṇasya vyatirekaḥ kāryeṇānuvidhī- TBV-SD 122,01 yamāna upalabhyate; na cehopalabdhimatkāraṇasya vyatireko'ṅkurādikāryeṇānuvidhīyamāna upalabhyate, TBV-SD 122,02 buddhimatkāraṇavyatiriktapṛthivyādisāmagrīsakalā'ṅkurāderavaśyaṃbhāvadarśanāt | indriya- TBV-SD 122,03 śakteranityatvāvyāpakatvena vyatirekasaṃbhavāt tadvyatirekānuvidhānasyopalabdhiryuktā, na buddhimatkāra- TBV-SD 122,04 ṇavyatirekānuvidhānasya; tasya nityatvavyāpakatvena vyatirekānuvidhānābhāvāditi cet, astu nāmai- TBV-SD 122,05 vam, tathā'pīśvarasya jñāna — prayatna — cikīrṣāsamavāyo'ṅkurādikāryakaraṇe vyāpāraḥ, tasya sarvadā sarva- TBV-SD 122,06 trā'bhāvāt tadanuvidhānaṃ syāt | TBV-SD 122,07 atha tatsamavāyasyāpi sarvatra sarvadā bhāvād nāyaṃ doṣaḥ, na; tasya nityatvavyāpakatve satyapi TBV-SD 122,08 tadviśeṣaṇānāmīśvarajñāna — prayatna — cikīrṣādīnāmanityatvāt avyāpakatvācca vyatirekānuvidhānamupa- TBV-SD 122,09 labhyeta | atha tajjñānāderapi nityatvād nāyaṃ doṣaḥ sarvadā tarhyaṅkurādikāryotpattiḥ syāt | sarvadā TBV-SD 122,10 sahakāriṇāmasannidhānād neti cet, nanu te'pi tajjñānādyāyattajanmānaḥ kiṃ na sarvadā sannidhī- TBV-SD 122,11 yante ? atha naiva te tadāyattotpattayastarhi taireva kāryatvādiheturanaikāntikaḥ | tatsahakāriṇāmapi TBV-SD 122,12 sarvadā svotpattihetūnāṃ sakāryāṇāmasannidhānād na sarvadotpadyanta iti cet, anavasthā; tathā ca TBV-SD 122,13 aparāparasahakāripratīkṣāyāmevopakṣīṇaśaktitvāt tajjñānādeḥ prakṛtakāryakartṛtvaṃ na kadācidapi TBV-SD 122,14 syāt | ataḥ sudūramapi gatvā kvacidavasthāmicchatā nityatvaṃ sahakāriṇām atadāyattotpattikatvaṃ TBV-SD 122,15 vā'bhyupagamanīyam, tadāyattotpattikāryasyā'pi tajjñānādivyatirekeṇā'pyutpattirabhyupagantavyā TBV-SD 122,16 iti vṛthā tatparikalpanā | nityatve vā punarapi sahakāriṇāṃ tajjñānādīnāṃ ca nityatvāt sarvadā TBV-SD 122,17 kāryotpattiprasaṅgaḥ | tadevaṃ tajjñānādīnāṃ ca nityatvāt sarvadā kāryasyotpattiranutpattirvā syāt itya- TBV-SD 122,18 nityāstajjñānādayo'bhyupagantavyāḥ; tathā ca sati tadanyasāmagrīsākalye'pyaṅkurādyanutpattiḥ kadā- TBV-SD 122,19 cit syāt | sakalatadanyasāmagrīsannidhānānantarameva tajjñānādyutpatterna kāryānutpattiḥ kadācit TBV-SD 122,20 sāmagrīsākalye'pīti cet, sahakārikāraṇasaṃbhavāstarhi tajjñānādayaḥ prāptāḥ; anyathā tadanantaro- TBV-SD 122,21 tpattiniyamābhāvāt sahakāriṣu satsvapi kadācidaṅkurādyanutpattiḥ syāt | te tu sahakāriṇa- TBV-SD 122,22 stajjñānādyapreritā eva tajjñānādi janayanto'ṅkurādi janayanti kimantargaḍutajjñānādikalpanayā ? TBV-SD 122,23 tajjñānādisahakṛtā eva tajjñānādikaṃ janayantītyabhyupagame tajjñānādyantaraṃ sahakārikāraṇaja- TBV-SD 122,24 nyamajanyātvā tadanantaramanutpadyamānaṃ kāryamapi tajjñānādikaṃ tadanantaraṃ notpādayati, TBV-SD 122,25 ityāyātaḥ sa eva kāraṇāntarasākalye'pyaṅkurādikāryādyanutpattiprasaṅgaḥ, sahakāribhyastajjñānā- TBV-SD 122,26 dyantarotpattau sa eva prasaṅgaḥ anavasthā ca | tasyāṃ cā'parāparajñānotpādana eva sahakāriṇāṃ TBV-SD 122,27 sarvadopayogānna kārye kadācidapyupayogo bhavet | sahakāribhiḥ saha tajjñānādikaṃ niyamenotpatti- TBV-SD 122,28 maditi cet tarhi sahakāriṇāṃ tajjñānādeścaikasāmagryadhīnatvamabhyupagantavyam; anyathā'sahabhāvāt TBV-SD 122,29 tathaikasāmagrīlakṣaṇaṃ kāraṇaṃ tajjñānādibhiranyairjanitamajanitaṃ vā tajjanayati ? na cājanitam, TBV-SD 122,30 tathaiva kāryatvāderhetorvyabhicāritvaprasaṅgāt janitaṃ tajjñānādikamabhyupagantavyam, tacca tena janyena TBV-SD 122,31 saha niyamenotpadyamānaṃ tadekasāmagryadhīnatvamabhyupanantaraṃ sāmagryadhīnaṃ syāt | sā ca sāmagrī TBV-SD 122,32 tajjñānāntareṇotpāditā ca iti vikalpadvaye pūrvoktadoṣadvayaprasaṅgaḥ | prāganantarotpattiniyamābhyupagame TBV-SD 122,33 sahakārihetubhirekasāmagryadhīnatayā syāt tatrāpi saikasāmagrī tajjñānādyantareṇa preritā janayatī- TBV-SD 122,34 tyabhyupeyam; anyathā'cetanasyācetanānadhiṣṭhitasya vāsyāderiva janakatvāsaṃbhavāt, jñānādyantaraṃ TBV-SD 122,35 ca preryāt sāmagrīviśeṣāt prāgantaraṃ niyamenotpadyamānaṃ taddhetubhirekasāmagryadhīnaṃ syāt; anyathā TBV-SD 122,36 prāganantaraṃ niyamenotpattirna syāt | sāmagryantaraṃ ca preritamapreritaṃ vā janayatīti vikalpadvaye TBV-SD 122,37 doṣadvayaprasaṅgaḥ, tenemaṃ doṣaṃ parijihīrṣatā na tajjñānādyutpattiḥ tadanantaraṃ saha prāgvā'nantaramabhyu- TBV-SD 122,38 pagantavyā, tadanantaraṃ saha prāgvā'nantaramutpattiniyamābhāve'pi cā'ṅkurādikāryasya tadvyati- TBV-SD 122,39 rekānuvidhānamupalabhyeta; na copalabhyate, kṣityudaka — bījādikāraṇasāmagrīsaṃnidhāne pratibandhe TBV-SD 123,01 cā'sati aṅkurādikāryasyāvaśyaṃbhāvadarśanāt | atastajjñānādyanuvidhānasya tatkāraṇatvavyāpakasyā- TBV-SD 123,02 nupalambhāt tatkāraṇatvābhāvo'ṅkurādikāryasyānumīyate | ato bādhā vyāpakānupalabdhyā buddhi- TBV-SD 123,03 matkāraṇānumānasya | TBV-SD 123,04 buddhimatkāraṇānumānenaiva vyāpakānupalabdhiḥ kasmānna bādhyate ? lohalekhyaṃ vajram, pārthiva- TBV-SD 123,05 tvāt, kāṣṭhavadityanumānena pratyakṣaṃ tasya tadalekhyatvagrāhakaṃ kiṃ na bādhyate iti samānam | pratyakṣeṇa TBV-SD 123,06 tadviṣayasya bādhitatvānna tena tad bādhyata iti ced, buddhimatkāraṇatvānumānasyāpi tarhi vyāpakā- TBV-SD 123,07 nupalabdhyā viṣayasya bādhitatvāt kathaṃ tadbādhakatvam ? buddhimatkāraṇatvānumānenaiva vyāpakānupa- TBV-SD 123,08 labdherviṣayasya bādhitatvānna tadbādhakatvamiti cet, na; pārthivatvānumānena tadalekhyatvagrāhakasya TBV-SD 123,09 pratyakṣasya bādhitaviṣayatvānna tadbādhakatvamityapi vaktuṃ śakyatvāt | atha tadanumānasya tadābhāsatvād TBV-SD 123,10 na prakṛtapratyakṣaviṣayabādhakatvam, naitat; itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | tathāhi — pratyakṣabādhitaviṣa TBV-SD 123,11 yatvāt tadanumānasya tadābhāsatvam, tasya tadābhāsatvāt pratyakṣasya tadbādhitaviṣayatvenā'- TBV-SD 123,12 tadābhāsatvāt tadviṣayabādhakatvam iti vyaktamitaretarāśrayatvam | athānumānābādhitaviṣayatva- TBV-SD 123,13 nibandhanaṃ na tatpratyakṣasyā'tadābhāsatvam kiṃ tarhi svaparicchedyāvyabhicāranibandhanam ? nanvevamanu- TBV-SD 123,14 mānasyāpi svasādhyā'vyabhicāranibandhanaṃ kiṃ nā'tadābhāsatvamapyabhyupagamaviṣayaḥ ? athā'bādhi- TBV-SD 123,15 taviṣayatve sati tasya tadeva svasādhyā'vyabhicāritvaṃ parisamāpyate | nanvevamabādhitaviṣayatvasya TBV-SD 123,16 pratipattumaśakterna kvacidapi svasādhyā'vyabhicāritvasyānumāne'tadābhāsatvanibandhanasya prasiddhiḥ; na TBV-SD 123,17 hi bādhā'nupalambhād bādhā'bhāvaḥ, tasya vidyamānabādhakeṣvapyanutpannabādhakapratipattiṣu bhāvāt | TBV-SD 123,18 atha yatra bādhakasadbhāvastatra prāgū bādhakānupalambhe'pyuttarakālamavaśyaṃbhāvinī bādhakopalabdhiḥ, TBV-SD 123,19 yatra tu na kadācid bādhakopalabdhistatra na tadbhāvaḥ, asadetat; na hyarvāgūdṛśā bādhakā'nupalambha- TBV-SD 123,20 mātreṇa ‘na kadācanāpyatra bādhakopalabdhirbhaviṣyati’ iti jñātuṃ śakyam, svasaṃbandhino'nupalambha- TBV-SD 123,21 syānaikāntikatvāt, sarvasaṃbandhino'siddhatvāt; na hyasarvavit ‘sarveṇāpyatra bādhakaṃ nopalabhyate TBV-SD 123,22 upalapsyate vā’ ityavasātuṃ kṣamaḥ | nā'pi bādhakābhāvo'bhāvagrāhipramāṇāvaseyaḥ, tasya niṣiddhatvāt TBV-SD 123,23 niṣetsyamānatvācca | na cā'jñāto bādhakābhāvo'numānāṅgaṃ pakṣadharmatvādivat | na ca svasādhyāvya- TBV-SD 123,24 bhicāritvaniścayādeva bādhakābhāvaniścayaḥ, tanniścayamantareṇa tvadabhiprāyeṇa svasādhyāvyabhicāri- TBV-SD 123,25 tvasyā'parisamāptatvena niścayāyogāt | tasmāt pakṣadharmatvā'nvaya — vyatirekaniścayalakṣaṇasvasā- TBV-SD 123,26 dhyāvinābhāvitvasya prakṛtānumāne'pi sadbhāvāt pratyakṣavad na tasyāpi tadābhāsatvam | atha TBV-SD 123,27 viparyaye bādhakapramāṇābhāvāt pārthivatvānumānasya nāntarvyāptiriti tadābhāsatvam, evaṃ tarhi TBV-SD 123,28 kāryatvānumāne'pi viparyaye bādhakapramāṇābhāvād vyāptyabhāvatastadābhāsatvamiti na vyāpakānupa- TBV-SD 123,29 labdhiviṣayabādhakatā | atha pratyakṣaṃ nānumānena bādhyata iti lohalekhyatvānumānasya na tadalekhya- TBV-SD 123,30 tvagrāhakapratyakṣabādhakatā, kathaṃ tarhi deśāntaraprāptiliṅgajanitā'numānena sthiracandrā'rkagrāhipra- TBV-SD 123,31 tyakṣasya bādhā ? atha tasya pratyakṣābhāsatvādanumānena bādhā, nanu kutastasya tadābhāsatvam ? TBV-SD 123,32 anumānena bādhitaviṣayatvāditi cet, nanu tadevetaretarāśrayatvam — anumānena bādhitaviṣayatvāt TBV-SD 123,33 tasya tadābhāsatvam, tasya tadābhāsatve ca tena abādhitaviṣayatvādanumānasyā'tadābhāsatvena TBV-SD 123,34 tadviṣayabādhakatvam iti vyaktamitaretarāśrayatvam | tasmāt svagrāhyāvyabhicāra eva sarvatra prāmā- TBV-SD 123,35 ṇyanibandhanam | sa ca vyāpakānupalabdhau pakṣadharmā'nvayavyatirekasvarūpaḥ pramāṇapariniścito vidyate TBV-SD 123,36 iti tasyā eva svasādhyapratipādakatvena prāmāṇyam na punarbuddhimatkāraṇānumānasya, tatra svasādhyā- TBV-SD 123,37 vyabhicārābhāvasya pradarśitatvāt | TBV-SD 123,38 na ca vyāpakānupalabdhāvapi pakṣadharmatvā'nvaya — vyatirekaniścayasya svasādhyāvyabhicāritvaniśca- TBV-SD 123,39 yalakṣaṇasyābhāva iti vaktuṃ yuktam, yato vyāpakānupalabdhestāvat pakṣavyāpakatvaniścayaḥ prāgevoktaḥ | TBV-SD 123,40 vipakṣe bādhakapramāṇasadbhāvād anvaya — vyatirekāvapi tatrā'vagamyete, tatkāraṇeṣu hi kumbhādiṣu TBV-SD 123,41 tadanvaya — vyatirekanuvidhānasyopalabdhistadanupalabdherbādhakaṃ pramāṇam | athavā tatkāraṇatvaṃ tadanva- TBV-SD 123,42 ya — vyatirekānuvidhānena vyāptam, tadabhāve tatkāraṇatvāsaṃbhavāt; tadabhāve'pi bhavatastatkāraṇatve sarvaṃ TBV-SD 124,01 sarvasya kāryaṃ kāraṇaṃ ca syāt, na kvacid kāryakāraṇabhāvavyavasthā; anvaya — vyatirekānuvidhānaṃ TBV-SD 124,02 hi kāryakāraṇabhāvavyavasthānibandhanam, tadabhāve'pi kāryakāraṇabhāvaṃ kalpayataḥ kimanyat tadvyava- TBV-SD 124,03 sthānibandhanaṃ syād iti ? ato'tivyāptiparihāreṇa kvacideva kāryakāraṇabhāvavyavasthāmicchatā TBV-SD 124,04 tadabhāve kāryakāraṇabhāvo nābhyupagantavya ityanvayavyatirekānuvidhānena kāryakāraṇabhāvo vyāptaḥ, TBV-SD 124,05 sa yatropalabhyate tatrānvaya — vyatirekānuvidhānasaṃnidhāpanena tadabhāvaṃ bādhata ityanumānasiddho vyati- TBV-SD 124,06 rekaḥ; tatsiddheścānvayo'pi siddhaḥ | tathāhi — ya eva sarvatra sādhyābhāve sādhanābhāvalakṣaṇo vyati- TBV-SD 124,07 rekaḥ sa eva sādhanasadbhāve'vaśyaṃtayā sādhyasadbhāvasvarūpo'nvaya iti vyāpakānupalabdheḥ pakṣadharma- TBV-SD 124,08 tvānvayavyatirekalakṣaṇaḥ sādhyāvyabhicāraḥ pramāṇataḥ siddhaḥ | na caivaṃ kāryatvāderayamavinābhāvaḥ TBV-SD 124,09 saṃbhavati, pakṣavyāpakatve satyanvaya — vyatirekayorabhāvasya viparyaye bādhakapramāṇābhāvataḥ pratipā- TBV-SD 124,10 ditatvāt | TBV-SD 124,11 api ca, buddhimatkāraṇatve tanvādīnāṃ sādhye tadviparyayo'buddhimatkāraṇāḥ paramāṇvādayaḥ, na TBV-SD 124,12 ca tebhyo buddhimatkāraṇasādhyavyāvṛttinimittakāryatvādinivṛttipratipādakapramāṇapravṛttiḥ siddhā, TBV-SD 124,13 ghaṭāderavayavitvanirākaraṇena viśiṣṭāvasthāprāptaparamāṇurūpatvāt | na ca tebhyo buddhimatkāraṇavyāvṛ- TBV-SD 124,14 ttikṛtā kāryatvavyāvṛttiḥ pratyakṣataḥ siddhā, buddhimatkāraṇanimittakāryatvagrāhakatvena pratyakṣasya pratya- TBV-SD 124,15 kṣānupalambhaśabdavācyasya tatra pravṛtteḥ, paramāṇvantarāsaṃsṛṣṭaparamāṇūnāṃ ca pratyakṣabuddhāvapratibhāsanānna TBV-SD 124,16 tataḥ sādhyavyāvṛttiprayuktā sādhanavyāvṛttipratipattiḥ | nāpyabuddhimatkāraṇeṣu kāryatvāderadarśanāt TBV-SD 124,17 sākalyena tato vyatirekasiddhiḥ, svasaṃbandhino'darśanasya paracetovṛttiviśeṣairanaikāntikatvāt sarva- TBV-SD 124,18 saṃbandhino'siddhatvāt; na tato vipakṣāddhetorvyāptyā vyatirekasiddhiḥ | nā'pi paramāṇvādīnāmanu- TBV-SD 124,19 mānānnityatvasiddherakāryatvasya kāryatvaviruddhasya teṣu sadbhāvāt tato vyāvartamānaḥ kāryatvala- TBV-SD 124,20 kṣaṇo heturbuddhimatkāraṇatvenā'nvitaḥ sidhyati, kāryatvasyābuddhimatkāraṇatvena virodhāsiddheraṅkurā- TBV-SD 124,21 diṣvabuddhimatkāraṇaniṣpādyeṣvapi tasya saṃbhavāt | atha nityebhyo'kṛtatvādeva kāryatvaṃ vyāvṛttam, TBV-SD 124,22 utpattimatāṃ cāṅkurādīnāṃ buddhimatkāraṇapūrvakatvena pakṣīkṛtatvānna tairhetorvyabhicāra āśaṅkanīya TBV-SD 124,23 iti teṣu vartamānaḥ kāryatvalakṣaṇo heturbuddhimatkāraṇatvenānvitaḥ siddhaḥ | syādetat yadi pakṣīkaraṇa- TBV-SD 124,24 mātreṇaivā'buddhimatkāraṇatvābhāvasteṣu siddhaḥ syāt, tathā'bhyupagame vā pakṣīkaraṇādeva sādhyasiddherhe- TBV-SD 124,25 tūpādānaṃ vyartham | atha tatsahitāt sādhyanirdeśāt tadabhāvasiddhiḥ, kathaṃ sākalyenā'niścitavya- TBV-SD 124,26 tirekāt kāryatvānnityavyatiriktānāṃ sarveṣāmaṅkurādīnāmabuddhimatkāraṇatvābhāvasiddhiḥ ? tadabhāvā- TBV-SD 124,27 siddhau ca na sākalyena vyatirekaniścaya iti itaretarāśrayadoṣaḥ kathaṃ na syāt ? tadevaṃ vyāptyā TBV-SD 124,28 vyatirekāsiddhau na sākalyenānvayasiddhiḥ, tadasiddhau ca na vyatirekasiddhiriti na kāryatvāderhetoḥ TBV-SD 124,29 prakṛtasādhyasādhakatvam | na ca sarvānumāneṣveṣa doṣaḥ samānaḥ, anyatra viparyaye bādhakapramāṇabalā- TBV-SD 124,30 danvaya — vyatirekasiddheḥ | na ca prakṛte hetau tadastītyasakṛdāveditam | tena ‘sādhyābhāve hetorabhāvaḥ TBV-SD 124,31 svasādhyavyāptatvādeva siddhaḥ’ iti nirastam, yathoktaprakāreṇa svasādhyavyāptatvasya prakṛtahetorasaṃbha- TBV-SD 124,32 vāt | ‘nā'pi dharmyasiddhatā’ iti, etadapi nirastam; dharmyasiddhatvasya prāk pratipāditatvāt | TBV-SD 124,33 ‘kāryakāraṇasaṅghāta’ ityādikastu grantho'yuktatvena pratipāditaḥ | ata eveśvarāvagame pramāṇābhāvaḥ, TBV-SD 124,34 tatpratipādakapramāṇasya samānadoṣatvenānyasyā'pyacetanopādānatvādernirākṛtatvāt | TBV-SD 124,35 yaccoktam ‘nā'pi hetorviśeṣaviruddhatā’ ityādi, tadapyasaṅgatam; yato yadi kāryamātrāt TBV-SD 124,36 kāraṇamātraṃ tanvādeḥ sādhyate tadā vyāptisiddherna viruddhāvakāśaḥ | atha buddhimatkāraṇapūrvakatvaṃ TBV-SD 124,37 sādhyate tadā tatra vyāpterasiddhatvaṃ pratipāditameva | yadi punarghaṭādau kāryatvaṃ buddhimatkāraṇasaha- TBV-SD 124,38 caritamupalabdhamiti pṛthivyādāvapi tat sādhyate; tathā sati dṛṣṭānte'nīśvarā'sarvajña — kṛtrimajñā- TBV-SD 124,39 naśarīrasaṃbandhikartṛpūrvakatvaṃ kāryatvasyopalabdhamiti tatastādṛgbhūtameva kṣityādau siddhimāsādayati TBV-SD 124,40 na tu tatsahacaritatvenā'dṛṣṭamīśvaratvādiviruddhadharmakalāpopetabuddhimatkāraṇapūrvakatvam; na hi mahā- TBV-SD 125,01 nasapradeśe'gnisahacaritamupalabdhaṃ dhūmamātraṃ giriśikharādāvupalabhyamānamagniviruddhadharmādhyāsitoda- TBV-SD 125,02 kagamakaṃ yuktam, atiprasaṅgāt | yaccoktam ‘pūrvoktaviśeṣaṇānāṃ dharmiviśeṣarūpāṇāṃ vyabhicārāt’ TBV-SD 125,03 ityādi, tadapyasaṅgatam; yādṛgbhūtaṃ hi kāryatvaṃ ghaṭādāvanīśvarādidharmopetabuddhimatkāraṇatvena TBV-SD 125,04 vyāptamupalabdhaṃ tādṛgbhūtaṃ tadanyatrāpi jīrṇaprāsādādāvupalabhyamānamakriyādarśino'pi tathābhūtakartṛ- TBV-SD 125,05 pūrvakatvapratipattiṃ janayati | na ca tatra kenacidanīśvaratvādidharmeṇa vyabhicāraḥ kadācit kenā'- TBV-SD 125,06 pyupalabhyate | tathābhūtasādhyavyāptahetūpalambha eva tatra tadavyabhicāraḥ, sa cedasti kathamanīśvara- TBV-SD 125,07 tvādidharmāṇāṃ vyabhicārādasādhyatvaṃ sacetasā vaktuṃ yuktam; anyathā dhūmādagnipratipattāvapi TBV-SD 125,08 bhāsvararūpasaṃbandhādidharmāṇāṃ vyabhicārāt tathābhūtasyāgnerasādhyatvaṃ syāt | etena ‘pūrvasmāddhetoḥ TBV-SD 125,09 svasādhyasiddhāvuttareṇa pūrvasiddhasyaiva sādhyasya kiṃ viśeṣaḥ sādhyate, āhosvit pūrvahetoḥ svasā- TBV-SD 125,10 dhyasiddhipratibandhaḥ kriyate’ ? ityādi sarvaṃ nirastam, yato yadi kāryatvamātraṃ hetutvena kṣityādau TBV-SD 125,11 sādhyasādhakatvenopādīyate tadā tasya saṃdigdhavipakṣavyāvṛttikatvena buddhimatkāraṇapūrvakatvā'sā- TBV-SD 125,12 dhakatvam | atha ghaṭādau buddhimatkāraṇatvena vyāptaṃ yat kāryatvaṃ tat tatra hetutvenopādīyate, tat TBV-SD 125,13 tatrāsiddhamiti kathaṃ tat tatra buddhimatkāraṇatvasyāpi gamakam ? ityaviśiṣṭasya kāryatvasya vyāptya- TBV-SD 125,14 bhāvādevāparaviśeṣasādhakahetuvyāpāramantareṇā'pi kāryatvasya hetoḥ svasādhyasādhakatvavyāghātaḥ TBV-SD 125,15 saṃbhavatyeva, kāryatvaviśeṣasya tu tatrāsiddhatvādeva sādhyāsiddhilakṣaṇastadvighātaḥ | TBV-SD 125,16 yattu ‘śabdasya kṛtakatvādanityatvasiddhau hetvantareṇa guṇatvasiddhāvapi na pūrvasya kṣatiḥ’ iti, TBV-SD 125,17 tadapyacāru; guṇatvaṃ hi dravyāśritatvādidharmayuktatvamucyate, taccecchabde siddhimāsādayati tadā TBV-SD 125,18 pūrvahetusādhitamanityatvaṃ tatra vyāhanyata eva; na hyanutpannasya tasyā'sattvādeva dravyāśritatvam TBV-SD 125,19 guṇatvasamavāyo vā saṃbhavati; utpannasyāpyutpattyanantaradhvaṃsitvena tanna saṃbhavati | na ca tadāśritasya TBV-SD 125,20 utpattyādikameva tat, kharaviṣāṇāderapi tattvaprasaṅgādityādi āśrayādāvasiddhatvaṃ hetoḥ pratipāda- TBV-SD 125,21 yadbhirnirṇītamiti na punarucyate | sarvathotpādakakāraṇavyaktivyatiriktasya kṣaṇamātrasthiterguṇatvaṃ TBV-SD 125,22 na saṃbhavati tatsaṃbhave ca kṣaṇikatvaṃ vyāhanyata iti pratipādayiṣyāmaḥ | dvitīye tu vikalpe ‘na ca TBV-SD 125,23 dharmiviśeṣaviparyayodbhāvanena kasyacidapi rūpasyābhāvaḥ kathyate’ iti yaduktam, tadapyasaṅgatam; TBV-SD 125,24 yato yadyanyādṛśasya dharmiṇaḥ kutaściddhetoḥ kṣityādau siddhiḥ syāt tadā yujyetā'pi vaktum — TBV-SD 125,25 dharmiviśeṣaviparyayodbhāvanena na kasyaciddheturūpasyābhāva iti, tathābhūtasya tu dharmiṇo na prakṛtasā- TBV-SD 125,26 dhanādavagama iti pratipāditam | ata evāgamād hetvantarād vā na tatra viśeṣasiddhiḥ, buddhima- TBV-SD 125,27 tkāraṇasyaiva dharmiṇaḥ kṣityādikartṛtvenāsiddhatvāt | tataḥ ‘taccā'nvayavyatirekipūrvaṃ kevalavyatire- TBV-SD 125,28 kisaṃjñakaṃ tadeva cānvayavyatirekilakṣaṇaṃ pakṣadharmatāprasādād viśeṣasādhanam’ iti pratipādanaṃ TBV-SD 125,29 dūrāpāstam, dharmyasiddhau tadviśeṣasiddherdūrotsāritatvāt | ata eva ‘ya itthambhūtasya pṛthivyādeḥ TBV-SD 125,30 karttā niyamenā'sāvakṛtrimajñānasaṃbandhī śarīrarahitaḥ sarvajña eka ityevaṃ yadā viśeṣasiddhistadā TBV-SD 125,31 na viśeṣaviruddhānāmavakāśaḥ’ iti niḥsāratayā vyavasthitam | TBV-SD 125,32 yattūktam ‘śarīrasaṃbandhasya tāvad vyāptyabhāvena tatra nirākṛtiḥ, śarīrāntararahitasyā'pyātmanaḥ TBV-SD 125,33 śarīradhāraṇa — preraṇakriyāsu yathā vyāpārastatheśvarasyāpi kṣityādikārye’ iti, tadapyayuktam; apa- TBV-SD 125,34 raśarīrarahitatve'pyātmanaḥ śarīrasaṃbaddhasyaiva taddhāraṇādikartṛtvopalabdherīśvarasyāpi śarīrasaṃbaddhasyaiva TBV-SD 125,35 kāryakartṛtvamabhyupagantavyamiti pratipāditatvāt | yadi ca śarīrasaṃbandhābhāve'pi tasya kṣityādi- TBV-SD 125,36 kāryakartṛtvaṃ tadā vaktavyam — kiṃ punastat tatra ? jñāna — cikīrṣā — prayatnānāṃ samavāyaḥ tat tatroktameveti TBV-SD 125,37 cet, na; samavāyasya niṣiddhatvāt | na ca kumbhakārādau śarīrasaṃbandhavyatirekeṇā'nyat kartṛtvamu- TBV-SD 125,38 palabdhamitīśvare'pi tadeva parikalpanīyam, dṛṣṭānusāritvāt kalpanāyāḥ | na ca śarīravyatirekeṇa TBV-SD 125,39 jñāna — cikīrṣā — prayatnānāmapi sadbhāvaḥ kvacidapyupalabdha iti neśvare'pi tadabhāve'sāvabhyupaga- TBV-SD 126,01 ntavyaḥ | tathāhi — jñānādīnāmutpattāvātmā samavāyikāraṇam, ātma — manaḥsaṃyogo'samavāyikāra- TBV-SD 126,02 ṇam, śarīrādi nimittakāraṇam; na ca kāraṇatrayābhāve pareṇa kāryotpattirabhyupagamyate | na cā'sama- TBV-SD 126,03 vāyikāraṇātma — manaḥsaṃyogādisadbhāva īśvare'bhyupagata iti na jñānāderapi tatra bhāvaḥ | TBV-SD 126,04 athāsamavāyikāraṇāderabhāve'pi tatra jñānādyutpattistarhi nimittakāraṇeśvaravyatirekeṇāṅkurādeḥ TBV-SD 126,05 kimiti notpattiryuktā ? atha jñānādyabhāve tadanadhiṣṭhitānāṃ kathamacetanānāṃ tadupādānādīnāṃ pravṛttiḥ TBV-SD 126,06 vāsyādivadacetanasya cetanānadhiṣṭhitasya pravṛttyadarśanāt ? pravṛttāvapi nirabhiprāyāṇāṃ deśa — kālā- TBV-SD 126,07 ''kāraniyamo na syāt, tadadhiṣṭhitasyaiva tasya tanniyatatvadarśanāt | nanvevaṃ cetanasyāpi cetanāntarā- TBV-SD 126,08 nadhiṣṭhitasya karmakarāderiva svāmyanadhiṣṭhitasya kathaṃ pravṛttiḥ ? atha svāmina evānyānadhiṣṭhitasya TBV-SD 126,09 cetanasya pravṛttirupalabhyate, kimaṅkurāderakṛṣṭotpatterupādānasya tadanadhiṣṭhitasya sā nopalabhyate ? atha TBV-SD 126,10 ghaṭāderupādānasya tadanadhiṣṭhitasya tatkaraṇe pravṛttirnopalabhyata ityaṅkurādyupādānasyāpi tadadhiṣṭhitasyaiva TBV-SD 126,11 sā prasādhyate tarhi karmakarāderapi svāmyanadhiṣṭhitasya sā nopalabhyata iti svāmino'pyaparacetanā- TBV-SD 126,12 ntarādhiṣṭhitasya sā sādhyatām | yadi punaḥ svāmino'pyadhiṣṭhātā cetano maheśaḥ parikalpyate tarhi TBV-SD 126,13 tasyāpyapara ityanavasthā | TBV-SD 126,14 na ca cetanasyāpyaparacetanādhiṣṭhitasya pravṛttyabhyupagame ‘acetanaṃ cetanādhiṣṭhitam’ iti prayoge TBV-SD 126,15 ‘acetanam’ iti dharmiviśeṣaṇasya ‘acetanatvādeḥ’ iti hetoścāvyarthamupādānam, acetanavaccetanasyāpi TBV-SD 126,16 cetanādhiṣṭhitasya pravṛttyabhyupagame vyavacchedyābhāvāt | na cācetanānāmapi svahetusannidhisamāsā- TBV-SD 126,17 ditotpattīnāṃ cetanādhiṣṭhātṛvyatirekeṇāpi deśa — kālā''kāraniyamo'nupapannaḥ, tanniyamasya svahetu- TBV-SD 126,18 balāyātatvāt; anyathā'dhiṣṭhātṛjñānakṛto'pi sa na syāt | tajjñānasya sarvā'cetanādhiṣṭhāyakatve TBV-SD 126,19 kṣaṇikatve ca — tajjñeyatvameva tadadhiṣṭhitatvam — teṣāṃ sarvakālabhāvikārye tadaiva pravṛttiriti ekakṣaṇa TBV-SD 126,20 evottarakālabhāvikāryotpattiprasaṅgaḥ, aparakṣaṇe'pi tathābhūtatajjñānasadbhāve punarapyanantarakāla- TBV-SD 126,21 kāryotpattiḥ sadaiva, iti yo'yaṃ krameṇāṅkurādikāryasadbhāvaḥ sa viśīryeta | katipayācetanaviṣayatve ca TBV-SD 126,22 tajjñānādeḥ tadaviṣayāṇāṃ svakārye pravṛttirna syāt iti tatkāryaśūnyaḥ sakalaḥ saṃsāraḥ prasaktaḥ, na hi TBV-SD 126,23 tajjñānādiviṣayatvavyatirekeṇāparaṃ teṣāṃ tadadhiṣṭhitatvaṃ pareṇābhyupagamyate | atha nityaṃ tajjñānādi; TBV-SD 126,24 nanvevaṃ ‘kṣaṇikaṃ jñānam, asmadādipratyakṣatve sati vibhudravyaviśeṣaguṇatvāt, śabdavat’ ityatra prayoge TBV-SD 126,25 maheśajñānena hetorvyabhicāraḥ | TBV-SD 126,26 atha ‘tajjñānādivyatireke sati’ iti viśeṣaṇānnāyaṃ doṣaḥ, na; vipakṣaviruddhaviśeṣaṇaṃ hetostato TBV-SD 126,27 vyāvartakaṃ bhavati; anyathā tadvyāvarttakatvāyogāt | na cākṣaṇikatvena tadvyatiriktatvaṃ viruddham, TBV-SD 126,28 dvividhasyāpi virodhasyānayorasiddheḥ | na ca vipakṣāviruddhaviśeṣaṇopādānamātreṇa hetorvyabhicārapari- TBV-SD 126,29 hāraḥ; anyathā na kaścid heturvyabhicārī syāt, sarvatra vyabhicāraviṣaye ‘etadvyatiriktatve sati’ iti TBV-SD 126,30 viśeṣaṇasyopādātuṃ śakyatvāt | na ca naiyāyikamatenākṣaṇikaṃ jñānaṃ saṃbhavati’ “arthavat pramāṇam” TBV-SD 126,31 iti vacanāt arthakāryaṃ jñānaṃ tadviṣayamabhyupagatam, arthaśca kramabhāvī TBV-SD 126,32 atīto'nāgataśca | yacca kramavajjñeyaviṣayaṃ jñānaṃ tat kramabhāvi, yathā devadattādijñānaṃ jvālādigoca- TBV-SD 126,33 ram, kramavadvijñeyaviṣayaṃ ceśvarajñānamiti svabhāvahetuḥ | TBV-SD 126,34 prasaṅgasādhanaṃ cedam, tenāśrayāsiddhatā hetornāśaṅkanīyā | na ca viparyaye bādhakapramāṇābhāvād TBV-SD 126,35 vyāpyavyāpakabhāvāsiddherna prasaṅgasādhanāvakāśo'treti vaktavyam, tasya bhāvāt | tathāhi — yadi TBV-SD 126,36 kramavatā viṣayeṇa tad īśvarajñānaṃ svanirbhāsaṃ janyate tadā siddhameva kramitvam | atha na janyate tadā TBV-SD 126,37 pratyāsattinibandhanābhāvād na tad jānīyāt, viṣayamantareṇāpi ca bhavataḥ prāmāṇyamabhyupagataṃ TBV-SD 126,38 hīyeta, atītānāgate viṣaye nirviṣayatvaprasaṅgāditi viparyayabādhakasadbhāvaḥ siddhaḥ | TBV-SD 126,39 tajjñānādeśca nityatve tadviṣayatvamantareṇāparasya cetanādhiṣṭhitatvasyābhāvādavikalakāraṇasya TBV-SD 126,40 jagato yugapadutpattiprasaṅgaḥ | tathāhi — yad avikalakāraṇaṃ tad bhavatyeva, yathā'ntyāvasthāprāptāyāḥ TBV-SD 126,41 sāmagryā avikalakāraṇo bhavannaṅkuraḥ, avikalakāraṇaṃ ca sarvadā sarvamīśvarajñānādihetukaṃ jagat iti TBV-SD 127,01 yugapad bhavet | syādetat, neśvarabuddhyādikameva kevalaṃ kāraṇam api tu dharmā'dharmādisahakāri- TBV-SD 127,02 kāraṇamapekṣya tat tat karoti, nimittakāraṇatvādīśvarabuddhyādeḥ; ato dharmādeḥ sahakārikāraṇasya TBV-SD 127,03 vaikalyādavikalakāraṇatvamasiddham, asadetat; yadi hi tasya sahakāribhiḥ kaścidupakāraḥ kriyeta TBV-SD 127,04 tadā syāt sahakārisavyapekṣatā, yāvatā nityatvāt parairanādheyātiśayasya na kiñcit tasya sahakā- TBV-SD 127,05 ribhyaḥ prāptavyamasti kimiti tat tathābhūtān anupakāriṇo'pekṣeta ? kiñca te'pi sahakāriṇaḥ TBV-SD 127,06 kimiti satataṃ na sannihitā bhavanti yadi tajjanyāḥ ? aparasvasannidhihetusahakārivaikalyāditi TBV-SD 127,07 nottaram, teṣāmapi tatsaṃnidhisahakāriṇāṃ tadāyattotpattīnāṃ tadaiva sannidhiprasakteḥ kathamasiddhatā TBV-SD 127,08 hetoḥ ? atha nityatve tadbuddhyādikaṃ sahakārikāraṇamutpādya paścādaṅkurādikāryamupajanayatītyabhyupagama- TBV-SD 127,09 starhyaparāparasahakārijanane evopakṣīṇaśaktitvāt tasya nāṅkurādikāryajananam | athātajjanyā eva TBV-SD 127,10 dharmā'dharmādisahakāriṇaḥ ato'yamadoṣaḥ; nanvevaṃ taireva ‘acetanopādānatvāt’ iti heturanaikāntikaḥ TBV-SD 127,11 syāt, atastadāyattasaṃnidhayo dharmādisahikāriṇa iti nāvikalakāraṇatvākhyo heturasiddhaḥ | TBV-SD 127,12 na cānaikāntiko'pi, avikalakāraṇatvahāniprasaṅgāt, avikalakāraṇasyāpyanutpattau sarvadaivā- TBV-SD 127,13 nutpattiprasaṅgācca viśeṣābhāvāt | etena yadapi uddyotakareṇoktam — “yadyapi nityamīśvarākhyaṃ kāraṇa- TBV-SD 127,14 mavikalaṃ bhāvānāṃ sannihitaṃ tathāpi na yugapadutpattiḥ, īśvarasya buddhipūrvakāritvāt | yadi hīśvaraḥ TBV-SD 127,15 sattāmātreṇaivā'buddhipūrvaṃ bhāvānāmutpādakaḥ syāt tadā syādetaccodyam; yadā tu buddhipūrvaṃ karoti TBV-SD 127,16 tadā na doṣaḥ tasya svecchayā kāryeṣu pravṛtteḥ, ato'naikāntikataiva hetoḥ” iti, tadapi TBV-SD 127,17 nirastam; na hi kāryāṇāṃ kāraṇasyecchābhāvābhāvāpekṣayā pravṛtti — nivṛttī bhavataḥ yenā'pratibaddhasā- TBV-SD 127,18 marthye'pīśvarākhye kāraṇe sadā sannihite tadīyecchā'bhāvād na pravarteran, kiṃ tarhi kāraṇagatasāmarthya- TBV-SD 127,19 bhāvābhāvānuvidhāyino bhāvāḥ | tathāhi — icchāvato'pi kara — caraṇādivyāpārākṣamāt kulālādera- TBV-SD 127,20 