Tattvārtha with Rājavārttika and VyākhyāDigitized print edition: Capture of Mahendrakumar's 1999 editionTattvārtharājavārttikavyākhyāTattvārtharājavārttikaTattvārthaDigital textresource created byH. TrikhaPublished within the Digital Corpus of Vidyānandin's Works at www.dipal.org/dcv under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International LicenseOctober 31, 2026Akalaṅkdeva-viracitaṃ Tattvārthavārtikam (Rājavārtikam) hindīsārasahitam. 2 vols. sampādaka: Mahendrakumār Jain. (Jñānapīṭha Mūrtidevī Jaina Granthamālā: Saṃskṛta Grantha 10, 20). [1953], 5th edition New Delhi: Bharatiya Jnanpith 1999.This resource reflects the texts of the T­a­ttvā­rtha­, T­a­ttvā­rtha­rā­ja­vā­rtti­ka and T­a­ttvā­rtha­rā­ja­vā­rtti­ka­vyā­khyā and is published alongside other digital resources for these works (see TA, TARV and TARVV). The resource at hand renders the specific texts of the edition by Mahendrakumar Jain (MK) in 1999. As a digitized print edition (p) this resource preserves specific editorial features, i.e., page and line breaks, notes, as well as the rendering of text in the center and in bold script, etc. Main steps in the preparation: 2019: Diplomatic capture of Mahendrakumar Jains's edition by Aurochana, Auroville, India2020: xml-resource by Thomas Malten2026: TEI-resource by Himal Trikha2026: Integration DCV by Himal TrikhaH. Trikha created this resource during his occupations at the Institutes for South Asian, Tibetan and Buddhist Studies, University of Vienna, and for the Cultural and Intellectual History of Asia, Austrian Academy of Sciences. Substantial work was done in the project “Perspectivism and intertextuality in Vidyānandin’s works,” funded by the Austrian Science Fund (FWF Schrödinger project J 3880-G24). Trikha is especially grateful to Thomas Malten for organizing the capture of the printed edition and the intial xml-encoding. Empty square brackets have been silently removed. Only some of MK's additions to the text in square brackets (ana="addition-of-text") have been accepted. ana="suggested-readings" in round brackets have not been accepted-210 instances of quotation mark have been embedded in the q-tag, 962 remain to be worked on.As of October 2026, the structure of the document ist wanting in terms of semantic consistence, because the document was digitized unsatisfactory. Linebreaks in noteblock and indexes could not be identified. The structure serves human readability (TARVV-MK-p) and the extraction of plain text (TARVV-MK-t).Line numbers here refer to the n-th number of a line from the beginning of the page. In the printed edition the line numbers in the margin of a page, however, are not immaculate, see e.g. p. 3, where the actual line number 19 is referred to as number 20 in the margin. Excluded in printed edition: backExcluded in plain text: ref, type=note-block-container, type=note-block-page-foot, notetype=inline-remark, notetype=inline-reading-suggestionnotetype=work-with-parallel, notetype=not-accepted, noteana=not-accepted, Non-accepted notes are indicted with brackets in full text. All such remarks are removed in plain-text. Accepted notes (ana="accepted", e.g., type="text-addition"), are indicated in full text with css-induced round-brackets. In plain text such brackets are not induced, the text-addtion therefore appear as part of the attestations' text. '\*' => ''Remove the Asterisk indicating Quotations '\x{201C}|\x{201D}' => ''Remove special Quotationmarks References in the left margin pertain to page and line of Mahendrakumār's edition. Text in square brackets indicate references to parallel works and suggested additions to the text. Text in round brackets indicate Mahendrakumar's suggested readings.References indicate page and line and the number of the Rājavārttika of Mahendrakumār's edition. Text of the Tattvārtha and the Rājavārttika is rendered in a lighter color. References indicate page and line and the number of the Rājavārttika of Mahendrakumār's edition. Text of the Tattvārtha is rendered in a lighter color. References in the left margin pertain to the number of the Sūtra in Mahendrakumār's edition. १ श्री­म­द्भ­ट्टा­क­ल­ङ्क­दे­व­वि­र­चि­तं त­त्त्वा­र्थ­वा­र्ति­क­म् प्रणम्य स­र्व­वि­ज्ञा­न­म­हा­स्प­द­मु­रु­श्रि­य­म् । १नि­र्धू­त­क­ल्म­षं वीरं वक्ष्ये त­त्त्वा­र्थ­वा­र्ति­क­म् ॥ १ ॥ श्रे­यो­मा­र्ग­प्र­ति­पि­त्सा­त्म­द्र­व्य­प्र­सि­द्धेः । १ । उ­प­यो­ग­स्व­भा­व­स्या­त्म­नः श्रेयसा यो­क्ष्य­मा­ण­स्य प्रसिद्धौ सत्यां त­न्मा­र्ग­प्र­ति­पि­त्सो­त्प­द्य­ते । कथम् ? ०५चि­कि­त्सा­वि­शे­ष२प्र­ति­प­त्ति­व­त् । २ । यथा व्या­धि­नि­वृ­त्ति­ज­फ­ल­श्रे­य­सां यो­क्ष्य­मा­ण­स्य चिकि- त्स्यस्य प्रसिद्धौ चि­कि­त्सा­मा­र्ग­वि­शे­ष­प्र­ति­पि­त्सो­त्प­द्य­ते तथा आ­त्म­द्र­व्य­प्र­सि­द्धौ श्रे­यो­मा­र्ग­प्र­ति- पित्सेति । तस्मात् सा­धी­य­सी मो­क्ष­मा­र्ग­व्या­ख्या स्वा­य­म्भ­वी­ति । किञ्च, स­र्वा­र्थ­प्र­धा­न­त्वा­त् । ३ । सं­सा­रि­णः पु­रु­ष­स्य स­र्वे­ष्व­र्थे­षु मोक्षः प्र­धा­न­म्­, प्रधाने च कृतो यत्नः फ­ल­वा­न् भवति त­स्मा­त्त­न्मा­र्गो­प­दे­शः कार्यः त­द­र्थ­त्वा­त् । १०मो­क्षो­प­दे­शः पु­रु­षा­र्थ­प्र­धा­न­त्वा­दि­ति चेत्; न; जि­ज्ञा­स­मा­ना­र्थि­प्र­श्ना­पे­क्षि­प्र­ति­व­च­न­स­द्भा- वात् । ४ । आह मो­क्षो­प­दे­श एव कार्यो न मा­र्गो­प­दे­शः । कस्मात् ? पु­रु­षा­र्थ­प्र­धा­न­त्वा­त् । स­र्व­श्रे­यो- भ्यः पुंसो मोक्ष एव परं श्रेयः आ­त्य­न्ति­का­नु­प­म­श्रे­य­स्त्वा­दि­ति­; तन्न; जि­ज्ञा­स­मा­ना­र्थि­प्र­श्ना­पे­क्षि- प्र­ति­व­च­न­स­द्भा­वा­त् । योऽसौ ३मो­क्षे­णा­र्थी जि­ज्ञा­स­मा­नः स मा­र्ग­मे­व पृ­ष्ट­वा­न् न मो­क्ष­म्­, अतस्त- न्मा­र्गो­प­दे­श एव न्याय्यः । १५मो­क्ष­मे­व क­स्मा­न्ना­प्रा­क्षी­दि­ति चेत् ? न; का­र्य­वि­शे­ष­स­म्प्र­ति­प­त्तेः । ५ । स्या­दे­त­त् — अयं प्रष्टा मो­क्ष­मे­व कस्मान्न पृ­ष्ट­वा­न् कै­म­र्थ­क्या­न्मा­र्गं पृ­ष्ट­वा­नि­ति ? तन्न; का­र्य­वि­शे­ष­स­म्प्र­ति­प­त्तेः । मो­क्ष­का­र्यं प्रति सर्वेषां स­द्वा­दि­नां ४स­म्प्र­ति­प­त्ते­र्न कारणं प्रति । कारणं तु प्रति वि­प्र­ति­प­त्तिः­, पा­ट­लि­पु­त्र­मा­र्ग­वि­प्र­ति­प­त्ति­व­त् । ६ । यथा केचित् पुरुषा ना­ना­दि­ग्भा­गा­पे­क्षि­षु मार्गेषु वि­प्र­ति­प­द्य­न्ते न पा­ट­लि­पु­त्रे प्रा­प्त­व्ये­, तथा मो­क्ष­का­र्यं प्र­ति­प­द्य २०त­द­र्थ­मा­दृ­ताः सर्वे स­द्वा­दि­न­स्त­त्का­र­णे­षु५ वि­प्र­ति­प­द्य­न्ते । त­द्य­था­, ६के­चि­त्ता­व­दा­हुः — ज्ञा­ना­दे­व मोक्ष इति । ७अपर आहुः — ज्ञा­न­वै­रा­ग्या­भ्या­मि­ति । प­दा­र्था­व­बो­धो ज्ञा­न­म्­, वि­ष­य­सु­खा­न- भि­ष्व­ङ्ग­ल­क्ष­णं वै­रा­ग्य­मि­ति । ८अपर आहुः — क्रियात एव मोक्ष इति *­“­नि­त्य­क­र्म­हे­तु­कं नि­र्वा­ण­म्­” इति व­च­ना­त् । किञ्च, १निर्धौत — मुº, आº, बº, दº । २ — ष­प्र­वृ­त्ति — मुº, आº, बº, दº । ३मो­क्षे­णा­र्थि जि — मुº, आº, बº, दº । ४स­म्प्र­ति­प­त्ति­र्नं मुº, आº, बº, दº । ५ज्ञा­न­चा­रि­त्रा­दि­षु — सम्पाº । ६नै­या­यि­काः — सम्पाº । ७यो­ग­द­र्श­नि­नः — सम्पाº । ८मी­मां­स­काः — सम्पाº । २ प­रा­भि­प्रा­य­नि­वृ­त्त्य­श­क्य­त्वा­त् । ७ । न च परस्य प्रष्टुः प्र­श्ना­भि­प्रा­यो­ऽ­स्म­दा­दि­भिः शक्यो नि­व­र्त­यि­तुं ‘मा प्रा­क्षी­र्मा­र्गं मोक्षं पृच्छ’ इति१, भि­न्न­रु­चि­त्वा­ल्लो­क­स्य । क­ल्प­ना­भे­दा­त्त­द्वि­प्र­ति­प­त्ति­रि­ति चेत्; न; क­र्म­वि­प्र­मो­क्ष­सा­मा­न्या­त् । ८ । आह — न मोक्षं प्रति स­म्प्र­ति­प­त्ति­र­स्ति किन्तु वि­प्र­ति­प­त्ति­रे­व । कस्मात् ? क­ल्प­ना­भे­दा­त् । २अ­न्ये­ऽ­न्य­था­ल­क्ष­णं ०५मोक्षं प­रि­क­ल्प­य­न्ति — ‘­रू­प­वे­द­ना­सं­ज्ञा३संस्कार४वि­ज्ञा­न­प­ञ्च­क­स्क­न्ध­नि­रो­धा­द­भा­वो मोक्षः’ इति । ‘­गु­ण­पु­रु­षा­न्त­रो­प­ल­ब्धौ प्र­ति­स्व­प्न­लु­प्त­वि­वे­क­ज्ञा­न­व­त् अ­न­भि­व्य­क्त­चै­त­न्य­स्व­रू­पा­व­स्था मोक्षः’ इ­त्य­प­रे५ । ‘­बु­द्धि­सु­ख­दुः­खे­च्छा­द्वे­ष­प्र­य­त्न­ध­र्मा­ध­र्म­सं­स्का­र­न­वा­त्म­गु­णा­त्य­न्तो­च्छे­दो मोक्षः’ इत्यन्ये६ । तस्मात् क­ल्प­ना­भे­दा­त् मोक्षं प्रति वि­प्र­ति­प­त्ति­रि­ति­; तन्न; क­र्म­वि­प्र­मो­क्ष­सा­मा­न्या­त् । सर्वेषां हि प्र­वा­दि­नां यां ता­म­व­स्थां प्राप्य कृ­त्स्न­क­र्म­वि­प्र­मो­क्ष एव मो­क्षो­ऽ­भि­प्रे­त इति १०आ­स्मा­की­न­स­म­या­वि­रो­धा­त् मो­क्ष­का­र्यं प्रति स­म्प्र­ति­प­त्तिः । का­र्य­वि­शे­षो­प­ल­म्भा­त् का­र­णा­न्वे­ष­ण­प्र­वृ­त्ति­रि­ति चेत्; न; अ­नु­मा­न­त­स्त­त्सि­द्धे­र्घ­टी­य­न्त्र- भ्रा­न्ति­नि­वृ­त्ति­व­त् । ९ । आह — का­र्य­वि­शे­ष­मु­प­ल­भ्य लौकिकाः का­र­णा­न्वे­ष­णं प्रति आ­द्रि­य­न्ते यथा ज्व­रा­दि­रो­ग­द­र्श­ना­त्त­त्का­र­णा­न्वे­ष­णे भिषक् प्र­व­र्त­ते चि­कि­त्सा­प्र­सि­द्ध्य­र्थं तथा मो­क्ष­द­र्श­ना- त्त­त्का­र­णा­न्वे­ष­णं न्याय्यम् । न चासौ दृ­श्य­ते­, त­स्मा­न्मो­क्ष­का­र­णा­न्वे­ष­णा­भा­व इति; तन्न; १५अ­नु­मा­न­त­स्त­त्सि­द्धेः । प्र­त्य­क्ष­तो­ऽ­नु­प­ल­भ्य­मा­न­स्या­पि मो­क्ष­का­र्य­स्या­नु­मा­न­त उ­प­ल­ब्धौ मो­क्ष­का­र- णा­न्वे­ष­णं युक्तं घ­टी­य­न्त्र­भ्रा­न्ति­नि­वृ­त्ति­व­त् । यथा ब­ली­व­र्द­प­रि­भ्र­म­णा­पा­दि­ता­र­ग­र्त­भ्रा­न्तिं घ­टी­य­न्त्र­भ्रा­न्ति­ज­नि­कां ब­ली­व­र्द­प­रि­भ्र­म­णा­भा­वे चा­र­ग­र्त­भ्रा­न्त्य­भा­वा­द् घ­टी­य­न्त्र­भ्रा­न्ति­नि­वृ­त्तिं च प्र­त्य­क्ष­त उ­प­ल­भ्य सा­मा­न्य­तो­दृ­ष्टा­द­नु­मा­ना­द् ब­ली­व­र्द­तु­ल्य­क­र्मो­द­या­पा­दि­तां च­तु­र्ग­त्य­र- ग­र्त­भ्रा­न्तिं शा­री­र­मा­न­स­वि­वि­ध­वे­द­ना­घ­टी­य­न्त्र­भ्रा­न्ति­ज­नि­कां प्र­त्य­क्ष­त उ­प­ल­भ्य ज्ञा­न­द­र्श­न­चा­रि- २०७त्रा­ग्नि­नि­र्द­ग्ध­स्य कर्मण उ­द­या­भा­वे च­तु­र्ग­त्य­र­ग­र्त­भ्रा­न्त्य­भा­वा­त् सं­सा­र­घ­टी­य­न्त्र­भ्रा­न्ति­नि­वृ­त्त्या भ­वि­त­व्य­मि­त्य­नु­मी­य­ते । यासौ सं­सा­र­घ­टी­य­न्त्र­भ्रा­न्ति­नि­वृ­त्तिः स एव मोक्ष इति । त­स्मा­द­नु- मानतो मो­क्ष­का­र्य­सि­द्धे­र­ध्य­व­स्या­मो मो­क्ष­का­र­णा­न्वे­ष­णं न्या­य्य­मि­ति । किञ्च, स­र्व­शि­ष्ट­स­म्प्र­ति­प­त्तेः । १० । सर्वे शिष्टाः प्र­त्य­क्ष­तो­ऽ­नु­प­ल­भ्य­मा­न­स्या­पि मो­क्ष­का­र्य­स्या­नु- मा­ना­द­स्ति­त्व­म­भ्यु­पे­त्य प्र­ति­नि­य­त­मो­क्ष­का­र­णे­षु प्र­य­त­न्ते । किञ्च, २५आ­ग­मा­त्त­त्प्र­ति­प­त्तेः । ११ । प्र­त्य­क्ष­तो­ऽ­नु­प­ल­भ्य­मा­नो­ऽ­पि मोक्षः आ­ग­मा­द­स्ती­ति नि­श्ची­य­ते । कथम् ? सू­र्या­च­न्द्र­म­सो­र्ग्र­ह­ण­व­त् । १२ । यथा सू­र्या­च­न्द्र­म­सो­र्ग्र­ह­ण­म­मु­ष्यां वे­ला­या­म् अमुना वर्णेन अमुना ८दि­ग्वि­भा­गे­न स­र्व­ग्रा­सि न­वे­त्ये­व­मा­दि सां­व­त्स­रै­र­प्र­त्य­क्ष­म­पि आ­ग­मा­ज्ज्ञा­य­ते तथा मो­क्षो­ऽ­पी­ति । किञ्च, ३०स्व­स­म­य­वि­रो­धा­त्९ । १३ । ‘­अ­प्र­त्य­क्ष­त्वा­त् मोक्षो नास्ति’ इति यस्य मतं तस्य स्व- १०स­म­य­वि­रो­धो भवति । सर्वे हि स­म­य­वा­दि­नो मो­क्षा­दी­न­र्था­न­प्र­त्य­क्षा­न­भि­वा­ञ्छ­न्ति । ब­न्ध­का­र­णा­नि­र्दे­शा­द­यु­क्त­मि­ति चेत्; न; मि­थ्या­द­र्श­ना­दि­व­च­ना­त् । १४ । स्या­दे­त­त् — अन्यत्र१११ — ति चेन्न भि — मुº, आº, बº, दº । २बौद्धाः । “­प्र­दी­प­स्ये­व निर्वाणं वि­मो­क्ष­स्त­स्य चेतसः । ” — प्र­मा­ण­वा­ति­का­ल­º१ । ४५ । ३नि­मि­त्तो­द्ग्र­ह­णा­त्म­कं वि­क­ल्प­वि­ज्ञा­न­म् — सम्पाº । ४रा­ग­द्वे­षा­दि — सम्पाº । ५सांख्याः । “तदा द्रष्टुः स्व­रू­पे­ऽ­व­स्था­न­म्­” — यो­ग­सू­º१ । ३ । ६वै­शे­षि­काः । “नवा- ३५ना­मा­त्म­वि­शे­ष­गु­णा­ना­म­त्य­न्तो­च्छि­त्ति­र्मो­क्षः । ” — प्रशº व्योº पृº ६३८ । ७ — त्रान्निर्द — मुº, आº, बº, दº । ८दि­ग्भा­गे­न मुº, आº, बº, दº । ९ — विरोधः मुº, आº, बº, दº । १०अ­ग­म­वि­रो­धः — सम्पाº । ११सां­ख्या­दि­शा­स्त्रे­षु — सभ्पाº । ३ ब­न्ध­का­र­ण­नि­र्दे­शः कृतः *­“­वि­प­र्य­या­द् बन्धः”[सांख्य काº ४४] इत्यादिः१, इह तु न कृतः, ततो मो­क्ष­का­र­ण­नि­र्दे­श­स्या­यु­क्ति­रि­ति­; तन्न; मि­थ्या­द­र्श­ना­दि­व­च­ना­त् । वक्ष्यते एतत् — *­“­मि­थ्या- द­र्श­ना­वि­र­ति­प्र­मा­द­क­षा­य­यो­गा ब­न्ध­हे­त­वः । ”[तº सूº८ । १] इति । ब­न्ध­पू­र्व­क­त्वा­न्मो­क्ष­स्य प्राक् त­त्का­र­ण­नि­र्दे­श इति चेत्; न, आ­श्वा­स­ना­र्थ­त्वा­त् । १५ । ०५स्या­दा­रे­का — प्रा­ङ्मो­क्ष­का­र­ण­नि­र्दे­शा­द् ब­न्ध­का­र­ण­नि­र्दे­शो न्याय्यः यतो ब­न्ध­पू­र्व­को मोक्ष इति; तन्न; आ­श्वा­स­ना­र्थ­त्वा­त् । कथम् ? ब­न्ध­न­ब­द्ध­व­त् । १६ । यथा का­रा­ब­न्ध­न­ब­द्धः प्राणी ब­न्ध­का­र­ण­श्र­व­णा­द् बिभेति मोक्ष- का­र­ण­श्र­व­णा­दा­श्व­सि­ति­, तथा अ­ना­दि­सं­सा­र­का­रा­व­रु­द्ध आत्मा प्र­थ­म­मे­व ब­न्ध­का­र­ण- श्र­व­णा­त् मा भैषीत् मो­क्ष­का­र­ण­श्र­व­णा­च्च क­थ­मा­श्वा­सं या­या­दि­ति प्रथमं ब­न्ध­का­र­ण­म­नु­क्त्वा १०मो­क्ष­का­र­णो­प­दे­शः कृतः । किञ्च, मि­थ्या­वा­दि­प्र­णी­त­मो­क्ष­का­र­ण­नि­रा­क­र­णा­र्थं वा । १७ । मि­थ्या­वा­दि­प्र­णी­तै­क­द्वि­मो­क्ष- का­र­ण­नि­रा­क­र­णा­र्थो­ऽ­य­मा­र्ह­तो मो­क्ष­का­र­ण­नि­र्दे­श आदौ कृतः, ‘­त्र­य­मे­त­त् संगतं मो­क्ष­मा­र्गो नैकशो द्विशो वा’ इति । अतो वि­प­र्य­य­मा­त्र­प्र­भ­वां सं­सा­र­प्र­क्रि­यां प­रि­क­ल्प्य ज्ञा­न­वि­शे­षा­त्त­द्वि­नि­वृ­त्ति­रि­त्ये­व­मा- १५द्य­ने­क­मि­थ्या­वा­दि­प्र­णी­त­म­त­नि­वृ­त्त­ये त्रै­वि­ध्य­वि­जृ­म्भि­त­मो­क्ष­का­र­ण­प्र­द­र्श­ना­र्थ­मा­ह — स­म्य­ग्द­र्श­न­ज्ञा­न­चा­रि­त्रा­णि मो­क्ष­मा­र्गः ॥ १ ॥ २इति । अपरे ‘­आ­रा­ती­य­पु­रु­ष३श­क्त्य­पे­क्ष­त्वा­त्सि­द्धा­न्त­प्र­क्रि­या­ऽ­ऽ­वि­ष्क­र­णा­र्थं मो­क्ष­का­र­ण­नि­र्दे­श­स­म्ब- न्धेन शा­स्त्रा­नु­पू­र्वीं र­च­यि­तु­म­न्वि­च्छ­न् इ­द­म­वो­च­त्­’ इ­त्या­च­क्ष­ते । नात्र शि­ष्या­चा­र्य्य­स­म्ब­न्धो वि­व­क्षि­तः । किन्तु सं­सा­र­सा­ग­र४नि­म­ग्ना­ने­क­प्रा­णि­ग­णा­भ्यु­ज्जि­ही­र्षां प्र­त्या­गू­र्णः५ ‘­अ­न्त­रे­ण मोक्ष- २०मा­र्गो­प­दे­शं हि­तो­प­दे­शो ६दुः­ष्प्रा­पः­’ इति निश्चित्य मो­क्ष­मा­र्गं व्या­चि­ख्या­सु­रि­द­मा­ह७ । प्र­णि­धा­न­वि­शे­षा­हि­त­द्वै­वि­ध्य­ज­नि­त­व्या­पा­रं त­त्त्वा­र्थ­श्र­द्धा­नं स­म्य­ग्द­र्श­न­म् । १ । प्रणिधा- नम् उ­प­यो­गः प­रि­णा­मः८ इ­त्य­न­र्था­न्त­र­म् । ९ये­ना­र्थो­ऽ­र्था­न्त­रा­द्वि­शे­ष्य­ते यो वा­ऽ­र्था­न्त­र­ग- ता­त्प­र्या­या­द्१० वि­शि­ष्य­ते स वि­शे­षः­, वि­शि­ष्टि­र्वा वि­शे­षः­, प्र­णि­धा­न­मे­व विशेषः प्र­णि­धा­न- वि­शे­षः­, प्र­णि­धा­न­स्य वा विशेषः प्र­णि­धा­न­वि­शे­षः११ । आ­हि­त­म् आ­त्म­सा­त्कृ­तं प­रि­गृ­ही­त­म् इत्य- २५न­र्था­न्त­र­म् । वि­ध­यु­व­त­ग­त­प्र­का­राः स­मा­ना­र्थाः । नि­स­र्गा­धि­ग­म­भे­दा­द् द्वौ वि­धा­व­स्ये­ति द्वि­वि­ध­म्­, द्वि­वि­ध­स्य भावः कर्म वा द्वै­वि­ध्य­म् । प्र­णि­धा­न­वि­शे­षे­णा­हि­तं प्र­णि­धा­न­वि­शे­षा­हि­त­म् । प्रणि- धा­न­वि­शे­षा­हि­तं द्वै­वि­ध्य­म­स्य प्र­णि­धा­न­वि­शे­षा­हि­त­द्वै­वि­ध्य­म् । जनितः प्रा­दु­र्भा­वि­तः­, व्यापृति- र्व्यापारः अ­र्थ­प्रा­प­ण­स­म­र्थः क्रि­या­प्र­यो­गः । जनितो व्या­पा­रो­ऽ­स्य ज­नि­त­व्या­पा­र­म् । कश्चास्य व्यापारः ? इह अ­न्त­र्द­र्श­न­मो­हो­प­श­म­क्ष­य­क्ष­यो­प­श­म­प­र्या­य­प­रि­णा­मा­द् बा­ह्य­प­रि­णा­म­का­र­णा­पा- ३०दिताद् आत्मनो जी­वा­दि­प­दा­र्थ­वि­चा­र­वि­ष­यो­ऽ­धि­ग­मो नि­स­र्ग­श्च व्यापारः । प्र­णि­धा­न­वि­शे­षा- १ — दि इ — मुº, आº, बº, दº । २‘­इ­ति­’ नास्ति आº । ३ — ष स­व्य­पे­क्ष — ताº । ४ — गरेनि ताº, श्रº, दº । ५उद्यतः । ६तुलना — “नर्ते च मो­क्ष­मा­र्गा­द् हि­तो­प­दे­शो­ऽ­स्ति जगति कृ­त्स्ने­ऽ­स्मि­न् । ” — तº, भाº, काº ३१ । ७तत्र स­म्य­ग्द­र्श­न­स्य का­र­ण­भे­द­ल­क्ष­णा­नां व­क्ष्य­मा­ण­त्वा­दि­ह उ­द्दे­श­मा­त्र­मा­ह । ८वि­शु­द्ध­म­ध्य­व­सा­य­मि­त्य­र्थः । ९सा­स्ना­दि­म­त्त्वा­दि­ना गवादिः अश्वादेः । १०के­स­रा­देः । ११प­रो­प­दे­शा­न- पे­क्ष­त्व­मि­ति­या­व­त् । ४ हि­त­द्वै­वि­ध्य­मे­व ज­नि­त­व्या­पा­रं प्र­णि­धा­न­वि­शे­षा­हि­त­द्वै­वि­ध्य­ज­नि­त­व्या­पा­रं त­त्त्वा­र्थ­श्र­द्धा­नं सम्य- ग्द­र्श­न­म् । अस्यार्थ उ­त्त­र­त्र वक्ष्यते । १न­य­प्र­मा­ण­वि­क­ल्प­पू­र्व­को जी­वा­द्य­र्थ­या­था­त्म्या­व­ग­मः स­म्य­ग्ज्ञा­न­म् । २ । नयौ च प्रमाणे च न­य­प्र­मा­णा­नि­, तेषां विकल्पाः न­य­प्र­मा­ण­वि­क­ल्पाः । द्वौ नयौ द्र­व्या­र्थि­कः प­र्या­या­र्थि­क­श्च­, द्वे प्रमाणे ०५प्रत्यक्षं परोक्षं च, तेषां विकल्पा नै­ग­मा­द­यो म­त्या­द­य­श्च वक्ष्यन्ते । पू­र्व­श­ब्द­स्त­त्का­र­ण­वा­ची । न­य­प्र­मा­ण­वि­क­ल्प­पू­र्व­को न­य­प्र­मा­ण­वि­क­ल्प­हे­तु­क इत्यर्थः । येन येन प्र­का­रे­ण जी­वा­द­यः पदार्था अ­व­स्थि­ताः तेन ते­ना­व­ग­मः जी­वा­द्य­र्थ­या­था­त्म्या­व­ग­मः स­म्य­ग्ज्ञा­न­म् । मो­ह­सं­श­य­वि­प­र्य­य- नि­वृ­त्त्य­र्थं स­म्य­ग्वि­शे­ष­ण­म् । २सं­सा­र­का­र­ण­वि­नि­वृ­त्तिं प्र­त्या­गू­र्ण­स्य ज्ञा­न­व­तो ३बा­ह्या­भ्य­न्त­र­क्रि­या­वि­शे­षो­प­र­मः४ सम्यक्- १०चा­रि­त्र­म् । ३ । संसारः प­ञ्च­वि­धः द्र­व्य­क्षे­त्र­का­ल­भ­व­भा­व­प­रि­व­र्त­न­भे­दा­त् । तस्य कारणं कर्म अ­ष्ट­वि­ध­म्­, तस्य वि­शे­षे­णा­त्य­न्ति­की निवृत्तिः सं­सा­र­का­र­ण­वि­नि­वृ­त्तिः­, तां प्र­त्या­गू­र्ण­स्यो­द्य- तस्य, ज्ञा­न­व­त इति प्र­शं­सा­यां मतुः, यथा रू­प­वा­नि­ति प्र­शं­सा­यु­क्त­स्य सत्ता कथ्यते । नहि कस्य- चिद्रूपं नास्ति, प्रशस्तं तु नास्ति, तथा ज्ञा­न­म­स्या­स्ती­ति ज्ञा­न­वा­नि­ति प्र­शं­सा­यु­क्त­स्य सत्ता कथ्यते । न क­स्य­चि­ज्ज्ञा­नं नास्ति सर्व एवात्मा ज्ञा­न­वा­न् चै­त­न्या­त्­, मि­थ्या­द­र्श­नो­द­ये वि­प­री­ता­र्थ- १५ग्रा­हि­त्वा­त् मि­थ्या­दृ­ष्टि­र­ज्ञः­, त­द­भा­वे या­था­त्म्ये­ना­र्थ­वि­भा­व­ना­त् स­म्य­ग्दृ­ष्टिः प्र­श­स्त­ज्ञा­नः­, तस्य ज्ञा­न­व­तः । क्रिया क्रि­या­न्त­रा­द्वि­शि­ष्य­ते येन स वि­शे­षः­, वि­शि­ष्टि­र्वा विशेषः । स द्विविधो बाह्य आ­भ्य­न्त­र­श्चे­ति । बाह्यो वाचिकः का­यि­क­श्च बा­ह्ये­न्द्रि­य­प्र­त्य­क्ष­त्वा­त्­, आ­भ्य­न्त­रो मानसः छ­द्म­स्था­प्र­त्य­क्ष­त्वा­त्­, त­स्यो­प­र­मः स­म्य­क्चा­रि­त्र­मि­त्यु­च्य­ते५ । स पुनः प­र­मो­त्कृ­ष्टो भवति वी­त­रा­गे­षु य­था­ख्या­त­चा­रि­त्र­सं­ज्ञ­कः । आ­रा­ती­ये­षु सं­य­ता­सं­य­ता­दि­षु सू­क्ष्म­सा­म्प­रा­यि- २०कान्तेषु प्र­क­र्षा­प्र­क­र्ष­यो­गी भवति । ज्ञा­न­द­र्श­न­योः क­र­ण­सा­ध­न­त्वं क­र्म­सा­ध­न­श्चा­रि­त्र­श­ब्दः । ४ । ज्ञानं द­र्श­न­मि­ति करण- सा­ध­ना­वे­तौ शब्दौ, *­“­क­र­णा­धि­क­र­ण­योः­”[जैनेº २ । ४ । ९९] इति युटो वि­धा­ना­त् । क­र्म­सा­ध­न- श्चा­रि­त्र­श­ब्दः *­“­भू­व­दि­गृ­भ्यो णि­त्र­श्च­रे­र्वृ­त्ते­”[उ­णा­दि­º४ । १७­७­–­७८] इति कर्मणि वि­धा­ना­त् । ज्ञा­न­द­र्श­न­श­क्ति­वि­शे­ष­शु­द्धि­स­न्नि­धा­ने जी­वा­दी­न­र्था­ना­त्मा जानाति पश्यति वा येन तज्ज्ञानं दर्शनं २५च । चा­रि­त्र­मो­हो­प­श­म­क्ष­य­क्ष­यो­प­श­म­स­द्भा­वे चर्यते तदिति चा­रि­त्र­म् । क­र्तृ­क­र­ण­यो­र­न्य­त्वा­द­न्य­त्व­मा­त्म­ज्ञा­ना­दी­नां प­र­श्वा­दि­व­दि­ति चेत्; न; त­त्प­रि­णा­मा­द- ग्निवत् । ५ । स्या­दा­रे­का — ज्ञा­न­द­र्श­न­यो­रा­त्म­द्र­व्या­द­न्य­त्व­म्­, कस्मात् ? दृ­ष्ट­त्वा­त् दे­व­द­त्त­प­र- शु­व­दि­ति­; तन्न; कि का­र­ण­म् ? त­त्प­रि­णा­मा­द­ग्नि­व­त् । यथा बा­ह्य­द्र­व्या­दि­प­ञ्च­त­य­हे­तु­स­न्नि­धा­ने सति आ­भ्य­न्त­र­प­रि­णा­म­व­शा­त् ६ते­ज­स्का­यि­क­ना­म­क­र्मो­द­या­वि­र्भा­वि­तौ­ष्ण्य­प­र्या­य आत्मा १तथैव नि­र्दे­क्ष्य­मा­ण­त्वा­त् स­म्य­ग्ज्ञा­न­ल­क्ष­ण­मि­ह नि­रु­क्ति­ल­भ्यं व्याचष्टे । २स­म्य­क्चा­रि­त्रं निरुक्ति- ३०ग­म्य­ल­क्ष­ण­मा­ह । ३वि­नि­वृ­त्तिः स­म्य­क्चा­रि­त्र­मि­त्यु­च्य­मा­ने शी­र्षो­प­हा­रा­दि­षु स्व­शी­र्षा­दि­द्र­व्य­नि­वृ­त्तिः सम्य- क्त्वा­दि­स्व­गु­ण­नि­वृ­त्ति­श्च त­न्मा­भू­दि­ति क्रि­या­ग्र­ह­ण­म् । ४ब­हिः­क्रि­या­याः का­य­वा­ग्यो­ग­रू­पा­या एव आ­भ्य­न्त­र- क्रियाया एव वा म­नो­यो­ग­रू­पा­या वि­नि­वृ­त्तिः स­म्य­क्चा­रि­त्रं मा­भू­दि­ति क्रियाया बा­ह्या­भ्य­न्त­र­वि­शे­ष­ण­म् । ला­भा­द्य­र्थं त­दृ­श­क्रि­या­वि­नि­वृ­त्ति­र­पि (­त­न्मा­भू­दि­ति सं­सा­र­का­र­ण­नि­वृ­त्तिं प्र­त्या­गू­र्ण­स्ये­ति व­च­न­म्­) नापि मि­थ्या­दृ­शः सा तद् भवति इति ज्ञा­न­व­त इति व­च­ना­त् । स­म्य­ग्वि­शे­ष­णा­दि­ह ज्ञा­ना­श्र­य­ता सं­सा­र­का­र­ण ३५वि­नि­वृ­त्ति­ता च लभ्यते । चा­रि­त्र­श­ब्दा­त् ब­हि­र­भ्य­न्त­र­क्रि­या­वि­नि­वृ­त्ति­ता स­म्य­क्चा­रि­त्र­स्य सिद्धा त­द­भा­वे त­द्भा­वा­नु­प­प­त्तेः । ५ — त्र­मु­च्य­ते ताº, आº, बº, दº । ६तैज — मुº । ५ त­त्प­रि­णा­मा­द­ग्नि­व्य­प­दे­श­भा­ग् भ­व­ति­, स ए­व­म्भू­त­न­य­व­क्त­व्य­त­या उ­ष्ण­प­र्या­या­द­न­न्यः­, तथा एवम्भू- त­न­य­व­क्त­व्य­व­शा­ज्१ ज्ञा­न­द­र्श­न­प­र्या­य­प­रि­ण­त आत्मैव ज्ञानं२ दर्शनं च त­त्स्वा­भा­व्या­त् । अ­त­त्स्वा­भा­व्ये­ऽ­न­व­धा­र­ण­प्र­स­ङ्गो­ऽ­ग्नि­व­त् । ६ । यथा अ­ग्नि­रु­ष्ण­प­र्या­ये­णा­न्य­द्र­व्या­सा­धा­र­णे­ना- व­धा­र्य­ते ‘­अ­य­म­ग्निः­’ इति, स चे­त्त­त्स्व­भा­वो न भवेत् प्र­ति­वि­शि­ष्टा­सा­धा­र­ण­प­र्या­या­भा­वा­द­ग्ने­र­न­व- ०५धा­र­ण­प्र­स­ङ्गः । तथा आ­त्म­नो­ऽ­पि ज्ञा­ना­द­न्य­त्वे­ऽ­न­व­धा­र­ण­म्­, य­तो­ऽ­य­म­न्य­द्र­व्या­सा­धा­र­ण­ज्ञा­न- पर्यायः त­त्स्व­भा­वा­त्­, त­तो­ऽ­न­न्यो द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् । स चेन्न ज्ञा­न­स्व­भा­वः स­त्ये­व­म­ज्ञः स्यात्, त­त­श्चा­स्या­न­व­धा­र­ण­प्र­स­ङ्गः । अ­र्था­न्त­रा­त् सं­प्र­त्य­य इति चेत्; न; उ­भ­या­स­त्त्वा­त् । ७ । स्या­दे­त­त् — अन्यत्वे सत्यपि ना­न­व­धा­र- णम् । कुतः ? य­स्मा­द­र्था­न्त­रा­त् सं­प्र­त्य­यः नी­ली­द्र­व्य­स­म्ब­न्धा­च्छा­टी­प­ट­क­म्ब­ला­दि­षु नी­ल­स­म्प्र­त्य- १०वत् । यथा अ­र्था­न्त­र­भू­ते­न नी­ली­द्र­व्ये­ण ३स­म्ब­द्ध­त्वा­च्छा­टी­प­ट­क­म्ब­ला­दि­षु नी­ल­स­म्प्र­त्य­यः तथा अ­र्था­न्त­र­भू­तो­ष्ण­गु­ण­स­म­वा­या­दु­ष्णो­ऽ­ग्निः­, आत्मा४चा­र्था­न्त­र­भू­त­ज्ञा­न­गु­ण­स­म­वा­या­ज्ज्ञ इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­भ­या­स­त्त्वा­त् । द­ण्ड­द­ण्डि­व­त्५ । यथा द­ण्ड­स­म्ब­न्धा­त् प्राग्दण्डी जा­त्या­दि­भि­र्ल­क्ष­णैः स्वतः सि­द्ध­त्वा­त् सन्६, द­ण्डो­ऽ­पि प्रा­ग्द­ण्डि­स­म्ब­न्धा­द्वृ­त्त­द्रा­घि­मा­दि­ना ल­क्ष­णे­न स्वतः सि­द्ध­त्वा­त् सन्, ७अतो द­ण्ड­यो­गा­द्द­ण्डी­त्ये­त­न्न्या­य्य­म्­, तथा नी­ल­द्र­व्य­यो­गा­च्छा­ट्या­दि नी­ल­मि­त्ये­त­न्न्या­य्य­म्­, १५त­थो­ष्ण­गु­ण­यो­गा­न्न प्रा­ग­ग्ने­र­न्य­द्वि­शे­ष­ल­क्ष­णं स­द्भा­व­स्य प्र­ख्या­प­क­म­स्ती­ति अ­स­न्न­ग्निः­, उष्ण- स्यापि प्रा­ग­ग्नि­यो­गा­द­स­त्त्वं नि­रा­श्र­य­गु­णा­भा­वा­त् । न चासतोः सम्बन्धो दृष्ट इष्टो वा । आत्म- नोऽपि ज्ञा­न­गु­ण­यो­गा­त् प्रा­ग­स­त्त्वं वि­शे­ष­ल­क्ष­णा­भा­वा­त् । ज्ञा­न­स्या­प्या­त्म­द्र­व्य­सं­ब­न्धा­त् प्रा­ग­स­त्त्वं नि­रा­श्र­य­गु­णा­भा­वा­त् । न­चा­स­तोः सम्बन्धो दृष्ट इष्टो वा । त­स्मा­दु­भ­या­स­त्त्वा­न्ना­र्था­न्त­रा­त् सं­प्र­त्य­यः । किञ्च, २०उ­भ­य­था­प्य­स­द्भा­वा­त् । ८ । कथम् ? ८स­र्वा­स­द्वा­दि­व­त् । ९ । इ­द­म­सि९त्वं प्रष्टव्यः — उ­ष्ण­गु­णो­गा­त् प्रागग्ना उष्ण इति ज्ञानं स्याद्वा, न वेति ? यदि प्रा­गु­ष्ण­गु­ण­यो­गा­द­ग्ना­वु­ष्ण इति ज्ञानं१० स्यात्; कै­म­र्थ­क्या­दु­ष्ण­गु­ण­यो­गः प्रार्थ्यते ? अथ नास्ति; अ­तो­ऽ­प्यु­ष्ण­ज्ञा­ना­भा­वा­त्­, अ­नु­ष्ण­स्व­भा­व­स्या­ग्नेः उ­ष्ण­गु­ण­यो­गा­दु­ष्ण इति व्य­प­दे­शा­भा­वः११ । किञ्च, २५अ­न­व­स्था­प्र­ति­ज्ञा­हा­नि­दो­ष­प्र­स­ङ्गा­त् । १० । कथम् ? स­र्व­स­त्प्र­ति­प­क्ष­वा­दि­व­त् । ११ । यथा य­द्यु­ष्ण­गु­ण­यो­गा­द­ग्नि­रु­ष्णः­; अ­थो­ष्ण­गु­णः­, केन यो­गा­दु­ष्णः ? स्व­भा­वा­दि­ति चेत्; अग्नौ को­ऽ­प­रि­तो­षः ? उ­ष्ण­त्वा­दु­ष्ण­गु­ण­स्यो­ष्ण­त्व- मिति चेत्; उ­ष्ण­त्व­स्यो­ष्ण­त्व कुतः ? स्वत एवेति चेत्; अग्नौ को­ऽ­प­रि­तो­षः ? अ­था­ग्ने­रु­ष्ण­त्वं स्वत एव मा­सि­ध­दि­ति उ­ष्ण­त्व­स्या­प्य­न्य­दु­ष्ण­त्व­म­स्ति त­स्या­प्य­न्य­दि­त्य­न­व­स्था । ३०अ­था­न­व­स्था मा­भू­दि­ति स्वत ए­वो­ष्ण­त्व­स्यो­ष्ण­त्व­म्­, ननु प्र­ति­ज्ञा­हा­निः ‘­अ­र्था­न्त­रा­त् सं­प्र­त्य­यः­’ इति । तथा यदि ज्ञा­न­गु­ण­यो­गा­दा­त्मा ज्ञः, अथ ज्ञा­न­गु­णः केन योगात् ? स्व­भा­वा­दि­ति चेत्; आत्मनि को­ऽ­प­रि­तो­षः । ज्ञा­न­त्वा­ज्ज्ञा­न­गु­ण­स्य ज्ञा­न­व्य­प­दे­श इति चेत्; ज्ञा­न­त्व­स्य ज्ञानत्वं कुतः ? स्वत एवेति चेत्; आत्मनि को­ऽ­प­रि­तो­षः ? अ­था­त्म­नो ज्ञत्वं स्वत १ — क्त­व्य­ता­व­शा — मुº, आº, बº, दº । २ — नं च दर्शनं मुº, आº, बº, दº । ३सम्बन्ध — आº, बº, मुº । ४वार्था — मुº, आº, बº । ५व्य­ति­रे­क­दृ­ष्टा­न्तो­ऽ­य­म् । ६स दण्डो मुº, आº, बº । ७सतो ३५मुº, आº, बº । ८स­र्व­स­द्वा­दि — श्रº । ९इ­द­म­स्ति­त्वं मुº, आº, बº । ‘इदं त्वं प्र­ष्ट­व्यो­ऽ­सि­’ इत्यर्थः — सम्पाº । १० — नं कै — मुº, आº, बº, दº । ११ — भावात् किञ्च ताº, मुº, आº, बº, दº । ६ एव मा­सि­ध­दि­ति ज्ञा­न­त्व­स्या­प्य­न्य­ज्ज्ञा­न­त्व­म­स्ति १त­स्या­प्य­न्य­त् त­स्या­प्य­न्य­दि­त्य­न­व­स्था । अ­था­न­व­स्था मा­भू­दि­ति स्वत एव ज्ञा­न­त्व­स्य ज्ञा­न­त्व­मि­ष्टं ननु प्र­ति­ज्ञा­हा­निः ‘­अ­र्था­न्त­रा­त् सं­प्र­त्य­यः­’ इति । किञ्च, त­त्प­रि­णा­मा­भा­वा­त् । १२ । यथा द­ण्ड­सं­ब­न्धे­ऽ­पि दण्डिनो न द­ण्ड­प­रि­णा­मः दण्डि- ०५व्य­प­दे­श­मा­त्र­प्र­ति­ल­म्भा­त्­, तथा उ­ष्ण­गु­ण­स्यो­ष्ण­त्व­सा­मा­न्य­वि­शे­ष­सं­ब­न्धे नोष्णत्वं गुण-सामान्य- वि­शे­ष­प­दा­र्थ­भे­दा­त्­, अत ‘­उ­ष्ण­त्व­वा­नु­ष्ण­गु­णः­’ इ­त्या­स­क्तं न तु ‘­उ­ष्णः­’ इति । त­थो­ष्ण­गु­ण­सं­ब­न्धे­ऽ- प्य­ग्ने­र्नो­ष्ण­त्वं द्रव्य-गु­ण­प­दा­र्थ­भे­दा­त्­, अत ‘­उ­ष्ण­वा­न­ग्निः­’ इ­त्या­स­क्तं न तु स्वयम् ‘­उ­ष्णः­’ इति । स­म­वा­या­दि­ति चेत्; न; प्र­ति­नि­य­मा­भा­वा­त् । १३ । स्या­न्म­त­म् — स­म­वा­यो ना­मा­यु­त­सि­द्ध- लक्षणः संबन्ध इ­हे­दं­बु­द्ध्य­भि­धा­न­प्र­वृ­त्ति­हे­तुः ते­नै­क­त्व­मि­व२ नीतानां व्य­प­दे­शो भवति — उष्णत्व- १०स­म­वा­या­दु­ष्णो गुणः, उ­ष्ण­गु­ण­स­म­वा­या­च्चा­ग्नि­रु­ष्ण इति; तन्न; कुतः ? प्र­ति­नि­य­मा­भा­वा­त् । उ­ष्ण­त्वो­ष्ण­गु­ण­योः अ­ग्न्यु­ष्ण­यो­श्चा­न्य­त्वे कोऽयं प्र­ति­वि­शि­ष्टो नियमो य­दु­ष्ण­गु­ण­स्या­ग्ना­वे­व स­म­वा­यो नाप्सु, शी­त­गु­ण­स्य चाप्स्वेव स­म­वा­यो नाग्नौ । उ­ष्ण­त्व­स्य चो­ष्ण­गु­णे­नै­व स­म­वा­यो न शी­ता­दि­गु­णा­न्त­रे­णे­ति । ३तद्येन वि­शे­षे­णा­यं प्र­ति­नि­य­म इष्यते न तं पश्यामः । अत एव द्रव्य- प­रि­णा­म ए­वौ­ष्ण्य­मि­ति सिद्धं ना­न्य­स्त­त्प्र­ति­नि­य­म­हे­तु­र­स्ति । स्वभावो हे­तु­रि­ति चेत्; तत एव १५त­त्प­रि­णा­म­सि­द्धिः४ । किञ्च, स­म­वा­या­भा­वो वृ­त्त्य­न्त­रा­भा­वा­त् । १४ । नास्ति त­त्प­रि­क­ल्पि­तः स­म­वा­यः । कुतः ? वृत्त्यन्त- रा­भा­वा­त् । यथा गु­णा­दी­नां प­दा­र्था­नां द्रव्ये स­म­वा­य­सं­ब­न्धा­द्वृ­त्ति­रि­ष्टा तथा स­म­वा­यः प­दा­र्था­न्त­रं भूत्वा केन सं­ब­न्धे­न द्र­व्या­दि­षु वर्त्स्यति स­म­वा­या­न्त­रा­भा­वा­त् ? एक एव हि स­म­वा­यः *­“­त­त्त्वं भावेन ५व्या­ख्या­त­म्­”[वैशेº ७ । २ । २८] इति व­च­ना­त् । न च सं­यो­गे­न वृत्तिः यु­त­सि­द्ध्य­भा­वा­त्­, २०यु­त­सि­द्धा­ना­म­प्रा­प्ति­पू­र्वि­का प्राप्तिः संयोगः । न चान्यः संबन्धः सं­यो­ग­स­म­वा­य­वि­ल­क्ष­णो­ऽ­स्ति येन स­म­वा­य­स्य द्र­व्या­दि­षु वृत्तिः स्यात् । अतः स­म­वा­यि­भि­र­न­भि­सं­ब­न्धा­त् ना­स्तिं­ख­र­वि­षा­ण­व­त् स­म­वा­यः । प्रा­प्ति­त्वा­त् प्रा­प्त्य­न्त­रा­भा­व इति चेत्; न; व्य­भि­चा­रा­त् । १५ । स्या­न्म­त­म् — द्र­व्या­दी­नि प्राप्ति- मन्ति अ­त­स्ते­षां यया क­या­चि­त् प्राप्त्या भ­वि­त­व्य­म्­, स­म­वा­य­स्तु प्राप्तिर्न प्रा­प्ति­मा­न्­, अतः प्राप्त्य- २५न्त­रा­भा­वे­ऽ­पि स्वत एव प्रा­प्नो­ती­ति­; तच्च न; कस्मात् ? व्य­भि­चा­रा­त् । यथा संयोगः प्राप्ति- रपि सन् प्रा­प्त्य­न्त­रे­ण स­म­वा­ये­न वर्तते तथा स­म­वा­य­स्या­पि स्यादिति । प्र­दी­प­व­दि­ति चेत्; न; त­त्प­रि­णा­मा­द­न­न्य­त्व­सि­द्धेः । १६ । स्या­दे­त­त् — यथा प्रदीपः प्र­दी­पा­न्त­र- म­न­पे­क्ष­मा­ण आत्मानं प्र­का­श­य­ति घ­टा­दीं­श्च­, तथा स­म­वा­यः सं­ब­न्धा­न्त­रा­पे­क्षा­म­न्त­रे­णा­त्म­न­श्च द्र­व्या­दि­षु वृ­त्ति­हे­तु­र्द्र­व्या­दी­नां च प­र­स्प­र­त इति; तन्न; कुतः ? त­त्प­रि­णा­मा­द­न­न्य­त्व­सि­द्धेः । ३०यथा प्रदीपः स्वयं प्र­का­श­प­रि­णा­मा­त् प्र­का­शा­त्म­नो­ऽ­न­न्यः प्र­का­शा­न्त­रं ना­पे­क्ष­ते­, अन्यथा प्रका- शा­त्म­नो­ऽ­न्य­त्वे प्र­दी­प­स्या­प्र­दी­प­त्व­प्र­स­ङ्गः­, यतो न प्र­का­शा­त्मा­नं ६प्रोज्झ्यान्यः प्र­दी­पो­स्ति­, तथा न द्र­व्या­द­न्ये गु­ण­क­र्म­सा­मा­न्य­वि­शे­ष­स­म­वा­याः सन्ति द्र­व्य­स्यै­वो­भ­य­प­रि­णा­म­का­र­णा­पे­क्ष­स्य गुणः कर्म १त­स्या­प्य­न्य­दि — आº, बº, दº, मुº, ताº । २ — वानी — मुº । ३त­स्मा­द्ये­न मुº, आº, बº, दº । ४ — सिद्धेः ताº । ५“­व्या­ख्या­त­मि­ति शेषः । त­त्त्व­मे­क­त्वं­, भावेन सत्तया व्या­ख्या­त­म् । यथैका सत्ता सर्वत्र स­द्बु­द्धि­प्र­व­ति­का तथैक एव स­म­वा­यः सर्वत्र स­म­बे­त­बु­द्धि­प्र­व­र्त­कः स्व­लि­ङ्गा­वि­शे­षा­त् वि­शे­षा­लि­ङ्गा- भा­वा­च्च­” — वैशेº उपº । ६प्रोह्यान्यः मुº, आº, बº । ७ सामान्यं विशेषः स­म­वा­य इ­त्ये­व­मा­दि­प­र्या­या­न्त­रे­ण प­रि­णा­मः । यथा प्रदीपः स्व­ल­क्ष­ण­प्र­सि­द्धो घ­टा­दि­भ्यो­ऽ­न्यो नैवं स­म­वा­यः स्व­ल­क्ष­ण­प्र­सि­द्धः द्र­व्या­द­न्यो­ऽ­स्ति­, द्र­व्य­स्यै­व गुणादि-पर्याय- प­रि­णा­मा­त् । तस्मान्न प्र­दी­प­व­त् स­म­वा­य­सि­द्धिः । अन्यथा च द्र­व्या­द­न्य­त्वे गु­णा­दी­नां द्रव्यस्या- द्र­व्य­त्व­प्र­स­ङ्गो यतो न गु­णा­दि­प­र्या­या­न् प्रो­ज्झ्या­न्य­द् द्र­व्य­म­स्ति । यदि वा गु­णा­दी­न् प्रोज्झ्य द्रव्यं ०५के­न­चि­द­न्ये­न स्व­वि­शे­षे­ण प्रसिद्धं यद् गु­णा­दि­भिः स­म्ब­ध्य­ते स विशेष उ­च्य­ता­म् ? यतो न गु­णा­दि­प­रि­त्या­गे­ना­न्यो द्रव्यस्य विशेषः स्वतः प्र­सि­द्धो­ऽ­स्ति । अतो द्र­व्य­प­रि­णा­मा एव गु­णा­द­य १इति सिद्धम् । किञ्च, २वि­शे­ष­वि­ज्ञा­ना­भा­वा­त् । १७ । यस्य यु­ता­यु­त­सि­द्धा­र्थ­ग्रा­ह­कं वि­ज्ञा­न­मे­क­म­स्ति तस्य अयुत- सिद्धानां स­म­वा­यः यु­त­सि­द्धा­नां संयोग इति स्या­द्वि­शे­ष­वि­ज्ञा­न­म्­, भ­व­त­स्तु ३क्ष­णि­कै­का­र्थ­वि­ष- १०य­त्वा­ज्ज्ञा­ना­नां त­द्वि­शे­ष­वि­ज्ञा­ना­भा­वः­, त­द­भा­वा­त्त­द्वि­वे­का­भा­वः । सं­स्का­रा­दि­ति चेत्; न; तस्यापि ता­दा­त्म्या­त् । १८ । स्या­दे­त­त् — ज्ञानजो ज्ञा­न­हे­तु­श्च संस्कारो- ऽस्ति, तस्यादः सा­म­र्थ्य­मि­ति­; तन्न; कुतः ? तस्यापि ता­दा­त्म्या­त् । ए­का­र्थ­ग्रा­हि­ज्ञा­न­ज­स्य४ सं­स्का­र­स्य चै­का­र्थ­ग्रा­हि­ज्ञा­न­हे­तु­त्वा­त्­, अ­ने­का­र्थ­ग्रा­हि­ज्ञा­ना­भा­वा­च्चा­ने­का­र्थ­ग्रा­हि­ज्ञा­न­सं­स्का­रा­भा­वः­, तस्मात् पूर्वोक्तो दो­ष­स्त­द­व­स्थ एव । १५अ­थ­वा­, अ­य­म­र्थः — ‘­क­र्तृ­क­र­ण­यो­र­न्य­त्वा­द­न्य­त्व­मा­त्म­ज्ञा­ना­दी­नां प­र­श्वा­दि­व­दि­ति चेत्; न; त­त्प­रि­णा­मा­द­ग्नि­व­दि­ति । यथा अ­ग्नि­र­ग्नि­स्व­भा­वा­द­न्यो दहन्५ — दा­ह­क्रि­या­याः कर्ता । किं­क­र­णो दहति ? त­त्प­रि­णा­मा­द­ग्न्या­त्मै­व क­र­ण­म्­, तथा आत्मा ज्ञ­स्व­भा­व­त्वा­त् ज्ञा­ना­द­न्यः­, त­त्प­रि­णा­मा­द­र्था­न् जानन् ज्ञा­न­क्रि­या­याः कर्ता । किं­क­र­णो जानाति ? त­त्प­रि­णा­मा­त् तदेव ज्ञानं क­र­ण­त्वे­न वि­व­क्ष्य­ते । अन्यथा ६चा­ऽ­त­त्स्वा­भा­व्ये अ­न­व­धा­र­ण­प्र­स­ङ्गो­ऽ­ग्नि­व­त्­’ इ­त्ये­व­मा­दि- २०वा­क्या­र्थ­वि­व­र­णं द­ह­न­स्व­भा­वा­पे­क्ष­या योज्यम् । किञ्च, अ­ने­का­न्ता­त् प­र्या­य­प­र्या­यि­णो­र­र्था­न्त­र­भा­व­स्य घ­टा­दि­व­त् । १९ । यथा घ­ट­क­पा­ल­श­क­ल­श­र्क- रादीनां न­य­द्व­या­र्प­णा­भे­दा­त् स्या­दे­क­त्वं स्या­द­न्य­त्व­म् । कथम् ? इह प­र्या­या­र्थि­क­गु­ण­भा­वे द्र­व्या­र्थि­क­प्रा­धा­न्या­त् प­र्या­या­र्था­न­र्प­णा­त् मृ­द्रू­प­द्र­व्या­जी­वा­नु­प­यो­गा­दि­द्र­व्या­र्था­र्प­णा­त् स्या­दे­क­त्व­म्­, यतो घ­ट­क­पा­ला­द­यो मृ­द्रू­प­द्र­व्या­र्थं न जहति । ते­षा­मे­व द्र­व्या­र्थि­क­गु­ण­भा­वे प­र्या­या­र्थि­क­प्रा­धा­न्या­द् २५द्र­व्या­र्था­न­र्प­णा­त् का­र­ण­वि­शे­षा­पा­दि­त­भे­द­प­र्या­या­र्था­र्प­णा­त् स्या­द­न्य­त्व­म्­, य­तो­ऽ­न्यो घ­ट­प­र्या­यः अन्यश्च क­पा­ला­दि­प­र्या­यः­, तथा मृदो घ­टा­दि­प­र्या­या­णां च स्या­दे­क­त्वं स्या­द­न्य­त्व­म् । कथम् ? त­त्प­रि­णा­मा­त् स्या­दे­क­त्व­म्­, यतो मृ­द्रू­प­मे­व उ­भ­य­प­रि­णा­म­का­र­ण­व­शा­द् घ­ट­क­पा­ला­दि­प­र्या­य- प­रि­ण­तं त­द्व्य­प­दे­श­भा­ग् भ­व­ति­, नान्या मृत् नान्ये घ­टा­द­यो मृ­द्रू­प­व्य­ति­रि­क्त­घ­टा­दि­प­र्या­या­भा­वा­त् । पर्यायि-प­र्या­य­भे­दा­च्च स्या­द­न्य­त्व­म्­, यतः पर्यायि मृद्द्रव्यं पर्याया घ­टा­द­यः । तथा आ­त्म­नो­ऽ­पि ३०ज्ञा­ना­दि­प­र्या­या­णां च स्या­दे­क­त्वं स्या­न्ना­ना­त्व­म् । कथम् ? प­र्या­या­र्थि­क­गु­ण­भा­वे द्र­व्या­र्थि­क- प्रा­धा­न्या­त् प­र्या­या­र्था­न­र्प­णा­त् अ­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­चै­त­न्य७जी­व­द्र­व्या­दि­द्र­व्या­र्था­र्प­णा­त् स्यादे- क­त्व­म्­, यतो ज्ञा­ना­द­यो­ऽ­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­चै­त­न्य­जी­व­द्र­व्या­दि­द्र­व्या­र्थं न जहति । ते­षा­मे­व द्र­व्या­र्थि­क­गु­ण­भा­वे प­र्या­या­र्थि­क­प्रा­धा­न्या­द् द्र­व्या­र्था­न­र्प­णा­त् का­र­ण­वि­शे­षा­पा­दि­त­भे­द­प­र्या­या­र्था­र्प- णात् स्या­द­न्य­त्व­म्­, य­तो­ऽ­न्यो ज्ञा­न­प­र्या­यो­ऽ­न्ये च द­र्श­ना­दि­प­र्या­याः­, तथा आत्मनो ज्ञा­ना­दि­प­र्या- १इति प्रति — मुº । २वि­शे­ष­प­रि­ज्ञा — मुº, आº, बº, दº । ३क्ष­णि­क­म् ए­का­र्थ­वि­ष­य­ञ्च ३५ज्ञानं यतः । ४ — नस्य संस्का — आº, बº, मुº, दº । ५कोऽर्थः । ६वा त — मुº, आº, बº, दº । ७ — जी­व­द्र­व्या­र्था — मुº, आº, बº, दº । ८ याणां च स्या­दे­क­त्त्वं स्या­द­न्य­त्व­म् । कथम् ? त­त्प­रि­णा­मा­दे­शा­त् स्या­दे­क­त्व­म्­, यत आ­त्मै­वो­भ­य- प­रि­णा­म­का­र­ण­व­शा­त् ज्ञा­ना­दि­प­र्या­य­प­रि­ण­तो ज्ञा­ना­दि­व्य­प­दे­श­भा­ग् भ­व­ति­, नान्य आत्मा नान्ये ज्ञा­ना­द­यः आ­त्म­द्र­व्य­व्य­ति­रि­क्त­ज्ञा­ना­दि­प­र्या­या­भा­वा­त् । प­र्या­यि­प­र्या­य­भे­दा­च्च स्या­द­न्य­त्व­म्­, यतः पर्यायी आत्मा पर्याया ज्ञा­ना­द­यः । त­स्मा­दे­क­त्वा­न्य­त्वं प्र­त्य­ने­का­न्तो­प­प­त्तेः त­त्प­रि­णा­म­त्वे­ऽ­पि ०५क­र­ण­भा­वो युक्तः । इ­त­र­था हि ए­का­र्थ­प­र्या­या­द­न्य­त्व­प्रा­प्ति­र्वृ­क्ष­व­त् । २० । य­स्यै­का­न्ति­कं क­र्तृ­क­र­ण­यो­र­न्य­त्वं त­स्यै­का­र्थ­प­र्या­या­द­न्य­त्वं प्राप्तम् । कथम् ? वृ­क्ष­व­त् । यथा ‘­प्रा­सा­दं करोति प­र­श्वा­दि­भिः­’ इत्यत्र क­र्तृ­क­र­ण­यो­र­न्य­त्वं तथा ‘­भ­ज्य­ते वृक्षः शा­खा­भा­रे­ण­’ इ­त्ये­क­स्य वृक्षस्य शा­खा­भा­रा­र्थ­प­र्या­या­द- न्यत्वं प्रा­प्त­म्­, १न चा­दो­ऽ­स्ति­, यतो न शा­खा­भा­रा­दृ­ते अन्यो वृक्षः । न च शा­खा­भा­रा­द­न्यो वृक्षो न १०भ­व­ती­ति ‘­भ­ज्य­ते वृक्षः शा­खा­भा­रे­ण­’ इति ए­का­र्थ­प­र्या­या­त्म­कः क­र­ण­नि­र्दे­शो न २भवति ? तथा ना­त्म­द्र­व्या­दृ­ते अ­न्य­ज्ज्ञा­न­म् । न चा­त्म­द्र­व्या­दृ­ते ना­न्य­ज्ज्ञा­न­मि­ति ‘­जा­ना­त्य­ने­ना­र्था­ना­त्मा­’ इत्ये- का­र्थ­प­र्या­या­त्म­कं करणं न भवति ? किञ्च, क­र­ण­स्यो­भ­य­थो­प­प­त्ते­र्द्र­व्य­स्य मू­र्ति­म­द­मू­र्ति­भे­द­व­त् । २१ । यथा द्रव्यस्य मू­र्ति­म­द­मू­र्ति- भे­दा­दे­का­न्त­प­रि­ग्र­हो नास्ति — पु­द्ग­ल­द्र­व्यं मू­र्ति­म­त्­, ध­र्मा­ध­र्मा­का­श­का­ला अ­मू­र्त­यः­, आत्मा ३चामूर्तिः १५द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् न प­र्या­या­र्था­दे­शा­त्­, ‘­त­स्या­ना­दि­का­र्म­ण­श­री­र­सं­ब­न्धा­त् । तथा करणं द्वेधा — विभक्ता- ऽ­वि­भ­क्त­क­र्तृ­क­भे­दा­त् । क­र्तु­र­न्य­द्वि­भ­क्त­क­र्तृ­कं यथा ‘­प­र­शु­ना छिनत्ति दे­व­द­त्तः­’ इति । कर्तुर- न­न्य­द­वि­भ­क्त­क­र्तृ­कं यथा ‘­अ­ग्नि­रि­न्ध­नं द­ह­त्यौ­ष्ण्ये­न४’ इति । तथा ‘आत्मा ज्ञा­ने­ना­र्था­न् जा­ना­ति­’ इ­त्य­वि­भ­क्त­क­र्तृ­कं क­र­ण­म् । किञ्च, दृ­ष्टा­न्ता­च्च कु­शू­ल­स्वा­त­न्त्र्य­व­त् । २२ । यथा ‘­भि­न­त्ति कुशूलं दे­व­द­त्तः­’ इत्यत्र कुशूलो यदा २०भि­दि­क्रि­या­याः सु­क­र­त­या स्वा­त­न्त्र्ये­ण वि­व­क्षि­तः स्व­य­मे­वा­त्मा­नं भिनत्ति इति, तदा ‘किं क­र­णो­ऽ- सा­वा­त्मा­नं भि­न­त्ति­’ इति वि­व­क्षा­यां कु­शू­ला­त्मै­व क­र­ण­त्वे­नो­पा­दी­य­ते । तथा आत्मैव ज्ञाता करणं च भवति । किञ्च, ए­का­र्थ­प­र्या­य­वि­शे­षो­प­प­त्ते­रि­न्द्रा­दि­व्य­प­दे­श­व­त् । २३ । इ­है­क­स्या­र्थ­स्य अनेक५प­र्या­य­वि­शे­षो- प­प­त्ति­र्दृ­ष्टा । न चास्य तेभ्यः प­र्या­ये­भ्यो­ऽ­न्य­त्व­म् । कथम् ? इ­न्द्रा­दि­व्य­प­दे­श­व­त् । य­थै­क­स्य २५दे­व­रा­जा­र्थ­स्य इ­न्द्र­श­क्र­पु­र­न्द­रा­द्य­ने­क­व्य­ञ्ज­न­प­र्या­य­वि­शे­षो­प­प­त्तिः । नच दे­व­रा­ज­स्य इ­न्द्र­श­क्र- पु­र­न्द­रा७दि­प­र्या­ये­भ्यो­ऽ­न्य­त्व­म् । न चा­न­न्य­त्वा­त् ये­ना­य­मि­न्द्र­स्ते­नै­व शक्रः पु­र­न्द­रो वा, येन वा श­क्र­स्ते­नै­वे­न्द्रः पु­र­न्द­रो वा, येन वा पु­र­न्द­र­स्ते­नै­वे­न्द्रः शक्रो वा । कथम् ? इह यत इ­न्द्रा­दी­नां प्र­ति­नि­य­त­व्य­ञ्ज­न­प­र्या­यो­प­प­त्तिः — इ­न्द­ना­दि­न्द्रः श­क­ना­च्छ­क्रः पू­र्दा­र­णा­त् पु­र­न्द­र इति । न चे­न्द­न­श­क­न­पू­र्दा­र­ण­व्य­ञ्ज­न­प­र्या­य­भे­दा­त् दे­व­रा­ज इन्द्रः शक्रः पु­र­न्द­रो वा न भवति । ३०भ­व­त्ये­व । त­थै­क­स्य आत्मनो ज्ञा­ना­दि­प­र्या­य­वि­शे­षो­प­प­त्तिः­, त­स्मा­दे­का­र्थ­प­र्या­य­वि­शे­षो­प­प­त्तेः ना­न्य­त्व­मा­त्म­द्र­व्या­दे­का­न्ते­न ज्ञा­ना­दि­ना­म् । क­र्तृ­सा­ध­न­त्वा­द्वा दो­षा­भा­वः । २४ । अ­थ­वा­, नेमौ ज्ञा­न­द­र्श­न­श­ब्दौ क­र­ण­सा­ध­नौ । किं तर्हि ? कर्तृ साधनौ । तथा चा­रि­त्र­श­ब्दो­ऽ­पि न क­र्म­सा­ध­नः । किं तर्हि ? क­र्तृ­सा­ध­नः । कथम् ? ए­व­म्भू­त- न­य­व­शा­त् । ज्ञा­न­द­र्श­न­चा­रि­त्रा­णि आ­त्मै­वे­ष्टः­, अ­त­स्त­त्प­रि­णा­मा­ज्ज्ञा­ना­दि­प­रि­ण­त आत्मैव १न वा­दो­ऽ­स्ति ताº । २भ­व­न्ती­ति आº, बº, दº, मुº । ३चा­मू­तं­ḥ आº, बº, दº, मुº, ३५ताº । ४ — ष्णेनेति आº । ५ — कत्वप — श्रº । ७ — रपर्या — श्रº । ९ जा­ना­ती­ति ज्ञा­न­म्­, प­श्य­ती­ति द­र्श­न­म्­, च­र­ती­ति चा­रि­त्र­म् । अतो १य उक्तः — ‘­क­र्तृ­क­र­ण­यो­र­न्य- त्वा­द­न्य­त्व­मा­त्म­ज्ञा­ना­दी­ना­म्­’ इति दोषः; स न भवति । ल­क्ष­णा­भा­व इति चेत्; न; बा­हु­ल­का­त् । २५ । स्या­दे­त­त् — न ल­क्ष­ण­म­स्ति कर्तरि युटो वि- धा­य­क­मि­ति­; तन्न; कुतः ? बा­हु­ल­का­त् *­“­यु­ड् व्या­ब­हु­ल­म्­”[जैनेº २ । ३ । ९४] इति कर्तरि ०५पुट् णित्रश्च यत्र विहिताः त­तो­ऽ­न्य­त्रा­पि दृश्यन्ते — २त्या भा­व­क­र्म­णो­र्वि­हि­ताः क­र­णा­दि­ष्व­पि भवन्ति — स्ना­त्य­ने­न स्ना­नी­य­श्चू­र्णः­, द­दा­त्य­स्मै इति दा­नी­यो­ऽ­ति­थिः­, स­मा­व­र्त­न्ते त­स्मा­दि­ति स­मा­व­र्त­नी­यो गुरुः । क­र­णा­धि­क­र­ण­यो­र्यु­डु­क्तः क­र्मा­दि­ष्व­पि दृश्यते — नि­र­द­ति तदिति नि­र­द­न­म्­, प्र­स्क­न्द­ति त­स्मा­दि­ति प्र­स्क­न्द­न­म् । अ­थ­वा­, भा­व­सा­ध­ना ज्ञा­ना­दि­श­ब्दाः त­त्त्व­क­थ­ना­त् दात्रस्य क­र­ण­व्य­प­दे­श­व­त् । २६ । य­थौ­दा­सी­न्ये- १०ना­व­स्थि­त­म­च्छि­न्द­त्तृ­णा­दि दात्रं क­र­ण­मि­ति व्य­प­दि­श्य­ते­, त­थौ­दा­सी­न्ये­ना­व­स्थि­ता­नि ज्ञान- द­र्श­न­चा­रि­त्रा­णि प्र­ति­नि­य­त­ज्ञा­न­द­र्श­न­च­र­ण­क्रि­या­व्या­पा­रं प्रति नि­वृ­त्तौ­त्सु­क्या­नि कथ्यन्ते — कोऽसौ मो­क्ष­मा­र्गः ? ज्ञा­न­द­र्श­न­चा­रि­त्रा­णि — ज्ञा­ति­र्ज्ञा­न­म्­, दृ­ष्टि­र्द­र्श­न­म्­, चरणं चा­रि­त्र­मि­ति । क्रियाव्या- पृतानां तु ज्ञा­ना­दी­नां क­र्त्रा­दि­का­र­क­व्य­व­हा­रः । व्य­क्ति­भे­दा­द­यु­क्त­मि­ति चेत्; न; एकार्थे श­ब्दा­न्य­त्वा­द् व्य­क्ति­भे­द­ग­तेः । २७ । स्या­दे­त­त् — ‘ज्ञान- १५मा­त्मा­’­इ­त्य­यु­क्त­म् । कस्मात् ? व्य­क्ति­भे­दा­त्­, अ­भि­धे­य­व­ल्लि­ङ्ग­सं­ख्ये भ­व­तो­ऽ­भि­धा­न­स्ये­ति­‘­ज्ञा­न आत्मा’ इति प्रा­प्नो­ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? एकार्थे श­ब्दा­न्य­त्वा­द् व्य­क्ति­भे­द­ग­तेः — एक- स्मि­न्न­प्य­र्थे श­ब्द­भे­दा­द् व्य­क्ति­भे­दा दृ­श्य­न्ते­, यथा ‘गेहं कुटी मठः, पुष्यः तारका न­क्ष­त्र­म्­’ इति, एवं ‘­ज्ञा­न­मा­त्मा­’ इत्यपि स्यात् । ज्ञा­न­ग्र­ह­ण­मा­दौ न्याय्यं त­त्पू­र्व­क­त्वा­द्द­र्श­न­स्य । २८ । आह — इह ज्ञा­न­ग्र­ह­ण­मा­दौ न्याय्यम् । २०कुतः ? त­त्पू­र्व­क­त्वा­द्द­र्श­न­स्य­, यतः प­दा­र्थ­त­त्त्वो­प­ल­ब्धि­पू­र्व­कं श्र­द्धा­न­म् । अ­ल्पा­च्त­र­त्वा­च्च । २९ । द­र्श­ना­त् ज्ञा­न­म­ल्पा­च्त­र­म्­, अतश्च पूर्वं वाच्यम् । न; उ­भ­यो­र्यु­ग­प­त्प्र­वृ­त्तेः­, ३ प्र­का­श­प्र­ता­प­व­त् । ३० । नैष दोषः । कुतः ? उ­भ­यो­र्यु­ग­प­त्प्र­वृ­त्तेः । कथम् ? प्र­का­श­प्र­ता­प­व­त् । यथा स­वि­तु­र्घ­न­प­ट­ला­व­र­ण­वि­ग­मे प्र­ता­प­प्र­का­श­प्र­वृ­त्ति­र्यु­ग­प­द् भवति तथा ज्ञा­न­द­र्श­न­यो­र्यु­ग­प­दा­त्म­ला­भः । तद्यथा — यदा द­र्श­न­मो­ह­स्यो­प­श­मा­त् क्ष­यो­प­श­मा­त् क्षयाद्वा २५आत्मा स­म्य­ग्द­र्श­न­प­र्या­ये­णा­वि­र्भ­व­ति तदैव तस्य म­त्य­ज्ञा­न­श्रु­ता­ज्ञा­न­नि­वृ­त्ति­प­र्व­कं म­ति­ज्ञा­नं श्रु­त­ज्ञा­नं चा­वि­र्भ­व­ति । द­र्श­न­स्यै­वा­भ्य­र्हि­त­त्वा­त् । ३१ । य­द­प्यु­क्त­म् — ‘­अ­ल्पा­च्त­र­त्वा­ज्ज्ञा­न­स्य पू­र्व­नि­पा­तः­’ इति; त­द­स­त्­; कस्मात् ? द­र्श­न­स्यै­व अ­भ्य­र्हि­त­त्वा­त् । ज्ञा­ना­द्द­र्श­न­मे­वा­भ्य­र्हि­त­म्­, द­र्श­न­स­न्नि­धा­ने स­त्य­ज्ञा­न­स्या­पि ज्ञा­न­भा­वा­त्­, ज्ञा­त्वा­प्य­श्र­द्द­ध­त­स्त­द­भा­वा­त् । ३०मध्ये ज्ञा­न­व­च­न­म्­, ज्ञा­न­पू­र्व­क­त्वा­च्चा­रि­त्र­स्य । ३२ । यतो जी­वा­दि­प­दा­र्थ­त­त्त्व­ज्ञा­न­स­न्नि- धाने सति ४चा­रि­त्र­मो­ह­स्यो­प­श­मा­त् क्ष­यो­प­श­मा­त् क्षयाद्वा क­र्मा­दा­न­हे­तु­क्रि­या­वि­शे­षो­प­र­म­श्चा­रि­त्र- प­रि­णा­मो भ­व­ति­, त­त­श्चा­रि­त्र­स्य ज्ञा­न­पू­र्व­क­त्वा­त् ज्ञानं पूर्वं प्र­यु­क्त­म् । इ­त­रे­त­र­यो­गे द्वन्द्वः, मार्गं प्रति प­र­स्प­रा­पे­क्षा­णां प्रा­धा­न्या­त् । ३३ । अ­य­मि­त­रे­त­र­यो­गे द्वन्द्वो दर्शनं च ज्ञानं च चारित्रं च द­र्श­न­ज्ञा­न­चा­रि­त्रा­णी­ति । कुतः ? मार्गं प्रति प­र­स्प­रा­पे­क्षा­णां ३५प्रा­धा­न्या­त् । १यदुक्तं क — श्रº, ताº, मूº । २व्याभाव — आº, बº, दº, मुº । त्याः इति प्रत्यया इत्यर्थः । — श्रº टिº, ताº टिº । ३प्र­ता­प­प्र­का­श­व­त् मुº, आº, बº, दº, । ४चा­रि­त्र­मो­हो­प — मुº, आº, बº । १० स­र्व­प­दा­र्थ­प्र­धा­न­त्वा­द् ब­हु­व­च­ना­न्तः । ३४ । यथा प्ल­क्ष­न्य­ग्रो­ध­प­ला­शा इति अ­स्त्या­दि­स- मा­न­का­ल­क्रि­या­णां प्ल­क्षा­दी­नां प­र­स्प­रा­पे­क्षा­णा­मि­त­रे­त­र­यो­गे द्वन्द्वः स­र्व­प­दा­र्थ­प्र­धा­न­त्वा­त् ब­हु­व­च­ना­न्तः­, तथा द­र्श­न­ज्ञा­न­चा­रि­त्रा­णा­म­स्त्या­दि­स­मा­न­का­ल­क्रि­या­णां प­र­स्प­रा­पे­क्षा­णा­मि- त­रे­त­र­यो­गे द्वन्द्वः स­र्व­प­दा­र्थ­प्र­धा­न­त्वा­द् ब­हु­व­च­ना­न्तः । य­त­स्त्र­या­णा­म­पि द­र्श­ना­दी­नां १स­हि­ता­नां ०५प­र­स्प­रा­पे­क्षा­णां मो­क्ष­मा­र्ग­त्वं प्रति प्राधान्यं नैकस्य न द्वयोः । प्रत्येकं स­म्य­ग्वि­शे­ष­ण­प­रि­स­मा­प्ति­र्भु­जि­व­त् । ३५ । यथा ‘­दे­व­द­त्त­जि­न­द­त्त­गु­रु­द­त्ता भोज्य- न्ताम्’ इति भुजिः प्रत्येकं प­रि­स­मा­प्य­ते­, तथा प्र­शं­सा­व­च­न­स्य स­म्य­क्श­ब्द­स्य प्र­त्ये­क­म­भि- सम्बन्धो द­र्श­ना­दि­भिः — स­म्य­ग्द­र्श­नं स­म्य­ग्ज्ञा­नं स­म्य­क्चा­रि­त्र­मि­ति । पू­र्व­प­द­सा­मा­ना­धि­क­र­ण्या­त् त­द्व्य­क्ति­व­च­न­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; मो­क्षो­पा­य­स्या­त्म­प्र­धा­न- १०त्वात् । ३६ । स्या­दे­त­द् — द­र्श­ना­दि­भिः सा­मा­ना­धि­क­र­ण्या­त् त­द्व्य­क्ति­व­च­ने मो­क्ष­मा­र्ग­स्य प्राप्नुत इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? मो­क्षो­पा­य­स्य आ­त्म­प्र­धा­न­त्वा­त् । यो मो­क्ष­मा­र्गो मो­क्षो­पा­य­स्त­स्य आत्मा स्वभावः २ये­ना­त्म­ना येन स्व­भा­वे­न मो­क्ष­मा­र्ग उ­च्य­ते­, स द­र्श­न­ज्ञा­न­चा­रि­त्रा­णा स­र्वे­षा­म- विशिष्ट एकः पु­ल्लि­ङ्ग­श्च तस्य प्रा­धा­न्या­त् सत्यपि सा­मा­ना­धि­क­र­ण्ये न त­द्व्य­क्ति­व­च­न- प्राप्तिः, यथा ‘­सा­ध­वः प्र­मा­ण­म्­’ इति । १५आ­त्य­न्ति­कः स­र्व­क­र्म­नि­क्षे­पो मोक्षः । ३७ । ‘मोक्ष अ­स­ने­’ इ­त्ये­त­स्य घञ् भा­व­सा­ध­नो मोक्षणं मोक्षः असनं क्षे­प­ण­मि­त्य­र्थः­, स आ­त्य­न्ति­कः स­र्व­क­र्म­नि­क्षे­पो मोक्ष इ­त्यु­च्य­ते । मृजेः शु­द्धि­क­र्म­णो मार्ग इ­वा­र्था­भ्य­न्त­री­क­र­णा­त् । ३८ । मृष्टः शु­द्धो­ऽ­सा­वि­ति मार्गः, मार्ग इव मार्गः । क उ­प­मा­र्थः ? यथा स्था­णु­क­ण्ट­को­प­ल­श­र्क­रा­दि­दो­ष­र­हि­ते­न मार्गेण मार्गगाः सु­ख­म­भि­प्रे­त- स्थानं ग­च्छ­न्ति­, तथा मि­थ्या­द­र्श­ना­ऽ­सं­य­मा­दि­दो­ष­र­हि­ते­न त्र्यंशेन श्रे­यो­मा­र्गे­ण सुखं मोक्षं गच्छन्ति । २०अ­न्वे­ष­ण­क्रि­य­स्य वा क­र­ण­त्वो­प­प­त्तेः । ३९ । अ­थ­वा­, ‘मार्ग अ­न्वे­ष­णे­’ इत्यस्य मार्गः सिध्यति । कुतः ? स­म्य­ग्द­र्श­ना­दी­नां क­र­ण­त्वो­प­प­त्तेः । मोक्षो येन मार्ग्यते स मो­क्ष­मा­र्ग इति । यु­क्त्य­न­भि­धा­ना­द­मा­र्ग इति चेत्; न; मि­थ्या­द­र्श­ना­ज्ञा­ना­सं­य­मा­नां प्र­त्य­नी­क­त्वा­दौ­ष­ध­व­त् । ४० । स्या­दे­त­त्­, नात्र यु­क्ति­रु­क्ता — ‘­स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि­त्र­य­मि­त्थं मो­क्ष­मा­र्गः­’ इति, अ­तो­ऽ­स्य मार्गत्वं नो­प­प­द्य­ते इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? मि­थ्या­द­र्श­ना­ज्ञा­ना­सं­य­मा­नां प्र­त्य­नी­क­त्वा­त् । कथम् ? औ­ष­ध­व­त् । २५यथा वा­ता­दि­का­रो­द्भू­त­रो­गा­णां निदान३प्र­त्य­नी­कं स्नि­ग्ध­रू­क्षा­द्यौ­ष­ध­मु­च्छे­द­का­र­ण­म्­, तथा मि­थ्या­द­र्श­ना­ज्ञा­ना­सं­य­मा­दी­नां नि­दा­न­प्र­त्य­नी­कं स­म्य­ग्द­र्श­ना­द्यौ­ष­ध­मु­च्छे­द­का­र­ण­म् । इति त­त्त्वा­र्थ­वा­र्त्ति­के४ व्या­ख्या­ना­ल­ङ्का­रे प्र­थ­मे­ऽ­ध्या­ये प्र­थ­म­मा­ह्नि­क­म्५ ॥ १ ॥ १सं­ह­ता­नां मुº । २ये­ना­त्मी­ये­न स्व­भा­वे­न स मो — मुº, आº, बº । ये­ना­त्मा­ना येन स्व­भा­वे­न स मो — दº, श्रº । ३आ­दि­का­र­णं वातादि । ४ — कव्या — बº, ताº । सू­त्रा­णा­म­नु­प­प­त्ति­ची­द­ना­त­त्प- रिहारो वि­शे­षा­भि­धा­न­ञ्चे­ति वा­र्ति­क­ल­क्ष­ण­म् । ५त­त्त्वा­र्थ­श्लो­क­वा­र्ति­का­ल­ङ्का­रे शा­स्त्र­ल­क्ष­ण­व्या­ख्या­ना­व­स­रे ३०आ­ह्नि­क­ल­क्ष­ण­म­प्यु­क्त­म् — व­र्णा­त्म­कं हि प­द­म्­, प­द­स­मु­दा­य­वि­शे­षः सू­त्र­म्­, सू­त्र­स­मू­हः प्र­क­र­ण­म्­, प्रकर- ण­स­मि­ति­रा­ह्नि­क­म् । आ­ह्नि­क­सं­घा­तो­ऽ­ध्या­यः­, अ­ध्या­य­स­मु­दा­यः शा­स्त्र­मि­ति । ११ वि­प­र्य­या­द् ब­न्ध­स्या­त्म­ला­भे सति ज्ञा­ना­दे­व त­द्वि­नि­वृ­त्ते­स्त्रि­त्वा­नु­प­प­त्तिः । ४१ । अत्र कश्चि- दाह — वि­प­र्य­या­द् ब­न्ध­स्या­त्म­ला­भो भवति त­द­भा­वा­त्त­त्त्व­ज्ञा­ने सति १ब­न्ध­वि­नि­वृ­त्ति­र्भ­व­ति । कार- णा­भा­वा­द्धि का­र्या­भा­व इति । ब­न्ध­नि­वृ­त्ति­रे­व च मोक्षः । अतो मो­क्ष­मा­र्ग­स्य त्रित्वं नो­प­प­द्य­ते । प्र­ति­ज्ञा­मा­त्र­मि­ति चेत्; न; स­र्वे­षा­म­वि­सं­वा­दा­त् । ४२ । स्या­दे­त­त् — प्र­ति­ज्ञा­मा­त्र­मे­त­त् — ‘वि- ०५प­र्य­या­द् बन्धो भ­व­ति­’ इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स­र्वे­षा­म­वि­सं­वा­दा­त् । नात्र २प्र­वा­दि­नो वि­सं­व­द­न्ते । तद्यथा — ‘­ध­र्मे­ण ग­म­न­म्३’ इ­त्या­दि­व­च­न­मे­के­षा­म् । ४३ । *­“­ध­र्मे­ण ग­म­न­मू­र्ध्व­म्­”[सां­ख्य­का­º ४४] भवति- अष्टसु ब्रा­ह्म्य­सौ­म्य­प्रा­जा­प­त्यै­न्द्र­गा­न्ध­र्व­य­क्ष­रा­क्ष­स­पि­शा­चे­षु । *­“­ग­म­न­म­ध­स्ता­द् भ­व­त्य­ध­र्मे­ण­” अ­ध­र्मे­ण खलु षट्सु स्थानेषु मा­नु­ष­प­शु­मृ­ग­म­त्स्य­स­री­सृ­प­स्था­व­रे­षु ग­म­न­म् । *­“­ज्ञा­ने­न चा­प­व­र्गो­” १०यदास्य र­ज­स्त­म­सो­र्गु­ण­भा­वा­त् सत्त्वस्य प्रा­धा­न्या­त् ४प्र­कृ­ति­पु­रु­षा­न्त­र­प­रि­ज्ञा­न­मा­वि­र्भ­व­ति ते­ना­प­व­र्गः । *­“­वि­प­र्य­या­दि­ष्य­ते बन्धः” योऽ५स्या­व्य­क्त­म­ह­द­ह­ङ्का­र­त­न्मा­त्र­सं­ज्ञा­स्व­ष्टा­सु प्र­कृ­ति­षु अ­ना­त्मी­या­सु आ­ह­ङ्का­रि­के­षु वै­का­रि­के­षु चे­न्द्रि­ये­षु आ­त्म­त्वा­भि­मा­नः स वि­प­र्य­यः­, तस्माद् बन्ध इ­त्ये­के­षां व­च­न­म् । तथा अ­ना­त्मी­ये­ष्वा­त्मा­भि­मा­न­वि­प­र्य­या­त्६ तस्य श­ब्दा­द्यु­प­ल­ब्धि­रा­दिः गु­ण­पु­रु­षा­न्त­रो­प­ल७- १५ब्धिरन्तः । ८या­व­द­स्या­वि­भ­क्तः प्रत्ययः — श्रो­त्रा­दी­न्द्रि­य­वृ­त्ति­षु श्र­व­णा­दि­षु ‘अहं श्रोता’ इ­त्ये­व­मा­दिः­, पा­ञ्च­भौ­ति­के च शि­रः­पा­ण्या­दि­स­मू­हे शरीरे ‘अहं पु­रु­षः­’ इति प्रत्ययो भ­व­ति­, ता­व­द­प्र­ति­बु­द्ध९- त्वात् संसारः । गु­ण­पु­रु­षा­न्त­रो­प­ल­ब्धि­र­न्तः­, यदा पु­रु­ष­व­र्जं­स­र्वं प्र­कृ­ति­कृ­तं त्रि­गु­ण­म­चे­त­नं भोग्य- मिति जानाति भो­क्ता­र­म­क­र्ता­रं चेतनं च पु­रु­ष­म­न्यं प्र­धा­ना­द­वै­ति अ­चे­त­नां­श्च गुणान् तदा तस्य गु­ण­पु­रु­षा­न्त­रो­प­ल­ब्धि­र­न्तः सं­सा­र­स्य । इति ज्ञा­ना­न्मो­क्षो वि­प­र्य­या­द् बन्ध इ­त्ये­के­षा­म् । २०इ­च्छा­द्वे­षा­भ्या­म­प­रे­षा­म्१० । ४४ । इ­च्छा­द्वे­ष­पू­र्वि­का ११ध­र्मा­ध­र्म­योः प्र­वृ­त्ति­स्ता­भ्यां सु­ख­दुः­खं तत इ­च्छा­द्वे­षौ । न च वि­मो­ह­स्य तौ मि­थ्या­द­र्श­ना­भा­वा­त् । मो­ह­श्चा­ज्ञा­न­म् । वि­मो­ह­स्य यतेः षट्- प­दा­र्थ­त­त्त्व­ज्ञ­स्य वै­रा­ग्य­व­तः सु­ख­दुः­खे­च्छा­द्वे­षा­भा­वः­, इ­च्छा­द्वे­षा­भा­वा­द्ध­र्मा­ध­र्मा­भा­वः­, त­द­भा­वे सं­यो­गा­भा­वो­ऽ­प्रा­दु­र्भा­व­श्च­, स मोक्षः, त­यो­र्ध­र्मा­ध­र्म­यो­र­भा­वे भ­व­त्य­प­व­र्गः । कथम् ? प्रदी- पो­प­र­मे प्र­का­शा­भा­व­व­त् । यद्धि यद्भावं प्र­ती­त्या­त्मा­नं प्र­ति­ल­भ­ते त­त्त­स्यो­प­र­मा­त्ति­रो­भा­वं २५याति तद्यथा प्र­दी­पो­प­र­मा­त् प्र­का­शा­भा­वः । ब­न्ध­श्चा­दृ­ष्टा­द् भ­व­ति­, कथम् ? अ­ध­र्म­सं­ज्ञा­द­दृ­ष्टा­द- ज्ञानं भ­व­ति­, अ­ज्ञा­ना­च्च मोहः, १२ मो­ह­व­त् इ­च्छा­द्वे­षौ जा­ये­ते­, इ­च्छा­द्वे­षा­भ्यां ध­र्मा­ध­र्मौ­, स १३एष बन्धः, अतः सं­सा­र­स्य प्रसूतिः । तस्माद् भ­व­त्य­दृ­ष्टा­भा­वे सं­यो­गा­भा­वः । क­त­र­स्य संयोग- स्याभावः ? जी­व­न­सं­ज्ञ­क­स्य । ध­र्मा­ध­र्मा­पे­क्षः स­दे­ह­स्या­त्म­नो मनसा संयोगो जी­व­न­म्­, १४ तस्य ध­र्मा­ध­र्म­यो­र­भा­वा­द­भा­वो­ऽ­प्रा­दु­र्भा­व­श्च प्र­त्य­ग्र­श­री­र­स्या­त्य­न्त­म­भा­वः१५ स मोक्षः । क­थ­म­भा­वो १ब­न्ध­नि­वृ — आº, बº, दº, ताº, मुº । २प्रतिवा — अº, बº, दº, ताº, मुº । ३गमन- ३०मूर्ध्वमि — आº, बº, मुº । “­ध­र्मे­ण ग­म­न­मू­र्ध्वं ग­म­न­म­ध­स्ता­द् भ­व­त्य­ध­र्मे­ण । ज्ञानेन चा­प­व­र्गः वि­प­र्य­या­दि­ष्य­ते बन्धः ॥ ” — सां­ख्य­का­º ४४ । ४स­त्त्व­र­ज­स्त­म­सां सा­म्या­व­स्था प्रकृतिः प्र­धा­न­म् । ५ — स्या­व­क्त­व्य­म — आº, बº, मुº । ६बन्ध इ­त्ये­के­षां व­च­न­मि­त्य­त्रा­पि योज्यम् । ७ज्ञानम् । ८या­व­त्ता­व­च्च सा­क­ल्ये­ऽ­व­धौ मा­ने­ऽ­व­धा­र­णे इ­त्य­व­धौ । ९अ­ज्ञा­ना­त् । १०वै­शे­षि­का­णा­म् — सम्पाº । “इच्छा द्वे­ष­पू­र्वि­का ध­र्मा­ध­र्म­प्र­वृ­त्तिः । ” — वैशेº सूº६ । २ । १४ । द्र­ष्ट­व्य­म् — प्रशº भाº पृº १४­४­–­४५ । ११ध­र्मा­ध­र्म­प्र­वृ — आº, बº, दº, मुº, ताº । १२अ­न्य­था­द­र्श­न­म् । १३एव मुº, आº, बº । १४स­का­य­पु­रु­ष­मा­न­स­सं­यो­गो ध­र्मा­द्य­पे­क्षो जी­व­न­मि­ति प्र­ति­पा­द­ना­त् । १५ — त्य­न्ता­भा­वः ३५आº, बº, दº मुº । १२ ध­र्मा­ध­र्म­योः ? अ­ना­ग­ता­नु­त्प­त्ति-स­ञ्चि­त­नि­रो­धा­म्या­म् । अ­ना­ग­ता­नु­त्प­त्तिः सं­चि­त­नि­रो­ध­श्च द्वि­वि­धो­ऽ­भा­वः । त­त्रा­ना­ग­ता­नु­त्प­त्ति­स्ता­व­त् ध­र्मा­ध­र्म­योः — श­री­रे­न्द्रि­य­म­नो­व्य­ति­रि­क्ता­त्म­द­र्श­ना­द् अ­कु­श­ल­स्या१ध­र्म­स्या­नु­त्प­त्तिः त­त्सा­ध­ना­नां पा­र­व­र्ज­ना­त्­, ध­र्म­स्या­पि त­त्सा­ध­ना­ना­म­न­भि­स­म्ब­न्धा­त्­, ना­न­भि­सं­हि­तं कर्म ब­ध्ना­ती­ति । सं­चि­त­नि­रो­धो­ऽ­पि — त­दु­द्वे­ग­प­रि­खे­द­फ­ला­द­ध­र्म­ना­शः­, तस्मात् ०५सं­सा­रा­दु­द्वे­गः । श­री­र­त­त्त्वां­व­लो­क­ना­त् शी­तो­ष्ण­शो­का­दि­नि­मि­त्तं श­री­र­प­रि­खे­दं प्रदाया- ध­र्मो­ऽ­ति­रि­च्य­ते । भो­ग­दो­ष­द­र्श­ना­त् षण्णां च प­दा­र्था­नां त­त्त्व­वि­नि­र्ण­या­त् प्री­ति­मा­र­भ्य धर्मस्य वि­ना­शः­, अतो मोक्ष इ­त्य­प­रे­षां द­र्श­न­म् । ‘­दुः­खा­दि­नि­वृ­त्तिः­’ इ­त्य­न्ये­षा­म्२ । ४५ । *­“­दुः­ख­ज­न्म­प्र­वृ­त्ति­दो­ष­मि­थ्या­ज्ञा­ना­ना­मु­त्त­रो­त्त­रा­पा­ये त­द­न­न्त­रा­भा­वा­न्निः­श्रे­य­सा­धि­ग­मः­” [न्या­य­सू­º १ । १ । २] इ­त्य­न्ये­षां द­र्श­न­म् । पाठं प्र­त्यु­त्त­रं मिथ्या- १०ज्ञानम् । स­र्वे­षा­मु­त्त­र­स्य त­त्त्व­ज्ञा­ना­न्नि­वृ­त्तौ य­स्त­द­न­न्त­रो­ऽ­र्थ­स्त­स्य निवृत्तिः । कश्चासौ ? दोषः, स हि मि­थ्या­ज्ञा­ना­द­न­न्त­रः त­त्का­र्य­त्वा­त् । स चोत्तरः ३प्र­वृ­त्तेः­, प्र­वृ­त्ति­श्चा­न­न्त­रा तत्कार्य- त्वात्, ततो दो­षा­भा­वे प्र­वृ­त्त्य­भा­वः । प्र­वृ­त्ति­र­प्यु­त्त­रा ज­न्म­नः­, प्र­वृ­त्ते­र­भा­वा­ज्ज­न्मा­भा­वः तत्कार्य- त्वात् । तथा ज­न्मो­त्त­रं दुः­खा­त्­, अतो ज­न्मा­भा­वा­द् दुः­ख­नि­वृ­त्तिः । त­न्नि­वृ­त्तौ ४च आ­त्य­न्ति­कः सु­ख­दुः­खा­नु­प­भो­गो निः­श्रे­य­स­मि­ति । १५‘­अ­वि­द्या­प्र­त्य­याः सं­स्का­राः­’ इ­त्या­दि­व­च­नं के­षा­ञ्चि­त्५ । ४६ । अविद्या वि­प­र्य­या­त्मि­का­, सर्व- १श्रº प्रतौ ‘­अ­ध­र्म­स्य­’ इति पदम् ‘­अ­कु­श­ल­स्य­’ इति पदस्य टि­प्प­ण­भू­त­म् । २नै­या­यि­का­ना­म् । ३ध­र्मा­ध­र्म­रू­पा­याः । ४य आ — आº, बº, दº, मुº । ५बौ­द्धा­ना­म् । “तत्र प्र­ती­त्य­स­मु­त्पा­दः शा­लि­स्त­म्ब- सू­त्रे­ऽ­भि­हि­तः । तत्र आ­ध्या­त्मि­क­स्य प्र­ती­त्य­स­मु­त्पा­द­स्य हे­तू­प­नि­ब­न्ध­नः कतमः य­दि­द­म् — अ­वि­द्या­प्र­त्य­याः संस्काराः या­व­ज्जा­ति­प्र­त्य­यं ज­रा­म­र­ण­मि­ति­… । ” — शि­क्षा­स­मु­च्च­य पृº २१९ । “­त­द्य­थो­क्त­मा­र्य­शा­लि­स्त­म्ब- सूत्रे — ए­व­मु­क्ते मैत्रेयो बो­धि­स­त्त्वो म­हा­स­त्त्व आ­यु­ष्म­न्तं शा­रि­पु­त्र­मे­त­द­वो­च­त् । यदुक्तं भ­ग­व­ता ध­र्म­स्वा­मि­ना स­र्व­ज्ञे­न । यो भिक्षवः प्र­ती­त्य­स­मु­त्पा­दं पश्यति स धर्मं पश्यति । यो धर्मं पश्यति स बुद्धं पश्यति । तत्र २०कतमः प्र­ती­त्य­स­मु­त्पा­दो नाम । य­दि­द­म­वि­द्या­प्र­त्य­याः संस्काराः । सं­स्का­र­प्र­त्य­यं वि­ज्ञा­न­म्­, वि­ज्ञा­न­प्र­त्य­यं ना­म­रू­प­म्­, ना­म­रू­प­प्र­त्य­यं ष­डा­य­त­न­म्­, ष­डा­य­त­न­प्र­त्य­यः स्पर्शः, स्प­र्श­प्र­त्य­या वे­द­ना­, वे­द­न­प्र­त्य­या तृष्णा, तृ­ष्णा­प्र­त्य­य­मु­पा­दा­न­म्­, उ­पा­दा­न­प्र­त्य­यो भवः, भ­व­प्र­त्य­या जातिः, जा­ति­प्र­त्य­याः ज­रा­म­र­ण­शो­क­प­रि­दे­व­दुः­ख- दौ­र्म­न­स्या­द­यः । … …­त­त्रा­वि­द्या कतमा ए­ते­षा­मे­व षण्णां धातूनां यै­क­सं­ज्ञा­, पि­ण्ड­सं­ज्ञा­, नि­त्य­सं­ज्ञा­, ध्रु­व­सं­ज्ञा­, शा­श्व­त­सं­ज्ञा­, सु­ख­सं­ज्ञा­, आ­त्म­सं­ज्ञा­, स­त्त्व­सं­ज्ञा­, जी­व­सं­ज्ञा­, ज­न्तु­सं­ज्ञा­, म­नु­ज­सं­ज्ञा­, मा­न­व­सं­ज्ञा­, अ­ह­ङ्का­र­म­म- २५का­र­सं­ज्ञा­, ए­व­मा­दि­वि­वि­ध­म­ज्ञा­न­मि­य­मु­च्य­ते अविद्या । ए­व­म­वि­द्या­यां सत्यां वि­ष­ये­षु रा­ग­द्वे­ष­मो­हाः प्र­व­र्त्त­न्ते­, तत्र ये रा­ग­द्वे­ष­मो­हा वि­ष­ये­षु अमी अ­वि­द्या­प्र­त्य­याः संस्कारा इ­त्यु­च्य­न्ते । व­स्तु­प्र­ति­वि­ज्ञ­प्ति­र्वि­ज्ञा­न­म् । चत्वारि म­हा­भू­ता­नि च उ­पा­दा­ना­नि रूपम् ऐ­क­ध्य­रू­प­म्­, वि­ज्ञा­न­स­म्भू­ता­श्च­त्वा­रो­ऽ­रू­पि­णः स्कन्धा नाम, त­न्ना­म­रू­प­म् । ना­म­रू­प­स­न्निः­सृ­ता­नि इ­न्द्रि­या­णि ष­डा­य­त­न­म् । त्रयाणां धर्माणां स­न्नि­पा­तः स्पर्शः । स्पर्शा- नुभवो वेदना । वे­द­ना­ध्य­व­सा­नं तृष्णा । तृ­ष्णा­वै­पु­ल्य­मु­पा­दा­न­म् । उ­पा­दा­न­नि­र्जा­तं पु­न­र्भ­व­ज­न­कं कर्म भवः । ३०भ­व­हे­तु­कः स्क­न्ध­प्रा­दु­र्भा­वो जातिः । जा­त्य­भि­नि­र्वृ­त्ता­नां स्कन्धानां प­रि­पा­को जरा । स्क­न्ध­वि­ना­शो मरण- मिति । ” — बो­धि­च­र्या­º पंº पृº ३६८ । शि­क्षा­स­मु­º पृº २२२ । मा­ध्य­मि­क­का­º पृº ५६४ । म­ध्या­न्त­वि­º सूº टीº पृº ४२ । “­पु­न­र­प­रं त­त्त्वे­ऽ­प्र­ति­प­त्तिः मि­थ्या­प्र­ति­प­त्तिः अ­ज्ञा­न­म् अविद्या । एवम् अ­वि­द्या­यां सत्यां त्रिविधाः संस्कारा अ­भि­नि­व­र्त­न्ते — पु­ण्यो­प­गा अ­पु­ण्यो­प­गा आ­नि­ञ्ज्यो­प­गा­श्च इम उच्यन्ते अ­वि­द्या­प्र­त्य­याः संस्कारा इति । तत्र पु­ण्यो­प­गा­नां सं­स्का­रा­णां पु­ण्यो­प­ग­मे च विज्ञानं भ­व­ति­, अ­पु­ण्यो­प­गा­नां सं­स्का­रा­णा­म् ३५अ­पु­ण्यो­प­ग­मे च विज्ञानं भ­व­ति­, आ­नि­ञ्ज्यो­प­गा­नां सं­स्का­रा­णा­म् आ­नि­ञ्ज्यो­प­ग­मे च विज्ञानं भवति । इ­द­मु­च्य­ते सं­स्का­र­प्र­त्य­यं वि­ज्ञा­न­मि­ति । एवं ना­म­रू­प­म् । ना­म­रू­प­वि­वृ­द्ध्या षड्भिः आ­य­त­न­द्वा­रैः कृ­त्य­क्रि­या प्र­व­र्त्त­ते­, तत् ना­म­रू­प­प्र­त्य­यं ष­डा­य­त­न­मु­च्य­ते­… … । ” — शि­क्षा­स­मु­º पृº २२३ । १३ भा­वे­ष्व­नि­त्या१ना­त्मा­शु­चि­दुः­खे­षु नि­त्य­सा­त्म­क­शु­चि­सु­खा­भि­मा­न­रू­पा । २त­त्प्र­त्य­याः संस्कारा इ­त्या­दि­व­च­नं के­षा­ञ्चि­त् । के पुनस्ते संस्काराः ? रा­गा­द­यः३ । ते च त्रिधा४पु­ण्या­पु­ण्या­ने­ज्य-५ सं­स्का­राः­, यत इ­द­मु­च्य­ते अ­वि­द्या­प्र­त्य­याः संस्काराः । व­स्तु­प्र­ति­वि­ज्ञ­प्ति­र्वि­ज्ञा­न६मिति । तत्र पु­ण्यो­प­गा­नां सं­स्का­रा­णां पु­ण्यो­प­ग­मे च विज्ञानं भ­व­ति­, अ­पु­ण्यो­प­गा­नां सं­स्का­रा­णा­म­पु­ण्यो­प­ग­मे ०५च विज्ञानं भ­व­ति­, आ­ने­ज्यो­प­गा­नां सं­स्का­रा­णा­मा­ने­ज्यो­प­ग­मे च विज्ञानं भ­व­ति­, यत इ­द­मु­च्य­ते सं­स्का­र­प्र­त्य­यं वि­ज्ञा­न­म् । वि­ज्ञा­न­सं­भू­ता­श्च­त्वा­रः स्कन्धा नाम, चत्वारि म­हा­भू­ता­नि रू­प­म्­, नाम च ७रूपं च ना­म­रू­प­मि­ति । यत इ­द­मु­च्य­ते वि­ज्ञा­न­प्र­त्य­यं ना­म­रू­प­म् । ना­म­रू­प­स­न्नि­हि- ता­नी­न्द्रि­या­णि ष­डा­य­त­न­मि­ति । ना­म­रू­प­वृ­द्ध्या ष­ड्भि­रा­य­त­न­द्वा­रैः कृत्यं क्रिया च प्र­जा­य­ते इति ना­म­रू­प­प्र­त्य­यं ष­डा­य­त­न­मु­च्य­ते । त्रयाणां धर्माणां स­न्नि­पा­तः स्पर्शः । केषाम् त्र­या­णा­म् ? १०वि­ष­ये­न्द्रि­य­वि­ज्ञा­ना­ना­म्­, संगतिः स्पर्शः । षड्भ्य आ­य­त­ने­भ्यः षट् स्प­र्श­का­याः प्र­व­र्त­न्त इति ष­डा­य­त­न­प्र­त्य­यः स्पर्शः । स्प­र्शा­नु­भ­व­नं८ वेदना । य­ज्जा­ती­यः स्पर्शो भवति त­ज्जा­ती­या वेदना प्र­व­र्त­त इ­ती­द­मु­च्य­ते स्प­र्श­प्र­त्य­या वे­द­ने­ति । वे­द­ना­ध्य­व­सा­ना तृष्णा । य­त­स्ता­न् वे­द­ना­वि­शे­षा- ना­स्वा­द­य­त्य­भि­न­न्द­य­त्य­ध्य­व­स्य­ति तृष्यति९ सा वे­द­ना­प्र­त्य­या तृ­ष्णो­च्य­ते । तृ­ष्णा­वै­पु­ल्य­मु­पा­दा­न­म् । सा मे प्रिया सा­नु­रा­गे­ति भ­वे­न्नि­त्य­म­प­रि­त्या­गो भूयो भूयश्च प्रा­र्थ­ना­, त­दु­च्य­ते तृ­ष्णा­प्र­त्य­य- १५मु­पा­दा­न­मि­ति । उ­पा­दा­न­नि­मि­त्तं पु­न­र्भ­व­ज­न­कं कर्म भवः, एवं प्रा­र्थ­य­मा­नः पु­न­र्भ­व­ज­न­कं कर्म स­मु­त्था­प­य­ति कायेन मनसा वाचा । त­द्धे­तु­कः स्क­न्ध­प्रा­दु­र्भा­वो जातिः । जा­ति­स्क­न्ध­प­रि­पा­को जरा । जा­त्य­भि­नि­र्वृ­त्ता­नां स्क­न्धा­ना­म­प­च­यः प­रि­पा­कः­, प­रि­पा­का­द्वि­ना­शो भवति त­न्म­र­ण­म् । तदेव१०जा­ति­प्र­त्य­यं ज­रा­म­र­ण­मु­च्य­ते । ११ए­व­म­यं द्वा­द­शा­ङ्गः प्र­ती­त्य­स­मु­त्पा­दो­ऽ­न्यो­न्य­हे­तु­कः । तत्र सर्व- भा­वे­ष्व­वि­प­री­त­द­र्श­नं विद्या । य­त्स­र्व­भा­वे­ष्व­नि­त्या­ना­त्म­का­शु­चि­दुः­खे­षु अ­नि­त्या­ना­त्म­का­शु­चि­दुः­ख- २०दर्शनं सा विद्या । ततो मोक्षः । कथम् ? अ­वि­द्या­या विद्यातो नि­वृ­त्तिः­, अ­वि­द्या­नि­वृ­त्तेः संस्कार- नि­रो­धः­, सं­स्का­र­नि­रो­धा­द्वि­ज्ञा­न­नि­रो­धः­, ए­व­मु­त्त­रे­ष्व­पी­ति । त­दे­व­म­वि­द्या­तो बन्धो भवति वि­द्या­त­श्च मोक्ष इति । मि­थ्या­द­र्श­ना­दे­रि­ति१२ मतं भ­व­ता­म् । ४७ । *­“­मि­थ्या­द­र्श­ना­वि­र­ति­प्र­मा­द­क­षा­य­यो­गा ब­न्ध­हे­त­वः­” [तº सूº८ । १] इति भ­व­ता­मा­र्ह­ता­ना­म­पि मतम् । प­दा­र्थ­वि­प­री­ता­भि­नि­वे­श­श्र­द्धा­नं मिथ्या- २५द­र्श­न­म्­, वि­प­री­ता­भि­नि­वे­श­श्च मो­हा­त्­, मो­ह­श्चा­ज्ञा­न­मि­त्य­ज्ञा­ना­द् बन्धः । अतो मि­थ्या­द­र्श­न­मा- दि­र्ब­न्ध­स्य । सा­मा­यि­क­मा­त्र­प्र­ति­प­त्ते­श्च *­“­अ­न­न्ताः सा­मा­यि­क­मा­त्र­सि­द्धाः­” इति१३ व­च­ना­त्­, सा­मा­यि­कं च ज्ञा­न­म्­, अतः आ­र्ह­ता­ना­म­पि ज्ञा­ना­न्मो­क्ष इ­त्य­वि­सं­वा­दा­त् त्रि­त­य­मो­क्ष मा­र्ग­क­ल्प­ना न युक्ता । किञ्च, दृ­ष्टा­न्त­सा­म­र्थ्या­द् व­णि­क्स्व­प्रि­यै­क­पु­त्र­व­त् । ४८ । १४तद्यथा वणिक् स्व­प्रि­यै­क­पु­त्र­स­दृ­श­वि­ग्र­हं १ — नि­त्या­ना­त्म­का­शु — आº, बº, मुº । २अ­वि­द्या­का­र­ण­काः । ३आ­दि­श­ब्दे­न उ­पे­क्षो­पा­दी­य­ते । ४त्रिष्ठाः दº, ताº, श्रº । ५औ­दा­सी­न्य । ६वि­क­ल्प­ज्ञा­न­मि­त्य­र्थः । ७नाम च रू­प­ना­म च नाम — ३०मुº । ८ — भवने वे — श्रº । ९ — ष्यतीति आº, बº, दº, मुº । १०तदेवं जा — आº, बº, दº, मुº । ११अ­वि­द्या­प्र­त्य­याः संस्काराः सं­स्का­र­प्र­त्य­यं विज्ञानं वि­ज्ञा­न­प्र­त्य­यं ना­म­रू­पं ना­म­रू­प­प्र­त्य­यं ष­डा­य­त­न­म् ष­डा­य­त­न­प्र­त्य­यः स्पर्शः स्प­र्श­प्र­त्य­या वेदना वे­द­ना­प्र­त्य­या तृष्णा तृ­ष्णा­प्र­त्य­य­मु­पा­दा­न­म् उ­पा­दा­न­प्र­त्य­यो भवः भ­व­प्र­त्य­या जातिः जा­ति­प्र­त्य­यं ज­रा­म­र­ण­मि­ति द्वा­द­शा­ङ्गं प्र­ती­त्य­स­मु­त्पा­द इति । १२ — ना­दि­रि­ति मुº । १३“­श्रू­य­न्ते चानन्ताः सा­मा­यि­क­मा­त्र­प­द­सि­द्धाः­” — त­त्त्वा­र्थ­भा­º स­म्ब­न्ध­का­º २७ । १४यथा मुº । १४ ग­जे­ना­व­मृ­द्य­मा­नं बा­ल­मु­प­ल­भ्या­ति­दुः­खा­भि­भ­व­मू­र्च्छ­या ग­त­प्रा­ण इ­वा­भ­व­त्­, वि­नि­वृ­त्त­का­या­दि- क्रियस्य चास्य कु­श­ल­सु­हृ­द्भि­रु­पा­य­पू­र्व­कं प्र­त्या­हि­त­प्रा­ण­वृ­त्तेः स्वपुत्र एव द­र्श­न­वि­ष­य­मु­प­नी­ते ‘अयं मम पुत्रः’ इ­त्या­वि­र्भू­त­त­त्त्व­ज्ञा­न­स्य स्व­पु­त्र­सा­दृ­श्यो­द्भू­त­मि­थ्या­ज्ञा­न­ज­नि­तं दुःखं त­द­भू­त­पू­र्व- मि­वा­भ­व­त् । ए­व­म­ज्ञा­ना­द् बन्धः के­व­ला­च्च ज्ञा­ना­न्मो­क्ष इति । ०५न वा ना­न्त­री­य­क­त्वा­द् र­सा­य­न­व­त् । ४९ । न वा एष दोषः । किं का­र­ण­म् ? ना­न्त­री­य­क­त्वा­त्­, नहि त्रि­त­य­म­न्त­रे­ण मो­क्ष­प्रा­प्ति­र­स्ति । कथम् ? र­सा­य­न­व­त् । यथा न र­सा­य­न­ज्ञा­ना­दे­व रसा- य­न­फ­ले­न१ अ­भि­सं­ब­न्धः र­सा­य­न­श्र­द्धा­न­क्रि­या­भा­वा­त्­, यदि वा र­सा­य­न­ज्ञा­न­मा­त्रा­दे­व र­सा­य­न­फ­ल- संबन्धः क­स्य­चि­द् दृष्टः सो­ऽ­भि­धी­य­ता­म् ? न चा­सा­व­स्ति । न च र­सा­य­न­क्रि­या­मा­त्रा­दे­व­;२ ज्ञा­न­श्र­द्धा­ना­भा­वा­त् । न च ३श्र­द्धा­न­मा­त्रा­दे­व­; र­सा­य­न­ज्ञा­न­पू­र्व­क्रि­या­से­व­ना­भा­वा­त् । अतो रसा- १०य­न­ज्ञा­न­श्र­द्धा­न­क्रि­या­से­व­नो­पे­त­स्य त­त्फ­ले­ना­भि­सं­ब­न्ध इति निः­प्र­ति­द्व­न्द्व­मे­त­त् । तथा न मोक्ष- मा­र्ग­ज्ञा­ना­दे­व मो­क्षे­णा­भि­सं­ब­न्धो द­र्श­न­चा­रि­त्रा­भा­वा­त् । न च श्र­द्धा­ना­दे­व­; मोक्षमा२र्ग­ज्ञा­न­पू­र्व- क्रि­या­नु­ष्ठा­ना­भा­वा­त् । न च क्रि­या­मा­त्रा­दे­व­; ज्ञा­न­श्र­द्धा­ना­भा­वा­त् । यतः क्रिया ज्ञा­न­श्र­द्धा­न­र­हि­ता निः­फ­ले­ति । यदि च ज्ञा­न­मा­त्रा­दे­व क्व­चि­द­र्थ­सि­द्धि­र्दृ­ष्टा सा­भि­धी­य­ता­म् ? न चा­सा­व­स्ति । अतो मो­क्ष­मा­र्ग­त्रि­त­य­क­ल्प­ना ज्या­य­सी­ति । ‘­अ­न­न्ताः सा­मा­यि­क­सि­द्धाः­’ इ­त्ये­त­द­पि त्रि­त­य­मे­व १५सा­ध­य­ति । कथम् ? ज्ञ­स्व­भा­व­स्या­त्म­न­स्त­त्त्वं श्र­द्द­धा­न­स्य सा­मा­यि­क­चा­रि­त्रो­प­प­त्तेः । समय ए­क­त्व­म­भे­द इ­त्य­न­र्था­न्त­र­म्­, समय एव सा­मा­यि­कं चारित्रं स­र्व­सा­व­द्य­नि­वृ­त्ति­रि­ति अ­भे­दे­न सं­ग्र­हा­दि­ति । उक्तञ्च — *­“­ह­तं ज्ञानं क्रि­या­ही­नं हता चा­ज्ञा­नि­नां क्रिया । धावन् कि­ला­न्ध­को दग्धः प­श्य­न्न­पि च पङ्गुलः ॥ १ ॥ २०सं­यो­ग­मे­वे­ह वदन्ति तज्ज्ञा न ह्ये­क­च­क्रे­ण रथः प्रयाति । अन्धश्च पङ्गुश्च वने प्रविष्टो तौ सं­प्र­यु­क्तौ नगरं प्रविष्टौ ॥ २ ॥ ” इति । ज्ञा­ना­दे­व मोक्ष इति चेत्; अ­न­व­स्था­ना­दु­प­दे­शा­भा­वः । ५० । यस्य ज्ञा­ना­दे­व मोक्षः तस्या- न­व­स्था­ना­दु­प­दे­शा­भा­वः । यथा प्र­दी­प­स्य त­मो­नि­वृ­त्ति­हे­तु­त्वा­त् प्रदीपे सति न मु­हू­र्त­म­पि त­मो­ऽ­व- तिष्ठते । न­ह्ये­त­द­स्ति ‘­प्र­दी­प­श्च नाम ज्वलति त­म­श्चा­व­ति­ष्ठ­ते­’ इति । तथा ५आ­त्म­प­र­स्व­रू­पा- २५व­बो­धा­वि­र्भा­वा­न­न्त­र­मे­व आप्तस्य मोक्षः स्यात् । न ह्ये­त­द्यु­क्ति­म­त् ‘ज्ञानं च नाम मोक्षस्य कार- मस्ति न च मोक्षः’ इति । ततो ज्ञा­ना­न­न्त­र­मे­वा­प्त­स्य श­री­रे­न्द्रि­य­वृ­त्त्या­दि६निवृत्तेः प्र­व­च­नो­प- दे­शा­भा­वः । सं­स्का­रा­क्ष­या­द­व­स्था­ना­दु­प­दे­श इति चेत्; न; प्र­ति­ज्ञा­त­वि­रो­धा­त् । ५१ । स्या­दे­त­त्या­व­द­स्य- संस्कारा न क्षीयन्ते ता­व­द­व­स्था­न­मि­त्यु­प­दे­श उ­प­प­न्न इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? प्र­ति­ज्ञा­त- ३०वि­रो­धा­त् । य­द्यु­त्प­न्न­ज्ञा­नो­ऽ­पि सं­स्का­र­क्ष­या­पे­क्ष­त्वा­द­व­ति­ष्ठ­ते न मु­च्य­ते­, न तर्हि ज्ञा­ना­दे­व मोक्षः । कुतः ? सं­स्का­र­क्ष­या­त् । इति य­त्प्र­ति­ज्ञा­त­म् — *­“­ज्ञा­ने­न चा­प­व­र्गः­”[सां­ख्य­का­º ४४] इति त­द्वि­रो­धः । किञ्च, उ­भ­य­था दो­षो­प­प­त्तेः । ५२ । इ­द­मि­ह सं­प्र­धा­र्य­म् — सं­स्का­र­क्ष­य­स्य ज्ञानं वा हेतुः स्यात्, अन्यो वेति ? यदि ज्ञा­न­म्­; ननु ज्ञा­ना­दे­व सं­स्का­र­नि­रो­ध इति प्र­व­च­नो­प­दे­शा­भा­वः । अ­था­न्यः­; स ३५कोऽन्यो भ­वि­तु­म­र्ह­ति अ­न्य­त­श्चा­रि­त्रा­त्­, इति पु­न­र­पि प्र­ति­ज्ञा­त­वि­रो­ध इति । किञ्च, १आ­रो­ग्ये­ण । २त­त्फ­ले­ना­भि­स­म्ब­न्धः ए­व­मु­त्त­र­त्रा­पि । ३न च र­सा­य­न­श्र­द्धा­न — मुº, आº, बº, दº । ४मार्गोज्ञा — मुº । ५आ­त्म­स्व­रू­पा — मुº, आº, बº, दº । ६इ­च्छा­वा­क्प्र­वृ­त्त्या­दि । १५ प्र­व्र­ज्या­द्य­नु­ष्ठा­ना­भा­व­प्र­स­ङ्ग­श्च । ५३ । यदि ज्ञा­ना­दे­व मोक्षः, ननु ज्ञान एव यत्नः कार्य्यः, शि­र­स्तु­ण्ड­मु­ण्ड­न-का­षा­या­म्ब­र­धा­र­णा­दि­ल­क्ष­ण­प्र­व्र­ज्या-यम-नियम-भा­व­ना­द्य­भा­व­प्र­स­ङ्गः स्यात् । ज्ञा­न­वै­रा­ग्य­क­ल्प­ना­या­म­पि । ५४ । किम् ? ‘­अ­व­स्था­ना­भा­वा­दु­प­दे­शा­भा­वः­’ इत्यादि । प­दा­र्थ­प­रि­ज्ञा­ने सति वि­ष­या­न­भि­ष्व­ङ्ग­ल­क्ष­णे च वैराग्य आप्तस्य तत्क्षण एव मो­क्षो­प­प­त्तेः१ । ०५किञ्च, नि­त्या­नि­त्यै­का­न्ता­व­धा­र­णे त­त्का­र­णा­सं­भ­वः । ५५ । नित्या एवार्था अनित्या एव वेत्ये- का­न्ता­व­धा­र­णे त­त्का­र­णा सम्भवः त­त्का­र­ण­स्य २ज्ञानस्य वै­रा­ग्य­स्य वा­ऽ­सं­भ­वः । तद्यथा — नि­त्य­त्वै­का­न्ते वि­क्रि­या­भा­वा­द् ज्ञा­न­वै­रा­ग्या­भा­वः । ५६ । विक्रिया द्विविधा — ज्ञा­ना­दि­वि- प­रि­णा­म­ल­क्ष­णा­, दे­शा­न्त­र­सं­क्र­म­रू­पा च । येषां नित्य एवात्मा स­र्व­ग­त­श्चे­ति द­र्श­न­म्­, तेषा- १०मु­भ­य्य­पि सा नास्ति । त­त­श्च­तु­ष्ट­य३त्र­य­द्व­य­स­न्नि­क­र्ष­ज­वि­ज्ञा­ना­भा­वा­द् वै­रा­ग्य­प­रि­णा­मा­भा­वा­च्च पू­र्वा­प­र­का­ल­तु­ल्य­वृ­त्ते­रा­त्म­न आ­का­श­स्ये­व मो­क्षा­भा­वः । स­म­वा­या­दि­ति चेत्; न; तस्य प्रत्याख्या- तत्वात् । क्ष­णि­कै­का­न्ते­ऽ­प्य­व­स्था­ना­भा­वा­त् ज्ञा­न­वै­रा­ग्य­भा­व­ना­भा­वः । ५७ । येषां मतम् — *­“­क्ष­णि­काः स­र्व­सं­स्का­राः­” इति४; ते­षा­म­प्यु­त्प­त्त्य­न­न्त­रं५ विनाशे सति ज्ञा­ना­दी­ना­म­व­स्था­नं १५नास्ति । नच ते­भ्यो­ऽ­न्य­द­व­स्था­स्नु वस्तु विद्यते । अ­त­स्त­द­भा­वा­ज्ज्ञा­न­वै­रा­ग्य­भा­व­ना­भा­वः । तत ए­वो­त्प­त्त्य­न­न्त­रं नि­र­न्व­य­वि­ना­शा­भ्यु­प­ग­मा­त् प­र­स्प­र६सं­श्ले­षा­भा­वे नि­मि­त्त­नै­मि­त्ति­क­व्य­व­हा­रा- प­ह्न­वा­द् ‘­अ­वि­द्या­प्र­त्य­याः सं­स्का­राः­’ इ­त्ये­व­मा­दि वि­रु­ध्य­ते । स­न्ता­ना­दि­क­ल्प­ना­यां वा अन्यत्वा- न­न्य­त्व­यो­र­ने­क­दो­षा­नु­ष­ङ्गः७ । वि­प­र्य­या­भा­वः प्रा­ग­नु­प­ल­ब्धः उ­प­ल­ब्धौ वा ब­न्धा­भा­वः । ५८ । इह लोके प्रा­ग­नु­भू­त­स्था­णु- २०पु­रु­ष­वि­शे­ष­स्य प्र­का­शा­भा­वा­त् अ­भि­भ­वा­त् क­र­ण­क्ल­मा­द्वा ८वि­शे­षा­नु­प­ल­ब्धौ वि­प­र्य­यो दृष्टः । न चा­व­नि­त­ल­भ­व­न­सं­भू­त­स्य प्रा­ग­प्र­ती­त­त­द­न्त­र­स्य वि­प­र्य­य­प्र­त्य­यो भवति । नच तथा अनादौ सं­सा­रे­ऽ­न­भि­व्य­क्त­श­क्तेः पु­रु­ष­स्य गु­ण­पु­रु­षा­न्त­रो­प­ल­ब्धि­र­स्ति­, अतः प्रा­ग­नु­प­ल­ब्धे­र्ना­स्ति वि­प­र्य­यः । तथा स­र्व­भा­वे­ष्व­नि­त्या­ना­त्म­का­शु­चि­दुः­खे­षु नि­त्य­सा­त्म­क­शु­चि­सु­ख­रू­पे­ण वि­प­र्य­यो नास्ति, प्रा­ग­न­नु­भू­त­वि­शे­ष­त्वा­त् । यदि वा क्व­चि­द­प्र­सि­द्ध­सा­मा­न्य­वि­शे­ष­स्य क­स्य­चि­द्वि­प­र्य­यो २५दृष्टः सो­ऽ­भि­धी­य­ता­म् ? न चोच्यते अतो वि­प­र्य­या­भा­वा­द् ब­न्धा­भा­वः । तत्र य­दु­क्त­म् — ‘­वि­प­र्य­या­द् बन्धः’ इति तद् व्या­ह­न्य­ते । अथ प्राक् त­द्वि­श­षो­प­ल­ब्धि­र­भ्यु­प­ग­म्य­ते­; ननु तदैव त­द्धे­तु­के­न मोक्षेण भ­वि­त­व्य­मि­ति ब­न्धा­भा­वः स्यात् । किञ्च, प्र­त्य­र्थ­व­श­व­र्त्ति­त्वा­च्च । ५९ । ‘­वि­प­र्य­या­भा­वः­’ इ­त्य­नु­व­र्त­ते । येषां दर्शनं प्र­त्य­र्थ­व­श­व­र्ति वि­ज्ञा­न­मि­ति तेषां पु­रु­ष­वि­ष­यं विज्ञानं न स्था­णु­म­व­गृ­ह्णा­ति­, स्था­णु­वि­ष­यं च य­द्वि­ज्ञा­नं न ३०त­त्पु­रु­ष­म­व­बु­ध्य­ते­, अतः प­र­स्प­र­वि­ष­य­सं­क्र­मा­भा­वा­न्न संशयो न वि­प­र्य­यः­, तथा सर्वेषु पदार्थे- १तर्हि स­यो­ग­के­व­लि­नः । २ज्ञा­न­वै­रा­ग्य­स्या­सं­भ — आº, बº, दº, मुº । ३आ­त्म­म­नः इन्द्रि- या­र्थ­स­म्प्र­यो­गा­त् घ­टा­दि­ज्ञा­नं च­तु­ष्ट­य­स­न्नि­क­र्ष­ज­म् । आ­त्म­म­नः­सु­खा­द्य­र्थ­स­म्ब­न्धा­ज्जा­य­मा­नं सु­खा­दि­ज्ञा­नं त्र­य­स­न्नि­क­र्ष­ज­म् । आ­त्म­म­नः­स­म्प्र­यो­गा­ज्जा­य­मा­न­मा­त्म­ज्ञा­नं द्व­य­स­न्नि­क­र्ष­ज­म् — सम्पाº । ४“­क्ष­णि­काः स­र्व­सं­स्का­राः स्थिराणां कुतः क्रिया । भू­ति­र्यै­षां क्रिया सैव कारकं सैव चोच्यते ॥ ” इति पूर्णः श्लोकः सम्पाº । ५ — न­न्त­र­वि — श्रº, ताº । ६ — रं सं — आº, बº, दº, मुº — । ७… …­प्र­क­ल्पि­त­म् । स­न्ता­नि­व्य- ३५ति­रे­के­ण यतः काचिन्न सन्ततिः । व्य­ति­रे­के­ऽ­पि नित्यत्वं स­न्ता­न­स्य य­दी­ष्य­ते । प्र­ति­ज्ञा­हा­नि­दो­षः स्यात् क्ष­णि­कै­का­न्त­वा­दि­ना­म् । क्ष­णि­क­त्वे­ऽ­पि स­न्ता­न­प­क्ष­नि­क्षि­प्त­दू­ष­ण­म् । कृ­त­ना­शा­दि­कं तस्य स­र्व­मे­व प्र­स­ज्य­त इति । ८को­ट­रा­दि । १६ ष्व­ने­का­र्थ­ग्र­ह­णै­क­वि­ज्ञा­ना­भा­वा­त् असति वि­प­र्य­ये ब­न्धा­भा­वः । तत एव प­दा­र्थ­वि­शे­षा­नु­प­ल­ब्धे- र्मो­क्षा­भा­वः । न­ह्ये­का­र्थ­ग्रा­हि विज्ञानं त­द­न्त­र­म­व­च्छि­न­त्ति । ज्ञा­न­द­र्श­न­यो­र्यु­ग­प­त्प्र­वृ­त्ते­रे­क­त्व­मि­ति चेत्; न; त­त्त्वा­वा­य­श्र­द्धा­न­भे­दा­त् ता­प­प्र­का­श­व­त् । ६० । स्या­दे­त­द् — ज्ञा­न­द­र्श­न­यो­रे­क­त्व­म् । कुतः ? यु­ग­प­त्प्र­वृ­त्ते­रि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? तत्त्वा- ०५वा­य­श्र­द्धा­न­भे­दा­त् । कथम् ? ता­प­प्र­का­श­व­त् । यथा ता­प­प्र­का­श­यो­र्यु­ग­प­दा­त्म­ला­भे­ऽ­पि दा­ह­द्यो­त­न­सा­म­र्थ्य­भे­दा­न्नै­क­त्व­म्­, तथा ज्ञा­न­द­र्श­न­यो­स्त­त्त्वा­वा­य­श्र­द्धा­न­भे­दा­न्नै­क­त्व­म् । तत्त्वस्य ह्य­व­ग­मो ज्ञा­न­म्­, श्रद्धानं द­र्श­न­मि­ति । दृ­ष्ट­वि­रो­धा­च्च१ । ६१ । यस्य मतं यु­ग­प­दा­त्म­ला­भ एकत्वे हे­तु­रि­ति तस्य दृ­ष्ट­वि­रो­ध आ­प­द्य­ते । दृष्टं हि गो­वि­षा­णा­दी­नां यु­ग­प­दु­त्प­द्य­मा­ना­ना­म­पि ना­ना­त्व­म् । १०उ­भ­य­न­य­स­द्भा­वे अ­न्य­त­र­स्या­श्रि­त­त्वा­द्वा रू­पा­दि­प­रि­णा­म­व­त् । ६२ । उ­भ­य­न­य­स­द्भा­वे अ­न्य­त­र­स्या­श्रि­त­त्वा­द्वा न दोषः । कथम् ? रू­पा­दि­प­रि­णा­म­व­त् । यथा प­र­मा­ण्वा­दि­पु­द्ग­ल- द्रव्याणां बा­ह्या­भ्य­न्त­र२प­रि­णा­म­का­र­णा­पा­दि­ते यु­ग­प­द् रू­पा­दि­प­रि­णा­मे­ऽ­पि न रू­पा­दी­ना­मे­क­त्वं तथा ज्ञा­न­द­र्श­न­यो­र­पि । अ­थ­वा­, उ­भ­य­न­य­स­द्भा­वे­ऽ­न्य­त­र­स्या­श्रि­त­त्वा­त् । यथा रू­पा­दि­प­रि­णा­मा­नां द्र­व्या­र्थि­क- १५प­र्या­या­र्थि­क­यो­र­न्य­त­र­गु­ण­प्र­धा­न­भा­वा­र्प­णा­त् स्या­दे­क­त्वं स्या­न्ना­ना­त्व­म् । कथम् ? इह पर्याया- र्थि­क­गु­ण­भा­वे द्र­व्या­र्थि­क­प्रा­धा­न्या­त् प­र्या­या­र्था­न­र्प­णा­त् अ­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­पु­द्ग­ल­द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् स्या­दे­क­त्व­म्­, यथा रू­प­प­र्या­यः पु­द्ग­ल­द्र­व्यं तथा र­सा­द­यो­ऽ­पि द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् पु­द्ग­ल­द्र­व्य­म् । ते­षा­मे­व द्र­व्या­र्थि­क­गु­ण­भा­वे प­र्या­या­र्थि­क­प्रा­धा­न्या­त् द्र­व्या­र्था­न­र्प­णा­त् प्र­ति­नि­य­त­रू­पा­दि­प­र्या­या­र्थे- ना­र्पि­ता­नां स्या­द­न्य­त्व­म्­, य­तो­ऽ­न्यो रू­प­प­र्या­यः अन्ये च र­सा­द­यः । तथा ज्ञा­न­द­र्श­न­यो­र­ने­न २०विधिना अ­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­चै­त­न्य­जी­व३द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् स्या­दे­क­त्व­म्­, यतो द्र­व्या­र्था­दे­शा­द् यथा ज्ञा­न­प­र्या­य आ­त्म­द्र­व्यं तथा द­र्श­न­म­पि । त­यो­रे­व प्र­ति­नि­य­त­ज्ञा­न­द­र्श­न­प­र्या­या­र्था­र्प­णा­त् स्यादन्य- त्वम्, य­स्मा­द­न्यो ज्ञा­न­प­र्या­यो­ऽ­न्य­श्च द­र्श­न­प­र्या­यः । ज्ञा­न­चा­रि­त्र­यो­र­का­ल­भे­दा­दे­क­त्व­म् अ­ग­म्या­व­बो­ध­व­दि­ति चेत्; न; आ­शू­त्प­त्तौ सू­क्ष्म­का­ला- प्र­ति­प­त्तेः उ­त्प­ल­प­त्र­श­त­व्य­ध­न­व­त् । ६३ । स्या­दे­त­त् — ज्ञा­न­चा­रि­त्र­यो­रे­क­त्व­म् । कस्मात् ? अकाल- २५भेदात् । कथम् ? अ­ग­म्या­व­बो­ध­व­त् । यथा के­न­चि­त् मो­हो­द­या­पा­दि­ता­ऽ­न्या­ङ्ग­ना­भि­स­र­णो- त्सु­क­म­ति­ना पुंसा मे­घो­द­यो­द्भ­त­ब­ह­ला­न्ध­का­रा­यां रात्रौ वी­थ्य­न्त­रा­ले ४मा­तृ­पुं­श्च­ली ‘स्वाभि- ल­षि­ता­’ इति स्पृष्टा, तदैव विद्युता च वि­द्यो­ति­त­म् । तेन द्योतेन ‘­मा­ते­य­म्­’ इति तस्य ज्ञानं य­दो­त्प­न्नं तदैव अ­ग­म्या­व­बो­धा­द् अ­ग­म्या­ग­म­न­नि­वृ­त्तिः­, न अ­ग­म्या­व­बो­ध-अ­ग­म्या­ग­म­न­नि­वृ­त्त्योः का­ल­भे­दो­ऽ­स्ति । तथा यदैव ज्ञा­ना­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा­ज्जी­वे­षु ज्ञानं ‘­जी­वाः­’ इ­त्या­वि­र्भ­व­ति­, ३०तदैव ‘ते न हिंस्याः’ इति जीवे हिं­सा­प्र­त्य­य­स्य५ नि­वृ­त्तिः­, नि­वृ­त्ति­श्च चा­रि­त्र­म् । न च जीव- ज्ञान — हिं­सा­नि­वृ­त्त्योः का­ल­भे­दो­ऽ­स्ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? आ­शू­त्प­त्तौ सू­क्ष्म­का­ला­प्र­ति- पत्तेः । त­त्रा­प्य­स्त्ये­व का­ल­भे­दः सौक्ष्म्यात्तु न प्र­ती­य­ते । कथम् ? उ­त्प­ल­प­त्र­श­त­व्य­ध­न­व­त् । यथा उ­त्प­ल­प­त्र­श­त­व्य­ध­न­क्र­म आ­सं­ख्ये­य­स­म­यि­कः स­र्व­ज्ञ­प्र­त्य­क्षो­ऽ­ति­सू­क्ष्मो­ऽ­स्ति न तु वि­भा­व्य­ते छ­द्म­स्थैः­, यतो या­व­दे­क­मु­त्प­ल­प­त्र­मा­स­श्छि­त्त्वा द्वितीयं छिनत्ति ता­व­द­सं­ख्ये­याः समया अतीता ३५इति का­ल­सू­क्ष्मो­प­दे­शः । तथा अ­न्यो­ऽ­ग­म्या­व­बो­ध­का­लः­, अन्यश्च नि­वृ­त्ति­का­लः । १ — रोधात् तस्य भाº १ । २ — रकार — श्रº । ३जी­वा­दि­द्र­व्या — ताº । ४निन्द्ये पाषाण- केनेति समासः । ५का­र­ण­स्य । १७ अ­र्थ­भे­दा­च्च । ६४ । किम् ? ‘­नै­क­त्व­म्­’ इति वर्तते । ‘­ज्ञा­न­स्य त­त्त्वा­व­बो­धो­ऽ­र्थः­, चा­रि­त्र­स्य क­र्मा­दा­न­हे­तु­क्रि­या­वि­शे­षो­प­र­मो­ऽ­र्थः­’ इत्यतो ना­ना­त्व­म् । का­ल­भे­दा­भा­वो ना­र्था­भे­द­हे­तुः ग­ति­जा­त्या­दि­व­त् । ६५ । न१का­ल­भे­दा­भा­वो­ऽ­र्था­भे­द­हे­तु- र्न्याय्यः । कथम् ? ग­ति­जा­त्या­दि­व­त् । यथा यदैव दे­व­द­त्त­ज­न्म तदैव म­नु­ष्य­ग­ति­प­ञ्चे­न्द्रि­य- ०५जा­ति­श­री­र­व­र्ण­ग­न्धा­दी­नां जन्म, नान्यो दे­व­द­त्त­ज­न्म­का­लः­, अन्यश्च म­नु­ष्य­ग­त्या­दि­प­र्या­य­ज­न्म- कालः । न चै­क­का­ल­त्वा­त् म­नु­ष्य­ग­त्या­दी­ना­मे­क­त्व­म् । यस्य पुनः का­ल­भे­दा­भा­व ए­क­त्व­हे­तु- रिष्टः तस्य म­नु­ष्य­ग­त्या­दि­प­र्या­या­णा­मे­क­त्व­प्र­स­ङ्गः । न चे­ष्य­ते­, अतो न का­ल­भे­दा­भा­वा­ज्ज्ञा­न- चा­रि­त्र­यो­रे­क­त्व­म् । उक्तं च । ६६ । कि­मु­क्त­म् ? ‘­उ­भ­य­न­य­स­द्भा­वा­त् स्या­दे­क­त्वं स्या­न्ना­ना­त्व­म्­’ इति । १०ल­क्ष­ण­भे­दा­त्ते­षा­मे­क­मा­र्ग­त्वा­नु­प­प­त्ति­रि­ति चेत्; न; प­र­स्प­र­सं­स­र्गे स­त्ये­क­त्वं प्र­दी­प­क्त् । ६७ । स्या­दे­त­त् — तेषां स­म्य­ग्द­र्श­ना­दी­ना­मे­क­मा­र्ग­त्वं नो­प­प­द्य­ते । कुतः ? ल­क्ष­ण­भे­दा­त् । नहि भिन्न- ल­क्ष­णा­ना­मे­क­त्वं युज्यते । त­त­स्त्र­यो­ऽ­मी मो­क्ष­मा­र्गाः प्रसक्ता इति; तन्न; किं­का­र­ण­म् ? प­र­स्प­र- संसर्गे स­त्ये­क­त्व­म् । कथम् ? प्र­दी­प­व­त् । यथा प­र­स्प­र­वि­ल­क्ष­ण­व­र्ति­स्ने­हा­न­ला­र्था­नां बाह्या- भ्य­न्त­र­प­रि­णा­म­का­र­णा­पा­दि­त­सं­यो­ग­प­र्या­या­णां २स­मु­द­यो भ­व­त्ये­कः प्रदीपो न त्रयः, तथा १५प­र­स्प­र­वि­ल­क्ष­ण­स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि­त्र­य­स­मु­द­ये भ­व­त्ये­को मो­क्ष­मा­र्गो न त्रयः । किञ्च, स­र्वे­षा­म­वि­सं­वा­दा­त् । ६८ । वि­ल­क्ष­णा­ना­मे­क­त्वा­वा­प्तौ न प्र­ति­वा­दि­नो वि­सं­व­द­न्ते । ३के­चि­त्ता­व­दा­हुः — ४प्र­सा­द­ला­घ­व­शो­ष­ता­पा­व­र­ण­सा­द­ना­दि­भि­न्न­ल­क्ष­णा­नां स­त्त्व­र­ज­स्त­म­सां साम्ये प्र­धा­न­मे­क­म्­, न तेषां त्रित्वात् प्र­धा­न­स्य त्रै­वि­ध्य­मि­ति । ५अपर आहुः — क­क्ख­ड­ता­दी­नां६ चतुर्णां भूतानां भौ­ति­का­नां च व­र्णा­दी­नां वि­ल­क्ष­णा­नां स­मु­द­य एको रू­प­प­र­मा­णुः­, न तेषां भेदात् २०प­र­मा­णो­र­ने­क­त्व­म् । तथा रा­गा­दी­नां धर्माणां प्र­मा­ण­प्र­मे­या­धि­ग­म­रू­पा­णां च वि­ल­क्ष­णा­नां स­मु­द­य एकं वि­ज्ञा­न­म्­, न तेषां भे­दा­द्वि­ज्ञा­न­भे­द इति । ७इतर आहुः — चित्राणां तन्तूनां स­मु­द­य­श्चि­त्र­प­ट एकः, न तेषां भे­दा­त्प­ट­स्य भेद इति । त­द्व­दि­हा­पि स­म्य­ग्द­र्श­ना­दी­नां भि­न्न­ल­क्ष­णा­नां स­मु­द­य एको मो­क्ष­मा­र्ग इति को विरोधः ? एषां पूर्वस्य लाभे भ­ज­नी­य­मु­त्त­र­म् । ६९ । एषां स­म्य­ग्द­र्श­ना­दी­नां पूर्वस्य लाभे २५८भ­ज­नी­य­मु­त्त­रं वे­दि­त­व्य­म् । उ­त्त­र­ला­भे तु नियतः पू­र्व­ला­भः । ७० । उ­त्त­र­स्य तु लाभे नियतः पू­र्व­ला­भो द्रष्टव्यः । स­म्य­ग्द­र्श­न­ज्ञा­न­चा­रि­त्रा­णां पाठं प्रति पू­र्व­त्व­मु­त्त­र­त्वं च । पूर्वस्य स­म्य­ग्द­र्श­न­स्य लाभे ज्ञा­न­मु­त्त­रं भ­ज­नी­य­म्­, उ­त्त­र­ज्ञा­न­ला­भे तु नियतः पू­र्व­स­म्य­ग्द­र्श­न­ला­भः । तथा पू­र्व­ज्ञा­न­ला­भे उत्तरं चारित्रं भ­ज­नी­य­म्­, उ­त्त­र­चा­रि­त्र­ला­भे तु नियतः स­म्य­ग्द­र्श­न­ज्ञा­न­ला­भः । ३०त­द­नु­प­प­त्तिः­, अ­ज्ञा­न­पू­र्व­क­श्र­द्धा­न­प्र­स­ङ्गा­त् । ७१ । ‘­पू­र्व­स्य लाभे भ­ज­नी­य­मु­त्त­र­म्­’ इत्ये- त­स्या­ऽ­नु­प­प­त्तिः । कुतः ? अ­ज्ञा­न­पू­र्व­क­श्र­द्धा­न­प्र­स­ङ्गा­त् । यदि पू­र्व­स­म्य­ग्द­र्श­न­ला­भे उ­त्त­र­ज्ञा­न- लाभो भ­ज­नी­यः­, ननु ९ज्ञा­ना­भा­वा­द­ज्ञा­न­पू­र्व­क­श्र­द्धा­न­प्र­स­ङ्गः । किञ्च । १का­ल­भे­दा­भा­वः अ­र्थ­भे­द — ताº । का­ल­भे­दा­भा­वः ना­र्था­भे­द श्रº । २स­मु­द­ये भ — आº, बº, दº, मुº । ३सांख्याः । ४“सत्त्वं लघु प्र­का­श­क­मि­ष्ट­व­ष्ट­म्भ­कं चलं च रजः । गु­रु­व­र­ण­क­मे­व तमः सा­म्या­व­स्था भवेत् प्रकृतिः ॥ ” सां­ख्य­का­º १३ । ५बौद्धाः । ६का­क­व­ड­ता — मुº । का­क्ख­ड­ता — आº, बº, दº । ३५क­र्क­श­ते­ति पा­ठा­न्त­र­म् । तुलना — “­य­त्कि­ञ्चि­द् बाह्यं क­क्ख­ट­त्वं ख­र­ग­त­म­नु­पा­त्त­म्­, अ­य­मु­च्य­ते बाह्यः पृथिवी धातुः” — शि­क्षा­स­मु­º पृº २४५ । ७वै­शे­षि­काः । ८वि­क­ल्प­नी­य­म् । ९ज्ञा­ना­ला­भा­द — श्रº । १८ अ­नु­प­ल­ब्ध­स्व­त­त्त्वे­ऽ­र्थे श्र­द्धा­ना­नु­प­प­त्तिः अ­वि­ज्ञा­त­फ­ल­र­सो­प­यो­ग­व­त् । ७२ । यथा ना­वि­ज्ञा­ते फले ‘­त­द्र­सो­प­यो­गः अमुष्य फलस्य१ च स­न्नि­ष्पा­द­यि­ता­’ इति श्र­द्धा­न­म­स्ति­, तथा ना­वि­ज्ञा­ते­षु जी­वा­दि­षु श्र­द्धा­न­म­स्ती­ति श्र­द्धा­ना­भा­वः स्यात् । किञ्च, आ­त्म­स्व­रू­पा­भा­व­प्र­स­ङ्गा­त् । ७३ । यदि स­म्य­ग्द­र्श­न­ला­भे ज्ञानं२ भ­ज­नी­य­त्वा­द् अ­स­त­, ०५वि­रो­धा­त् मि­थ्या­ज्ञा­न­नि­वृं­त्तौ स­म्य­ग्ज्ञा­न­स्य चा­भा­वा­ज्ज्ञा­नो­प­यो­गा­भा­व आत्मनः प्रसक्तः । ततश्च ल­क्ष­णा­भा­वा­ल्ल­क्ष्य­स्या­त्म­नो­ऽ­प्य­भा­वः स्यात्, त­द­भा­वा­च्च मो­क्ष­मा­र्ग­प­री­क्षा व्यर्थेति । न वा; यावति ज्ञा­न­मि­त्ये­त­त् प­रि­स­मा­प्य­ते ता­व­तो­ऽ­सं­भ­वा­न्न­या­पे­क्षं व­च­न­म् । ७४ । न वा एष दोषः । किं का­र­ण­म् ? यावति ज्ञा­न­मि­त्ये­त­त् प­रि­स­मा­प्य­ते ता­व­तो­ऽ­सं­भ­वा­न्न­या­पे­क्ष­मि­दं व­च­न­म् ‘­भ­ज­नी­य­मु­त्त­र­म्­’ इति । ३क्व च ज्ञा­न­मि­त्ये­त­त् प­रि­स­मा­प्य­ते ? श्रु­त­के­व­ल­योः­, यतः श्रु­त­के­व­ल- १०ज्ञा­न­ग्रा­ही श­ब्द­न­यः श्रु­त­के­व­ले ए­वे­च्छ­ति ना­न्य­ज्ज्ञा­न­म् अ­प­रि­पू­र्ण­त्वा­दि­ति । ४त­द­पे­क्ष्य संपूर्ण- द्वा­द­शा­ङ्ग­च­तु­र्द­श­पू­र्व­ल­क्ष­णं श्रुतं केवलं च भ­ज­नी­य­मु­क्त­म् । तथा पू­र्व­स­म्य­ग्द­र्श­न­ला­भे दे­श­चा­रि­त्रं सं­य­ता­सं­य­त­स्य­, स­र्व­चा­रि­त्रं५ च प्र­म­त्ता­दा­र­भ्य सू­क्ष्म­सा­म्प­रा­या­न्ता­नां यच्च यावच्च नि­य­मा­द­स्ति­, संपूर्णं य­था­ख्या­त­चा­रि­त्रं तु भ­ज­नी­य­म् । पू­र्व­स­म्य­ग्द­र्श­न­ज्ञा­न­ला­भे भ­ज­नी­य­मु­त्त­र­मि­ति चेत्; न; नि­र्दे­श­स्या­ऽ­ग­म­क­त्वा­त् । ७५ । १५स्या­दे­त­त् — ना­ज्ञा­न­पू­र्व­क­श्र­द्धा­न­प्र­स­ङ्गो­ऽ­स्ति । कुतः ? पू­र्व­स­म्य­ग्द­र्श­न­ज्ञा­न­ला­भे चा­रि­त्र­मु­त्त­रं भ­ज­नी­य­मि­त्य­भि­स­म्ब­न्धा­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? नि­र्दे­श­स्या­ग­म­क­त्वा­त् । यु­क्तो­ऽ­य­म­र्थो न तु तस्य निर्देशो ग­म­कः­, ६ ‘­पू­र्व­स्य लाभे’ इति ‘­पू­र्व­र्योः­’ इति हि वक्तव्यं स्यात् । अथ सामान्य- नि­र्दे­शा­दु­भ­य­ग­तिः क­ल्प्य­ते­; नैवं श­क्य­म्­; व्य­व­स्था­वि­शे­ष­स्य वि­व­क्षि­त­त्वा­त् । इ­त­र­था हि ७उ­त्त­रे­ऽ­पि तथा प्रक्लृप्तौ त­द्दो­षा­न­ति­वृ­त्तिः स्यात् । त­स्मा­त्पू­र्वो­क्त एवार्थो न­या­पे­क्षं व­च­न­मि­ति । २०अ­थ­वा­, क्षा­यि­क­स­म्य­ग्द­र्श­न­स्य ८लाभे क्षायिकं स­म्य­ग्ज्ञा­नं भ­ज­नी­य­म् । अ­थ­वा­, यु­ग­प­दा­त्म­ला­भे सा­ह­च­र्या­दु­भ­यो­र­पि पू­र्व­त्व­म्­, यथा सा­ह­च­र्या­त् प­र्व­त­ना­र­द­योः­, प­र्व­त­ग्र­ह­णे­न ना­र­द­स्य ग्रहणं ना­र­द­ग्र­ह­णे­न वा प­र्व­त­स्य९ तथा स­म्य­ग्द­र्श­न­स्य स­म्य­ग्ज्ञा­न­स्य १०वा अ­न्य­त­र­स्या­त्म­ला­भे चरित्र- मुत्तरं भ­ज­नी­य­म् । इति त­त्त्वा­र्थ­वा­र्ति­के११व्या­ख्या­ना­ल­ङ्का­रे प्र­थ­मे­ऽ­ध्या­ये द्वि­ती­य­मा­ह्नि­क­म् ॥ २ ॥ १आ­रो­ग्य­ल­क्ष­ण­स्य । — स्य रसं सं­पा­द­य­ते­ति आº, बº, दº, मुº । २ज्ञानं भ­ज­नी­य­त्वा­द- २५सिद्धिरो — दº । ज्ञानस्य भ­ज­नी­य­त्वा­द­सि­द्धि­रो — श्रº । ३क्वचन ज्ञा-आº, बº, दº, मुº । ४त­द­पे­क्ष आº, बº, दº, मुº । त­द­पे­क्ष्यं श्रº, ताº । ५ — त्रं प्र — आº, बº, दº, मुº, ताº । ६ज्ञापकः । ७उत्तरे हि तथा श्रº । उ­त्त­र­मि­त्य­स्मि­न् सा­मा­न्य­क­ल्प­ना­यां सत्याम् । ८ — र्श­न­ला­भे आº, बº, ताº, दº, मुº । ९ — स्य ग्रहणं तथा आº, बº, ताº, दº । १० — स्यान्य — आº, बº, ताº, दº, मुº, श्रº । ११ — कव्या — आº, दº, जº, मुº । १९ अमीषां मो­क्ष­का­र­ण­सा­मा­न्ये स­त्य­वि­शि­ष्टा­नां वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मि­द­मा­ह — त­त्त्वा­र्थ­श्र­द्धा­नं स­म्य­ग्द­र्श­न­म् ॥ २ ॥ स­म्य­गि­ति कोऽयं शब्दः ? स­म्य­गि­ति प्र­शं­सा­र्थो निपातः क्व्यन्तो वा । १ । स­म्य­गि­त्य­यं निपातः प्र­शं­सा­र्थो वे­दि­त­व्यः ०५सर्वेषां प्र­श­स्त­रू­प­ग­ति­जा­ति­कु­ला­यु­र्वि­ज्ञा­ना­दी­ना­म् आ­भ्यु­द­यि­का­नां मोक्षस्य च प्रधान- का­र­ण­त्वा­त् । प्रशस्तं दर्शनं स­म्य­ग्द­र्श­न­म् । ननु च *­“­स­म्य­गि­ष्टा­र्थ­त­त्त्व­योः­” इति व­च­ना­त् प्र­शं­सा­र्था­भा­व इति; तन्न; अ­ने­का­र्थ­त्वा­न्नि­पा­ता­ना­म् । अ­थ­वा­, स­म्य­गि­ति तत्त्वार्थो नि­पा­तः­, तत्त्वं दर्शनं स­म्य­ग्द­र्श­न­म् । अ­वि­प­री­ता­र्थ­वि­ष­यं त­त्त्व­मि­त्यु­च्य­ते । अ­थ­वा­, क्व्य­न्तो­ऽ­यं शब्दः, स­म­ञ्च­ती­ति सम्यक् । यथा१अ­र्थो­ऽ­व­स्थि­त­स्त­थै­वा­व­ग­च्छ­ती­त्य­र्थः । अथ किमिदं द­र्श­न­मि­ति ? १०क­र­णा­दि­सा­ध­नो द­र्श­न­श­ब्दः उक्तः । २ । दृशेः क­र­णा­दि­सा­ध­ने युटि द­र्श­न­श­ब्दो व्याख्यातः । दृ­शे­रा­लो­का­र्थ­त्वा­द­भि­प्रे­ता­र्था­सं­प्र­त्य­य इति चेत्; न; अ­ने­का­र्थ­त्वा­त् । ३ । स्या­दे­त­त् — दृशिर- य­मा­लो­का­र्थे वर्त्तते । आ­लो­क­श्चे­न्द्रि­या­नि­न्द्रि­या­र्थ­प्रा­प्तिः­, न­चा­सा­वि­हा­भि­प्रे­तः श्र­द्धा­न­मि­ष्ट­म्­, न त­स्या­र्थ­स्य २सं­प्र­त्य­यो­ऽ­स्ती­ति । तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­ने­का­र्थ­त्वा­त्­, इह श्र­द्धा­न­मि­ष्ट­म­भि- १५सं­ब­ध्य­ते । कथं पु­न­र्ज्ञा­य­ते आलोक इह नेष्टः श्र­द्धा­न­मि­ष्ट­मि­ति३ ? अत उत्तरं पठति — मो­क्ष­का­र­ण­प्र­क­र­णा­च्छ्र­द्धा­न­ग­तिः । ४ । मो­क्ष­का­र­णं प्र­कृ­त­म् । त­त्त्वा­र्थ­वि­ष­यं श्रद्धानं मोक्षस्य कारणं नालोक ४इत्यतः प्र­क­र­णा­च्छ्र­द्धा५न­स्या­र्थ­स्य ग­ति­र्भ­व­ति । अथ त­त्त्व­मि­त्य­ने­न किं प्र­त्या­य्य­ते ? प्र­कृ­त्य­पे­क्ष­त्वा­त् प्र­त्य­य­स्य ६भा­व­सा­मा­न्य­सं­प्र­त्य­यः त­त्त्व­व­च­ना­त् । ५ । त­दि­त्ये­षा प्रकृतिः २०सा­मा­न्या­भि­धा­यि­नी स­र्व­ना­म­त्वा­त् । प्र­त्य­य­श्च भावे उ­त्प­द्य­ते । कस्य भावे ? त­दि­त्य­ने­न योऽर्थ उच्यते । कश्चासौ ? स­र्वो­ऽ­र्थः । अ­त­स्त­द­पे­क्ष­त्वा­द्भा­व­स्य भा­व­सा­मा­न्य­मु­च्य­ते त­त्त्व­श­ब्दे­न । योऽर्थो यथा अ­व­स्थि­त­स्त­था तस्य भ­व­न­मि­त्य­र्थः । त­त्त्वे­ना­र्य­त इति तत्त्वार्थः । ६ । अर्यते गम्यते ज्ञायते इ­त्य­र्थः­, त­त्त्वे­ना­र्थ­स्त­त्त्वा­र्थः । येन भा­वे­ना­र्थो व्य­व­स्थि­त­स्ते­न भा­वे­ना­र्थ­स्य ग्रहणं य­त्स­न्नि­धा­ना­द्भ­व­ति७ त­त्स­म्य­ग्द­र्श­न­म् । २५श्र­द्धा­न­श­ब्द­स्य क­र­णा­दि­सा­ध­न­त्वं पू­र्व­व­त् । ७ । यथा द­र्श­न­श­ब्द­स्य क­र­णा­दि­सा­ध­न­त्वं व्याख्यातं तथा श्र­द्धा­न­श­ब्द­स्या­पि वे­दि­त­व्य­म् । स त्वा­त्म­प­रि­णा­मः । ८ । स तु ८श्र­द्धा­न­श­ब्द­वा­च्यो­ऽ­र्थः क­र­णा­दि­व्य­प­दे­श­भा­ग् आ­त्म­प­रि- णामो वे­दि­त­व्यः । व­क्ष्य­मा­ण­नि­र्दे­शा­दि­सू­त्र­वि­व­र­णा­त् पु­द्ग­ल­द्र­व्य­सं­प्र­त्य­य इति चेत्; न; आ­त्म­प­रि­णा­मे­ऽ­पि९ ३०त­दु­प­प­त्तेः । ९ । स्या­दे­त­त् — व­क्ष्य­मा­ण­नि­र्दे­शा­दि­सू­त्र­वि­व­र­णा­त् पु­द्ग­ल­द्र­व्य­स्य सं­प्र­त्य­यः प्रा­प्नो­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? आ­त्म­प­रि­णा­मे­ऽ­पि त­दु­प­प­त्तेः । किं त­त्त्वा­र्थ­श्र­द्धा­न­म् ? आ­त्म­प­रि­णा­मः । कस्य ? आत्मन इ­त्ये­व­मा­दि । १अर्थो व्यव — मुº, आº, बº, दº । २निश्चयः । ३ — ष्ट इति ताº, श्रº, । ४इत्यर्थः ताº, श्रº । ५ — न­ग­ति­र्भ — आº, बº, दº, मुº, ताº । ६स­त्ता­सा­मा­न्य­नि­श्च­यः । ७आत्मनः । ८श्र­द्धा­न­वा — ताº । ९ — मे तदु — श्रº । २० क­र्मा­भि­धा­यि­त्वे­प्य­दो­ष इति चेत्; न; मो­क्ष­का­र­ण­त्वे­न स्व­प­रि­णा­म­स्य वि­व­क्षि­त­त्वा­त् । १० । स्या­दे­त­त् — स­म्य­क्त्व­क­र्म­पु­द्ग­ला­भि­धा­यि­त्वे­प्य­दो­ष इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? मो­क्ष­का­र­ण­त्वे­न स्व­प­रि­णा­म­स्य वि­व­क्षि­त­त्वा­त् । औ­प­श­मि­का­दि­स­म्य­ग्द­र्श­न­मा­त्म­प­रि­णा­म­त्वा­त् मो­क्ष­का­र­ण­त्वे­न वि­व­क्ष्य­ते न च स­म्य­क्त्व­क­र्म­प­र्या­यः­, पौ­द्ग­लि­क­त्वे­ऽ­स्य प­र­प­र्या­य­त्वा­त् । ०५स्व­प­र­नि­मि­त्त­त्वा­दु­त्पा­द­स्ये­ति चेत्; न; उ­प­क­र­ण­मा­त्र­त्वा­त् । ११ । स्या­दे­त­त् — स्वपर- निमित्त उत्पादो दृष्टो यथा घ­ट­स्यो­त्पा­दो मृ­न्नि­मि­त्तो द­ण्डा­दि­नि­मि­त्त­श्च­, तथा स­म्य­ग्द­र्श- नोत्पाद आ­त्त्म­नि­मि­त्तः स­म्य­क्त्व­पु­द्ग­ल­नि­मि­त्त­श्च­, त­स्मा­त्त­स्या­पि मो­क्ष­का­र­ण­त्व­मु­प­प­द्य­ते इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­प­क­र­ण­मा­त्र­त्वा­त् । उ­प­क­र­ण­मा­त्रं हि बा­ह्य­सा­ध­न­म् । किञ्च, आ­त्म­प­रि­णा­मा­दे­व त­द्र­स­घा­ता­त् । १२ । यदिदं द­र्श­न­मो­हा­ख्यं कर्म त­दा­त्म­गु­ण­घा­ति­, १०कु­त­श्चि­दा­त्म­प­रि­णा­मा­दे१वो­प­क्षी­ण­श­क्ति­कं स­म्य­क्त्वा­ख्यां लभते । अतो न त­दा­त्म­प­रि­णा­म­स्य प्रधानं का­र­ण­म्­, आत्मैव स्वशक्त्या द­र्श­न­प­र्या­ये­णो­त्प­द्य­त इति तस्यैव मो­क्ष­का­र­ण­त्वं युक्तम् । किञ्च, अ­हे­य­त्वा­त् स्व­ध­र्म­स्य । १३ । न हीयते न प­रि­त्य­ज्य­त इ­त्य­हे­यो­ऽ­य­मा­भ्य­न्त­र आत्मनः स­म्य­क्त्व­प­रि­णा­मः­, यतः स­त्या­भ्य­न्त­रे आत्मनः स­म्य­क्त्व­प­रि­णा­मे नि­य­मे­ना­त्मा स­म्य­ग्द­र्श­न- १५प­र्या­ये­णा­वि­र्भ­व­ति । बाह्यस्तु हेयः क­र्म­पु­द्ग­लः­, त­म­न्त­रे­णा­पि क्षा­यि­क­स­म्य­क्त्व­प­रि­णा­मा­त् । किञ्च, प्र­धा­न­त्वा­त् । १४ । आ­भ्य­न्त­र आत्मीयः स­म्य­ग्द­र्श­न­प­रि­णा­मः प्र­धा­न­म्­, सति तस्मिन् बा­ह्य­स्यो­प­ग्रा­ह­क­त्वा­त् । अतो बाह्य आ­भ्य­न्त­र­स्यो­प­ग्रा­ह­कः २पा­रा­र्थ्ये­न वर्तत इ­त्य­प्र­धा­न­म् । किञ्च, २०प्र­त्या­स­त्तेः । १५ । प्र­त्या­स­न्नं हि का­र­ण­मा­त्म­प­रि­णा­मो मोक्षस्य ता­दा­त्म्ये­ना­वि­र्भा­वा­त्­, नतु सम्यक्त्वं कर्म, वि­प्र­कृ­ष्टा­न्त­र­त्वा­त् तादात्म्ये३ना­ऽ­प­रि­णा­मा­च्च । तस्मात् अ­हे­य­त्वा­त् प्र­धा­न­त्वा­त् प्र­त्या­स­त्ते­श्च मोक्षस्य का­र­ण­मा­त्म­प­रि­णा­मो युक्तो न कर्मेति । अ­ल्प­ब­हु­त्व­क­ल्प­ना­वि­रो­ध इति चेत्; न; उ­प­श­मा­द्य­पे­क्ष­स्य स­म्य­ग्द­र्श­न­त्र­य­स्यै­व त­दु­प­प­त्तेः । १६ । स्या­दे­त­त् — स­म्य­ग्द­र्श­न­स्या­त्म­प­रि­णा­म­त्वे अ­ल्प­ब­हु­त्व­क­ल्प­ना­वि­रो­ध इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? २५उ­प­श­मा­द्य­पे­क्ष­स्य स­म्य­ग्द­र्श­न­त्र­य­स्यै­व त­दु­प­प­त्तेः । सर्वेषु४ स्तोका उ­प­श­म­स­म्य­ग्दृ­ष्ट­यः । स­सा­रि­णः क्षा­यि­क­स­म्य­ग्दृ­ष्ट­यो­ऽ­सं­ख्ये­य­गु­णाः । क्षा­यो­प­श­मि­क­स­म्य­ग्दृ­ष्ट­यो­ऽ­सं­ख्ये­य­गु­णाः । सिद्धाः क्षायिक- स­म्य­ग्दृ­ष्ट­यो­ऽ­न­न्त­गु­णा इति । तस्मात् स­म्य­ग्द­र्श­न­मा­त्म­प­रि­णा­मं श्रे­यो­ऽ­भि­मु­ख­म­ध्य­व­स्या­मः । त­त्त्वा­ग्र­ह­ण­म्­, अ­र्थ­श्र­द्धा­न­मि­त्य­स्तु ल­घु­त्वा­त् । १७ । क­श्चि­दा­ह — त­त्त्व­ग्र­ह­ण­म­न­र्थ­क­म्­, अर्थ- श्र­द्धा­न­मि­त्ये­वा­स्तु । कुतः ? ल­घु­त्वा­दि­ति । ३०न; स­र्वा­र्थ­प्र­स­ङ्गा­त् । १८ । नै­त­द्यु­क्त­म्­; कुतः ? स­र्वा­र्थ­प्र­स­ङ्गा­त् । त­त्त्व­ग्र­ह­णा­दृ­ते मिथ्या- वा­दि­प्र­णी­ते­षु स­र्वा­र्थे­षु श्रद्धानं स­म्य­ग्द­र्श­नं प्राप्नोति । स­ब्दे­हा­च्च­, अ­र्थ­श­ब्द­स्या­ऽ­ने­का­र्थ­त्वा­त् । १९ । अ­र्थ­श­ब्दो­ऽ­र्थ­म­ने­का­र्थः — क्वचिद् द्र­व्य­गु­ण- कर्मसु वर्तते *­“­अ­र्थ इति द्र­व्य­गु­ण­क­र्म­सु­”[वैशेº ७ । २ । ३] इति व­च­ना­त् । क्वचित् प्र­यो­ज­ने वर्तते ‘­कि­म­र्थ­मि­हा­ग­म­नं भवतः ? ’ किं प्र­यो­ज­न­मि­ति । क्व­चि­द्ध­ने वर्तते अ­र्थ­वा­न­यं दे­व­द­त्तः १ — दे­वा­प­क्षी­ण — आº, बº, दº, मुº । २प­रे­ऽ­र्थे — मुº, आº, बº, दº । प­रो­ऽ­र्थे भाº २ । ३ — म्ये­नै­वा­प­रि — आº, बº, दº, मुº । ४त­दु­क्त­म् — सं­खा­व­लि­हि­द­प­ल्ला खैया तत्तो य वे­द­गु­व­स­म­या । ३५आवलि-अ­सं­ख­गु­णि­दा अ­सं­ख­गु­ण­ही­ण­या कमसो । (गोº जीº, गाº ६५७) इति । २१ ध­न­वा­नि­ति । क्व­चि­द­भि­धे­ये वर्तते श­ब्दा­र्थ­सं­ब­न्ध इति । ए­व­म­र्थ­श­ब्द­स्या­ने­का­र्था­भि­धा­यि­त्वे सन्देहः — ‘­क­स्या­र्थ­स्य श्रद्धानं स­म्य­ग्द­र्श­न­म्­’ इति ? स­र्वा­नु­ग्र­हा­द­दो­ष इति चेत्; न; अ­स­द­र्थ­वि­ष­य­त्वा­त् । २० । स्या­दे­त­त् — नायं दोषः स­र्वा­र्थ­प्र- सङ्ग इति, अस्तु स­र्वा­र्थ­वि­ष­यं श्रद्धानं स­म्य­ग्द­र्श­न­म्­, तथा सति स­र्वा­नु­ग्र­हः कृतो भवति । ०५क­श्चे­दा­नीं भवतो मत्सरः सर्वो लो­को­ऽ­भ्यु­द­ये न यु­ज्य­ता­मि­ति ? तन्न; किं­का­र­ण­म् ? अ­स­द­र्थ- वि­ष­य­त्वा­त् । न खलु कश्चिन्नो मत्सरः । अ­स­द­र्थ­वि­ष­यं हि त­च्छ्र­द्धा­नं सं­सा­र­का­र­ण­मि­ति । अतः स­र्वा­नु­ग्र­हा­र्थ­मे­व तत्त्वेन वि­शि­ष्य­ते । अ­र्थ­ग्र­ह­णा­दे­व त­त्सि­द्धि­रि­ति चेत्; न; वि­प­री­त­ग्र­ह­ण­द­र्श­ना­त् । २१ । स्या­दे­त­त् — अर्यत इत्यर्थो नि­श्ची­य­त इत्यर्थः । न च मि­थ्या­वा­दि­प्र­णी­ता अर्थाः; १अ­स­त्त्वा­त् । त­स्मा­द­र्थ­ग्र­ह­णा­दे­व १०त­त्त्व­सं­प्र­त्य­या­त् ना­र्थ­स्त­त्त्व­ग्र­ह­णे­ने­ति­; तन्त्र; किं का­र­ण­म् ? वि­प­री­त­ग्र­ह­ण­द­र्श­ना­त् । यथा पित्तो- द­या­कु­लि­त­क­र­णः पुमान् म­धु­र­र­सं कटुकं म­न्य­ते­, तथात्मा मि­थ्या­क­र्मो­द­य­दो­षा­द् अस्तित्व- ना­स्ति­त्व­नि­त्य­त्वा­ऽ­नि­त्य­त्वा­ऽ­न्य­त्वा­ऽ­न­न्य­त्वा­द्ये­का­न्त­रू­पे­ण मिथ्या अ­ध्य­व­स्य­ति । अतः तन्निरा- क­र­णा­र्थं त­त्त्व­ग्र­ह­ण­मि­ति अ­र्थ­ग्र­ह­णं कि­म­र्थ­म् ? ननु २‘­त­त्त्वा­न्ये­वा­र्थः­’ इ­त्य­र्था­नां त­त्त्व­सा­मा­ना­धि­क­र­ण्या­त् त­त्त्व­व­च- १५नेनैव सं­प्र­त्य­यः सिद्धः ? उच्यते — अ­र्थ­ग्र­ह­ण­म­व्य­भि­चा­रा­र्थ­म् । २२ । अर्थ ग्रहणं क्रियते अ­व्य­भि­चा­रा­र्थ­म् । त­त्त्व­मि­ति श्र­द्धा­न­मि­ति चेत्; ए­का­न्त­नि­श्चि­ते­ऽ­पि प्रसङ्गः । २३ । यदि ‘­त­त्त्व­मि­ति श्रद्धानं त­त्त्व­श्र­द्धा­न­म्­’ इ­त्यु­च्य­ते­; ए­का­न्त­नि­श्चि­ते­ऽ­पि प्राप्नोति । ए­का­न्त­वा­दि­नो­ऽ­पि हि ‘­ना­स्त्या­त्मा­’ इ­त्ये­वा­मा­दि ‘­त­त्त्व­म्­’ इति श्र­द्द­ध­ति । २०तत्त्वस्य श्र­द्धा­न­मि­ति चेत्; भा­व­मा­त्र­प्र­स­ङ्गः । २४ । यदि ‘­त­त्त्व­स्य श्रद्धानं त­त्त्व­श्र­द्धा­न­म्­’ इ­त्यु­च्य­ते­; भा­व­मा­त्र­प्र­स­ङ्गः स्यात् । तत्त्वं भावः सा­मा­न्य­मि­ति केचित्३ क­थ­य­न्ति । द्रव्यत्व- गु­ण­त्व­क­र्म­त्वा­दि­सा­मा­न्यं द्र­व्या­दि­भ्यो­ऽ­र्था­न्त­र­म्­, तस्य श्रद्धानं स­म्य­ग्द­र्श­नं प्राप्नोति । न हि द्र­व्या­दि­भ्यो­ऽ­न्य­त् सामान्यं यु­क्ति­म­दि­ति प­री­क्षि­त­मे­त­त्४ । अ­थ­वा­, त­त्त्व­मे­क­त्व­मि­त्य­र्थः *­“­पु­रु­ष एवेदं स­र्व­म्­”[ऋग्º ८ । ४ । १७] इ­त्या­दि­, तस्य २५श्रद्धानं स­म्य­ग्द­र्श­नं प्राप्नोति । नचादो यु­क्त­म्­, ५क्रि­या­का­र­क­भे­द­लो­प­प्र­स­ङ्गा­दि­ति । तत्त्वेन श्र­द्धा­न­मि­ति चेत्; कस्य ६क­स्मि­न्वे­ति प्र­श्ना­नि­वृ­त्तिः । २५ । यदि ‘­त­त्त्वे­न श्रद्धा- नम्’ इ­त्यु­च्य­ते­; कस्य क­स्मि­न्वे­ति प्रश्नो न वि­नि­व­र्त­ते । तस्मात् सूक्तम् — ‘­अ­र्थ­ग्र­ह­ण­म­व्य­भि- चा­रा­र्थ­म्­’ इति । ७इ­च्छा­श्र­द्धा­न­मि­त्य­प­रे । २६ । इच्छा श्र­द्धा­न­मि­त्य­प­रे व­र्ण­य­न्ति । ३०त­द­यु­क्त­म्­, मि­थ्या­दृ­ष्टे­र­पि प्र­स­ङ्गा­त् । २७ । यतो मि­थ्या­दृ­ष्ट­यो बा­हु­श्रु­त्य­प्र­चि­ख्या­प- १अ­त­त्त्वा­त् आº, बº, मुº । २भावेन भा­व­व­तो­ऽ­भि­धा­नं त­द­व्य­ति­रे­का­दि­ति मत्त्वा भा­व­स्त­त्त्वं भा­व­वा­न­र्थः । ३वै­शे­षि­काः । ४‘­अ­र्था­न्त­रा­त्सं­प्र­त्य­यः­’ इत्यादि प्राक् प्र­ब­न्धे­न । ५तथा चोक्तं स्वामिना — अ­द्वै­तै­का­न्त­प­क्षे­ऽ­पि दृष्टो भेदो वि­रु­ध्य­ते । का­र­का­णां क्रि­या­या­श्च नैकं स्वस्मात् प्र­जा­य­ते ॥ (आ­प्त­मी­º २ । १) इति । ६क­स्मि­न्नि­ति श्रº । ७इ­च्छा­श्र­द्धा­न­मि­त्य­प­रे व­र्ण­य­न्ति आº, बº, मुº, दº । २२ यिषया अ­र्ह­न्म­त­वि­जि­गी­ष­या वा१अ­र्ह­न्म­त­म­धी­य­न्ते । न­चे­च्छा­म­न्त­रे­ण अ­ध्य­य­न­म­स्ति­, अ­त­स्ते­षा- मपि स­म्य­ग्द­र्श­नं प्राप्नोति । इ­त्य­यु­क्त­मु­क्त­म् — ‘इच्छा श्र­द्धा­न­म्­’ इति । के­व­लि­नि स­म्य­क्त्वा­भा­व­प्र­स­ङ्गा­च्च । २८ । यदि च, इच्छा स­म्य­क्त्व­म्­, इच्छा च लोभ- प­र्या­यः­, न च क्षी­ण­मो­हे के­व­लि­नि लो­भो­ऽ­स्ति­, त­द­भा­वा­दि­च्छा­भा­व इति स­म्य­क्त्वा­भा­वः ०५स्यात् । तस्मात् य­द्भा­वा­त् य­था­भू­त­म­र्थं गृ­ह्णा­त्या­त्मा तत् स­म्य­ग्द­र्श­न­मि­ति प्र­त्ये­त­व्य­म् । तद् द्विविधं स­रा­ग­वी­त­रा­ग­वि­क­ल्पा­त् । २९ । ए­त­त्स­म्य­ग्द­र्श­नं द्वि­वि­ध­म् । कुतः ? सराग- २वी­त­रा­ग­क्कि­ल्पा­त् । प्र­श­म­सं­वे­गा­नु­क­म्पा­स्ति­क्या­भि­व्य­क्त­ल­क्ष­णं प्र­थ­म­म् । ३० । रा­गा­दी­ना­म­नु­द्रे­कः प्रशमः । सं­सा­रा­द्भी­रु­ता संवेगः । स­र्व­प्रा­णि­षु मैत्री अ­नु­क­म्पा । जी­वा­द­यो­ऽ­र्था ३यथास्वं भावैः सन्तीति १०म­ति­रा­स्ति­क्य­म् । ए­तै­र­भि­व्य­क्त­ल­क्ष­णं प्रथमं स­रा­ग­स­म्य­क्त्व­मि­त्यु­च्य­ते । ४आ­त्म­वि­शु­द्धि­मा­त्र­मि­त­र­त् । ३१ । सप्तानां क­र्म­प्र­कृ­ती­ना­म् आ­त्य­न्ति­के­ऽ­प­ग­मे सत्यात्म- वि­शु­द्धि­मा­त्र­मि­त­र­द् वी­त­रा­ग­स­म्य­क्त्व­मि­त्यु­च्य­ते५ । अत्र पूर्वं साधनं भ­व­ति­, उत्तरं साधनं साध्यं च । अ­थै­त­त्स­म्य­ग्द­र्श­नं जी­वा­दि­प­दा­र्थ­वि­ष­यं क­थ­मु­त्प­द्य­त इति ? अत आह — १५त­न्नि­स­र्गा­द­धि­ग­मा­द् वा ॥ ३ ॥ निसर्ग इति कोऽयं शब्दः ? नि­पू­र्वा­त् सृ­जे­र्भा­व­सा­ध­नो घञ्, नि­स­र्ज­नं निसर्गः स्वभाव इत्यर्थः । अ­था­धि­ग­म इति कः ? अ­धि­पू­र्वा­द् ग­मे­र्भा­व­सा­ध­नो­ऽ­च्­, अ­धि­ग­म­न­म­धि­ग­मः । त­यो­र्हे­तु­त्वे­न निर्देशो नि­स­र्गा­द­धि­ग­मा­दि­ति६ । ७कस्याः ? क्रियायाः । का च क्रिया ? ‘­उ­त्प­द्य­ते­’ इ­त्य­ध्या­ह्नि- यते, सो­प­स्का­र­त्वा­त् सू­त्रा­णा­म् । त­दे­त­त्स­म्य­ग्द­र्श­नं नि­स­र्गा­द­धि­ग­मा­द्वा उ­त्प­द्य­त इति । २०क­श्चि­दा­ह — स­म्य­ग्द­र्श­न­द्वै­वि­ध्य­क­ल्प­ना­नु­प­प­त्तिः­; अ­नु­प­ल­ब्ध­त­त्त्व­स्य श्र­द्धा­ना­भा­वा­त् र­सा­य­न­व­त् । १ । द्विविधं स­म्य­ग्द­र्श­न­मि­ति कल्पना नो­प­प­द्य­ते । कुतः ? अ­नु­प­ल­ब्ध­त­त्त्व­स्य श्र­द्धा­ना­भा­वा­त्­, कथम् ? र­सा­य­न­व­त् । यथा अ­त्य­न्त­प­रो­क्ष­र­सा­य­न­त८त्त्व­फ­ल­स्य९ न र­सा­य­ने श्रद्धानं दृ­ष्ट­म्­, तथा अ­न­धि­ग­त­जी­वा­दि­त­त्त्व­स्य न तत्र श्र­द्धा­न­मि­ति नै­स­र्गि­क­स­म्य­ग्द­र्श­ना­भा­वः । २५१०शू­द्र­वे­द­भ­क्ति­व­दि­ति चेत्; न; वै­ष­म्या­त् । २ । स्या­दे­त­त् — यथा शू­द्र­स्या­ऽ­न­धि­ग­त­वे­दा­र्थ­स्य वेदार्थ ११आ­त्य­न्ति­की भक्तिः, त­था­ऽ­नु­प­ल­ब्ध­जी­वा­दि­त­त्त्व­स्य श्र­द्धा­न­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? वै­ष­म्या­त् । युज्यते शूद्रस्य भा­र­ता­दि­श्र­व­णा­त् त­ज्ज्ञ­व­च­ना­नु­वृ­त्त्या­दि­भि­श्च वे­दा­र्थ­भ­क्तिः­, नासौ नै­स­र्गि­की । इह तु नै­स­र्गि­की रु­चि­रि­ष्टे­ति वै­ष­म्य­म् । अ­थ­वा­, स­म्य­क्त्वा­धि­का­रा­त् जीवादि- प­दा­र्थ­त­त्त्वो­प­ल­ब्धि­पू­र्व­के­ण स­म्य­ग्द­र्श­ने­न मो­क्ष­का­र­णे­ने­ह भ­वि­त­व्य­म्­, न च शूद्रस्य तादृशं ३०श्र­द्धा­न­मि­ति वै­ष­म्य­म् । १आ­र्ह­त­म­त­म­भि­धी­य­ते — आº, बº, दº, मुº । आ­र्ह­त­म­धी­य­न्ते ताº । २ — विराग — श्रº । ३यथा- स्वभावैः आº, बº, मुº । ४आत्मशु — श्रº । ५ — ते पू — आº, बº, दº, मुº, ताº । ६हेतुः । ७कस्य क्रि — आº, बº, दº, मुº, ताº । ८स्वरूप । ९आरोग्य । १०अ­त्रा­चा­र्या­भि­प्रा­या­न­भि­ज्ञः कश्चिज्जै- नाभासः तं प्र­त्यु­त्त­रं द­दा­ति­, त­म­प्या­चा­र्यः प्र­ति­षे­ध­य­ति । ११आ­त्य­न्ति­क­भ — आº, बº, दº, मुº । २३ म­णि­ग्र­ह­ण­व­दि­ति चेत्; न; १प्र­त्य­क्षो­प­ल­ब्धि­स­द्भा­वा­त् । ३ । स्या­दे­त­त् — यथा अ­न­धि­ग­त­म­णि- वि­शे­ष­स्या­पि पुंसो म­णि­ग्र­ह­णं भवति तस्य च फलं दृ­ष्ट­म्­, तथा अ­न­धि­ग­त­जी­वा­दि­त­त्त्व­स्या­पि त­त्त्व­ग्र­ह­णं भवति तस्य च फलं २भ­व­ती­ति त­न्नै­स­र्गि­कं द­र्श­न­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? प्र­त्य­क्षो­प­ल­ब्धि­स­द्भा­वा­त् । ना­त्य­न्त­प­रो­क्षं मणिं गृह्णाति किन्तु प्र­त्य­क्ष­त उ­प­ल­भ्य गृह्णाति । ०५३वी­र्य­वि­शे­षं तु न प्र­ति­प­द्य­ते­, अ­तो­ऽ­स्य अ­नु­प­ल­ब्ध­म­णि­वि­शे­ष­स्या­पि प्र­त्य­क्ष­द­र्श­ना­द् ग्रहणं न्याय्यम् । अ­त्य­न्त­प­रो­क्षे तु जी­वा­दि­त­त्त्वे क­थ­म­स्य नि­स­र्ग­ज­स­म्य­ग्द­र्श­न­सि­द्धिः ? सामान्या- धिगमे तु अ­धि­ग­म­स­म्य­ग्द­र्श­न­मे­वे­ति । ता­प­प्र­का­श­व­त् यु­ग­प­दु­त्प­त्ते­र­भ्यु­प­ग­मा­च्च । ४ । किम् ? ‘­नि­स­र्ग­ज­स­म्य­ग्द­र्श­ना­भा­वः­’ ४इत्यनु- वर्तते । यदा अस्य स­म्य­ग्द­र्श­न­मु­त्प­द्य­ते तदैव प्राक्तनं म­त्य­ज्ञा­नं श्रु­ता­ज्ञा­नं च ५स­म्य­क्त्वे­न परण- १०म­ती­त्य­धि­ग­म­ज­मे­व त­द्भ­व­ति । यस्य ज्ञानात् प्राग् दर्शनं स्यात् तस्य नै­स­र्गि­कं स्यात् । तच्चाऽ- नि­ष्ट­मि­ति । उच्यते — उ­भ­य­त्र­तु­ल्ये अ­न्त­र­ङ्ग­हे­तौ बा­ह्यो­प­दे­शा­पे­क्षा­ऽ­न­पे­क्ष­भे­दा­द् भेदः । ५ । उ­भ­य­त्र स­म्य­ग्द­र्श­ने अ­न्त­र­ङ्गो हे­तु­स्तु­ल्यः द­र्श­न­मो­ह­स्यो­प­श­मः क्षयः क्ष­यो­प­श­मो वा, तस्मिन् सति यद् बाह्योप- दे­शा­दृ­ते प्रा­दु­र्भ­व­ति त­न्नै­स­र्गि­क­म्­, यत् प­रो­प­दे­श­पू­र्व­कं जी­वा­द्य­धि­ग­म­नि­मि­त्तं त­दु­त्त­र­म्­, १५इ­त्य­न­यो­र­यं भेदः । अ­प­रो­प­दे­श­पू­र्व­के नि­स­र्गा­भि­प्रा­यो लो­क­व­त् । ६ । यथा लोके ह­रि­शा­र्दू­ल­वृ­क­भु­ज­गा­द­यो नि­स­र्ग­तः ७क्रौ­र्य­शौ­र्या­हा­रा­दि­सं­प्र­ति­प­त्तौ वर्तन्त इ­त्यु­च्य­न्ते । न­वा­सा­वा­क­स्मि­की क­र्म­नि­मि­त्त- त्वात् । अ­ना­क­स्मि­क्य­पि सती नै­स­र्गि­की भ­व­ति­, प­रो­प­दे­शा­भा­वा­त् । त­थे­हा­प्य­प­रो­प­दे­श­पू­र्व­के नि­स­र्गा­भि­प्रा­यः । अपर आह — २०भव्यस्य कालेन निः­श्रे­य­सो­प­प­त्तः अ­धि­ग­म­स­म्य­क्त्वा­भा­वः । ७ । यदि अ­व­धृ­त­मो­क्ष­का­ला­त् प्रा­ग­धि­ग­म­स­म्य­क्त्व­ब­ला­त् मोक्षः स्यात् स्या­द­धि­ग­म­स­म्य­ग्द­र्श­न­स्य सा­फ­ल्य­म् । न चा­दो­ऽ­स्ति । अतः कालेन योऽस्य मो­क्षो­ऽ­सौ­, स नि­स­र्ग­ज­स­म्य­क्त्वा­दे­व सिद्ध इति । न, वि­व­क्षि­ता­प­रि­ज्ञा­ना­त् । ८ । नै­त­द्यु­क्त­म् । कुतः ? वि­व­क्षि­ता­ऽ­प­रि­ज्ञा­ना­त् । स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि- त्र­या­न्मो­क्ष उक्तः । तत्र य­त्प्र­थ­मं८ तत् ‘कुत उ­त्प­द्य­ते­’ इत्युक्ते ‘­नि­स­र्गा­द­धि­ग­मा­द्वा­’ इत्य- २५य­म­र्थो­ऽ­त्र वि­व­क्षि­तः । यदि स­म्य­ग्द­र्श­ना­दे­व९ के­व­ला­न्नि­स­र्ग­जा­द­धि­ग­म­जा­द्वा ज्ञा­न­चा­रि­त्र­र­हि- तान्मोक्ष इष्टः स्यात्, तत इदं युक्तं स्यात् — ‘­भ­व्य­स्य कालेन निः­श्रे­य­सो­प­प­त्तेः­’ इति । न­चा­य­म­र्थो­ऽ­त्र वि­व­क्षि­तः । अ­थ­वा­, यथा कु­रु­क्षे­त्रे क्वचित् कनकं बा­ह्य­पौ­रु­षे­य­प्र­य­त्ना­भा­वा­त् जा­य­ते­, १० तथा बाह्य- पु­रु­षो­प­दे­श­पू­र्व­क­जी­वा­द्य­धि­ग­म­म­न्त­रे­ण य­ज्जा­य­ते त­न्नि­स­र्ग­ज­म् । यथा क­न­का­श्मः११ विध्युपा- ३०य­ज्ञ­पु­रु­ष­प्र­यो­गा­पे­क्षः१२ क­न­क­भा­व­मा­प­द्य­ते­, तथा यत् स­म्य­ग्द­र्श­नं१३वि­ध्यु­पा­य­ज्ञा­म­नु­ष्य­सं­प­र्का­ज्जी­वा- दि­प­दा­र्थ­त­त्त्वा­धि­ग­मा­पे­क्ष­मु­त्प­द्य­ते त­द­धि­ग­म१४स­म्य­र्ग्द­श­न­म् इ­त्य­य­म­र्थो वि­व­क्षि­तः­, न­चा­न्य­त- र­स्या­भा­व इति । अतो वि­व­क्षि­ता­प­रि­ज्ञा­ना­त् न स­म्य­गु­क्त­म् — ‘­अ­धि­ग­मा­भा­वः­’ इति । १प्र­त्य­क्षे­णो­प — आº, बº, दº, मुº, ताº । २भवति त — श्रº । ३वि­प­र्य­य­वि­शे — आº, बº, दº, उº । ४इति वर्तते श्रº । ५स­मी­ची­न­त्वे­न । ६ — त्र दर्शं — आº, बº, दº, मुº, ताº । ७क्रौ­र्य­शौ­र्या­शौ­र्या- हारा-आº, बº, दº, मुº । ८स­म्य­ग्द­र्श­न­म् । ९नि­स­र्गा­द­धि­ग­मा­द्वा ताº, श्रº, मूº । १०ज्ञायते ३५मूº, ताº । ११ — श्मवि — आº, दº, मुº । १२ — क्षक — आº, दº, मुº । १३ — नवि आº, बº, दº, मुº । — न­वि­शु­द्ध्यु­पा — ताº । १४ — ग­म­ज­स — आº, बº, मुº । २४ का­ला­नि­य­मा­च्च नि­र्ज­रा­याः । ९ । यतो न भव्यानां कृ­त्स्न­क­र्म­नि­र्ज­रा­पू­र्व­क­मो­क्ष­का­ल­स्य नि­य­मो­ऽ­स्ति । केचिद् भव्याः सं­ख्ये­ये­न कालेन से­त्स्य­न्ति­, के­चि­द­सं­ख्ये­ये­न­, के­चि­द­न­न्ते­न­, अपरे अ­न­न्ता­न­न्ते­ना­पि न से­त्स्य­न्ती­ति । ततश्च न युक्तम् — ‘­भ­व्य­स्य कालेन निः­श्रे­य­सो- प­प­त्तेः­’ इति । ०५चो­द­ना­नु­प­प­त्ते­श्च । १० । स­र्व­स्ये­यं चोदना नो­प­प­द्य­ते । ज्ञानात् क्रियाया द्वयात् त्रि­त­या­च्च मो­क्ष­मा­च­क्षा­ण­स्य सर्वस्य नेदं युक्तम् — ‘­भ­व्य­स्य कालेन मोक्षः’ इति । यदि हि सर्वस्य कालो हे­तु­रि­ष्टः स्यात्, बा­ह्या­भ्य­न्त­र­का­र­ण­नि­य­म­स्य दृ­ष्ट­स्ये­ष्ट­स्य वा विरोधः स्यात् । त­दि­त्य­न­न्त­र­नि­र्दे­शा­र्थ­म् । ११ । ‘­त­त्­’ इ­त्ये­त­द­न­न्त­र­स्य स­म्य­ग्द­र्श­न­स्य नि­र्दे­शा­र्थं क्रियते । १०ननु त­त्प्र­कृ­त­म्­, अ­न्त­रे­णा­पि त­द्व­च­नं सि­द्ध­म्­; इ­त­र­था हि मा­र्ग­स­म्ब­न्ध­प्र­स­ङ्गः । १२ । अ­क्रि­य­मा­णे हि त­द्व­च­ने मो­क्ष­मा­र्गो­ऽ­पि प्रकृतः ते­ना­भि­सं­ब­न्धः प्र­स­ज्ये­त । ततो नि­स­र्ग­मा­त्रे­णा­पि मो­क्ष­मा­र्ग­ला­भ उक्तः स्यात् । बा­हु­श्रु­त्य- प्र­चि­ख्या­प­यि­ष­या च मो­क्ष­मा­र्गा­धि­ग­म­मा­त्रा­दे­व मि­थ्या­दृ­ष्टी­ना­म­पि मोक्षः स्यात् । १ननु च *­“­अ­न­न्त­र­स्य वा विधिर्वा भवति प्र­ति­षे­धो वा”[पाº मº १ । २ । ४७] इ­त्य­न­न्त­र­त्वा­त् १५स­म्य­ग्द­र्श­ने­नै­व संबन्धो न्याय्यः । २इति चेत्; न;*­“­प्र­त्या­स­त्तेः प्रधानं ब­ली­यः­” इति मार्ग एव सं­ब­ध्ये­त । त­स्मा­त्त­द्व­च­नं क्रियते वि­स्प­ष्टा­र्थ­म् । इति त­त्त्वा­र्थ­वा­र्ति­के व्या­ख्या­ना­ल­ङ्का­रे प्र­थ­मे­ऽ­ध्या­ये तृ­ती­य­मा­ह्नि­कं३स­मा­प्त­म् ॥ ३ ॥ त­त्त्वा­र्थ­श्र­द्धा­नं स­म्य­ग्द­र्श­न­मि­त्यु­क्त­म् । अथ ‘किं त­त्त्व­म्­’ इति ? अत इ­द­मा­ह — जी­वा­जी­वा­स्र­व­ब­न्ध­सं­व­र­नि­र्ज­रा­मो­क्षा­स्त­त्त्व­म् ॥ ४ ॥ २०कि­म­र्थ­मे­षा­मु­पा­दा­न­म् ? ननु द्र­व्य­मि­त्ये­व४ वक्तव्यं तद्भेदा हि सर्वे पदार्था भ­व­न्ती­ति ? अत५ उत्तरं पठति — ए­का­द्य­न­न्त­वि­क­ल्पो­प­प­त्तौ वि­ने­या­श­य­व­शा­न्म­ध्य­मा­भि­धा­न­म् । १ । एको द्वौ त्रयः संख्ये- या अ­सं­ख्ये­या अनन्ता इति पदार्था भिद्यन्ते । तत्रैकः पदार्थो भ­व­ति­, ६*­“­ए­कं द्र­व्य­म­न- न्त­प­र्या­य­म्­” इति व­च­ना­त् । द्वौ प­दा­र्थौ­, जी­वा­जी­व­भे­दा­त् । त्रयः पदार्था ७अर्थाभि- २५धा­न­प्र­त्य­य­भे­दा­त् । ए­व­मु­त्त­रे८ च ९व­च­न­वि­क­ल्पा­पे­क्ष­या अ­सं­ख्ये­या ज्ञा­न­ज्ञे­य­वि­क­ल्पा­पे­क्ष­या अ­सं­ख्ये­या अ­न­न्ता­श्चा भवन्ति । तत्र वि­ने­या­श­य­व­शा­त् प­दा­र्थ­नि­रू­प­णा­भे­द इति म­ध्य­मे­न क्र­मे­णा­भि­धा­नं कृतम् । अ­ति­सं­क्षे­पे सु­मे­ध­सा­मे­व प्र­ति­प­त्तिः स्याद् अ­ति­प्र­प­ञ्चे १०चा­चि­रे­ण सं­प्र­ति­प­त्ति­र्न स्यादिति । क­श्चि­दा­ह — १तर्हि । २इति चेन्न । ३कं । ताº, आº, बº, दº, मुº । ४ — त्येवंव — ताº, दº । ५अस्मिन् । ६सत्ता स­क­ल­प­दा­र्था स­वि­श्व­रू­पा ह्य­न­न्त­प­र्या­या । स्थि­ति­भ­ङ्गो­द­य­स­हि­ता स­प्र­ति­प­क्षा भ­वे­दे­का । (पंचाº गाº ८) । ७बु­द्धि­श­ब्दा­र्थ­सं­ज्ञा­स्ता­स्ति­स्रो बु­द्ध्या­दि­वा­च­काः । तुल्या बो­धा­दि­बो­धा­श्च ३०व­य­स्त­त्प्र­ति­बि­म्ब­काः ॥ (आ­प्त­मी­º श्लोक ८५) इति स्वामिभिः प्रोक्तम् । ८ — रे व — ताº । ९शब्द । १०चा­ति­चि­रे­ण आº, बº, दº, मुº । २५ जी­वा­जी­व­यो­र­न्य­त­र­त्रै­वा­न्त­र्भा­वा­द् आ­स्र­वा­दी­ना­म­नु­प­दे­शः । २ । आस्रवो हि जीवो वा स्यात्, अजीवो वा ? यदि जीवः; १जी­वे­ऽ­न्त­र्भा­व इति । अ­था­ऽ­जी­वः­; अजीवे । एवं संवरा- द­यो­ऽ­पि । त­स्मा­दे­षा­म­नु­प­दे­शः — अ­न­र्थ­क उ­प­दे­शो­ऽ­नु­प­दे­शः । न वा; प­र­स्प­रो­प­श्ले­षे सं­सा­र­प्र­वृ­त्ति­त­दु­प­र­म­प्र­धा­न­का­र­ण­प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­त्वा­त् । ३ । न ०५वा­ऽ­न­र्थ­क उ­प­दे­शः । कुतः ? जी­वा­जी­व­योः प­र­स्प­रो­प­श्ले­षे सति सं­सा­र­प्र­वृ­त्ति­त­दु­प­र­म­प्र­धा­न- का­र­ण­प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­त्वा­त् । इह मो­क्ष­मा­र्गः प्र­कृ­तः­, तस्य फ­ल­म­व­श्यं मोक्षो नि­र्दे­ष्ट­व्यः । ‘स क­स्य­’­इ­ति जीव उपात्तः । स च सं­सा­र­पू­र्व­कः । स च स­त्य­जी­वे जीवस्य भ­व­ति­, इ­त्य­जी­व उपात्तः । तयोश्च प­र­स्प­रो­प­श्ले­षः संसारः । त­त्प्र­धा­न­हे­तू आस्रवो ब­न्ध­श्चे­त्यु­पा­त्तौ । त­दु­प­र­म­स्य मोक्षस्य प्र­धा­न­हे­तू सं­व­र­नि­र्ज­रे इ­त्यु­पा­दा­नं तयोः । ए­व­मे­षां २निर्ज्ञाने सति १०३प्रा­प्त­व्य­मो­क्ष­स्य निर्ज्ञानं भ­व­ती­ति । दृश्यते सामान्ये अ­न्त­र्भू­त­स्या­पि वि­शे­ष­स्य पृ­थ­गु­पा­दा­नं प्र­यो­ज­ना­र्थ­म्­, क्षत्रिया आयाताः सू­र­व­र्मा­ऽ­पी­ति । उ­भ­य­था­पि ४चो­द­ना­नु­प­त्तिः । ४ । यो जी­वा­जी­व­यो­र­न्त­र्भा­वा­त् आ­स्र­वा­दी­ना­म­नु­प­दे­शं चो­द­य­ति­, त­स्यो­भ­य­था­पि चोदना नो­प­प­द्य­ते । कथम् ? आ­स्र­वा­दी­नि जी­वा­जी­वा­भ्यां पृथ- गु­प­ल­भ्य वा चो­द­ये­त्­, अ­नु­प­ल­भ्य वा ? यदि पृ­थ­गु­प­ल­भ्य­; अत एव त­तो­ऽ­र्था­न्त­र­त्वं सिद्धम् । १५५अ­था­ऽ­नु­प­ल­भ्य­; अ­नु­प­ल­म्भा­दे­व चो­द­ना­भा­वः । किञ्च, जी­वा­जी­वा­भ्थां पृ­थ­क्सि­द्धा­न् वा चो­द­ये­त्­, अ­सि­द्धा­न् वा ? यदि सि­द्धां­श्चो­द­ये­त्­; अत ए­वा­ऽ­र्था­न्त­र­भा­वः । अ­था­ऽ­सि­द्धां­श्चो- द­य­ति­; क­थ­म­त्रा­न्त­र्भा­व­श्चो­द्य­ते ? न हि ख­र­वि­षा­णा­दी­ना­म­न्त­र्भा­व­श्चो­द­ना­र्हः । अ­ने­का­न्ता­च्च । ५ । ‘­चो­द­ना­नु­प­प­त्तिः­’ इति वर्तते । कथम् ? द्र­व्या­र्थि­क­प­र्या­या­र्थि­क­यो- र्गु­ण­प्र­धा­न­भा­वे­न अ­र्प­णा­न­र्प­ण६भेदात् जी­वा­जी­व­यो­रा­स्र­वा­दी­नां स्या­द­न्त­र्भा­वः स्या­द­न­न्त­र्भा­वः । २०प­र्या­या­र्थि­क­गु­ण­भा­वे द्र­व्या­र्थि­क­प्रा­धा­न्या­त् आ­स्र­वा­दि­प्र­ति­नि­य­त­प­र्या­या­र्था­न­र्प­णा­त् अ­ना­दि­पा- रि­णा­मि­क­चै­त­न्या­चै­त­न्या­दि­द्र­व्या­र्था­र्प­णा­द् आ­स्र­वा­दी­नां स्या­ज्जी­वे­ऽ­जी­वे वा­न्त­र्भा­वः । तथा द्र­व्या­र्थि­क­गु­ण­भा­वे प­र्या­या­र्थि­क­प्रा­धा­न्या­द् आ­स्र­वा­दि­प्र­ति­नि­य­त­प­र्या­या­र्था­र्प­णा­द् अ­ना­दि­पा­रि­णा- मि­क­चै­त­न्या­चै­त­न्या­दि­द्र­व्या­र्था­ऽ­न­र्प­णा­द् आ­स्र­वा­दी­नां जी­वा­जी­व­योः स्या­द­न­न्त­र्भा­वः । ७त­द­पे­क्ष­या स्या­दु­प­दे­शो­ऽ­र्थ­वा­न् । २५तेषां नि­र्व­च­न­ल­क्ष­ण­क्र­म­हे­त्व­भि­धा­न­म् । ६ । तेषां जी­वा­दी­नां पृ­थ­गु­प­दे­शे प्र­यो­ज­न­मु­क्त­म् । इदानीं नि­र्व­च­न­ल­क्ष­ण­क्र­म­हे­त्व­भि­धा­नं क­र्त­व्य­म् । त­दु­च्य­ते — त्रि­का­ल­वि­ष­य­जी­व­ना­नु­भ­व­ना­त् जीवः । ७ । दशसु प्राणेषु य­थो­पा­त्त­प्रा­ण­प­र्या­ये­ण त्रिषु कालेषु जी­व­ना­नु­भ­व­ना­त् ‘­जी­व­ति­, अ­जी­वी­त्­, जी­वि­ष्य­ति­’ इति वा जीवः । तथा सति सि­द्धा­ना­म­पि जीवत्वं सिद्धं जी­वि­त­पू­र्व­त्वा­त् । संप्रति न जीवन्ति सिद्धाः, भू­त­पू­र्व­ग­त्या ३०जी­व­त्व­मे­षा­म् इ­त्यौ­प­चा­रि­क­त्वं स्यात्, मुख्यं चे­ष्य­ते­; नैष दोषः; भा­व­प्रा­ण­ज्ञा­न­द­र्श­ना­नु- भ­व­ना­त् सां­प्र­ति­क­म­पि जी­व­त्व­म­स्ति । अथवा रू­ढि­श­ब्दो­ऽ­य­म् । रूढौ च क्रिया व्यु­त्प­त्त्य­र्थे- वेति का­दा­चि­त्कं जी­व­न­म­पे­क्ष्य सर्वदा वर्तते गो­श­ब्द­व­त् । त­द्वि­प­र्य­यो­ऽ­जी­वः । ८ । यस्य जी­व­न­मु­क्त­ल­क्ष­णं नास्त्यसौ त­द्वि­प­र्य­या­द् अजीव इ­त्यु­च्य­ते । १जी­वे­ऽ­न्त­र्भ­व­ति आº, बº, दº, मुº, ताº । २विज्ञाने ताº । ३प्राप्यस्य मो — आº, बº, दº, जº, मुº, ताº । ४प्र­श्ना­नु­प­प­त्तिः । ५अ­थ­वा­ऽ­नु­प — श्रº । ६ — र्पणाभे — मुº, बº । ७प­र्या­या­पे­क्ष­या । २६ आ­स्र­व­त्य­ने­न आ­स्र­व­ण­मा­त्रं वा आस्रवः । ९ । येन क­र्मा­स्र­व­ति यद्वा आ­स्र­व­ण१मात्रं वा स आस्रवः । २ब­ध्य­ते­ऽ­ने­न ३ब­न्ध­न­मा­त्रं वा बन्धः । १० । बध्यते येन अ­स्व­त­न्त्री­क्रि­य­ते येन, अ­स्व­त­न्त्री- क­र­ण­मा­त्रं वा बन्धः । ०५सं­व्रि­य­ते­ऽ­ने­न सं­व­र­ण­मा­त्रं वा संवरः । ११ । येन सं­व्रि­य­ते येन सं­रु­ध्य­ते­, सं­रो­ध­न­मा­त्रं वा संवरः । नि­र्जी­र्य­ते यया नि­र्ज­र­ण­मा­त्रं वा निर्जरा । १२ । नि­र्जी­य­ते नि­र­स्य­ते यया, नि­र­स­न­मा­त्रं वा निर्जरा । मोक्ष्यते येन मो­क्ष­ण­मा­त्रं वा मोक्षः । १३ । मोक्ष्यते अस्यते येन अ­स­न­मा­त्रं वा मोक्षः । १०ए­ते­षा­मि­त­रे­त­र­यो­गे४ द्वन्द्वः । उक्तं नि­र्व­च­न­म् । इदानीं ल­क्ष­ण­मु­च्य­ते — चे­त­ना­स्व­भा­व­त्वा­त्त­द्वि­क­ल्प­ल­क्ष­णो जीवः । १४ । जी­व­स्व­भा­व­श्चे­त­ना­, यत इ­त­रे­भ्यो द्रव्येभ्यो भिद्यते । त­द्वि­क­ल्पा ज्ञा­ना­द­यः । य­त्स­न्नि­धा­ना­दा­त्मा ज्ञाता द्रष्टा कर्ता भोक्ता च भवति त­ल्ल­क्ष­णो जीवः । त­द्वि­प­री­त­त्वा­द­जी­व­स्त­द­भा­व­ल­क्ष­णः । १५ । त­द्वि­प­री­त­त्वा­त् अ­चे­त­न­स्व­भा­व­त्वा­त् ज्ञानादी- १५ना­म­भा­वो यस्य लक्षणं सो­ऽ­जी­वः । क­थ­म­भा­वो ५नि­रु­पा­ख्यो वस्तुनो लक्षणं भवति ? अ­भा­वो­ऽ­पि व­स्तु­ध­र्मो हे­त्व­ङ्ग­त्वा­देः६ भा­व­व­त्७ । अ­तो­ऽ­सौ८ लक्षणं युज्यते । स हि यदि वस्तुनो लक्षणं न स्यात् स­र्व­स­ङ्क­रः स्यात् । यद्येवं व­न­स्प­त्या­दी­ना­म­जी­व­त्वं प्राप्नोति त­द­भा­वा­त् । ज्ञा­ना­दी­नां हि प्र­वृ­त्ति­त उ­प­ल­ब्धिः­, न च तेषां त­त्पू­र्वि­का प्र­वृ­त्ति­र­स्ति हि­ता­हि­त­प्रा­प्ति­प­रि­व­र्ज­ना- भावात् । उक्तं च — २०*­“­बु­द्धि­पू­र्वां क्रियां दृष्ट्वा स्व­दे­हे­ऽ­न्य­त्र त­द्ग्र­हा­त् । मन्यते बु­द्धि­स­द्भा­वः सा न येषु न तेषु धीः ॥ ”[स­न्ता­ना­º सिº श्लोº १] इति९ । नैषः दोषः; ते­षा­म­पि ज्ञा­ना­द­यः सन्ति स­र्व­ज्ञ­प्र­त्य­क्षाः­, इ­त­रे­षा­मा­ग­म­ग­भ्याः । आ­हा­र­ला­भा­ला­भ­योः पुष्टि१०म्ला­ना­दि­द­र्श­ने­न११ यु­क्ति­ग­म्या­श्च । अ­ण्ड­ग­र्भ­स्थ­मू­र्च्छि­ता­दि­षु सत्यपि जीवत्वे त­त्पू­र्व­क- प्र­वृ­त्त्य­भा­वा­त् हे­तु­व्य­भि­चा­रः । २५पु­ण्य­पा­पा­ग­म­द्वा­र­ल­क्ष­ण आस्रवः । १६ । पु­ण्य­पा­प­ल­क्ष­ण­स्य कर्मण १२आ­ग­म­न­द्वा­र­मा­स्र­व इ­त्यु­च्य­ते । आस्रव इ­वा­स्र­वः । क उ­प­मा­र्थः ? यथा म­हो­द­धेः स­लि­ल­मा­प­गा­मु­खै­र­ह­र­ह­रा­पू­र्य­ते­, तथा मि­थ्या­द­र्श­ना­दि­द्वा­रा­नु­प्र­वि­ष्टैः क­र्म­भि­र­नि­श­मा­त्मा स­मा­पू­र्य­त१३ इति मि­थ्या­द­र्श­ना­दि द्वा­र­मा­स्र­वः । आ­त्म­क­र्म­णो­र­न्यो­न्य­प्र­दे­शा­नु­प्र­वे­श­ल­क्ष­णो बन्धः । १७ । मि­थ्या­द­र्श­ना­दि­प्र­त्य­यो­प­नी­ता­नां ३०क­र्म­प्र­दे­शा­ना­म् आ­त्म­प्र­दे­शा­नां च प­र­स्प­रा­नु­प्र­वे­श­ल­क्ष­णो बन्धः । बन्ध इव बन्धः । क उ­प­मा­र्थः ? १ — ण­मा­स्र­वः ताº, दº । २ब­ध्य­ते­ऽ­स्व­त­न्त्री­क्रि­य­ते येन भाº २ । ३ब­न्ध­मा­त्रं ताº । ४आ­वि­र्भू­ता­व­य­व­भे­द इ­त­रे­त­रः­, ति­रो­हि­ता­व­य­व­भे­दः स­मा­हा­रः । ५निः­स्व­भा­वः । ६य­त्रा­ग्नि­र्ना­स्ति तत्र धू­मो­ऽ­पि नास्ति यथा हृदे इ­त्य­भा­वः अ­ग्नि­रू­प­व­स्तु­ध­र्मः । ७यत्र धू­म­स्त­त्रा­ग्निः यथा म­हा­न­स इति (­व­त्­) । ८अभावः । ९तुलना — “­बु­द्धि­पू­र्वां क्रियां दृष्ट्वा स्व­दे­हे­ऽ­न्य­त्र त­द्ग्र­हा­त् । ज्ञायते बु­द्धि­र­न्य­त्र अभ्रान्तैः पुरुषैः क्वचित् ॥ ” — सि­द्धि­वि­º द्विº परिº । १० — म्लान्यादि — आº, बº, दº, मुº । ११ — ने यु — ताº, श्रº । १२आ­ग­म­द्वा — आº, बº, दº । १३पर्यते श्रº । २७ यथा नि­ग­डा­दि­द्र­व्य­ब­न्ध­न­ब­द्धो दे­व­द­त्तो­ऽ­स्व­त­न्त्र­त्वा­द् अ­भि­प्रे­त­दे­श­ग­म­ना­द्य­भा­वा­द् अ­ति­दुः­खी भ­व­ति­, तथा आत्मा क­र्म­ब­न्ध­न­ब­द्धः पा­र­त­न्त्र्या­त् शा­री­र­मा­न­स­दुः­खा­भ्य­र्दि­तो भवति । आ­स्र­व­नि­रो­ध­ल­क्ष­णः संवरः । १८ । पू­र्वो­क्ता­ना­मा­स्र­व­द्वा­रा­णां शु­भ­प­रि­णा­म­व­शा­न्नि­रो­धः संवरः । संवर इव संवरः । क उ­प­मा­र्थः ? यथा सु­गु­प्त­सु­सं­वृ­त­द्वा­र­क­वा­टं१ पुरं सु­र­क्षि­तं दु­रा­स­द- ०५म­रा­ति­भि­र्भ­व­ति­, तथा सु­गु­प्ति­स­मि­ति­ध­र्मा­नु­प्रे­क्षा­प­री­ष­ह­ज­य­चा­रि­त्रा­त्म­नः सु­सं­वृ­ते­न्द्रि­य­क­षा­य- योगस्य अ­भि­न­व­क­र्मा­ग­म­द्वा­र­सं­व­र­णा­त् संवरः । ए­क­दे­श­क­र्म­सं­क्ष­य­ल­क्ष­णा निजरा । १९ । उ­पा­त्त­स्य कर्मणः त­पो­वि­शे­ष­स­न्नि­धा­ने सत्येक- दे­श­सं­क्ष­य­ल­क्ष­णा निर्जरा । नि­र्ज­रे­व निर्जरा । क उ­प­मा­र्थः ? यथा म­न्त्रौ­ष­ध­ब­ला­न्नि­र्जी­र्ण­वी­र्य- विपाकं विषं न दो­ष­प्र­दं तथा स­वि­पा­का­ऽ­वि­पा­क­नि­र्ज­रा­प्र­त्य­य­त­पो­वि­शे­षे­ण नि­र्जी­र्ण­र­सं कर्म न १०सं­सा­र­फ­ल­प्र­द­म् । कृ­त्स्न­क­र्म­वि­यो­ग­ल­क्ष­णो मोक्षः । २० । स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि­हे­तु­प्र­यो­ग­प्र­क­र्षे सति कृत्स्नस्य क­र्म­ण­श्च­तु­र्वि­ध­ब­न्ध­वि­यो­गो मोक्षः । मोक्ष इव मोक्षः । क उ­प­मा­र्थः ? यथा नि­ग­डा­दि­द्र­व्य­मो­क्षा­त् सति स्वातन्त्र्ये अ­भि­प्रे­त­प्र­दे­श­ग­म­ना­देः पुमान् सुखी भ­व­ति­, तथा कृ­त्स्न­क­र्म­वि­यो­गे सति स्वा­धी­ना­त्य­न्ति­क­ज्ञा­न­द­र्श­ना­नु­प­म­सु­ख२ आत्मा भवति । ल­क्ष­ण­मु­क्त­म् । इदानीं क्र­म­हे­तु­रु­च्य­ते — १५ता­द­र्थ्या­त् प­रि­स्प­न्द­स्य आदौ जी­व­ग्र­ह­ण­म् । २१ । योऽयं मो­क्ष­मा­र्ग­त­त्त्वा­वि­ष्क­र­ण­प­रि­स्प­न्दः स आ­त्मा­र्थः­, तस्य मो­क्ष­प­र्या­य­प­रि­णा­मा­त् । यो वा जी­वा­द्यु­प­दे­श­प­रि­स्प­न्दः स आ­त्मा­र्थः­, तस्यो- प­यो­ग­स्वा­भा­व्ये सति ग्रा­ह­क­त्वा­त् । अत आदौ जी­व­ग्र­ह­ण­म् । त­द­नु­ग्र­हा­र्थ­त्वा­त् त­द­न­न्त­र­म­जी­वा­भि­धा­न­म् । २२ । यतः श­री­र­वा­ङ्म­नः­प्रा­णा­पा­ना­दि­नो­प- का­रे­णा­ऽ­जी­व आ­त्मा­न­म­नु­गृ­ह्णा­ति­, अ­त­स्त­द­न­न्त­र­म­जी­वा­भि­धा­न­म् । २०त­दु­भ­या­धी­न­त्वा­त् त­त्स­मी­पे आ­स्र­व­ग्र­ह­ण­म् । २३ । यत आ­त्म­क­र्म­णोः प­र­स्प­रा­श्ले­षे सत्या- स्र­व­प्र­सि­द्धि­र्भ­व­ति­, अ­त­स्त­त्स­मी­पे आ­स्र­व­ग्र­ह­ण­म् । त­त्पू­र्व­क­त्वा­द् बन्धस्य ततः परं ब­न्ध­व­च­न­म् । २४ । यत आ­स्र­व­पू­र्व­को बन्धः, ततः परं वचनं तस्य क्रियते । सं­वृ­त­स्य ब­न्धा­भा­वा­त् त­त्प्र­त्य­नी­क­प्र­ति­प­त्त्य­र्थं सं­व­र­व­च­न­म् । २५ । यतः सं­वृ­त­स्या­त्म­नो २५बन्धो नास्ति त­त­स्त­त्प्र­त्य­नी­क­प्र­ति­प­त्त्य­र्थं त­द­न­न्त­रं सं­व­र­व­च­न­म् । संवरे सति नि­र्ज­रो­प­प­त्ते­स्त­द­न्ति­के३ नि­र्ज­रा­व­च­न­म् । २६ । यतः सं­व­र­पू­र्वि­का निर्जरा तत- स्त­द­न्ति­के नि­र्ज­रा­व­च­न­म् । अन्ते ४प्रा­प्य­त्वा­त् मो­क्ष­स्या­न्ते व­च­न­म् । २७ । नि­र्जी­र्णे­षु क­र्म­स्व­न्ते मोक्षः प्राप्यत इत्यन्ते व­च­न­म् । ३०पु­ण्य­पा­प­प­दा­र्थो­प­सं­ख्या­न­मि­ति चेत्; न; आस्रवे बन्धे वा अ­न्त­र्भा­वा­त् । २८ । स्या­दे­त­त् — पुण्य- पा­प­प­दा­र्थ­यो­रु­प­सं­ख्या­नं क­र्त­व्य­म् अ­न्यै­र­प्यु­क्त­त्वा­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? आस्रवे बन्धे वा अ­न्त­र्भा­वा­त्­, यत आस्रवो बन्धश्च पु­ण्य­पा­पा­त्म­कः । त­त्त्व­श­ब्द­स्य भा­व­वा­चि­त्वा­त् जी­वा­दि­भिः सा­मा­ना­धि­क­र­ण्या­ऽ­नु­प­प­त्तिः । २९ । त­त्त्व­श­ब्दो भा­व­वा­ची­ति व्या­ख्या­त­मे­त­त् । अ­त­स्त­स्य जी­वा­दि­भि­र्द्र­व्य­व­च­नैः स­मा­ना­धि­क­र­ण्यं नो­प­प­द्य­ते । १ — कपाटं आº, बº, दº, मुº । २ — सु­ख­मा­त्मा­नु­भ­व­ति आº, बº, दº, मुº । ३त­द­न­न्त­रे ३५नि — आº, बº, दº, मुº । ४प्राप्तत्वा — ताº, श्रº, मूº । २८ न वा, अ­व्य­ति­रे­का­त्१ त­द्भा­व­सि­द्धेः । ३० । २न वा एष दोषः । किं का­र­ण­म् ? अव्य- ति­रे­का­त्त­द्भा­व­सि­द्धेः । न हि द्रव्याद् व्य­ति­रि­क्तो भा­वो­ऽ­स्ति अ­त­स्त­द्भा­वे­ना­ऽ­ध्या­रो­प्य­ते यथा ‘­ज्ञा­न­मे­वा­त्मा­’ इति । यदि त­द्भा­वो­ऽ­ध्या­रो­प्य­ते त­ल्लि­ङ्ग­सं­ख्या­नु­वृ­त्तिः प्राप्नोति ? त­ल्लि­ङ्ग­सं­ख्या­नु­वृ­त्तौ चोक्तम् । ३१ । कि­मु­क्त­म् ? ‘न, उ३पा­त्त­व्य­क्ति­व­च­न­त्वा­त्­’ इति । ०५इति त­त्त्वा­र्थ­वा­र्ति­के व्या­ख्या­ना­ल­ङ्का­रे प्र­थ­मे­ऽ­ध्या­ये च­तु­र्थ­मा­हि­न­क­म् ॥ ४ ॥ एवं सं­ज्ञा­स्वा­ल­क्ष­ण्या­दि­भि­रु­द्दि­ष्टा­नां जी­वा­दी­नां सं­व्य­व­हा­र­वि­शे­ष­व्य­भि४चा­र­नि­वृ­त्त्य­र्थ­मा­ह — ना­म­स्था­प­ना­द्र­व्य­भा­व­त­स्त­न्न्या­सः ॥ ५ ॥ नीयते ग­म्य­ते­ऽ­ने­ना­र्थः­, नमति वा­ऽ­र्थ­म­भि­मु­खी­क­रो­ती­ति नाम । स्थाप्यते प्र­ति­नि­धी- य­ते­ऽ­सा­वि­ति स्थापना५ । द्रोष्यते गम्यते गुणैः, द्रोष्यति ग­मि­ष्य­ति गु­णा­नि­ति वा द्रव्यम् । भवनं १०भ­व­ती­ति वा भावः । ना­मा­दी­ना­मि­त­रे­त­र­यो­ग­ल­क्ष­णो द्वन्द्वः । ना­म­स्था­प­ना­द्र­व्य­भा­वै­र्ना­म­स्था­प­ना- द्र­व्य­भा­व­तः । *­“­आ­द्या­दि­त्वा­त्­”[जैनेº वाº ४ । २ । ४९]*­“­दृ­श्य­न्ते­ऽ­न्य­तो­ऽ­पि­”[­जै­ने­º ४ । १ । ७९] इति वा तसिः । न्यसनं न्यस्यत इति वा न्यासो निक्षेप इत्यर्थः । तेषां६ न्या­स­स्त­न्न्या­सः । एतेषां ना­मा­दी­नां किं ल­क्ष­ण­मि­ति ? अ­त्रो­च्य­ते — नि­मि­त्ता­न्त­रा­न­पे­क्षं सं­ज्ञा­क­र्म नाम । १ । निमित्ता७द­न्य­न्नि­मि­त्तं नि­मि­त्ता­न्त­र­म्­, तदन- १५पेक्ष्य८ क्रि­य­मा­णा संज्ञा ना­मे­त्यु­च्य­ते । यथा प­र­मै­श्व­र्य­ल­क्ष­णे­न्द­न­क्रि­या­नि­मि­त्ता­न्त­रा­न­पे­क्षं कस्य- चित् ‘­इ­न्द्रः­’ इति नाम । तथा जी­व­न­क्रि­या­न­पे­क्षं श्र­द्धा­न­क्रि­या­न­पे­क्षं वा क­स्य­चि­त् ‘जीवः स­म्य­ग्द­र्श­न­म्­’ इति वा नाम । सो­ऽ­य­मि­त्य­भि­सं­ब­न्ध­त्वे­न अन्यस्य व्य­व­स्था­प­ना­मा­त्रं स्थापना । २ । यथा प­र­मै­श्व­र्य­ल­क्ष­णो यः श­ची­प­ति­रि­न्द्रः­, ‘­सो­ऽ­य­म्­’ इ­त्य­न्य­व­स्तु प्र­ति­नि­धी­य­मा­नं स्थापना भवति । एवं ‘जीव इति २०वा स­म्य­ग्द­र्श­न­म्­’९ इति वा अ­क्ष­नि­क्षे­पा­दि­षु१० ‘­सो­ऽ­य­म्­’ इति व्य­व­स्था­प­ना­मा­त्रं स्थापना । अ­ना­ग­त­प­रि­णा­म­वि­शे­षं प्रति गृ­ही­ता­भि­मु­ख्यं द्रव्यम् । ३ । यद् भा­वि­प­रि­णा­म­प्रा­प्तिं प्रति यो­ग्य­ता­मा­द­धा­नं तद् द्र­व्य­मि­त्यु­च्य­ते । ११अ­त­द्भा­वं वा । ४ । अ­थ­वा­, अ­त­द्भा­वं वा द्र­व्य­मि­त्यु­च्य­ते । य­थे­न्द्रा­र्थ­मा­नी­तं का­ष्ठ­मि­न्द्र- प्र­ति­मा­प­र्या­य­प्रा­प्तिं प्र­त्य­भि­मु­ख­म् ‘­इ­न्द्रः­’ इ­त्यु­च्य­ते­, तथा १२जीव-स­म्य­ग्द­र्श­न­प­र्या­य­प्रा­प्तिं प्रति २५गृ­ही­ता­भि­मु­ख्यं द्रव्यं द्र­व्य­जी­वो द्र­व्य­स­म्य­ग्द­र्श­न­मि­ति चोच्यते । युक्तं तावत् स­म्य­ग्द­र्श­न­प्रा­प्तिं प्रति गृ­ही­ता­भि­मु­ख्य­मि­ति­, अ­त­त्प­रि­णा­म­स्य जीवस्य सं­भ­वा­त्­, इदं त्व­यु­क्त­म् — जी­व­न­प­र्या­य­प्रा­प्तिं १अ­भे­दा­त् । २नवा न दोषः ताº । ३वि­शे­ष­ण­वि­शे­ष्य­स­म्ब­न्धे सत्यपि श­ब्द­श­क्ति­व्य­पे­क्ष­या उ­पा­त्त­लि­ङ्ग­सं­ख्या­व्य­ति­क्र­मो न भ­व­ती­त्य­र्थः । ४अ­प्र­कृ­त­नि­रा­क­र­णा­य प्र­कृ­त­नि­रू­प­णा­य च नि­क्षे­प­वि­धि­ना शब्दार्थः प्र­स्ती­र्य­त इत्यर्थः । ५ — गम्यते आº, बº, दº, मुº, मूº । ६स­म्य­ग्द­र्श­ना­दी­नां जी­वा­दी­ना­ञ्च । ७ — द­न्य­न्नि­मि­त्ता­न्त-आº, बº, दº, मुº । ८जा­ति­द्र­व्य­क्रि­या­गु­णाः नि­मि­त्त­म्­, ता­न­न­पे­क्ष्य । द्रव्यं द्वि­वि­ध­म् वि­षा­णा­दि­कं स­म­वा­यि­द्र­व्य­म्­, घ­ण्टा­दि­कं सं­यो­गि­द्र­व्य­म् । ९ — न­मि­त्य­क्ष — आº, बº, दº, मुº । १०आ­दि­श­ब्दे­न का­ष्ठ­पु­स्त­चि­त्रा­दि गृह्यते । ११अ­त­द्भ­वं मुº । १२जी­व­न­स — ताº, मूº । २९ प्रति गृ­ही­ता­भि­मु­ख्य­मि­ति । कुतः ? सदा १त­त्प­रि­णा­मा­त् । यदि न स्यात्; प्रा­ग­जी­वः प्राप्नोति । नैष दोषः; म­नु­ष्य­जी­वा­दि­वि­शे­षा­पे­क्ष­या स व्य­प­दे­शो वे­दि­त­व्यः । त­द्द्वि­वि­ध­म् — आगम-नो­आ­ग­म­भे­दा­त् । ५ । त­दे­त­द् द्रव्यं द्वि­वि­ध­म् । कुतः ? आगम — नो- आ­ग­म­भे­दा­त् । आ­ग­म­द्र­व्य­जी­वः नो­आ­ग­म­द्र­व्य­जी­वः­, आ­ग­म­द्र­व्य­स­म्य­ग्द­र्श­नं नो­आ­ग­म­द्र­व्य- ०५स­म्य­ग्द­र्श­न­मि­ति च । अ­नु­प­यु­क्तः प्रा­भृ­त­ज्ञा­य्या­त्मा आगमः । ६ । अ­नु­प­यु­क्तः प्रा­भृ­त­ज्ञा­यी२ आत्मा आ­ग­म­द्र­व्य­मि- त्युच्यते । इ­त­र­त् त्रि­वि­ध­म् — ज्ञा­य­क­श­री­र — भावि — त­द्व्य­ति­रि­क्त­भे­दा­त् । ७ । इ­त­र­न्नो­आ­ग­म­द्र­व्यं त्रैवि- ध्य­मा­स्क­न्द­ति । कुतः ? ज्ञा­य­क­श­री­र — भावि-त­द्व्य­ति­रि­क्त­भे­दा­त् । ज्ञा­तु­र्य­च्छ­री­रं३ त्रिकाल- १०गोचरं त­ज्ज्ञा­य­क­श­री­र­म् । ४जीवन-स­म्य­ग्द­र्श­न­प­रि­णा­म­प्रा­प्तिं ५प्र­त्य­भि­मु­खं द्रव्यं भा­वी­त्यु­च्य­ते । त­द्व्य­ति­रि­क्तं कर्म — नो­क­र्म­वि­क­ल्प­म्६ । व­र्त­मा­न­त­त्प­र्या­यो­प­ल­क्षि­तं द्रव्यं भावः । ८ । व­र्त­मा­ने­न तेन७ जीवन-स­म्य­ग्द­र्श­न­प­र्या­ये­णो- प­ल­क्षि­तं द्रव्यं भा­व­जी­वो भा­व­स­म्य­ग्द­र्श­न­मि­ति चोच्यते । यथा इ­न्द्र­ना­म­क­र्मो­द­या­पा­दि­ते­न्द­न- क्रि­या­प­र्या­य­प­रि­ण­त आत्मा भावेन्द्रः । १५स द्विविधः पू­र्व­व­त् । ९ । स एष भावो द्विविधो वे­दि­त­व्यः पू­र्व­व­त् आगम-नो­आ­ग­म­भे­दा­त् । त­त्प्रा­भृ­त­वि­ष­यो­प­यो­गा­वि­ष्ट आत्मा आगमः । १० । जी­वा­दि­प्रा­भृ­त­वि­ष­ये­णो­प­यो­गे­ना­वि­ष्ट आत्मा आ­ग­म­तो ८भा­व­जी­वो भा­व­स­म्य­ग्द­र्श­न­मि­ति चोच्यते । जी­व­ना­दि­प­र्या­या­वि­ष्टो­ऽ­न्यः । ११ । जी­व­ना­दि­प­र्या­ये­णा­ऽ­ऽ­वि­ष्ट आ­त्मा­ऽ­न्यो नो­आ­ग­म­तो भाव इ­त्यु­च्य­ते । २०ना­म­स्था­प­न­यो­रे­क­त्वं सं­ज्ञा­क­र्मा­ऽ­वि­शे­षा­दि­ति चेत्; न; आ­द­रा­नु­ग्र­हा­का­ङ्क्षि­त्वा­त् स्थापना- याम् । १२ । स्या­न्म­त­म् — ना­म­स्था­प­न­यो­रे­क­त्व­म् । कुतः ? सं­ज्ञा­क­र्मा­वि­शे­षा­त् । यतो नाम्नि स्था- पनायां च सं­ज्ञा­क­र­णं स­मा­न­म्­, न ह्यकृते नाम्नि स्थाप्यत इति । तच्च न; कुतः ? आ­द­रा­नु- ग्र­हा­का­ङ्क्षि­त्वा­त् स्था­प­ना­या­म् । यथा अ­र्ह­दि­न्द्र­स्क­न्दे­श्व­रा­दि­प्र­ति­मा­सु आ­द­रा­नु­ग्र­हा­का­ङ्क्षि­त्वं ज­न­स्य­, न तथा प­रि­भा­षि­ते वर्तते । त­तो­ऽ­न्य­त्व­म­न­योः । २५द्र­व्य­भा­व­यो­रे­क­त्व­म् अ­व्य­ति­रे­का­दि­ति चेत्; न; क­थ­ञ्चि­त् सं­ज्ञा­स्वा­ल­क्ष­ण्या­दि­भे­दा­त् तद्भे- दसिद्धेः । १३ । स्या­दा­रे­का — द्र­व्य­भा­व­यो­स्त­र्ह्ये­क­त्वं प्र­स­ज्य­ते । कुतः ? त­द­व्य­ति­रे­का­त् । नहि द्र­व्य­व्य­ति­रे­के­ण भाव उ­प­ल­भ्य­ते भा­व­व्य­ति­रे­के­ण वा द्र­व्य­म्­, अ­तो­ऽ­न­यो­रे­क­त्व­मि­ति । तच्च न; कुतः ? सं­ज्ञा­स्वा­ल­क्ष­ण्या­दि­भे­दा­त् त­द्भे­द­सि­द्धेः । इह ययोः सं­ज्ञा­स्वा­ल­क्ष­ण्या­दि­कृ­तो भेदः तयो- र्ना­ना­त्व­मु­प­ल­भ्य­ते तथा ९द्र­व्य­भा­व­यो­र­पी­ति । क­श्चि­दा­ह — १त­त्प­रि­णा­मो यदि आº, बº, दº, मुº । २ — ज्ञा­य्या­ग­म — आº, बº, दº, मुº । ३ज्ञातुः ३०शरीरं त्रिधा — भूत-व­र्त­मा­न-भ­वि­ष्य­द्भे­दा­त् । भू­त­म­पि त्रिधा च्युतं च­या­वि­तं त्य­क्त­ञ्चे­ति । प­क्व­फ­ल­मि­व स्व­य­मे­व आयुषः क्षयेण पतितं च्युतम् । क­द­ली­घा­ते­न पतितं च्या­वि­त­म् । त्यक्तं पु­न­स्त्रि­धा — भ­क्त­प्र­त्या- ख्यान — इङ्गिनी — प्रा­यो­प­ग­म­न­म­र­णैः । ४अ­ना­ग­त । ५प्र­त्य­न­भि­मु — ताº । ६…­द्वि­वि­धं क­र्म­नो­क­र्म- भे­दे­न­, जी­वा­दि­प्रा­भृ­त­वि­ष­ये­णो­प­यो­गे­न प­रि­ण­त­जी­वे­ना­र्जि­त­ती­र्थ­का­रा­दि­शु­भ­प्र­कृ­ति­स्व­रू­पं कर्म नो­आ­ग­म- द्र­व्य­क­र्म । एवं नोकर्म — नो­आ­ग­म­द्र­व्य­नो­क­र्म-श­री­रो­पो­च­या­प­च­य­नि­मि­त्त­पु­द्ग­ल­द्र­व्य­स्या­ने­क­रू­प­त्वा­त् । ७तेन ३५तेन जी — आº, बº, दº, मुº । ८आ­ग­म­भा­व­जी­व इ­त्य­र्थः­, स्था­नि­प्य­क­र्मा­धा­रे इ­त्य­पा­दा­न­म् । ९भ­वि­ष्य­त्प­रि­णा­मा­भि­मु­ख­म् अ­ती­त­प­रि­णा­मं वा वस्तु द्र­व्य­म्­, व­र्त­मा­न­प­र्या­यो­प­ल­क्षि­तं द्रव्यं भाव इति स्वा- ल­क्ष­ण्या­द् भेदः । ३० द्र­व्य­स्या­दौ वचनं न्याय्यं त­त्पू­र्व­क­त्वा­न्ना­मा­दी­ना­म् । १४ । द्र­व्य­स्या­दौ वचनं न्याय्यम् । कुतः ? त­त्पू­र्व­क­त्वा­न्ना­मा­दी­ना­म् । सतो हि संज्ञिनो ना­मा­दि­भि­र्भ­वि­त­व्य­मि­ति­; नैष दोषः; सं­व्य­व­हा­र­हे­तु­त्वा­त् संज्ञायाः पू­र्व­व­च­न­म् । १५ । सं­व्य­व­हा­र­हे­तु­त्वा­त् संज्ञायाः पू­र्व­व­च­नं क्रियते । सर्वो हि लो­क­सं­व्य­व­हा­रः सं­ज्ञा­पू­र्व­कः त­दा­त्म­क­त्वा­त्­, त­द­ना­त्म­क­त्वे व­स्तु­व्य­व­हा­र- ०५विच्छेदः । त­दा­त्म­क­त्वा­च्च स्तु­ति­नि­न्द­यो रा­ग­द्वे­ष­प्र­वृ­त्तिः सिद्धा । ततः स्था­प­ना­व­च­न­म्­, आ­हि­त­ना­म­क­स्य स्था­प­नो­प­प­त्तेः । १६ । ततः परं स्थापना वि­धी­य­ते । कुतः ? आ­हि­त­ना­म­क­स्य स्था­प­नो­प­प­त्तेः । आ­हि­त­ना­म­क­स्य ‘­सो­ऽ­य­म्­’ इति किञ्चित् प्रति- नि­धी­य­ते । द्र­व्य­भा­व­योः १पू­र्व­प­र­न्या­सः पू­र्वो­त्त­र­का­ल­वृ­त्ति­त्वा­त् । १७ । द्र­व्य­भा­व­योः पू­र्व­प­र­न्या­सः १०क्रियते । किं का­र­ण­म् ? पू­र्वो­त्त­र­का­ल­वृ­त्ति­त्वा­त् । पू­र्व­का­ल­वि­ष­यं२ हि द्रव्यम् । उ­त्त­र­का­ल­भा­वी भाव इति । ३त­त्त्व­प्र­त्या­स­त्ति­प्र­क­र्षा­ऽ­प्र­क­र्ष­भे­दा­द्वा तत्क्रमः । १८ । अ­थ­वा­, त­त्त्व­प्र­त्या­स­त्तेः प्र­क­र्षा­प्र­क­र्ष- भे­दा­त्ते­षां ना­मा­दी­ना­मु­द्दि­ष्टः क्रमो वे­दि­त­व्यः । तत्त्वं भावः प्र­धा­न­म्­, त­द­र्था­नी­त­रा­णि­, तत्र प्र­त्या­स­त्ते­स्त­त्स­मी­पे द्रव्यं प्रयुक्तं त­द्भा­वा­प­त्तेः । ततः पूर्वं स्था­प­नो­पा­दा­न­म्­, अ­त­द्भा­वे­पि तद्भावं १५प्रति प्र­धा­न­हे­तु­त्वा­त् । ततः पूर्वं ना­मो­पा­दा­न­म् भावं प्रति वि­प्र­कृ­ष्ट­त्वा­त्४ । ना­मा­दि­च­तु­ष्ट­या­भा­वो वि­रो­धा­त् । १९ । अत्राह — ना­मा­दि­च­तु­ष्ट­य­स्या­भा­वः । कुतः ? वि­रो­धा­त् । एकस्य श­ब्दा­र्थ­स्य ना­मा­दि­च­तु­ष्ट­यं वि­रु­ध्य­ते । यथा नामैकं ना­मै­व­, न स्थापना । अथ नाम स्थापना इष्यते न नामेदं नाम । स्थापना तर्हि; न चेयं स्था­प­ना­, ना­मे­द­म् । अतो५ नामार्थ एको वि­रो­धा­न्न स्थापना । त­थै­क­स्य जी­वा­दे­र­र्थ­स्य स­म्य­ग्द­र्श­ना­दे­र्वा वि­रो­धा­न्ना­मा­द्य­भा­व इति । २०न वा; सर्वेषां सं­व्य­व­हा­रं प्र­त्य­वि­रो­धा­त् । २० । न वैष दोषः । किं का­र­ण­म् ? स­र्वे­षा­म् सं­व्य­व­हा­रं प्र­त्य­वि­रो­धा­त् । लोके हि स­र्वै­र्ना­मा­दि­भि­र्दृ­ष्टः सं­व्य­व­हा­रः । इन्द्रो दे­व­द­त्तः इति नाम । प्र­ति­मा­दि­षु चेन्द्र इति स्यापना । इन्द्रार्थे च काष्ठे द्रव्ये इ­न्द्र­सं­व्य­व­हा­रः ‘इन्द्र आ­नी­तः­’ इति व­च­ना­त् । अ­ना­ग­त­प­रि­णा­मे ६चार्थे द्र­व्य­सं­व्य­व­हा­रो लोके दृष्टः — ७द्र­व्य­म­यं मा­ण­व­कः­, आचार्यः श्रेष्ठी वै­या­क­र­णो राजा वा भ­वि­ष्य­ती­ति व्य­व­हा­र­द­र्श­ना­त् । श­ची­प­तौ च भावे इन्द्र २५इति । न च विरोधः । किञ्च, अ­भि­हि­ता­न­व­बो­धा­त् । २१ । ‘यथा नामैकं ना­मै­वे­ष्य­ते न स्था­प­ना­’ इ­त्या­च­क्षा­णे­न त्वया अ­भि­हि­ता­न­व­बो­धः८ प्र­क­टी­क्रि­य­ते । यतो नै­व­मा­च­क्ष्म­हे — ‘­ना­मै­व स्था­प­ना­’ इति, किन्तु एकस्या- र्थस्य ना­म­स्था­प­ना­द्र­व्य­भा­वै­र्न्या­सः इ­त्या­च­क्ष्म­हे । अ­ने­का­न्ता­च्च । २२ । नै­त­दे­का­न्ते­न ९प्र­ति­जा­नी­म­हे — नामैव स्थापना भ­व­ती­ति न वा, ३०स्थापना वा नाम भवति नेति च । कथम् ? म­नु­ष्य­ब्रा­ह्म­ण­व­त् । २३ । यथा ब्राह्मणः स्या­न्म­नु­ष्यो ब्रा­ह्म­ण­स्य म­नु­ष्य­जा­त्या­त्म­क­त्वा­त् । म­नु­ष्य­स्तु ब्राह्मणः स्यान्न वा, म­नु­ष्य­स्य ब्रा­ह्म­ण­जा­त्या­दि­प­र्या­या­त्म­क­त्वा­द­र्श­ना­त्१० । तथा स्थापना- स्या­न्ना­म­, अ­कृ­त­ना­म्नः स्था­प­ना­नु­प­प­त्तेः । नाम तु स्थापना स्यान्न वा, उ­भ­य­था द­र्श­ना­त् । १पू­र्वा­प­र — आº, बº, मुº । २ — यं द्र — श्रº । ३भाव । ४अ­ति­द्र­र­त्वा­त् । ५यतो श्रº । ६वार्थे आº, बº, मूº, मुº । ७यो­ग्यो­ऽ­यं बालः — सम्पाº । ८अ­ज्ञ­त्व­म् । ९प्रतिज्ञां ३५कुर्महे । १० — नाच्च तथा आº, बº, दº, मुº । ३१ तथा द्रव्यं स्या­द्भा­वः­, १भा­व­द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् न भा­व­प­र्या­या­र्था­दे­शा­द् द्रव्यम्२ । भावस्तु द्रव्यं स्यान्न वा, उ­भ­य­था द­र्श­ना­त् । किञ्च, अ­त­स्त­त्सि­द्धेः । २४ । यत एव ना­मा­दि­च­तु­ष्ट­य­स्य विरोधं भ­वा­ना­च­ष्टे अत एव नाभावः३ । कथम् ? इह योऽयं स­हा­न­व­स्था­न­ल­क्ष­णो विरोधो व­ध्य­घा­त­क­व­त्४ स स­ता­म­र्था­नां भवति ना­ऽ­स­तां ०५५का­को­लू­क-छा­या­त­प­व­त्­, न का­क­द­न्त-ख­र­वि­षा­ण­यो­र्वि­रो­धो­ऽ­स­त्त्वा­त् । किञ्च, ना­मा­द्या­त्म­क­त्वा­ऽ­ना­त्म­क­त्वे वि­रो­ध­स्या­ऽ­वि­रो­ध­क­त्वा­त् । २५ । यो ना­मा­दि­च­तु­ष्ट­य­स्य विरोधः स ना­मा­द्या­त्म­को वा स्यात्, न वा ? उ­भ­य­था च वि­रो­धा­भा­वः । यदि ना­मा­द्या­त्म­कः­; नासौ वि­रो­ध­को ना­मा­द्या­त्म­व­त् । अथ त­दा­त्म­को­ऽ­पि विरोधो ना­मा­दी­नां वि­रो­ध­कः­; नामाद्या- त्मापि वि­रो­ध­कः स्यात्, ततो ना­मा­दी­ना­म­भा­वा­द्वि­रो­ध एव न स्यात् । अथ न नामाद्या- १०त्मकः; ए­व­म­पि ना­मा­दी­नां नासौ वि­रो­ध­को­ऽ­र्था­न्त­र­त्वा­त् । ६अथ अ­र्था­न्त­र­भा­वे­ऽ­पि विरोध- क­त्व­मि­ष्य­ते­; सर्वेषां प­दा­र्था­नां प­र­स्प­र­तो नित्यं विरोधः स्यात् । न चा­सा­व­स्ती­ति । अतो वि­रो­धा­भा­वः । ता­द्गु­ण्या­द् भावस्य प्रा­मा­ण्य­मि­ति चेत्; नः इ­त­र­व्य­व­हा­र­नि­वृ­त्तेः । २६ । स्या­दे­त­त् — ता­द्गु­ण्या­द् भाव एव प्रमाणं न नामादिः । स जी­व­ना­दि­र्गु­णो यस्य स त­द्गु­णः­, तस्य भा­व­स्ता­द्गु­ण्य­म्­, १५अतो भाव एव प्रमाणं न ना­मा­दिः­, ता­द्गु­ण्या­भा­वा­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? इ­त­र­व्य­व­हा­र- निवृत्तेः । एवं हि सति ना­मा­द्या­श्र­यो व्य­व­हा­रो नि­व­र्ते­त । स चास्तीति । अतो न भा­व­स्यै­व प्रा­मा­ण्य­म् । उ­प­चा­रा­दि­ति चेत्; न; त­द्गु­णा­भा­वा­त् । २७ । स्या­दे­त­त् — यद्यपि भा­व­स्यै­व प्रामाण्यं तथापि७ ना­मा­दि­व्य­व­हा­रो न नि­व­र्त­ते । कुतः ? उ­प­चा­रा­त्­, मा­ण­व­के सिं­ह­श­ब्द­व्य­व­हा­र­व­दि­ति । तन्न; किं २०का­र­ण­म् ? त­द्गु­णा­भा­वा­त् । युज्यते मा­ण­व­के सिं­ह­श­ब्द­व्य­व­हा­रः क्रौ­र्य­शौ­र्या­दि­गु­णै­क­दे­श- यो­गा­त्­, इह तु ना­मा­दि­षु जी­व­ना­दि­गु­णै­क­दे­शो न क­श्चि­द­प्य­स्ती­त्यु­प­चा­रा­भा­वा­द् व्य­व­हा­र- निवृत्तिः स्यादेव । मु­ख्य­सं­प्र­त्य­य­प्र­स­ङ्गा­च्च । २८ । य­द्यु­प­चा­रा­न्ना­मा­दि­व्य­व­हा­रः स्यात्, *­“­गौ­ण­मु­ख्य­यो- र्मुख्ये सं­प्र­त्य­यः­”[­पा­त­º महाº ८ । ३ । ८२] इति मु­ख्य­स्यै­व सं­प्र­त्य­यः स्यान्न ना­मा­दी­ना­म् । २५य­त­स्त्व­र्थ­प्र­क­र­णा­दि­वि­शे­ष­लि­ङ्गा­भा­वे सर्वत्र सं­प्र­त्य­यः ८अ­वि­शि­ष्टः कृ­त­सं­ग­ते­र्भ­व­ति­, अतो न ना­मा­दि­षू­प­चा­रा­द् व्य­व­हा­रः । *­“­कृ­त्रि­मा­कृ­त्रि­म­योः कृत्रिमे सं­प्र­त्य­यो भ­व­ति­”[पातº महाº १ । १ । २२] इति चेत्; न; उ­भ­य­ग­ति­द­र्श­ना­त् । २९ । स्या­दे­त­त् — कृ­त्रि­मा­कृ­त्रि­म­योः कृत्रिमे सं­प्र­त्य­यो भ­व­ती­ति लोके । तद्यथा ‘­गो­पा­ल­क­मा­न­य क­टे­ज­क­मा­न­य­’ इति, यस्यैषा संज्ञा भवति स आ­नी­य­ते­, न यो गाः पा­ल­य­ति ३०यो वा कटे जातः । ए­व­मि­हा­पि यस्यैषा ‘­जी­वा­दिः­’ इति संज्ञा कृता तस्यैव सं­प्र­त्य­यः स्या­न्ने­त­रे­षा­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­भ­य­ग­ति­द­र्श­ना­त् । लोके ह्यर्थात् प्र­क­र­णा­द्वा कृत्रिमे सं­प्र­त्य­यः स्यात् अर्थो वा­ऽ­स्यै­वं­सं­ज्ञ­के­न भ­व­ति­, प्रकृतं वा तत्र भवति ‘­इ­द­मे­वं- सं­ज्ञ­के­न क­र्त­व्य­म्­’ इति, ९अर्थात् प्र­क­र­णा­द्वा लोके सं­प्र­त्य­यो भवति । १०अङ्ग ११हि भ­वा­न्­, १भावस्थं द्रव्यं भा­व­द्र­व्यं त­दे­वा­र्थः त­स्या­दे­श­स्त­स्मा­त् । २‘­द्र­व्य­म्­’ इति प­द­ध­मि­कं भाति — सम्पाº । ३विरोधः — ताº टिº । ४ — कवच्च सता — आº, बुº, दº, मुº, ताº, श्रº । ५ — लूक- ३५वच्छाया — मुº, आº, बº । ६अर्था — आº, बº, दº, मुº, ताº । ७तथा ना — ताº, श्रº । ८वि­शे­ष­र­हि­तः । ९अ­त­श्चा­र्था — ताº, आº, बº, दº, मुº । १०अङ्गेति प्रि­य­त्वा­मा­न्त्र­णे । ११कष्टम् । ३२ १ग्राम्यं २पां­शु­ल­पा­द­क­म­प्र­क­र­ण­ज्ञ­मा­ग­तं ब्रवीतु — ‘­गो­पा­ल­क­मा­न­य क­टे­ज­क­मा­न­य­’ इति, ३उभय- ग­ति­स्त­स्य भ­वि­ष्य­ति । किञ्च, अ­ने­का­न्ता­त् । ३० । ना­य­मे­का­न्तः कृ­त्रि­म­मे­वे­दं न कृ­त्रि­म­मे­वे­ति । किं तर्हि ? अने- कान्तः । ४नाम सा­मा­न्या­पे­क्ष­या स्या­द­कृ­त्रि­मं वि­शे­षा­पे­क्ष­या कृ­त्रि­म­म् । एवं स्था­प­ना­द­य­श्चे­ति । ०५ततः किम् ? *­“­कृ­त्रि­मा­कृ­त्रि­म­योः कृत्रिमे सं­प्र­त्य­यः­” इ­त्य­स्या­भा­वः । किञ्च, न­य­द्व­य­वि­ष­य­त्वा­त् । ३१ । द्वौ नयौ द्र­व्या­र्थि­कः प­र्या­या­र्थि­क­श्च­, त­यो­र्वि­ष­यो ना­मा­दि­न्या­सः । तत्र ना­म­स्था­प­ना­द्र­व्या­णि ५प्रा­च्य­स्य­, सा­मा­न्या­त्म­क­त्वा­त् । पा­श्चा­त्य­स्य भावः, प­रि­ण­ति- प्र­धा­न­त्वा­त् । ततः किम् ? *­“­गो­ण­मु­ख्य­यो­र्मु­ख्ये सं­प्र­त्य­यः­” “­कृ­त्रि­मा­कृ­त्रि­म­योः कृत्रिमे सं­प्र­त्य­यः­” इति च न भवति । प्र­ति­वि­ष­यं न­य­भे­दा­त् । १०द्र­व्या­र्थि­क­प­र्या­या­र्थि­का­न्त­र्भा­वा­न्ना­मा­दी­नां तयोश्च न­य­श­ब्दा­भि­धे­य­त्वा­त् पौ­न­रु­क्त्य- प्रसङ्गः । ३२ । यतो ना­म­स्था­प­ना­द्र­व्या­णि द्र­व्या­र्थि­क­स्य­, भावः प­र्या­या­र्थि­क­स्ये­त्यु­क्त­म्­, ततो ना­मा­दी­नां न­या­न्त­र्भा­वा­त्­, न­य­वि­क­ल्पा­नां च व­क्ष्य­मा­ण­त्वा­त् पौ­न­रु­क्त्यं प्राप्नोति । न वा; वि­ने­य­म­ति­भे­दा­धी­न­त्वा­द् द्व्या­दि­न­य­वि­क­ल्प­नि­रू­प­ण­स्य । ३३ । न वा एष दोषः । किं का­र­ण­म् ? वि­ने­य­म­ति­भे­दा­धी­न­त्वा­द् द्व्या­दि­न­य­वि­क­ल्प­नि­रू­प­ण­स्य । ये सु­मे­ध­सो विने- १५यास्तेषां द्वा­भ्या­मे­व द्र­व्या­र्थि­क­प­र्या­या­र्थि­का­भ्यां स­र्व­न­य­व­क्त­व्या­र्थ­प्र­ति­प­त्तिः त­द­न्त­र्भा­वा­त् । ये त्वतो म­न्द­मे­ध­सः तेषां ६त्र्या­दि­न­य­वि­क­ल्प­नि­रू­प­ण­म् । अतो वि­शे­षो­प­प­त्ते­र्ना­मा­दी­ना­म- पु­न­रु­क्त­त्व­म् । त­च्छ­ब्दा­ऽ­ग्र­ह­णं प्र­कृ­त­त्वा­त् । ३४ । स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि­त्र­य­स्य प्र­कृ­त­त्वा­दे­व ना­मा­दि­न्या­सा­भि- ७संबन्धः । त­त­स्त­च्छ­ब्द­स्य ग्र­ह­ण­म­न­र्थ­क­म् । २०प्र­त्या­स­न्न­त्वा­ज्जी­वा­दि­षु प्रसङ्ग इति चेत्; न; स­म्य­ग्द­र्श­न­वि­ष­य­त्वा­त् । ३५ । स्या­दे­त­त् — त­च्छ­ब्दा­द् विना प्र­त्या­स­न्ना जी­वा­द­य­स्ते­षा­मे­व न्या­सा­भि­सं­ब­न्धो भवेत् न स­म्य­ग्द­र्श­ना- दीनाम् । कुतः ? *­“­अ­न­न्त­र­स्य विधिर्वा भवति प्र­ति­षे­धो वा”[पातº महाº १ । २ । ४७] इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स­म्य­ग्द­र्श­न­वि­ष­य­त्वा­त् । स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि­त्र­य­स्य प्रा­घा­न्ये­नो­प­दे­शः त­द­र्थ­त्वा­च्छा­स्त्रा­र­म्भ­स्य­, स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि­वि­ष­य­त्वे­न तु जी­वा­दी­नां गु­ण­भू­त­त्वे­नो­प­दे­शः । २५अ­त­स्त­च्छ­ब्दा­दृ­ते­ऽ­पि स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि­त्र­य­स्य प्रा­धा­न्या­त् ना­मा­दि­न्या­से­ना­भि­सं­ब­न्धो युक्तः । वि­शे­षा­ति­दि­ष्ट­त्वा­च्च । ३६ । जी­वा­द­यः स­म्य­ग्द­र्श­न­वि­ष­य­त्वे­न वि­शे­षे­णा­ति­दि­ष्टाः प्रकृतं स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि­त्र­यं न बा­धि­ष्य­न्ते *­“­वि­शे­षा­ति­दि­ष्टाः प्रकृतं न बा­ध­न्ते­” इति । स­र्व­भा­वा­धि­ग­मा­र्थं तु । ३७ । सर्वेषां भावानां जी­वा­जी­वा­दी­ना­म­प्र­धा­ना­नां प्र­धा­ना­नां च स­म्य­ग्द­र्श­ना­दी­ना­म् अ­धि­ग­मा­र्थं८ तर्हि त­च्छ­ब्द­ग्र­ह­ण­म् । इ­त­र­था हि प्र­धा­ना­भि­सं­ब­न्ध ३०एव स्यात् । ए­व­म­जी­वा­दि­षु ज्ञा­न­चा­रि­त्र­यो­श्च ना­मा­दि­न्या­स­वि­क­ल्पो यो­ज­यि­त­व्यः । अ­धि­कृ­ता­ना­मे­व स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि­जी­वा­दी­नां प­दा­र्था­ना­म् अ­भि­धा­ना­भि­धे­य­सं­व्य­व­हा­रा­ऽ­व्य- भि­चा­रा­य ना­मा­दि­भि­र्नि­क्षि­प्ता­नां त­त्त्वा­धि­ग­म­हे­तु­र्व­क्त­व्य इति । अत आह — १भ्राभ्यन् श्रº । २प्रा­घू­र्ण­क­मि­त्य­र्थः । पां­शु­ल­खु­र­पा­द — आº, बº, दº, मुº । पां­शु­खु­र­पा- भाº २ । ३गो­पा­ल­क­स्य गोः­पा­ल­यि­तु­श्च प­रि­ज्ञा­न­म् । ४अ­ना­दि­स­म्ब­न्ध इन्द्र इति । ५द्रव्याथि- ३५कस्य । ६द्र­व्या­र्थि­क­प­र्या­या­र्थि­क­श­ब्द । ७ — स­म्ब­न्ध­स्त — आº, बº, दº, मुº, ताº । ८ — र्थं तच्छ — ताº । ३३ प्र­मा­ण­न­यै­रा­धि­ग­मः ॥ ६ ॥ प्रमाणे च नयाश्च प्र­मा­ण­न­याः­, तै­र­धि­ग­मो भवति स­म्य­ग्द­र्श­ना­दी­नां जी­वा­दी­ना­म् । प्र­मा­ण­न­या व­क्ष्य­मा­ण­ल­क्ष­णाः । ननु च न­य­श­ब्द­स्या१ल्पा­च्त­र­त्वा­त् पू­र्व­नि­पा­ते­न भ­वि­त­व्य­म् ? ०५अ­भ्य­र्हि­त­त्वा­त् प्र­मा­ण­श­ब्द­स्य पू­र्व­नि­पा­तः । १ । *­“­अ­भ्य­र्हि­तं पूर्वम् नि­प­त­ति­” [­पा­त­º महाº २ । २ । ३४] इति प्र­मा­ण­श­ब्द­स्य पू­र्व­नि­पा­तो वे­दि­त­व्यः । क­थ­म­भ्य­र्हि­त­त्व­म् ? प्र­मा­ण­प्र­का­शि­ते­ष्व­र्थे­षु न­य­प्र­वृ­त्ते­र्व्य­व­हा­र­हे­तु­त्वा­द­भ्य­र्हः । २ । यतः प्र­मा­ण­प्र­का­शि­ते­ष्व­र्थे­षु न­य­प्र­वृ­त्ति­र्व्य­व­हा­र­हे­तु­र्भ­व­ति नान्येषु अ­तो­ऽ­स्या­भ्य­र्हि­त­त्व­म् । स­मु­दा­या­ऽ­व­य­व­वि­ष­य­त्वा­द्वा । ३ । अ­थ­वा­, स­मु­दा­य­वि­ष­यं प्र­मा­ण­म् अ­व­य­व­वि­ष­या नया १०इति प्र­मा­ण­स्या­भ्य­र्हि­त­त्व­म् । तथा चोक्तम् — *­“­स­क­ला­दे­शः प्र­मा­णा­धी­नो वि­क­ला­दे­शो न­या­धी­नः­” इति । अ­धि­ग­म­हे­तु­र्द्वि­वि­धः । ४ । [­अ­धि­ग­म­हे­तु­र्द्वि­वि­धः­] स्वा­धि­ग­म­हे­तुः­, प­रा­धि­ग­म­हे­तु­श्च । स्वा­धि­ग­म­हे­तु­र्ज्ञा­ना­त्म­कः प्र­मा­ण­न­य­वि­क­ल्पः­, प­रा­धि­ग­म­हे­तु­र्व­च­ना­त्म­कः । तेन श्रु­ता­ख्ये­न प्रमा- णेन स्या­द्वा­द­न­य­सं­स्कृ­ते­न प्र­ति­प­र्या­यं स­प्त­भ­ङ्गी­म­न्तो जी­वा­द­यः पदार्था अ­धि­ग­म­यि­त­व्याः । १५अत्राह — केयं स­प्त­भ­ङ्गी इति ? अ­त्रो­च्य­ते — प्र­श्न­व­शा­दे­क­स्मि­न् व­स्तु­न्य­वि­रो­धे­न वि­धि­प्र­ति­षे­ध­वि­क­ल्प­ना स­प्त­भ­ङ्गी । ५ । ए­क­स्मि­न् वस्तुनि२ प्र­श्न­व­शा­द् दृ­ष्टे­ने­ष्टे­न च प्र­मा­णे­ना­ऽ­वि­रु­द्धा वि­धि­प्र­ति­षे­ध­वि­क­ल्प­ना३ स­प्त­भ­ङ्गी विज्ञेया । तद्यथा — स्याद् घटः, स्या­द­घ­टः­, स्याद् घ­ट­श्चा­ऽ­घ­ट­श्च­, स्या­द­व­क्त­व्यः­, स्याद् घटश्चा- ऽ­व­क्त­व्य­श्च­, स्या­द­घ­ट­श्चा­व­क्त­व्य­श्च­, स्याद् घ­ट­श्चा­ऽ­घ­ट­श्चा­ऽ­व­क्त­व्य­श्चे­ति अ­र्पि­ता­न­र्पि­त- २०न­य­सि­द्धे­र्नि­रू­प­यि­त­व्या । तत्र स्वात्मना स्याद् घटः, प­रा­त्म­ना स्या­द­घ­टः । को वा घटस्य स्वात्मा को वा परात्मा ? घ­ट­बु­द्ध्य­भि­धा­न­प्र­वृ­त्ति­लि­ङ्गः स्वात्मा, यत्र त­यो­र­प्र­वृ­त्तिः स परात्मा पटादिः । स्व­प­रा­त्मो­पा­दा­ना­पो­ह­न­व्य­व­स्था­पा­द्यं हि वस्तुनो व­स्तु­त्व­म् । यदि स्वस्मिन् प­टा­द्या­त्म­व्या- वृ­त्ति­वि­प­र­ण­ति­र्न स्यात् स­र्वा­त्म­ना घट इति व्य­प­दि­श्ये­त । अथ ५प­रा­त्म­ना व्या­वृ­त्ता­व­पि २५स्वा­त्मो­पा­दा­न­वि­प­र­ण­ति­र्न स्यात् ख­र­वि­षा­ण­व­द­व­स्त्वे­व स्यात् । अ­थ­वा­, ना­म­स्था­प­ना­द्र­व्य­भा­वे­षु यो वि­व­क्षि­तः स स्वात्मा, इतरः परात्मा । तत्र वि­व­क्षि­ता­त्म­ना घटः, ने­त­रा­त्म­ना । य­दी­त­रा­त्म­ना­पि घटः स्यात् वि­व­क्षि­ता­त्म­ना वा­ऽ­घ­टः­; ना­मा­दि­व्य­व­हा­रो­च्छे­दः स्यात् । अ­थ­वा­, तत्र वि­व­क्षि­त­घ­ट­श­ब्द­वा­च्य­सा­दृ­श्य­सा­मा­न्य­सं­ब­न्धि­षु क­स्मिं­श्चि­द् घ­ट­वि­शे­षे ३०प­रि­गृ­ही­ते प्र­ति­नि­य­तो यः सं­स्था­ना­दिः स स्वात्मा, इतरः परात्मा । तत्र प्र­ति­नि­य­ते­न रूपेण घटः ने­त­रे­ण । य­दी­त­रा­त्म­कः स्यात्; ए­क­घ­ट­मा­त्र­प्र­स­ङ्गः । ततः सा­मा­न्या­श्र­यो व्य­व­हा­रो वि­न­श्ये­त् । अ­थ­वा­, त­स्मि­न्ने­व घ­ट­वि­शे­षे का­ला­न्त­रा­व­स्था­यि­नि पू­र्वो­त्त­र­कु­शू­ला­न्त­क­पा­ला­द्य­व­स्था- कलापः प­रा­त्मा­, त­द­न्त­रा­ल­व­र्ती स्वात्मा । स तेनैव घटः त­त्क­र्म­गु­ण­व्य­प­दे­श­द­र्श­ना­त्­, १ — ल्पाक्षर — मुº । २ — नि अ­वि­रो­धे­न प्र — आº, बº, दº, मुº । ३ — ध­क­ल्प­ना आº, ३५बº, दº, मुº, ताº । ४प­रा­त्म­व्या­वृ — श्रº । ३४ ने­त­रा­त्म­ना । यदि हि कु­शू­ला­न्त­क­पा­ला­द्या­त्म­ना­पि घटः स्यात्; घ­टा­व­स्था­या­म­पि त­दु­प­ल­ब्धि- र्भ­वे­त्­, १ उ­त्प­त्ति­वि­ना­शा­र्थं पु­रु­ष­प्र­य­त्न­फ­ला­भा­व­श्चा­नु­ष­ज्ये­त । अ­था­न्त­रा­ल­व­र्ति­प­र्या­या­त्म- ना­प्य­घ­टः स्यात्; घ­ट­कृ­त्यं फलं नो­प­ल­भ्ये­त । अ­थ­वा­, प्र­ति­क्ष­णं द्र­व्य­प­रि­णा­मो­प­च­या­प­च­य­भे­दा­द­र्था­न्त­र­त्वो­प­प­त्तेः ऋ­जु­सू­त्र­न­या­पे­क्ष­या ०५प्र­त्यु­त्प­न्न­घ­ट­स्व­भा­वः स्वात्मा, घ­ट­प­र्या­य ए­वा­ती­तो­ऽ­ना­ग­त­श्च परात्मा । तेन प्र­त्यु­त्प­न्न­स्व- भावेन सता स घटः ने­त­र­णा­स­ता­, त­थो­प­ल­ब्ध्य­नु­प­ल­ब्धि­स­द्भा­वा­त् । इ­त­र­था हि प्र­त्यु­त्प­न्न- व­द­ती­ता­ना­ग­ता­त्म­ना­पि घटत्वे ए­क­स­म­य­मा­त्र­मे­व सर्वं स्यात्, अ­ती­ता­ना­ग­त­व­द्वा प्र­त्यु­त्प­न्ना- भावे घ­टा­श्र­य­व्य­व­हा­रा­भा­व २आ­प­द्ये­त वि­न­ष्टा­नु­त्प­न्न­घ­ट­व्य­व­हा­रा­भा­व­व­त् । अ­थ­वा­, तस्मिन् प्र­त्यु­त्प­न्न­वि­ष­ये रू­पा­दि­स­मु­द­ये प­र­स्प­रो­प­का­र३वर्तिनि पृ­थु­बु­ध्ना­द्या­का­रः १०स्वात्मा, इतरः परात्मा । तेन पृ­थु­बु­ध्ना­द्या­का­रे­ण स घ­टो­ऽ­स्ति ने­त­रे­ण­; घ­ट­व्य­व­हा­र­स्य तद्भावे भावात् त­द­भा­वे४ चा­ऽ­भा­वा­त् । यदि हि पृ­थु­बु­ध्ना­द्या­त्म­ना­पि घटो न स्यात्; स एव न स्यात् । अ­थे­त­रा­त्म­ना­पि घटः स्यात्; त­दा­का­र­शू­न्ये­ऽ­पि घ­ट­व्य­व­हा­रः प्रा­प्नु­या­त् । अ­थ­वा­, रू­पा­दि­स­न्नि­वे­श­वि­शे­षः सं­स्था­न­म् । तत्र ‘­च­क्षु­षा घटो गृ­ह्य­ते­’ इ­त्य­स्मि­न् व्य­व­हा­रे रू­प­मु­खे­न घटो गृह्यत इति रूपं स्वात्मा, रसादिः परात्मा । स घटो रू­पे­णा­स्ति १५ने­त­रे­ण र­सा­दि­ना­; प्र­ति­नि­य­त­क­र­ण­ग्रा­ह्य­त्वा­त् । अथ हि ‘­च­क्षु­षा घटो गृ­ह्य­ते­’ इत्यत्र रसा- दिरपि घट इति गृ­ह्ये­त­; सर्वेषां रू­प­त्व­प्र­स­ङ्गः­, ततश्च क­र­णा­न्त­र­क­ल्प­ना­ऽ­न­र्थि­का । यदि वा र­सा­दि­व­द्रू­प­म­पि घट इति न गृ­ह्ये­त­; च­क्षु­र्वि­ष­य­ता­ऽ­स्य न स्यात् । अ­थ­वा­, श­ब्द­भे­दे ध्रु­वो­ऽ­र्थ­भे­द इति घ­ट­कु­टा­दि­श­ब्दा­ना­म­प्य­र्थ­भे­दः — घ­ट­ना­द् घटः कौटि- ल्यात् कुट इति त­त्क्रि­या­प­रि­ण­ति­ल­क्ष­ण५ एव तस्य शब्दस्य वृ­त्ति­र्यु­क्ता । तत्र घ­ट­न­क्रि­या- २०वि­ष­य­क­र्तृ­भा­वः स्वात्मा, इतरः प­र­मा­त्मा । त­त्रा­द्ये­न घटः ने­त­रे­ण­, त­था­र्थ­स­म६भि­रो­ह­णा­त् । यदि च घ­ट­न­क्रि­या­प­र­ण­ति­मु­खे­ना­प्य­घ­टः स्यात्; त­द्व्य­व­हा­र­नि­वृ­त्तिः स्यात् । यदि वा ७इतर- व्य­पे­क्ष­या­पि घटः स्यात्, प­टा­दि­ष्व­पि त­त्क्रि­या­वि­र­हि­ते­षु त­च्छ­ब्द­वृ­त्तिः स्यात्, ए­क­श­ब्द- वाच्यत्वं वा वस्तुनः । अ­थ­वा­, घ­ट­श­ब्द­प्र­यो­गा­न­न्त­र­मु­त्प­द्य­मा­न उ­प­यो­गा­का­रः स्वात्मा अ­हे­य­त्वा­द­न्त­र­ङ्ग- २५त्वाच्च । बाह्यो घ­टा­का­रः परात्मा त­द­भा­वे­ऽ­पि घ­ट­व्य­व­हा­र­द­र्श­ना­त् । स घट उ­प­यो­गा- का­रे­णा­स्ति नान्येन । यदि हि उ­प­यो­गा­का­रा­त्म­ना­ऽ­प्य­घ­टः स्यात्; व­क्तृ­श्रो­तृ­हे­तु­फ­ल­भू­तो­प- यो­ग­घ­टा­का­रा­भा­वा­त् त­द­धी­नो व्य­व­हा­रो वि­ना­श­मा­प्नु­या­त् । इ­त­रो­ऽ­स­न्नि­हि­तो­ऽ­पि यदि घटः स्यात्; प­टा­दी­ना­म­पि स्याद् घ­ट­त्व­प्र­स­ङ्गः । अ­थ­वा­, चै­त­न्य­श­क्ते­र्द्वा­वा­का­रौ ज्ञा­ना­का­रो ज्ञे­या­का­र­श्च । अ­नु­प­यु­क्त­प्र­ति­बि­म्बा­का­रा- ३०द­र्श­त­ल­व­त् ज्ञा­ना­का­रः­, प्र­ति­बि­म्बा­का­र­प­रि­ण­ता­द­र्श­त­ल­व­त् ज्ञे­या­का­रः । तत्र ज्ञे­या­का­रः स्वा- त्मा, त­न्मू­ल­त्वा­द् घ­ट­व्य­व­हा­र­स्य । ज्ञा­ना­का­रः प­रा­त्मा­, स­र्व­सा­धा­र­ण­त्वा­त् । स घटो ज्ञे­या­का­रे­णा­स्ति नान्यथा । यदि ज्ञे­या­का­रे­णा­प्य­घ­टः स्यात्; त­दा­श्र­ये­ति­क­र्त­व्य­ता­नि­रा­सः स्यात् । अथ हि ज्ञा­ना­का­रे­णा­पि घटः स्यात्; पटादि८ज्ञा­ना­का­र­का­ले­ऽ­पि त­त्स­न्नि­धा­ना­द् घ­ट­व्य­हा­र­वृ­त्तिः प्र­स­ज्ये­त । १ — त् तदुत्प — मुº, ताº । २आ­प­द्य­ते मुº, आº, बº, दº । ३ — व­र्ति­पृ­थु — श्रº । ४ — वेऽभा- ३५मुº, आº, बº, दº । ५ — तिक्षण आº, बº, दº, मुº । ६ — स­मी­प­रो — श्रº । ७चेतर — मुº, आº, बº, दº । ८ — ज्ञा­न­का­ले­ऽ­पि आº, बº, दº, मुº । ३५ उक्तैः प्र­का­रै­र­र्पि­तं घ­ट­त्व­म­घ­ट­त्वं च प­र­स्प­र­तो न भिन्नम् । यदि भि­द्ये­त­; सा­मा­ना­धि- क­र­ण्ये­न त­द्बु­द्ध्य­भि­धा­न­वृ­त्ति­र्न स्याद् घ­ट­प­ट­व­त् । त­त­श्चे­त­र­त­रा­वि­ना­भा­वे उ­भ­यो­र­प्य­भा­वा­त् त­दा­श्र­य­व्य­व­हा­रा­प­ह्न­वः कृतः स्यात् । अ­त­स्त­दु­भ­या­त्म­को­ऽ­सौ क्रमेण त­च्छ­ब्द­वा­च्य­ता­मा­स्क­न्द­न् ‘स्याद् घ­ट­श्चा­घ­ट­श्च­’ इ­त्यु­च्य­ते । यदि त­दु­भ­या­त्म­कं वस्तु घट इ­त्ये­वो­च्ये­त­; इ­त­रा­त्मा­ऽ­सं­ग्र­हा- ०५द­त­त्त्व­मे­व स्यात् । अ­था­घ­ट ए­वे­त्यु­च्य­ते­; घ­टा­त्मा­नु­पा­दा­ना­द् अ­नृ­त­मे­व स्यात्, न वस्तु ताव- देवेति । नचान्यः शब्दः त­दु­भ­या­त्मा­व­स्थ­त­त्त्वा­भि­धा­यी वि­द्य­ते­, अ­तो­ऽ­सौ घटो व­च­न­गो­च­रा­ती- तत्वात् ‘­स्या­द­व­क्त­व्यः­’ इ­त्यु­च्य­ते । १घ­टा­त्मा­र्प­णा­मु­खे­न उ­क्ता­व­क्त­व्य­स्व­रू­प­नि­रू­प­णे­न चादिश्य- मानः स एवार्थ इति ‘स्याद् घ­ट­श्चा­व­क्त­व्य­श्च­’ । नि­रू­पि­ता­ऽ­घ­ट­भ­ङ्ग­स­ङ्गे­न प्र­द­र्शि­ता­व­क्त­व्य- वर्त्मना चा­प­दे­श्यः स एवार्थ इति ‘­स्या­द­घ­ट­श्चा­व­क्त­व्य­श्च­’ । त­दु­भ­या­भि­धा­न­क्र­मा­क्र­मा­र्प­णा- १०वशाद् आ­वि­र्भू­त­त­द्व्य­प­दे­शः स एवार्थः ‘स्याद् घ­ट­श्चा­घ­ट­श्चा­व­क्त­व्य­श्च भ­व­ति­’ । ए­व­मि­यं स­प्त­भ­ङ्गी जी­वा­दि­षु स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि­षु च द्र­व्या­र्थि­क­प­र्या­या­र्थि­क­न­या­र्प­णा­भे­दा­द्यो­ज- यितव्या । तत्र २द्र­व्या­र्थै­का­न्तो­ऽ­नि­श्चि­त­त­त्त्वः ३‘­अ­त­त्त­दे­व­’ इ­त्य­व­धा­र­णा­द् उ­न्म­त्त­व­त् । ४पर्या- या­र्थै­का­न्तो­ऽ­पि त­थै­व­, ‘­अ­त­द्व­स्तु ५त­दे­व­’ (­त­द्व­स्तु अ­त­दे­व­)इ­त्य­व­धा­र­णा­दु­न्म­त्त­व­त् । स्याद्वादो नि­श्चि­ता­र्थः अ­पे­क्षि­त­या­था­त­थ्य­व­स्तु­वा­दि­त्वा­त् अ­नु­न्म­त्त­व­च­न­व­त् । अ­व­क्त­व्यै­का­न्तो­ऽ­प्य­स­द्वा­दः­, १५स्व­व­च­न­वि­रो­धा­त् सदा ६मौ­न­वृ­त्ति­क­व­त् । अ­मृ­षा­र्थः स्या­द­व­क्त­व्य­वा­दः व­क्त­व्या­व­क्त­व्य- वा­दि­त्वा­त् स­त्ये­त­र­व­च­न­वि­शे­ष­ज्ञ­वा­द­व­त् । ७अ­ने­का­न्ते त­द­भा­वा­द­व्या­प्ति­रि­ति चेत्; न; तत्रापि त­दु­प­प­त्तेः । ६ । स्या­दे­त­त् — अ­ने­का­न्ते सा वि­धि­प्र­ति­षे­ध­वि­क­ल्प­ना नास्ति । यदि स्यात्; यदा अ­ने­का­न्तो न भवति त­दै­का­न्त­दो­षा­नु­ष­ङ्गो भवेत् अ­न­व­स्था­प्र­स­ङ्ग­श्च । त­त­स्त­त्र८ अ­ने­का­न्त­त्व­मे­व९, इति सा स­प्त­भ­ङ्गी व्या­प्त­म­ती न २०भ­व­ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? तत्रापि त­दु­प­प­त्तेः । स्या­दे­का­न्तः­, स्या­द­ने­का­न्तः­, स्या­दु­भ­यः स्या­द­व­क्त­व्यः­, स्या­दे­का­न्त­श्चा­व­क्त­व्य­श्च­, स्या­द­ने­का­न्त­श्चा­व­क्त­व्य­श्च­, स्या­दे­का­न्त­श्चा­ने­का­न्त- श्चा­व­क्त­व्य­श्चे­ति । त­त्क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — प्र­मा­ण­न­या­र्प­णा­भे­दा­त् । ७ । एकान्तो द्विविधः — स­म्य­गे­का­न्तो मि­थ्यै­का­न्त इति । अनेका- न्तोऽपि द्विविधः — स­म्य­ग­ने­का­न्तो मि­थ्या­ने­का­न्त इति । तत्र स­म्य­गे­का­न्तो हे­तु­वि­शे­ष­सा­म­र्थ्या- २५पेक्षः प्र­मा­ण­प्र­रू­पि­ता­र्थै­क­दे­शा­दे­शः । ए­का­त्मा­व­धा­र­णे­न अ­न्या­शे­ष­नि­रा­क­र­ण­प्र­व­ण१०प्रणिधि- र्मि­थ्यै­का­न्तः । एकत्र स­प्र­ति­प­क्षा­ने­क­ध­र्म­स्व­रू­प­नि­रू­प­णो यु­क्त्या­ग­मा­भ्या­म­वि­रु­द्धः स­म्य­ग­ने­का- न्तः । त­द­त­त्स्व­भा­व­व­स्तु­शू­न्यं प­रि­क­ल्पि­ता­ने­का­त्म­कं केवलं वा­ग्वि­ज्ञा­नं मि­थ्या­ऽ­ने­का­न्तः । तत्र स­म्य­गे­का­न्तो नय इ­त्यु­च्य­ते । स­म्य­ग­ने­का­न्तः प्र­मा­ण­म् । न­या­र्प­णा­दे­का­न्तो भवति ए­क­नि­श्च- य­प्र­व­ण­त्वा­त्­, प्र­मा­णा­र्प­णा­द­ने­का­न्तो भवति अ­ने­क­नि­श्च­या­धि­क­र­ण­त्वा­त् । य­द्य­ने­का­न्तो­ऽ­ने­का­न्त ३०एव स्या­न्नै­का­न्तो भ­वे­त्­; ए­का­न्ता­भा­वा­त् त­त्स­मू­हा­त्म­क­स्य त­स्या­प्य­भा­वः स्यात्, शाखा- द्यभावे वृ­क्षा­द्य­भा­व­व­त् । यदि चैकान्त एव स्यात्; त­द­वि­ना­भा­वि­शे­ष­नि­रा­क­र­णा­दा­त्म­लो­पे स­र्व­लो­पः स्यात् । ए­व­मु­त्त­रे च भङ्गा यो­ज­यि­त­व्याः । १घ­टा­र्था­र्प — ताº । २द्र­व्या­र्थि­कै­का­न्तः आº, बº, दº, मुº । ३व­स्तु­न­स्त­द­त­त्स्व­भा­व­त्वं त­दे­वे­त्य­व­धृ­तं स­दु­न्म­त्त­प्र­ल­पि­त­मि­व भवेत् — दº टिº । ४प­र्या­या­र्थि­कै­का — आº, बº, मुº । ५अ­त­दे­वे — श्रº । ६या­व­ज्जी­व­म­हं मौ­नी­त्या­दि­व­त् स्व­व­च­न­वि­रो­धो­प­प­त्तेः । ७अ­ने­का­न्ते­ऽ­ने­का­न्त­त्वं न व्याप्नोति अ­त­स्त­त्र स­प्त­भ­ङ्गी व्या­प्ति­म­ती न स्यात्; तन्न तत्रापि सं­भ­वा­त् — दº टिº । ८अ­ने­का­न्ते । ९व्य­भि­चा­रि­त्व­म् । १० — प्रणीति — श्रº । ३६ छ­ल­मा­त्र­म­ने­का­न्त इति चेत्; न; छ­ल­ल­क्ष­णा­भा­वा­त् । ८ । स्या­न्म­त­म् — ‘­त­दे­वा­स्ति तदेव नास्ति तदेव नित्यं त­दे­वा­नि­त्य­म्­’ इति चा­ने­का­न्त­प्र­रू­प­णं छ­ल­मा­त्र­मि­ति­; तन्न; कुतः ? छ­ल­ल­क्ष­णा­भा­वा­त् । छलस्य हि ल­क्ष­ण­मु­क्त­म् *­“­व­च­न­वि­घा­तो­ऽ­र्थ­वि­क­ल्पो­प­प­त्त्या छ­ल­म्­”[न्या­य­सू­º १ । २ । १०] इति । यथा ‘­न­व­क­म्ब­लो­ऽ­य­म्­’ इ­त्य­वि­शे­षा­भि­हि­ते­ऽ­र्थे व­क्तु­र­भि­प्रा­या­द­र्था­न्त­र­क­ल्प­न­म् ‘­न­वा­स्य कम्बला ०५न चत्वार इति, नवो वास्य कम्बलो न पु­रा­णः­’ इति न­व­क­म्ब­लः । न तथा अ­ने­का­न्त­वा­दः । यत १उ­भ­य­न­य­गु­ण­प्र­धा­न­भा­वा­पा­दि­ता­र्पि­ता­न­र्पि­त­व्य­व­हा­र­सि­द्धि­वि­शे­ष­ब­ल­ला­भ­प्रा­पि­त­यु­क्ति­पु­ष्क- लार्थः अ­ने­का­न्त­वा­दः । सं­श­य­हे­तु­रि­ति चेत्; न; वि­शे­ष­ल­क्ष­णो­प­ल­ब्धेः । ९ । स्या­न्म­त­म् — सं­श­य­हे­तु­र­ने­का­न्त­वा­दः । कथम् ? ए­क­त्रा­धा­रे वि­रो­धि­नो­ऽ­ने­क­स्या­सं­भ­वा­त् । आ­ग­म­श्चै­वं प्रवृत्तः — *­“­ए­कं द्र­व्य­म­न­न्त­प­र्या­य­म्­” १०इति । कि­मा­ग­म­प्रा­मा­ण्या­द­स्ति वा नास्ति वा नित्यं वा अनित्यं वेति ? तच्च न; कस्मात् ? वि­शे­ष­ल­क्ष­णो­प­ल­ब्धेः । इह सा­मा­न्य­प्र­त्य­क्षा­द्वि­शे­षा­प्र­त्य­क्षा­द्वि­शे­ष­स्मृ­ते­श्च२ संशयः । तद्यथा स्था­णु­पु­रु­षो­चि­ते देशे ना­ति­प्र­का­शा­न्ध­का­र­क­लु­षा­यां वे­ला­या­मू­र्ध्व­त्व­मा­त्रं सारूप्यं पश्यतो व­क्र­को­ट­र३वयो४नि­ल­य­ना­दी­न् स्था­णु­ग­ता­न् वि­शे­षा­न् ५व­स्त्र­सं­य­म­न-शि­रः­क­ण्डू­य­न-शिखा- ब­न्ध­ना­दी­न् पु­रु­ष­ग­तां­श्चा­ऽ­नु­प­ल­भ­मा­न­स्य तेषां६ च स्मरतः संशय उ­त्प­द्य­ते­, नच त­द्व­द­ने- १५का­न्त­वा­दे वि­शे­षा­नु­प­ल­ब्धिः­, यतः ७स्व­रू­पा­द्या­दे­श­व­शी­कृ­ता विशेषा उक्ता व्यक्ताः ८प्रत्यक्ष- मु­प­ल­भ्य­न्ते । ततो ‘­वि­शे­षो­प­ल­ब्धे­र्न सं­श­य­हे­तुः­’ इति य­द­ग­दि­ष्म त­त्स­म्य­ग्नि­र­जै­ष्म९ । ए­व­म­पि संशयः । कथम् ? इदं १०ता­व­द­सि प्रष्टव्यः — ए­षा­म­स्ति­त्वा­दी­नां धर्माणां साधकाः प्र­ति­नि­य­ता हेतवः ११सन्ति वा, न वा ? यदि न सन्ति; १२वि­प्र­ति­प­न्न­प्र­ति­पा­द­ना­सं­भ­वः । अथ सन्ति; एकत्र १३वि­रु­द्ध­सा­ध­न­हे­तु­स­न्नि­धा­ने सति भ­वि­त­व्यं सं­श­ये­ने­ति ? उच्यते — २०वि­रो­धा­भा­वा­त् सं­श­या­भा­वः । १० । यदि वि­रो­धो­ऽ­भ­वि­ष्य­त्१४ सं­श­यो­ऽ­ज­नि­ष्य­त् । न च विरोधो न­यो­प­नी­ता­नां ध­र्मा­णा­म­स्ति । कुतः ? अ­र्प­णा­भे­दा­द­वि­रो­धः १५पि­ता­पु­त्रा­दि­स­म्ब­न्ध­व­त् । ११ । उ­क्ता­द­र्प­णा­भे­दा­द् ए­क­त्रा­ऽ­वि­रो­धे­ना- वरोधो१६ धर्माणां पि­ता­पु­त्रा­दि­स­ब­न्ध­व­त् । तद्यथा — एकस्य दे­व­द­त्त­स्य जा­ति­कु­ल­रू­प­सं­ज्ञा­व्य­प­दे­श- वि­शि­ष्ट­स्य ‘पिता पुत्रो भ्राता भा­गि­ने­यः­’ इ­त्ये­वं­प्र­का­राः संबन्धा ज­न्य­ज­न­क­त्वा­दि­श­क्त्य­र्प­णा- २५भेदान्न वि­रु­ध्य­न्ते । न ह्ये­का­पे­क्ष­या पितेति शे­षा­पे­क्ष­या­पि पिता भ­व­ति­, शे­षा­पे­क्ष­या वा पुत्रा- दि­व्य­प­दे­शा­र्ह इति उ­क्ता­पे­क्ष­या­पि पु­त्रा­दि­व्य­प­दे­श­भा­क् । न च पि­ता­पु­त्रा­दि­कृ­तं सं­ब­न्ध­ब­हु­त्वं दे­व­द­त्त­स्यै­क­त्वे­न वि­रु­ध्य­ते । त­द्व­द­स्ति­त्वा­द­यो­ऽ­पि१७ न यान्ति वि­रो­ध­मे­क­त्र । १उ­भ­य­गु­ण — आº, बº, दº, मुº । २धा­र­णा­ब­लो­द्भू­ता अ­ती­ता­र्थ­वि­ष­या तदिति प­रा­म­र्शि­नी स्मृतिः । तुलना — वैशेº सूº२ । २ । १७ । ३ — र वि­शे­ष­व­यो — आº, बº, दº, मुº । ४प­क्षि­स्था­न । नीड इत्यर्थः — सम्पाº । ५व­स्त्र­स्रं­स­य­न — आº, बº, दº, मुº । ६स्मरतेः कर्मणि षष्ठी ३०प्र­यो­क्त­व्ये­ति — दº टिº । ७स्व­प­रा­द्या — आº, बº, दº, मुº, ताº । ८प्र­त्य­र्थ­मु­प — आº, बº, दº, मुº । ९ — र वैष्म आº, बº, दº, मुº । १०ता­व­द­स्ति प्र — आº, बº, दº, मुº । ११स्युर्वा ताº, श्रº, मº, दº, बº, जº — । १२वादि । १३‘­सा­ध्य­वि­प­र्य­य­व्या­प्त­स्तु वि­रु­द्धः­, स यथा शब्दो नित्यः कृ­त­क­त्वा­त् घ­ट­व­त् । कृ­त­क­त्वं हि सा­ध्य­नि­त्य­त्व­वि­प­री­ता­नि­त्य­त्वे­न व्याप्तं यतो य­त्कृ­त­कं त­द­नि­त्य­मि­ति­, अतो विरुद्धं कृ­त­क­त्व­म्­’ इ­त्य­भि­प्रा­यो न वा­च्यो­ऽ­त्र किन्तु वि­रु­द्धा­नां नि­त्या­नि­त्य­त्वा­दि­ध­र्मा­णां साधनं स ३५एव हे­तु­रि­ति व­क्त­व्य­म्­, अनित्यः शब्दः कृ­त­क­त्वा­त् घ­ट­व­त्­, नित्यः शब्दः प्र­त्य­भि­ज्ञा­य­मा­न­त्वा­त् व्योम- व­दि­ति­, अन्यथा हे­त्वा­भा­स­प्र­स­ङ्गः प्र­स­ज्ये­त । १४ति­ङ्नि­मि­त्ते­ऽ­वृ­त्तौ भूते च लृङ् । १५पि­तृ­पु­त्रा­दि — आº, बº, मुº । १६स्वीकारः । १७ — त्वादयो न आº, बº, दº, मुº । ३७ स­प­क्षा­स­प­क्षा­पे­क्षो­प­ल­क्षि­त­स­त्त्वा­स­त्त्वा­दि­भे­दो­प­चि­तै­क­ध­र्म­व­द्वा । १२ । अ­थ­वा­, १स­प­क्षा­ऽ- २स­प­क्षा­पे­क्ष­यो­प­ल­क्षि­ता­नां स­त्त्वा­स­त्त्वा­दी­नां भे­दा­ना­मा­धा­रे­ण३ पक्ष४ध­र्मे­णै­के­न तुल्यं स­र्व­द्र­व्य­म् । नि­र­पे­क्ष­यो­र्ह्ये­क­त्र वा­दि­प्र­ति­वा­दि­प्र­यो­गा­पे­क्ष­या५ संशय उक्तः, इ­त­र­था हि प­क्ष­ध­र्मे­ऽ­पि संशयः कल्प्येत । ०५एकस्य हेतोः सा­ध­क­दू­ष­क­त्वा­ऽ­वि­सं­वा­द­व­द्वा । १३ । अ­थै­व­मु­प­प­त्त्या­ऽ­वि­रो­धे प्र­ति­पा­दि­ते­ऽ­पि मि­थ्या­द­र्श­ना­भि­नि­वे­शा­त्त­त्त्वं न प्र­ति­प­द्य­ते यस्तं प्रति सा­र्व­लौ­कि­क­हे­तु­वा­द­मा­श्रि­त्यो­च्य­ते — इह ६स्व­प­क्ष­म­र्या­दा­न­ति­क्र­मे­ण ७न्या­य­ध­र्म­म­नु­पा­ल­य­ता वादिना अ­भि­प्रे­त­प्र­ति­ज्ञा­र्थ­सि­द्धि­मा­शं­स­ता ८हे­त्व­नु­प­दे­शे ९‘­स­र्वा­भि­ल­षि­ता­र्थ­सि­द्धिः प्र­ति­ज्ञा­मा­त्रा­दे­व मा प्रा­प­त्­’ इ­त्य­ति­प्र­स­ङ्ग­दो­ष­नि­वृ­त्त­ये यो हे­तु­रु­प­दि­श्य­ते स साधको दू­ष­क­श्च — स्वपक्षं सा­ध­य­ति प­र­प­क्षं दू­ष­य­ति । न तौ सा­ध­न­दू­ष- १०णार्थौ हे­तो­र­न्यौ भवतः । न­चा­न­न्य­त्व­म­स्ती­ति कृत्वा येन सा­ध­क­स्ते­न दूषको येन वा दू­ष­क­स्ते­न साधकः । न तयोः संकरो विरोधो वा । एवं स­र्वा­र्थे­षु वि­रो­ध­दो­ष­म­प­नु­द­न्ती वि­स­र्प­त्य­ने­का­न्त- प्र­क्रि­ये­ति । स­र्व­प्र­वा­द्य­वि­प्र­ति­प­त्ते­श्च । १४ । नात्र प्र­ति­वा­दि­नो वि­सं­व­द­न्ते ए­क­म­ने­का­त्म­क­मि­ति । केचित्१० ता­व­दा­हुः — ‘­स­त्त्व­र­ज­स्त­म­सां सा­म्या­व­स्था प्र­धा­न­म्­’ इति । तेषां प्र­सा­द­ला­घ­व­शो­ष­ता­पा­व­र­ण- १५सा­द­ना­दि­भि­न्न­स्व­भा­वा­नां प्र­धा­ना­त्म­ना११ मिथश्च न विरोधः । अथ मन्येथाः ‘न प्रधानं नामैकं गु­णे­भ्यो­ऽ­र्था­न्त­र­भू­त­म­स्ति­, किन्तु त एव गुणाः सा­म्य­मा­प­न्नाः प्र­धा­ना­ख्यां ल­भ­न्ते­’ इति; यद्येवं १२भूमा प्र­धा­न­स्य स्यात् । स्या­दे­त­त् — तेषां स­मु­द­यः प्र­धा­न­मे­क­मि­ति­; अत ए­वा­वि­रो­धः सिद्धः गु­णा­ना­म­व­य­वा­नां स­मु­दा­य­स्य च । अपरे१३ मन्यन्ते — ‘­अ­नु­वृ­त्ति­वि­नि­वृ­त्ति­बु­द्ध्य­भि­धा­न­ल­क्ष­णः सा­मा­न्य­वि­शे­षः­’ इति । तेषां २०च सा­मा­न्य­मे­व विशेषः १४सा­मा­न्य­वि­शे­षः इ­त्ये­क­स्या­त्म­न उ­भ­या­त्म­कं न वि­रु­ध्य­ते । अपर१५ आहुः — ‘­व­र्णा­दि­प­र­मा­णु­स­मु­द­यो रू­प­प­र­मा­णुः­’ इति । तेषां १६क­क्ख­ड­त्वा­दि­भि­न्न- ल­क्ष­णा­नां १७रू­पा­त्म­ना १८मिथश्च न विरोधः । अथ मतम् ‘न प­र­मा­णु­र्ना­मै­को­ऽ­स्ति बाह्यः, किन्तु १९वि­ज्ञा­न­मे­व त­दा­का­र­प­रि­ण­तं प­र­मा­णु­व्य­प­दे­शा­र्ह­म्­’ इ­त्यु­च्य­ते­; अत्रापि ग्राहक-वि­ष­या­भा­स२०- संवित्ति२१श­क्ति­त्र­या­का­रा­धि­क­र­ण­स्यै­क­स्या­भ्यु­प­ग­मा­न्न विरोधः२४ । २५किञ्च, २२स­र्वे­षा­मे­व तेषां पू­र्वो­त्त­र­का­ल­भा­व्य­व­स्था­वि­शे­षा­र्प­णा­भे­दा­दे­क­स्य२३ का­र्य­का­र­ण- श­क्ति­स­म­न्व­यो न वि­रो­ध­स्या­स्प­द­मि­त्य­वि­रो­ध­सि­द्धिः । एवं प्र­मा­ण­न­यै­र­धि­ग­ता­नां जी­वा­दी­नां पु­न­र­प्य­धि­ग­मो­पा­या­न्त­र­प्र­द­र्श­ना­र्थ­मा­ह — १म­हा­न­स । २म­हा­ह्र­द । ३पर्वत । ४हेतुना । ५शब्दो नित्य उ­ता­नि­त्य इति । एको ब्रूते शब्दो नित्य इति अ­प­रो­ऽ­नि­त्य इति । त­यो­र्वि­प्र­ति­प­त्त्या म­ध्य­स्थ­स्य पुंसो भवति संशयः — किमयं शब्दो नित्य उ­ता­नि­त्य इति । ६स्व­द­र्श­न­सी­मा । ७अ­नु­मा­न । ८हे­त्व­न­प­दे­शे आº, बº, दº, भाº १, भाº २ । ९सर्वेषां वा­दि­ना­म् । १०सांख्याः । ११एकेन । प्र­धा­ना­त्म­नां आº, बº, मुº, दº । १२ब­हु­त्व­म् — ३०ताº टिº । १३वै­शे­षि­काः । १४सा­मा­न्य­वि­शे­षाः पृ­थि­वी­त्वा­द­यः अ­प­र­सा­मा­न्या­त्म­काः । १५बौद्धाः । १६का­क­व­ड­त्वा — आº, बº, दº, मुº । कर्कश । पृ­थ्व्या­दी­ना­म् — ताº टिº । १७रू­पा­त्म­नां आº, बº, दº, मुº । १८व­र्णा­दी­ना­म् । १९ज्ञान — श्रº । २०आकार इत्यर्थः — सम्पाº । आ­भा­स­श­ब्दः प्रत्येकं प­रि­स­मा­प्य­ते ग्रा­ह­का­का­रो वि­ष­या­का­र­श्चे­ति । २१सं­वे­द­न । २२वादिनां लौ­कि­का­ना­ञ्च । २३प­दा­र्थ­स्य । २४ — धः सिद्धः आº, बº, दº, मुº । ३८ नि­र्दे­श­स्वा­मि­त्व­सा­ध­ना­धि­क­र­ण­स्थि­ति­वि­धा­न­तः ॥ ७ ॥ के पु­न­रि­मे नि­र्दे­शा­द­यः ? नि­र्दे­शो­ऽ­र्था­त्मा­व­धा­र­ण­म्१ । स्वा­मि­त्व­मा­धि­प­त्य­म् । साधनं २का­र­ण­म् । अ­धि­क­र­णं प्रतिष्ठा । स्थितिः का­ल­कृ­ता व्यवस्था । विधानं प्रकारः । ‘­अ­धि­ग­मः­’ ०५इ­त्य­नु­व­र्त­ते । ए­तै­रे­ते­भ्यो वा अ­धि­ग­मः­, ३पू­र्व­व­त्त­सिः । के­षा­म­धि­ग­मः ? जी­वा­दी­नां स­म्य­ग्द­र्श- नादीनां च । स तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः ? न क­र्त­व्यः­, अ­र्थ­व­शा­द्वि­भ­क्ति­प­रि­णा­मो भवति । तद्यथा ‘­उ­च्चा­नि दे­व­द­त्त­स्य गृ­हा­ण्या­म­न्त्र­य­स्वै­न­म्­’ ‘­दे­व­द­त्त­म्­’ इति गम्यते । अथ कि­म­र्थ­मा­दौ निर्देशः ? उच्यते — अ­व­धृ­ता­र्थ­स्य ध­र्म­वि­क­ल्प­प्र­ति­प­त्ते­रा­दौ नि­र्दे­श­व­च­न­म् । १ । स्व­रू­पे­णा­व­धृ­त­स्या­र्थ­स्य स्वा- १०मि­त्वा­दि­का ध­र्म­वि­क­ल्प­प्र­ति­प­त्ति­र्भ­व­ति­, अ­तो­ऽ­स्य नि­र्दे­श­स्या­दौ वचनं क्रियते । इ­त­रे­षां प्र­श्न­व­शा­त् क्रमः । २ । इ­त­रे­षां स्वा­मि­त्वा­दी­नां प्र­श्न­व­शा­त् क्रमो वे­दि­त­व्यः । यद्येवं स एव ४ता­व­दु­च्य­तां को जीव इति ? औ­प­श­मि­का­दि­भा­व­प­र्या­यो जीवः प­र्या­या­दे­शा­त् । ३ । व­क्ष्य­मा­ण औ­प­श­मि­का­दि­भा­व­प­र्या­यो जीव इ­त्यु­च्य­ते प­र्या­या­दे­शा­त् । १५द्र­व्या­र्था­दे­शा­न्ना­मा­दिः । ४ । द्र­व्या­र्था­दे­शा­न्ना­मा­दिः५ ‘­जी­वः­’ इ­त्यु­च्य­ते । त­दु­भ­य­सं­ग्र­हः प्र­मा­ण­म् । ५ । त­स्यो­भ­य­स्य६ संग्रहः प्र­मा­ण­नि­र्दे­श इ­त्यु­च्य­ते । कस्य जीवः७ ? त­त्प­रि­णा­म­स्य­, भे­दा­द­ग्ने­रौ­ष्ण्य­व­त् । ६ । स प­रि­णा­मो यस्य सोऽयं त­त्प­रि­णा­मः तस्यासौ८ व्य­प­दि­श्य­ते । कुतः ? क­थ­ञ्चि­द्भे­दा­त्­, प­रि­णा­म­प­रि­णा­मि­नो­र्भे­द­क­ल्प­ना­स­द्भा­वा­त् अ­ग्ने­रौ­ष्ण्य­व­त् । २०तद्यथा — औ­ष्ण्या­त्म­क­स्या­ग्नेः द­ह­न­प­च­न­स्वे­द­ना­दि­क्रि­या­सा­म­र्थ्य­मौ­ष्ण्यं भे­दे­नो­च्य­ते९ । व्य­व­हा­र­न­य­व­शा­त् स­र्वे­षा­म् । ७ । जी­वा­दी­नां सर्वेषां प­दा­र्था­नां व्य­व­हा­र­न­य­व­शा­ज्जी­वः स्वामी । किं साधनो जीवः ? पा­रि­णा­मि­क­भा­व­सा­ध­नो नि­श्च­य­तः । ८ । योऽसौ जीवात्मा पा­रि­णा­मि­क­स्त­त्सा­ध­नो जीवो नि­श्च­य­न­ये­न । तेन ह्य­सा­वा­त्मा­नं१० स­र्व­का­लं लभत इति । २५औ­प­श­मि­का­दि­भा­व­सा­ध­न­श्च व्य­व­हा­र­तः । ९ । व्य­व­हा­र­न­य­व­शा­त् औ­प­श­मि­का­दि­भा­व- सा­ध­न­श्चे­ति व्य­प­दि­श्य­ते । च­श­ब्दे­न शु­क्र­शो­णि­ता­हा­रा­दि­सा­ध­न­श्च । कि­म­धि­क­र­णो जीवः ? स्व­प्र­दे­शा­धि­क­र­णो नि­श्च­य­तः । १० । योऽसौ स्व­प्र­दे­शो­ऽ­सं­ख्या­त­स्व­रू­पः क­र्म­कृ­त­श­री­र- प­रि­मा­णा­नु­वि­धा­यि­त्वे­ऽ­प्य­प­रि­प्रा­प्त­ही­ना­धि­क­भा­वः­, त­द­धि­क­र­णो जीवः, स्वा­त्म­प्र­ति­ष्ठा­का­श­व­त् । व्य­व­हा­र­तः श­री­रा­द्य­धि­ष्ठा­नः । ११ । क­र्मो­पा­त्तं श­री­र­म् ११इ­त­र­च्चा­धि­क­र­ण१२मात्मा ३०व्य­व­हा­र­न­य­व­शा­द­धि­ति­ष्ठ­ती­त्यु­च्य­ते । किं स्थितिको जीवः ? स्थि­ति­स्त­स्य द्र­व्य­प­र्या­या­पे­क्षा­ऽ­ना­द्य­व­सा­ना स­म­या­दि­का च । १२ । तस्य जीवस्य स्थितिर्द्र- व्य­प­र्या­या­पे­क्षा द्विधा कल्प्यते । द्र­व्या­पे­क्षा­ऽ­ना­द्य­व­सा­ना­, जी­व­द्र­व्यं हि चै­त­न्य­जी­व­द्र­व्यो­प­यो­गा­ऽ­सं- १जी­वा­दि­स्व­रू­प­नि­श्च­यः । २उ­त्प­त्ति­नि­मि­त्त­मि­त्य­र्थः । ३आ­द्या­दि­त्वा­त्­, दृ­श्य­न्ते­ऽ­न्य­तो­ऽ­पि इति वा तसिः । ४ता­व­दु­च्य­ते को आº, बº, दº, मुº । ५आ­दि­श­ब्दे­न स्था­प­ना­द्र­व्ये गृह्येते । ६द्र­व्य­प­र्या­य­स्य । ७स्वामीति शेषः — श्रº टिº । जीवः स्वामी तत्प — आº, बº, मुº, भाº २ । ८प­रि­णा­मः­, अस्यायं प­रि­णा­म इति व्य­प­दि­श्य­ते । अस्य प­रि­णा­म­स्य अयं जीवः स्वामीति व्य­प­दि­श्य­त इत्यर्थः । ९अ­ग्ने­रौ­ष्ण्य­मि­ति । १०स्व­स्व­रू­प­म् । ११स्वर्गादि । श­री­र­मे­त­च्चा­धि — आº, बº, ३५दº, मुº । १२शी­ङ्स्था­सा­दे­रा­धा­रः इति द्वितीया । ३९ ख्ये­य­प्र­दे­शा­दि­सा­मा­न्या­दे­शा­न्न प्र­च्य­व­ते स­र्व­का­ल­मि­ति । प­र्या­य­स्त्व­न्य­श्चा­न्य­श्च भ­व­ति­, तद- पेक्षा स­म­या­दि­का कल्प्यते । किमस्य वि­धा­न­म् ? ना­र­का­दि­सं­ख्ये­या­सं­ख्ये­या­न­न्त­प्र­का­रो जीवः । १३ । ना­र­का­द­यः १संख्येया २अ­सं­ख्ये­या ३अन- न्ताश्च प्रकारा भिद्यन्ते जीवस्य । ०५४त­थै­वे­त­रे­षा­मा­ग­मा­वि­रो­धा­त् नि­र्दे­शा­दि­व­च­न­म् । १४ । तेनैव प्र­का­रे­ण आ­ग­मा­वि­रो­धे­न इत- रे­षा­म­जी­वा­दी­नां नि­र्दे­शा­द­यो वक्तव्याः५ । तद्यथा — ६अ­जी­व­स्ता­व­द्द­श­प्रा­ण­प­र्या­य­र­हि­तः नामा- दिश्च । अ­जी­वा­त्मै­व अ­जी­व­स्य स्वामी, जीवो वा भो­क्तृ­त्वा­त् । पु­द्ग­ला­ना­म् अ­णु­त्वा­दि­सा­ध­नं भे­दा­दि­, त­न्नि­मि­त्तं वा कालादि । ध­र्मा­ध­र्म­का­ला­का­शा­नां ग­ति­स्थि­ति­व­र्त­ना­व­गा­ह­हे­तु­ता पारि- णामिकी अ­गु­रु­ल­घु­गु­णा­नु­गृ­ही­ता­, स्वा­त्म­भू­त­स­त्ता७संबद्धा जी­व­पु­द्ग­ला वा८ त­द­पे­क्ष­त्वा­द् गत्यादि- १०हे­तु­ता­भि­व्य­क्तेः । स्वा­त्मै­वा­धि­क­र­णं स­र्व­द्र­व्या­णां स्वा­त्म­व्य­व­स्थि­त­त्वा­त्­, आकाशं सा­धा­र­ण­म्­, अ­सा­धा­र­णं च ९घ­टा­दि­र्ज­ला­दी­ना­म् । स्थि­ति­र्द्र­व्या­पे­क्षा­ऽ­ना­द्य­व­सा­ना­, प­र्या­या­पे­क्षा स­म­या­दि­का । विधानं ध­र्मा­दि­त्रि­कं प्र­ति­नि­य­ता­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­द्र­व्या­र्था­दे­शा­दे­कै­क­म्­, १०प­र्या­या­र्थि­क­न­या­दे­शा- द­ने­क­म्­, सं­ख्ये­या­सं­ख्ये­या­न­न्ता­नां ११द्रव्याणां ग­ति­स्थि­त्य­व­गा­ह­ना­द्यु­प­का­र१२प­र्या­या­दे­शा­त् स्यादेकं स्या­द­ने­कं स्या­त्सं­ख्ये­यं स्या­द­सं­ख्ये­यं स्या­द­न­न्त­म् । कालः सं­ख्ये­यो­ऽ­सं­ख्ये­यो­ऽ­न­न्त­श्च भवति१३ १५प­र­प्र­त्य­या­त्१४ । पु­द्ग­ल­द्र­व्यं रू­प­स्प­र्शा­दि­पा­रि­णा­मि­क­द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् स्या­दे­क­म्­, प्र­ति­नि­य­तै­का­ने­क- सं­ख्ये­या­सं­ख्ये­या­न­न्त­प्र­दे­श­प­र्या­या­दे­शा­त् स्या­द­ने­कं स्या­त्सं­ख्ये­यं स्या­द­सं­ख्ये­यं स्या­द­न­न्त­म् । आ­स्र­व­नि­र्दे­शः — का­य­वा­ङ्म­नः­क्रि­या­प­रि­णा­मो ना­मा­दि­र्वा । जी­वो­ऽ­स्य स्वामी, कर्म वा त­न्नि­मि­त्त­त्वा­त् । १५स्वात्मैव साधनं शुद्धस्य त­द­भा­वा­त्­, कर्म वा सति तस्मिन् प्रवृत्तेः । अधि- क­र­ण­म् १६आ­त्म­न्ये­वा­सौ१७ तत्र त­त्फ­ल­द­र्श­ना­त्­, कर्मणि क­र्म­कृ­ते च का­या­दा­वु­प­चा­र­तः । स्थितिः २०वा­ङ्म­न­सा­स्र­व­यो­र्ज­घ­न्ये­नै­क­स­म­यः­, उ­त्क­र्षे­णा­न्त­र्मु­हू­र्तः­; का­या­स्र­व­स्य ज­घ­न्ये­ना­न्त­मु­हू­र्तः उ­त्क­र्षे­णा- नन्तः १८कालः, अ­सं­ख्ये­याः पु­द्ग­ल­प­रि­व­र्ताः । वि­धा­न­म् वा­ङ्म­न­सा­स्र­व­यो­श्च­तु­र्वि­क­ल्प­सं­ख्यं सत्य- मृ­षो­भ­या­नु­भ­य­भे­दा­त् । का­या­स्र­वः स­प्त­वि­धः औ­दा­रि­क­वै­क्रि­यि­का­हा­र­क­मि­श्र­का­र्म­ण­भे­दा­त् । औदा- रि­कौ­दा­रि­क­मि­श्र­कौ म­नु­ष्य­ति­र­श्चा­म् । वै­क्रि­यि­क­वै­क्रि­यि­क­मि­श्र­कौ दे­व­ना­र­का­णा­म् । आ­हा­र­का- हा­र­क­मि­श्र­कौ सं­य­ता­ना­म् ऋ­द्धि­प्रा­प्ता­ना­म् । का­र्म­ण­का­या­स्र­वो १९वि­ग्र­हा­प­न्ना­नां के­व­लि­नां वा समु- २५द्घा­त­ग­ता­ना­म् । अ­थ­वा­, आ­स्र­व­स्य प्रकारः शु­भा­ऽ­शु­भः । तत्र कायिको हिं­सा­ऽ­नृ­त­स्ते­या­ब्र­ह्मा­दि­षु प्र­वृ­त्ति­नि­वृ­त्ति­सं­ज्ञः । वाचिकः प­रु­षा­क्रो­श­पि­शु­न­प­रो­प­घा­ता­दि­षु वचस्सु प्र­वृ­त्ति­नि­वृ­त्ति­सं­ज्ञः । मानसो २०मि­थ्या­श्रु­त्य­भि­घा­ते­र्ष्या­सू­या­दि­षु२१ मनसः प्र­वृ­त्ति­नि­वृ­त्ति­सं­ज्ञः । ब­न्ध­नि­र्दे­शः — जी­व­क­र्म­प्र­दे­शा­न्यो­न्य­सं­श्ले­षो बन्धः, ना­मा­दि­र्वा । स जीवस्य तत्र तत्फल- द­र्श­ना­त्­, क­र्म­ण­श्च तस्य द्वि­ष्ठ­त्वा­त् । मि­थ्या­द­र्श­ना­वि­र­ति­प्र­मा­द­क­षा­य­यो­गा बन्धस्य सा­ध­न­म्­, ३०त­त्प­रि­ण­तो वा आत्मा । स्वा­मि­सं­ब­न्धा­र्ह­मे­व व­स्त्व­धि­क­र­णं भ­व­ति­, वि­व­क्षा­तः का­र­क­प्र­वृ­त्तेः । १श्रु­त­के­व­लि­भिः । २अ­व­धि­ज्ञा­नि­भिः । ३के­व­ल­ज्ञा­नि­भिः । ४त­थे­त­रे — आº, बº, दº, मुº, ताº । ५व्याख्येयाः । ६अ­जी­व­द्र­व्य­स्य तु द­श­प्रा­ण­र­हि­त­त्व­मे­व भा­व­प­र्या­य­त्व­म् । ७स­म्ब­न्धा­त् जी — मुº । सम्बन्धा जी — आº, बº, दº । ८सा­ध­न­म् । ९अ­धि­क­र­ण­म् । १०अ­र्थ­प­र्या­य । ११जी­व­पु­द्ग­ला- दीनाम् । १२व्य­ञ्ज­न­प­र्या­य । १३सं­ख्ये­या­सं­ख्ये­या­न­न्त­जी­व­पु­द्ग­ला­न् प्रति । १४जी­व­पु­द्ग­ला­देः प­रा­धी­न- त्वात् । १५स्वस्य व्या­पा­र­वा­ना­त्मै­व आ­स्र­व­स्य­, व्या­पा­र­वा­न् जीवः आ­स्र­व­स्य सा­ध­न­मि­त्य­र्थः । १६आ­त्मै­वा­सौ मुº । १७आस्रवः । १८ — णा­न­न्त­का­लः आº, बº, दº, मुº । १९वि­ग्र­ह­ग­ति­मा­प — आº, बº । २०मि­थ्या­श्रु­ते­र्ष्या — आº, बº, दº, मुº । २१अ­क्षा­न्ति­री­र्ष्या­ऽ­सू­या तु दो­षा­रो­पो गु­णे­ष्व­पि । ४० स्थि­ति­र्ज­घ­न्या उत्कृष्टा च । तत्र जघन्या वे­द­नी­य­स्य द्वादश मुहूर्ताः । ना­म­गो­त्र­यो­र­ष्टौ । शेषाणा- म­न्त­र्मु­हू­र्ताः । उत्कृष्टा ज्ञा­न­द­र्श­ना­व­र­ण­वे­द­नी­या­न्त­रा­या­णां त्रिं­श­त्सा­ग­रो­प­म­को­टी­को­ट्यः । मो­ह­नी­य­स्य सप्ततिः । ना­म­गो­त्र­यो­र्विं­श­तिः । त्र­य­स्त्रिं­श­त्सा­ग­रो­प­मा­ण्या­यु­षः । अथवा ब­न्ध­स­न्ता­न- प­र्या­या­दे­शा­त् स्या­द­ना­दि­र­नि­ध­न­श्चा­भ­व्या­ना­म्­, भव्यानां च के­षा­ञ्चि­त् ये अ­न­न्ते­ना­पि कालेन ०५न सेत्स्यन्ति । ज्ञा­ना­व­र­णा­दि­क­र्मो­त्पा­द­वि­ना­शा­त् स्यात्सादिः स­नि­ध­न­श्च । वि­धा­न­म् — १बन्धः सा­मा­न्या­दे­शा­त् एकः, द्विविधः शु­भा­शु­भ­भे­दा­त्­, त्रिधा द्र­व्य­भा­वो­भ­य­वि­क­ल्पा­त्­, चतुर्धा प्रकृति- सि­थ­त्य­नु­भा­ग­प्र­दे­श­भे­दा­त्­, पञ्चधा मि­थ्या­द­र्श­ना­दि­हे­तु­भे­दा­त्­, षोढा ना­म­स्था­प­ना­द्र­व्य­क्षे­त्र- का­ल­भा­वैः­, सप्तधा तेरैव भ­वा­धि­कैः­, अष्टधा ज्ञा­ना­व­र­णा­दि­मू­ल­प्र­कृ­ति­भे­दा­त् । एवं २सं­ख्ये­या­ऽ- सं­ख्ये­या­न­न्त­वि­क­ल्प­श्च भवति हे­तु­फ­ल­भे­दा­त् । १०सं­व­र­नि­र्दे­शः — आ­स्र­व­नि­रो­धः ना­मा­दि­र्वा । जी­वो­ऽ­स्य स्वामी, कर्म वा नि­रु­ध्य­मा­न­वि­ष- यत्वात् । नि­रो­ध­स्य साधनं गु­प्ति­स­मि­ति­ध­र्मा­द­यः । ‘­स्वा­मि­सं­ब­न्धा­र्ह­मे­वा­धि­क­र­ण­म्­’ इत्यु- क्तम् । स्थि­ति­र्ज­घ­न्ये­ना­न्त­र्मु­हू­र्ता­, उत्कृष्टा पू­र्व­को­टी देशोना । वि­धा­न­म् ए­का­दि­र­ष्टो­त्त­र- श­त­वि­धः­, तत उ­त्त­र­श्च सं­ख्ये­या­दि­वि­क­ल्पो नि­रो­ध्य­नि­रो­ध­क­भे­दा­द्वे­दि­त­व्यः । त­त्रा­ष्टो­त्त­र­श­त­वि­ध उच्यते — तिस्रो गु­प्त­यः­, पञ्च स­मि­त­यः­, धर्मो द­श­वि­धः­, अ­नु­प्रे­क्षा द्वा­द­श­, प­री­ष­हा द्वा­विं­श­तिः­, १५तपो द्वा­द­श­वि­ध­म्­, प्रा­य­श्चि­त्तं न­व­वि­ध­म्­, वि­न­य­श्च­तु­र्वि­धः­, वै­या­वृ­त्यं द­श­वि­ध­म्­, स्वाध्यायः प­ञ्च­वि­धः­, व्युत्सर्गो द्वि­वि­धः­, ध­र्म­ध्या­नं द­श­वि­ध­म्­, शु­क्ल­ध्या­नं च­तु­र्वि­ध­मि­ति । नि­र्ज­रा­नि­र्दे­शः — य­था­वि­पा­का­त्त­प­सो वा उ­प­भु­क्त­वी­र्यं­क­र्म नि­र्ज­रा­, ना­मा­दि­र्वा । सा आत्मनः कर्मणो वा द्र­व्य­भा­व­भे­दा­त् । साधनं तपो य­था­क­र्म­वि­पा­क­श्च । अ­धि­क­र­ण­मा­त्मा नि­र्ज­रा­त्मै­व वा । स्थि­ति­र्ज­घ­न्ये­नै­क­स­म­यः उ­त्क­र्षे­णा­न्त­र्मु­हू­र्तः­, सादिः स­प­र्य­व­सा­ना वा । वि­धा­न­म् सा­मा­न्या­दे­का २०नि­र्ज­रा­, द्विविधा य­था­का­लौ­प­क्र­मि­क­भे­दा­त्­, अष्टधा मू­ल­क­र्म­प्र­कृ­ति­भे­दा­त् । एवं सं­ख्ये­या­ऽ­सं­ख्ये­या- न­न्त­वि­क­ल्पा भवति क­र्म­र­स३नि­र्ह­र­ण­भे­दा­त् । मो­क्ष­नि­र्दे­शः — कृ­त्स्न­क­र्म­सं­क्ष­यो मोक्षः, ना­मा­दि­र्वा । तस्य स्वामी प­र­मा­त्मा मो­क्षा­त्मै­व वा । साधनं स­म्य­ग्द­र्श­न­ज्ञा­न­चा­रि­त्रा­णि । स्वा­मि­सं­ब­न्धा­र्ह­मे­वा­धि­क­र­णं त­द्वि­ष­य­त्वा­त् । स्थिति- स्तस्य सा­दि­र­नि­ध­ना । वि­धा­न­म् — सा­मा­न्या­दे­को मोक्षः, द्र­व्य­भा­व­मो­क्त­व्य­भे­दा­द४ने­को­ऽ­पि । २५स­म्य­ग्द­र्श­न­नि­र्दे­शः — त­त्त्वा­र्थ­श्र­द्धा­नं स­म्य­ग्द­र्श­नं ना­मा­दि­र्वा । त­त्पु­न­रा­त्म­नः स्वस्यैव वा । द­र्श­न­मो­हो­प­श­मा­दि सा­ध­न­म्­, बाह्यं चो­प­दे­शा­दि­, स्वात्मा वा । स्वा­मि­सं­ब­न्ध­भा­गे­वा­धि­क­र­ण­म् । स्थि­ति­र्ज­घ­न्ये­ना­न्त­र्मु­हू­र्ता­, उ­त्क­र्षे­ण५ ष­ट्ष­ष्टि­सा­ग­रो­प­मा­णि सा­ति­रे­का­णि । अथवा सादि- स­नि­ध­न­मौ­प­श­मि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­म्­, सा­द्य­नि­ध­नं क्षा­यि­क­म् । वि­धा­न­म् सा­मा­न्या­दे­क­म्­, द्विधा नि­स­र्ग­जा­धि­ग­म­ज­भे­दा­त्­, त्रि­धौ­प­श­मि­क­क्षा­यि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­वि­क­ल्पा­त् । एवं ६सं­ख्ये­या­सं­ख्ये­या७- ३०न­न्त­वि­क­ल्पं च भ­व­त्य­ध्य­व­सा­य८भेदात् । ज्ञा­न­नि­र्दे­शः — जी­वा­दि­त­त्त्व­प्र­का­श­नं ज्ञानं ना­मा­दि­र्वा । तत् आत्मनः स्वा­का­र­स्य वा । ज्ञा­ना­व­र­णा­दि­क­र्म­क्ष­यो­प­श­मा­दि सा­ध­न­म्­, स्वा­वि­र्भा­व­श­क्ति­र्वा । अ­धि­क­र­ण­म् — आत्मा स्वाकारो १बन्धसा — आº, बº, ताº । २संख्येया अ­सं­ख्ये­या अ­न­न्त­वि­क­ल्पा­श्च भवन्ति आº, बº, मुº । ३ — नि­र्हा­ण­भे — ताº । ४नेकः स — आº, बº, दº, मुº, ताº । ५वे­द­क­स­म्य­क्त्वं प्रति । लां­त­व­क­प्पे तेरस अ­च्चु­द­क­प्पे य होंति बावीसा । उ­व­रि­म ए­क्क­त्ती­सं एवं सव्वाणि छावट्ठी । ६शब्दतः संख्येय- वि­क­ल्प­म् । ७श्र­द्धा­तृ­श्र­द्धा­त­व्य­भे­दा­त् । ८ — सान भे — आº, बº, दº, मुº, । रु­चि­वि­क­ल्पा­त् । ४१ वा तत्र प्र­ति­ष्ठा­ना­त् । स्थितिः — सा­दि­स­नि­ध­नं क्षा­यो­प­श­मि­कं ज्ञानं १च­तु­र्वि­क­ल्प­म्­, साद्य- निधनं क्षा­यि­क­म् । वि­धा­न­म् — सा­मा­न्या­दे­कं ज्ञा­न­म्­, प्र­त्य­क्ष­प­रो­क्ष­भे­दा­द् द्विधा, द्र­व्य­गु­ण­प­र्या­य- वि­ष­य­भे­दा­त् त्रिधा, ना­मा­दि­वि­क­ल्पा­च्च­तु­र्धा­, म­त्या­दि­भे­दा­त् पञ्चधा । इत्येवं सं­ख्ये­या­सं­ख्ये­या- न­न्त­वि­क­ल्पं च भवति ज्ञे­या­का­र­प­रि­ण­ति­भे­दा­त् । ०५चा­रि­त्र­नि­र्दे­शः — क­र्मा­दा­न­का­र­ण­नि­वृ­त्ति­श्चा­रि­त्र­म्­, ना­मा­दि­र्वा । त­त्पु­न­रा­त्म­नः स्व­रू­प­स्य वा । चा­रि­त्र­मो­हो­प­श­मा­दि साधनं स्व­श­क्ति­र्वा । स्वा­मि­सं­ब­न्ध­भा­गे­वा­धि­क­र­ण­म् । स्थि­ति­र्ज­घ- न्ये­ना­न्त­र्मु­हू­र्ता­, उ­त्क­र्षे­ण पू­र्व­को­टी देशोना । अथवा सा­दि­स­प­र्य­व­सा­न­म् औ­प­श­मि­क­क्षा­यो­प­श- मि­क­म्­, सा­द्य­प­र्य­व­सा­नं क्षा­यि­क­म्­, २शु­द्धि­व्य­क्त्य­पे­क्ष­या । वि­धा­न­म् — सा­मा­न्या­दे­क­म्­, द्विधा बा­ह्या­भ्य­न्त­र­नि­वृ­त्ति­भे­दा­त्­, त्रिधा औ­प­श­मि­क­क्षा­यि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­वि­क­ल्पा­त्­, चतुर्धा १०३च­तु­र्य­म­भे­दा­त्­, पञ्चधा सा­मा­यि­का­दि­वि­क­ल्पा­त् । इत्येवं सं­ख्ये­या­सं­ख्ये­या­न­न्त­वि­क­ल्पं च भवति प­रि­णा­म­भे­दा­त् । ‘­कि­मे­तै­रे­व जी­वा­दी­ना­म­धि­ग­मो भवति उ­ता­न्यो­ऽ­प्य­धि­ग­मो­पा­यो­ऽ­स्ति­’ इति प­रि­पृ­ष्टः ‘­अ­स्ति­’ इत्याह — स­त्सं­ख्या­क्षे­त्र­स्प­र्श­न­का­ला­न्त­र­भा­वा­ल्प­ब­हु­त्वै­श्च ॥ ८ ॥ १५‘­अ­धि­ग­मः­’ इ­त्य­नु­व­र्त­ते । प्र­शं­सा­दि­षु स­च्छ­ब्द­वृ­त्ते­रि­च्छा­तः स­द्भा­व­ग्र­ह­ण­म् । १ । सच्छब्दः प्र­शं­सा­दि­षु वर्तते । तद्यथा — प्र­शं­सा­यां तावत् ‘­स­त्पु­रु­षः­, स­द­श्वः­’४ इति । क्व­चि­द­स्ति­त्वे ‘सन् घटः, सन् पटः’ इति । क्वचित्५प्र­ज्ञा­य­मा­ने — प्र­व्र­जि­तः सन् क­थ­म­नृ­तं ब्रूयात् ? ‘­प्र­व्र­जि­तः­’ इति ५प्र­ज्ञा­य­मा­न इत्यर्थः । क्व­चि­दा­द­रे ‘­स­त्कृ­त्या­ति­थी­न् भो­ज­य­ति­’ ‘­आ­दृ­त्य­’ इत्यर्थः । त­त्रे­हे­च्छा­तः ६सद्भावे गृह्यते । २०७अ­व्य­भि­चा­रा­त् स­र्व­मू­ल­त्वा­च्च तस्यादौ व­च­न­म् । २ । सत्त्वं ह्य­व्य­भि­चा­रि स­र्व­प­दा­र्थ­वि- ष­य­त्वा­त् । नहि क­श्चि­त्प­दा­र्थः सत्तां व्य­भि­च­र­ति । यदि व्य­भि­च­रे­त्­; वा­ग्वि­ज्ञा­न­गो­च­रा­ती­तः स्यात् । गुणास्तु रू­पा­द­यो ज्ञा­ना­द­य­श्च के­षु­चि­त् सन्ति के­षु­चि­न्न सन्ति । क्रिया च प­रि­स्प­न्दा­त्मि­का जी­व­पु­द्ग­ले­ष्व­स्ति ने­त­रे­ष्वि­ति न व्या­प्ति­म­ती । सर्वेषां च वि­चा­रा­र्हा­णा­म­स्ति­त्वं मूलम् । तेन हि नि­श्चि­त­स्य वस्तुन उत्तरा चिन्ता युज्यते । अ­त­स्त­स्या­दौ वचनं क्रियते । २५सतः ८प­रि­मा­णो­प­ल­ब्धेः सं­ख्यो­प­दे­शः । ३ । सतो हि वस्तुनः सं­ख्या­ता­ऽ­सं­ख्या­ता­ऽ­न­न्त­प­रि८- मा­णो­प­ल­ब्धेः सं­ख्या­ता­द्य­न्य­त­म­प­रि­मा­णा­व­धा­र­णा­र्थं संख्या भे­द­ल­क्ष­णा उ­प­दि­श्य­ते । नि­र्ज्ञा­त­सं­ख्य­स्य नि­वा­स­वि­प्र­ति­प­त्तेः क्षे­त्रा­भि­धा­न­म् । ४ । नि­श्च­ये­न ज्ञा­त­सं­ख्य­स्या­र्थ­स्य ऊ­र्ध्वा­ध­स्ति­र्य­ङ्नि­वा­स­वि­प्र­ति­प­त्तेः ऊ­र्ध्वा­द्य­न्य­त­म­नि­वा­स­नि­श्च­या­र्थं क्षे­त्रा­भि­धा­न­म् । अ­व­स्था­वि­शे­ष­स्य वै­चि­त्र्या­त् त्रि­का­ल­वि­ष­यो­प­श्ले­ष­नि­श्च­या­र्थं स्प­र्श­न­म् । ५ । ९अवस्था- ३०विशेषो विचित्रः त्र्य­स्र­च­तु­र­स्रा­दिः­, तस्य त्रि­का­ल­वि­ष­य­मु­प­श्ले­ष­णं स्प­र्श­न­म् । १०क­स्य­चि­त्त­त्क्षे­त्र- १म­ति­श्रु­ता­व­धि­म­नः­प­र्य­य­भे­दा­त् । २शु­द्ध­व्य­क्त्य — ताº । ३च­तु­र्थ­म­भे — मुº । च­तु­र्य­ति­भे- ताº, श्रº, मूº । …रिति स्यातां प्र­म­त्त­मु­ख्ये­षु वै गुणेषु चर्तुषु । ४स­द­श्व­श्चे­ति मुº, दº, ताº । ५प्र­ति­ज्ञा­य­मा — आº, बº, दº, मुº । ६सद्भावो आº, बº, दº, ताº, मुº । ७अ­व्य­भि­चा­र­त्वा­त् श्रº । ८प­रि­णा­मो — आº, बº, दº, मुº । ९वि­मा­ना­देः । १०देवादेः । ४२ मेव१ स्प­र्श­न­म्­, २क­स्य­चि­द् द्र­व्य­मे­व­, ३४क­स्य­चि­द् रज्जवः षडष्टौ वेति ए­क­स­र्व­जी­व­स­न्नि­धौ­, त­न्नि­श्च­या­र्थं त­दु­च्य­ते । स्थि­ति­म­तो­ऽ­व­धि­प­रि­च्छे­दा­र्थं का­लो­पा­दा­न­म् । ६ । ‘­स्थि­ति­म­तो­ऽ­र्थ­स्या­व­धिः प­रि­च्छे­त्त­व्यः­’ इति का­लो­पा­दा­नं क्रियते । ०५अ­न्त­र­श­ब्द­स्या­ने­का­थ­वृ­त्तेः छि­द्र­म­ध्य­वि­र­हे­ष्व­न्य­त­म­ग्र­ह­ण­म् । ७ । [­अ­न्त­र शब्दः]५ब­हु­ष्व­र्थे­षु दृ­ष्ट­प्र­यो­गः । क्व­चि­च्छि­द्रे वर्तते सान्तरं का­ष्ठ­म्­, स­छि­द्र­म् इति । क्व­चि­द­न्य­त्वे *­“­द्र­व्या­णि द्र­व्या­न्त­र­मा­र­भ­न्ते६”[वैशेº सूº १ । १ । १०] इति । क्व­चि­न्म­ध्ये हि­म­व­त्सा­ग­रा­न्त­र इति । क्व­चि­त्सा­मी­प्ये ‘­स्फ­टि­क­स्य शु­क्ल­र­क्ता­द्य­न्त­र­स्थ­स्य त­द्व­र्ण­ता­’ इति ‘­शु­क्ल­र­क्त­स­मी­प­स्थ­स्य­’ इति गम्यते । क्व­चि­द्वि­शे­षे — १०*­“­वा­जि­वा­र­ण­लो­हा­नां का­ष्ठ­पा­षा­ण­वा­स­सा­म् । ना­री­पु­रु­ष­तो­या­ना­म­न्त­रं म­ह­द­न्त­र­म् ॥ ” [ग­रु­ड­पु­º११० । १५] इति, महान् विशेष इत्यर्थः । क्वचिद् ब­हि­र्यो­गे ७‘­ग्रा­म­स्या­न्त­रे कूपाः’ इति । क्व­चि­दु­प­सं­व्या­ने८ अन्तरे ‘­शा­ट­का­’ इति । क्व­चि­द्वि­र­हे अ­न­भि­प्रे­त­श्रो­तृ­ज­ना­न्त­रे मन्त्रं म­न्त्र­य­ते­, त­द्वि­र­हे म­न्त्र­य­ते इत्यर्थः । तत्रेह९ छि­द्र­म­ध्य­वि­र­हे­ष्व­न्य­त­मो वे­दि­त­व्यः । अ­नु­प­ह­त­वी­र्य­स्य न्यग्भावे पु­न­रु­द्भू­ति­द­र्श­ना­त्त­द्व­च­न­म् । ८ । अ­नु­प­ह­त­वी­र्य­स्य द्रव्यस्य १५१०नि­मि­त्त­व­शा­त् क­स्य­चि­त् प­र्या­य­स्य११ न्यग्भावे सति पु­न­र्नि­मि­त्ता­न्त­रा­त् त­स्यैं­वा­वि­र्भा­व­द­र्श­ना­त् त­द­न्त­र­मि­त्यु­च्य­ते । प­रि­णा­म­प्र­का­र­नि­र्ण­या­र्थं भा­व­व­च­न­म् । ९ । औ­प­श­मि­का­दिः प­रि­णा­म­प्र­का­रो नि­र्णे­त­व्यः इति भा­व­व­च­नं क्रियते । सं­ख्या­ता­द्य­न्य­त­म­नि­श्च­ये­ऽ­पि अ­न्यो­न्य­वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­म­ल्प­ब­हु­त्व­व­च­न­म् । १० । संख्याता- २०दि­ष्व­न्य­त­मे­न १२प­रि­मा­णे­न नि­श्चि­ता­ना­म­न्यो­न्य­वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­म­ल्प­ब­हु­त्व­व­च­नं क्रियते — १३इमे १४ए­भ्यो­ऽ­ल्पा १५‘इमे ब­ह­वः­’ इति१६ । आह — नि­र्दे­श­व­च­ना­त् स­त्त्व­प्र­सि­द्धे­र­स­द्ग्र­ह­ण­म् । ११ । नि­र्दे­श­व­च­ना­दे­व सत्त्वं सि­द्ध­म्­, न ह्यसतो निर्देश इति, तस्माद् अ­स­द्ग्र­ह­ण­म् — अ­न­र्थ­कं स­द्ग्र­ह­ण­म­स­द्ग्र­ह­ण­म् । न वा, क्वास्ति क्व नास्तीति च­तु­र्द­श­मा­र्ग­णा­स्था­न­वि­शे­ष­णा­र्थ­त्वा­त् । १२ । न वेष दोषः । २५किं का­र­ण­म् ? नानेन स­म्य­ग्द­र्श­ना­देः सा­मा­न्ये­न स­त्त्व­मु­च्य­ते किन्तु ग­ती­न्द्रि­य­का­या­दि­षु च­तु­र्द­श­सु मा­र्ग­णा­स्था­ने­षु ‘क्वास्ति स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि­, क्व नास्ति’ इत्येवं वि­शे­ष­णा­र्थं स­द्व­च­न­म् । स­र्व­भा­वा­धि­ग­म­हे­तु­त्वा­च्च१७ । १३ । अ­धि­कृ­ता­नां स­म्य­ग्द­र्श­ना­दी­नां जी­वा­दी­नां च निर्देश- व­च­ने­न अ­स्ति­त्व­म­धि­ग­तं स्यात्, ये त्व­न­धि­कृ­ता जी­व­प­र्या­याः क्रो­धा­द­यो ये चा­ऽ­जी­व­प­र्या­या व­र्णा­द­यो घ­टा­द­य­श्च ते­षा­म­स्ति­त्वा­धि­ग­मा­र्थं पु­न­र्व­च­न­म् । १वि­मा­ना­दि । २नि­गो­दा­देः । ३कन्दादिः । ४यः क­श्चि­ज्जी­वो­ऽ­स्मिं­ल्लो­के त­प­स्त­प्त्वा­ऽ- ३०च्यु­त­क­ल्प उत्पन्नः त­त­श्च्यु­त्वा­ऽ­स्मिं­ल्लो­के जातः तस्य त्रि­का­ल­वि­ष­यं ग­म­ना­ग­म­नं प्रति षड् रज्जवः स्प­र्श­न­म् । त­स्यै­वा­तृ­ती­य­न­र­का­त् त्रि­का­ल­वि­ष­यं वि­ह­र­णं प्रत्यष्टौ रज्जवः स्प­र्श­न­म् । ५अ­व­का­शे क्षणे वस्त्रे ब­हि­र्यो­गे व्य­ति­क्र­मे । म­ध्ये­ऽ­न्तः­क­र­णे रन्ध्रे विश्लेषे वि­र­हे­ऽ­न्त­र­म् । इति भ­ट्ट­ध­न­ञ्ज­यः । ६उ­त्पा­द­य­न्ति । ७अन्तरं ब­हि­र्यो­गो­प­सं­व्या­न­यो­रि­ति सर्वादि । ८अ­न्त­री­यो­प­सं­व्या­न­प­रि­धा­ना­न्य­धों­ऽ­शु­के । ९नरक- बि­ला­दि­षु छिद्रार्थः । १०मि­थ्या­त्वा­दि­का­र­ण­व­शा­त् । ११स­म्य­ग्द­र्श­ना­देः । स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि­नि­मि­त्त- वशात् मि­थ्या­त्वा­दि­प­र्या­य­त्ये­त्या­दि वा । १२प­रि­णा­मे­न आº, बº, मुº । १३उ­प­श­म­स­म्य­ग्दृ­ष्ट­यः । १४सं­सा­रि­क्षा­यि­क­स­म्य­ग्दृ­ष्टि­भ्यः । १५क्षा­यो­प­श­मि­क­स­म्य­ग्दृ­ष्ट­यः । ततः सिद्धाः क्षा­यि­क­स­म्य­ग्दृ­ष्ट­यः । १६एवं सर्वत्र योज्यम् । १७ — त्वात् भाº १ । ४३ अ­न­धि­कृ­त­त्वा­दि­ति चेत्; न; सा­म­र्थ्या­त् । १४ । स्या­दे­त­त् — अ­न­धि­कृ­ता­स्ते ततो न पु­न­र्यु­क्त- मेषां ग्र­ह­ण­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? सा­म­र्थ्या­त् ते­षा­म­पि ग्रहणं भवति । वि­धा­न­ग्र­ह­णा­त् सं­ख्या­सि­द्धि­रि­ति चेत्; न; भे­द­ग­ण­ना­र्थ­त्वा­त् । १५ । स्या­दे­त­त् — वि­धा­न­ग्र­ह- णादेव सं­ख्या­सि­द्धि­रि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? भे­द­ग­ण­ना­र्थ­त्वा­त् । १प्र­का­र­ग­ण­नं हि तत्, ०५भे­द­ग­ण­ना­र्थ­मि­द­मु­च्य­ते — ‘­उ­प­श­म­स­म्य­ग्दृ­ष्ट­य इ­य­न्तः­, क्षा­यि­क­स­म्य­ग्दृ­ष्ट­य ए­ता­व­न्तः­’ इति । क्षे­त्रा­धि­क­र­ण­यो­र­भे­द इति चेत्; न; उ­क्त­त्वा­त् । १६ । स्या­दे­त­त् — य­दे­वा­धि­क­र­णं तदेव क्षे­त्र­म्­, अ­त­स्त­यो­र­भे­दा­त् पृ­थ­ग्ग्र­ह­ण­म­न­र्थ­क­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­क्ता­र्थ­त्वा­त् । उक्तमे- तत् — स­र्व­भा­वा­धि­ग­मा­र्थ­त्वा­दि­ति । क्षेत्रे सति स्प­र्श­नो­प­ल­ब्धे­र­म्बु­घ­ट­व­त् पृ­थ­ग्ग्र­ह­ण­म् । १७ । यथेह सति घटे क्षेत्रे अम्बु- १०नो­ऽ­व­स्था­ना­त् २नि­य­मा­द् घ­ट­स्प­र्श­न­म्­, न­ह्ये­त­द­स्ति — ‘घटे अम्बु अ­व­ति­ष्ठ­ते न च घटं स्पृ­श­ति­’ इति । तथा आ­का­श­क्षे­त्रे जी­वा­व­स्था­नां नि­य­मा­दा­का­शे स्प­र्श­न­मि­ति क्षे­त्रा­भि­धा­ने­नै­व स्पर्शन- स्या­र्थ­गृ­ही­त­त्वा­त् पृ­थ­ग्ग्र­ह­ण­म­न­र्थ­क­म् । न वा, वि­ष­य­वा­चि­त्वा­त् । १८ । नवैष दोषः । किं का­र­ण­म् ? वि­ष­य­वा­चि­त्वा­त् । वि­ष­य­वा­ची क्षे­त्र­श­ब्दः­, यथा राजा ज­न­प­द­क्षे­त्रे­ऽ­व­ति­ष्ठ­ते­, न च कृत्स्नं ज­न­प­दं स्पृशति । स्पर्शनं १५तु कृ­त्स्न­वि­ष­य­मि­ति । त्रै­का­ल्य­गो­च­र­त्वा­च्च । १९ । यथा सा­म्प्र­ति­के­ना­म्बु­ना सां­प्र­ति­कं घ­ट­क्षे­त्रं स्पृष्टं नातीता- ना­ग­त­म्­, नै­व­मा­त्म­नः सां­प्र­ति­क­क्षे­त्र­स्प­र्श­ने स्प­र्श­ना­भि­प्रा­यः­, स्प­र्श­न­स्य त्रि­का­ल­गो­च­र­त्वा­त् । स्थि­ति­का­ल­यो­र­र्था­न्त­र­त्वा­भा­व इति चेत्; न; मु­ख्य­का­ला­स्ति­त्व­सं­प्र­त्य­या­र्थ­म् । २० । स्या­दे­त­त् — स्थि­ति­रे­व कालः, काल एव च स्थि­ति­रि­त्य­तो ना­स्त्य­न­यो­र­र्था­न्त­र­भा­व इति; तन्न; २०किं का­र­ण­म् ? मु­ख्य­का­ला­स्ति­त्व­सं­प्र­त्य­या­र्थं पुनः का­ल­ग्र­ह­ण­म् । द्विविधो हि कालो मुख्यो व्या­व­हा­रि­क­श्चे­ति । तत्र मुख्यो नि­श्च­य­का­लः । प­र्या­यि­प­र्या­या­व­धि­प­रि­च्छे­दो व्या­व­हा­रि­कः । त­यो­रु­त्त­र­त्रः निर्णयो वक्ष्यते । उक्तं च । २१ । कि­मु­क्त­म् ? स­र्व­भा­वा­धि­ग­म­हे­तु­त्वा­दि­ति । ना­मा­दि­षु भा­व­ग्र­ह­णा­त् पु­न­र्भा­वा­ग्र­ह­ण­मि­ति चेत्; न; औ­प­श­मि­का­द्य­पे­क्ष­त्वा­त् । २२ । २५स्या­दे­त­त् — ना­मा­दि­षु भा­व­ग्र­ह­णं कृतं तेनैव सि­द्ध­त्वा­त् पु­न­र्भा­व­ग्र­ह­ण­म­न­र्थ­क­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? औ­प­श­मि­का­द्य­पे­क्ष­त्वा­त् । पूर्वं भा­व­ग्र­ह­णं ‘द्रव्यं न भ­व­ति­’ इ­त्ये­वं­प­र­म्­, इदं तु औ­प­श­मि­का­दि­व­क्ष्य­मा­ण­भा­वा­पे­क्ष­म् — ‘किं स­म्य­ग्द­र्श­न­मौ­प­श­मि­कं क्षा­यि­क­म्­’ इत्यादि । वि­ने­या­श­य­व­शो वा त­त्त्वा­धि­ग­म­हे­तु­वि­क­ल्पः । २३ । अ­थ­वा­, स­र्वे­षा­मे­व प­रि­हा­रः — विनेया- श­य­व­शो हि त­त्त्वा­धि­ग­म­हे­तु­वि­क­ल्पो वे­दि­त­व्यः । केचित् सं­क्षे­पे­ण प्र­ति­पा­द्याः­, के­चि­द्वि­स्त­रे­ण३ ३०के­चि­द­न­ति­सं­क्षे­पे­ण के­चि­द­न­ति­वि­स्त­रे­ण । इ­त­र­था हि प्र­मा­ण­ग्र­ह­णा­दे­व सि­द्धे­रि­त­रे­षा­म­धि­ग­मो- पायानां ग्र­ह­ण­म­न­र्थ­कं स्यादिति । इति त­त्त्वा­र्थ­वा­र्ति­के व्या­ख्या­ना­ल­ङ्का­रे प्र­थ­मे­ऽ­ध्या­ये प­ञ्च­म­मा­ह्नि­क­म् ॥ ५ ॥ १संख्या हि ग­ण­ना­मा­त्र­रू­पा व्या­पि­नी­, विधानं तु प्र­का­र­ग­ण­ना­रू­प­म् । त­थो­क्त­म् — ग­ण­ना­मा­त्र­रू­पे­यं सं­ख्यो­क्ता­ऽ­तः क­थ­ञ्च­न । भिन्ना वि­धा­न­तो भे­द­ग­ण­ना­ल­क्ष­णा­दि­ह ॥ इति । २तन्नि — आº, बº, दº, मुº । ३ — ण इत — आº, बº, दº, मुº । — ण के­चि­द­न­ति­सं­क्षे­पे­णा­न­ति­वि­स्त­रे­ण इ — श्रº । ४४ एवं स­म्य­ग्द­र्श­न­स्या­दा­वु­द्दि­ष्ट­स्य१ ल­क्ष­णो­त्प­त्ति­स्वा­मि­वि­ष­य­न्या­सा­धि­ग­मो­पा­या नि­र्दि­ष्टाः­, त­त्सं­ब­न्धे­न च जी­वा­दी­नां सं­ज्ञा­प­रि­णा­मा­दि२र्निर्दिष्टः । त­द­न­न्त­र­मि­दा­नीं स­म्य­ग्ज्ञा­नं वि­चा­रा­र्ह- मित्याह — म­ति­श्रु­ता­व­धि­म­नः­प­र्य­य­के­व­ला­नि ज्ञानम् ॥ ९ ॥ ०५म­त्या­द­य इति क एते शब्दाः ? म­ति­श­ब्दो भा­व­क­र्तृ­क­र­ण­सा­ध­नः । १ । अयं म­ति­श­ब्दो भा­व­क­र्तृ­क­र­णे­ष्व­न्य­त­म­सा­ध­नो वे­दि­त­व्यः । म­ने­र्भा­व­सा­ध­ने क्तिः । त­दा­व­र­ण­क­र्म­क्ष­यो­प­श­मे सति इ­न्द्रि­या­नि­न्द्रि­या­पे­क्ष­म­र्थ­स्य मननं मतिः औ­दा­सी­न्ये­न त­त्त्व­क­थ­ना­त् । ब­हु­ला­पे­क्ष­या क­र्तृ­सा­ध­नः क­र­ण­सा­ध­नो वा, ‘­म­नु­ते­ऽ­र्था­न् म­न्य­ते­ऽ­ने­न­’ इति वा मतिः, भे­दा­भे­द­वि­व­क्षो­प­प­त्तेः । १०श्रु­त­श­ब्दः क­र्म­सा­ध­न­श्च । २ । किञ्च पू­र्वो­क्त­वि­ष­य­सा­ध­न­श्चे­ति वर्तते । श्रु­ता­व­र­ण­क्ष­यो­प- शमा३द्य­न्त­र­ङ्ग­ब­हि­र­ङ्ग­हे­तु­स­न्नि­धा­ने सति ४श्रूयते स्मेति श्रुतम् । कर्तरि श्रु­त­प­रि­ण­त आत्मैव ५शृ­णो­ती­ति श्रुतम् । भे­द­वि­व­क्षा­यां श्रू­य­ते­ऽ­ने­ने­ति श्रु­त­म्­, श्र­व­ण­मा­त्रं वा । अ­व­पू­र्व­स्य दधातेः क­र्मा­दि­सा­ध­नः किः६ । ३ । क­र्मा­दि­षु सा­ध­ने­ष्व­न्य­त­मे किरयं वे­दि­त­व्यः । अ­व­धि­ज्ञा­ना­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा­द्यु­भ­य­हे­तु­स­न्नि­धा­ने ७सति अवाग् धीयते अ­वा­ग्द­धा­ति अ­वा­ग्धा­न- १५मात्रं वा­ऽ­व­धिः । ८अ­व­श­ब्दो­ऽ­धः­प­र्या­य­व­च­नः­, यथा ‘­अ­धः­क्षे­प­ण­म् अ­व­क्षे­प­ण­म्­’ इति । ९अधो- ग­त­भू­यो­द्र­व्य­वि­ष­यो ह्यवधिः । अ­थ­वा­, अ­व­धि­र्म­र्या­दा­, अ­व­धि­ना प्र­ति­ब­द्धं ज्ञा­न­म­व­धि­ज्ञा­न­म् । तथाहि वक्ष्यते — *­“­रू­पि­ष्व­व­धेः­”[तº सूº१ । २७] इति । १०सर्वेषां प्रसङ्ग इति चेत्; न; रू­ढि­व­शा­द् व्य­व­स्थो­प­प­त्ते­र्गो­श­ब्द११प्र­वृ­त्ति­व­त् । मनः प्रतीत्य प्र­ति­सं­धा­य वा ज्ञानं म­नः­प­र्य­यः । ४ । त­दा­व­र­ण­क­र्म­क्ष­यो­प­श­मा­दि­द्वि­त­य­नि­मि­त्त- २०वशात् प­र­की­य­म­नो­ग­ता­र्थ­ज्ञा­नं म­नः­प­र्य­यः । भा­वा­दि­सा­ध­न­त्वं पू­र्व­व­द्वे­दि­त­व्य­म् । कथं मनः प्रतीत्य प्र­ति­सं­धा­य वा ज्ञा­न­मि­ति ? अ­त्रो­च्य­ते — प­र­की­य­म­न­सि ग­तो­ऽ­र्थः ‘­म­नः­’ इ­त्यु­च्य­ते­, ता­त्स्थ्या­त्ता­च्छ­ब्द्य­मि­ति । स चकः म­नो­ग­तो­ऽ­र्थः ? भा­व­घ­टा­दिः­, १२ तमर्थं स­म­न्ता­दे­त्य अव- लम्ब्य वा स्व­प्र­सा­दा­दा­त्म­नो ज्ञानं म­नः­प­र्य­यः । म­ति­ज्ञा­न­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; अ­पे­क्षा­मा­त्र­त्वा­त् । ५ । स्या­दे­त­त् — १३म­नः­प­र्य­य­ज्ञा­नं म­ति­ज्ञा­नं २५प्राप्तम् । कुतः ? म­नो­नि­मि­त्त­त्वा­त् । एवं ह्यार्षी प्रक्रिया१४ मनसा मनः सं­प­रि­चि­न्त्ये­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­पे­क्षा­मा­त्र­त्वा­त् । स्व­प­र­म­नो­ऽ­पे­क्षा­मा­त्रं तत्र क्रियते यथा ‘अभ्रे१५ च­न्द्र­म­सं पश्य’ इति, न १६तत्कार्यं म­ति­ज्ञा­न­व­त्­, आ­त्म­शु­द्धि­नि­मि­त्त­त्वा­दे१७तस्येति । बा­ह्या­भ्य­न्त­र­क्रि­या­वि­शे­षा­न् यदर्थं केवन्ते त­त्के­व­ल­म् । ६ । त­पः­क्रि­या­वि­शे­षा­न् वाङ्- म­न­स­का­या­श्र­या­न् १८बा­ह्या­ना­भ्य­न्त­रां­श्च य­द­र्थ­म­र्थि­नः केवन्ते सेवन्ते त­त्के­व­ल­म् । १ — दा­वु­प­दि­ष्ट­स्य ताº, श्रº, दº । २ — दि नि­र्दि­ष्ट­म् आº, बº, दº, मुº । ३आ­दि­श­ब्दे­न ३०वी­र्या­न्त­रा­या­दि­क­स्य क्ष­यो­प­श­मा­दि­कं गृह्यते । ४क­र्म­सा­ध­नो­ऽ­यं ज्ञायते । स्व­सं­वे­द­ने­न । ५जानाति । ६द्योः किः इति । ७स­त्य­व­धी­य­ते आº, बº, दº, मुº । अ­व­श­ब्दा­र्थो­द्यो­त­को­ऽ­य­म­वा­क्श­ब्दः । ८अवधि- शब्दो मुº, दº, बº, आº, ताº, श्रº, मूº । ९कल्पना स्याधि (? ) भ­व­प्र­त्य­य­स्या­पे­क्ष­या व्यु­त्प­त्ति­रि­यं रू­ढि­श­ब्द­त्वा­द­न्य­त्रा­पि । १०म­त्या­दि­म­नः­प­र्य­या­न्ता­ना­म्­, तेषां म­न­न­मा­त्र­स­द्भा­वा­त् । ११यथा ग­च्छ­ती­ति गौ­रि­त्यु­क्ते ग­म­न­क्रि­या अ­श्वा­दि­ष्व­पि व­र्त­ते­, न गोष्ठे(­स्थि­ता­यां गवि ? ) । १२ज्ञा­न­वि­ष­य­त्वा­त् । १३ — पर्याय — श्रº । १४तुलना — “­म­णे­ण माणसं प­डि­विं­दै­त्ता­…­” — म­हा­बं­ध पृº २४ । १५मेघे । १६मनसः । १७ — दे­व­त­स्ये­ति ताº, श्रº । १८बा­ह्या­भ्य­न्त­रा — ताº, श्रº, दº । ४५ अ­व्यु­त्प­न्नो वा­ऽ­स­हा­या­र्थः के­व­ल­श­ब्दः । ७ । ‘यथा के­व­ल­म­न्नं भुङ्क्ते दे­व­द­त्तः­’ इति ‘अस- हायं व्य­ञ्ज­न­र­हि­तं भुङ्क्ते’ इति ग­म्य­ते­, तथा क्षा­यो­प­श­मि­क­ज्ञा­ना­सं­पृ­क्त­म् अ­स­हा­यं के­व­ल­म् इ­त्य­व्यु­त्प­न्नो­ऽ­यं शब्दो द्रष्टव्यः । क­र­णा­दि­सा­ध­नो ज्ञा­न­श­ब्दो व्याख्यातः । ८ । अयं ज्ञा­न­श­ब्दः क­र­णा­दि­सा­ध­न इति ०५व्याख्यातः पु­र­स्ता­त् । इ­त­रे­षां त­द­भा­वः । ९ । इ­त­रे­षा­मे­का­न्त­वा­दि­नां तस्य ज्ञानस्य क­र­णा­दि­सा­ध­न­त्वं नो­प­प­द्य­ते । त­त्क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — आ­त्मा­भा­वे ज्ञानस्य क­र­णा­दि­त्वा­नु­प­प­त्तिः क­र्तु­र­भा­वा­त् । १० । ये­षा­मा­त्मा न विद्यते तेषां ज्ञानस्य क­र­णा­दि­त्वं नो­प­प­द्य­ते । कुत ? क­र्तु­र­भा­वा­त् । सति हि दे­व­द­त्ते छेत्तरि परशोः क­र­ण­त्वं १०दृष्टम् । तथा चा­त्म­न्य­स­ति नास्य१ क­र­ण­त्व­म् । तत एव भा­व­सा­ध­न­त्व­म­पि नो­प­प­द्य­ते — ‘­ज्ञा­ति­र्ज्ञा­न­म्­’ इति । न ह्यसति भा­व­व­ति२ भाव इति । स्या­दे­त­त् — जा­ना­ती­ति ज्ञा­न­मि­ति क­र्तृ­सा­ध­न­त्व­मि­ति­; तन्न; नि­री­ह­क­त्वा­त्३ । न हि नि­री­ह­को भावः क­र्तृ­त्व­मा­स्क­न्द­ति । नि­री­ह­का­श्च४ सर्वे भावाः । किञ्च, पू­र्वो­त्त­रा­पे­क्ष­स्य लोके कर्तृत्वं दृष्टम् । न च तस्य ज्ञानस्य पू­र्वो­त्त­रा­पे­क्षा­स्ति १५क्ष­णि­क­त्वा­त्­, अतो नि­र­पे­क्ष­स्य क­र्तृ­त्वा­भा­वः । किञ्च, क­र­ण­व्या­प­रा­पे­क्ष­स्य लोके कर्तृत्वं दृष्टम् । न च ज्ञा­न­स्या­न्य­त् क­र­ण­म­स्ति । अ­तो­ऽ­स्य क­र्तृ­त्व­म­पि नो­प­प­द्य­ते । स्व­श­क्ति­रे­व क­र­ण­मि­ति चेत्; न; श­क्ति­श­क्ति­म­द्भे­दा- भ्यु­प­ग­मे आ­त्मा­स्ति­त्व­सि­द्धेः । अभेदे च स ५दो­ष­स्त­द­व­स्थ एवेति । स­न्ता­ना­पे­क्ष­या कर्तृ- क­र­ण­भे­दो­प­चा­र इति चेत्; न; प­र­मा­र्थ­वि­प­री­त­त्वे मृ­षा­वा­दो­प­प­त्तेः­, भे­दा­भे­द­वि­क­ल्प­न­यो­रु­क्त- २०दो­ष­प्र­स­ङ्गा­च्च । म­न­श्चे­न्द्रि­य­ञ्चा­स्य क­र­ण­मि­ति चेत्; न; तस्य त­च्छ­क्त्य­भा­वा­त् । म­न­स्ता­व­न्न क­र­ण­म्­; वि­न­ष्ट­त्वा­त् *­“­ष­ण्णा­म­न­न्त­रा­ती­तं विज्ञानं यद्धि तन्मनः६”[अ­भि­ध­º१ । १७] इति व­च­ना­त् । ने­न्द्रि­य­म­प्य­ती­त­म्­; तत७ एव । ना­प्यु­प­जा­य­मा­न­स्य८ क­र­ण­त्व­म् । नहि स­व्य­वि­षा­णं यु­ग­प­दु­प­जा­य­मा­न­मि­त­र­स्य वि­षा­ण­स्य करणं भवति । किञ्च, प्र­कृ­त्य­र्था­द­न्य­स्या­भा­वा­त् । ‘ज्ञा’ इत्यस्याः प्र­कृ­ते­र­व­बो­ध­न­म­र्थः­, न त­स्मा­द­न्यः २५क­श्चि­द­र्थो­ऽ­स्ति यः क­र्तृ­त्व­म­नु­भ­वे­त्­, अ­तो­ऽ­स्य क­र्तृ­त्वा­भा­वः । किञ्च, ए­क­क्ष­ण­वि­ष­यं य­त्क­र्तृ­त्वं त­द­ने­क­क्ष­ण­गो­च­रो­च्चा­र­ण­ल­ब्ध­ज­न्म­ना क­र्तृ­श­ब्दे­न क­थ­मु­च्य­ते ? कथं वा­ऽ­य­मे­क­क्ष­णे­ऽ­स­न् वाचकः स्यात् ? स­न्ता­ना­व­स्था­ना­द् वा­च्य­वा­च­क९भाव- संबन्ध इति चेत्; न; तस्य १०प्र­ति­वि­हि­त­त्वा­त् । अथ म­त­मे­त­त् — खा­त्प­ति­ता नो र­त्न­वृ­ष्टिः­, अ­वा­च्य­मे­व हि त­त्त्व­मि­ष्य­ते । अ­व्या­पा­रे­षु हि ३०स­र्व­ध­र्मे­षु वा­ग्व्य­व­हा­रो ना­स्त्ये­वे­ति­; तदपि नो­प­प­द्य­ते­; स्व­व­च­न­वि­रो­धा­त्­, त­त्त्व­प्र­ति­प­त्त्यु­पा­या- प­ह्न­व­प्र­स­ङ्गा­च्च । किञ्च, जा­ना­ती­ति ज्ञा­न­मि­ति क­र्तृ­सा­ध­न­त्वं नो­प­प­द्य­ते । कुतः ? वि­शे­षा­नु­प­ल­ब्धेः । १ज्ञानस्य । २आत्मनि । आ­त्मा­भा­वे तद्धर्मो न घटत इति यावत् — ताº टिº । ३निर्व्या- पा­र­त्वा­त्­, वाञ्छा ता­व­दा­त्म­न्ये­व वर्तते न तु ज्ञाने — ताº टिº । ४यो यत्रैव स तत्रैव यो यदैव तदैव सः । न दे­श­का­ल­यो­र्व्या­प्ति­र्भा­वा­ना­मि­ह विद्यते ॥ इति भ­व­न्म­ते प्र­ति­पा­द­ना­त् । ५क­र्तृ­त्वा­भा­व­दो­षः । ६“­च­क्षुः­श्रो­त्र­घ्रा­ण­जि­ह्वा­का­य­म­नो­वि­ज्ञा­ना­ना­म् अ­न­न्त­र­म­ती­तं (­पू­र्व­का­लि­कं­) च य­द्वि­ज्ञा­नं तदेव मन इत्यु- ३५च्यते । यथैक एव पुरुषः पितापि पु­त्रो­पि­, ए­क­मे­व बीजं धा­न्य­म­पि बी­ज­म­पि । ” — अभिº व्याº१ । १७ । सम्याº — । ७वि­न­ष्ट­त्वा­दे­व । ८यु­ग­प­त् — ताº टिº । ९ — क स — श्रº । १०नि­रा­कृ­त­त्वा­त् । ४६ येन हि क­र्तृ­सा­ध­न­त्व­म­व­ग­तं क­र­णा­दि­सा­ध­न­त्वं च तेनेदं युज्यते वक्तुम् — ‘­क­र्तृ­सा­ध­न­मि­दं न क­र­णा­दि­सा­ध­न­म्­’ इति । नच क्ष­णि­क­वा­दि­नः प्र­त्य­र्थ­व­श­व­र्ति­ज्ञा­न­वि­क­ल्प­ना­या­म् अ­न­व­धा­रि­तो- भ­य­स्व­भा­व­स्य त­द्वि­शे­षो­प­ल­ब्धि­र­स्ति । न हि शु­क्ले­त­र­वि­शे­षा­न­भि­ज्ञ­स्य ‘­शु­क्ल­मि­दं न नी­ला­दि­’ इति वि­शे­ष­ण­मु­प­प­द्य­ते । ०५अ­स्ति­त्वे­ऽ­प्य­वि­क्रि­य­स्य त­द­भा­वः­, अ­न­भि­सं­ब­न्धा­त् । ११ । आत्मनः अ­स्ति­त्वे­ऽ­पि ज्ञानस्य १क­र­णा­द्य­भा­वः । कुतः ? अ­न­भि­सं­ब­न्धा­त् । २यस्य मतम् — आत्मनो ज्ञानाख्यो गुणः, तस्मा- च्चा­र्था­न्त­र­भू­तः­, *­“­आ­त्मे­न्द्रि­य­म­नो­ऽ­र्थ­स­न्नि­क­र्षा­त् य­न्नि­ष्प­द्य­ते त­द­न्य­त्­”[वैशेº सूº ३ । १ । १८] इति व­च­ना­दि­ति­; तस्य ज्ञानं करणं न भ­वि­तु­म­र्ह­ति । कुतः ? पृ­थ­गा­त्म­ला­भा­भा­वा­त् । दृष्टो हि लोके छे­त्तु­र्दे­व­द­त्ता­द् अ­र्था­न्त­र­भू­त­स्य परशोः तै­क्ष्ण्य­गौ­र­व­का­ठि­न्या­दि­वि­शे­ष­ल­क्ष­णो­पे­त­स्य १०सतः क­र­ण­भा­वः­, नच तथा ज्ञानस्य स्वरूपं पृ­थ­गु­प­ल­भा­म­हे । किञ्च, अ­पे­क्षा­भा­वा­त् । दृष्टो हि परशोः दे­व­द­त्ता­धि­ष्ठि­तो३द्य­म­न­नि­पा­त­ना­पे­क्ष­स्य क­र­ण­भा­वः­, न च तथा ज्ञानेन कि­ञ्चि­त्क­र्तृ­सा­ध्यं क्रि­या­न्त­र४म­पे­क्ष्य­म­स्ति । किञ्च, त­त्प­रि­णा­मा­भा­वा­त् । छे­द­न­क्रि­या­प­रि­ण­ते­न हि दे­व­द­त्ते­न त­त्क्रि­या­याः साचिव्ये नि­यु­ज्य­मा­नः परशुः ‘­क­र­ण­म्­’ इ­त्ये­त­द्यु­क्त­म्­, न च तथा आत्मा ज्ञा­न­क्रि­या­प­रि­ण­तः । १५५अ­र्था­न्त­र­त्वे त­स्या­ऽ­ज्ञ­त्वा­त् । इह य­ज्ज्ञा­ना­द­न्य­द्भ­व­ति तदज्ञं दृष्टं यथा घ­टा­दि­द्र­व्य­म्­, तथा च ज्ञा­ना­द­न्य आत्मा इ­त्य­ज्ञ­त्व­प्र­स­ङ्गः । ज्ञा­न­यो­गा­ज्ज्ञ­त्वं दृ­ष्ट­त्वा­त् द­ण्डि­व­दि­ति चेत्; न; त­त्स्व­भा­वा­भा­वे सं­ब­न्ध­नि­य­मा­नु­प­प­त्तिः इ­न्द्रि­य­म­नो­व­त् । ज्ञ­स्व­भा­वा­भा­वे सति ‘­आ­त्म­न्ये­व योगो न म­न­से­न्द्रि­ये­ण वा’ इति नि­य­मा­भा­वः । यु­त­सि­द्ध­यो­श्च द­ण्ड­द­ण्डि­नोः सं­ब­न्धः­, दण्डस्य च प्र­सि­द्ध­स्य सतो वि­शे­ष­ण­मा­त्र­त्वे­नो­पा­दा­ना­त्­, आ­त्म­न­श्च त­दु­त्प­त्तौ हि­ता­हि­त­वि­चा­र­णा­वि­क्रि­या६- २०नु­प­प­त्ते­र­सा­म्य­म् । उ­भ­यो­श्चा­ज्ञ­योः सं­ब­न्धे­ऽ­प्य­ज्ञ­त्व­प्र­स­ङ्गः­, दृ­ष्ट­त्वा­त्­, जा­त्य­न्ध­योः संबन्धे दर्शन- श­क्त्य­भा­वा­त् । किञ्च, इ­न्द्रि­य­म­नः­प्र­स­ङ्गा­त् । यदि ‘­ज्ञा­य­ते­ऽ­ने­न ज्ञा­न­म्­’ इति क­र­ण­म­भ्यु­प­ग­म्य­ते­, ते­ने­न्द्रि­या­णां म­न­स­श्च ७ज्ञा­न­त्व­प्र­स­ङ्गः वि­शे­षा­भा­वा­त्­, तैरपि ज्ञायत इति । किञ्च, उ­भ­यो­र्नि­ष्क्रि­य­त्वा­त् । स­र्व­ग­त­स्य ता­व­दा­त्म­नः क्रिया नास्ति, नापि ज्ञानस्य । २५*­“­क्रि­या­व­त्त्वं द्र­व्य­स्यै­व ८ल­क्ष­ण­म्­” इति व­च­ना­त् । ततः क्रि­या­वि­र­हि­त­स्य कथं कर्तृत्वं क­र­ण­त्वं वा स्यात् ? ९यस्यापि १०मतम् — ‘­अ­नि­त्य­गु­ण­व्य­ति­रे­का­च्छु­द्धः पुरुषो नित्यश्च नि­र्वि­का­र­त्वा­त्­’ इति; तस्य ज्ञानं करणं न भ­व­तु­म­र्ह­ति । कुतः ? अ­न­भि­सं­ब­न्धा­त् । या बुद्धिः इ­न्द्रि­य­म­नो­ऽ­ह­ङ्का­र- म­ह­द्वृ­त्त्यु­प­नी­ता आ­लो­च­न­सं­क­ल्पा­भि­मा­ना­ध्य­व­सा­य­रू­पा सा प्र­कृ­तिः­, पुरुषः पु­न­र­वि­क्रि­यः११ ३०शु­द्ध­श्च­, तस्य सा करणं कथं स्यात् ? क्रि­या­प­रि­ण­त­स्य हि दे­व­द­त्त­स्य लोके क­र­ण­सं­प्र­यो­गो दृष्टः । इ­त्ये­व­मा­दि योज्यम् । नापि क­र्तृ­सा­ध­न­त्वं युज्यते । लोके हि क­र­ण­त्वे­न प्र­सि­द्ध­स्या­सेः त­त्प्र­शं­सा­प­रा­या­म­भि- धा­न­प्र­वृ­त्तौ १२स­मी­क्षि­ता­यां ‘­तै­क्ष्ण्य­गौ­र­व­का­ठि­न्या­हि­त­वि­शे­षो­ऽ­य­मे­व छि­न­त्ति­’ इति क­र्तृ­ध­र्मा- १क­र­ण­त्वा­भा­व इति वा पाठः — श्रº टिº । २वै­शे­षि­क­स्य । ३उ­त्प­त­न । ४ — रं स­म­पे­क्ष्य — मुº, दº, आº, बº । ५अन्यत्वे । ६ — क्रि­यो­प­प­त्ते — आº, बº, दº, मुº । ७ज्ञानप्र — श्रº, ३५ताº । ८तुलना — “­क्रि­या­गु­ण­व­त्स­म­वा­यि­का­र­ण­मि­ति द्र­व्य­ल­क्ष­ण­म्­” — वैशेº सूº१ । १ । १५ । ९सां­ख्य­स्या­पि । १०म­त­म­न्य­त् गु — आº, बº, दº, मुº । ११नि­त्य­त्वा­त् । १२वि­व­क्षि­ता­या­म् । ४७ ध्यारोपः क्रि­य­ते­, न च तथा ज्ञानं क­र­ण­त्वे­न प्र­सि­द्ध­म­स्ति पू­र्व­दो­षो­प­प­त्तेः । अ­तो­ऽ­स्य क­र्तृ­त्व­म­यु­क्त­म् । नच भा­व­सा­ध­न­त्व­मु­प­प­त्ति­म­त्­; अ­वि­क्रि­य­स्य त­त्प­रि­णा­मा­भा­वा­त् । वि­क्रि­या­स्व­भा­व­स्य१ हि व­स्तु­न­स्त­ण्डु­ला­देः वि­क्ले­दा­दि­द­र्श­ना­त्­, ‘­प­च­नं पाकः’ इ­त्ये­व­मा­दि भा­व­नि­र्दे­शो युक्तः ०५ना­का­श­स्ये­ति । किञ्च, फ­ला­भा­वा­त् । ज्ञानं हि प्र­मा­ण­मि­ष्ट­म् । प्र­मा­णे­न च फ­ल­व­ता भ­वि­त­व्य­म् । न चा­व­बो­ध­न­म­न्त­रे­ण फ­ल­म­न्य­दु­प­ल­भ्य­ते । त­स्मा­द­न्ये­न ज्ञानेन भ­वि­त­व्यं यस्मिन् संति सा ज्ञा­ति­र­व­बो­धः फ­ल­मा­त्म­नो भ­व­ति­, तच्च नास्त्यतो न भा­व­सा­ध­न­त्व­म् । अ­धि­ग­म­श्चा­त्र न भा­वा­न्त­र­मि­ति ‘फले प्रा­मा­ष्यो­प­चा­रः­’ इति चा­ऽ­यु­क्त­म्­; मुख्या- १०भावात् । आ­का­र­भे­दा­त् फ­ल­प्र­मा­ण­प­रि­क­ल्प­ना चा­ऽ­यु­क्ता­; आ­का­रा­का­र­व­तो­र्भे­दा­भे­द­यो­र­ने­क- दो­षो­प­प­त्तेः । नि­र्वि­क­ल्प­क­त्वा­च्च तत्त्वस्य आ­का­र­क­ल्प­ना­भा­वः । बा­ह्य­व­स्त्वा­का­रा­पो­हे अन्त- र­ङ्गा­का­रा­नु­प­प­त्ति­श्चे­ति । जै­ने­न्द्रा­णां तु प­र­म­र्षि­स­र्व­ज्ञ­प्र­णी­त­न­य­भ­ङ्ग­ग­ह­न­प्र­प­ञ्च­वि­प­श्चि­तां स्या­द्वा­द­प्र­का­शो­न्मी­लि­त­ज्ञा­न­च­क्षु­षा­म् ए­क­स्मि­न्न­प्य­र्थे­ऽ­ने­क­प­र्या­य­सं­भ­वा­दु­प­प­द्य­ते इति २वि­मृ­ष्टा­र्थ- मेतत् । १५म­त्या­दी­नां ज्ञा­न­श­ब्दे­न प्र­त्ये­क­म­भि­सं­ब­न्धो भु­जि­व­त् । १२ । यथा ‘­दे­व­द­त्त­जि­न­द­त्त­गु­रु­द­त्ता भो­ज्य­न्ता­म्­’ इति दे­व­द­त्ता­दी­नां भुजिना प्र­त्ये­क­म­भि­सं­ब­न्धो भ­व­ति­, ए­व­मि­हा­पि प्र­त्ये­क­म­भि- संबन्धः — ‘­म­ति­ज्ञा­नं श्रु­त­ज्ञा­न­म­व­धि­ज्ञा­नं म­नः­प­र्य­य­ज्ञा­नं के­व­ल­ज्ञा­न­म्­’ इति । सत्यपि ३तत्सामा- ना­धि­क­र­ण्ये ‘­उ­पा­त्त­लि­ङ्ग­सं­ख्या४त्वात्त५ल्लि­ङ्ग­सं­ख्यो­पा­दा­नं नास्ति’ इत्युक्तं पु­र­स्ता­त् । स्व­न्त­त्वा­द् अ­ल्पा­च्त­र­त्वा­द् अ­ल्प­वि­ष­य­त्वा­च्च म­ति­ग्र­ह­ण­मा­दौ । १३ । ‘­म­तिः­’ इ­त्ये­त­त् पदं २०स्वन्तम्६ अ­ल्पा­च्त­रं च अ­व­ध्या­दि­भ्यो वि­ष­य­श्चा­स्या­ल्पः च­क्षु­रा­दी­नां प्र­ति­नि­य­त­वि­ष­य­त्वा­त्­, त­स्मा­द­स्या­दौ ग्रहणं क्रियते । त­द­न­न्त­र­म् ७श्रुतम् त­त्पू­र्व­क­त्वा­त् । १४ । *­“­म­ति­पू­र्वं हि श्रु­त­म्­” [तº सूº१ । २०] इति वक्ष्यते । त­त­स्त­द­न­न्त­रं श्रुतं क्रियते । इतश्च८ — वि­ष­य­नि­ब­न्ध­न­तु­ल्य­त्वा­च्च । १५ । *­“­म­ति­श्रु­त­यो­र्नि­ब­न्धो द्र­व्ये­ष्व­स­र्व­प­र्या­ये­षु­” [तº सूº २५१ । २६] इति व­क्ष्य­ते­, अ­त­स्त­त्तु­ल्य­त्वा­च्च त­द­न­न्त­रं श्रुतम् । त­त्स­हा­य­त्वा­च्च । १६ । यथा ना­र­द­प­र्व­त­योः स­हा­य­त्वा­त् यत्र ना­र­द­स्त­त्र प­र्व­तः­, यत्र प­र्व­त­स्त­त्र नारदः प­र­स्प­रा­प­रि­त्या­गा­त्­, तथा म­ति­श्रु­त­योः प­र­स्प­रा­प­रि­त्या­गः — ‘यत्र म­ति­स्त­त्र श्रुतं यत्र श्रुतं तत्र मतिः’ इति । प्र­त्य­क्ष­त्र­य­स्या­दा­व­व­धि­व­च­न­म्­, वि­शु­द्ध्य­भा­वा­त् । १७ । सत्यपि म­ति­श्रु­ता­भ्यां प्र­त्य­क्ष­त्वा­द् ३०९वि­शु­द्ध­त्वे­ऽ­व­धेः औ­प­रि­ष्टं१० प्र­त्य­क्ष­ज्ञा­न­म­पे­क्ष्या­व­धि­र्न वि­शु­द्ध­स्त­तो­ऽ­स्य प्रा­गु­प­न्या­सः । ततो वि­शु­द्ध­त­र­त्वा­त् म­नः­प­र्य­य­ग्र­ह­ण­म् । १८ । त­तो­ऽ­व­धे­र्म­नः­प­र्य­य­ज्ञा­नं वि­शु­द्ध­त­र­म् । ११किं कृ­तो­ऽ­स्य वि­शु­द्धि­प्र­क­र्षः ? सं­य­म­गु­ण­स­न्नि­धा­न­कृ­तः । अ­तो­ऽ­स्य त­द­न­न्त­रं ग्र­ह­ण­म् । अन्ते के­व­ल­ग्र­ह­ण­म्­, ततः परं ज्ञा­न­प्र­क­र्षा­भा­वा­त् । १९ । सर्वेषां ज्ञानानां प­रि­च्छे­द­ने १ — स्वा­भा­व्य­स्य श्रº । २प­रा­मृ­ष्टा­र्थ­म् । ३म­त्या­दि­भिः । ४ज्ञानस्य । ५मत्यादि । ६स्वमते इ­दु­द­न्त­स्य सुरिति संज्ञा । घि­सं­ज्ञ­क­मि­त्य­र्थः — सम्पाº । ७श्रुतं तत्पूर्वं हि आº, बº, दº, मुº । ८व­क्ष्य­मा­ण­प्र­का­रे­णे­त्य­र्थः । ९ — शुद्धित्वे ताº, श्रº । १०औ­प­दि­ष्ट­म् आº, मुº, दº । ३५उ­प­रि­भ­व­म् । ११केन कृतः । ४८ १के­व­ल­स्य सा­म­र्थ्या­त्­, अस्य चान्येन ज्ञा­ने­ना­ऽ­प­रि­च्छे­द्य­त्वा­त् ना­तो­ऽ­न्य­त्प्र­कृ­ष्टं ज्ञा­न­म­स्ती­ति­, ततः परं ज्ञा­न­प्र­क­र्षा­भा­वः । तेनैव सह नि­र्वा­णा­च्च । २० । यतश्च के­व­ले­नै­व सह निर्वाणं न क्षा­यो­प­श­मि­क­ज्ञा­नैः सह, अ­तो­ऽ­न्ते के­व­ल­ग्र­ह­ण­म् । क­श्चि­दा­ह — ०५म­ति­श्रु­त­यो­रे­क­त्व­म्­; सा­ह­च­र्या­दे­क­त्रा­व­स्था­ना­च्चा­ऽ­वि­शे­षा­त् । २१ । म­ति­श्रु­त­यो­रे­क­त्वं प्राप्नोति । कुतः ? सा­ह­च­र्या­त्­, ए­क­त्रा­व­स्था­ना­च्च अ­वि­शे­षा­त् । न; अ­त­स्त­त्सि­द्धेः । २२ । ना­वि­शे­षः । कुतः ? अ­त­स्त­त्सि­द्धेः । यत एव म­ति­श्रु­त­योः सा­ह­च­र्य­मे­क­त्रा­व­स्था­नं चोच्यते अत एव २विशेषः सिद्धः । प्र­ति­नि­य­त­वि­शे­ष­सि­द्ध­यो­र्हि साह- च­र्य­मे­क­त्रा­व­स्था­नं च यु­ज्य­ते­, ना­न्य­थे­ति । १०त­त्पू­र्व­क­त्वा­च्च । २३ । *­“­म­ति­पू­र्वं श्रु­त­म्­” [तº सूº१ । २०] इति वक्ष्यते । ततश्चा- न­यो­र्वि­शे­षः । यत्पूर्वं यच्च प­श्चा­त्त­योः क­थ­म­वि­शे­षः ? तत ए­वा­वि­शे­षः­, का­र­ण­स­दृ­श­त्वा­त् यु­ग­प­द्वृ­त्ते­श्चे­ति चेत्; न; अत एव ना­ना­त्वा­त् । २४ । स्या- देतत् — यतो म­ति­पू­र्व­क­त्व­म­त ए­वा­वि­शे­षः । कुतः ? का­र­ण­स­दृ­श­त्वा­त् कार्यस्य । कथम् ? त­न्तु­प­ट­व­त् । यथा शु­क्ला­दि­त­न्तु­का­र्यं प­ट­द्र­व्यं शु­क्ला­दि­गु­ण­मे­व­, तथा म­ति­का­र्य­त्वा­च्छ्रु­त­स्या­पि १५म­त्या­त्म­क­त्व­म् । यु­ग­प­द्वृ­त्ते­श्च । यथा अग्नौ औ­ष्ण्य­प्र­का­श­न­यो­र्यु­ग­प­द्वृ­त्तेः अ­ग्न्या­त्म­क­त्व­म्­, तथा स­म्य­ग्द­र्श­ना­वि­र्भा­वा­द­न­न्त­रं यु­ग­प­न्म­ति­श्रु­त­यो­र्ज्ञा­न­व्य­प­दे­श३वृ­त्ते­र­वि­शे­ष इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अत एव ना­ना­त्वा­त् । यत एव का­र­ण­स­दृ­श­त्वं यु­ग­प­द्वृ­त्ति­श्च चोद्यते अत एव नानात्वं सिद्धम् । द्वयोर्हि सादृश्यं ४यु­ग­प­द्वृ­त्ति­श्चे­ति । वि­ष­या­वि­शे­षा­दि­ति चेत्, न; ग्र­ह­ण­भे­दा­त् । २५ । स्या­दे­त­त् — वि­ष­या­वि­शे­षा­त् म­ति­श्रु­त­यो- २०रे­क­त्व­म् । एवं हि वक्ष्यते — *­“­म­ति­श्रु­त­यो­र्नि­ब­न्धो द्र­व्ये­ष्व­स­र्व­प­र्या­ये­षु­”[तº सूº१ । २६] इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? ग्र­ह­ण­भे­दा­त् । अन्यथा हि मत्या गृह्यते अन्यथा श्रुतेन । यो हि मन्यते ‘­वि­ष­या­भे­दा­द­वि­शे­षः­’ इति; तस्य ए­क­घ­ट­वि­ष­य­द­र्श­न­स्प­र्श­ना­वि­शे­षः स्यात् । उ­भ­यो­रि­न्द्रि­या­नि­न्द्रि­य­नि­मि­त्त­त्वा­दि­ति चेत्; न; अ­सि­द्ध­त्वा­त् । २६ । स्या­दे­त­त् — उ­भ­यो­रि- न्द्रि­या­नि­न्द्रि­य­नि­मि­त्त­त्वा­दे­क­त्व­म् । म­ति­ज्ञा­नं ५तावत् इ­न्द्रि­या­नि­न्द्रि­य­नि­मि­त्त­मि­ति प्र­ती­त­म्­, २५श्रु­त­म­पि व­क्तृ­श्रो­तृ­जि­ह्वा­श्र­व­ण­नि­मि­त्त­त्वा­द­न्तः­क­र­ण­नि­मि­त्त­त्वा­च्च त­दु­भ­य­नि­मि­त्त­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­सि­द्ध­त्वा­त् । जिह्वा हि श­ब्दो­च्चा­र­क्रि­या­या निमित्तं न ज्ञा­न­स्य­, श्र­व­ण­म­पि स्व­वि­ष­य­म­ति­ज्ञा­न­नि­मि­त्तं न श्रु­त­स्य­, इ­त्यु­भ­य­नि­मि­त्त­त्व­म­सि­द्ध­म् । सिद्धो हि हेतुः सा­ध्य­म­र्थं सा­ध­ये­न्ना­सि­द्धः । कि­न्नि­मि­त्तं तर्हि श्रुतम् ? अ­नि­न्द्रि­य­नि­मि­त्तो­ऽ­र्था­व­ग­मः श्रुतम् । २७ । इ­न्द्रि­या­नि­न्द्रि­य­ब­ला­धा­ना­त् पू­र्व­मु­प­ल­ब्धे­ऽ­र्थे ३०नो­इ­न्द्रि­य­प्रा­धा­न्या­त् य­दु­त्प­द्य­ते ज्ञानं तत् श्रुतम् । ई­हा­दि­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; अ­व­गृ­ही­त­मा­त्र­वि­ष­य­त्वा­त् । २८ । स्या­दे­त­त् — ई­हा­दी­ना­म­पि श्रु­त­व्य­प­दे­शः प्राप्तः, ते­ऽ­प्य­नि­न्द्रि­य­नि­मि­त्ता इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­व­गृ­ही­त­मा­त्र­वि­ष­य- त्वात् । इ­न्द्रि­ये­णा­व­गृ­ही­तो यो­ऽ­र्थ­स्त­न्मा­त्र­वि­ष­या ई­हा­द­यः­, श्रुतं पुनर्न त­द्वि­ष­य­म् । किं विषयं तर्हि श्रुतम् ? अ­पू­र्व­वि­ष­य­म् । एकं घ­ट­मि­न्द्रि­या­नि­न्द्रि­या­भ्यां नि­श्चि­त्या­ऽ­यं घट इति त­ज्जा­ती­य­म­न्य- ३५म­ने­क­दे­श­का­ल­रू­पा­दि­वि­ल­क्ष­ण­म­पू­र्व­म­धि­ग­च्छ­ति यत्तत् श्रुतम् । १के­व­ल­सा — आº, बº, दº, मुº, ताº । २भेदः । ३ — व्य­प­दे­श इति आº, बº, दº, मुº । कुमुति- कु­श्रु­त­योः स­म्य­ग्ज्ञा­न­व्य­प­दे­श­वृ­त्ते­र­भे­दः । ४दे­व­द­त्त­जि­न­द­त्त­य­ज्ञ­द­त्ता यु­ग­दा­या­ता इति । ५ता­व­त्त­दि­न्द्रि — ताº, श्रº । ४९ ना­ना­प्र­का­रा­र्थ­प्र­रू­प­ण­प­रं यत् तद्वा श्रुतम् । २९ । अ­थ­वा­, इ­न्द्रि­या­नि­न्द्रि­या­भ्या­मे­कं जीव- मजीव चो­प­ल­भ्य तत्र स­त्सं­ख्या­क्षे­त्र­स्प­र्श­न­का­ला­न्त­र­भा­वा­ल्प­ब­हु­त्वा­दि­भिः प्र­का­रै­र­र्थ­प्र­रू­प­णे कर्तव्ये य­त्स­म­र्थं तत् श्रुतम् । श्रु­त्वा­ऽ­व­धा­र­णा­त् श्रु­त­मि­ति चेत्; न; म­ति­ज्ञा­न­प्र­स­ङ्गा­त् । ३० । श्रुत्वा य­द­व­धा­र­य­ति तत् श्रुत- ०५मिति के­चि­न्म­न्य­न्ते­; तन्न यु­क्त­म्­; कुतः ? म­ति­ज्ञा­न­प्र­स­ङ्गा­त् । तदपि शब्दं श्रुत्वा ‘­गो­श­ब्दो­ऽ यम्’ इति प्र­ति­प­द्य­ते । अ­सा­धा­र­णे­न नाम ल­क्ष­णे­न भ­वि­त­व्य­म् । श्रुतं पु­न­स्त­स्मि­न्नि­न्द्रि­या­नि- न्द्रि­य­गृ­ही­ता­गृ­ही­त­प­र्या­य­स­मू­हा­त्म­नि शब्दे त­द­भि­धे­ये च श्रो­त्रे­न्द्रि­य­व्या­पा­र­म­न्त­रे­ण जीवादौ न­या­दि­भि­र­धि­ग­मो­पा­यै­र्या­था­त्म्ये­ना­ऽ­व­बो­धः । “­प्र­मा­ण­न­यै­र­धि­ग­मः­”[तº सूº१ । ६] इ­त्यु­क्त­म् । ‘­प्र­मा­णं च के­षा­ञ्चि­त् ज्ञा­न­म­भि- १०म­त­म्­, के­षा­ञ्चि­त् स­न्नि­क­र्षः­’ इति, अ­तो­ऽ­धि­कृ­ता­ना­मे­व म­त्या­दी­नां प्र­मा­ण­त्व­ख्या­प­ना­र्थ­मा­ह — त­त्प्र­मा­णे ॥ १० ॥ प्र­मा­ण­श­ब्द­स्य कोऽर्थः ? भा­व­क­र्तृ­क­र­ण­त्वो­प­प­त्तेः प्र­मा­ण­श­ब्द­स्य इ­च्छा­तो­ऽ­र्था­ध्य­व­सा­यः । १ । अयं प्र­मा­ण­श­ब्दः भावे कर्तरि करणे च वर्तते । तत्र भावे तावत् प्र­मे­या­र्थं प्रति नि­वृ­त्त­व्या­पा­र­स्य त­त्त्व­क­थ­ना­त् १५प्रमा प्र­मा­ण­मि­ति । कर्तरि प्र­मे­या­र्थं प्रति प्र­मा­तृ­त्व­श­क्ति­प­रि­ण­त­स्या­श्रि­त­त्वा­त्१ प्र­मि­णो­ति प्र­मे­य­मि­ति प्र­मा­ण­म् । करणे २प्र­मा­तृ­प्र­मा­ण­योः प्र­मा­ण­प्र­मे­य­यो­श्च स्या­द­न्य­त्वा­त् प्र­मि­णो­त्य­ने­ने­ति प्र­मा­ण­म् । अ­न­व­स्थे­ति चेत्; न; दृ­ष्ट­त्वा­त् प्र­दी­प­व­त् । २ । स्या­न्म­त­म् — इ­द­मि­ह सं­प्र­धा­र्यं प्र­मा­ण­सि­द्धिः परतो वा स्यात्, स्वत एव वेति ? यदि यथा प्र­मे­य­सि­द्धिः प्र­मा­णा­धी­ना३ एवं प्र­मा­ण­सि­द्धि­र­पि २०प्र­मा­णा­न्त­रा­धी­ने­ति­, त­स्या­प्य­न्य­त् त­स्या­प्य­न्य­दि­त्य­न­व­स्था । अथ स्वत एव सिद्धिः; ए­व­म­पि यथा प्र­मा­ण­स्य स्वत एव सि­द्धि­स्त­था प्र­मे­य­स्या­पि ४प्र­मे­या­त्म­न एव सि­द्धि­रि­ति प्र­मा­ण­व्य­व- स्था­क­ल्प­ना न घटते । ५इ­च्छा­मा­त्र­त्वं(त्वे)वि­शे­ष­हे­तु­व­च­नं चेति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? दृ­ष्ट­त्वा­त् प्र­दी­प­व­त् । दृष्टो हि प्रदीपो घ­टा­दी­नां प्र­का­श­कः स्वस्य च, तथा प्र­मा­ण­म­पि६ इति । अ­थ­वा­, अ­य­म­प­रो­ऽ­र्थः — यदि भा­व­क­र्तृ­क­र­णा­ना­म­न्य­त­म­सा­ध­नः प्र­मा­ण­श­ब्दः­; अ­न­व­स्था २५प्राप्नोति७ । ८न­ह्ये­क­स्मि­न्न­र्था­त्म­नि वि­रु­द्ध­श­क्त्य­व­स्था­न­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? दृ­ष्ट­त्वा­त् प्र­दी­प­व­त् । य­थै­क­स्य प्र­दी­प­स्य ‘­प्र­दी­प­नं प्र­दी­प­य­ति प्र­दी­प्य­ते­ऽ­ने­न­’ इति वा भा­वा­दि­श­क्त्य- विरोधः तथा प्र­मा­ण­स्या­पि इति९ । इ­त­र­था हि प्र­मा­ण­व्य­प­दे­शा­भा­वः । ३ । यदि प्रमाणं स्व­स्या­प्र­का­श­कं स्यात् प­र­सं­वे­द्य­त्वा­त् अस्य प्र­मा­ण­व्य­प­दे­शो न स्यात् । ३०वि­ष­य­ज्ञा­न­त­द्वि­ज्ञा­न­यो­र­वि­शे­षः । ४ । वि­ष­या­का­र­प­रि­च्छे­दा­त्म­नि ज्ञाने यदि स्वाकार- प­रि­च्छे­दो न स्यात् १०त­द्वि­ष­ये विज्ञाने वि­ष­या­का­र­रू­प­तै­वे­ति त­यो­र­वि­शे­षः स्यात् । १अ­ङ्गी­कृ­त­त्वा­त् । २प्र­मा­तृ­प्र­मे­य­योः आº, बº, दº, मुº । ३प्र­मा­णा­द­र्थ­सं­सि­द्धि­रि­ति व­च­ना­त् । ४स्व­रू­प­तः । ५इ­च्छा­मा­त्र­वि — आº, बº, दº, मुº । ६ — णमिति ताº । ७न चैवं सर्वेषु तस्य वि­व­क्षि­त­त्वा­त् । ८तथा सति विरोध इत्याह न विरोध इति, नेति प­रि­ह­र­ति । ९स­म­त्व­म् — ताº टिº । १०वि­ष­य­भू­ते वस्तुनि त­द्ग्रा­ह­के च विज्ञाने । त­द्वि­ष­ये — घ­ट­ज्ञा­न­वि­ष­य­के घ­ट­ज्ञा­ने­ऽ­पि ३५वि­ष­या­का­र­तै­वे­ति तयोः घ­ट­ज्ञा­न — घ­ट­ज्ञा­न­ज्ञा­न­योः अभेदः प्राप्नोति । तुलना — “­वि­ष­य — ज्ञा­न­त­ज्ज्ञा­न­भे­दा­द् बु­द्धे­द्वि­रू­प­ता । ” — प्र­मा­ण­स­मु­º१ । १२ । — सम्पाº । ५० स्मृ­त्य­भा­व­प्र­स­ङ्ग­श्च । ५ । न ह्य­नु­प­ल­ब्ध­पू­र्वे­ऽ­र्थे ‘स ए­वा­य­म्­’ इति स्मृ­ति­र्भ­व­ति यदि च विज्ञानं स्वात्मानं न वि­जा­नी­या­त् । उ­त्त­र­का­ल­म् अ­न­धि­ग­त­स्वा­त्म­वि­ज्ञा­नः कथं ब्रूयात् ‘­ज्ञो­ऽ­ह­म्­’ इति ? ततः स्मृ­ते­र­भा­वः स्यात् । फ­ला­भा­व इति चेत्; न; अ­र्था­व­बो­धे प्री­ति­द­र्श­ना­त् । ६ । स्या­दे­त­त् — भा­व­सा­ध­ने प्रमाणे प्रमैव ०५प्र­मा­ण­मि­ति न फ­ल­म­न्य­दु­प­ल­भ्य­त इति फ­ला­भा­व इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­र्था­व­बो­धे प्री­ति­द­र्श­ना­त् । ज्ञ­स्व­भा­व­स्या­त्म­नः क­र्म­म­ली­म­स­स्य १क­र­णा­ल­म्ब­ना­द­र्थ­नि­श्च­ये प्री­ति­रु­प­जा­य­ते­, सा फ­ल­मि­त्यु­च्य­ते । उ­पे­क्षा­ऽ­ज्ञा­न­ना­शो वा । ७ । रा­ग­द्वे­ष­यो­र­प्र­णि­धा­न­मु­पे­क्षा­, अ­ज्ञा­न­ना­शो वा फ­ल­मि­त्यु­च्य­ते । ज्ञा­तृ­प्र­मा­ण­यो­र­न्य­त्व­मि­ति चेत्; न; अ­ज्ञ­त्व­प्र­स­ङ्गा­त् । ८ । स्या­न्म­त­म् — ‘­प्र­मि­णो­त्या­त्मा­नं १०परं वा प्र­मा­ण­म्­’ इति क­र्तृ­सा­ध­न­त्व­म­यु­क्त­म्­; य­स्मा­द­न्य­त्प्र­मा­णं ज्ञा­न­म्­, स च गुणः, अन्यश्च प्रमाता आत्मा स च गुणी, गु­णि­गु­ण­यो­श्चा­ऽ­न्य­त्वं द्र­व्य­रू­प­व­त् । तथा च *­“­आ­त्मे­न्द्रि­य­म­नो­ऽ­र्थ- स­न्नि­क­र्षा­द्य­न्नि­ष्प­द्य­ते त­द­न्य­त्­”[­वै­शे­. सू. ३­/­१­/­१८­] इति व­च­ना­त् अ­न्य­त्प्र­मा­ण­म् अन्यः प्र­मा­ता­, ततः क­र­ण­सा­ध­न­त्व­मे­व यु­क्त­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­ज्ञ­त्व­प्र­स­ङ्गा­त् । यदि ज्ञा­ना­द­न्य आत्मा, त­स्या­ऽ­ज्ञ­त्वं प्राप्नोति घ­ट­व­त् । १५ज्ञा­न­यो­गा­दि­ति चेत्; न; अ­त­त्स्व­भा­व­त्वे ज्ञा­तृ­त्वा­भा­वः अ­न्ध­प्र­दी­प­सं­यो­ग­व­त् । ९ । स्या­दे­त­त्- ज्ञा­न­यो­गा­ज्ज्ञा­तृ­त्वं भ­व­ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­त­त्स्व­भा­व­त्वे ज्ञा­तृ­त्वा­भा­वः । कथम् ? अ­न्ध­प्र­दी­प­सं­यो­ग­व­त् । यथा जा­त्य­न्ध­स्य प्र­दी­प­सं­यो­गे­ऽ­पि न द्रष्टृत्वं तथा ज्ञा­न­यो­गे­ऽ­पि अज्ञ- स्व­भा­व­स्या­त्म­नो न ज्ञा­तृ­त्व­म् । प्र­मा­ण­प्र­मे­य­यो­र­न्य­त्व­मि­ति चेत्; न; अ­न­व­स्था­ना­त् । १० । स्या­न्म­त­म् — अन्यत् प्र­मा­ण­म­न्य­त् २०प्र­मे­य­म् । कुतः ? ल­क्ष­ण­भे­दा­त् दी­प­घ­ट­व­त् इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­न­व­स्था­ना­त् । यदि यथा २बा­ह्य­प्र­मे­या­का­रा­त् प्र­मा­ण­म­न्य­त् त­था­भ्य­न्त­र३प्र­मे­या­का­रा­द­प्य­न्य­त् स्यात्, अ­न­व­स्था­ऽ­स्य स्यात् । प्र­का­श­व­दि­ति चेत्; न; प्र­ति­ज्ञा­हा­नेः । ११ । त­त्रै­त­त्स्या­त् — ना­न­व­स्था­दो­षः । कथम् ? प्र­का­श­व­त् । यथा प्र­का­श­स्य घ­टा­दी­ना­मा­त्म­न­श्च प्र­का­श­क­स्य ना­न­व­स्था­दो­षः ए­व­मि­हा­पी­ति­; २५तन्न; किं का­र­ण­म् ? प्र­ति­ज्ञा­हा­नेः । प्रकाशो हि ४स्वा­त्म­नो­ऽ­न­न्यः स्व­प­र­प्र­का­श­ने समर्थः प्रद- र्श्यमानः प्र­मा­ण­प्र­मे­य­यो­र­न्य­त्व­प्र­ति­ज्ञां हा­प­य­ति । ५अ­न­न्य­त्व­मे­वे­ति चेत्; न; उ­भ­या­भा­व­प्र­स­ङ्गा­त् । १२ । य­द्य­न्य­त्वे दो­षो­ऽ­न­न्य­त्वं तर्हि ज्ञा­तृ­प्र­मा­ण­योः प्र­मा­ण­प्र­मे­य­यो­श्चे­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­भ­या­भा­व­प्र­स­ङ्गा­त् । यदि ज्ञातु- र­न­न्य­त्प्र­मा­णं प्र­मा­णा­च्च प्र­मे­य­म्­; अ­न्य­त­रा­भा­वे त­द­वि­ना­भा­वि­नो­ऽ­व­शि­ष्ट­स्या­प्य­भा­व इत्यु- ३०भ­या­भा­व­प्र­स­ङ्गः । कथं तर्हि सिद्धिः ? अ­ने­का­न्ता­त्सि­द्धिः । १३ । स्या­द­न्य­त्वं स्या­द­न­न्य­त्व­मि­त्या­दि । सं­ज्ञा­ल­क्ष­णा­दि­भे­दा­त् स्याद- न्य­त्व­म्­, व्य­ति­रे­के­णा­नु­प­ल­ब्धेः स्या­द­न­न्य­त्व­मि­त्या­दि । ततः सि­द्ध­मे­त­त् — ‘­प्र­मे­यं नि­य­मा­त् प्र­मे­य­म्­, प्रमाणं तु स्या­त्प्र­मा­णं स्या­त्प्र­मे­य­म्­’ इति । १क­र­ण­ल­म्ब­ना­ऽ­र्थ — श्रº । २बाह्यात् प्र — आº, बº, दº, मुº । ३भा­व­घ­ट इत्यर्थः । ४वा­दि­न­स्त­वे­त्य­र्थः । स्वा­त्म­नो­ऽ­ना­शः श्रº, ताº, बº । स्वात्मनो भासः आº । स्वात्मनो स्वपर — मुº । ५अथ मी­मां­स­कः प्र­त्य­व­ति­ष्ठ­ते । ५१ व­क्ष्य­मा­ण­भे­दा­पे­क्ष­या द्वि­त्व­नि­र्दे­शः । १४ । *­“­आ­द्ये प­रो­क्ष­म् । प्र­त्य­क्ष­म­न्य­त्­” । [तº सूº १ । ११, १२] इति वक्ष्यते । त­द­पे­क्ष­या ‘­प्र­मा­णे­’ इति द्वि­त्व­नि­र्दे­शः क्रियते१ । त­द्व­च­नं स­न्नि­क­र्षा­दि­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म् । १५ । तत् म­त्या­दि­ज्ञा­नं वर्णितं प्र­मा­ण­व्य­प­दे­शं लभते न स­न्नि­क­र्षा­दी­नि । अथ स­नि­क­र्षा­देः प्र­मा­ण­त्वे को दोषः ? ०५स­न्नि­क­र्षे प्रमाणे स­क­ल­प­दा­र्थ­प­रि­च्छे­दा­भा­वः त­द­भा­वा­त् । १६ । यस्य२ मतम् — स­न्नि­क­र्षः प्र­मा­ण­म्­, अ­र्था­धि­ग­मः फ­ल­मि­ति­; तस्य स­क­ल­प­दा­र्थ­प­रि­च्छे­दो नास्ति । कुतः ? त­द­भा­वा­त् । तस्य स­न्नि­क­र्ष­स्या­भा­वा­त् । क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — येन के­न­चि­त्स­र्व­ज्ञे­न भ­वि­त­व्य­म् । त­स्या­र्थ­प­रि- च्छे­द­हे­तु­र्य­दि स­न्नि­क­र्षः­; स च­तु­ष्ट­य­त्र­य­द्व­य­वि­ष­यः स्यात् । तत्र च­तु­ष्ट­य­वि­ष­य­स्त्र­य­वि­ष­य­श्च न सं­भ­व­ति­; मनस इ­न्द्रि­या­णां चा­ऽ­यु­ग­प­त्प्र­वृ­त्ति­त्वा­त्­, प्र­ति­नि­य­त­वि­ष­य­त्वा­च्च । अनन्तो हि १०ज्ञे­य­स्त्रि­का­ल­वि­ष­यः ३सू­क्ष्मा­न्त­रि­त­वि­प्र­कृ­ष्ट­रू­पः­, स क­थ­मि­ह तैः स­न्नि­कृ­ष्य­ते ? अ­स­न्नि­कृ­ष्टे ४नै­त­त्फ­ल­म­व­बो­धः प्र­व­र्त­ते । अतः स­र्व­ज्ञा­भा­वः स्यात् । तत एव द्व­य­स­न्नि­क­र्षो­ऽ­पि न भवति । स­र्व­ग­त­त्वा­दा­त्म­नः स­क­ले­ना­र्थे­न स­न्नि­क­र्ष इति चेत्; न; तस्य प­री­क्षा­या­म­नु­प­प­त्तेः । यदि हि स­र्व­ग­त आत्मा स्यात्; तस्य क्रि­या­भा­वा­त् पु­ण्य­पा­प­योः क­र्तृ­त्वा­भा­वे त­त्पू­र्व­क­सं­सा­रः त­दु­प­र­ति५रूपश्च मोक्षो न योक्ष्यते इति । क­र­ण­ग्रा­म­स्य संसार इति चेत्; न; त­स्या­चे­त­न­त्वा­त्­, १५तस्यैव मो­क्ष­प्र­स­क्ते­श्च । स­र्वे­न्द्रि­य­स­न्नि­क­र्षा­भा­व­श्च । १७ । च­क्षु­र्म­न­सोः प्रा­प्य­का­रि­त्वा­भा­वा­त् स­र्वे­न्द्रि­य­वि­ष­यः स­न्नि­क­र्षो न सं­भ­व­ति ? प्रा­प्य­का­रि­त्वा­भा­व­श्चो­प­रि­ष्टा­द्व­क्ष्य­ते६ । सर्वथा ग्र­ह­ण­प्र­स­ङ्ग­श्च­; स­र्वा­त्म­ना स­न्नि­कृ­ष्ट­त्वा­त् । १८ । या­नी­न्द्रि­या­णि प्रा­प्य­का­री­णि तैरपि सर्वथा अर्थस्य ग्रहणं प्राप्नोति । कुतः ? स­र्वा­त्म­ना स­न्नि­कृ­ष्ट­त्वा­त् । २०त­त्फ­ल­स्य सा­धा­र­ण­त्व­प्र­स­ङ्गः स्त्री­पु­रु­ष­सं­यो­ग­व­त् । १९ । तस्य स­न्नि­क­र्ष­स्य प्र­मा­ण­स्य य­त्फ­ल­म­र्था­व­बो­ध­न­म्­, तेन च सा­धा­र­णे­न भ­वि­त­व्य­म् । कथम् ? स्त्री­पु­रु­ष­सं­यो­ग­व­त् । यथा स्त्री­पु­रु­ष७सं­यो­ग­जं सु­ख­मु­भ­यो­र­पि सा­धा­र­णं त­थे­न्द्रि­या­णां म­न­सो­ऽ­र्थ­स्य चा­व­बो­ध­नं प्राप्नोति । श­य्या­दि­व­दि­ति चेत्; न; अ­चे­त­न­त्वा­त् । २० । स्या­न्म­त­म् — यथा श­य्या­दी­नां पु­रु­ष­स्य च संयोगे सा­धा­र­णे­ऽ­पि तत्फलं सुखं न श­य्या­दी­नां भ­व­ति­, किं तर्हि ? पु­रु­ष­स्यै­वे­ति­, त­थे­हा­पी­ति­; तन्न; २५किं का­र­ण­म् ? अ­चे­त­न­त्वा­त् । अ­चे­त­ना­नां श­य्या­दी­नां सत्यपि संयोगे सुखं न भवति । इहापि तत एवेति चेत्; न; अ­वि­शे­षा­त् । २१ । स्या­दे­त­त् — म­नः­प्र­भृ­ती­नां सत्यपि स­न्नि­क­र्षे न त­त्फ­ल­म­व­बो­ध­नं भवति । कुतः ? अ­चे­त­न­त्वा­दे­वे­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­वि­शे­षा­त् । अ­ज्ञ­स्व­भा­व­त्वं तावत् स­र्वे­षा­मा­त्मा­दी­ना­म­वि­शि­ष्टं तत्र किं­कृ­तो­ऽ­यं विशेषः — ‘८स­न्नि­क­र्ष­जं फल- म­व­बो­ध­न­म­र्था­न्त­र­भू­त­म­पि सत् आ­त्म­नै­व स­म्ब­ध्य­ते न म­नः­प्र­भृ­ति­भिः­’ इति । ज्ञा­स्व­भा­व­त्वे ३०चात्मनः प्र­ति­ज्ञा­हा­निः । स­म­वा­या­दि­ति चेत्; न; अ­वि­शे­षा­त् । २२ । स्या­दे­त­त् — स­म­वा­यो ना­मा­यु­त­सि­द्धि­ल­क्ष­णः स­म्ब­न्धो­ऽ­स्ति­, त­त्कृ­तो­ऽ­यं विशेष इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­वि­शे­षा­त् । ‘­स­म­वा­यो हि १स च द्वि­व­च­न­नि­र्दे­शः प्र­मा­णा­न्त­र­सं­ख्या­नि­वृ­त्त्य­र्थः । प्र­त्य­क्ष­ञ्चा­नु­मा­न­ञ्च शा­ब्द­ञ्चो­प­म­या सह । अ­र्था­प­त्ति­र­भा­व­श्च षट् प्र­मा­णा­नि जैमिनेः ॥ जैमिनेः षट् प्र­मा­णा­नि चत्वारि न्या­य­वा­दि­नः । सांख्यस्य त्रीणि वाच्यानि द्वे वै­शे­षि­क­बौ­द्ध­योः । २नै­या­यि­क­स्य — सम्पाº । ३प­र­मा­ण्वा­दि­, रा­म­रा­व­णा­दि­, मेर्वादि । ४न तत्कल — आº, बº, दº, मुº । ५निवृत्ति । ६न च­क्षु­र­नि­न्द्रि­या­भ्या­मि­त्य­त्र । ७ — ष­सं­ग­जं श्रº । ८स­न्नि­क­र्ष­फ­ल — आº, बº, दº, मुº । ५२ स­र्व­ग­तः ज्ञ­स्व­भा­व­शू­न्य­त्वे स­मा­ने­ऽ­पि आ­त्म­नै­व ज्ञानं यो­ज­य­ति­, न म­नः­प्र­भृ­ति­भिः­’ इति वचनं न वि­प­श्चि­न्म­नः­प्री­ति­क­र­म् । ए­व­मि­न्द्रि­ये­ऽ­पि योज्यम् । अ­नु­मा­नौ­प­म्य­योः अ­नु­मा­ना­ग­म­योः अ­नु­मा­न­प्र­त्य­क्ष­योः औ­प­म्य­प्र­त्य­क्ष­योः औ­प­म्या­ग­म­योः आ­ग­म­प्र­त्य­क्ष­योः प्र­त्य­क्ष­प­रो­क्ष­यो­श्च १वि­प­र्य­य­प्र­स­ङ्गे २म­त्या­दी­ना­ञ्चा­वि­शे­षे­ण प्र­मा­ण­द्व­या­स­क्ते- ०५र­व­धा­र­णा­र्थ­मा­ह — आद्ये प­रो­क्ष­म् ॥ ११ ॥ आ­दि­श­ब्द­स्या­ने­का­र्थ­वृ­त्ति­त्वे वि­व­क्षा­तः प्रा­थ­म्या­र्थ­स­ङ्ग्र­हः । १ । अ­य­मा­दि­श­ब्दो­ऽ­ने­का­र्थ- वृत्तिः । क्व­चि­त्प्रा­थ­म्ये व­र्त­ते­, ‘­अ­का­रा­द­यो वर्णाः, ऋ­ष­भा­द­य­स्ती­र्थ­क­राः­’ इति । क्व­चि­त्प्र­का­रे­, ‘­भु­ज­ङ्गा­द­यः प­रि­ह­र्त­व्याः­’ इति । क्व­चि­द्व्य­व­स्था­या­म् *­“­स­र्वा­दि स­र्व­ना­म्­”[जैनेº १ । १ । ३५] १०इति । क्व­चि­त्सा­मी­प्ये ‘­न­द्या­दी­नि क्षे­त्रा­णि­’ इति । क्व­चि­द­व­य­वे­, *­“­टि­दा­दिः­”[जैनेº १ । १ । ५३] इति । तत्रेह आ­दि­श­ब्द­स्य वि­व­क्षा­तः प्रा­थ­म्या­र्थो वे­दि­त­व्यः । आदौ भ­व­मा­द्य­म् । किं पुन- स्तत् ? मतिः श्रुतं च । श्रु­ता­ग्र­ह­ण­म­प्र­थ­म­त्वा­त् । २ । श्रुतस्य ग्रहणं न प्राप्नोति । कुतः ? अ­प्र­थ­म­त्वा­त् । नहि सूत्रे श्रुतं प्र­थ­म­म् । १५उ­त्त­रा­पे­क्ष­या आ­दि­त्व­मि­ति चेत्; न; अ­ति­प्र­स­ङ्गा­त् । ३ । स्या­न्म­त­म् — अ­व­ध्या­द्यु­त्त­र­म­पे­क्ष्य श्रु­त­स्या­दि­त्व­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­ति­प्र­स­ङ्गा­त् । उ­त्त­र­म­पे­क्ष्य य­द्या­दि­त्वं क­ल्प्य­ते­; केवलं व्युदस्य स­र्व­स्या­दि­त्वं प्राप्नोति । द्वि­त्व­नि­र्दे­शा­दि­ति चेत्; न; त­द­व­स्थ­त्वा­त्३ । ४ । स्या­दे­त­त् — द्वि­त्व­नि­र्दे­शे­न सर्वस्य ग्रहणं न भ­व­ति­, अतो ना­ति­प्र­स­ङ्ग इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­द­व­स्थ­त्वा­त् । ए­व­म­प्य­ति­प्र­स­ङ्ग एव २०भवति — ‘­क­यो­र्द्व­यो­र्ग्र­ह­ण­म्­’ इति । न वा; प्र­त्या­स­त्तेः श्रु­त­ग्र­ह­ण­म् । ५ । न वैष दोषः । किं का­र­ण­म् ? प्र­त्या­स­त्तेः श्रु­त­ग्र­ह­णं भवति । द्वि­त्व­नि­र्दे­शा­द् गृ­ह्य­मा­णं य­दा­द्य­स्य प्र­त्या­स­न्नं तदेव गृह्यते । तस्य हि सा­मी­प्या­दौ- प­चा­रि­कं प्रा­थ­म्य­म­स्ती­ति­, तथा४सामीप्यं श्रुते५रर्थाच्च६ । उ­पा­त्ता­नु­पा­त्त­प­र­प्रा­धा­न्या­द­व­ग­मः प­रो­क्ष­म् । ६ । उ­पा­त्ता­नी­न्द्रि­या­णि म­न­श्च­, अ­नु­पा­त्तं २५प्र­का­शो­प­दे­शा­दि७ परः त­त्प्रा­धा­न्या­द­व­ग­मः प­रो­क्ष­म् । यथा ग­ति­श­क्त्यु­पे­त­स्या­पि स्व­य­मे­व ग­न्तु­म­स­म­र्थ­स्य य­ष्ट्या­द्य­व­ल­म्ब­न­प्रा­धा­न्यं ग­म­न­म्­, तथा म­ति­श्रु­ता­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मे सति ज्ञ­स्व­भा­व­स्या­त्म­नः स्व­य­मे­वा­र्था­नु­प­ल­ब्धु­म­स­म­र्थ­स्य पू­र्वो­क्त­प्र­त्य­य­प्र­धा­नं ज्ञानं प­रा­य­त्त­त्वा­त्त­दु­भ­यं प­रो­क्ष­मि­त्यु­च्य­ते । अत एव प्र­मा­ण­त्वा­भा­वः इ­त्य­नु­पा­ल­म्भः । ७ । अ­त्रा­ऽ­न्ये उ­पा­ल­भ­न्ते — ‘­प­रो­क्षं प्रमाणं न ३०भ­व­ति­, प्र­मी­य­ते­ऽ­ने­ने­ति हि प्र­मा­ण­म्­, न च प­रो­क्षे­ण किं­ञ्चि­त्प्र­मी­य­ते ८प­रो­क्ष­त्वा­दे­व­’ इति; सो­ऽ­नु­पा­ल­म्भः । कुतः ? अत एव । यस्मात् ‘­प­रा­य­त्तं प­रो­क्ष­म्­’ इ­त्यु­च्य­ते न ‘­अ­न­व­बो­धः­’ इति । १अ­प्र­मा­ण­त्व­प्र­स­ङ्गे । २म­त्या­दी­ना­म­वि — आº, बº, दº, मुº । ३अ­ति­प्र­स­ङ्ग­स्य­, अति- प्रसङ्गो न नि­व­र्त­ते इत्यर्थः । ४सा­मी­प्य­श्रु­ते­र­र्था­च्च आº, बº, दº, मुº । ५उ­च्चा­र­ण­का­ले श्र­व­णा­त् । ६मतेः स­का­शा­त् म­ति­श्रु­त­यो­रि­त्या­दि­सू­त्रे(तयोः स­मा­ना­र्थ­वि­ष­य­त्व­सू­च­ना­त्­) । ७ — दि तत्प्रा — मुº, मूº, ताº, श्रº, दº, बº, जº । केवलं भाº २ प्रतौ — दि परः तत्प्रा — इति पाठः । ८अ­वि­ष­य­त्वा­त् । ५३ अ­भि­हि­त­ल­क्ष­णा­त् प­रो­क्षा­दि­त­र­स्य सर्वस्य प्र­त्य­क्ष­त्व­प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­मा­ह — प्र­त्य­क्ष­म­न्य­त् ॥ १२ ॥ अ­न्य­त्त्रि­वि­धं प्र­त्य­क्ष­मि­त्यु­च्य­ते । किमिदं प्रत्यक्षं नाम ? इ­न्द्रि­या­नि­न्द्रि­या­न­पे­क्ष­म­ती­त­व्य­भि­चा­रं सा­का­र­ग्र­ह­णं प्र­त्य­क्ष­म् । १ । इ­न्द्रि­या­णि च­क्षु­रा­दी­नि ०५पञ्च, अ­नि­न्द्रि­यं मनः, ते­ष्व­पे­क्षा यस्य न विद्यते । ‘­अ­त­स्मिं­स्त­दि­ति ज्ञानं व्य­भि­चा­रः­’ सोऽती- तोऽस्य । आकारो१ वि­क­ल्पः­, यत्सह आ­का­रे­ण वर्तते त­त्प्र­त्य­क्ष­मि­त्यु­च्य­ते । ‘­इ­न्द्रि­या­नि­न्द्रि­या­न­पे- क्षम्’ इति वि­शे­ष­णं म­ति­श्रु­त­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म् । ‘­अ­ती­त­व्य­भि­चा­र­म्­’ इ­त्ये­त­द्वि­भ­ङ्ग­ज्ञा­न­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म्­, तद्धि मि­थ्या­द­र्श­नो­द­या­द् व्य­भि­च­र­ती­ति । ‘­सा­का­र­ग्र­ह­ण­म्­’ इ­त्ये­त­द­व­धि­के­व­ल­द­र्श­न­व्यु­दा­सा- र्थम् । २अ­ना­का­रं हि तदिति । किं ३ग­त­मे­त­दि­य­ता सू­त्रे­ण­, आ­हो­स्वि­दे­वं व­क्त­व्य­मि­ति ? गतं प्रति- १०पन्नम् । क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — अक्षं प्रति नि­य­त­मि­ति प­रा­पे­क्षा­नि­वृ­त्तिः । २ । ‘­अ­क्ष्णो­ति व्याप्नोति जा­ना­ति­’ इति अक्ष आत्मा, प्रा­प्त­क्ष­यो­प­श­मः प्र­क्षी­णा­व­र­णो वा, तमेव प्रति नियतं प्र­त्य­क्ष­मि­ति वि­ग्र­हा­त् परापे- क्षा­नि­वृ­त्तिः कृता भवति । अ­धि­का­रा­त् अ­ना­का­र­व्य­भि­चा­र­व्यु­दा­सः । ३ । अ­धि­कृ­त­मे­त­त् — ‘ज्ञानं स­म्य­क्­’ इति च, १५त­तो­ऽ­ना­का­र­स्य द­र्श­न­स्य व्य­भि­चा­रि­णो ज्ञानस्य च व्युदासः कृतो भवति । क­र­णा­त्य­ये ग्र­ह­णा­भा­व इति चेत्; न; दृ­ष्ट­त्वा­त् ई­श­व­त् । ४ । स्या­दे­त­त् — क­र­णा­त्य­ये अर्थस्य ग्रहणं न प्रा­प्नो­ति­, न ह्य­क­र­ण­स्य ४क­स्य­चि­त् ज्ञानं दृ­ष्ट­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? दृष्ट- त्वात् । कथम् ? ई­श­व­त् । यथा रथस्य कर्ता ५अनीशः उ­प­क­र­णा­पे­क्षो रथं क­रो­ति­, स तद- भावे न शक्तः, यः पु­न­री­शः त­पो­वि­शे­षा­त् प­रि­प्रा­प्त­र्द्धि­वि­शे­षः स बा­ह्यो­प­क­र­ण­गु­णा­न­पे­क्षः २०स्व­श­क्त्यै­व रथं नि­र्व­र्त­य­न् प्र­ती­तः­, तथा क­र्म­म­ली­म­स आत्मा क्षा­यो­प­श­मि­के­न्द्रि­या­नि­न्द्रि­य­प्र­का- शा­द्यु­प­क­र­णा­पे­क्षो­ऽ­र्था­न् सं­वे­त्ति­, स एव पुनः क्ष­यो­प­श­म­वि­शे­षे क्षये च सति क­र­णा­न­पे­क्षः स्व­श­क्त्यै­वा­र्था­न् वेत्ति इति को विरोधः ? ज्ञा­न­द­र्श­न­स्व­भा­व­त्वा­च्च भा­स्क­रा­दि­व­त् । ५ । यथा भा­स्क­रा­द­यः प्र­का­श­स्व­भा­व­त्वा­त् प्र­का­शा­न्त­रा­न­पे­क्षाः प्र­का­श्या­न­र्था­न् प्र­का­श­य­न्ति­, तथा ज्ञा­न­द­र्श­न­स्व­भा­व आत्मा त­दा­व­र­ण­क्ष­य- २५क्ष­यो­प­श­म­वि­शे­षे सति स्व­श­क्त्यै­वा­र्था­ना­वि­ष्क­रो­ती­ति सिद्धम् । ६‘­इ­न्द्रि­य­नि­मि­त्तं ज्ञानं प्र­त्य­क्ष­म्­, त­द्वि­प­री­तं प­रो­क्ष­म्­’ इ­त्य­वि­सं­वा­दि­ल­क्ष­ण­मि­ति चेत्; न; आप्तस्य प्र­त्य­क्षा­भा­व­प्र­स­ङ्गा­त् । ६ । स्या­न्म­त­म् — ‘­इ­न्द्रि­य­व्या­पा­र­ज­नि­तं ज्ञानं प्र­त्य­क्ष­म्­, व्य­ती­ते­न्द्रि­य­वि­ष­य­व्या­पा­रं प­रो­क्ष­म्­’ इ­त्ये­त­द­वि­सं­वा­दि ल­क्ष­ण­म् । तथा चोक्तम् — *७“­प्र­त्य­क्षं क­ल्प­ना­पो­ढं ८ना­म­जा­त्या­दि­यो­ज­ना९ । ३०अ­सा­धा­र­ण­हे­तु­त्वा­द­क्षै­स्त­द् व्य­प­दि­श्य­ते ॥ ”[प्र­मा­ण­स­मु­º१ । ३, ४] *­“­इ­न्द्रि­या­र्थ­स­न्नि­क­र्षो­त्प­न्नं ज्ञानम१०व्य­प­दे­श्य­म­व्य­भि­चा­रि ११व्य­व­सा­या­त्म­कं प्र­त्य­क्ष­म्­”[न्याय- सूº १ । १ । ४]*­“­आ­त्मे­न्द्रि­य­म­नो­ऽ­र्थ­स­न्नि­क­र्षा­द्य­न्नि­ष्प­द्य­ते त­द­न्य­त्­”[वैशेº ३ । १ । १८]१भे­द­ग्र­ह­ण­मा­का­रः । भेद इत्यर्थः । २किं­स्वि­दि­ति भा­स­मा­न­म् । ३ज्ञातम् । ४कस्यापि मुº । ५अ­स­म­र्थः । ६अथ बौद्धः प्र­त्य­व­ति­ष्ठ­ते । ७“­प्र­त्य­क्षं क­ल्प­ना­पो­ढं ना­म­जा­त्या­दि­यो­ज­ना । अ­सा­धा­र­ण­हे­तु­त्वा­द् व्य­प­दे­श्यं त­दि­न्द्रि­यैः ॥ ” — प्र­मा­ण­स­मु­º । ८कल्पना के­त्य­त्रा­ह । ९आ­दि­श­ब्दे­न ३५क्रि­या­गु­ण­द्र­व्या­णि गृह्यन्ते । त­था­चो­क्त­म् — जातिः क्रिया गुणो द्रव्यं संज्ञा पञ्चैव कल्पना । अश्वो याति सितो घण्टी क­त्त­ला­ख्यो य­था­क्र­म­म् । १०श­ब्द­र­हि­त­म् । ११नि­श्च­य­रू­प­म् । ५४ *­“­श्रो­त्रा­दि­वृ­त्तिः प्र­त्य­क्ष­म्१ । ”*“२स­त्सं­प्र­यो­गे पु­रु­ष­स्ये­न्द्रि­या­णां बु­द्धि­ज­न्म त­त्प्र­त्य­क्ष­म्­”[मीº दº १ । १ । ४]३ इति च स­र्वै­र­भ्यु­प­ग­म्य­ते । अत एव त­ल्ल­क्ष­ण­म­वि­सं­वा­दि निश्चे- त­व्य­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? आप्तस्य प्र­त्य­क्षा­भा­व­प्र­स­ङ्गा­त् । य­दी­न्द्रि­य­नि­मि­त्त­मे­व ज्ञानं प्र­त्य­क्ष­मि­ष्य­ते­; एवं स­त्या­प्त­स्य प्र­त्य­क्ष­ज्ञा­नं न स्यात् । नहि त­स्ये­न्द्रि­य­पू­र्वो­ऽ­र्था­धि­ग­मः । अथ ०५तस्यापि क­र­ण­पू­र्व­क­मे­व ज्ञानं क­ल्प्य­ते­; त­स्या­स­र्व­ज्ञ­त्वं पु­र­स्ता­दु­क्त­म् । आ­ग­मा­दि­ति चेत्; न; तस्य प्र­त्य­क्ष­ज्ञा­न­पू­र्व­क­त्वा­त् । ७ । स्या­दे­त­त् — आ­ग­मा­द­ती­न्द्रि­या­र्था­धि- धि­ग­मे­ऽ­व्या­ह­त­श­क्तेः स­र्वा­र्था­व­बो­ध इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? तस्य प्र­त्य­क्ष­ज्ञा­न­पू­र्व­क­त्वा­त् । आप्तेन हि क्षी­ण­दो­षे­ण प्र­त्य­क्ष­ज्ञा­ने­न प्रणीत आगमो भवति न सर्वः । यदि सर्वः स्यात्; अ­वि­शे­षः स्यात् । स च नास्ति, इ­त्या­ग­म­स्य प्रा­मा­ण्या­भा­वः । १०अ­पौ­रु­षे­या­दि­ति चेत्; न; त­द­सि­द्धेः । ८ । स्या­दे­त­त् — अ­पौ­रु­षे­य आ­ग­मो­ऽ­स्ति अ­ना­दि­नि­ध­नो- ऽ­त्य­न्त­प­रो­क्षे­ष्व­प्य­र्थे­ष्व­प्र­ति­ह­त­ग­तिः­, ततः ४स­र्वा­र्था­धि­ग­म इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­द­सि­द्धेः । न च क­श्चि­दा­ग­मो­ऽ­पौ­रु­षे­यः सि­द्धो­ऽ­स्ति­, हिं­सा­दि­वि­धा­यि­नः प्रा­मा­ण्या­सि­द्धेः । अ­ती­न्द्रि­यं यो­गि­प्र­त्य­क्ष­मि­ति चेत्; न; अ­र्था­भा­वा­त् । ९ । स्या­न्म­त­म् — यो­गि­नो­ऽ­ती­न्द्रि­य­प्र­त्य­क्षं ज्ञा­न­म­स्ति आ­ग­म­वि­क­ल्पा­ती­त­म्­, तेनासौ स­र्वा­र्था­न् प्रत्यक्षं वेत्ति । उक्तञ्च — *­“­यो­गि­नां­गु­रु- १५५नि­र्दे­शा­द् व्य­ति­भि­न्ना­र्थ­मा­त्र­दृ­क्­”६[प्र­मा­ण­स­मु­º१ । ६] इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­र्था­भा­वा­त् । ‘­अ­क्ष­म­क्षं प्रति व­र्त­ते­’ इति प्र­त्य­क्ष­म् । न चा­य­म­र्थों योगिनि विद्यते अ­क्षा­भा­वा­त् । अ­थ­वा­, न सन्ति सर्वे भावाः स्व­प­रो­भ­य­हे­त्व­हे­तु­भ्य उ­त्प­त्त्या­द्य­भा­वा­त्­, ७सा­मा­न्य­वि­शे­ष- यो­श्चै­का­ने­क­यो­र्वृ­त्त्य­सं­भ­वा­दि­दो­षो­प­प­त्तेः­, अ­तो­ऽ­र्था­भा­वा­न्नि­रा­ल­म्ब­नं योगिनो ज्ञानं कथं स्यात् ? ‘८प­रि­क­ल्पि­ता­त्म­ना न सन्ति भावा नि­र्वि­क­ल्पा­त्म­ना सन्ति’ इति चा­यु­क्त­म्­; तदधि- २०ग­मो­पा­या­भा­वा­त् । न हि नि­र्वि­क­ल्पो­ऽ­र्थो­ऽ­स्ति­, त­द्वि­ष­यं ज्ञानं चेति प्र­ति­पा­द­यि­तुं श­क्य­म्­, ल­क्ष­णा­भा­वा­त् । त­द­भा­वा­च्च । १० । तस्य यो­गि­नो­ऽ­भा­वा­च्च । न हि कश्चित्त९त्प­रि­क­ल्पि­तो योगी वि­द्य­ते­, विशे- ष­ल­क्ष­ण­वि­र­हा­त्­, स­र्व­वि­र­हा­च्च नि­र्वा­ण­प्रा­प्तौ । १०त­न्नै­त­त्स्या­त् — *“११निर्वाणं द्वि­वि­ध­म् — १२सोप- १सां­ख्य­म­त­म् । २स­म्य­ग­र्थे च संशब्दो दु­ष्प्र­यो­ग­नि­वा­र­णः । प्रयोग इ­न्द्रि­या­णा­ञ्च व्या­पा­रो­ऽ­र्थे­षु कथ्यते ॥ — ताº टिº । मी­मां­स­क­भा­ट्ट­प्रा­भा­क­रा­णां मतम् । ३इति वा त­त्प्र­त्य­क्ष­मि­ति च सृ — आº, बº, २५दº, मुº, ताº । ४स­र्वा­धि­ग­म इति श्रº । ५ — शाद्यति — आº, बº, दº, मुº । ६इ­न्द्रि­या­दि­नि­र­पे­क्ष­म्­, आ­त्मे­न्द्रि­य­म­नो­नि­र­पे­क्ष­द­र्श­न­मि­त्य­र्थः । “­यो­गि­नां गु­रु­नि­र्दे­शा­द­सं­की­र्णा­र्थ­मा­त्र­दृ­क् — …­आ­ग­म­स्य स­वि­क­ल्प­क­त्वं नि­र्दे­श­श­ब्दे­नो­क्त­म्­, तेन अ­सं­की­र्णं र­हि­त­मि­त्य­र्थः । अनेन स्फु­टा­भ­त्व­म­पि श्रूयते । नि­र्वि­क­ल्प­कं हि स्फुटाभ- त्वा­व्य­भि­च­रि­त­म् । मा­त्र­श­ब्दः आ­रो­पि­ता­र्थ­व्य­व­च्छे­दा­र्थ­म् अतः यत् शु­द्धा­र्थ­वि­ष­य­क­मा­र्य­स­त्य­द­र्श­ना­त्म­कं तदेव प्र­मा­ण­म् । ” — प्र­मा­ण­स­मु­º टीº । — सम्पाº । ७ए­क­स्या­ने­क­वृ­त्ति­र्न भा­गा­भा­वा­द् बहूनि वा । भा­गि­त्वा­द्वा­स्य ३०नैकत्वं दोषो वृ­त्ते­र­ना­र्ह­ते । ८ना­म­जा­त्या­दि । ९बौद्ध । १०त­त्रै­त­त्स्या­त् ताº, श्रº, मुº । ११तुलना — “इह हि भ­ग­व­ता उ­षि­त­ब्र­ह्म­च­र्या­णां त­था­ग­त­शा­स­न­प्र­ति­प­न्ना­नां ध­र्मा­नु­ध­र्म­प्र­ति­प­त्ति­यु­क्ता­नां पु­द्ग­ला­नां द्विविधं नि­र्वा­ण­मु­प­व­र्णि­तं सो­प­धि­शे­ष­म्­, नि­रु­प­धि­शे­षं च । तत्र नि­र­व­शे­ष­स्या­वि­द्या­रा­गा­दि­क­स्य क्ले­श­ग­ण­स्य प्र­हा­णा­त् सो­प­धि­शे­षं नि­र्वा­ण­मि­ष्य­ते । त­त्रो­प­धी­य­ते­ऽ­स्मि­न्ना­त्म­स्ने­ह इ­त्यु­प­धिः । उ­प­धि­श­ब्दे­ना­त्म­ज्ञ­प्ति­नि­मि­त्ताः प­ञ्चो­पा­दा­न­स्क­न्धा उच्यन्ते । शिष्यत इति शेषः । उ­प­धि­रे­व शेषः उ­प­धि­शे­षः । सह उ­प­धि­शे­षे­ण वर्तते ३५इति सो­प­धि­शे­ष­म् । किं तत् ? नि­र्वा­ण­म् । तच्च स्क­न्ध­मा­त्र­क­मे­व केवलं स­त्का­य­दृ­ष्ट्या­दि­क्ले­श­सं­स्का­र­र­हि­त- म­व­शि­ष्य­ते नि­ह­ता­शे­षं­चौ­र­ग­ण­ग्रा­म­मा­त्रा­व­स्था­न­सा­ध­र्म्ये­ण त­त्सो­प­धि­शे­षं नि­र्वा­ण­म् । यत्र तु निर्बाणे स्कन्ध- मा­त्र­क­म­पि नास्ति त­न्नि­रु­प­धि­शे­षं नि­र्वा­ण­म् । निर्गत उ­प­धि­शे­षो­ऽ­स्मि­न्नि­ति कृत्वा । नि­ह­ता­शे­ष­चौ­र­ग­ण­स्य ग्रा­म­मा­त्र­स्या­पि वि­ना­श­सा­ध­र्म्ये­ण । ” — मा­ध्य­मि­क­वृ­º पृ ५१९ । १२सोपाधि — ताº, दº । ५५ धि­वि­शे­षं­, नि­रु­प­धि­वि­शे­षं चेति । तत्र सो­प­धि­वि­शे­षे निर्वाणे बो­द्धा­ऽ­स्ति­” इति; तत्रापि यथा १बा­ह्य­स्या­भा­वः कल्प्यते२ ता­था­ग­तैः त­था­भ्य­न्त­र­स्या­पी­ति बो­द्धु­र­भा­व एव । ३यो­ग­ज­ध­र्मा­नु­ग्र­हा­दा­त्मा क­र­ण­वि­र­हि­तो­ऽ­प्य­वै­ती­ति चेत्; न; तस्य नि­ष्क्रि­य­स्य नित्यस्य ४स­त­स्त­त्क्रि­या­व­द­नु­ग्र­ह­वि­का­रा­भा­वा­त् । ०५५त­ल्ल­क्ष­णा­नु­प­प­त्ति­श्च स्व­व­च­न­व्या­घा­ता­त् । ११ । तस्य प्र­त्य­क्ष­स्यो­क्तं ल­क्ष­ण­म­पि नोप- पद्यते । कुतः ? स्व­व­च­न­व्या­घा­ता­त् । ६आ­न्या­पो­हि­क­प्र­ति­वि­हि­ता­न्ये­व७ शे­ष­प्र­मा­ण­ल­क्ष­णा­नि । त­त­स्त­त्र नो ना­ति­त­रां प्र­ति­वि­धा­ना­द­रः­, किन्तु त­त्प्र­मा­ण­ल­क्ष­ण­गु­ण­सं­भा­व­ना­ति­र­स्का­रा­र्थं किञ्चि- द्व्या­प्रि­या­म­हे । य­दु­क्त­म् — *­“­क­ल्प­ना­पो­ढं प्र­त्य­क्ष­म्­”[प्र­मा­ण­स­मु­º१ । ३] इति । ८कल्पना हि जाति- द्र­व्य­गु­ण­क्रि­या­प­रि­भा­षा­कृ­तो वा­ग्बु­द्धि­वि­क­ल्पः­, त­तो­ऽ­ना­पो­ढं क­ल्पो­ढ­म् । किं तत् सर्वथा कल्पना- १०पो­ढ­म्­, उताहो क­थ­ञ्चि­दि­ति ? यदि स­र्व­था­; ‘अस्ति प्रमाणं ज्ञानं क­ल्प­ना­पो­ढ­म्­’ इ­त्ये­व­मा­दि क­ल्प­ना­भ्यो­ऽ­प्य­पो­ढ­मि­ति अ­स्त्या­दि­व­च­न­व्या­घा­तः । अथ अ­स्त्या­दि­क­ल्प­ना­भ्यो­ऽ­न­पो­ढ­मि­ष्य­ते­; ‘­स­र्व­था क­ल्प­ना­पो­ढ­म्­’ इति व­च­न­व्या­घा­तः । अथ क­थ­ञ्चि­त्क­ल्प­ना­पो­ढ­म्­; ए­का­न्त­वा­द­त्या­गा­त् पु­न­र­पि स्व­व­च­न­व्या­घा­त एव । अथ मतम् — ना­स्मा­क­मे­का­न्तः ‘­क­ल्प­ना­पो­ढ­मे­व­’ इति । कि­म­र्थं­त­र्हि वि­शे­ष­ण­म् ? प­र­म­ता­पे­क्षं १५वि­शे­ष­ण­म् । प­र­म­ते हि ना­म­जा­त्या­दि­भे­दो­प­चा­र­क­ल्प­ना प्रोक्ता, त­तो­ऽ­पो­ढं न स्व­वि­क­ल्पा­दि­ति । उक्तञ्च — *­“­स­वि­त­र्क­वि­चा­रा हि पञ्च वि­ज्ञा­न­धा­त­वः९ । नि­रू­प­णा­नु­स्म­र­ण­वि­क­ल्पे­ना­वि­क­ल्प­काः ॥ ”[अ­भि­ध­º१ । ३२] इति । अ­त्रो­च्य­ते — ‘­आ­ल­म्ब­ने अर्पणा वि­त­र्कः­, त­त्रै­वा­नु­म­र्श­नं विचारः१०, तस्य ना­मा­दि­भिः प्र­क­ल्प­ना नि­रू­प­ण­म्­, पू­र्वा­नु­भू­ता­नु­सा­रे­ण वि­क­ल्प­न­म­नु­स्म­र­ण­म्­, इति । एते धर्माः क्ष­ण­मा­त्रा­व­स्था- २०ने­ष्व­क्ष­वि­ष­य­वि­ज्ञा­ने­षु११नि­र­न्व­ये­षु१२नो­प­प­द्य­न्ते यु­ग­प­दु­त्प­त्ते­र­न­व­स्था­ना­च्च । अतो ग्रा­ह्य­ग्र­ह­ण­भा­वा- भावश्च स्यात् स­व्ये­त­र­गो­वि­षा­ण­व­त् । क्र­म­वृ­त्ति­त्वे च तेषां स्वा­र्था­भा­व­प्र­स­ङ्ग­श्चे­ति । स­न्ता­ना­द्य- पेक्षया त­दु­प­प­त्ति­रि­ति चेत्; न तत्, प­री­क्षा­ऽ­क्ष­म­त्वा­त् । अतः स­र्व­स्मि­न्न­स­ति विकल्पे ‘अयं१३ वि­क­ल्पो­ऽ­स्ति अयं १४नास्ति’ इति वि­ज्ञा­न­स्य विवेको नो­प­प­द्य­ते । स­र्व­वि­क­ल्प­वि­र­हा­च्च नास्तित्व- मेवास्य स्यात् । अ­नु­स्म­र­णा­द्य­भ्यु­प­ग­मे च ए­क­स्या­ने­क­क्ष­ण­व­र्ति­नो व­स्तु­नो­ऽ­स्ति­त्वं सिद्धम् । २५अ­नु­स्म­र­णा­दि हि स्व­य­म­नु­भू­त­स्या­र्थ­स्य दृ­ष्ट­म्­, ना­न­नु­भू­त­स्य ना­न्या­नु­भू­त­स्ये­ति । तथा मा­न­स­म­पि प्रत्यक्षं नो­प­प­द्य­ते । अपि च, *­“­ष­ण्णा­म­न­न्त­रा­ती­तं विज्ञानं यद्धि त­न्म­नः­” [अ­भि­ध­º१ । १७] इति — अ­ती­त­म­स­त् कथं वि­ज्ञा­न­स्य कारणं स्यात् ? अथ पू­र्वो­त्त­र­ना­शो­त्प­त्त्यो- र्यु­ग­प­द्वृ­त्तेः का­र्य­का­र­ण­भा­वः क­ल्प्य­ते­; भि­न्न­स­न्ता­न­यो­र­पि वि­न­श्य­दु­त्प­द्य­मा­न­योः का­र्य­का­र­ण­भा­वः स्यात् । ए­क­स­न्ता­ने श­क्त्य­नु­ग­मा­भ्यु­प­ग­मे प्र­ति­ज्ञा­हा­नि­श्च स्यात् । १वस्तुनः । २ — ते तैस्त — आº, बº, दº, मुº । ३अथ ल­ब्धा­व­का­शा नै­या­यि­का­द­यः ३०प्र­त्य­व­ति­ष्ठ­न्ते । ४आत्मनः । ५अथ नै­या­यि­क­म­तं नि­रा­कृ­त्ये­दा­नीं प्र­कृ­त­म­नु­स­न्द­ध­न् बौ­द्ध­प­रि­क­ल्पि­त- प्रत्यक्षं नि­रा­क­रो­ति । ६अ­न्या­पो­हे­न युक्तः बौद्ध इत्यर्थः अ­न्या­पो­हो व्यावृत्तिः । ७ — वाशेष — मुº । नैया- यि­का­दी­ना­म् । ८“अथ कल्पना कीदृशी चेदाह — ना­म­जा­त्या­दि­यो­ज­ना । य­दृ­च्छा­श­ब्दे­षु नाम्ना वि­शि­ष्टो­ऽ­र्थ उच्यते डित्थ इति । जा­ति­श­ब्दे­षु जात्या गौ­रि­य­मि­ति । गु­ण­श­ब्दे­षु गुणेन शुक्ल इति । क्रिया- शब्देषु क्रियया पाचक इति । द्र­व्य­श­ब्दे­षु द्रव्येण वि­षा­णी­ति । ” — प्रº सº टीº पृº १२ । — सम्पाº । ९का­र­णा­नि । १०“­वि­त­र्क­वि­चा­रौ­दा­र्य­सू­क्ष्म­ते — चित्तस्य औदार्यं वि­त­र्कः­, सू­क्ष्मा­व­स्था वि­चा­रः­” — ३५अ­भि­ध­º टीº२ । ३२ । ११ — य­ज्ञा­ने­षु श्रº । अक्षश्च वि­ष­या­श्च ज्ञानानि च तेषु । १२त्रु­ट्य­द्रू­पे­षु । १३स­वि­त­र्का­दि । १४ना­म­जा­त्या­दि­भे­दो­प­चा­र­क­ल्प­ना । ५६ अ­पू­र्वा­धि­ग­म­ल­क्ष­णा­नु­प­प­त्ति­श्च सर्वस्य ज्ञानस्य प्र­मा­ण­त्वो­प­प­त्तेः । १२ । ‘­अ­पू­र्वा­धि­ग­म­ल­क्ष­णं प्र­मा­ण­म्­’ इ­त्ये­त­च्च नो­प­प­द्य­ते । कुतः ? सर्वस्य ज्ञानस्य प्र­मा­ण­त्वो­प­प­त्तेः । प्र­मी­य­ते­ऽ­ने­ने­ति प्र­मा­ण­म्­, सर्वेण च ज्ञानेन प्र­मी­य­ते । यथा अ­न्ध­का­रे­ऽ­व­स्थि­ता­नां घ­टा­दी­ना­मु­त्प­त्त्य­न­न्त­रं प्र­का­श­कः प्रदीप उ­त्त­र­का­ल­म­पि न तं व्य­प­दे­शं जहाति त­द­व­स्था­न­का­र­ण­त्वा­त्­, एवं ज्ञा­न­म­प्यु­त्प­त्त्य­न­न्त­रं घटादी- ०५ना­म­व­भा­स­कं भूत्वा प्र­मा­ण­त्व­म­नु­भू­यो­त्त­र­का­ल­म­पि न तं व्य­प­दे­शं त्यजति त­द­र्थ­त्वा­त् । अथ मतम्- क्षणे क्ष­णे­ऽ­न्य एव प्र­दी­पो­ऽ­पू­र्व­मे­व प्र­का­श­क­त्व­म­व­ल­म्ब­त इति; एवं सति ज्ञा­न­म­पि ता­दृ­गे­वे­ति क्षणे क्ष­णे­ऽ­न्य­त्वो­प­प­त्ते­र­पू­र्वा­धि­ग­म­ल­क्ष­ण­म­वि­शि­ष्ट­मि­ति१; २तत्र य­दु­क्त­म् — *­“­स्मृ­ती­च्छा­द्वे­षा­दि­व­त् पू­र्वा­धि­ग­त­वि­ष­य­त्वा­त् पुनः पु­न­र­भि­धा­नं ज्ञानं न प्र­मा­ण­म्­” इति, तद् व्या­ह­न्य­ते । स्व­सं­वि­त्ति­फ­ला­नु­प­प­त्ति­श्च अ­र्था­न्त­र­त्वा­भा­वा­त् । १३ । प्रमाणं लोके फ­ल­व­दु­प­ल­ब्ध­म् । १०अस्य च प्र­मा­ण­स्य के­न­चि­त् फलेन भ­वि­त­व्य­मि­ति । क­श्चि­दा­ह — द्व्याभासं हि ज्ञा­न­मु­त्प­द्य­ते- ३स्वाभासं वि­ष­या­भा­सं च । त­स्यो­भ­या­भा­स­स्य य­त्सं­वे­द­नं त­त्फ­ल­मि­ति­; त­न्नो­प­प­द्य­ते­; कुतः ? अ­र्था­न्त­र­त्वा­भा­वा­त् । लोके प्र­मा­णा­त् फ­ल­म­र्था­न्त­र­भू­त­मु­प­ल­भ्य­ते । तद्यथा — छे­तृ­छे­त्त­व्य­छे­द­न­स­न्नि- धाने द्वै­धी­भा­वः फ­ल­म्­, न च तथा स्व­सं­वे­द­न­म­र्था­न्त­र­भू­त­म­स्ति । त­स्मा­द­स्य फलत्वं नो­प­प­द्य­ते । स­त्य­म्­, ए­व­मे­त­त्­, अ­त­ए­व त­स्मिं­न्न­धि­ग­म­रू­पे फले स­व्या­पा­र­प्र­ती­त­ता­मु४पादाय प्र­मा­णो­प­चा­र इति;५ १५प्र­मा­णो­प­चा­रा­नु­प­प­त्तिः मु­ख्या­भा­वा­त् । १४ । सति मुख्ये लोके उ­प­चा­रो दृ­श्य­ते­, यथा सति सिंहे वि­शे­ष्ट­ति­र्य­ग्ग­ति­प­ञ्चे­न्द्रि­य­जा­ति­न­ख­दं­ष्ट्रा­स­टा­टो­प­भा­सु­र­क­पि­ल­न­य­न­ता­र­का­द्य­व­य­व­वि­शि­ष्टे अन्यत्र क्रौ­र्य­शौ­र्या­दि­गु­ण­सा­व­र्म्या­त् सिं­हो­प­चा­रः क्रियते । न च तथेह मुख्यं प्र­मा­ण­म­स्ति­, तदभा- वात् फले प्र­मा­णो­प­चा­रो न युज्यते । आ­का­र­भे­दा­द्भे­द इति चेत्; न; ए­का­न्त­वा­द­त्या­गा­त् । १५ । स्या­दे­त­त् — ग्रा­ह­क­वि­ष­या­भा­स­सं­वि­त्ति- २०श­क्ति­त्र­या­का­र­भे­दा­त् प्र­मा­ण­प्र­मे­य­फ­ल­क­ल्प­ना­भे­द इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? ए­का­न्त­वा­द­त्या­गा­त् । ‘­ए­क­म­ने­का­का­र­म्­’ इ­त्ये­त­ज्जै­ने­न्द्रं द­र्श­न­म्­, त­त्क­थ­मे­का­न्त­वा­दे युज्यते ? यदि ह्ये­व­म­भ्यु­प­ग­म्ये­त­; द्रव्ये को­ऽ­प­रि­तो­षः । ‘­रू­पा­द्य­ने­का­त्म­क­मे­कं प­र­मा­णु­द्र­व्य­म्­, ज्ञा­ना­द्य­ने­का­त्म­क­मा­त्म­द्र­व्य­म्­’ इति । अथ द्र­व्य­सि­द्धि­र्मा­भू­दि­ति ‘­आ­का­रा एव न ज्ञा­न­म्­’ इति क­ल्प्य­ते­; एवं सति कस्य ते आकारा इति ते­षा­म­प्य­भा­वः स्यात् । किञ्च, ते­षा­मा­का­रा­णां यौ­ग­प­द्ये­न वा उत्पत्तिः स्यात्, क्रमेण वा ? २५यदि यो­ग­प­द्ये­न­; हे­तु­हे­तु­म­द्भा­वो वि­रु­ध्य­ते । अथ क्र­मे­ण­; क्ष­णि­क­स्य वि­ज्ञा­न­स्या­का­रा­णां कथं क्रमः ? यदि स्यात्; *­“­अ­धि­ग­म­श्चा­त्र न ६भा­वा­न्त­र­म्­” इति व्या­ह­न्य­ते । अपि च बाह्यस्य वि­ज्ञे­य­स्या­भा­वे अ­न्त­र­ङ्गा­का­र­त्र­य­क­ल्प­ना­यां प्र­मा­ण­प्र­मा­णा­भा७स­वि­शे­षो नोप- पद्यते अ­न्त­र­ङ्गा­का­रा­भे­दा­त् । ‘­अ­स­द्व­स्तु य­त्स­दि­ति क­ल्प­य­ति तत् प्र­मा­णा­भा­स­म्­, अ­स­दे­वे­ति यत्प्रति- पद्यते त­त्प्र­मा­ण­म्­’ इत्यस्ति विशेष इति चेत्; ८प्र­मे­य­द्व­य­व्य­व­स्था­पि­त­प्र­मा­ण­द्व­य­क­ल्प­ना­व्या­घा­तः । ३०स्व­ल­क्ष­ण­वि­ष­यं हि प्र­त्य­क्ष­म् सा­मा­न्य­ल­क्ष­ण­वि­ष­य­म­नु­मा­न­म् । स्व­ल­क्ष­ण­म­सा­धा­र­णो धर्मः वि­क­ल्पा­ती­त­त्वा­त् ‘इदं तत्’ इ­त्य­व्य­प­दे­श्यः । त­द्वि­प­री­तं सा­मा­न्य­ल­क्ष­ण­मि­ति । स­र्व­स्या­स­त्त्वे किं कृ­तो­ऽ­यं विशेषः ? असत्त्वं हि न स्वतो भिद्यते । सं­ब­न्धि­भे­दा­त् स्याद्भेदः — ‘­घ­ट­स्या­स­त्त्वं पट- स्या­स­त्त्व­म्­’ इति; तेषां घ­टा­दी­नां सं­ब­न्धि­ना­म­भा­वे त­द्वि­शे­षा­भा­व इति । १अ­धि­ग­मः प्र­मा­ण­मि­त्यै­व व­क्त­व्य­म् । २तथा सति । ३स्वा­का­र­म् । तुलना — “­स्व­सं­वि­त्तिः फलं वात्र त­द्रू­पा­द­र्थ­नि­श्च­यः । ” — प्र­मा­ण­स­मु­º१ । १० । ४ — ता­मु­प­धा­य मुº, आº, बº । ५तुलना- ३५“­स­व्या­पा­र­प्र­ती­त­त्वा­त् प्रमाणं फ­ल­मे­व तत् । प्र­मा­ण­त्वो­प­चा­र­स्तु नि­र्व्या­पा­रे न विद्यते ॥ ” — प्र­मा­ण­स­मु­º १ । ९ । ६प्र­मा­णा­द्भे­दः । ७ — णाभासौ नो­प­प­द्ये­ते — आº, बº, दº, मुº । ८तुलना — “­त­स्मा­त् प्र­मे­य­द्वि­त्वे­न प्र­मा­ण­द्वि­त्व­मि­ष्य­ते । ” — प्रमाण वाº२ । ६० । ५७ स्या­न्म­त­म् — खा­त्प­ति­ता नो र­त्न­वृ­ष्टिः­, इ­ष्ट­मे­वा­प्र­त­र्कि­त­मु­प­स्थि­त­म्­, अत एव सर्वं विज्ञा- ना­भि­धा­न­म­य­था­र्थं प­रि­क­ल्पि­ता­र्थ­त्वा­त्­, नि­र्वि­क­ल्पा­र्थ­गो­च­र­मा­त्मी­य­मे­व विज्ञानं प्र­मा­ण­मि­ति । उक्तञ्च — *­“­शा­स्त्रे­षु प्र­क्रि­या­भे­दै­र­वि­द्यै­वो­प­व­र्ण्य­ते१ । ०५अ­ना­ग­म­वि­क­ल्पा हि स्वयं विद्या प्र­र्व­त­ते ॥ ”[वा­क्य­प­º२ । २३५] इति । ए­त­च्चा­नु­प­प­न्न­म्­; त­द­धि­ग­मो­पा­या­भा­वा­त् । उक्तञ्च — *­“­प्र­त्य­क्ष­बु­द्धिः क्रमते२ न यत्र त­ल्लि­ङ्ग­ग­म्यं न त­द­र्थ­लि­ङ्ग­म् । वाचो न वा त­द्वि­ष­ये­ण योगः का तद्गतिः क­ष्ट­म­शृ­ण्व­तां ते३ ॥ ”[यु­क्त्य­नु­º श्लोº २२] इति । आ­हि­तो­भ­य­प्र­का­र­स्य प्र­मा­ण­स्य आ­दि­प्र­का­र­वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह४ — १०मतिः स्मृतिः संज्ञा चि­न्ता­ऽ­भि­नि­बो­ध इ­त्य­न­र्था­न्त­र­म् ॥ १३ ॥ इ­ति­श­ब्द­स्या­ने­का­र्थ­सं­भ­वे वि­व­क्षा­व­शा­दा­द्य­र्थ­सं­प्र­त्य­यः । १ । इ­ति­श­ब्दो­ऽ­ने­का­र्थः५ सं­भ­व­ति । क्व­चि­द्धे­तौ वर्तते — ‘­ह­न्ती­ति प­ला­य­ते­, व­र्ष­ती­ति धा­व­ति­’ । क्व­चि­दे­व­मि­त्य­स्या­र्थे वर्तते — इति स्म उ­पा­घ्या­यः क­थ­य­ति ‘एवं स्म’ इति गम्यते । क्व­चि­त्प्र­का­रे वर्तते — यथा ‘­गौ­र­श्वः६ शुक्लो नीलः, चरति प्ल­व­ते­, जि­न­द­त्तो दे­व­द­त्तः­’ इति, ‘एवं प्र­का­राः­’ इत्यर्थः । क्व­चि­द्व्य­व- १५स्थायां वर्तते — यथा *­“­ज्व­लि­ति­क­सं­ता­ण्णः­”[जैनेº २ । १ । ११­२­] इति । क्व­चि­द­र्थ­वि­प­र्या­से वर्तते — यथा ‘­गौ­रि­त्य­य­मा­ह-गौरिति जा­नी­ते­’ इति । क्व­चि­त्स­मा­प्तौ वर्तते — ‘इति प्र­थ­म­मा­ह्नि- कम्’ इति ‘­द्वि­ती­य­मा­ह्नि­क­म्­’ इति । क्व­चि­च्छ­ब्द­प्रा­दु­र्भा­वे वर्तते — इति ७श्री­द­त्त­म्­, इति सि­द्ध­से­न­मि­ति । तत्रेह वि­व­क्षा­व­शा­दा­दि­श­ब्दा­र्थो वे­दि­त­व्यः । म­ति­स्मृ­ति­सं­ज्ञा­चि­न्ता­भि- नि­बो­धा­द­यः इत्यर्थः । के पुनस्ते ? ८प्र­ति­भा­बु­द्ध्यु­प­ल­ब्ध्या­द­यः९ । प्रकारे वा, एवं प्रकारः २०इति । क­थ­मे­षां श­ब्दा­ना­म­न­र्था­न्त­र­त्व­म् ? म­ति­ज्ञा­ना­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­म­नि­मि­त्ता­र्थो­प­ल­ब्धि­वि­ष­य­त्वा­द­न­र्था­न्त­र­त्वं रू­ढि­व­शा­त् । २ । एतेषां म­त्या­दी­नां शब्दानां म­ति­ज्ञा­ना­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­म­नि­मि­त्ता­या­म­र्थो­प­ल­ब्धौ वृ­त्ते­र­न­र्था­न्त­र­त्वं वेदित- १ — द्यैव प्रव — ताº । २व­र्त­ते­, ‘­वृ­त्ति­स­र्य­ता­य­ने व्रतेः’ (जैनेº१ । १ । ३४) इति वृत्त्यर्थे तङ्, वृत्ति- रा­त्म­या­प­न­म­ति­प्र­ब­न्धो वा, तत्र आत्मानं या­प­य­ति न प्र­ति­ह­न्य­ते वेत्यर्थः । नञा सह अत्र प्र­ति­ह­न्य­ते न वर्तत इति यावत् । ३ — म­शृ­ण्व­त­स्ते आº, दº, बº, मुº, ताº । तव मतम् । “यत्र सं­वि­द­द्वै­ते तत्त्वे प्रत्यक्ष- २५बुद्धिर्न क्रमते न प्र­व­र्त­ते क­स्य­चि­त्त­था नि­श्च­या­नु­त्प­त्तेः । त­ल्लि­ङ्ग­ग­म्यं स्यात् स्व­र्ग­प्रा­प­ण­श­क्त्या­दि­व­त् । न च त­त्रा­र्थ­रू­पं लिङ्गं स­म्भ­व­ति त­त्स्व­भा­व­लि­ङ्ग­स्य तद्वत् प्र­त्य­क्ष­बु­ध्द्य­ति­क्रा­न्त­त्वा­त्­, लि­ङ्गा­न्त­र­ग­म्य­त्वे­ऽ­न­व­स्था­नु- षङ्गात् । त­त्का­र्य­लि­ङ्ग­स्य वा­ऽ­स­भ्भ­वा­त्­, सभ्भवे वा द्वै­त­प्र­स­ङ्गा­त् । न च वाचः प­रा­र्था­नु­मा­न­रू­पा­या­स्त­द्वि­ष­ये­ण सं­वि­द­द्वै­त­रू­पे­ण योगः, प­र­म्प­र­या­ऽ­पि स­म्ब­न्धा­यो­गा­त् । ततः का तस्य तत्त्वस्य गतिः ? न काचित् प्रत्यक्षा लैङ्गिकी शाब्दी वा प्र­ति­प­त्ति­र­स्ती­ति कष्टं दर्शनं ते तव शा­स­न­म­शृ­ण्व­तां ता­था­ग­ता­ना­मि­ति ग्राह्यम् । ” — यु­क्त्य­नु­º टीº पृº ४६ । ४उक्तञ्च — म­त्या­दि­ष्वि­व बोधेषु स्मृ­त्या­दी­ना­म­सं­ग्र­हः । इ­त्या­श­ङ्क्या­ह म­त्या­दि­सू­त्रं म­त्या­त्म­सं­वि­दे । ३०इति । ५हे­ता­वे­वं­प्र­का­रा­दौ व्य­व­च्छे­दे वि­प­र्य­ये । प्रा­दु­र्भा­वे समाप्तौ च इति शब्दः प्र­की­र्ति­तः ॥ इति ध­न­ञ्ज­य­सू­रिः । ६जा­ति­गु­ण­क्रि­या­द्र­व्य । इ­ति­श­ब्दः प्रत्येकं प­रि­स­मा­प्य­ते गौ­रि­ती­ति । ७श­ब्द­प्र­थे­त्या- दि­सू­त्रे­ण अ­व्य­यी­भा­व­स­मा­सः । श­ब्द­प्रा­दु­र्भा­वः प्र­क­ष­ण ख्यातिः । श्री­द­त्ता­दि­श­ब्दो लोके सुष्ठु प्रथते इत्यर्थः । ८तथा चोक्तम् — इ­ति­श­ब्दा­त् प्र­का­रा­र्था­त् बु­द्धि­र्मे­धा च गृह्यते । प्रज्ञा च प्रतिभा भानं संभवो- पमिती तथा ॥ ९प्र­त्ये­क­मि­ति शब्दस्य ततः स­ङ्ग­ति­रि­ष्य­ते । स­मा­प्ता­वि­ति श­ब्दो­ऽ­यं सू­त्रे­स्मि­न्न ३५वि­रु­ध्य­ते ॥ म­ति­रि­ति स्मृ­ति­रि­ति संज्ञेति चिन्तेति अ­भि­नि­बो­ध इति प्र­का­रो­ऽ­न­र्था­न्त­र­मे­व­, म­ति­ज्ञा­न­मे­क- मिति वि­ज्ञे­य­म्­, म­त्या­दि­भे­दं म­ति­ज्ञा­न­मि­ति प­रि­स­मा­प्त­म् । ५८ व्यम् । कथं पुनः ‘­म­न­नं मन्यत इति वा मतिः’ इ­त्ये­व­मा­द्य­र्थ­वि­ष­या­णा­मे­षा­म­न­र्था­न्त­र­त्व­म् इति ? अत आह — रू­ढि­व­शा­दि­ति । यथा ग­च्छ­ती­ति गौ­रि­त्य­ङ्गी­कृ­त­म­पि गमनं न श­ब्द­वृ­त्ति­नि­य­म- कारणं रू­ढि­व­शा­त् क्व­चि­दे­व व­र्त­ते­, तथा म­त्या­द­यः शब्दा व्यु­त्प­त्ति­क­र्म­णि स­त्य­प्य­र्था­श्र­ये­ण भेदे क्व­चि­दे­व वर्तन्त इ­त्य­न­र्था­न्त­र­त्व­म­व­सी­य­ते । ०५श­ब्द­भे­दा­द­र्थ­भे­दो ग­वा­श्वा­दि­व­दि­ति चेत्; न; अतः सं­श­या­त् । ३ । स्या­दे­त­त् — म­त्या­दी­नां शब्दानां प­र­स्प­र­तो­ऽ­र्था­न्त­र­त्व­म­स्ति । कुतः ? श­ब्द­भे­दा­त्­, ग­वा­श्वा­दि­व­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म्­; अतः सं­श­या­त् । यत एव म­त्या­दी­नां श­ब्द­भे­दा­द­न्य­त्व­मा­ह भ­वा­न्­, अत एव संशयः । कथम् ? इ­न्द्रा­दि­व­त् । यथा इ­न्द्र­श­क्र­पु­र­न्द­रा­दि­श­ब्द­भे­दे­ऽ­पि ना­र्थ­भे­दः तथा मत्यादि- श­ब्द­भे­दे­ऽ­प्य­र्था­भे­द इति । न हि यत एव सं­श­य­स्त­त एव १निर्णयः । किञ्च, १०श­ब्दा­भे­दे­ऽ­प्य­र्थै­क­त्व­प्र­स­ङ्गा­त् । ४ । यस्य श­ब्द­भे­दो­ऽ­र्थ­भे­दे हे­तु­रि­ति म­त­म्­, तस्य वागादि- २न­वा­र्थे­षु गो­श­ब्दा­भे­द­द­र्श­ना­द् वा­गा­द्य­र्था­ना­मे­क­त्व­म­स्तु । अथ नै­त­दि­ष्ट­म्­; न तर्हि श­ब्द­भे­दो­ऽ­न्य- त्वस्य हेतुः । किञ्च, आ­दे­श­व­च­ना­त् । ५ । यथा इ­न्द्रा­दी­ना­मे­क­द्र­व्य­प­र्या­या­दे­शा­त् स्या­दे­क­त्वं प्र­ति­नि­य­त­प­र्या­या­र्था- देशाच्च स्या­द­न्य­त्व­म् — इ­न्द­ना­दि­न्द्रः­, श­क­ना­च्छ­क्रः­, पू­र्दा­र­णा­त्पु­र­न्द­र इति । तथा म­त्या­दी­ना­मे­क- १५द्र­व्य­प­र्या­या­दे­शा­त् स्या­दे­क­त्व­म्­, प्र­ति­नि­य­ता­र्थ­प­र्या­या­दे­शा­च्च स्या­न्ना­ना­त्व­म् — ‘­म­न­नं मतिः स्मरणं स्मृतिः सज्ञानं संज्ञा चिन्तनं चिन्ता आ­भि­मु­ख्ये­न नियतं बो­ध­न­म­भि­नि­बो­धः­’३ इति । प­र्या­य­श­ब्दो लक्षणं नेति चेत्; न; त­तो­ऽ­न­न्य­त्वा­त् । ६ । स्या­न्म­त­म् — म­त्या­द­य ४अ­भि­नि­बो­ध- प­र्या­य­श­ब्दा ना­भि­नि­बो­ध­स्य ल­क्ष­ण­म् । कथम् ? म­नु­ष्या­दि­व­त् । यथा म­नु­ष्य­म­र्त्य­म­नु­ज- मा­न­वा­द­यः प­र्या­य­श­ब्दाः म­नु­ष्य­स्य लक्षणं न भ­व­न्ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­तो­ऽ­न­न्य­त्वा­त् । २०इह प­र्या­यि­णो­ऽ­न­न्यः प­र्या­य­श­ब्दः­, स ल­क्ष­ण­म् । कथम् ? औ­ष्ण्या­ग्नि­व­त् । यथा प­र्या­य­श­ब्दः औ­ष्ण्य­म­ग्नेः प­र्या­यि­णो­ऽ­न­न्य­त्वा­द­ग्ने­र्ल­क्ष­णं भवति तथा प­र्या­य­श­ब्दा म­त्या­द­य आं­भि­नि­बो­धि­क- ज्ञा­न­प­र्या­यि­णो­ऽ­न­न्य­त्वे­न अ­भि­नि­बो­ध­स्य ल­क्ष­ण­म् । अ­थ­वा­, त­तो­ऽ­न­न्य­त्वा­त् । यथा मनुष्य- म­र्त्य­म­नु­ज­मा­न­वा­द­य अ­सा­धा­र­ण­त्वा­द­न्य­घ­टा­दि­द्र­व्या­सं­भ­वि­नो५ म­नु­ष्या­द­न­न्य­त्वा­त्त­स्य ल­क्ष­ण­म्­, अन्यथा हि म­नु­ष्या­दि­प­र्या­या­ल­क्ष­ण­त्वा­त् म­नु­ष्या­भा­वो भ­वे­त्­, यतो न म­नु­ष्या­दि­ल­क्ष­ण­व्य­ति- २५रे­के­णा­स्या­न्य­ल्ल­क्ष­ण­म­स्ती­ति । न चाभाव इष्टः, अतः प­र्या­य­श­ब्दो ल­क्ष­ण­म् । तथा मति- स्मृ­त्या­द­यो­ऽ­सा­धा­र­ण­त्वा­द् अ­न्य­ज्ञा­ना­सं­भ­वि­नो­ऽ­भि­नि­बो­धा­द­न­न्य­त्वा­त्त­स्य ल­क्ष­ण­म् । इतश्च प­र्या­य­श­ब्दो ल­क्ष­ण­म् । कस्मात् ? गत्वा प्र­त्या­ग­त­ल­क्ष­ण­ग्र­ह­णा­त् । ७ । कथम् ? अ­ग्न्यु­ष्ण­व­त् । यथा अ­ग्नि­रि­ति गत्वा ज्ञात्वा बु­द्धि­रु­ष्ण­प­र्या­य­श­ब्दं गच्छति । कथं गच्छति ? को­ऽ­य­म­ग्निः ? य उष्ण इति । उष्ण ३०इति च गत्वा बुद्धिः प्र­त्या­ग­च्छ­ति । को­ऽ­य­मु­ष्णः ? यो­ऽ­ग्नि­रि­ति । तथा म­ति­रि­ति गत्वा बुद्धिः स्मृतिं गच्छति । का मतिः ? या स्मृ­ति­रि­ति । ततः स्मृ­ति­रि­ति गत्वा बुद्धिः प्र­त्या­ग­च्छ­ति । का स्मृतिः ? या म­ति­रि­ति । ए­व­मु­त्त­रे­ष्व­पि । तस्माद् गत्वा प्र­त्या­ग­त- ल­क्ष­ण­ग्र­ह­णा­त् पश्यामः ‘­प­र्या­य­श­ब्दो ल­क्ष­ण­म्­’ इति । किञ्च, १निश्चयः आº, बº, मुº । २गौः स्वर्गे वृषभे रश्मौ वज्रे च­न्द्र­म­सि स्मृतः । अर्जुने ने­त्र­दि­ग्बा­णे भू­वा­ग्वा­रि­षु गौर्मता ॥ इति वि­श्व­प्र­का­शि­का । ३ — बोधनः ताº, श्रº । ४म­ति­ज्ञा­न- ३५मित्यर्थः । ‘­अ­भि­मु­ख­नि­य­मि­त­बो­ध­न­मा­भि­नि­बो­ध­न­म­नि­न्द्रि­ये­न्द्रि­य­ज­म्­’ इ­त्यु­क्त­त्वा­त् — ताº टिº । ५ — सं­बं­धि­नो आº, बº, मुº । ५९ प­र्या­य­द्वै­वि­ध्या­द­ग्नि­व­त् । ८ । यथा अ­ग्ने­रा­त्म­भू­त उ­ष्ण­प­र्या­यो लक्षणं न धूमः, तस्य बा­ह्ये­न्ध­न­नि­मि­त्त­त्वे का­दा­चि­त्क­त्वा­त्­, तथा आ­भ्य­न्त­रो म­त्या­दि­प­र्या­य आ­त्म­भू­त­त्वा­ल्ल- क्षणं ना­ऽ­ना­त्म­भू­तो बाह्यो म­त्या­दि­श­ब्दः पुद्गलः त­त्प्र­त्या­य­न­स­म­र्थः­, तस्य बा­ह्य­क­र­ण­प्र­यो­ग- नि­मि­त्त­त्वा­त् । ०५इति क­र­ण­स्य वा­ऽ­भि­धे­या­र्थ­त्वा­त् । ९ । अथवा इ­ति­क­र­णो­ऽ­य­म् अ­भि­धे­या­र्थः प्र­यु­ज्य­ते । मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ता अ­भि­नि­बो­ध इति यो­ऽ­र्थो­ऽ­भि­धी­य­ते त­न्म­ति­ज्ञा­न­मि­ति । ततो लक्षण- त्व­मु­प­प­द्य­ते । श्रु­ता­दी­ना­मे­तै­र­न­भि­धा­ना­त् । १० । न ह्ये­तै­र्म­त्या­दि­भिः श्रु­ता­दी­न्य­भि­धी­य­न्ते । व­क्ष्य­मा­ण­ल­क्ष­ण­स­द्भा­वा­च्च । ११ । श्रु­ता­दी­नां हि लक्षणं वक्ष्यते । ततः तेषां मत्य- १०प्रसङ्गः । १य­द्ये­वं­ल­क्ष­णं म­ति­ज्ञा­न­म­व­ध्रि­य­ते अ­था­स्या­त्म­ला­भे कि­न्नि­मि­त्त­मि­ति ? अत आह — त­दि­न्द्रि­या­नि­न्द्रि­य­नि­मि­त्त­म् ॥ १४ ॥ अ­थ­वा­, आ­त्म­प्र­सा­दा­वि­शे­षा­त् स­र्व­ज्ञा­ना­ना­मे­क­त्व­प्र­स­ङ्गे नि­मि­त्त­भे­दा­न्ना­ना­त्वं प्रतिपा- द­यि­ष­न्२ ब्रवीति — सत्यपि अ­मु­ष्मि­न्न­वि­शे­षे पृ­थ­क्त्व­मे­षा­म­वे­मः । कुतः ? य­स्मा­त्त­दि­न्द्रि­या- १५नि­न्द्रि­य­नि­मि­त्त­मि­ति । कि­मि­द­मि­न्द्रि­यं नाम ? इ­न्द्र­स्या­त्म­नो­ऽ­र्थो­प­ल­ब्धि­लि­ङ्ग­मि­न्द्रि­य­म् । १ । इन्द्र आत्मा, तस्य क­र्म­म­ली­म­स­स्य स्व­य­म­र्था­न् ग्र­ही­तु­म­स­म­र्थ­स्या­ऽ­र्थो­प­ल­म्भ­ने यल्लिङ्गं त­दि­न्द्रि­य­मि­त्यु­च्य­ते । अथ कि­मि­द­म­नि­न्द्रि­य­म् ? अ­नि­न्द्रि­यं म­नो­ऽ­नु­द­रा­व­त् । २ । म­नो­ऽ­न्तः­क­र­ण­म­नि­न्द्रि­य­मि­त्यु­च्य­ते । क­थ­मि­न्द्रि­य- २०प्र­ति­षे­धे­न मन उच्यते ? यथा ‘­अ­य­म­ब्रा­ह्म­णः­’ इत्युक्ते ब्रा­ह्म­ण­त्व­र­हि­ते क­स्मिं­श्चि­त् सं­प्र­त्य­यो भ­व­ति­, तथा इ­न्द्र­लि­ङ्ग­वि­र­हि­ते अ­न्य­स्मि­न् अ­नि­न्द्रि­य­मि­ति सं­प्र­त्य­यः स्यात्, न तु इ­न्द्र­लि­ङ्ग एव म­न­सि­; नैष दोषः; ई­ष­त्प्र­ति­षे­धा­त् । कथम् ? अ­नु­द­रा­व­त् । यथा ‘­अ­नु­द­रा कन्या’ इति नास्या उदरं न वि­द्य­ते­, किन्तु ग­र्भ­भा­रो­द्व­ह­न­स­म­र्थो­द­रा­भा­वा­द­नु­द­रा­, तथा अ­नि­न्द्रि­य­मि­ति ना­स्ये­न्द्रि­य­त्वा­भा­वः­, किन्तु च­क्षु­रा­दि­व­त् प्र­ति­नि­य­त­दे­श­वि­ष­या­व­स्था­ना­भा­वा­त् अ­नि­न्द्रि­यं मन २५इ­त्यु­च्य­ते । अ­न्त­र­ङ्गं त­त्क­र­ण­म्­, इ­न्द्रि­या­न­पे­क्ष­त्वा­त् । ३ । ना­स्ये­न्द्रि­ये­ष्व­पे­क्षा­स्ती­ति इ­न्द्रि­या­न- पेक्षम् । न ह्यस्य गु­ण­दो­ष­वि­चा­र­स्व­वि­ष­य­प्र­वृ­त्तौ इ­न्द्रि­या­पे­क्षा­स्ति त­तो­ऽ­न्त­र­ङ्गं त­त्क­र­ण- मिति वे­दि­त­व्य­म् । त­दु­भ­य­म­व­ष्ट­भ्य य­दु­त्प­द्य­ते त­न्म­ति­ज्ञा­न­मि­ति । त­दि­त्य­ग्र­ह­ण­म्­, अ­न­न्त­र­त्वा­दि­ति चेत्; न; उ­त्त­रा­र्थ­त्वा­त् । ४ । स्या­दे­त­त् — म­ति­ज्ञा­न­स्या- ३०न­न्त­र­त्वा­द­ने­ना­भि­सं­ब­न्धो भ­व­ती­ति त­दि­त्ये­त­द्ग्र­ह­ण­म­न­र्थ­क­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­त्त­रा­र्थ- त्वात् । उ­त्त­रा­र्थं ३हि तत् । इ­त­र­था हि अ­व­ग्र­हे­हा­वा­य­धा­र­णा म­ति­ज्ञा­न­भे­दा इति विज्ञातु- मशक्याः । त­द्ग्र­ह­णे पुनः क्रि­य­मा­णे त­न्म­ति­ज्ञा­न­म­व­ग्र­हा­द­य इति संबन्धः सुगमो भवति । य­दे­त­स्मि­न्नि­मि­त्त­द्व­य­स­न्नि­धा­ने स­त्या­त्म­ला­भं प्र­त्या­गू­र्ण­म­नि­र्व­र्णि­त­भे­द­मि­ति तद्भेद- प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह — १यदैवं ताº । २ — यिष्यन् आº, बº, मुº । ३ह्येतत् आº, बº, दº, मुº, ताº । ६० अ­व­ग्र­हे­हा­वा­य­धा­र­णाः ॥ १५ ॥ वि­ष­य­वि­ष­यि­स­न्नि­पा­त­स­म­न­न्त­र­मा­द्यं१ ग्र­ह­ण­म­व­ग्र­हः । १ । वि­ष­य­वि­ष­यि­स­न्नि­पा­ते दर्शनं भ­व­ति­, त­द­न­न्त­र­मं­र्थ­स्य ग्र­ह­ण­म­व­ग्र­हः । ०५अ­व­गृ­ही­ते­ऽ­र्थे त­द्वि­शे­षा­का­ङ्क्ष­ण­मी­हा । २ । यथा ‘­पु­रु­षः­’ इ­त्य­व­गृ­ही­ते तस्य भा­षा­व­यो- रू­पा­दि­वि­शे­षै­रा­का­ङ्क्ष­ण­मी­हा । वि­शे­ष­नि­र्ज्ञा­ना­द्या­था­त्म्या­व­ग­म­न­म­वा­यः । ३ । भा­षा­दि­वि­शे­ष­नि­र्ज्ञा­ना­त्त­स्य या­था­त्म्ये­ना- व­ग­म­न­म­वा­यः । ‘­दा­क्षि­णा­त्यो­ऽ­य­म्­, युवा, गौरः’ इति वा । २नि­र्णी­ता­र्था­ऽ­वि­स्मृ­ति­र्धा­र­णा । ४ । भा­षा­व­यो­रू­पा­दि­वि­शे­षै­र्या­था­त्म्ये­न नि­र्णी­त­स्य पु­रु­ष­स्यो- १०त्त­र­का­ल­म्३ ‘स ए­वा­य­म्­’ इ­त्य­वि­स्म­र­णं यतो भवति सा धारणा । त एते म­ति­ज्ञा­न­भे­दाः । अत्राह — इ­द­मा­नु­पू­र्व्यं किं कृ­त­मे­षा­म् ? उच्यते — अ­व­ग्र­हा­दी­ना­मा­नु­पू­र्व्य­मु­त्प­त्ति४क्र­मा­पे­क्ष­म् । ५ । अ­व­ग्र­ह­पू­र्व­क­त्वा­त् इ­त­रे­षा­म् आ­दा­व­व­ग्र­हः क्रियते । ५त­थे­त­रे­ष्व­पि योज्यम् । अत्राह — अ­व­ग्र­हे­ह­यो­र­प्रा­मा­ण्यं त­त्स­द्भा­वे­ऽ­पि सं­श­य­द­र्श­ना­च्च­क्षु­र्व­त् । ६ । यथा चक्षुषि न नि­र्ण­यः­, १५सत्येव तस्मिन् ‘­कि­म­यं स्था­णु­रा­हो­स्वि­त् पु­रु­षः­’ इति सं­श­य­द­र्श­ना­त्­, तथा अ­व­ग्र­हे­ऽ­पि सति न निर्णय ई­हा­द­र्श­ना­त्­, ईहायां च न नि­र्ण­यः­, यतो नि­र्ण­या­र्थ­मी­हा न­त्वी­है­व निर्णयः । यश्च निर्णयो न भवति स सं­श­य­जा­ती­य इ­त्य­प्रा­मा­ण्य­म­न­यो­रि­ति । अ­व­ग्र­ह­व­च­ना­दि­ति चेत्; न; सं­श­या­न­ति­वृ­त्ते­रा­लो­च­न­व­त् । ७ । स्या­दे­त­त् — ना­व­ग्र­हः संशयः । कुतः ? ६ अ­व­ग्र­ह­व­च­ना­त् । यत उक्तः ‘­पु­रु­षो­ऽ­य­म्­’ इति अ­व­ग्र­हः­, ‘तस्य भा­षा­व­यो­रू­पा­दि­वि­शे­षा- २०का­ङ्क्ष­ण­मी­हा­’ इति । सं­श­य­स्तु अ­प्र­ति­प­त्ति­रे­वे­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? सं­श­या­न­ति­वृ­त्तेः । कथम् ? आ­लो­च­न­व­त् । यथा ऊ­र्ध्वा­र्था­लो­च­ने ‘­कि­म­य­मू­र्ध्वो­ऽ­र्थः स्थाणुः, उत पु­रु­षः­’ इति संश- या­न­ति­वृ­त्तिः तथा ‘­ऊ­र्ध्वो­ऽ­य­म­र्थः­’ इ­त्य­व­ग्र­हे ई­हा­द्य­पे­क्ष­त्वा­त् सं­श­या­न­ति­वृ­त्तिः । उच्यते — ल­क्ष­ण­भे­दा­द­न्य­त्व­म­ग्नि­ज­ल­व­त् । ८ । यथा अ­ग्नि­ज­ल­योः द­ह­न­प्र­का­श­ना­दि — द्र­व­ता­स्ने­ह­ना­दि- प्र­ति­नि­य­त­ल­क्ष­ण­भे­दा­त् अन्यत्वं तथा अ­व­ग्र­ह­सं­श­य­यो­र्ल­क्ष­ण­भे­दा­द­न्य­त्व­म् । कोऽसौ ल­क्ष­ण­भे­दः ? २५उच्यते — अ­ने­का­र्था­ऽ­नि­श्चि­ता­ऽ­प­र्यु­दा­सा­त्म­कः संशयः त­द्वि­प­री­तो­ऽ­व­ग्र­हः । ९ । स्था­णु­पु­रु­षा­द्य­ने­का­र्था- ल­म्ब­न­स­न्नि­धा­ना­द­ने­का­र्था­त्म­कः सं­श­यः­, ए­क­पु­रु­षा­द्य­न्य­त­मा­त्म­को­ऽ­व­ग्र­हः । स्था­णु­पु­रु­षा­ने­क­ध­र्मा- नि­श्चि­ता­त्म­कः सं­श­यः­, यतो न स्था­णु­ध­र्मा­न् पु­रु­ष­ध­र्मां­श्च नि­श्चि­नो­ति­, अ­व­ग्र­ह­स्तु पु­रु­षा­द्य­न्य­त- मै­क­ध­र्म­नि­श्च­या­त्म­कः । स्था­णु­पु­रु­षा­ने­क­ध­र्मा­ऽ­प­र्यु­दा­सा­त्म­कः सं­श­यः­, यतो न प्र­ति­नि­य­ता­न् ३०स्था­णु­पु­रु­ष­ध­र्मा­न् प­र्यु­द­स्य­ति सं­श­यः­, अ­व­ग्र­हः पुनः प­र्यु­दा­सा­त्म­कः­, स ह्यन्यान् ७ध्रु­वा­दी­न् प­र्या­या­न् प­र्यु­द­स्य ‘­पु­रु­षः­’ इ­त्ये­क­प­र्या­या­ल­म्ब­नः । सं­श­य­तु­ल्य­त्व­म­प­र्यु­दा­सा­दि­ति चेत्; न; निर्णय८वि­रो­धा­त् सं­श­य­स्य । १० । स्या­दे­त­त् — संशय- तु­ल्यो­ऽ­व­ग्र­हः । कुतः ? अ­प­र्यु­दा­सा­त् । यथा संशयः स्था­णु­पु­रु­ष­वि­शे­षा­प­र्यु­दा­सा­त्म­कः तथा अ­व­ग्र­हो­ऽ­पि ‘­पु­रु­षः­’ इति भा­षा­व­यो­रू­पा­द्य­प­र्यु­दा­सा­त्म­कः । अ­त­श्चै­त­दे­वं य­दु­त्त­र­का­लं ३५त­द्वि­शे­षा­र्थ­मी­हा­मा­र­भ­त इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? नि­र्ण­य­वि­रो­धा­त् सं­श­य­स्य । संशयो हि नि­र्ण­य­वि­रो­धी न­त्व­व­ग्र­हः नि­र्ण­य­द­र्श­ना­त् । १ — माद्यग्र — आº, बº, मुº । २नि­र्ज्ञा­ता­र्था — मुº । ३ — काले भाº २ । ४ — त्ति­क्रि­या­पे- मुº । ५त­थो­त्त­रे — मुº । ६प्र­ति­प­त्ति । ७ — न् भा­वा­दी­न् मुº । — न् भ­वा­दी­न् आº, बº, दº, ताº, भाº २ । स्था­णु­र­स्त्री ध्रुवः शङ्कुः । स्था­ण्वा­दी­नि­त्य­र्थः । ८ — यनिरो — मुº । ६१ ईहायां त­त्प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; अ­र्था­दा­ना­त् । ११ । स्या­दे­त­त् — यदि नि­र्ण­या­वि­रो­ध्य­व­ग्र­ह इति न सं­श­यः­, ननु ईहाया नि­र्ण­य­वि­रो­धि­नी­त्वा­त् सं­श­य­त्व­प्र­स­ङ्ग इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­र्था­दा­ना­त् । अ­व­गृ­ह्या­र्थं त­द्वि­शे­षो­प­ल­ब्ध्य­र्थ­म­र्था­दा­न­मी­हा । संशयः पु­न­र्ना­र्थ­वि­शे­षा­ल­म्ब­नः । सं­श­य­पू­र्व­क­त्वा­च्च । १२ । संशयो हि पू­र्व­मु­प­जा­य­ते ईहायाः । कथम् ? इह पु­रु­ष­म­व­गृ­ह्य ०५‘­कि­म­यं दा­क्षि­णा­त्य उत औ­दी­च्यः­’ इ­त्ये­व­मा­द्य­प्र­ति­प­त्तौ सं­श­यः­, ए­वं­सं­श­यि­त­स्यो­त्त­र­का­लं वि­शे­षो­प­लि­प्सां प्रति य­त­न­मी­हे­ति सं­श­या­द­र्था­न्त­र­त्व­म् । अत एव सं­श­या­व­च­न­म् अ­र्थ­गृ­ही­तेः । १३ । अत एव सूत्रे संशयो नोक्तः । कुतः ? अर्थ- गृहीतेः । सति१ हि संशये ईहायाः प्र­वृ­त्ति­र्ना­ऽ­स­ती­ति । आह — कि­म­य­म् अपाय उत अवाय इति ? उ­भ­य­था न दोषः । अ­न्य­त­र­व­च­ने­ऽ­न्य­त­र- १०स्या­र्थ­गृ­ही­त­त्वा­त् । यदा ‘न दा­क्षि­णा­त्यो­ऽ­य­म्­’ इ­त्य­पा­यं त्यागं करोति तदा ‘­औ­दी­च्यः­’ इत्य- वा­यो­ऽ­धि­ग­मो­ऽ­र्थ­गृ­ही­तः । यदा च ‘­औ­दी­च्यः­’ इ­त्य­वा­यं करोति तदा ‘न दा­क्षि­णा­त्यो­ऽ­य­म्­’ इत्य- पा­यो­ऽ­र्थ­गृ­ही­तः । क­श्चि­दा­ह — यदुक्तं भवता वि­ष­य­वि­ष­यि­स­न्नि­पा­ते दर्शनं भ­व­ति­, त­द­न­न्त­र­म­व­ग्र­ह इति; त­द­यु­क्त­म्­; अ­वै­ल­क्ष­ण्या­त् । न ह्य­व­ग्र­हा­द्वि­ल­क्ष­णं द­र्श­न­म­स्ती­ति । अ­त्रो­च्य­ते — न; वै­ल­क्ष­ण्या­त् । १५कथम् ? इह चक्षुषा च­क्षु­र्द­र्श­ना२व­र­ण­वी­र्या­न्त­रा­य­क्ष­यो­प­श­मा­ङ्गो­पा­ङ्ग­ना­मा­व­ष्ट­म्भा­द् अ­वि­भा­वि- त­वि­शे­ष­सा­म­र्थ्ये­न ‘­कि­ञ्चि­दे­त­द्व­स्तु­’ इ­त्या­लो­क­न­म­ना­का­रं द­र्श­न­मि­त्यु­च्य­ते बा­ल­व­त् । यथा जात- मात्रस्य बालस्य प्रा­थ­मि­क उ­न्मे­षो­ऽ­सौ अ­वि­भा­वि­त­रू­प­द्र­व्य­वि­शे­षा­लो­च­ना­द्द­र्श­नं वि­व­क्षि­तं तथा स­र्वे­षा­म् । ततो ३द्वि­त्रा­दि­स­म­य­भा­वि­षू­न्मे­षे­षु च­क्षु­र­व­ग्र­ह­म­ति­ज्ञा­ना­व­र­ण­वी­र्या न्त­रा­य­क्ष­या­पे­श­मा­ङ्गो- पा­ङ्ग­ना­मा­व­ष्ट­म्भा­द् ‘­रू­प­मि­द­म्­’ इति वि­भा­वि­त­वि­शे­षो­ऽ­व­ग्र­हः । यत् प्र­थ­म­स­म­यो­न्मे­षि­त­स्य २०बालस्य दर्शनं तद् यदि अ­व­ग्र­ह­जा­ती­य­त्वा­त् ज्ञा­न­मि­ष्ट­म्­; त­न्मि­थ्या­ज्ञा­नं वा स्यात्, स­म्य­ग्ज्ञा­नं वा ? मि­थ्या­ज्ञा­न­त्वे­ऽ­पि सं­श­य­वि४प­र्य­या­न­ध्य­व­सा­या­त्म­कं [वा] स्यात् ? तत्र न तावत् सं­श­य­वि- प­र्य­या­त्म­कं५ वा­ऽ­चे­ष्टि­; तस्य६७स­म्य­ग्ज्ञा­न­पू­र्व­क­त्वा­त् । प्रा­थ­मि­क­त्वा­च्च त­न्ना­स्ती­ति । न वा­ऽ­न­ध्य­व­सा­य­रू­प­म्­; जा­त्य­न्ध­व­धि­र­रू­प­श­ब्द­व­त् व­स्तु­मा­त्र­प्र­ति­प­त्तेः । न स­म्य­ग्ज्ञा­न­म्­; अ­र्था­का­रा­व­ल­म्ब­ना­भा­वा­त् । किञ्च, २५का­र­ण­ना­ना­त्वा­त् का­र्य­ना­ना­त्व­सि­द्धेः । यथा मृ­त्त­न्तु­का­र­ण­भे­दा­त् घ­ट­प­ट­का­र्य­भे­दः तथा दर्श- न­ज्ञा­ना­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­म­का­र­ण­भे­दा­त् त­त्का­र्य­द­र्श­न­ज्ञा­न­भे­द इति । अस्ति प्राक् अ­व­ग्र­हा­द्द­र्श­न­म् । ततः शु­क्ल­कृ­ष्णा­दि­रू­प­वि­ज्ञा­न­सा­म­र्थ्यो­पे­त­स्या­त्म­नः ‘किं शु­क्ल­मु­त कृ­ष्ण­म्­’ इ­त्या­दि­वि­शे­षा­प्र­ति­प­त्तेः संशयः । ततः शु­क्ल­वि­शे­षा­का­ङ्क्ष­णं प्र­ती­ह­न­मी­हा । ततः ‘­शु­क्ल­मे­वे­दं न कृ­ष्ण­म्­’ इ­त्य­वा­य­न­म­वा­यः । ८अ­वे­त­स्या­र्थ­स्या­वि­स्म­र­णं धारणा । एवं श्रो­त्रा­दि­षु म­न­स्य­पि योज्यम् । त­दा­व­र­ण­क­र्म­क्ष­यो­प- ३०श­म­वि­क­ल्पा­त् प्र­त्ये­क­म­व­ग्र­हा­दि­ज्ञा­ना­व­र­ण­भे­द इष्यते । कथम् ? ज्ञा­ना­व­र­ण­मू­ल­प्र­कृ­तेः पञ्चो- त्त­र­प्र­कृ­त­यः­, ता­सा­म­प्यु­त्त­रो­त्त­राः प्र­कृ­ति­वि­शे­षाः सन्ति । *­“­ज्ञा­ना­व­र­ण­स्यो­त्त­रो­त्त­र­प्र­कृ­त­यः ९अ­सं­ख्ये­या लोकाः” इति व­च­ना­त् । १सति संशये ईहायाः प्र­वृ­त्ति­र्ना­स्ती­ति दº, मुº । असति सं — आº, बº । २ — व­र­णी­य­वी — आº, बº, मुº । ३सु­ज्वे­त्या­दि­ना समासः । ४ — प­र्या­सा­न­ध्य — ताº । ५वा­चे­ष्टि­त­स्य मुº, आº, बº, दº । बा­ले­ऽ­स्ति तस्य मुº । लुङ् चे­ष्टि­त­म् — ताº टिº । न तावत् सं­श­य­वि­प­र्य­या­त्म­कं वा बालेन ३५अचेष्टि चे­ष्टि­त­मि­त्य­र्थः । ६सं­श­य­वि­प­र्य­या­त्म­क­स्य । ७स­मी­ची­न । ८नि­श्चि­त­स्य । ९नाना- जी­वा­पे­क्ष­या । अ­सं­ख्ये­य­लो­काः मुº । ६२ आह — ई­हा­दी­ना­म­म­ति­ज्ञा­न­प्र­स­ङ्गः । कुतः ? प­र­स्प­र­का­र्य­त्वा­त् । अ­व­ग्र­हः का­र­ण­म् ईहा का­र्य­म्­, ईहा का­र­ण­म् अवायः का­र्य­म्­, अवायः कारणं धारणा कार्यम् । न चे­हा­दी­ना­म् इन्द्रि- या­नि­न्द्रि­य­नि­मि­त्त­त्व­म­स्ती­ति­; नैष दोषः; ई­हा­दी­ना­म् अ­नि­न्द्रि­य­नि­मि­त्त­त्वा­त् म­ति­ज्ञा­न­व्य­प­दे­शः । यद्येवं श्रु­त­स्या­पि प्रा­प्नो­ति­; इ­न्द्रि­य­गृ­ही­त­वि­ष­य­त्वा­दी­हा­दी­ना­म् अ­नि­न्द्रि­य­नि­मि­त्त­त्व­म­प्यु­प­च­र्य­ते­, ०५न तु श्रु­त­स्या­यं वि­धि­र­स्ति त­स्या­नि­न्द्रि­य­वि­ष­य­त्वा­दि­ति श्रु­त­स्या­प्र­स­ङ्गः । यद्येवं च­क्षु­रि­न्द्रि­ये- हा­दि­व्य­प­दे­शा­भा­व इति चेत्; न; इ­न्द्रि­य­श­क्ति­प­रि­ण­त­स्य जीवस्य भा­वे­न्द्रि­य­त्वे त­द्व्या­पा­र­का- र्यत्वात् । इ­न्द्रि­य­भा­व­प­रि­ण­तो हि जीवो भा­वे­न्द्रि­य­मि­ष्य­ते­, तस्य वि­ष­या­का­र­प­रि­णा­मा ईहा- दय इति च­क्षु­रि­न्द्रि­ये­हा­दि­व्य­प­दे­श इति । य इमे अ­व­ग्र­हा­द­यो म­ति­ज्ञा­न­प्र­भे­दा उक्तास्ते ज्ञा­ना­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­म­नि­मि­त्ताः१ केषां १०भ­व­न्ती­ति ? उच्यते — ब­हु­ब­हु­वि­ध­क्षि­प्रा­निः­सृ­ता­नु­क्त­ध्रु­वा­णां से­त­रा­णा­म् ॥ १६ ॥ सं­ख्या­वै­पु­ल्य­वा­चि­नो ब­हु­श­ब्द­स्य ग्र­ह­ण­म­वि­शे­षा­त् । १ । ब­हु­श­ब्दो हि सं­ख्या­वा­ची वैपु- ल्यवाची च, त­स्यो­भ­य­स्या­पि ग्र­ह­ण­म् । कस्मात् ? अ­वि­शे­षा­त् । सं­ख्या­या­म् ‘एको द्वौ ब­ह­वः­’ इति, वैपुल्ये ‘­ब­हु­रो­द­नो बहुः सूपः’ इति । १५ब­ह्व­व­ग्र­हा­द्य­भा­वः प्र­त्य­र्थ­व­श­व­र्ति­त्वा­दि­ति चेत्; न; स­र्व­दै­क­प्र­त्य­य­प्र­स­ङ्गा­त् । २ । स्या­दे­त­त् — प्र­त्य­र्थ­व­श­व­र्ति विज्ञानं ना­ने­क­म­र्थं ग्र­ही­तु­म­ल­म्­, अतो ब­ह्व­व­ग्र­हा­दी­ना­म­भा­व इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स­र्व­दै­क­प्र­त्य­य­प्र­स­ङ्गा­त् । यथा २इ­रि­णा­ट­व्यां क­श्चि­दे­क­मे­व पु­रु­ष­म­व­लो­क­य­न् नानेक इ­त्य­वै­ति­, मि­थ्या­ज्ञा­न­म­न्य­था स्यात् एकत्र अ­ने­क­बु­द्धि­र्य­दि भ­वे­त्­, तथा न­ग­र­व­न­स्क­न्धा­वा­रा­व- गा­हि­नो­ऽ­पि त­स्यै­क­प्र­त्य­यः स्यात् सा­र्व­का­लि­कः । अ­त­श्चा­ने­का­र्थ­ग्रा­हि­वि­ज्ञा­न­स्या­त्य­न्ता­सं­भ­वा­त् २०न­ग­र­व­न­स्क­न्धा­वा­र­प्र­त्य­य­नि­वृ­त्तिः । नैताः संज्ञा ह्ये­का­र्थ­नि­वे­शि­न्यः­, त­स्मा­ल्लो­क­सं­व्य­व­हा­र- निवृत्तिः । किञ्च, ३ना­ना­र्थ­प्र­त्य­या­भा­वा­त् । ३ । य­स्यै­का­र्थ­मे­व नि­य­मा­ज्ज्ञा­नं तस्य पू­र्व­ज्ञा­न­नि­वृ­त्ता­वु­त्त­र­ज्ञा­नो- त्पत्तिः स्यात्, अ­नि­वृ­त्तौ वा ? उ­भ­य­था च दोषः । यदि पू­र्व­मु­त्त­र­ज्ञा­नो­त्प­त्ति­का­ले­ऽ­स्ति­; यदु- क्तम् *­“­ए­का­र्थ­मे­क­म­न­स्त्वा­त्­” इत्यदो वि­रु­ध्य­ते । यथैकं म­नो­ऽ­ने­क­प्र­त्य­या­र­म्भ­कं तथैक- २५प्र­त्य­यो­ऽ­ने­का­र्थों भ­वि­ष्य­ति­, अ­ने­क­स्य प्र­त्य­य­स्यै­क­का­ल­सं­भ­वा­त् । ४न­न्व­ने­का­र्थो­प­ल­ब्धि­रु­प­प­त्स्य­ते­; तत्र ५य­द­भि­म­त­म्­’ — *­“­ए­क­मे­व एकस्य ज्ञा­न­मे­कं चा­र्थ­मु­प­ल­भ­ते­” इ­त्य­मु­ष्य व्याघातः । अथ ६पु­न­र्वि­नि­वृ­त्ते पू­र्व­स्मि­न्नु­त्त­र­ज्ञा­नो­त्प­त्तिः प्र­ति­ज्ञा­य­ते­; ननु स­र्व­थै­का­र्थ­मे­क­मे­व ज्ञा­न­मि­ति­, अतः ‘­इ­द­म­स्मा­द­न्य­त्­’ इत्येष व्य­व­हा­रो न स्यात् । अस्ति च सः, तस्मान्न कि­ञ्चि­दे­त­त् । किञ्च, आ­पे­क्षि­क­सं­व्य­व­हा­र७वि­नि­वृ­त्तेः । ४ । य­स्यै­क­ज्ञा­न­म­ने­का­र्थ­वि­ष­यं न वि­द्य­ते­; तस्य ८मध्यमा- ३०प्र­दे­शि­न्यो­र्यु­ग­प­द­नु­प­ल­म्भा­त् त­द्वि­ष­य­दी­र्घ­ह्र­स्व­व्य­व­हा­रो वि­नि­व­र्ते­त । आ­पे­क्षि­को ह्यसौ, न चा­पे­क्षा­स्ति । किञ्च, सं­श­या­भा­व­प्र­स­ङ्गा­त् । ५ । ए­का­र्थ­वि­ष­य­व­र्ति­नि वि­ज्ञा­ने­, स्थाणौ पुरुषे वा प्रा­क्प्र­त्य­य- जन्म स्यात्, नोभयोः प्र­ति­ज्ञा­त­वि­रो­धा­त् । यदि स्थाणौ; पु­रु­षा­भा­वा­त् स्था­णु­व­न्ध्या­पु­त्र­व­त् १ — त्ताः पुनः के — ताº । २शू­न्या­ट­व्या­म् । संकीर्णौ नि­चि­ता­शु­द्धा­वि­रि­णं शू­न्य­मू­ष­र­मि­त्य­म­रः । य­था­र­ण्या­ट­व्या­म् — आº, दº, बº, मुº । ३ना­ना­त्व­प्र­त्य — आº, बº, दº, मुº, मूº । ४न­त्व­ने­का — ३५मुº । नत्वेका — बº । ५य­द­भि­म­त­मे­वै­क­स्य आº, दº, बº, मुº । ६पु­न­र्नि­वृ — आº, दº, बº, मुº । ७ — र नि — आº, दº, बº, मुº । ८अङ्गुल्योः । ६३ सं­श­या­भा­वः स्यात् । अथ पुरुषेः तथा स्था­णु­द्र­व्या­न­पे­क्ष­त्वा­त् संशयो न स्यात्, त­त्पू­र्व­व­त् । न­त्व­भा­व१ इष्टः, अतो नै­का­र्थ­ग्रा­हि­वि­ज्ञा­न­क­ल्प­ना श्रे­य­सी­ति । किञ्च, ई­प्सि­त­नि­ष्प­त्त्य­नि­य­मा­त् । ६ । वि­ज्ञा­न­स्यै­का­र्था­व­ल­म्बि­त्वे चि­त्र­क­र्म­णि नि­ष्णा­त­स्य चैत्रस्य पू­र्ण­क­ल­श­मा­लि­ख­तः२ त­त्क्रि­या­क­ल­श­त­त्प्र­का­र­ग्र­ह­ण­वि­ज्ञा­न­भे­दा­त् इ­त­रे­त­र­वि­ष­य­सं­क्र­मा­भा­वा­त् ०५अ­ने­क­वि­ज्ञा­नो­त्पा­द­नि­रो­ध३क्रमे सति अ­नि­य­मे­न निष्पत्तिः स्यात् । दृष्टा तु सा नि­य­मे­न । सा चै­का­र्थ­ग्रा­हि­णि विज्ञाने वि­रु­ध्य­ते । त­स्मा­न्ना­ना­र्थों­ऽ­पि प्र­त्य­यो­ऽ­भ्यु­पे­यः । द्वि­त्रा­दि­प्र­त्य­या­भा­वा­च्च । ७ । ए­का­र्थ­वि­ष­य४वर्तिनि विज्ञाने ‘­द्वा­वि­मौ इमे त्रयः’ इत्यादि प्र­त्य­य­स्या­भा­वः­, यतो नैकं विज्ञानं द्वि­त्रा­द्य­र्था­नां ग्रा­ह­क­म­स्ति । स­न्ता­न­सं­स्का­र­क­ल्प­ना­यां च वि­क­ल्पा­नु­प­प­त्तिः । ८ । सन्ताने संस्कारे च क­ल्प्य­मा­ने १०वि­क­ल्प­यो­र­नु­प­प­त्तिः५ । स सन्तानः सं­स्का­र­श्च ज्ञा­न­जा­ती­यो वा स्यात्, अ­ज्ञा­न­जा­ती­यो वा ? य­द्य­ज्ञा­न­जा­ती­यः­; न ततः किञ्चित् प्र­यो­ज­न­म­स्ति । ज्ञा­न­जा­ती­य­त्वे­ऽ­पि ए­का­र्थ­ग्रा­हि­त्वं वा स्यात्, अ­ने­का­र्थ­ग्रा­हि­त्वं वा ? य­द्ये­का­र्थ­ग्रा­हि­त्व­म्­; दो­ष­वि­धि­स्त­द­व­स्थः । अ­था­ने­का­र्थ­ग्रा­हि­त्व­म्­; प्रतिज्ञा- हानिः प्र­स­ज्य­ते । वि­ध­ग्र­ह­णं प्र­का­रा­र्थ­म् । ९ । ‘­वि­ध­यु­क्त­ग­त­प्र­का­राः स­मा­ना­र्थाः­’ इति प्र­का­रा­र्थो वि­ध­श­ब्दः । १५ब­हु­वि­धं ब­हु­प्र­का­र­मि­त्य­र्थः । क्षि­प्र­ग्र­ह­ण­म­चि­र­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­म् । १० । ‘­अ­चि­र­प्र­ति­प­त्तिः कथं स्यात्’ इति क्षि­प्र­ग्र­ह­णं क्रियते । अ­निः­सृ­त­ग्र­ह­ण­म­स­क­ल­पु­द्ग­लो­द्ग­मा­र्थ­म् । ११ । अ­निः­सृ­त­ग्र­ह­णं क्रियते अ­स­क­ल­पु­द्ग­लो- द्ग­मा­र्थ­म् । २०अ­नु­क्त­म­भि­प्रा­ये­ण प्र­ति­प­त्तेः६ । १२ । ‘­अ­भि­प्रा­ये­ण प्र­ति­प­त्ति­र­स्ति­’ इ­त्य­नु­क्त­ग्र­ह­णं क्रियते । ध्रुवं य­था­र्थ­ग्र­ह­णा­त् । १३ । ध्रु­व­ग्र­ह­णं क्रियते ‘­य­था­र्थ­ग्र­ह­ण­म­स्ति­’ इति । से­त­र­ग्र­ह­णा­द्वि­प­र्य­या­व­रो­धः७ । १४ । ‘­अ­ल्प­म­ल्प­वि­धं चिरं निः­सृ­त­मु­क्त­म­ध्रु­व­म्­’ इ­त्ये­ते­षा- म­व­रो­धो भवति से­त­र­ग्र­ह­णा­त् । अ­व­ग्र­हा­दि­सं­ब­न्धा­त् क­र्म­नि­र्दे­शः । १५ । ‘­ब­ह्वा­दी­ना­म्­’ इति क­र्म­नि­र्दे­शो­ऽ­व­ग्र­हा­द्य­पे­क्षो २५वे­दि­त­व्यः । ब­ह्वा­दी­ना­मा­दौ वचनं वि­शु­द्धि­प्र­क­र्ष­यो­गा­त् । १६ । ज्ञा­ना­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­म­वि­शु­द्धि­प्र­क­र्ष­यो­गे सति ब­ह्वा­दी­ना­म­व­ग्र­हा­द­यो भवन्ति इति तेषां ग्र­ह­ण­मा­दौ क्रियते । ते च प्र­त्ये­क­मि­न्द्रि­या­नि­न्द्रि­ये­षु द्वा­द­श­वि­क­ल्पा नेयाः । तद्यथा — प्र­कृ­ष्ट­श्रो­त्रे­न्द्रि­या­व­र­ण- वी­र्या­न्त­रा­य­क्ष­यो­प­श­मा­ङ्गो­पा­ङ्ग­ना­मो­प­ष्ट­म्भा­त् सं­भि­न्न­श्रो­ता­ऽ­न्यो वा यु­ग­प­त्त­त८वितत९घन१०- ३०११सु­षि­रा­दि­श­ब्द­श्र­व­णा­द् ब­हु­श­ब्द­म­व­गृ­ह्णा­ति । अ­ल्प­श्रो­त्रे­न्द्रि­या­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­म­प­रि­णा­म आत्मा त­त­श­ब्दा­दी­ना­म­न्य­त­म­म­ल्पं श­ब्द­म­व­गृ­ह्णा­ति । प्र­कृ­ष्ट­श्रो­त्रे­न्द्रि­या­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा­दि­स­न्नि­धा­ने सति त­ता­दि­श­ब्द­वि­क­ल्प­स्य प्र­त्ये­क­मे­क­द्वि­त्रि­च­तुः­सं­ख्ये­या­सं­ख्ये­या­न­न्त­गु­ण­स्या­व­ग्रा­ह­क­त्वा­त् बहु- १सं­श­य­स्या­भा­वः — ताº टिº । २ — तः क्रिया — ताº, मूº श्रº । — तः सत्क्रिया — दº । ३नाश । ४ — वि­ष­य­वि­ज्ञा­ने ताº । ५ — त्तिः सन्ता — श्रº । ६ — पत्तिः श्रº, दº । — पत्त्यर्थं भाº १ । ७अ­ङ्गी­का­रः । ८वी­णा­दि­वा­द्य । ९मु­र­जा­दि । १०तालादि । ११वंशादि । ततं वी­णा­दि­कं वा­द्य­मा­न­द्धं मु­र­जा­दि­क­म् । वं­शा­दि­कं तु सुषिरं कास्यं ता­ला­दि­कं घनम् ॥ इ­त्य­म­रः । ६४ वि­ध­म­व­गृ­ह्णा­ति । अ­ल्प­वि­शु­द्धि­श्रो­त्रे­न्द्रि­या­दि­प­रि­णा­म­का­र­ण आत्मा त­ता­दि­श­ब्दा­ना­मे­क­वि­धा- व­ग्र­ह­णा­त् ए­क­वि­ध­म­व­गृ­ह्णा­ति । प्र­कृ­ष्ट­श्रो­त्रे­न्द्रि­या­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा­दि­प­रि­णा­मि­त्वा­त् क्षिप्रं श­ब्द­म­व­गृ­ह्णा­ति । अ­ल्प­श्रो­त्रे­न्द्रि­या­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा­दि­पा­रि­णा­मि­क­त्वा­त् चिरेण श­ब्द­म­व­गृ­ह्णा­ति । १सु­वि­शु­द्ध­श्रो­त्रा­दि­प­रि­णा­मा­त् सा­क­ल्ये­ना­नु­च्चा­रि­त­स्य ग्र­ह­णा­त् अ­निः­सृ­त­म­व­गृ­ह्णा­ति । निःसृतं ०५प्र­ती­त­म् । प्र­कृ­ष्ट­वि­शु­द्धि­श्रो­त्रे­न्द्रि­या­दि­प­रि­णा­म­का­र­ण­त्वा­त् ए­क­व­र्णा­नि­र्ग­मे­ऽ­पि२ अ­भि­प्रा­ये­णै­व अ­नु­च्चा­रि­तं श­ब्द­म­व­गृ­ह्णा­ति ‘इमं भवात् शब्दं व­क्ष्य­ति­’ इति । अ­थ­वा­, स्व­र­सं­चा­र­णा­त् प्राक् त­न्त्री­द्र­व्या­तो­द्या­द्या­म­र्श­ने­नै­व अ­वा­दि­त­म् अ­नु­क्त­मे­व श­ब्द­म­भि­प्रा­ये­णा­व­गृ­ह्य आचष्टे- ‘­भ­वा­नि­मं शब्दं वा­द­यि­ष्य­ति­’ इति । उक्तं प्र­ती­त­म् । सं­क्ले­श­प­रि­णा­म­नि­रु­त्सु­क­स्य यथा- नु­रू­प­श्रो­त्रे­न्द्रि­या­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा­दि­प­रि­णा­म­का­र­णा­व­स्थि­त­त्वा­त् यथा प्रा­थ­मि­कं श­ब्द­ग्र­ह­णं १०त­था­व­स्थि­त­मे­व३ श­ब्द­म­व­गृ­ह्णा­ति नोनं ना­भ्य­धि­क­म् । पौ­नः­पु­न्ये­न सं­क्ले­श­वि­शु­द्धि­प­रि­णा­म- का­र­णा­पे­क्ष­स्या­त्म­नो य­था­नु­रू­प­प­रि­णा­मो­पा­त्त­श्रो­त्रे­न्द्रि­य­सा­न्नि­ध्ये­ऽ­पि त­दा­व­र­ण­स्ये­ष­दी­ष­दा- वि­र्भा­वा­त् पौ­नः­पु­नि­कं प्र­कृ­ष्टा­व­कृ­ष्ट­श्रो­त्रे­न्द्रि­या­व­र­णा­दि­क्ष­यो­प­श­म­प­रि­णा­म­त्वा­च्च अ­ध्रु­व­म­व- गृह्णाति शब्दम् — क्वचिद् बहु क्व­चि­द­ल्पं क्वचिद् ब­हु­वि­धं क्व­चि­दे­क­वि­धं क्वचित् क्षिप्रं क्व­च्चि­रे­ण क्व­चि­द­निः­सृ­तं क्व­चि­न्नि­सृ­तं क्व­चि­दु­क्तं क्व­चि­द­नु­क्त­म् । १५४अत्राह — ब­हु­ब­हु­वि­ध­योः कः प्र­ति­वि­शे­षो ५या­व­तो­भ­य­त्रा­पि त­ता­दि­श­ब्द­ग्र­ह­ण­म­वि­शि­ष्ट- मस्ति ? उच्यते — न, ६वि­शे­ष­द­र्श­ना­त् । यथा कश्चित् बहूनि शास्त्राणि ७मौलेन सा­मा­न्या­र्थे- ना­वि­शे­षि­ते­न व्याचष्टे न तु ब­हु­भि­र्वि­शे­षि­ता­र्थैः­, कश्चिच्च ते­षा­मे­व बहूनां शास्त्राणां बहु- भिरर्थैः प­र­स्प­रा­ति­श­य­यु­क्तै­र्ब­हु­वि­क­ल्पै­र्व्या­ख्या­नं क­रो­ति­, तथा त­ता­दि­श­ब्द­ग्र­ह­णा­वि­शे­षे­ऽ­पि यत्प्र- त्येकं त­ता­दि­श­ब्दा­ना­म् ए­क­द्वि­त्रि­च­तुः­सं­ख्ये­या­ऽ­सं­ख्ये­या­ऽ­न­न्त­गु­ण­प­रि­ण­ता­नां ग्रहणं तद् ब­हु­वि­ध- २०ग्र­ह­ण­म्­, य­त्त­ता­दी­नां सा­मा­न्य­ग्र­ह­णं तद् ब­हु­ग्र­ह­ण­म् । आह — उ­क्त­निः­सृ­त­योः कः प्र­ति­वि­शे­षः­, यतः स­क­ल­श­ब्द­निः­स­र­णा­न्निः­सृ­त­म् उक्त- म­प्ये­वं­वि­ध­मे­व ? उच्यते — अ­न्यो­प­दे­श­पू­र्व­कं श­ब्द­ग्र­ह­ण­म् उक्तम् ‘­गो­श­ब्दो­ऽ­य­म्­’ इति । स्वत एव ग्रहणं निः­सृ­त­म् । ८चक्षुषा तु वि­शु­द्ध­च­क्षु­रि­न्द्रि­या­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­म­प­रि­णा­म­का­र­ण­त्वा­त् शु­क्ल­कृ­ष्ण­र­क्त­नी­ल­पी­त- २५रू­प­प­र्या­यं ब­हु­म­व­गृ­ह्णा­ति । अल्पं पू­र्व­व­त् । प्र­कृ­ष्ट­वि­शु­द्धि­च­क्षु­रि­न्द्रि­या­दि­क्ष­यो­प­श­म­प­रि­णा­म- का­र­ण­त्वा­त् शु­क्ला­दि­प­ञ्च­त­य­रू­प­गु­ण­स्य प्र­त्ये­क­मे­क­द्वि­त्रि­च­तुः­सं­ख्ये­या­सं­ख्ये­या­न­न्त­गु­ण­प­रि­णा- मि­नो­ऽ­व­ग्रा­ह­क­त्व­सा­म­र्थ्या­द् ब­हु­वि­धं रू­प­म­व­गृ­ह्णा­ति । ए­क­वि­धं पू­र्व­व­त् । क्षि­प्र­चि­र­यो­र­प्यु­क्त एव क्रमः । प­ञ्च­व­र्ण­व­स्त्र­क­म्ब­ल­चि­त्र­प­टा­दी­नां स­कृ­दे­क­दे­श­वि­ष­य­प­ञ्च­व­र्ण­ग्र­ह­णा­त् कृ­त्स्न­प­ञ्च­व­र्णे- ष्व­दृ­ष्टे­ष्व­निः­सृ­ते­ष्व­पि त­द्व­र्णा­वि­ष्क­र­ण­सा­म­र्थ्या­द् अ­निः­सृ­त­म­व­गृ­ह्णा­ति । अ­थ­वा­, दे­शा­न्त­र­स्थ- ३०प­ञ्च­व­र्ण­प­रि­ण­तै­क­व­स्त्रा­दि­क­थ­ना­त् सा­क­ल्ये­ना­ऽ­क­थि­त­स्या­पि ए­क­दे­श­क­थ­ने­नै­व त­त्कृ­त्स्न­प­ञ्च- व­र्ण­ग्र­ह­णा­द् अ­निः­सृ­त­म् । निःसृतं प्र­ती­त­म् । ९सु­वि­शु­द्ध­च­क्षु­रि­न्द्रि­या­दि­क्ष­यो­प­श­म आत्मा शुक्ल- कृ­ष्णा­दि­व­र्ण­मि­श्री­क­र­ण­द­र्श­ना­त् प­रे­णा­क­थि­त­म­पि व­र्ण­म­भि­प्रा­ये­णै­व प्र­ति­प­द्य­ते — ‘­भ­वा­नि­मं वर्णमे- १०त­द्व­र्ण­द्व­य­मि­श्र­णा­त् क­रि­ष्य­ति­’ इत्येवं ग्र­ह­णा­द­नु­क्तं रू­प­म­व­गृ­ह्णा­ति । अ­थ­वा­, दे­शा­न्त­र­स्थ­प­ञ्च- १सु­वि­शु­द्धि­श्रो — आº, बº, दº, मुº । २ — र्णनिर्ग — आº, बº, दº, मुº । ३ — मेव गृ — श्रº । ४आह आº, बº, दº, मुº, ताº । ५यस्मात् का­र­णा­त् । ६ए­क­प्र­का­र­ना­ना­प्र­का­र­कृ­त­वि­शे­ष- ३५द­र्श­ना­त् । ७मौनेन आº, बº, दº, मुº । ८चक्षुषा वि — श्रº । चक्षुषा स तु वि — ताº । ९सु­वि­शु­द्धि­च­क्षु आº, बº, दº, मुº । १० — त­द्व­र्ण­मि — । ६५ व­र्णै­क­द्र­व्य­क­थ­ने ता­ल्वा­दि­क­र­ण­सं­श्ले­षा­त् प्राक् स­कृ­द­प्य­क­थि­त­मे­व द्र­व्य­मा­च­ष्टे ‘­भ­वा­ने­वं­वि­ध- मस्माकं १प­ञ्च­व­र्ण­द्र­व्यं व्या­क­रि­ष्य­ति­’ इ­त्य­नु­क्तं रू­प­म­व­गृ­ह्णा­ति । प­र­की­या­भि­प्रा­या­न­पे­क्ष­म् आ­त्मी­य­च­क्षु­रि­न्द्रि­य­प­रि­णा­म­सा­म­र्थ्या­दे­वो­क्तं रू­प­म­व­गृ­ह्णा­ति । सं­क्ले­श­प­रि­णा­म­नि­रु­त्सु­क­स्य य­था­नु­रू­प­च­क्षु­रि­न्द्रि­या­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­म­प­रि­णा­म­का­र­णा­व­स्थि­त­त्वा­त् यथा प्रा­थ­मि­कं रू­प­ग्र­ह­णं ०५त­था­व­स्थि­त­मे­व रू­प­म­व­गृ­ह्णा­ति नोनं ना­भ्य­घि­क­म् । पौ­नः­पु­न्ये­न सं­क्ले­श­वि­शु­द्धि­प­रि­णा­म२कारणा- पेक्षस्य आत्मनो य­था­नु­रू­प­प­रि­णा­मो­पा­त्त­च­क्षु­रि­न्द्रि­य­सा­न्नि­ध्ये­ऽ­पि त­दा­व­र­ण­स्ये­ष­दी­ष­दा­वि­र्भा­वा­त् पौ­नः­पु­नि­कं प्र­कृ­ष्टा­व­कृ­ष्ट­च­क्षु­रि­न्द्रि­या­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­म­प­रि­णा­म­का­र­ण­त्वा­च्च अ­ध्रु­व­म­व­गृ­ह्णा­ति ३रूपं क्वचिद् बहु क्व­चि­द­ल्यं क्वचिद् ब­हु­वि­धं क्व­चि­दे­क­वि­धं क्वचित् क्षिप्रं क्व­च्चि­रे­ण क्वचि- द­निः­सृ­तं क्व­चि­न्निः­सृ­तं क्व­चि­द­नु­क्तं क्व­चि­दु­क्त­म् । एवं घ्रा­णा­द्य­व­ग्र­हे­ष्व­पि योज्यम् । तथे- १०हा­वा­य­धा­र­णा अपि ब­ह्वा­दि­भिः से­त­रै­र­व­से­याः । क­श्चि­दा­ह — श्रो­त्र­घ्रा­ण­स्प­र्श­न­र­स­न­च­तु­ष्ट­य­स्य प्रा­प्य­का­रि­त्वा­त् अ­निः­सृ­ता­नु­क्त­श­ब्दा­द्य­व­ग्र- हे­हा­वा­य­धा­र­णा न युक्ता इति; उच्यते — अ­प्रा­प्त­त्वा­त् । १७ । कथम् ? पि­पी­लि­का­दि­व­त् । १८ । यथा पि­पी­लि­का­दी­नां घ्रा­ण­र­स­न­दे­शा­प्रा­प्ते­ऽ­पि गु­डा­दि­द्र­व्ये गन्ध- १५र­स­ज्ञा­न­म्­, तच्च यैश्च या­व­द्भि­श्चा­स्म­दा­द्य­प्र­त्य­क्ष­सू­क्ष्म­गु­डा­व­य­वैः पि­पी­लि­का­दि­घ्रा­ण­र­स­ने­न्द्रि- ययोः ४प­र­स्प­रा­न­पे­क्षा प्र­वृ­त्ति­स्त­तो न दोषः । अ­स्म­दा­दी­नां त­द­भा­व इति चेत्; न; श्रु­ता­पे­क्ष­त्वा­त् । १९ । यथा भू­गृ­ह­सं­व­र्द्धि­तो­त्थि- तस्य पुंसः च­क्षु­रा­दि­भि­र­व­भा­सि­ते­ष्व­पि घ­टा­दि­षु ‘­घ­टो­ऽ­यं रू­प­मि­द­म्­’ इत्यादि य­द्वि­शे­ष­प­रि- ज्ञानं तत् श्रु­ता­पे­क्षं प­रो­प­दे­शा­पे­क्ष­त्वा­त्­, तथा अ­स्म­दा­दी­ना­म­प्य­निः­सृ­ता­नु­क्त­म­पि ५ज्ञा­न­वि­क­ल्प- २०शब्दात्६ य­द­व­ग्र­हा­दि­ज्ञा­नं तत् श्रु­ता­पे­क्ष­म् । किञ्च, ७ल­ब्ध्य­क्ष­र­त्वा­त् । २० । श्रु­त­ज्ञा­न­प्र­भे­द­रू­प­णा­यां ल­ब्ध्य­क्ष­र­श्रु­त­क­थ­नं षोढा प्र­वि­भ­क्त­म् । तद्यथा — *­“­च­क्षुः­श्रो­त्र­घ्रा­ण­र­स­न­स्प­र्श­न­म­नो­ल­ब्ध्य­क्ष­र­म्­” इत्यार्ष उ­प­दे­शः । अतः चक्षुः- श्रो­त्र­घ्रा­ण­र­स­न­स्प­र्श­ने­न्द्रि­य­म­नो­ल­ब्ध्य­क्ष­र­सा­न्नि­ध्या­त् ए­त­त्सि­ध्य­ति अ­नि­सृ­ता­नु­क्ता­ना­म­पि श­ब्दा­दी­नां अ­व­ग्र­हा­दि­ज्ञा­न­म् । २५य­द्य­व­ग्र­हा­द­यो ब­ह्वा­दी­नां क­र्म­णा­मा­क्षे­प्ता­रो८ ब­ह्वा­दी­नि पु­न­र्वि­शे­ष­णा­नि कस्येति ? अत आह — अर्थस्य ॥ १७ ॥ च­क्षु­रा­दि­वि­ष­यो­ऽ­र्थः­, तस्य ब­ह्वा­दि­वि­शे­ष­ण­वि­शि­ष्ट­स्य अ­व­ग्र­हा­द­यो भवन्ति । इयर्ति प­र्या­य­न­र्य­ते वा तै­रि­त्य­र्थो द्रव्यम् । १ । प्रत्यात्म९सं­ब­न्धि­नः प­र्या­या­न् उ­भ­य­नि­मि­त्त- ३०व­शा­दु­त्प­त्तिं प्र­त्या­गू­र्णा­न् इयर्ति ग­च्छ­ति­, अर्यते गम्यते वा तै­रि­त्य­र्थः । कः पु­न­र­सौ ? द्रव्यम् । कि­म­र्थ­मि­द­मु­च्य­ते — १प­ञ्च­व­र्णं व्यति — आº, बº, दº, मुº । प­ञ्च­व­र्णं व्या — ताº । २ — मापेक्ष — आº, बº, दº, मुº । ३अ­त्रा­प्य­ध्रु­व­स्यो­दा­ह­र­ण­मा­ह । ४प­र­स्प­रा­पे­क्षा प्रवृत्तिः मूº । प­र­स्प­रा­पे­क्षा­वृ­त्तिः आº, बº, दº, मुº । ५भा­व­श्रु­त । ६ — ब्दाद्यव — आº, बº, दº, मुº, ताº । ७आ­त्म­नो­ऽ­र्थ- ग्र­ह­ण­श­क्ति­र्ल­ब्धिः भा­वे­न्द्रि­य­म्­, त­द्रू­प­म­क्ष­रं ल­ब्ध्य­क्ष­र­म्­, आ­त्म­ज्ञा­नो­त्प­त्ति­हे­तु­त्वा­त् । ८सूचकाः । ९स्वरूप । ६६ अ­र्थ­व­च­नं गु­ण­ग्र­ह­ण­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म् । २ । १केचित् — ‘­रू­पा­द­यो गुणा ए­वे­न्द्रि­यैः स­न्नि­कृ­ष्य­न्ते तत- स्त­द्ग्र­ह­ण­म्­’ इति म­न्य­न्ते­; त­न्म­त­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म् ‘­अ­र्थ­स्य­’ इ­त्यु­च्य­ते२ । न हि ते रू­पा­द­यो गुणा अमूर्ता इ­न्द्रि­य­स­न्नि­क­र्ष­मा­प­द्य­न्ते इति । ३त­त्प्र­च­य­वि­शे­षे सति स­न्नि­क­र्ष­सं­भ­व इति चेत्; न; गुणानां४ प्र­च­या­नु­प­प­त्तेः५ । सत्यपि वा प्रचये ६अ­र्था­न्त­र­प्रा­दु­र्भा­वा­भा­वा­त् सू­क्ष्मा­व­स्था­न­ति­क्र­मा­त् ०५अ­ग्र­ह­ण­मे­वै­षां स्यात् । न त­र्ही­दा­नी­मि­दं भवति — ‘रूपं मया दृष्टं गन्धो वा घ्रातः’ इति, भवति च; अ­र्थ­ग्र­ह­णा­त् त­द­व्य­ति­रे­का­त् ते­षा­म­पि ग्र­ह­णो­प­प­त्तेः । तेषु सत्सु म­ति­ज्ञा­ना­त्म­ला­भा­त् स­प्त­मी­प्र­स­ङ्गः । ३ । यतो वि­ष­ये­षु सत्सु म­ति­ज्ञा­न­मा­वि- र्भवति अतः ‘­अ­र्थे­’ इति वाच्यम् । न; अ­ने­का­न्ता­त् । ४ । ना­य­मे­का­न्तो­ऽ­स्ति — ‘­स­त्य­र्थे म­ति­ज्ञा­नं भ­व­ति­’ इति, यतः स­त्य­प्य­र्थे १०अ­व­नि­त­ल­भ­व­न­सं­भू­त­स्य कु­मा­र­स्यो­त्ती­र्ण­मा­त्र­स्य घ­ट­रू­पा­दि­म­ति­ज्ञा­ना­भा­वः । अ­थ­वा­, ना­य­मे­का- न्तो­ऽ­स्ति­, अ­धि­क­र­ण­स्य सत्त्वात् स­प्त­मी­प्र­स­ङ्ग इति । कस्मात् ? त­स्या­वि­व­क्षि­त­त्वा­त् । विवक्षा- वशाद्धि का­र­का­णि भवन्ति । क्रि­या­का­र­क­सं­ब­न्ध­स्य वि­व­क्षि­त­त्वा­त् । ५ । अ­व­ग्र­हा­द­यः क्रि­या­वि­शे­षा उक्ताः, ते­षा­म­व­श्यं के­न­चि­त् कर्मणा भ­वि­त­व्य­मि­ति ‘­ब­ह्वा­दि­वि­क­ल्प­स्या­र्थ­स्य­’ इ­त्यु­च्य­ते । १५ब­ह्वा­दि­सा­मा­ना­धि­क­र­ण्या­द् ब­हु­त्व­प्र­स­ङ्गः । ६ । यतो ब­ह्वा­दि­रे­वा­र्थः ना­तो­ऽ­न्यः­, ततो ब­ह्वा­दि­सा­मा­न्या­धि­क­र­ण्या­त् ‘­अ­र्था­ना­म्­’ इति बहुत्वं प्राप्नोति ? न वा, अ­न­भि­स­म्ब­न्धा­त् । ७ । न वैष दोषः । किं का­र­ण­म् ? अ­न­भि­सं­ब­न्धा­त् । न ह्यस्य ७ब­ह्वा­दि­भि­र­भि­सं­ब­न्धः क्रियते । केन तर्हि ? अ­व­ग्र­हा­दि­भिः । ‘­क­स्य­’ इत्युक्ते ‘­अ­र्थ­स्य­’ ८इत्यभि- स­म्ब­ध्य­ते­, त­द्वि­शे­ष­णं ब­ह्वा­दि­ग्र­ह­ण­म् । २०सर्वस्य वा­ऽ­र्य­मा­ण­त्वा­त् । ८ । अ­थ­वा­, स­र्व­स्या­र्य­मा­ण­स्या­र्थ­त्व­म्­, अतो जा­ति­प्र­धा­न­त्वा­न्नि- र्देशस्य ‘­अ­र्थ­स्य­’ इ­त्ये­क­त्व­नि­र्दे­शो युक्तः । प्र­त्ये­क­म­भि­सं­ब­न्धा­द्वा । ९ । अथवा प्र­त्ये­क­म­भि­सं­ब­न्धः क्रियते — ब­हो­र­र्थ­स्य ब­हु­वि­ध­स्या- र्थस्य इति । किममी अ­व­ग्र­हा­द­यः स­र्व­स्ये­न्द्रि­या­नि­न्द्रि­या­र्थ­स्य भवन्ति उत क­श्चि­द्वि­ष­य­वि­शे­षो­ऽ- २५स्तीति ? अत आह — व्य­ञ्ज­न­स्या­व­ग्र­हः ॥ १८ ॥ ९व्य­ञ्ज­न­म­व्य­क्तं श­ब्दा­दि­जा­तं त­स्या­व­ग्र­हो भवति । कि­म­र्थ­मि­द­म् ? नि­य­मा­र्थ­म् — ‘­अ­व­ग्र­ह एव ने­हा­द­यः­’ इति । स त­र्ह्ये­व­का­रः कर्तव्यः ? न वा; सा­म­र्थ्या­द­व­धा­र­ण­प्र­ती­तेः अ­ब्भ­क्ष­व­त्१० । १ । न वा कर्तव्यः । किं का­र­ण­म् ? साम- ३०र्थ्या­द­व­धा­र­ण­प्र­ती­तेः । कथम् ? अ­ब्भ­क्ष­व­त्१० । यथा न क­श्चि­द­पो न भ­क्ष­य­ती­ति सा­म­र्थ्या­द­व- १वै­शे­षि­काः । २यावता ब­ह्वा­दि­र­र्थ एव, स­त्य­मे­व किन्तु प्र­वा­दि­प­रि­क­ल्प­ना­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म­र्थ­स्ये- त्युच्यते इत्याह । ३रू­पा­दी­ना­म् । ४गु­णा­दी­नां आº, बº, दº, मुº । ५स­म्ब­न्धा­भा­वा­त् । ६अ­न्यो­ऽ­र्थः अ­र्था­न्त­रं तस्य, भेदस्य धा­ता­भा­वा­द­णू­नां तन्मते अ­न्या­र्थ­प्रा­दु­र्भा­वा­भा­व इत्यर्थः । ७बहुत्वा- दिभि — मुº, आº, दº, बº । ८इतीह सम्ब — आº, बº, दº, मुº । ९वि­ग­त­म­ञ्ज­न­म­भि­व्य­क्ति- र्यस्य तद् व्य­ञ्ज­न­म् । व्यज्यते मृक्ष्यते प्राप्यत इति । व्य­ञ्ज­न­मि­ति च अ­व्य­क्ति­म्र­क्ष­ण­यो­र­र्थ­यो­र्ग्र­ह­णा­त् श­ब्दा­दि­कं श्रो­त्रा­दि­ने­न्द्रि­ये­ण प्रा­प्त­म­पि या­व­न्ना­भि­व्य­क्तं ता­व­दे­व व्य­ञ्ज­न­मि­त्यु­च्य­ते । ए­क­वा­र­ज­ल­क­ण­सि­क्त- ३५नू­त­न­श­रा­व­व­त् । १०अ­ब्भ­क्ष­ण­व­त् ताº । ६७ धारणं प्र­ती­य­ते — ‘अप एव भ­क्ष­य­ति­’ इति, तथा स­र्वे­षा­म­व­ग्र­हा­दी­नां प्रसिद्धौ अ­व­ग्र­ह­व­च­न- म­व­धा­र­णा­र्थं वि­ज्ञा­य­ते । त­यो­र­भे­दो ग्र­ह­णा­वि­शे­षा­दि­ति चेत्; न; व्य­क्ता­ऽ­व्य­क्त­भे­दा­द् अ­भि­न­व­श­रा­व­व­त् । २ । स्या­दे­त­त् — त­यो­र­र्था­व­ग्र­ह­व्य­ञ्ज­ना­व­ग्र­ह­यो­र्ना­स्ति भेदः — ग्र­ह­णा­वि­शे­षा­त्­, न हि श­ब्दा­दि­ग्र­ह­णं प्रति ०५वि­शे­षो­ऽ­स्ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? व्य­क्ता­व्य­क्त­भे­दा­त् । व्य­क्त­ग्र­ह­ण­म­र्था­व­ग्र­हः । अव्यक्त- ग्रहणं व्य­ञ्ज­ना­व­ग्र­हः । कथम् ? अ­भि­न­व­श­रा­व­व­त् । यथा सू­क्ष्म­ज­ल­क­ण­द्वि­त्रि­सि­क्तः१ शरावो- ऽ­भि­न­वो ना­र्द्री­भ­व­ति­, स एव पुनः पुनः सि­च्य­मा­नः श­नै­स्ति­म्य­ति­, तथा आत्मनः २श­ब्दा­दी­ना­म- व्य­क्त­ग्र­ह­णा­त्३ प्राक्४ व्य­ञ्ज­ना­व­ग्र­हः­, व्य­क्त­ग्र­ह­ण­म­र्था­व­ग्र­हः । स­र्वे­न्द्रि­या­णा­म­वि­शे­षे­ण व्य­ञ्ज­ना­व­ग्र­ह­प्र­स­ङ्गे य­त्रा­सं­भ­व­स्त­द­र्थं प्र­ति­षे­ध­मा­ह — १०न च­क्षु­र­नि­न्द्रि­या­भ्या­म् ॥ १९ ॥ चक्षुषा अ­नि­न्द्रि­ये­ण च व्य­ञ्ज­ना­व­ग्र­हो न भवति । कुतः ? व्य­ञ्ज­ना­व­ग्र­हा­भा­वः च­क्षु­र्म­न­सो­र­प्रा­प्य­का­रि­त्व­त् । १ । य­तो­ऽ­प्रा­प्त­म­र्थ­म­वि­दि­क्कं ५युक्त- स­न्नि­क­र्ष­वि­ष­ये­ऽ­व­स्थि­तं बा­ह्य­प्र­का­शा­भि­व्य­क्त­मु­प­ल­भ­ते चक्षुः, म­न­श्चा­प्रा­प्त­म्­, ततो ना­न­यो­र्व्य- ञ्ज­ना­व­ग्र­हो­ऽ­स्ति । १५इ­च्छा­मा­त्र­मि­ति चेत्; न; सा­म­र्थ्या­त् । २ । स्या­दे­त­त् — इ­च्छा­मा­त्र­मि­द­म् — ‘­अ­प्रा­प्ता­र्था­व­ग्रा­हि चक्षुः’ इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? सा­म­र्थ्या­त् । कथं सा­म­र्थ्य­म् ? आ­ग­म­तो यु­क्ति­त­श्च । आ­ग­म­त­स्ता­व­त्६ — *­“­पु­ट्ठं ७सुणेदि सद्दं अपुट्ठं ८पुण पस्सदे रूवं । गंधं रसं च फासं ९बद्धं पुट्ठं वि­जा­णा­दि ॥ ” इति । २०यु­क्ति­तो­ऽ­पि — अ­प्रा­प्य­का­रि चक्षुः स्पृ­ष्टा­न­व­ग्र­हा­त् । यदि प्रा­प्य­का­रि स्यात्, त्व­गि­न्द्रि­य­व­त् स्पृष्ट- मञ्जनं गृ­ह्णी­या­त् । न च गृह्णाति । अतो म­नो­व­द­प्रा­प्य­का­री­त्य­व­से­य­म् । अत्र के­चि­दा­हुः — प्रा­प्य­का­रि चक्षुः आ­वृ­ता­न­व­ग्र­हा­त् त्व­गि­न्द्रि­य­व­दि­ति१०; अ­त्रो­च्य­ते — ११का­चा­भ्र­प­ट­ल­स्फ­टि­का­वृ­ता­र्था­व­ग्र­हे सति अ­व्या­प­क­त्वा­द­सि­द्धो१२ हेतुः, व­न­स्प­ति­चै­त­न्ये स्वा­प­व­त्१३ । २५तथा सं­श­य­हे­तुः­, अ­प्रा­प्य­का­रि­ण्य­य­स्का­न्तो­प­ले सा­ध्य­वि­प­क्षे­ऽ­पि द­र्श­ना­दि­ति । भौ­ति­क­त्वा­त् प्राप्य- कारि च­क्षु­र­ग्नि­व­दि­ति चेत्; न; अ­य­स्का­न्ते­नै­व प्र­त्यु­क्त­त्वा­त् । ब­ह्ये­न्द्रि­य­त्वा­त् प्रा­प्य­का­रि १ — द्वि­त्रि­सि­क्तः आº, बº, दº, मुº, ताº । २श­ब्दा­दी­नां व्य — आº, बº, दº, मुº । ३हेतोः — मूº टिº । ४अ­र्था­व­ग्र­हा­त् प्राक् — मूº टिº । ५युक्तं स — मुº, आº, बº, दº । ६ — तावत् गाथा पुट्ठं आº, बº, मुº । तावत् गाहा पुट्ठं, दº, ताº । आ­ग­म­स्ता­व­त्- आº, बº, दº, मुº, मूº, ताº । ७सुणोदि मुº, दº । ८पुणो वि प — ताº । पुण वि प — आº, बº, दº, मुº । ९पु­ट्ठ­म­पु­ट्ठं ताº, आº, बº, साº । आवº निº गाº ५ । पं­च­सं­º१ । ६८ । स्पृष्टं शृणोति शब्दं अस्पृष्टं पुनः पश्यति रूपम् । गन्धं रसं च स्पर्शं बद्धं स्पृष्टं वि­जा­ना­ति ॥ उ­द्धृ­ते­य­म् — ३०सº सिº१ । १९ । — सम्पाº । १०द्र­ष्ट­व्य­म् — न्या­य­कु­मु­º पृº ७५टिº २ । ११तुलना — “­का­चे­न अ­भ्र­प­ट­ले­न स्फ­टि­के­न अम्बुना चा­न्त­रि­तं व्य­व­हि­तं कथं दृश्यते स­प्र­ति­घ­त्वा­त् । का­चा­दि­व्य­व­हि­तं चक्षुर्न पश्येत । तच्च प­श्य­ती­ति सिद्धान्तः । ” — स्फुº अभिº पृº ८४ । १२भा­गा­सि­द्धः । १३चे­त­ना­स्त­र­वः स्वा­पा­त्­, न हि तरुषु सर्वत्र स्वापः, प­त्र­सं­को­च­ल­क्ष­ण­स्य तस्य द्वि­द­ले­ष्वे­व भावात् । ६८ च­क्षु­रि­ति चेत्; न; द्र­व्ये­न्द्रि­यो­प­क­र­ण­स्य भा­वे­न्द्रि­य­स्य प्रा­धा­न्या­त् । अ­प्रा­प्य­का­रि­त्वे व्य­व­हि­ता- ति­वि­प्र­कृ­ष्ट­ग्र­ह­ण­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; अ­य­स्का­न्ते­नै­व प्र­त्यु­क्त­त्वा­त् । अ­य­स्का­न्तो­प­ल­म् अप्राप्य लो­ह­मा­क­र्ष­द­पि न व्य­व­हि­त­मा­क­र्ष­ति ना­ति­वि­प्र­कृ­ष्ट­मि­ति सं­श­या­व­स्थ­मे­त­दि­ति । अ­प्रा­प्य­का­रि­त्वे सं­श­य­वि­प­र्य­या­भा­व इति चेत्; न; १प्रा­प्य­का­रि­त्वे­ऽ­पि त­द­वि­शे­षा­त् । ०५क­श्चि­दा­ह — २र­श्मि­व­च्च­क्षुः­, तै­ज­स­त्वा­त्­, त­स्मा­त्प्रा­प्य­का­री­ति­, अ­ग्नि­व­दि­ति­; ए­त­च्चा­यु- यु­क्त­म्­; अ­न­भ्यु­प­ग­मा­त् । ३न व­य­म­भ्यु­प­ग­च्छा­मः ‘­तै­ज­सं चक्षुः’ इति । ते­जो­ल­क्ष­ण­मौ­ष्ण्य­मि­ति कृत्वा च­क्षु­रि­न्द्रि­य­स्था­न­मु­ष्णं स्यात् । न च तद्देशं स्प­र्श­ने­न्द्रि­य­म् उ­ष्ण­स्प­र्शो­प­ल­म्भि दृ­ष्ट­मि­ति । इ­त­श्च­, अ­तै­ज­सं चक्षुः भा­सु­र­त्वा­नु­प­ल­ब्धेः । अ­दृ­ष्ट­व­शा­द­नु­ष्णा­भा­सु­र­त्व­मि­ति चेत्, न; अ­दृ­ष्ट­स्य गु­ण­त्वा­त्­, ४अ­क्रि­य­स्य ५भा­व­स्व­भा­व­नि­ग्र­हा­सा­म­र्थ्या­त् । ६न­क्त­ञ्च­र­र­श्मि­द­र्श­ना­द् १०र­श्मि­व­च्च­क्षु­रि­ति चेत्; न; अ­तै­ज­सो­ऽ­पि पु­द्ग­ल­द्र­व्य­स्य भा­सु­र­त्व­प­रि­णा­मो­प­प­त्ते­रि­ति७ । किञ्च, ८ग­ति­म­द्वै­ध­र्म्या­त् । इह यद् ग­ति­म­द्भ­व­ति न तत् स­न्नि­कृ­ष्ट­वि­प्र­कृ­ष्टा९व­र्था­व­भि­न्न कालं प्रा­प्नो­ति­, न च तथा चक्षुः । चक्षुर्हि शा­खा­च­न्द्र­म­सा­व­भि­न्न­का­ल­मु­प­ल­भ­ते­, यावता कालेन शाखां प्राप्नोति तावता च­न्द्र­म­स­मि­ति स्पष्टं ग­ति­म­द्वै­ध­र्म्य­म्­, तस्मान्न ग­ति­म­च्च­क्षु­रि­ति । यदि च प्रा­प्य­का­रि चक्षुः स्यात्; त­मि­स्रा­यां रात्रौ दू­रे­ऽ­ग्नौ प्र­ज्व­ल­ति तत्समी- १५प­ग­त­द्र­व्यो­प­ल­म्भ­नं भवति कुतो ना­न्त­रा­ल­ग­त­द्र­व्या­लो­च­न­म् ? प्र­का­शा­भा­वा­दि­ति चेत्; न; तै­ज­स­त्वा­द­ग्न्या­दि­व­त् स­हा­या­न्त­रा­न­पे­क्ष­त्व­प्र­स­ङ्गा­त् । किञ्च, यदि प्रा­प्य­का­रि चक्षुः स्यात्१० सा­न्त­रा­धि­क­ग्र­ह­णं न प्राप्नोति । न­ही­न्द्रि­या- ११न्त­र­वि­ष­ये गन्धादौ सा­न्त­र­ग्र­ह­णं दृष्टं ना­प्य­धि­क­ग्र­ह­ण­म् । अथ मतम् — ब­हि­र­धि­ष्ठा- ना­द्वृ­त्ति­रि­न्द्रि­य­स्य अत उ­प­प­न्नं त­द्वि­ष­य­स्य सा­न्त­रा­धि­क­ग्र­ह­ण­मि­ति­; त­द­यु­क्त­म्­; यस्मान्न २०ब­हि­र­धि­ष्ठा­ना­दि­न्द्रि­य­म्­, तत्र चि­कि­त्सा­दि­द­र्श­ना­त्­, अन्यथा अ­धि­ष्ठा­न­पि­धा­ने­ऽ­पि ग्र­ह­ण­प्र­स­ङ्गः । म­न­स­श्चा­ब­हि­र्भा­वा­त् । म­न­सा­ऽ­धि­ष्ठि­तं हि इन्द्रियं स्व­वि­ष­ये व्या­प्रि­य­ते­, न च मनो ब­हि­र­धि- ष्ठा­ना­द­स्ति­, १२ त­द­भा­वा­द­ग्र­ह­ण­प्र­स­ङ्गः । अ­नु­वृ­त्तौ१३ च सं­भ­वा­भा­वा­त् वि­प्र­की­र्णं१४ च­क्षू­र­श्मि- समूहं क­थ­म­णु­म­नो­ऽ­धि­ष्ठा­स्य­ति ? क­श्चि­दा­ह१५ — श्रो­त्र­म­प्रा­प्य­का­रि वि­प्र­कृ­ष्ट­वि­ष­य­ग्र­ह­णा­दि­ति­; ए­त­च्चा­यु­क्त­म्­; १६अ­सि­द्ध­त्वा­त् । २५साध्यं ता­व­दे­त­त् — वि­प्र­कृ­ष्टं शब्दं गृह्णाति श्रोत्रम् उत घ्रा­णे­न्द्रि­य­व­द­व­गा­ढं स्व­वि­ष­य­भा­व­प­रि­ण­तं १चेन्न तत्प्राप्य — आº, बº, दº, मुº । चक्षुषः । २द्र­ष्ट­व्य­म् — न्या­य­कु­मु­º पृº ७६टिº १ । ३न हि वय — आº, बº, दº, मुº । ४आत्मनः । ५पदार्थ । ६“­न­क्त­ञ्च­र­न­य­न­र­श्मि­द­र्श­ना­च्च­” — न्या­य­सू­º३ । १ । ४३ । ७ — प­प­त्ति­रि­ति — श्रº, दº । ८तुलना — “­प­श्ये­च्च­क्षु­श्चि­रा­द् दूरे ग­ति­म­द् यदि त­द्भ­वे­त् । अ­त्य­भ्या­से च दूरे च रूपं व्यक्तं न तत्र किम् ॥ १३ ॥ यदि चक्षुः प्रा­प्य­का­रि­त्वा­त् वि­ष­य­दे­शं गच्छेत् तदो न्मि­षि­त­मा­त्रे­ण न च­न्द्र­ता­र­का­दी­न­र्था­न् गृ­ह्णी­या­त् । ” — च­तु­श­º पृº १८६ । ९ — ष्टावभि — आº, बº, दº, मुº, ताº । १०तुलना — “­सा­न्त­र­ग्र­ह­णं न स्यात् प्राप्तौ ज्ञा­ना­धि­क­स्य च । अ­धि­ष्ठा­ना­द् ब­हि­र्ना­क्षं न श­क्ति­र्वि­ष­ये- ३०क्षणे ॥ — सा­न्त­र­ग्र­ह­णं वि­च्छि­न्न­ग्र­ह­ण­म् । अ­धि­क­ग्र­ह­ण­म् इ­न्द्रि­या­स­म्ब­द्ध­ग्र­ह­ण­मि­ति । ” — प्र­मा­ण­स­मु­º वृº पृº४१ — ४२ । ११ — न्द्रि­या­न्त­रे वि — ताº । — न्द्रि­य­नि­र­न्त­रे वि — मूº । १२ — नमस्ति आº, बº, दº, मुº । — नादस्ति त­द­ग्र­ह­ण — मूº । १३वृत्तौ वृत्तौ मनसः संभवो नास्ति यतः । — सम्पाº । १४ — र्णः च­क्षू­र­श्मि­स­मू­हः कथ — आº, बº, दº, मुº । १५बौद्धः — सम्पाº । “­अ­प्रा­प्ता­न्य­क्षि­म­नः­श्रो­त्रा­णि­… …” — अ­भि­ध­º१ । ४३ । १६अ­प्र­सि­द्ध — श्रº, मूº । सा­ध्य­स­मो­ऽ­यं हेतुः । ३५ — श्रº टिº । ६९ पु­द्ग­ल­द्र­व्यं गृह्णाति इति । वि­प्र­कृ­ष्ट­श­ब्द­ग्र­ह­णे१ च स्व२क­र्णा­न्त­र्वि­ल­ग­त­म­श­क­श­ब्दो नो­प­ल­भ्ये­त । न­ही­न्द्रि­यं कि­ञ्चि­दे­कं दू­र­स्पृ­ष्ट­वि­ष­य­ग्रा­हि दृ­ष्ट­मि­ति । ३आ­का­श­गु­ण­त्वा­च्छ­ब्द­स्य ४स्प­र्श­व­द्गु- ण­त्वा­भा­व इति चेत्; न; अ­मू­र्त­गु­ण­स्य आ­त्म­गु­ण­व­त् इ­न्द्रि­य­वि­ष­य­त्वा­द­र्श­ना­दि­ति । प्रा­प्ता­व­ग्र­हे श्रोत्रस्य दि­ग्दे­श­भे­द­वि­शि­ष्ट­वि­ष­य­ग्र­ह­णा­भा­व इति चेत्; न; श­ब्द­प­रि­ण­त­वि­स­र्प­त्पु­द्ग­ल­वे­ग­श­क्ति- ०५वि­शे­ष­स्य त­था­भा­वो­प­प­त्तेः५, सू­क्ष्म­त्वा­त् अ­प्र­ति­घा­ता­त् स­म­न्त­तः प्र­वे­शा­च्च­, सि­द्ध­मे­त­त् — ‘­च­क्षु­र्म­न­सी व­र्ज­यि­त्वा शे­षा­णा­मि­न्द्रि­या­णां व्य­ञ्ज­ना­व­ग्र­हः­, स­र्वे­षा­मि­न्द्रि­या­णा­म­र्था­व­ग्र­हः­’ इति । म­न­सो­ऽ­नि­न्द्रि­य­व्य­प­दे­शा­भा­वः स्व­वि­ष­य­ग्र­ह­णे क­र­णा­न्त­रा­न­पे­क्ष­त्वा­च्च­क्षु­र्व­त् । ३ । यथा चक्षू रू­प­ह­णे क­र­णा­न्त­रं ना­पे­क्ष­त इति इ­न्द्रि­य­व्य­प­दे­शं लभते तथा म­नो­ऽ­पि गु­ण­दो­ष­वि­चा­रा­दि- स्व­व्या­पा­रे क­र­णा­न्त­रं ना­पे­क्ष­त इ­ती­न्द्रि­यं प्राप्नोति ना­नि­न्द्रि­य­मि­ति । १०न वा, अ­प्र­त्य­क्ष­त्वा­त् । ४ । नवैष दोषः । किं का­र­ण­म् ? अ­प्र­त्य­क्ष­त्वा­त् । यथा च­क्षु­रा­दि प­र­स्प­र­स्यै­न्द्रि­य­क­त्वा­त् प्रत्यक्षं न तथा मन ऐ­न्द्रि­य­क­म् । कुतः ? सू­क्ष्म­द्र­व्य­प­रि­णा­मा­त्­, तस्मा- द­नि­न्द्रि­य­मि­त्यु­च्य­ते । अत्राह — क­थ­म­व­ग­म्य­ते अ­प्र­त्य­क्षं तद् ‘­अ­स्ति­’ इति ? अ­नु­मा­ना­त्त­स्या­धि­ग­मः । ५ । अ­प्र­त्य­क्षा­णा­म­प्य­र्था­नां लो­के­ऽ­नु­मा­ना­द­धि­ग­ति­र्दृ­ष्टा­, यथा आ­दि­त्य­स्य गतिः, व­न­स्प­ती­नां६ च वृ­द्धि­ह्रा­सौ । तथा म­न­सो­ऽ­प्य­स्ति­त्व­म­नु­मा­ना­द­धि­ग­म्य­ते७ । १५को­ऽ­सा­व­नु­मा­नः८ ? ९यु­ग­प­ज्ज्ञा­न­क्रि­या­नु­त्प­त्ति­र्म­न­सो हेतुः । ६ । सत्सु च­क्षु­रा­दि­क­र­णे­षु श­क्ति­म­त्सु१०, सत्सु च बाह्येषु रू­पा­दि­षु­, सति चा­ने­क­स्मि­न् प्र­यो­ज­ने यतो ज्ञानानां क्रियाणां च यु­ग­प­द­नु­त्प­त्तिः­, तदस्ति मन इ­त्य­नु­मी­य­ते । अ­नु­स्म­र­ण­द­र्श­ना­च्च । ७ । यतः सकृद् दृष्टं श्रुतं वा­ऽ­नु­स्म­र्य­ते­, अ­त­स्त­द्द­र्श­ना­त्त­द­स्ति­त्व­म­व- २०सेयम् । अत्राह — ए­क­स्या­त्म­नः कुतः क­र­ण­भे­दः ? ज्ञ­स्व­भा­व­स्या­पि क­र­ण­भे­दः अ­ने­क­क­ला­कु­श­ल­दे­व­द­त्त­व­त् । ८ । यथा अ­ने­क­ज्ञा­न­क्रि­या­श­क्ति- यु­क्त­स्या­पि दे­व­द­त्त­स्य क­र­ण­भे­दो दृश्यते — चि­त्र­क­र्म­णि व­र्त­मा­न­स्य व­र्ति­का­ले­ख­नी­कू­र्चि­का­द्यु­प- क­र­णा­पे­क्षा­, का­ष्ठ­क­र्म­णि व­र्त­मा­न­स्य ११वा­सी­घ­ट­मु­ख­वृ­क्षा­द­ना­दि१२क­र­णा­पे­क्षा­, तथा आ­त्म­नो­ऽ­पि क्ष­यो­प­श­म­भे­दा­त् ज्ञा­न­क्रि­या­प­रि­णा­म­श­क्ति­यु­क्त­स्य च­क्षु­रा­द्य­ने­क­क­र­णा­पे­क्षा न वि­रु­ध्य­ते । २५स ना­म­क­र्म­सा­म­र्थ्या­त् । ९ । स एष क­र­ण­भे­दः ना­म­क­र्म­सा­म­र्थ्या­द्वे­दि­त­व्यः१३ । स कथम् ? इह य­दे­त­त् श­री­र­ना­म­क­र्मो­द­या­द्या­पा­दि­तं य­व­ना­लि­का­सं­स्था­नं श्रो­त्रे­न्द्रि­य­म्­, ए­त­दे­व श­ब्दो­प­ल­ब्धि- सहिष्णु ने­त­रा­णि । तथा य­दे­त­द् घ्रा­णे­न्द्रि­य­म् अ­ति­मु­क्त­क­च­न्द्र­क­सं­स्था­न­म्­, ए­त­दे­व ग­न्धा­व­ग­म- समर्थं ने­त­रा­णि । तथा य­दे­त­ज्जि­ह्वे­न्द्रि­यं क्षु­र­प्रा­कृ­ति­, ए­त­दे­व र­सा­व­ग­मे­ऽ­लं नान्यानि । तथा य­दे­त­त् स्प­र्श­ने­न्द्रि­य­म­ने­का­कृ­ति तदेव स्प­र्शो­प­ल­म्भ­ने­ऽ­लं ने­त­रा­णि । तथा य­दे­त­च्च­क्षु- १ — णे स्व — ताº । २ — र्ण­प्रा­न्त­वि — भाº २ । — र्ण­ता­न्त­र्वि — मुº, दº, बº, जº । ३तुलना — ३०न्या­य­कु­मु­º पृº ८३ । वै­शे­षि­काः — सम्पाº । ४स्प­र्श­गु­ण — ताº । ५त­था­भा­वा­प­त्तेः आº, बº, दº, मुº, ताº । ६ — नां वृ — श्रº । ७ — द­व­ग­म्य ते — आº, बº, दº, मुº, ताº । ८को­ऽ­सा­व­नु­मा­न इति भाष्यम् (पातº महाº१ । १ । ३) — श्रº टिº । “­म­न्य­ते­र्घ­ञि अ­नु­मा­न इति रू­प­म्­” — पातº महाº प्रº१ । १ । ३ । ९“­यु­ग­प­ज्ज्ञा­ना­नु­त्प­त्ति­र्म­न­सो लि­ङ्ग­म्­” — न्या­य­सू­º१ । १ । १६ । १० — मत्सु च बा — आº, दº, बº, मुº । — मत्सु सत्सु वा — श्रº, ताº । ११वा­सी­पु­ट­मु­ख — मूº । १२वृ­क्षा­द­नो वृ­क्ष­भे­दी­त्य­म­रः । १३ — व्यः क — आº, ब, दº, मुº, मूº । ७० रिन्द्रियं म­सू­रि­का­का­रं कृ­ष्ण­ता­रा­धि­ष्ठा­नं तदेव रू­पा­वि­ष्क­र­णे­ऽ­लं ने­त­रा­णि इति । ए­व­मा­भि­नि­बो­धि­कं द्र­व्य­क्षे­त्र­का­ल­भा­वै­र­व­से­य­म् । द्रव्यतो म­ति­ज्ञा­नी स­र्व­द्र­व्या­ण्य­स­र्व- प­र्या­या­ण्यु­प­दे­शे­न जानाति । क्षेत्रत उ­प­दे­शे­न स­र्व­क्षे­त्रा­णि जानाति । अथवा क्षेत्रं विषयः । चक्षुषः क्षेत्रं स­प्त­च­त्वा­रिं­श­द्यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि त्रि­ष­ष्ट्य­धि­के च द्वे यो­ज­न­श­ते यो­ज­न­स्य चैकविं- ०५शतिः ष­ष्टि­भा­गाः । श्रोत्रस्य क्षेत्रं द्वादश यो­ज­ना­नि । घ्रा­ण­र­स­न­स्प­र्श­ना­नां न­व­यो­ज­ना­नि । कालत उ­प­दे­शे­न स­र्व­का­लं जानाति । भावत उ­प­दे­शे­न जी­वा­दी­ना­मौ­द­यि­का­दी­न् भावान् जानाति । १तत् सा­मा­न्या­दे­क­म् । इ­न्द्रि­या­नि­न्द्रि­य­भे­दा­द् द्विधा२ । अ­व­ग्र­हा­दि­भे­दा­च्च­तु­र्धा । तै­रि­न्द्रि­य­गु­णि- तै­श्च­तु­र्विं­श­ति­वि­ध­म् । तैरेव व्य­ञ्ज­ना­व­ग्र­हा­धि­कै­र­ष्टा­विं­श­ति­वि­ध­म् । तैरेव मू­ल­भ­ङ्गा­धि­कै­र्द्र­व्या- दि­स­हि­तै­र्वा द्वा­त्रिं­श­द्वि­ध­म् । त एते त्रयो विकल्पा ब­ह्वा­दि­भिः३ ष­ड्भि­रि­त­रा­न­पे­क्षै­र्गु­णि­ताः १०च­तु­श्च­त्वा­रि­शं शतम् अ­ष्ट­ष­ष्ट्यु­त्त­रं शतम् द्वा­न­व­त्य­धि­कं श­त­मि­ति च भवन्ति४ । त एव ब­ह्वा­दि­भि­र्द्वा­द­श­भि­र्गु­णि­ता द्वे शते अ­ष्टा­शी­त्यु­त्त­रे­, त्रीणि शतानि ष­ट्त्रिं­शा­नि­, च­तु­र­शी­त्य- धिकानि त्रीणि शतानि च भवन्ति । आह — व्य­ञ्ज­ना­व­ग्र­हे ब­ह्वा­द्य­भा­वः । कस्मात् ? अ­व्य­क्त­त्वा­त् । उच्यते — अ­व­ग्र­ह­व­त् तत्सिद्धिः । यथा अ­व्य­क्त­ग्र­ह­ण­म­व­ग्र­हः तथा ब­ह्वा­दि­वि­क­ल्पो­प्य­व्य­क्त­रू­पे­णै­व वे­दि­त­व्यः । अथाऽ- १५निःसृते कथम् ? तत्रापि ये च या­व­न्त­श्च पुद्गलाः सूक्ष्मा निःसृताः सन्ति, सूक्ष्मास्तु सा­धा­र­णै­र्न५ गृ­ह्य­न्ते­, ते­षा­मि­न्द्रि­य­स्था­ना­व­गा­ह­न­म् अ­निः­सृ­त­व्य­ञ्ज­ना­व­ग्र­हः । परोक्षे द्वैविध्ये स­त्यु­प­क्लृ­प्त­ल­क्ष­ण­वि­क­ल्प६म­ति­ज्ञा­न­वि­ध­र्मि यद् द्वि­ती­य­म­प­दि­ष्टं७ तत्किंन्नि- मित्तं क­ति­वि­धं चेति ? उच्यते — श्रुतं म­ति­पू­र्वं द्वि-अ­ने­क­द्वा­द­श­भे­द­म् ॥ २० ॥ २०श्रु­त­श­ब्दो८ ज­ह­त्स्वा­र्थ­वृ­त्ती रू­ढि­व­शा­त् कु­श­ल­श­ब्द­व­त् । १ । यथा कु­श­ल­श­ब्दः कु­श­ल­व­न क्रियां प्रतीत्य व्यु­त्पा­दि­तः तद्धित्वा सर्वत्र प­र्य­व­दा­ते९ व­र्त­ते­, तथा श्रु­त­श­ब्दो­ऽ­पि श्र­व­ण­मु- पादाय व्यु­त्पा­दि­तो रू­ढि­व­शा­त् क­स्मिं­श्चि­ज्ज्ञा­न­वि­शे­षे१० वर्तते । का­र्य­प्र­ति­पा­ल­ना­त् पू­र­णा­द्वा पूर्वं का­र­ण­म् । २ । ११कार्यं पा­ल­य­ति पू­र­य­ती­ति वा पूर्वं कारणं लिङ्गं नि­मि­त्त­मि­त्य­न­र्था­न्त­र­म् । म­ति­ज्ञा­नं व्याख्यातं त­त्पू­र्व­म­स्ये­ति१२म­ति­पू­र्वं ‘मति- २५का­र­ण­म्­’१३ इत्यर्थः । म­ति­पू­र्व­क­त्वे श्रुतस्य त­दा­त्म­क­त्व­प्र­स­ङ्गो घ­ट­व­त्­, अ­त­दा­त्म­क­त्वे वा त­त्पू­र्व­क­त्वा- भावः । ३ । क­श्चि­दा­ह — म­ति­पू­र्वं श्रुतं तदपि म­त्या­त्म­कं प्रा­प्नो­ति­, का­र­ण­गु­णा­नु­वि­धा­नं हि कार्यं दृष्टं यथा मृ­न्नि­मि­त्तो घटो मृ­दा­त्म­कः । अ­था­ऽ­त­दा­त्म­क­मि­ष्य­ते­, १४ त­त्पू­र्व­क­त्वं तर्हि तस्य हीयते इति । १ए­क्क­चौ­क्कं चौ­वी­स­ट्ठ­वी­सं च तिप्पडिं किच्चा । इ­गि­छ­ब्बा­र­स­गु­णि­दे म­दि­णा­णे होंति ३०ठाणाणि ॥ २द्वि­वि­ध­म् — ताº । ३अ­ल्पा­दि­से­त­रा­न­पे­क्षैः । ४भवति ताº, श्रº, मूº, दº । ५पुरुषः । ६ — ल्पं म — ताº, मूº । ७ — य­मु­प­दि­ष्टं आº, बº, दº, मुº । ८ — ब्दोऽज — ताº, श्रº । ९प्रौडे — ताº, टिº, श्रº, टिº । १०म­ति­पू­र्व­ल­क्ष­णे । ११श्रुतस्य प्र­मा­ण­रू­प­म् । १२म­ति­पू­र्व­कं म — ताº । १३ — णकमि — आº, बº, दº, मुº । १४ — त्म­क­स्व­मि­ष्य­ते आº, बº, दº, ताº, मुº । ७१ न वा, नि­मि­त्त­मा­त्र­त्वा­द्द­ण्डा­दि­व­त् । ४ । न वैष दोषः । किं का­र­ण­म् ? नि­मि­त्त­मा­त्र- त्वाद् द­ण्डा­दि­व­त् । यथा मृदः स्व­य­म­न्त­र्घ­ट­भ­व­न­प­रि­णा­मा­भि­मु­ख्ये­, द­ण्ड­च­क्र­पौ­रु­षे­य­प्र­य­त्ना­दि नि­मि­त्त­मा­त्रं भ­व­ति­, १यतः सत्स्वपि द­ण्डा­दि­नि­मि­त्ते­षु श­र्क­रा­दि­प्र­चि­तो मृत्पिण्डः स्व­य­म­न्त­र्घ­ट- भ­व­न­प­रि­णा­म­नि­रु­त्सु­क­त्वा­न्न घ­टी­भ­व­ति­, २अतो मृत्पिण्ड एव बा­ह्य­द­ण्डा­दि­नि­मि­त्ता­पे­क्ष आभ्य- ०५न्त­र­प­रि­णा­म­सा­न्नि­ध्या­द् घटो भवति न द­ण्डा­द­यः­, इति द­ण्डा­दी­नां नि­मि­त्त­मा­त्र­त्व­म् । तथा प­र्या­यि­प­र्या­य­योः स्या­द­न्य­त्वा­द् आत्मनः स्व­य­म­न्तः­श्रु­त­भ­व­न­प­रि­णा­मा­भि­मु­ख्ये म­ति­ज्ञा­नं निमित्त- मात्रं भ­व­ति­, यतः सत्यपि स­म्य­ग्दृ­ष्टेः श्रो­त्रे­न्द्रि­य­ब­ला­धा­ने बा­ह्या­चा­र्य­प­दा­र्थो­प­दे­श­स­न्नि­धा­ने च श्रु­त­ज्ञा­ना­व­र­णो­द­य­व­शी­कृ­त­स्य स्व­य­म­न्तः­श्रु­त­भ­व­न­नि­रु­त्सु­क­त्वा­दा­त्म­नो न श्रुतं भ­व­ति­, अतो३ बा­ह्य­म­ति­ज्ञा­ना­दि­नि­मि­त्ता­पे­क्ष आत्मैव आ­भ्य­न्त­र­श्रु­त­ज्ञा­ना­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा­पा­दि­त­श्रु­त- १०भ­व­न­प­रि­णा­मा­भि­मु­ख्या­त् ४श्रु­ती­भ­व­ति­, न म­ति­ज्ञा­न­स्य श्रु­ती­भ­व­न­म­स्ति­, तस्य नि­मि­त्त­मा­त्र­त्वा­त्५ । अ­ने­का­न्ता­च्च । ५ । ना­य­मे­का­न्तो­ऽ­स्ति — ‘­का­र­ण­स­दृ­श­मे­व का­र्य­म्­’ इति । कुतः ? तत्रापि स­प्त­भ­ङ्गी­सं­भ­वा­त् । कथम् ? घ­ट­व­त् । यथा घटः का­र­णे­न मृ­त्पि­ण्डे­न स्या­त्स­दृ­शः­, स्यान्न सदृश इत्यादि६ । मृ­द्द्र­व्या­जी­वा­नु­प­यो­गा­द्या­दे­शा­त् स्या­त्स­दृ­शः­, पि­ण्ड­घ­ट­सं­स्था­ना­दि­प­र्या­या­दे­शा­त् स्यान्न सदृशः । पू­र्व­व­दु­त्त­रे च भङ्गा नेतव्याः । य­स्यै­का­न्ते­न का­र­णा­नु­रू­पं का­र्य­म्­, तस्य ७घट- १५पि­ण्ड­शि­वि­का­दि­प­र्या­या८ उ­पा­ल­भ्य­न्ते९ । किञ्च, घटेन ज­ल­धा­र­णा­दि­व्या­पा­रो न क्रियेत मृत्पिण्डे त­द­द­र्श­ना­त् । अपि च, मृ­त्पि­ण्ड­स्य घ­ट­त्वे­न प­रि­णा­म­व­द् घ­ट­स्या­पि घ­ट­त्वे­न प­रि­णा­मः स्यात्, ए­का­न्त­स­दृ­श­त्वा­त् । न चैवं भवति । अतो नै­का­न्ते­न का­र­ण­स­दृ­श­त्व­म् । तथा श्रुतं सामान्या- देशात् स्या­त्का­र­ण­स­दृ­शं यतो म­ति­र­पि ज्ञानं श्रु­त­म­पि । अ­व्य­व­हि­ता­भि­मु­ख­ग्र­ह­ण-ना­ना­प्र­का­रा­र्थ- प्र­रू­प­ण­सा­म­र्थ्या­दि­प­र्या­या­दे­शा­त् स्यान्न का­र­ण­स­दृ­श­म् । पू­र्व­व­दु­त्त­रे१० च भङ्गा नेतव्याः । २०श्रो­त्र­म­ति­पू­र्व­स्यै­व श्रु­त­त्व­प्र­स­ङ्ग­स्त­द­र्थ­त्वा­दि­ति चेत्; न; उ­क्त­त्वा­त् । ६ । स्या­दे­त­त् — श्रो­त्र­म­ति­पू­र्व­स्यै­व११ श्रुतत्वं प्राप्नोति । कुतः ? त­द­र्थ­त्वा­त् । श्रुत्वा अ­व­धा­र­णा­द्धि श्रु­त­मि­त्यु­च्य­ते­, तेन च­क्षु­रा­दि­म­ति­पू­र्व­स्य१२ श्रुतत्वं न प्रा­प्नो­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? १३उ­क्त­मे­त­त् — ‘­श्रु­त­श­ब्दो­ऽ­यं रू­ढि­श­ब्दः­’ इति । रू­ढि­श­ब्दा­श्च स्वोत्पत्ति१४नि­मि­त्त­क्रि­या­न­पे­क्षाः प्र­व­र्त­न्त इति स­र्व­म­ति­पू­र्व­स्य श्रु­त­त्व­सि­द्धि­र्भ­व­ति । २५आ­दि­म­तो­ऽ­न्त­व­त्वा­त् श्रु­त­स्या­ऽ­ना­दि­नि­ध­न­त्वा­नु­प­प­त्ति­रि­ति चेत्; न; द्र­व्या­दि­सा­मा­न्या­पे­क्ष­या तत्सिद्धेः । ७ । स्या­दे­त­त् — श्रुतस्य आ­दि­म­त्त्व­म­भ्यु­प­ग­त­म् — ‘­म­ति­पू­र्व­म्­’ इति व­च­ना­त्­, आ­दि­म­त­श्च लोके अ­न्त­व­त्त्वं दृ­ष्ट­म्­, तत आ­द्य­न्त­सं­भ­वा­द् ‘­अ­ना­दि­नि­ध­नं श्रु­त­म्­’ इति व्या­ह­न्य­ते­, ततश्च पु­रु­ष­कृ­ति­त्वा­द­प्रा­मा­ण्यं स्या­दि­ति­; नैष दोषः; द्र­व्या­दि­सा­मा­न्या­पे­क्ष­या तत्सिद्धेः१५ । द्र­व्य­क्षे­त्र- का­ल­भा­वा­नां वि­शे­ष­स्या­वि­व­क्षा­यां श्रुतम् ‘­अ­ना­दि­नि­ध­न­म्­’ इ­त्यु­च्य­ते­, न हि के­न­चि­त्पु­रु­षे­ण क्वचित् ३०क­दा­चि­त् क­थ­ञ्चि­दु­त्प्रे­क्षि­त­मि­ति । ते­षा­मे­व वि­शे­षा­पे­क्ष­या आ­दि­र­न्त­श्च सं­भ­व­ती­ति म­ति­पू­र्व- १पू­र्वो­क्त­वा­क्य­मे­व वि­वृ­ण्व­न्ना­ह यत इति । २ततो श्रº । ३ततो आº, बº, दº, मुº । ४श्रुतं भ — आº, बº, मुº । ५द­ण्डा­दि­व­त् । ६ — दि इति मृ — आº, बº, दº, मुº । ७घटे पिण्ड — मूº । ८ — या उपल — ता, दº, आº । — या न उपल — मुº । ९नि­रा­क्रि­य­न्ते — श्रº टिº । घ­ट­पि­ण्ड­शि­व­का­द­यः पृथक् पर्याया न स्यु­रि­त्य­र्थः­, सर्वे मृ­त्पि­ण्डा­त्म­का एव भवेयुः — सम्पाº । १० — त्तरेभ — आº, दº, बº, मुº, ताº । ११ — र्व­क­स्यै­व श्रº, ताº, दº । १२ — र्व­क­स्यै­व श्रु — आº, दº, बº, मुº । १३उ­क्त­मे­व श्रु — आº, बº, दº, मुº, ताº, श्रº । १४ — त्तिक्रिया — मुº, आº, सº, ३५दº । १५ — सिद्धिः आº, बº, दº, मुº । ७२ मि­त्यु­च्य­ते । यथा अङ्कुरो १बी­ज­पू­र्वः­, स च स­न्ता­ना­पे­क्ष­या अ­ना­दि­नि­ध­न इति । २न चा­ऽ­पु­रु­ष- कृतित्वं प्रा­मा­ण्य­का­र­ण­म्­; चौ­र्या­द्यु­प­दे­श­स्या­स्म­र्य­मा­ण­क­र्तृ­क­स्य प्रा­मा­ण्य­प्र­स­ङ्गा­त् । अ­नि­त्य­स्य च प्र­त्य­क्षा­देः प्रामाण्ये को विरोधः ? स­म्य­क्त्वो­त्प­त्तौ यु­ग­प­न्म­ति­श्रु­तो­त्प­त्ते­र्म­ति­पू­र्व­क­त्वा­भा­व इति चेत्; न; स­म्य­क्त्व­स्य ०५त­द­पे­क्ष­त्वा­त् । ८ । स्या­न्म­त­म् — म­त्य­ज्ञा­न­श्रु­ता­ज्ञा­न­योः प्र­थ­म­स­म्य­क्त्वो­त्प­त्तौ यु­ग­प­ज्ज्ञा­न­प­रि­णा­मा­त् म­ति­पू­र्व­क­त्वं श्रुतस्य नो­प­प­द्य­त इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स­म्य­क्त्व­स्य त­द­पे­क्ष­त्वा­त् । तयोर्हि सम्यक्त्वं३ स­म्य­ग्द­र्श­नो­त्प­त्तौ यु­ग­प­द्भ­व­ति ४आ­त्म­ला­भ­स्तु क्र­म­वा­न्­, इति म­ति­पू­र्व­क­त्वं युक्तं पि­ता­पु­त्र­व­त् । म­ति­पू­र्व­क­त्वा­वि­शे­षा­त् श्रु­ता­वि­शे­ष इति चेत्; न; का­र­ण­भे­दा­त्त­द्भे­द­सि­द्धेः । ९ । स्या­दे­त­त् — १०सर्वेषां प्राणिनां श्रु­त­म­वि­शि­ष्टं प्राप्नोति । कुतः ? का­र­णा­वि­शे­षा­त् । म­ति­पू­र्व­त्वं५ हि का­र­ण­मि­ष्ट­म्­, तच्च स­र्वे­षा­म­वि­शि­ष्ट­मि­ति । तन्न; किं का­र­ण­म् ? का­र­ण­भे­दा­त्त­द्भे­द­सि­द्धेः । प्र­ति­पु­रु­षं हि म­ति­श्रु­ता­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मो बहुधा भिन्नः त­द्भे­दा­द् बा­ह्य­नि­मि­त्त­भे­दा­च्च श्रुतस्य प्र­क­र्षा­प्र­क­र्ष­यो­गो भवति म­ति­पू­र्व­क­त्वा­वि­शे­षे­ऽ­पि । ६ श्रुतात् श्रु­त­प्र­ति­प­त्ते­र्ल­क्ष­णा­व्या­प्ति­रि­ति चेत्; न; त­स्यो­प­चा­र­तो म­ति­त्व­सि­द्धेः । १० । १५स्या­न्म­त­म् — यदा श­ब्द­प­रि­ण­त­पु­द्ग­ल­स्क­न्धा­दा­हि­त­व­र्ण­प­द­वा­क्या­दि­भा­वा­त् च­क्षु­रा­दि­वि­ष­या­च्च आ­द्य­श्रु­त­वि­ष­य­भा­व­मा­प­न्ना­द् अ­वि­ना­भा­वि­नः ७कृ­त­स­ङ्गी­ति­र्ज­नो घ­टा­ज्ज­ल­धा­र­णा­दि­का­र्य- सं­ब­न्ध्य­न्त­रं प्र­ति­प­द्य­ते धू­मा­दे­र्वा­ऽ­ग्न्या­दि­द्र­व्य­म्­, तदा श्रुतात् श्रु­त­प्र­ति­प­त्ति­रि­ति कृत्वा ८मति- पू­र्व­ल­क्ष­ण­म­व्या­पी­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­स्यो­प­चा­र­तो म­ति­त्व­सि­द्धेः । म­ति­पू­र्वं हि श्रुतं क्वचित् ‘­म­तिः­’ इ­त्यु­प­च­र्य­ते९ । अ­थ­वा­, व्य­व­हि­ते पू­र्व­श­ब्दो व­र्त­ते­, तद्यथा ‘पूर्वं म­थु­रा­याः पाटलि- २०पु­त्र­म्­’ इति । ततः सा­क्षा­न्म­ति­पू­र्वं९ प­र­म्प­र­या वा१० म­ति­पू­र्व­म­पि म­ति­पू­र्व­ग्र­ह­णे­न गृह्यते । भे­द­श­ब्द­स्य प्रत्येकं प­रि­स­मा­प्ति­र्भु­जि­व­त् । ११ । यथा ‘­दे­व­द­त्त­जि­न­द­त्त­गु­रु­द­त्ता भोज्य- न्ताम्’ इति भुजिः प्रत्येकं प­रि­स­मा­प्य­ते त­थे­हा­पि भे­द­श­ब्दः प्र­त्ये­क­म­भि­सं­ब­ध्य­ते — द्वि­भे­द­म­ने­क­भे­दं द्वा­द­श­भे­दं च इति । त­त्रा­ङ्ग­प्र­वि­ष्ट­म­ङ्ग­बा­ह्यं चेति द्वि­वि­ध­म् । अ­ङ्ग­प्र­वि­ष्ट­मा­चा­रा­दि­द्वा­द­श­भे­दं बु­द्ध्य­ति­श­य­र्द्धि­यु­क्त­ग­ण­ध­रा­नु­स्मृ­त­ग्र­न्थ­र­च­न­म् । १२ । २५भ­ग­व­द­र्ह­त्स­र्व­ज्ञा­हि­म­व­न्नि­र्ग­त­वा­ग्ग­ङ्गा­ऽ­र्थ­वि­म­ल­स­लि­ल­प्र­क्षा­लि­ता­न्तः­क­र­णैः बु­द्ध्य­ति­श­य­र्द्धि­यु- क्तै­र्ग­ण­ध­रै­र­नु­स्मृ­त­ग्र­न्थ­र­च­न­म् आ­चा­रा­दि­द्वा­द­श­वि­ध­म­ङ्ग­प्र­वि­ष्ट­मि­त्यु­च्य­ते । तद्यथा — आ­चा­रः­, सू­त्र­कृ­त­म्­, स्था­न­म्­, स­म­वा­यः­, व्या­ख्या­प्र­ज्ञ­प्तिः­, ज्ञा­तृ­ध­र्म­क­था­, उ­पा­स­का­ध्य­य­न­म्­, अन्त- कृ­द्द­शा­, अ­नु­त्त­रौ­प­पा­दि­क­द­शा­, प्र­श्न­व्या­क­र­ण­म्­, वि­पा­क­सू­त्र­म्­, दृ­ष्टि­वा­द इति । आचारे चर्या- १बी­ज­पू­र्व­कः मुº, ताº । २न वा पु­रु­ष­कृ­ति­त्व­म­प्रा­मा­ण्य­का — आº, दº, बº, मुº । तुलना — सº, सिº१ । २० । “­त­स्मा­द­पौ­रु­षे­य­त्वे स्या­द­न्यो­प्य­न­रा­श्र­यः । म्ले­च्छा­दि­व्य­व­हा­रा­णां ना­स्ति­क्य­व­च­सा- ३०मपि ॥ अ­ना­दि­त्वा­द् भ­वे­दे­वं­… …” — प्र­मा­ण­वा­º३ । २४५ । ३स­मी­ची­न­त्व­म् । ४उत्पत्तिः । ५म­ति­पू­र्व­क­त्वं श्रº, दº । ६‘­म­ति­पू­र्व­क­त्वा­वि­शे­षे­पि­’ इति श्रº प्रतौ ‘­श्रु­ता­च्छ्रु­त­’ इत्यादि वार्तिक एव स­म्मि­लि­तः । ७कृ­त­सं­ग­ति — आº, बº, दº, मुº, ताº । ८म­ति­पू­र्वं ल — श्रº । ९तथा चोक्तम् — म­ति­पू­र्वं श्रुतं द­क्षै­रु­प­चा­रा­त् म­ति­र्म­ता । म­ति­पू­र्वं ततः सर्वं श्रुतं ज्ञेयं वि­च­क्ष­णै­रि­ति । अपि च, अर्था- द­र्था­न्त­रं ज्ञानं म­ति­पू­र्वं मतं भवेत् । शाब्दं त­ल्लि­ङ्ग­जं चात्र द्व्य­ने­क­द्वा­द­श­भे­द­क­म् ॥ १०सा­क्षा­न्म­ति पू­र्व­मि­व प­र­म्प­र­या म­ति­पू­र्व­म­पि इत्यर्थः । वा शब्द इवार्थः । ७३ विधानं शु­द्ध्य­ष्ट­क­प­ञ्च­स­मि­ति­त्रि­गु­प्ति­वि­क­ल्पं कथ्यते१ । सू­त्र­कृ­ते ज्ञा­न­वि­न­य­प्र­ज्ञा­प­ना २कल्प्याक- ल्प्य­च्छे­दो­प­स्था­प­ना व्य­व­हा­र­ध­र्म­क्रि­याः प्र­रू­प्य­न्ते३ । स्थाने४ अ­ने­का­श्र­या­णा­म­र्था­नां निर्णयः क्रियते५ । ६स­म­वा­ये स­र्व­प­दा­र्था­नां स­म­वा­य­श्चि­न्त्य­ते७ । स च­तु­र्वि­धः — द्र­व्य­क्षे­त्र­का­ल­भा­व- विकल्पैः । तत्र ध­र्मा­ऽ­ध­र्मा­स्ति­का­य­लो­का­का­शै­क­जी­वा­नां तु­ल्या­ऽ­सं­ख्ये­य­प्र­दे­श­त्वा­त् एकेन प्र­मा­णे­न ०५द्रव्याणां स­म­वा­य­ना­द् द्र­व्य­स­म­वा­यः । ज­म्बू­द्वी­प­स­र्वा­र्थ­सि­द्ध्य८प्र­ति­ष्ठा­न­न­र­क­न­न्दी­श्व­रै­क­वा­पी­नां तु­ल्य­यो­ज­न­श­त­स­ह­स्र­वि­ष्क­म्भ­प्र­मा­णे­न क्षे­त्र­स­म­वा­य­ना­त् क्षे­त्र­स­म­वा­यः । उ­त्स­र्पि­ण्य­व­स­र्पि­ण्यो- स्तु­ल्य­द­श­सा­ग­रो­प­म­को­टि­को­टि­प्र­मा­णा­त् का­ल­स­म­वा­य­ना­त् का­ल­स­म­वा­यः९ । क्षा­यि­क­स­म्य- क्त्व­के­व­ल­ज्ञा­न­के­व­ल­द­र्श­न­य­था­ख्या­त­चा­रि­त्रा­णां यो भावः१० त­द­नु­भ­व­स्य तु­ल्या­न­न्त­प्र­मा­ण­त्वा­त् भा­व­स­म­वा­य­ना­द् भा­व­स­म­वा­यः । १०व्या­ख्या­प्र­ज्ञ­प्तौ११ ष­ष्टि­व्या­क­र­ण­स­ह­स्रा­णि१२ ‘­कि­म­स्ति जीवः, नास्ति’ इ­त्ये­व­मा­दी­नि नि­रू­प्य­न्ते१३ । १४ज्ञा­तृ­ध­र्म­क­था­या­म् आ­ख्या­नो­पा­ख्या­ना­नां ब­हु­प्र­का­रा­णां क­थ­न­म्१५ । उ­पा­स­का­ध्य­य­ने१६ श्रा­व­क­ध­र्म­ल­क्ष­ण­म् । सं­सा­र­स्या­न्तः कृतो यैस्ते अ­न्त­कृ­तः । न­मि­म­त­ङ्ग­ग­सो­मि­ल­रा­म­पु­त्र­सु­द­र्श- नयम१७ली­क­व­ली­क­कि­ष्क­म्ब­ल­पा­ला­म्ब­ष्ठ­पु­त्रा इत्येते दश व­र्ध­मा­न­ती­र्थ­ङ्क­र­ती­र्थे । ए­व­मृ­ष- भादीनां त्र­यो­विं­श­ते­स्ती­र्थे­ष्व­न्ये­ऽ­न्ये च दश द­शा­न­गा­रा दश दश दा­रु­णा­नु­प­स­र्गा­न्नि­र्जि­त्य १५कृ­त्स्न­क­र्म­क्ष­या­द­न्त­कृ­तः दश अस्यां वर्ण्यन्ते१८ इति अ­न्त­कृ­द्द­शा । अ­थ­वा­, अ­न्त­कृ­तां दशा अ­न्त­कृ­द्द­शा­, तस्याम् अ­र्ह­दा­चा­र्य­वि­धिः सिध्यतां च । उ­प­पा­दो जन्म प्र­यो­ज­नं येषां त इमे औ­प­पा­दि­काः­, वि­ज­य­वै­ज­य­न्त­ज­य­न्ता­प­रा­जि­त­स­र्वा­र्थ­सि­द्धा­ख्या­नि प­ञ्चा­नु­त्त­रा­णि­, अ­नु­त्त­रे­ष्वौ- प­पा­दि­का अ­नु­त्त­रौ­प­पा­दि­काः — ऋ­षि­दा­स१९-वान्य-सु­न­क्ष­त्र-कार्तिक-नन्द-नन्दन-शा­लि­भ­द्र-अभय- वा­रि­षे­ण-चि­ला­त­पु­त्रा इत्येते दश व­र्ध­मा­न­ती­र्थ­क­र­ती­र्थे । ए­व­मृ­ष­भा­दी­नां त्र­यो­विं­श­ते­स्ती­र्थे­ष्व- २०न्येऽन्ये च दश द­शा­न­गा­रा दश दश दा­रु­णा­नु­प­स­र्गा­न्नि­र्जि­त्य वि­ज­या­द्य­नु­त्त­रे­षू­त्प­न्ना इ­त्ये­व­म­नु­त्त­रौ- प­पा­दि­काः दशास्यां वर्ण्यन्त२० इ­त्य­नु­त्त­रौ­प­पा­दि­क­द­शा । अ­थ­वा­, अ­नु­त्त­रौ­प­पा­दि­का­नां दशा अ­नु­त्त­रौ­प­पा­दि­क­द­शा त­स्या­मा­यु­र्वै­क्रि­यि­का­नु­ब­न्ध­वि­शे­षः । आ­क्षे­प­वि­क्षे­पै­र्हे­तु­न­या­श्रि­ता­नां १आचारे अ­ष्टा­द­श­स­ह­स्र (­१८­००­०­) पदैः । २यो­ग्या­यो­ग्य । ३ष­ट्त्रिं­श­त्स­ह­स्र (­३६­००­०­) पदैः । ४ति­ष्ठ­न्त्य­स्मि­न् ए­का­द्ये­को­त्त­रा­णि स्था­ना­नी­ति स्थानम् । ५स्थाने द्वा­च­त्वा­रिं­श­त्स­ह­स्र- (­४२­००­०­) पदैः । ६सं सं­ग्र­हे­ण सा­दृ­श्य­सा­मा­न्ये­न अ­वे­य­न्ते ज्ञायन्ते जी­वा­दि­प­दा­र्था द्र­व्य­क्षे­त्र- २५का­ल­भा­वा­ना­श्रि­त्य­, त­स्मि­न्नि­ति । सं­ग्र­ह­न­ये­न स एक ए­वा­त्मा­, व्य­व­हा­र­न­ये­न संसारी मु­क्त­श्चे­ति द्वि­वि­क­ल्पः उ­त्पा­द­व्य­य­ध्रौ­व्य इति त्रि­ल­क्ष­णः इ­त्या­दी­नि जीवस्य । सा­मा­न्या­र्प­ण­या एक एव पु­द्ग­लः­, वि­शे­षा­र्प­ण­या अ­णु­स्क­न्ध­भे­दा­त् द्वितयः इ­त्या­दी­नि पु­द्ग­ला­दी­ना­ञ्चै­का­द्ये­को­त्त­र­स्था­ना­नि प्र­रू­प्य­न्ते । ७स­म­वा­ये ए­क­ल­क्ष­च­तुः­ष­ष्टि (­१६­४०­००­) पदैः । ८ — द्ध्यर्थप्र — आº, बº, मुº । स­प्त­म­पृ­थि­वी- न­र­क­ना­म । ९अथवा प्र­थ­म­पृ­थि­वी­ना­र­क­भा­व­न­व्य­न्त­रा­णां ज­घ­न्या­यूं­षि स­दृ­शा­नी­य­त्या­दि योज्यम् । १०पर्यायः । ११प्रश्ने । १२द्वि­ल­क्षा­ष्टा­विं­श­ति­स­ह­स्र (­२२­८०­००­) पदैः किमस्ति ३०जीवः किं नास्ति जीवः किमेको जीवः कि­म­ने­को जीवः किं नित्यो जीवः कि­म­नि­त्यो जीवः इ­त्या­दी­नि षष्टि- स­ह­स्र­सं­ख्या­नि भ­ग­व­द­र्ह­त्ती­र्थ­क­र­स­न्नि­धौ ग­ण­ध­र­दे­व­प्र­श्न­वा­क्या­नि नि­रू­प्य­न्ते । १३प­ञ्च­ल­क्ष­ष­ट्प­ञ्चा- श­त्स­ह­स्र (­५५­६०­००­) पदैः । १४ती­र्थ­क­रो­क्तं ग­ण­ध­र­पृ­ष्टा­स्ति­त्वा­दि­स्व­रू­प­म् च­क्र­व­र्त्या­दी­नां ध­र्मा­नु­ब- न्धि­क­थो­प­क­था­ना­ञ्च क­थ­न­म् । १५क­थो­प­क­था । १६ए­का­द­श­ल­क्ष­स­प्त­ति­स­ह­स्र (­११­७०­००­) पदैः श्रा­व­का­चा­र­क्रि­या­म­न्त्रा­णां नि­रू­प­ण­म् । १७ — य­म­वा­ल्मी­क­व­ली­क­नि­ष्क — मुº । १८अ­न्त­कृ­द्द­शा­यां ३५त्र­यो­विं­श­ति­ल­क्षा­ष्टा­विं­श­ति­स­ह­स्र (­२३­२८­००­०­) पदैः । १९ — स धन्य — आº, बº, मुº । २०अनु- त्त­रौ­प­पा­दि­क­द­शा­यां द्वि­न­व­ति­ल­क्ष­च­तु­श्च­त्वा­रिं­श­त्स­ह­स्र (­९२­४४­००­०­) पदैः । ७४ प्रश्नानां व्या­क­र­णं प्र­श्न­व्या­क­र­ण­म्­, त­स्मिं­ल्लौ­कि­क­वै­दि­का­ना­म­र्था­नां निर्णयः१ । वि­पा­क­सू­त्रे सु­कृ­त­दुः­कृ­ता­नां वि­पा­क­श्चि­न्त्य­ते२ । द्वा­द­श­म­ङ्गं दृ­ष्टि­वा­द इति३ । कौ­त्क­ल­का­णे४विद्धि — कौशिक-ह­रि­स्म­श्रु-मां­छ­पि­क रोमश-हारीत-मु­ण्डा­श्व­ला­य­ना­दी­नां क्रि­या­वा­द­दृ­ष्टी­ना­म­शी­ति­श­त­म्­, म­री­चि­कु­मा­र-क­पि­लो­लू­क- ०५गार्ग्य-व्या­ध्र­भू­ति-वाद्वलि-माठर-मौ­द्ग­ल्या­य­ना­दी­ना­म­क्रि­या­वा­द­दृ­ष्टी­नां च­तु­र­शी­तिः­, साकल्य- वल्कल-कुथुमि-सा­त्य­मु­ग्रि-ना­रा­य­ण-कठ-मा­ध्य­न्दि­न-मौद-पै­प्प­ला­द-बा­द­रा­य५णाम्बष्ठि-कृदौवि- कायन-वसु-जै­मि­न्या­दी­ना­म­ज्ञा­नि­कु­दृ­ष्टी­नां स­प्त­ष­ष्टिः­, वशिष्ठ-पा­रा­श­र-ज­नु­क­र्णि-वाल्मीकि ६रौ­म­ह­र्षि­णि­स­त्य­द­त्त-व्या­सै­ला­पु­त्रौ­प­म­न्य­वै­न्द्र­द­त्ता­य­स्थू­णा­दी­नां वै­न­यि­क­दृ­ष्टी­नां द्वा­त्रिं­श­त् । एषां दृ­ष्टि­श­ता­नां त्रयाणां त्रि­ष­ष्ट्यु­त्त­रा­णां प्र­रू­प­णं नि­ग्र­ह­श्च दृ­ष्टि­वा­दे क्रियते । १०७स प­ञ्च­वि­धः-प­रि­क­र्म८ सूत्रं प्र­थ­मा­नु­यो­गः ९पू­र्व­ग­तं चूलिका चेति । तत्र पू­र्व­ग­तं९ च­तु­र्द­श­प्र­का­र­म्-उ­त्पा­द­पू­र्व­म् अ­ग्रा­य­णं वी­र्य­प्र­वा­द­म् अ­स्ति­ना­स्ति­प्र­वा­द ज्ञा­न­प्र­वा­दं स­त्य­प्र­वा­द­म् आ­त्म­प्र­वा­दं क­र्म­प्र­वा­दं१० प्र­त्या­ख्या­न­ना­म­धे­यं वि­द्या­नु­वा­दं क­ल्या­ण­ना­म- धेयं प्रा­णा­वा­यं क्रि­या­वि­शा­लं लो­क­बि­न्दु­सा­र­मि­ति । का­ल­पु­द्ग­ल­जी­वा­दी­नां यदा यत्र यथा च प­र्या­ये­णो­त्पा­दो वर्ण्यते त­दु­त्पा­द­पू­र्व­म्११ । क्रि­या­वा­दा­दी­नां प्रक्रिया १२अ­ग्रा­णी­व अ­ङ्गा­दी­नां स्व­स­म­य- १प्र­श्न­व्या­क­र­णे त्रि­न­व­ति­ल­क्ष­षो­ड­श­स­ह­स्र (­९३­१६­००­०­) पदैः । दू­त­प्र­श्न­मु­द्दि­श्य न­ष्ट­मु­ष्टि­चि­न्ता­दि­कं १५शि­ष्य­प्र­श्न­मु­द्दि­श्य आ­क्षे­प­णी-वि­क्षे­पि­णी सं­वे­ज­नी — नि­र्वे­ज­नी चेति चतुर्णां क­था­ना­म् । २वि­पा­क­सू­त्रे एक- कोटि-च­तु­र­शी­ति­ल­क्ष (­१८­४०­००­००­) पदैः । एतेषां वि­शे­ष­स्व­रू­प­प­रि­ज्ञा­ना­य द्र­ष्ट­व्य­म् — धº टीº संº पृº १०८ — १२२ । ज­य­ध­º प्रº पृº९३ — ९४, १२२ — १३२ । ३दृ­ष्टि­वा­द­स्व­रू­नि­र्धा­र­णा­य द्र­ष्ट­व्य­म् — धº टीº संº पृº१०­८­–­१२­२ । ज­य­ध­º पृº९४­–­९६­, १३­२­–­१४­८ । ४ — काण्ठेवि — आº, बº, मुº । काण्वेवि — दº । ५ — णा­म्ब­री­श­स्वि­ष्टि­कृ­दै­ति­का­य­न — श्रº । — णा­म्ब­ष्ठि­कृ­दै­लि­का­य­न ताº । — णास्वि- २०ष्टि­क्य­दै­ति­का­य­न — दº । ६ — रो­म­र्षि­स — आº, बº दº मुº । ७दृ­ष्टि­वा­दः । ८तत्र प­रि­क­र्म प­ञ्च­वि­ध­म् — च­न्द्र­प्र­ज्ञ­प्तिः­, सू­र्य­प्र­ज्ञ­प्तिः ज­म्बू­द्वी­प­प्र­ज्ञ­प्तिः­, द्वी­प­सा­ग­र­प्र­ज्ञ­प्तिः­, व्या­ख्या­प्र­ज्ञ­प्ति­श्चे­ति । तत्र चन्द्र प्रज्ञप्तिः ष­ट्त्रिं­श­ल्ल­क्ष­प­ञ्च­स­ह­स्र (­३६­०५­००­०­) पदैः चन्द्रस्य वि­मा­ना­युः­प­रि­वा­र­र्द्धि­ग­म­न­वृ­द्धि­हा­नि­सा­का­र­ग्र­ह- णादीनि व­र्ण­य­ति । सू­र्य­प्र­ज्ञ­प्तिः प­ञ्च­ल­क्ष­त्रि­स­ह­स्र (­५०­३०­००­) पदैः सू­र्य­स्या­यु­र्म­ण्ड­ल­प­रि­वा­र­र्द्धि­ग­म­न- प्र­मा­ण­ग्र­ह­णा­दी­नि व­र्ण­य­ति । ज­म्बू­द्वी­प­प्र­ज्ञ­प्तिः त्रि­ल­क्ष­प­ञ्च­विं­श­ति­स­ह­स्र (­३२­५०­००­) पदैः ज­म्बू­द्वी­प- २५ग­त­मे­रु­कु­ल­शै­ल­ह्र­द­व­र्ष­वे­दि­का­व­न­ष­ण्ड­व्य­न्त­रा­वा­सा­दी­न् व­र्ण­य­ति । द्वी­प­सा­ग­र­प्र­ज्ञ­प्तिः द्वि­प­ञ्चा­ष­ल्ल­क्ष­ष­ट्- त्रिं­श­त्स­ह­स्र (­५२­३६­००­०­) पदैः अ­सं­ख्या­त­द्वी­प­सा­ग­र­स्व­रू­पं व­र्ण­य­ति । व्या­ख्या­प्र­ज्ञ­प्ति­श्च­तु­र­शी- ति­ल­क्ष­ष­ट्त्रिं­श­त्स­ह­स्र (­८४­३६­००­००­) पदैः रू­प्य­रू­पि­जी­वा­दि­द्र­व्य­स्व­रू­पं क­थ­य­ति । सूत्रम् अ­ष्टा­शी­ति- ल­क्ष­प­दैः जीवः अ­ब­न्ध­कः अकर्ता निर्गुणः अभोक्ता स्व­प्र­का­श­कः­… …­रु­त्पा­द­व्य­य­ध्रौ­व्य­ल­क्ष­ण­व­स्त्वा­दी­नि व­र्ण­य­ति । … …­चू­लि­का प­ञ्च­वि­धा — तत्र ज­ल­ग­ता द्वि­को­टि­न­व­ल­क्ष­न­वा­शी­ति­स­ह­स्र­द्वि­श­त (­२०­०९­८९­२०­०­) ३०पदैः ज­ल­स्त­म्भ­न­ज­ल­ग­म­ना­ग्नि­स्त­म्भ­न­भ­क्ष­णा­श­न­प्र­वे­श­ना­दि­का­र­ण­म­न्त्र­त­न्त्र­त­प­श्च­र­णा­दी­नि व­र्ण­य­ति । स्थ­ल­ग­ता तावद्भिः (­२०­०९­८९­२०­०­) पदैः मे­रु­कु­ल­शै­ल­भू­म्या­दि­षु प्र­वे­श­न­शी­ध्र­ग­म­ना­दि­का­र­ण­म­न्त्र­त­न्त्र­त­प­श्च­र­णा­दी­नि व­र्ण­य­ति । मा­या­ग­ता तावद्भिः पदैः मा­या­रू­पे­न्द्र­ज­ल­वि­क्रि­या का­र­ण­म­न्त्र­त­प­श्च­र­णा­दी­नि व­र्ण­य­ति । आ­का­श­ग­ता तावद्भिः पदैः आ­का­श­ग­म­न­का­र­ण­म­न्त्र­त­न्त्र­त­प­श्च­र­णा­दी­नि व­र्ण­य­ति । रू­प­ग­ता तावद्भिः पदैः सिंह- ग­ज­तु­र­ग­त­रु­न­र­हं­सा­दि­रू­प­प­रा­व­र्त­न­का­र­ण­म­न्त्र­त­न्त्र­त­प­श्च­र­णा­दी­नि चि­त्र­का­ष्ठ­ले­प्यो­त्खा­त­ना­दि­ल­क्ष­ण­धा­तु­वा­द- ३५र­स­वा­द­खा­न्य­वा­दा­दी­नि च व­र्ण­य­ति इति शा­स्त्रा­न्त­ते (­ध­व­ला­दि­षु­) क­थि­त­म् । ९पू­र्व­कृ­त­म् ताº, श्रº । १० — दं च प्र — बº, मुº, मूº, ताº, श्रº, दº । ११ए­क­को­टि (­१०­००­००­०­) पदम् । १२अ­ग्रा­य­णी- चा­ङ्गा­दी­नां स्व­स­म­वा­य — आº, बº, दº, मुº । “­अ­ग्र­स्य द्वा­द­शा­ङ्गे­षु प्र­धा­न­मू­ल­स्य वस्तुनः अयनं ज्ञा­न­म­ग्रा- यणं त­त्प्र­यो­ज­न­म­ग्रा­य­णी­य­म् । ” — गोº जीवº जीº गाº ३६५ । ज­य­ध­º पृº १४०टिº । — सम्पाº ७५ वि­ष­य­श्च यत्र ख्या­पि­त­स्त­द­ग्रा­य­ण­म्१ । छ­द्म­स्थ­के­व­लि­नां वीर्यं सु­रे­न्द्र­दै­त्या­धि­पा­नां ऋद्धयो नरेन्द्र- च­क्र­ध­र­ब­ल­दे­वा­नां च वी­र्य­ला­भो द्रव्याणां स­म्य­क्त्व­ल­क्ष­णं च य­त्रा­भि­हि­तं त­द्वी­र्य­प्र­वा­द­म्२ । प­ञ्चा­ना­म­स्ति­का­या­ना­म­र्थो नयानां चा­ने­क­प­र्या­यैः ‘­इ­द­म­स्ती­दं नास्ति’ इति च कार्त्स्न्येन यत्राव- भासितं त­द­स्ति­ना­स्ति­प्र­वा­द­म्३ । अ­थ­वा­, ष­ण्णा­म­पि द्रव्याणां भा­वा­भा­व­प­र्या­य­वि­धि­ना स्वपर- ०५प­र्या­या­भ्या­म् उ­भ­य­न­य­व­शी­कृ­ता­भ्या­म् अ­र्पि­ता­न­र्पि­त­सि­द्धा­भ्यां यत्र नि­रू­प­णं त­द­स्ति­ना­स्ति- प्र­वा­द­म् । प­ञ्चा­ना­म­पि ज्ञानानां प्रा­दु­र्भा­व­वि­ष­या­य­त­ना­नां४ ज्ञा­नि­ना­म् अ­ज्ञा­नि­ना­मि­न्द्रि­या­णां च प्रा­धा­न्ये­न यत्र विभागो वि­भा­वि­तः त­ज्ज्ञा­न­प्र­वा­द­म्५ । वा­ग्गु­प्ति­सं­स्का­र­का­र­ण­प्र­यो­गो द्वा­द­श­धा भाषा व­क्ता­र­श्चा­ने­क­प्र­का­र­मृ­षा­भि­धा­नं दश- प्र­का­र­श्च स­त्य­स­द्भा­वो यत्र प्र­रू­पि­तः तत् स­त्य­प्र­वा­द­म्६ । वा­ग्गु­प्ति­र्व­क्ष्य­मा­णा । वा­क्सं­स्का­र- १०का­र­णा­नि शि­रः­क­ण्ठा­दी­नि अष्टौ७ स्थानानि । वा­क्प्र­यो­गः शु­भे­त­र­ल­क्ष­णो वक्ष्यते । अ­भ्या­ख्या­न­क­ल­ह­पै­शु८न्या­सं­ब­द्ध­प्र­ला­प­र­त्य­र­त्यु­प­धि­नि­कृ­त्य­प्र­ण­ति­मो­ष­स­म्य­ङ्मि­थ्या­द­र्श­ना- त्मिका भाषा द्वा­द­श­धा । हिंसादेः कर्मणः क­र्तु­र्वि­र­त­स्य वि­र­ता­वि­र­त­स्य वा­ऽ­य­म­स्य क­र्ते­त्य­भि- धानम् अ­भ्या­ख्या­न­म् । कलहः प्रतीतः । पृष्ठतो दो­षा­वि­ष्क­र­णं पै­शु­न्य­म् । ध­र्मा­र्थ­का­म­मो­क्षा­ऽ­सं­ब­द्धा वाग् अ­सं­ब­द्ध­प्र­ला­पः । श­ब्दा­दि­वि­ष­य­दे­शा­दि­षु र­त्यु­त्पा­दि­का र­ति­वा­क् । ते­ष्वे­वा­र­त्यु­त्पा­दि­का १५अ­र­ति­वा­क् । यां वाचं श्रुत्वा प­रि­ग्र­हा­र्ज­न­र­क्ष­णा­दि­ष्वा­स­ज्य­ते सो­प­धि­वा­क् । व­णि­ग्व्य­व­हा­रे या­म­व­धा­र्य नि­कृ­ति­प्र­व­ण आत्मा भवति सा ९नि­कृ­ति­वा­क् । यां श्रुत्वा त­पो­वि­ज्ञा­ना­धि­के­ष्व­पि न प्र­ण­म­ति सा अ­प्र­ण­ति­वा­क् । यां श्रुत्वा स्तेये वर्तते सा मो­ष­वा­क् । स­म्य­ङ्मा­र्ग­स्यो­प­दे­ष्ट्री सा स­म्य­ग्द­र्श­न­वा­क् । त­द्वि­प­री­ता मि­थ्या­द­र्श­न­वा­क् । व­क्ता­र­श्च आ­वि­ष्कृ­त­व­क्तृ­त्व­प­र्या­या द्वी­न्द्रि­या­द­यः । द्र­व्य­क्षे­त्र­का­ल­भा­वा­श्र­य­म­ने­क­प्र­का­र­म­नृ­त­म् । २०द­श­वि­धः स­त्य­स­द्भा­वः — नाम-रूप-स्थापना-प्रतीत्य-संवृति-सं­यो­ज­ना-ज­न­प­द-देश-भाव- स­म­य­स­त्य­भे­दे­न । तत्र स­चे­त­ने­त­र­द्र­व्य­स्या­स­त्य­प्य­र्थे य­द्व्य­व­हा­रा­र्थं सं­ज्ञा­क­र­णं त­न्ना­म­स­त्य­म्­, इन्द्र इत्यादि । य­द­र्था­स­न्नि­धा­ने­ऽ­पि रू­प­मा­त्रे­णो­च्य­ते त­द्रू­प­स­त्य­म्­, यथा चि­त्र­पु­रु­षा­दि­षु अ­स­त्य­पि चै­त­न्यो­प­या­गा­दा­व­र्थे पुरुष इत्यादि । अ­स­त्य­प्य­र्थे य­त्का­र्या­र्थं स्थापितं द्यू­ता­क्ष­नि­क्षे­पा­दि­षु तत् स्था­प­ना­स­त्य­म् । आ­दि­म­द­ना­दि­म­दौ­प­श­मि­का­दी­न् भावान् प्रतीत्य य­द्व­च­नं तत् प्र­ती­त्य­स­त्य­म् । २५यल्लोके संवृत्या नीतं व­च­स्त­त् सं­वृ­ति­स­त्यं यथा पृ­थि­व्या­द्य­ने­क­का­र­ण­त्वे­ऽ­पि सति ‘पङ्के जातं प­ङ्क­ज­म्­’ इत्यादि । धू­प­चू­र्ण­वा­सा­नु­ले­प­न­प्र­घ­र्षा­दि­षु पद्म-मकर-हंस-स­र्व­तो­भ­द्र-क्रौञ्च-व्यू­हा­दि­षु वा स­चे­त­ने­त­र­द्र­व्या­णां यथा भा­ग­वि­धि­स­न्नि­वे­शा­वि­र्भा­व­कं य­द्व­च­स्त­त् सं­यो­ज­ना­स­त्य­म् । १०द्वा­त्रिं­श­ज्ज­न­प­दे­ष्वा­र्या­ना­र्य­भे­दे­षु ध­र्मा­र्थ­का­म­मो­क्षा­णां प्रापकं यद्वचः तत् ज­न­प­द­स­त्य­म् । ग्रा­म­न­ग­र­रा­ज­ग­ण­पा­ख­ण्ड­जा­ति­कु­ला­दि­ध­र्मा­णा­मु­प­दे­ष्टृ यद्वचः तद् दे­श­स­त्य­म् । छ­द्म­स्थ­ज्ञा­न­स्य ३०द्र­व्य­या­था­त्म्या­द­र्श­ने­ऽ­पि सं­य­त­स्य सं­य­ता­सं­य­त­स्य वा स्व­गु­ण­प­रि­पा­ल­ना­र्थं प्रा­सु­क­मि­द­म­प्रा­सु­क­मि- त्यादि यद्वचः तत् भा­व­स­त्य­म् । प्र­ति­नि­य­त­ष­ट्त­य­द्र­व्य­प­र्या­या­णा­मा­ग­म­ग­म्या­नां या­था­त्म्या­वि­ष्क­र­णं यद्वचः तत् स­म­य­स­त्य­म् । १अ­ग्रा­य­णी­य­पू­र्वं ष­ण्ण­व­ति­ल­क्ष (­९६­००­००­) पदम् । २स­प्त­ति­ल­क्ष (­७०­००­००­०­) पदम् । ३ष­ष्टि­ल­क्ष (­६०­००­००­०­) पदम् । ४स्थान । ५ए­को­न­को­टि (­९९­९९­९९­९­) पदम् । ६ष­डु­त्त­रै- ककोटि (­१०­००­००­०६­) पदम् । ७“अष्टौ स्थानानि व­र्णा­ना­मु­रः क­ण्ठः­शि­र­स्त­था । जि­ह्वा­मू­ल­ञ्च दन्ताश्च ना­सि­कौ­ष्ठौ च तालु च ॥ ” — पा­णि­नि­शि­º श्लोº १३ । ८ — न्या­ब­द्ध­प्र — ताº, श्रº, मूº । ९वञ्चना । १०द्वा­त्रिं­श­त्स­ह­स्र­ज­न — आº, बº, दº । ७६ १य­त्रा­त्म­नो­ऽ­स्ति­त्व­ना­स्ति­त्व­नि­त्य­त्वा­नि­त्य­त्व­क­र्तृ­त्व­भो­क्तृ­त्वा­द­यो धर्माः षड्जीव- नि­का­य­भे­दा­श्च युक्तितो निर्दिष्टाः त­दा­त्म­प्र­वा­द­म् । ब­न्धो­द­यो­प­श­म­नि­र्ज­रा­प­र्या­या अ­नु­भ­व- प्र­दे­शा­धि­क­र­णा­नि स्थितिश्च ज­घ­न्य­म­ध्य­मो­त्कृ­ष्टा २यत्र नि­र्दि­श्य­ते त­त्क­र्म­प्र­वा­द­म् । व्रत-नियम-प्र­ति­क्र­म­ण-प्र­ति­ले­ख­न-तपः-क­ल्पो­प­स­र्गा­चा­र-प्रतिमा-विरा ना­रा­ध­ना­वि­शु­द्ध्यु­प­क्र­माः ०५श्रा­म­ण्य­का­र­णं च प­रि­मि­ता­प­रि­मि­त­द्र­व्य­भा­व­प्र­त्या­ख्या­नं च ३य­त्रा­ख्या­तं त­त्प्र­त्या­ख्या­न­ना­म­धे­य­म् । समस्ता४ विद्या अष्टौ म­हा­नि­मि­त्ता­नि त­द्वि­ष­यो र­ज्जु­रा­शि­वि­धिः क्षेत्रं श्रेणी लोक- प्रतिष्ठा५संस्थानं स­मु­द्घा­त­श्च यत्र ६कथ्यते त­द्वि­द्या­नु­वा­द­म् । त­त्रा­ङ्गु­ष्ठ­प्र­से­ना­दी­ना­म­ल्प­वि­द्या­नां स­प्त­श­ता­नि७ म­हा­रो­हि­ण्या­दी­नां म­हा­वि­द्या­नां प­ञ्च­श­ता­नि । अ­न्त­रि­क्ष-भौमाङ्ग-स्वर- स्वप्न-लक्षण-व्यञ्जन-छिन्नानि अष्टौ म­हा­नि­मि­त्ता­नि । तेषां विषयो लोकः । क्षे­त्र­मा­का­शं १०प­ट­सू­त्र­व­च्च­र्मा­व­य­व­व­द्वा आ­नु­पू­र्व्ये­ण ऊ­र्ध्वा­ध­स्ति­र्य­ग्व्य­व­स्थि­ता अ­सं­ख्या­ता आ­का­श­प्र­दे­श८- पङ्क्तयः श्रेणय उक्ताः । अ­लो­का­का­श­स्या­न­न्त­स्य ब­हु­म­ध्ये सु­प्र­ति­ष्ठ­क­सं­स्था­नो लोकः, ऊ­र्ध्व­म­ध­स्ति­र्य­ङ्मृ­द­ङ्ग­वे­त्रा- स­न­ज्ञ­ल्ल­र्या­कृ­तिः­, त­नु­वा­त­व­ल­य­प­रि­क्षि­प्त ऊ­र्ध्वा­ध­स्ति­र्य­क्षु प्र­त­र­वृ­त्त­श्च­तु­र्द­श­र­ज्ज्वा­या­मः । मेरु- प्र­ति­ष्ठ­व­ज्र­वै­डू­र्य­प­ट­ला­न्त­र९रुचक१०संस्थिता अ­ष्टा­वा­का­श­प्र­दे­शा लो­क­म­ध्य­म् । लो­क­म­ध्या­द् याव- १५दै­शा­ना­न्तः तावत् एका र­ज्जु­र­र्धं च । मा­हे­न्द्रा­न्ते तिस्रः । ब्र­ह्म­लो­का­न्ते­ऽ­र्ध­च­तु­र्थाः । का­पि­ष्ठा­न्ते चतस्रः । म­हा­शु­क्रा­न्ते­ऽ­र्ध­प­ञ्च­माः । स­ह­स्रा­रा­न्ते पञ्च । प्रा­ण­ता­न्ते­ऽ­र्ध­ष­ष्ठाः । अ­च्यु­ता­न्ते षट् । आ­लो­का­न्ता­त् सप्त । तथा लो­क­म­ध्या­द­धो या­व­च्छ­र्क­रा­पृ­थि­व्य­न्त­स्ता­व­दे­का रज्जुः । त­तो­ऽ­धः पृ­थि­वी­नां पञ्चानां प्र­त्ये­क­म­न्ते­ऽ­न्ते र­ज्जु­रे­कै­का वृद्धा । त­तो­ऽ­ध­स्त­म­स्त­मः­प्र­भा­या आ­लो­का­न्ता- देका रज्जुः । एवं सप्ताधो रज्जवः । २०घ­नो­द­धि-घ­ना­नि­ल-त­नु­वा­त­व­ल­या­नि त्रीणि, यैरयं प­रि­क्षि­प्तः सर्वः स­म­न्ता­ल्लो­कः । त्र­या­णा­म­प्य­धो­लो­क­दि­ग्वि­दि­क्पा­र्श्व­भा­वि­नां प्रत्येकं विस्तारो विं­श­ति­यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि । तत उपरि क्रमतो हा­नि­व­शा­त्ति­र्य­ग्लो­क­भा­वि­दि­ग्वि­दि­क्पा­र्श्वे­ष्व­ष्टा­सु प्रत्येकं त्रीण्यपि व­ल­या­नि ११पञ्च चत्वारि त्रीणि यो­ज­न­वि­स्ती­र्णा­नि । पु­न­रु­प­रि वृ­द्धि­व­शा­द् ब्र­ह्म­लो­के दि­ग्वि­दि­क्पा­र्श्वे­ष्व­ष्टा­सु प्रत्येकं त्रीण्यपि व­ल­या­नि स­प्त­प­ञ्च­च­तु­र्यो­ज­न­वि­स्ती­र्णा­नि । पु­न­र्हा­नि­व­शा­ल्लो­का­ग्रे अ­ष्टा­स्व­पि २५दि­ग्वि­दि­क्पा­र्श्वे­षु प्रत्येकं त्रीण्यपि व­ल­या­नि प­ञ्च­च­तु­स्त्रि­यो­ज­न­वि­स्ती­र्णा­नि । द­ण्ड­व­ल­या­नि पु­न­रु­प­रि अधश्च त्रीण्यपि । उपरि लोकाग्रे घ­नो­द­धे­र्द्वि­ग­व्यू­ती घ­ना­नि­ल­स्य क्रोशः त­नु­वा­त­स्य दे­शो­नः­क्रो­शो विस्तारः । अधः क­ल­ङ्क­ल­पृ­थि­वी­प­र्य­न्ते घ­नो­द­धेः सप्त घ­ना­नि­ल­स्य पञ्च त­नु­वा­त­स्य चत्वारि यो­ज­ना­नि विस्तारः । अधः लो­क­मू­ले दि­ग्वि­दि­क्षु विष्कम्भः सप्त रज्जवः । ति­र्य­ग्लो­के र­ज्जु­रे­का । ब्र­ह्म­लो­के ३०पञ्च । पु­न­र्लो­का­ग्रे र­ज्जु­रे­का । लो­क­म­ध्या­द­धो र­ज्जु­म­व­गा­ह्य श­र्क­रा­न्ते अ­ष्टा­स्व­पि दि­ग्वि­दि­क्षु १आ­त्म­प्र­वा­द­पू­र्वे ष­ड्विं­श­ति­को­टि (­२६­००­००­००­) पदैः । जीवो कत्ता य वत्ता य पाणी भोत्ता य पोग्गलो । वेदो विण्हू सयंभू सरीरी तह माणओ । सत्तो जंतू य माणी य माई जोगी य संकुडो (अंग पº गाº८६ — ८७) इ­त्या­द्या­त्म­नः — श्रº टिº । २क­र्म­प्र­वा­द­पू­र्वे ए­क­को­ट्य­शी­ति­ल­क्ष (­१८­००­००­००­) पदैः । ३च­तु­र­शी­ति­ल­क्ष (­८४­००­००­०­) पदैः । ४स­म­स्त­वि — श्रº । ५लो­का­धा­र­सं­स्था­न­म् । ६ए­क­को­टि­द­श­ल­क्ष (­११­००­००­०­) पदैः । ७ — नि रोहि — आº, बº, दº, मुº । ८ — श­भू­म­यः आº, बº, दº, मुº, ताº । ९वृत्त । १०च­तु­र­स्र । ११प­ञ्च­च­तु­स्त्रि­यो — आº, बº, दº, मुº । भू­लो­य­त­ले पासे हेट्ठादो जाव रज्जुत्ति । जो­य­ण­वी­स­स­ह­स्सं बहलं ब­ल­य­त्त­या­ण पत्तेयं ॥ स­त्त­म­खि­दि­प­ण­धि­म्मि य ३५स­ग­प­ण­च­त्ता­रि प­ण­च­दु­क्क­ति­यं । तिरिए बम्हे उड्ढे स­त्त­म­ति­रि­ए च उ­त्त­क­मं ॥ कोसाणं दु­ग­मे­क्कं देसूणं तच्च लो­य­सि­ह­र­म्मि । ऊ­ण­ध­णू­ण­प­मा­णं प­णु­वी­सं­ज्झ­हि­य चारि सयं ॥ ७७ विष्कम्भः र­ज्जु­रे­का रज्ज्वाश्च ष­ट्स­प्त­भा­गाः । ततो र­ज्जु­म­व­गा­ह्य बा­लु­का­न्ते द्वे रज्जू रज्ज्वाश्च प­ञ्च­स­प्त­भा­गाः । ततो र­ज्जु­म­व­गा­ह्य पङ्कान्ते तिस्रो रज्जवः रज्ज्वाश्च चत्वारः स­प्त­भा­गाः । ततो र­ज्जु­म­व­गा­ह्य धूमान्ते चतस्रो रज्जवः रज्ज्वाश्च त्रयः स­प्त­भा­गाः । ततो र­ज्जु­म­व­गा­ह्य त­मः­प्र­भा­न्ते पञ्च रज्जवः रज्ज्वाश्च द्वौ स­प्त­भा­गौ । ततो रज्जुम- ०५वगाह्य त­म­स्त­मः­प्र­भा­न्ते षड् रज्जवः रज्ज्वाः स­प्त­भा­ग­श्चै­कः । ततो र­ज्जु­म­व­गा­ह्य क­ल­ङ्क­ला­न्ते विष्कम्भः सप्त रज्जवः । व­ज्र­त­ला­दु­प­रि र­ज्जु­मु­त्क्र­म्य विष्कम्भो द्वे रज्जू र­ज्ज्वा­श्चै­कः स­प्त­भा­गः । ततो र­ज्जु­मु­त्क्र­म्य तिस्रो रज्जवः रज्ज्वाश्च द्वौ स­प्त­भा­गौ । ततो र­ज्जु­मु­त्क्र­म्य चतस्रो रज्जवः रज्ज्वाश्च त्रयः स­प्त­भा­गाः । त­तो­ऽ­र्ध­र­ज्जु­मु­त्क्र­म्य रज्जवः पञ्च । त­तो­ऽ­र्ध­र­ज्जु­मु­त्क्र­म्य चतस्रो रज्जवः रज्ज्वाश्च त्रयः स­प्त­भा­गाः । ततो र­ज्जु­मु­त्क्र­म्य १०तिस्रो र­ज्ज­वः­, रज्ज्वाश्च द्वौ स­प्त­भा­गौ । ततो र­ज्जु­मु­त्क्र­म्य द्वे रज्जू र­ज्ज्वा­श्चै­कः स­प्त­भा­गः । ततो र­ज्जु­मु­त्क्र­म्य लोकान्ते र­ज्जु­रे­का विष्कम्भः । एष र­ज्जु­वि­धिः । ह­न्ते­र्ग­मि­क्रि­या­त्वा­त् सं­भू­या­त्म­प्र­दे­शा­नां च ब­हि­रु­ध­न­नं१ स­मु­द्घा­तः । स स­प्त­वि­धः — वे­द­ना­क­षा­य­मा­र­णा­न्ति­क­ते­जो­वि­क्रि­या­ऽ­ऽ­हा­र­क­के­व­लि­वि­ष­य­भे­दा­त् । तत्र वा­ति­का­दि­रो­ग- वि­षा­दि­द्र­व्य­सं­ब­न्ध­स­न्ता­पा­पा­दि­त­वे­द­ना­कृ­तो वे­द­ना­स­मु­द्घा­तः । द्वितय२प्र­त्य­य­प्र­क­र्षो­त्पा­दि­त- १५क्रो­धा­दि­कृ­तः क­षा­य­स­मु­द्घा­तः । औ­प­क्र­मि­का­नु­प­क्र­मा­युः­क्ष­या­वि­र्भू­त­म­र­णा­न्त­प्र­यो­ज­नो मार- णा­न्ति­क­स­मु­द्घा­तः । जी­वा­नु­ग्र­हो­प­घा­त­प्र­व­ण­ते­जः­श­री­र­नि­र्व­र्त­ना­र्थ­स्ते­ज­स्स­मु­द्घा­तः । एकत्व- पृ­थ­क्त्व­ना­ना­वि­ध­वि­क्रि­य­श­री­र­वा­क्प्र­चा­र­प्र­ह­र­णा­दि­वि­क्रि­या­प्र­यो­ज­नो वै­क्रि­यि­क­स­मु­द्घा­तः । अ­थो­क्त­वि­धि­ना अ­ल्प­सा­व­द्य­सू­क्ष्मा­र्थ­ग्र­ह­ण­प्र­यो­ज­ना­हा­र­क­श­री­र­नि­र्वृ­त्त्य­र्थ आ­हा­र­क­स­मु­द्घा­तः । वे­द­नी­य­स्य ब­हु­त्वा­द् अ­ल्प­त्वा­च्चा­यु­षो­ऽ­ना­भो­ग३पू­र्व­क­मा­युः­स­म­क­र­णा­र्थं द्र­व्य­स्व­भा­व­त्वा­त् सुरा- २०द्रव्यस्य फे­न­वे­ग­बु­द्बु­दा­वि­र्भा­वो­प­श­म­न­व­द्४ दे­ह­स्था­त्म­प्र­दे­शा­नां ब­हिः­स­मु­द्घा­त­नं के­व­लि­स­मु­द्घा­तः । आ­हा­र­क­मा­र­णा­न्ति­क­स­मु­द्घा­ता­वे­क­दि­क्कौ । यत आ­हा­र­क­श­री­र­मा­त्मा नि­र्व­र्त­य­न् श्रेणि- ग­ति­त्वा­त् ए­क­दि­क्का­ना­त्म­दे­शा­न­सं­ख्या­ता­न्नि­र्ग­म­य्य आ­हा­र­क­श­री­र­म­र­त्नि­मा­त्रं नि­र्व­र्त­य­ति । अ­न्य­क्षे­त्र­स­मु­द्घा­त­का­र­णा­भा­वा­त् य­त्रा­ने­न न­र­का­दा­वु­त्प­त्त­व्यं तत्रैव मा­र­णा­न्ति­क­स­मु­द्घा­ते­न आ­त्म­प्र­दे­शा ए­क­दि­क्काः ५स­मु­द्ध­न्य­न्ते ना­न्य­क्षे­त्रे­, अ­त­स्ता­वे­क­दि­क्कौ । शेषाः पञ्च स­मु­द्घा­ताः २५षड्दिक्काः । यतो वे­द­ना­दि­स­मु­द्घा­त­व­शा­द् ब­हि­र्निः­सृ­ता­ना­मा­त्म­प्र­दे­शा­नां पू­र्वा­प­र­द­क्षि­णो­त्त- रो­र्ध्वा­धो­दि­क्षु ग­म­न­मि­ष्टं श्रे­णि­ग­ति­त्वा­दा­त्म­प्र­दे­शा­ना­म् । वेदना-कषाय-मा­र­णा­न्ति­क-तेजो- वै­क्रि­यि­का­ऽ­ऽ­हा­र­क­स­मु­द्घा­ताः ६ष­ड­सं­ख्ये­य­स­म­यि­काः । के­व­लि­स­मु­द्घा­तः अ­ष्ट­स­म­यि­कः — दण्ड- क­वा­ट­प्र­त­र­लो­क­पू­र­णा­नि चतुर्षु स­म­ये­षु पुनः प्र­त­र­क­पा­ट­द­ण्ड७स्व­श­री­रा­नु­प्र­वे­शा­श्च­तु­र्षु इति । र­वि­श­शि­ग्र­ह­न­क्ष­त्र­ता­रा­ग­णा­नां चा­रो­प­पा­द­ग­ति­वि­प­र्य­य­फ­ला­नि श­कु­न­व्या­हृ­त­म् अर्हद्- ३०ब­ल­दे­व-वा­सु­दे­व-च­क्र­ध­रा­दी­नां ग­र्भा­व­त­र­णा­दि­म­हा­क­ल्या­णा­नि च य­त्रो­क्ता­नि तत्८ कल्याण- ना­म­धे­य­म् । का­य­चि­कि­त्सा­द्य­ष्टा­ङ्ग आ­यु­र्वे­दः भू­ति­क­र्म जा­ङ्गु­लि­क­प्र­क्र­मः प्रा­णा­पा­न­वि­भा­गो­ऽ­पि ९यत्र वि­स्ता­रे­ण व­र्णि­त­स्त­त् प्रा­णा­वा­य­म् । ले­खा­दि­काः१० कला द्वा­स­प्त­तिः­, गु­णा­श्च­तुः­ष­ष्टि स्त्रैणाः, शिल्पानि का­व्य­गु­ण­दो­ष­क्रि­या­छ­न्दो­वि­चि­ति­क्रि­या-क्रि­या­फ­लो­प­भो­क्ता­र­श्च ११यत्र व्याख्याताः १ — द्गमनं — आº, बº, दº, मुº । २हेतु । ३म­नः­पू­र्व­क­र­हि­त­म्­, चि­त्ता­भो­गो म­न­स्का­रः इत्य- मरः । ४ — श­म­व­द् श्रº । ५स­मु­द्ग­म्य­न्ते आº, बº, दº, मुº । ६ष­ट्सं­ख्ये­य — आº, बº, दº, मुº, ३५ताº । ७ — द­ण्ड­क­स्व­श — मूº, ताº, श्रº । ८क­ल्या­ण­वा­द­पू­र्वे ष­ट्विं­श­ति­को­टि (­२६­००­००­००­०­) पदैः । ९त्र­यो­द­श­को­टि (­१३­००­००­००­) पदैः । १०भ­र­त­शा­स्त्रा­दि । ११न­व­को­टि (­९०­००­००­०­) पदैः । ७८ त­त्क्रि­या­वि­शा­ल­म् । १यत्राष्टौ व्य­व­हा­रा­श्च­त्वा­रि बीजानि प­रि­क­र्म रा­शि­क्रि­या­वि­भा­ग­श्च २स­र्व­श्रु­त­सं­प­दु­प­दि­ष्टा तत्खलु लो­क­बि­न्दु­सा­र­म् । आ­रा­ती­या­चा­र्य­कृ­ता­ङ्गा­र्थ­प्र­त्या­स­न्न­रू­प­म­ङ्ग­बा­ह्य­म् । १३ । यद् ग­ण­ध­र­शि­ष्य­प्र­शि­ष्यै३- रा­रा­ती­यै­र­धि­ग­त­श्रु­ता­र्थ­त­त्त्वैः का­ल­दो­षा­द­ल्प­मे­धा­यु­र्ब­ला­नां प्रा­णि­ना­म­नु­ग्र­हा­र्थ­मु­प­नि­ब­द्धं संक्षि- ०५प्ता­ङ्गा­र्थ­व­च­न­वि­न्या­सं त­द­ङ्ग­बा­ह्य­म् । त­द­ने­क­वि­धं का­लि­को­त्का­लि­का­दि­वि­क­ल्पा­त् । १४ । त­द­ङ्ग­बा­ह्य­म­ने­क­वि­ध­म् — कालिक- मु­त्का­लि­क­मि­त्ये­व­मा­दि­वि­क­ल्पा­त् । स्वा­ध्या­य­का­ले नि­य­त­का­लं का­लि­क­म् । अ­नि­य­त­का­ल- मु­त्का­लि­क­म् । तद्भेदा ४उ­त्त­रा­ध्य­य­ना­द­यो­ऽ­ने­क­वि­धाः५ । अत्राह — अ­नु­मा­ना­दी­नां पृ­थ­ग­नु­प­दे­शः किमर्थः ? १०अ­नु­मा­ना­दी­नां पृ­थ­ग­नु­प­दे­शः श्रु­ता­व­रो­धा­त् । १५ । य­स्मा­दे­ता­न्य­नु­मा­ना­दी­नि श्रुते अन्त- र्भवन्ति त­स्मा­त्ते­षां पृ­थ­गु­प­दे­शो न क्रियते । तद्यथा — *­“­प्र­त्य­क्ष­पू­र्व­कं त्रि­वि­ध­म­नु­मा­नं पू­र्व­व­त् शे­ष­व­त् सा­मा­न्य­तो­दृ­ष्टं च”[न्या­य­सू­º १ । १ । ५] इति । तत्र ६ये­ना­ग्ने­र्निः­स­र­न् पूर्वं धूमो दृष्टः स प्र­सि­द्धा­ग्नि­धू­म­सं­ब­न्धा­हि­त­सं­स्का­रः प­श्चा­द्धू­म­द­र्श­ना­द् ‘­अ­स्त्य­त्रा­ग्निः­’ इति ७पू­र्व­व­द­ग्निं गृ­ह्णा­ती­ति पू­र्व­व­द­नु­मा­न­म् । तथा येन पूर्वं वि­षा­ण­वि­षा­णि­नोः संबन्ध उ­प­ल­ब्धः तस्य वि­षा­ण­रू­प­द­र्श­ना­द्वि­षा- १५णि­न्य­नु­मा­नं शे­ष­व­त् । तथा दे­व­द­त्त­स्य दे­शा­न्त­र­प्रा­प्तिं ग­ति­पू­र्वि­कां दृष्ट्वा सं­ब­न्ध्य­त­रे स­वि­त­रि दे­शा­न्त­र­प्रा­प्ति­द­र्श­ना­द् ग­ते­र­त्य­न्त­प­रो­क्षा­या अ­नु­मा­नं सा­मा­न्य­तो­दृ­ष्ट­म् । त­दे­त­त्त्रि­त­य­म­पि स्व­प्र­ति­प­त्ति­का­ले अ­न­क्ष­र­श्रु­तं ८प­र­प्र­ति­पा­द­न­का­ले अ­क्ष­र­श्रु­त­म् । ‘यथा गौस्तथा गवयः केवलं सा­स्ना­र­हि­तः­’ इ­त्यु­प­मा­न­म­पि स्व­प­र­प्र­ति­प­त्ति­वि­ष­य­त्वा­द­क्ष­रा­न­क्ष­र­श्रु­ते अ­न्त­र्भ­व­ति । तथा शाब्द- मपि प्रमाणं श्रु­त­मे­व । ऐ­ति­ह्य­स्य च९ ‘­इ­त्या­ह स भ­ग­वा­न् ऋ­ष­भः­’ इति प­रं­प­री­ण­पु­रु­षा­ग­मा­द् २०गृह्यते इति श्रु­ते­ऽ­न्त­र्भा­वः । १०प्र­कृ­ति­पु­ष्टो दिवा न भुङ्क्ते अथ च जी­व­ती­त्य­र्था­दा­प­न्नं रात्रौ भुङ्क्ते इ­त्य­र्था­प­त्तिः । ‘­च­त्वा­रः प्रस्था आ­ढ­क­म्­’ इति सति ज्ञाने आढकं दृष्ट्वा सं­भ­व­त्य­र्धा­ढ­कं ११कुडवो वेति प्र­ति­प­त्तिः संभवः । तृ­ण­गु­ल्मा­दी­नां स्ने­ह­प­र्ण­फ­ला­द्य­भा­वं दृष्ट्वा अ­नु­मी­य­ते नू­न­म­त्र न वृष्टः पर्जन्य इ­त्य­भा­वः । ए­ते­षा­म­प्य­र्था­प­त्त्या­दी­ना­म् अ­नु­क्ता­ना­म­नु­मा­न­स­मा­न­मि­ति पू­र्व­व­त् श्रु­ता­न्त­र्भा­वः१२ । २५व्याख्यातं प­रो­क्ष­म्­, प्र­त्य­क्ष­मि­दा­नीं व­क्त­व्य­म् । तद् द्वेधा — दे­श­प्र­त्य­क्षं स­र्व­प्र­त्य­क्षं च । देश- प्र­त्य­क्ष­म् — अ­व­धि­म­नः­प­र्य­य­ज्ञा­ने । स­र्व­प्र­त्य­क्षं के­व­ल­म् । य­द्ये­व­मि­द­मे­व ता­व­द­व­धि­ज्ञा­नं त्रि­प्र­का­र- प्र­त्य­क्ष­स्या­ऽ­ऽ­द्यं व्या­क्रि­य­ता­मि­ति । अ­त्रो­च्य­ते — व्या­ख्या­त­म­स्य ल­क्ष­ण­म् — आ­त्म­प्र­सा­द­वि­शे­षे१३ स­त्य­न्व­र्थ­सं­ज्ञा­क­र­णा­द­व­धी­य­ते त­दि­त्य­व­धि­ज्ञा­न­मि­ति । यद्येवं त­स्ये­दा­नीं भेदो वक्तव्यः ? उच्यते — द्वि­वि­धो­ऽ­व­धिः­, भव-गु­ण­प्र­त्य­य­भे­दा­त्­, दे­श­स­र्वा­व­धि­भे­दा­द्वा । यद्येवं त्रैविध्यं नो­प­प­द्य­ते — १द्वा­द­श­को­टि­प­ञ्चा­श­ल्ल­क्ष (­१२­५०­००­००­) पदैः । २त्रि­लो­का­व­य­व­स्व­रू­पं मो­क्ष­सु­ख­ञ्च । ३ — ष्यैः प्रशि — आº, बº, मुº । ४उ­त्त­रा­णि अ­धी­य­न्ते­ऽ­स्मि­न्नि­ति उ­त्त­रा­ध्य­य­न­म्­, अत्र च­तु­र्वि­धो- ३०प­स­र्गा­णां द्वा­विं­श­ति­प­री­ष­स­ह­न­वि­धा­न­म्­, अस्य प्रश्नस्य अ­य­मु­त्त­र इति वि­धा­न­ञ्च कथ्यते । ५सा­मा­यि­कं च­तु­र्विं­श­ति­स्त­वः वन्दना प्र­ति­क्र­म­ण­मि­त्या­द­यः । ६पु­रु­षे­ण । ७पूर्वं दृ­ष्ट­धू­म­व­न्त­म् । ८प­र­प्र­ति- पत्तिका — आº, बº, दº, मुº । ९चेतीह — मुº, मूº, बº, दº, आº, श्रº, ताº । १०स्व­भा­वे­न प्र­कृ­त्या­, रा­त्रि­भो­जी इत्यर्थः — सम्पाº । प्र­कृ­ति­पु­रु­षो मुº, ताº, श्रº, दº, बº, जº । ११कुडुवो ताº, श्रº, आº, बº । १२इति त­त्त्वा­र्थ­वा­र्त्ति­का­ल­ङ्का­रे प्र­थ­मा­ध्या­ये स­प्त­म­मा­ह्नि­क­म् — श्रº । १३ — सा­दा­वि­शे­षे — मूº, श्रº । ७९ दे­शा­व­धिः प­र­मा­व­धिः स­र्वा­व­धि­श्चे­ति­; नैष दोषः; स­र्व­श­ब्द­स्य नि­र­व­शे­ष­वा­चि­त्वा­त्­, स­र्वा­व­धि­म- पेक्ष्य प­र­मा­व­धे­र्दे­शा­व­धि­त्व­मे­वे­ति वक्ष्यामः । तत्र योऽसौ भ­व­प्र­त्य­य­स्त­त्प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­मा­ह — १भ­व­प्र­त्य­यो­ऽ­व­धि­र्दे­व­ना­र­का­णा­म् ॥ २१ ॥ ०५भव इ­त्यु­च्य­ते२ । को भवो नाम ? आ­यु­र्ना­म­क­र्मो­द­य­वि­शे­षा­पा­दि­त­प­र्या­यो भवः । १ । आत्मनो यः पर्याय आयुषो नाम्न- श्चो­द­य­वि­शे­षा­च्छे­ष­का­र­णा­पे­क्षा­दा­वि­र्भ­व­ति सा­धा­र­ण­ल­क्ष­णो भव इ­त्यु­च्य­ते । प्र­त्य­य­श­ब्द­स्या­ने­का­र्थ­सं­भ­वे वि­व­क्षा­तो नि­मि­त्ता­र्थ­ग­तिः । २ । अयं प्र­त्य­य­श­ब्दो­ऽ­ने­का­र्थः । क्व­चि­ज्ज्ञा­ने व­र्त­ते­, यथा ‘­अ­र्था­भि­धा­न­प्र­त्य­याः­’ इति । क्व­चि­च्छ­प­थे व­र्त­ते­, यथा प­र­द्र­व्य­ह­र­णा­दि­षु १०स­त्यु­पा­ल­म्भे ३‘­प्र­त्य­यो­ऽ­ने­न कृतः’ इति । क्व­चि­द्धे­तौ व­र्त­ते­, यथा अ­वि­द्या­प्र­त्य­याः संस्काराः इति । तत्रेह वि­व­क्षा­तो नि­मि­त्ता­र्थो वे­दि­त­व्यः । भ­व­प्र­त्य­यो भ­व­नि­मि­त्त इति । क्ष­यो­प­श­मा­भा­व इति चेत्; न; तस्मिन् सति स­द्भा­वा­त् खे प­त­त्त्रि­ग­ति­व­त् । ३ । स्या­दे­त­त् — यदि तत्र भ­व­नि­मि­त्तो­ऽ­व­धिः कर्मणः क्ष­यो­प­श­मो­ऽ­न­र्थ­कः इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? तस्मिन् सति स­द्भा­वा­त्४ खे प­त­त्त्रि­ग­ति­व­त् । यथा आकाशे सति पक्षिणो ग­ति­र्भ­व­ति तथा अ­व­धि­ज्ञा­ना- १५व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मे अ­न्त­र­ङ्गे हेतौ स­त्य­व­धे­र्भा­वः५, भवस्तु बाह्यो हेतुः । इ­त­र­था ह्य­वि­शे­ष­प्र­स­ङ्गः । ४ । ६यदि हि भव एव हेतुः स्यात् सर्वेषां दे­व­ना­र­का­णां तुल्य इ­त्य­व­धे­र­वि­शे­ष­प्र­स­ङ्गः स्यात् ? इष्यते च प्र­क­र्षा­प्र­क­र्ष­भा­वे­न वृत्तिः । कथं पु­न­र्भ­वो हेतुः इति चेत् ? व्र­त­नि­य­मा­द्य­भा­वा­त् । ५ । यथा तिरश्चां म­नु­ष्या­णां चा­ऽ­हिं­सा­दि­व्र­त­नि­य­म­हे­तु­को­ऽ­व­धिः न २०तथा देवानां ना­र­का­णां चा­ऽ­हिं­सा­दि­व्र­त­नि­य­मा­भि­स­न्धि­र­स्ति । कुतः ? भवं प्रतीत्य क­र्मो­द­य­स्य त­था­भा­वा­त्­, त­स्मा­त्त­त्र भव एव बा­ह्य­सा­ध­न७ प्र­धा­न­मि­त्यु­च्य­ते । अ­वि­शे­षा­त् स­र्व­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; स­म्य­ग­धि­का­रा­त् । ६ । स्या­दे­त­त् — दे­व­ना­र­का­णा­मि­त्य- वि­शे­ष­व­च­ना­त् मि­थ्या­दृ­ष्टी­ना­म­प्य­व­धि­प्र­स­ङ्ग इति; ८तन्न; किं का­र­ण­म् ? स­म्य­ग­धि­का­रा­त् । ‘­स­म्य­ग्द­र्श­नं स­म्य­ग्ज्ञा­न­म्­’ ९इ­त्य­नु­व­र्त­ते­, त­त्सं­ब­न्धा­त्स­म्य­ग्दृ­ष्टी­ना­म­व­धिः मि­थ्या­दृ­ष्टी­नां विभङ्गो २५वे­दि­त­व्यः । अ­थ­वा­, व­क्ष्य­मा­णा­भि­सं­ब­न्धा­न्न स­र्व­प्र­स­ङ्गः । वक्ष्यते हि एतत् — *­“­म­ति­श्रु­ता­व­ध­यो वि­प­र्य­य­श्च । ”[तº सूº१ । ३५] इति । अ­थ­वा­, व्या­ख्या­ना­द्वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्तिः । आगमे प्र­सि­द्धे­र्ना­र­क­श­ब्द­स्य पू­र्व­नि­पा­त इति चेत्; न; उ­भ­य­ल­क्ष­ण­प्रा­प्त­त्वा­त् दे­व­श­ब्द­स्य । ७ । स्या­दे­त­त् — ना­र­क­श­ब्द­स्य पू­र्व­नि­पा­ते­न भ­वि­त­व्य­म् । कुतः ? आगमे प्रसिद्धेः । आगमे हि १०जीव- स्थानादौ स­दा­दि­ष्व­नु­यो­ग­द्वा­रे­ण आ­दे­श­व­च­ने ना­र­का­णा­मे­वा­दौ स­दा­दि­प्र­रू­प­णा कृता, ततो नारक- १अत्र दे­शा­व­धे­र्ज­घ­न्य­मि­ति ज्ञा­त­व्य­म् । स गृ­ह­स्थ­ती­र्थ­क­रा­णा­म­पि भ­व­प्र­त्य­यो भवति । तदुक्तं ३०ने­मि­च­न्द्र­सि­द्धा­न्ति­भिः — भ­व­प­च्चै­गो ओही देसोही होइ प­र­म­स­व्वो­ही । गु­ण­प­च्चै­गो णियमा देसोही वि य गुणो होदि । दे­सो­हि­स्स य अवरं ण­र­ति­रि­ये होदि सं­ज­द­म्हि वरं । प­र­मो­ही सव्वोही च­र­म­स­री­र­स्स वि­र­द­स्स ॥ इति । — श्रº टिº । २को नाम भवः आº, बº, दº, ताº, मुº । ३प्रत्ययो येन श्रº । ४त­द्भा­वा­त् आº, बº, दº, मुº । ५उत्पत्तिः । ६यदि भव — आº, बº, मुº । ७ — सा­ध­न­मि­त्यु — आº, बº, मुº । ८चेन्न श्रº । ९ — इति वर्तते आº, बº, दº, मुº, ताº । १०षट्खं संº, पृº २०१ । ८० शब्दस्य पू­र्व­नि­पा­ते­न भ­वि­त­व्य­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­भ­य­ल­क्ष­ण­प्रा­प्त­त्वा­द् दे­व­श­ब्द­स्य । दे­व­श­ब्दो हि अ­ल्पा­ज­भ्य­र्हि­त­श्चे­ति १वृत्तौ पू­र्व­प्र­यो­गा­र्हः । आगमे वा­क्य­वि­ष­यो निर्देश इति नास्ति नियमः । आह — उक्तं भवता ‘­इ­ष्य­ते प्र­क­र्षा­प्र­क­र्ष­भा­वे­न वृत्तिः’ इति; त­त्क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — ०५देवेषु तावद् भ­व­न­वा­सि­नां द­श­प्र­का­रा­णा­म­पि ज­घ­न्यो­ऽ­व­धिः प­ञ्च­विं­श­ति­यो­ज­ना­नि । उत्कृष्टः- अ­सु­रा­णां ति­र्य­ग­सं­ख्या­ता यो­ज­न­को­टि­को­ट्यो­ऽ­धः­, ऊ­र्ध्व­मृ­तु­वि­मा­न­स्यो­प­रि­प­र्य­न्तः । ना­गा­दि­कु­मा- राणां न­व­वि­धा­ना­म­प्यु­त्कृ­ष्टो­ऽ­व­धिः अ­धो­ऽ­सं­ख्या­ता­नि यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि­, ऊर्ध्वं मन्दिर२चू­लि­का­या उ­प­रि­प­र्य­न्तः­, ति­र्य­ग­सं­ख्या­ता­नि यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि । व्य­न्त­रा­णा­म­ष्ट­वि­धा­नां ज­घ­न्यो­ऽ­व­धिः पञ्च- विं­श­ति­यो­ज­ना­नि । उ­त्कृ­ष्टो­ऽ­प्य­सं­ख्या­ता­नि यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि अधः, ऊ­र्ध्वं­स्व­वि­मा­न­स्यो­प­रि­प­र्य­न्तः­, १०ति­र्य­ग­सं­ख्या­ता यो­ज­न­को­टि­को­ट्यः । ज्योतिषां ज­घ­न्यो­ऽ­व­धि­र­धः सं­ख्ये­या­नि यो­ज­ना­नि­, उत्कृ- ष्ट­श्चा­ऽ­सं­ख्ये­या­नि यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि­, ऊ­र्ध्व­मा­त्मी­य­वि­मा­न­स्यो­प­रि­प­र्य­न्तः­, ति­र्य­ग­सं­ख्या­ता योजन- को­टि­को­ट्यः । वै­मा­नि­के­षु सौ­ध­र्मे­शा­नी­या­नां ज­घ­न्यो­ऽ­व­धि­र्ज्यो­ति­षा­मु­त्कृ­ष्टः­, र­त्न­प्र­भा­या अ­ध­श्च­र­म उत्कृष्टः । सा­न­त्कु­मा­र­मा­हे­न्द्रा­णां ज­घ­न्यो­ऽ­व­धिः र­त्न­प्र­भा­या अ­ध­श्च­र­मः­, उत्कृष्टः शर्करा- १५प्रभाया अ­ध­श्च­र­मः । ब्र­ह्म­ब्र­ह्मो­त्त­र­ला­न्त­व­का­पि­ष्ठा­नां ज­घ­न्यो­ऽ­व­धिः श­र्क­रा­प्र­भा­या अ­ध­श्च­र­मः­, उत्कृष्टो वा­लु­का­प्र­भा­या अ­ध­श्च­र­मः । शु­क्र­म­हा­शु­क्र­स­ता­र­स­ह­स्रा­रा­णां ज­घ­न्यो­ऽ­व­धिः वा­लु­का­प्र­भा­या अ­ध­श्च­र­मः­, उत्कृष्टः प­ङ्क­प्र­भा­या अ­ध­श्च­र­मः । आ­न­त­प्रा­ण­ता­ऽ­ऽ­र­णा­ऽ­च्यु­ता­नां ज­घ­न्यो­ऽ­व­धिः प­ङ्क­प्र­भा­या अ­ध­श्च­र­मः­, उत्कृष्टो धू­म­प्र­भा­या अ­ध­श्च­र­मः । नवानां ग्रै­वे­यि­का­नां ज­घ­न्यो­ऽ­व­धिः धू­म­प्र­भा­या अ­ध­श्च­र­मः­, उत्कृष्टः त­मः­प्र­भा­या अ­ध­श्च­र­मः । न­वा­ना­म­नु­दि­शा­नां २०प­ञ्चा­नु­त्त­र­वि­मा­न­वा­सि­ना­ञ्च लो­क­ना­लि­प­र्य­न्तो­ऽ­व­धिः । सौ­ध­र्मा­दी­ना­म­नु­त्त­रा­न्ता­ना­मू­र्ध्वं स्व­वि­मा­न­स्यो­प­रि­प­र्य­न्तः­, ति­र्य­ग­सं­ख्या­ता यो­ज­न­को­टि­को­ट्यः । अथैषां का­ल­द्र­व्य­भा­वे­षु को­ऽ­व­धि­रि­ति ? अ­त्रो­च्य­ते — यस्य या­व­त्क्षे­त्रा­व­धि­स्त­स्य ता­व­दा­का­श­प्र­दे­श­प­रि­च्छि­न्ने का­ल­द्र­व्ये ४भवतः । तावत्सु५ स­म­ये­ष्व­ती­ते­ष्व­ना­ग­ते­षु च ज्ञानं व­र्त­ते­, ६ता­व­द­सं­ख्या­त­भे­दे­षु ७अ­न­न्त­प्र­दे­शे­षु पु­द्ग­ल­स्क­न्धे­षु जीवेषु च स­क­र्म­के­षु । भावतः स्व­वि­ष­य­पु­द्ग­ल- २५स्कन्धानां रू­पा­दि­वि­क­ल्पे­षु जी­व­प­रि­णा­मे­षु चौ­द­यि­कौ­प­श­मि­क­क्षा­यो­प­श­मि­के­षु वर्तते । कुतः ? पौ­द्ग­लि­क­त्वा­दे­षा­म् । ना­र­के­षु च ८यो­ज­न­म­र्ध­ग­व्यू­त­ही­न­मा­ग­व्यू­ता­त् । तद्यथा — र­त्न­प्र­भा­यां यो­ज­न­म­व­धिः अधः । द्वि­ती­या­या­म­धः अ­र्ध­च­तु­र्था­नि ग­व्यू­ता­नि । तृ­ती­या­या­म­धः त्रीणि ग­व्यू­ता­नि । च­तु­र्थ्या­म­धो­ऽ­र्ध- तृ­ती­या­नि ग­व्यू­ता­नि । पञ्चम्यां द्वे गव्यूते । ष­ष्ठ्या­म­धो­ऽ­र्धा­धि­कं ग­व्यू­त­म् । स­प्त­म्या­म­धो ३०ग­व्यू­त­म् । सर्वासु पृ­थि­वी­षु ना­र­का­णा­म­व­धि­रु­प­रि आ­त्मी­य­न­र­का­वा­सा­न्तः­, ति­र्य­ग­सं­ख्या­ता योजन- को­टी­को­ट्यः । का­ल­द्र­व्य­भा­व­प­रि­मा­णं पू­र्व­व­द्वे­दि­त­व्य­म् । यदि भ­व­प्र­त्य­यो­ऽ­व­धि­र्दे­व­ना­र­का­णा­म्­, अथ क्ष­यो­प­श­म­हे­तु­कः के­षा­मि­ति ? अत आह — १समासे — सम्पाº । २मे­रु­प­र्व­त­चू­लि­का­याः — सम्पाº । ३देवस्य । ४कालश्च द्रव्यञ्च ते । ५आ­का­श­प­रि­च्छि­न्न­प्र­दे­श­रू­पे­षु । ६द्र­व्या­व­धिं व्याचष्टे । ७तेषु प्रत्येकं देशेषु । ८स­त्त­म­खि­दि­म्मि कोसं को­स­स्स­द्धं प­व­ड्ढ­दे ताव । जाव य पढमे णिरए जो­य­ण­मे­क्कं हवे पुण्णं ॥ (गोº जीवº गाº २४३) — श्रº टिº । ८१ क्ष­यो­प­श­म­नि­मि­त्तः ष­ड्वि­क­ल्पः शे­षा­णा­म् ॥ २२ ॥ अ­व­धि­ज्ञा­ना­व­र­ण­स्य दे­श­घा­ति­स्प­र्ध­का­ना­मु­द­ये सति स­र्व­घा­ति­स्प­र्ध­का­ना­मु­द­या­भा­वः क्षयः, ते­षा­मे­वा­ऽ­नु­द­य­प्रा­प्ता­नां स­द­व­स्थो­प­श­मः­, तौ नि­मि­त्त­म­स्ये­ति क्ष­यो­प­श­म­नि­मि­त्तः । स शेषाणां ०५वे­दि­त­व्यः । के पुनः शेषाः ? म­नु­ष्या­स्ति­र्य­ञ्च­श्च । शे­ष­ग्र­ह­णा­द­वि­शे­ष­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; त­त्सा­म­र्थ्य­वि­र­हा­त् । १ । स्या­दे­त­त्-दे­व­ना­र­के­भ्यो­ऽ­न्ये शेषाः, त­त­स्ते­षा­म­वि­शे­षा­त् सर्वेषां तिरश्चां म­नु­ष्या­णां वा­ऽ­व­धि­प्र­स­ङ्ग इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­त्सा­म­र्थ्य­वि­र­हा­त् । न ह्य­सं­ज्ञि­ना­म­प­र्या­प्त­का­नां च त­त्सा­म­र्थ्य­म­स्ति­, संज्ञिनां प­र्या­प्त­का­नां च न स­र्वे­षा­म् । केषां तर्हि ? १०य­थो­क्त­नि­मि­त्त­स­न्नि­धा­ने सति शा­न्त­क्षी­ण­क­र्म­णां त­दु­प­ल­ब्धेः । २ । य­थो­क्त­स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि- नि­मि­त्त­स­न्नि­धा­ने सति १शा­न्त­क्षी­ण­क­र्म­णां त­स्यो­प­ल­ब्धि­र्भ­व­ति । ननु २सर्वः क्ष­यो­प­श­म­नि­मि­त्तः तत्र कि­मु­च्य­ते — ‘­क्ष­यो­प­श­म­नि­मि­त्तः शे­षा­णा­म्­’ इति ? सर्वस्य क्ष­यो­प­श­म­नि­मि­त्त­त्वे त­द्व­च­नं नि­य­मा­र्थ­म् अ­ब्भ­क्ष­व­त् । ३ । यथा न क­श्चि­द­पो न भ­क्ष­य­ति इ­त्य­ब्ग्र­ह­णं नि­य­मा­र्थं क्रियते अप एव भ­क्ष­य­ति इति, तथा ३सर्वस्य क्ष­यो­प­श­म­नि­मि­त्त­त्वे १५क्ष­यो­प­श­म­ग्र­ह­णं नि­य­मा­र्थ­म् ‘­क्ष­यो­प­श­म­नि­मि­त्त एव न भ­व­नि­मि­त्तः­’ इति । स ए­षो­ऽ­व­धिः ष­ड्वि­क­ल्पः । कुतः ? अ­नु­गा­म्य­न­नु­गा­मि­व­र्ध­मा­न­ही­य­मा­ना­ऽ­व­स्थि­ता­ऽ­न­व­स्थि­त­भे­दा­त् षड्विधः । ४ । क­श्चि­द­व­धिः भा­स्क­र­प्र­का­श­व­द् ग­च्छ­न्त­म­नु­ग­च्छ­ति । क­श्चि­न्ना­नु­ग­च्छ­ति त­त्रै­वा­ति­प­त­ति ४उ­न्मु­ख­प्र­श्ना- दे­शि­क­पु­रु­ष­व­च­न­व­त् । अ­प­रो­ऽ­व­धिः अ­र­णि­नि­र्म­थ­नो­त्प­न्न­शु­ष्क­प­त्रो­प­ची­य­मा­ने­न्ध­न­नि­च­य­स­मि­द्ध- २०पा­व­क­व­त् स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि­गु­ण­वि­शु­द्धि­प­रि­णा­म­स­न्नि­धा­ना­द् य­त्प­रि­मा­ण उ­त्प­न्न­स्त­तो वर्धते आ- अ­सं­ख्ये­य­लो­के­भ्यः । अ­प­रो­ऽ­व­धिः ५प­रि­च्छि­न्नो­पा­दा६न­स­न्त­त्य­ग्नि­शि­खा­व­त् स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि­गु­ण- हा­नि­सं­क्ले­श­प­रि­णा­म­वि­वृ­द्धि­यो­गा­त् य­त्प्र­मा­ण उ­त्प­न्न­स्त­तो हीयते आ अ­ङ्गु­ल­स्या­ऽ­सं­ख्ये­य- भागात् इति । अ­प­रो­ऽ­व­धिः स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि­गु­णा­व­स्था­ना­त् य­त्प­रि­मा­ण उ­त्प­न्न­स्त­त्प­रि­मा­ण एवाव- तिष्ठते न हीयते नापि वर्धते लि­ङ्ग­व­त्७, आ­भ­व­क्ष­या­दा­के­व­ल­ज्ञा­नो­त्प­त्ते­र्वा । अ­न्यो­ऽ­व­धिः २५स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि-गु­ण­वृ­द्धि­हा­नि­यो­गा­त् य­त्प­रि­मा­ण उ­त्प­न्न­स्त­तो वर्धते या­व­द­ने­न व­र्धि­त­व्यं हीयते च या­व­द­ने­न हातव्यं वा­यु­वे­ग­प्रे­रि­त­ज­लो­र्मि­व­त् । एवं ष­ड्वि­क­ल्पो­ऽ­व­धिः भवति । पु­न­र­प­रे­ऽ­व­धे­स्त्र­यो भेदाः — दे­शा­व­धिः प­र­मा­व­धिः स­र्वा­व­धि­श्चे­ति । तत्र दे­शा­व­धि­स्त्रे­धा- जघन्य उत्कृष्टः अ­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्ट­श्चे­ति । तथा प­र­मा­व­धि­र­पि त्रिधा । स­र्वा­व­धि­र­वि­क­ल्प­त्वा­दे­क एव । ८उ­त्से­धा­ङ्गु­ला­सं­ख्ये­य­भा­ग­क्षे­त्रो दे­शा­व­धि­र्ज­घ­न्यः । उत्कृष्टः कृ­त्स्न­लो­कः । त­यो­र­न्त­रा­ले ३०अ­सं­ख्ये­य­वि­क­ल्पः अ­ज­ध­न्यो­त्कृ­ष्टः । प­र­मा­व­धि­र्ज­घ­न्यः ए­क­प्र­दे­शा­धि­क­लो­क­क्षे­त्रः । उ­त्कृ­ष्टो­ऽ- सं­ख्ये­य­लो­क­क्षे­त्रः । अ­ज­ध­न्यो­त्कृ­ष्टो म­ध्य­म­क्षे­त्रः । उ­त्कृ­ष्ट­प­र­मा­व­धि­क्षे­त्रा­द् ब­हि­र­सं­ख्या­त­क्षे­त्रः स­र्वा­व­धिः । १क्ष­यो­प­श­म । २सर्वस्य आº, बº दº, मुº । ३स­र्व­क्ष­यो — आº, बº, दº, मुº । ४अ­भि­मु­ख । ५उद्धृत । ६काष्ठ । ७स्व­स्ति­का­दि­व­त् । श्री­वृ­क्ष­श­ङ्ख­प­द्म­व­ज्र­स्व­स्ति­क­झ­ष­क­ल- शा­दि­शु­भ­चि­ह्रा­नि यथा न हीयन्ते नापि वर्धन्ते तथा प्र­कृ­त­म­पि । ८व्य­व­हा­रा­ङ्गु­ल­म­त्र ग्राह्यम् । सुहु- म­णि­गो­द­अ­प­ज्ज­त्त­य­स्स जादस्स त­दि­य­स­म­य­म्हि । अ­व­रो­गा­ह­ण­मा­णं ज­ह­ण्ण­यं ओ­हि­खे­त्तं तु । इत्युक्त- ३५त्वात् — श्रº टिº । ८२ ‘­व­र्ध­मा­नो ही­य­मा­नः अ­व­स्थि­तः अ­न­व­स्थि­तः अ­नु­गा­मी अ­न­नु­गा­मी अ­प्र­ति­पा­ती प्र­ति­पा­ती­’ इ­त्ये­ते­ऽ­ष्टौ भेदा दे­शा­व­धे­र्भ­व­न्ति । ही­य­मा­न­प्र­ति­पा­ति­भे­द­व­र्जा इतरे षड् भेदा भवन्ति प­र­मा­व­धेः । ‘­अ­व­स्थि­तो­ऽ­नु­गा१म्य­न­नु­गा­म्य­प्र­ति­पा­ती­’ इत्येते चत्वारो भेदाः स­र्वा­व­धेः । तत्र षडाद्या उक्तल- क्षणाः । प्र­ति­पा­ती­ति विनाशी वि­द्यु­त्प्र­का­श­व­त् । त­द्वि­प­री­तो­ऽ­प्र­ति­पा­ती । ०५तत्र दे­शा­व­धेः स­र्व­ज­घ­न्य­स्य क्षेत्रम् उ­त्से­धा­ङ्गु­ल­स्या­ऽ­सं­ख्ये­य­भा­गः­, आ­व­लि­का­या अ­सं­ख्ये­य- भागः कालः, अ­ङ्गु­ल­स्या­ऽ­सं­ख्ये­य­भा­ग­क्षे­त्र­प्र­दे­श­प्र­मा­णं द्र­व्य­म्­, त­त्प्र­मा­ण­प­रि­च्छि­न्ने­ष्व­सं­ख्ये­ये­षु स्क­न्धे­ष्व­न­न्त­प्र­दे­शे­षु ज्ञानं व­र्त­ते­, स्व­वि­ष­य­स्क­न्ध­ग­ता­न­न्त­व­र्णा­दि­वि­क­ल्पो भावः । २तस्य वृ­द्धि­रु­च्य­ते — प्र­दे­शो­त्त­रा क्षे­त्र­वृ­द्धि­र्ना­स्त्ये­क­जी­व­स्य­, ना­ना­जी­वा­नां तु प्र­दे­शो­त्त­र­क्षे­त्र३- वृ­द्धि­र्भ­व­ति आ­स­र्व­लो­का­त् । ए­क­जी­व­स्य त्व­ङ्गु­ला­सं­ख्ये­य­भा­गा­दू­र्ध्वं वि­शु­द्धि­व­शा­त् म­ण्डू­क­प्लु­त्या १०अ­गु­ङ्ला­सं­ख्ये­य­भा­ग­क्षे­त्र­वृ­द्धि­र्भ­व­ति आ­स­र्व­लो­का­त् । ना­ना­जी­वा अपि प्र­दे­शो­त्त­र­वृ­द्ध्या ता­व­द्व­र्ध­य­न्ते या­व­द­ङ्गु­ल­स्या­सं­ख्ये­य­भा­गः । का­ल­वृ­द्धि­रे­क­जी­व­स्य ना­ना­जी­वा­नां वा मौलादा- वलिका४सं­ख्ये­य­भा­गा­त् क्व­चि­दे­क­स­म­यो­त्त­रा क्वचिद् द्वि­स­म­यो­त्त­रा क्वचित् सं­ख्ये­य­स­म­यो­त्त­रा क्व- चि­द­सं­ख्ये­य­स­म­यो­त्त­रा या­व­दा­व­लि­का­या अ­सं­ख्ये­य­भा­गः । सेयं क्षे­त्र­का­ल­वृ­द्धिः । कया वृद्ध्या ? च­तु­र्वि­ध­या सं­ख्ये­य­भा­ग­वृ­द्ध्या अ­सं­ख्ये­य­भा­ग­वृ­द्ध्या सं­ख्ये­य­गु­ण­वृ­द्ध्या अ­सं­ख्ये­य­गु­ण­वृ­द्ध्या वा । १५एवं द्र­व्य­म­पि व­र्ध­मा­नं च­तु­र्वि­ध­या वृद्ध्या वर्धते । भा­व­वृ­द्धिः षोढा — अ­न­न्त­भा­ग­वृ­द्धिः अ­सं­ख्ये­य- भा­ग­वृ­द्धिः सं­ख्ये­य­भा­ग­वृ­द्धिः सं­ख्ये­य­गु­ण­वृ­द्धि­र­सं­ख्ये­य­गु­ण­वृ­द्धि­र­न­न्त­गु­ण­वृ­द्धि­रि­ति । अनया क्षेत्र- का­ल­द्र­व्य­भा­व­वृ­द्ध्यो­क्त­या आ­स­र्व­लो­का­त् वृ­द्धि­र­व­से­या । हा­नि­र­पि तथैव । यो­ऽ­ङ्गु­ला­स­ख्ये­य- भा­ग­क्षे­त्रो­ऽ­व­धिः त­स्या­व­लि­का­याः सं­ख्ये­य­भा­गः कालः, अ­ङ्गु­ला­सं­ख्ये­य­भा­ग­क्षे­त्रा­का­श­प्र­दे­श­प्र­मा­णं द्र­व्य­म्­, भावः पू­र्व­व­द­न­न्तो वा स्या­द­सं­ख्ये­यो वा स्या­त्सं­ख्ये­यो वा स्यात् । यो­ऽ­ङ्गु­ल­मा­त्र­क्षे­त्रो­ऽ- २०वधिः त­स्ये­ष­दू­ना आ­व­लि­का कालः, द्र­व्य­भा­वौ पू­र्व­व­त् । यो­ऽ­ङ्गु­ल५पृ­थ­क्त्व­क्षे­त्रो­ऽ­व­धिः तस्य आ­व­लि­का कालः द्र­व्य­भा­वौ पू­र्व­व­त् । यो ह­स्त­प्र­मा­ण­क्षे­त्रो­ऽ­व­धिः तस्य आ­व­लि­का­पृ­थ­क्त्वं कालः, द्र­व्य­भा­वौ पू­र्व­व­त् । यो ग­व्यू­ति­मा­त्र­क्षे­त्रो­ऽ­व­धिः तस्य सा­धि­को­च्छ्वा­सः कालः, द्र­व्य­भा­वौ पू­र्व­व­त् । यो यो­ज­न­मा­त्र­क्षे­त्रो­ऽ­व­धिः तस्य भि­न्न­मु­हू­र्तः कालः, द्र­व्य­भा­वौ पू­र्व­व­त् । यः प­ञ्च­विं­श­ति­यो­ज­न- प्र­मा­ण­क्षे­त्रो­ऽ­व­धिः त­स्ये­ष­दू­नो दिवसः कालः, द्र­व्य­भा­वौ पू­र्व­व­त् । यो भ­र­त­क्षे­त्र­मा­त्रो­ऽ­व­धिः तस्य २५अ­र्ध­मा­सः कालः, द्र­व्य­भा­वौ पू­र्व­व­त् । यो ज­म्बू­द्वी­प­मा­त्र­क्षे­त्रो­ऽ­व­धिः तस्य साधिको मासः कालः, द्र­व्य­भा­वौ पू­र्व­व­त् । यो म­नु­ष्य­लो­क­मा­त्र­क्षे­त्रो­ऽ­व­धिः तस्य सं­व­त्स­रः कालः, द्र­व्य­भा­वौ पू­र्व­व­त् । यो रु­च­का­न्त­प्र­मा­ण­क्षे­त्रो­ऽ­व­धिः तस्य सं­व­त्स­र­पृ­थ­क्त्वं कालः, द्र­व्य­भा­वौ पू­र्व­व­त् । यः सं­ख्ये­य­द्वी­प­स­मु­द्र­क्षे­त्रो­ऽ­व­धिः तस्य संख्येयाः सं­व­त्स­राः कालः, द्र­व्य­भा­वौ पू­र्व­व­त् । यो­ऽ­सं­ख्ये- य­द्वी­प­स­मु­द्र­क्षे­त्रो­ऽ­व­धिः त­स्या­ऽ­सं­ख्ये­याः सं­व­त्स­राः कालः, द्र­व्य­भा­वौ पू­र्व­व­त् । एवं ज (­ए­व­म­ज­)- ३०घ­न्यो­त्कृ­ष्ट­स्ति­र्य­ङ्न­रा­णां दे­शा­व­धि­रु­क्तः । अथ ति­र­श्चा­मु­त्कृ­ष्ट­दे­शा­व­धि­रु­च्य­ते — क्षे­त्र­म­सं­ख्ये­या द्वी­प­स­मु­द्राः । का­लो­ऽ­प्य­सं­ख्ये­याः सं­व­त्स­राः । ते­ज­श्श­री­र­प्र­मा­णं द्रव्यम् । कियच्च तत् ? अ­सं­ख्ये­य­द्वी­प­स­मु­द्रा­का­श­प्र­दे­श­प­रि­च्छि­न्ना- भिः अ­सं­ख्ये­या­भि­स्ते­जः­श­री­र­द्र­व्य­व­र्ग­णा­भि­र्नि­र्व­र्ति­तं ता­व­द­सं­ख्ये­य६स्क­न्धा­न­न­न्त­प्र­दे­शा­न् जाना- तीत्यर्थः । भावः पू­र्व­व­त् । तिरश्चां म­नु­ष्या­णां च जघन्यो दे­शा­व­धि­र्भ­व­ति । तिरश्चां तु देशाव- ३५व­धि­रे­व न प­र­मा­व­धि­र्ना­पि स­र्वा­व­धिः । १ — गा­मी­व­र्ध­मा­ना­प्र — भाº २ । २स­र्व­ज­घ­न्य­स्य । ३ — क्षेत्रे वृद्धि — आº, बº, दº, मुº । ४ — कालासं — आº, बº, दº, मुº । ५ — लिपृ — श्रº, ताº । ६ — स्क­न्घा­न­न्त — श्रº । ८३ अथ म­नु­ष्या­णा­मु­त्कृ­ष्टो दे­शा­व­धि­रु­च्य­ते — क्षे­त्र­म­सं­ख्ये­या द्वी­प­स­मु­द्राः । का­लो­ऽ­प्य­सं­ख्ये­याः सं­व­त्स­राः । द्रव्यं का­र्म­ण­द्र­व्य­म् । कियच्च तत् ? अ­सं­ख्ये­य­द्वी­प­स­मु­द्रा­का­श­प्र­दे­श­प­रि­च्छि­न्ना अ­सं­ख्ये­या ज्ञा­ना­व­र­णा­दि­का­र्म­ण­द्र­व्य­व­र्ग­णाः । भावः पू­र्व­व­त् । एष दे­शा­व­धि­रु­त्कृ­ष्टो म­नु­ष्या­णां सं­य­ता­नां भवति । ०५प­र­मा­व­धि­रु­च्य­ते — ज­घ­न्य­स्य प­र­मा­व­धेः क्षेत्रं प्र­दे­शा­धि­को लोकः । कालः प्र­दे­शा­धि­क- लो­का­का­श­प्र­दे­शा­व­धृ­त­प्र­मा­णा अ­वि­भा­गि­नः स­म­याः­, ते चा­ऽ­सं­ख्या­ताः सं­व­त्स­राः । द्रव्यं प्रदेशा- धि­क­लो­का­का­श­प्र­दे­शा­व­धृ­त­प्र­मा­ण­म् । भावः पू­र्व­व­त् । अतः परं क्षे­त्र­वृ­द्धिः — ना­ना­जी­वै­क­जी­वा- ना­म­वि­शे­षे­ण वि­शु­द्धि­व­शा­द­सं­ख्ये­या लोकाः, एवं ता­व­द­सं­ख्ये­या लोका वृ­द्धि­र्या­व­दु­त्कृ­ष्ट­प­र­मा­व- धि­क्षे­त्र­म् । कि­य­न्त­श्च ते अ­सं­ख्ये­याः ? आ­व­लि­का­या अ­सं­ख्ये­य­भा­ग­प्र­मा­णाः । का­ल­द्र­व्य- १०भावाः पू­र्व­व­त् । उ­त्कृ­ष्ट­प­र­मा­व­धेः क्षेत्रं स­लो­का­लो­क­प्र­मा­णा१ अ­सं­ख्ये­या लोकाः । कि­य­न्त­स्ते ? अ­ग्नि­जी­व­तु­ल्याः । का­ल­द्र­व्य­भा­वाः पू­र्व­व­त्२ । स एषः त्रि­वि­धो­ऽ­पि प­र­मा­व­धिः उ­त्कृ­ष्ट­चा­रि­त्र- यु­क्त­स्यै­व भवति नान्यस्य । व­र्ध­मा­नो भवति न ही­य­मा­नः । अ­प्र­ति­पा­ती न प्र­ति­पा­ती । यस्य यावति३ च लोके लो­क­प्र­मा­णा­सं­ख्ये­य­लो­क­क्षे­त्रे जा­त­स्त­स्य ता­व­त्य­व­स्था­ना­द­व­स्थि­तो भ­व­ति­, अ­न­व­स्थि­त­श्च वृद्धिं प्रति न हानिम् । ऐ­ह­लौ­कि­क­दे­शा­न्त­र­ग­म­ना­द­नु­गा­मी पा­र­लौ­कि­क­दे­शा­न्त- १५रा­नु­ग­म­ना­भा­वा­द­न­नु­गा­मी । स­र्वा­व­धि­रु­च्य­ते — अ­सं­ख्ये­या­ना­म­सं­ख्ये­य­भे­द­त्वा­द् उ­त्कृ­ष्ट­प­र­मा­व­धि­क्षे­त्र­म­सं­ख्ये­य­लो­क­गु­णि- तमस्य क्षे­त्र­म्­, का­ल­द्र­व्य­भा­वाः पू­र्व­व­त् । स एष न व­र्ध­मा­नो न ही­य­मा­नो ना­न­व­स्थि­तो न प्रति- पाती, प्रा­क्सं­य­त­भ­व­क्ष­या­त् अ­व­स्थि­तो­ऽ­प्र­ति­पा­ती­, भ­वा­न्त­रं प्र­त्य­न­नु­गा­मी दे­शा­न्त­रं प्र­त्य­नु­गा­मी । स­र्व­श­ब्द­स्य सा­क­ल्य­वा­चि­त्वा­त् द्र­व्य­क्षे­त्र­का­ल­भा­वैः स­र्वा­व­धे­र­न्तः­पा­ती प­र­मा­व­धिः­, अतः परमा- २०व­धि­र­पि दे­शा­व­धि­रे­वे­ति द्विविध ए­वा­व­धिः — स­र्वा­व­धि­र्दे­शा­व­धि­श्च । उक्तायां वृद्धौ यदा का­ल­वृ­द्धि­स्त­दा च­तु­र्णा­म­पि वृ­द्धि­र्नि­य­ता । क्षे­त्र­वृ­द्धौ का­ल­वृ­द्धि­र्भा­ज्या- स्या­त्का­ल­वृ­द्धिः स्या­न्ने­ति­, द्र­व्य­भा­व­यो­स्तु वृ­द्धि­र्नि­य­ता । द्र­व्य­वृ­द्धौ भा­व­वृ­द्धि­र्नि­य­ता­, क्षे­त्र­का­ल- वृद्धिः पु­न­र्भा­ज्या — स्याद्वा न वेति । भा­व­वृ­द्धा­व­पि द्र­व्य­वृ­द्धि­र्नि­य­ता­, क्षे­त्र­का­ल­वृ­द्धि­र्भा­ज्या — स्याद्वा न वेति । २५स ए­षो­ऽ­व­धि­ज्ञा­नो­प­यो­गो द्विधा भवति ए­क­क्षे­त्रो­ऽ­ने­क­क्षे­त्र­श्च । ४श्री­वृ­क्ष­स्व­स्ति­क­न­न्द्या- व­र्ता­द्य­न्य­त­मो­प­यो­गो­प­क­र­ण ए­क­क्षे­त्रः । त­द­ने­को­प­क­र­णो­प­यो­गो­ऽ­ने­क­क्षे­त्रः । यद्येवं प­रा­य­त्त- त्वात् प­रो­क्ष­त्व­प्र­स­ङ्गः ? न; इ­न्द्रि­ये­षु प­र­त्व­रू­ढेः । *­“­इ­न्द्रि­या­णि ५प­रा­ण्या­हु­रि­न्द्रि­ये­भ्यः परं मनः । म­न­स­स्तु परा बु­द्धि­र्बु­द्धेः प­र­त­रो हि सः६ ॥ ”[भगº गीº३ । ४२] इति । ३०एवं बहुधा व्या­ख्या­त­म­व­धि­ज्ञा­न­म्­, म­नः­प­र्य­य­स्ये­दा­नी­म­व­स­रः७ प्राप्तः, तस्य भे­द­पु­र­स्स­रं लक्षणं व्या­चि­ख्या­सु­रि­द­मा­ह — ऋ­जु­वि­पु­ल­म­ती म­नः­प­र्य­यः ॥ २३ ॥ ८ऋज्वी नि­र्व­र्ति­ता प्रगुणा च । कस्मात् ? नि­र्व­र्ति­त­वा­क्का­य­म­न­स्कृ­ता­र्थ­स्य प­र­की­य­म­नो- गतस्य वि­ज्ञा­ना­त् । ऋज्वी म­ति­र्य­स्य सो­ऽ­य­मृ­जु­म­तिः । ९अ­नि­र्व­र्ति­ता कुटिला च १०विपुला । कस्मात् ? १लो­क­प्र­दे­श­प्र­मा­ण । २ — त् एष मुº । ३ — ति स लोके आº, बº, दº, मुº, श्रº, ताº, जº, भाº १, ३५भाº २ । ४श्री­वृ­ष­भ­स्व — आº, बº, दº, मुº । ५अन्य । ६आत्मा । ७ — व­स­र­प्रा­प्त­स्य आº, बº, मुº । — स­र­प्रा­प्त­स्त­स्य बº, दº, मूº, ताº । प्रस्तुतः कालः । ८सा ऋज्वी इ­त्यु­च्य­ते । ९अ­स­म्पू­र्णा । १०या सा । ८४ अ­नि­र्व­र्ति­त­वा­क्का­य­म­न­स्कृ­ता­र्थ­स्य प­र­की­य­म­नो­ग­त­स्य वि­ज्ञा­ना­त् । विपुला म­ति­र­स्य स विपुल- मतिः । ऋ­ज­म­ति­श्च वि­पु­ल­म­ति­श्च ऋ­जु­वि­पु­ल­म­ती । एकस्य म­ति­श­ब्द­स्य १ग­ता­र्थ­त्वा­द­प्र­यो­गः२ । अ­थ­वा­, ऋजुश्च विपुला च ऋ­जु­वि­पु­ले­, ऋ­जु­वि­पु­ले मती ३ययोस्तौ ऋ­जु­वि­पु­ल­म­ती इति४ । स एष म­नः­प­र्य­यो द्विधा ऋ­जु­म­ति­र्वि­पु­ल­म­ति­रि­ति । अत्रोक्तो भेदः । ०५ल­क्ष­ण­म­स्ये­दा­नीं व­क्त­व्य­मि­ति ? अ­त्रो­च्य­ते — म­नः­सं­ब­न्धे­न ल­ब्ध­वृ­त्ति­र्म­नः­प­र्य­यः । १ । वी­र्या­न्त­रा­य­म­नः­प­र्य­य­ज्ञा­ना­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा­ङ्गो- पा­ङ्ग­ना­म­ला­भो­प­ष्ट­म्भा­द् आ­त्मी­य­प­र­की­य­म­नः­सं­ब­न्धे­न ल­ब्ध­वृ­त्ति­रु­प­यो­गो म­नः­प­र्य­यः । म­ति­ज्ञा­न­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; अ­न्य­दी­य­म­नो­ऽ­पे­क्षा­मा­त्र­त्वा­द् अभ्रे च­न्द्र­व्य­प­दे­श­व­त् । २ । स्या­न्म­त­म् — यथा म­न­श्च­क्षु­रा­दि­सं­ब­न्धा­च्च­क्षु­रा­दि­ज्ञा­न­मा­वि­र्भ­व­ति त­न्म­ति­ज्ञा­न­म् तथा म­नः­प­र्य- १०योऽपि म­नः­सं­ब­न्धा­ल्ल­ब्ध­वृ­त्ति­रि­ति म­ति­ज्ञा­नं प्रा­प्नो­ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­न्य­दी­य- म­नो­ऽ­पे­क्षा­मा­त्र­त्वा­त् । कथम् ? अभ्रे च­न्द्र­व्य­प­दे­श­व­त् । यथा ‘अभ्रे च­न्द्र­म­सं प­श्य­’­इ­ति अभ्रम- पे­क्षा­का­र­ण­मा­त्रं भ­व­ति­, न च च­क्षु­रा­दि­व­न्नि­र्व­र्त­कं च­न्द्र­ज्ञा­न­स्य­, तथा अ­न्य­दी­य­म­नो­ऽ­पि अपेक्षा- का­र­ण­मा­त्रं भवति ‘­प­र­की­य­म­न­सि व्य­व­स्थि­त­म­र्थं जानाति म­नः­प­र्य­यः­’ इति । ततो नास्य तदा- यत्तः ५प्रभव इति न म­ति­ज्ञा­न­प्र­स­ङ्गः । १५स्व­म­नो­दे­शे वा त­दा­व­र­ण­क­र्म­क्ष­यो­प६श­म­व्य­प­दे­शा­त् च­क्षु­ष्य­व­धि­ज्ञा­न­नि­र्दे­श­व­त् । ३ । अ­थ­वा­, च­क्षु­र्दे­श­स्था­ना­मा­त्म­प्र­दे­शा­ना­म् अ­व­ध्या­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा­त् यथा च­क्षु­ष्य­व­धि­ज्ञा­न­व्य­प­दे­श इष्टः, न­चा­ऽ­व­धिः म­ति­र्भ­व­ति­, तथा म­नः­प­र्य­य­ज्ञा­ना­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा­त् स्व­म­नो­दे­श­स्था­ना­मा­त्म­प्र­दे­शा­नां म­नः­प­र्य­य­व्य­प­दे­शः­, न चास्य म­ति­त्व­म् । ७म­नः­प्र­ति­ब­न्ध­ज्ञा­ना­द­नु­मा­न­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; प्र­त्य­क्ष­ल­क्ष­णा­ऽ­वि­रो­धा­त् । ४ । स्यान्म- २०तम् — यथा धू­म­प्र­ति­ब­न्धा­द्धू­म­सं­पृ­क्ते­ऽ­ग्ना­व­नु­मा­नं तथा अ­न्य­दी­य­म­नः­प्र­ति­ब­न्धा­त् ८त­न्म­नः­सं­पृ­क्ता- नर्थान् जानन् म­नः­प­र्य­यो­ऽ­नु­मा­न­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? प्र­त्य­क्ष­ल­क्ष­णा­ऽ­वि­रो­धा­त् । यत्प्र- त्य­क्ष­ल­क्ष­ण­मु­क्त­म् ‘­इ­न्द्रि­या­नि­न्द्रि­य­नि­र­पे­क्ष­म­ती­त­व्य­भि­चा­रं सा­का­र­ग्र­ह­णं प्र­त्य­क्ष­म्­’ इति, तेना- ऽ­वि­रो­धः (­धा­त्­), न म­नः­प­र्य­यो­ऽ­नु­मा­न­म् । अ­नु­मा­नं हि तेन वि­रु­ध्य­ते । उ­प­दे­श­पू­र्व­क­त्वा­च्च­क्षु­रा­दि­क­र­ण­नि­मि­त्त­त्वा­द्वा­ऽ­नु­मा­न­स्य । ५ । उ­प­दे­शा­द्धि ‘­अ­य­म­ग्नि­र­यं २५धूमः’ इ­त्यु­प­ल­भ्य प­श्चा­द्धू­म­द­र्श­ना­द­ग्ना­व­नु­मा­नं क­रो­ति­, च­क्षु­रा­दि­क­र­ण­सं­ब­न्धा­च्च­, त­तो­ऽ­स्यो­क्तं प्र­त्य­क्ष­ल­क्ष­णं वि­रु­ध्य­ते । न च तथा म­नः­प­र्य­य उ­प­दे­शं च­क्षु­रा­दि­क­र­ण­सं­ब­न्धं चा­ऽ­पे­क्ष­ते । स द्वेधा सू­त्रो­क्त­वि­क­ल्पा­त् । ६ । स म­नः­प­र्य­यो द्वेधा । कुतः ? सू­त्रो­क्त­वि­क­ल्पा­त् । ऋजु- म­ति­र्वि­पु­ल­म­ति­रि­ति । आ­द्य­स्त्रे­धा ऋ­जु­म­नो­वा­क्का­य­वि­ष­य­भे­दा­त् । ७ । आद्य ऋ­जु­म­ति­म­नः­प­र्य­य­स्त्रे­धा । कुतः ? ३०ऋ­जु­म­नो­वा­क्का­य­वि­ष­य­भे­दा­त् — ऋ­जु­म­न­स्कृ­ता­र्थ­ज्ञः ऋ­जु­वा­क्कृ­ता­र्थ­ज्ञः ऋ­जु­का­य­कृ­ता­र्थ­ज्ञ­श्चे­ति । त­द्य­था­, म­न­सा­ऽ­र्थं व्यक्तं सञ्चित्य वाचं वा९ ध­र्मा­दि­यु­क्ता­म­सं­की­र्णा­मु­च्चा­र्य१० का­य­प्र­यो­गं चो­भ­य­लो­क­फ­ल­नि­ष्पा­द­ना­र्थ­म­ङ्गो­पा­ङ्ग­प्र­त्य­ङ्ग­नि­पा­त­ना­कु­ञ्च­न­प्र­सा­र­णा­दि­ल­क्ष­णं कृत्वा पुनर- नन्तरे समये का­ला­न्त­रे वा त­मे­वा­र्थं चि­न्ति­त­मु­क्तं कृतं वा वि­स्मृ­त­त्वा­न्न शक्नोति चि­न्त­यि­तु­म्­, १ज्ञा­ता­र्थ­त्वा­त् । २द्वन्द्वान्ते श्रू­य­मा­ण­श­ब्दः प्रत्येकं प­रि­स­मा­प्य­त इति न्यायात् । ३म­नः­प­र्प­य भेदयोः । ४विग्रहः कार्यः, अनेन भे­द­क­थ­नं कृतम् । ५उत्पत्तिः । ६मनसः । ७प्र­ति­नि­य­तो ३५बन्धः सम्बन्धः प्र­ति­ब­न्धः । ८तस्य परस्य । ९च धर्मा — श्रº । १०अ­सं­क­रा­म् । ८५ त­मे­वं­वि­ध­म­र्थं ऋ­जु­म­ति­म­नः­प­र्य­यः पृ­ष्टो­ऽ­पृ­ष्टो वा जानाति ‘­अ­य­म­सा­व­र्थो­ऽ­ने­न विधिना त्वया चिन्तित उक्तः कृतो वा’ इति । क­थ­म­य­म­र्थों लभ्यते ? आ­ग­मा­वि­रो­धा­त् । १आगमे ह्युक्तम् — *­“­म­न­सा मनः २प­रि­च्छि­द्य परेषां सं­ज्ञा­दी­न् जा­ना­ति­”[­म­हा­ब­न्ध पृº २४] इति । मनसा आ­त्म­ने­त्य­र्थः३ । प­र­म­नः स­म­न्ता­द्वि­दि­त्वा प­रि­च्छि­द्य मनसा चि­न्ति­त­स्य स­चे­त­ने­त­र­स्या­ऽ­र्थ­स्य ०५म­न­स्य­व­स्था­त् म­नो­व्य­प­दे­शः म­ञ्च­स्था­नां पु­रु­षा­णां म­ञ्च­व्य­प­दे­श­व­त् । ४त­मा­त्म­ना आ­त्मा­ऽ­व­बु- ध्य आत्मनः परेषां च चि­न्ता­जी­वि­त­म­र­ण­सु­ख­दुः­ख­ला­भा­ला­भा­दी­न् वि­जा­ना­ति । *“५व्यक्तम- नसां जी­वा­ना­म­र्थं जानाति ना­ऽ­व्य­क्त­म­न­सा­म् । ”[­म­हा­ब­न्ध­]६व्यक्तः स्फु­टी­कृ­तो­ऽ­र्थ­श्चि­न्त­या सु­नि­र्व­र्ति­तो यैस्ते जीवा व्य­क्त­म­न­स­स्तै­र­र्थं चिन्तितं ऋ­जु­म­ति­र्जा­ना­ति नेतरैः । कालतो ज­घ­न्ये­न जी­वा­ना­मा­त्म­न­श्च द्वि­त्रा­णि­, उ­त्क­र्षे­ण स­प्ता­ष्टा­नि भ­व­ग्र­ह­णा­नि ग­त्या­ग­त्या­दि­भिः १०प्र­रू­प­य­ति । क्षेत्रतो ज­घ­न्ये­न ७ग­व्यू­ति­पृ­थ­क्त्व­स्या­भ्य­न्त­रं न बहिः । द्वितीयः षोढा ऋ­जु­व­क्र­म­नो­वा­क्का­य­वि­ष­य­भे­दा­त् । ८ । द्वितीयो वि­पु­ल­म­तिः षोढा भिद्यते । कुतः ? ऋ­जु­व­क्र­म­नो­वा­क्का­य­वि­ष­य­भे­दा­त् । ऋ­जु­वि­क­ल्पाः पू­र्वो­क्ताः­, व­क्र­वि­क­ल्पा­श्च त­द्वि­प­री­ता योज्याः । तथा आत्मनः परेषां च चि­न्ता­जी­वि­त­म­र­ण­सु­ख­दुः­ख­ला­भा­ला­भा­दी­न् अ­व्य­क्त­म­नो­भि­र्व्य­क्त­म­नो­भि­श्च चि­न्ति­ता­न् अ­चि­न्ति­ता­न् जानाति वि­पु­ल­म­तिः­, कालतो जघ- १५न्येन स­प्ता­ष्टा­नि भ­व­ग्र­ह­णा­नि­, उ­त्क­र्षे­णा­ऽ­सं­ख्ये­या­नि ग­त्या­ग­ति­भिः प्र­रू­प­य­ति । क्षेत्रतो ज­घ­न्ये­न यो­ज­न­पृ­थ­क्त्व­म्­, उ­त्क­र्षे­ण ८मा­नु­षो­त्त­र­शै­ला­भ्य­न्त­रं न बहिः । एवं द्विभेदो म­नः­प­र्य­यो वर्णितः । तस्य किं प­र­स्प­र­तो वि­शे­षो­ऽ­स्त्यु­त नास्ति ? अत आह- वि­शु­द्ध्य­प्र­ति­पा­ता­भ्यां त­द्वि­शे­षः ॥ २४ ॥ त­दा­व­र­ण­क­र्म­क्ष­यो­प­श­मे सति आत्मनः प्रसादो विशुद्धिः । प्र­ति­प­त­नं प्र­ति­पा­तः९ । उप- २०शा­न्त­क­षा­य­स्य चा­रि­त्र­मो­हो­द्रे­का­त् प्र­च्यु­त­सं­य­म­शि­ख­र­स्य प्र­ति­पा­तो भवति । क्षी­ण­क­षा­य­स्य प्र­ति­पा­त­का­र­णा­भा­वा­द­प्र­ति­पा­तः । वि­शु­द्धि­श्चा­ऽ­प्र­ति­पा­त­श्च वि­शु­द्ध्य­प्र­ति­पा­तौ ताभ्यां विशु- द्ध्य­प्र­ति­पा­ता­भ्यां १०त­यो­र्वि­शे­ष­स्त­द्वि­शे­षः । पू­र्व­सू­त्र एव त­यो­र्वि­शे­षो निर्ज्ञातः किमर्थं पु­न­रि­द­मु­च्य­ते ? १“­म­णे­ण माणसं प­डि­विं­दै­त्ता परेसिं सण्णा स­दि­म­दि चिंतादि वि­जा­ण­दि­, जी­वि­द­म­र­णं ला­भा­ला­भं सु­हु­दु­क्खं ण­ग­र­वि­णा­सं दे­स­वि­णा­सं ज­ण­प­द­वि­णा­सं अ­दि­वु­ट्ठि­, अ­ण­वु­ट्ठि सुवुट्ठि दुवुट्ठि २५दुब्भिक्खं खे­मा­खे­मं भ­य­रो­गं उब्भमं इभमं संभमं व­त्त­म­णा­णं जीवाणं णो अ­व­त्त­म­णा­णं जीवाणं जाणदि । ” — म­हा­बं­ध­º पृº२४ — २५ । २प­रि­वि­द्य श्रº, ताº, मूº । ३अथास्य वा­क्य­स्या­व­य­वा­र्थं क­थ­य­ति । ४स­मु­दा­या­र्थ­मा­ह । ५आगमे वा­क्या­न्त­र­मा­ह । ६अस्यार्थं वि­वृ­णो­ति । ७गा­उ­य­पु­ध­त्त­म­व­रं उक्कस्सं होदि जो­य­ण­पु­ध­त्तं । वि­उ­ल­म­दि­स्स य अवरं तस्स पुधत्तं वरं खु ण­र­लो­यं ॥ दु­ग­ति­ग­भ­वा हु अवरं स­त्त­ट्ठ­भ­वा हवंति उक्कस्सं । अ­ड­ण­व­भ­वा हु अ­व­र­म­सं­खे­ज्जं वि­उ­लौ­क्क­स्सं ॥ अवरं ३०द­व्व­मु­रा­लि­य­स­री­र­णि­ज्जि­ण­स­म­य­ब­द्धं । तु च­क्खिं­दि­य­णि­ज्जि­ण्णं उक्कस्सं उ­जु­म­दि­स्स हवे ॥ म­ण­द­व्व­व­ग्ग- णा­ण­म­णं­ति­म­भा­गे­ण उ­जु­गौ­क्स­स्सं । खं­डि­द­मे­त्तं होदि हु वि­उ­ल­म­दि­स्सा­व­रं दव्वं ॥ अट्ठण्हं कम्माणं स­म­य­प­ब­द्धं वि­वि­स्स­सो­व­च­यं । धु­व­हा­रे­णि­गि­वा­रं भजिदे विदियं हवे दव्वं ॥ त­व्वि­दि­यं क­प्पा­ण­म­सं­खे- ज्जाणं च स­म­य­सं­ख­स­मं । धु­व­हा­रे­ण­व­ह­रि­दे होदि तु उ­क्क­स्स­यं दव्वं ॥ (गोº जीवº) — श्रº टिº । ८प्रा­श्नि­क­पु­रु­षो यदा मा­नु­षो­त्त­रा­भ्य­न्त­रे स्थित्वा प्रश्नं करोति तदा जा­ना­ती­ति भावः, न तावति क्षेत्रे स्थि­ता­न­र्था­न् । ९प्र­च्य­व­न­मि­त्य­र्थः । १०ऋ­जु­वि­पु­ल­म­त्योः । तथा चोक्तम् — प­डि­वा­दी पुण पढमा ३५अ­प्प­डि­वा­दी हु होदि विदिमा हु । सुद्धो पढमो बोहो सु­द्ध­त­रो वि­दि­य­बो­हो दु ॥ इति — श्रº टिº । ८६ वि­शे­षा­न्त­र­प्र­ति­प­त्त्य­र्थं पु­न­र्व­च­न­म् । १ । यः पू­र्व­सू­त्रे विशेष उक्तः ता­व­ता­स्य१ न परि- तो­ष­स्त­तो वि­शे­षा­न्त­र­प्र­ति­प­त्त्य­र्थं पु­न­रि­द­मु­च्य­ते । च­श­ब्द­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; प्रा­थ­म­क­ल्पि­क­भे­दा­भा­वा­त् । २ । यथा म­नः­प­र्य­य­स्य ऋजु- वि­पु­ल­म­ती भेदौ तथा वि­शु­द्ध्य­प्र­ति­पा­ता­व­पि तस्यैव यदि भेदौ स्यातां यु­क्त­श्च­श­ब्दः स्यात् । ०५यतस्तु वि­शु­द्ध्य­प्र­ति­पा­तौ ऋ­जु­वि­पु­ल­म­त्यो­र्वि­शे­षौ न भेदौ, अ­त­श्च­श­ब्दा­ऽ­प्र­स­ङ्गः । तत्र विशुद्ध्या ता­व­दृ­जु­म­ते­र्वि­पु­ल­म­ति­र्द्र­व्य­क्षे­त्र­का­ल­भा­वै­र्वि­शु­द्ध­त­रः । कथम् ? इह यः२ का­र्म­ण­द्र­व्या­न­न्त­भा­गो३- ऽन्त्यः स­र्वा­व­धि­ना ज्ञा­त­स्त­स्य पु­न­र­न­न्त­भा­गी­कृ­त­स्य ४म­नः­प­र्य­य­ज्ञे­यो­ऽ५न­न्त­भा­गः­, अ­न­न्त­स्या­ऽ­न- न्त­भे­द­त्वा­त् । ऋ­जु­म­ति­का­र्म­ण­द्र­व्या­ऽ­न­न्त­भा­गा­द् दू­र­वि­प्र­कृ­ष्टो­ऽ­ल्पी­या­न­न­न्त­भा­गः६ वि­पु­ल­म­ते- र्द्रव्यम् । क्षे­त्र­का­ल­वि­शु­द्धि­रु­क्ता । भावतो विशुद्धिः सू­क्ष्म­त­र­द्र­व्य­वि­ष­य­त्वा­दे­व वे­दि­त­व्या । १०प्र­कृ­ष्ट­क्ष­यो­प­श­म­वि­शु­द्धि­भा­व­यो­गा­द­प्र­ति­पा­ते­ना­पि वि­पु­ल­म­ति­र्वि­शि­ष्टा­, स्वामिनां प्र­व­र्ध­मा­न- चा­रि­त्रो­द­य­त्वा­त् । ऋ­जु­म­तिः पुनः प्र­ति­पा­ती स्वामिनां क­षा­यो­द्रे­का­द्धी­य­मा­न­चा­रि­त्रो­द­य­त्वा­त् । यद्यस्य म­नः­प­र्य­य­स्य प्र­त्या­त्म­म­यं विशेषः अ­था­ऽ­न­यो­र­व­धि­म­नः­प­र्य­य­योः कुतो विशेष इति ? अत आह — वि­शु­द्धि­क्षे­त्र­स्वा­मि­वि­ष­ये­भ्यो­ऽ­व­धि­म­नः­प­र्य­य­योः ॥ २५ ॥ १५विशुद्धिः प्रसादः । क्षेत्रं य­त्र­स्था­न् भावान् प्र­ति­प­द्य­ते । स्वामी प्रयोक्ता । विषयो ज्ञेयः । अ­व­धि­ज्ञा­ना­न्म­नः­प­र्य­य­स्य वि­शु­द्ध्य­भा­वो­ऽ­ल्प­द्र­व्य­वि­ष­य­त्वा­दि­ति चेत्; न; भू­यः­प­र्या­य- ज्ञानात् । १ । स्या­न्म­त­म् — अ­व­धि­ज्ञा­ना­न्म­नः­प­र्य­यो­ऽ­वि­शु­द्ध­त­रः । कुतः ? अ­ल्प­द्र­व्य­वि­ष­य­त्वा­त् । यतः स­र्वा­व­धि­रू­पि­द्र­व्या­न­न्त­भा­गो म­नः­प­र्य­य­द्र­व्य­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? भू­यः­प­र्या­य- ज्ञानात् । यथा कश्चिद् बहूनि शास्त्राणि व्याचष्टे ए­क­दे­शे­न­, न सा­क­ल्ये­न त­द्ग­त­म­र्थं शक्नोति २०व­क्तु­म्­, अ­प­र­स्त्वे­कं शास्त्रं सा­क­ल्ये­न व्याचष्टे या­व­न्त­स्त­स्या­र्था­स्ता­न् सर्वान् शक्नोति व­क्तु­म्­, अयं पू­र्व­स्मा­द्वि­शु­द्ध­त­र­वि­ज्ञा­नो भवति । तथा अ­व­धि­ज्ञा­न­वि­ष­या­न­न्त­भा­ग­ज्ञो­ऽ­पि मनः- पर्ययो वि­शु­द्ध­त­रः­, य­त­स्त­म­न­न्त­भा­गं रू­पा­दि­भि­र्ब­हु­भिः पर्यायैः प्र­रू­प­य­ति । क्षे­त्र­मु­क्त­म् । विषयो वक्ष्यते७ । स्वामित्वं प्र­त्यु­च्य­ते — वि­शि­ष्ट­सं­य­म­गु­णै­का­र्थ७स­म­वा­यी म­नः­प­र्य­यः । २ । विशिष्टः सं­य­म­गु­णो यत्र विद्यते तत्रैव २५वर्तते म­नः­प­र्य­यः । तथा चोक्तम् — *­“­म­नु­ष्ये­षु म­नः­प­र्य­य आ­वि­र्भ­व­ति­; न दे­व­ना­र­क­तै­र्य­ग्यो­ने­षु । म­नु­ष्ये­षु चो­त्प­द्य­मा­नः प­र्या­प्त­के­षू­त्प­द्य­ते न स­म्मू­र्च्छ­न­जे­षु । ग­र्भ­जे­षु चो­त्प­द्य­मा­नः क­र्म­भू­मि­जे­षू­त्प­द्य­ते ना­क­र्म­भू­मि­जे­षु । क­र्म­भू­मि­जे­षू­त्प­द्य­मा­नः प­र्या­प्त­के­षू­त्प­द्य­ते ना­प­र्या­प्त­के­षु । प­र्या­प्त­के­षू­प­जा­य­मा­नः स­म्य­ग्दृ­ष्टि­षू- प­जा­य­ते न मि­थ्या­दृ­ष्टि­सा­सा­द­न­स­म्य­ग्दृ­ष्टि­स­म्य­ङ्मि­थ्या­दृ­ष्टि­षु । स­म्य­ग्दृ­ष्टि­षू­प­जा­य­मा­नः संयते- ३०षू­प­जा­य­ते ना­ऽ­सं­य­त­स­म्य­ग्दृ­ष्टि­सं­य­ता­सं­य­ते­षु । सं­य­ते­षू­प­जा­य­मा­नः प्र­म­त्ता­दि­षु क्षी­ण­क­षा­या­न्ते- षू­प­जा­य­ते नो­त्त­रे­षु । तत्र चो­प­जा­य­मा­नः प्र­व­र्ध­मा­न­चा­रि­त्रे­षु­जा­य­ते न ही­य­मा­न­चा­रि­त्रे­षु । ९प्र­व­र्ध­मा­न­चा­रि­त्रे­षू­प­जा­य­मा­नः स­प्त­वि­धा­न्य­त­म­र्द्धि­प्रा­प्ते­षू­प­जा­य­ते१० ने­त­रे­षु । ऋ­द्धि­प्रा­प्ते­षु च के­षु­चि­न्न स­र्वे­षु­” इति । १म­नः­प­र्य­य­स्य । २द्र­व्य­त­स्ता­व­दा­ह । ३अ­न­न्ता­न­न्त­प­र­मा­ण्वा­त्म­कः पु­द्ग­ल­स्क­न्धः । ४ऋ­जु­म­ति- रूप । ५ — यो­ऽ­न्त्य­भा — श्रº । ६सोऽपि स्कान्धो न प­र­मा­णुः । ७रू­पि­ष्व­व­धे­रि­त्या­दि­ना । ८स­मा­ना­धि- ३५क रण । ९संप्रव — आº, बº, दº, मुº । १० — षु जायते आº, बº, दº, मुº, ताº । ८७ वि­शि­ष्ट­सं­य­म­ग्र­ह­णं वाक्ये१ कृतम् । अवधिः पुनः चा­तु­र्ग­ति­के­ष्वि­ति स्वा­मि­भे­दा- द­ष्य­न­यो­र्वि­शे­षः । इदानीं के­व­ल­ज्ञा­न­ल­क्ष­णा­भि­धा­नं प्रा­प्त­का­लं त­दु­ल्ल­ङ्घ्य ज्ञानानां वि­ष­य­नि­ब­न्धः प­री­क्ष्य­ते । कुतः ? तस्य *­“­मो­ह­क्ष­या­ज्ज्ञा­न­द­र्श­ना­व­र­णा­न्त­रा­य­क्ष­या­च्च के­व­ल­म्­”[तº सूº ०५१० । १] इत्यत्र व­क्ष्य­मा­ण­त्वा­त् । य­द्ये­व­मा­द्य­यो­रे­व ता­व­न्म­ति­श्रु­त­यो­र्वि­ष­य­नि­ब­न्ध उच्यता- मिति ? आह — म­ति­श्रु­त­ये­र्नि­ब­न्धो द्र­व्ये­ष्व­स­र्व­प­र्या­ये­षु ॥ २६ ॥ नि­ब­न्ध­नं निबन्धः । कस्य ? म­ति­श्रु­त­वि­ष­य­स्य । तत्तर्हि वि­ष­य­ग्र­ह­णं क­र्त­व्य­म् ? न क­र्त­व्य­म् । १०प्र­त्या­स­त्तेः प्र­कृ­त­वि­ष­य­ग्र­ह­णा­भि­सं­ब­न्धः । १ । प्रकृतं वि­ष­य­ग्र­ह­ण­म­स्ति । क्व प्र­कृ­त­म् ? ‘­वि­शु­द्धि­क्षे­त्र­स्वा­मि­वि­ष­ये­भ्यः­’ इति । तत्र प्र­त्या­स­त्ते­र्वि­ष­य­ग्र­ह­ण­मि­हा­भि­सं­ब­ध्य­ते । ननु च स वि­भ­क्त्य­न्त­र­नि­र्दि­ष्टो न शक्यते इह सं­ब­द्धु­म् ? अ­र्थ­व­शा­द्वि­भ­क्ति­प­रि­णा­मः । २ । यथा ‘­उ­च्चा­नि दे­व­द­त्त­स्य गृहाणि आ­म­न्त्र­य­स्वै­न­म्­’ ‘­दे­व­द­त्त­म्­’ इति ग­म्य­ते­, ‘­दे­व­द­त्त­स्य गा­वो­ऽ­श्वा हि­र­ण्य­म्­, आढ्यो वै­ध­वे­यः­’ ‘­दे­व­द­त्तः­’ इति ग­म्य­ते­, १५ए­व­मि­हा­पि । निबन्धः कस्य ? ‘­वि­ष­य­स्य­’­इ­त्य­भि­सं­ब­ध्य­ते । अथ द्र­व्ये­ष्विं­ति ब­हु­त्व­नि­र्दे­शः किमर्थः ? द्र­व्ये­ष्वि­ति ब­हु­त्व­नि­र्दे­शः २स­र्व­द्र­व्य­सं­ग्र­हा­र्थः । ३ । जी­व­ध­र्मा­ऽ­ध­र्मा­का­श­का­ल­पु­द्ग­ला­भि- धानानि षडत्र द्र­व्या­णि­, तेषां सर्वेषां सं­ग्र­हा­र्थः द्र­व्ये­ष्वि­ति ब­हु­त्व­नि­र्दे­शः क्रियते । त­द्वि­शे­ष­णा­र्थ­म­स­र्व­प­र्या­य­ग्र­ह­ण­म् । ४ । तेषां द्र­व्या­णा­म­वि­शे­षे­ण म­ति­श्रु­त­यो­र्वि­ष­य­भा­व- प्रसङ्गे त­द्वि­शे­ष­णा­र्थ­म् अ­स­र्व­प­र्या­य­ग्र­ह­णं क्रियते । तानि द्रव्याणि म­ति­श्रु­त­यो­र्वि­ष­य­भा­व­मा­प­द्य- २०मानानि क­ति­प­यै­रे­व प­र्या­यै­र्वि­ष­य­भा­व­मा­स्क­न्द­न्ति न स­र्व­प­र्या­यै­र­न­न्तै­र­पी­ति । त­त्क­थ­म् ? इह मतिः च­क्षु­रा­दि­क­र­ण­नि­मि­त्ता रू­पा­द्या­ल­म्ब­ना­, सा यस्मिन् द्रव्ये रू­पा­द­यो वर्तन्ते न तत्र सर्वान् ३प­र्या­या­ने­व (­स­र्वा­ने­व प­र्या­या­न्­) गृ­ह्णा­ति­, च­क्षु­रा­दि­वि­ष­या­ने­वा­ऽ­ऽ­ल­म्ब­ते । श्रु­त­म­पि श­ब्द­लि­ङ्ग­म्­, ४ शब्दाश्च सर्वे संख्येया एव, द्र­व्य­प­र्या­याः ५पुनः सं­ख्ये­या­ऽ­सं­ख्ये­या­न­न्त­भे­दाः­, न ते सर्वे वि­शे­षा­का­रे­ण६ तै­र्वि­ष­यी­क्रि­य­न्ते । उक्तञ्च — २५७*­“­प­ण्ण­व­णि­ज्जा भावा अ­णं­त­भा­गो दु अ­ण­भि­ल­प्पा­णं८ । प­ण्ण­व­णि­ज्जा­णं पुण अ­णं­त­भा­गो सु­द­णि­ब­द्धो ॥ ”[स­न्म­ति­º गाº२ । १६] इति । अ­ती­न्द्रि­ये­षु म­ते­र­भा­वा­त् स­र्व­द्र­व्या­सं­प्र­त्य­य इति चेत्; न; नो­इ­न्द्रि­य­वि­ष­य­त्वा­त् । ५ । स्या- न्मतम् — ध­र्मा­स्ति­का­या­दि­षु म­ते­र­भा­वो­ऽ­ती­न्द्रि­य­त्वा­त्­, ततो ‘मतिः स­र्व­द्र­व्य­वि­ष­य­नि­ब­न्धा­’ इति ल­क्ष­ण­म­यु­क्त­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? नो­इ­न्द्रि­य­वि­ष­य­त्वा­त् । नो­इ­न्द्रि­या­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­म­ल­ब्ध्य- १वर्तिके । २ — द्र­व्य­प­र्या­य­सं — आº, बº, मुº । ३प­र्या­या­न­व­गृ — आº, बº, दº, मुº, ताº । ४सा­ध­न­म् । ५पुनः सं­ख्ये­या­न­न्त — मूº, दº । पु­न­र­सं­ख्ये­या­न­न्त — आº, बº, मुº । ६स­र्व­प­र्या­याः ३०शब्दैर्न वि­ष­यी­क्रि­य­न्त इत्युक्ते कथं तर्हि अ­न­न्त­भे­दा इ­त्यु­च्य­ते स्व­व­च­न­वि­रो­धा­त् इ­त्या­श­ङ्का­यां वि­शे­षा­का­रे­णे­ति वि­शे­ष­ण­मा­ह । शब्दः सा­मा­न्ये­न वि­ष­यी­क्रि­य­न्त इति भावः । ७प्र­ज्ञा­प­नी­या भावा अनन्त- भागस्तु अ­न­भि­ला­प्या­ना­म् । प्र­ज्ञा­प­नी­या­नां पुनः अ­न­न्त­भा­गः श्रु­त­नि­ब­द्धः ॥ स­र्व­ज्ञे­न प्र­ज्ञा­प­नी­या भावाः । ८अ­न­भि­ला­प्या­ना­म् । ८८ पेक्षं नो­इ­न्द्रि­यं तेषु व्या­प्रि­य­ते । अथ हि तत्र न वर्तेत १अ­व­धि­ना सह २नि­र्दि­श्ये­त रू­पि­ष्वे­व३ वृत्तेः । अथ म­ति­श्रु­त­यो­र­न­न्त­र­नि­र्दे­शा­र्ह­स्या­व­धेः को वि­ष­य­नि­ब­न्ध इति ? अत आह — रू­पि­ष्व­व­धेः ॥ २७ ॥ रू­प­श­ब्द­स्या­ऽ­ने­का­र्थ­त्वे सा­म­र्थ्या­च्छु­क्ला­दि­ग्र­ह­ण­म् । १ । अयं रू­प­श­ब्दो­ऽ­ने­का­र्थः क्वचि- ०५च्चाक्षुषे४ वर्तते यथा — ‘­रू­प­र­स­ग­न्ध­स्प­र्शाः­’ इति । क्व­चि­त्स्व­भा­वे वर्तते यथा ‘­अ­न­न्त­रू­प­म­न­न्त- स्व­भा­व­म्­’ इति५ । तत्रेह सा­म­र्थ्या­च्च­क्षु­र्वि­ष­ये शुक्लादौ व­र्त­मा­नो गृह्यते । यदि स्वभाव- वाचिनो ग्रहणं स्यात् अ­न­र्थ­कं स्यात् । न हि क­स्य­चि­त् स्वभावो नास्तीति । भू­मा­द्य­ने­का­र्थ­सं­भ­वे नि­त्य­यो­गो­ऽ­भि­धा­न­व­शा­त् । २ । यद्यपि म­त्व­र्थी­य­स्य भू­मा­द­यो­ऽ­र्थाः बहवः सं­भ­व­न्ति­, इ­हा­भि­धा­न­व­शा­त् ६नि­त्य­यो­गो वे­दि­त­व्यः । नित्यं हि पुद्गला युक्ता रू­पे­णे­ति­, १०यथा क्षीरिणो वृक्षा इति । य­द्ये­व­म­व­धि­ज्ञा­न­स्य पुद्गला रू­प­मु­खे­नै­व वि­ष­य­भा­वं प्र­ति­प­द्ये­र­न् न र­सा­दि­मु­खे­न ? नैष दोषः; त­दु­प­ल­क्ष­णा­र्थ­त्वा­त् त­द­वि­ना­भा­वि­र­सा­दि­ग्र­ह­ण­म् । ३ । तद्रूपं द्र­व्य­स्यो­प­ल­क्ष­ण­त्वे­नो­पा­दी­य­ते अ­त­स्त­द­वि­ना­भा­वि­नो र­सा­द­यो­ऽ­पि गृह्यन्ते । १५यद्येवं त­द्ग­ते­षु स­र्वे­ष्व­न­न्ते­षु प­र्या­ये­षु७ अ­व­धे­र्वि­ष­य­नि­ब­न्धः प्रा­प्नो­ती­ति ? अत आह — अ­स­र्व­प­र्या­य­ग्र­ह­णा­नु­वृ­त्ते­र्न स­र्व­ग­तिः । ४ । ‘­अ­स­र्व­प­र्या­ये­षु­’ इ­त्ये­त­द्ग्र­ह­ण­म­नु­व­र्त­ते । यथा ‘­दे­व­द­त्ता­य गौ­र्दी­य­तां जि­न­द­त्ता­य क­म्ब­लः­’ इति ‘­दी­य­ता­म्­’ इ­त्य­भि­सं­ब­ध्य­ते­, ए­व­मि­हा­पि ‘अस- र्व­प­र्या­ये­षु­’ इ­त्य­भि­सं­ब­न्धा­न्न स­र्व­ग­ति­र्भ­व­ति । ततो रूपिषु पु­द्ग­ले­षु प्रा­गु­क्त­द्र­व्या­दि८प­रि­मा­णे­षु जी­व­प­र्या­ये­षु औ­द­यि­कौ­प­श­मि­क­क्षा­यो­प­श­मि­के­षू­त्प­द्य­ते­ऽ­व­धि­ज्ञा­न­म् रू­पि­द्र­व्य­सं­ब­न्धा­त्­, न क्षायिक- २०पा­रि­णा­मि­के­षु९ नापि ध­र्मा­स्ति­का­या­दि­षु त­त्सं­ब­न्धा­भा­वा­त् । अथ म­नः­प­र्य­य­स्य१० को वि­ष­य­नि­ब­न्ध इति ? अत आह — त­द­न­न्त­भा­गे म­नः­प­र्य­य­स्य११ ॥ २८ ॥ य­द्रू­पि­द्र­व्यं स­र्वा­व­धि­ज्ञा­न­स्य वि­ष­य­त्वे­न स­म­र्थि­तं त­स्या­न­न्त­भा­गी­कृ­त­स्यै­क­स्मि­न् भागे म­नः­प­र्य­यः१२ प्र­व­र्त­ते । २५१३‘­अ­था­न्ते य­न्नि­र्दि­ष्टं के­व­ल­ज्ञा­नं तस्य को वि­ष­य­नि­ब­न्ध­’ इति ? अत आह — स­र्व­द्र­व्य­प­र्या­ये­षु के­व­ल­स्य ॥ २९ ॥ अत्राह — किं द्रव्यम् ? स्व­प­र्या­या­न् द्रवति द्रूयते वा तैरिति द्रव्यम् । १ । आत्मनः प­र्या­या­न् द्रवति ग­च्छ­ती­ति द्रव्यम् । ब­हु­ला­पे­क्ष­या कर्तरि सा­धु­त्व­म् । द्रूयते वा तैरिति द्रव्यम् । ३०क­थ­ञ्चि­द्भे­द­सि­द्धौ त­त्क­र्तृ­क­र्म­व्य­प­दे­श­सि­द्धिः । २ । द्रव्यस्य प­र्या­या­णां च कथञ्चि- द्भेदे सति उक्तः क­र्तृ­क­र्म­व्य­प­दे­शः सिद्ध्यति । १तर्हि । २नि­र्दे­श्ये­त श्रº । ३अवधेः । ४च­क्षु­र्ग्र­ह­ण­यो­ग्ये । ५गम्यते । ६आ­ग­म­व­च­ना­त् । ७ — ष्वनन्त प­र्या­ये­षु आº, बº, मुº, । ८ — प­रि­णा­मे­षु मूº । ९अ­वा­न्त­र­वि­ष­या­पे­क्ष­या ब­हु­व­च­न­नि­र्दे­शः । १०मनः- प­र्या­य­स्य मूº, श्रº, ताº । ११म­नः­प­र्या­य­स्य मूº, ताº । १२म­नः­प­र्या­यः ताº । १३त­था­ऽ­न्ते श्रº । ८९ इ­त­र­था हि त­द­प्र­सि१द्धि­र­त्य­न्ता­व्य­ति­रे­का­त् । ३ । य­द्ये­का­न्ते­न ए­क­त्व­म­व­धा­र्ये­त तस्य कर्तृ- क­र्म­व्य­प­दे­शा­प्र­सि­द्धिः स्यात् । कुतः ? अ­त्य­न्ता­व्य­ति­रे­का­त् । न हि तदेव नि­र्वि­शे­ष­मे­कं श­क्त्य­न्त­रा­पे­क्ष­या विना कर्तृ कर्म च भ­वि­तु­म­र्ह­ति । अथ कः पर्यायः ? तस्य मि­थो­भ­व­नं प्रति वि­रो­ध्य­वि­रो­धि­नां ध­र्मा­णा­मु­पा­त्ता­नु­पा­त्त­हे­तु­का­नां श­ब्दा­न्त­रा- ०५त्म­ला­भ­नि­मि­त्त­त्वा­द् अ­र्पि­त­व्य­व­हा­र­वि­ष­यो­ऽ­व­स्था­वि­शे­षः पर्यायः । ४ । मि­थो­भ­व­नं प्रति केचिद्ध- र्मा वि­रो­धि­नः­, के­चि­द­वि­रो­धि­नः । तत्र जीवस्य ता­व­द­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­चै­त­न्य­जी­व­द्र­व्य­भ­व्या- भ­व्यो­र्ध्व­ग­ति­स्व­भा­वा­स्ति­त्वा­दि­भि­रौ­द­यि­का­द­यो भावा य­था­सं­भ­वं यु­ग­प­द्भा­वा­द् अ­वि­रो­धि­नः । वि­रो­धि­न­श्च ना­र­क­तै­र्य­ग्यो­न­दे­व­म­नु­ष्य-स्त्री­पुं­न­पुं­स­कै­क­द्वि­त्रि­च­तुः­प­ञ्चे­न्द्रि­य-बा­ल्य­कौ­मा­र-कोप- प्र­सा­दा­द­यः स­हा­न­व­स्था­ना­त् । तथा पौ­द्ग­लि­का अ­ना­दि­पा­रि­णा­मि­काः रू­प­र­स­ग­न्ध­स्प­र्श- १०श­ब्द­सा­मा­न्या­स्ति­त्वा­द­यः शु­क्ला­दि­प­ञ्च­क­ति­क्ता­दि­प­ञ्च­क­ग­न्ध­द्व­य­स्प­र्शा­ष्ट­क­श­ब्द­ष­ट्क­प­र्या­यैः प्र­त्ये­क­मे­क­द्वि­त्रि­च­तुः­प­ञ्चा­दि­सं­ख्ये­या­सं­ख्ये­या­न­न्त­गु­ण­प­रि­णा­मि­भि­र्य­था­सं­भ­वं यु­ग­प­द्भा­वा­द् अविरो- धिनः । वि­रो­धि­न­श्च शु­क्ल­कृ­ष्ण­नी­ल­ति­क्त­क­टु­क­सु­र­भी­त­र­ग­न्धा­द­यः प्रा­यो­गि­का वै­श्र­सि­का­श्च२ प­र­मा­णु­षु स्कन्धेषु च, स­हा­न­व­स्था­ना­त् । एवं ध­र्मा­स्ति­का­या­दि­ष्व­पि अ­मू­र्त­त्वा­ऽ­चे­त­न­त्वा­ऽ­सं­ख्ये- य­प्र­दे­श­त्व­ग­ति­का­र­ण­स्व­भा­वा­ऽ­स्ति­त्वा­द­यो­ऽ­न­न्त­भे­दा­गु­रु­ल­घु­गु­ण­हा­नि­वृ­द्धि­वि­का­रैः स्व­प्र­त्य­यैः पर- १५प्र­त्य­यै­श्च ग­ति­का­र­ण­त्व­वि­शे­षा­दि­भिः३ अ­वि­रो­धि­नः प­र­स्प­र­वि­रो­धि­न­श्च विज्ञेयाः४ । तेषु केचि- दु­पा­त्त­हे­तु­का द्र­व्य­क्षे­त्र­का­ल­भा­व­नि­मि­त्ता औ­द­यि­का­द­यः । अ­नु­पा­त्त­हे­तु­का­श्च त्रिषु का­ले­ष्व­वि- कारिणः पा­रि­णा­मि­का­श्चै­त­न्या­द­यः । तेषां वि­रो­ध्य­वि­रो­धि­नां ध­र्मा­णा­मु­पा­त्ता­नु­पा­त्त­हे­तु­का­नां श­ब्दा­न्त­रा­त्म­ला­भ­स्य नि­मि­त्त­त्वा­त् ‘­चे­त­नो नारको ५बालः’ इति अ­र्पि­त­व्य­व­हा­र­वि­ष­यः इति ६व्य­व­हा­र-ऋ­जु­सू­त्र७त्रि­वि­ध­श­ब्द­न­या­त्म­कः­, द्र­व्या­र्थि­का­न­र्प­णा­त् प­र्या­या­र्थि­के­ना­र्पि­तः तस्य८ २०वि­ष­यः­, तस्य द्रव्यस्य अ­व­स्था­वि­शे­षः पर्याय इ­त्यु­च्य­ते । त­यो­रि­त­रे­त­र­यो­ग­ल­क्ष­णो द्वन्द्वः । ५ । त­यो­रि­त­रे­त­र­यो­ग­ल­क्ष­णो द्वन्द्वो वे­दि­त­व्यः । द्रव्याणि च प­र्या­या­श्च द्र­व्य­प­र्या­या इति । द्व­न्द्वे­ऽ­न्य­त्वं प्ल­क्ष­न्य­ग्रो­ध­व­दि­ति चेत्; न; तस्य क­थ­ञ्चि­द्भे­दे­ऽ­पि द­र्श­ना­द् गो­त्व­गो­पि­ण्ड­व­त् । ६ । स्या­न्म­त­म् — यदि द्वन्द्वः प्ल­क्ष­न्य­ग्रो­ध­व­द­न्य­त्वं द्र­व्य­प­र्या­या­णां प्रा­प्नो­ती­ति­; तन्न; का­र­ण­म् ? २५तस्य क­थ­ञ्चि­द्भे­दे­ऽ­पि द­र्श­ना­त् गो­त्व­गो­पि­ण्ड­व­त् । यथा ‘गोत्वं च गो­पि­ण्ड­श्च गो­त्व­गो­पि­ण्डौ­’ इ­त्य­न­न्य­त्वे­ऽ­पि द्वन्द्वो भवति तथा द्र­व्य­प­र्या­ये­ष्वि­ति । ननु सा­मा­न्य­वि­शे­ष­यो­र­न्य­त्वा­त् साध्य- स­म­मे­त­दि­ति­; नैषः; दोषः; उ­क्त­मे­त­त् — अ­न­न्य­त्वं सा­मा­न्य­वि­शे­ष­योः । द्र­व्य­ग्र­ह­णं प­र्या­य­वि­शे­ष­णं चेत्; न; आ­न­र्थ­क्या­त् । ७ । स्या­दे­त­त् — ‘­द्र­व्या­णां पर्याया द्रव्य- प­र्या­याः­’ इति द्र­व्य­ग्र­ह­णं प­र्या­य­वि­शे­ष­ण­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? आ­न­र्थ­क्या­त् । एवं ३०सति द्र­व्य­ग्र­ह­ण­म­न­र्थ­कं स्यात् । न ह्य­द्र­व्य­स्य पर्यायाः सन्तीति । द्र­व्या­ज्ञा­न­प्र­स­ङ्गा­च्च । ८ । के­व­ले­न पर्याया एव ज्ञायन्ते न द्र­व्या­णी­ति द्र­व्या­ज्ञा­नं प्रा­प्नो­ति­, उ­त्त­र­प­दा­र्थ­प्र­धा­न­त्वा­त् । अथ म­त­मे­त­त् — सर्वेषु प­र्या­ये­षु ज्ञातेषु न कि­ञ्च­द­ज्ञा­त­म­स्ति ततो व्य­ति­रि­क्त­स्य द्र­व्य­स्या­भा­वा­त्­; यद्येवं ‘­द्र­व्य­ग्र­ह­ण­म­न­र्थ­क­म्­’ इत्युक्तं पु­र­स्ता­त् । तस्मात् १ — द­प्र­सि­द्धे­र — आº, बº, दº, मुº । २स्वा­भा­वि­काः । ३ऊ­र्ध्वा­ध­स्ति­र्य­गा­दि । ४ — श्च ज्ञेयाः आº, बº, दº, ताº, मुº । ५बालक इति आº, बº, दº, मुº, ताº । ६कोऽर्थः व्य­व­ह­र­णं । ७श­ब्द­स­म­मि­रू­ढै­व­म्भू­त­श­ब्द­न­य­स्व­रू­पः । ८व्य­व­हा­र­स्य । ९० सा­धू­क्त­म् — ‘­द्व­न्द्वो­ऽ­य­म्­’ इति । ननु च द्व­न्द्वे­ऽ­पि द्र­व्य­ग्र­ह­ण­म­न­र्थ­कं प­र्या­य­व्य­ति­रे­के­णा­ऽ­नु­प­ल­ब्धे­रि­ति­; नैष दोषः; सं­ज्ञा­स्वा­ल­क्ष­ण्या­दि­भे­दा­द्भे­दो­प­प­त्तेः । अथ स­र्व­ग्र­ह­णं किमर्थं ननु ब­हु­व­च­न­नि­र्दे­शा­दे­व ब­हु­त्व­सं­प्र­त्य­य­सि­द्धेः ? स­र्व­ग्र­ह­णं नि­र­व­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­म् । ९ । ये लो­का­लो­क­भे­द­भि­न्ना­स्त्रि­का­ल­वि­ष­या द्र­व्य­प­र्या­या ०५अ­न­न्ताः­, तेषु नि­र­व­शे­षे­षु के­व­ल­ज्ञा­न­स्य१ वि­ष­य­नि­ब­न्ध इति प्र­ति­प­त्त्य­र्थं स­र्व­ग्र­ह­ण­म् । यावां- ल्लो­का­लो­क­स्व­भा­वो­ऽ­न­न्तः ता­व­न्तो­ऽ­न­न्ता­न­न्ता२ यद्यपि स्युः, तानपि ज्ञा­तु­म­स्य सा­म­र्थ्य­म­स्ती­त्य- प­रि­मि­त­मा­हा­त्म्यं३ तत् के­व­ल­ज्ञा­नं वे­दि­त­व्य­म् । आह — वि­ष­य­नि­ब­न्धो­ऽ­व­धृ­तो म­त्या­दी­ना­म्­, इदं तु न नि­र्ज्ञा­त­मे­क­स्मि­न्ना­त्म­नि स्व­नि­मि­त्त- स­न्नि­धा­नो­प­ज­नि­त­वृ­त्ती­नि ज्ञानानि यौ­ग­प­द्ये­न कति भ­व­न्ती­ति ? अत४ उच्यते — १०ए­का­दी­नि भाज्यानि यु­ग­प­दे­क­स्मि­न्ना­च­तु­र्भ्यः ॥ ३० ॥ एक इति कोऽयं शब्दः ? अ­ने­का­र्थ­सं­भ­वे वि­व­क्षा­तः प्रा­थ­म्य­व­च­न ए­क­श­ब्दः । १ । अ­य­मे­क­श­ब्दो­ऽ­ने­क­स्मि­न्न­र्थे दृष्ट- प्रयोगः । क्व­चि­त्सं­ख्या­यां व­र्त­ते­, ‘एको द्वौ ब­ह­वः­’ इति । क्व­चि­द­न्य­त्वे­, ‘एके आचार्याः — अन्ये आ­चा­र्याः­’ इति । क्व­चि­द­स­हा­ये­, ‘­ए­का­कि­न­स्ते वि­च­र­न्ति वीराः’ इति । क्व­चि­त्प्रा­थ­म्ये­, १५‘­ए­क­मा­ग­म­न­म् — प्र­थ­म­मा­ग­म­न­म्­’ इति । क्व­चि­त्प्रा­धा­न्ये­, ‘­ए­क­ह­तां सेनां करोमि — प्र­धा­न­ह­तां सेनां क­रो­मि­’ इत्यर्थः । तत्रेह वि­व­क्षा­तः प्रा­थ­म्य­व­च­न ए­क­श­ब्दो वे­दि­त­व्यः । आ­दि­श­ब्द­श्चा­व­य­व­व­च­नः । २ । आ­दि­श­ब्द­श्च५ । किम् ? अ­ने­का­र्थ­सं­भ­वे वि­व­क्षा­त इहा- व­य­व­व­च­नो वे­दि­त­व्यः । क्व­चि­द्व्य­व­स्था­यां व­र्त­ते­, ‘­ब्रा­ह्म­णा­द­य­श्च­त्वा­रो वर्णाः’६ — ब्रा­ह्म­ण­व्य­व­स्थाः ब्रा­ह्म­ण­क्ष­त्रि­य­वि­ट्शू­द्राः­’ इत्यर्थः । क्व­चि­त्प्र­का­रे­, ‘­भु­ज­ङ्गा­द­यः प­रि­ह­र्त­व्याः — भु­ज­ङ्ग­प्र­का­राः २०वि­ष­व­न्तः­’ इत्यर्थः । क्व­चि­त्सा­मी­प्ये­, ‘­न­द्या­दी­नि क्षेत्राणि — न­दी­स­मी­पा­नि­’ इत्यर्थः । क्व­चि­द­व­य­वे­, ‘७ऋ­गा­दि­म­धी­ते — ऋ­ग­व­य­व­म­धी­ते­’ इत्यर्थः । ते­नै­त­दु­क्तं भवति — ए­क­स्या­दि­रे­का­दिः प्र­थ­मा­व­य­व इति । कस्य ? प्र­थ­म­स्य प­रो­क्ष­स्य । कः पु­न­र­व­य­वः ? म­ति­ज्ञा­न­म् । सा­मी­प्य­व­च­नो वा । ३ । अ­थ­वा­, अ­य­मा­दि­श­ब्दः सा­मी­प्य­व­च­नो द्रष्टव्यः । तेन प्र­थ­म­स्य म­ति­ज्ञा­न­स्य श्रुतं स­मी­प­मि­त्यु­क्तं भवति । २५म­ते­र्ब­हि­र्भा­व­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; अनयोः स­दा­ऽ­व्य­भि­चा­रा­त् । ४ । स्या­दे­त­त् — एवं सति म­ते­र्ब­हि­र्भा­वः प्रा­प्नो­ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अनयोः स­दा­ऽ­व्य­भि­चा­रा­त् । एते हि म­ति­श्रु­ते स­र्व­का­ल­म­व्य­भि­चा­रि­णी ना­र­द­प­र्व­त­व­त् । त­स्मा­द­न­यो­र­न्य­त­र­ग्र­ह­णे इ­त­र­स्य ग्रहणं स­न्नि­हि­तं भवति । त­तो­ऽ­न्य­प­दा­र्थे८ वृ­त्ता­वे­क­स्या­दि­श­ब्द­स्य नि­वृ­त्ति­रु­ष्ट्र­मु­ख­व­त् । ५ । यथा, ‘­उ­ष्ट्र­स्य मु­ख­मु­ष्ट्र- ३०मु­ख­म्­, उ­ष्ट्र­मु­ख­व­न्मु­ख­म­स्य­’ इति ९वृत्तौ एकस्य मु­ख­श­ब्द­स्य नि­वृ­त्तिः­, ए­व­मि­हा­पि ‘­ए­का­दि- रा­दि­र्ये­षां ता­नी­मा­न्ये­का­दी­नि­’ इ­त्ये­क­स्या­दि­श­ब्द­स्य निवृत्तिः । १ — ज्ञा­न­वि­ष­य — आº, बº, दº, मुº, ताº । २ — न्तो­ऽ­न­न्ता य — श्रº, ताº, मूº, जº । ३ — त्म्यं के — आº, बº, मुº । ४अत आह मुº । ५ — श्चा­य­म­ने­का — आº, बº, दº, मुº । ६वर्णाः स्युः ब्रा­ह्म­णा­द­य इ­त्य­म­रः । ७ऋच् आ­दि­र­व­य­वः ऋगादिः । ८अ­न्य­प­दा­र्थ­प्र­धा­न­स­मा­से — ब­हु­व्री­हि­स­मा­से इत्यर्थः । ९समासे — सम्पाº । ९१ अ­व­य­वे­न विग्रहः स­मु­दा­यो वृत्त्यर्थः । ६ । अ­व­य­वे­न विग्रहः क्रि­य­ते­, वृत्त्यर्थः स­मु­दा­यो भवति । तेनैका१दी­न्य­भ्य­न्त­री­कृ­त्य भाज्यानि अ­र्प­यि­त­व्या­नी­त्य­र्थः । किं सर्वाणि ? न, इत्याह ‘आ च­तु­र्भ्यः­’ । कुत एतत् ? के­व­ल­स्या­ऽ­स­हा­य­त्वा­दि­त­रे­षां च क्ष­यो­प­श­म­नि­मि­त्त­त्वा­द्यौ­ग­प­द्या­भा­वः२ । ७ । यतः केवल- ०५ज्ञानं क्षायिकं त­द­स­हा­य­म्­, इ­त­रा­णि च ज्ञानानि क्ष­यो­प­श­म­नि­मि­त्ता­नि­, अतो विरोधा- द्यु­ग­प­द­सं­भ­वः­, त­स्मा­दु­च्य­ते ‘आ च­तु­र्भ्यः­’ इति । ना­भा­वो­ऽ­भि­भू­त­त्वा­द­ह­नि न­क्ष­त्र­व­दि­ति चेत्; न; क्षा­यि­क­त्वा­त् । ८ । स्या­दे­त­त् — नाभावः क्षा­यो­प­श­मि­का­नां ज्ञानानां के­व­लि­नि­, किन्तु के­व­ल­ज्ञा­ने­न म­ह­ता­ऽ­भि­भू­ता­नि स्व­प्र­यो­ज­ने न व्या­प्रि­य­न्ते भास्कर३प्र­भा­भि­भू­त­न­क्ष­त्र­व­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? क्षा­यि­क­त्वा­त् । संक्षीण- १०स­क­ल­ज्ञा­ना­व­र­णे भ­ग­व­त्य­र्ह­ति कथं क्षा­यो­प­श­मि­का­नां ज्ञानानां संभवः । न हि प­रि­प्रा­प्त­स­र्व- शुद्धौ पदे प्र­दे­शा­ऽ­शु­द्धि­र­स्ति । इ­न्द्रि­य­व­त्त्वा­दि­ति चेत्; न; आ­र्षा­र्था­न­व­बो­धा­त् । ९ । स्या­दे­त­त् — ए­व­मा­ग­मः५ प्रवृत्तः *­“­प­ञ्चे­न्द्रि­या अ­सं­ज्ञि­प­ञ्चे­न्द्रि­या­दा­र­भ्य आ अ­यो­गि­के­व­लि­नः­”[षट्खंº] इति । अत इन्द्रिय- व­त्त्वा­त्त­त्का­र्ये­णा­पि ज्ञानेन भ­वि­त­व्य­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? आ­र्षा­र्था­न­व­बो­धा­त् । आर्षे १५हि स­यो­ग्य­यो­गि­के­व­लि­नोः प­ञ्चे­न्द्रि­य­त्वं द्र­व्ये­न्द्रि­यं प्रति उक्तं न भा­वे­न्द्रि­यं प्रति । यदि हि भा­वे­न्द्रि­य­म­भ­वि­ष्य­त्­, ६अपि तु तर्हि अ­सं­क्षी­ण­स­क­ला­व­र­ण­त्वा­त् स­र्व­ज्ञ­तै­वा­स्य न्य­व­र्ति­ष्य­त । त­स्मा­दे­त­दु­क्तं भवति — ए­क­स्मि­न्ना­त्म­नि द्वे म­ति­श्रु­ते­, क्वचित् त्रीणि म­ति­श्रु­ता­व­धि­ज्ञा­ना­नि­, मति — श्रु­त­म­नः­प­र्य­य­ज्ञा­ना­नि वा, क्व­चि­च्च­त्वा­रि म­ति­श्रु­ता­व­धि­म­नः­प­र्य­य­ज्ञा­ना­नि­, न प­ञ्चै­क­स्मि­न् यु­ग­प­त् सं­भ­व­न्ति । २०सं­ख्या­व­च­नो वै­क­श­ब्दः । १० । अ­थ­वा­, सं­ख्या­व­च­नो­ऽ­य­मे­क­श­ब्दः । ए­क­मा­दि­र्ये­षां तानी- मा­न्ये­का­दी­नि । कथम् ? म­ति­ज्ञा­न­मे­क­स्मि­न्ना­त्म­नि ए­क­म्­, य­द­क्ष­र­श्रु­तं द्व्य­ने­क­द्वा­द­श­भे­द­मु­प­दे­श- पूर्वकं त­द्भ­ज­नी­य­म् — स्याद्वा न वेति । इ­त­र­त् पू­र्व­व­त् । अपर आह७ — सं­ख्या­ऽ­स­हा­य­प्रा­धा­न्य­व­च­ने ए­क­श­ब्दे सति ए­का­दी­नि के­व­ला­दी­नी­त्य­र्थः । ए­क­स्मि­न्ना­त्म­न्ये­कं के­व­ल­ज्ञा­नं क्षा­यि­क­त्वा­त् । द्वे म­ति­श्रु­ते इत्यादि पू­र्व­व­त् । २५अ­थो­क्ता­नि म­त्या­दी­नि ज्ञा­न­व्य­प­दे­श­मे­व लभन्त उ­ता­ऽ­न्य­था­पी­ति ? अत आह — म­ति­श्रु­ता­व­ध­यो वि­प­र्य­य­श्च ॥ ३१ ॥ वि­प­र्य­यो८ मि­थ्ये­त्य­र्थः । कुतः ? स­म्य­ग­धि­का­रा­त् । चशब्दः स­मु­च्च­या­र्थः । वि­प­र्य­य­श्च सम्यक् चेति । कुतः पु­न­रे­षां वि­प­र्य­यः ? मि­थ्या­द­र्श­न­प­रि­ग्र­हा­न्म­त्या­दि­वि­प­र्य­यः । १ । योऽसौ द­र्श­न­मो­ह­नी­यो­द­ये सति मि­थ्या­द­र्श­न- ३०प­रि­णा­मः तेन स­है­का­र्थ­स­म­वा­या­त् म­त्या­दी­नां वि­प­र्य­यो भवति । ननु च म­णि­क­न­का­दी­नां व­र्चो­गृ­ह­ग­ता­ना­म­पि स्व­भा­व­वि­ना­शो न भवति त­द्व­न्म­त्या­दी­ना­म­पि स्यात्; नैष दोषः; १म­ति­ज्ञा­न­म् । २के­व­ले­न स­हे­त­रे­षां यु­ग­प­द­सं­भ­वः । ३ — प्र­का­शा­भि­भू — श्रº, मूº । ४इ­न्द्रि­य­त्वा — आº, बº, मुº । ५“­पं­चि­दिं­या अ­स­ण्णि­पं­चि­दिं­य­प्प­हु­डि जाव अ­जो­गि­के­व­लि त्ति” — षट्खंº संº सूº ३७ । ६अ­पि­र­त्र सं­भा­व­ना­या­म् । ७ — ह असंख्या — आº, बº, दº, मुº । ८ — यो­ऽ­न्य­था­कृ­तः आº, बº, मुº । ९२ स­र­ज­स­क­टु­का­ला­बू­ग­त­दु­ग्ध­व­त् स्व­गु­ण­वि­ना­शः । २ । यथा स­र­ज­स­क­टु­का­ला­बू­भा­ज­ने निहितं दुग्धं स्वगुणं प­रि­त्य­ज­ति तथा म­त्या­दी­न्य­पि मि­थ्या­दृ­ष्टि­भा­ज­न­ग­ता­नि दु­ष्य­न्ती­ति । आ­धा­र­स्य दोषाद्धि १आ­धे­य­स्य दोषो जायते । ननु च ना­य­मे­का­न्तः­, उ­क्त­मे­त­त् — ‘­म­णि­क­न­का­द­यो व­र्चो­गृ­ह­ग­ता अपि स्वभावं न त्य­ज­न्ति­’ ०५इति; तत्र क­थ­मे­त­द­ध्य­व­सी­य­ते२ — अ­ला­बू­दु­ग्ध­व­द् दुष्यन्ति म­त्या­दी­नि न पु­न­र्म­ण्या­दि­व­न्न दु­ष्य­न्ती­ति ? ३प­रि­णा­म­क­श­क्ति­वि­शे­षा­त् । ३ । ४प­रि­णा­म­क­स्य हि वस्तुनः श­क्ति­वि­शे­षा­द­न्य­था­भा­वो भवति । यथा अ­ला­बू­द्र­व्यं दुग्धं वि­प­रि­णा­म­यि­तुं शक्नोति तथा मि­थ्या­द­र्श­न­म­पि म­त्या­दी­ना­म­न्य- थात्वं क­र्तु­म­लं त­दु­द­ये अ­न्य­था­नि­रू­प­ण­द­र्श­ना­त् । व­र्चो­गृ­हं तु म­ण्या­दी­नां विकारं नो­त्पा­द­यि­तु- १०म­ल­म्­, वि­प­रि­णा­म­क­द्र­व्य­स­न्नि­धा­ने ते­षा­म­पि भ­व­त्ये­वा­न्य­था­त्व­म्­, यदा तु स­म्य­ग्द­र्श­नं प्रा­दु­र्भू­तं तदा मि­थ्या­प­रि­णा­म­द­र्श­ना­भा­वा­त् (­मि­थ्या­द­र्श­न­प­रि­णा­मा­भा­वा­त्­) तेषां म­त्या­दी­नां स­म्य­क्त्व­म्­, अतः स­म्य­ग्द­र्श­न­मि­थ्या­द­र्श­नो­द­य­वि­शे­षा­त्ते­षां त्रयाणां द्विधा क्लृ­प्ति­र्भ­व­ति — म­ति­ज्ञा­नं म­त्य­ज्ञा­नं श्रु­त­ज्ञा­नं श्रु­ता­ऽ­ज्ञा­न­म् अ­व­धि­ज्ञा­नं वि­भ­ङ्ग­ज्ञा­न­मि­ति । अत्राह — रू­पा­दि­वि­ष­यो­प­ल­ब्धि­व्य­भि­चा­रा­भा­वा­द्वि­प­र्य­या­भा­वः । यथैव म­ति­ज्ञा­ने­न सम्य- १५ग्दृष्टयो रू­पा­दी­नु­प­ल­भ­न्ते तथा मि­थ्या­दृ­ष्ट­यो­ऽ­पि म­त्य­ज्ञा­ने­न । यथैव घ­टा­दि­षु रू­पा­दी­न् श्रुतेन नि­श्च­न्व­न्त्यु­प­दि­श­न्ति च परेभ्यः तथा श्रु­ता­ज्ञा­ने­ना­पि । य­थै­वा­व­धि­ना रू­पि­णो­ऽ­र्था­न­व­य­न्ति तथा वि­भ­ङ्गे­ना­पी­ति । त­स्मा­न्ना­स्ति वि­प­र्य­य इति । अत आह — स­द­स­तो­र­वि­शे­षा­द्य­दृ­च्छो­प­ल­ब्धे­रु­न्म­त्त­व­त् ॥ ३२ ॥ स­च्छ­ब्द­स्या­ने­का­र्थ­सं­भ­वे वि­व­क्षा­तः प्र­शं­सा­र्थ­ग्र­ह­ण­म् । १ । ‘अयं स­च्छ­दो­ऽ­ने­का­र्थः­’ इति २०व्याख्यातः । तस्येह वि­व­क्षा­तः प्र­शं­सा­र्थ­स्य ग्रहणं वे­दि­त­व्य­म् — प्रशस्तं त­त्त्व­ज्ञा­न­मि­त्य­र्थः । अ­स­द­ज्ञा­न­म् । तयोः स­द­स­तोः । अ­वि­शे­षे­ण य­दृ­च्छ­यो­प­ल­ब्धे­र्वि­प­र्य­यो भवति । कथम् ? उ­न्म­त्त­व­त् । यथा उन्मत्तो दो­षो­द­या­दु­प­ह­ते­न्द्रि­य­म­तिः वि­प­री­त­ग्रा­ही भ­व­ति­, सः अश्वं ‘गौः’ इ­त्य­ध्य­व­स्य­ति­, गां वा ‘­अ­श्वः­’ इति, लोष्टं ‘५सु­व­र्ण­म्­’ इति, सुवर्णं च लो­ष्ट­मि­ति­, लोष्टं लो­ष्ट­मि­ति­, सुवर्णं सु­व­र्ण­मि­ति­, त­स्यै­व­म­वि­शे­षे­णा­ध्य­व­स्य­तो­ऽ­ज्ञा­न­मे­व भ­व­ति­, तद्वत् मि­थ्या­द­र्श­नो­प­ह­ते­न्द्रि­य­म­ते- २५र्म­ति­श्रु­ता­व­ध­यो­ऽ­प्य­ज्ञा­न­मे­व भ­व­न्ती­ति । भ­व­त्य­र्थ­ग्र­ह­णं वा । २ । अ­थ­वा­, स­च्छ­ब्दो­ऽ­यं भ­व­त्य­र्थे वे­दि­त­व्यः । स­द्वि­द्य­मा­न­मि­त्य­र्थः­, अ­स­द­वि­द्य­मा­न­म्­, त­यो­र­वि­शे­षे­ण य­दृ­च्छो­प­ल­ब्धेः वि­प­र्य­यो भवति — क­दा­चि­द्रू­पा­दि स­द­प्य­स­दि­ति प्र­ति­प­द्य­ते अ­स­द­पि सदिति । क­दा­चि­त्तु स­त्स­दे­व अ­स­द­प्य­स­दे­वे­ति । कुतः ? प्र­वा­दि­प­रि­क­ल्प­ना­भे­दा­द्वि­प­र्य­य­ग्र­हः । ३ । प्र­वा­दि­नां क­ल्प­ना­भे­दा­त् वि­प­र्य­य­ग्र­हो भवति । ३०तद्यथा ६के­चि­त्ता­व­दा­हुः — ‘­द्र­व्य­मे­व न रू­पा­द­यः­’ इति । ७अपर आहुः — ‘­रू­पा­द­य एव न द्र­व्य­म्­’ इति । ८अ­प­रे­षां द­र्श­न­म् — ‘­अ­न्य­द् द्र­व्य­म­न्ये च रू­पा­द­यः­’ इति । क­थ­मे­षां वि­प­र्य­य­ग्र­हः ? उच्यते — यदि द्र­व्य­मे­व न रू­पा­द­यः­; ल­क्ष­णा­भा­वा­ल्ल­क्ष्या­न­व­धा­र­ण­प्र­स­ङ्गः । किञ्च, इ­न्द्रि­ये­ण सन्नि- कृ­ष्य­मा­णं द्रव्यं रू­पा­द्य­भा­वे ९स­र्वा­त्म­ना स­न्नि­कृ­ष्ये­त­, १० ततः स­र्वा­त्म­ना ग्र­ह­ण­प्र­स­ङ्गः­, करण- १आधेये भाº । २ — द­व­सी­य­ते­, आº, बº, दº, मुº । ३पा­रि­णा­मि­क — आº, बº, मुº । ४प­रि­णा­मं क­रो­ती­ति प­रि­णा­म­कः । ५सुवर्णं सुवर्णं लो­ष्ट­मि­ति आº, बº, दº, मुº । ६सां­ख्या­द­यः । ७बौद्धाः — सम्पाº । ८वै­शे­षि­का­णा­म् — सम्पाº । ९र­सा­द्या­त्म­ना स्व­रू­पे­ण । १०स­क्षा­त्क्रि­ये­त । ९३ भे­दा­भा­व­प्र­स­ङ्ग­श्च । न चासौ दृष्ट इष्टो वा । अथ रू­पा­द­य एव न द्र­व्य­म्­; ए­व­म­पि निराधा- र­त्वा­द­भा­व­प्र­स­ङ्गः । किञ्च, प­र­स्प­र­वि­ल­क्ष­णा­नां रू­पा­दी­नां स­मु­द­ये­ऽ­पि सति ए­का­न­र्था­न्त­र­भा­वा­त् स­मु­द­य­स्य स­र्वा­भा­वः प­र­स्प­र­तो­ऽ­र्था(­तो­ऽ­न­र्था­)न्त­र­भू­त­त्वा­त् । अथ ह्यन्यद् द्रव्यं अन्ये रू­पा­द­यः­; ए­व­म­पि ०५तेषां ल­क्ष्य­ल­क्ष­ण­भा­वा­भा­वः प­र­स्प­र­तो­ऽ­र्था­न्त­र­भू­त­त्वा­त्१ । द­ण्डि­द­ण्ड­व­त् ल­क्ष्य­ल­क्ष­ण­भा­व इति चेत्; न; वै­ष­म्या­त् । पृ­थ­क्स­तो­र्ल­क्ष्य­ल­क्ष­ण­भा­वो युक्तो ना­स­तो­रि­ति । किञ्च, रू­पा­दि­षु गु­णे­ष्व­मू­र्ते­षु द्र­व्या­द­र्था­न्त­र­भू­ते­षु ने­न्द्रि­य­स­न्नि­क­र्षो युक्तः, ततश्च ज्ञा­ना­भा­वः । २न चा­र्था­न्त­र­भू­तं द्रव्यं कारणं भ­वि­तु­म­र्ह­ति । किञ्च, मू­ल­का­र­ण­वि­प्र­ति­प­त्तेः । ४ । एषां घ­ट­रू­पा­दी­नां मू­ल­का­र­णे प्र­वा­दि­नां वि­प्र­ति­प­त्तिः । १०त­द्य­था­, ३के­चि­दा­हुः — ‘४अ­व्य­क्ता­न्म­ह­द­ह­ङ्का­र५त­न्मा­त्रे­न्द्रि­य­म­हा­भू­त­मृ­त्पि­ण्डा­दि६वि­वृ­त्ति­क्र­मे­ण घटादे- र्वि­श्व­रू­प­स्य जगत उ­त्पा­दः­’ इति; त­द­यु­क्त­म्­; न हि प्र­धा­न­स्य अ­मू­र्त­त्व­नि­र­व­य­व­त्व­नि­ष्क्रि­य­त्वा- ऽ­ती­न्द्रि­य­त्वा­न­न्त्य­नि­त्य­त्वा­प­र­प्र­यो­ज्य­त्वा­दि­वि­शे­षो­पे­त­स्य त­द्वि­ल­क्ष­णो घटादिः कार्यो भ­वि­तु­म­र्ह­ति­, अ­दृ­ष्ट­त्वा­त् । न वा अ­प­र­प्र­यो­ज्य­स्य प्र­धा­न­स्य स्व­य­म­भि­प्रा­य७र­हि­त­स्य अ­भि­प्रा­य­पू­र्व­क­प्र­स­व­क्र­मो युक्तः । पु­रु­ष­स्ता­व­न्नि­ष्क्रि­य­त्वा­न्न म­ह­दा­दि­स­र्गा­र्थं प्रधानं प्र­यु­ङ्क्ते­; स्वयं नि­ष्क्रि­य­त्वा­त् प्रधानं १५नात्मानं म­ह­दा­दि­स­र्गा­र्थं प्र­यो­क्तु­म­र्ह­ति । न हि स्वयं ग­ति­वि­क­लः प­ङ्गु­रा­त्मा­न­मे­वा­व­ष्ट­भ्यो- त्थाय गच्छन् दृष्टः । किञ्च, अ­प्र­यो­ज­न­स्य प्र­धा­न­स्य म­ह­दा­दि­स­र्गो न यु­क्ति­मा­न् । पु­रु­ष­भो­गः प्र­यो­ज­न­मि­ति चेत्; न; स्वा­र्था­भा­वा­त्८, नित्यस्य वि­भो­रा­त्म­नः भो­ग­प­रि­णा­मा­भा­वा­च्च । किञ्च, अ­चे­त­न­त्वा­त् । इह लोके चे­त­न­श्चै­त्र ओ­द­ना­र्थी क्रि­या­फ­ल­सा­ध­न­ज्ञः त­द­र्थे­ष्व­ग्नि­स­न्धु­क्ष­णा­दि­षु प्र­व­र्त­मा­नो दृष्टः, न च तथा प्रधानं चे­त­न­म्­, अ­तो­ऽ­स्य म­ह­दा­दि­क्रि­या­प्र­स­व­क्र­मा­भा­वः । न च २०पु­रु­ष­स्त­स्य क्रमस्य प्र­यो­ज­कः­; नि­ष्क्रि­य­त्वा­त् । अपर९ आहुः — ‘­प­र­मा­णु­भ्यः प्र­ति­नि­य­त­पा­र्थि­वा­दि­जा­ति­वि­शि­ष्टे­भ्यो­ऽ­दृ­ष्टा­दि१०हे­तु­स­न्नि­धा­ने सति सं­ह­ते­भ्यो­ऽ­र्था­न्त­र­भू­त­घ­टा­दि­का­र्या­त्म­ला­भः­’ इति; त­द­प्य­यु­क्त­म्­; नि­त्य­त्वा­द­णू­नां का­र्या­र­म्भ- श­क्त्य­भा­वा­त् । सति चारम्भे नि­त्य­त्व­हा­नेः११ । न­चा­र्था­न्त­र­भू­त­स्य का­र्य­स्या­र­म्भो१२ युक्तः; व्य­ति­रे­का­नु­प­ल­ब्धेः­, उ­प­ल­ब्धौ चा­णु­म­ह­त्त्वा­भा­वः१३ । न च १४जा­ति­प्र­ति­नि­य­मो­ऽ­स्ति­; भिन्न-१५ २५जा­ती­या­ना­म­प्या­र­म्भ­द­र्श­ना­त् । भि­न्न­जा­ती­ये­षु स­मु­दा­य­मा­त्र­मि­ति चेत्; तु­ल्य­जा­ती­ये­ष्व­पि १६त­त्प्र­स­ङ्गः । न चात्मनो घ­टा­द्या­र­म्भे क­र्तृ­त्व­मु­प­प­न्न­म्­; नि­ष्क्रि­य­त्वा­न्नि­त्य­त्वा­च्च । नाप्यात्म- गु­ण­स्या­दृ­ष्टा­देः­; नि­ष्क्रि­य­त्वा­दे­व । न च नि­ष्क्रि­यो­ऽ­र्था­न्त­रे १७क्रि­या­हे­तु­र्दृ­ष्टः । अन्ये१८ मन्यन्ते — ‘­व­र्णा­दि­प­र­मा­णु­स­मु­द­या­त्म­का रू­प­प­र­मा­ण­वो­ऽ­ती­न्द्रि­याः स­मु­दि­ताः सन्तः इ­न्द्रि­य­ग्रा­ह्य­त्व­म­नु­भू­य १९घ­टा­दि­का­र्या­त्म­ला­भ­हे­तु­त्वं प्र­ति­प­द्य­न्ते­’ इति; २०त­द­प्य­यु­क्त­म्­; प्रत्येकं ३०रू­प­प­र­मा­णू­ना­म­ती­न्द्रि­य­त्वा­त्त­तो­ऽ­न­न्य­स्य का­र्य­स्या­प्य­ती­न्द्रि­य­त्व­प्र­स­ङ्गा­त्­, ततश्च दृ­श्य­वि­ष­य- १ — र्था­न्त­र­त्वा­त् आº, बº, दº, मुº, ताº । २द्रव्यं गु­णो­त्पा­द­क­मि­ति चेत् । ३सांख्याः । ४प्र­धा­ना­त् । ५ग­न्ध­र­स­स्प­र्श­रू­प­श­ब्दाः पञ्च तन्मात्राः । ६ — नि­र्वृ­त्ति­क्र — आº, बº, दº, मुº । वि­व­र्त­न । ७अ­चे­त­न­त्वा­त् । ८स्वस्य प्र­यो­ज­ना­भा­वा­त् । ९यौगाः । १० — दिस — आº, बº, दº, मुº, ताº । ११ — हानिः आº, बº, मुº । १२उत्पाद । १३तत्त्वे अ­णु­प्र­मा­णो­ऽ­यं म­ह­त्प्र­मा­णो­ऽ- यमिति ज्ञातुं न पार्यते । १४मृ­त्पि­ण्डा­दे­रे­व घ­टा­दि­रु­त्प­द्य­ते इति । १५च­न्द्र­का­न्त­सू­र्य­का­न्त­शि­ला- दे­रु­त्प­द्य­मा­न­ज­ला­ग्न्या­दि­द­र्श­ना­त् । १६भिन्नानां तु­ल्य­जा­ती­या­नां स­मु­द­य­प्र­स­ङ्गः । १७वृ­क्षा­दि­च­ल­ने ३५वा­यु­व­त् प्रे­र­क­हे­तुः । १८बौद्धाः । १९ज­ला­ह­र­णा­दि । २०तदयु — आº, बº, दº, मुº । ९४ प्र­मा­ण­प्र­मा­णा­भा­स­वि­क­ल्पा­भा­वः । का­र्या­भा­वा­च्च १त­ल्लि­ङ्ग­स्य का­र­ण­स्या­प्य­भा­वः । किञ्च, क्ष­णि­क­त्वा­न्नि­ष्क्रि­य­त्वा­च्च२ का­र्या­र­म्भा­भा­वः­, वि­वि­क्त­श­क्ती­नां प­र­स्प­रा­भि­सं­ब­न्धा­भा­व­श्च । न चा­न्यो­ऽ­र्थ­श्चे­त­न­स्ते­षां सं­ब­न्ध­स्य क­र्ता­स्ति­, त­द­भा­वा­त्सं­ब­न्धा­भा­वः । ए­व­म­न्ये­ष्व­पि प्र­वा­दि­षु स­त्य­स­दि­ति अ­स­त्य­पि सदिति वि­प­र्य­यो मि­थ्या­द­र्श­नो­द­य­व­शा­द्वे­दि­त­व्यः पि­त्तो­द­या­कु­लि­त­र­स­ने- ०५न्द्रि­य­वि­प­र्य­य­व­त् । ततो य­दु­क्त­म् — ‘­रू­पा­दि­वि­ष­यो­प­ल­ब्धि­व्य­भि­चा­रा­भा­वा­न्न मि­थ्या­दृ­ष्टे­र्ज्ञा­न- त्र­य­म­ज्ञा­न­म्­’ इति; त­द­स­म्य­क् । व्याख्यातं ज्ञानं ल­क्ष­णा­दि­भिः । इदानीं चारित्रं नि­र्दे­ष्ट­व्यं त­दु­ल्ल­ङ्घ्य नया उच्यन्ते । कस्मात् ? मो­क्ष­वि­धा­ने तस्य व­क्ष्य­मा­ण­त्वा­त् । कुतः पु­न­स्त­न्मो­क्ष­वि­धौ वक्ष्यते इति चेत् ? मोक्षं प्रति प्र­धा­न­का­र­ण­त्वा­त् । किंकृतं प्रा­धा­न्य­म् ? कृ­त्स्न­क­र्मे­न्ध­न­नि­र्द­ह­न­कृ­त­म् । यत आत्मा १०व्यु­प­र­त­क्रि­या­ध्या­ना­वि­र्भू­ता­त्म­ब­लः कृ­त्स्न­क­र्मे­न्ध­न­नि­र्द­ह­न­स­म­र्थो भ­व­ति­, नतु३ क्षायिक- स­म्य­क्त्व­के­व­ल­ज्ञा­नो­पे­तो­ऽ­पि । यदि स्यात्; क्षा­यि­क­स­म्य­क्त्व­के­व­ल­ज्ञा­नो­त्प­त्त्य­न­न्त­र­मे­व कृत्स्न- क­र्म­क्ष­यः स्यात्, व्यु­प­र­त­क्रि­या­ध्या­नो­त्प­त्त्य­न­न्त­र­मे­व भवति । त­च्चो­त्त­मं चा­रि­त्र­म्­, *­“­क­र्मा­दा­न­हे­तु­क्रि­या­व्यु­प­र­ति­श्चा­रि­त्र­म्­” इति व­च­ना­त्४ । यदीह ५त­दु­च्ये­त मोक्ष- वि­धा­ने­ऽ­पि त­द्व­क्त­व्य­मि­ति गौरवं स्यात् । ए­व­म­पि जी­वा­द­यो नि­र्दे­ष्ट­व्या उच्यन्ते । प्रमाणं १५व्या­ख्या­त­म् । प्र­मा­णै­क­दे­शा नयाः *­“­प्र­मा­ण­न­यै­र­धि­ग­मः­”[तº सूº१ । ६] इति व­च­ना­त्­, त­द­न­न्त­र­व­च­ना­र्हा नयाः । यद्येवं के ते नया इति ? अत आह — नै­ग­म­सं­ग्र­ह­व्य­व­हा­र­र्जु­सू­त्र­श­ब्द­स­म­भि­रू­ढै­व­म्भू­ता नयाः ॥ ३३ ॥ श­ब्दा­पे­क्ष­यै­का­दि­सं­ख्ये­य­वि­क­ल्पा नयाः६ । त­त्रा­ति­सं­क्षे­पा­द­प्र­ति­प­त्तिः­, अ­ति­वि­स्त­रे चाल्प- प्र­ज्ञा­ना­म­न­नु­ग्र­ह इति ७म­ध्य­य­या प्र­ति­प­त्त्या सप्त नया अ­त्रो­च्य­न्ते । तेषां सा­मा­न्य­वि­शे­ष­ल­क्ष­णं २०व­क्त­व्य­म् । तत्र सा­मा­न्य­ल­क्ष­ण­मु­च्य­ते — प्र­मा­ण­प्र­का­शि­ता­ऽ­र्थ­वि­शे­ष­प्र­रू­प­को नयः । १ । प्र­क­र्षे­ण मानं प्रमाणं स­क­ला­दे­शि८ इ­त्य­र्थः­, तेन प्र­का­शि­ता­नां न प्र­मा­णा­भा­स­प­रि­गृ­ही­ता­ना­मि­त्य­र्थः­, ते­षा­म­र्था­ना­म् अ­स्ति­त्व­ना­स्ति­त्व९नित्यत्वा- नि­त्य­त्वा­द्य­न­न्ता­त्म­नां जी­वा­दी­नां ये विशेषाः प­र्या­या­स्ते­षां प्र­क­र्षे­ण रूपकः प्र­रू­प­कः नि­रु­द्ध­दो­षा- नु­ष­ङ्ग­द्वा­रे­णे­त्य­र्थः । ए­वं­ल­क्ष­णो नयः । २५तस्य द्वौ मू­ल­भे­दौ द्र­व्या­स्ति­कः प­र्या­या­स्ति­क इति । द्र­व्य­म­स्ती­ति म­ति­र­स्य द्रव्य- भ­व­न­मे­व ना­तो­ऽ­न्ये १०भा­व­वि­का­राः­, ना­प्य­भा­वः त­द्व्य­ति­रे­के­णा­नु­प­ल­ब्धे­रि­ति द्र­व्या­स्ति­कः । १त­ल्लि­ङ्ग­का — आº, बº, दº, मुº । २तर्हि भ­व­न्म­ते निष्क्रियं धर्मादि द्रव्यं जी­वा­दी­नां गत्यादेः कथं हे­तु­रि­ति चेत् ? तेषां ध­र्मा­दि­र्नि­मि­त्त­हे­तु­रि­त्य­नु­म­न­ना­न्न दोषः । तथा चो­क्त­मा­र्षे — ग­ति­स्थि­ति­म­ता­वे­तौ ग­ति­स्थि­त्यो­रु­प­ग्र­हे । ध­र्मा­ध­र्मौ प्र­व­र्ते­ते न स्वयं प्रेरकौ मतौ । यथा मत्स्यस्य गमनं विना नै­वा­म्भ­सा भवेत् । न चाम्भः प्रे­र­य­त्ये­नं तथा ध­र्मो­स्त्य­नु­ग्र­हः ॥ ३ननु आº, बº, दº । ४“­सं­सा­र­का­र­ण­वि­नि­वृ­त्तिं प्रत्या- ३०गूर्णस्य ज्ञा­न­व­तः क­र्मा­दा­न­नि­मि­त्त­क्रि­यो­प­र­मः चा­रि­त्र­म्­” — सº, सिº१ । १ । ५त­दु­च्य­ते आº, बº, दº, मुº । ६सर्वे शब्दाः संख्येया इति व­च­ना­त् । कथम् ? त्र­य­स्त्रिं­श­त् व्य­ञ्ज­ना­नि स­प्त­विं­श­तिः स्वराः चतुर्यो- गवाहाः इति च­तुः­ष­ष्टिः । (तानि पृथक् पृथक् स्थाप) यित्वा द्विकं दत्वा प­र­स्प­रं संगुण्य तस्मिन् रूपोन कृते रू­पो­न­ए­क­ट्ठि­मा­त्रं वस्तु (? ) अ­पु­न­रु­क्ता­क्ष­रा­णि भवन्ति — १८­४४­६७­४४­०७­३७­०९­५५­१६­१५ त­त्स्व­रू­पं द्वा­द­शा­ङ्ग श्रुतम् । ७म­ध्य­त­या आº, बº, दº, मुº । म­ध्य­म­या मूº । ८ — देश इ — आº, ब, दº, मुº, ३५ताº । ९ — नि­त्य­त्वा­द्या­न्ता­त्म­नां आº, बº, दº, मुº । १०पर्यय । ९५ पर्याय एवास्ति इति म­ति­र­स्य १ज­न्मा­दि­भा­व­वि­का­र­मा­त्र­मे­व भवनं न त­तो­ऽ­न्य­द् द्रव्य- मस्ति त­द्व्य­ति­रे­के­णा­नु­प­ल­ब्धे­रि­ति प­र्या­या­स्ति­कः । अ­थ­वा­, द्र­व्य­मे­वा­र्थो­ऽ­स्य न गु­ण­क­र्म­णी त­द­व­स्था­रू­प­त्वा­दि­ति२ द्र­व्या­र्थि­कः । पर्याय ए­वा­र्थो­ऽ­स्य रू­पा­द्यु­त्क्षे­प­णा­दि­ल­क्ष­णो न त­तो­ऽ­न्य­द् द्र­व्य­मि­ति प­र्या­या­र्थि­कः । अथवा अर्यते गम्यते नि­ष्पा­द्य­त इत्यर्थः कार्यम् । द्रवति ग­च्छ­ती­ति ०५द्रव्यं का­र­ण­म् । द्र­व्य­मे­वा­र्थो­ऽ­स्य का­र­ण­मे­व कार्यं ना­र्था­न्त­र­म्­, न च का­र्य­का­र­ण­योः क­श्चि­द्रू­प­भे­दः त­दु­भ­य­मे­का­का­र­मे­व प­र्वा­ङ्गु­लि­द्र­व्य­व­दि­ति द्र­व्या­र्थि­कः । परि स­म­न्ता­दा­यः­प­र्या­यः । पर्याय एवार्थः का­र्य­म­स्य न द्रव्यम् अ­ती­ता­ना­ग­त­यो­र्वि­न­ष्टा­नु­त्प­न्न­त्वे­न३ व्य­व­हा­रा­भा­वा­त्­, स एवैकः का­र्य­का­र­ण- व्य­प­दे­श­भा­गि­ति प­र्या­या­र्थि­कः । अ­थ­वा­, अ­र्थ­न­म­र्थः प्र­यो­ज­न­म्­, द्र­व्य­मे­वा­र्थो­ऽ­स्य प्र­त्य­या­भि­धा­ना- नु­प्र­वृ­त्ति­लि­ङ्ग­द­र्श­न­स्य नि­ह्नो­तु­म­श­क्य­त्वा­दि­ति द्र­व्या­र्थि­कः । प­र्या­यो­ऽ­र्थः प्र­यो­ज­न­म­स्य ४वाग्- १०वि­ज्ञा­न­व्या­वृ­त्ति­नि­ब­न्ध­न­व्य­व­हा­र­प्र­सि­द्धे­रि­ति प­र्या­या­र्थि­कः । तद्भेदा नै­ग­मा­द­यः । एषां वि­शे­ष­ल­क्ष­ण­मु­च्य­ते — अ­र्थ­सं­क­ल्प­मा­त्र­ग्रा­ही नैगमः । २ । ५नि­ग­च्छ­न्ति त­स्मि­न्नि­ति नि­ग­म­न­मा­त्रं६ वा नि­ग­मः­, निगमे कुशलो भवो वा नैगमः । तस्य लोके व्यापारः अ­र्थ­सं­क­ल्प­मा­त्र­ग्र­ह­णं प्र­स्थे­न्द्र­गृ­ह­ग­म्या­दि­षु । तद्यथा — कश्चित् प्रगृह्य परशुं पुरुषं ग­च्छ­न्त­म­भि­स­मी­क्ष्या­ह ‘­कि­म­र्थं गच्छति भ­वा­न्­’ इति ? स १५तस्मै ७आचष्टे प्र­स्था­र्थ­मि­ति । ए­व­मि­न्द्र­गृ­हा­दा­व­पि । तथा ८‘­क­त­रो­ऽ­त्र गमी’ इत्युक्ते आचष्टे — ‘अहं गमी’ इति, सं­प्र­त्य­ग­च्छ­त्य­पि गमीति व्य­व­हा­रः । एवं प्र­का­रो­ऽ­न्यो­ऽ­पि नै­ग­म­न­य­स्य विषयः । भा­वि­सं­ज्ञा­व्य­व­हा­र इति चेत्; न; भू­त­द्र­व्या­स­न्नि­धा­ना­त् । ३ । स्या­दे­त­त् — नायं नै­ग­म­न­य- विषयः भा­वि­सं­ज्ञा­व्य­व­हा­र इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? भू­त­द्र­व्या­स­न्नि­धा­ना­त् । भूतं हि कुमार- त­ण्डु­ला­दि­द्र­व्य­मा­श्रि­त्य रा­जौ­द­ना­दि­का भाविनी संज्ञा प्र­व­र्त­ते­, न च तथा नै­ग­म­न­य­वि­ष­ये २०९किञ्चिद् भूतं द्र­व्य­म­स्ति य­दा­श्र­या भाविनी संज्ञा वि­ज्ञा­ये­त । १०उ­प­का­रा­नु­प­ल­म्भा­त् सं­व्य­व­हा­रा­नु­प­प­त्ति­रि­ति चेत्; न; अ­प्र­ति­ज्ञा­ना­त् । ४ । स्या­दे­त­त् — न­ग­म­न­य­व­क्त­व्ये उ­प­का­रो नो­प­ल­भ्य­ते­, भा­वि­सं­ज्ञा­वि­ष­ये तु रा­जा­दा­वु­प­ल­भ्य­ते­, ततो नायं युक्त इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­प्र­ति­ज्ञा­ना­त् । नै­त­द­स्मा­भिः प्र­ति­ज्ञा­त­म् — ‘­उ­प­का­रे सति भवित- व्यम्’ इति । किं तर्हि ? अस्य नयस्य विषयः प्र­द­र्श्य­ते । अपि च, उ­प­का­रं प्र­त्य­भि­मु­ख­त्वा- २५दु­प­का­र­वा­ने­व । स्व­जा­त्य­वि­रो­धे­नै­क­त्वो­प­न­या­त् स­म­स्त­ग्र­ह­णं संग्रहः । ५ । बु­द्ध्य­भि­धा­ना­नु­प्र­वृ­त्ति­लि­ङ्गं सा- दृश्यं स्व­रू­पा­नु­ग­मो वा जातिः, सा चे­त­ना­चे­त­ना­द्या­त्मि­का श­ब्द­प्र­वृ­त्ति­नि­मि­त्त­त्वे­न प्र­ति­नि­य­मा­त् स्वा­र्थ­व्य­प­दे­श­भा­क् । स्वा जातिः स्व­जा­तिः­, अ­प्र­च्य­व­न­म­वि­रो­धः­, स्व­जा­ते­र­वि­रो­धः स्वजात्य- वि­रो­ध­स्ते­न स्व­जा­त्य­वि­रो­धे­न ए­क­त्वो­प­न­या­त् । केषाम् ? भे­दा­ना­म् । स­म­स्त­ग्र­ह­णं संग्रहो यथा ३०सद् द्रव्यं घट इत्यादि । ‘­स­त्­’ इत्युक्ते स­त्ता­सं­ब­न्धा­र्हा­णां द्र­व्य­प­र्या­य­त­द्भे­द­प्र­भे­दा­नां त­द­व्य­ति­रे- कात् ते­नै­क­त्वे­न संग्रहः । ‘­द्र­व्य­म्­’ इति चोक्ते जी­वा­जी­व­त­द्भे­द­प्र­भे­दा­नां द्र­व्य­त्वा­वि­रो­धा­त्ते­नै­क- त्वेन संग्रहः । ‘­घ­टः­’ इति चोक्ते ना­मा­दि­भे­दा­त् मृ­त्सु­व­र्णा­दि­का­र­ण­वि­शे­षा­द् व­र्ण­सं­स्था­ना­दि­वि- १आ­दि­श­ब्दे­न अ­स्ति­वि­का­र­वृ­द्धि­हा­नि­क्ष­याः गृह्यन्ते । २ — रू­पा­दि­ति आº, बº, दº, मुº, श्रº, ताº । श्रº प्रतौ रूपात् इत्यस्य टिप्पणे ‘­रू­प­त्वा­त्­’ इति लि­खि­त­म­स्ति । ३ — त्वे व्य — ताº, श्रº, दº, मूº, जº, भाº१, २ । ४श­ब्द­बु­द्धि । ५नि­ग­च्छ­न्त्य­स्मि — आº, बº, दº, मुº । ६सं­क­ल्प­मा­त्रं वा । ७व्याचष्टे मुº । ८‘­ग­मे­रि­न्­’ इत्ययं त्यो भवति ग­मि­ष्य­ति या­स्य­ती­ति ग­मि­न्य­र्थ ३५एव । ९कि­ञ्चि­त्त­द्भू­तं मुº, आº, बº । १०उ­प­का­रा­नु­प­प­त्ति — भाº २ । ९६ काराच्च भिन्नानां घ­ट­श­ब्द­वा­च्या­नां त­द­व्य­ति­रे­का­दे­क­त्वे­न संग्रहः । ए­व­मि­त­रे­ष्व­पी­ति । १त­त्रा­भि­धा­न­प्र­त्य­यौ सामान्यं नि­रा­कृ­त­वि­शे­ष­भा­वा­त् । २आह — स­त्ता­द्य­र्था­न्त­र­भू­त­म­स्ति­, त­द­भि­सं­ब­न्धा­त् स­दा­दि­व्य­प­दे­श३ इति; तन्न; उ­भ­य­था­ऽ­नु­प- पत्तेः । इ­द­मि­ह सं­प्र­धा­र्य­म् — स­त्ता­सं­ब­न्धा­त्प्रा­ग् द्र­व्या­दि­षु स­दि­त्य­भि­धा­नं प्र­त्य­य­श्च स्याद्वा, ०५न वेति ? यदि स्यात्; स­त्ता­सं­ब­न्ध­वै­य­र्थ्यं प्र­का­शि­त­प्र­का­श­न­वै­य­र्थ्य­व­त्४, स­त्ता­द्व­य­प्र­स­ङ्ग­श्च — एका आ­भ्य­न्त­री अपरा बाह्येति । अतश्च स­म­य­वि­रो­धः — *­“­स­ल्लि­ङ्गा­वि­शे­षा­द्वि­शे­ष­लि­ङ्गा- भा­वा­च्चै­को भावः”[वैº सूº १ । २ । १७] इति । अथ नास्ति; ख­र­वि­षा­णा­दि­ष्व­ति­प्र­स­ङ्गः । स­म­वा­य­कृ­तो­ऽ­यं विशेष इति चेत्; न; तस्य प्र­ति­षि­द्ध­त्वा­त् । किञ्च, सत्तायाः सदिति व्य­प­दे­श­स्य स­त्ता­न्त­र­हे­तु­क­त्वा­हे­तु­क­त्व­योः अ­न­व­स्था­प्र­ति­ज्ञा­हा­नि- १०दो­ष­प्र­स­ङ्गः । अथ प­दा­र्थ­श­क्ति­प्र­ति­नि­य­मा­द् द्र­व्या­दि­षु सदिति व्य­प­दे­शो ५नि­मि­त्ता­न्त­र­हे­तु­कः­, सत्तायां स्वत एवेति चेत्; सं­स­र्ग­वा­द­त्या­गः­, इ­च्छा­मा­त्र­क­ल्प­ना­प्र­स­ङ्ग­श्च । किञ्च, सत्तादेः प­दा­र्था­न्त­र­स्य द्र­व्या­दि­षु वृत्तिः सो­ऽ­स्ये­ति वा स्यात्, सो­ऽ­य­मि­ति वा ? यदि सो­ऽ­स्ये­ति वृत्तिः;६ म­त्त्व­र्थी­ये­न भ­वि­त­व्य­म् ‘­स­त्ता­व­द्द्र­व्य­म्­’ इति, यथा गोमान् य­व­मा­नि­ति­, अतो म­त्त्व­र्थ­स्य७(­व­तो­र्म­त्त्व­र्थ­स्य­) भा­वा­र्थ­स्य च नि­वृ­त्ति­र्व­क्त­व्या८ । अ­थ­सो­ऽ­य­मि­त्य­भि­सं­ब­न्धे­न १५वृत्तिः; ‘सत्ता द्र­व्य­म्­’ इति प्राप्नोति यथा ‘यष्टिः पु­रु­षः­’ इति, न ‘­स­द्द्र­व्य­म्­’ इति, तत्र भा­वा­र्थ­स्य नि­वृ­त्ति­र्व­क्त­व्या । किञ्च, दृ­ष्टा­न्ता­भा­वा­त् । न ह्येकं कि­ञ्चि­द­ने­क­सं­ब­न्धि दृष्टं य­द­भि­स­मी­क्ष्य सत्तैका अ­ने­क­सं­ब­न्धि­नी गम्येत । नी­ली­द्र­व्य­व­दि­ति चेत्; न; न त­स्या­ने­क­त्वा­त् । ९नी­ली­त्व­व­दि­ति चेत्; न; त­स्या­सि­द्ध­त्वा­त् । २०अतो वि­धि­पू­र्व­क­म­व­ह­र­णं व्य­व­हा­रः । ६ । ए­त­स्मा­द् अतः । कुतः । सं­ग्र­हा­त् सं­ग्र­ह­न­या­क्षि- प्ता­ना­म­र्था­नां वि­धि­पू­र्व­क­म­व­ह­र­णं व्य­व­हा­रः । को विधिः ? सं­ग्र­ह­गृ­ही­तो­ऽ­र्थ­स्त­दा­नु­पू­र्व्ये­णै­व व्य­व­हा­रः१० प्र­व­र्त­ते इत्ययं ११विधिः । तद्यथा — स­र्व­सं­ग्र­हे­ण सत् सं­गृ­ही­त­म्­, त­च्चा­न­पे­क्षि­त­वि­शे­षं नालं सं­व्य­व­हा­रा­ये­ति व्य­व­हा­र­न­य आ­श्री­य­ते — य­त्स­त्त­द् ‘द्रव्यं गुणो वा’ इति । द्र­व्ये­णा­पि च संग्रहा- क्षिप्तेन जी­वा­जी­वा­वि­शे­षा­न­पे­क्षे­ण न शक्यः सं­व्य­व­हा­र इति ‘­जी­व­द्र­व्य­म­जी­व­द्र­व्य­म्­’ इति वा २५व्य­व­हा­र आ­श्री­य­ते । जी­वा­जी­वा­व­पि च सं­ग्र­हा­क्षि­प्तौ नालं सं­व्य­व­हा­रा­ये­ति प्रत्येकं दे­व­ना­र- का­दि­र्घ­टा­दि­श्च व्य­व­हा­रे­णा­श्री­य­ते । ‘­क­षा­यो भै­ष­ज्य­म्­’ इत्युक्ते च सा­मा­न्य­स्य वि­शे­षा­त्म­क­त्वा­त् नै­य­ग्रो­धा­दि­वि­शे­ष­सा­म­र्थ्य­म्१२(­वि­शे­ष­स्य सा­म­र्थ्ये­न ग्र­ह­ण­म्­) । नहि शक्यः प्र­भु­णा­पि च­क्र­भृ­ता सर्वः क­षा­य­स­मा­हा­रः कर्तुम् । ना­म­स्था­प­ना­द्र­व्या­णि च सं­ग्र­हो­पा­त्ता­नि नालं व्य­व­हा­रा­ये­ति भाव एव गृह्यते । ए­व­म­यं न­य­स्ता­व­द्व­र्त­ते या­व­त्पु­न­र्ना­स्ति विभागः । ३०१३सू­त्र­पा­त­व­दृ­जु­त्वा­त् ऋ­जु­सू­त्रः । ७ । यथा ऋ­जुः­सू­त्र­पा­त­स्त­था ऋजु प्रगुणं सू­त्र­य­ति त­न्त्र­य­ति ऋ­जु­सू­त्रः । १४पू­र्वां­स्त्रि­का­ल१५वि­ष­या­न­ति­श­य्य व­र्त­मा­न­का­ल­वि­ष­य­मा­द­त्ते । अ­ती­ता­ना­ग­त­यो­र्वि­न- ष्टा­नु­त्प­न्न­त्वे­न व्य­व­हा­रा­भा­वा­त् । १६स­म­य­मा­त्र­म­स्य नि­र्दि­धि­क्षि­त­म् । १स­त्ता­या­म्­, संग्रह इत्यर्थः । २नै­या­यि­कः — सम्पाº । ३वस्तुनः । ४दै­व­र­क्ता हि किंशुकाः केन रज्यन्ते नाम । ५स­त्ता­स­म्ब­न्ध इति । ६प­रा­र्था­भि­धा­न­म् । ७तलः । त­ल्प्र­त्य­य­स्ये­त्य­र्थः । ८स­द्द्र­व्य­मि­त्या­द्यु­दा­ह­र­णे । ९नीलित्व — आº, बº, दº, मुº । १०भे­द­क­ल्प­ना । ११नियमः । १२नै­य­ग्रो­धा­दि­वि­शे­ष­स्य सा­म­र्थ्ये­न ग्र­ह­ण­मि­त्य­र्थः — सम्पाº । १३सू­त्र­पा­त­व­दृ­जु­सू­त्रः आº, बº, दº, मुº । १४सर्वा — आº, बº, दº, मुº । १५नयान् । १६स­म­वा­य­मा — आº, बº, दº, मुº । ९७ ‘­क­षा­यो भै­ष­ज्य­म्­’ इत्यत्र च सं­जा­त­र­सः कषायो भैषज्यं न प्रा­थ­मि­क­क­षा­यो­ऽ­ल्पो­ऽ­न- भि­व्य­क्त­र­स­त्वा­द­स्य विषयः । प­च्य­मा­नः पक्वः । १पक्वस्तु स्या­त्प­च्य­मा­नः स्या­दु­प­र­त­पा­क इति । अ­स­दे­त­त्­; वि­रो­धा­त् । ‘­प­च्य­मा­नः­’ इति व­र्त­मा­नः ‘­प­क्वः­’ इ­त्य­ती­तः त­यो­रे­क­स्मि­न्न­व­रो­धो वि­रो­धी­ति­; नैष दोषः; ०५प­च­न­स्या­दा­व­वि­भा­ग­स­म­ये२ क­श्चि­दं­शो निर्वृत्तो वा, न वा ? यदि न नि­र्वृ­त्तः­; त­द्द्वि­ती­या­दि- ष्व­प्य­नि­र्वृ­त्तेः पा­का­भा­वः स्यात् । त­तो­ऽ­भि­नि­र्वृ­त्तः३ त­द­पे­क्ष­या ‘­प­च्य­मा­नः पक्वः, ’ इ­त­र­था हि स­म­य­स्य त्रै­वि­ध्य­प्र­स­ङ्गः । स ए­वौ­द­नः प­च्य­मा­नः पक्वः, स्या­त्प­च्य­मा­न इ­त्यु­च्य­ते प­क्तु­र­भि­प्रा- य­स्या­नि­र्वृ­त्तेः­, पक्तुर्हि सु­वि­श­द­सु­स्वि­न्नौ­द­ने प­क्वा­भि­प्रा­यः­, स्या­दु­प­र­त­पा­क इति चोच्यते ४क­स्य­चि­त् प­क्तु­स्ता­व­तै­व कृ­ता­र्थ­त्वा­त् । १०एवं क्रि­य­मा­ण­कृ­त-भु­ज्य­मा­न­भु­क्त-ब­ध्य­मा­न­ब­द्ध-सि­ध्य­त्सि­द्धा­द­यो योज्याः । तथा प्र­ति­ष्ठ­न्ते­ऽ­स्मि­न्नि­ति प्रस्थः, यदैव मि­मी­ते­, अ­ती­ता­ना­ग­त­धा­न्य­मा­ना­सं­भ­वा­त् । कु­म्भ­का­रा­भा­वः शि­वि­का­दि­प­र्या­य­क­र­णे त­द­भि­धा­ना­भा­वा­त् । कु­म्भ­प­र्या­य­स­म­ये च स्वा­व­य­वे­भ्य एव निर्वृत्तेः । स्थि­त­प्र­श्ने च ‘­कु­तो­ऽ­द्या­ग­च्छ­सि­’ इति ? न ‘­कु­त­श्चि­त्­’ इत्ययं५ म­न्य­ते­, त­त्का­ल­क्रि­या- १५प­रि­णा­मा­भा­वा­त् । य­मे­वा­का­श­दे­श­म­व­गा­ढुं समर्थ आ­त्म­प­रि­णा­मं वा त­त्रै­वा­स्य वसतिः । न कृष्णः काकः, उ­भ­यो­र­पि स्वा­त्म­क­त्वा­त् — कृष्णः कृ­ष्णा­त्म­को न का­का­त्म­कः । यदि का­का­त्म­कः स्यात्; भ्र­म­रा­दी­ना­म­पि का­क­त्व­प्र­स­ङ्गः । काकश्च का­का­त्म­को न कृ­ष्णा­त्म­कः । यदि कृ­ष्णा­त्म­कः­; शु­क्ल­का­का­भा­वः स्यात् । प­ञ्च­व­र्ण­त्वा­च्च­, पि­त्ता­स्थि­रु­धि­रा­दी­नां पी­त­शु­क्ल- २०र­क्ता­दि­व­र्ण­त्वा­त्­, त­द्व्य­ति­रे­के­ण का­का­भा­वा­च्च । न सा­मा­ना­धि­क­र­ण्य­म् — एकस्य६ प­र्या­ये­भ्यो- ऽ­न­न्य­त्वा­त्प­र्या­या एव वि­वि­क्त­श­क्त­यो द्रव्यं नाम न कि­ञ्चि­द­स्ती­ति । कृ­ष्ण­गु­ण­प्रा­धा­न्या­दि­ति चेत्; न; ७आ­स्त­र­का­दि­ष्व­ति­प्र­स­ङ्गा­त्­, क­षा­य­म­धु­रे च मधुनि वि­रो­धा­त् । अ­प्र­त्य­क्षे८ चाख्याय- माने सं­श­य­द­र्श­ना­त् । कृ­ष्ण­का­क­वि­शे­ष­ज्ञे­न के­न­चि­द् द्वी­पा­न्त­र­नि­वा­सि­न्य­नु­प­ल­ब्ध­कृ­ष्ण­का­क­वि­शे­षे पुरुषे प्र­ति­पा­द्य­मा­ने संशयो जायते ‘­कि­म­यं काकस्य कार्ष्ण्यं गु­ण­प्रा­धा­न्या­दा­च­ष्टे­, द्र­व्य­स्यै­व वा २५तथा प­रि­णा­मा­त्­’ इति ? अतः प­ला­ला­दि­दा­हा­भा­वः प्र­ति­वि­शि­ष्ट­का­ल­प­रि­ग्र­हा­त् । अस्य हि न­य­स्या­वि­भा­गो व­र्त­मा­न- समयो विषयः । अ­ग्नि­सं­ब­न्ध­न­दी­प­न­ज्व­ल­न९द­ह­ना­नि१०अ­सं­ख्ये­य­स­म­या­न्त­रा­ला­नि ११य­तो­ऽ­स्य दह- नाभावः । किञ्च, यस्मिन् समये दाहः१२ न तस्मिन् १३प­ला­ल­म्­, भ­स्म­ता­भि­नि­र्वृ­त्तेः­, यस्मिंश्च पलालं न तस्मिन् दाह इति । य­त्प­ला­लं त­द्द­ह­ती­ति चेत्; न; सा­व­शे­षा­त्१४ । स­मु­दा­या­भि­धा­यि­नां ३०श­ब्दा­ना­म­व­य­वे­षु वृ­त्ति­द­र्श­ना­द­दो­ष इति चेत्; न; त­द­व­स्थ­त्वा­त्­, १५ ए­क­दे­श­दा­हा­भा­व­स्यो­क्त­त्वा­त् । १पक्षस्तु आº, बº, दº, मुº । २प्र­थ­म­स­म­ये इत्यर्थः । ३ — भि­नि­र्वृ­त्ते­स्त — आº, बº, दº, मुº । ४आ­दा­वे­वं प­च्य­मा­न इत्यत्र प­क्व­ता­बु­द्धेः सु­स्वि­न्ने­ऽ­न्ने प­क्व­ता­बु­द्ध्या किं फ­ल­मि­त्या­श­ङ्का­या­म् यस्य क­स्य­चि­द­त्य­न्त­प­क्व­ता­या­मे­व बु­द्धि­र्भ­वे­दि­त्या­ह क­स्य­चि­दि­ति । ५ऋ­जु­सू­त्रः । ६काकस्य । ७कम्बला- दिषु — ताº टिº । क­म्ब­ला­दौ — श्रº टिº । — न्ना­स्थि­र­क्ता­दि — आº, बº, मुº । — न्नास्ति रक्ता — दº । ८कृ­ष्ण­का­के । ९अङ्गार । १०भस्म । ११ततः । १२भ­स्मी­भा­वः । १३प­ला­ल­स्तृ­ण­स­ञ्च­यः । ३५प­ला­लो­ऽ­स्त्री नि­ष्फ­ल­ब्री­ह्या­दि­तृ­णः । १४अ­व­शे­ष­स­द्भा­वा­त् । १५अ­व­य­वे­ऽ­पि सा­व­शे­ष­स­द्भा­वा­त् । ९८ नि­र­व­शे­ष­दा­हा­सं­भ­वा­दि­ति चेत्; न; व­च­न­वि­रो­धा­त्१ त­द­व­स्थ­त्वा­च्च । व­च­न­वि­रो­ध­स्ता­व­त् — यदि नि­र­व­शे­ष­स्य प­ला­ल­स्य दा­ह­स्या­सं­भ­व इ­त्ये­क­दे­श­दा­हा­त् प­ला­ल­दा­हो ना­दा­हः­; ननु भव- द्व­च­न­स्य नि­र­व­शे­ष­प­र­प­क्ष­दू­ष­क­त्वा­भा­वा­त् प­र­प­क्षै­क­दे­श­स्य दू­ष­क­त्व­म्­, अतः ए­क­दे­श­दू­ष­क­त्वा­त् कृ­त्स्न­म­पी­दं२ दू­ष­क­मे­वे­त्य­स्य३ सा­ध­क­त्व­सा­म­र्थ्या­भा­व इति । त­द­व­स्थ­त्व­म­पि ‘­ए­क­स­म­ये दा­हा­भा­वः­’ ०५इ­त्यु­क्त­त्वा­त् । अ­व­य­वा­ने­क­त्वे य­द्य­व­य­व­दा­हा­त् सर्वत्र दा­हो­ऽ­व­य­वा­न्त­रा­ऽ­दा­हा­त् ननु स­र्व­दा­हा- भावः । अथ दाहः स­र्व­त्र­; क­स्मा­न्ना­ऽ­दा­हः ? अतो न दाहः । एवं पा­न­भो­ज­ना­दि­व्य­व­हा­रा­भा­वः । न शुक्लः कृ­ष्णी­भ­व­ति­; उ­भ­यो­र्भि­न्न­का­ला­व­स्थ­त्वा­त्­, प्र­त्यु­त्प­न्न­वि­ष­ये ४नि­वृ­त्त­प­र्या­या­न- भि­सं­ब­न्धा­त् । स­र्व­सं­व्य­व­हा­र­लो­प इति चेत्; न; वि­ष­य­मा­त्र­प्र­द­र्श­ना­त्­, पू­र्व­न­य­व­क्त­व्या­त् संव्यव- हा­र­सि­द्धि­र्भ­व­ति । १०श­प­त्य­र्थ­मा­ह्व­य­ति प्र­त्या­य­य­ती­ति शब्दः । ८ । उ­च्च­रि­तः शब्दः ५कृ­त­सं­गी­तेः पु­रु­ष­स्य स्वा­भि­धे­ये ६प्र­त्य­य­मा­द­धा­ति इति शब्द इ­त्यु­च्य­ते । स च लि­ङ्ग­सं­ख्या­सा­ध­ना­दि­व्य­भि­चा­र­नि­वृ­त्ति­प­रः । ९ । लिङ्गं स्त्री­त्व­पुं­स्त्व­न­पुं­स­क­त्वा­नि । संख्या ए­क­त्व­द्वि­त्व­ब­हु­त्वा­नि । सा­ध­न­म­स्म­दा­दि । ए­व­मा­दी­नां व्य­भि­चा­रो न न्याय्य इति तन्नि- वृ­त्ति­प­रो­ऽ­यं नयः । त­द्य­था­, लि­ङ्ग­व्य­भि­चा­र­स्ता­व­त् — स्त्रीलिङ्गे पु­ल्लि­ङ्गा­भि­धा­नं तारका स्वाति- १५रिति । पुल्लिङ्गे स्त्र्य­भि­धा­न­म् अ­व­ग­मो विद्येति । स्त्रीत्वे न­पुं­स­का­भि­धा­न­म् वीणा आतोद्य- मिति । न­पुं­स­के स्त्र्य­भि­धा­न­म् आयुधं श­क्ति­रि­ति । पुल्लिङ्गे न­पुं­स­का­भि­धा­नं पटो व­स्त्र­मि­ति । न­पुं­स­के पु­ल्लि­ङ्गा­भि­धा­नं द्रव्यं प­र­शु­रि­ति । सं­ख्या­व्य­भि­चा­रः — एकत्वे द्वि­त्व­म्­, नक्षत्रं पु­न­र्व­सू इति । एकत्वे ब­हु­त्व­म् — नक्षत्रं श­त­भि­ष­ज इति । द्वित्वे ए­क­त्व­म् — गोदौ७ ग्राम इति । द्वित्वे ब­हु­त्व­म् — पु­न­र्व­सू प­ञ्च­ता­र­का इति । बहुत्वे ए­क­त्व­म् — आम्राः व­न­मि­ति । बहुत्वे द्वित्वम् — देव- २०मनुष्या उभौ राशी इति । सा­ध­न­व्य­भि­चा­रः — एहि, ८मन्ये रथेन या­स्य­सि­, नहि यास्यसि यातस्ते पितेति । आ­दि­श­ब्दे­न का­ला­दि­व्य­भि­चा­रो गृह्यते । वि­श्व­दृ­श्वा­ऽ­स्य पुत्रो ज­नि­ता­, भावि कृत्य- मा­सी­दि­ति का­ल­व्य­भि­चा­रः । सं­ति­ष्ठ­ते प्र­ति­ष्ठ­ते वि­र­म­त्यु­प­र­म­ती­ति९१०उ­प­ग्र­ह­व्य­भि­चा­रः । ए­व­मा­द­यो व्य­भि­चा­रा अयुक्ताः । कुतः ? अ­न्या­र्थ­स्या­ऽ­न्या­र्थे­न सं­ब­न्धा­भा­वा­त् । यदि स्यात्; घटः पटो भवतु पटो वा प्रासाद इति । त­स्मा­द्य­था­लि­ङ्गं य­था­सं­ख्यं य­था­सा­ध­ना­दि च न्याय्य- २५म­भि­धा­न­म् । लो­क­स­म­य­वि­रो­ध इति चेत्; वि­रु­ध्य­ता­म्­, तत्त्वं मी­मां­स्य­ते­, ११ सु­हृ­त्सू­प­चा­रः१२ । ना­ना­र्थ­स­म­भि­रो­ह­णा­त् स­म­भि­रू­ढः । १० । यतो ना­ना­र्था­न् स­म­ती­त्यै­क­म­र्थ­मा­भि­मु­ख्ये­न रू­ढ­स्त­तः स­म­भि­रू­ढः । कुतः ? व­स्त्व­न्त­रा­सं­क्र­मे­ण त­न्नि­ष्ठ­त्वा­त् । कथम् ? अ­वि­त­र्क­ध्या­न­व­त् । यथा तृतीयं शुक्लं सू­क्ष्म­क्रि­य­म­वि­त­र्क­म­वी­चा­रं१३ ध्यानम् १४अ­र्थ­व्य­ञ्ज­न­यो­ग­स­ङ्क्रा­न्त्य­भा­वा­त् सू­क्ष्म­का­य­यो­ग­नि­ष्ठ­त्वा­त्­, तथा गौ­रि­त्य­यं शब्दो वा­गा­दि­षु व­र्त­मा­नो ग­व्य­धि­रू­ढः । एवं शेषे- ३०ष्वपि रू­ढि­श­ब्दो­ऽ­स्य विषयः । अ­थ­वा­, ‘­अ­र्थ­ग­त्य­र्थः श­ब्द­प्र­यो­गः­’ इति त­त्रै­क­स्या­र्थ­स्यै­के­न गत- त्वात् प­र्या­य­श­ब्द­प्र­यो­गो­ऽ­न­र्थ­कः । श­ब्द­भे­द­श्चे­द­स्ति अ­र्थ­भे­दे­ना­प्य­व­श्यं भ­वि­त­व्य­मि­ति नानार्थ- १अत्र व­च­न­वि­रो­ध­स्तु नि­र­व­शे­षे­त्या­दि­व­च­न­स्यै­वे­ति न म­न्त­व्य­म्­, किन्तु भ­व­दु­क्न­नी­तिं भ­व­दु­क्त- व­च­ना­न्त­रे यो­ज­यि­तुं श­क्य­त्वे­न प्र­कृ­त­व­च­न­स्य विरोध इति म­न्त­व्य­म् । २व­च­न­म् । ३व­च­न­स्य । ४व­र्त­मा­ने । ५कृ­त­सं­ग­तेः आº, बº, दº, मुº । ६ज्ञानम् । ७उ­त्त­र­दे­शे गोद इति कश्चिद् ग्रा­म­वि­शे­षः तस्य द्वि­व­च­न­मि­ति । ८रथेन या­स्य­सी­ति ग­म­ना­भि­धा­ना­त् प्र­हा­स­ग­तिः­, अ­ने­क­स्मि­न्न­पि प्र­त्ये­क­मे­व प­रि­हा­स इ­त्य­भि­धा­न­व­शा­त् मन्ये इ­त्ये­क­व­च­न­मे­व । ९ — र­म­त्यु­प­ग्र­ह — आº, बº, दº, मुº, ताº । १०उ­प­स­र्ग ३५ — ताº टिº । ११वि­चा­र्य­ते । १२उ­प­चा­रः सुहृत्सु भ­व­ती­त्य­र्थः — सम्पाº । १३वितर्कः श्रुतम् । १४श­ब्द­म­नो­वा­क्का­य । ९९ स­म­भि­रो­ह­णा­त् स­म­भि­रू­ढः — इ­न्द­ना­दि­न्द्रः श­क­ना­च्छ­क्रः पू­र्दा­र­णा­त्पु­र­न्द­र इति । एवं सर्वत्र । अ­थ­वा­, यो १य­त्रा­धि­रू­ढः स तत्र स­मे­त्या­भि­मु­ख्ये­ना­रो­ह­णा­त् स­म­भि­रू­ढः । यथा क्व भ­वा­ना­स्ते ? स्वा­त्म­नी­ति । कुतः ? व­स्त्व­न्त­रे वृ­त्त्य­भा­वा­त् । य­द्य­न्य­स्या­न्य­त्र वृत्तिः स्यात्; ज्ञा­ना­दी­नां रू­पा­दी­नां चाकाशे वृत्तिः स्यात् । ०५ये­ना­त्म­ना भू­त­स्ते­नै­वा­ऽ­ध्य­व­सा­य­य­ती­त्ये­वं­भू­तः । ११ । ये­ना­त्म­ना ये­ना­भि­धे­ये­न भूतः शब्द- स्ते­नै­वा­ऽ­ध्य­व­सा­य­य­ति । यथा इ­न्द्र­श­ब्दः प­र­मे­श्व­र­त्वा­भि­धे­यः­, स प­रि­णा­मो यत्र यदा वर्तते तत्र तदैव युक्तो न ना­म­स्था­प­ना­द्र­व्ये­षु त­त्प­रि­णा­मा­भा­वा­त् इति । ए­व­मि­त­रे­ष्व­पि शब्देषु स्वाभि- धे­य­क्रि­या­प­रि­ण­ति­क्ष­ण एव यु­क्ति­र्ना­न्य­दे­ति । अ­थ­वा­, ये­ना­त्म­ना येन स्व­रू­पे­ण भू­तो­ऽ­र्थ­स्ते­नै­वा- ध्य­व­सा­य­य­ति­, यथा ग­च्छ­ती­ति गौरिति — यदैव गच्छति तदैव गौरिति न स्थितो न शयित इति, १०पू­र्वो­त्त­र­का­ल­यो­स्त­द­र्था­भा­वा­द्द­ण्डि­व­त् । ए­व­मि­त­रे­ष्व­पि । अ­थ­वा­, ये­ना­त्म­ना येन ज्ञानेन भूतः प­रि­ण­त­स्ते­नै­वा­ध्य­व­सा­य­य­ति यथा इ­न्द्रा­ग्नि­ज्ञा­न­प­रि­ण­त आ­त्मै­वे­न्द्रो­ऽ­ग्नि­श्चे­ति ए­वं­भू­ता­र्थ­प्र­त्या- य­ना­च्छ­ब्द ए­वं­भू­तः त­त्का­र्या­त्ता­च्छ­ब्द्य­सि­द्धेः । दा­ह­क­त्वा­द्य­ति­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; त­द­व्य­ति­रे­का­द­प्र­स­ङ्ग इति । १२ । स्या­दे­त­त् — अ­ग्न्या­दि­व्य­प- देशो य­द्या­त्म­नि क्रियते दा­ह­क­त्वा­द्य­ति­प्र­स­ज्य­ते इति; उच्यते — त­द­व्य­ति­रे­का­द­प्र­स­ङ्गः । तानि १५ना­मा­दी­नि येन रूपेण व्य­प­दि­श्य­न्ते त­त­स्ते­षा­म­व्य­ति­रे­कः प्र­ति­नि­य­ता­र्थ­वृ­त्ति­त्वा­द्ध­र्मा­णा­म् । ततो नो आ­ग­म­भा­वा­ग्नौ व­र्त­मा­नं दा­ह­क­त्वं क­थ­मा­ग­म­भा­वा­ग्नौ वर्तेत ? उक्ता नै­ग­मा­द­यो नयाः । उ­त्त­रो­त्त­र­सू­क्ष्म­वि­ष­य­त्वा­दे­षां क्रमः पू­र्व­पू­र्व­हे­तु­क­त्वा­च्च । ए­व­मे­ते नयाः पू­र्व­पू­र्व­वि­रु­द्ध­म­हा- विषया उ­त्त­रो­त्त­रा­नु­कू­ला­ल्प­वि­ष­या द्र­व्य­स्या­न­न्त­श­क्तेः प्र­ति­श­क्ति भि­द्य­मा­ना ब­हु­वि­क­ल्पा जायन्ते२ । त एते गु­ण­प्र­धा­न­त­या प­र­स्प­र­त­न्त्राः स­म्य­ग्द­र्श­न­हे­त­वः पु­रु­षा­र्थ­क्रि­या­सा­ध­न­सा­म­र्थ्या­त्­, २०त­न्त्वा­द­य इव य­थो­पा­यं वि­नि­वे­श्य­मा­नाः प­टा­दि­सं­ज्ञाः स्व­त­न्त्रा­श्चा­ऽ­स­म­र्थाः । त­न्त्वा­दि­व­दे­व विषम उ­प­न्या­सः­, त­न्त्वा­द­यो नि­र­पे­क्षा अपि का­ञ्चि­द­र्थ­मा­त्रां ज­न­य­न्ति । भवति हि कश्चित् प्रत्येकं त­न्तु­स्त्व­क­त्रा­णे समर्थ एकश्च वल्कलो३ बन्धने समर्थः । इमे पु­न­र्न­या नि­र­पे­क्षाः सन्तः न का­ञ्चि­द­पि स­म्य­ग्द­र्श­न­मा­त्रां प्रा­दु­र्भा­व­य­न्ती­ति । नैष दोषः; अ­भि­हि­ता­न­व­बो­धा­त् । अ­भि­हि­त­म­र्थ- म­न­व­बु­ध्य प­रे­णे­द­मु­पा­ल­भ्य­ते । ए­त­दु­क्तं ४नि­र­पे­क्षे­षु त­न्त्वा­दि­षु प­टा­दि­का­र्यं नास्तीति । यत्तु २५ते­नो­प­द­र्शि­तं न तत् प­टा­दि­का­र्य­म् । किं तर्हि ? त­न्त्वा­दि­का­र्य­म् । त­न्त्वा­दि­का­र्य­म­पि त­न्त्वा­द्य­व­य­वे­षु नि­र­पे­क्षे­षु ना­स्त्ये­वे­त्य­स्म­त्प­क्ष­सि­द्धि­रे­व । अथ ५त­न्त्वा­दि­षु प­टा­दि­का­र्यं श­क्त्य­पे­क्ष­या अ­स्ती­त्यु­च्य­ते न­ये­ष्व­पि नि­र­पे­क्षे­षु बु­द्ध्य­भि­धा­न­रू­पे­षु का­र­ण­व­शा­त् स­म्य­ग्द­र्श­न­हे­तु­त्व­वि­प­रि­ण­ति­स­द्भा­वा­त् श­क्त्या­त्म­ना­ऽ­स्ति­त्व­मि­ति सा­म्य­मे­वो­प­न्या­स­स्य । ज्ञा­न­द­र्श­न­यो­स्त­त्त्वं नयानां चैव ल­क्ष­ण­म् । ३०ज्ञानस्य च प्र­मा­ण­त्व­म­ध्या­ये­ऽ­स्मि­न्नि­रू­पि­त­म् ॥ इति । इति त­त्त्वा­र्थ­वा­र्ति­क­व्या­ख्या­ना­ल­ङ्का­रे प्र­थ­मो­ऽ­ध्या­यः ॥ १ ॥ जी­या­च्चि­र­म­क­ल­ङ्क­ब्र­ह्मा ल­घु­ह­व्व७नृ­प­ति­व­र­त­न­यः । अ­न­व­र­त­नि­खि­ल­वि­द्व­ज्ज­न­नु­त­वि­द्यः प्र­श­स्त­ज­न­हृ­द्यः८ ॥ १य­त्रा­भि­रू — मुº । २ — न्ते ए — आº, बº, दº, मुº । ३वल्कजो मुº, श्रº, ताº, मूº । वल्कं व­ल्क­ल­म­स्त्रि­या­म् श्रº टिº । ४नि­र­पे­क्षि­षु आº, बº, दº, मुº । ५त­न्त्वा­दि­का­र्यं आº, बº, दº, ३५मुº । ६ — केव्या — आº, बº, दº, मुº, ताº, श्रº । ७ — हब्ब — ताº । ८श्लो­को­ऽ­यं नास्ति मº, श्रº । १०० द्वि­ती­यो­ऽ­ध्या­यः अत्राह — मो­क्ष­मा­र्ग­व्या­ख्या­प्र­स­ङ्गे­न स­म्य­ग्द­र्श­ना­दी­न्यु­प­दि­श्य­न्ते । तेषां च ल­क्ष­णो­त्प­त्ति- वि­ष­य­नि­ब­न्धा­दी­नि व्या­ख्या­ता­नि । तत्र त­त्त्वा­र्थ­श्र­द्धा­नं स­म्य­ग्द­र्श­न१मु­प­दि­ष्ट­म् । त­त्त्वा­र्था­श्च जी­वा­द­यः । त­त्रा­दा­वु२प­दि­ष्ट­स्य जीवस्य किं श्र­द्धा­त­व्यं य­द­व­धा­र­ण­प्र­ति­प­त्त्यु­पा­स­ना­दि­भ्य­स्त­न्नि- ष्पद्यत इति ? उच्यते — त­त्त्व­मा­त्म­नः स्वभावः श्रद्धेयः । ०५य­द्ये­व­मु­च्य­तां तदीयं किं त­त्त्व­मि­ति ? अत उत्तरं पठति — औ­प­श­मि­क­क्षा­यि­कौ भावौ मिश्रश्च जीवस्य स्व­त­त्त्व­मौ­द­यि­क­पा­रि­णा­मि­कौ च ॥ १ ॥ अ­थ­वा­, प्र­मा­ण­न­या अ­न­न्त­रं३ वि­नि­र्दि­ष्टाः । ते च प्र­मे­या­धि­ग­म­रू­पाः । प्र­मे­या­श्च जी­वा­द­यः पदार्था इदानीं नि­र्दे­ष्ट­व्याः । य­द्ये­व­म­स्यै­व ता­व­दा­दा­वु­प­दि­ष्ट­जी­व­स्य किं त­त्त्व­मि­ति ? अत आह — औ­प­श­मि­का­दी­ति४ । १०क­र्म­णो­ऽ­नु­द्भू­त­स्व­वी­र्य­वृ­त्ति­तो­प­श­मो­ऽ­धः­प्रा­पि­त­प­ङ्क­व­त्५ । १ । यथा स­क­लु­ष­स्या­म्भ­सः कत- का­दि­द्र­व्य­सं­प­र्का­द् अ­धः­प्रा­पि­त­म­ल­द्र­व्य­स्य त­त्कृ­त­का­लु­ष्या­भा­वा­त् प्रसाद उ­प­ल­भ्य­ते­, तथा कर्मणः का­र­ण­व­शा­द­नु­द्भू­त­स्व­वी­र्य­वृ­त्ति­ता आत्मनो वि­शु­द्धि­रु­प­श­मः । क्षयो नि­वृ­त्ति­रा­त्य­न्ति­की । २ । यथा त­स्यै­वा­म्भ­सो­ऽ­धः६प्रा­पि­त­प­ङ्क­स्य शु­चि­भा­ज­ना­न्त­र- सं­क्रा­न्त­स्य प्रसाद आ­त्य­न्ति­कः­, तथा आ­त्म­नो­ऽ­पि क­र्म­णो­ऽ­त्य­न्त­वि­नि­वृ­त्तौ वि­शु­द्धि­रा­त्य­न्ति­की १५क्षय इ­त्यु­च्य­ते । उ­भ­या­त्म­को मिश्रः क्षी­णा­क्षी­ण­म­द­श­क्ति­को­द्र­व­व­त् । ३ । यथा प्र­क्षा­ल­न­वि­शे­षा­त् क्षी­णा­क्षी­ण­म­द­श­क्ति­क­स्य ७को­द्र­व­स्य द्विधा वृत्तिः, तथा य­थो­क्त­क्ष­य­हे­तु­स­न्नि­धा­ने सति कर्मण ए­क­दे­श­स्य क्ष­या­दे­क­दे­श­स्य च वी­र्यो­प­श­मा­दा­त्म­नो भाव उ­भ­या­त्म­को मिश्र इति व्य­प­दि­श्य­ते । द्र­व्या­दि­नि­मि­त्त­व­शा­त् कर्मणः फ­ल­प्रा­प्ति­रु­द­यः । ४ । द्र­व्या­दि­नि­मि­त्तं प्रतीत्य कर्मणो २०वि­प­च्य­मा­न­स्य फ­लो­प­नि­पा­त उदय इ­ती­मा­मा­ख्यां लभते । द्र­व्या­त्म­ला­भ­मा­त्र­हे­तु­कः प­रि­णा­मः । ५ । यस्य भावस्य द्र­व्या­त्म­ला­भ­मा­त्र­मे­व हे­तु­र्भ­व­ति ना­न्य­न्नि­मि­त्त­म­स्ति स प­रि­णा­म इति प­रि­भा­ष्य­ते८ । त­त्प्र­यो­ज­न­त्वा­द्वृ­त्ति­व­च­न­म् । ६ । ते उ­प­श­मा­द­यः प्र­यो­ज­न­म­स्ये­ति वृत्तिः क्रियते । स उप- शमः प्र­यो­ज­न­म­स्ये­त्यौ­प­श­मि­कः­, क्ष­यः­प्र­यो­ज­न­म­स्ये­ति क्षा­यि­कः­, उदयः प्र­यो­ज­न­म­स्ये­त्यौ­द­यि­कः­, २५प­रि­णा­मः प्र­यो­ज­न­म­स्ये­ति पा­रि­णा­मि­कः । ते भावा जीवस्य स्व­त­त्त्व­म् — स्वं तत्त्वं स्व­त­त्त्व­म्­, स्वो भा­वो­ऽ­सा­धा­र­णो धर्मः । व्या­प्ते­रौ­द­यि­क­पा­रि­णा­मि­क­ग्र­ह­ण­मा­दा­वि­ति चेत्; न; भ­व्य­जी­व­ध­र्म­वि­शे­ष­ख्या­प­ना­र्थ­त्वा­त् आ­दा­वौ­प­श­मि­का­दि­भा­व­व­च­न­म् । ७ । स्या­दे­त­त् — स­र्व­जी­व­सा­धा­र­ण­त्वा­द् व्याप्तेः औ­द­यि­क­पा­रि­णा- मि­क­ग्र­ह­ण­मा­दौ न्या­य्य­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? भ­व्य­जी­व­ध­र्म­वि­शे­ष­ख्या­प­ना­र्थ­त्वा­त् । भव्यस्य ३०मो­क्ष­प्र­ति­पा­द­ना­र्थो ह्ययं प्रयासः । अ­तो­ऽ­स्य ध­र्म­वि­शे­ष औ­प­श­मि­का­दि­भा­व आ­दा­वु­च्य­ते । ९अत्र चा­दा­वौ­प­श­मि­क­व­च­नं त­दा­दि­त्वा­त् स­म्य­ग्द­र्श­न­स्य । ८ । स­म्य­ग्द­र्श­न­स्य हि आ­दि­रौ­प- १ — न­मु­द्दि­ष्ट — आº, बº, दº, मुº । २ — वुद्दिष्ट — आº, बº, दº, मुº । ३गता- धिकारे । ४ — दीनि आº, बº, मुº, दº । ५बसः । ६ — धः शमित — आº, बº, मुº । ७ — द्र­व­द्र­व्य­स्य आº, बº, दº, मुº, ताº, मूº । ८न तु पू­र्वो­त्त­रा­का­र­हा­नो­पा­दा­न­रू­पः — सम्पाº । ९तत्र आº बº, दº, मुº, मूº । १०१ शमिको भा­व­स्त­तः क्षा­यो­प­श­मि­क­स्त­तः क्षायिक इति, अत औ­प­श­मि­क­स्या­दौ ग्रहणं क्रियते । अ­ल्प­त्वा­च्च । ९ । अ­ल्प­श्चौ­प­श­मि­को भावः क्षा­यि­का­त् क्षा­यो­प­श­मि­का­च्च । कु­तो­ऽ­ल्प- त्वम् ? सं­च­य­का­ल­स्या­ल्प­त्वा­त् । तद्यथा-उ­प­श­म­स­म्य­ग्द­र्श­न­स्य का­लो­ऽ­न्त­र्मु­हू­र्तः­, सो­ऽ­न्त­र्मु­हू­र्तो- ऽ­सं­ख्ये­याः समयाः । तत्र समये समये नै­र­न्त­र्ये­ण सं­ची­य­मा­नां उ­प­श­म­स­म्य­ग्दृ­ष्ट­य आ अ­न्त­र्मु­हू­र्त- ०५समाप्तेः प­ल्यो­प­मा­ऽ­सं­ख्ये­य­भा­ग­प्र­मा­णा इति स­र्वे­भ्यो­ऽ­ल्पे । ततो वि­शु­द्धि­प्र­क­र्ष­यु­क्त­त्वा­त् क्षायिकः । १० । औ­प­श­मि­का­द्धि क्षायिकः प्र­कृ­ष्ट­शु­द्ध्यु- पेतो मि­थ्या­त्व­स­म्य­ङ्मि­थ्या­त्व­स­म्य­क्त्वा­नां सा­क­ल्ये­न सं­क्ष­या­त्­, तत औ­प­श­मि­का­त् परं क्षायिक- व­च­न­म् । ब­हु­त्वा­च्च । ११ । बहवो हि क्षा­यि­क­स­म्य­ग्दृ­ष्ट­य औ­प­श­मि­क­स­म्य­क्त्वे­भ्यः१ । कुतः ? १०गु­ण­का­र­वि­शे­षा­त् । को गु­ण­का­रः ? आ­व­लि­का­या अ­सं­ख्ये­य­भा­गः­, सो­ऽ­सं­ख्ये­याः समयाः । कुतः ? अ­सं­ख्ये­य­स्य रा­शे­र­सं­ख्ये­या एव भेदा इति । तत आ­व­लि­का­या अ­सं­ख्ये­य­भा­गे­न गुणिता उ­प­श­म­स­म्य­ग्दृ­ष्ट­यः क्षा­यि­क­स­म्य­ग्दृ­ष्टी­न् प्रा­प्नु­व­न्ति । कुतः ? सं­च­य­का­ल­स्य म­ह­त्त्वा­त् । इह क्षा­यि­क­स­म्य­ग्दृ­ष्टे­स्त्र­य­स्त्रिं­श­त्सा­ग­रो­प­मा­णि सा­ति­रे­का­णि कालः, तस्य प्रा­थ­मि­क­स­म­या­दा­र­भ्य समये समये सं­ची­य­मा­ना आ त­त्का­ल­प­रि­स­मा­प्ते­र्ब­ह­वो भवन्ति । १५त­द­सं­ख्ये­य­गु­ण­त्वा­त्त­द­न­न्त­रं मि­श्र­व­च­न­म् । १२ । क्षा­यि­का­द­सं­ख्ये­य­गु­णः क्षा­यो­प­श­मि­कः­, द्रव्यतो न भावतः । क्षा­यो­प­श­मि­का­द्धि क्षायिको भा­व­तो­ऽ­न­न्त­गु­णः­, वि­शु­द्धि­प्र­क­र्ष­यो­गा­त्­, तस्माद् द्र­व्य­तो­ऽ­सं­ख्ये­य­गु­णः क्षा­यि­का­त् क्षा­यो­प­श­मि­कः । कुतः ? गु­ण­का­र­वि­शे­षा­त् । को गुण- कारः ? आ­व­लि­का­या अ­सं­ख्ये­य­भा­गः । कुतः ? सं­च­य­का­ल­स्य म­ह­त्त्वा­त् । इह क्षा­यो­प­श­मि­क- स­म्य­ग्दृ­ष्टेः २ष­ट्ष­ष्टि­सा­ग­रो­प­मा­णि पूर्णानि कालः, तस्य प्र­थ­म­स­म­या­दा­र­भ्य समये समये २०सं­ची­य­मा­नाः क्षा­यो­प­श­मि­क­स­म्य­ग्दृ­ष्ट­य आ त­त्का­ल­प­रि­स­मा­प्ते­र्भू यांसो भवन्ति । त­द­न­न्त­गु­ण­त्वा­द­न्ते द्व­य­व­च­न­म् । १३ । तेषां स­र्वे­षा­मे­वा­न­न्त­गु­णा औ­द­यि­काः पा­रि­णा­मि- काश्च, त­तो­ऽ­न्ते तेषां वचनं क्रियते । तैरेव चात्मनः स­म­धि­ग­मा­त् । १४ । अ­ती­न्द्रि­य­त्वा­दा­त्म­नो म­नु­ष्य­तै­र्य­ग्यो­ना­दि­भि­रौ­द­यि­कैः पा­रि­णा­मि­कै­श्च चै­त­न्य­जी­व­त्वा­दि­भिः स­म­धि­ग­मो भवति । २५स­र्व­जी­व­तु­ल्य­त्वा­च्च । १५ । सर्वेषां हि जीवानां तुल्या औ­द­यि­काः पा­रि­णा­मि­का­श्च त­त­स्ते­षा­म­न्ते वचनं न्याय्यम् । त­त्त्व­मि­ति ब­हु­व­च­न­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; भा­व­स्यै­क­त्वा­त् । १६ । स्या­दे­त­त् — औ­प­श­मि­का- दि­प­ञ्च­त­य­भा­व­सा­मा­ना­धि­क­र­ण्या­त्त­त्त्व­स्य ब­हु­व­च­नं ३प्रा­प्नो­ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? भाव- स्यै­क­त्वा­त्­, ‘­त­त्त्व­म्­’ इत्येष एको भावः । १बसः । ब­हु­ब्री­हि­स­मा­सः । २तथाहि — पू­र्व­को­ट्या­यु­र्म­नु­ष्यो ग­र्भा­द्य­ष्ट­व­र्षा­दु­प­रि प्र­थ­मो­प­श­म­स­म्ग­ग्दृ­ष्टि­र्भू­त्वा ३०अ­न्त­र्मु­हू­र्तं स्थित्वा पश्चाद् वे­द­क­स­म्य­ग्दृ­ष्टिः सत् म­नु­ष्या­यु­ष्य­म­नु­भू­य ला­न्त­व­क­ल्पे उ­प­रि­म­म­नु­ष्या­यु­ष्य­पू­र्व- को­टि­ही­न­त्र­यो­द­श­सा­ग­रा­ण्य­नू­भू­य पू­र्व­को­ट्या­यु­र्म­नु­ष्यो भूत्वा ग­र्भ­द्य­ष्ट­म­व­र्षा­दु­प­रि संयमं स्वीकृत्य पू­र्व­को­ट्य­न्ते अ­च्यु­त­क­ल्पे उ­प­रि­म­पू­र्व­को­ट्या­यु­ष्य­ही­न­द्वा­विं­श­ति­सा­ग­रो­प­मा­ण्य­नु­भू­य पू­र्व­को­ट्या­यु­र्म­नु­ष्यो भूत्वा अ­ष्ट­व­र्षा­दु­प­रि संयमं गृहीत्वा म­नु­ष्या­यु­ष्य­म­नु­भू­य उ­प­रि­म­ग्रै­वे­य­के उ­प­रि­म­पू­र्व­को­ट्या­यु­र्ही­न-ए­क­त्रिं­श­त्सा­ग­रो­प­मा­ण्य­नु­भू­य पू­र्व­को­ट्या­यु­र्म­नु­ष्यो भूत्वा अ­ष्ट­व­र्षा­दु­प­रि द­र्श­न­मो­ह­नी­य­क्ष­प­णे च­र­म­स­म­ये । ए­त­दु­क्तं सर्वं ष­ट्ष­ष्टि­सा­ग­रो­प- ३५माणि स्युः । उक्तञ्च — लां­त­व­क­प्पे तेरस अ­च्चु­द­क­प्पे य होंति बाबीसा । उ­प­रि­म­ए­क्क­ती­सं एवं सव्वाणि छावट्ठी ॥ इति — श्रº टिº । ३प्राप्नोति तन्न श्रº । १०२ फ­ल­भे­दा­न्ना­ना­त्व­मि­ति चेत्; न; स्वा­त्म­भा­व­भे­द­स्या­ऽ­वि­व­क्षि­त­त्वा­त् ‘गावो ध­न­म्­’ इति यथा । १७ । स्या­दे­त­त् — औ­प­श­मि­का­दि­प­ञ्च१त­य­त­त्त्व­फ­ल­भे­दा­द्भा­व­ना­ना­त्व­मि­ति­; तन्न; किं कार- णम् ? स्वा­त्म­भा­व­भे­द­स्या­ऽ­वि­व­क्षि­त­त्वा­त्­, यथा गावो ध­न­मि­ति । धि­नो­ते­र्ध­न­म्­, त­च्चै­क­त्वे­न वि­व­क्षि­तं तथा त­त्त्व­मि­ति । ०५प्र­त्ये­क­म­भि­सं­ब­न्धा­च्च । १८ । ए­क­त्व­मु­प­प­द्य­ते । औ­प­श­मि­को भावः स्व­त­त्त्व­मि­त्या­दि । द्व­न्द्व­नि­र्दे­शो युक्त इति चेत्; न; उ­भ­य­ध­र्म­व्य­ति­रे­के­णा­ऽ­न्य­भा­व­प्र­स­ङ्गा­त् । १९ । स्या­न्म­त­म्- द्व­न्द्व­नि­र्दे­शो­ऽ­त्र युक्तः — ‘­औ­प­श­मि­क­क्षा­यि­क­मि­श्रौ­द­यि­क­पा­रि­णा­मि­काः­’ इति । त­त्रा­य­म­प्य­र्थो द्वि­श्च­श­ब्दो न कर्तव्यो भ­व­ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­भ­य­ध­र्म­व्य­ति­रे­के­णा­न्य­भा­व­प्र­स­ङ्गा­त् । २उभाभ्यां व्य­ति­रे­के­णा­न्यो भावः प्रा­प्नो­ति­, चशब्दे पुनः सति पू­र्वो­क्ता­नु­क­र्ष­णा­र्थो (र्थे) युक्तो १०भवति । क्षा­यो­प­श­मि­क­ग्र­ह­ण­मि­ति चेत्; न; गौ­र­वा­त् । २० । यद्येवं क्षा­यो­प­श­मि­क­ग्र­ह­ण­मे­व कर्त- व्य­म­न्य­भा­व­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म्­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? गौ­र­वा­त्३ । तथा सति सूत्रस्य गौरवं स्यादिति । मध्ये मि­श्र­व­च­नं४ पू­र्वो­त्त­रा­पे­क्षा­र्थ­म् । २१ । मध्ये मि­श्र­व­च­नं क्रियते पू­र्वो­त्त­रा­पे­क्षा­र्थ­म् । कि­म­पे­क्षा­यां प्र­यो­ज­न­म् ? भ­व्या­ना­मौ­प­श­मि­क­क्षा­यि­कौ भावौ स­म्य­क्त्व­चा­रि­त्रा­ख्यौ क्षा­यो­प­श- १५मिकाश्च ज्ञा­न­द­र्श­न­चा­रि­त्र­भा­वाः । औ­द­यि­क­पा­रि­णा­मि­का अ­भ­व्या­ना­म­पि क्षा­यो­प­श­मि­का- श्चेति । तत्र चा­भ­व्या­नां भव्यानां च मि­थ्या­दृ­ष्टी­नां चा­रि­त्रा­दृ­ते क्षा­यो­प­श­मि­का ज्ञा­न­द­र्श­न- विकल्पाः । ‘­जी­व­स्य­’ इति व­च­न­म् अ­न्य­द्र­व्य­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म् । २२ । जी­व­स्ये­दं स्वतत्त्वं ना­न्य­स्ये­ति । स्व­भा­व­प­रि­त्या­गा­प­रि­त्या­ग­योः शू­न्य­ता­ऽ­नि­र्मो­क्ष­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; आ­दे­श­व­च­ना­त् । २३ । २०इ­द­मि­ह सं­प्र­धा­र्य­म् — आत्मा औ­प­श­मि­का­दि­भा­व­प­रि­त्या­गी वा स्यात्, अ­प­रि­त्या­गी वा ? किञ्च, अतो यदि तावत् प­रि­त्य­ज­ति­; शून्यता प्राप्नोति आ­त्म­नः­, स्व­भा­वा­भा­वा­द् अ­ग्ने­रौ­ष्ण्य- स्व­भा­व­प­रि­त्या­गे­ऽ­भा­व­व­त् । अ­था­ऽ­प­रि­त्या­गी­; क्रो­धा­दि­स्व­भा­वा­प­रि­त्या­गा­दा­त्म­नो­ऽ­नि­र्मो­क्षः प्रा­प्नो­ती­ति । तन्न; किं का­र­ण­म् ? आ­दे­श­व­च­ना­त् । अ­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­चै­त­न्य­द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् स्यात् स्व­भा­वा­ऽ­प­रि­त्या­गी­, आ­दि­म­दौ­द­यि­का­दि­प­र्या­या­र्था­दे­शा­त् स्यात् स्व­भा­व­प­रि­त्या­गी २५इत्यादि स­प्त­भ­ङ्गी पू­र्व­व­त् । य­स्यै­का­न्ते­न स्व­भा­व­प­रि­त्या­गः स्या­द­प­रि­त्या­गो वा; तस्य यथो- क्तदोषः स्यात्, ना­ने­का­न्त­वा­दि­नः । अ­प्र­ति­ज्ञा­ना­त् । २४ । नै­त­त्प्र­ति­जा­नी­म­हे — ‘­स्व­भा­व­प­रि­त्या­गा­द­प­रि­त्या­गा­द्वा मोक्षः’ इति । किं तर्हि ? अ­ष्ट­त­य­क­र्म­प­रि­णा­म­व­शी­कृ­त­स्या­त्म­नः द्र­व्या­दि­बा­ह्य­नि­मि­त्त­स­न्नि­धा­ने स­त्या­भ्य­न्त­र- स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि­मो­क्ष­मा­र्ग­प्र­क­र्षा­वा­प्तौ कृ­त्स्न­क­र्म­सं­क्ष­या­त् मोक्षो वि­व­क्षि­त­स्त­तो न दोषः । न ३०चा­ग्ने­रु­ष्ण­स्व­भा­व­प­रि­त्या­गे­ऽ­प्य­भा­वः । कस्मात् ? द्र­व्या­र्था­व­स्था­ना­त् । पु­द्ग­ल­द्र­व्य­स्य हि पर्याय- उ­ष्ण­भा­वः­, त­स्या­भा­वे­ऽ­पि स­द­चे­त­न­त्वा­दि­भि­र­व­स्था­न­म् । किञ्च, क­र्म­स­न्नि­धा­ने त­द­भा­वे चो­भ­य­भा­व­वि­शे­षो­प­ल­ब्धे­र्ने­त्र­व­त् । २५ । यथा नेत्रं रू­पो­प­ल­ब्धि- ५स्व­भा­व­कं यदा रूपं नो­प­ल­भ­ते तदा रू­पो­प­ल­ब्धि­स्व­भा­व­प­रि­त्या­गा­त्६ न नास्ति, यथा वा क्षायोप- १ — त­य­त्व­फ — आº, बº, दº, मुº । २औ­प­श­मि­क­क्षा­यि­का­भ्या­म् — सम्पाº । ३ — त् गौ — आº, बº, दº, मुº । ४ — नं क्रियते पू — आº, बº, दº, मुº । ५ — स्वभावं य — आº, बº, दº, मुº । ६ — गा­न्ना­स्त्य­भा­वो यथा आº, बº, भुº । १०३ श­मि­क­त्वे रू­पो­प­ल­ब्धि­स्व­भा­व­स्य नेत्रस्य सं­क्षी­ण­स­क­ला­व­र­णे के­व­लि­नि म­ति­ज्ञा­ना­भा­वा­न्ने­त्रा­त्म- कस्य रू­पो­प­ल­ब्धि­स्व­भा­व­स्य प­रि­त्या­गे­ऽ­पि द्र­व्य­ने­त्रा­व­स्था­ना­न्न ने­त्रा­भा­वः तथा क­र्म­नि­मि­त्ता- ना­मौ­द­यि­का­दी­ना­म­भा­वे­ऽ­पि क्षा­यि­क­भा­व­स­न्नि­धा­ना­दा­त्म­नो ना­ऽ­भा­वो वि­शे­षो­प­ल­ब्धे­रि­ति । अत्राह — त­स्या­त्म­नो ये भावा औ­प­श­मि­का­द­य­स्ते किं भे­द­व­न्त उ­ता­ऽ­भे­दा इति ? अत्रो- ०५च्यते — भे­द­व­न्तः । यद्येवं ते उच्यतां कति भेदा इति ? अत उत्तरं पठति- द्वि­न­वा­ष्टा­द­शै­क­विं­श­ति­त्रि­भे­दा य­था­क्र­म­म् ॥ २ ॥ कोऽयं निर्देशः ? द्व्यादीनां कृ­त­द्व­न्द्वा­नां भे­द­श­ब्दे­न वृत्तिः । १ । द्वौ च नव चा­ष्टा­द­श चै­क­विं­श­ति­श्च त्रयश्च द्वि­न­वा­ष्टा­द­शै­क­विं­श­ति­त्र­य इति द्वन्द्वे कृते प­श्चा­द्भे­द­श­ब्दे­न वृ­त्ति­रि­यं वे­दि­त­व्या । ननु चेतरे- १०त­र­यो­गे द्वन्द्वः । स च तु­ल्य­यो­गे भवति । न चात्र तु­ल्य­यो­गो­ऽ­स्ति । कथम् ? द्व्यादयः शब्दाः सं­ख्ये­य­प्र­धा­ना ए­क­विं­श­ति­श­ब्दः स­ख्या­न­प्र­धा­न इति । नैष दोषः; सं­ख्या­श­ब्दा­ना­म­मी­षां संख्येय- प्र­धा­न­त्वे­ऽ­पि नि­मि­त्ता­नु­वि­धा­ना­त् सं­ख्या­ने­ऽ­पि वृ­त्ति­र्भ­व­ति । प्रधानं हि कि­ञ्चि­न्नि­मि­त्त­म­पे­क्ष्य १गु­ण­म­नु­वि­ध­त्ते । यथा प्र­धा­न­भू­तो­ऽ­पि राजा मन्त्रिणं गु­ण­मा­श्र­य­ते­, त­त्प्र­यु­क्त­क्रि­या­फ­ला­र्थि­त्वा­त् तस्य प्रा­धा­न्य­म­प्य­नु­जा­ना­ती­ति । अस्त्ययं त­क­श्रि­यः समाधिः२ ल­क्ष­ण­शा­स्त्रे­ण तु वि­रु­ध्य­ते­, एवं १५त­त्रो­क्त­म् — *­“­ए­का­द­यः प्रा­ग्विं­श­तेः सं­ख्ये­य­प्र­धा­नाः­, विं­श­त्या­द­य­स्तु क­दा­चि­त् सं­ख्या­न­प्र­धा­नाः क­दा­चि­त्सं­ख्ये­य­प्र­धा­नाः­” इति । यदि च द्व्यादयः सं­ख्या­ने­ऽ­पि व­र्ते­र­न् विं­श­त्या­दि­भि- स्तुल्याः स्युः । तत्र को दोषः ? सं­ब­न्धि­नि३ व्य­ति­रे­क­नि­मि­त्त­वि­भ­क्ति­श्र­व­णं स्यात्४५स्वतश्च संख्यान- स्यै­क­त्वा­दे­क­व­च­नं श्रूयेत ‘­विं­श­ति­र्ग­वा­म्­’ इति यथा । ननु च ६तत्रैव संख्याने वृ­त्ति­रु­प­ल­भ्य­ते *­“­द्व्ये­क­योः­”[पाº सूº १ । ४ । २२] इति; नासौ संख्याने प्र­यो­गः­, किं तर्हि उ­प­स­र्ज­ना­व­य­वे २०स­मु­दा­ये७ प्रयोगः यथा ‘­ब­हु­श­क्ति­कि­ट­क­म्­’८ इति । सं­ख्या­प्र­धा­न­त्वे­ऽ­पि ९त­द्वि­ष­य­त्व­मे­व *­“­अ­न्त­रे- णापि भा­व­प्र­त्य­यं गु­ण­प्र­धा­नो भवति निर्देशः । ”[पातº महाº १ । ४ । २१] इति । एवं तर्हि द्व्यादयः शब्दाः सं­ख्ये­य­प्र­धा­ना एव, ए­क­विं­श­ति­श­ब्दो­ऽ­पि सं­ख्ये­य­वृ­त्तिः प­रि­गृ­ह्य­त इति तु­ल्य­यो­गो­प­प­त्ते­र्यु­क्तो द्वन्द्वः । भे­द­श­ब्दे­न किं स्व­प­दा­र्था वृत्तिः, आ­हो­स्वि­द­न्य­प­दा­र्था ? स्व­प­दा­र्थ­प्र­धा­ना । कथम् ? *­“­वि­शे- २५षणं वि­शे­ष्ये­ण­”[पाº सूº २ । १ । ५७] इति । द्वि­न­वा­ष्टा­द­शै­क­विं­श­ति­त्र­य एव भेदा द्वि­न­वा­ष्टा­द- शै­क­विं­श­ति­त्रि­भे­दा इति । ननु च ‘­द्वि­य­मु­न­म्­’ इ­त्ये­व­मा­दि­षु पू­र्व­प­दा­र्थ­प्र­धा­ना वृ­त्ति­रि­ति द्व्यादीनां वि­शे­ष्य­त्व­मु­क्तं तेन भे­द­श­ब्द­स्य वि­शे­ष­ण­त्वे सति पू­र्व­नि­पा­तः प्राप्नोति ? नैष दोषः; सामा- न्यो­प­क्र­मे वि­शे­षा­भि­धा­ने त­दु­क्त­म् । के ? ‘द्वे य­मु­ने­’ इति । ‘­य­मु­ने­’ इति ह्युक्ते द्वि­श­ब्द­प्र­यो­ग ए­वा­न­र्थ­क इति । इह तु ब­हु­त्वा­त् सन्देहः — ‘­भे­दाः­’ इत्युक्ते ‘­क­ति­’ इति । ‘­द्वि­न­वा­ष्टा­द­शै­क­विं- ३०श­ति­त्र­यः­’ इति चोक्ते ‘के ते’ इति । अत उ­भ­य­व्य­भि­चा­रा­द्वि­शे­ष­ण­वि­शे­ष्य­यो­र्य­थे­ष्ट­त्वा­त् द्व्यादीनां गु­ण­श­ब्द­त्वा­च्च वि­शे­ष­ण­त्वं वि­व­क्षि­त­म् । १०अ­थ­वा­, पु­न­र­स्त्व­न्य­प­दा­र्था वृत्तिः — द्विन- १अ­प्र­धा­न­म् । २प­रि­हा­रः । ३स­म्ब­न्धि­नां व्य — आº, बº, दº, मुº । ४कुतः ? ५स्व­भा­व­तः । ६सं­ख्ये­य­प्र­धा­न­द्व­या­दि­ष्वे­व । ल­क्ष­ण­शा­स्त्रे एव — सम्पाº । ७स­मु­द­ये श्रº, ताº । ८किटि वृ­न्द­म्­, ब­हु­श­क्त­यः किटयो वराहा यस्मिन् वने त­त्त­थो­क्त­म्­, दंष्ट्रीः घोणी स्त­ब्ध­रो­मा क्रोडो भूदार इत्यपि । वराहः शूकरो घृष्टिः कोलः पोत्री किरिः किटिः ॥ इ­त्य­म­रः । — क्तिः कीट — आº, बº, दº मº । ९संख्येय । १०अथ पुन — आº, बº, दº, मुº । १०४ वा­ष्टा­द­शै­क­विं­श­ति­त्र­यो भेदा येषां त इमे द्वि­न­वा­ष्टा­द­शै­क­विं­श­ति­त्रि­भे­दाः इति । अत्र हि सं­ख्या­श­ब्द­स्य वि­शे­ष्य­त्वे­ऽ­पि *­“­स­र्व­ना­म­सं­ख्य­यो­रु­प­सं­ख्या­न­म्­”[पाº सूº वाº २ । २ । ३५] इति संख्यायाः पू­र्व­नि­पा­तः । पू­र्व­स्मि­न् अ­र्थ­व­शा­द्वि­भ­क्ति­प­रि­णा­म इ­त्यौ­प­श­मि­का­दी­ना­मि­त्य­भि­सं­ब­न्धः­, उ­त्त­र­त्र प­ठि­त­क्र­मे­णै­व । ०५भे­द­श­ब्द­स्य प्रत्येकं प­रि­स­मा­प्ति­र्भु­जि­व­त् । २ । यथा दे­व­द­त्त­जि­न­द­त्त­गु­रु­द­त्ता भोज्यन्ता- मिति प्रत्येकं भुजिः प­रि­स­मा­प्य­ते­, एवं भे­द­श­ब्द­स्या­पि प्रत्येकं प­रि­स­मा­प्ति­र्वे­दि­त­व्या द्विभेद न­व­भे­द इत्यादि । य­था­नि­र्दि­ष्टौ­प­श­मि­का­दि­भा­वा­भि­सं­ब­न्धा­र्थं द्व्या­दि­क्र­म­व्र­च­न­म् । ३ । क्रमः आ­नु­पू­र्व्य­म्­, यो यः क्रमो य­था­क्र­म­म् । यथा औ­प­श­मि­का­द­यो भावा नि­र्दि­ष्टा­स्त­थै­व द्व्या­दि­भि­र­भि­सं­ब­न्धः १०कथं स्यादिति ‘­य­था­क्र­म­म्­’ इ­त्यु­च्य­ते । त­त्रा­नि­र्धा­रि­त­सं­ख्ये­या­नां द्व्यादीनां सं­ख्या­श­ब्दा­नां प्र­ति­वि­शि­ष्टा­भि­धे­य­नि­र्दे­शे प्राप्त- काले सति यौ­ग­प­द्या­सं­भ­वा­त् यो­ऽ­सा­वा­दा­वु­प­दि­ष्ट औ­प­श­मि­को भा­व­स्त­द्भे­द­प्र­द­र्श­ना­र्थ­मा­ह- स­म्य­क्त्व­चा­रि­त्रे ॥ ३ ॥ व्या­ख्या­त­ल­क्ष­णे स­म्य­क्त्व­चा­रि­त्रे । औ­प­श­मि­क­त्वं क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — १५स­प्त­प्र­कृ­त्यु­प­श­मा­दौ­प­श­मि­कं स­म्य­क्त्व­म् । १ । अ­न­न्ता­नु­ब­न्धि­नः कषायाः क्रो­ध­मा­न­मा­या- लो­भा­श्च­त्वा­रः चा­रि­त्र­मो­ह­स्य­, मि­थ्या­त्व­स­म्य­ङ्मि­थ्या­त्व­स­म्य­क्त्वा­नि त्रीणि द­र्श­न­मो­ह­नी­य­स्य१ । आसां सप्तानां प्र­कृ­ती­ना­मु­प­श­मा­दौ­प­श­मि­कं स­म्य­क्त्व­मि­ति । अ­ना­दि­मि­थ्या­दृ­ष्टे­र्भ­व्य­स्य क­र्मो­द­या­पा­दि­ते कालुष्ये सति कु­त­स्त­दु­प­श­मः ? का­ल­ल­ब्ध्या­द्य­पे­क्ष­या त­दु­प­श­मः । २ । का­ल­ल­ब्ध्या­दी­न् प्र­त्य­या­न­पे­क्ष्य तासां प्र­कृ­ती­ना­मु­प- २०शमो भवति । तत्र का­ल­ल­ब्धि­स्ता­व­त् — क­र्मा­वि­ष्ट आत्मा भव्यः का­ले­ऽ­र्ध­पु­द्ग­ल­प­रि­व­र्त­ना- ख्ये­ऽ­व­शि­ष्टे प्र­थ­म­स­म्य­क्त्व­ग्र­ह­ण­स्य योग्यो भवति नाधिक इतीयं का­ल­ल­ब्धि­रे­का । अपरा क­र्म­स्थि­ति­का का­ल­ल­ब्धिः — उ­त्कृ­ष्ट­स्थि­ति­के­षु कर्मसु ज­घ­न्य­स्थि­ति­के­षु च प्र­थ­म­स­म्य­क्त्व­ला­भो न भवति । क्व तर्हि भवति ? २अ­न्तः­को­टि­को­टि­सा­ग­रो­प­म­स्थि­ति­के­षु कर्मसु ब­न्ध­मा­प­द्य­मा­ने­षु­, ३वि­शु­द्धि­प­रि­णा­म­व­शा­त् ४स­त्क­र्म­सु च ततः सं­ख्ये­य­सा­ग­रो­प­म­स­ह­स्रो­ना­या­म­न्तः­को­टि­को­टि­सा­ग- २५रो­प­म­स्थि­तौ स्था­पि­ते­षु प्र­थ­म­स­म्य­क्त्व­यो­ग्यो भवति । त­था­ऽ­प­रा का­ल­ल­ब्धि५र्भ­वा­पे­क्षा­, सा वक्ष्यते । आ­दि­श­ब्दे­न जा­ति­स्म­र­णा­द­यः प­रि­गृ­ह्य­न्ते । स पु­न­र्भ­व्यः प­ञ्चे­न्द्रि­यः संज्ञी६ मिथ्या- दृष्टिः प­र्या­प्त­कः७ स­र्व­वि­शु­द्धः ८प्र­थ­म­स­म्य­क्त्व­मु­त्पा­द­य­ति९ । उ­त्पा­द­य­न्न­सौ अ­न्त­र्मु­हू­र्त­म­प- १०व­र्त­य­ति­, अ­प­व­र्त्य च मि­थ्या­त्व­क­र्म त्रिधा वि­भ­ज­ते — सम्यक्त्वं मिथ्यात्वं स­म्य­ङ्मि­थ्या­त्वं चेति । १ — मोहस्य आº, बº, दº, मुº । २कि­ञ्चि­न्न्यू­न । ३विशुद्ध — मुº । ४वि­द्य­मा­नै­षु­, प्रा­ग्ब­द्ध­क­र्म­स्थि­ति­रि­ति यावत् । ५भावा — आº, बº, दº, मुº, मूº । ६शि­क्षा­क्रि­या­ला­पो­प­दे­श­ग्रा­ही । ७स­म्पू­र्णा­हा­रे­श­री­रे­न्द्रि­यो­च्छ्वा­स­भा­षा­म­नः­प­र्या­प्तिः । ८प्रथमं स — आº, बº, दº, मुº, मूº । ९अ­त्रो­प­यो­ग्या­र्यो­क्ता — मि­थ्या­दृ­ष्टि­र्भ­व्यो द्विविधः संज्ञी स­मा­प्त­प­र्या­प्तः । ल­ब्धि­च­तु­ष्ट­य­यु­क्तो­ऽ­त्य­न्त- ३०वि­शु­द्ध­श्च­तु­र्ग­ति­जः ॥ जा­ग्र­द­व­स्था­व­स्थः सा­का­रा­त्मो­प­यो­ग­सं­यु­क्तः । यो­ग्य­स्थि­त्य­नु­भ­व­भा­क् सल्लैश्या- वृ­द्धि­यु­क्त­श्च ॥ त्रि­क­र­ण­शु­द्धिं कृ­त्वा­प्य­न्त­र­मु­त्पा­टि­त­त्रि­दृ­ङ्मो­हः । …त्पाद्यं द­र्श­न­म­न­न्त­सं­सा­र­वि­च्छे­दी ॥ १० — मेव व­र्त­य­ति आº, बº, दº, मुº । — म­व­व­र्त­य­ति अ­व­व­र्त्य च मूº । १०५ द­र्श­न­मो­ह­नी­यं क­र्मो­प­श­म­य­न् क्वो­प­श­म­य­ति ? च­त­सृ­षु गतिषु । तत्र नारकाः प्र­थ­म­स­म्य­क्त्व- मु­त्पा­द­य­न्तः प­र्या­प्त­का उ­त्पा­द­य­न्ति ना­प­र्या­प्त­काः । प­र्या­प्त­का­श्चा­न्त­र्मु­हू­र्त­स्यो­प­रि उ­त्पा­द­य­न्ति ना­ध­स्ता­त् । एवं सप्तसु पृ­थि­वी­षु१ । त­त्रो­प­रि तिसृषु पृ­थि­वी­षु ना­र­का­स्त्रि­भिः कारणैः स­म्य­क्त्व­मु­प­ज­न­य­न्ति — के­चि­ज्जा­तिं स्मृत्वा के­चि­द्ध­र्मं श्रुत्वा के­चि­द्वे­द­ना­भि­भू­ताः । अ­ध­स्ता­त् ०५च­त­सृ­षु पृ­थि­वी­षु द्वाभ्यां का­र­णा­भ्या­म् — के­चि­ज्जा­तिं स्मृत्वा अपरे वे­द­ना­भि­भू­ताः । ति­र्य­ञ्च­श्चो- त्पा­द­य­न्तः प­र्या­प्त­का उ­त्पा­द­य­न्ति ना­प­र्या­प्त­काः । प­र्या­प्त­का­श्च२ दि­व­स­पृ­थ­क्त्व­स्यो­प­रि नाध- स्तात् । एवं सर्वेषु द्वी­प­स­मु­द्रे­षु । तिरश्चां त्रिभिः कारणैः स­म्य­क्त्व­स्यो­त्प­त्तिः — के­चि­ज्जा­तिं स्मृत्वा अपरे धर्मं श्रुत्वा अन्ये जि­न­बि­म्बं दृष्ट्वा । मनुष्या उ­त्पा­द­य­न्तः प­र्या­प्त­का उत्पाद- यन्ति ना­प­र्या­प्त­काः । प­र्या­प्त­का­श्चा­ऽ­ष्ट­व­र्ष­स्थि­ते­रु­प­र्यु­त्पा­द­य­न्ति ना­ध­स्ता­त् । ए­व­म­र्ध­तृ­ती­य­द्वी­प- १०स­मु­द्रे­षु । तेषां त्रिभिः कारणैः ३स­म्य­क्त्व­स्यो­त्प­त्तिः — के­षा­ञ्चि­ज्जा­ति­स्म­र­णा­द् अ­प­रे­षां धर्म- श्र­व­णा­द् अन्येषां जि­न­बि­म्ब­द­र्श­ना­त् । देवाः स­म्य­क्त्व­मु­त्पा­द­य­न्तः प­र्या­प्त­का उ­त्पा­द­य­न्ति ना­प­र्या­प्त­काः । प­र्या­प्त­का­श्चा­न्त­र्मु­हू­र्त­स्यो­प­रि ना­ध­स्ता­त् । एवमा ४उ­प­रि­म­ग्रै­वे­य­के­भ्यः । देवा भ­व­न­वा­स्या­द­य आ­स­ह­स्रा­र­क­ल्पा­च्च­तु­र्भिः कारणैः प्र­थ­म­स­म्य­क्त्वं लभन्ते — के­चि­ज्जा­ति­स्म­र­णे­न इतरे ध­र्म­श्र­व­णे­न अपरे जि­न­म­हि­मा­वे­क्ष­णे­न अन्ये दे­व­र्धि­नि­री­क्ष­णे­न । आ­न­त­प्रा­ण­ता­र­णा­च्यु- १५तेषु तैरेव दे­व­र्धि­वि­र­हि­तैः । न­व­सु­ग्रै­वे­य­के­षु द्वाभ्यां का­र­णा­भ्या­म् — जा­ति­स्म­र­णा­द्ध­र्म­श्र­व­णा­च्च । उपरि देवा नि­य­मे­न स­म्य­ग्दृ­ष्ट­यः । अ­ष्टा­विं­श­ति­मो­ह­वि­क­ल्पो­प­श­मा­दौ­प­श­मि­कं चा­रि­त्र­म् । ३ । अ­न­न्ता­नु­ब­न्ध्य­प्र­त्या­ख्या­न­प्र­त्या- ख्या­न­सं­ज्व­ल­न­वि­क­ल्पाः षोडश क­षा­याः­, हा­स्य­र­त्य­र­ति­शो­क­भ­य­जु­गु­प्सा­स्त्री­पुं­न­पुं­स­क­वे­द­भे­दा५ नव नो­क­षा­या इति, एवं चा­रि­त्र­मो­हः प­ञ्च­विं­श­ति­वि­क­ल्पः । मि­थ्या­त्व­स­म्य­ङ्मि­थ्या­त्व­स­म्य­क्त्व- २०भेदात् त्रितयो द­र्श­न­मो­हः । ए­षा­म­ष्टा­विं­श­ति­मो­ह­वि­क­ल्पा­ना­मु­प­श­मा­दौ­प­श­मि­कं चा­रि­त्र­म् । स­म्य­क्त्व­स्या­दौ वचनं त­त्पू­र्व­क­त्वा­च्चा­रि­त्र­स्य । ४ । पूर्वं हि स­म्य­क्त्व­प­र्या­ये­णा­वि­र्भा­व आ­त्म­न­स्त­तः क्र­मा­च्चा­रि­त्र­प­र्या­य आ­वि­र्भ­व­ती­ति स­म्य­क्त्व­स्या­दौ ग्रहणं क्रियते । यः क्षायिको भावो न­व­वि­ध उद्दिष्टः ६तस्य भे­द­स्व­रू­प­प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­मा­ह — ज्ञा­न­द­र्श­न­दा­न­ला­भ­भो­गो­प­भो­ग­वी­र्या­णि च ॥ ४ ॥ २५च­श­ब्दे­न स­म्य­क्त्व­चा­रि­त्रे स­मु­च्ची­ये­ते । ज्ञा­न­द­र्श­ना­व­र­ण­क्ष­या­त् केवले क्षायिके । १ । ज्ञा­ना­व­र­ण­स्य कर्मणः द­र्श­ना­व­र­ण­स्य च कृत्स्नस्य७ क्षयात् केवले ज्ञा­न­द­र्श­ने क्षायिके भवतः८ । अ­न­न्त­प्रा­णि­ग­णा­नु­ग्र­ह­क­रं स­क­ल­दा­ना­न्त­रा­य९सं­क्ष­या­द­भ­य­दा­न­म् । २ । दा­ना­न्त­रा­य­स्य कर्मणो- ऽ­त्य­न्त­सं­क्ष­या­दा­वि­र्भू­तं त्रि­का­ल­गो­च­रा­न­न्त­प्रा­णि­ग­णा­नु­ग्र­ह­क­रं क्षा­यि­क­म­भ­य­दा­न­म् । ३०अ­शे­ष­ला­भा­न्त­रा­य­नि­रा­सा­त् प­र­म­शु­भ­पु­द्ग­ला­ना­मा­दा­नं लाभः । ३ । ला­भा­न्त­रा­य­स्या­शे­ष- नि­रा­सा­त् प­रि­त्य­क्त­क­व­ला­हा­र­क्रि­या­णां के­व­लि­नां यतः श­री­र­ब­ला­धा­न­हे­त­वो­ऽ­न्य­म­नु­जा­सा- धारणाः प­र­म­शु­भाः सूक्ष्मा अनन्ताः प्र­ति­स­म­यं पुद्गलाः सं­ब­न्ध­मु­प­या­न्ति स क्षायिको लाभः । १पृथ्वीषु ताº, श्रº । २मु­ख्य­वृ­त्त्या भो­ग­भू­मि­जा­पे­क्ष­या । ३स­म्य­क्त्वो­त्प­त्तिः श्रº । ४उ­प­रि­ग्रै — श्रº, मूº । ५ — वेदा नव आº, बº, दº, मुº, ताº । ६त­द्भे­द­स्व — आº, बº, मुº । ७ — स्य च क्ष — आº, बº, मुº, दº, ताº । ८तथा चोक्तम् — के­व­ल­द­र्श­न­बो­धौ स­म­स्त­व­स्तु­प्र­का­शि­नौ यु­ग­प­त् । ३५दि­न­कृ­त्प्र­का­श­ता­प­व­दा­व­र­णा­भा­व­तो नित्यम् ॥ इति । ९ — यक्षया — आº, बº, दº, मुº, ताº । १०६ तस्मात् *­“­औ­दा­रि­क­श­री­र­स्य कि­ञ्चि­न्न्यू­न­पू­र्व­को­टि­व­र्ष­स्थि­तिः क­व­ला­हा­र­म­न्त­रे­ण कथं सं­भ­व­ति­” इति य­द्व­च­नं त­द­शि­क्षि­त­कृ­तं वि­ज्ञा­य­ते । कृ­त्स्न­भो­गा­न्त­रा­य­ति­रो­भा­वा­त् प­र­म­प्र­कृ­ष्टो भोगः । ४ । कृत्स्नस्य भो­गा­न्त­रा­य­स्य तिरो- भा­वा­दा­वि­र्भू­तो­ऽ­ति­श­य­वा­न­न­न्तो भोगः क्षायिकः । यत्कृताः प­ञ्च­व­र्ण­सु­र­भि­कु­सु­म­वृ­ष्टि-विविध- ०५दि­व्य­ग­न्ध-च­र­ण­नि­क्षे­प­स्थां­न­स­प्त­प­द्म­प­ङ्क्ति-सु­ग­न्धि­धू­प-सु­ख­शी­त­मा­रु­ता­द­यो भावाः । नि­र­व­शे­षो­प­भो­गा­न्त­रा­य­प्र­ल­या­द­न­न्तो­प­भो­गः क्षायिकः । ५ । नि­र­व­शे­ष­स्यो­प­भो­गा­न्त­रा­य- कर्मणः प्र­ल­या­त् प्रा­दु­र्भू­तो­ऽ­न­न्त उ­प­भो­गः क्षायिकः । यत्कृताः सिं­हा­स­न-वा­ल­व्य­ज­ना­शो­क­पा­द­प- छ­त्र­त्र­य-प्र­भा­म­ण्ड­ल-ग­म्भी­र­स्नि­ग्ध­स्व­र­प­रि­णा­म-दे­व­दु­न्दु­भि­प्र­भृ­त­यो भावाः । वी­र्या­न्त­रा­या­त्य­न्त­स­क्ष­या­द­न­न्त­वी­र्य­म् । ६ । आत्मनः सा­म­र्थ्य­स्य प्र­ति­ब­न्धि­नो वी­या­न्त­रा­य- १०क­र्म­णो­ऽ­त्य­न्त­सं­क्ष­या­दु­द्भू­त­वृ­त्ति क्षा­यि­क­म­न­न्त­वी­र्य­म् । पू­र्वो­क्त­मो­ह­प्र­कृ­ति­नि­र­व­शे­ष­क्ष­या­त् स­म्य­क्त्व­चा­रि­त्रे । ७ । पू­र्वो­क्त­स्य द­र्श­न­मो­ह­त्रि­क­स्य चा­रि­त्र­मो­ह­स्य च प­ञ्च­विं­श­ति­वि­क­ल्प­स्य नि­र­व­शे­ष­क्ष­या­त् क्षायिके स­म्य­क्त्व­चा­रि­त्रे भवतः । य­द्य­न­न्त­दा­न­ल­ब्ध्या­द­य उक्ता अ­भ­य­दा­ना­दि­हे­त­वो दा­ना­न्त­रा­या­दि­सं­क्ष­या­द्भ­व­न्ति१ सि­द्धे­ष्व­पि त­त्प्र­स­ङ्गः­; नैष दोषः; शरीर२ना­म­ती­र्थं­क­र­ना­म­क­र्मो­द­या­द्य­पे­क्ष­त्वा­त्ते­षां त­द­भा­वे त­द­प्र­स­ङ्गः­, १५३प­र­मा­न­न्दा­व्या­बा­ध­रू­पे­णै­व ४तेषां तत्र वृत्तिः, के­व­ल­ज्ञा­न­रू­पे­ण अ­न­न्त­वी­र्य­वृ­त्ति­व­त् । सि­द्ध­त्व­म­पि क्षा­यि­क­मा­ग­मो­प­दि­ष्ट­म­स्ति त­स्यो­प­सं­ख्या­न­मि­ह क­र्त­व्य­म् ? न क­र्त­व्य­म्­; वि­शे­षे­षु नि­र्दि­ष्टे­षु त­द्वि­ष­यं सा­मा­न्य­म­नु­क्त­सि­द्ध­मे­व प­र्वा­दि­नि­र्दे­शे अ­ङ्गु­लि­सि­द्धि­व­त् । सिद्धत्वं हि सर्वेषां क्षा­यि­का­णां भावानां सा­धा­र­ण­मि­ति । य उक्तः क्षा­यो­प­श­मि­को भा­वो­ऽ­ष्टा­द­श­वि­क­ल्प­स्त­द्भे­द­नि­रू­प­णा­र्थ­मा­ह — २०ज्ञा­ना­ज्ञा­न­द­र्श­न­ल­ब्ध­य­श्च­तु­स्त्रि­त्रि­प­ञ्च­भे­दाः स­म्य­क्त्व­चा­रि­त्र­सं­य­मा­सं­य­मा­श्च । ५ । च­तु­रा­दी­नां कृ­त­द्व­न्द्वा­नां भे­द­श­ब्दे­न वृत्तिः । १ । च­त्वा­र­श्च त्रयश्च त्रयश्च पञ्च च च­तु­स्त्रि­त्रि­प­ञ्च­, ते भेदाः यासां ता­श्च­तु­स्त्रि­त्रि­प­ञ्च­भे­दा इति द्व­न्द्व­ग­र्भा वृत्तिः । त्रि­श­ब्द­स्य द्व­न्द्वा­प­वा­द ए­क­शे­षः कस्मान्न भवति ? ५संख्यया अ­र्था­सं­प्र­त्य­या­द् अ­न्य­प­दा­र्थ­त्वा­च्चा­ने­क­शे­षः­, पृ­थ­ग­भि­धा­ने प्र­यो­ज­न­स­द्भा­वा­च्च । २५य­था­क्र­म­व­च­नं ज्ञा­ना­दि­भि­रा­नु­पू­र्व्य­सं­ब­न्धा­र्थ­म् । २ । इह य­था­क्र­म­मि­ति व­क्त­व्य­म् । किं प्र­यो­ज­न­म् ? च­तु­र्भे­दं ज्ञा­न­मि­त्ये­व­मा­द्य­भि­सं­ब­न्धा­र्थं तत्तर्हि व­क्त­व्य­म्­; न व­क्त­व्य­म्­; य­था­क्र­म- मि­त्य­नु­व­र्त­ते । क्व प्र­कृ­त­म् ? *­“­द्वि­न­वा­ष्टा­द­शै­क­विं­श­ति­त्रि­भे­दा य­था­क्र­म­म्­”[तº सूº२ । २] इति । कस्य क्षयात् कस्य चो­प­श­मा­त् क्षा­यो­प­श­मि­को भावो भ­व­ती­ति ? उच्यते — स­र्व­घा­ति­स्प­र्ध­का­ना­मु­द­य­क्ष­या­त्ते­षा­मे­व ६स­दु­प­श­मा­द्दे­श­घा­ति७स्प­र्ध­का­ना­मु­द­ये क्षा­यो­प­श­मि­को ३०भावः । ३ । द्विविधं स्प­र्ध­क­म् — दे­श­घा­ति­स्प­र्ध­कं स­र्व­धा­ति­स्प­र्ध­कं चेति । तत्र यदा स­र्व­घा­ति­स्प- र्ध­क­स्यो­द­यो भवति त­दे­ष­द­प्या­त्म­गु­ण­स्या­भि­व्य­क्ति­र्ना­स्ति त­स्मा­त्त­दु­द­य­स्या­भा­वः क्षय १तर्हि । २श­री­र­ना­म­क­र्मो — आº, बº, मुº । ३प­र­मा­न­न्ता­व्या — आº, बº, दº, मुº, मूº । ४तेषां च तत्र आº, बº, दº, मुº । अ­भ­य­दा­ना­दी­ना­म् । ५संख्याया अ­र्था­सं­प्र­त्य­या­द­स्या­प — ताº, श्रº, मूº, जº । ६संश्चासौ उ­प­श­म­श्च तस्मात् । ७धा­ति­क­र्मा­णि स­र्व­घा­ती­नि दे­श­घा­ती­नी­ति द्वि­वि­धा­नि भ­व­न्ति­, तत्र स­र्व­घा­ती­नि — के­व­ल­णा­णा­व­र­णं दं­स­ण­छ­क्कं क­सा­य­वा­र­स­यं । मिच्छं च स­व्व­घा­दी स­म्मा­मि­च्छं अ­बं­धु­द­ये ॥ णा­णा­व­र­ण­चौ­क्कं ति­दं­स­णं सम्मगं च सं­ज­ल­णं । णव णो­क­सा­य­वि­ग्घं छव्वीसा दे­स­घा­दी­ओ ॥ १०७ इ­च्यु­त्य­ते । तस्यैव स­र्व­घा­ति­स्प­र्ध­क­स्या­नु­द­य­प्रा­प्त­स्य स­द­व­स्था उ­प­श­म इ­त्यु­च्य­ते अ­नु­द्भू­त- स्व­वी­र्य­वृ­त्ति­त्वा­त्­, आ­त्म­सा­द्भा­वि­त­स­र्व­घा­ति­स्प­र्ध­क­स्यो­द­य­क्ष­ये दे­श­घा­ति­स्प­र्ध­क­स्य चोदये सति १स­र्व­घा­ता­भा­वा­दु­प­ल­भ्य­मा­नो भावः क्षा­यो­प­श­मि­क इ­त्यु­च्य­ते । किमिदं स्पर्धकं नाम ? उच्यते — ०५अ­वि­भा­ग­प­रि­च्छि­न्न­क­र्म­प्र­दे­श­र­स२भा­ग­प्र­च­य३पङ्क्तेः क्र­म­वृ­द्धिः क्र­म­हा­निः स्प­र्ध­क­म् । ४ । उ­द­य­प्रा­प्त­स्य कर्मणः प्रदेशा अ­भ­व्या­ना­म­न­न्त­गु­णाः सि­द्धा­ना­म­न­न्त­भा­ग­प्र­मा­णाः । तत्र सर्व- ज­घ­न्य­गु­णः प्रदेशः प­रि­गृ­ही­तः­, त­स्या­नु­भा­गः४ प्र­ज्ञा­छे­दे­न ५तावद्धा प­रि­च्छि­न्नः या­व­त्पु­न­र्वि­भा­गो न भवति । ते अ­वि­भा­ग­प­रि­च्छे­दाः६ स­र्व­जी­वा­ना­म­न­न्त­गु­णाः­, एको राशिः कृतः । एवं त­त्प्र­मा­णाः सर्वे तथैव प­रि­च्छि­न्नाः प­ङ्क्ती­कृ­ता वर्गाः७ वर्गणा । अपर ए­का­वि­भा­ग­प­रि­च्छे­दा­धि­कः प्रदेशः परि- १०गृ­ही­तः­, तथैव त­स्या­वि­भा­ग­प­रि­च्छे­दाः कृताः । स एको ८रा­शि­र्व­र्गः । तथैव स­म­गु­णाः प­ङ्क्ती­कृ­ताः वर्गा वर्गणा । एवं पङ्क्तयः कृता या­व­दे­का­वि­भा­ग­प­रि­च्छे­दा­धि­क­ला­भ­म् । त­द­ला­भे अन्तरं भवति । ए­व­मे­ता­सां पङ्क्तीनां९ वि­शे­ष­ही­ना­नां क्र­म­वृ­द्धि­क्र­म­हा­नि­यु­क्ता­नां स­मु­द­यः स्प­र्ध­क­मि­त्यु­च्य­ते । तत उपरि द्वि­त्रि­च­तुः­सं­ख्ये­या­सं­ख्ये­य­गु­ण­र­सा न लभ्यन्ते अ­न­न्त­गु­ण­र­सा एव । त­त्रै­क­प्र­दे­शो ज­घ­न्य­गु­णः प­रि­गृ­ही­तः­, तस्य चा­नु­भा­गा­वि­भा­ग­प­रि­च्छे­दाः पू­र्व­व­त्कृ­ताः । एवं स­म­गु­णा वर्गाः १५स­मु­दि­ता वर्गणा१० भवति११ । ए­का­वि­भा­ग­प­रि­च्छे­दा­धि­काः पू­र्व­व­द्वि­र­ली­कृ­ता वर्गा व­र्ग­णा­श्च भवन्ति या­व­द­न्त­रं भवति ता­व­दे­कं स्पर्धकं भवति । ए­व­म­ने­न क्रमेण विभागे क्रि­य­मा­णे­ऽ­भ­व्या- ना­म­न­न्त­गु­णा­नि सि­द्धा­ना­म­न­न्त­भा­ग­प्र­मा­णा­नि स्प­र्ध­का­नि भवन्ति । त­दे­त­त्स­मु­दि­त­मे­क- मु­द­य­स्था­नं भवति । तत्र ज्ञानं च­तु­र्वि­धं क्षा­यो­प­श­मि­क­मा­भि­नि­बो­धि­क­ज्ञा­नं श्रु­त­ज्ञा­न­म­व­धि­ज्ञा­नं म­नः­प­र्य­य­ज्ञा­नं २०चेति । ५ । वी­र्या­न्त­रा­य­म­ति­श्रु­त­ज्ञा­ना­व­र­णा­नां स­र्व­घा­ति­स्प­र्ध­का­ना­मु­द­य­क्ष­या­त् स­दु­प­श­मा­च्च दे­श­घा­ति­स्प­र्ध­का­ना­मु­द­ये१२ म­ति­ज्ञा­नं श्रु­त­ज्ञा­नं च भवति । दे­श­घा­ति­स्प­र्ध­का­नां रसस्य प्रकर्षा- प्र­क­र्ष­यो­गा­द् गु­ण­घा­त­स्या­ति­श­या­न­ति­श­य­व­त्त्वा­त् त­ज्ज्ञा­न­भे­दो भवति । ए­व­म­व­धि­म­नः­प­र्य­य­ज्ञा­न- योरपि स्वा­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­म­भे­दा­त् क्षा­यो­प­श­मि­क­त्वं वे­दि­त­व्य­म् । अज्ञानं त्रिविधं म­त्य­ज्ञा­नं श्रु­ता­ज्ञा­नं विभङ्गं चेति । ६ । तेषां क्षा­यो­प­श­मि­क­त्वं पू­र्व­व­त् । २५ज्ञा­ना­ज्ञा­न­वि­भा­ग­स्तु मि­थ्या­त्व­क­र्मो­द­या­नु­द­या­पे­क्षः । दर्शनं त्रिविधं क्षा­यो­प­श­मि­कं १३च­क्षु­र्द­र्श­न­म­च­क्षु­र्द­र्श­न­म­व­धि­द­र्श­नं चेति । ७ । ए­त­त्त्रि­त­य- मपि पू­र्व­व­त् स्वा­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा­पे­क्षं द्र­ष्ट­व्य­म् । लब्धयः पञ्च क्षा­यो­प­श­मि­क्यः१४ दा­न­ल­ब्धि­ल­भि­ल­ब्धि­र्भो­ग­ल­ब्धि­रु­प­भो­ग­ल­ब्धि­र्वी­र्य­ल- ब्धिश्चेति । ८ । दा­ना­न्त­रा­या­दि­स­र्व­घा­ति­स्प­र्ध­क­क्ष­यो­प­श­मे दे­श­घा­ति­स्प­र्ध­को­द­य­स­द्भा­वे ताः १स­र्व­घा­त्य­भा — आº, बº, दº, मुº । २वीर्य । ३ — पं­क्ति­क्र­म — आº, बº, दº, मुº, मº, ३०ताº । ४वीर्यम् । ५ता­व­द्वा­र­प­रि — आº, बº, दº, मुº । ६ते किं­प्र­मा­णा इत्याह । ७ — र्गाः अप — दº । ८राशिः त — ताº, श्रº । ९व­र्ग­णा­ना­म् — मूº टिº, श्रº टिº । १०अ­क­र्म­क­र्म­नो­क­र्म- जा­ति­भे­दे­षु वर्गणा । ११भवन्ति ताº श्रº, मूº । १२ — ये सति मति — मुº । १३उ­क्त­ञ्चा­रा­ध­ना­सा­रे त­ल्ल­क्ष­ण­म् — च­क्षु­र्ज्ञा­ना­त्पू­र्वं प्र­का­श­रू­पे­ण वि­ष­य­स­न्द­र्शि । य­च्चै­त­न्यं प्र­स­र­ति त­च्च­क्षु­र्द­र्श­नं नाम ॥ शे­षे­न्द्रि­या­व­बो­धा­त् पूवं त­द्वि­ष­य­द­र्शि यज्ज्योतिः । नि­र्ग­च्छ­ति त­द­च­क्षु­र्द­र्श­न­सं­ज्ञं स्व­चै­त­न्य­म् ॥ अवधि- ३५ज्ञा­ना­त्पू­र्वं रू­पि­प­दा­र्था­व­भा­सि यज्ज्योतिः । प्र­वि­नि­र्या­ति स्व­स्मा­न्ना­मा­व­धि­द­र्श­नं तत्स्यात् ॥ इति । १४ — शमिकाः दा — आº, बº, दº, मुº । १०८ पञ्च लब्धयो भवन्ति । स­म्य­क्त्व­ग्र­ह­णे­न वे­द­क­स­म्य­क्त्व­मि­ह प­रि­गृ­ह्य­ते । अ­न­न्ता­नु­ब­न्धि­क­षा­य- च­तु­ष्ट­य­स्य मि­थ्या­त्व­स­म्य­ङ्मि­थ्या­त्व­यो­श्चो­द­य­क्ष­या­त् स­दु­प­श­मा­च्च स­म्य­क्त्व­स्य दे­श­घा­ति­स्प­र्ध- क­स्यो­द­ये सति तं­त्त्वा­र्थ­श्र­द्धा­नं क्षा­यो­प­श­मि­कं स­म्य­क्त्व­म् । अ­न­न्ता­नु­ब­न्ध्य­प्र­त्या­ख्या­न­प्र­त्या- ख्या­न­द्वा­द­श­क­षा­यो­द­य­क्ष­या­त् स­दु­प­श­मा­च्च सं­ज्व­ल­न­क­षा­य­च­तु­ष्ट­या­न्य­त­म­दे­श­घा­ति­स्प­र्ध­को­द­ये ०५सति नो­क­षा­य­न­व­क­स्य य­था­सं­भ­वो­द­ये च नि­वृ­त्ति­प­रि­णा­म आत्मनः क्षा­यो­प­श­मि­कं चा­रि­त्र­म् । अ­न­न्ता­नु­ब­न्ध्य­प्र­त्या­ख्या­न­क­षा­या­ष्ट­को­द­य­क्ष­या­त् स­दु­प­श­मा­च्च प्र­त्या­ख्या­न­क­षा­यो­द­ये १सं­ज्व­ल­न- क­षा­य­स्य दे­श­घा­ति­स्प­र्ध­को­द­ये नो­क­षा­य­न­व­क­स्य य­था­सं­भ­वो­द­ये च वि­र­ता­वि­र­त­प­रि­णा­मः क्षा­यो­प­श­मि­कः सं­य­मा­सं­य­मः । सं­ज्ञि­त्व­स­म्य­ङ्मि­थ्या­त्व­यो­गो­प­सं­ख्या­न­मि­ति चेत्; न; ज्ञा­न­स­म्य­क्त्व­ल­ब्धि­ग्र­ह­णे­न गृही- १०तत्वात् । ९ । स्या­दे­त­त् — सं­ज्ञि­त्व­स­म्य­ङ्मि­थ्या­त्व­यो­गो­प­सं­ख्या­नं क­र्त­व्य­म्­, तेऽपि हि क्षा­यो­प­श­मि­का इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? ज्ञा­न­स­म्य­क्त्व­ल­ब्धि­ग्र­ह­णे­न गृ­ही­त­त्वा­त् । संज्ञित्वं हि म­ति­ज्ञा­ने­न गृहीतं स­म्य­ङ्मि­थ्या­त्वं स­म्य­क्त्व­ग्र­ह­णे­न­, नो­इ­न्द्रि­या­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा­पे­क्ष­त्वा­त्­, उ­भ­या­त्म­क­स्य ए­का­त्म­प­रि­ग्र­हा­च्च उ­द­क­व्य­ति२मि­श्र­क्षी­र­व्य­प­दे­श­व­त् । योगश्च वी­र्य­ल­ब्धि­ग्र­ह­णे­न गृहीत इति । अ­थ­वा­, च­श­ब्दे­न स­मु­च्च­यो वे­दि­त­व्यः । अथ प­ञ्चे­न्द्रि­य­त्वे समाने नो­इ­न्द्रि­या­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मः १५३क­स्य­चि­द्भ­व­ति क­स्य­चि­न्ने­ति कु­तो­ऽ­यं विकल्पः ? उच्यते — सं­ज्ञि­जा­ति­ना­म­क­र्म­वि­शे­षो­द­य­ब­ल­ला­भे सति नो­इ­न्द्रि­या­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मो भ­व­ति­, त­द­भा­वे न भ­व­ती­त्य­यं वि­शे­षः­, ए­के­न्द्रि­य­जा­ति­ना­मा- ४द्यु­द­य­वि­शे­षा­पे­क्ष­या ५ए­के­न्द्रि­या­दि­क्ष­यो­प­श­म­भे­द­व­त् । य ए­क­विं­श­ति­वि­क­ल्प औ­द­यि­को भाव उद्दिष्टः तस्य भे­द­सं­ज्ञा­की­र्त­ना­र्थ­मि­द­मा­र­भ्य­ते — ग­ति­क­षा­य­लि­ङ्ग­मि­थ्या­द­र्श­ना­ज्ञा­ना­सं­य­ता­सि­द्ध­ले­श्या­श्च­तु­श्च­तु- २०स्त्र्ये­कै­कै­कै­क­ष­ड्भे­दाः ॥ ६ ॥ ग­त्या­दी­ना­मि­त­रे­त­र­यो­गे द्वन्द्वः, च­तु­रा­दी­नां च द्व­न्द्व­ग­र्भा अ­न्य­प­दा­र्थ­प्र­धा­ना वृत्तिः । पू­र्व­व­दे­क­शे­षा­भा­वः । ग­ति­ना­म­क­र्मो­द­या­दा­त्म­न­स्त­द्भा­व­प­रि­णा­मा­द् ग­ति­रौ­द­यि­की । १ । येन कर्मणा आत्मनो नार- का­दि­भा­वा­वा­प्ति­र्भ­व­ति तद् ग­ति­ना­म च­तु­र्वि­ध­म् — न­र­क­ग­ति­ना­म ति­र्य­ग्ग­ति­ना­म म­नु­ष्य­ग­ति­ना­म २५दे­व­ग­ति­ना­म चेति । तत्र न­र­क­ग­ति­ना­म­क­र्मो­द­या­न्ना­र­को भावो भ­व­ती­ति औ­द­यि­कः । एवं ति­र्य­ग्ग­ति­ना­म­क­र्मो­द­या­त्ति­र्य­ग्भा­व औ­द­यि­कः । म­नु­ष्य­ग­ति­ना­म­क­र्मो­द­या­त् म­नु­ष्य­भा­व औ­द­यि­कः । दे­व­ग­ति­ना­म­क­र्मो­द­या­द् दे­व­भा­व औ­द­यि­कः । ६चा­रि­त्र­मो­ह­वि­शे­षो­द­या­त् क­लु­ष­भा­वः कषाय औ­द­यि­कः । २ । चा­रि­त्र­मो­ह­स्य क­षा­य­वे­द- नी­य­स्यो­द­या­दा­त्म­नः कालुष्यं क्रो­धा­दि­रू­प­मु­त्प­द्य­मा­नं ‘­क­ष­त्या­त्मा­नं हि­न­स्ति­’ इति कषाय इत्यु- ३०च्यते । स औ­द­यि­क­श्च­तु­र्वि­धः — क्रोधो मानो माया लो­भ­श्चे­ति । तद्भेदा अ­न­न्ता­नु­ब­न्ध्य­प्र­त्या- ख्या­न­प्र­त्या­ख्या­न­सं­ज्व­ल­न­वि­क­ल्पाः । १स­मु­दा­य­रू­प­स्या­स्य अ­व­य­व­रू­पं स्प­र्द्ध­क­म् । २ — व्यामि — आº, बº, दº, मुº । ३कस्य- चिद्भवे भ — आº, बº, दº, मुº । ४आ­दि­श­ब्दे­न द्वी­न्द्रि­य­जा­ति­ना­मा­दि­कं गृह्यते । ५स्प­र्श­ने­न्द्रि­या- व­र­णा­दि । ६चा­रि­त्र­मो­हो­द­या­त् आº, बº, दº, मुº । १०९ वे­दो­द­या­पा­दि­तो­ऽ­भि­ला­ष­वि­शे­षो लिङ्गम् । ३ । लिङ्गं द्वि­वि­ध­म् — द्र­व्य­लि­ङ्गं भा­व­लि­ङ्गं च । तत्र यद् द्र­व्य­लि­ङ्गं ना­म­क­र्मो­द­या­पा­दि­तं तदिह ना­धि­कृ­त­म् आ­त्म­प­रि­णा­म­प्र­क­र­णा­त् । भाव- लि­ङ्ग­मा­त्म­प­रि­णा­मः स्त्री­पुं­न­पुं­स­का­न्यो­न्या­भि­ला­ष­ल­क्ष­णः । स पु­न­श्चा­रि­त्र­मो­ह­वि­क­ल्प­स्य नो­क­षा­य­स्य स्त्री­वे­द­पुं­वे­द­न­पुं­स­क­वे­द­स्यो­द­या­द्भ­व­ती­त्यौ­द­यि­कः । ०५द­र्श­न­मो­हो­द­या­त्त­त्त्वा­र्था­श्र­द्धा­न­प­रि­णा­मो मि­थ्या­द­र्श­न­म् । ४ । त­त्त्वा­र्थ­रु­चि­स्व­भा­व­स्या­त्म­नः त­त्प्र­ति­ब­न्ध­का­र­ण­स्य द­र्श­न­मो­ह­स्यो­द­या­त् त­त्त्वा­र्थे­षु नि­रू­प्य­मा­णे­ष्व­पि न श्र­द्धा­न­मु­त्प­द्य­ते तन्मि- थ्या­द­र्श­न­मौ­द­यि­क­मि­त्या­ख्या­य­ते । ज्ञा­ना­व­र­णो­द­या­द­ज्ञा­न­म् । ५ । ज्ञ­स्व­भा­व­स्या­त्म­नः त­दा­व­र­ण­क­र्मो­द­ये सति ना­व­बो­धो भवति त­द­ज्ञा­न­मौ­द­यि­क­म्­, घ­न­स­मू­ह­स्थ­गि­त­दि­न­क­र­ते­जो­ऽ­न­भि­व्य­क्ति­व­त् । तद्यथा — ए­के­न्द्रि­य­स्य १०र­स­न­घ्रा­ण­श्रो­त्र­च­क्षु­षा­मि­न्द्रि­या­णां प्र­ति­नि­य­ता­भि­नि­बो­धि­क­ज्ञा­ना­व­र­ण­स्य स­र्व­घा­ति­स्प­र्ध­क­स्यो- दयात् र­स­ग­न्ध­श­ब्द­रू­पा­ज्ञा­नं य­त्त­दौ­द­यि­क­म् । एवं द्वि­त्रि­च­तु­रि­न्द्रि­ये­षु शे­षे­न्द्रि­य­वि­ष­या­ज्ञा­नं वाच्यम् । प­ञ्चे­न्द्रि­य­ति­र्य­क्षु शु­क­सा­रि­का­दि­व­र्जि­ते­षु म­नु­ष्ये­षु च १के­षु­चि­द् अ­क्ष­र­श्रु­ता­व­र­ण­स्य स­र्व­घा­ति­स्प­र्ध­क­स्यो­द­या­द् अ­क्ष­र­श्रु­त­नि­र्वृ­त्त्य­भा­वा­द­क्ष­र­श्रु­ता­ज्ञा­न­मौ­द­यि­क­म् । नो­इ­न्द्रि­या­व­र­ण­स्य स­र्व­घा­ति­स्प­र्ध­क­स्यो­द­या­द्धि­ता­हि­त­प­री­क्षां प्र­त्य­सा­म­र्थ्य­म् अ­सं­ज्ञि­त्व­मौ­द­यि­क­म्­, त­द­प्य­त्रै­वा२न्त- १५र्भवति । ए­व­म­व­धि­म­नः­प­र्य­य­के­व­ल­ज्ञा­ना­व­र­णो­द­या­त् प्र­त्ये­क­म­ज्ञा­न­मौ­द­यि­कं वा­च्य­मि­ति । चा­रि­त्र­मो­हो­द­या­द­नि­वृ­त्ति­प­रि­णा­मो­ऽ­सं­य­तः । ६ । चा­रि­त्र­मो­ह­स्य स­र्व­घा­ति­स्प­र्ध­क­स्यो­द­या­त् प्रा­ण्यु­प­घा­ते­न्द्रि­य­वि­ष­ये द्वे­षा­भि­ला­ष­नि­वृ­त्ति­प­रि­णा­म­र­हि­तो­ऽ­सं­य­त औ­द­यि­कः । क­र्मो­द­य­सा­मा­न्या­पे­क्षो­ऽ­सि­द्धः । ७ । अनादि३क­र्म­ब­न्ध­स­न्ता­न­प­र­त­न्त्र­स्या­त्म­नः क­र्मो­द­य- सामान्ये सति अ­सि­द्ध­त्व­प­र्या­यो भ­व­ती­त्यौ­द­यि­कः । स पु­न­र्मि­थ्या­दृ­ष्ट्या­दि­षु सू­क्ष्म­सा­म्प­रा­यि- २०कान्तेषु क­र्मा­ष्ट­को­द­या­पे­क्षः­, ४शा­न्त­क्षी­ण­क­षा­य­योः स­प्त­क­र्मो­द­या­पे­क्षः­, स­यो­गि­के­व­ल्य­यो­गि­के­व- लि­नो­र­घा­ति­क­र्मो­द­या­पे­क्षः । क­षा­यो­द­य­र­ञ्जि­ता यो­ग­प्र­वृ­त्ति­र्ले­श्या । ८ । द्विविधा लेश्या — द्र­व्य­ले­श्या भा­व­ले­श्या चेति । तत्र द्र­व्य­ले­श्या पु­द्ग­ल­वि­पा­कि­क­र्मो­द­या­पा­दि­ते­ति सा नेह प­रि­गृ­ह्य­त आत्मनो भा­व­प्र­क­र­णा­त् । भा­व­ले­श्या क­षा­यो­द­य­र­ञ्जि­ता यो­ग­प्र­वृ­त्ति­रि­ति कृत्वा औ­द­यि­की­त्यु­च्य­ते । ननु च यो­ग­प्र­वृ­त्ति- २५रा­त्म­प्र­दे­श­प­रि­स्प­न्द­क्रि­या­, सा वी­र्य­ल­ब्धि­रि­ति क्षा­यो­प­श­मि­की व्या­ख्या­ता­, क­षा­य­श्चौ­द­यि­को व्या­ख्या­तः­, ततो ले­श्या­ऽ­न­र्था­न्त­र­भू­ते­ति­; नैष दोषः; क­षा­यो­द­य­ती­व्र­म­न्दा­व­स्था­पे­क्षा­भे­दा­द् अर्था- न्त­र­त्व­म् । सा षड्विधा — कृ­ष्ण­ले­श्या नी­ल­ले­श्या क­पो­त­ले­श्या ते­जो­ले­श्या प­द्म­ले­श्या शु­क्ल­ले­श्या चेति । त­स्या­त्म­प­रि­णा­म­स्या­ऽ­शु­द्धि­प्र­क­र्षा­प्र­क­र्षा­पे­क्ष­या कृ­ष्णा­दि­श­ब्दो­प­चा­रः क्रियते । ननु च ‘­उ­प­शा­न्त­क­षा­ये क्षी­ण­क­षा­ये स­यो­ग­के­व­लि­नि च शुक्ला ले­श्या­स्ति­’ इ­त्या­ग­मः५, ३०तत्र क­षा­या­नु­र­ञ्ज­ना­भा­वा­दौ­द­यि­की­त्वं६ नो­प­प­द्य­ते­; नैष दोषः; पू­र्व­भा­व­प्र­ज्ञा­प­न­न­या­पे­क्ष­या यासौ ७यो­ग­प्र­वृ­त्तिः क­षा­या­नु­र­ञ्जि­ता ‘­सै­वे­य­म्­’ इ­त्यु­प­चा­रा­दौ­द­यि­की­त्यु­च्य­ते । ८त­द­भा­वा­द­यो­गि- के­व­ल्य­ले­श्य इति च नि­श्ची­य­ते । अत्र ९चोद्यते — यथा अ­ज्ञा­न­मौ­द­यि­क­म् ए­व­म­द­र्श­न­म­पि द­र्श­ना­व­र­णो­द­या­द्भ­व­ती­त्यौ­द­यि­क­म्­, नि­द्रा­नि­द्रा­द­य­श्चौ­द­यि­काः­, वे­द­नी­यो­द­या­त् सु­ख­दुः­ख­मौ­द­यि­क­म्­, नो­क­षा­या­श्च हा­स्य­र­त्या­द­यः १मूकेषु । २अज्ञाने । ३ — क­र्म­सं­ब­न्ध­स — आº, बº, मुº । ४मो­ह­नी­य­क­र्मा­भा­वा­त् । ५“­सु­क्क­ले- ३५स्सिया स­ण्णि­मि­च्छा­इ­ट्ठि­प्प­हु­डि जाव स­जो­गि­के­व­लि­त्ति­” — षट्खंº संº सूº १३९ । ६ — द­यि­क­त्वं आº, बº, दº, मुº । ७यो­ग­वृ­त्तिः ताº, श्रº, मूº, दº । ८यो­गा­भा­वा­त् । ९चोद्यं प्रश्ने च विस्मये । ११० ष­डौ­द­यि­काः­, आ­यु­रु­द­या­द्भ­व­धा­र­णं भ­व­त्यौ­द­यि­क­म्­, उ­च्चै­र्नी­चै­र्गो­त्र­क­र्मो­द­या­दु­च्च­नी­च­गो­त्र- प­रि­णा­मो भ­व­ती­त्यौ­द­यि­कः­, ना­म­क­र्म­णि च जा­त्या­द­य औ­द­यि­काः­, ए­ते­षा­म­प­रि­ग्र­हा­न्न्यू­नं लक्षण- मिति । अथ मतम् — आ­त्म­प­रि­णा­म­स्या­धि­कृ­त­त्वा­च्छ­री­रा­दी­ना­मौ­द­यि­क­त्वे­ऽ­पि पु­द्ग­ल­वि­पा­कि­त्वा­त् ते­षा­म­सं­ग्र­ह इति; ए­व­म­पि ये जी­व­वि­पा­कि­न­स्ते­षां ग्रहणं कर्तव्यं जा­त्या­दी­ना­म् ? अत ०५उत्तरं पठति — मि­थ्या­द­र्श­ने­ऽ­द­र्श­ना­व­रो­धः । ९ । मि­थ्या­द­र्श­ने अ­द­र्श­न­स्या­व­रो­धो भवति । नि­द्रा­नि­द्रा­दी­ना- मपि द­र्श­न­सा­मा­न्या­व­र­ण­त्वा­त्त­त्रै­वा­न्त­र्भा­वः । ननु च त­त्त्वा­र्था­श्र­द्धा­नं मि­थ्या­द­र्श­न­मि­त्यु­क्त­म्­; स­त्य­मु­क्त­म्­; सा­मा­न्य­नि­र्दे­शे वि­शे­षा­न्त­र्भा­वा­त्­, सो­ऽ­प्ये­को विशेषः । अ­य­म­प­रो विशेषः — अ­द­र्श­न­म- प्र­ति­प­त्ति­र्मि­थ्या­द­र्श­न­मि­ति । १०लि­ङ्ग­ग्र­ह­णे हा­स्य­र­त्या­द्य­न्त­र्भा­वः स­ह­चा­रि­त्वा­त् । १० । लि­ङ्ग­ग्र­ह­णे हा­स्य­र­त्या­दी­ना- म­न्त­र्भा­वो भवति । कुतः ? स­ह­चा­रि­त्वा­त्­, प­र्व­त­ग्र­ह­णे­न ना­र­द­ग्र­ह­ण­व­त् । ग­ति­ग्र­ह­ण­म­घा­त्यु­प­ल­क्ष­ण­म् । ११ । अ­घा­ति­क­र्मो­द­या­पा­दि­ता ये भावाः तेषां ग­ति­ग्र­ह­ण­मु- प­ल­क्ष­णं यथा ‘­का­के­भ्यो रक्षतां सर्पिः’ इति का­क­ग्र­हृ­ण­मु­प­घा­त­को­प­ल­क्ष­ण­म् । तेन जा­त्या­द­यो भावा ना­म­क­र्म­वि­शे­षो­द­या­पा­दि­ता वे­द­नी­या­यु­र्गो­त्रो­द­य­कृ­ता­श्च गृह्यन्ते । १५इह य­था­क्र­म­मि­ति वक्तव्यं ग­ति­श्च­तु­र्वि­धे­त्ये­व­मा­द्या­नु­पू­र्व्य­सं­प्र­त्य­या­र्थ­म्­; न व­क्त­व्य­म्­, ‘­य­था­क्र­म­म्­’ इ­त्य­नु­व­र्त­ते । यः पा­रि­णा­मि­को भा­व­स्त्रि­भे­द उक्तः, त­द्वि­क­ल्प­स्व­रू­प­प्र­ति­पा­ना­द­र्थ­मा­ह — जी­व­भ­व्या­ऽ­भ­व्य­त्वा­नि च ॥ ७ ॥ अ­न्य­द्र­व्या­सा­धा­र­णा­स्त्र­यः पा­रि­णा­मि­काः१ । १ । जीवत्वं भ­व्य­त्व­म­भ­व्य­त्व­मि­त्ये­ते पारिणा- २०मिका आ­त्म­न­स्त्र­यो भावा अ­न्य­द्र­व्या­सा­धा­र­णा वे­दि­त­व्याः । कुतः पु­न­रे­षां पा­रि­णा­मि­क­त्व­म् ? क­र्मो­द­य२क्ष­यो­प­श­म­क्ष­यो­प­श­मा­न­पे­क्ष­त्वा­त् । २ । न ह्ये­वं­वि­धं कर्मास्ति य­स्यो­द­या­त् ३क्षयात् उ­प­श­मा­त् क्ष­यो­प­श­मा­द्वा जीवो भ­व्यो­ऽ­भ­व्य४ इति चोच्येत५ । त­द­भा­वा­द­ना­दि­द्र­व्य­भ­व­न­सं­ब­न्ध- प­रि­णा­म­नि­मि­त्त­त्वा­त् पा­रि­णा­मि­का इति व्य­प­दि­श्य­न्ते । आ­यु­र्द्र­व्या­पे­क्षं जीवत्वं न पा­रि­णा­मि­क­मि­ति चेत्; न; पु­द्ग­ल­द्र­व्य­सं­ब­न्धे स­त्य­न्य­द्र­व्य- २५सा­म­र्थ्या­भा­वा­त् । ३ । स्या­दे­त­त् — आ­यु­र्द्र­व्यो­द­या­ज्जी­व­ती­ति जीवो ना­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­त्वा­दि­ति­; ६तन्न; किं का­र­ण­म् ? पु­द्ग­ल­द्र­व्य­सं­ब­न्धे स­त्य­न्य­द्र­व्य­सा­म­र्थ्या­भा­वा­त् । आयुर्हि पौ­द्ग­लि­कं द्रव्यम् । यदि च त­त्सं­ब­न्धा­ज्जी­व­स्य७ जीवत्वं स्यात्; न­न्वे­व­म­न्य­द्र­व्य­स्या­पि ध­र्मा­दे­रा­युः­सं­ब­न्धा­ज्जी­व­त्वं स्यात् । किञ्च, सि­द्ध­स्या­जी­व­त्व­प्र­स­ङ्गा­त् । ४ । य­द्या­युः­सं­ब­न्धा­पे­क्षं जीवत्वं ननु सि­द्ध­स्या­यु­र­भा­वा­द- ३०जीवत्वं प्र­स­ज्ये­त । त­त­स्त­द­न­पे­क्ष­त्वा­ज्जी­व­त्वं पा­रि­णा­मि­क­मे­व । जीवे त्रि­का­ल­वि­ष­य­वि­ग्र­ह­द­र्श­ना­दि­ति चेत्; न; रू­ढि­श­ब्द­स्य नि­ष्प­त्त्य­र्थ­त्वा­त् । ५ । स्यान्म- तम् — ‘­जी­व­ति अ­जी­वी­त् जी­वि­ष्य­ति­’ इति त्रि­का­ल­वि­ष­यो विग्रहो दृश्यते ततः प्रा­ण­धा­र­णा­र्थ- १प­रि­णा­मः स्वभावः प्र­यो­ज­न­म­स्य । २ — य­क्ष­य­क्ष­यो — श्रº, ताº, मूº, दº । ३क्षयात् क्षयो — आº, बº, दº, श्रº, ताº, मूº । ४ — व्यो वेति चोच्यते आº, बº, मुº । ५चोच्यते दº । ६चेन्न मुº । ७ — न्धा­ज्जी­व­त्वं आº, बº, दº, मुº । १११ त्वात् क­र्मा­पे­क्ष­त्वे न पा­रि­णा­मि­क­त्व­मि­ति­; तच्च न; कस्मात् ? रू­ढि­श­ब्द­स्य नि­ष्प­त्त्य­र्थ­त्वा­त् । रू­ढि­श­ब्दे­षु हि क्रि­यो­पा­त्त­का­ला व्यु­त्प­त्त्य­र्यै­व न त­न्त्र­म्­, १ यथा ग­च्छ­ती­ति गौरिति । चै­त­न्य­मे­व वा जी­व­श­ब्दा­र्थः२ । ६ । अ­थ­वा­, चैतन्यं जी­व­श­ब्दे­ना­भि­धी­य­ते­, त­च्चा­ना­दि­द्र­व्य- भ­व­न­नि­मि­त्त­त्वा­त् पा­रि­णा­मि­क­म् । ०५स­म्य­ग्द­र्श­न­ज्ञा­न­चा­रि­त्र­प­रि­णा­मे­न भ­वि­ष्य­ती­ति भव्यः । ७ । भ­व्या­दी­नां प्रायेण भ­वि­ष्य­त्का­ल- वि­ष­य­त्वा­त् ‘­स­म्य­ग्द­र्श­ना­दि­प­र्या­ये­ण य आत्मा भ­वि­ष्य­ति स भव्यः’ इतीमं व्य­प­दे­श­मा­स्क­न्द­ति । त­द्वि­प­री­तो­ऽ­भ­व्यः । ८ । यो न तथा भ­वि­ष्य­त्य­सा­व­भ­व्य इ­त्यु­च्य­ते । किं कृ­तो­ऽ­यं विशेषः ? द्र­व्य­स्व­भा­व­कृ­तः­, अतः पा­रि­णा­मि­क­त्व­म­न­योः । यो­ऽ­न­न्ते­ना­पि कालेन न से­त्स्य­त्य­सा­व­भ­व्य एवेति चेत्; न; भ­व्य­रा­श्य­न्त­र्भा­वा­त् । ९ । १०स्या­दे­त­त् — अ­न­न्त­का­ले­ना­पि यो३ न से­त्स्य­त्य­सौ अ­भ­व्य­तु­ल्य­त्वा­द­भ­व्य एव । अथ सेत्स्यति सर्वो भव्यः; तत उ­त्त­र­का­लं भ­व्य­शू­न्यं जगत् स्यादिति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? भ­व्य­रा­श्य­न्त­र्भा­वा­त् । यथा ४यो­ऽ­न­न्त­का­ले­ना­पि क­न­क­पा­षा­णो न क­न­की­भ­वि­ष्य­ति न त­स्या­न्ध­पा­षा­ण­त्वं कनक- पा­षा­ण­श­क्ति­यो­गा­त्­, यथा वा आ­गा­मि­का­लो यो­ऽ­न­न्ते­ना­पि कालेन ना­ग­मि­ष्य­ति न तस्या- गामित्वं ही­य­ते­, तथा भ­व्य­स्या­पि स्व­श­क्ति­यो­गा­द् अ­स­त्या­म­पि व्यक्तौ न भ­व्य­त्व­हा­निः । १५भा­व­स्यै­क­त्व­नि­र्दे­शो युक्त इति चेत्; न; द्र­व्य­भे­दा­द्भा­व­भे­द­सि­द्धेः । १० । स्या­दे­त­त् — ‘­जी­व­श्च भ­व्य­श्चा­ऽ­भ­व्य­श्च जी­व­भ­व्या­भ­व्याः­’ इति द्वन्द्वे कृते तेषां भावे वि­व­क्षि­ते ए­क­त्व­नि­र्दे­शो युक्तो जी­व­भ­व्या­भ­व्या­नां भावो जी­व­भ­व्या­भ­व्य­त्व­मि­ति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? द्र­व्य­भे­दा­द्भा­व­भे­द­सि­द्धेः । नहि ‘भाव ए­क­त्वे­न व­क्त­व्यः­’ इति नि­य­मो­ऽ­स्ति­, ततो द्र­व्य­भे­दा­द्भे­दे सति ब­हु­त्व­नि­र्दे­शो युक्तो जी­व­भ­व्या­भ­व्या­नां भावा जी­व­भ­व्या­भ­व्य­त्वा­नी­ति । पुनः प्र­त्ये­क­म­भि­सं­ब­न्धो भवति — जीवत्वं २०भ­व्य­त्व­म­भ­व्य­त्व­मि­ति । द्वि­ती­य­गु­ण­ग्र­ह­ण­मा­र्षो­क्त­त्वा­दि­ति चेत्; न; तस्य न­या­पे­क्ष­त्वा­त् । ११ । अथ मतम् — द्वितीय- गु­ण­ग्र­ह­ण­मि­ह क­र्त­व्य­म् । कोऽसौ ५द्वितीयो गुणः ? सा­सा­द­न­स­म्य­ग्दृ­ष्टिः । सोऽपि जीवस्या- सा­धा­र­णः पा­रि­णा­मि­कः । एवं ह्यार्षे ६उ­व­त­म् — *­“­सा­सा­द­न­स­म्य­ग्दृ­ष्टि­रि­ति को भावः ? पारिणा- मिको भावः”[षट्खंº] इति । न क­र्त­व्य­म्­; कुतः ? तस्य न­या­पे­क्ष­त्वा­त्­, । मि­थ्या­त्व­क­र्म­ण उदयं २५क्ष­य­मु­प­श­मं७ क्ष­यो­प­श­मं वा ना­पे­क्ष­त इत्यार्षे पा­रि­णा­मि­कः­, इह पु­न­र­सा­वौ­द­यि­क इत्येवं गृह्यते अ­न­न्ता­नु­ब­न्धि­क­षा­यो­द­या­त्त­स्य निर्वृत्तेः । चशब्दः किमर्थः ? अ­स्ति­त्वा­न्य­त्व-कर्तृत्व-भोक्तृत्व-प­र्या­य­व­त्त्वा­ऽ­स­र्व­ग­त­त्वा­ऽ­ना­दि­स­न्त­ति­ब­न्ध­न­ब­द्ध­त्व-प्रदेश व­त्त्वा­रू­प­त्व-नि­त्य­त्वा­दि­स­मु­च्च­या­र्थ­श्च­श­ब्दः । १२ । अ­स्ति­त्वा­द­यो­ऽ­पि पा­रि­णा­मि­का भावाः सन्ति ३०तेषां स­मु­च्च­या­र्थ­श्च­श­ब्दः । यदि तेऽपि पा­रि­णा­मि­काः सूत्रे तेषां ग्रहणं कस्मान्न कृतम् ? अ­न्य­द्र­व्य­सा­धा­र­ण­त्वा­द­सू­त्रि­ताः । १३ । अ­स्ति­त्वा­द­यो हि धर्मा अ­न्ये­षा­म­पि द्रव्याणां सा­धा­र­णा­स्त­त­स्ते न सूत्रिताः । तद्यथा — अस्तित्वं ता­व­त्सा­धा­र­णं ष­ड्द्र­व्य­वि­ष­य­त्वा­त् । तत् ८क­र्मो­द­य­क्ष­य­क्ष­यो­प­श­मा­न­पे­क्ष­त्वा­त् पा­रि­णा­मि­क­म् । १प्र­धा­न­म् । २ — श­ब्द­स्या­र्थः आº, बº, दº, मुº, ताº । ३भव्यः । ४यो­ऽ­न­न्ते­ना­पि कालेन क — आº, बº, मुº । ५द्वि­ती­य­गु­णः आº, बº, दº, मुº । ६“­सा­स­ण­स­म्मा­दि­ट्ठि­त्ति को ३५भावो पा­रि­णा­मि­ओ भावो । ” — षट्खंº भाº ३ । ७ — मं वा ना — आº, वº, दº, मुº, मूº । ८क­र्मो­द­य­क्ष­यो­प — श्रº, ताº, मूº । ११२ अ­न्य­त्व­म­पि सा­धा­र­णं स­र्व­द्र­व्या­णां प­र­स्प­र­तो­ऽ­न्य­त्वा­त् । क­र्मो­द­या­द्य­पे­क्षा­भा­वा­त् तदपि पा­रि­णा­मि­क­म् । क­र्तृ­त्व­म­पि सा­धा­र­णं क्रि­या­नि­ष्प­त्तौ सर्वेषां स्वा­त­न्त्र्या­त् । ननु च जी­व­पु­द्ग­ला­नां क्रिया- प­रि­णा­म­यु­क्ता­नां कर्तृत्वं यु­क्त­म्­, ध­र्मा­दी­नां कथम् ? ते­षा­म­पि अ­स्त्या­दि­क्रि­या१वि­ष­य­म­स्ति ०५क­र्तृ­त्व­म् । क­र्मो­द­या­द्य­पे­क्षा­भा­वा­त् तदपि पा­रि­णा­मि­क­म् । ननु चा­त्म­प्र­दे­श­प­रि­स्प­न्द­स्य योगसं- ज्ञकस्य य­त्क­र्तृ­त्वं न त­त्सा­धा­र­ण­मि­ति २अ­सा­धा­र­णे­षू­प­सं­ख्ये­य­म्­; न; तस्य क्ष­यो­प­श­म­नि­मि­त्त- त्वात् । यदस्य पु­ण्य­पा­प­योः कर्तृत्वं त­द­न्य­द्र­व्या­णा­म­सा­धा­र­ण­म­पि सन्न पा­रि­णा­मि­क­म् । कस्मात् ? उ­द­य­क्ष­यो­प­श­म­नि­मि­त्त­त्वा­त् । मि­थ्या­द­र्श­नं हि द­र्श­न­मो­हो­द­य­नि­मि­त्त­म्­, अ­वि­र­ति­प्र­मा­द- कषायाः चा­रि­त्र­मो­हो­द­य­नि­मि­त्ताः­, योगाश्च क्षा­यो­प­श­मि­का इति । अ­न्य­द्र­व्या­सा­धा­र­णा­ना­दि- १०पा­रि­णा­मि­क­चै­त­न्य­स­न्नि­धा­ने पु­ण्य­पा­प­योः क­र्तृ­त्व­मि­ति पा­रि­णा­मि­क­मि­ति चेत्; न; सार्व- का­लि­क­क­र्तृ­त्व­प्र­स­ङ्गा­त् । मु­क्ता­ना­म­पि चै­त­न्य­म­स्ती­ति पु­ण्य­पा­प­योः कर्तृत्वं स्यात्, सं­सा­रि­णां३ चा­वि­शि­ष्टं४ स्यात् चै­त­न्य­का­र­ण­स्या­भे­दा­त् । भो­क्तृ­त्व­म­पि सा­धा­र­ण­म् । कुतः ? त­ल्ल­क्ष­णो­प­प­त्तेः । वी­र्य­प्र­क­र्षा­त् प­र­द्र­व्य­वी­र्या­दा­न- सामर्थ्यं भो­क्तृ­त्व­ल­क्ष­ण­म् । यथा आत्मा आ­हा­रा­देः प­र­द्र­व्य­स्या­पि वी­र्या­त्म­सा­त्क­र­णा­द्भो­क्ता­, १५तथा वि­ष­स्या­चे­त­न­स्य वी­र्य­प्र­क­र्षा­त् को­द्र­व­द्र­व्या­दि­सा­र­सं­ग्र­हा­द्भो­क्तृ­त्व­म् । ल­व­णा­दी­नां५ च वी­र्य­प्र­क­र्षा­त् का­ष्ठा­दि­द्र­व्य­ल­व­ण­क­र­णा­द्भो­क्तृ­त्व­म् । क­र्मो­द­या­पे­क्षा­भा­वा­त्त­द­पि पा­रि­णा­मि­क­म् । यत्तु आत्मनः शु­भा­शु­भ­क­र्म­फ­ल­स्यो­प­भो­क्तृ­त्वं न त­त्सा­धा­र­णं न च पा­रि­णा­मि­क­म्­; तस्य क्ष­यो­प­श­म­नि­मि­त्त­त्वा­त्­, वी­र्या­न्त­रा­य­क्ष­यो­प­श­मा­ङ्गो­पा­ङ्ग­ना­म­ला­भा­व­ष्ट­म्भा­द् आत्मनः शुभा- शु­भ­क­र्म­फ­लो­प­भो­गे सा­म­र्थ्य­मा­वि­र्भ­व­ति । आ­हा­रा­दि­वी­र्या­त्म­सा­त्क­र­ण­ल­क्ष­णो­प­भो­ग­श्च २०भो­गा­न्त­रा­य­क्ष­यो­प­श­मा­त्­, उ­पा­त्त­स्य च जरणं वी­र्या­न्त­रा­य­क्ष­यो­प­श­मा­त् । कर्म अ­न्त­रे­ण वि­षा­दी­नां कथं भो­क्तृ­त्व­मि­ति चेत् ? प्र­ति­नि­य­त­श­क्ति­त्वा­द् द्रव्याणां ६भा­स्क­र­प्र­ता­प­व­त् । प­र्या­य­व­त्त्व­म­पि सा­धा­र­णं स­र्व­द्र­व्या­णां प्र­ति­नि­य­त­प­र्या­यो­प­प­त्तेः । क­र्मो­द­या­द्य­पे­क्षा­भा­वा- त्तदपि पा­रि­णा­मि­क­म् । अ­स­र्व­ग­त­त्व­म­पि सा­धा­र­णं प­र­मा­ण्वा­दी­ना­म­वि­भु­त्वा­त्­, ध­र्मा­दी­नां च प­रि­मि­ता­सं­ख्या­त- २५प्र­दे­श­त्वा­त् । क­र्मो­द­या­द्य­पे­क्षा­भा­वा­त्त­द­पि पा­रि­णा­मि­क­म् । यदस्य क­र्मो­पा­त्त­श­री­र­प्र­मा­णा­नु­वि­धा- यित्वं त­द­सा­धा­र­ण­म­पि सन्न पा­रि­णा­मि­क­म्­; क­र्म­नि­मि­त्त­त्वा­त् । अ­ना­दि­स­न्त­ति­ब­न्ध­न­ब­द्ध­त्व­म­पि सा­धा­र­ण­म् । कस्मात् ? स­र्व­द्र­व्या­णां स्वा­त्मी­य­स­न्ता­न- ब­न्ध­न­ब­द्ध­त्वं प्र­त्य­ना­दि­त्वा­त् । सर्वाणि हि द्रव्याणि जी­व­ध­र्मा­ध­र्मा­का­श­का­ल­पु­द्ग­ला­ख्या­नि प्र­ति­नि­य­ता­नि पा­रि­णा­मि­क­चै­त­न्यो­प­यो­ग-गति-स्थि­त्य­व­का­श­दा­न-व­र्त­ना­प­रि­णा­म-व­र्ण­ग­न्ध­र­स- ३०स्प­र्शा­दि­प­र्या­य­स­न्ता­न­ब­न्ध­न­ब­द्धा­नि । ७क­र्मो­द­या­द्य­पे­क्षा­भा­वा­त्त­द­पि पा­रि­णा­मि­क­म् । य­द­स्या­ना­दि- क­र्म­स­न्त­ति­ब­न्ध­न­ब­द्ध­त्वं८ त­द­सा­धा­र­ण­म­पि सन्न पा­रि­णा­मि­क­म्­; क­र्मो­द­य­नि­मि­त्त­त्वा­त् । वक्ष्यते हि *­“­अ­ना­दि­सं­ब­न्धे च । स­र्व­स्य­”[तº सूº२ । ४१, ४२] इति । १ — या­वि­शे­ष­वि­ष­य­क­म — आº, बº, मुº । २जी­व­भ­व्या­भ­व्य­त्वै­षु । ३प­र­स्प­र­म् । ४अयं पु­ण्य­वा­न­यं पाप इति, अथवा य­त्पु­ण्य­वा­न् स त­द्वा­ने­व यः पापी स त­द्वा­ने­वे­ति । ५ — नां वी — श्रº । ६यथा भा­स्क­र­प्र­ता­पः पा­षा­ण­वा­लु­का­दी­न् तपति न तथा तस्य तापकं द्र­व्य­म­स्ति अपि तु स्व­य­मे­व । ७क­र्मो­द­या­पे — दº, मूº, ताº, श्रº । ८ — ब­द्धा­नि­क­र्मो­द­य­त्वं भाº । ११३ प्र­दे­श­व­त्त्व­म­पि सा­धा­र­णं सं­ख्ये­या­ऽ­सं­ख्ये­या­न­न्त­प्र­दे­शो­पे­त­त्वा­त् स­र्व­द्र­व्या­णा­म् । तदपि क­र्मो­द­या­द्य­पे­क्षा­भा­वा­त् पा­रि­णा­मि­क­म् । अ­रू­प­त्व­म­पि सा­धा­र­णं जी­व­ध­र्मा­ध­र्म­का­ला­का­शा­नां रू­प­यो­गा­भा­वा­त् । तदपि क­र्मो­द­या- द्य­पे­क्षा­भा­वा­त् पा­रि­णा­मि­क­म् । ०५नि­त्य­त्व­म­पि सा­धा­र­णं द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् स­र्व­द्र­व्या­णां व्य­यो­द­य­यो­गा­भा­वा­त् । तच्च कर्मो- द­या­द्य­पे­क्षा­भा­वा­त् पा­रि­णा­मि­क­म् । ऊ­र्ध्व­ग­ति­त्व­म­पि सा­धा­र­ण­म् अ­ग्न्या­दी­ना­मू­र्ध्व­ग­ति­पा­रि­णा­मि­क­त्वा­त् । तच्च क­र्मो­द­या­द्य- पे­क्षा­भा­वा­त् पा­रि­णा­मि­क­म् । ए­व­म­न्ये चात्मनः सा­धा­र­णाः पा­रि­णा­मि­का योज्याः । अ­न­न्त­र­सू­त्र­नि­र्दि­ष्टो­प­सं­ग्र­हा­र्थ­श्च­श­ब्द इति चेत्; न; अ­नि­ष्ट­त्वा­त् । १४ । स्या­न्म­त­म् — १०अ­न­न्त­र­सू­त्रे नि­र्दि­ष्टा­नां ग­त्या­दी­ना­मु­प­सं­ग्र­हा­र्थ­श्च­श­ब्दो न अ­स्ति­त्वा­दि­स­मु­च्च­या­र्थ इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­नि­ष्ट­त्वा­त् । नहि ग­त्या­दी­नां पा­रि­णा­मि­क­त्व­मि­ष्य­ते त­ल्ल­क्ष­णा­भा­वा­त् । त्रि­भे­द­पा­रि­णा­मि­क­भा­व­प्र­ति­ज्ञा­ना­च्च । १५ । य­त­श्चौ­प­श­मि­का­दि­भा­व­सं­ख्या­वि­धा­यि­नि सूत्रे त्रिभेदः पा­रि­णा­मि­क इति प्र­ति­ज्ञा­त­म्­, अतो न ग­त्या­दि­स­मु­च्च­या­र्थ­श्च­श­ब्दः । ग­त्या­दी­ना­मु­भ­य­व­त्त्वं क्षा­यो­प­श­मि­क­भा­व­व­दि­ति चेत्; न; अ­न्व­र्थ­सं­ज्ञा­क­र­णा­त् । १६ । अथ १५म­त­मे­त­त् — यथा क्षा­यो­प­श­मि­क­भा­व­स्य क्ष­यो­प­श­मा­त्म­क­त्वा१दु­भ­य­व­त्त्वं तथा ग­त्या­दी­ना­मु­भ­य­व­त्त्वा- दौ­द­यि­क­पा­रि­णा­मि­क­त्व­मि­ति ‘­औ­द­यि­क ए­क­विं­श­ति­भे­दः­, पा­रि­णा­मि­क­श्च त्रि­भे­दः­’ इति सिद्ध- मिति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­न्व­र्थ­सं­ज्ञा­क­र­णा­त् । ‘­प­रि­णा­मः स्वभावः प्र­यो­ज­न­म­स्ये­ति पारि- णा­मि­कः­’ इ­त्य­न्व­र्थ­सं­ज्ञा । न चासौ स्वभावो ग­त्या­दि­षु विद्यते क­र्मो­द­य­नि­मि­त्त­त्वा­त् । किञ्च, त­था­न­भि­धा­ना­त् । १७ । यथा उ­भ­य­व­त्त्वा­ज्ज्ञा­ना­द­यः ‘­क्षा­यो­प­श­मि­काः­’ इ­त्य­भि­धी­य­न्ते २०तथा ग­त्या­द­यः ‘­औ­द­यि­क­पा­रि­णा­मि­काः इ­त्य­भि­धी­ये­र­न्­, न चा­भि­धी­य­न्ते । त­था­न­भि­धा­ना­त् क्षा­यो­प­श­मि­क­व­द् ग­त्या­द­यो नो­भ­य­व­न्तः । किञ्च, अ­नि­र्मो­क्ष­प्र­स­ङ्गा­त् । १८ । ग­त्या­दी­ना­मु­भ­य­व­त्त्वा­त् पा­रि­णा­मि­क­त्वे स­त्य­नि­र्मो­क्ष­प्र­स­ङ्गः सा­त­त्या­व­स्था­ना­त् । त­स्मा­त्स्थि­त­मे­त­त् — ‘­अ­स्ति­त्वा­दि­स­मु­च्च­या­र्थ एव च­श­ब्दः­’ इति । आ­दि­ग्र­ह­ण­म­त्र न्या­य्य­मि­ति चेत्; न; त्रि­वि­ध­पा­रि­णा­मि­क­भा­व­प्र­ति­ज्ञा­हा­नेः । १९ । स्यादे- २५तत् — ‘­जी­व­भ­व्या­भ­व्य­त्वा­नि­’ इत्यत्र आ­दि­ग्र­ह­णं न्या­य्य­म्­, अ­स्ति­त्वा­दी­ना­म­पी­ष्ट­त्वा­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त्रि­वि­ध­पा­रि­णा­मि­क­भा­व­प्र­ति­ज्ञा­हा­नेः । आ­दि­ग्र­ह­णे हि क्रि­य­मा­णे जी­व­भ­व्या­भ­व्य- त्वा­स्ति­त्वा­दी­नां पा­रि­णा­मि­क­भा­व­त्वा­त् ‘­त्रि­वि­धः­’ इति य­त्पु­र­स्ता­त् प्र­ति­ज्ञा­तं तस्य हानिः स्यात् । स­मु­च्च­या­र्थे­ऽ­पि चशब्दे तु­ल्य­मि­ति चेत्; न; प्र­धा­ना­पे­क्ष­त्वा­त् । २० । स्या­न्म­त­म् — समुच्च- या­र्थे­ऽ­पि चशब्दे अ­स्ति­त्वा­दी­नां पा­रि­णा­मि­क­त्वे­न स­मु­च्च­या­त्त्रि­भे­द­प्र­ति­ज्ञा­हा­नि­स्तु­ल्ये­ति­; ३०तन्न; किं का­र­ण­म् ? प्र­धा­ना­पे­क्ष­त्वा­त् । क­ण्ठो­क्ता­नि त्रीणि प्र­धा­ना­नि­, त­द­पे­क्षा त्रि­भे­द­प्र­ति­ज्ञे­ति नास्ति विरोधः । अ­स्ति­त्वा­दी­नि तु सा­धा­र­ण­त्वा­त् च­श­ब्दे­न द्यो­ति­ता­नी­ति तेषां गु­ण­भा­वः । आ­दि­श­ब्दे हि क्रि­य­मा­णे अ­स्ति­त्वा­दी­नां प्राधान्यं स्यात्, २ जी­व­त्वा­दी­ना­म् उ­प­ल­क्ष­णा­र्थ­त्वा­द् अ­प्रा­धा­न्य­म् । त­द्गु­ण­सं­वि­ज्ञा­ने३ चो­भ­ये­षां प्राधान्यं प्र­स­ज्ये­त । १ — त्वा­त्त­दु­भ — ताº, श्रº । २जी­व­भ­व्य­त्वा­भ­व्य­त्वा­स्ति­त्वा­दी­ना­मु­प­ल­क्ष­णा­र्थ­स्त­त­स्ते­षां प्राधान्यं स्या­दि­त्य­र्थः । ३ब­हु­व्री­हे­र­न्य­प­दा­र्थ­त्वा­द­स्ति­त्वा­वी­नां प्राधान्यं स्या­दि­त्य­र्थः । त­द्गु­ण­सं­वि­ज्ञा­न­ब­हु­व्री­ह्य­ङ्गी- ३५कारे जी­व­त्वा­दी­ना­म­प्रा­धा­न्यं न स्यादिति वदन्तं प्र त्याह । स­र्वा­दी­नि स­र्व­ना­मा­नी­त्या­दि­कं त­द्गु­ण­सं­वि­ज्ञा­न- स्यो­दा­ह­र­ण­म्­, प­र्व­ता­दी­नि क्षे­त्रा­दी­नी­त्या­दि­क­म­त­द्गु­ण­सं­वि­ज्ञा­न­स्यो­दा­ह­र­ण­म् । ११४ सा­न्नि­पा­ति­क­भा­वो­प­सं­ख्या­न­मि­ति चेत्; न; अ­भा­वा­त् । २१ । स्या­दे­त­त् — १आर्षे सान्निपा- ति­क­भा­व उक्तः, स इ­हो­प­सं­ख्या­त­व्य इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­भा­वा­त् । नहि षष्ठो भा­वो­ऽ­स्ति । मि­श्र­श­ब्दे­ना­क्षि­प्त­त्वा­च्च । २२ । य­द्य­प्य­सौ विद्यते मि­श्र­श­ब्दे­ना­सा­वा­क्षि­प्तः । ननु च ०५मि­श्र­श­ब्दः क्षा­यो­प­श­मि­क­सं­ग्र­हा­र्थो न सा­न्नि­पा­ति­क­ग्र­ह­णा­र्थ इति ? उच्यते — च­श­ब्द­व­च­ना­त् । ‘­औ­प­श­मि­क­क्षा­यि­कौ भावौ मिश्रो जीवस्य स्व­त­त्त्व­मौ­द­यि­क­पा­रि­णा­मि­कौ च’ इति सिद्धे यन्मि- श्र­श­ब्द­स­मी­पे च­श­ब्द­क­र­णं तेन ज्ञायते मि­श्र­श­ब्दे­नो­भ­य­मु­च्य­ते इति । मिश्रश्च कः ? क्षा­यो­प­श- मिको भावः सा­न्नि­पा­ति­क­श्चे­ति२ । इ­द­म­यु­क्तं वर्तते । कि­म­त्रा­यु­क्त­म् ? यद्यस्ति सा­न्नि­पा­ति­को भावः ‘­अ­भा­वा­त्­’ इति वि­रु­ध्य­ते । अथ नास्ति; क­थ­मा­र्षे सा­न्नि­पा­ति­को भाव उवतः ? कस्य १०वा मि­श्र­श­ब्दे­ना­क्षे­पः ? नैष दोषः; सा­न्नि­पा­ति­क एको भावो नास्तीति ‘­अ­भा­वा­त्­’ इ­त्यु­च्य­ते­, सं­यो­ग­भ­ङ्गा­पे­क्ष­या अ­स्ती­त्या­र्षं व­च­न­म् । त­त्रा­भा­व­प­क्षे आ­दि­सू­त्रे पू­र्वो­क्ता­नु­क­र्ष­णा­र्थ­श्च­श­ब्द उक्तः, भा­व­प­क्षे सा­न्नि­पा­ति­क­प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­श्च­श­ब्दः । पू­र्वो­क्ता­नु­क­र्ष­स्तु३ अ­पे­क्ष­या वे­दि­त­व्यः । अथार्षो क्तः सा­न्नि­पा­ति­क­भा­वः क­ति­वि­ध इति ? अ­त्रो­च्य­ते — ष­ड्विं­श­ति­वि­धः षड्त्रिंश- द्विध ए­क­च­त्वा­रिं­श­द्वि­ध इ­त्ये­व­मा­दि­रा­ग­मे उक्तः । तत्र — १५*­“­दु­ग तिग चदु पंचेव य संयोगा होंति स­न्नि­वा­दे­सु । दस दस पंच य एक्क य भावा छव्वीस पिंडेण४ ॥ ” द्वि­भा­व­सं­यो­गे­न दश — औ­द­यि­कं प­रि­गृ­ह्यौ­प­श­मि­का­दि­च­तु­ष्ट­य­स्य चै­कै­क­त्या­गे­न प्रथमे ५द्वि­भे­द­भा­व­सं­यो­गे चत्वारो भङ्गाः । तत्रैक औ­द­यि­कौ­प­श­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम मनुष्य उ­प­शा­न्त­क्रो­धः । द्वितीय औ­द­यि­क­क्षा­यि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम मनुष्यः क्षीण- २०कषायः । तृतीय औ­द­यि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम मनुष्यः प­ञ्चे­न्द्रि­यः । चतुर्थ औ­द­यि­क­पा­रि­णा­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम६ लोभी जीवः । द्वि­ती­य­द्वि­भा­व­सं­यो­गे औद- यिकं प­रि­त्य­ज्यौ­प­श­मि­क­प­रि­ग्र­हा­त् क्षा­यि­का­दि­भा­व­त्र­य­स्यै­कै­क­त्या­गे­न त्रयो भङ्गाः । तत्रैक औ­प­श­मि­क­क्षा­यि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम उ­प­शा­न्त­लो­भः क्षी­ण­द­र्श­न­मो­ह­त्वा­त् क्षायिक- स­म्य­ग्दृ­ष्टिः । द्वितीय औ­प­श­मि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम उ­प­शा­न्त­मा­न २५आ­भि­नि­बो­धि­क­ज्ञा­नी । तृतीय औ­प­श­मि­क­पा­रि­णा­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम उ­प­शा­न्त- मायो भव्यः । तृ­ती­य­द्वि­भा­व­सं­यो­गे औ­प­श­मि­कं प­रि­त्य­ज्य क्षा­यि­क­प­रि­ग्र­हा­त् क्षा­यो­प­श­मि­क­पा- रि­णा­मि­क­यो­रे­कै­क­त्या­गा­द् द्वौ भङ्गौ । तत्रैकः क्षा­यि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम क्षा­यि­क­स­म्य­ग्दृ­ष्टिः श्रु­त­ज्ञा­नी । द्वितीयः क्षा­यि­क­पा­रि­णा­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम क्षी­ण­क­षा­यो भव्यः । च­तु­र्थ­द्वि­भा­व­सं­यो­गे क्षा­यि­क­प­रि­त्या­गा­दे­कः क्षा­यो­प­श­मि­क­पा­रि- ३०णा­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम अ­व­धि­ज्ञा­नी जीवः । त एते द्वि­भा­व­सं­यो­ग­भ­ङ्गा समु- दिताः दश । प्र­थ­म­त्रि­भा­व­सं­यो­गे औ­द­यि­कौ­प­श­मि­कौ प­रि­गृ­ह्य क्षा­यि­का­दि­भा­व­त्र­य­स्यै­कै­क­भा­व­प­रि- ग्रहात् त्रयो भङ्गाः । तत्रैक औ­द­यि­कौ­प­श­मि­क­क्षा­यि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम मनुष्य उप- १“­अ­ध­वा स­ण्णि­वा­दि­यं पडुच्च छ­त्ती­स­भं­गा । स­ण्णि­वा­दि­ए­त्ति का सण्णा ? एक्कम्हि गु­ण­ट्ठा­णे जी­व­स­मा­से वा बहवो भावा जम्हि स­ण्णि­व­दं­ति तेसिं भावाणं स­ण्णि­वा­द­ए­त्ति सण्णा । ” — धº टीº भावाº ३५पृº १९३ । २च­श­ब्दे­न । ३ — र्ष­णा­पे­क्ष — अº, बº, दº, मुº । ४द्वि­त्रि­च­तुः­प­ञ्चै­व च संयोगा भवन्ति स­न्नि­पा­ते­षु । दश दश पञ्च च एकश्च भावाः ष­ट्र्त्रि­श­त् पिण्डेन ॥ ५द्वि­भे­द­सं — आº, बº, दº, मुº, मूº । ६ — म मनुष्यो जीवः आº, बº, दº, मुº । ११५ शा­न्त­मो­हः क्षा­यि­क­स­म्य­ग्दृ­ष्टिः । द्वितीय औ­द­यि­कौ­प­श­मि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व- भावो नाम मनुष्य उ­प­शा­न्त­क्रो­धो वाग्योगी । तृतीय औ­द­यि­कौ­प­श­मि­क­पा­रि­णा­मि­क­सा­न्नि­पा- ति­क­जी­व­भा­वो नाम मनुष्य उ­प­शा­न्त­मा­नो जीवः । द्वि­ती­य­त्रि­भा­व­सं­यो­गे औ­प­श­मि­कं परित्य- ज्यौ­द­यि­क­क्षा­यि­कौ प­रि­गृ­ह्य क्षा­यो­प­श­मि­क­पा­रि­णा­मि­क­यो­रे­कै­क­स्य प­रि­ग्र­हा­द् द्वौ भङ्गौ । ०५तत्रैकः औ­द­यि­क­क्षा­यि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम मनुष्यः क्षी­ण­क­षा­यः श्रुत- ज्ञानी । द्वितीय औ­द­यि­क­क्षा­यि­क­पा­रि­णा­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम मनुष्यः क्षी­ण­द­र्श­न- मोहो१ जीवः । तृ­ती­य­त्रि­भा­व­सं­यो­गे औ­द­यि­क­प­रि­ग्र­हा­दौ­प­श­मि­क­क्षा­यि­क­त्या­गा­दे­कः औ­द­यि­क- क्षा­यो­प­श­मि­क­पा­रि­णा­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम मनुष्यः म­नो­यो­गी जीवः । चतुर्थ- त्रि­भा­व­सं­यो­गे औ­द­यि­कं प­रि­त्य­ज्यौ­प­श­मि­का­दि­भा­व­च­तु­ष्ट­य­स्यै­कै­क२त्या­गा­च्च­त्वा­रो भङ्गाः । १०तत्रैक औ­प­श­मि­क­क्षा­यि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम उ­प­शा­न्त­मा­नः क्षी­ण­द­र्श­न- मोहः का­य­यो­गी । द्वितीय औ­प­श­मि­क­क्षा­यि­क­पा­रि­णा­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम उप- शा­न्त­वे­दः क्षा­यि­क­स­म्य­ग्दृ­ष्टि­र्भ­व्यः । तृतीय औ­प­श­मि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­पा­रि­णा­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क- जी­व­भा­वो नाम उ­प­शा­न्त­मा­नो म­ति­ज्ञा­नी जीवः । चतुर्थः क्षा­यि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­पा­रि­णा­मि­क- सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम क्षी­ण­मो­हः प­ञ्चे­न्द्रि­यः भव्यः । त एते त्रि­भा­व­सं­यो­ग­भ­ङ्गाः १५स­मु­दि­ता दश । च­तु­र्भा­व­सं­यो­गे­न पञ्च भङ्गा औ­द­यि­का­दी­ना­मे­कै­क­त्या­गा­त् । तत्रैक औ­प­श­मि­क्षा­यि­क- क्षा­यो­प­श­मि­क­पा­रि­णा­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम उ­प­शा­न्त­लो­भः क्षी­ण­द­र्श­न­मो­हः प­ञ्चे­न्द्रि­यो जीवः । द्वितीय औ­द­यि­क­क्षा­यि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­पा­रि­णा­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम मनुष्यः क्षी­ण­क­षा­यो म­ति­ज्ञा­नी भव्यः । तृतीय औ­द­यि­कौ­प­श­मि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­पा­रि­णा- २०मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम मनुष्य उ­प­शा­न्त­वे­दः श्रु­त­ज्ञा­नी जीवः । चतुर्थ औ­द­यि­कौ- प­श­मि­क­क्षा­यि­क­पा­रि­णा­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम मनुष्य उ­प­शा­न्त­रा­गः क्षी­ण­द­र्श­न­मो­हो जीवः । पञ्चम औ­द­यि­कौ­प­श­मि­क­क्षा­यि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम मनुष्य उ­प­शा­न्त­मो­हः क्षा­यि­क­स­म्य­ग्दृ­ष्टि­र­व­धि­ज्ञा­नी । प­ञ्च­भा­व­सं­यो­गे­नै­कः औ­द­यि­कौ­प­श­मि­क­क्षा­यि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­पा­रि­णा­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क- २५जी­व­भा­वो नाम मनुष्य उ­प­शा­न्त­मो­हः क्षा­यि­क­स­म्य­ग्दृ­ष्टिः प­ञ्चे­न्द्रि­यो जीवः । एवं ष­ड्विं­श­ति­वि­धः सा­न्नि­पा­ति­क­भा­वः । ष­ड्त्रिं­श­द्वि­ध उच्यते — द्व­यो­रौ­द­यि­क­योः स­न्नि­पा­ता­दौ­द­यि­क­स्यौ३प­श­मि­का­दि­भिः च­तु­र्भि­रे- कशः स­न्नि­पा­ता­त् पञ्च भङ्गाः । तत्र प्रथम औ­द­यि­कौ­द­यि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम मनुष्यः क्रोधी । द्वितीय औ­द­यि­कौ­प­श­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम मनुष्यः उ­प­शा­न्त­क्रो­धः । ३०तृतीय औ­द­यि­क­क्षा­यि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम मनुष्यः क्षी­ण­क­षा­यः । चतुर्थ औ­द­यि­क- क्षा­यो­प­श­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम क्रोधी म­ति­ज्ञा­नी । पञ्चम औ­द­यि­क­पा­रि­णा­मि­क- सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम मनुष्यो भव्यः । द्व­यो­रौ­प­श­मि­क­योः स­न्नि­पा­ता­दौ­प­श­मि­क­स्यौ­द­यि- का­दि­भि­श्च­तु­र्भि­रे­क­शः स­न्नि­पा­ता­त् पञ्च भङ्गाः । तत्रैक औ­प­श­मि­कौ­प­श­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क- जी­व­भा­वो नाम उ­प­श­म­स­म्य­ग्दृ­ष्टि­रु­प­शा­न्त­क­षा­यः । द्वितीय औ­प­श­मि­कौ­द­यि­क­सा­न्नि­पा­ति- १क्षा­यि­क­स­म्य­गृ­ष्टि­रि­ति यावत् । २ — त्यागे च — आº, बº, दº, मुº, ताº । ३ — पशमा- ३५दिभि — ताº, श्रº, मूº । ११६ क­जी­व­भा­वो नाम उ­प­शा­न्त­क­षा­यो मनुष्यः । तृतीय औ­प­शा­मि­क­क्षा­यि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम उ­प­शा­न्त­क्रो­धः क्षा­यि­क­स­म्य­ग्दृ­ष्टिः । चतुर्थ औ­प­श­मि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व- भावो नाम उ­प­शा­न्त­क­षा­यः अ­व­धि­ज्ञा­नी । पञ्चम औ­प­श­मि­क­पा­रि­णा­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व- भावो नाम उ­प­शा­न्त­द­र्श­न­मो­हो जीवः । द्वयोः क्षा­यि­क­योः स­न्नि­पा­ता­त् क्षा­यि­क­स्य चौ­द­यि­का- ०५दिभिः च­तु­र्भि­रे­क­शः स­न्नि­पा­ता­त् पञ्च भङ्गाः । तत्रैकः क्षा­यि­क­क्षा­यि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम क्षा­यि­क­स­म्य­ग्दृ­ष्टिः क्षी­ण­क­षा­यः । द्वितीयः क्षा­यि­कौ­द­यि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम क्षी­ण­क­षा­यो मनुष्यः । तृतीयः क्षा­यि­कौ­प­श­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम क्षायिक- स­म्य­ग्दृ­ष्टि­रु­प­शा­न्त­वे­दः । चतुर्थः क्षा­यि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम क्षीण- कषायो म­ति­ज्ञा­नी । पञ्चमः क्षा­यि­क­पा­रि­णा­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम क्षी­ण­मो­हो १०भव्यः । द्वयोः क्षा­यो­प­श­मि­क­योः स­न्नि­पा­ता­त् क्षा­यो­प­श­मि­क­स्य चौ­द­यि­का­दि­भि­श्च­तु­र्भि- रेकशः स­न्नि­पा­ता­त् पञ्च भङ्गाः । तत्रैकः क्षा­यो­प­श­मि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम संयतः अ­व­धि­ज्ञा­नी । द्वितीयः क्षा­यो­प­श­मि­कौ­द­यि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम संयतो मनुष्यः । तृतीयः क्षा­यो­प­श­मि­कौ­प­श­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम संयत उ­प­शा­न्त- कषायः । चतुर्थः क्षा­यो­प­श­मि­क­क्षा­यि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम सं­य­ता­सं­य­तः क्षायिक- १५स­म्य­ग्दृ­ष्टिः । पञ्चमः क्षा­यो­प­श­मि­क­पा­रि­णा­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम अप्रम- त्त­सं­य­तो जीवः । द्वयोः पा­रि­णा­मि­क­योः स­न्नि­पा­ता­त् पा­रि­णा­मि­क­स्य चौ­द­यि­का­दि­भिः च­तु­र्भि­रे­क­शः स­न्नि­पा­ता­त् पञ्च भङ्गाः । तत्रैकः पा­रि­णा­मि­क­पा­रि­णा­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क जी­व­भा­वो नाम जीवो भव्यः । द्वितीयः पा­रि­णा­मि­कौ­द­यि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम जीवः क्रोधी । तृतीयः पा­रि­णा­मि­कौ­प­श­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम भव्य उ­प­शा­न्त­क­षा­यः । २०चतुर्थः पा­रि­णा­मि­क­क्षा­यि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम भव्यः क्षी­ण­क­षा­यः । पञ्चमः पा­रि­णा­मि­क­क्षा­यो­प­श­मि­क­सा­न्नि­पा­ति­क­जी­व­भा­वो नाम संयतो भव्यः (भव्यः सं­य­तः­) । १एते द्वि­भा­व­सं­यो­गाः प­ञ्च­विं­श­ति­स्त्रि­भा­व­सं­यो­ग­भ­ङ्गा दश पूर्वोक्ताः प­ञ्च­भा­व­सं­यो­गे­न चैक्रः । एते स­पि­ण्डि­ताः ष­ट्त्रिं­श­त् । २पूर्वो क्त­च­तु­र्भा­व­सं­यो­गो­त्प­न्न३प­ञ्च­भ­ङ्ग­क्षे­पा­द् एत एव ष­ड्त्रिं­श­दे­क­च­त्वा­रिं­श­द्भ­ङ्गा २५भवन्ति । ए­व­मा­द­यो­ऽ­न्ये च विकल्पा नेतव्या आ­ग­मा­वि­रो­धे­न । औ­प­श­मि­का­द्या­त्म­त­त्त्वा­नु­प­प­त्तिः­, अ­त­द्भा­वा­दि­ति चेत्; न; त­त्प­रि­णा­मा­त् । २३ । स्यान्म- तम् — य एत औ­प­श­मि­का­द­यो भावा ए­ते­षा­मा­त्म­त­त्त्व­व्य­प­दे­शो नो­प­प­द्य­ते । कुतः ? अ­त­द्भा­वा­त् । सर्वे हि ते पौ­द्ग­लि­काः क­र्म­ब­न्धो­द­य­नि­र्ज­रा­पे­क्ष­त्वा­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­त्प­रि­णा­मा­त् । पु­द्ग­ल­द्र­व्य­श­क्ति­वि­शे­ष­व­शी­कृ­त आत्मा त­द्र­ञ्ज­नः सं­स्त­न्नि­मि­त्तं यं यं प­रि­णा­म­मा­स्क­न्द­ति यदा ३०तदा त­न्म­य­त्वा­त्त­ल्ल­क्ष­ण एव भवति । उक्तं च — *­“­प­रि­ण­म­दि जेण दव्वं तक्कालं त­म्म­यं­ति पण्णत्तं । तम्हा ध­म्म­प­रि­ण­दो आदा धम्मो ४मु­णे­य­व्वो ॥ ”[प्र­व­च­न­सा­º१ । ८] इति । स प­रि­णा­मो­ऽ­न्य­द्र­व्या­सा­धा­र­ण­त्वा­द् आ­त्म­त­त्त्व­मि­त्या­ख्या­य­ते । १ततस्त एते आº, बº, दº, मुº । २पू­र्वो­त्प­न्न च — आº, बº, दº, मुº, मूº । ३ — गा­त्प­ञ्च­प­ञ्च­भ­ङ्ग­सं­क्षे­पा — आº, बº, दº, मुº । ४प­रि­ण­म­ति येन द्रव्यं तत्कालं त­न्म­य­मि­ति प्र­ज्ञ­प्त­म् तस्मात् ध­र्म­प­रि­ण­त आत्मा धर्मो मन्तव्यः ॥ ११७ १अ­मू­र्ति­त्वा­द­भि­भ­वा­नु­प­प­त्ति­रि­ति चेत्; न; त­द्व­द्वि­शे­ष­सा­म­र्थ्यो­प­ल­ब्धे­श्चै­त­न्य­व­त् । २४ । अथ म­त­मे­त­त् — अ­मू­र्ति­रा­त्मा क­र्म­पु­द्ग­लै­र्ना­भि­भू­य­ते त­त­स्त­त्प­रि­णा­मा­भा­व इति ? तन्न; किं कार- णम् ? त­द्व­द्वि­शे­ष­सा­म­र्थ्यो­प­ल­ब्धेः । सोऽस्य अ­ना­दि­क­र्म­ब­न्ध­स­न्ता­नो­ऽ­स्ती­ति त­द्वा­न्­, तद्वतो विशेष- सामर्थ्यं त­द्व­द्वि­शे­ष­सा­म­र्थ्य­म् । कथम् ? चै­त­न्य­व­त् । यथा अ­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­चै­त­न्य­व­शी­कृ­त ०५आत्मा त­द्वा­न्­, तस्य त­द्व­त­श्चै­त­न्य­व­तः ना­र­का­दि­म­त्या­दि­प­र्या­य­वि­शे­ष­वृ­त्ति­र­पि चे­त­ना­, तथा अना- दि­का­र्म­ण­श­री­रा­क्त­त्वा­त्२ क­र्म­व­त् आत्मनो मू­र्ति­म­त्त्वा­त् गत्यादि३म­त्या­दि­प­र्या­य­वि­शे­ष­सा­म­र्थ्यो- प­ल­ब्धि­र­पि मू­र्ति­म­ती­ति । एवं सति ना­मू­र्ति­रा­त्मा । किञ्च, अ­ने­का­न्ता­त् । २५ । अ­ना­दि­क­र्म­ब­न्ध­स­न्ता­न­प­र­त­न्त्र­स्या­त्म­नः ४अ­मू­र्त­त्वं प्र­त्य­ने­का­न्तः — बन्ध- पर्यायं प्र­त्ये­क­त्वा­त् स्या­न्मू­र्त्तिः­, तथापि ज्ञा­ना­दि­स्व­ल­क्ष­णा­प­रि­त्या­गा­त् स्या­द­मू­र्त्तिः­, इत्यादि १०पू­र्व­व­त् । य­स्यै­का­न्ते­ना­ऽ­मू­र्त्ति­रे­वा­त्मा भ­वे­त्­; तस्यायं दोषो ना­र्ह­त­स्य । किञ्च, सु­रा­भि­भ­व­द­र्श­ना­त् । २६ । म­द­मो­ह­वि­भ्र­म­क­रीं सुरां पीत्वा न­ष्ट­स्मृ­ति­र्ज­नः का­ष्ठ­व­द­प­रि­स्प­न्द उ­प­ल­भ्य­ते­, तथा ५क­र्मो­द­या­भि­भ­वा­दा­त्मा अ­ना­वि­र्भू­त­स्व­ल­क्ष­णो मूर्त इति नि­श्ची­य­ते । क­र­ण­मो­ह­क­रं म­द्य­मि­ति चेत्; न; त­द्द्वि­वि­ध­क­ल्प­ना­यां दो­षो­प­प­त्तेः । २७ । स्या­दा­कू­त­म् — च­क्षु­रा­दी­नां क­र­णा­नां व्या­मो­ह­का­र­णं मद्यं पृ­थि­व्या­दि­भू­त­प्र­सा­दा­त्म­क­त्वा­त् इ­न्द्रि­या­णां नात्म- १५गुणस्य ६अ­म­र्ति­त्वा­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? तद् द्वि­वि­ध­क­ल्प­ना­यां दो­षो­प­प­त्तेः । इ­द­मि­ह सं­प्र­धा­र्य­म् — तानि क­र­णा­नि चे­त­ना­नि वा स्युः, अ­चे­त­ना­नि वा ? य­द्य­चे­त­ना­नि­; अ­चे­त­न­त्वा- त्तेषां न म­द­क­रं मद्यम् । यदि स्यात्; प्रागेव स्व­भा­ज­ना­नां म­द­क­रं स्यात् । अथ चे­त­ना­नि­; पृ­थ­ग­नु­प­ल­ब्ध­चै­त­न्य­स्व­भा­वा­नां पृ­थि­व्या­दी­नां चे­त­ना­द्र­व्य­सं­ब­न्ध­त्वा­दे­व चै­त­न्य­व्य­प­दे­श इत्यात्म- गु­ण­स्यै­व मो­ह­क­र­त्वं सिद्धम् । २०अथ म­त­मे­त­त् — पृ­थि­व्या­दी­ना­मे­व सं­यो­ग­वि­शे­षे सति पि­ष्ट­कि­ण्वो­द­का­दि७स­मा­हा­रे मद- श­क्ति­व्य­क्ति­व­त् सु­ख­दुः­खा­द्य­भि­व्य­क्ति­रि­ति­; नै­त­द्यु­क्त­म्­; रू­पा­दि­वै­ध­र्म्या­त् । रू­पा­द­यो हि पृथि- व्या­दि­गु­णाः सन्तो वि­भ­क्ते­ष्व­वि­भ­क्ते­षु८ च क्र­मे­णै­व हा­नि­मा­स्क­न्द­न्ति । न च तथा श­री­रा­व­य- वेषु वि­भ­क्ते­ष्व­वि­भ­क्ते­षु च सु­खा­दी­नां क्र­मे­णै­व हानिः, यु­ग­प­च्चो­प­ल­भ्य­ते­, तस्मान्न पृ­थि­व्या­दि­गु­णाः । २५किञ्च, यदि पृ­थि­व्या­दि­गु­णाः सु­खा­द­यो ९ननु श­व­श­री­रा­व­स्था­या­म­प्यु­प­ल­भ्य­रे­न् रूपादि- वत् । सू­क्ष्म­भू­ता­प­ग­मा­न्नो­प­ल­ब्धि­रि­ति चेत्; भूयसां१० स्थूलानां सं­भ­वा­त् त­दु­प­ल­ब्धिः स्यात् । किञ्च, त­द­पा­ये त­द­नु­प­ल­ब्धे­स्ते­षा­मे­व११ ते१२ गुणा इति१३; स­मु­दा­य­ध­र्म­त्वा­भा­वा­त् मद्य- दृ­ष्टा­न्ता­यु­क्तिः । किञ्च, भू­त­सू­क्ष्मा­स्ति­त्व (­सू­क्ष्म­भू­ता­स्ति­त्व­) सि­द्धि­व­द् आ­त्म­सि­द्धि­र­पि स्यात् । ३०अ­थ­वा­, ता­न्य­न्तः­क­र­णा­नि वा स्युः, ब­हिः­क­र­णा­नि वा ? यदि ब­हिः­क­र­णा­नि­; तेषा- म­चे­त­न­त्वा­त् व्या­मो­हा­भा­वः । अ­था­न्तः­क­र­णा­नि­; ते­षा­म­पि चे­त­न­त्व­म्­, अ­चे­त­न­त्वं वा स्यात् ? १अ­मू­र्त­त्वा — आº, बº, दº, मुº, श्रº, ताº । २ — रा­त्म­क­त्वा­त् श्रº । — रा­त्म­त्वा­त् ताº । — रा­श­क्त­त्वा­त् मुº, बº । — अ­श­क्त­त्वा­त् आº । ३ — दिप — आº, बº, दº, मुº । ४अमूर्ति प्रति मुº । अ­मू­र्ति­त्वं प्रति आº, बº, दº, मूº । ५क­र्मे­न्द्रि­या­भि — आº, बº, दº, मुº । ६कुतः । ७सु­रा­बी­ज­गु­डा­दि । ८ल­ता­दा­र्वा­द­षु । ९न­व­श­व — आº, बº, दº, मुº, भूº, । १०श­री­रा­व­य­वा­ना­म् । ११सू­क्ष्म­भू­ता­ना­म् । १२सु­खा­द­यः । १३चेत्; । ११८ अ­चे­त­न­त्वे पू­र्व­व­न्मो­हा­भा­वः । चे­त­न­त्वे वि­ज्ञा­न­रू­प­त्वा­द् व्यामोहो युक्तः, न युक्तम् — ‘­अ­मू­र्त­त्वा­द- भि­भ­वा­भा­वः­’ इति । यद्येवं क­र्मो­द­य­म­द्या­वे­श­व­शी­कृ­त­स्य त­स्या­स्ति­त्वं दु­रु­प­ल­क्ष्य­म् ? नैष दोषः; १त­दा­वे­शे­ऽ­पि २स्व­ल­क्ष­ण­त्वे­नो­प­ल­ब्धि­र्भ­व­ति । उक्तञ्च — ०५*­“­बं­धं पडि एयत्तं ल­क्ख­ण­दो होदि तस्स णाणत्तं । तम्हा अ­मु­त्ति­भा­वो णेयंतो होदि जीवस्स३ ॥ ” यद्येवं तदेव ता­व­दु­च्य­तां लक्षणं य­त्स­न्नि­धा­ना­द् ब­न्ध­प­रि­णा­मं प्र­त्य­वि­वे­के­ऽ­पि सति विभा- गो­ऽ­व­गृ­ह्य­ते जी­व­स्ये­ति ? अत आह — उ­प­यो­गो ल­क्ष­ण­म् ॥ ८ ॥ १०उ­प­यो­ग इ­त्यु­च्य­ते । क उ­प­यो­गो नाम ? बा­ह्या­भ्य­न्त­र­हे­तु­द्व­य­स­न्नि­धा­ने य­था­सं­भ­व­मु­प­ल­ब्धु­श्चै­त­न्या­नु­वि­धा­यी प­रि­णा­म उप- योगः । १ । द्विविधो हे­तु­र्बा­ह्य आ­भ्य­न्त­र­श्च । द्वा­व­व­य­वौ यस्य स द्वयः४ । ननु च स्व­रू­प­नि- र्दे­शा­दे­व द्वि­त्व­प्र­ती­ते­र्द्व­य­व­च­न­म­न­र्थ­क­म्­; ना­न­र्थ­क­म्­; प्रत्येकं द्वै­वि­ध्य­सं­प्र­त्य­या­र्थ­म् — बाह्यो हे­तु­र्द्व­य आ­भ्य­न्त­र­श्चे­ति । तत्र बाह्यो हे­तु­र्द्वि­वि­धः — आ­त्म­भू­तो­ऽ­ना­त्म­भू­त­श्चे­ति । त­त्रा­त्म­ना५ संबन्ध- १५मा­प­न्न­वि­शि­ष्ट­ना­म­क­र्मो­पा­त्त­प­रि­च्छि­न्न­स्था­न­प­रि­मा­ण­नि­र्मा­ण­श्च­क्षु­रा­दि­क­र­ण­ग्रा­म आ­त्म­भू­तः । प्र­दी­पा­दि­र­ना­त्म­भू­तः । आ­भ्य­न्त­र­श्च द्विविधः — अ­ना­त्म­भू­त आ­त्म­भू­त­श्चे­ति । तत्र म­नो­वा­क्का­य- व­र्ग­णा­ल­क्ष­णो६ द्र­व्य­यो­गः चि­न्ता­द्या­ल­म्ब­न­भू­तः अ­न्त­र­भि­नि­वि­ष्ट­त्वा­दा­भ्य­न्त­र इति व्यपदि- श्यमान आ­त्म­नो­ऽ­न्य­त्वा­द­ना­त्म­भू­त इ­त्य­भि­धी­य­ते । त­न्नि­मि­त्तो भा­व­यो­गो वी­र्या­न्त­रा­य­ज्ञा­न७- द­र्श­ना­व­र­ण­क्ष­य­क्ष­यो­प­श­म­नि­मि­त्त आत्मनः प्र­सा­द­श्चा­त्म­भू­त इ­त्या­ख्या­म­र्ह­ति । त­स्यै­त­स्य हेतु- २०वि­क­ल्प­स्य य­था­सं­भ­व­मु­प­ल­ब्धुः स­न्नि­धा­नं भवति । तद्यथा — प्र­दी­पा­दे­स्ता­व­त् के­षा­ञ्चि­त् सन्नि- धानं तेन विना च­क्षु­रा­दि­वि­ज्ञा­ना­प्र­वृ­त्तेः­, के­षा­ञ्चि­त्तु द्वी­पि­मा­र्जा­रा­दी­नां त­म­न्त­रे­णा­प्यु­प­ल­ब्धे- र­नि­य­मः । च­क्षु­रा­दी­ना­म­पि प­ञ्चे­न्द्रि­य­वि­क­ले­न्द्रि­यै­के­न्द्रि­य­वि­ष­य­त्वे­न ८स­न्नि­धा­ना­ऽ­स­न्नि­धा­नं प्र­त्य­नि­य­मः । अन्तः क­र­ण­म­पि९ अ­सं­ज्ञि­नां म­नो­व­जि­त­म्­, संज्ञिनां त्रि­त­य­म्­, ए­के­न्द्रि­या­णां विग्रह- ग­ति­मु­प­ग­ता­नां१० स­मु­द्घा­त­ग­ता­नां च स­यो­ग­के­व­लि­ना­मे­क एव का­य­यो­गः­, भा­व­यो­ग­श्च त­त्कृ­तः­, २५तत्र तत्र नियतः क्ष­यो­प­श­म­श्च आ­क्षी­ण­क­षा­या­त् । अत ऊर्ध्वं क्षय इति । एवं य­था­सं­भ­वं स­न्नि­धा­ने सति । चै­त­न्य­मा­त्म­नः स्व­भा­वो­ऽ­ना­दिः त­म­नु­वि­द­धा­ती­त्ये­वं­शी­ल­श्चै­त­न्या­नु­वि­धा­यी ११सु­व­र्ण­स्व­भा­वा­नु­वि­धा­यी (यि) क­ट­का­ङ्ग­द­कु­ण्ड­ला­दि­वि­का­र­व­त् । स एवं प्रकार आत्मनः प­रि­णा­म उ­प­यो­ग इ­त्यु­प­दि­श्य­ते । अत्र १२क­श्चि­दा­ह — चैतन्यं सु­ख­दुः­ख­मो­ह­रू­पं त­द­नु­वि­धा­यि­ना प­रि­णा­मे­न सु­ख­दुः­ख­क्रो­धा­दि­ना ३०भ­वि­त­व्य­म्­, उ­त्त­र­त्र च उ­प­यो­ग­प्र­का­रा ज्ञा­न­द­र्श­न­वि­का­रा व­क्ष्य­न्ते­, तदिदं पू­र्वा­प­र­वि­रु­द्ध­मा­ल- १क­र्मो­द­या­वे­शे­ऽ­पि । २स्व­ल­क्ष­णे चोप — श्रº, ताº, मूº, दº । स्व­ल­क्ष­णे­नो­प — आº, बº । ३बन्धं प्र­त्ये­क­त्वं ल­क्ष­ण­तो भवति तस्य ना­ना­त्व­म् । त­स्मा­द­मू­र्ति­भा­वो नैकान्तो भवति जीवस्य ॥ उ­द्धृ­ते­यं सº सिº२ । ७ । ४द्वित्रिभ्यां लुग्वेति युटो लुक् । ५सह । ६अ­क­र्म­क­र्म­नो­क­र्म­जा­ति­भे­दे­षु वर्गणा । ७श्रु­त­ज्ञा­न । ८स­न्नि­धा­नं प्रत्य — आº, बº, दº, मुº । ९अ­पि­श­ब्दे­न बा­ह्य­क­र­णं च­क्षु­रा­दि­कं य­था­यो­ग्यं योज्यम् । १०जी­वा­ना­म् । ११सु­व­र्णा­भा­बा­नु — आº बº, दº, मुº । १२सांख्यः — सम्पाº । ११९ क्ष्यत इति; नैष दोषः; चैतन्यं ना­मा­त्म­ध­र्मः सा­मा­न्य­भू­तः­, य­स्या­ऽ­स­न्नि­धा­ना­दि­त­रे­षु द्रव्येषु जी­व­व्य­प­दे­शो नास्ति, य­द्भे­दा­श्चै­ते ज्ञा­न­द­र्श­ना­द­यः­, तेषां स­मु­दा­ये व­र्त­मा­न­श्चै­त­न्य­श­ब्दः क्व­चि­द­व­य­वे­ऽ­पि सुखादौ वर्तते — *­“­स­मु­दा­ये­षु हि प्रवृत्ताः शब्दा१ अ­व­य­वे­ष्व­पि व­र्त­न्ते­”[­पा­त­º महाº प­स्प­शा­º­] इति । इह पुनः स­मु­दा­य एव व­र्त­मा­नः प­रि­गृ­ही­तः­, उ­त्त­र­त्र च तद्भेदा ०५ज्ञा­न­द­र्श­न­वि­का­रा वक्ष्यन्ते इति नास्ति विरोधः । अथ किं ल­क्ष­ण­म् ? प­र­स्प­र­व्य­ति­क­रे सति ये­ना­न्य­त्वं लक्ष्यते त­ल्ल­क्ष­ण­म् । २ । ब­न्ध­प­रि­णा­मा­नु­वि­धा­ना­त् २प­र­स्प­र­प्र­दे­शा­नु­प्र­वे­शा­द् व्य­ति­की­र्ण­स्व­भा­व­त्वे­ऽ­पि स­त्य­न्य­त्व­प्र­ति­प­त्ति­का­र­णं ल­क्ष­ण­मि­ति समा- ख्यायते । यथा सु­व­र्ण­र­ज­त­योः सत्यपि बन्धं प्र­त्ये­क­त्वे व­र्ण­प्र­मा­णा­दि­र­सा­धा­र­णो धर्मः३ अ­ज­ह­दु- प­ल­भ्य­ते उ­त्त­र­का­लं सति विवेके त­द्द­र्श­ना­त्­, तथा पु­द्ग­ल­द्र­व्ये­ण बन्धं प्र­त्य­वि­भा­गे­ऽ­पि विभा- १०गहेतुः ज्ञा­ना­दि­रु­प­यो­गो लक्षणं भवति । त­ल्ल­क्ष­णं द्वि­वि­ध­म् — आ­त्म­भू­ता­ऽ­ना­त्म­भू­त­भे­दा­त् उ­ष्ण­द­ण्ड­व­त् । ३ । त­दे­त­ल्ल­क्ष­णं द्वि­वि­ध­म् — आ­त्म­भू­त­म­ना­त्म­भू­त­ञ्चे­ति । तत्र आ­त्म­भू­त­म­ग्ने­रौ­ष्ण्य­म्­, अ­ना­त्म­भू­तं दे­व­द­त्त­स्य दण्डः । इह आ­त्म­भू­तं ल­क्ष­ण­मु­प­यो­गः । गु­ण­गु­णि­नो­र­न्य­त्व­मि­ति चेत्; न; उ­क्त­त्वा­त् । ४ । स्या­दे­त­त् — औष्ण्यं गु­णो­ऽ­ग्नि­र्गु­णी तथा १५च आत्मा गुणी ज्ञा­ना­दि­र्गु­ण इति । तयोश्च ल­क्ष­ण­भे­दा­द­न्य­त्व­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­क्त­त्वा­त् । उ­क्त­मे­त­त्४ — ‘­अ­त­त्स्वा­भा­व्ये­ऽ­न­व­धा­र­ण­प्र­स­ङ्गो­ऽ­ग्नि­व­त्­’ इत्यादि । ल­क्ष्य­ल­क्ष­ण­भे­दा­दि­ति चेत्; न; अ­न­व­स्था­ना­त् । ५ । अथ म­त­मे­त­त् — लक्ष्यो गुणी गुणो ल­क्ष­ण­म्­, लक्ष्याच्च ल­क्ष­णे­ना­र्था­न्त­र­भू­ते­न भ­वि­त­व्य­मि­त्य­तो­ऽ­न­यो­र­न्य­त्व­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­न­व­स्था­ना­त् । येन ल­क्ष­णे­न लक्ष्यं लक्ष्यते ५तत् स­ल­क्ष­ण­म्­, अ­ल­क्ष­णं वा ? यदि २०त­द­ल­क्ष­ण­म्­; म­ण्डू­क­शि­ख­ण्ड­व­द­भा­व­मा­प­द्ये­त । असति च तस्मिन् ल­क्ष्या­न­व­धा­र­ण­म् । अथ सल- क्ष­ण­म्­; तदपि त­तो­ऽ­न्य­त्­, तदपि त­तो­ऽ­न्य­दि­त्य­न­व­स्था स्यात् । किञ्च, आ­दे­श­व­च­ना­त् । ६ । ‘६ल­क्ष्य­ल­क्ष­ण­यो­र­व्य­ति­रे­का­त् स्या­दे­क­त्व­म्­, सं­ज्ञा­दि­भे­द­त्वा­च्च स्या- न्ना­ना­त्व­म्­’ इ­त्या­दे­श­व­च­ना­त् ए­का­न्त­दो­षा­नु­ष­ङ्गा­भा­वः । क­श्चि­दा­ह — न उ­प­यो­ग­ल­क्ष­णो जी­व­स्त­दा­त्म­क­त्वा­त् । ७ । इह लोके य­द्य­दा­त्म­कं न त­त्ते­नो­प­यु­ज्य­ते यथा २५क्षीरं क्षी­रा­त्म­कं न त­त्ते­नै­वा­त्म­नो­प­यु­ज्य­ते । ए­व­मा­त्म­नो­ऽ­पि ज्ञा­ना­द्या­त्म­क­त्वा­न्न ते­नै­वो­प­यो­ग७ इति जी­व­स्यो­प­यो­गा­भा­वः । कुतश्च (­इ­त­श्च­), वि­प­र्य­य­प्र­स­ङ्गा­त् । ८ । सति चा­न­न्य­त्वे उ­प­यो­ग­मि­च्छ८तो­ऽ­नि­च्छ­त­श्च९ क­स्य­चि­द्वि­प­र्य­यः प्राप्नोति । कथम् ? अ­वि­प­र्य­य­व­त्१० । तद्यथा — ‘जीव एव ज्ञा­ना­द­न­न्य­त्वे सति ज्ञा­ना­त्म­नो­प­यु­ज्य­ते­’ इति मन्यसे न क्षी­रा­द­यः क्षी­रा­द्या­त्म­भिः­; एवं क्षी­रा­द­य एव क्षी­रा­द्या­त्म­भिः प­रि­ण­मे­युः­, ११न तु ३०जीवो ज्ञा­ना­त्म­नो­प­यु­ज्य­ते । अनिष्टं चैतत् । न; अ­त­स्त­त्सि­द्धेः । ९ । नै­त­द्यु­क्त­म् । कुतः ? अ­त­स्त­त्सि­द्धेः । यत ए­वा­न­न्य­त्व­म­त ए­वो­प­यो­गः सिद्धः । न­ह्य­त्य­न्त­म­न्य­त्वे उ­प­यो­गः सिद्ध्यति आ­का­श­स्य रू­पा­द्यु­प­यो­गा­भा­व­व­त्१२ । ननु चोक्तम् — १अङ्गं प्रति को­ऽ­व­य­व इ­त्या­द­यः । २प­र­स्प­र­प्र­वे­शा — आº, बº, दº, मुº । ३ — धर्मः अलक्ष- ण­मु­प­यो­गो गुण — आº, बº, दº, मुº । ४पृº ५ । ५त­त्स­ल्ल­क्ष — मुº । ६ल­क्ष्य­प्ते­ल­क्ष­णा­नु- प­प­त्ति­ल­क्ष्या­भा­वा­त् भाº १ । ७प­रि­ण­म­न­म् । ८आत्मनः । ९क्षीरस्य । १०वि­प­र्य­या­भा­व­व­त् । ११ननु जीवो ज्ञा­ना­त्म­ना नोप — आº, बº, दº, मुº । १२ — भावात् ननु आº, बº, दº, मुº । १२० ‘यथा क्षीरं क्षी­रा­त्म­कं न त­त्ते­ना­त्म­नो­प­यु­ज्य­ते­’ इति; न; अ­त­स्त­त्सि­द्धे­रि­त्ये­व१ । यथा तृण- ज­ला­दि­का­र­ण­व­शा­त् क्षी­र­भा­वा­वा­प्तिं प्र­त्य­भि­मु­खं२ क्षीरं३ क्षी­र­व्य­प­दे­श­भा­क् त­च्छ­क्त्य­व्य­ति- रेकात् ‘­क्षी­रा­त्म­ना प­रि­ण­म­ति­’ इ­त्यु­च्य­ते­, तथा आत्मापि ज्ञा­ना­दि­स्व­भा­व­श­क्ति­प्र­त्य­य­व­शा­त् घ­ट­प­टा­द्या­का­रा­व­ग्र­ह­रू­पे­ण प­रि­ण­म­ती­त्यु­प­यो­गः सिद्धः । इ­त­र­था ह्य­त­द्भा­वे त­द्भा­वा­ऽ­भा­वा­दु­प- ०५यो­गा­भा­वः स्यात् । किञ्च, उ­भ­य­था­पि त्व­द्व­च­ना­सि­द्धेः । १० । अ­ने­का­न्त­वा­द­प्र­व­ण­मा­र्ह­न्त्य­न्या­य­म­वि­ज्ञा­य य­दु­पा­दि­क्ष­त् भवान् — ‘­य­द्य­दा­त्म­कं न तस्य तेनैव प­रि­णा­मः­’ इति; न­न्वे­व­मु­भ­य­था­पि त्व­दी­य­स्य व­च­सो­ऽ­सि­द्धिः । तद्यथा — त­दा­त्म­का­नु­प­यो­ग­वा­दि­नः स्व­व­च­सः स्व­प­र­प­क्ष­सा­ध­न­दू­ष­णा­त्म­क­स्य स्व­प­क्ष­प­र­प­क्ष­योः सा­ध­क­त्व­दू­ष­क­त्वा­प­रि­णा­मा­त् य­त्रो­प­दि­ष्टः त­त्रा­सा­ध­क­स्ते४ऽयं हेतुः । यथा क्षीरस्य द­धि­त्वे­न १०प­रि­णा­म इष्यते न क्षी­र­त्वे­नै­व­, तथैव त्व­द्व­च­सः स्व­प­क्ष­सा­ध­ना­त्म­क­स्य ते­नै­वा­प­रि­णा­मा­द् दूष- कत्वेन प­रि­णा­म ए­षि­त­व्यो न सा­ध­क­त्वे­न । अस्यैव च प­र­प­क्ष­दू­ष­का­त्म­क­स्य ते­नै­वा­प­रि­णा­मा­त् सा­ध­क­त्वे­न प­रि­णा­म ए­षि­त­व्यो न दू­ष­क­त्वे­न । अतः ‘­त­दा­त्म­क­त्वे­ऽ­न­प­यो­गा­त्­’ इति त्व­द्व­च­ना- सिद्धिः । अथ त्व­द्व­च­नं स्व­प­र­प­क्ष­सा­ध­क­दू­ष­का­त्म­क­म­पि सत् स्व­प­र­प­क्ष­योः सा­ध­क­दू­ष­क­प­र्या­या­भ्यां प­रि­ण­म­ति­; न­न्वे­व­म­पि य­द­वो­च­द्भ­वा­न् — ‘­त­दा­त्म­क­त्वे­ऽ­नु­प­यो­गा­न्न तस्य तेनैव प­रि­णा­मः­’ इति; १५त­द­स­त् । किञ्च, स्व­स­म­य­वि­रो­धा­त् । ११ । यदि ‘­य­द्य­दा­त्म­कं न त­त्ते­नै­व प­रि­ण­म­ति­’ इतीष्टं वः; ननु पृ­थि­व्य­प्ते­जो­वा­यु­म­हा­भू­ता­नां रू­पा­द्या­त्म­क­त्वा­त् रू­पा­द्या­त्म­ना अ­वि­प­रि­णा­मः स्यात् । इष्यते च शु­क्ला­दि­रू­पा­दि­वि­शे­ष­प­रि­णा­मः । अतः स्व­स­म­य­वि­रो­धः । किञ्च, के­न­चि­द्वि­ज्ञा­ना­त्म­क­त्वा­त् । १२ । य­स्यै­का­न्ते­न ज्ञा­ना­त्म­क आत्मा स्यात्, तस्य ज्ञा­ना­त्म­ना २०प­रि­णा­मा­भा­वः प­रि­ण­त­त्वा­त् । आ­र्ह­त­स्य तु के­न­चि­द्वि­ज्ञा­ना­त्म­कः त­त्प­र्या­या­दे­शा­त्­, के­न­चि­द­न्या- त्मक इ­त­र­प­र्या­या­दे­शा­दि­ति क­थ­ञ्चि­त्त­दा­त्म­क­त्वा­त् के­न­चि­द­त­दा­त्म­क­त्वा­त् प­रि­णा­म­सि­द्धिः । यदि चै­का­न्ते­न ज्ञा­ना­त्म­क एव स्या­दि­त­रा­त्म­क एव वा; त­द्भा­वा­वि­रा­मः५ स्यात् । विरामे चात्म — नोऽपि विरामः प्रसक्तः । किञ्च, त­दा­त्म­क­स्य तेनैव प­रि­णा­म­द­र्श­ना­त् क्षी­र­व­त् । १३ । यथा क्षीरं द्र­व­म­धु­रा­दि­क्षी­र­स्व­भा- २५व­म­ज­ह­द् गु­डा­दि­द्र­व्य­सं­ब­न्धा­द् गु­ड­क्षी­रा­दि­प­रि­णा­मा­न्त­र­मा­स्क­न्द­ति­, गवादेः स्त­ना­न्त­र­नि­र्ग­त — मात्रं चोष्णं पुनः शीतं भ­व­ति­, पु­न­श्चा­ग्नि­द्र­व्य­सं­ब­न्धा­दु­ष्णं घनं च भ­व­ति­, त­द­भा­वे च शीत — मिति क्षी­र­जा­ति­म­ज­ह­दु­ष्ण­क्षी­रा­दि­व्य­प­दे­श­भा­गि­ति क्षीरं क्षी­रा­त्म­नै­व प­रि­ण­त­म् । यदि क्षीरं क्षी­रा­त्म­ना न प­रि­ण­मे­त्­; तत्र तत्र क्षी­र­व्य­प­दे­शा­भा­वः स्यात् । त­थो­प­यो­गा­त्म­क आत्मा उ­प­यो­ग — स्व­भा­व­म­ज­ह­ज्ज्ञा­ना­द्या­त्म­ना६ प­रि­णा­म­मि­य­र्ती­ति नास्ति विरोधः । अ­त­श्चै­त­दे­वं७ यदि हि ३०न स्यात्; निः­प­रि­णा­म­त्व­प्र­स­ङ्गो­ऽ­र्थ­स्व­भा­व­सं­क­रो वा । १४ । यदि य­द्य­दा­त्म­कं तस्य ते­ना­प­रि­णा­मः स्यात्; भावानां नि­ष्प­रि­णा­म­त्व­प्र­स­ङ्गः । ततश्च सर्वथा नित्यत्वे क्रि­या­का­र­क­व्य­व­हा­र­लो­पः स्यात् । ८प­रि­णा­म­व­त्त्वे च ९प­रा­त्म­ना प­रि­णा­मा­त् स­र्व­प­दा­र्थ­स्व­भा­व­सं­क­र­प्र­स­ङ्गः स्यात् । १०अ­थै­त­दु­भ­यं ने­ष्य­ते­; सिद्धः स्वे­ना­त्म­ना प­रि­णा­मः । क­श्चि­दा­ह — १उ­त्त­र­म् । २द्रव्यम् । ३द्र­व्य­क्षी­र­मि­त्य­र्थः । ४तव । ५अ­प­र्य­व­सा­नः । ६ज्ञा­ना­त्म­ना आº, ३५बº, मुº । आ­दि­श­ब्दे­न सुखादि । ७जी­वा­दि­द्र­व्यं ज्ञा­ना­दि­प­रि­णा­म­रू­प­म् । ८प­रि­णा­म­त्वे ताº । ९घ­टा­दि­प­टा­दि­स्व­रू­पे­ण । १०अ­प­रि­णा­मः प­र­रू­प­प­रि­णा­म­श्चे­ति द्वयम । १२१ १उ­प­यो­ग­स्य ल­क्ष­ण­त्वा­नु­प­प­त्ति­र्ल­क्ष्या­भा­वा­त् । १५ । इह लोके सतो लक्ष्यस्य लक्षणं भवति यथा सतो दे­व­द­त्त­स्य दण्डादिः । न चासतः श­श­वि­षा­णा­देः कि­ञ्चि­ल्ल­क्ष­ण­म­स्ति । तथा स एवात्मा लक्ष्यो दु­रु­प­पा­दः२ । त­द­भा­वा­त् कुत उ­प­यो­ग­स्य ल­क्ष­ण­त्व­मि­ति ? त­त्क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — त­द­भा­व­श्चा­का­र­ण­त्वा­दि­भिः । १६ । तस्य ल­क्ष्य­स्या­त्म­नो­ऽ­भा­वः । कुतः ? अ­का­र­ण­त्वा­देः ०५म­ण्डू­क­शि­ख­ण्ड­व­त् । सत्यपि ल­क्ष­ण­त्वा­नु­प­प­त्ति­र­न­व­स्था­ना­त् । १७ । स­त्य­प्या­त्म­नि लक्ष्ये उ­प­यो­ग­स्य ल­क्ष­ण­त्वं नो­प­प­द्य­ते । कुतः ? अ­न­व­स्था­ना­त् । उ­प­यो­गो हि ज्ञा­न­द­र्श­न­स्व­भा­वः­, स चा­न­व­स्थि­तः क्ष­णि­क­त्वा­त् । न चा­न­व­स्थि­तं लक्षणं भवति । त­द­पा­ये त­द­नु­प­ल­ब्धेः­, यथा ‘­क­त­र­द्दे­व­द­त्त­स्य गृहम् ? अधो यत्रासौ काकः’ इ­त्यु­त्प­ति­ते काके ३नष्टं तद्गृहं भवति तथा ज्ञा­ना­दि­ल­क्ष­ण­स्या­त्म­न­स्त­द­भा­वे १०अभावः प्राप्नोति इति । अ­त्रो­च्य­ते — आ­त्म­नि­ह्न­वो न युक्तः सा­ध­न­दो­ष­द­र्श­ना­त् । १८ । इ­हा­त्म­नो निह्नवो न युक्तः । कुतः ? सा­ध­न­दो­ष­द­र्श­ना­त् । य­त्ता­व­दु­क्त­म् — ‘­ना­स्त्या­त्मा अ­का­र­ण­त्वा­त् म­ण्डू­क­शि­ख­ण्ड­व­त्­’ इति; हे­तु­र­य­म­सि­द्धो १५वि­रु­द्धो­ऽ­नै­का­न्ति­क­श्च । का­र­ण­वा­ने­वा­त्मा इति निश्चयो नः४, न­र­का­दि­भ­व­व्य­ति­रि­क्त­द्र­व्या­र्था- भा­वा­त्­, तस्य च मि­थ्या­द­र्श­ना­दि­का­र­ण­त्वा­द­सि­द्ध­ता । अत एव द्र­व्या­र्था­भा­वा­त्५ प­र्या­य­स्य च प­र्या­या­न्त­रा­ना­श्र­य­त्वा­द् आ­श्र­या­भा­वा­द­प्य­सि­द्ध­ता६ । अ­का­र­ण­मे­व ह्यस्ति सर्वं घ­टा­दि­, तेनायं७ द्र­व्या­र्थि­क­स्य विरुद्ध एव । स­तो­ऽ­का­र­ण­त्वा­त्८, यदस्ति त­न्नि­य­मे­नै­वा­का­र­ण­म्­, न हि कि­ञ्चि­द­स्ति९ च का­र­ण­व­च्च । यदि त­द­स्त्ये­व किमस्य का­र­णे­न नि­त्य­नि­र्वृ­त्त­त्वा­त् ? २०का­र­ण­व­त्त्वं चासत एव का­र्या­र्थ­त्वा­त् का­र­ण­स्ये­ति वि­रु­द्धा­र्थ­ता । म­ण्डू­क­शि­ख­ण्ड­का­दी­ना­म् १०अ­स­त्प्र­त्य­य­हे­तु­त्वे­न प­रि­च्छि­न्न­स­त्त्वा­ना­म­भ्यु­प­ग­मा­त्ते­षां च का­र­णा­भा­वा­त् ११उ­भ­य­प­क्ष­वृ­त्ते­र- नै­का­न्ति­क­त्व­म् । दृ­ष्टा­न्तो­ऽ­पि सा­ध्य­सा­ध­नो­भ­य­ध­र्म­वि­क­लः । १२क­र्मा­वे­श­व­शा­त् ना­ना­जा­ति­सं­ब­न्ध­मा­प­न्न­व­तो जीवतो जीवस्य म­ण्डू­क­भ­वा­वा­प्तौ त­द्व्य­प­दे­श­भा­जः पु­न­र्यु­व­ति­ज­न्म­न्य­वा­प्ते ‘यः शि­ख­ण्ड­कः१३ २५स ए­वा­य­म्­’ इ­त्ये­क­जी­व­सं­ब­न्धि­त्वा­त्१४ म­ण्डू­क­शि­ख­ण्ड इत्यस्ति । पु­द्ग­ल­द्र­व्य­स्या­प्य­ना­द्य­न­न्त­प­रि- णामस्य यु­व­ति­भु­क्ता­हा­रा­दि­के­श­भा­व­प­रि­णा­मा­च्छि­ख­ण्ड­नि­ष्प­त्तेः का­र­ण­त्व­मि­ति ना­स्ति­त्वा­का­र­ण — त्व­ध­र्मा­भा­वा­त् । एवं व­न्ध्या­पु­त्र-श­श­वि­षा­णा­दि­ष्व­पि योज्यम् । आ­का­श­कु­सु­मे कथम् ? तत्रापि यथा व­न­स्प­ति­ना­म­क­र्मो­द­या­पा­दि­त­वि­शे­ष­स्य वृक्षस्य जी­व­पु­द्ग­ल­स­मु­दा­य­स्य १५पु­ष्प­मि­ति व्य­प­दि­श्य­ते­, अ­न्य­द­पि पु­द्ग­ल­द्र­व्यं पु­ष्प­भा­वे­न प­रि­ण­तं ३०तेन व्या­प्त­त्वा­त्­, ए­व­मा­का­शे­ना­पि व्याप्तत्वं स­मा­न­मि­ति त­त्त­स्या­पी­ति व्य­प­दे­शो युक्तः । अथ त­त्कृ­तो­प­का­रा­पे­क्ष­या त­स्ये­त्यु­च्य­ते­; आ­का­श­कृ­ता­व­गा­ह­नो­प­का­रा­पे­क्ष­या कथं तस्य न स्यात् ? वृक्षात् प्र­च्यु­त­म­प्या­का­शा­न्न प्र­च्य­व­ते इति नित्यं त­त्सं­ब­न्धि । १६अथ अ­र्था­न्त­र­भा­वा­त्त­स्य न १उ­प­यो­ग­ल­क्ष­णा­नु­प — आº, बº, दº, मुº । २अ­श­क्य­स­म­र्थ­नः । ३न दृष्टम् । ४स्या­द्वा­दि­ना­म् । ५आ­त्मा­भा­वा­दि­त्य­र्थः । ६आ­श्र­या­सि­द्ध­ते­ति यावत् । ७हेतुः । ८नि­ष्प­न्ना­व­स्था­यां कु­ला­ला­द्य­भा­वा­त् । ९अ­नु­त्प­न्न­स्यै­व का­र­ण­व­त्त्व­म् । १०नास्तीति ज्ञानस्य । ११अ­स्ति­त्व­ना­स्ति­त्वे­ति । १२क­र्मो­द्रे­क । १३बसः । १४ — स­म्ब­न्ध­त्वा­त् आº, बº, दº, मुº । १५स्व­स्वा­मि­स­म्ब­न्धे । १६अर्था — आº, बº, दº, मुº । १२२ स्यादिति म­त­म्­; वृ­क्ष­स्या­पि न स्यात् । स­र्व­त्रै­वा­त्र ना­मा­द्य­पे­क्ष­या संबन्धो यो­ज­यि­त­व्यः । ब­हि­र­ङ्गा­र्था­का­र­प­रि­ण­त­वि­ज्ञा­न­वि­ष­य­त्वा­पे­क्ष­या वा दो­षो­द्भा­व­न­मू­हि­त­व्य­म् । य­द­प्यु­च्य­ते — नास्त्यात्मा अ­प्र­त्य­क्ष­त्वा­च्छ­श­शृ­ङ्ग­व­दि­ति­; अ­य­म­पि न हेतुः अ­सि­द्ध­वि­रु­द्धा­नै- कान्तिक१त्वा­ऽ­प्र­च्यु­तेः । स­क­ल­वि­ष­य­के­व­ल­ज्ञा­न­प्र­त्य­क्ष­त्वा­च्छु­द्धा­त्मा प्र­त्य­क्षः­, क­र्म­नो­क­र्म­ब­न्ध­प­र- ०५त­न्त्र­पि­ण्डा­त्मा च अ­व­धि­म­नः­प­र्य­य­ज्ञा­न­यो­र­पि प्रत्यक्ष इति ‘­अ­प्र­त्य­क्ष­त्वा­त्­’ इ­त्य­सि­द्धो हेतुः । इ­न्द्रि­य­प्र­त्य­क्ष­त्वा­भा­वा­द­प्र­त्य­क्ष इति चेत्; न; तस्य प­रो­क्ष­त्वा­भ्यु­प­ग­मा­त् । अ­प्र­त्य­क्षा घ­टा­द­यो­ऽ­ग्रा — २ह­क­नि­मि­त्त­ग्रा­ह्य­त्वा­द् धू­मा­द्य­नु­मि­ता­ग्नि­व­त् । अ­ग्रा­ह­क­मि­न्द्रि­यं त­द्वि­ग­मे­ऽ­पि गृ­ही­त­स्म­र­णा­त् ग­वा­क्ष­व­त् । किञ्च, प्र­त्य­क्षा­द­न्यो­ऽ­प्र­त्य­क्ष इति प­र्यु­दा­सो वा स्यात्, प्रत्यक्षो न भ­व­ती­त्य­प्र­त्य­क्ष इति प्र­स­ज्य­प्र­ति­षे­धो वा ? यदि प­र्यु­दा­सः­; अ­न्य­त्व­स्य द्वि­ष्ठ­त्वा­द्व­स्तु­त्व­सि­द्धेः ना­स्ति­त्व­वि­रो — १०ध्य­स्ति­त्व­सा­ध­ना­द्वि­रु­द्धः । अथ प्र­स­ज्य­प्र­ति­षे­धः­; सति प्र­ति­षे­ध्ये३ प्र­ति­षे­ध­सि­द्धेः वि­धि­वि­ष­य — सि­द्धि­रि­ति क­थ­ञ्चि­त् प्र­त्य­क्ष­त्वो­प­प­त्तेः पु­न­र­प्य­सि­द्ध­ता । असति च श­श­शृ­ङ्गा­दौ सति च विज्ञा — नादौ अ­प्र­त्य­क्ष­त्व­स्य वृ­त्ते­र­नै­का­न्ति­क­ता । अथ वि­ज्ञा­ना­देः स्व­सं­वे­द्य­त्वा­त् यो­गि­प्र­त्य­क्ष­त्वा­च्च हेतो- रभाव इति चेत्; आत्मनि को­ऽ­प­रि­तो­षः ? दृ­ष्टा­न्तो­ऽ­पि सा­ध्य­सा­ध­नो­भ­य­ध­र्म­वि­क­लः पू­र्वो­क्ते­न विधिना अ­प्र­त्य­क्ष­त्व­स्य ना­स्ति­त्व­स्य चासिद्धेः । १५किञ्च, सर्वस्य वा­ग­र्थ­स्य वि­धि­प्र­ति­षे­धा­त्म­क­त्वा­त्­, न हि कि­ञ्चि­द्व­स्तु स­र्व­नि­षे­ध­ग­म्य — मस्ति । अस्ति त्वेतत्४ उ­भ­या­त्म­क­म्­, यथा कु­र­व­का र­क्त­श्वे­त­व्यु­दा­से­ऽ­पि ना­ऽ­व­र्णा भवन्ति नापि रक्ता एव श्वेता एव वा प्र­ति­षि­द्ध­त्वा­त् । एवं वस्त्वपि प­रा­त्म­ना नास्तीति प्र­ति­षे­धे­ऽ­पि स्वात्मना अस्तीति सिद्धम् । तथा चोक्तम् — “­अ­स्ति­त्व­मु­प­ल­ब्धि­श्च क­थ­ञ्चि­द­स­तः ५स्मृतेः । २०ना­स्ति­ता­नु­प­ल­ब्धि­श्च क­थ­ञ्चि­त्स­त एव ते ॥ १ ॥ स­र्व­थै­व सतो नेमौ धर्मौ स­र्वा­त्म­दो­ष­तः । स­र्व­थै­वा­ऽ­स­तो नेमौ वाचां गो­च­र­ता­ऽ­त्य­या­त् ॥ २ ॥ ” इति । ना­स्ति­त्वा­प्र­त्य­क्ष­त्वा­भ्या­म­पि६ रहितं त­द­व­स्त्वि­ति७ ध­र्म्य­सि­द्धि­श्च । ए­व­म­न्ये­ऽ­पि हेतव ए­का­न्त­वा­दि­भि­रु­प­नी­ता दो­ष­व­त्त­यो­त्प्रे­क्ष्याः । त­द­स्ति­त्वं च साध्यते — २५ग्र­ह­ण­वि­ज्ञा­ना­सं­भ­वि­फ­ल­द­र्श­ना­द् गृ­ही­तृ­सि­द्धिः । १९ । या­न्य­मू­नि ग्र­ह­णा­नि पू­र्व­कृ­त­क­र्म­नि — र्व­र्ति­ता­नि८हि­रु­क्कृ­त­स्व­भा­व­सा­म­र्थ्य­ज­नि­त­भे­दा­नि रू­प­र­स­ग­न्ध­स्प­र्श­श­ब्द­ग्रा­ह­का­णि च­क्षू­र­स­न — घ्रा­ण­त्व­क्श्रो­त्रा­णि । ९यानि च ज्ञानानि त­त्स­न्नि­क­र्ष­जा­नि तानि१०, ते­ष्व­सं­भ­वि­फ­ल­मु­प­ल­भ्य­ते । किं पु­न­स्त­त् ? आ­त्म­स्व­भा­व­स्था­न­ज्ञा­न­वि­ष­य­स­म्प्र­ति­प­त्तिः । त­दे­त­द् ग्र­ह­णा­नां११ तावन्न सं­भ­व­ति­; अ­चे­त­न­त्वा­त्­, क्ष­णि­क­त्वा­च्च । वि­ज्ञा­ना­नां च न सं­भ­व­ति­, ए­का­र्थ­ग्रा­हि­त्वा­दु­त्प­त्त्य­न­न्त­र­नि­रो — ३०धाच्च । दृश्यते चेदम् । अ­क­स्मा­च्च न भ­व­ती­ति त­त्प्र­त्ति­प­त्ति­प­ति­ना१२ ततो व्य­ति­रि­क्ते­न केन- चि­द्भ­वि­त­व्य­मि­ति गृ­ही­तृ­सि­द्धिः । किञ्च, १ — कताप्र — आº, बº, दº, मुº, ताº । २अ­नि­य­त­का­र­ण । ३वस्तुनि । ४वस्तु । ५अ­नु­भ­बा­त् । ६ध­र्मा­भ्या­म् । ७अथ प­र­प­क्षं दू­ष­यि­त्वा स्वपक्षं सा­ध­य­ति त­दि­त्या­दि­ना । ८पृ­थ­क्कृ­त । हिरुक् नाना च वर्जने इ­त्य­भि­धा­ना­त् । हि­रु­क्कृ­त­पृ­थ­क्कृ­त­स्व­भा­व — बº, ताº, मूº, दº । ना­ना­स्व­भा­व — ताº, टिº । हि­रु­क्स­ह­कृ­त­पृ­थ­क्कृ­त­स्व — आº । ९एतानि च आº, बº, दº, मुº । १० — र्षज- नितानि आº, बº, दº, मुº । ११इ­न्द्रि­या­णा­म् । १२ — त्ति­प­टु­ना आº, बº, दº, मु, मूº । पटुना ३५इति वा पाठः — श्रº । १२३ अ­स्म­दा­त्मा­स्ति­त्व­प्र­त्य­य­स्य स­र्व­वि­क­ल्पे­ष्वि­ष्ट­सि­द्धेः । २० । यो­ऽ­य­म­स्मा­क­म् ‘­आ­त्मा­ऽ­स्ति­’ इति प्रत्ययः स सं­श­या­न­ध्य­व­सा­य­वि­प­र्य­य­स­म्य­क्प्र­त्य­ये­षु यः कश्चित् स्यात्, सर्वेषु च विकल्पे — ष्विष्टं सिध्यति । न ता­व­त्सं­श­यः­; नि­र्ण­या­त्म­क­त्वा­त् । सत्यपि संशये त­दा­ल­म्ब­ना­त्म­सि­द्धिः१ । न हि अ­व­स्तु­वि­ष­यः संशयो भवति । ना­प्य­न­ध्य­व­सा­यो जा­त्य­न्ध­ब­धि­र­रू­प­श­ब्द­व­त्­; अनादि — ०५सं­प्र­ति­प­त्तेः । स्या­द्वि­प­र्य­यः­; ए­व­म­प्या­त्मा­स्ति­त्व­सि­द्धिः पुरुषे स्था­णु­प्र­ति­प­त्तौ स्था­णु­सि­द्धि­व­त् । स्या­त्स­म्य­क्प्र­त्य­यः­; अ­वि­वा­द­मे­त­त् — आ­त्मा­स्ति­त्व­मि­ति सिद्धो न पक्षः । स­न्ता­ना­दि­ति चेत्; न; तस्य सं­वृ­ति­स­त्त्वा­त्­, द्र­व्य­स­त्त्वे वा सं­ज्ञा­भे­द­मा­त्र­म् । २१ । स्या­न्म­त­म्- सन्तानो नाम क­श्चि­द­र्थो­ऽ­स्ति ए­को­ऽ­ने­क­क्ष­ण­वृ­त्तिः­, त­दा­श्र­यं ग्र­ह­ण­वि­ज्ञा­ना­त्म­स्व­भा­व­स्था­ना­दि — सं­प्र­ति­पा­द­न­मि­ति२; तन्न; किं का­र­ण­म् ? तस्य सं­वृ­ति­स­त्त्वा­त् । स हि सन्तानः ३सं­वृ­ति­स­न्­, १०त­स्मि­न्न­स­ति क­ल्पि­ता­त्म­नि४ कथं ५स्या­त्त­द्वि­शे­ष­प्र­त्य­यः ? अथ द्र­व्य­स­त्त्व­म­स्या­व­सी­य­ते­; संज्ञा- भे­द­मा­त्र­म् — आत्मा सन्तान इति ना­र्थ­वि­प्र­ति­प­त्तिः । ६य­द­प्यु­क्त­म् — ‘­स­त्य­पि ल­क्ष­ण­त्वा­नु­प­प­त्ति­र­न­व­स्था­ना­त्­’ इति, क­थ­ञ्चि­द­व­स्था­ना­दु­प­यो­ग­स्य ल­क्ष­ण­त्वो­प­प­त्तिः । न हि सर्वथा वि­ना­शो­ऽ­व­स्था­नं वो­प­यो­ग­स्या­भ्यु­प­ग­म्य­ते । किं तर्हि ? कथ — ञ्चि­द्वि­ना­शः क­थ­ञ्चि­द­व­स्था­नं च । प­र्या­या­र्था­दे­शा­त् स­तो­ऽ­र्थ­स्या­नु­प­ल­ब्धे­र्वि­ना­शो द्र­व्या­र्था­दे­शा — १५द­व­स्था­न­मि­ति अ­स­कृ­त्प­री­क्षि­त­मे­त­त्७ । त­स्मा­दु­प­यो­ग­स्य ल­क्ष­ण­त्व­मु­प­प­द्य­ते । त­दु­प­र­मा­भा­वा­च्च । २२ । क­स्य­चि­दु­प­यो­ग­स्यो­त्पा­दः क­स्य­चि­द्वि­ना­श इ­त्यु­प­यो­ग­प­र­म्प­रा नो­प­र­म­ती­ति तस्य ल­क्ष­ण­त्व­म­व­से­य­म् । सर्वथा विनाशे पु­न­र­नु­स्म­र­णा­भा­वः । २३ । यदि स­र्व­थो­प­यो­ग­स्य विनाशः स्यात्; अ­नु­स्म­र­णं न स्यात् । अ­नु­स्म­र­णं हीदं स्व­य­म­नु­भू­त­स्या­र्थ­स्य दृष्टं ना­न­नु­भू­त­स्य ना­न्ये­ना­नु­भू­त­स्य । तदभा- २०वा­त्त­न्मू­लः स­र्व­लो­क­सं­व्य­व­हा­रो वि­ना­श­मु­प­ग­च्छे­त् । उ­प­यो­ग­सं­ब­न्धो ल­क्ष­ण­मि­ति चेत्; न; अन्यत्वे सं­ब­न्धा­भा­वा­त् । २३ । स्या­न्म­त­म् — उ­प­यो­गो ल­क्ष­ण­मा­त्म­नो नो­प­प­द्य­ते । कुतः ? अ­न्य­त्वा­त् । किं तर्हि ? त­त्सं­ब­न्धो ल­क्ष­ण­म् । यथा दे­व­द­त्त­स्य न दण्डो ल­क्ष­ण­म् किं तर्हि ? संबन्धः । यदि हि दण्डो ल­क्ष­ण­म् ८अ­सं­स­क्तो­ऽ­पि लक्षणं स्यात्, एवं च कृ­त्वो­क्त­म् — *­“­क्रि­या­व­द्गु­ण­व­त्स­म­वा­यि­का­र­णं द्र­व्य­ल­क्ष­ण­म्­”[वैशेº १ । १ । १५] इति; तन्न; किं २५का­र­ण­म् ? अन्यत्वे सं­ब­न्धा­भा­वा­त् । द्रव्याद् गु­णो­ऽ­र्था­न्त­र­भू­तो यदि स्यात्; तस्य सं­ब­न्धा­भा­व इत्युक्तं पु­र­स्ता­त् । त­स्मा­दा­त्म­भू­त उ­प­यो­गो ल­क्ष­ण­मि­ति न क­श्चि­द्दो­षः । य उक्त उ­प­यो­ग­स्त­द्भे­द­द­र्श­ना­र्थ­मा­ह — स द्वि­वि­धो­ऽ­ष्ट­च­तु­र्भे­दः ॥ ९ ॥ कथं द्विविधः ? ३०सा­का­रा­ना­का­र­भे­दा­द् द्विविधः । १ । साकार उ­प­यो­गो­ऽ­ना­का­र उ­प­यो­ग­श्चे­ति द्विविधः । साकारं ज्ञा­न­म्­, अ­ना­का­रं द­र्श­न­म् । १ — सिद्धेः आº, बº, दº, मुº । २ज्ञा­न­वि­ष­य­स­म्प्र­ति­प­त्तिः । ३सं उ­प­चा­रः वृ­ति­स­न् आº । मि­थ्या­रू­पे­ण सन् वि­द्य­मा­नः । ४स्वरूपे । ५स्याद्विशे — आº, बº, दº, मुº । ६यदुक्तं आº बº, दº, मुº, ताº । ७ — तं त — आº, बº, दº, मुº, ताº । ८अ­स­क्तो­ऽ­पि आº, बº, दº, मुº । १२४ अ­भ्य­र्हि­त­त्वा­ज्ज्ञा­न­ग्र­ह­ण­मा­दौ । २ । ज्ञानं ह्य­भ्य­र्हि­त­म् अर्थानां १वि­भा­व­क­त्वा­त्­, दर्शन- मा­लो­च­न­मा­त्र­म्­, अ­त­स्त­स्मा­त् पू­र्व­का­ल­भा­वि­नो­ऽ­पि द­र्श­ना­ज्ज्ञा­नं प्रा­ग्गृ­ह्य­ते । कथं पु­न­र्ज्ञा­य­ते ज्ञा­न­ग्र­ह­ण­मा­दौ क्रियत इति ? सं­ख्या­वि­शे­ष­नि­र्दे­शा­त्त­न्नि­श्च­यः । ३ । यतः सं­ख्या­वि­शे­ष­नि­र्दे­शः क्रियते — ‘­अ­ष्ट­भे­द­श्च­तु­र्भे­दः­’ ०५इति, त­त­स्त­स्य निश्चयो वे­दि­त­व्यः । ननु च च­तुः­श­ब्द­स्य पू­र्व­नि­पा­ते­न भ­वि­त­व्य­म् *­“­सं­ख्या­या अ­ल्पी­य­स्या२ḥ”[पाº वाº २ । २ । ३४] इति व­च­ना­त्­, यथा च­तु­र्द­शे­ति­; नैष दोषः; उ­क्त­मे­त­त् — ‘­अ­भ्य­र्हि­त­त्वा­त् पू­र्व­नि­पा­तः­’ इति । तत्र ज्ञा­नो­प­यो­गो­ऽ­ष्ट­वि­धः — म­ति­ज्ञा­नं श्रु­त­ज्ञा­न­म­व­धि­ज्ञा­नं म­नः­प­र्य­य­ज्ञा­नं के­व­ल­ज्ञा­नं म­त्य­ज्ञा­नं श्रु­ता­ऽ­ज्ञा­नं वि­भ­ङ्ग­ज्ञा­नं चेति । द­र्श­नो­प­यो­ग­श्च­तु­र्वि­धः — च­क्षु­र्द­र्श­न­म् अ­च­क्षु­र्द­र्श­न­म­व­धि- १०दर्शनं के­व­ल­द­र्श­नं३चेति । एषां च ल­क्ष­णा­दी­नि व्या­ख्या­ता­नि । अ­व­ग्र­हा­न्ना­न्य­त् द­र्श­न­मि­ति चेत्; व्या­ख्या­त­म­न्य­त्व­म् । छ­द्म­स्थे­षु तयोः क्रमेण वृत्तिः, नि­रा­व­र­णे­षु यु­ग­प­त् । य­थो­क्ते­ना­ने­ना­हि­त­प­रि­णा­मे­न४ स­र्वा­त्म­सा­धा­र­णे­नो­प­यो­गे­न५ ये उ­प­ल­क्षि­ता उ­प­यो­गि­नः ते द्विविधाः — सं­सा­रि­णो मुक्ताश्च ॥ १० ॥ १५आ­त्मो­प­चि­त­क­र्म­व­शा­दा­त्म­नो भ­वा­न्त­रा­वा­प्तिः संसारः । १ । ६आ­त्म­नो­प­चि­तं क­र्मा­ष्ट­वि­धं प्र­कृ­ति­स्थि­त्य­नु­भा­ग­प्र­दे­श­ब­न्ध­भे­द­भि­न्न­म्­, त­द्व­शा­दा­त्म­नो भ­वा­न्त­रा­वा­प्तिः संसार इति । उच्यते — द्वि­रा­त्म­ग्र­ह­णं७ कि­म­र्थ­म् ? ‘­आ­त्मै­व कर्मणः कर्ता, त­त्फ­ल­स्य च आत्मैव भोक्ता’ इ­त्ये­त­स्य प्र­द­र्श­ना­र्थ­म् । ८अन्ये तु ‘­त्रै­गु­ण्यं९ कर्तृ, परम् आत्मा भोक्ता’ इति म­न्य­न्ते­; त­द­यु­क्त­म्­; अ­चे­त­न­स्य पुण्य- २०पा­प­वि­ष­य­क­र्तृ­ता­नु­प­प­त्ते­र्घ­टा­दि­व­त् । प­र­कृ­त­फ­ल­भो­गे १०चा­नि­र्मो­क्ष­प्र­स­ङ्गः स्यात् ११कृ­त­प्र­णा­श- श्चेति । तस्माद्यः कर्ता स एव भोक्तेति युक्तम् । संसारः प­ञ्च­वि­धः द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतो भ­व­त­श्चे­ति­, स ये­षा­म­स्ति ते सं­सा­रि­णः । नि­र­स्त­द्र­व्य­भा­व­ब­न्धा मुक्ताः । २ । बन्धो द्विविधो द्र­व्य­ब­न्धो भा­व­ब­न्ध­श्चे­ति । तत्र द्र­व्य­ब­न्धः क­र्म­नो­क­र्म­प­रि­ण­तः पु­द्ग­ल­द्र­व्य­वि­ष­यः । १२तत्कृतः क्रो­धा­दि­प­रि­णा­म­व­शी­कृ­तो भाव- २५बन्धः । स उ­भ­यो­ऽ­पि निरस्तो यैः ते मुक्ताः । द्व­न्द्व­नि­र्दे­शो ल­घु­त्वा­दि­ति चेत्; न; अ­र्था­न्त­र­प्र­ती­तेः । ३ । स्या­न्म­त­म् — द्व­न्द्व­नि­र्दे­शो­ऽ­त्र युक्तः । कुतः ? ल­घु­त्वा­त्­, द्वन्द्वे हि सति उ­क्ता­र्थ­त्वा­च्च­श­ब्दा­प्र­यो­गे लाघवं भवति इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­र्था­न्त­र­प्र­ती­तेः । सं­सा­रि­ण­श्च मु­क्ता­श्चे­ति द्वन्द्वे सति १३अ­ल्पा­च्त­र­त्वा­द­भ्य­र्हि­त­त्वा­च्च मु­क्त­श­ब्द­स्य पू­र्व­नि­पा­ते सति मु­क्त­सं­सा­रि­ण इति प्रा­प्नो­ति­, तथा च स­त्य­र्था­न्त­रं प्र­ती­ये­त — ३०मुक्तः संसारो येन भावेन स मु­क्त­सं­सा­र­स्त­द्व­न्तः मु­क्त­सं­सा­रि­ण इति । तथा सति मुक्ता — ना­मे­वो­प­यो­गि­त्व­मु­क्तं१४ स्यान्न सं­सा­रि­णा­म्­, अतो वा­क्य­मे­व क्रियते । १नि­श्चा­य­क­त्वा­त् । २ — यसः श्रº, मूº । ३ — नमिति श्रº, मूº । ४भेदेन । ५ — नै­नो­प­ल­क्षि­ता उप — आº, बº, दº, मुº । ६आ­त्मो­प­चि — आº, बº, दº, मुº, ताº । ७वार्तिके । ८सांख्याः — स म्पाº । ९प्र­धा­न­म् । १०वानिर्मो — आº, बº, दº, मुº । ११प्रकृतेः । १२त­त्कृ­त­क्रो — मूº । १३अ­ल्पा­क्ष­र — मुº । १४ — यो­ग­त्व­मु­क्तं — आº, बº, दº, मुº । १२५ स­मु­च्च­या­भि­व्य­क्त्य­र्थं च­श­ब्दो­ऽ­न­र्थ­क इति चेत्; न; उ­प­यो­ग­स्य गु­ण­भा­व­प्र­द­र्श­ना­र्थ- त्वात् ॥ ४ । स्या­न्म­त­म् — च­श­ब्दो­ऽ­न­र्थ­कः । कुतः ? अ­र्थ­भे­दा­त् स­मु­च्च­य­सि­द्धेः । भिन्ना हि सं­सा­रि­णो मुक्ताश्च ततो वि­शे­ष­ण­वि­शे­ष्य­त्वा­नु­प­प­त्तेः स­मु­च्च­यः सिद्धः यथा *­“­पृ­थि­व्या­प­स्ते­जो­वा­युः­” इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­प­यो­ग­स्य गु­ण­भा­व­प्र­द­र्श­ना­र्थ­त्वा­त् । नायं चशब्दः स­मु­च्च­ये­, ०५क्व तर्हि२ ? अ­न्वा­च­ये३ । तत्र ह्येकः प्र­धा­न­भू­तः ४इतरो गु­ण­भू­तः यथा ‘भैक्षं चर दे­व­द­त्तं चा­न­य­’ इति प्र­धा­न­शि­ष्टं भै­क्ष­च­र­णं दे­व­द­त्ता­न­य­न­म­प्र­धा­न­शि­ष्ट­म् । तथा सं­सा­रि­णः प्रा­धा­न्ये­नो­प­यो­गि­नो मुक्ता गु­ण­भा­वे­ने­त्ये­त­स्य प्र­द­र्श­ना­र्थः५ । कथं सं­सा­रि­षु मुख्य उ­प­यो­गः कथं वा मुक्तेषु गौणः ? प­रि­णा­मा­न्त­र­सं­क्र­मा­भा­वा­द् ध्या­न­व­त् । ५ । यथा ए­का­ग्र­चि­न्ता­नि­रो­धो ध्या­न­मि­ति छद्मस्थे ध्या­न­श­ब्दा­र्थों मु­ख्य­श्चि­न्ता­वि­क्षे­प­व­तः त­न्नि­रो­धो­प­प­त्तेः­, त­द­भा­वा­त् के­व­लि­न्यु­प­च­रि­तः फ­ल­द­र्श- १०नात्, तथा उ­प­यो­ग­श­ब्दा­र्थो­ऽ­पि सं­सा­रि­षु मुख्यः प­रि­णा­मा­न्त­र­सं­क्र­मा­त्­, मुक्तेषु त­द­भा­वा­द् गौणः कल्प्यते ६उ­प­ल­ब्धि­सा­मा­न्या­त् । सं­सा­रि­ग्र­ह­ण­मा­दौ ब­हु­वि­क­ल्प­त्वा­त्७ त­त्पू­र्व­क­त्वा­त् स्व­सं­वे­द्य­त्वा­च्च । ६ । सं­सा­रि­ग्र­ह­ण­मा­दौ क्रियते ब­हु­वि­क­ल्प­त्वा­त्­, बहवो हि सं­सा­रि­णां विकल्पा ग­त्या­द­यः । किञ्च, त­त्पू­र्व­क­त्वा­त् । सं­सा­रि­पू­र्व­का हि मुक्ताः, न मु­क्त­पू­र्वाः सं­सा­रि­ण इति । स्व­सं­वे­द्य­त्वा­च्च । स्व­सं­वे­द्या हि संसा- १५रिणो ग­त्या­दि­प­रि­णा­मा­ना­म­नु­भू­त­त्वा­त्­, मुक्ताः पु­न­र­त्य­न्त­प­रो­क्षाः­, त­द­नु­भ­व­स्या­प्रा­प्त­त्वा­त् । तत्र य एते शु­भा­शु­भ­क­र्म­फ­ला­नु­भ­व­न­सं­ब­न्ध­व­शी­कृ­त­स्व­भा­वा अ­प्र­च्यु­त­सं­स­र­णाः पू­र्व­कृ­त- ना­म­क­र्म­नि­मि­त्त­ज­नि­त८क­र­ण­वि­शे­षाः प्राणिनः ते खलु — स­म­न­स्का­ऽ­म­न­स्काः ॥ ११ ॥ म­नः­स­न्नि­धा­ना­स­न्नि­धा­ना­पे­क्ष­या द्विविधाः सं­सा­रि­णः । १ । मनो द्वि­वि­ध­म् — द्र­व्य­म­नो भाव — २०म­न­श्चे­ति । तत्र पु­द्ग­ल­वि­पा­कि­क­र्मो­द­या­पे­क्षं द्र­व्य­म­नः । वी­र्या­न्त­रा­य­नो­इ­न्द्रि­या­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा- पेक्षा आत्मनो वि­शु­द्धि­र्भा­व­म­नः । तेन मनसा सह वर्तन्त इति स­म­न­स्काः । न विद्यते मनो येषां ते अ­म­न­स्का इति द्विविधाः सं­सा­रि­णो भवन्ति । अत्राह — द्वि­वि­ध­जी­व­प्र­क­र­णा­द्य­था­सं­ख्य­प्र­स­ङ्गः । २ । द्विविधा हि जीवाः प्रकृताः सं­सा­रि­णो मुक्ताश्च । तत्र सं­सा­रि­णः स­म­न­स्काः मु­क्ता­श्चा­ऽ­म­न­स्का इति य­था­सं­ख्यं प्राप्नोति । २५इ­ष्ट­मि­ति चेत्; न; स­र्व­सं­सा­रि­णां स­म­न­स्क­त्व­प्र­स­ङ्गा­त् । ३ । स्या­दे­त­त् — इ­ष्ट­मे­वे­दं संसा- रिणः स­म­न­स्का मु­क्ता­श्चा­म­न­स्का इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स­र्व­सं­सा­रि­णां स­म­न­स्क­त्व- प्र­स­ङ्गा­त् । ए­क­द्वि­त्रि­च­तु­रि­न्द्रि­या­णां प­ञ्चे­न्द्रि­ये­षु च के­षा­ञ्चि­त् म­नो­वि­ष­य­वि­शे­ष­व्य­व­हा­रा — भावात् अ­म­न­स्क­ते­ष्टा त­द्व्या­घा­तो­ऽ­तः स्यात् । अ­त्रो­च्य­ते — पृ­थ­ग्यो­ग­प्र­क्लृ­प्तेः सं­सा­रि­सं­प्र­त्य­यः । ४ । यदिदं पृ­थ­ग्यो­ग­क­र­णं तेन ज्ञायते सं­सा­रि­णो­ऽ­त्र ३०सं­ब­न्ध्य­न्त इति । इ­त­र­था हि एक एव योगः क्रियते — ‘­सं­सा­रि­णो मुक्ताश्च स­म­न­स्का­म­न­स्काः­’ इति । १पृ­थि­व्य­प्ते­जो — आº, बº, दº, मुº । “­पृ­थि­व्या­प­स्ते­जो­वा­यु­रि­ति तत्त्वानि त­त्स­मु­दा­ये श­री­रे­न्द्रि­य­वि­ष­य­स­ञ्ज्ञाः । ” — त­त्त्वो­प­º पृº १ । २किं तर्हि आº, बº, दº, दº, मुº । ३प्र­धा­ना­प्र­धा­न- वि­व­क्षा­या­म­न्वा­च­यः । ४इतरे गु­ण­भू­ताः आº, बº, दº, मुº, ताº । ५ — नार्थम् श्रº । ६केवल — ज्ञान । ७ — त्वाच्च स्व — आº, बº, दº, मुº । ८ — ज­नि­त­वि — आº, बº, दº, मुº । १२६ औ­प­रि­ष्ट­सं­सा­रि­व­च­न­प्र­त्या­स­त्ते­श्च । ५ । औ­प­रि­ष्ट­म­स्ति सं­सा­रि­व­च­न­म्­, तस्य प्रत्यास — त्ते­र­भि­सं­ब­न्धा­च्च सं­सा­रि­सं­प्र­त्य­यो भवति । अत्राह — त­द­भि­सं­ब­न्धे य­था­सं­ख्य­प्र­स­ङ्गः । ६ । यदि त­द­भि­सं­ब­न्धः क्रियते १तत्तत्र त्र­स­स्था­व­र­ग्र­ह­ण- मस्ति तेन य­था­सं­ख्यं प्राप्नोति ‘­स­म­न­स्का­स्त्र­सा अ­म­न­स्काः स्था­व­राः­’ इति । ०५इ­ष्ट­मे­वे­ति चेत्; न; स­र्व­त्र­सा­नां स­म­न­स्क­त्व­प्र­स­ङ्गा­त् । ७ । स्या­दे­त­त् — इ­ष्ट­मे­वे­दं त्रसाः स­म­न­स्काः स्थावरा अ­म­न­स्का इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स­र्व­त्र­सा­नां स­म­न­स्क­त्व­प्र­स­ङ्गा­त्­, द्वि­त्रि­च­तु­रि­न्द्रि­या­णा­म­सं­ज्ञि­प­ञ्चे­न्द्रि­या­णा­म­पि स­म­न­स्क­त्वं प्र­स­ज्ये­त । अनिष्टं चैतत् । अ­त्रो­च्य­ते — ना­न­भि­सं­ब­न्धा­त् । ८ । सं­सा­रि­ग्र­ह­ण­मा­त्र­म­त्रा­भि­सं­ब­ध्य­ते न त्र­स­स्था­व­र­ग्र­ह­ण­म् । इ­च्छा­व­शे­न हि संबन्धो भवति । १०ए­क­यो­गा­क­र­णा­त् । ९ । यदि त्र­स­स्था­व­र­ग्र­ह­णे­ना­पि संबन्ध इष्टः स्यात् एक एव योगः क्रियेत — ‘­स­म­न­स्का­म­न­स्काः सं­सा­रि­ण­स्त्र­स­स्था­व­राः­’ इति । नत्वेवं कृतः । तेन ज्ञायते त्र­स­स्था­व­र — ग्रहणं न सं­ब­ध्य­त इति । अ­थ­वा­, ए­क­यो­गा­क­र­णा­त् म­न्या­म­हे — अ­ती­त­स्य सं­सा­रि­मु­क्त­ग्र­ह­ण­स्य व­क्ष्य­मा­ण­स्य च त्र­स­स्था­व­र­ग्र­ह­ण­स्य स­म­न­स्का­म­न­स्क­ग्र­ह­णे­ना­भि­सं­ब­न्धो न भ­व­ती­ति । इ­त­र­था अ­न्य­त­र­त्र सं­सा­रि­ग्र­ह­णे स­ती­ष्टा­र्थ­त्वा­दु­प­रि सं­सा­रि­ग्र­ह­ण­म­न­र्थ­क­म् । १० । इ­त­रे­ण १५प्र­का­रे­णे­त­र­था । कथम् ? यदि सं­सा­रि­मु­क्त­ग्र­ह­णे­न त्र­स­स्था­व­र­ग्र­ह­णे­न चा­स्या­भि­सं­ब­न्धः­स्या­त् एक एव योगः क्रियेत२ — ‘­सं­सा­रि­मु­क्ताः स­म­न­स्का­म­न­स्का­स्त्र­स­स्था­व­रा­श्च­’ इति । तथा स­त्य­न्य­त­र­त्र सं­सा­रि­ग्र­ह­णं कर्तव्यं स्यात् । क्वा­न्य­त­र­त्र ? स­म­न­स्का­म­न­स्क­सू­त्र­स्या­दा­व­न्ते वा । एवं सतीष्टा — र्थस्य सि­द्ध­त्वा­त् ‘­सं­सा­रि­णः त्र­स­स्था­व­राः­’ इत्यत्र सं­सा­रि­ग्र­ह­ण­म­न­र्थ­कं स्यात् । आदौ स­म­न­स्क­ग्र­ह­ण­म­भ्य­र्हि­त­त्वा­त् । ११ । आदौ स­म­न­स्क­ग्र­ह­णं क्रियते । कुतः ? अभ्यर्हि- २०तत्वात् । क­थ­म­भ्य­र्हि­त­त्व­म् ? तत्र हि स­म­ग्रा­णि क­र­णा­नी­ति । य एते स्व­कृ­त­क­र्म­फ­ला­पे­क्ष­प­रि­पू­र्णा­प­रि­पू­र्ण­क­र­ण­ग्रा­मा­हि­त­द्वै­वि­ध्य­वि­शि­ष्टाः का­र्म­ण­श­री- र­प्र­णा­लि­का­पा­दि­त­नि­य­ता­व­स्था­वि­शे­षाः­, ते खलु — सं­सा­रि­ण­स्त्र­स­स्था­व­राः ॥ १२ ॥ अत्राह — के त्रसाः, के स्थावरा इति ? उच्यन्ते — २५त्र­स­ना­म­क­र्मो­द­या­पा­दि­त­वृ­त्त­य­स्त्र­साः । १ । त्र­स­ना­म­क­र्म­णो जी­व­वि­पा­कि­न उ­द­या­पा­दि­त- वृ­त्ति­वि­शे­षाः त्रसा इति व्य­प­दि­श्य­न्ते । त्र­से­रु­द्वे­ज­न­क्रि­य­स्य त्रसा इति चेत्; न; ग­र्भा­दि­षु त­द­भा­वा­द् अ­त्र­स­त्व­प्र­स­ङ्गा­त् । २ । स्या­न्म­त­म् — त्र­से­रु­द्वे­ज­न­क्रि­य­स्य त्र­स्य­न्ती­ति त्रसा इति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? ग­र्भा­दि­षु तद- भावाद् अ­त्र­स­त्व­प्र­स­ङ्गा­त् । ग­र्भा­ण्ड­ज­मू­र्च्छि­त­सु­षु­प्ता­दी­नां त्रसानां ३बा­ह्य­भ­य­नि­मि­त्तो­प­नि­पा­ते ३०सति च­ल­ना­भा­वा­द­त्र­स­त्वं स्यात् । कथं तर्ह्यस्य निष्पत्तिः ‘­त्र­स्य­न्ती­ति त्रसाः’ इति ? व्युत्पत्ति — मा­त्र­मे­व नार्थः प्रा­धा­न्ये­ना­श्रि­य­ते गोशब्द४प्र­वृ­त्ति­व­त् । स्था­व­र­ना­म­क­र्मो­द­यो­प­ज­नि­त­वि­शे­षाः स्थावराः । ३ । स्था­व­र­ना­म­क­र्म­णो जी­व­वि­पा­कि­न उ­द­ये­नो­प­ज­नि­त­वि­शे­षाः स्थावरा इ­त्या­ख्या­य­न्ते । १ — तत्र श्रº, मूº, ताº । २क्रियते श्रº, मूº । ३बा­ह्यो­भ­य — मुº, शुº । ४ — श­ब्द­वृ­त्ति — श्रº, मूº । १२७ स्था­न­शी­लाः स्थावरा इति चेत्; न; वा­य्वा­दी­ना­म­स्था­व­र­त्व­प्र­स­ङ्गा­त् । ४ । स्या­दे­त­त् — ति­ष्ठ­न्ती­त्ये­वं शीलाः स्थावरा इति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? वा­य्वा­दी­ना­म­स्था­व­र­त्व­प्र­स­ङ्गा­त् । वा­यु­ते­जो­ऽ­म्भ­सां हि दे­शा­न्त­र­प्रा­प्ति­द­र्श­ना­द­स्था­व­र­त्वं स्यात् । कथं तर्ह्यस्य निष्पत्तिः — ‘स्थान- शीलाः स्था­व­राः­’ इति ? एवं रू­ढि­वि­शे­ष­ब­ल­ला­भा­त्१ क्व­चि­दे­व वर्तते२ । ०५इ­ष्ट­मे­वे­ति चेत्; न; स­म­या­र्था­न­व­बो­धा­त् । ५ । अथ म­त­मे­त­त् — इ­ष्ट­मे­व वा­य्वा­दी­ना­म­स्था­व- र­त्व­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स­म­या­र्था­न­व­बो­धा­त् । एवं हि ३स­म­यो­ऽ­व­स्थि­तः स­त्प्र­रू­प­णा­यां का­या­नु­वा­दे *“४त्रसा नाम द्वी­न्द्रि­या­दा­र­भ्य आ अ­यो­गि­के­व­लि­नः­”[षट्खंº] इति । तस्मान्न च­ल­ना­च­ल­ना­पे­क्षं त्र­स­स्था­व­र­त्वं क­र्मो­द­या­पे­क्ष­मे­वे­ति स्थितम् । त्र­स­ग्र­ह­ण­मा­दौ अ­ल्पा­च्त­र­त्वा­द­भ्य­र्हि­त­त्वा­च्च । ६ । त्र­स­ग्र­ह­ण­मा­दौ क्रियते । कुतः ? अल्पा — १०च्त­र­त्वा­द् अ­भ्य­र्हि­त­त्वा­च्च । स­र्वो­प­यो­ग­सं­भ­वा­द­भ्य­र्हि­त­त्व­म् । सा­मा­न्य­वि­शे­ष­सं­ज्ञा­हि­त­भे­द­मा­त्र­वि­ज्ञा­ने सति वि­शे­षे­णा­ऽ­नि­र्ज्ञा­ता­नां त्र­स­स्था­व­रा­णां निर्ज्ञाने कर्तव्ये ए­के­न्द्रि­या­णा­म­ति­ब­हु­व­क्त­व्या­भा­वा­द् वि­भ­ज्या­नु­पू­र्वीं­स्था­व­र­भे­द­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह — पृ­थि­व्य­प्ते­जो­वा­यु­व­न­स्प­त­यः स्थावराः ॥ १३ ॥ ना­म­क­र्मो­द­या­नि­मि­त्ताः पृ­थि­व्या­द­यः संज्ञाः । १ । स्था­व­र­ना­म­क­र्म­भे­दाः पृ­थि­वी­का­या­द­यः १५सन्ति, ५त­दु­भ­य­नि­मि­त्ता जीवेषु पृ­थि­व्या­द­यः संज्ञा वे­दि­त­व्याः । ६प्र­थ­ना­दि­प्र­कृ­ति­नि­ष्प­न्ना अपि रू­ढि­व­शा­त् प्र­थ­ना­द्य­न­पे­क्षा वर्तन्ते । एषां ७पृ­थि­व्या­दी­ना­मा­र्षे चा­तु­र्वि­ध्य­मु­क्तं प्र­त्ये­क­म् । त­त्क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — पृथिवी पृ­थि­वी­का­यः पृ­थि­वी­का­यि­कः पृ­थि­वी­जी­व इत्यादि८ । तत्र अ­चे­त­ना९वै­श्र­सि­क­प­रि­णा­म­नि­र्वृ­त्ता का­ठि­न्या­दि­गु­णा­त्मि­का पृथिवी । अ­चे­त­न­त्वा­द­स­त्य­पि पृ­थि­वी­का­यि­क­ना­म­क­र्मो­द­ये प्र­थ­न­क्रि­यो- २०प­ल­क्षि­तै­वे­य­म् । अ­थ­वा­, पृथिवी सा­मा­न्य­म्­; उ­त्त­र­त्र­ये सं­भ­वा­त् । कायः श­री­र­म्­, पृथिवी- का­यि­क­जी­व­प­रि­त्य­क्तः पृ­थि­वी­का­यः­, मृ­त­म­नु­ष्या­दि­का­य­व­त् । पृथिवी का­यो­ऽ­स्या­स्ती­ति पृ­थि­वी­का­यि­कः त­त्का­य­सं­ब­न्ध­व­शी­कृ­त आत्मा । स­म­वा­प्त­पृ­थि­वी­का­यि­क­ना­म­क­र्मो­द­यः१० कार्मण- का­य­यो­ग­स्थः­, यो न तावत् पृथिवीं का­य­त्वे­न गृह्णाति स पृ­थि­वी­जी­वः११ । ए­व­मा­पः­, अ­प्का­यः­, अ­प्का­यि­कः­, अप्जीवः । तेजः, ते­ज­स्का­यः­, ते­ज­स्का­यि­कः­, तेजो जीवः । वा­यु­र्वा­यु­का­यो २५वा­यु­का­यि­को वा­यु­जी­वः । व­न­स्प­ति­र्व­न­स्प­ति­का­यो व­न­स्प­ति­का­यि­को व­न­स्प­ति­जी­व इति योज्यम् । सु­ख­ग्र­ह­ण­हे­तु­त्वा­त् स्थू­ल­मू­र्ति­त्वा­दु­प­का­र­भू­य­स्त्वा­च्चा­दौ पृ­थि­वी­ग्र­ह­ण­म् । २ । पृथिव्यां हि स­त्या­म­पां कु­म्भा­दि­भिः अग्नेश्च श­रा­वा­दि­भिः वायोश्च च­र्म­घ­टा­दि­भिः सुखेन ग्रहणं क्रियते । १ — लाभात्तु क्व — श्रº, मूº । २वर्तन्ते ताº, श्रº, मुº, दº, आº, बº, मुº । ३“­त­स­का­इ­या बी­इं­दि­य­प्प­हु­डि जाव अ­जो­गि­के­व­लि त्ति । ” — षट् खंº संº सूº ४४ । ४त्र­स­ना­म श्रº । त्रसानां द्वी — आº, बº, दº, मुº । ५बा­ह्या­भ्य­न्त­र । ६पृथुत्व धा­र­णा­दि । ७“­उ­क्त­ञ्च-पुढवी पु­ढ­वी­का­यो पु­ढ­वी­का­इ­य पु­ढ­वि­जी­वो ३०य । सा­हा­र­णो­प­मु­क्को स­री­र­ग­हि­दो भ­वं­त­रि­दो ॥ ” — सº सिº२ । १३ । ८आ­दि­श­ब्दे­न अ­बा­दी­नां चा­तु­र्वि­ध्यं योज्यम् । ९स्व­भा­व­जा­त । १० — ना­मो­द­यः आº, बº, दº, मुº, मूº, ताº । ११च­तु­र्णा­म­पि पृथिवी- श­ब्द­वा­च्य­त्वे­ऽ­पि शु­द्ध­पु­द्ग­ल­पृ­थि­व्या जी­व­प­रि­त्य­क्त­पृ­थ­वी­का­य­स्य च नेह ग्र­ह­ण­म्­, त­यो­र­चे­त­न­त्वे­न तत्कर्मो- द­या­सं­भ­वा­त् त­त्कृ­त­पृ­थि­वी­व्य­प­दे­शा­सि­द्धेः । त­स्मा­ज्जी­वा­धि­का­रा­त् पृथिवीं का­य­त्वे­न गृ­ही­त­व­तः पृ­थि­वी­का- यिकस्य वि­ग्र­ह­ग­त्या­प­न्न­स्य च पृ­थि­वी­जी­व­स्य च ग्र­ह­ण­म्­, त­यो­रे­व पृ­थि­वी­स्था­व­र­ना­म­क­र्मो­द­य­सं­भ­वा­त् । १२८ स्थू­ल­मू­र्ति­श्च पृथिवी वि­मा­न­भ­व­न­प्र­स्ता­रा­दि