samarthād notpadyante ghaṭādayo bhāvāḥ, samarthācca bījāderanicchāvato'pi samutpadyamānā upalabhyante'ṅku- TBV-SD 127,21 rādayaḥ | tatra yadīśvarākhyaṃ kāraṇaṃ kāryotpādakālavadapratihataśakti sadaivāvasthitaṃ bhāvānāṃ tat kimiti TBV-SD 127,22 tadīyāmanupakāriṇīṃ tāmicchāmapekṣante yenotpādakālavad yugapannaivotpadyeran ? evaṃ hi tairavikala- TBV-SD 127,23 kāraṇatvamātmano darśitaṃ bhavet yadi yugapad bhaveyuḥ | na cāpīśvarasya parairanupakāryasya kācidape- TBV-SD 127,24 kṣā'sti yenecchāmapekṣeta | na ca buddhiviśeṣavyatirekeṇāparecchā tasya saṃbhavati | TBV-SD 127,25 buddhiśceśvarasya yadi nityā vyāpikaikā cā'bhyupagamyeta tadā saivā'cetanapadārthādhiṣṭhātrī TBV-SD 127,26 bhaviṣyatīti kimaparatadādhāreśvarātmaparikalpanayā ? athānāśritaṃ tajjñānaṃ na saṃbhavatīti tadā- TBV-SD 127,27 tmaparikalpanā; nanu tadātmā'pyanāśrito na saṃbhavatīti aparāparāśrayaparikalpanayā'nanteśvaraprasaṅgaḥ | TBV-SD 127,28 atha dravyatvāt tasyā'nāśritasyāpi sadbhāvaḥ na buddheḥ guṇatvāt iti nāyaṃ doṣaḥ | nanu kutastasyā TBV-SD 127,29 guṇatvam ? tatra samavetatvāditi nottaram, tasyaivāniścayāt | tadādheyatvāt tasyāḥ tatsamavetatvamiti TBV-SD 127,30 cet, nanu kenaitat pratīyate ? na tāvadīśvareṇa, tenātmanaḥ jñānasya cā'grahaṇāt ‘idamatra samavetam’ TBV-SD 127,31 iti tasya pratīterayogāt | tajjñānasya tatra samavetatvameva tadgrahaṇamityapi nottaram, anyonyasaṃ- TBV-SD 127,32 śrayāt — siddhe hi ‘idamatra’ iti grahaṇe tatra samavetatvasiddhiḥ, asyāśca tadgrahaṇasiddhirityanyonyāśrayaḥ | TBV-SD 127,33 tanneśvarastajjñānamātmani samavetamavaiti, yaścātmīyamapi jñānamātmani vyavasthitaṃ na vetti sa sarvajaga- TBV-SD 127,34 dupādāna — sahakārikāraṇādikamavagamayiṣyatīti kaḥ śraddhātumarhati ? nāpi tajjñānamavaiti ‘sthāṇāvahaṃ TBV-SD 127,35 samavetam’ iti, tenātmano'vedanāt ādhārasya ca | na ca tadagrahaṇe ‘idaṃ mama rūpamatra sthitam’ iti TBV-SD 127,36 pratītiḥ saṃbhavati | na ca tat ātmānamapyavaiti, asvasaṃviditatvābhyupagamāt | na cāparaṃ tadgrāhakaṃ TBV-SD 127,37 nityaṃ jñānaṃ tasyeśvarasyāpi saṃbhavati — yenaikena sakalaṃ padārthajātamavagamayati, apareṇa tu tajjñānam — TBV-SD 127,38 samānakālaṃ yāvaddravyabhāvisajātīyaguṇadvayasyānyatrānupalabdhestatrāpi tatkalpanā'saṃbhavāt | tatkalpane TBV-SD 127,39 vā'kartṛkamaṅkurādikāryaṃ kiṃ na kalpyeta ? astu vā tatra yathoktaṃ jñānadvayam tathāpi tayorjñānayoranya- TBV-SD 127,40 tareṇa svagrahaṇavidhureṇa na svādhārasya, na sahacarasya jñānasya, nāpyanyasya gocarasya grahaṇam | tathāhi — TBV-SD 127,41 yat svagrahaṇavidhuraṃ tannānyagrahaṇam, yathā ghaṭādi, svagrahaṇavidhuraṃ ca prakṛtaṃ jñānam, tato'nena saha- TBV-SD 127,42 carasyāgrahaṇāt kathaṃ tenāsya grahaṇam ? tenāpi grahaṇavirahitenā'sya vedane tadeva vaktavyam iti na TBV-SD 127,43 kasyacid grahaṇam iti na tatsamavetatvena tadbuddherguṇatvam, nāpi tadādhārasya dravyatvaṃ siddhimupaga- TBV-SD 128,01 cchati | tasmānnityabuddhipūrvakatve'ṅkurādīnāṃ kimiti yugapadutpādo na bhavet īśvaravat tadbuddherapi TBV-SD 128,02 sadā sannihitatvāt ? anityabuddhisavyapekṣasyāpīśvarasyācetanādhiṣṭhāyakatvena jagadvidhātṛtve tasya TBV-SD 128,03 nityatvena tadbuddherapi sadā sannihitatvam, avikalakāraṇayoḥ sarvadā sannihitatvāt yugapadaṅkurādikā- TBV-SD 128,04 ryotpattiprasaṅgaḥ | tasmāt ‘buddhimattvāt’ iti viśeṣaṇamakiñcitkarameva; iti nā'naikāntikatā hetoḥ | TBV-SD 128,05 na cāpi viruddhatā, sapakṣe bhāvāt | na caivaṃ bhavati tasmād viparyayaprayogaḥ — yad yadā na TBV-SD 128,06 bhavati na tat tadānīmavikalakāraṇam, yathā kuśūlāvasthitabījāvasthāyāmanupajāyamāno'ṅkuraḥ, TBV-SD 128,07 na bhavati caikapadārthotpattikāle sarvaṃ viśvam iti vyāpakānupalabdhiḥ | na ca siddhasādhyatā, īśvarasya TBV-SD 128,08 tajjñānādervā kāraṇatve vikalakāraṇatvānupapatteḥ prasādhitatvāt | tanna nityajñāna — prayatna — cikīrṣāṇāṃ TBV-SD 128,09 tatsamavāyasya vā nityasya kartṛtvaṃ yuktam | TBV-SD 128,10 tasmāccharīrasaṃbandhasyaiva kumbhakārādau kartṛtvavyāpakatvena pratītestadabhāve kartṛtvasyā'pi TBV-SD 128,11 vyāpyasyābhāvaprasaṅgaḥ | tacca kvacit karādivyāpāreṇa kārakaprayoktṛtvalakṣaṇam — yathā kumbhakārasya TBV-SD 128,12 daṇḍādikāraṇaprayoktṛtvam, aparaṃ vāgvyāpāreṇa — yathā svāminaḥ karmakarādiprayoktṛtvasvarūpam, TBV-SD 128,13 anyacca prayatnavyāpāreṇa — yathā jāgrataḥ svaśarīrāvayavaprerakatvasvabhāvam, kiñcicca nidrā — mada — pramādavi- TBV-SD 128,14 śeṣeṇa tālvādi — karādiprerakatvam, sarvathā śarīrasaṃbandha eva kartṛtvasya vyāpakaḥ; sa cedīśvarānnivartate TBV-SD 128,15 svavyāpyamapi kartṛtvamādāya nivartate iti na tasya kartṛtvamabhyupagantavyamiti prasaṅgaḥ | atha tasya TBV-SD 128,16 jagatkartṛtvamabhyupagamyate tadā śarīrasaṃbandhaḥ kartṛtvavyāpako'bhyupagantavya iti prasaṅgaviparyayaḥ | na TBV-SD 128,17 ca kārakaśaktiparijñānalakṣaṇaṃ tasya kartṛtvam — yena prasaṅga — viparyayayorvyāptyasiddherabhāvaḥ syāt — TBV-SD 128,18 kumbhakārādau mṛddaṇḍādikārakaśaktiparijñāne'pi śarīravyāpārābhāve ghaṭādikāryakartṛtvādarśanāt TBV-SD 128,19 supta — pramattādau ca tālvādikāraṇaparijñānābhāve'pi tadvyāpāre prayatnalakṣaṇe sati tatpreraṇakāryadarśanāt | TBV-SD 128,20 yadapyabhidhānamātreṇa viṣāpahārādikāryakartṛtvam tadapi na jñānamātranibandhanam kintu śarīrasaṃbandhā'- TBV-SD 128,21 vinābhūtaviśiṣṭātmaprayatnahetukameva | TBV-SD 128,22 api ca, viśiṣṭadharmā'dharmādyupadeśavidhāyīśvaraḥ sarvajñatvena mumukṣubhirupāsyaḥ; anyathā ajñopa- TBV-SD 128,23 deśānuṣṭhāne teṣāṃ vipralambhaśaṅkayā tatra pravṛttirna syāt | taduktam — TBV-SD 128,24 “jñānavān mṛgyate kaścit taduktapratipattaye | TBV-SD 128,25 ajñopadeśakaraṇe vipralambhanaśaṅkibhiḥ” || TBV-SD 128,26 tasya ca sarvajñatve satyapyaśarīriṇo vaktrābhāvādupadeṣṭṭatvā'saṃbhava iti tatkṛtatvena tadupadeśasya TBV-SD 128,27 prāmāṇyā'siddherna mumukṣūṇāṃ tatra pravṛttiḥ syāditi upadeśakartṛtve tasya śarīrasaṃbandho'pyavaśyamabhyu- TBV-SD 128,28 pagantavyaḥ, vyāpyābhyupagamasya vyāpakābhyupagamanāntarīyakatvāt | śarīrasaṃbandhābhāve tu vyāpyasyā- TBV-SD 128,29 pyupadeśavidhātṛtvasyābhāva iti prasaṅga — viparyayau | vyāpyavyāpakabhāvaprasādhakaṃ ca pramāṇaṃ tālvādi- TBV-SD 128,30 vyāpārābhāve'pyupadeśasya sadbhāve tasya taddhetukatvaṃ na syāditi kāryakāraṇabhāvaprasādhakaṃ prāgeva TBV-SD 128,31 pradarśitamiti na punarucyate | tat sthitametat — na śarīrābhāve maheśasya kartṛtvamiti | tena śarīra- TBV-SD 128,32 manaḥsaṃbandhābhāve prayatna — buddhyāderabhāvādīśvarasattaivāsiddhā | ataḥ ‘tadabhāve kasya viśeṣaḥ TBV-SD 128,33 śarīrādiyogalakṣaṇaḥ sādhyate ? ’ ityādipūrvapakṣavacanaṃ niḥsāratayā vyavasthitam, prasaṅga — viparyayayo- TBV-SD 128,34 rnimittabhūtavyāptipradarśanasya vihitatvāt | yadapyuktam ‘jñāna — cikīrṣā — prayatnānāṃ samavāyo'stīśvare, TBV-SD 128,35 te tu jñānādayastatra nityāḥ’ iti, tadapyayuktatvena pratipāditam | yaccoktam ‘tatra śarīrasaṃbandhasya TBV-SD 128,36 vyāptyabhāvādasiddhiḥ’, tadapyasat; śarīrasaṃbandhasya kartṛtvavyāpakatvapratipādanāt | TBV-SD 128,37 yadapyuktam ‘nāpyasarvajñatvaṃ viśeṣaḥ kulālādiṣu dṛṣṭastatra sādhyate’ ityādi, tadapyayuktam; TBV-SD 128,38 kulālāderghaṭādikāryasyopādānādyabhijñatve karmādinimittakāraṇābhijñatvaprāpteḥ sarvajñatvaprasaktiḥ iti TBV-SD 128,39 vyarthamapareśvarasarvajñaparikalpanam, tannirvartakātīndriyā'dṛṣṭaparijñānavat tasyāpi sakalapadārthaparijñāna- TBV-SD 128,40 prasakteḥ | athādṛṣṭāparijñāne'pi kulālo mṛtpiṇḍadaṇḍādikatipayakārakaśaktiparijñānādeva ghaṭādi- TBV-SD 128,41 lakṣaṇaṃ svakāryaṃ nirvartayatīti, tarhīśvaro'pyatīndriyāśeṣapadārthaparijñānamantareṇāpi katipayakāraka- TBV-SD 128,42 śaktiparijñānādeva svakāryaṃ nirvartayiṣyati iti na sakalakāryakartṛtvānyathā'nupapattyā tasyātīndri- TBV-SD 129,01 yādyaśeṣapadārthajñatvalakṣaṇasarvajñatvasiddhiḥ | yaccoktam ‘kṣetrajñānāṃ niyatārthaviṣayagrahaṇaṃ sarvavidadhiṣṭhitā- TBV-SD 129,02 nām, yathā pratiniyataśabdādiviṣayagrāhakāṇāmaniyataviṣayasarvavidadhiṣṭhitānāṃ jīvaccharīre’ ityādi, TBV-SD 129,03 tadapyasaṅgatam; yataḥ śabdādiviṣayagrāhakāṇāmiti dṛṣṭāntatvenopanyāso yadīndriyāṇāṃ tadā teṣāṃ TBV-SD 129,04 karaṇatvād vedanalakṣaṇakriyā'nāśrayatvāt kathaṃ niyataśabdādiviṣayagrahaṇam ? atha grahaṇādhāratvena na TBV-SD 129,05 teṣāṃ niyataśabdādiviṣayagrahaṇaṃ kintu karaṇatvena; nanvevaṃ kṣetrajñānāmapi viṣayagrahaṇe karaṇatvam na TBV-SD 129,06 kartṛtvamiti ghaṭādi kulālakartṛkaṃ tatkāraṇaśaktiparijñānena na siddhamiti kutastaddṛṣṭāntāt kṣityā- TBV-SD 129,07 derjñānādhārakartṛkatvaṃ siddhimupagacchati ? yadi punarjñānasamavāyena cakṣurādīnāṃ niyataviṣayāṇāṃ kartṛ- TBV-SD 129,08 tve'pyaniyataviṣayā'parakṣetrajñakartradhiṣṭhitatvamaṅgīkriyate tarhi cetanānāmapi kṣetrajñānāṃ niyataviṣayāṇāṃ TBV-SD 129,09 yathā paro'niyataviṣayaścetano'dhiṣṭhātā tathā tasyā'pi pratiniyataviṣayatvakalpanāyāmaparo'niyata- TBV-SD 129,10 viṣayastadadhiṣṭhātā'bhyupagantavyaḥ, tasyāpyapara ityanavasthāprasaktiḥ | tathā, cetanānāmapi kṣetrajñānāṃ TBV-SD 129,11 yadā cetano'dhiṣṭhātā'bhyupagamyate tadā ‘acetanaṃ cetanādhiṣṭhitaṃ pravartate, acetanatvāt, vāsyādivat’ TBV-SD 129,12 iti prayoge'cetanagrahaṇaṃ dharmi — hetuviśeṣaṇaṃ nopādeyaṃ syāt, vyavacchedyā'bhāvāt | TBV-SD 129,13 yattūktam ‘bhavatvaniṣṭhā yadi tatprasādhakaṃ pramāṇaṃ kiñcidasti, tāvata evā'numānasiddhatvāt’ TBV-SD 129,14 iti, tadapyasaṅgatam; yataḥ pramāṇamantareṇa hetvābhāsād yadyekasya siddhirabhyupagamyate aparasyāpi tata TBV-SD 129,15 eva sā kiṃ nābhyupagamyate ? pramāṇasiddhatvaṃ tu tāvato'pi nāsti, aniṣṭhayā tatprasādhakasya pramāṇa- TBV-SD 129,16 syāprāmāṇyā''sañjanād | yadapyuktam ‘āgamo'pyasmin vastuni vidyate’ ityādi, tadapyayuktam; TBV-SD 129,17 āgamasya tatpraṇītatvena prāmāṇyam, tatprāmāṇyācca tatastatsiddhiritītaretarāśrayaprasakteḥ | nityasya TBV-SD 129,18 tvāgamasya prāmāṇyaṃ vaiśeṣikairnābhyupagatam, īśvarakalpanāvaiyarthyaprasaṅgāt | nāpyanyeśvarakṛtatadāgamāt TBV-SD 129,19 tatsiddhiḥ, tatrāpi tatkṛtatvena prāmāṇye itaretarāśrayadoṣāt | apareśvarapraṇītā'parāgamakalpane'pi TBV-SD 129,20 tadeva vaktavyamityaniṣṭhāprasaktiḥ | tadevaṃ svarūpe'rthe āgamasya prāmāṇye'pi na tata īśvarasiddhiḥ | TBV-SD 129,21 yattūktam ‘tasya ca sattāmātreṇa svaviṣayagrahaṇapravṛttānāṃ kṣetrajñānāmadhiṣṭhāyakatā yathā sphaṭikādīnā- TBV-SD 129,22 mupadhānākāragrahaṇapravṛttānāṃ savitṛprakāśaḥ’ tadayuktam; sattāmātreṇa savitṛprakāśasyāpi sphaṭi- TBV-SD 129,23 kādyadhiṣṭhāyakatvā'saṃbhavāt — tadasaṃbhavaścākāśāderapi sattāmātrasya sadbhāvāt tadadhiṣṭhāyakatā syāt- TBV-SD 129,24 kintu savitṛprakāśasya tadviśiṣṭāvasthājanakatvena tadadhiṣṭhāyakatvam, taccet kṣetrajñeṣvīśvarasya parika- TBV-SD 129,25 lpyate tadā teṣāṃ tatkāryatāprasaktiḥ; tathā ca yathā kṣetrajñānāmātmatve'viśiṣṭe'pi kāryatā tatheśvara- TBV-SD 129,26 syātmatvā'viśeṣāt kāryateti tadadhiṣṭhāyako'parastatkartā'bhyupagantavyaḥ, tatrāpyapara ityanavasthā | TBV-SD 129,27 atha tasya kāryatve satyapyanadhiṣṭhitasyaiva svakārye pravṛttistarhi jagadupādānāderapi tadanadhiṣṭhitasya TBV-SD 129,28 pravṛttiriti vyabhicārī adhiṣṭhātṛsādhakatvenopanyasyamānastenaiva hetuḥ | TBV-SD 129,29 api ca, sattāmātreṇa tasya tadadhiṣṭhāyakatve gaganasyeva na sarvajñatvam iti sarvajñatvasādhaka- TBV-SD 129,30 hetostadviparyayasādhanād viruddhatvam | na ca sarvaviṣayajñānasamavāyāt tatra tasyaiva sarvajñatvaṃ nā''- TBV-SD 129,31 kāśāderiti vaktuṃ yuktam, samavāyasya niṣiddhatvāt | sattve'pi nityavyāpakatvenākāśādāvapi TBV-SD 129,32 bhāvaprasaṅgāt | na ca samavāyā'viśeṣe'pi samavāyinorviśeṣa iti vaktuṃ śakyam, tadviśeṣasyaivā- TBV-SD 129,33 siddhatvāt | siddhatve'pi samavāyaparikalpanāvaiyarthyaprasaṅgāditi pratipādayiṣyamāṇatvāt | na ca TBV-SD 129,34 sattāmātreṇa tasya tadadhiṣṭhāyakatve jñānamātramapyupayogi, āstāṃ sakalapadārthasārthakārakaparijñānam | TBV-SD 129,35 yadapyuktam ‘jñānasya svaviṣayasadarthaprakāśatvaṃ nāma svabhāvaḥ, tasyā'nyathābhāvaḥ kutaściddoṣasadbhāvāt’ TBV-SD 129,36 tat satyameva | yaccoktam ‘yat punaścakṣurādyanāśritaṃ na ca rāgādimalā''vṛtaṃ tasya viṣayaprakāśana- TBV-SD 129,37 svabhāvasya’ ityādi, tadapyasaṅgatam; yato na cakṣurādyanāśritaṃ jñānaṃ parasya siddham, tatsiddhau TBV-SD 129,38 cakṣurādyanāśritasya jñānasyeva sukhasyāpi siddherānandarūpatā kathaṃ muktānāṃ na saṃgacchate — yena ‘sukhā- TBV-SD 129,39 diguṇarahitamātmanaḥ svarūpaṃ muktiḥ’ ityabhyupagamaḥ śobheta ? na ca rāgāderāvaraṇasyābhāvo maheśe TBV-SD 129,40 siddhaḥ — yena tajjñānamanāvṛtamaśeṣapadārthaviṣayaṃ tatra siddhimupagacchet, tatsvarūpasyaivāsiddhatvāt tatra TBV-SD 129,41 rāgādyabhāvapratipādakasyāvyabhicaritasya hetostvadabhyupagamavicāraṇayā dūrāpāstatvācca | TBV-SD 130,01 yattūktam ‘viparyāsakāraṇā rāgādayaḥ, viparyāsaścādharmanimittaḥ, na ca bhagavatyadharmaḥ’ iti, TBV-SD 130,02 tadapyasāram; adharmavad dharmasyāpi taddhetośca samyagjñānādestatrāsaṃbhavasya pratipāditatvāt | TBV-SD 130,03 yaccoktam ‘rāgādaya iṣṭāniṣṭasādhaneṣu viṣayeṣūpajāyamānā dṛṣṭāḥ, na ca bhagavataḥ kaścidiṣṭāniṣṭasādhano TBV-SD 130,04 viṣayaḥ, avāptakāmatvāt’ iti, tadapyasāram; yato yadi iṣṭāniṣṭasādhano na tasya kaścidviṣayaḥ kathaṃ TBV-SD 130,05 tarhi asāviṣṭā'niṣṭopādāna — parivarjanārthaṃ pravartate buddhipūrvikāyāḥ pravṛtterheyopādeyajihāsopāditsā- TBV-SD 130,06 pūrvakatvena vyāptatvāt ? tadabhāve'pi pravṛttāvunmattakapravṛttivad na buddhipūrvikeśvarapravṛttiḥ syāt TBV-SD 130,07 heyopādeyajihāsopāditse apyanāptakāmatvena vyāpte, avāptakāmasya heyopādeyajihāsopāditsā'- TBV-SD 130,08 nupapatteḥ | anāptakāmatvamapyanīśvaratvena vyāptam, īśvarasyānāptakāmatvāyogād iti yatra buddhipūrvikā TBV-SD 130,09 pravṛttiriṣyate tatra heyopādeyajihāsopāditse avaśyamaṅgīkartavye, yatra ca te tatrānāptakāmatvam, TBV-SD 130,10 yatra ca tat tatrānīśvaratvam iti prasaṅgasādhanam | īśvaratve cāvāptakāmatvam, avāptakāmatvācca na TBV-SD 130,11 heyopādeyaviṣaye taddhānopādānecchā, tadabhāve na buddhipūrvikā pravṛttiriti prasaṅgaviparyayaḥ | ata eva TBV-SD 130,12 svatantrasādhanapakṣe yad āśrayāsiddhatvādihetudoṣodbhāvanam tadasaṃgatam, vyāptiprasiddhimātrasyaivā- TBV-SD 130,13 tropayogāt; sā ca pratipāditā | ‘yā tu pravṛttiḥ śarīrādisarge sā krīḍārthā, avāptakāmānāmeva TBV-SD 130,14 ca krīḍā bhavati’ iti yaduktam tadasaṃgatam, ‘ratimavindatāmeva krīḍā bhavati, na ca ratyarthī bhagavān, TBV-SD 130,15 duḥkhābhāvāt’ iti vārtikakṛtaiva pratipāditatvāt | yaccoktam ‘na hi duḥkhitāḥ krīḍāsu pravartante’ TBV-SD 130,16 iti, tat prakramānapekṣaṃ vacanam; duḥkhābhāve'pi krīḍāvatāṃ rāgādyāsaktinimitteṣṭasādhanaviṣayavya- TBV-SD 130,17 tirekeṇa tasyāsaṃbhavāt | TBV-SD 130,18 yacca ‘kāruṇyāt tasya tatra pravṛttiḥ’ ityādi, tadapyanālocitābhidhānam; nahi karuṇāvatāṃ TBV-SD 130,19 yātanāśarīrotpādakatvena prāṇigaṇaduḥkhotpādakatvaṃ yuktam | na ca tathābhūtakarmasavyapekṣastathā teṣāṃ TBV-SD 130,20 duḥkhotpādako'sau nimittakāraṇatvāt tasyeti vaktuṃ yuktam, tatkarmaṇāmīśvarānāyattatve kāryatve ca TBV-SD 130,21 tenaiva kāryatvalakṣaṇasya hetorvyabhicāritvaprasaṅgāt | tatkṛtatve vā karmaṇo'bhyupagamyamāne prathamaṃ TBV-SD 130,22 karma prāṇināṃ vidhāya punastadupabhogadvāreṇa tasyaiva kṣayaṃ vidadhato maheśasyā'prekṣākāritāprasaktiḥ, na TBV-SD 130,23 hi prekṣāpūrvakāriṇo gopālādayo'pi prayojanaśūnyaṃ vidhāya vastu dhvaṃsayanti | tanna karuṇāpravṛttasya TBV-SD 130,24 karmasavyapekṣasyāpi prāṇiduḥkhotpādakatvaṃ yuktam | kiñca, prāṇikarmasavyapekṣo yadyasau prāṇināṃ TBV-SD 130,25 duḥkhotpādaka iti na kṛpālutvavyāghātastarhi karmaparatantrasya prāṇiśarīrotpādakatve tasyābhyupagamyamāne TBV-SD 130,26 varaṃ tatphalopabhoktṛsattvasya tatsavyapekṣasya tadutpādakatvamabhyupagantavyam, evamadṛṣṭeśvaraparikalpanā TBV-SD 130,27 parihṛtā bhavati | ‘yathā prabhuḥ sevābhedānurodhāt phalaprado nā'prabhustathā maheśvaro'pi karmāpekṣaphala- TBV-SD 130,28 prado nāprabhuḥ’ ityapyayuktam; yato yathā rājñaḥ sevā''yattaphalapradasya rāgādiyogaḥ nairghṛṇyam sevā''- TBV-SD 130,29 yattatā ca pratītā tatheśasyāpyetat sarvamabhyupagamanīyam; anyathābhūtasyānyaparihāreṇa kvacideva TBV-SD 130,30 sevake sukhādipradatvānupapatteḥ | tadevaṃ karmaparatantratve tasyānīśatvam, karuṇāpreritasya kartṛtve “sṛjecca TBV-SD 130,31 śubhameva saḥ” iti vārttikakārīyadūṣaṇasya vyavasthitatvam | yacca ‘nāraka — tiryagādisargo'pyakṛta- TBV-SD 130,32 prāyaścittānāṃ tatratyaduḥkhānubhave punarviśiṣṭasthānāvāptau abhyudayaheturiti siddhaṃ duḥkhiprāṇisṛṣṭāvapi TBV-SD 130,33 karuṇayā pravartanamīśasya’ iti, tadapi prativihitameva; yataḥ karma prāṇināṃ duḥkhapradaṃ vidhāya tatphalo- TBV-SD 130,34 pabhogavidhānadvāreṇa kṣayanimittaṃ prāṇināmabhyudayaṃ vidadhatastasyā'śucisthānapatitagṛhītaprakṣālita- TBV-SD 130,35 modakatyāgavidhāyino nasamānabuddhitvaprasaktiḥ | api ca, yadi prāṇikarmaparavaśasteṣāṃ duḥkhādikaṃ TBV-SD 130,36 tatkṣayanimittaprāyaścittakalpamupajanayatītyabhyupagamastadā tatkarmakāryatvaṃ tasya prasaktam — tatkṛtopa- TBV-SD 130,37 kārābhāve tadapekṣāyā ayogāt; upakārasya ca tatkṛtasya tadbhede tena saṃbandhāyogāt, abhi- TBV-SD 130,38 nnasya tatkaraṇe tasyaiva karaṇamiti kathaṃ na tatkāryatvam ? TBV-SD 130,39 atha yad yadā yatra karmādikaṃ sahakārikāraṇamāsādayati tena saha saṃbhūya tat tadā tatra sukhā- TBV-SD 130,40 dikaṃ kāryaṃ janayati, ekakāryakāritvameva sahakāritvamiti na kāryatvalakṣaṇastasya doṣaḥ; nanu karmā- TBV-SD 130,41 disahakārisavyapekṣaḥ kāryajananasvabhāvastasya karmādisahakārisannidhānād yadi prāgapyasti tadā — TBV-SD 131,01 sahakārisannidhāne'pi svarūpeṇaivā'sau kāryaṃ nirvartayati, pararūpeṇa janakatve sarvasya svarūpeṇājana- TBV-SD 131,02 katvāt kāryā'nutpādaprasaṅgaḥ, tasya cāvikalasya tajjananasvabhāvasya bhāvāduttarakālabhāvisamasta- TBV-SD 131,03 kāryotpattistadaiva syāt | tathāhi — yad yadā yajjananasamarthaṃ tat tadā tad janayatyeva, yathā'ntyāvasthāprāptaṃ TBV-SD 131,04 bījamaṅkuram, ajanane vā tadā tasya tad jananasvabhāvameva na syāt, tajjananasvabhāvaśca karmādi- TBV-SD 131,05 sāmagryasannidhāne'pyekasvabhāvatayā'bhyupagamyamāno maheśa iti svabhāvahetuḥ | atha karmādisāmagryabhāve TBV-SD 131,06 tatsvabhāvo'pyasau vivakṣitakāryaṃ na janayati, na tarhi tajjanakasvabhāvaḥ — yo hi yadā yanna janayati TBV-SD 131,07 sa tajjanakasvabhāvo na bhavati; yathā śālibījaṃ yavāṅkurasya, atajjanakasyāpi tatsvabhāvatve'tiprasaṅgaḥ, TBV-SD 131,08 na janayati ca karmādisāmagryabhāve vivakṣitaṃ kāryamīśa iti vyāpakā'nupalabdhiḥ | atha karmādi- TBV-SD 131,09 sāmagryabhāve sa svabhāvastadapekṣakāryajanakatvalakṣaṇo nāsti tarhi svabhāvabhedāt kathaṃ na tasya bhedaḥ TBV-SD 131,10 aparasya tannibandhanasyābhāvāt ? tathā ca kramavartyanekamaṅkurādikāryaṃ nākramaikeśvaravihitam iti TBV-SD 131,11 naikatvaṃ tasya siddhimāsādayati | tanna sarvajñatvā'śarīritvaikatvādidharmayogastasya siddhimupaḍhaukate | TBV-SD 131,12 ‘nāpi kṛtrimajñānasaṃbandhitvaṃ tajjñānasya pratyarthaniyamābhāvāt’ ityādi yaduktam, tadapi nirastam; TBV-SD 131,13 nityasarvapadārthaviṣayajñānasaṃbandhitvasya tatra pratiṣiddhatvāt | TBV-SD 131,14 yacca ‘yathā sthapatyādīnāṃ mahāprāsādādikaraṇe ekābhiprāyaniyamitānāmaikamatyaṃ tadvadatrāpi TBV-SD 131,15 yadi kṣityādyanekakāryakaraṇe bahūnāṃ niyāmakaḥ kaścideko'sti, sa eveśvaraḥ’ ityuktam, tadapyasaṅgatam; TBV-SD 131,16 yato na hyayaṃ niyamaḥ — ekenaiva sarvaṃ kāryaṃ nirvartanīyam, ekaniyamitairvā buhubhiriti; anekadhā kāryaka- TBV-SD 131,17 rtṛtvadarśanāt | tathāhi — kvacideka evaikakāryasya vidhātā upalabhyate yathā kuvindaḥ kaścidekasya paṭasya, TBV-SD 131,18 kvacideka eva bahūnāṃ kāryāṇām yathā ghaṭa — śarāvodañcanānāmekaḥ kulālaḥ, kvacidaneko'pyanekasya TBV-SD 131,19 yathā ghaṭa — paṭa — śakaṭādīnāṃ kulālādiḥ, kvacidaneko'pyekasya yathā śibikodvahanāderanekaḥ puruṣa- TBV-SD 131,20 saṅghātaḥ | na ca prāsādādilakṣaṇe'pyanekasthapatyādinirvartye'vaśyaṃtayaikasūtradhāraniyamitānāṃ teṣāṃ tatra TBV-SD 131,21 vyāpāra upalabdhaḥ, pratiniyatābhiprāyāṇāmapyekasūtradhārā'niyamitānāṃ tatkaraṇā'virodhāt iti TBV-SD 131,22 naikaḥ kartā kṣityādīnāṃ siddhimāsādayati | ata eva na tannibandhanā sarvajñatvasiddhirapi tasya yuktā | TBV-SD 131,23 tadevaṃ nityatvādiviśeṣasākalyasādhakānumānā'saṃbhavāt tadviparyayasādhakasya ca prasaṅgasādhanasya TBV-SD 131,24 tatra bhāvāt kathaṃ na viśeṣaviruddhāvakāśaḥ ? atha śarīrādimadbuddhimatkāraṇatvavyāptaṃ yadi kṣityādau TBV-SD 131,25 kāryatvamupalabhyeta tadā tatastatra tat siddhimāsādayat tathābhūtameva sidhyediti bhavet kāryatvāde- TBV-SD 131,26 rviruddhatvam, sādhyaviparyayasādhanāt; na ca tathābhūtaṃ tat tatra vidyate iti kathaṃ viruddhatā ? na; TBV-SD 131,27 paraprasiddhapakṣadharmatvam viparyayavyāptiṃ vā''śritya viruddhatābhidhānāt | paramārthatastu kāryatvaviśeṣasya TBV-SD 131,28 kṣityādāvasiddhatvam tatsāmānyasya tvanaikāntikatvam iti pratipāditam | sarveṣu ceśvarasādhanā- TBV-SD 131,29 yopanyasteṣvanumāneṣvasiddhatvādidoṣaḥ samānaḥ iti kāryatvadūṣaṇenaiva tānyapi dūṣitāni iti na TBV-SD 131,30 pratyuccārya dūṣyante | maheśvarasya ca nityatvaṃ tadvādibhirabhyupagamyate; na cākṣaṇikasya sattvaṃ saṃbhavati TBV-SD 131,31 iti pratipādayiṣyāmaḥ | TBV-SD 131,32 yacca ‘pṛthivyādimahābhūtāni svāsu kriyāsu buddhimatkāraṇādhiṣṭhitāni pravartante, anityatvāt, TBV-SD 131,33 vāsyādivat’ iti, tatra kulālādibuddhāvapyanityatvalakṣaṇasya hetoḥ sadbhāvāt tatrāpyaparabuddhimatkāra- TBV-SD 131,34 ṇādhiṣṭhitatvaprasaktiḥ, tathā'bhyupagame maheśabuddherapyanityatvasya prasādhanāt tasyāpyaparabuddhimadadhi- TBV-SD 131,35 ṣṭhitatvam, tadbuddhāvapyevam ityanavasthā | atha buddheranityatve satyapi na buddhimadadhiṣṭhitatvaṃ tadā TBV-SD 131,36 vyabhicārī hetuḥ; aparaṃ cātra prativihitatvānnāśaṅkyate | yacca kāryatvahetordūṣaṇamasiddhatvādi tadatrāpi TBV-SD 131,37 samānam | tathāhi — yādṛśamanityatvaṃ buddhimadadhiṣṭhitaṃ vāsyādau siddhaṃ tādṛśaṃ tanvādiṣvasiddham | TBV-SD 131,38 anityatvamātrasya pratibandhāsiddhervyabhicāraḥ | pratibandhābhyupagame satīṣṭaviparītasādhanād viruddhatvam | TBV-SD 131,39 sādharmyadṛṣṭāntasya sādhyavikalatā, nityaikabuddhimadadhiṣṭhitatvena sādhyadharmeṇānvayāsiddheḥ | sāmānyena TBV-SD 131,40 sādhye siddhasādhyatā, viśeṣeṇa vyabhicāraḥ, ghaṭādiṣvanyathādarśanāditi | evaṃ sarveṣu prakṛtasādhya- TBV-SD 131,41 sādhanāyopanyasteṣu hetuṣu yojyam | TBV-SD 132,01 yacca ‘sthitvā pravṛtteḥ’ iti sādhanamuktam, tatrānyadapi dūṣaṇaṃ vācyam — sarvabhāvānāmudayasamananta- TBV-SD 132,02 rā'pavargitayā kṣaṇamātramapi na sthitirasti iti kutaḥ sthitvā pravṛttiḥ ? tasmāt prativādyasiddho TBV-SD 132,03 hetuḥ anaikāntikaśceśvareṇaiva; yataḥ so'pi kramavatsu kāryeṣu sthitvā pravartate atha ca nāsau cetanā- TBV-SD 132,04 vatā'dhiṣṭhitaḥ anavasthāprasaṅgāt | atha ‘acetanatve sati’ iti saviśeṣaṇo heturupādīyate yathā TBV-SD 132,05 praśastamatinopanyastastathāpi saṃdigdhavipakṣavyāvṛttikatayā'naikāntikatvamanivāryam — yadeva hi viśe- TBV-SD 132,06 ṣaṇaṃ vipakṣāddhetuṃ nivartayati tadeva nyāyyam, yat punarvipakṣeṃ saṃdehaṃ na vyāvartayati tadupādānamapya- TBV-SD 132,07 satkalpam, pūrvoktaścāsiddhatādoṣaḥ saviśeṣaṇatve'pi tadavastha eva | yaccoktam ‘sargādau vyavahāraśca’ TBV-SD 132,08 ityādi, tatrāpi ‘uttarakālaṃ prabuddhānām’ ityetad viśeṣaṇamasiddham | tathāhi — nāsmanmate pralayakāle TBV-SD 132,09 praluptajñāna — smṛtayo vitanu — karaṇāḥ puruṣāḥ saṃtiṣṭhante kintvābhāsvarādiṣu spaṣṭajñānātiśayayogiṣu TBV-SD 132,10 devanikāyeṣūtpadyante; ye tu pratiniyatanirayādivipākasaṃvartanīyakarmāṇaste lokadhātvantareṣūtpadyante TBV-SD 132,11 iti matam | vivartakāle'pi tata eva ābhāsvarādeścyutvā ihāluptajñāna — smṛtaya eva saṃbhavanti TBV-SD 132,12 tasmāt ‘uttarakālaṃ prabuddhānām’ iti viśeṣaṇamasiddham | anaikāntikaśca hetuḥ saṃdigdhavipakṣavyāvṛ- TBV-SD 132,13 ttikatvāt | TBV-SD 132,14 kiñca, anyopadeśapūrvakatvamātre sādhye siddhasādhyatā, anādervyavahārasya sarveṣāmevānyopadeśa- TBV-SD 132,15 pūrvakatvasyeṣṭatvāt | atheśvaralakṣaṇapuruṣopadeśapūrvakatvaṃ sādhyate tadā'naikāntikatā, anyathā'pi TBV-SD 132,16 vyavahārasaṃbhavāt, dṛṣṭāntasya ca sādhyavikalatā | etaccānyahetusāmānyaṃ dūṣaṇaṃ pūrvamuktam | viruddhaśca TBV-SD 132,17 hetuḥ abhyupetabādhā ca pratijñāyāḥ, nirmukhasyopadeṣṭṭatvāsaṃbhavāt — yadi īśvaropadeśapūrvakatvaṃ vyavahārasya TBV-SD 132,18 saṃbhavet tadā syādaviruddhatā hetoḥ yāvatā'sau vigatamukhatvādupadeṣṭā na yuktaḥ, tacca vimukhatvaṃ TBV-SD 132,19 vitanutvena, tadapi dharmādharmavirahāt, tathā ca uddyotakareṇoktam — “yathā buddhimattāyāmīśvarasya TBV-SD 132,20 pramāṇasaṃbhavaḥ, naivaṃ dharmādinityatve pramāṇamasti” iti | tasmādī- TBV-SD 132,21 śvarasyopadeṣṭṭatvāsaṃbhavāt tadupadeśapūrvakatvaṃ vyavahārasya na sidhyati kintvīśvaravyatiriktānyapuru- TBV-SD 132,22 ṣopadeśapūrvakatvam; ata iṣṭavighātakāritvād viruddho hetuḥ | atheśvarasyopadeṣṭṭatvamaṅgīkriyate tadā TBV-SD 132,23 vimukhatvamabhyupetaṃ hīyata ityabhyupetabādhaḥ | evamanyeṣvapi sarvajñatvāditadviśeṣasādhakeṣu hetuṣvasi- TBV-SD 132,24 ddhatvā'naikāntikatva — viruddhatvādidoṣajālaṃ svamatyā'bhyūhyaṃ diṅmātradarśanaparatvāt prayāsasya | ata eva TBV-SD 132,25 “sapta bhuvanānyekabuddhinirmitāni, ekavastvantargatatvāt, ekāvasathāntargatānekāpavarakavat; yathaikā- TBV-SD 132,26 vasathāntargatānāmapavarakāṇāṃ sūtradhāraikabuddhinirmitatvaṃ dṛṣṭaṃ tathaikasminneva bhuvane'ntargatāni sapta bhuva- TBV-SD 132,27 nāni, tasmāt teṣāmapyekabuddhinirmitatvaṃ niścīyate; yadbuddhinirmitāni caitāni sa bhagavān maheśvaraḥ TBV-SD 132,28 sakalabhuvanaikasūtradhāraḥ” ityādikāḥ prayogāḥ praśastamatiprabhṛtibhirupanyastāsteṣvapi TBV-SD 132,29 heturasiddhaḥ, na hyekaṃ bhuvanam āvasathādirvā'sti, vyavahāralāghavārthaṃ bahuṣviyaṃ saṃjñā kṛtā, ata eva TBV-SD 132,30 dṛṣṭānto'pi sādhanavikalaḥ; ekasaudhādyantargatānāmapavarakādīnāmanekasūtradhāraghaṭitatvadarśanāccānai- TBV-SD 132,31 kāntiko hetuḥ | TBV-SD 132,32 yacca “ekādhiṣṭhānā brahmādayaḥ piśācāntāḥ, parasparātiśayavṛttitvāt; iha yeṣāṃ parasparātiśa- TBV-SD 132,33 yavṛttitvaṃ teṣāmekāyattatā dṛṣṭā, yatheha loke gṛha — grāma — nagara — deśā'dhipatīnāmekasmin sārvabhauma- TBV-SD 132,34 narapatau, tathā ca bhujaga — rakṣo — yakṣaprabhṛtīnāṃ parasparātiśayavṛttitvam; tena manyāmahe teṣāmapyeka- TBV-SD 132,35 sminnīśvare pāratantryam” iti, tadetad yadi ‘īśvarākhyenādhiṣṭhāyakenaikādhiṣṭhānāḥ’ ityayamarthaḥ sādha- TBV-SD 132,36 yitumiṣṭastadā'naikāntikatā hetoḥ, viparyaye bādhakapramāṇābhāvāt pratibandhā'siddheḥ | dṛṣṭāntasya TBV-SD 132,37 ca sādhyavikalatā | athādhiṣṭhāyakamātreṇa sāghiṣṭhānā iti sādhyate tadā siddhasādhyatā, yata iṣyata TBV-SD 132,38 eva sugatasutairbhagavatā saṃbuddhena sakalalokacūḍāmaṇinā sarvameva jagat karuṇāvaśādadhiṣṭhitam, TBV-SD 132,39 yatprabhāvādadyāpyabhyudaya — niḥśreyasasaṃpadamāsādayanti sādhujanasārthāḥ | sarveṣvapi ca sarvajñasādhaneṣu TBV-SD 132,40 paropanyasteṣu yadi sāmānyena ‘kaścit sarvajñaḥ’ iti sādhyamabhipretaṃ tadā nā'smān prati bhavatāmidaṃ TBV-SD 132,41 sādhanaṃ rājate siddhasādhyatādoṣāt kintu ye sarvajñā'pavādino jaiminīyāścārvākā vā teṣveva TBV-SD 133,01 śobhate | atheśvarākhyaḥ sarvajñaḥ sādhyeta tadoktaprakāreṇa pratibandhāsiddherhetūnāmanaikāntikatā, TBV-SD 133,02 dṛṣṭāntasya ca sādhyavikalateti | śeṣastu pūrvapakṣagrantho niḥsāratayopekṣitaḥ | ata īśvarasādhakasya TBV-SD 133,03 tannityatvādidharmasādhakasya ca pramāṇasyābhāvāt “kleśa — karma — vipākā''śayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa TBV-SD 133,04 īśvaraḥ” ityādi sarvamayuktatayā sthitam | ato bhavaheturāgādijayāt TBV-SD 133,05 śāsanapraṇetāro jināḥ siddhāḥ | ataḥ suvyavasthitametad bhavajinānāṃ śāsanamiti | TBV-SD 133,06 nanu yadi teṣāṃ bhavanibandhanarāgādijetṛtvaṃ tadā śāsanapraṇetṛtvānupapattiḥ, tajjayānantaramevā- TBV-SD 133,07 pavargaprāpteḥ śarīrābhāve vaktṛtvāsaṃbhavāt | atha rāgādikṣayānantaraṃ nāpavargaprāptistarhi rāgādijayo TBV-SD 133,08 na bhavakṣayalakṣaṇāpavargaprāptikāraṇam; na hi yasmin satyapi yanna bhavati tat tadavikalakāraṇaṃ vyava- TBV-SD 133,09 sthāpayituṃ śakyam, yavabījamiva śālyaṅkurasya | atha niravaśeṣarāgādyajayād apavargaprāpteḥ prāgeva TBV-SD 133,10 tatpraṇetṛtvādadoṣaḥ; nanvevaṃ tacchāsanasya rāgaleśā''śliṣṭapuruṣapraṇītatvena naikāntikaṃ prāmāṇyaṃ, TBV-SD 133,11 kapilādipuruṣapraṇītasyeva ityāśaṅkyāha sūriḥ — ‘ṭhāṇamaṇovamasuhamuvagayāṇaṃ’ iti | asyābhi- TBV-SD 133,12 prāyaḥ — yadyapi sarvajñatāpratibandhighātikarmacatuṣṭayakṣayāvirbhūtakevalajñānasampado jināstathāpi bhavo- TBV-SD 133,13 pagrāhiśarīranibandhanasya karmaṇaḥ sadbhāvādalpasthitikasya na śarīrādyabhāvāt śāsanapraṇetṛtvānupapattiḥ, TBV-SD 133,14 nāpi rāgādileśasadbhāvāt tatpraṇītāgamasyā'prāmāṇyam, viparyāsahetorghātikarmaṇo'tyantakṣayāt | TBV-SD 133,15 na ca karmakṣayādaparasyāpravṛttinimittatvam, bhavopagrāhiṇo'dyāpi sāmastyenākṣayāt tatkṣaye cāpava- TBV-SD 133,16 rgasyānantarabhāvitvāt karmakṣayasyaivāpavargaprāptāvavikalakāraṇatvāditi | avayavārthastu — tiṣṭhanti saka- TBV-SD 133,17 lakarmakṣayāvāptānantajñānasukharūpādhyāsitāḥ śuddhātmāno'sminniti sthānaṃ lokāgralakṣaṇaṃ viśiṣṭakṣe- TBV-SD 133,18 tram, na vidyate upamā svābhāvikātyantikatvena sakalavyābādhārahitatvena ca sarvasukhātiśāyitvād TBV-SD 133,19 yasya tat sukhamānandarūpaṃ yasmiṃstat tathā, tat ‘upa’ iti kālasāmīpyena gatānāṃ prāptānām, yadvā TBV-SD 133,20 ‘upa’ ityupasargaḥ prakarṣe'pyupalabhyate, yathā “upoḍharāgeṇa” iti | tena sthānamanupamasukhaṃ TBV-SD 133,21 prakarṣeṇa gatānāmiti | “parārthe prayujyamānāḥ śabdā vatimantareṇāpi tamarthaṃ gamayanti” TBV-SD 133,22 iti nyāyādanubhūyamānatīrthakṛnnāmakarmaleśasadbhāve'pi tad gatā iva gatā ityuktāstena śāsanapraṇe- TBV-SD 133,23 tṛtvaṃ tasyāmavasthāyāṃ teṣāmupapannameva || TBV-SD 133,24 yadvā “muktāḥ sarvatra tiṣṭhanti vyomavat tāpavarjitāḥ” ityetasya durnayasya nirāsā- TBV-SD 133,25 rthamāha sūriḥ — ‘ṭhāṇamaṇovamasuhamuvagayāṇaṃ’ atra ca sthānamanupamasukham — prakarṣeṇa apunarāvṛttyā TBV-SD 133,26 gatānām — upagatānāmiti vyākhyeyam | TBV-SD 133,27 athavā “buddhyādīnāṃ navānāṃ viśeṣaguṇānāmātyantikaḥ kṣaya ātmano muktiḥ” TBV-SD 133,28 iti matavyavacchedārthamācāryeṇa — ‘ṭhāṇamaṇovamasuhamuvagayāṇaṃ’ iti sūtramupanyastam | asya TBV-SD 133,29 cāyamarthaḥ — sthitiḥ sthānaṃ svarūpaprāptistad anupamasukham ‘upa’ iti sakalakarmakṣayānantaramavyavadhānena TBV-SD 133,30 gatānāṃ prāptānām — śaileśyavasthācaramasamayopādeyabhūtamanantasukhasvabhāvamātmanaḥ kathañcidananyabhūtaṃ TBV-SD 133,31 svarūpaṃ prāptānāmiti yāvat | TBV-SD 133,34 atrāhurvaiśeṣikāḥ — sarvametadanupapannam, ātmano vibhutvena viśiṣṭasthānaprāptinimittagatya- TBV-SD 133,35 saṃbhavāt, karmakṣaye ca śarīrādyabhāve muktātmanāṃ sukhasya taddhetunimittāsamavāyikāraṇābhāvenotpattya- TBV-SD 133,36 saṃbhavāt, nityasya cānandasyāvaiṣayikasyānupalambhenāsattvāt | TBV-SD 133,37 na cātmano vibhutvamasiddham, anumānāt tatsiddheḥ | tathāhi — buddhyadhikaraṇaṃ dravyaṃ vibhu, TBV-SD 133,38 nityatve satyasmadādyupalabhyamānaguṇādhiṣṭhānatvāt; yad yad nityatve satyasmadādyupalabhyamānaguṇādhi- TBV-SD 133,39 ṣṭhānaṃ tat tad vibhu, yathā ākāśam, tathā ca buddhyadhikaraṇaṃ dravyam, tasmād vibhu | na ca TBV-SD 134,01 buddherguṇatvāsiddherhetuviśeṣaṇāsiddhyā hetorasiddhirabhidhātuṃ śakyā, buddhiguṇatvasyānumānāt siddheḥ | TBV-SD 134,02 tathāhi — guṇo buddhiḥ, pratiṣidhyamānadravya — karmabhāve sati sattāsaṃbandhitvāt; yo yaḥ pratiṣidhyamāna- TBV-SD 134,03 dravya — karmabhāve sati sattāsaṃbandhī sa sa guṇaḥ yathā rūpādiḥ, tathā ca buddhiḥ, tasmād guṇaḥ | na TBV-SD 134,04 ca pratiṣidhyamānadravya — karmatvamasiddhaṃ buddheḥ | tathāhi — buddhirdravyaṃ na bhavati, ekadravyatvāt, yad TBV-SD 134,05 yad ekadravyaṃ tat tad dravyaṃ na bhavati yathā rūpādi, tathā ca buddhiḥ, tasmād na dravyam | na TBV-SD 134,06 cāyamasiddho hetuḥ | tathāhi — ekadravyā buddhiḥ, sāmānya — viśeṣavattve satyekendriyapratyakṣatvāt, yad TBV-SD 134,07 yat sāmānya — viśeṣavattve satyekendriyapratyakṣaṃ tat tad ekadravyam, yathā rūpādi, tathā buddhiḥ, TBV-SD 134,08 tasmādekadravyā | na ca ‘ekendriyapratyakṣatvāt’ ityucyamāne ātmanā vyabhicāraḥ, tasyaikendriyapra- TBV-SD 134,09 tyakṣatve vivādāt | nāpi vāyunā, tatrāpi tatpratyakṣatvasya vivādāspadatvāt | tathāpi rūpatvādinā TBV-SD 134,10 vyabhicāraḥ, tannivṛttyarthaṃ ‘sāmānya — viśeṣavattve sati’ iti viśeṣaṇopādānam | na ca rūpasyāntaḥ — TBV-SD 134,11 karaṇagrāhyatayā dvīndriyagrāhyatā, cakṣurindriyasyaiva ‘cakṣuṣā rūpaṃ paśyāmi’ iti vyapadeśahetostatra TBV-SD 134,12 karaṇatvasiddhiḥ, manasastvāntarārthapratipattāvevā'sādhāraṇakaraṇatvāt | athavā ekadravyā buddhiḥ, TBV-SD 134,13 sāmānya — viśeṣavattve aguṇavattve ca satyacākṣuṣapratyakṣatvāt, śabdavat | tathā, na karma buddhiḥ, TBV-SD 134,14 saṃyoga — vibhāgākāraṇatvāt, yad yat saṃyogavibhāgākāraṇaṃ tat tat karma na bhavati, yathā rūpādi, TBV-SD 134,15 tathā ca buddhiḥ, tasmād na karma | tasmāt siddhaḥ pratiṣidhyamānadravya — karmabhāvo buddheḥ | na ca TBV-SD 134,16 sattāsaṃbandhitvamasiddhaṃ buddheḥ, tatra ‘sat’ iti pratyayotpādāt | na ca sattā bhinnā na siddhā, TBV-SD 134,17 tadbhedapratipādakapramāṇasadbhāvāt | tathāhi — yasmin bhidyamāne'pi yanna bhidyate tat tato'rthāntaram, TBV-SD 134,18 yathā bhidyamāne vastrādāvabhidyamāno dehaḥ, bhidyamāne ca buddhyādau na bhidyate sattā, dravyādau sarvatra TBV-SD 134,19 ‘sat sat’ iti pratyayābhidhānadarśanāt; anyathā tadayogāt | sā ca buddhisaṃbaddhā, tatastatra TBV-SD 134,20 viśiṣṭapratyayaprapratīteḥ | tathāhi — yato yatra viśiṣṭapratyayaḥ sa tena saṃbaddhaḥ, yathā daṇḍo devadattena, TBV-SD 134,21 bhavati ca buddhyādau sattātastatpratyayaḥ, tatastayā saṃbaddheti | ‘pratiṣidhyamānadravya — karmatvāt’ TBV-SD 134,22 ityucyamāne sāmānyādinā vyabhicārastannivṛttyarthaṃ ‘sattāsaṃbandhitvāt’ iti vacanam | ‘sattā- TBV-SD 134,23 saṃbandhitvāt’ ityucyamāne dravya — karmabhyāmanekāntastannivṛttyarthaṃ ‘pratiṣidhyamānadravya — karmabhāve sati’ TBV-SD 134,24 iti viśeṣaṇam | tadevaṃ bhavatyato'numānād buddherguṇatvasiddhiḥ | asmadādyupalabhyamānatvaṃ ca TBV-SD 134,25 buddhestadekārthasamavetānantarajñānapratyakṣatvād nāsiddham | nityatvaṃ cātmanaḥ ‘akāryatvāt, ākāśavat’ TBV-SD 134,26 ityanumānaprasiddham | ato ‘nityatve satyasmadādyupalabhyamānaguṇādhiṣṭhānatvāt’ iti heturnāsiddhaḥ | TBV-SD 134,27 nāpyanaikāntikaḥ, vipakṣe'syā'pravṛtteḥ | nāpi viruddhaḥ, vibhunyākāśe'sya vṛttyupalambhāt | TBV-SD 134,28 nāpi bādhitaviṣayaḥ, pratyakṣā''gamayorātmanyavibhutvapradarśakayorasambhavāt | nāpi prakaraṇasamaḥ, TBV-SD 134,29 prakaraṇacintāpravartakasya hetvantarasyābhāvāt | iti bhavati sakaladoṣarahitādato hetoḥ sarvagatā- TBV-SD 134,30 tmasiddhiḥ | TBV-SD 134,32 asadetat, buddherguṇatvāsiddhāvātmanastadadhiṣṭhānatvāsiddherasiddho hetuḥ | yacca ‘pratiṣidhyamāna- TBV-SD 134,33 dravya — karmatve sati sattāsaṃbandhitvāt’ iti guṇatvaṃ buddheḥ prasādhyate tatra sattāyāḥ tatsamavāyasya ca TBV-SD 134,34 niṣiddhatvāt niṣetsyamānatvācca ‘sattāsaṃbandhitvāt’ iti tatra heturasiddhaḥ | TBV-SD 134,35 samavāyābhāve ca buddherātmano vyatireke tena tasyāḥ sambandhābhāvāt ‘ātmano dravyatvaṃ guṇā- TBV-SD 134,36 śrayatvena, tasyāśca tadāśritatvena guṇatvam’ iti dūrotsāritam | bhavatu vā samavāyasaṃbandhastathāpi TBV-SD 134,37 ātmaguṇavat tasyā anyaguṇatvasyāpyapratiṣedhāt tasyāstadguṇatvasyaivāsiddhiḥ | vyatirekā- TBV-SD 134,38 viśeṣe'pi ‘ātmana eva guṇo jñānam nākāśādeḥ’ iti kiṃkṛto'yaṃ vibhāgaḥ ? na samavāyakṛtaḥ, TBV-SD 134,39 tasyāpi tābhyāṃ vyatireke ‘tayorevāsau samavāyaḥ nākāśādeḥ’ iti vibhāgo durlabhaḥ syāt, tasya TBV-SD 135,01 svarūpeṇa sarvatrāviśeṣāt | athātmakāryatvādātmaguṇo buddhiḥ, kuta etat ? ātmani sati bhāvāt, TBV-SD 135,02 ākāśādāvapi sati bhāvāt tasyāstatkāryatāprasaktiḥ | nāpyātmano'bhāve'bhāvāt tasyāḥ TBV-SD 135,03 tatkāryatvam, tannityatva — vyāpitvābhyāṃ tatra tasyāyogāt | nāpi tatra tasyāḥ pratīteḥ tatkāryaivāsau TBV-SD 135,04 nākāśādikāryā, tatra tatpratīterasiddheḥ | tathāhi — na tāvad ātmā ātmani buddhiṃ pratyeti, tasya TBV-SD 135,05 svasaṃviditatvānabhyupagamāt | jñānāntarapratyakṣatve'pi vivādāt | tanna tenātmasvarūpamapi gṛhyate, TBV-SD 135,06 dūrata eva svātmavyavasthitatvaṃ buddheḥ | nāpi buddhyā tadvyavasthitatvaṃ svātmano gṛhyate, tayā ātmanaḥ TBV-SD 135,07 svakīyarūpasya vā'grahaṇāt, buddhyantaragrāhyatvāsambhavāt, svasaṃviditatvasya cāniṣṭeḥ, ajñātāyāśca TBV-SD 135,08 ghaṭāderivāparagrāhakatvānupapatterna tayāpyātmani vyavasthitaṃ svarūpaṃ gṛhyate | na ca tadutkalitatvam, TBV-SD 135,09 tadādheyatvam, tatsamavetatvaṃ vā ākāśādiparihāreṇātmaguṇatvanibandhanam, sarvasya niṣiddhatvāt | TBV-SD 135,10 na ca kāryeṇānanukṛtavyatirekaṃ nityamātmalakṣaṇaṃ vastu kasyacit kāraṇaṃ sidhyati, atiprasaṅgāt | TBV-SD 135,11 yathā ca nityasyaikāntata ātmano'nyasya vā na kāraṇatvaṃ saṃbhavati tathā pratipādayiṣyate | tanna TBV-SD 135,12 buddherātmano vyatireke ‘tasyaivāsau guṇo nākāśādeḥ’ iti vyavasthāpayituṃ śakyam | TBV-SD 135,13 avyatireke ca tataḥ tadvadeva tasyā api dravyatvamiti ‘pratiṣidhyamānadravyatve sati’ iti TBV-SD 135,14 viśeṣaṇamasiddham | api ca buddherguṇatvasiddhāvanādhārasya guṇasyāsaṃbhavāt tadādhārabhūtasyātmano TBV-SD 135,15 dravyatvasiddhiḥ, tatsiddheśca dravya — karmabhāvapratiṣedhe sati tadāśritatvena tasyā guṇatvasiddhi- TBV-SD 135,16 ritītaretarāśrayatvam | TBV-SD 135,17 kiñca, ātmano'pratyakṣatve buddhestadviśeṣaguṇatve'smadādyupalabhyamānatvavirodhaḥ | tathāhi — ye'tya- TBV-SD 135,18 ntaparokṣaguṇiguṇā na te'smadādipratyakṣāḥ, yathā paramāṇurūpādayaḥ, tathā ca pareṇābhyupagamyate TBV-SD 135,19 buddhiḥ, tasmād nāsmadādipratyakṣā | na ca vāyusparśena vyabhicāraḥ, vāyoḥ kathañcit tadavyatirekeṇa TBV-SD 135,20 tadvat pratyakṣatvāt; sparśaviśeṣasyaiva tattvāt | asmadādipratyakṣatve ca buddheratyantaparokṣātmavibhudra TBV-SD 135,21 vyaviśeṣaguṇatvavirodhaḥ | tathāhi — yad asmadādipratyakṣaṃ na tad atyantaparokṣaguṇiguṇaḥ, yathā TBV-SD 135,22 ghaṭarūpādi, tathā ca buddhiḥ | na ca vāyusparśena vyabhicāraḥ, pūrvameva parihṛtatvāt | tato'smadādi- TBV-SD 135,23 pratyakṣatve buddhernātyantaparokṣātmaviśeṣaguṇatvam | tattve vā nāsmadādipratyakṣatvamityasiddho'smadādyu- TBV-SD 135,24 palabhyamānalakṣaṇaviśeṣaṇo'pi hetuḥ | atha ātmanaḥ pratyakṣatvābhyupagamād nāyaṃ doṣaḥ, nanvevaṃ- TBV-SD 135,25 tasya pratyakṣatvābhyupagame harṣa — viṣādādyanekavivartātmakasya dehamātravyāpakasya svasaṃvedanapratyakṣa- TBV-SD 135,26 siddhatvād na yugapat sarvadeśāvasthitāśeṣamūrtadravyasaṃbandhalakṣaṇasya vibhutvasya sādhanamanumānato TBV-SD 135,27 yuktam; anyathā ghaṭādibhirmervādestena ca ghaṭādīnāṃ tathā saṃyogaḥ kiṃ neṣyate yataḥ sāṃkhyadarśanaṃ na TBV-SD 135,28 syāt ? pratyakṣabādhanād naivamiti cet, kimatra pratyakṣabādhanaṃ kākairbhakṣitam ? athātra pakṣadharmānvaya- TBV-SD 135,29 vyatirekalakṣaṇayuktahetusadbhāvāt tathābhyupagamaḥ anyatra viparyayād neti cet tarhi ‘pakvānyetāni TBV-SD 135,30 phalāni, ekaśākhāprabhavatvāt, upayuktaphalavat’ ityatra tathāvidhahetusadbhāvāt tathābhyupagamaḥ kiṃ TBV-SD 135,31 na syāt ? pakṣasya pratyakṣabādhā hetorvā kālātyayāpadiṣṭatvamanyatrāpi samānam | na ca svasaṃvedana- TBV-SD 135,32 pratyakṣamevānumānena prakṛtena bādhyata iti vaktuṃ yuktam, pratyakṣapūrvakatvābhyupagamādanumānasya pratyakṣā- TBV-SD 135,33 prāmāṇye tasyāpravṛttiprasaṅgāt | na ca tathābhūtātmagrāhakasya svasaṃvedanādhyakṣasyāprāmāṇyanibandhana- TBV-SD 135,34 maparamutpaśyāmaḥ | na cānyādṛkṣasyātmano vibhutvasādhanāya hetūpanyāsaḥ saphalaḥ, tasya pramāṇā- TBV-SD 135,35 viṣayatvenāsiddhatvād hetorāśrayāsiddhatāprasaṅgāt | tadevamasmadādyupalabhyatve buddhilakṣaṇasya guṇasya TBV-SD 135,36 hetoḥ kālātyayāpadiṣṭatvam, anupalabhyatve viśeṣaṇāsiddhatvam | TBV-SD 135,37 paramāṇūnāṃ ca nityatve satyasmadādyupalabhyamānapākajaguṇādhiṣṭhānatve satyapi na vibhutvamiti TBV-SD 135,38 vyabhicāraḥ | paramāṇupākajaguṇānāmasmadādyapratyakṣatve ‘vivādāspadaṃ buddhimatkāraṇam, kāryatvāt, TBV-SD 135,39 ghaṭādivat’ ityatra prayoge vyāptigrahaṇaṃ durlabhamāsajyeta | tathāhi — kāryatvenābhimatānāṃ paramāṇu- TBV-SD 135,40 pākajarūpādīnāṃ vyāptijñānenāviṣayīkaraṇe buddhimatkāraṇatvena vyāptisiddhirna syāt, tathā caitai- TBV-SD 135,41 reva kāryatvahetorvyabhicārāśaṅkā syāt | atha ‘nityatve satyasmadādibāhyendriyopalabhyamānaguṇā- TBV-SD 135,42 dhiṣṭhānatvāt’ iti heturabhidhīyate tarhi bāhyendriyopalabhyamānatvasya buddhāvasiddheḥ punarapi TBV-SD 136,01 viśeṣaṇāsiddho hetuḥ prasaktaḥ | sādhya — sādhanadharmavikalaścākāśalakṣaṇaḥ sādharmyadṛṣṭāntaḥ, nityatve TBV-SD 136,02 satyasmadādyupalabhyamānaguṇādhiṣṭhānatvasya sādhanadharmasya, vibhutvalakṣaṇasādhyadharmasya tatrāsiddheḥ | TBV-SD 136,03 atha ‘śabdādhikaraṇaṃ dravyaṃ vibhu, nityatve satyasmadādyupalabhyamānaguṇādhiṣṭhānatvāt, ātma- TBV-SD 136,04 vat’ ityato hetostatra vibhutvasya siddherna sādhyavikalo dṛṣṭāntaḥ | nāpi sādhanavikalaḥ, TBV-SD 136,05 asmadādipratyakṣaśabdaguṇādhiṣṭhānatvasya tatra siddhatvāt — na ca śabdasyāsmadādipratyakṣatvam guṇatvaṃ TBV-SD 136,06 vā'siddham, śrotravyāpāreṇādhyakṣabuddhau śabdasya parisphuṭarūpatayā pratibhāsanāt niṣidhyamāna- TBV-SD 136,07 dravyakarmatve sati sattāsaṃbandhitvāt, pṛthivyādivṛttibādhakapramāṇasadbhāve sati guṇasyā''śritatve- TBV-SD 136,08 nākāśā''śritatvasiddheśca na sādhanavikalatāpyākāśasya | asadetat; siddhe hyātmano vibhutve TBV-SD 136,09 tannidarśanādākāśasya vibhutvasiddhiḥ, tatsiddheścātmano vibhutvasiddhiritītaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt TBV-SD 136,10 nāpyākāśasya vibhutvasiddhiriti sādhyavikalatā tadavasthaiva | yacca śabdasya guṇatvasādhakamanu- TBV-SD 136,11 mānaṃ tatra ‘sattāsaṃbandhitvāt’ iti hetau sattāyāḥ tatsaṃbandhitvahetoḥ samavāyasya cāsiddha- TBV-SD 136,12 tvādasiddhatā, ‘pratiṣidhyamānadravyatve sati’ iti viśeṣaṇasya cāsiddhatā, śabdasya dravyatvāt | TBV-SD 136,14 tathāhi — dravyaṃ śabdaḥ, kriyāvattvāt, yad yat kriyāvat tat tad dravyam, yathā śaraḥ, TBV-SD 136,15 tathā ca śabdaḥ, tasmād dravyam | niṣkriyatve śrotreṇāgrahaṇaprasaṅgaḥ, tenānabhisaṃbandhāt | tathāpi TBV-SD 136,16 grahaṇe śrotrasyāprāpyakāritvaprasaktiḥ | tathā ca ‘prāpyakāri cakṣuḥ, bāhyendriyatvāt, tvagindri- TBV-SD 136,17 yavat’ ityasya śrotreṇānaikāntikatvaprasaktiḥ | saṃbandhakalpanāyāṃ vā śrotraṃ vā śabdadeśaṃ gatvā TBV-SD 136,18 śabdenābhisaṃbandhyeta, śabdo vā śrotradeśamāgatya tenābhisaṃbandhyeta ? na tāvat prathamaḥ pakṣaḥ, TBV-SD 136,19 svadharmā'dharmābhisaṃskṛtakarṇaśaṣkulyavaruddhanabhodeśalakṣaṇaśrotrasya śabdotpattideśe niṣkriyatvena tathā- TBV-SD 136,20 pratītyabhāvena ca gatyasambhavāt | gatyabhyupagame vā vivakṣitaśabdāpāntarālavartināmanyānya- TBV-SD 136,21 śabdānāmapi grahaṇaprasaṅgaḥ, saṃbandhāviśeṣāt | anuvāta — prativāta — tiryagvāteṣu ca pratipattyaprati- TBV-SD 136,22 pattīṣatpratipattibhedābhāvaprasaṅgaśca, śrotrasya gacchatastatkṛtopakārādyayogāt | nāpi śabdasya śrotrade- TBV-SD 136,23 śāgamanasambhavaḥ, guṇatvena tasya niṣkriyatvopagamāt āgamane vā sakriyatvād dravyatvameva | TBV-SD 136,24 athāpi syāt na ādya evākāśatadveṇumukhasaṃyogāt samavāyya'samavāyi — nimittakāraṇā- TBV-SD 136,25 dudbhūtaḥ śabdaḥ śrotreṇāgataḥ saṃbandhyate yenāyaṃ doṣaḥ syāt, api tu jalataraṅganyāyenāparāpara TBV-SD 136,26 evākāśa — śabdādilakṣaṇāt samavāyya'samavāyi — nimittakāraṇādupajātastenābhisaṃbandhyata iti | TBV-SD 136,27 nanvevaṃ bāṇādayo'pi pūrvapūrvasamānajātīyakṣaṇaprabhavā anye eva lakṣyeṇābhisaṃbandhyanta iti kiṃ TBV-SD 136,28 nābhyupagamyate ? tathā ca kriyāyāḥ sarvatrābhāva iti ‘kriyāvad dravyam’ iti dravyalakṣaṇaṃ na TBV-SD 136,29 kvacid vyavatiṣṭheta | atha pratyabhijñānād bāṇādau nityatvasiddherneyaṃ kalpanā | nanvevaṃ śabde'pi mā TBV-SD 136,30 bhūdiyam, tatrāpyekatvagrāhiṇaḥ pratyabhijñānasya ‘devadattoccāritaṃ śabdaṃ śṛṇomi’ ityevamākāreṇopa- TBV-SD 136,31 jāyamānasyā'bādhitasvarūpasyānubhavāt | na ca lūnapunarjātakeśa — nakhādiṣviva sadṛśāparāparo- TBV-SD 136,32 tpattinibandhanametat pratyabhijñānamiti vaktuṃ śakyam, bāṇādāvapi tasya tathātvāviśeṣāt | TBV-SD 136,33 atha śabde bādhakasadbhāvāt tathā tatparikalpanam na bāṇādau, viparyayāt | nanu na TBV-SD 136,34 śabdaikatvaviṣayaṃ pratyakṣaṃ tāvadasya bādhakam, samānaviṣayatvena tasya tadbādhakatvāyogāt | kṣaṇi- TBV-SD 136,35 katvaviṣayaṃ tu śabde'nyatra vā vivādagocaracārīti na tadbādhakaṃ yuktam | na cānumānaṃ pratyabhijñāna- TBV-SD 136,36 bādhakam, pratyabhijñānasya mānasapratyakṣatvābhyupagamāt; tadeva hyanumānasyaikaśākhāprabhavatvāderbādha- TBV-SD 136,37 kamupalabdham, na punaranumānaṃ tasya | atha śabdaikatvagrāhakapratyabhijñāpratyakṣasya tadābhāsatvādanumānaṃ TBV-SD 136,38 sthiracandrā'rkādigrāhakasyeva deśāntaraprāptiliṅgajanitānumānavad bādhakaṃ bhaviṣyati, kathaṃ punarasya TBV-SD 136,39 pratyakṣābhāsatvam ? anumānena bādhanāditi cet, anenāpyanumānasya bādhanādanumānābhāsatvaṃ TBV-SD 136,40 kiṃ na syāt ? athānumānabādhitaviṣayatvād naitadanumānabādhakam; anumānamapyetadbādhitaviṣayatvād TBV-SD 136,41 nāsya bādhakamiti prasaktam | atha sādhyāvinābhāviliṅgajanitatvānnānumānametadbādhyam ekaśā- TBV-SD 137,01 khāprabhavatvānumānamapi tarhyāmatāgrāhipratyakṣabādhyaṃ na syāt | atha pakṣe eva vyabhicārād na TBV-SD 137,02 sādhyāvinābhūtahetuprabhavatvamekaśākhāprabhavatvānumānasya, tat śabdakṣaṇikatvānumāne'pi samānam | TBV-SD 137,03 na ca śabdakṣaṇikatvaprasādhakamanumānaṃ parābhyupagame saṃbhavati | yacca ‘kṣaṇikaḥ śabdaḥ, asma- TBV-SD 137,04 dādipratyakṣatve sati vibhudravyaviśeṣaguṇatvāt, yo yo'smadādipratyakṣatve sati vibhudravyaviśeṣaguṇaḥ TBV-SD 137,05 sa sa kṣaṇikaḥ, yathā jñānādiḥ, tathā ca śabdaḥ, tasmāt kṣaṇikaḥ’ ityanumānam, tadekaśākhāprabhava- TBV-SD 137,06 tvānumānavad mānasapratyakṣābhimatapratyabhijñānabādhitakarmanirdeśānantaraprayuktatvāt kālātyayāpadiṣṭa- TBV-SD 137,07 hetuprabhavatvād na sādhyasiddhinibandhanam | kiñca, dharmādervibhudravyaviśeṣaguṇatve'pi na kṣaṇikatvamiti TBV-SD 137,08 hetorvyabhicāraḥ | tasyāpi pakṣīkaraṇe sarvatra vyabhicāraviṣaye pakṣīkaraṇād na kaścid heturvyabhicārī TBV-SD 137,09 syāt ‘asmadādipratyakṣatve sati’ iti ca viśeṣaṇamanarthakam, vyavacchedyābhāvāt | dharmādeḥ kṣaṇikatve TBV-SD 137,10 ca svotpattisamayānantarameva dhvastatvād na tato janmāntaraphalaprāptiḥ | śabdāt śabdotpattivad TBV-SD 137,11 dharmāderdharmādyutpattāvabhyupagamabādhā ‘parasya anukūleṣvanukūlābhimānajanito'bhilāṣo'bhilaṣitu- TBV-SD 137,12 rarthābhimukhakriyākāraṇamātmaviśeṣaguṇamārādhnoti, anukūleṣvanukūlābhimānajanitābhilāṣatvāt, TBV-SD 137,13 ātmano'nukūlābhimānajanitābhilāṣavat’ ityasya ca virodhaḥ, yato yo'sau parasyānukūle- TBV-SD 137,14 pvanukūlābhimānajanitābhilāṣotpādita ātmaviśeṣaguṇo nāsāvabhilaṣiturarthābhimukhakriyākā- TBV-SD 137,15 raṇam, tatsamānatatkāraṇatvāt, yaśca tatkriyākāraṇam nāsau yathoktābhilāṣeṇārabdha iti | TBV-SD 137,16 tathā, ‘pravartaka — nivartakāvicchā — dveṣanimittau dharmā'dharmau, avyavadhānena hitāhitaviṣayaprā- TBV-SD 137,17 pti — parihārahetoḥ karmaṇaḥ kāraṇatve satyātmaviśeṣaguṇatvāt, pravartaka — nivartakaprayatnavat’ ityatra TBV-SD 137,18 hetorvyabhicāraśca, janmāntaraphalapradayordharmādharmayoravyavadhānena hitāhitaprāpti — parihārahetoḥ karmaṇaḥ TBV-SD 137,19 kāraṇatve satyātmaviśeṣaguṇatve'pīcchā — dveṣajanitatvābhāvāt | kiñca, dharmādivad aparāparata- TBV-SD 137,20 tkāryotpattiprasaṅgaśca | tato na śabdāt śabdotpattivad dharmāderdharmādyutpattiḥ; tasya kṣaṇikatve na TBV-SD 137,21 janmāntare tataḥ phalamityakṣaṇikatvaṃ tasyābhyupagantavyamatastena vyabhicārī hetuḥ | TBV-SD 137,22 athāsmadādipratyakṣatvaviśeṣaṇaviśiṣṭasya vibhudravyaviśeṣaguṇatvasya dharmādāvasaṃbhavād na vyabhi- TBV-SD 137,23 cāraḥ, asadetat; vipakṣaviruddhaṃ hi viśeṣaṇaṃ tato hetuṃ nivartayati, yathā'hetukatvaviruddhaṃ tataḥ TBV-SD 137,24 kādācitkatvaṃ nivartayati | na cāsmadādipratyakṣatvamakṣaṇikatvaviruddham, akṣaṇikeṣvapi sāmānyādiṣu TBV-SD 137,25 bhāvāt, tato yathā'smadādipratyakṣā api kecit kṣaṇikāḥ pradīpādayaḥ, apare'kṣaṇikāḥ sāmānyā- TBV-SD 137,26 dayastathā'smadādipratyakṣā api vibhudravyaviśeṣaguṇāḥ kecit kṣaṇikāḥ, apare'kṣaṇikā bhaviṣyantīti TBV-SD 137,27 saṃdigdhavipakṣavyāvṛttikatvādanaikāntiko hetuḥ | na cāsmadādipratyakṣatvaviśeṣaṇaviśiṣṭasya vibhu- TBV-SD 137,28 dravyaviśeṣaguṇatvasyākṣaṇike'darśanāt tato vyāvṛttisiddhiḥ, adarśanasyātmasaṃbandhinaḥ paralokā- TBV-SD 137,29 dinā'naikāntikatvāt, sarvasaṃbandhino'siddhatvāt | na ca kṛtakatvādāvapyayaṃ doṣaḥ samānaḥ, TBV-SD 137,30 tatra vipakṣe hetoḥ sadbhāvabādhakapramāṇabhāvāt prakṛtahetośca tasyābhāvāt | yadi punarvipakṣe TBV-SD 137,31 hetoradarśanamātrādeva tato vyāvṛttistathā sati TBV-SD 137,32 “vedādhyayanaṃ sarvaṃ tadadhyayanapūrvakam | TBV-SD 137,33 vedādhyayanavācyatvāt adhunā'dhyayanaṃ yathā” TBV-SD 137,34 ityasyāpi vipakṣe'darśanāt tato vyāvṛttisiddhirityapauruṣeyatvasiddherna tasyeśvarapraṇītatvaṃ syāt | TBV-SD 137,35 dharmādharmādeścāsmadādyapratyakṣatve ‘devadattaṃ pratyupasarpantaḥ paśvādayo devadattaguṇākṛṣṭāḥ, devadattaṃ TBV-SD 137,36 pratyupasarpaṇavattvāt, yad yad devadattaṃ pratyupasarpaṇavat tat tad devadattaguṇākṛṣṭam, yathā grāsādiḥ, TBV-SD 137,37 tathā ca paśvādayaḥ, tasmād devadattaguṇākṛṣṭāḥ’ ityanumānamasaṃgataṃ syāt, vyāpteragrahaṇāt | TBV-SD 137,38 tathāpyanumāne yataḥ kutaścid yat kiñcidavagamyeta | grāsāderdevadattaṃ pratyupasarpaṇasya devadattaprayatna- TBV-SD 137,39 guṇākṛṣṭatvena vyāptipradarśanāt tasyaiva tatpūrvakatvānumānaṃ syāt, tasya ca vaiyarthyam | atha paśvāderapi TBV-SD 137,40 devadattaṃ pratyupasarpaṇasya devadattaprayatnasamānaguṇākṛṣṭatvena vyāptiḥ pratīyate tarhi prayatnasamānaguṇasya TBV-SD 137,41 paśvāderdevadattaṃ pratyupasarpaṇasya vā'pratipattau kathaṃ tadākṛṣṭatvena vyāptisiddhiḥ na hi prayatnāpratipattau TBV-SD 137,42 tadākṛṣṭatvena pratipannasya grāsāderdevadattaṃ pratyupasarpaṇasya vyāptipratipattiḥ ? tatpratipattyabhyupagamaśca TBV-SD 138,01 yadi tenaivānumānena, anyonyāśrayadoṣaḥ — vyāptisiddhāvanumānam, tataśca vyāptisiddhiriti | anu- TBV-SD 138,02 mānāntareṇa tatpratipattāvanavasthā | pramāṇāntareṇa ca tatpratipattau vaiśeṣikasya dve pramāṇe, naiyāyikasya TBV-SD 138,03 catvāri pramāṇāni iti pramāṇasaṃkhyāvyāghātaḥ | tato mānasapratyakṣeṇa vyāptirgṛhyata ityabhyupagantavyam; TBV-SD 138,04 tathā ca prayatnasamānaguṇasya samākarṣakasya, tatsamākṛṣyamāṇasya ca paśvādestatpratyakṣatvamityasmadādi- TBV-SD 138,05 pratyakṣatvaṃ dharmāderapi parairabhyupagantavyam | yadi punaḥ ‘bāhyendriyaprabhavāsmadādipratyakṣatve sati’ TBV-SD 138,06 iti heturviśiṣyate tadā sādhanavikalatā dṛṣṭāntasya, sukhādestathā'pratyakṣatvāt | vibhudravyaṃ ca TBV-SD 138,07 yadi atrākāśamasmadādyapratyakṣaṃ vivakṣitaṃ tadā tadvat tadguṇasyāpyasmadādyapratyakṣatvamiti ‘asmadādi- TBV-SD 138,08 pratyakṣatve sati’ iti viśeṣaṇāsiddhirhetoḥ, guṇino'pratyakṣatve tadviśeṣaguṇasyāpyapratyakṣatvena TBV-SD 138,09 pratipāditatvāt | TBV-SD 138,10 kiñca, siddhe hi śabde guṇe tadādhārasiddhiḥ — guṇasyādhāramantareṇānavasthānāt — tatsiddhau ca TBV-SD 138,11 tadādhārasya nityatve satyasmadādipratyakṣaśabdaguṇādhāratvena vibhudravyatvasiddhiḥ, tatsiddheśca śabdasya TBV-SD 138,12 kṣaṇikatvasiddhiḥ kriyāvattvapratiṣedhena dravyatvābhāvaṃ sādhayet, tataśca guṇatvam, tato vibhudra- TBV-SD 138,13 vyāśritatvam, tato'pi kṣaṇikatvam, iti cakrakamāsajyeta | sādhanaśūnyaśca sādharmyadṛṣṭāntaḥ, TBV-SD 138,14 buddherapi vibhvātmaviśeṣaguṇatvāsiddheḥ | na ca śabdadṛṣṭāntena tat sādhyate, tasyādyāpyasiddhatvāt TBV-SD 138,15 itaretarāśrayadoṣaprasaṅgataḥ | na ca ‘vibhvātmaviśeṣaguṇo jñānam, tatkāryatvāt, śabdavat’ ityato' TBV-SD 138,16 numānāt tasya tadviśeṣaguṇatvasiddhiḥ, kāryatvasyeśvaranirākaraṇe paraprasiddhasyāsiddhatvena pratipādi- TBV-SD 138,17 tatvāt itaretarāśrayadoṣasya ca tadavasthatvāt — siddhe hi śabdasya vibhudravyaviśeṣaguṇatve dṛṣṭānta- TBV-SD 138,18 tvam, tato jñānasya tatsiddhiḥ, tataśca śabdasya tat iti kathaṃ netaretarāśrayadoṣaḥ iti sādhanavikalo TBV-SD 138,19 dṛṣṭāntaḥ | tathā sādhyavikalaśca, buddheḥ kṣaṇikatvāsaṃbhavāt; tathātve vā tasyāḥ na tataḥ saṃskāraḥ, TBV-SD 138,20 tadabhāvād na smaraṇam, tadabhāvācca na pratyabhijñādivyavahāraḥ | na hi vinaṣṭāt kāraṇāt kāryam, TBV-SD 138,21 anyathā cirataravinaṣṭādapi tatastatprasaṅgāt | anantarasya kāraṇatve sarvamanantaraṃ tatkāraṇamāsajyeta | TBV-SD 138,22 athaikārthasamavāyijñānamanantaraṃ tatkāraṇam, na; jñānasyātmano bhede samavāyasya sarvatrāviśeṣāt TBV-SD 138,23 pratiṣiddhatvācca ‘ekārthasamavāyi’ ityasiddham | vinaṣṭācca kāraṇāt kathamanantaraṃ kāryam yenāna- TBV-SD 138,24 ntaryaṃ kāryakāraṇabhāvanibandhanatvena kalpyeta ? na hi tat kāraṇam nāpi tat tasya kāryam, TBV-SD 138,25 tadabhāva eva bhāvāt | na hi yadabhāve'pi yad bhavati tat tasya kāryamitarat kāraṇamiti TBV-SD 138,26 vyavasthā, atiprasaṅgāt | vinaśyadavasthaṃ kāraṇamiti cet, na; sā'pi vinaśyadavasthā yadi tato TBV-SD 138,27 bhinnā tarhi tayā tadabhisaṃbandhābhāvādanupakārād ‘vinaśyadavastham’ iti kuto vyapadeśaḥ TBV-SD 138,28 atiprasaṅgādeva ? upakāre vā so'pi yadi tato vyatiriktaḥ, atiprasaṅgo'navasthākārī | TBV-SD 138,29 avyatireke vinaśyadavasthaiva tena kṛtā syāt | tāmapi yadyavinaśyadavasthameva kāraṇamutpā- TBV-SD 138,30 dayet kiṃ prakṛte'pi vinaśyadavasthākalpanena ? vinaśyadavasthaṃ cet tāṃ kuryāt anyā tarhi TBV-SD 138,31 tato'rthāntarabhūtā vinaśyadavasthā kalpanīyā | tayā tadabhisaṃbandhābhāvaḥ, anupakārāt | TBV-SD 138,32 upakāre vā tadavasthaḥ prasaṅgaḥ anavasthā ca | tathā cāparāparavinaśyadavasthotpādanenopakṣīṇa- TBV-SD 138,33 śaktitvāt prakṛtakāryotpādanamanavasaraṃ prasaktam | vinaśyadavasthāyāstatra samavāyāt tad vina- TBV-SD 138,34 śyadavasthamityapi vārtam, vihitottaratvāt | athābhinnā tarhi vinaśyadavasthākāraṇaikasamaya- TBV-SD 138,35 saṃgatā, evaṃ ca vinaśyadavasthaṃ kāraṇaṃ kāryaṃ karotīti ko'rthaḥ ? svotpattikāla eva karotī- TBV-SD 138,36 tyarthaḥ samāyātaḥ | tathā ca kārya — kāraṇayoḥ savyetaragoviṣāṇavadekakālatvād na kāryakāraṇa- TBV-SD 138,37 bhāvaḥ | tathāpi tadbhāve sakalakāryapravāhasyaikakṣaṇavartitvam | TBV-SD 138,38 atha na saugatasyevā'ṇoraṇvantaravyatikramalakṣaṇena kṣaṇena kṣaṇikatvam — yenāyaṃ doṣaḥ — kintu TBV-SD 138,39 ṣaṭsamayasthityanantaranāśitvaṃ tat; nanu kālāntarasthāyini tathā vyavahāraṃ kurvan sahasrakṣaṇa- TBV-SD 138,40 sthāyinyapi tatra taṃ kiṃ na kuryāt ? api ca, pūrvapūrvakṣaṇasattāta uttarottarakṣaṇasattāyā TBV-SD 138,41 bhedābhyupagame tadeva saugataprasiddhaṃ kṣaṇikatvamāyātam | abhedābhyupagame pūrvakṣaṇasattāyāmevo- TBV-SD 139,01 ttarakṣaṇasattāyāḥ praveśādekakṣaṇasthāyitvameva, na ṣaṭkṣaṇasthāyitvaṃ buddheḥ parapakṣe saṃbhavati | TBV-SD 139,02 bhedetarapakṣābhyupagame cānekāntasiddhiḥ, ṣaṭkṣaṇasthānānantaraṃ ca niranvayavināśe na tataḥ TBV-SD 139,03 kiñcit kāryaṃ saṃbhavatītyuktam | TBV-SD 139,04 na caivaṃ buddhikṣaṇikatvavādinaḥ kvacit kālāntarāvasthāyitvaṃ sidhyati, tadgrahaṇābhāvāt | TBV-SD 139,05 tathāhi — pūrvakālabuddhestadaiva vināśād nottarakāle'stitvamiti na tena tayā sāṃgatyaṃ kasyacit TBV-SD 139,06 pratīyate, atiprasaṅgāt | uttarabuddheśca pūrvamasaṃbhavād na pūrvakālena tat tayā'pi pratīyate | TBV-SD 139,07 ubhayatrātmanaḥ sadbhāvāt tatastatpratītirityapi nottaram, ākāśasadbhāvāt tatpratītirityasyāpi TBV-SD 139,08 bhāvāt | tasyācetanatvād neti cet, svayaṃ cetanatve ātmanaḥ sa yena svabhāvena pūrvaṃ rūpaṃ pratipadyate TBV-SD 139,09 na tenottaram; na hi nīlasya grahaṇameva pītagrahaṇam, tayorabhedaprasaṅgāt | athānyena svabhāvena TBV-SD 139,10 pūrvamavagacchati, anyenottaramiti matistathā satyanekāntasiddhiḥ | svayaṃ cātmanaścetanatve kimanyayā TBV-SD 139,11 buddhyā yasyāḥ kṣaṇikatvaṃ sādhyate ? atha svayaṃ na cetana ātmā api tu buddhisaṃbandhāccetayata TBV-SD 139,12 iti, atrāpyacetanasvabhāvaparityāge'nityatā ātmano'nyabuddhikalpanāvaiphalyaṃ ca, svayamapi TBV-SD 139,13 tatsaṃbandhāt prāgapi tathāvidhasvabhāvāvirodhāt | tatsaṃbandhe'pi tatsvabhāvāparityāge ‘jñāna- TBV-SD 139,14 saṃbandhādātmā cetayate’ ityapi viruddhameva | atha tatsamavāyikāraṇatvāt cetayate na svayaṃ cetana- TBV-SD 139,15 svabhāvopādānāditi tarhi yena svabhāvena pūrvajñānaṃ prati samavāyikāraṇamātmā tenaiva yadyuttaraṃ TBV-SD 139,16 prati tathā sati pūrvameva tatkāryaṃ jñānaṃ sakalaṃ bhavet; na hyavikale kāraṇe sati kāryānutpattiryuktā, TBV-SD 139,17 tasyā'tatkāryatvaprasaṅgāt | atha pūrvaṃ sahakārikāraṇābhāvād na tat kāryam, kiṃ punaḥ svayamasamartha- TBV-SD 139,18 syākiñcitkareṇa sahakāriṇā ? kiñcitkaratve'pi yadi tat tato bhinnaṃ kriyate pratibandhāsiddhiḥ TBV-SD 139,19 anavasthā vā | abhinnasya karaṇe'pyātmana eva karaṇamiti kāryatā | kathañcidabhinnasya karaṇe TBV-SD 139,20 tadbuddhirapi tataḥ kathañcidabhinneti naikāntena tasyāḥ kṣaṇikatā | tadevaṃ pakṣa — hetu — dṛṣṭāntadoṣa- TBV-SD 139,21 duṣṭatvād nāto'numānāt śabdasya kṣaṇikatvamiti sakriyatvaṃ siddham, ato'pi dravyatvam | TBV-SD 139,22 guṇavattvācca dravyaṃ śabdaḥ — ‘guṇavān dhvaniḥ, sparśavattvāt, yo yaḥ sparśavān sa sa guṇavān, TBV-SD 139,23 yathā loṣṭādiḥ, tathā ca dhvaniḥ, tasmād guṇavān’ iti | sparśavattvābhāve kaṃsapātryādidhvānābhi- TBV-SD 139,24 saṃbandhena karṇaśaṣkulyākhyasya śarīrāvayavasyābhighāto na syāt, na hyasparśavatā''kāśenābhi- TBV-SD 139,25 saṃbandhāt tadabhighāto dṛṣṭaḥ; bhavati ca tacchabdābhisambandhe tadabhighātaḥ, tatkāryasya bādhiryasya TBV-SD 139,26 pratīteḥ | nanu sparśavatā śabdena karṇavivaraṃ praviśatā vāyuneva taddvāralagnatūlāṃ'śukādeḥ preraṇaṃ TBV-SD 139,27 syāt, na; dhūmenānekāntāt — dhūmo hi sparśavān, tadabhisambandhe pāṃśusambandhavaccakṣuṣo'svāsthyo- TBV-SD 139,28 palabdheḥ, na ca tena cakṣuṣpradeśaṃ praviśatā tatpakṣmamātrasyāpi preraṇamupalabhyate | na ca sparśavattve TBV-SD 139,29 śabdasya vāyoriva pradeśāntareṇa grahaṇaprasaṅgaḥ, dhūmasyāpi cakṣurādipradeśavyatiriktaśarīrapradeśena TBV-SD 139,30 grahaṇaprasakteḥ | dhūmavaccakṣuṣā tasya grahaṇaṃ syāditi cet, na; jalasaṃyuktenānalena vyabhicārāt — TBV-SD 139,31 tasyoṣṇasparśopalambhe'pi cakṣuṣā bhāsvararūpānupalambhāt | anudbhūtatvamubhayatra samānam | jalasaha- TBV-SD 139,32 caritenā'nalenoṣṇasparśavatā śarīrapradeśadāhavat tathāvidhena śabdasahacaritena vāyunā śravaṇākhya- TBV-SD 139,33 śarīrāvayavābhighāta iti cet, na; śabdena tadabhighāte ko doṣaḥ yeneyamadṛṣṭaparikalpanā samāśrīyate ? TBV-SD 139,34 na ca tasya guṇatvena nirguṇatvāt sparśābhāvād na tadabhighātahetutvamiti vaktuṃ yuktam, cakrakadoṣa- TBV-SD 139,35 prasaṅgāt | tathāhi — guṇatvamadravyatve, tadapyasparśatve, tadapi guṇatve, tadapyadravyatve, tadapyasparśatve, TBV-SD 139,36 tadapi guṇatva iti duruttaraṃ cakrakam | śabdābhisambandhānvaya — vyatirekānuvidhāne tadabhighātasyānya- TBV-SD 139,37 hetutvakalpanāyāṃ tatrāpi kaḥ samāśvāsaḥ ? śakyaṃ hi vaktum na vāyvabhisaṃbandhāt tadabhighātaḥ TBV-SD 139,38 kintvanyataḥ, na tato'pi api tvanyata ityanavasthāprasaktirhetūnām | tasmāt siddhaṃ sparśavattvā- TBV-SD 139,39 cchabdasya guṇavattvam | TBV-SD 139,40 alpa — mahattvābhisaṃbandhācca, sa ca ‘alpaḥ śabdaḥ mahān śabdaḥ’ iti pratīteḥ | na ca śabde TBV-SD 139,41 manda — tīvratāgrahaṇam iyattānavadhāraṇāt — yathā dravyeṣu ‘aṇuḥ śabdo'lpo mandaḥ’ ityetasya dharmasya TBV-SD 139,42 mandatvasya grahaṇam, ‘mahān śabdaḥ paṭustīvraḥ’ ityetasya tīvratvasya dharmasya grahaṇaṃ na punaḥ parimāṇasya, TBV-SD 140,01 iyattānavadhāraṇāt; na hi ayaṃ ‘mahān śabdaḥ’ ityavasyan ‘iyān’ityavadhārayati yathā dravyāntarāṇi TBV-SD 140,02 badarā''malaka — bilvādīni iti vaktuṃ śakyam; yato vaktavyamatra kā punariyaṃ śabdasya mandatā TBV-SD 140,03 tīvratā vā ? avāntarajātiviśeṣaḥ, katham ? guṇavṛttitvāt śabdatvavat | etadevoktaṃ bhagavatā TBV-SD 140,04 paramarṣiṇaulūkyena “guṇe bhāvād guṇatvamuktam” TBV-SD 140,05 asyāyamarthaḥ — ‘yo yo guṇe vartate sa sa jātiviśeṣaḥ yathā guṇatvamiti, asadetat; yataḥ kathaṃ TBV-SD 140,06 śabdasya guṇatvasiddhiryena tatra vartamānatvājjātiviśeṣatvaṃ mandatvādeḥ ? adravyatvāditi cet, tadapi TBV-SD 140,07 katham ? alpa — mahattvaparimāṇā'saṃbandhāt, so'pi guṇatvāt | nanu tadeva pūrvoktaṃ cakrakametat | TBV-SD 140,08 na guṇatvāt tasyālpa — mahattvaparimāṇāsaṃbandhaṃ brūmaḥ — yenāyaṃ doṣaḥ syāt — api tu dravyāntaravadiya- TBV-SD 140,09 ttānavadhāraṇāditi cet, na; vāyoriyattānavadhāraṇe'pyalpa — mahattvaparimāṇasaṃbandhasaṃbhavādanekāntaḥ, TBV-SD 140,10 na hi bilva — badarāderiva vāyoriyattā'vadhāryate | vāyorapratyakṣatvāt iyattā satyapi nāvadhāryate, TBV-SD 140,11 na śabdasya viparyayāt, na; uktamatra ‘sparśaviśeṣasya vāyutvāt, tasya ca pratyakṣatvāt’ iti | iyattā TBV-SD 140,12 ceyaṃ yadi parimāṇādanyā kathamanyasyānavadhāraṇe'nyasyābhāvaḥ ? na hi ghaṭānavadhāraṇe paṭābhāvo TBV-SD 140,13 yuktaḥ | parimāṇaṃ cet tarhi ‘iyattānavadhāraṇāt parimāṇaṃ nāsti’ iti kimuktam ? parimāṇaṃ nāsti TBV-SD 140,14 parimāṇānavadhāraṇāt | tasminnalpa — mahattvaparimāṇāvadhāraṇe kathaṃ na tadavadhāraṇam bilvādāvapi TBV-SD 140,15 tatprasaṅgāt ? manda — tīvrābhisaṃbandhādalpa — mahattvapratyayasaṃbhave mandavāhini gaṅgānīre ‘alpametat’ TBV-SD 140,16 iti pratyayotpattiḥ syāt, tīvravāhigirisarinnīre ‘mahat’ iti ca pratītiprasaṅgaḥ; na caivam, tasmānna TBV-SD 140,17 manda — tīvratānibandhano'yaṃ pratyayaḥ api tvalpa — mahattvaparimāṇanimittaḥ; anyathā ghaṭādāvapi TBV-SD 140,18 tannibandhano na syāt | ghaṭādīnāṃ dravyatvena tannibandhanatve parimāṇasaṃbhavāt tatpratyayasya śabdasyāpi TBV-SD 140,19 tathāvidhatvena sa tathāvidho'stu, viśeṣābhāvāt | kāraṇagatasyālpa — mahattvaparimāṇasya śabde TBV-SD 140,20 upacārāt tathā saṃpratyaya ityapi vailakṣyabhāṣitam, ghaṭādāvapi tathā prasaṅgāt | apare manyante — TBV-SD 140,21 “yathā aśvajavasya puruṣe upacārāt ‘puruṣo yāti’ iti pratyayastathā vyañjakagatasyālpa — mahattvādeḥ TBV-SD 140,22 śabde upacārāt ‘śabdo'lpo mahān’ iti ca vyapadeśaḥ”, tadapyasāram; śabdābhivyakterapauruṣeyatva- TBV-SD 140,23 nirākaraṇe pratiṣiddhatvāt | tato ghaṭādāvivālpa — mahattvaparimāṇasaṃbandhaḥ pāramārthikaḥ śabde iti TBV-SD 140,24 siddhaṃ guṇavattvam | TBV-SD 140,25 saṃyogāśrayatvācca, tadapi vāyunā'bhighātadarśanāt — saṃyuktā eva hi pāṃśvādayo vāyunā'nyena TBV-SD 140,26 vā'bhihanyamānā dṛṣṭāḥ, tena ca tadabhighātaḥ pāṃśvādivadeva devadattaṃ pratyāgacchataḥ pratikūlena TBV-SD 140,27 vāyunā pratinivartanāt, tadapyanyadigavasthitena śravaṇāt | nanu gandhādayo devadattaṃ pratyāgacchanta- TBV-SD 140,28 stena nivartyante, na ca teṣāṃ tena saṃyogaḥ nirguṇatvāt guṇatvena, na; tadvato dravyasyaiva tena nivartanam, TBV-SD 140,29 kevalānāṃ teṣāmāgamana — pratinivartanā'saṃbhavāt niṣkriyatvenopagamāt | kevalāgamana — pratiniva- TBV-SD 140,30 rtanasaṃbhave vā dravyāśritatvameteṣāṃ guṇalakṣaṇaṃ vyāhanyeta | na cātrāpi tadvato nivartanam, ākāśa- TBV-SD 140,31 syāmūrtatva — sarvagatatvena tadasaṃbhavāt anyasya cānabhyupagamāt | tasmācchabda eva tena saṃyujyate TBV-SD 140,32 sākṣādityabhyupeyam | guṇatvena cāsaṃyoge cakrakamuktam | na cāsaṃyuktasyaiva tena nivartanam, sarvasya TBV-SD 140,33 nivartanaprasaṅgāt | pratikṣaṇaṃ śabdācchabdotpattiḥ pūrvameva nirastā | TBV-SD 140,34 ekādisaṃkhyāsaṃbandhitvācca guṇavattvam, tadapi ‘ekaḥ śabdaḥ dvau śabdau bahavaḥ śabdāḥ’ iti TBV-SD 140,35 pratyayadarśanāt | na cādhārasaṃkhyāyāstatropacārāt tathā vyapadeśa iti vaktuṃ yuktam, ākāśasyā- TBV-SD 140,36 dhāratvābhyupagamāt tasya caikatvāt ‘ekaḥ śabdaḥ’ iti sarvadā pratyayaprasaṅgāt | kāraṇamātrasya TBV-SD 140,37 saṃkhyopacāre ‘bahavaḥ’ iti pratyayaḥ syāt, tasya bahutvāt | viṣayasaṃkhyopacāre ‘gaganā''kāśa — TBV-SD 140,38 vyoma’śabdā bahuvyapadeśabhājo na syuḥ, gaganādilakṣaṇasya viṣayasyaikatvāt, paśvādilakṣaṇasya TBV-SD 140,39 viṣayasya bahutvāt ‘eko gośabdaḥ’ iti svapne'pi pratyayaḥ vyapadeśo vā na syāt | yathā'virodhaṃ TBV-SD 140,40 saṃkhyopacāra iti bālajalpitam, svayaṃ saṃkhyāvattayaivāvirodhāt | atrāpi guṇatvaṃ virudhyata iti TBV-SD 141,01 na vaktavyam, iṣṭatvāt | tataḥ kriyāvattvād guṇavattvācca śabdo dravyam ityasiddhaṃ ‘pratiṣidhyamāna- TBV-SD 141,02 dravyabhāve’ iti hetuviśeṣaṇam | TBV-SD 141,03 nanūktam ‘śabdo na dravyam, ekadravyatvāt, rūpādivat’ iti | satyam, uktam kintu TBV-SD 141,04 noktimātreṇa tat sidhyati, atiprasaṅgāt | ‘ekadravyatvāt’ iti ca tatra heturasiddhaḥ | tathāhi — TBV-SD 141,05 yadi ‘ekaṃ dravyaṃ saṃyogi asyetyekadravyaḥ śabdaḥ’ ityekadravyatvaṃ hetutvenopādīyate tadā viruddho hetuḥ, TBV-SD 141,06 saṃyogitvasya dravya eva bhāvāt | atha ‘ekaṃ dravyaṃ samavāyi asya ityekadravyastadbhāva ekadravyatvam’ TBV-SD 141,07 tadā'siddho hetuḥ, samavāyasya — niṣiddhatvāt niṣetsyamānatvācca — abhāvenaikadravyasamavāyitvasyāsi- TBV-SD 141,08 ddhatvāt | api ca, guṇatve siddhe gagane ekatra samavāyena tasya vṛttiḥ sidhyati, tatsiddheśca TBV-SD 141,09 dravyatvaniṣedhe sati guṇatvasiddhiritītaretarāśrayatvam | TBV-SD 141,10 yat punaruktam ‘ekadravyaḥ śabdaḥ, sāmānyaviśeṣavattve sati bāhyaikendriyapratyakṣatvāt, TBV-SD 141,11 rūpādivat’ iti, tadapi pratyanumānena bādhitam — anekadravyaḥ śabdaḥ, asmadādipratyakṣatve sati TBV-SD 141,12 sparśavattvāt, ghaṭādivat | sparśavattvaṃ sādhitatvād nāsiddham | ‘sparśavattvāt’ ityucyamāne paramā- TBV-SD 141,13 ṇubhiranekānta iti tannirāsārtham ‘asmadādipratyakṣatve sati’ iti viśeṣaṇopādānam | ‘asmadādi- TBV-SD 141,14 pratyakṣatvāt’ ityucyamāne rūpādibhirvyabhicāra ityubhayamuktam | TBV-SD 141,15 tathā, sāmānyaviśeṣavattve sati bāhyaikendriyapratyakṣatve'pi vāyurnaikadravya iti vyabhicāraśca, TBV-SD 141,16 tasya tadapratyakṣatve na kiñcid bāhyendriyapratyakṣaṃ syāt | darśana — sparśanagrāhyaṃ ghaṭādikaṃ taditi cet, TBV-SD 141,17 na; vāyunā ko'parādhaḥ kṛtaḥ yena sparśanendriyagrāhyatve'pi pratyakṣo na bhavet ? sparśa eva tena TBV-SD 141,18 pratīyate iti cet tarhi darśana — sparśanābhyāmapi rūpa — sparśāveva pratīyate iti na dravyapratyakṣatā TBV-SD 141,19 nāma | atha ‘yadevāhamadrākṣaṃ tadeva spṛśāmi’ iti pratītestatpratyakṣatā, ‘kharo mṛduruṣṇaḥ śīto vāyurme TBV-SD 141,20 lagati’ iti pratītestatpratyakṣatā kalpyatām, aviśeṣāt | cakṣuṣaikena cāsmadādibhiḥ pratīyamānā- TBV-SD 141,21 ścandrārkādayaḥ sāmānyaviśeṣavattve'pi naikadravyāḥ | asmadādivilakṣaṇairbāhyendriyāntareṇa tatpratītau TBV-SD 141,22 śabde'pi tathā pratītiḥ kiṃ na syāt ? atra tathā'nupalambho'nyatrāpi samānaḥ | ‘deśāntare TBV-SD 141,23 kālāntare sattvāntare ca bāhyaikendriyagrāhyaḥ śabdaḥ, bāhyendriyagrāhyatve sati viśeṣaguṇatvāt, TBV-SD 141,24 rūpādivat’ iti cet, asadetat; śabdasya guṇatvena niṣiddhatvāt ‘viśeṣaguṇatvāt’ iti TBV-SD 141,25 heturasiddhaḥ | candrāderasmadādyapratyakṣatve pratītivirodhaḥ ityāstāmetat | TBV-SD 141,26 ‘sattāsaṃbandhitvāt’ ityatra ca yadi ‘svarūpasattāsaṃbandhitvāt’ iti hetustadā'naikāntikaḥ TBV-SD 141,27 sāmānya — samavāyādibhiḥ, eṣāṃ pratiṣidhyamānadravya — karmabhāve sati tathābhūtasattāsaṃbandhitve'pi TBV-SD 141,28 guṇatvāsiddheḥ | na ca sāmānyādeḥ svarūpasattā'bhāvaḥ, kharaviṣāṇāderaviśeṣaprasaṅgāditi prati- TBV-SD 141,29 pāditatvāt | atha ‘bhinnasattāsaṃbandhitvāt’ iti hetustadā'siddhaḥ, bhinnasattā'bhāvena khara- TBV-SD 141,30 viṣāṇāderiva śabdasyāpi tatsaṃbandhitvā'siddheḥ | yattu bhinnasattāsadbhāve tatsaṃbandhāt satpra- TBV-SD 141,31 tyayaviṣayatve ca śabdādeḥ prayogadvayamupanyastam | tatra yadeva cetanasya sattvaṃ tadeva yadyacetana- TBV-SD 141,32 syāpi syāt tadā cetanācetaneṣu satpratyayaviṣayatvāt syād bhinnasattāsaṃbandhitvam, na ca yadeva TBV-SD 141,33 cetanasya sattvaṃ tadevācetanasya, tatsadṛśasyā'parasyānyatra bhāvāditi sadṛśapariṇāmalakṣaṇaṃ sāmānyaṃ TBV-SD 141,34 pratipādayiṣyanto nirṇeṣyāmaḥ | tadevaṃ śabdasya guṇatvāsiddheḥ nityatve satyasmadādyupalabhyamānaguṇā- TBV-SD 141,35 dhiṣṭhānatvāsiddherambarasya, sādhanavikalo dṛṣṭānta iti sthitam | TBV-SD 141,36 etenedamapi pratyuktam ‘jñānaṃ paramamahattvopetadravyasamavetam, viśeṣaguṇatve sati pradeśavṛtti- TBV-SD 141,37 tvāt, śabdavat’ | atrāpi jñānasya paramamahattvopetadravyasamavetatve sati tataḥ śabdasya tatsiddhiḥ, TBV-SD 141,38 tatsiddheśca jñānasya paramamahattvopetadravyasamavetatvasiddhiritītaretarāśrayadoṣaḥ | na ca dṛṣṭāntāntaramasti TBV-SD 141,39 yato'nyataraprasiddherayamadoṣaḥ syāt | jñānasya cātmano'vyatirekitve tadvyāpitvam, ‘yad yasmādavya- TBV-SD 141,40 tiriktaṃ tat tatsvabhāvaṃ yathā''tmasvarūpam, ātmā'vyatiriktaṃ caitat, tatastadvyāpi’ iti na TBV-SD 142,01 pradeśavṛttitvam | tathāpi tadvṛttitve jñānetarasvabhāvatayā''tmanaḥ anekāntasiddhiḥ | vyatireke TBV-SD 142,02 ātmaguṇatvavadanyaguṇatvasyāpyapratiṣedhād viśeṣaguṇatvāsiddhiḥ | vyatirekāviśeṣe'pyātmana eva TBV-SD 142,03 guṇo jñānaṃ nākāśāderiti kiṃkṛto'yaṃ viśeṣaḥ ? samavāyakṛta iti cet, na; tasyāpi TBV-SD 142,04 tābhyāmarthāntaratve tadavastho doṣaḥ, vyatireke samavāyasya sarvatrāviśeṣād na tato'pi viśeṣaḥ | TBV-SD 142,05 avyatireke tasyaiva abhāva iti na tato viśeṣaḥ | na ca samavāyaḥ saṃbhavati iti pratipāditam | na TBV-SD 142,06 cātmano vyāpitve nityatve ca jñānādikāryakāritvamapi saṃbhavati | tanna tatkāryatvādapi tadviśeṣaguṇo TBV-SD 142,07 jñānam | na cātmanaḥ pradeśāḥ santi yena pradeśavṛttitvaṃ jñānasya siddhaṃ syāt | kalpitatatpradeśābhyupagame TBV-SD 142,08 ca tadvṛttitvamapi hetuḥ kalpita iti na kalpitāt sādhanāt sādhyasiddhiryuktā, sarvataḥ TBV-SD 142,09 sarvasiddhiprasaṅgāt | sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvaṃ ca hetoḥ viparyaye bādhakapramāṇāvṛttyā'trāpi TBV-SD 142,10 samānamiti | TBV-SD 142,11 tathā, svadehamātravyāpakatvena harṣa — viṣādādyanekavivartātmakasya ‘aham’ iti svasaṃvedanapratyakṣa- TBV-SD 142,12 siddhatvādātmano vibhutvasādhakatvenopanyasyamānaḥ sarva eva hetuḥ pratyakṣabādhitakarmanirdeśānantara- TBV-SD 142,13 prayuktatvena kālātyayāpadiṣṭaḥ | sapratipakṣaścāyaṃ heturityasatpratipakṣatvamapyasya lakṣaṇamasiddham | TBV-SD 142,14 svadehamātrātmaprasādhakaśca pratipakṣaheturatraiva pradarśayiṣyate | tannāto'pi hetorātmano vibhutvasiddhiḥ | TBV-SD 142,15 yadapyātmano vibhutvasādhanaṃ kaiścidupanyastam — “adṛṣṭaṃ svāśrayasaṃyukte āśrayāntare karma TBV-SD 142,16 ārabhate, ekadravyatve sati kriyāhetuguṇatvāt, yo ya ekadravyatve sati kriyāhetuguṇaḥ sa sa TBV-SD 142,17 svāśrayasaṃyukte āśrayāntare karma ārabhate yathā vegaḥ, tathā cādṛṣṭam, tasmāt tadapi svāśrayasaṃyukte TBV-SD 142,18 āśrayāntare karma ārabhate iti | na cāsiddhaṃ kriyāhetuguṇatvam, ‘agnerūrdhvajvalanam, vāyo- TBV-SD 142,19 stiryakpavanam, aṇu — manasoścādyaṃ karma devadattaviśeṣaguṇakāritam, kāryatve sati devadattasyopa- TBV-SD 142,20 kārakatvāt, pāṇyādiparispandavat, ekadravyatvaṃ caikasyātmanastadāśrayatvāt, ekadravyamadṛṣṭam, TBV-SD 142,21 viśeṣaguṇatvāt, śabdavat’ | ‘ekadravyatvāt’ ityucyamāne rūpādibhirvyabhicārastannivṛttyartham TBV-SD 142,22 ‘kriyāhetuguṇatvāt’ ityuktam | ‘kriyāhetuguṇatvāt’ ityucyamāne muśalahastasaṃyogena svāśrayā'- TBV-SD 142,23 saṃyuktastambhādicalanahetunā vyabhicāraḥ, tannivṛttyartham ‘ekadravyatve sati’ iti viśeṣaṇam | TBV-SD 142,24 ‘ekadravyatve sati kriyāhetutvāt’ ityucyamāne svāśrayāsaṃyuktalohādikriyāhetunā'yaskāntena TBV-SD 142,25 vyabhicāraḥ, tannivṛttyartham ‘guṇatvāt’ ityabhidhānam” TBV-SD 142,26 etadapi pratyakṣabādhitapratijñāsādhakatvena ekaśākhāprabhavatvānumānavadanumānābhāsam | ‘eka- TBV-SD 142,27 dravyatve’ iti ca viśeṣaṇaṃ kimekasmin dravye saṃyuktatvāt, uta tatra samavāyāt ? tatra yadyādyaḥ TBV-SD 142,28 pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; saṃyogaguṇenādṛṣṭasya guṇavattvād dravyatvaprasakteḥ ‘kriyāhetuguṇatvāt’ ityetasya TBV-SD 142,29 bādhāprasaṅgāt | atha dvitīyaḥ tadā dravyeṇa saha kathañcidekatvamadṛṣṭasya prāptam, na hyanyasyānyatra TBV-SD 142,30 samavāyaḥ, ghaṭa rūpādiṣu tasya tathābhūtasyaivopalabdheḥ | na hi ghaṭād rūpādayaḥ, tebhyo vā ghaṭaḥ, TBV-SD 142,31 tadantarālavartī samavāyaśca bhinnaḥ pratītigocaraḥ, api tu kathañcid rūpādyātmakāśca ghaṭādayaḥ TBV-SD 142,32 tadātmakāśca rūpādayaḥ pratītigocaracāriṇo'nubhūyante; anyathā guṇa — guṇibhāve'tiprasaṅgād TBV-SD 142,33 ghaṭasyāpi rūpādayaḥ paṭasya syuḥ | ‘teṣāṃ tatrāpyapratīteritareṣāṃ tu pratīteḥ’ ityādikaṃ prativihita- TBV-SD 142,34 tvād nātrodghoṣyam | tena samavāyenaikatrātmani vartanādadṛṣṭasyaikadravyatvaṃ vādi — prativādinorasiddham, TBV-SD 142,35 ekāntabhede samavāyābhāvenaikadravyatvasyāsiddheḥ | TBV-SD 142,36 atha guṇino guṇānāmanarthāntaratve guṇa — guṇinoranyatara eva syāt, arthāntaratve parapakṣa eva TBV-SD 142,37 samarthitaḥ syāditi samavāyaḥ siddhaḥ | kathañcidvādo'pi na yuktaḥ anavasthādidoṣaprasaṅgāt, TBV-SD 142,38 ayuktametat; pakṣāntare'pyasya samānatvāt | tathāhi — dvitvasaṃkhyā — saṃyogādikamanekena dravyeṇā- TBV-SD 142,39 bhisaṃbadhyamānaṃ yadi sarvātmanā'bhisaṃbadhyate dvitvasaṃkhyādimātram dravyamātraṃ vā syāt, ekenaiva TBV-SD 142,40 vā dravyeṇa sarvātmanā'bhisaṃbandhād na dravyāntareṇa tatpratītiḥ | athaikena deśenaikatra vartate'nyenā'- TBV-SD 143,01 nyatra, te'pi deśā yadi tato bhinnāstepvapi sa tathaiva vartate ityanavasthā | abhinnāścet ukto doṣaḥ | TBV-SD 143,02 kathañcitpakṣe paravāda eva samarthitaḥ syādityātmanā sahādṛṣṭasya kathañcidananyabhāva eva ekadravya- TBV-SD 143,03 tvamityavibhutvād guṇānāṃ tadavyatiriktasyātmano'pyavibhutvamiti vipakṣasādhakatvādekadravyatva- TBV-SD 143,04 lakṣaṇasya hetuviśeṣaṇasya viruddhatvam | TBV-SD 143,05 ‘kriyāhetuguṇatvāt’ ityatrāpi yadi devadattasaṃyuktātmapradeśe vartamānamadṛṣṭaṃ dvīpāntaravartiṣu TBV-SD 143,06 muktāphalādiṣu devadattaṃ pratyupasarpaṇavatsu kriyāhetuḥ, tadayuktam; atidūratvena dvīpāntaravartibhistai- TBV-SD 143,07 stasyānabhisaṃbandhitvena tatra kriyāhetutvāyogāt, tathāpi taddhetutve sarvatra syāt, aviśeṣāt | TBV-SD 143,08 athānabhisaṃbandhāviśeṣe'pi yadeva yogyaṃ tadeva tenākṛṣyate na sarvamiti nātiprasaṅgaḥ, na; cakṣuṣo'- TBV-SD 143,09 prāpyakāritve'pi yadeva yogyaṃ tadeva tadgrāhyamiti yaduktaṃ pareṇa — “aprāpyakāritve cakṣuṣo TBV-SD 143,10 dūravyavasthitasyāpi grahaṇaprasaṅgaḥ” ityayuktaṃ syāt | atha svāśrayasaṃyoga- TBV-SD 143,11 saṃbandhasambhavāt ‘anabhisambandhāt’ ityasiddham | tathāhi — yamātmānamāśritamadṛṣṭaṃ tena saṃyuktāni TBV-SD 143,12 deśāntaravartimuktāphalādīni devadattaṃ pratyākṛṣyamāṇāni, na; sarvasyā''karṣaṇaprasaṅgāt tenābhi- TBV-SD 143,13 sambandhāviśeṣāt | na ca yadadṛṣṭena yajjanyate tat tenākṛṣyata iti kalpanā yuktimatī, devadatta- TBV-SD 143,14 śarīrārambhakaparamāṇūnāṃ tadadṛṣṭājanyatvenā'nākarṣaṇaprasaṅgāt; tathāpyākarṣaṇe'tiprasaṅgaḥ pratipādita TBV-SD 143,15 eva | yathā ca kāraṇatvāviśeṣe ghaṭadeśādau sannihitameva daṇḍādikaṃ ghaṭādikāryaṃ janayati adṛṣṭāṃ TBV-SD 143,16 tvanyathetyabhyupagamastathā bāhyendriyatvāviśeṣe'pi tvagindriyaṃ prāptamarthamavabhāsayati locanaṃ TBV-SD 143,17 tvanyathetyabhyupagamaḥ kiṃ na yuktaḥ ? TBV-SD 143,18 nāpi dvīpāntaravartimuktādisaṃyuktātmapradeśe vartamānaṃ taṃ pratyupasarpaṇahetuḥ, vikalpānupapatteḥ | TBV-SD 143,19 tathāhi — yathā vāyuḥ svayaṃ devadattaṃ pratyupasarpaṇavān anyeṣāṃ tṛṇādīnāṃ taṃ pratyupasarpaṇahetustathā TBV-SD 143,20 yadyadṛṣṭamapi taṃ pratyupasarpat svayamanyeṣāṃ taṃ pratyupasarpaṇahetuḥ, tathā satyadṛṣṭasyeva muktāderapi tathaiva TBV-SD 143,21 taṃ pratyupasarpaṇāvirodhād vyarthamadṛṣṭaparikalpanam | tathābhyupagame ca ‘yad devadattaṃ pratyupasarpati tad TBV-SD 143,22 devadattaguṇākṛṣṭaṃ taṃ pratyupasarpaṇāt’ iti heturanaikāntikaḥ adṛṣṭenaiva | vāyuvacca sakriyatvamadṛṣṭasya TBV-SD 143,23 guṇatvaṃ bādhate | śabdavaccāparāparasyotpattāvaparamadṛṣṭaṃ nimittakāraṇaṃ tadutpattau prasaktam, tatrāpya- TBV-SD 143,24 paramityanavasthā; anyathā śabde'pi kimadṛṣṭalakṣaṇanimittaparikalpanayā ? adṛṣṭāntarāt tasya taṃ TBV-SD 143,25 pratyupasarpaṇe tadapyadṛṣṭāntaraṃ taṃ pratyupasarpatyadṛṣṭāntarāt, tadapi tadantarādityanavasthā | TBV-SD 143,26 atha tatrasthameva tat teṣāṃ taṃ pratyupasarpaṇe hetuḥ, tadapi na yuktam; anyatra prayatnādāvātmaguṇe TBV-SD 143,27 tathā'darśanāt, na hi prayatno grāsādisaṃyuktātmapradeśastha eva hastādisaṃcalanaheturgrāsādikaṃ TBV-SD 143,28 devadattamukhaṃ prati prāpayan dṛṣṭaḥ, antarālaprayatnavaiphalyaprasaṅgāt | atha prayatnavaicitryadṛṣṭeradṛṣṭe'pya- TBV-SD 143,29 nyathā kalpanam | tathāhi — kaścit prayatnaḥ svayamaparāparadeśavānaparatra kriyāheturyathā'nantaroditaḥ; TBV-SD 143,30 aparaścānyathā yathā śarāsanā'dhyāsapadasaṃyuktātmapradeśastha eva śarīrādīnāṃ lakṣyapradeśaprāpti- TBV-SD 143,31 kriyāhetuḥ | yadyevam, iyaṃ citratā ekadravyāṇāṃ kriyāhetuguṇānāṃ svāśrayasaṃyuktāsaṃyuktadravyakriyāhe- TBV-SD 143,32 tutvena kiṃ neṣyate vicitraśaktitvād bhāvānām ? tathā'dṛṣṭeriti nottaram, ayaskāntabhrāmakasparśagu- TBV-SD 143,33 ṇasyaikadravyasya svāśrayā'saṃyuktalohadravyakriyāhetutve'pyākarṣakākhyadravyaviśeṣavyavasthitasya tathāvi- TBV-SD 143,34 dhasyaiva tasya svāśrayasaṃyuktalohadravyakriyāhetutvadarśanāt | atha dravyaṃ kriyākāraṇam na sparśādiguṇaḥ, TBV-SD 143,35 dravyarahitasya kriyāhetutvādarśanāt, na; vegasya kriyāhetutvam, kriyāyāśca saṃyoganimittatvam tasya TBV-SD 143,36 ca dravyakāraṇatvaṃ tata eva na syāt, tathā ca ‘vegavat’ iti dṛṣṭāntāsiddhiḥ | atha dravyasya tatkāraṇatve TBV-SD 143,37 vegādirahitasyāpi tatprasaktiḥ, sparśādirahitasyāyaskāntasyāpi sparśasyākāraṇatve'nyatra kriyāhetu- TBV-SD 143,38 tvaprasaktiḥ | tadrahitasya tasyādṛṣṭernāyaṃ doṣastarhi lohadravyakriyotpattāvubhayaṃ dṛśyata ityubhayaṃ tadastu, TBV-SD 143,39 aviśeṣāt | evaṃ sati ‘ekadravyatve sati kriyāhetuguṇatvāt’ iti vyabhicārī hetuḥ | TBV-SD 144,01 etena yaduktaṃ pareṇa — “adṛṣṭamevāyaskāntenākṛṣyamāṇalohadarśane sukhavatpuṃso niḥśalyatvena TBV-SD 144,02 tatkriyāhetuḥ” iti tannirastam, sarvatra kāryakāraṇabhāve'sya nyāyasya samānatvāt TBV-SD 144,03 adṛṣṭameva kāraṇaṃ syāt, yasya śarīraṃ sukhaṃ duḥkhaṃ cotpādayati tadadṛṣṭameva tatra heturiti na tadāra- TBV-SD 144,04 mbhakāvayavakriyāsaṃyogādayaḥ | api ca, tadadṛṣṭasya kathaṃ taddhetutvam ? tasya bhāve bhāvādabhāve'bhā- TBV-SD 144,05 vāditi cet, kiṃ punarayaskāntasparśādyabhāva eva tatkriyā dṛṣṭā yenaiṣāṃ tatra kāraṇatvāklṛptiḥ ? TBV-SD 144,06 tato na dṛṣṭānusāreṇa tatrasthasyaivādṛṣṭasya taṃ prati tatkriyāhetutvam | prayatnavaicitryābhyupagame ca TBV-SD 144,07 hetoranaikāntikatvam | TBV-SD 144,08 atha sarvatrādṛṣṭasya vṛttistarhi sarvadravyakriyāhetutvam | yadadṛṣṭaṃ yad dravyamutpādayati tat tatraiva TBV-SD 144,09 kriyāmuparacayatītyabhyupagame śarīrārambhakeṣu paramāṇuṣu tataḥ kriyā na syādityuktam | na ca guṇatva- TBV-SD 144,10 mapyadṛṣṭasya siddhamiti ‘kriyāhetuguṇatvāt’ ityasiddho hetuḥ | atha ‘adṛṣṭaṃ guṇaḥ, pratiṣidhyamāna- TBV-SD 144,11 dravya — karmabhāve sati sattāsaṃbandhitvāt, rūpādivat’ na ca pratiṣidhyamānadravyatvamasiddham | tathāhi — TBV-SD 144,12 ‘na dravyamadṛṣṭam, ekadravyatvāt, rūpādivat’ iti, asadetat; ekadravyatvasyāsiddhatāpratipādanāt, TBV-SD 144,13 sattāsaṃbandhitvasya ceti | yadapi tadguṇatvasādhanamuktam ‘devadattaṃ pratyupasarpantaḥ paśvādayo devadatta- TBV-SD 144,14 viśeṣaguṇākṛṣṭāḥ, taṃ pratyupasarpaṇavattvāt, grāsādivat’ iti, tadapyayuktam; yato yathā tadviśeṣa- TBV-SD 144,15 guṇena prayatnākhyena samākṛṣṭāstaṃ pratyupasarpanto grāsādayaḥ samupalabhyante tathā nayanāñjanādidravya- TBV-SD 144,16 viśeṣeṇāpi samākṛṣṭāḥ stryādayastaṃ pratyupasarpantaḥ samupalabhyante eva, tataḥ ‘kiṃ prayatnasadharmaṇā TBV-SD 144,17 kenacidākṛṣṭāḥ paśvādayaḥ, uta nayanāñjanādisadharmaṇā’ iti saṃdehaḥ, śakyate hyevamanumānamāracayituṃ TBV-SD 144,18 pareṇāpi — ‘nayanāñjanādisadharmaṇā vivādagocaracāriṇaḥ paśvādayaḥ samākṛṣṭāḥ devadattaṃ pratyupasarpanti, TBV-SD 144,19 taṃ pratyupasarpaṇavattvāt, stryādivat’ | atha tadabhāve'pi prayatnādapi taddṛṣṭeranaikāntikatvam, TBV-SD 144,20 prayatnasadharmaṇoguṇasyābhāve'pyañjanāderapi taddṛṣṭerbhavadīyahetoranaikāntikatvam | na cātrānumīyamānasya TBV-SD 144,21 prayatnasadharmaṇo hetoḥ sadbhāvādavyabhicāraḥ, anyatrāpyañjanādisadharmaṇo'numīyamānasya sadbhāvenāvya- TBV-SD 144,22 bhicāraprasaṅgāt | tatra prayatnasāmarthyādasya vaiphalye'nyatrāpyañjanādisāmarthyād vaiphalyaṃ samānam | TBV-SD 144,23 athāñjanādereva taddhetutve sarvasya tadvataḥ stryādyākarṣaṇaprasaktiḥ, na cāñjanādau satyapyaviśiṣṭe tadvataḥ TBV-SD 144,24 sarvān prati tadāgamanam, tato'vasīyate ‘tadaviśeṣe'pi yadvaikalyāt tanneti tadapi kāraṇam nāñja- TBV-SD 144,25 nādimātram’ iti | tadetat prayatnakāraṇe'pi samānam; na hi sarvaṃ prayatnavantaṃ prati grāsādaya TBV-SD 144,26 upasarpanti, tadapahārādidarśanāt | tato'trāpyanyat kāraṇamanumīyatām; anyathā na prakṛte'pi, TBV-SD 144,27 aviśeṣāt | tataḥ prayatnavadañjanāderapi taṃ prati tadākarṣaṇahetutvāt kathaṃ na saṃdehaḥ ? añjanādeḥ TBV-SD 144,28 stryādyākarṣaṇaṃ pratyakāraṇatve gandhādivat tadarthināṃ na tadupādānam | na ca dṛṣṭasāmarthyasyāpyañjanādeḥ TBV-SD 144,29 kāraṇatvaklṛptiparihāreṇānyakāraṇatvakalpane bhavato'navasthāmuktiḥ | athāñjanādikamadṛṣṭasahakāritvāt TBV-SD 144,30 tatkāraṇaṃ na kevalamiti; nanvevaṃ siddhamadṛṣṭavadañjanāderapi tatra kāraṇatvam, tataḥ saṃdeha eva ‘kiṃ TBV-SD 144,31 grāsādivat prayatnasadharmaṇā''kṛṣṭāḥ paśvādayaḥ, kiṃ vā stryādivadañjanādisadharmaṇā tatsaṃyuktena TBV-SD 144,32 dravyeṇa’ iti saṃdigdhaṃ ‘guṇatvāt’ ityetat sādhanam | saparispandātmapradeśamantareṇa grāsādyākarṣaṇa- TBV-SD 144,33 hetoḥ prayatnasyāpi devadattaviśeṣaguṇasya paraṃ pratyasiddhatvāt sādhyavikalatā cātra dṛṣṭāntasya | TBV-SD 144,34 yacca ‘yad devadattaṃ pratyupasarpati’ ityuktaṃ tatra kaḥ punarasau devadattaśabdavācyaḥ ? yadi śarīram, TBV-SD 144,35 tadā śarīraṃ pratyupasarpaṇāt śarīraguṇākṛṣṭāḥ paśvādaya ityātmaviśeṣaguṇākṛṣṭatve sādhye śarīraguṇā- TBV-SD 144,36 kṛṣṭatvasya sādhanād viruddho hetuḥ | athātmā, tasya samākṛṣyamāṇapadārthadeśa — kālābhyāṃ sadā'bhi- TBV-SD 144,37 saṃbandhād na taṃ prati kasyacidupasarpaṇam, anyadeśaṃ pratyanyadeśasyopasarpaṇadarśanāt anyakālaṃ TBV-SD 144,38 pratyanyakālasya ca, yathāṅkuraṃ pratyaparāparaśaktipariṇāmaprāpterbījādeḥ | na caitadubhayaṃ nityavyāpitvā- TBV-SD 144,39 bhyāmātmani sarvatra sarvadā sannihite saṃbhavati ato ‘devadattaṃ pratyupasarpantaḥ’ iti dharmiviśeṣaṇam, TBV-SD 144,40 ‘devadattaguṇākṛṣṭāḥ’ iti sādhyadharmaḥ, ‘devadattaṃ pratyupasarpaṇavattvād’ iti sādhanadharmaḥ parasya svaru- TBV-SD 144,41 ciracitameva | na ca śarīrasaṃyukta ātmā saḥ, tasyāpi nityavyāpitvena tatra sannidhānenānivāra- TBV-SD 145,01 ṇāt; na hi ghaṭayuktamākāśaṃ mervādau na sannihitam | atha śarīrasaṃyukta ātmapradeśo devadattaḥ, TBV-SD 145,02 sa kālpanikaḥ, pāramārthiko vā ? kālpanikatve ‘kālpanikātmapradeśaguṇākṛṣṭāḥ paśvādayaḥ, tathābhūtā- TBV-SD 145,03 tmapradeśaṃ pratyupasarpaṇavattvāt’ iti tadguṇānāmapi kālpanikatvaṃ sādhayet | tathā ca saugatasyeva TBV-SD 145,04 tadguṇakṛtaḥ pretyabhāvo'pi na pāramārthikaḥ syāt, na hi kalpitasya pāvakasya rūpādayaḥ tatkāryaṃ vā TBV-SD 145,05 dāhādikaṃ pāramārthikaṃ dṛṣṭam | pāramārthikāścedātmapradeśāḥ, te'pi yadi tato'bhinnāstadātmaiva te TBV-SD 145,06 iti na pūrvoktadoṣaparihāraḥ | bhinnāścet tarhi tadviśeṣaguṇākṛṣṭāḥ paśvādaya iti teṣāmevātmatvapra- TBV-SD 145,07 saktirityanyātmaparikalpanā vyarthā | teṣāṃ ca na dvīpāntaravartibhirmuktādibhiḥ saṃyoga iti ‘adṛṣṭaṃ TBV-SD 145,08 svāśrayasaṃyukte'nyatra kriyāhetuḥ’ iti vyāhatam | saṃyoge vā ātmavat ityanivṛtto vyāghātaḥ | atha TBV-SD 145,09 teṣāmapyapare śarīrasaṃyuktāḥ pradeśāḥ devadattaśabdavācyāḥ, tatrāpyanantaradūṣaṇamanavasthākāri | athā- TBV-SD 145,10 tmānamantareṇa kasya te pradeśāḥ syuriti tatpradeśyapara ātmetyabhyupagamanīyam | nanvarthāntarabhūtatve TBV-SD 145,11 ātmanaḥ kathaṃ ‘tasya te’ iti vyapadeśaḥ ? atha teṣu tasya vartanāt tathā vyapadeśaḥ, na sadetat; TBV-SD 145,12 tathā'bhyupagame'vayavipakṣabhāvidūṣaṇāvakāśāt | yathā ca teṣāṃ sadūṣaṇatvaṃ tathā pratipāditam TBV-SD 145,13 pratipādayiṣyate cetyāstāṃ tāvat | tanna parasya devadattaśabdavācyaḥ kaścidasti yaṃ pratyupasarpaṇavantaḥ TBV-SD 145,14 paśvādayaḥ svakriyāhetorguṇatvaṃ sādhayeyuḥ | ato naitadapi sādhanamātmano vibhutvaprasādhakam | TBV-SD 145,15 yadapi ‘sarvagata ātmā, sarvatropalabhyamānaguṇatvāt, ākāśavat’ iti sādhanam, tadapya- TBV-SD 145,16 cāru; yato yadi ‘svaśarīre sarvatropalabhyamānaguṇatvāt’ iti hetustathā sati tatraiva tatastasya TBV-SD 145,17 sarvagatatvasiddherviruddho hetvābhāsaḥ | atha svaśarīravat paraśarīre anyatra vopalabhyamānaguṇatvaṃ hetu- TBV-SD 145,18 stadā'siddhaḥ, tathopalambhābhāvāt — na hi buddhyādayastadguṇāstathopalabhyante, anyathā sarvasarvajñatā- TBV-SD 145,19 prasaṅgaḥ | athaikanagare upalabdhā buddhyādayo nagarāntare'pyupalabhyante, manuṣyajanmavajjanmāntare'pīti TBV-SD 145,20 kathaṃ na sarvatropalabhyamānaguṇatvam ? na; vāyorapi sparśaviśeṣaguṇa ekatraikadopalabdho'nyatrānya- TBV-SD 145,21 dopalabhyamānastasyāpi sarvagatatvaṃ prasādhayet, anyathā tenaiva hetorvyabhicāraḥ | atha tāṃstān TBV-SD 145,22 deśān krameṇa gatasya tasya tadguṇa upalabhyate, ātmano'pi tathaiva tadguṇasyopalambhaḥ iti samānaṃ TBV-SD 145,23 paśyāmaḥ | na ca tadvat tasyāpi sakriyatvaprasakterayuktamevaṃ kalpanamiti vācyam, iṣṭatvāt | TBV-SD 145,24 atha loṣṭavat tato mūrtatvaprasaṅgastasya doṣaḥ | nanu keyaṃ mūrtiḥ ? asarvagatadravyaparimāṇaṃ seti TBV-SD 145,25 cet nāyaṃ doṣaḥ, asarvagatātmavādino'bhīṣṭatvāt | rūpa — rasa — gandha — sparśavattvaṃ seti cet, na TBV-SD 145,26 tādṛśīṃ mūrtimātmanaḥ sakriyatvaṃ sādhayati, vyāptyabhāvāt; rūpādimanmūrtyabhāve sakriyatvāt | TBV-SD 145,27 ‘yo yaḥ sakriyaḥ sa rūpādimanmūrtimān, yathā śaraḥ, tathācātmā, tasmād rūpādimanmūrtimān’ TBV-SD 145,28 iti kathaṃ na vyāptisaṃbhavaḥ ? asadetat; manasā'pi vyabhicārāt | na ca tasyāpi pakṣīkara- TBV-SD 145,29 ṇam, ‘rūpādiviśeṣaguṇānadhikaraṇaṃ sad mano'rthaṃ prakāśayati, śarīrādyarthāntaratve sati sarvatra TBV-SD 145,30 jñānakāraṇatvāt, ātmavat’ ityanumānavirodhaprasaṅgāt | na ca sakriyatvaṃ rūpādimanmūrtya- TBV-SD 145,31 bhāvena viruddhaṃ yataḥ tatastannivartamānamātmani tathāvidhāṃ mūrtiṃ sādhayet | na ca tathāvidhamū- TBV-SD 145,32 rtirahite'mbarādau tadadarśanāt siddho virodhaḥ, ekaśākhāprabhavatvasyāpyanyatra pakṣe'darśanād vi- TBV-SD 145,33 rodhasiddhiprasakteḥ | pakṣa eva vyabhicāradarśanāt sā tatra neti cet, na; sakriyatvasyāpi TBV-SD 145,34 tathā vyabhicāraḥ samānaḥ, pakṣīkṛta evātmani rūpādimanmūrtirahite taddarśanāt | anenaiva TBV-SD 145,35 tatsādhanād na vyabhicāra ityekaśākhāprabhavatvānumāne'pi samānam | pratyakṣabādhitakarmanirdeśāna- TBV-SD 145,36 ntaraprayuktatvena kālātyayāpadiṣṭatvamubhayatra tulyam | tanna sakriyatvamātmano rūpādimanmūrtitvaṃ sādhaya- TBV-SD 145,37 tīti vyavasthitam | TBV-SD 145,38 atha sakriyatve tasyānityatvam | tathāhi — ‘yat sakriyaṃ tad anityam, yathā loṣṭādi, tathā TBV-SD 145,39 cātmā, tasmādanityaḥ’ iti, etadapi na samyag; paramāṇubhiranaikāntikatvāt; kathañcidanityatvasye- TBV-SD 146,01 ṣṭatvāt siddhasādhanaṃ ca | sarvātmanā'nityatvasya loṣṭādāvapyasiddhatvāt sādhyavikalatā dṛṣṭāntasya | TBV-SD 146,02 tanna sarvatropalabhyamānaguṇatvamātmanaḥ siddham | TBV-SD 146,03 apare sarvatropalabhyamānaguṇatvamātmano'to'numānāt sādhayanti — “devadattopakaraṇabhūtāni TBV-SD 146,04 maṇi — muktāphalādīni dvīpāntarasaṃbhūtāni devadattaguṇakṛtāni, kāryatve sati devadattopakārakatvāt, TBV-SD 146,05 śakaṭādivat | na ca taddeśe'sannihitā eva tadguṇāstān vyutpādayituṃ samarthāḥ, na hi paṭadeśe'- TBV-SD 146,06 sannidhānavantastantu — turi — kuvindādayaḥ paṭamutpādayituṃ kṣamāḥ | ātmaguṇānāṃ ca taddeśasannidhānaṃ TBV-SD 146,07 na tadguṇisannidhimantareṇa saṃbhavi, aguṇatvaprāpteḥ, tatastasyāpi taddeśatvam” asadetat | TBV-SD 146,08 tatkāryatve'pi teṣāṃ na ‘avaśyatayā kāryadeśasannidhimad nimittakāraṇam’ iti niyama upalabdhi- TBV-SD 146,09 gocaraḥ, anyadeśasyāpi dhyānāderanyasthitaviṣādyapanayanakāryakartṛtvasyopalabdhiviṣayatvāt | tannā- TBV-SD 146,10 to'pi sarvatropalabhyamānaguṇatvasiddhirityasiddho hetuḥ | TBV-SD 146,11 etena ‘vibhutvād mahānākāśaḥ tathā cātmā’ iti nirastam, vibhutvasyātmanyasiddheḥ | tathāhi- TBV-SD 146,12 sarvamūrttairyugapatsaṃyogo vibhutvam | na ca sarvamūrttimadbhiryugapatsaṃyogastasya siddhaḥ | athaikadeśavṛtti- TBV-SD 146,13 viśeṣaguṇādhāratvāt tasya sarvamūrttairyugapatsaṃyoga ākāśasyeva siddhaḥ, asadetat; ekadeśavṛtti- TBV-SD 146,14 viśeṣaguṇāghiṣṭhānatvasya sādhanasya sarvamūrttimatsaṃyogādhāratvasya ca sādhyasyākāśe'pyasiddherubhaya- TBV-SD 146,15 vikalo dṛṣṭāntaḥ | na cātmadṛṣṭāntādākāśe sādhya — sādhanobhayadharmasambandhitvaṃ siddhamiti śakyaṃ TBV-SD 146,16 vaktum, itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt | TBV-SD 146,17 yadapi ‘vibhurātmā, aṇuparimāṇānadhikaraṇatve sati nityadravyatvāt, yad yad aṇuparimāṇā- TBV-SD 146,18 nadhikaraṇatve sati nityadravyaṃ tat tad vibhu, yathā''kāśam, tathā cātmā, tasmād vibhuḥ’ iti, TBV-SD 146,19 tadapyasāram; tannityatvāsiddherhetorasiddhatvāt, aṇuparimāṇānadhikaraṇatvasya ca viśeṣaṇasyātmano TBV-SD 146,20 dravyatvāsiddherasiddhiḥ, tadasiddhiśca itaretarāśrayadoṣaprasakteḥ | tathāhi — aṇuparimāṇānyaguṇasya guṇatve TBV-SD 146,21 siddhe'nādhārasya tasyāsambhavādātmano guṇavattvena dravyatvasiddhiḥ, tatsiddhau ca tadāśritatvenāṇu- TBV-SD 146,22 parimāṇānyaguṇasya guṇatvasiddhiriti vyaktamitaretarāśrayatvam | na cākāśasyāpyaṇuparimāṇānadhi- TBV-SD 146,23 karaṇatve sati nityadravyatvaṃ vibhutvaṃ ca siddhamiti sādhya — sādhanavikalo dṛṣṭāntaḥ | na cātmadṛṣṭānta- TBV-SD 146,24 balāt tasya tadubhayadharmayogitvaṃ siddhamiti vaktuṃ yuktam, atrāpītaretarāśrayadoṣaprasaṅgasya TBV-SD 146,25 vyaktatvāt | api ca, aṇuparimāṇānadhikaraṇatve sati nityadravyatvaṃ ca bhaviṣyatyavibhutvaṃ ca, vipakṣe TBV-SD 146,26 hetorbādhakapramāṇāsattvena tato vyāvṛttyasiddheḥ sandigdhānaikāntikaśca hetuḥ | na ca vipakṣe hetoradarśanaṃ TBV-SD 146,27 bādhakaṃ pramāṇam, sarvā''tmasambandhinastasyāsiddhā'naikāntikatvapratipādanāt | TBV-SD 146,28 api ca, ātmanaḥ svadehamātravyāpakatvena sukha — duḥkhādiparyāyākrāntasya svasaṃvedanādhyakṣa- TBV-SD 146,29 siddhatvāt tadvibhutvasādhakasya hetoradhyakṣabādhitapakṣānantaraprayuktatvena kālātyayāpadiṣṭatvam | TBV-SD 146,30 anyasya ca ‘aham’ ityadhyakṣasiddhasya pramāṇāviṣayatvenā'sattvādāśrayāsiddho heturiti | anayā TBV-SD 146,31 diśā'nye'pi tadvibhutvasādhanāyopanyasyamānā hetavo nirākarttavyāḥ, asya nirākaraṇaprakārasya TBV-SD 146,32 sarveṣu tatsādhakahetuṣu samānatvāt | tannātmanaḥ kutaścidvibhutvasiddhiḥ | TBV-SD 146,33 athāpi syāt yathāsmākaṃ tadvibhutvasādhakaṃ pramāṇaṃ na sambhavati tathā bhavatāmapi tadavibhutva- TBV-SD 146,34 sādhakapramāṇābhāva iti nānupamasukhasthānopagatisteṣāṃ siddheti tadavasthaṃ codyam; na hi parapakṣe TBV-SD 146,35 doṣodbhāvanamātrataḥ svapakṣāḥ siddhimupagacchanti anyatra svapakṣasādhakatvalakṣaṇaparaprayuktahetuviruddha- TBV-SD 146,36 todbhāvanāt, na cāsau bhavatā pradarśiteti, na samyagetat; tadabhāvāsiddheḥ | tathāhi — ‘devadattātmā TBV-SD 146,37 devadattaśarīramātravyāpakaḥ, tatraiva vyāptyopalabhyamānaguṇatvāt, yo yatraiva vyāptyopalabhyamānaguṇaḥ TBV-SD 146,38 sa tanmātravyāpakaḥ, yathā devadattasya gṛhe eva vyāptyopalabhyamānabhāsvaratvādiguṇaḥ pradīpaḥ, TBV-SD 146,39 devadattaśarīra eva vyāptyopalabhyamānaguṇastadātmā’ iti | tadātmano hi jñānādayo guṇāste ca TBV-SD 146,40 taddeha eva vyāptyopalabhyante, na paradehe, nāpyantarāle | TBV-SD 146,41 atra keciddhetorasiddhatāmudbhāvayantaḥ “śarīrāntare'pi tadaṅganāsambandhini tadguṇā upalabhyante TBV-SD 146,42 ityabhidadhati | tathāhi — ‘devadattāṅganāṅgaṃ devadattaguṇapūrvakam, kāryatve sati tadupakārakatvāt, TBV-SD 147,01 grāsādivat’ | kāryadeśe ca sannihitaṃ kāraṇaṃ tajjanane vyāpriyate'nyathā'tiprasaṅgāditi tadaṅganā- TBV-SD 147,02 ṅgaprādurbhāvadeśe tatkāraṇatadguṇasiddhiḥ | tathā, tadantarāle ca pratīyante | tathāhi — agnerūrdhvajvalanam, TBV-SD 147,03 vāyostiryak pavanaṃ tadguṇapūrvakam, kāryatve sati tadupakārakatvāt, vastrādivat | yatra ca tadgu- TBV-SD 147,04 ṇāstatra tadguṇyapyanumīyata iti ‘svadeha eva devadattātmā’ iti pratijñā anumānabādhitā | TBV-SD 147,05 tato'numānabādhitakarmanirdeśānantaraprayuktatvena kālātyayāpadiṣṭo hetuḥ” TBV-SD 147,06 nanu ke'tra devadattātmaguṇā ye tadaṅganāṅge tadantarāle ca pratīyante ? yadi jñāna — darśana — sukha — TBV-SD 147,07 vīryasvabhāvāḥ — “sahavartino guṇāḥ” iti vacanāt — iti pakṣaḥ, sa na yuktaḥ; TBV-SD 147,08 jñāna — darśana — sukhāni saṃvedanarūpāṇi na tadaṅganāṅgajanmani vyāpriyamāṇāni pratīyante; nāpi TBV-SD 147,09 sattāmātreṇa taddeśe pratītigocarāṇi | vīryaṃ tu śaktiḥ kriyānumeyā; sā'pi taddeha evānumīyate, TBV-SD 147,10 tatraiva talliṅgabhūtaparispandadarśanāt | tasyāśca tadaṅganādehaniṣpattau devadattasya bhāryā duhitā syāt | TBV-SD 147,11 tatastajjñānādestaddeha eva tatkāryajananavimukhasya pratīteḥ pratyakṣataḥ tadbādhitakarmanirdeśānantara- TBV-SD 147,12 prayuktatvena kālātyayāpadiṣṭaḥ ‘kāryatve sati tadupakārakatvāt’ iti hetuḥ | TBV-SD 147,13 atha dharmā'dharmau tadaṅganādikāryanimittaṃ tadguṇaḥ, tadayuktam; na dharmā'dharmau tadātmano TBV-SD 147,14 guṇau, acetanatvāt, śabdādivat | na sukhādinā vyabhicāraḥ, tatra hetoravartanāt — tadviruddhena svasaṃ- TBV-SD 147,15 vedanalakṣaṇacaitanyena tasya vyāptatvāt abhimatapadārthasambandhasamaya eva svasaṃvedanarūpāhlādasvabhā- TBV-SD 147,16 vasya tadātmano'nubhavāt, anyathā sukhādeḥ svayamananubhavāt anavasthādoṣaprasaṅgāt anyajñānenā- TBV-SD 147,17 pyanubhave sukhasya paralokaprakhyatāprasaktiḥ | prasādhitaṃ caitat prāk | TBV-SD 147,18 na cāsiddhatā‘acetanatvāt’ iti hetoḥ | tathāhi — acetanau tau, asvasaṃviditatvāt, TBV-SD 147,19 kumbhavat | na buddhyā'sya vyabhicāraḥ, asyāḥ svasaṃvedanasādhanāt — ‘svagrahaṇātmikā buddhiḥ, artha- TBV-SD 147,20 grahaṇātmakatvāt, yat svagrahaṇātmakaṃ na bhavati na tad arthagrahaṇātmakam, yathā ghaṭaḥ’ iti TBV-SD 147,21 vyatirekī hetuḥ | TBV-SD 147,22 na ca dharmā'dharmayorjñānarūpatvād bauddhadṛṣṭyā jñānasya ca svagrahaṇātmakatvādasiddho heturiti TBV-SD 147,23 vaktavyam, tayoḥ svarūpagrahaṇātmakatve sukhādāviva vivādābhāvaprasakteḥ | asti cāsau anumāno- TBV-SD 147,24 panyāsānyathānupapattestatra | na ca laukika — parīkṣakayoḥ ‘pratyakṣaṃ karma’ iti vyavahārasiddham | TBV-SD 147,25 na cāvikalpabodhaviṣayatvāt svagrahaṇātmakatve'pi tayorvivādaḥ kṣaṇikatvādivat, tathā'niścayāt TBV-SD 147,26 tadviṣaye'tiprasaṅgāt | tathāhi — avikalpakādhyakṣaviṣayaṃ jagat jantumātrasya; tathā'niścayastu TBV-SD 147,27 kṣaṇikatvavat nirvikalpakādhyakṣaviṣayatvāt | na ca mūṣikālarkaviṣavikāravat tadanantaraṃ tatphalā- TBV-SD 147,28 darśanānna taddarśanavyavahāra iti, svasattāsamaye svakāryajananasāmarthye tasya tadaiva tatkāryamiti TBV-SD 147,29 tadanantaraṃ taddṛṣṭiprasakteḥ anyadā tu sa eva nāstīti kutastatastasya bhāvaḥ ? TBV-SD 147,30 atha tayoracetanatve'pi tadātmaguṇatve ko virodhaḥ ? acetanasya cetanātmaguṇatvameva | TBV-SD 147,31 cetanaśca tadātmā svaparaprakāśakatvāt anyathā tadayogāt kuḍyādivat | na ca dharmā'dharmayora- TBV-SD 147,32 bhāvādāśrayāsiddho hetuḥ, anumānatastayoḥ siddheḥ | tathāhi — cetanasya svaparajñasya tadātmano TBV-SD 147,33 hīnamātṛgarbhasthānapraveśaḥ tatsambaddhānyanimittaḥ, ananyaneyatve sati tatpraveśāt, mattasyāśuci- TBV-SD 147,34 sthānapraveśavat, yo'sāvanyaḥ sa dravyaviśeṣo dharmādiriti | TBV-SD 147,35 na ca kasyacit pūrvaśarīratyāgena śarīrāntaragamanābhāvāt tatpraveśo'siddhaḥ, anumānāt TBV-SD 147,36 tatsiddheḥ | tathāhi — tadaharjātasya stanādau pravṛttistadabhilāṣapūrvikā, tattvāt, madhyadaśāvat | TBV-SD 147,37 yathā ca paralokā''gāmyātmā anumānāt siddhimupagacchati tathā prāk pratipāditam | sukhasādhana- TBV-SD 147,38 jalādidarśanānantarodbhūtasmaraṇasahāyendriyaprabhavapratyabhijñānakramopajāyamānābhilāṣādervyavahārasyaika- TBV-SD 148,01 kartṛpūrvakatvena prāk prasādhitatvāt nātra prayoge vyāptyasiddhiḥ | ata eva stanādipravṛtteramilāṣaḥ TBV-SD 148,02 siddhimāsādayan saṅkalanājñānaṃ gamayati tadapi smaraṇam, tacca sukhādisādhanapadārthadarśanam | TBV-SD 148,03 ‘kāraṇavyatirekeṇa kāryotpattau tasya nirhetukatvaprasaktiḥ’ iti atra viparyayabādhakaṃ pramāṇaṃ vyāpti- TBV-SD 148,04 niścāyakaṃ pradarśitam | apūrvaprāṇiprādurbhāve ca sarvo'pyayaṃ vyavahāraḥ pratiprāṇiprasiddhaḥ utsīdet, TBV-SD 148,05 tajjanmani sukhasādhanadarśanāderabhāvāt; na hi māturudara eva stanādeḥ sukhasādhanatvena darśanaṃ TBV-SD 148,06 yataḥ pratyagrajātasya tatra smaraṇādivyavahāraḥ sambhavediti pūrvaśarīrasambandho'pyātmanaḥ siddhaḥ | TBV-SD 148,07 na ca madhyāvasthāyāṃ sukhasādhanadarśanādikrameṇopajāyamāno'pi pravṛttyanto vyavahāro janmā- TBV-SD 148,08 dāvanyathā kalpayituṃ śakyaḥ vijātīyādapi gomayādeḥ kāraṇācchālūkādeḥ kāryasyotpatti- TBV-SD 148,09 darśanāditi vaktuṃ śakyam, jalapānanimittatṛḍvicchedādāvapyanalanimittatvasambhāvanayā tadarthinaḥ TBV-SD 148,10 pāvakādau pravṛttiprasaṅgāt sarvavyavahārocchedaprasakteḥ | TBV-SD 148,11 atha ‘dehino dehād dehāntarānupraveśastadabhilāṣapūrvakaḥ, gṛhād gṛhāntarānupraveśavat’ itya- TBV-SD 148,12 to'nyathāsiddho heturiti na dravyaviśeṣaṃ sādhayati | taduktaṃ saugataiḥ — TBV-SD 148,13 “duḥkhe viparyāsamatistṛṣṇā vā'vandhyakāraṇam | TBV-SD 148,14 janmino yasya te na sto na sa janmādhigacchati” TBV-SD 148,15 iti, asadetat; iha janmani prāṇināṃ tadabhilāṣasya paraloke'bhāvānna tataḥ sa iti yuktam | nāpi TBV-SD 148,16 manuṣyajanmā hīnaśunyādigarbhasambhavamabhilaṣati yatastatra tatsambhavaḥ syāt | tadevaṃ dharmā'dharmayo- TBV-SD 148,17 stadātmaguṇatvaniṣedhāt tanniṣedhānumānabādhitametat ‘pāvakādyūrdhvajvalanādi devadattaguṇakā- TBV-SD 148,18 ritam’ iti | TBV-SD 148,19 yat punaruktam ‘guṇavad guṇī apyanumānatastaddeśe'stītyanumānabādhitasvadehamātravyāpakātma- TBV-SD 148,20 karmanirdeśānantaraprayuktatvenādyo hetuḥ kālātyayāpadiṣṭaḥ’ iti, tadapi nirastam; tatra tatsadbhāvā- TBV-SD 148,21 siddheḥ | yaccānyat ‘kāryatve sati tadupakārakatvāt’ iti, tatra kiṃ tadguṇapūrvakatvābhāve'pi TBV-SD 148,22 tadupakārakatvaṃ dṛṣṭaṃ yena ‘kāryatve sati’ iti viśeṣaṇamupādīyeta sati sambhave vyabhicāre ca viśeṣaṇo- TBV-SD 148,23 pādānasyārthavattvāt ? kāleśvarādau dṛṣṭamiti cet, na; kāleśvarādikamatadguṇapūrvakamapi yadi TBV-SD 148,24 tadupakārakam, kāryamapi kiñcidanyapūrvakaṃ tadupakārakaṃ syāditi sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvāda- TBV-SD 148,25 naikāntiko hetuḥ | sarvajñatvābhāvasādhane vāgādivannirviśeṣaṇasyaiva tasyābhidhāne ko doṣaḥ ? TBV-SD 148,26 vyabhicāraḥ kāleśvarādineti cet, na; nityaikasvabhāvāt kasyacidupakārābhāvāt | api ca, TBV-SD 148,27 śatruśarīrapradhvaṃsābhāvastadvipakṣasyopakārako bhavati so'pi tadguṇanimittaḥ syāt | tadabhyupagame vā TBV-SD 148,28 tatra kāryatvāsambhavena saviśeṣaṇasya hetoravarttanād bhāgāsiddho hetuḥ | atadguṇanimittatve tasyānya- TBV-SD 148,29 dapyatadguṇapūrvakaṃ tadupakārakaṃ tadvadeva syāditi na tadguṇasiddhiḥ | TBV-SD 148,30 yat punaḥ ‘grāsādivat’ iti nidarśanam, tatra yadi tadātmaguṇo dharmādirhetuḥ, sādhyavatprasaṅgaḥ | TBV-SD 148,31 prayatnaścet, na; tatsvarūpāsiddheḥ — śarīrādyavayavapraviṣṭānāmātmapradeśānāṃ parispandasya calana- TBV-SD 148,32 lakṣaṇakriyārūpatvānna guṇatvam, tattve vā gamanāderapi tattvāt na karmapadārthasadbhāvaḥ kvacidapīti TBV-SD 148,33 na yuktaṃ ‘kriyāvat’ iti dravyalakṣaṇam | niṣkriyasyātmano na sa iti cet, kutastasya niṣkriyatvam ? TBV-SD 148,34 amūrttatvāditi cet, pratyakṣanirākṛtametat — pratyakṣeṇa hi deśāddeśāntaraṃ gacchantamātmānamanubhavati TBV-SD 148,35 lokaḥ | tathā ca vyavahāraḥ — ‘ahamadya yojanamātraṃ gataḥ’ na ca manaḥ śarīraṃ vā tadvyavahāraviṣayaḥ, TBV-SD 148,36 tasyāhaṃpratyayāvedyatvāt | tadevaṃ parasya sādhyavikalaṃ nidarśanamiti sthitam | TBV-SD 148,37 tena yaduktam ‘yasmāt tadātmano guṇā api dūradeśabhāvini tadaṅganāṅge antarāle TBV-SD 148,38 copalabhyante tasmāt siddhaṃ tasya sarvatropalabhyamānaguṇatvam, ataḥ ‘sarvagata ātmā, sarvatropala- TBV-SD 148,39 bhyamānaguṇatvāt ākāśavat’ ityanumānabādhitā tadātmasvaśarīramātrapratijñā’ iti, tannira- TBV-SD 148,40 stam; sarveṣāṃ sarvagatātmaprasādhakahetūnāṃ pūrvameva nirastatvāt | ato na svadehamātravyāpakātma- TBV-SD 148,41 prasādhakahetorasiddhiḥ | nāpyanumānena tatpakṣabādhā | na ca taddehavyāpakatvenaivopalabhyamānaguṇo'pi TBV-SD 149,01 tadātmā sarvagato nijadehaikadeśavṛttirvā syāt avirodhāt sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvādanaikā- TBV-SD 149,02 ntiko hetuḥ iti yuktam; vāyvādāvapi tathābhāvaprasaṅgataḥ pratiniyatadeśasambaddhapadārthavyavahārocche- TBV-SD 149,03 daprasakteḥ | tathāhi — yad yathā pratibhāti tat tathaiva sadvyavahārapathamavatarati, yathā pratiniyata deśa TBV-SD 149,04 kālā''kāratayā pratibhāsamāno ghaṭādiko'rthaḥ, anyathā pratibhāsamānaniyatadeśa kālā''kā- TBV-SD 149,05 rasparśaviśeṣaguṇo'pi vāyuḥ sarvagataḥ syāt | na cātra pratyakṣabādhaḥ, pareṇa tasya parokṣatvopavarṇanāt | TBV-SD 149,06 yadi ca svadehaikadeśasthitaḥ, kathaṃ tatra sarvatra sukhādiguṇopalabdhiḥ ? itarathā sarvatro- TBV-SD 149,07 palabhyamānaguṇo'pi vāyurekaparamāṇumātraḥ syāt | na ca krameṇa sarvadehabhramaṇāt tasya tathā TBV-SD 149,08 tatropalabdhiḥ, yugapat tatra sarvatra sukhāderguṇasyopalambhāt | na cāśuvṛtteryaugapadyābhimānaḥ, TBV-SD 149,09 anyatrāpi tathāprasakteḥ — śakyaṃ hi vaktuṃ ghaṭādirapyekāvayavavṛttiḥ āśuvṛtteryugapat sarveṣvavaya- TBV-SD 149,10 veṣu pratīyate iti | ata eva saugato'pi tatraikaṃ niraṃśaṃ jñānaṃ kalpayannirastaḥ, pratyavayavamanekasukhā- TBV-SD 149,11 dikalpane santānāntaravat parasparamasaṅkramāt anusyūtaikapratītivilopaḥ ‘sarvatra śarīre mama sukham’ TBV-SD 149,12 iti | atha yugapadbhāvibhirekaśarīravarttibhiranekaniraṃśakṣaṇikasukhasaṃvedanairekaparāmarśavikalpaja- TBV-SD 149,13 nanādayamadoṣaḥ, asadetat; anekopādānasya parāmarśavikalpasyaikatvasambhave cārvākābhimataika- TBV-SD 149,14 śarīravyapadeśabhāganekaparamāṇūpādānānekavijñānabhāve'pi tadvikalpasambhavāt | tato yaduktaṃ TBV-SD 149,15 dharmakīrttinā taṃ prati “anekaparamāṇūpādānamanekaṃ ced vijñānaṃ santānāntaravadekaparāmarśā- TBV-SD 149,16 bhāvaḥ” iti, tat tasya na subhāṣitaṃ syāt | TBV-SD 149,17 yacca ‘sāvayavaṃ śarīram pratyavayavamanupraviśaṃstadātmā sāvayavaḥ syāt, tathā, paṭavat samāna- TBV-SD 149,18 jātīyārabdhatvācca tadvad vināśavāṃśca syāt’ iti, tadapi na samyak; ghaṭādinā vyabhicārāt — TBV-SD 149,19 ghaṭādirhi sāvayavo'pi na tantuvat prākprasiddhasamānajātīyakapālasaṃyogapūrvakaḥ, mṛtpiṇḍāt TBV-SD 149,20 prathamameva svāvayavarūpādyātmanaḥ prādurbhāvāditi nirūpayiṣyamāṇatvāt | api ca, yadi tadātmanaḥ TBV-SD 149,21 kathañcidvināśaḥ pratipādayitumiṣṭaḥ samānajātīyāvayavārabdhatvāt tadā siddhasādhanam, tadabhi- TBV-SD 149,22 nnasaṃsāryavasthāvināśena tadrūpatayā tasyāpi naṣṭatvāt | atha sarvātmanā sarvathā nāśaḥ, sa ghaṭādāva- TBV-SD 149,23 pyasiddha iti sādhyavikalo dṛṣṭāntaḥ | yadi ca tadaharjātabālātmā prāgekāntenā'saṃstathā'vayavairā- TBV-SD 149,24 rabhyeta tadā stanādau pravṛttirna syāt, tadabhilāṣa — pratyabhijñāna — smaraṇa — darśanāderabhāvāt | tadārambha- TBV-SD 149,25 kāvayavānāṃ prāksatāṃ viṣayadarśanādikamiti cet tarhi teṣāmeva tadaharjātavelāyāṃ tanvantarā- TBV-SD 149,26 ṇāmiva tatra pravṛttiḥ syānnātmanaḥ, smaraṇādyabhāvāt | kāraṇagamane tasyāpi sarvatra sā syāt, TBV-SD 149,27 “kāraṇasaṃyoginā kāryamavaśyaṃ saṃyujyate” iti vacanāt na tasya viṣayānubhavābhāvaḥ; TBV-SD 149,28 bhedaikānte cāsyāḥ prakriyāyāḥ samavāyaniṣedhena niṣedhāt | TBV-SD 149,29 atha kāraṇaguṇaprakrameṇa tatra darśanādayo guṇā varṇyante, te'pi prāgasanta eva jāyanta iti, TBV-SD 149,30 evamapi na kiṃcit parihṛtam | etena “avayaveṣu kriyā, kriyāto vibhāgaḥ, tataḥ saṃyogavināśaḥ, TBV-SD 149,31 tato'pi dravyavināśaḥ” iti parasyākūtaṃ pūrvabhavānte tathā tadvināśe ādijanmani TBV-SD 149,32 smaraṇādyabhāvaprasaṅgānnirastam | na cāyamekāntaḥ — kaṭakasya keyūrabhāve kutaścid bhāgeṣu kriyā, TBV-SD 149,33 vibhāgaḥ, saṃyogavināśaḥ, dravyanāśaḥ, punastadavayavāḥ kevalāḥ; tadanantaraṃ karma — saṃyogakrameṇa keyūrabhāvaḥ TBV-SD 149,34 pramāṇagocaracārī | kevalaṃ suvarṇakāravyāpārāt kaṭakasya keyūrībhāvaṃ paśyāmaḥ, anyathākalpane TBV-SD 149,35 pratyakṣavirodhaḥ | na hi pūrvaṃ vibhāgaḥ tataḥ saṃyogavināśa iti, tadbhedānupalakṣaṇāccaitanya — buddhivat | TBV-SD 150,01 na caikāntena tasyā'kṣaṇikatve sukhasādhanadarśanādayaḥ sambhavantītyasakṛdāveditamāvedayiṣyate TBV-SD 150,02 cetyāstāṃ tāvat | tato nānaikāntiko hetuḥ, vipakṣe'sambhavāt | ata eva na viruddho'pi iti TBV-SD 150,03 bhavatyataḥ sarvadoṣarahitāt keśanakhādirahitaśarīramātravyāpakasya vivādādhyāsitasyātmanaḥ siddhi- TBV-SD 150,04 riti sādhūktam — ‘ṭhāṇamaṇovamasuhamuvagayāṇaṃ’ iti || TBV-SD 150,07 yadapi ‘ātyantikabuddhyādiviśeṣaguṇocchedaviśiṣṭa ātmā muktiḥ’ iti, tadapyapramāṇakam; TBV-SD 150,08 atha tathābhūtamuktipratipādakaṃ pramāṇaṃ vidyate | tathāhi — navānāmātmaviśeṣaguṇānāṃ santāno'tyanta- TBV-SD 150,09 mucchidyate, santānatvāt, yo yaḥ santānaḥ sa so'tyantamucchidyate, yathā pradīpasantānaḥ, tathā TBV-SD 150,10 cāyaṃ santānaḥ, tasmādatyantamucchidyate iti | santānatvasya ca vyāptyā buddhyādiṣu sambhavāt TBV-SD 150,11 pakṣadharmatayā'siddhatā'bhāvaḥ | tatsamānadharmiṇi dharmiṇi pradīpādāvupalambhādaviruddhatvam | na ca TBV-SD 150,12 vipakṣe paramāṇvādāvastītyanaikāntikatvābhāvaḥ, viparītārthopasthāpakayoḥ pratyakṣā''gamayoranu- TBV-SD 150,13 palambhāt na kālātyayāpadiṣṭaḥ, na cāyaṃ satpratipakṣa iti pañcarūpatvāt pramāṇam | TBV-SD 150,14 na ca nirhetukavināśapratiṣedhāt santānocchede heturvācyaḥ yataḥ samucchidyate iti, tattva- TBV-SD 150,15 jñānasya viparyayajñānavyavacchedakrameṇa niḥśreyasahetutvena pratipādanāt | upalabdhaṃ ca samyagjñānasya TBV-SD 150,16 mithyājñānanivṛttau sāmarthyaṃ śuktikādau — na ca mithyājñānenāpyuttarakālabhāvinā samyagjñānasya TBV-SD 150,17 virodhaḥ sambhavati, santānocchittervivakṣitatvāt | yathā hi samyagjñānād mithyājñānasantānocchedaḥ TBV-SD 150,18 naivaṃ mithyājñānāt samyagjñānasantānasya, tasya satyārthatvena balīyastvāt — nivṛtte ca mithyājñāne TBV-SD 150,19 tanmūlatvād rāgādayo na bhavanti kāraṇābhāve kāryasyānutpādāt, rāgādyabhāve ca tatkāryā TBV-SD 150,20 pravṛttirvyāvartate, tadabhāve ca dharmādharmayoranutpattiḥ, ārabdhakāryayoścopabhogāt prakṣaya iti TBV-SD 150,21 sañcitayośca tayoḥ prakṣayastattvajñānādeva | taduktam — TBV-SD 150,22 “yathaidhāṃsi samiddho'gnirbhasmasātkurute kṣaṇāt | TBV-SD 150,23 jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā” || TBV-SD 150,24 athopabhogādapi prakṣaye “nābhuktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭiśatairapi” ityāga- TBV-SD 150,25 mo'sti, tathā ca viruddhārthatvādubhayorekatrārthe kathaṃ prāmāṇyam ? upabhogācca prakṣaye'numānopanyāsa- TBV-SD 150,26 mapi kurvanti — ‘pūrvakarmāṇyupabhogādeva kṣīyante, karmatvāt, yad yat karma tat tad upabhogādeva kṣīyate, TBV-SD 150,27 yathā''rabdhaśarīraṃ karma, tathā caitat karma, tasmādupabhogādeva kṣīyate’ iti | na copabhogāt prakṣaye TBV-SD 150,28 karmāntarasyāvaśyaṃbhāvāt saṃsārānucchedaḥ, samādhibalādutpannatattvajñānasyāvagatakarmasāmarthyo- TBV-SD 150,29 tpāditayugapadaśeṣaśarīradvārāvāptāśeṣabhogasya karmāntarotpattinimittamithyājñānanijatānusandhāna- TBV-SD 150,30 vikalasya karmāntarotpattyanupapatteḥ | na ca mithyājñānābhāve'bhilāṣasyaivāsambhavād bhogānupapattiḥ, TBV-SD 150,31 tadupabhogaṃ vinā karmaṇāṃ prakṣayānupapatterjñānato'pi tadarthitayā pravṛtteḥ vaidyopadeśādāturasyevauṣa- TBV-SD 150,32 dhādyācaraṇe, jñānamapyevamaśeṣaśarīrotpattidvāreṇopabhogāt karmaṇāṃ vināśe vyāpārādagnirivopacaryata TBV-SD 150,33 iti vyākhyeyam, na tu sākṣāt | na caitad vācyam — tattvajñānināṃ karmavināśastattvajñānāt itareṣāṃ TBV-SD 150,34 tūpabhogāditi, jñānena karmavināśe prasiddhodāharaṇābhāvāt | na ca mithyājñānajanitasaṃskārasya TBV-SD 150,35 sahakāriṇo'bhāvāt vidyamānānyapi karmāṇi na janmāntaraśarīrāṇyārabhante ityabhyupagamaḥ śreyān, TBV-SD 150,36 anutpāditakāryasya karmalakṣaṇasya kāryavastuno'prakṣayānnityatvaprasakteḥ | TBV-SD 150,37 atha anāgatayordharmādharmayorutpattipratiṣedhe tajjñānino nitya — naimittikānuṣṭhānaṃ katham ? pratya- TBV-SD 150,38 vāyaparihārārtham | taduktam — TBV-SD 150,39 “nitya — naimittikaireva kurvāṇo duritakṣayam | TBV-SD 150,40 jñānaṃ ca vimalīkurvannabhyāsena tu pācayet || TBV-SD 151,01 TBV-SD 151,02 “abhyāsāt pakvavijñānaḥ kaivalyaṃ labhate naraḥ | TBV-SD 151,03 kevalaṃ kāmye niṣiddhe ca pravṛttipratiṣedhataḥ” || TBV-SD 151,04 taduktam — TBV-SD 151,05 “nitya — naimittike kuryāt pratyavāyajihāsayā | TBV-SD 151,06 mokṣārthī na pravartteta tatra kāmya — niṣiddhayoḥ” || TBV-SD 151,07 ata eva viparyayajñānadhvaṃsādikrameṇa viśeṣaguṇocchedaviśiṣṭātmasvarūpamuktyabhyupagame na tattvajñāna- TBV-SD 151,08 kāryatvādanityatvaṃ vācyam, viśeṣaguṇocchedasya pradhvaṃsatvāt tadupalakṣitātmanaśca nityatvāditi; TBV-SD 151,09 kāryavastunaścānityatvam | na ca buddhyādivināśe guṇinastathābhāvaḥ, tasya tattādātmyābhāvāt | TBV-SD 151,10 atha mokṣāvasthāyāṃ caitanyasyāpyucchedānna kṛtabuddhayastatra pravarttanta ityānandarūpātmasvarūpa eva TBV-SD 151,11 mokṣo'bhyupagantavyaḥ | yathā tasya citsvabhāvatā nityā tathā paramānandasvabhāvatā'pi | na cātmanaḥ TBV-SD 151,12 sakāśāccitsvabhāvatvamānandasvabhāvatvaṃ vā'nyat, ananyatvena śrutau śravaṇāt “vijñānamānandaṃ brahma” TBV-SD 151,13 iti | tasya tu paramānandasvabhāvatvasya saṃsārāvasthāyā- TBV-SD 151,14 mavidyāsaṃsargādapratipattirātmano'vyatiriktasyāpi, yathā rajjvāderdravyasya tattvāgrahaṇā'nyathāgrahaṇābhyāṃ TBV-SD 151,15 svarūpaṃ na prakāśate yadā tvavidyānivṛttistadā tasya svarūpeṇa prakāśanam, evaṃ brahmaṇo'pi tattvāgrahā'nya- TBV-SD 151,16 thāgrahābhyāṃ bhedaprapañcasaṃsargādānandādisvarūpaṃ na prakāśate mumukṣuyatnena tu yadā'nādyavidyāvyāvṛtti- TBV-SD 151,17 stadā svarūpapratipattiḥ, saiva mokṣaḥ | ata evoktam — TBV-SD 151,18 “ānandaṃ brahmaṇo rūpaṃ tacca mokṣe'bhivyajyate” | iti, ‘brahmaṇaḥ’ iti ca sukhasya TBV-SD 151,19 ṣaṣṭhyā vyatirekābhidhāne'pi na bhedastanmahattvavat, saṃsārāvasthāyāṃ tvapratibhāsāt tayā tasya TBV-SD 151,20 vyatirekābhidhānam | yathā ātmano mahattvaṃ nijo guṇo na ca saṃsārāvasthāyāmātmagrahaṇe'pi TBV-SD 151,21 pratibhāti tadvannityaṃ sukhamavidyāsaṃsargāt mukteḥ pūrvamātmā'vyatiriktaṃ taddharmo vā na pratibhāti | TBV-SD 151,22 mahattvavat sarveśvaratvaṃ sadā prabuddhatvaṃ satyasaṅkalpāditvaṃ ca brahmasvabhāvamapi na prakāśate avidyā- TBV-SD 151,23 saṃsargāt | anādyavidyocchede tu svarūpāvasthe brahmaṇi teṣāṃ pratibhāsastadvat paramānandasvabhāvatvasyāpīti | TBV-SD 151,24 asadetat apramāṇakatvāt | tathāhi — na tāvadevaṃvidho'bhyupagamaḥ prekṣāvatā'pramāṇako'- TBV-SD 151,25 ṅgīkartuṃ yuktaḥ atiprasaṅgāt | pramāṇavattve ca pratyakṣā'numānā''gamebhyo'nyatamad vaktavyam | TBV-SD 151,26 tatra na tāvat pratyakṣam etadarthavyavasthāpakam, asmadādīndriyajanyapratyakṣasyātra vastuni vyāpārānu- TBV-SD 151,27 palambhāt | ‘yogipratyakṣaṃ tvevaṃ pravarttate utānyathā’ iti adyāpi vivādagocaram | TBV-SD 151,28 kiñca, nityasya sukhasya tasyāmavasthāyāmabhivyaktiravaśyaṃ saṃvedanam — anyathā'bhivyaktyabhāvāt- TBV-SD 151,29 tatra ca vikalpadvayam — nityamanityaṃ vā tad bhavet ? nityatve tasya mukti — saṃsārāvasthayoraviśeṣaprasaṅgaḥ — TBV-SD 151,30 saṃsārāvasthasyā'pi nityasukhasaṃvedanasya nityatvāt muktāvasthāyāmapi tatsaṃvedanādeva muktatvam, TBV-SD 151,31 tacca saṃsāryavasthāyāmapyaviśiṣṭam | api ca, karaṇajanyena sukhena sāhacaryaṃ saṃsāryavasthāyāṃ TBV-SD 151,32 tasya gṛhyeta tataśca sukhadvayopalambhaḥ sarvadā bhavet | atha dharmādharmaphalena sukhādinā nityasukha- TBV-SD 151,33 saṃvedanasya saṃsārāvasthāyāṃ pratibaddhatvānnānubhavaḥ, śarīrādinā vā pratibandhāt tannānubhūyate tena TBV-SD 151,34 na dvayoravasthayoraviśeṣaḥ | nāpi yugapat sukhadvayopalambhaḥ, ayuktametat; śarīrāderbhogārthatvānna TBV-SD 151,35 tadeva nityasukhānubhavapratibandhakāraṇam; na hi yad yadarthaṃ tat tasyaiva pratibandhakaṃ dṛṣṭam | na ca TBV-SD 151,36 vaiṣayikasukhānubhavena nityasukhānubhavapratibandhaḥ sambhavati | tathāhi — na tāvat sukhasya nāpi tadanu- TBV-SD 151,37 bhavasya pratibandho'nutpattilakṣaṇo vināśalakṣaṇo vā yuktaḥ, dvayorapi nityatvābhyupagamāt | nāpi TBV-SD 151,38 saṃsārāvasthāyāṃ bāhyaviṣayavyāsaṅgād vidyamānasyāpyanubhavasyāsaṃvedanam tadabhāvāttu mokṣāvasthāyāṃ TBV-SD 151,39 saṃvedanamityapyasti viśeṣaḥ, nityasukhe hyanubhavasyāpi nityatvād vyāsaṅgānupapatteḥ | tathāhi — TBV-SD 151,40 ātmano rūpādiviṣayajñānotpattau viṣayāntare jñānānutpattirvyāsaṅgaḥ, evamindriyasyāpyekasmin TBV-SD 151,41 viṣaye jñānajanakatvena pravṛttasya viṣayāntare jñānājanakatvaṃ vyāsaṅgaḥ | na caivamātmano rūpādiviṣaya- TBV-SD 151,42 jñānotpattau nityasukhe jñānānutpattiḥ, tajjñānasyāpi nityatvāt | śarīrādestu sukhapratibandhakatvā- TBV-SD 152,01 bhyupagame tadapahanturhisāphalaṃ na syāt | tathāhi — pratibandhavighātakṛdupakāraka eveti dṛṣṭāntena TBV-SD 152,02 nityasukhasaṃvedanapratibandhakasya śarīrāderhanturhisāphalasyābhāvaḥ | TBV-SD 152,03 athānityaṃ tatsaṃvedanaṃ tadā tadavasthāyāṃ tasyotpattikāraṇaṃ vācyam | atha yogajadharmāpekṣaḥ puru- TBV-SD 152,04 ṣāntaḥkaraṇasaṃyogo'samavāyikāraṇam, na; yogajadharmasyāpyanityatayā vināśe apekṣākāraṇābhā- TBV-SD 152,05 vāt | athādyaṃ yogajadharmādupajātaṃ vijñānamapekṣyottaraṃ vijñānaṃ tasmāccottaramiti santānatvam, TBV-SD 152,06 tanna; pramāṇābhāvāt | tathā ca śarīrasambandhānapekṣaṃ vijñānamevātmāntaḥkaraṇasaṃyogasyāpekṣākāraṇa- TBV-SD 152,07 miti na dṛṣṭam; na ca dṛṣṭaviparītaṃ śakyamanujñātum | ākasmikaṃ tu kāryaṃ na bhavatyeva | atha TBV-SD 152,08 matam — śarīrādirahitasyāpi tasyāmavasthāyāṃ yogajadharmānugrahāt sukhasaṃvedanamutpadyate | tathāhi — TBV-SD 152,09 mumukṣupravṛttiriṣṭādhigamārthā, prekṣāpūrvakāripravṛttitvāt, kṛṣībalādiprekṣāpūrvakāripravṛttivat, evam TBV-SD 152,10 teṣāṃ śāstrīya upadeśa iṣṭādhigamārthaḥ, upadeśatvāt, tadanyopadeśavat, tadetat pratipāditam — TBV-SD 152,11 “nobhayamanarthakam” iti, mokṣasukhasaṃvedanānabhyupagame pravṛttyupadeśayorna kiñcit phalaṃ bhavet, TBV-SD 152,12 etaccāyuktam; pravṛttyupadeśayoranyathāsiddhatvāt | bhavet sādhyasiddhiryathoktāddhetudvayāt yadyekānte- TBV-SD 152,13 naiva pravṛtterupadeśasya ca iṣṭādhigamārthatvaṃ bhavet, tayostvanyathā'pi darśanāt nābhimatasādhyasā- TBV-SD 152,14 dhakatvam | tathāhi — āturāṇāṃ cikitsāśāstrārthānuṣṭhāyināmaniṣṭapratiṣedhārthā pravṛttirdṛśyate upade- TBV-SD 152,15 śaśca, ataḥ kathamiṣṭaprāptyarthatā pravṛttyupadeśayoḥ ? kiñca, iṣṭāniṣṭayoḥ sāhacaryamavaśyambhāvi, ato TBV-SD 152,16 yadīṣṭādhigamārthā pravṛttistadā balāt tasyāmavasthāyāmaniṣṭasaṃvedanamāpatati, na hīṣṭamaniṣṭānanuṣaktaṃ TBV-SD 152,17 kvacidapi vidyate | tasmādaniṣṭahānārthāyāmapi pravṛttāviṣṭaṃ hātavyam, tayorvivekahānasyāśakyatvāt | TBV-SD 152,18 kiñca, dṛṣṭabādhaśca tulyaḥ | tathāhi — yathā muktyavasthāyāmanityaṃ sukhamatikramya nityamupeyate pramāṇaśūnyaṃ TBV-SD 152,19 tadviruddhaṃ ca tathā śarīrādīnyapi nityasukhabhogasādhanāni varaṃ kalpitāni, evaṃ muktasya nityasukha- TBV-SD 152,20 pratipattiḥ sādhvī syāt | atha śarīrādīnāṃ kāryatvāt kathaṃ nityatā pramāṇabādhitatvāccharīrādīnāṃ TBV-SD 152,21 nityatvamaśakyaṃ sādhayitum ? nanvetat sukhe'pi samānam, dṛṣṭasya sukhasyopajanā'pāyadharmakasya TBV-SD 152,22 tadvaikalyaṃ pramāṇabādhitatvāt kathaṃ parikalpayituṃ śakyam ? atha syādeṣa doṣaḥ yadi dṛṣṭasyaiva sukhasya TBV-SD 152,23 nityatvamasmābhirupeyeta yāvatā dṛṣṭasukhavyatiriktamātmadharmatvenābhimataṃ nityaṃ tataśca kathaṃ dṛṣṭavirodhaḥ ? TBV-SD 152,24 asadetat; tatra pramāṇābhāvādityuktatvāt | yadapyanumānaṃ tatsiddhaye pradarśitaṃ tadapi pravṛtteraniṣṭa- TBV-SD 152,25 pratiṣedhārthatvānnaikāntenābhimatasādhyasādhakam | TBV-SD 152,26 mā bhūdanumānam, āgamastu nityasukhasādhakastasyāmavasthāyāṃ bhaviṣyati, tathā ca pūrvamuktam TBV-SD 152,27 “vijñānamānandaṃ brahma” iti, asadetat; tadāgamasyaitadarthatvāsiddheḥ | athāpi kathañcid nityasukha- TBV-SD 152,28 pratipādakatvaṃ tasyābhyupagamyate tathāpyātyantike saṃsāraduḥkhābhāve sukhaśabdo gauṇaḥ, na tu nitya- TBV-SD 152,29 sukhapratipādakatvād mukhyaḥ | atha kathaṃ duḥkhābhāve sukhaśabda upeyate ? lokavyavahārāddhi śabdārtha- TBV-SD 152,30 sambandhāvagamaḥ, sukhaśabdaśca duḥkhābhāve loke anavagatasambandhaḥ kathamāgame duḥkhābhāvaṃ pratipādayati ? TBV-SD 152,31 naiṣa doṣaḥ; na hi loke mukhya evārthe prayogaḥ śabdānāṃ kintu gauṇe'pi | tathāhi — duḥkhābhāve'pi TBV-SD 152,32 sukhaśabdaṃ prayuñjānā lokā upalabhyante; yathā jvarādisantaptā yadā jvarādibhirvimuktā bhavanti TBV-SD 152,33 tadā'bhidadhati ‘sukhinaḥ saṃvṛttāḥ smaḥ’ iti | kiñca, iṣṭārthādhigamārthāyāṃ ca mumukṣoḥ pravṛttau rāgani- TBV-SD 152,34 bandhanā tasya pravṛttirbhavet; tataśca na mokṣāvāptiḥ, kleśānāṃ bandhahetutvāt | TBV-SD 152,35 atha vadet yathā sukharāganibandhanāyāṃ pravṛttau rāgasya bandhanahetutvād mokṣābhāvastathā duḥkhā- TBV-SD 152,36 bhāvārthāyāmapi, tatrāpi duḥkhe tatsādhane vā doṣadarśanād dviṣṭastadabhāvāya pravarttate | yathā ca TBV-SD 152,37 rāgakleśo bandhanahetustathā dveṣo'pītyaviśeṣaḥ | yaccoktam ‘duḥkhābhāve sukhaśabdaprayogāt tadabhāva TBV-SD 152,38 eva sukham’ tadayuktam; yugapat sukha — duḥkhayoranubhavāt yathā grīṣme santāpataptasya kvacicchīte hrade TBV-SD 152,39 nimagnārddhakāyasyārddhe nimagne sukhamanyatra duḥkham | atha matam — yat tadarddhe nimagne tad duḥkhābhāvaḥ TBV-SD 152,40 sukham anyatra duḥkhamiti, tarhi nārakāṇāṃ sukhitvaprasaṅgaḥ, kvacinnarake duḥkhānubhavādanyanarakasambandhi- TBV-SD 152,41 duḥkhābhāvācca | tathā, anekendriyadvārasya duḥkhasya kenacidindriyeṇa duḥkhotpāde'nyenājanane sukhitva- TBV-SD 153,01 prasaṅgaḥ, api ca, aduḥkhitasyāpi viśiṣṭaviṣayopabhogāt sukhaṃ dṛṣṭaṃ tatra kathaṃ duḥkhābhāvaḥ sukham ? TBV-SD 153,02 yatrāpi duḥkhasaṃvedanapūrvaṃ yathā kṣudduḥkhe bhojanaprāptau tṛptasya tadvinivṛtteḥ tatrāpyanna — pānayorviśeṣāt sukha- TBV-SD 153,03 viśeṣo na bhavet, dṛśyate ca laukikānāṃ tadarthamannādiviśeṣopādānam; anyathā yena kenacid anna- TBV-SD 153,04 mātreṇa ca kṣudduḥkhanivṛttau nānna — pānaviśeṣaṃ laukikā upādadīran | sukhasya ca bhāvarūpatvāt sāti- TBV-SD 153,05 śayatve tatsādhanaviśeṣo yujyate, duḥkhābhāvasya tu sarvopākhyāvirahalakṣaṇatvāt kiṃ sādhanaviśeṣeṇa ? TBV-SD 153,06 yepyevamupāgaman “yadā'pi pūrvaṃ duḥkhaṃ nāsti tadāpyabhilāṣasya duḥkhasvabhāvatvāt tannibarhaṇa- TBV-SD 153,07 svabhāvaṃ sukham” te'pi na samyak pratipannāḥ; yato'nabhilāṣasya viṣayaviśeṣasaṃvittau TBV-SD 153,08 na sukhitā syāt, dṛśyate tasyāmapyavasthāyāṃ ramaṇīyaviṣayasamparke hlādotpattiḥ | TBV-SD 153,09 tatraitat syāt yatraivābhilāṣaḥ sa eva viṣayopabhogena sukhī nānyaḥ, tadabhilāṣanivṛttyaiva viṣayāḥ TBV-SD 153,10 sukhayitāro'nyathā yadekasya sukhasādhanaṃ tadaviśeṣeṇa sarveṣāṃ syāt | yadā tu kāmanivṛttyā sukhitvaṃ TBV-SD 153,11 tadā yasyaivābhilāṣo yatra viṣaye sa eva tasya sukhasādhanaṃ nānyaḥ, ataśca yaduktam ‘akāmasyāpi TBV-SD 153,12 kvacidviṣayopabhoge sukhitvadarśanānna kāmākhyaduḥkhanivṛttireva sukham’ tadayuktam; tatrākāmasyāpi TBV-SD 153,13 viśiṣṭaviṣayopabhogāt kāmābhivyaktau tannivṛttereva sukhatvāditi | TBV-SD 153,14 etadapyayuktam; TBV-SD 153,15 yato nāvaśyaṃ viṣayopabhogo'bhilāṣanibarhaṇaḥ | yathoktam — TBV-SD 153,16 “na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati | TBV-SD 153,17 haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivarddhate” || TBV-SD 153,18 tathā tatra bhagavatā patañjalinā'pyuktam — “bhogābhyāsamanuvardhante rāgāḥ, kauśalāni cendriyāṇām” TBV-SD 153,19 iti | api ca, anyathāpyabhilāṣanivṛttirdṛṣṭā yathā viṣaya- TBV-SD 153,20 doṣadarśanāt, tatrāpi bhavatāṃ mate viṣayopabhogatulyaṃ sukhaṃ bhavet tulye cābhimatārthalābhe sukhaviśeṣo TBV-SD 153,21 na syāt abhilāṣanivṛtteraviśeṣāt | TBV-SD 153,22 atha vadet abhilāṣātireke tannivṛttau sukhātirekābhimāno'nyatrānyatheti, tadapyasāmpratam; TBV-SD 153,23 yato'bhilāṣātirekāt prayasyantaṃ prāpto'rtho na tathā prīṇayati yathā'prārthito vinā prayāsādupanataḥ | TBV-SD 153,24 evameva ca lokavyavahāraḥ — yatnaśatāvāpte'rthe kleśaprāpto'yamiti na tena tathā sukhino bhavanti TBV-SD 153,25 yathā'nāśaṃsitaprāptena | tanna duḥkhābhāvamātraṃ sukhaṃ kintu tadvyatirekeṇa svarūpataḥ sukhamastīti | TBV-SD 153,26 tadasamīcīnam; na hi asmākaṃ duḥkhābhāva eva sukham — tathā ca bhāṣyakṛtā tatra tatrābhihitam — TBV-SD 153,27 “na sarvalokasākṣikaṃ sukhaṃ pratyākhyātuṃ śakyam” | tathā'nyatrāpyuktam — “na pratyātmaveda- TBV-SD 153,28 nīyasya sukhasya pratīteḥ pratyākhyānam” | evaṃ cānabhyupagatasya pakṣasyopa lambhaḥ, TBV-SD 153,29 prakṛte tu sukhe pratipādyate duḥkhābhāvamātre sukhaśabdo na tu sukhe eva, tasya pramāṇato'nupapatteḥ | TBV-SD 153,30 tathā ca muktasya nityasukhābhivyaktau pratyakṣā'numānayorniṣedhe āgamamātramavaśiṣyate tasya ca gauṇatve- TBV-SD 153,31 nāpyupapatterna mukhyasya sukhasya sambhavaḥ | TBV-SD 153,32 nityasukhābhyupagame ca vikalpadvayam — kiṃ tad ātmasvarūpaṃ svaprakāśam, utasvit tadvyatiriktaṃ TBV-SD 153,33 pramāṇāntaraprameyam ? pūrvasmin vikalpe ātmasvarūpavat svaprakāśasukhasaṃvittiḥ sarvadā bhavet; TBV-SD 153,34 tataśca baddha — muktayoraviśeṣaḥ | tatraitat syāt — anādyavidyācchāditatvāt svaprakāśānandasaṃvittirna TBV-SD 153,35 saṃsāriṇaḥ, yadā tu yatnādanāderavidyātattvasyāpagamastadācchādakābhāvāt svaprakāśānandasaṃvedanam, TBV-SD 153,36 etadapeśalam; ācchādyate hyaprakāśasvabhāvam; yattu svaprakāśarūpaṃ tat kathamanyenācchādyeta ? TBV-SD 153,37 ye'pi pratipedire “meghādinā savitṛprakāśaḥ savitā vā svaprakāśa evā''cchādyate” TBV-SD 153,38 te'pi na samyak saṃcakṣate; na svaprakāśasya meghādinā''varaṇam, āvṛtatve hi tenāhorātra- TBV-SD 153,39 yoraviśeṣo bhavet, dṛśyate ca viśeṣaḥ tasmānna kasyacit svaprakāśasyāvṛtiḥ | api ca, meghādestato'- TBV-SD 154,01 rthāntaratvādāvārakatvaṃ yuktam, avidyāyāstu tattvānyatvenānirvacanīyatvena tucchasvabhāvatvāt na TBV-SD 154,02 svaprakāśasvabhāve ānande āvaraṇaśaktiḥ | tat sarvadā svaprakāśānandānubhavaprāptiḥ dharmā'dharmaja- TBV-SD 154,03 nitābhyāṃ ca sukha — duḥkhābhyāṃ saha yugapat saṃvedanaṃ prasaktam na caitad dṛśyate tasmānna pūrvo vikalpaḥ | TBV-SD 154,04 nāpyuttaraḥ, tatpratipādakasya pratyakṣāderniṣiddhatvāt bādhakasya ca pradarśitatvāt | atastatpra- TBV-SD 154,05 tipādaka āgamaḥ pramāṇaviruddhārthapratipādakatvādgauṇatvena vyākhyāyate śāstradṛṣṭaviruddhānyavākyavat | TBV-SD 154,06 etaccābhyupagamyoktam, na tu sukhasya bodhasvabhāvatā'pi vidyate tatsvabhāvatānirākaraṇāt | TBV-SD 154,07 yaccoktam ‘sukharāgeṇa pravṛttasya mumukṣoryathā bandhaprasaṅgastathā dveṣanibandhanāyāmapi pravṛttāvava- TBV-SD 154,08 śyambhāvī bandhaḥ’ tadayuktam; mumukṣordveṣābhāvāt; sa hi viṣayāṇāṃ tattvadarśī teṣvāropitaṃ sukhatvaṃ TBV-SD 154,09 tatsādhanatvaṃ vā tattvajñānābhyāsādanyathā pratipadyate | evaṃ ca tasyā''ropitākāramithyājñānavyāvṛ- TBV-SD 154,10 ttāvuttarottarakāryābhāvādapavarga ucyate, na tu tasya duḥkhasādhane dveṣaḥ kintvāropite sukhe tatsādhane vā TBV-SD 154,11 tattvajñānābhyāsād rāgābhāvaḥ na ca sa eva dveṣaḥ, tasya rāgābhāvasavyatirekeṇa pratyakṣeṇa svarūpasaṃvitteḥ, TBV-SD 154,12 anyathopekṣaṇīye vastuni rāgābhāve dveṣaḥ syāt na caitad dṛṣṭam, tasmānna mumukṣordveṣanibandhanā pravṛttiḥ | TBV-SD 154,13 bhavatuvā, tathāpi na tasya bandhaḥ, dveṣo hi sa bandhaheturya utpannaḥ svaviṣaye vāg — manaḥ — kāyalakṣaṇāṃ TBV-SD 154,14 śāstraviruddhāṃ puruṣasya pravṛttiṃ kārayati; tasya śāstraviruddhārthācaraṇe'dharmotpattidvāreṇa śarīrādi- TBV-SD 154,15 grahaṇam tannibandhanaṃ ca duḥkham | ayaṃ tu mumukṣorviṣayeṣu dveṣaḥ sakalapravṛttipratipanthitvāddharmādharma- TBV-SD 154,16 yoranutpattau śarīrādyabhāvānna kevalaṃ na bandhāya kintu svātmaghātāya kalpate | tadidamuktam — “prahāṇe TBV-SD 154,17 nityasukharāgasyāpratikūlatvam | nāsya nityasukhābhāvaḥ pratikūla ityarthaḥ | TBV-SD 154,18 yadyevaṃ muktasya nityaṃ sukhaṃ bhavati athāpi na bhavati, nāsyobhayoḥ pakṣayormokṣādhigamābhāvaḥ” TBV-SD 154,19 TBV-SD 154,20 anena ca bhāṣyavākyena na muktasya nityasukhasaṃvittirupeyate — tasyāḥ pramāṇavādhitatvāt — kintu TBV-SD 154,21 sarvathā yadarthaṃ śāstramārabdhaṃ tasyopapattiranena pratipādyate, vākyasvābhāvyāt | taddhi kiñcidvastvabhi- TBV-SD 154,22 dhānavṛttyā pratipādayadapi tātparyaśakteranyatra bhāvānna śrūyamāṇārthaparaṃ paranyāyavidbhiḥ parigṛhyate, TBV-SD 154,23 viṣabhakṣaṇādivākyavat | tanna paramānandaprāptirmokṣaḥ | TBV-SD 154,24 nāpi viśuddhajñānotpattiḥ, rāgādimato vijñānāt tadrahitasya tasyotpatterayogāt | tathāhi — TBV-SD 154,25 yathā bodhād bodharūpatā jñānāntare tadvad rāgādirapi syāt, tādātmyāt, viparyaye tadabhāvaprasaṅgāt | TBV-SD 154,26 na ca vilakṣaṇādapi kāraṇād vilakṣaṇakāryasyotpattidarśanāt bodhād bodharūpateti pramāṇamasti, ata TBV-SD 154,27 eva jñānasya jñānāntarahetutve na pūrvakālabhāvitvaṃ samānajātīyatvamekasantānatvaṃ vā hetuḥ, vyabhi- TBV-SD 154,28 cārāt | tathāhi — pūrvakālatvaṃ tatsamānakṣaṇaiḥ samānajātīyatvaṃ ca santānāntarajñānairvyabhicārīti | TBV-SD 154,29 teṣāṃ hi pūrvakālatve tatsamānajātīyatve'pi na vivakṣitajñānahetutvamiti | ekasantānatvaṃ cāntya- TBV-SD 154,30 jñānena vyabhicaratīti | TBV-SD 154,31 atha neṣyata evāntyajñānaṃ sarvadā''rambhāt | tathāhi — maraṇaśarīrajñānamapi jñānāntarahetuḥ, TBV-SD 154,32 jāgradavasthājñānaṃ ca suṣuptāvasthājñānasyeti | nanvevaṃ maraṇaśarīrajñānasyāntarābhavaśarīrajñānahetutve TBV-SD 154,33 garbhaśarīrajñānahetutve vā santānāntare'pi jñānajanakatvaprasaṅgaḥ, niyamahetorabhāvāt | atheṣyata TBV-SD 154,34 evopādhyāyajñānaṃ śiṣyajñānasya, anyasya kasmānna bhavatīti ? atha karmavāsanā niyāmiketi cet, TBV-SD 154,35 na; tasyā vijñānavyatirekeṇāsambhavāt | tathāhi — tādātmye sati vijñānaṃ bodharūpatayā'viśiṣṭaṃ TBV-SD 154,36 bodhācca bodharūpatetyaviśeṣeṇa vijñānaṃ vidadhyāt | TBV-SD 154,37 yaccedam ‘suṣuptāvasthājñānasya jāgradavasthājñānaṃ kāraṇam’ iti, sadetat; suṣuptāvasthāyāṃ TBV-SD 154,38 hi jñānasadbhāve jāgradavasthāto na viśeṣaḥ syāt; ubhayatrāpi svasaṃvedyajñānasya sadbhāvāviśeṣāt | TBV-SD 155,01 middhenābhibhūtatvaṃ viśeṣa iti cet, asadetat; tasyāpi taddharmatayā tādātmyenābhibhāvakatvā- TBV-SD 155,02 yogāt | vyatireke tu rūpādipadārthānāmeva sattvāt tatsvarūpaṃ nirūpyam, abhibhavaśca yadi vināśaḥ, TBV-SD 155,03 na vijñānasya sattvam vināśasya vā nirhetukatvam | atha tirobhāvaḥ, na; vijñānasya sattvena ‘tatsattaiva TBV-SD 155,04 saṃvedanam’ ityabhyupagame tasyānupapatteḥ | ataḥ suṣuptāvasthāyāṃ vijñānāsattvenāntyajñānasya sadbhā- TBV-SD 155,05 vādekajñānasantānatvaṃ vyabhicārīti | TBV-SD 155,06 yaccedam ‘viśiṣṭabhāvanāvaśād rāgādivināśaḥ’ iti, asadetat; nirhetukatvāt vināśasyā- TBV-SD 155,07 bhyāsānupapatteśca | abhyāso hyavasthite dhyātari atiśayādhāyakatvādupapadyate na kṣaṇike jñānamātre TBV-SD 155,08 iti | ata eva na yogināṃ sakalakalpanāvikalaṃ jñānamutpadyate | na ca santānāpekṣayā'tiśayaḥ, TBV-SD 155,09 tasyaivāsambhavād aviśiṣṭād viśiṣṭotpatterayogācca | tathāhi — pūrvasmādaviśiṣṭāduttarottaraṃ sātiśayaṃ TBV-SD 155,10 kathamupajāyata iti cintyam | yacca ‘saṃtānocchittirniḥśreyasam’ iti, tatra nirhetukatayā vināśa- TBV-SD 155,11 syopāyavaiyarthyam, ayatnasiddhatvāditi | TBV-SD 155,12 anye tu “anekāntabhāvanāto viśiṣṭapradeśe'kṣayaśarīrādilābho niḥśreyasam” TBV-SD 155,13 iti manyante | tathā ca nityabhāvanāyāṃ grahaḥ, anityatve ca dveṣa ityubhayaparihārārthamanekāntabhā- TBV-SD 155,14 vanā iti, evaṃ sadādiṣvapi yojyam | pratyakṣaṃ ca svadeśa — kāla — kāraṇādhāratayā sattvam TBV-SD 155,15 paradeśādiṣvasattvamityubhayarūpatā | tathā, ghaṭādirmṛdādirūpatayā nityaḥ sarvāvasthāsūpalambhāt, TBV-SD 155,16 ghaṭādirūpatayā cānityastadapāyāt, evamātmāpyātmādirūpatayā nityaḥ sarvadā sadbhāvāt, TBV-SD 155,17 sukhādiparyāyarūpatayā cānityastadvināśāt | evaṃ sarvatra svakāryeṣu kartṛtvam kāryāntareṣu cākartṛ- TBV-SD 155,18 tvamityūhyam svaśabdābhidheyatvam śabdāntarānabhidheyatvaṃ ceti | TBV-SD 155,19 tadetadasāmpratam, mithyājñānasya niḥśreyasakāraṇatvena pratiṣedhāt | anekāntajñānaṃ ca mithyaiva, TBV-SD 155,20 bādhakopapatteḥ | tathāhi — nityānityatvayorvidhipratiṣedharūpatvādabhinne dharmiṇi abhāvaḥ | evaṃ TBV-SD 155,21 sadasattvāderapīti | yaccedam ‘ghaṭādirmṛdādirūpatayā nityaḥ’ iti, asadetat; mṛdrūpatāyāstato'- TBV-SD 155,22 rthāntaratvāt | tathāhi — ghaṭādarthāntaraṃ mṛdrūpatā mṛttvaṃ sāmānyam, tasya tu nityatve na ghaṭasya TBV-SD 155,23 tathābhāvastato'nyatvāt; ghaṭasya tu kāraṇād vilayopalabdheranityatvameva | yaccedam ‘svadeśādiṣu TBV-SD 155,24 sattvaṃ paradeśādiṣvasattvam’ tadiṣyata eva, itaretarābhāvasyābhyupagamāt | tathāhi — itarasmin TBV-SD 155,25 deśādāvitarasya ghaṭasyābhāvo nānutpattirna pradhvaṃsaḥ, tatra tasya sarvadā'sattvāt | dvairūpye tu svade- TBV-SD 155,26 śādiṣvapyanupalambhaprasaṅgaḥ | evamātmano'pi nityatvameva, sukha — duḥkhādestadguṇatvena tato'rthāntarasya TBV-SD 155,27 vināśe'pyavināśāt | ‘kāryāntareṣu cākartṛtvam’ na pratiṣidhyate | tathāhi — yad yasyānvaya — TBV-SD 155,28 vyatirekābhyāmutpattau vyāpriyata ityupalabdhaṃ tat tasya kāraṇaṃ nānyasyetyabhyupagamyata eva | evaṃ TBV-SD 155,29 śabdānabhidheyatve'pi ‘na sarvaṃ sarvaśabdābhidheyam’ ityabhyupagamāt | na cānekāntabhāvanāto viśiṣṭa- TBV-SD 155,30 śarīrādilābhe'sti pratibandhaḥ | na cotpattidharmaṇāṃ śarīrādīnāmakṣayatvaṃ nyāyyam | tathā, muktā- TBV-SD 155,31 vapyanekānto na vyāvarttata iti mukto na muktaśceti syāt | evaṃ ca sati sa eva muktaḥ saṃsārī TBV-SD 155,32 ceti prasaktam | evamanekānte'pyanekāntābhyupagamo dūṣaṇam, vastunaḥ sadasadrūpatā'nekāntaḥ, tasyāne- TBV-SD 155,33 kāntābhyupagame rūpāntaramapi prasaktam | evaṃ nityānityarūpatāvyatiriktaṃ ca rūpāntaramityādi vācyam | TBV-SD 155,34 anye tu “ātmaikatvajñānāt paramātmani layaḥ saṃpadyate iti bruvate | tathāhi — ātmaiva paramārtha- TBV-SD 155,35 san, tato'nyeṣāṃ bhede pramāṇābhāvāt; pratyakṣaṃ hi padārthānāṃ sadbhāvagrāhakameva na bhedasya ityavidyā- TBV-SD 155,36 samāropita evāyaṃ bhedaḥ” iti manyante, tadapyasat; ātmaikatvajñānasya mithyārūpatayā TBV-SD 155,37 niḥśreyasasādhakatvānupapatteḥ, mithyātvaṃ cātmādhikāra eva vakṣyāmaḥ | evaṃ śabdādvaitajñānamapi TBV-SD 155,38 mithyārūpatayā na niḥśreyasasādhanamiti draṣṭavyam | yathā caiteṣāṃ mithyārūpatā tathā pratipāda- TBV-SD 155,39 yiṣyāmaḥ | tannānupamasukhāvasthāntaraprāptilakṣaṇātmasvarūpaṃ muktiḥ, tatsadbhāve bādhakapramāṇaprada- TBV-SD 155,40 rśanāt; viśeṣaguṇocchedaviśiṣṭātmasvarūpamuktisadbhāve ca pradarśitaṃ pramāṇamiti || TBV-SD 156,02 atra pratividhīyate — yat tāvaduktam ‘navānāmātmaviśeṣaguṇānāṃ saṃtāno'tyantamucchidyate, santā- TBV-SD 156,03 natvāt’ iti, atra buddhyādiviśeṣaguṇānāṃ prāk pratiṣiddhatvāt tatsantānasyābhāvādāśrayāsiddho- TBV-SD 156,04 hetuḥ | tathā, buddhyādīnāṃ viśeṣaguṇānāṃ pareṇa svasaṃviditatvenānabhyupagamād jñānāntaragrāhyatve vā'na- TBV-SD 156,05 vasthādidoṣaprasakteravedyatvamityajñātasya sattvāsiddheḥ punarapyāśrayāsiddhaḥ ‘santānatvāt’ iti hetuḥ | TBV-SD 156,06 kiñca, santānatvaṃ hetutvenopādīyamānaṃ yadi sāmānyamabhipretaṃ tadā buddhyādiviśeṣaguṇeṣu TBV-SD 156,07 pradīpe ca tejodravye sattāsāmānyavyatirekeṇāparasāmānyasyāsaṃbhavāt svarūpāsiddhaḥ | sattāsāmā- TBV-SD 156,08 nyarūpatve vā santānatvasya ‘sat sat’ iti pratyayahetutvameva syāt, na punaḥ santānapratyayahetutvam; TBV-SD 156,09 anyathā dravya — guṇa — karmasvarūpādeva ‘sat sat’ iti pratyayasaṃbhavāt sattāparikalpanāvaiyarthyam | TBV-SD 156,10 atha viśeṣaguṇāśritā jātiḥ santānatvaṃ hetutvenopanyastam tadā dravyaviśeṣe pradīpalakṣaṇe TBV-SD 156,11 sādharmyadṛṣṭānte tasyāsambhavāt sādhanavikalo dṛṣṭāntaḥ | na ca sattādilakṣaṇaṃ sāmānyamekaṃ TBV-SD 156,12 svādhārasarvagataṃ vā prativādinaḥ prasiddhamiti prativādyasiddho hetuḥ | na ca santānatvaṃ sāmānyaṃ TBV-SD 156,13 vyāptyā buddhyādiṣu vṛttimat siddham, tadvṛtteḥ samavāyasya niṣiddhatvāt; tatsattve'pi tadbalāt TBV-SD 156,14 santānatvasya buddhyādisambandhitve tasya sarvatrāviśeṣādākāśādiṣvapi nityeṣu santānatvasya vṛttera- TBV-SD 156,15 naikāntikatvam | na ca samavāyasyāviśeṣe'pi samavāyinorviśeṣāt santānatvaṃ buddhyādiṣveva varttate TBV-SD 156,16 nākāśādiṣviti vaktuṃ yuktam, itaretarāśrayaprasakteḥ — siddhe hi santānatvasyākāśādivyavacchedena TBV-SD 156,17 buddhyādivṛttitve viśeṣatvasiddhiḥ, tatsiddheścānyaparihāreṇa tadvṛttitvasiddhiritītaretarāśrayatvam | TBV-SD 156,18 api ca, yadi samavāyasya sarvatrāviśeṣe'pi buddhyādiviśeṣaguṇa — santānatvayoḥ pratiniyatādhārādhe TBV-SD 156,19 yarūpatā siddhimāsādayati tadā vyarthaḥ samavāyābhyupagamaḥ, tadvyatirekeṇāpi tayostadrūpatāsiddheḥ | TBV-SD 156,20 atha pramāṇaparidṛṣṭatvāt samavāyasyābhyupagamaḥ na punaḥ samavāyiviśeṣarūpatā'nyathā'- TBV-SD 156,21 nupapatteḥ, asadetat; tadgrāhakapramāṇasyaivābhāvāt | tathāhi — sa sarvasamavāyyanugataikasvabhāvo TBV-SD 156,22 vā'bhyupagamyeta, tadvyāvṛttasvabhāvo vā ? na tāvat tadvyāvṛttasvabhāvaḥ samavāyaḥ, sarvato vyāvṛ- TBV-SD 156,23 ttasvabhāvasyānyāsambandhitvena nīlasvarūpavat samavāyatvānupapatteḥ | nāpi tadanugataikasvabhāvaḥ, TBV-SD 156,24 sāmānyavat tatsamavāyatvāyogāt — nityasya sato'nekatravṛtteḥ sāmānyasya pareṇa samavāyatvāna- TBV-SD 156,25 bhyupagamāt | na ca samavāyasvarūpasyāpi grāhakatvena nirvikalpakaṃ savikalpakaṃ vā'dhyakṣaṃ pravarttate TBV-SD 156,26 kimuta tasyānekasamavāyyanugataikatadviśeṣarūpasya, tadagrahaṇe tadanugataikarūpasyāpi apratibhāsa- TBV-SD 156,27 nāditi sāmānyapratiṣedhaprastāve pratipāditatvāt | nāpi tatra pratyakṣāpravṛttau tatpūrvakasyānumā- TBV-SD 156,28 nasyāpi pravṛttiḥ | TBV-SD 156,29 atha sambandhatvenāsāvadhyavasīyate, tadayuktam; yataḥ kiṃ ‘sambandhaḥ’ iti buddhyā'dhyavasīyate, TBV-SD 156,30 āhosvid ‘iha’ iti buddhyā, uta ‘samavāyaḥ’ iti pratītyā ? TBV-SD 156,31 tad yadi sambandhabuddhyā tadā vaktavyam — ko'yaṃ sambandhaḥ ? kiṃ sambandhatvajātiyuktaḥ, āho- TBV-SD 156,32 svidanekopādānajanitaḥ, anekāśrito vā, sambandhabuddhiviṣayo vā, sambandhabuddhyutpādako vā ? TBV-SD 156,33 tad yadi sambandhatvajātiyuktaḥ sa na yuktaḥ, samavāyāsambandhatvaprasaṅgāt | athānekopādānajanita- TBV-SD 156,34 stadā ghaṭāderapi sambandhatvaprasaṅgaḥ | athānekāśritastadā ghaṭajātyādau sambandhatvaprasaṅgaḥ | atha TBV-SD 156,35 sambandhabuddhyutpādakastadā locanāderapi sambandhatvaprasaktiḥ | atha sambandhabuddhyavaseyastadā ghaṭā- TBV-SD 156,36 diṣvapi sambandhaśabdavyutpādane sambandhajñānaviṣayatve sambandhatvaprasaṅgaḥ; tathā, sambandhetarayoreka- TBV-SD 156,37 jñānaviṣayatve itarasya sambandharūpatāprasaktiḥ | atha sambandhākāraḥ, sambandhaḥ, saṃyogābhedaprasaṅgaḥ; TBV-SD 156,38 atrāntarākārabhedaśca na bhedakaḥ, tasyā'prasiddheḥ | TBV-SD 156,39 athehabuddhyā'vaseyaḥ samavāyaḥ, na; ihabuddheradhikaraṇādhyavasāyarūpatvāt | na cānyasminnākāre TBV-SD 156,40 pratīyamāne'nyākāro'rthaḥ kalpayituṃ yuktaḥ, atiprasaṅgāt | TBV-SD 157,01 atha samavāyabuddhyā samavāyaḥ pratīyata ityabhyupagamaḥ, sopyanupapannaḥ; samavāyabuddheranupapatteḥ; TBV-SD 157,02 na hi ‘ete tantavaḥ, ayaṃ paṭaḥ, ayaṃ samavāyaḥ’ iti parasparaviviktaṃ tritayaṃ bahirgrāhyākāratayā TBV-SD 157,03 kasyāṃcit pratītāvudbhāti tathānubhavābhāvāt | TBV-SD 157,04 athānumānena pratīyate, ayuktametat; pratyakṣābhāve tatpūrvakasyānumānasyāpyavṛtteḥ | sāmānya- TBV-SD 157,05 todṛṣṭamapi nātra vastuni pravarttate, tatprabhavakāryānupalabdheḥ | na ca ihabuddhireva samavāyajñāpikā — TBV-SD 157,06 ‘iha tantuṣu paṭaḥ’ iti pratyayaḥ sambandhanimittaḥ, abādhitehapratyayatvāt, ‘iha kuṇḍe dadhi’ iti TBV-SD 157,07 pratyayavat iti, vikalpānupapatteḥ | tathāhi — kiṃ nimittamātramanena pratīyate, uta sambandhaḥ ? yadi TBV-SD 157,08 nimittamātraṃ tadā siddhasādhyatā | atha sambandhaḥ, sa saṃyogaḥ, samavāyo vā ? saṃyogapratipattāva- TBV-SD 157,09 bhyupagamabādhā | samavāyānumāne sambandhavyatirekaḥ | na cānyasya sambandhe satyanyasya gamakatvam, TBV-SD 157,10 atiprasaṅgāt | nahi devadattendriya — ghaṭasambandhe yajñadattendriyaṃ rūpādikamarthaṃ karaṇatvāt prakāśayad TBV-SD 157,11 dṛṣṭam | tanna samavāyaḥ kasyacit pramāṇasya gocaraḥ | na ca tasya samavāyibhyāmasambaddhasya sambandha- TBV-SD 157,12 rūpatā | na ca tatsambandhanimitto'paraḥ samavāyo'bhyupagamyate; abhyupagame vā'navasthāprasaṅgaḥ | TBV-SD 157,13 viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasyāpi tatsambandhanimittasya sambandhābhyupagame'navasthādikaṃ dūṣaṇaṃ samānam | TBV-SD 157,14 na cāsambandhasyāpi tasya sambandharūpatvādaparapadārthasambandhakatvamiti vācyam, vihitottaratvāt | TBV-SD 157,15 na ca samavāyasyānyasya vā ekāntanityasya kāryajanakatvaṃ sambhavati, nitye krama — yaugapadyābhyāmartha- TBV-SD 157,16 kriyāvirodhasya pratipādayiṣyamāṇatvāt | na ca tadabhāve padārthānāṃ sattvam, sattāsambandhitvena TBV-SD 157,17 tasya niṣiddhatvānniṣetsyamānatvācca | tadevaṃ samavāyasyābhāvāt santānatvaṃ buddhyādisantāneṣu na TBV-SD 157,18 vṛttimat siddhamiti santānatvalakṣaṇo hetuḥ kathaṃ nā'siddhaḥ ? TBV-SD 157,19 athopādānopādeyabhūtabuddhyādilakṣaṇaṃ pravāharūpameva santānatvaṃ hetutvena vivakṣitam; nanvevaṃ TBV-SD 157,20 tasya tathābhūtasyānyatrānanuvṛtterasādhāraṇānaikāntikatvam abhyupagamavirodhaśca | na hi pareṇa TBV-SD 157,21 buddhikṣaṇopādāno'paraḥ sarva eva buddhikṣaṇo'bhyupagamyate ekasantānapatitaḥ | tathābhyupagame vā TBV-SD 157,22 muktāvasthāyāmapi pūrvapūrvabuddhyupādānakṣaṇāduttarottaropādeyabuddhikṣaṇasya saṃbhavānna buddhisantānasyā- TBV-SD 157,23 tyantocchedaḥ sādhyaḥ sambhavati, yathoktahetusadbhāvabādhitatvāt | TBV-SD 157,24 atha pūrvāparasamānajātīyakṣaṇapravāhamātraṃ santānatvaṃ tenāyamadoṣaḥ; nanvevamapi hetorasā- TBV-SD 157,25 dhāraṇatvaṃ tadavastham | nahyekasantānarūpamanyānuyāyi, vyaktervyaktyantarānanugamāt; anugame vā TBV-SD 157,26 sāmānyapakṣabhāvī pūrvokto doṣastadavasthaḥ; anaikāntikaśca pākajaparamāṇurūpādibhiḥ tathāvidha- TBV-SD 157,27 santānatvasya tatra sadbhāve'pyatyantocchedābhāvāt | api ca, santānatvamapi bhaviṣyati atyantā- TBV-SD 157,28 nucchedaśceti viparyaye hetorbādhakapramāṇābhāvena sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvādanaikāntikaḥ | TBV-SD 157,29 vipakṣe'darśanaṃ ca hetorbādhakaṃ pramāṇaṃ prāgeva pratikṣiptam | TBV-SD 157,30 viruddhaścāyaṃ hetuḥ, śabda — buddhi — pradīpādiṣvapyatyantānucchedavatsveva santānatvasya bhāvāt | TBV-SD 157,31 na hyekāntanityeṣvivānityeṣvapyarthakriyākāritvalakṣaṇaṃ sattvaṃ sambhavatīti pratipādayiṣyamāṇatvāt | TBV-SD 157,32 na ca pradīpādīnāmuttaraḥ pariṇāmo na pratyakṣaḥ ityetāvatā ‘te tathā na santi’ iti vyavasthāpayituṃ TBV-SD 157,33 śakyam; anyathā paramāṇūnāmapi pārimāṇḍalyaguṇādhāratayā pratyakṣato'pratipattestadrūpatayā'sa- TBV-SD 157,34 ttvaprasaṅgaḥ | atha teṣāṃ tadrūpatayā'numānāt pratipatternāyaṃ doṣaḥ; nanu sā anumānāt pratipattiḥ TBV-SD 157,35 prakṛte'pi tulyā | yathā hi sthūlakāryapratipattistadaparasūkṣmakāraṇamantareṇā'sambhavinī paramāṇusa- TBV-SD 157,36 ttāmavabodhayati tathā madhyasthitidarśanaṃ pūrvāparakoṭisthitimantareṇāsambhavi tāṃ sādhayatīti prati- TBV-SD 157,37 pādayiṣyate | na ca dhvastasyāpi pradīpasya vikārāntareṇa sthityabhyupagame pratyakṣabādhā, vāristhe TBV-SD 157,38 tejasi bhāsvararūpābhyupagame'pi tadbādhopapatteḥ | athoṣṇasparśasya bhāsvararūpādhikaraṇatejodravyā- TBV-SD 157,39 bhāve'sambhavādanudbhūtasya tatra parikalpanamanumānatastarhi pradīpāderapyanupādānotpattivanna santati- TBV-SD 157,40 vipattyabhāvamantareṇa vipattiḥ sambhavatītyanumānataḥ kiṃ na kalpyate tatsantatyanucchedaḥ anyathā TBV-SD 157,41 santānacaramakṣaṇasya kṣaṇāntarājanakatvenāsattve pūrvapūrvakṣaṇānāmapi tattvānna vivakṣitakṣaṇasyāpi TBV-SD 157,42 sattvamiti pradīpāderdṛṣṭāntasya buddhyādisādhyadharmiṇaścābhāva iti nānumānapravṛttiḥ syāt ? tasmā- TBV-SD 158,01 cchabda — buddhi — pradīpādīnāmapi sattve nātyantiko vyucchedo'bhyupagantavyaḥ — anyathā vivakṣitakṣaṇe'pi TBV-SD 158,02 sattvābhāvaḥ — iti sarvatrātyantānucchedavatyeva santānatvalakṣaṇo heturvarttata iti kathaṃ na viruddhaḥ ? TBV-SD 158,03 viparītārthopasthāpakasyānumānāntarasya sadbhāvādanumānabādhitaḥ pakṣaḥ, hetorvā kālātyayāpa- TBV-SD 158,04 diṣṭatvam | yathā cānumānasya pakṣabādhakatvam anumānabādhitapakṣanirdeśānantaraṃ prayuktatvena hetorvā TBV-SD 158,05 kālātyayāpadiṣṭatvaṃ tathā'sakṛt pratipāditamiti na punarucyate | TBV-SD 158,06 atha kiṃ tadanumānaṃ prakṛtapratijñāyā bādhakaṃ yenātrāyamuktadoṣaḥ syāt ? ucyate, pūrvāpara- TBV-SD 158,07 svabhāvaparihārāvāptilakṣaṇapariṇāmavān śabda — buddhi — pradīpādiko'rthaḥ, sattvāt kṛtakatvādvā, TBV-SD 158,08 yāvān kaścit bhāvasvabhāvaḥ sa sarvaḥ tādṛśabhāvasvabhāvavivartamantareṇa na sambhavati — TBV-SD 158,09 tathāhi — na tāvat kṣaṇikasya niranvayavināśinaḥ sattvasambhavo'sti, svākārānukāri jñāna- TBV-SD 158,10 manyadvā kāryāntaramaprāpyā''tmānam saṃharataḥ sakalaśaktivirahitasya vyomakusumāderiva sattvā — TBV-SD 158,11 nupapatteḥ | tādṛśasya nahi kāryakālaprāptiḥ, kṣaṇabhaṅgabhaṅgaprasakteḥ | nāpi phalasamayamātmānamaprāpayatasta- TBV-SD 158,12 jjananasāmarthyaṃ cirataravinaṣṭasyeva sambhavati | na ca samanantarabhāvinaḥ kāryasyotpādane kāraṇaṃ svasattā- TBV-SD 158,13 kāla eva sāmarthyamāpnoti, kāryakāle tasya svabhāva viśeṣāt tataḥ prāgapi kāryotpatti- TBV-SD 158,14 prasaṅgāt | tasmin satyabhavannasati svayameva bhavan ayaṃ bhāvaḥ tatkāryavyapadeśamapi na labhate; TBV-SD 158,15 na hi samarthe kāraṇe prādurbhāvamaprāpnuvat kāryamitaradvā kāraṇam atiprasaṅgāt | na ca samanantara- TBV-SD 158,16 bhāvaviśeṣamātreṇa tatkāryatvaṃ yuktam, samanantaraprabhavatvasyaivāsambhavāt — itaretarāśrayaprasakteḥ — iti TBV-SD 158,17 pratipāditatvāt | TBV-SD 158,18 upacaritaṃ caivaṃ tasya kāryatvamitarasya ca kāraṇatvaṃ syāt akṣaṇikavat | tatkāraṇabhāve TBV-SD 158,19 satyabhavantaṃ prati punaḥ kāraṇasya bhāvābhāvayorna kaścidviśeṣaḥ tato'kṣaṇikādiva kṣaṇikādapi TBV-SD 158,20 sattvādirvastusvabhāvo vyāvarttata eva | na hyakṣaṇike eva krama — yaugapadyābhyāmarthakriyāvirodhaḥ kiṃ tarhi TBV-SD 158,21 kṣaṇabhaṅge'pi | tathāhi — na tāvat kārya-kāraṇayoḥ kramaḥ sambhavati, kālabhedāt janyajanakabhāvaviro- TBV-SD 158,22 dhāt, cirataroparatotpannapitāputravat | na hi tādṛśasyāpekṣāpi sambhavati, anādheyā'praheyātiśa- TBV-SD 158,23 yatvāt, akṣaṇikavat na hi kiñcidatiśayaṃ tato nāsādayat bhāvāntaramapekṣate yataḥ kramaḥ syāt, TBV-SD 158,24 janya — janakayorādheyaviśeṣatve'pi na kramasambhavaḥ, kramiṇoḥ kālabhedāt tattvānupapatteḥ | yaugapadyaṃ tu TBV-SD 158,25 tayorhetuphalabhāvatayaivāsambhavi, samānakālayorhi na hetuphalabhāvaḥ savyetaragoviṣāṇavadapekṣānupapatteḥ | TBV-SD 158,26 ata eva kṛtakatvādayo'pi hetavo vastusvabhāvāḥ pariṇāmānabhyupagamavādināṃ na sambhavanti | TBV-SD 158,27 tathāhi — apekṣitaparavyāpāro hi bhāvaḥ svabhāvaniṣpattau kṛtaka ucyate, sā ca parāpekṣā ekāntanitya- TBV-SD 158,28 vadekāntā'nitye'pyasambhavinī; tadapekṣākāraṇakṛtasvabhāvaviśeṣeṇa vivakṣitavastunaḥ sambandho'pi TBV-SD 158,29 nopapadyeta, svabhāvabhedaprasakteḥ | abhede vā'pekṣyamāṇādapekṣakasya sarvathā''tmaniṣpattiprasaṅgāt | ataḥ TBV-SD 158,30 svabhāvabhinnayoḥ pratyastamitopakāryopakārakasvabhāvayorbhāvayoḥ sambandhānupapatteḥ ‘asyedam’ iti TBV-SD 158,31 vyapadeśasyānupapattiḥ | yadi punarapekṣamāṇasya tadapekṣyamāṇena vyatiriktamupakārāntaraṃ kriyeta, tatsa- TBV-SD 158,32 mbandhavyapadeśārthaṃ tatrāpyupakārāntaraṃ kalpanīyamityanavasthā sakalavyomatalāvalambinī prasajyeta | TBV-SD 158,33 tasmānnityā'nityapakṣayorarthakriyālakṣaṇaṃ sattvam kṛtakatvaṃ vā na sambhavatīti yat kiñcit sat kṛtakaṃ TBV-SD 158,34 vā tat sarvaṃ pariṇāmi, itarathā'kiñcitkarasyāvastutvaprasaṅgānnabhastalāravindrinīkusumavat — TBV-SD 158,35 san kṛtako vā śabda-buddhi-pradīpādiriti siddhaḥ pariṇāmī | sattvaṃ cārthakriyākāritvameva, TBV-SD 158,36 anyasya niṣiddhatvāt, taccātyantocchedavatsu na sambhavatyeva, tato vyāvarttamāno hetuḥ anatyantocche- TBV-SD 158,37 davatsveva saṃbhavatīti kathaṃ na prakṛtahetupakṣabādhakatvamāśaṅkanīyaṃ prakṛtasādhyasādhakasya hetoranekado- TBV-SD 158,38 ṣaduṣṭatvapratipādanāt ? TBV-SD 158,39 na cāsatpratipakṣatvamapyasya | tathāhi — ‘buddhyādisantāno nātyantocchedavān, sarvapramāṇānu- TBV-SD 158,40 palabhyamānatathocchedatvāt, yo hi sarvapramāṇānupalabhyamānatathocchedo na sa tattvenopeyaḥ, yathā TBV-SD 159,01 pārthivaparamāṇupākajarūpādisantānaḥ, tathāca buddhyādisantānaḥ, tasmānnātyantocchedavān’ iti TBV-SD 159,02 kathaṃ na satpratipakṣatvaṃ ‘santānatvāt’ ityanumānasya ? na ca prastutānumānata eva santānocchedasya TBV-SD 159,03 pratītau sarvapramāṇānupalabhyamānatathocchedatvamasiddham, santānatvasādhanasya satpratipakṣatvāt | TBV-SD 159,04 na cāsya pratipakṣasādhanasya pramāṇatve siddhe santānatvasādhanasya satpratipakṣatvam asya ca satpra- TBV-SD 159,05 tipakṣatve vivakṣitānupalabdheḥ pratipakṣasādhanasya pramāṇatvamiti vācyam, bhavadabhiprāyeṇa satpra- TBV-SD 159,06 tipakṣatvadoṣasyodbhāvanāt; paramārthatastu yathā'yaṃ doṣo na bhavati tathā pratipāditam prati- TBV-SD 159,07 pādayiṣyate ca | santānatvahetostvasiddhā'naikāntika — viruddhatvānyatamadoṣaduṣṭatvenāsādhanatvam, TBV-SD 159,08 tacca pratipāditamityalamatiprasaṅgena, diṅmātrapradarśanaparatvāt prayāsasya | TBV-SD 159,09 yacca ‘nirhetukavināśapratiṣedhāt santānocchede heturvācyaḥ’ ityādi, tadasaṅgatam; TBV-SD 159,10 samyagjñānād viparyayajñānavyāvṛttikrameṇa dharmā'dharmayostatkāryasya ca śarīrāderabhāve'pi sakala- TBV-SD 159,11 padārthaviṣayasamyagjñānānantānindriyajapraśamasukhādisantānasya nivṛttyasiddheḥ | na ca śarīrādi- TBV-SD 159,12 nimittakāraṇamātmamanaḥsaṃyogaṃ cāsamavāyikāraṇamantareṇa na jñānotpattiḥ, paralokasādhanaprastāve TBV-SD 159,13 “tasmādyasyaiva saṃskāraṃ niyamenānuvartate | TBV-SD 159,14 tannāntarīyakaṃ cittamataścittasamāśrayam” || TBV-SD 159,15 iti nyāyena jñānasya jñānopādānatvapratipādanāt; anyathā paralokābhāvaprasaṅgāt; nityasyātmana TBV-SD 159,16 samavāyikāraṇatvena jñānādikaṃ prati niṣiddhatvāt ātmamanaḥsaṃyogasya vā'samavāyikāraṇasya TBV-SD 159,17 pratiṣetsyamānatvāt niṣiddhatvācca saṃyogasya nimittakāraṇasya vā; pratiniyatatvena śarīrādyabhāve'pi TBV-SD 159,18 deśa — kālāderātmano jñānādisvabhāvasyottarajñānādyavasthārūpatayā pariṇamataḥ sahakāritvasambhavāt | TBV-SD 159,19 īśvarajñānaṃ ca śarīrādinimittakāraṇavikalamapyabhyupagacchati — tajjñāne'pi nityatvasya pratiṣiddha- TBV-SD 159,20 tvāt — na punarmuktyavasthāyāmātmanastatsvabhāvasyeti susthitam naiyāyikatvaṃ parasya | TBV-SD 159,21 yattūktam ‘ārabdhakāryayordharmādharmayorupabhogāt prakṣayaḥ saṃcitayośca tattvajñānāt’ ityādi, TBV-SD 159,22 tadapi na saṅgatam; upabhogāt karmaṇaḥ prakṣaye tadupabhogasamaye'parakarmanimittasyābhilāṣapūrvakamano — TBV-SD 159,23 vāk — kāyavyāpārasvarūpasya sambhavādavikalakāraṇasya ca pracuratarakarmaṇaḥ sadbhāvāt kathamātya- TBV-SD 159,24 ntikaḥ karmakṣayaḥ ? samyagjñānasya tu mithyājñānanivṛttyādikrameṇa pāpakriyānivṛttilakṣaṇacāritro- TBV-SD 159,25 pabṛṃhitasyā''gāmikarmānutpattisāmarthyavat sañcitakarmakṣaye'pi sāmarthyaṃ saṃbhāvyata eva — yathoṣṇa- TBV-SD 159,26 sparśasya bhāviśītasparśānutpattau samarthasya pūrvapravṛttatatsparśādidhvaṃse'pi sāmarthyamupalabdham — kintu TBV-SD 159,27 pariṇāmijīvājīvādivastuviṣayameva samyagjñānaṃ na punarekāntanityānityātmādiviṣayam; tasya TBV-SD 159,28 viparītārthagrāhakatvena mithyātvopapatteḥ | yathā caikāntavādiparikalpita ātmādyartho na saṃbhavati TBV-SD 159,29 tathā yathāsthānaṃ nivedayiṣyate | mithyājñānasya ca muktihetutvaṃ pareṇāpi neṣyata eva ato yaduktam TBV-SD 159,30 “yathaidhāṃsi” ityādi, tat sarvasaṃvararūpacāritropabṛṃhitasamyagjñānāgneraśeṣakarmakṣaye sāmarthyamabhyu- TBV-SD 159,31 pagamyate, tat siddhameva sādhitam | TBV-SD 159,32 yaccopabhogādaśeṣakarmakṣaye'numānamupanyastam, tatra yadevā''gāmikarmapratibandhe samarthaṃ samya- TBV-SD 159,33 gjñānādi tadeva sañcitakṣaye'pi parikalpayituṃ yuktamiti pratipāditaṃ sarvajñasādhanaprastāve | upabho- TBV-SD 159,34 gāttu prakṣaye stokamātrasya karmaṇaḥ pracuratarakarmasaṃyogasaṃcayopapatterna tadaśeṣakṣayo yuktisaṅgataḥ | ‘karma- TBV-SD 159,35 tvāt’ iti ca hetuḥ santānatvavadasiddhādyanekadoṣaduṣṭatvānna prakṛtasādhyasādhakaḥ | asiddhatvādido- TBV-SD 159,36 ṣodbhāvanaṃ ca santānatvahetudūṣaṇānusāreṇa svayameva vācyaṃ na punarucyate granthagauravabhayāt | TBV-SD 159,37 yacca ‘samādhibalādutpannatattvajñānasya’ ityādi, tadapyayuktam; abhilāṣarūparāgādyabhāve TBV-SD 160,01 stryādyupabhogāsambhavāt, sambhave'pi cāvaśyaṃbhāvī ṛddhimato bhavadabhiprāyeṇa yogino'pi pracuratara- TBV-SD 160,02 dharmādharmasaṃbhavo'tibhogina iva nṛpatyādeḥ, vaidyopadeśapravartamānāturadṛṣṭānto'pyasaṅgataḥ, tasyāpi TBV-SD 160,03 nirugbhāvābhilāṣeṇa pravarttamānasyauṣadhādyācaraṇe vītarāgatvāsiddheḥ | na ca mumukṣorapi muktisukhā- TBV-SD 160,04 bhilāṣeṇa pravartamānasya sarāgatvam, samyagjñānapratibandhakarāgavigamasya sarvajñatvānyathānupapattyā TBV-SD 160,05 prāk prasādhitatvāt | bhavopagrāhikarmanimittasya tu vāg — buddhi — śarīrā''rambhapravṛttirūpasya TBV-SD 160,06 sātajanakasya śaileśyavasthāyāṃ mumukṣorabhāvāt pravṛttikāraṇatvenābhyupagamyamānasya sukhābhilā- TBV-SD 160,07 ṣasyāpyasiddherna mumukṣo rāgitvam | prasiddhaśca bhavatāṃ pravṛttyabhāvo bhāvidharmādharmapratibandhakaḥ | TBV-SD 160,08 yaśca bhāvidharmādharmābhyāṃ viruddho hetuḥ sa eva sañcitatatkṣaye'pi yukta iti pratipāditam | TBV-SD 160,09 ata eva samyagjñāna — darśana — cāritrātmaka eva heturbhāvi — bhūtakarmasambandhapratighātakatvād TBV-SD 160,10 muktiprāptyavandhyakāraṇaṃ nānya iti | tena yaduktam ‘tattvajñānināṃ karmavināśastattvajñānāt’ iti, TBV-SD 160,11 tadyuktameva | yattu ‘itareṣāmupabhogāt’ iti, tadayuktam; upabhogāt tatkṣayānupapatteḥ pratipādi- TBV-SD 160,12 tatvāt | yattu ‘nitya — naimittikānuṣṭhānaṃ kevalajñānotpatteḥ prāk kāmyaniṣiddhānuṣṭhānaparihāreṇa TBV-SD 160,13 jñānāvaraṇādiduritakṣayanimittatvena kevalajñānaprāptihetutvena ca pratipāditam’ tadiṣṭamevāsmākam | TBV-SD 160,14 kevalajñānalābhottarakālaṃ tu śaileśyavasthāyāmaśeṣakarmanirjaraṇarūpāyāṃ sarvakriyāpratiṣedha evābhyu- TBV-SD 160,15 pagamyata iti na tannibhitto dharmādharmaphalaprādurbhāvaḥ, pravṛttinivṛtterātyantikyāstatkṣayahetutvasiddheḥ | TBV-SD 160,16 yaccoktam ‘viparyayajñānadhvaṃsādikrameṇa viśeṣaguṇocchedaviśiṣṭātmasvarūpamuktyabhyupagame na TBV-SD 160,17 tattvajñānakāryatvādanityatvaṃ vācyam’ ityādi, tadapyayuktam; viśeṣaguṇocchedaviśiṣṭātmano TBV-SD 160,18 muktirūpatayā pratiṣiddhatvāt, buddhyāderviśeṣaguṇatvasyātyantikatatkṣayasya ca pramāṇabādhitatvāt | TBV-SD 160,19 guṇavyatiriktasya ca guṇina ātmalakṣaṇasyaikāntanityasya niṣetsyamānatvāt tasya buddhyādiviśeṣa- TBV-SD 160,20 guṇatādātmyābhāvo'siddhaḥ | TBV-SD 160,21 yacca ‘mokṣāvasthāyāṃ caitanyasyāpyucchedānna kṛtabuddhayastatra pravarttanta ityānandarūpātmasvarūpa TBV-SD 160,22 eva mokṣo'bhyupagantavyaḥ’ iti, etat satyameva | yacca ‘yathā tasya citsvabhāvatā nityā tathā TBV-SD 160,23 paramānandasvabhāvatā'pi’ ityādi, tadayuktam; citsvabhāvatāyāḥ apyekāntanityatānabhyupagamāt; TBV-SD 160,24 ātmasvarūpatā tu cidrūpatāyā ānandarūpatāyāśca kathaṃcidabhyupagamyata eva | yacca ‘ananyatvena TBV-SD 160,25 śrutau śravaṇam ‘vijñānamānandaṃ brahma’ iti, tadapi nāsmadabhyupagamabādhakam, samastajñeyavyāpino TBV-SD 160,26 jñānasyāvaiṣayikasya cānandasya svasaṃviditasya muktyavasthāyāṃ sakalakarmarahitātmabrahmarūpābhedena TBV-SD 160,27 kathaṃcidabhīṣṭatvāt | TBV-SD 160,28 yadapi ‘yadā'vidyānivṛttiḥ tadā svarūpapratipattiḥ saiva mokṣaḥ’ iti, tadapi yuktameva, aṣṭa- TBV-SD 160,29 vidhapāramārthikakarmapravāharūpānādyavidyātyantikanivṛtteḥ svarūpapratipattilakṣaṇamokṣāvāpterabhīṣṭatvāt | TBV-SD 160,30 ata eva ‘ānandaṃ brahmaṇo rūpaṃ tacca mokṣe'bhivyajyate’ ityetadapi nāsmatpakṣakṣatimudvahati, abhivyakteḥ TBV-SD 160,31 svasaṃviditānandasvarūpatayā tadavasthāyāmātmana utpatterabhyupagamāt | yacca ‘yathātmano mahattvaṃ nijo TBV-SD 160,32 guṇaḥ’ ityādi, tadasāram; nityasukha — mahattvāderātmā'vyatiriktatvena taddharmatvena vā pramāṇabādhita- TBV-SD 160,33 tvādanabhyupagamārhatvāt | ata eva ‘saṃsārāvasthāyāmapi nityasukhasya tatsaṃvedanasya ca sadbhāvāt TBV-SD 160,34 saṃsāra — muktyavasthayoraviśeṣaḥ’ ityādi yaddūṣaṇamatra pakṣe upanyastaṃ tadanabhyupagamādeva nirastam | TBV-SD 160,35 yaccānityatvapakṣe'pi ‘tasyāmavasthāyāṃ sukhopapattāvapekṣākāraṇaṃ vaktavyam, na hyapekṣākāraṇaśūnyaḥ TBV-SD 160,36 ātmamanaḥsaṃyogaḥ kāraṇatvenābhyupeyate’ ityādi, tadapyasaṅgatam; jñāna — sukhādeścaitanyopādeyatvena TBV-SD 160,37 taddharmānuvṛttitaḥ prāk pratipāditatvāt, sendriyaśarīrādestu tadutpattāvapekṣākāraṇatvenābhyupagamya- TBV-SD 160,38 mānasyāvyāpakatvāt | tathāhi — sendriyaśarīrādyapekṣākāraṇavyāpārarahitaṃ vijñānamupalabhyata eva TBV-SD 161,01 samastajñeyaviṣayatvenāniyataviṣayam, yathā'vyāpṛtacakṣurādikaraṇagrāmasya, ‘sadasatī tattvam’ iti TBV-SD 161,02 jñānaṃ sakalākṣepeṇa vyāptiprasādhakaṃ vā | na cātrāpyātmā'ntaḥkaraṇasaṃyogasya śarīrādyapekṣā- TBV-SD 161,03 kāraṇasahakṛtasya vyāpāra iti vaktuṃ yuktam, antaḥkaraṇasyāṇuparimāṇadravyarūpasya pramāṇabādhitatve- TBV-SD 161,04 nānabhyupagamārhatvāt saṃyogasya ca niṣiddhatvāt | śarīrādīnāṃ tu jñānotpattivelāyāṃ sannidhāne'pi TBV-SD 161,05 tadguṇa — doṣā'nvaya-vyatirekānuvidhānasya tajjñāne'nupalambhānnāpekṣākāraṇatvaṃ kalpayituṃ yuktam, tathāpi TBV-SD 161,06 tatkalpane'tiprasaṅgaḥ | deśa — kālādikaṃ ca viśuddhajñānakṣaṇasyānvayinaḥ jñānāntarotpādane pravartamāna- TBV-SD 161,07 syāpekṣākāraṇaṃ na pratiṣidhyate muktyavasthāyāmapi, śarīrādikaṃ tu tasyāmavasthāyāṃ kāraṇābhāvā- TBV-SD 161,08 devānutpannaṃ nāpekṣākāraṇaṃ bhavitumarhati | yadi ca sendriyaśarīrāpekṣākāraṇamantareṇa jñānāderutpa- TBV-SD 161,09 ttirnābhyupeyeta tadā tathābhūtāpekṣākāraṇajanyajñānasya cakṣurādijñānasyeva pratiniyataviṣayatvaṃ syāditi TBV-SD 161,10 ‘sadasadvargaḥ kasyacidekajñānālambanaḥ, prameyatvāt, pañcāṅgulivat’ ityato'numānādanumīyamānaṃ sarvajña- TBV-SD 161,11 jñānamapi pratiniyataviṣayatvānna sarvaviṣayaṃ syāt | yadi punastajjñānaṃ sakalapadārthaviṣayatvāt TBV-SD 161,12 tajjanyaṃ “arthavat pramāṇam” iti vacanāt sendriyaśarīrāpekṣākā- TBV-SD 161,13 raṇā'janyaṃ vābhyupagamyate anyathā sarvaviṣayatvaṃ na syāditi tarhi muktyavasthāyāmapi dehādyapekṣā- TBV-SD 161,14 kāraṇā'janyaṃ kiṃ nābhyupagamyate ? prasādhitaṃ cānindriyajaṃ sakalapadārthaviṣayamadhyakṣaṃ jñānaṃ sarvajñāsādha- TBV-SD 161,15 naprastāve iti na sendriyaśarīrāpekṣākāraṇajanyatvābhāve tajjñānasya pratiniyataviṣayatvābhāvādabhāva TBV-SD 161,16 evābhyupagantuṃ yuktaḥ | TBV-SD 161,17 api ca, sakalapadārthaprakāśakatvaṃ jñānasya svabhāvaḥ, sa ca sendriyadehādyapekṣākāraṇasvarūpāvaraṇe- TBV-SD 161,18 nācchādyate'pavarakāvasthitaprakāśyapadārthaprakāśakasvabhāvapradīpa iva tadāvārakaśarāvādinā, tadapagame tu TBV-SD 161,19 pradīpasyeva svaprakāśyaprakāśakatvaṃ jñānasyāyatnasiddhamiti kathamāvaraṇabhūtasendriyadehādyabhāve tadava- TBV-SD 161,20 sthāyāṃ jñānasyāpyabhāvaḥ preryeta ? anyathā pradīpāvārakaśarāvādyabhāve pradīpasyāpyabhāvaḥ preraṇīyaḥ TBV-SD 161,21 syāt | na ca śarāvāderāvārakasya pradīpaṃ pratyajanakatvamāśaṅkanīyam, tathābhūtapradīpapariṇatijanakatvā- TBV-SD 161,22 ccharāvādeḥ, anyathā taṃ pratyāvārakatvameva tasya na syāt, pariṇāmasya ca prasādhayiṣyamāṇatvāt | TBV-SD 161,23 upalabhyate ca saṃsārāvasthāyāmapi vāsīcandanakalpasya mumukṣoḥ sarvatra samavṛtterviśiṣṭadhyānādi- TBV-SD 161,24 vyavasthitasya sendriyaśarīravyāpārājanyaḥ paramāhlādarūpo'nubhavaḥ, tasyaiva bhāvanāvaśāduttarottarāmava- TBV-SD 161,25 sthāmāsādayataḥ paramakāṣṭhāgatirapi sambhāvyata evetyetadapi sarvajñasādhanaprastāve pratipāditamiti na TBV-SD 161,26 punarucyate | TBV-SD 161,27 paramārthatastvānandarūpatā''tmanaḥ svarūpabhūtā tadvibandhakakarmakṣayāt tasyāmavasthāyāmutpadyate | TBV-SD 161,28 ekāntanityasya tvavicalitarūpasyātmano vaiṣayikasukha — duḥkhopabhogo'pyanupapannaḥ, ekasvabhāvasya tatsva- TBV-SD 161,29 bhāvāparityāge bhinnasukha — duḥkhasaṃvedanotpāde'pyākāśasyeva tadanubhavābhāvāt | tatsamaveta — tadutpa- TBV-SD 161,30 ttyādikaṃ tu pratikṣiptatvānna vaktavyam, ‘jñānaṃ cottarajñānotpādanasvabhāvam, yacca yatsvabhāvam na TBV-SD 161,31 tat tadutpādane'nyāpekṣam, yathāntyā bījādikāraṇasāmagrī aṅkurotpādane, tatsvabhāvaśca pūrvo TBV-SD 161,32 jñānakṣaṇa uttarajñānakṣaṇotpādane’ iti svabhāvahetuḥ; anyathā'sau tatsvabhāva eva na syāt | na TBV-SD 161,33 ca saṃsārāvasthājñānāntyakṣaṇasyottarajñānajananasvabhāvatvamasiddham, tathābhyupagame sattāsaṃbandhādeḥ TBV-SD 161,34 sattvasya niṣiddhatvāt tadajanakatvena tasyānarthakriyākāritvāt avastutvāpattestajjanakasyāpyavastutvaṃ TBV-SD 161,35 tatastajjanakasyetyevamaśeṣacittasantānasyāvastutvaprasaṅgaḥ | TBV-SD 161,36 atha svasantānavartticittakṣaṇasyājanakatve'pi santānāntaravarttiyogijñānasya jananānnāśeṣacitta- TBV-SD 161,37 kṣaṇāvastutvaprasaktiḥ; nanvevaṃ rasāderekakālasya rūpāderavyabhicāryanumānaṃ sāśravacittasantānaniro- TBV-SD 161,38 dhalakṣaṇamuktivādino bauddhasya na syāt, rūpāderantyakṣaṇavad vijātīyakāryajanakatve'pi sajātīya- TBV-SD 161,39 kāryānārambhasaṃbhavāt | ekasāmagryadhīnatvena rūpa — rasayorniyamena kāryadvayārambhakatve'nyatrāpi TBV-SD 161,40 kāryadvayārambhakatvaṃ kiṃ na syāt yogijñānāntyakṣaṇayorapi samānakāraṇasāmagrījanyatvāt ? katha- TBV-SD 161,41 mekatrānupayoginaścānyatropayogaścaramakṣaṇasya ? upayoge vā jñānāntarapratyakṣavādino'pi naiyāyi- TBV-SD 162,01 kasya svaviṣayajñānajananāsamarthasyāpi jñānasyārthajñānajananasāmarthyaṃ kiṃ na syāt ? tathā ca nārtha- TBV-SD 162,02 cintanamutsīdet | atha svasantānavarttikāryajananasāmarthyavad bhinnasantānavarttikāryajananasāmarthya- TBV-SD 162,03 mapi neṣyate tarhi sarvathārthakriyāsāmarthyarahitatvenāntyakṣaṇasyāvastutvaprasaktiḥ | tathāvidhasyāpi TBV-SD 162,04 vastutve sarvathā'rthakriyārahitasya akṣaṇikasyāpi vastutvaprasaktiḥ | tathā ca sattvādayaḥ kṣaṇikatvaṃ na TBV-SD 162,05 sādhayeyuḥ anaikāntikatvāt | tasmāt sāśravacittasantānanirodhalakṣaṇā'pi muktirviśeṣaguṇarahi- TBV-SD 162,06 tātmasvarūpevā'nupapannā | TBV-SD 162,07 nirāśravacittasantatyutpattilakṣaṇā tvabhyupagamyata eva, kevalaṃ sā cittasaṃtatiḥ sānvayā TBV-SD 162,08 yuktā; baddho hi mucyate nābaddhaḥ | na ca niranvaye cittasantāne baddhasya muktiḥ saṃbhavati, tatra TBV-SD 162,09 hyanyo baddho'nyaśca mucyate, santānaikyād baddhasyaiva muktiratrāpīti cet, yadi santānārthaḥ para- TBV-SD 162,10 mārthasaṃstadā''tmaiva santānaśabdenoktaḥ syāt, atha saṃvṛtisan tadaikasya paramārthasato'sattvādanyo TBV-SD 162,11 baddho'nyaśca mucyata iti baddhasya muktyarthaṃ na pravṛttiḥ syāt | athātyantanānātve'pi dṛḍharūpatayā TBV-SD 162,12 kṣaṇānāmekatvādhyavasāyāt ‘baddhamātmānaṃ mocayiṣyāmi’ ityabhisandhānavataḥ pravṛtternāyaṃ doṣaḥ TBV-SD 162,13 tarhi na nairātmyadarśanamiti kutastannibandhanā muktiḥ ? athāsti nairātmyadarśanaṃ śāstrasaṃskārajam, TBV-SD 162,14 na tarhyekatvādhyavasāyo'skhaladrūpa iti kuto baddhasya muktyarthaṃ pravṛttiḥ syāt ? tathā ca TBV-SD 162,15 “mithyādhyāropahānārthaṃ yatno'satyapi moktari” ityetat plavate | tasmādasati TBV-SD 162,16 vijñānakṣaṇānvayini jīve bandha — mokṣayostadarthaṃ vā pravṛtteranupapatteḥ sānvayā cittasantatirabhyupa- TBV-SD 162,17 gantavyā | TBV-SD 162,18 na ca ‘yasmin vyāvarttamāne yadanuvarttate tat tata ekāntato bhinnam, yathā ghaṭe vyāvartta- TBV-SD 162,19 māne'nuvarttamānaḥ paṭaḥ, vyāvarttamāne ca jñānakṣaṇe'nuvarttate cejjīvastatastato bhinna eva’ — anyathā TBV-SD 162,20 viruddhadharmādhyāse'pi yadyekāntato bhedo na syādanyasya bhedalakṣaṇasyābhāvādabhinnaṃ sakalaṃ jagat TBV-SD 162,21 syāt — ityato'numānāt vyāvṛttā'nuvṛttayorbhedasiddherna sānvayā nirāsravacittasantatirmuktiriti TBV-SD 162,22 vaktuṃ yuktam, asati tatra pūrvāparajñānakṣaṇavyāpake ātmani svasaṃviditaikatvapratyayasya pratyakṣasyānu- TBV-SD 162,23 papatteḥ | athātmanyasatyapyadhyāropitaikaviṣayaḥ pratyayaḥ prādurbhaviṣyati, ayuktametat; svātmanya- TBV-SD 162,24 numānāt kṣaṇikatvaṃ niścinvataḥ samāropitaikatvaviṣayasya vikalpasya nivṛttiprasaṅgāt niścayā''ropa- TBV-SD 162,25 manasorvirodhāt, avirodhe vā savikalpakapratyakṣavādino'pi sarvātmanā pratyakṣeṇārthaniścaye'pi TBV-SD 162,26 samāropavicchedāya pravarttamānaṃ na pramāṇāntaramanarthakaṃ syāt | nivarttata evaikatvaviṣayo vika- TBV-SD 162,27 lpo'numānāt kṣaṇikatvaṃ niścinvata iti cet, tarhi sahajasyā''bhisaṃskārikasya ca sattva- TBV-SD 162,28 darśanasyābhāvāt tadaiva tanmūlarāgādinivṛttermuktiḥ syāt | TBV-SD 162,29 na cāyamekatvaviṣayaḥ pratyayaḥ pratisaṅkhyānena nivarttayitumaśakyatvānmānaso vikalpaḥ | TBV-SD 162,30 tathāhi — anumānabalāt kṣaṇikatvaṃ vikalpayato'pi naikatvapratyayo nivarttate, śakyante tu prati- TBV-SD 162,31 saṅkhyānena nivārayituṃ kalpanāḥ na punaḥ pratyakṣabuddhayaḥ | tasmād yathā aśvaṃ vikalpayato'pi TBV-SD 162,32 godarśanānna gopratyayo vikalpastathā kṣaṇikatvaṃ vikalpayato'pyekatvadarśanānnaikatvapratyayo vikalpaḥ | TBV-SD 162,33 nāpyayaṃ bhrāntaḥ, pratyakṣasyāśeṣasyāpi bhrāntatvaprasaṅgāt | vāhyābhyantareṣu bhāveṣvekatvagrāhakatvenaivāśeṣa- TBV-SD 162,34 pratyakṣeṇānutpattipratīteḥ, tathā ca pratyakṣasyābhrāntatvaviśeṣaṇamasambhavyeva syāt | TBV-SD 162,35 tasmādekatvagrāhiṇaḥ svasaṃvedanapratyakṣasyā'bhrāntasya kathañcidekatvamantareṇānupapatternānugatarūpābhāvaḥ | TBV-SD 162,36 nāpyanugata — vyāvṛttarūpayoraikāntiko bhedaḥ, tadbhedapratipādakasyānumānasya tadabhedagrāhakapratyakṣa- TBV-SD 162,37 pratyayabādhitatvāt | na ca pratīyamānasya rūpasya virodhaḥ, anyathā grāhya — grāhaka — saṃvittilakṣaṇa- TBV-SD 162,38 viruddharūpatrayādhyāsitasya jñānasyāpyekatvavirodhaḥ syāt | tathā, ekanīlakṣaṇasyāpyekadā svaparakāryajana- TBV-SD 162,39 katvājanakatvaviruddhadharmadvayādhyāsitasyaikatvavirodhaprasaktiḥ | naiyāyikenāpi pratīyamāne vastuni na TBV-SD 162,40 virodhodbhāvanaṃ vidheyam; anyathā ‘sthāṇurayaṃ puruṣo vā’ ityākāradvayasamullekhisaṃśayapratyayasyāpyekatvaṃ TBV-SD 162,41 viruddhamāsajyeta | TBV-SD 163,01 yaccoktam ‘yadi yogajo dharma ātmamanaḥsaṃyogasyāpekṣākāraṇam’ ityādi, tadapi nirastam; TBV-SD 163,02 sarvasyāsmān pratyanabhyupagatopālambhamātratvāt | yacca ‘mumukṣupravṛttiriṣṭādhigamārthā, prekṣāpūrvakāri- TBV-SD 163,03 pravṛttitvāt’ ityanumāne ‘cikitsāśāstrārthānuṣṭhāyināmāturāṇāmaniṣṭapratiṣedhārthā pravṛttirdṛśyate’ TBV-SD 163,04 ityanaikāntikodbhāvanaṃ tatrāniṣṭaniṣedhenā''rogyasukhaprāptilakṣaṇeṣṭādhigamārthitvena teṣāṃ tatra pravṛtte- TBV-SD 163,05 rdarśanānnānaikāntikatvam | na cāsmākamayaṃ pakṣaḥ — mokṣasukharāgeṇa mumukṣavo vītarāgāḥ santaḥ TBV-SD 163,06 pravartante, “mokṣe bhave ca sarvatra niḥspṛho munisattamaḥ” ityabhyupagamāt | TBV-SD 163,07 yacca ‘vijñānamānandaṃ brahma ityādyāgamasya gauṇārthapratipādanaparatvam’ abhyadhāyi, tadatyantamasaṅga- TBV-SD 163,08 tam; mukhyārthabādhakasadbhāve tadarthakalpanopapatteḥ | na ca tatra kiñcid bādhakamastīti pratipāditam | TBV-SD 163,09 yacca ‘kiṃca, iṣṭārthādhigamāyāṃ ca’ ityādyuktaṃ tadapi siddhasādhyatādoṣānniḥsāratayā copekṣitam | TBV-SD 163,10 yadapi ‘nityasukhābhyupagame ca vikalpadvayam’ ityādyabhihitaṃ tadapyanabhyupagamādeva nirastam; nityasya TBV-SD 163,11 sukhasyānyasya vā padārthasyānabhyupagamāt | yathābhūtaṃ ca svasaṃviditaṃ sukhaṃ mokṣāvasthāyāmātmanastadrūpa- TBV-SD 163,12 tayā pariṇāminaḥ kathañcidabhinnamabhyupagamyate tathābhūtaṃ prāk prasādhitamiti | yacca ‘na rāgādimato TBV-SD 163,13 vijñānāt tadrahitasyotpattiryuktā’ ityādi, tadapyasāram; rāgādirahitasya sakalapadārthaviṣayasya TBV-SD 163,14 jñānopādānasya jñānasya sarvajñasādhanaprastāve pratipāditatvāt | TBV-SD 163,15 yacca ‘vilakṣaṇādapi kāraṇād vilakṣaṇakāryotpattidarśanād bodhād bodharūpateti na pramāṇa- TBV-SD 163,16 masti’ ityādi, tadapi prativihitam acetanāccetanotpattyabhyupagame cārvākamataprasakteḥ paralokā- TBV-SD 163,17 bhāvaprasaktyā | paralokasadbhāvaśca prāk prasādhitaḥ | yacca ‘jñānasya jñānāntarahetutve na pūrvakāla- TBV-SD 163,18 bhāvitvaṃ samānajātīyatvam ekasantānatvaṃ vā heturvyabhicārāt’ ityādi, tadapi prativihitameva TBV-SD 163,19 “tasmād yasyaiva saṃskāraṃ niyamenānuvartate” ityādinā | tena ‘maraṇaśarīrajñānasya garbhaśarīrajñāna- TBV-SD 163,20 hetutve santānāntare'pi jñānajanakatvaprasaṅgaḥ; niyamahetorabhāvāt’ ityetadapi svapnāyitamiva TBV-SD 163,21 lakṣyate, niyamahetostatsaṃskārānuvartanasya pradarśitatvāt | TBV-SD 163,22 yacca ‘suṣuptāvasthāyāṃ vijñānasadbhāve jāgradavasthāto na viśeṣaḥ syāt’ ityādi, tadapi TBV-SD 163,23 prativihitam ‘yasya yāvatī mātrā’ ityādinā | tathāhi — middhādisāmagrīviśeṣād viśiṣṭaṃ TBV-SD 163,24 suṣuptādyavasthāyāṃ gacchattṛṇasparśajñānatulyaṃ bāhyādhyātmikapadārthānekadharmagrahaṇavimukhaṃ jñānamasti; TBV-SD 163,25 anyathā jāgrat — prabuddhajñānapravāhayorapyabhāvaprasaktiriti pratipāditatvāt pariṇatisamarthanena | yathā TBV-SD 163,26 ca aśvavikalpanakāle pravāheṇopajāyamānamapi godarśanaṃ jñānāntaravedyamapi bhavadabhiprāyeṇānupala- TBV-SD 163,27 kṣitamāste — anyathā aśvavikalpapratisaṃhārāvasthāyām ‘iyatkālaṃ yāvat mayā gaurdṛṣṭo na copala- TBV-SD 163,28 kṣitaḥ’ iti jñānānutpattiprasakteḥ prasiddhavyavahārocchedaḥ syāt — tathā suṣuptāvasthāyāṃ svasaṃvidita- TBV-SD 163,29 jñānavādino'pyanupalakṣitaṃ jñānaṃ bhaviṣyatīti na tadavasthāyāṃ vijñānāsattvāt tatsantatyucchedaḥ | TBV-SD 163,30 na ca yugapajjñānānutpatteraśvavikalpakāle jñānāntaravedyagodarśanāsaṃbhavaḥ, savikalpāvikalpayorjñānayo- TBV-SD 163,31 ryugapadvṛtteranubhavāt; anyathā pratinivṛttāśvavikalpasya tāvatkālaṃ yāvad godarśanasmaraṇā- TBV-SD 163,32 dhyavasāyo na syāt | kramabhāve'pi ca tayorvijñānayorvijñānaṃ jñānāntaraviditamapyanupalakṣitamavaśyaṃ TBV-SD 163,33 tasyāmavasthāyāṃ pareṇābhyupagamanīyam, tadabhyupagame ca yadi svāpāvasthāyāṃ svasaṃviditaṃ yathoktaṃ TBV-SD 163,34 jñānamabhyupagamyate tadā na kaścidvirodhaḥ | śeṣastu pūrvapakṣagrantho'nabhyupagamānnirastaḥ | TBV-SD 163,35 yadapi ‘anekāntabhāvanātaḥ ityādyabhyupagame tajjñānasya niḥśreyasakāraṇatvaṃ pratiṣiddham, TBV-SD 163,36 anekāntajñānasya bādhakasadbhāvena mithyātvopapatteḥ’ ityabhihitam, tadapyasamyak; anekāntajñānasyaivā- TBV-SD 163,37 'bādhitatvena samyaktvena pratipāditatvāt | yacca ‘nityānityayorvidhi-pratiṣedharūpatvādabhinne TBV-SD 164,01 dharmiṇyabhāvaḥ’ ityanekāntapakṣasya bādhakamupanyastaṃ tad abādhakameva, pratīyamāne vastuni virodhā- TBV-SD 164,02 siddheḥ | na ca yenaiva rūpeṇa nityatvavidhistenaiva pratiṣedhavidhiḥ — yenaikatvavirodhaḥ syāt — TBV-SD 164,03 kiṃ tarhyanusyūtākāratayā nityatvavidharvyāvṛttākāratayā ca tasya pratiṣedhaḥ | na cānyadharmanimitta- TBV-SD 164,04 yorvidhi — pratiṣedhayorekatra virodhaḥ, atiprasaṅgāt | na cānugatavyāvṛttākārayoḥ sāmānyaviśeṣarūpata- TBV-SD 164,05 yā''tyantiko bhedaḥ, pūrvottarakālabhāvisvaparyāyatādātmyena sthitasyānugatākārasya bāhyā''dhyātmika- TBV-SD 164,06 syārthasyābādhitapratyakṣapratipattau pratibhāsanāt | TBV-SD 164,07 yaccedam ‘ghaṭādirmṛdādirūpatayā nitya ityatra mṛdrūpatāyāstato'rthāntaratvānna tato ghaṭo nityaḥ, TBV-SD 164,08 mṛdrūpatā hi mṛttvaṃ sāmānyamarthāntaram, tasya nityatve na ghaṭasya tathābhāvastato'nyatvāt ghaṭasya TBV-SD 164,09 ca kāraṇād vilayopalabdheranityatvameva’ iti, ayuktametat; sāmānyasya viśeṣādarthāntaratvānupa- TBV-SD 164,10 patteḥ samānāsamānapariṇāmātmako ghaṭādyartho'bhyupagantavyaḥ | tathāhi — na tāvat svāśrayādarthāntara- TBV-SD 164,11 bhūtā mṛttvajātiḥ sattā vā, svāśrayaiḥ saṃbandhābhāvāt — svasaṃbandhāt prāgasadbhirapi svāśrayaiḥ saṃbandhe'- TBV-SD 164,12 tiprasaṅgāt; svata eva sadbhiḥ sattāsaṃbandhakalpanāvaiyarthyāt | samavāyasya sarvagatatvād vyaktya- TBV-SD 164,13 ntaraparihāreṇa vyaktyantaraireva sarvagatasyāpi sāmānyasya saṃbandhe'tiprasaṅgaparihārāyābhyupagamyamānā TBV-SD 164,14 ca pratyāsattiḥ pratyekaṃ parisamāptyā vyaktyātmabhūtā vābhyupagamyamānā kathaṃ samānapariṇāmātiriktasya TBV-SD 164,15 sāmānyasya kalpanāṃ na nirasyet śuklādivacca svāśraye svānurūpapratyayādihetoḥ sāmānyāt sadādi- TBV-SD 164,16 pratyayādivṛttirna bhavet ? sāmānyasya tu svata eva sadādipratyayādiviṣayatve dravyādiṣu kaḥ pradveṣaḥ ? TBV-SD 164,17 parataścedanavasthā | anadhyāropitatadrūpe ca tatpratyayādivṛttāvatiprasaṅgaḥ syāt | tadrūpādhyārope'pi TBV-SD 164,18 tatpratyayādiścānyatra bhrānta eva prasaktaḥ | TBV-SD 164,19 samavāyamapi ca tādrūpyameva samavāyinoḥ paśyāmaḥ; anyathā tasyāpyāśritatayā saṃbandhāntara- TBV-SD 164,20 kalpanāprasaṅgāt tatra cānavasthāyāḥ pradarśitatvāt | viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasaṃbandhe'pyaparatatkalpane'na- TBV-SD 164,21 vasthā | samavāyāt tatsaṃbandhakalpane itaretarāśrayatvam | anāśritasya tatsaṃbandhatve'pyatiprasaṅgaḥ | TBV-SD 164,22 tasya svataḥ saṃbandhe vā sāmānyasyāpi tathā'stu viśeṣābhāvāt | sati ca vastudvaye sannihite TBV-SD 164,23 ‘idaṃ sadidaṃ ca sat’ iti samuccayātmakaḥ pratyayo'nubhūyate, na punaḥ ‘idamevedam’ iti; saṃbhava- TBV-SD 164,24 dvivakṣitaikavyaktyādheyarūpasya ca sāmānyasyāśeṣāśrayagrahaṇāsaṃbhavānna kadācanāpi tasya saṃpūrṇasya TBV-SD 164,25 grahaṇaṃ syāt | tad vyaktyanādheyarūpāsaṃbhave tadgatarūpādivat tanmātrameva syāt | svāśrayasarvagata- TBV-SD 164,26 sāmānyavādastu pariṇāmasāmānyavādānna viśiṣyate, pratyāśrayaṃ parisamāptatvasyānyathānupapattyā sāmā- TBV-SD 164,27 nyasaṃbandhaśūnyeṣvapi dravyādiṣu padārthādipratyayādyanvayadarśanācca | TBV-SD 164,28 nāpyanyasya vyāvṛttiḥ, svalakṣaṇagatāyāḥ pratyekaparisamāptāyāḥ pariṇāmasāmānyādabhinnatvāt TBV-SD 164,29 vyāvṛtteḥ | tadāśrayānyānekavyaktisādhāraṇī buddhiparikalpitā'tajjātīyavyāvṛttiḥ sāmānyamiṣyate, TBV-SD 164,30 tasmiṃścāvastubhūte śabdapratipādite tathāvidhe sāmānye'svalakṣaṇavivakṣite'rthakriyārthināṃ svalakṣaṇe TBV-SD 164,31 vṛttiraparikalpitarūpe kathaṃ syāt ? | dṛśya — vikalpa yorekīkaraṇena pravṛttau gobuddhyā'pyaśve TBV-SD 164,32 pravarteta | na ca vikalpitasya sāmānyasyāvastubhūtatayā kenacid dṛśyena sārūpyamasti, sadbhāve vā TBV-SD 164,33 sārūpyasya kiṃ dṛśya — vikalpyaikīkaraṇavācoyuktyā ? tadeva dṛśyaṃ sāmānyajñāne pratibhāsate, tatprati- TBV-SD 164,34 bhāsācca tatraiva vṛttiriti kiṃ na sphuṭamevābhidhīyate avastvākārasya vastunā sārūpyāsaṃbhavāt ? TBV-SD 164,35 kiñca, dṛśya — vikalpyayorekīkaraṇaṃ dṛśye vikalpyasyādhyāropaḥ; sa ca gṛhītayoragṛhītayorvā ? TBV-SD 164,36 yadi gṛhītayostadā dṛśya — vikalpyayorbhedena pratipatterna dṛśye vikalpyādhyāropaḥ; nahi ghaṭa — paṭayo- TBV-SD 165,01 rbhinnasvarūpatayā pratibhāsamānayorekasyā'paratrādhyāropaḥ, atiprasaṅgāt | nāpyagṛhītayoḥ sa saṃbhavati, TBV-SD 165,02 atiprasaṅgādeva | na ca dṛśyabuddhau vikalpyaṃ pratibhāti, nāpi vikalpyabuddhau dṛśyam | na caikabuddhā- TBV-SD 165,03 vapratibhāsamānayo rūpa — rasayoriva parasparādhyāropaḥ, sādṛśyanibandhanaścānyatrādhyāropaḥ upalabdho TBV-SD 165,04 vastvavastunośca nīla — kharaviṣāṇayoriva sārūpyābhāvato nādhyāropa iti pratipāditam | na ca TBV-SD 165,05 dṛśyādhyavasāyivikalpyabuddhyutpāda eva tadadhyāropaḥ, tadbuddheḥ sadṛśapariṇāmasāmānyavyavasthāpakatvo- TBV-SD 165,06 papatteranantarameva tasyā vastusvarūpagrāhisavikalpakādhyakṣarūpatvena vyavasthāpitatvāt | tathā, anumā- TBV-SD 165,07 nenāpi paricchidyamāne'rthāntaravyāvṛttirūpe'nartharūpe sāmānye bahiṣpravṛttyayoga eva | nātadrūpavyāvṛtti- TBV-SD 165,08 mātraviṣayamanumānam, atadrūpaparāvṛttavastumātraviṣayatvāditi cet, kiṃ tad vastumātramanyatra samāna- TBV-SD 165,09 pariṇāmāt ? anubhūyate ca sāmānyam — aliṅgajatvānnānumānena — avisaṃvāditvāt pratyakṣapramāṇena TBV-SD 165,10 pramāṇāntarānabhyupagamāt | tathāhi — pratyakṣeṇaiva jñānena śākhādivibhāgamaparicchindatā'pi davīyasi TBV-SD 165,11 deśe vṛkṣādimātrapratipattidarśanam tannirākaraṇe cānubhavavirodhaḥ | na ca sādṛśyam, samānapariṇāmā- TBV-SD 165,12 bhāve tadasaṃbhavāt | nanu ca yadi samānapariṇāmaḥ sāmānyam, tasya vastunaḥ sajātīyādapi pariṇāmād TBV-SD 165,13 vibhaktatayā'nyatrānanvayāt kvacid gṛhītasaṃbandhena śabdena liṅgena vā'nyasya tajjātīyasya pratipādanaṃ TBV-SD 165,14 na prāpnoti, naiṣa doṣaḥ, vibhakte'pi vastutastasminnanāśritadeśādibhede samānapariṇāmamātre śabdasya TBV-SD 165,15 liṅgasya vā tāvanmātrasyaiva saṃketitatvāt saṃbandhaṃ gṛhītavato'nyatrāpi tatpariṇāmamātreṇa bheda- TBV-SD 165,16 pratipatterajanyatvāt tattayā pratipattyavirodhānna doṣaḥ | pratipādayiṣyate ca nityānityādyanekānta- TBV-SD 165,17 rūpaṃ vastvekāntavādapratiṣedheneti nānekāntajñānaṃ mithyājñānam | TBV-SD 165,18 yadapi ‘svadeśādiṣu sattvaṃ paradeśādiṣvasattvaṃ vastuno'bhyupagamyata eva itaretarābhāvasyābhyu- TBV-SD 165,19 pagamāt’ ityādi, tadapyayuktam; itaretarābhāvasya ghaṭavastvabhede ghaṭavināśe paṭotpattiprasaṅgāt paṭā- TBV-SD 165,20 dyabhāvasya vinaṣṭatvāt | atha ghaṭād bhinno'bhāvastadā ghaṭādīnāṃ parasparaṃ bhedo na syāt | TBV-SD 165,21 yadā hi ghaṭābhāvarūpaḥ paṭo na bhavati tadā paṭo ghaṭa eva syāt, yathā vā ghaṭasya ghaṭābhāvād TBV-SD 165,22 bhinnatvād ghaṭarūpatā tathā paṭāderapi syāt ghaṭābhāvād bhinnatvādeva | nāpyeṣāṃ parasparābhinnā- TBV-SD 165,23 nāmabhāvena bhedaḥ śakyate kartum, tasya bhinnā'bhinnabhedakaraṇe'kiñcitkaratvāt | na cābhinnānā- TBV-SD 165,24 manyonyābhāvaḥ saṃbhavati | nāpi parasparabhinnānāmabhāvena bhedaḥ kriyate, svahetubhya eva bhinnānā- TBV-SD 165,25 mutpatteḥ | nāpi bhedavyavahāraḥ kriyate, yato bhāvānāmātmīyarūpeṇotpattireva svatobhedaḥ; sa ca TBV-SD 165,26 pratyakṣe pratibhāsanādeva bhedavyavahārahetuḥ, tena “vastvasaṃkarasiddhiśca tatprāmāṇyasamāśritā” TBV-SD 165,27 iti nirastam | kiñca, bhāvābhāvayorbhedo nābhāvanibandhanaḥ, anavasthāprasaṅgāt | TBV-SD 165,28 atha svarūpeṇa bhedastadā bhāvānāmapi sa syāditi kimapareṇābhāvena bhinnena vikalpitena ? tannaikānta- TBV-SD 165,29 bhinno'bhinno vetaretarābhāvaḥ saṃbhavati | TBV-SD 165,30 na cābhāva evānyāpohasya, ghaṭādeḥ sarvātmakatvaprasaṅgāt | tathāhi — yathā ghaṭasya svadeśa — TBV-SD 165,31 kālā''kārādinā sattvaṃ tathā yadi paradeśa — kālā''kārādinā'pi, tathā sati svadeśāditvavat TBV-SD 165,32 paradeśāditvaprasakteḥ kathaṃ na sarvātmakatvam ? atha paradeśāditvavat svadeśāditvamapi tasya nāsti TBV-SD 165,33 tadā sarvathā'bhāvaprasaktiḥ | atha yadeva svasattvaṃ tadeva parāsattvam; nanvevamapi yadi parāsattve TBV-SD 165,34 svasattvānupraveśastadā sarvathā'sattvam; atha svasattve parāsattvasya tadā parāsattvābhāvāt sarvā- TBV-SD 165,35 tmakatvam — yathā hi svāsattvāsattvāt svasattvaṃ tasya tathā parāsattvāsattvāt parasattvaprasaktira- TBV-SD 165,36 nivāritaprasarā, aviśeṣāt | na ca parāsattvaṃ kalpitarūpamiti na tannivṛttiḥ parasattvātmiketi TBV-SD 165,37 vācyam, svāsattve'pyevaṃprasaṅgāt | TBV-SD 165,38 atha nābhāvanivṛttyā padārtho bhāvarūpaḥ pratiniyato vā bhavati, api tu svahetusāmagrīta TBV-SD 165,39 upajāyamānaḥ svasvabhāvaniyata evopajāyate; tathaivārthasāmarthyabhāvinā'dhyakṣeṇa viṣayīkriyamāṇo TBV-SD 165,40 vyavahārapathamavatāryate kibhitaretarābhāvakalpanayā ? na kiñcit, kevalaṃ svasāmagrītaḥ svasvabhāvani- TBV-SD 166,01 yatotpattireva parāsattvātmakatvavyatirekeṇa nopapadyate, svasvarūpaniyatapratibhāsanaṃ ca parābhāvātma- TBV-SD 166,02 katvapratibhāsanameva | ata eva “svakīyarūpānubhāvānnānyato'nyanirākriyā” itye- TBV-SD 166,03 tadapi sadasadātmakavastupratibhāsamantareṇānupapannameva | yadā hi pāramārthikapararūpavyāvṛttimat TBV-SD 166,04 tatsvarūpamadhyakṣe pratibhāti tadā svarūpameva paratastasya bhedaḥ, tadgrahaṇameva cādhyakṣatastadbhedagraha- TBV-SD 166,05 ṇam; anyathā pāramārthikaparāsattvābhāve svasattvavat parasattvātmakatvaprasaṅgānna tatsvarūpameva TBV-SD 166,06 bhedaḥ, nāpi satpratibhāsanameva bhedapratibhāsanaṃ syāt | TBV-SD 166,07 ata evānyāpohasya padārthātmakatve'parāparābhāvakalpanayā nānavasthā | nāpi paragrahaṇamanta- TBV-SD 166,08 reṇa tadbhedagrahaṇābhāvāditaretarāśrayatvād bhedāgrahaṇam | na cā'bhāvasya tucchatayā sahakāribhira- TBV-SD 166,09 nupakāryasya jñānājanakatvam; nāpi bhāvā'bhāvayoranupakāryopakārakatayā'saṃbandhaḥ, bhāvābhāvātma- TBV-SD 166,10 kasya padārthasya svasāmagrīta utpannasya pratyakṣe tathaiva pratibhāsanāt | na cā'sadākārāvabhāsasya TBV-SD 166,11 mithyātvam, sadākārāvabhāse'pi tatprasaṅgāt | na cā'sadavabhāsasyābhāvaḥ, anyaviviktāvabhāsa- TBV-SD 166,12 syānubhavasiddhatvāt; viviktatā cāsyā'bhāvarūpatvāt, tasyāśca svasattvāt kathañcidabhinnatayā TBV-SD 166,13 tadvad jñānajanakatvenādhyakṣe pratibhāsamānāyā anyaparihāreṇa tatraiva pravṛttyādivyavahārahetutvād TBV-SD 166,14 bhedā'bhedaikāntapakṣasyoktadoṣatvāt kathañcidbhedābhedapakṣasya parihṛtavirodhatvānna sadasadrūpatve TBV-SD 166,15 svadeśādāvapyanupalabdhiprasaṅgādidoṣaḥ | TBV-SD 166,16 yaccoktam ‘evamātmano'pi nityatvameva sukha — duḥkhādestadguṇatvena tato'rthāntarasya vināśe'pya- TBV-SD 166,17 vināśāt’ ityādi, tat prāk pratikṣiptam | yadapi ‘kāryāntareṣu cakartṛtvaṃ na pratiṣidhyate’ ityādi, TBV-SD 166,18 tadapyasāram; ekāntapakṣe kāryakartṛtvasyaivāsambhavāt | yacca ‘na cānekāntabhāvanāto viśi- TBV-SD 166,19 ṣṭaśarīralābhe pratibandhaḥ’ ityādi, tanna pratisamādhānamarhati anabhyupagatopālambhamātratvāt | yacca TBV-SD 166,20 ‘muktāvapyanekānto na vyāvartate’ iti, tadiṣyate eva; svasattvādinā muktatve'pyanyasattvādinā amukta- TBV-SD 166,21 tvasyeṣṭatvāt; anyathā tasya muktatvameva na syāt iti pratipāditatvāt | TBV-SD 166,22 yadapi ‘anekānta’ ityādi, tadapyasaṅgatam; anantadharmādhyāsitavastusvarūpamanekāntaḥ | na TBV-SD 166,23 ca svarūpamaparadharmāntarāpekṣamabhyupagamyate yena tatra rūpāntaropakṣepeṇānavasthā preryeta; tadapekṣatve TBV-SD 166,24 padārthasvarūpavyavasthaivotsīdet, aparāparadharmāpekṣatvena pratiniyatāpekṣadharmasvarūpasyaivāvyavasthiteḥ | TBV-SD 166,25 tataścaikāntasyāpi kathaṃ vyavasthā ? tathāhi — sadādirūpataivaikāntaḥ tatraikāntābhyupagame'paraṃ sadādirūpaṃ TBV-SD 166,26 prasaktam, tatrāpyaparamiti pareṇāpi vaktuṃ śakyam | atha pararūpānapekṣaṃ sattvāditvamevaikāntaḥ TBV-SD 166,27 tarhyanantadharmādhyāsitavastusvarūpamapyanekāntaḥ kiṃ na syāt ? na cāparatadrūpābhāve vastunaḥ svarū- TBV-SD 166,28 pamanyathā bhavati; anyathā aparasattvādyabhāve sattvāderapyanyathātvaprasaktirityalaṃ durmativispandite- TBV-SD 166,29 ṣūttarapradānaprayāsena | ‘ātmaikatvajñānāt’ ityādigranthastu siddhasādhyatayā na samādhānamarhati | TBV-SD 166,30 yathoktamuktimārgajñānāderaparasya tadupāyatvenābhyupagamyamānasya pramāṇabādhitatvena mithyārūpatvānna TBV-SD 166,31 tatsādhakatvamityalamatiprasaṅgena | TBV-SD 166,32 tat sthitametat ‘anupamasukhādisvabhāvāmātmanaḥ kathañcidavyatiriktāṃ sthitimupagatānām’ iti ||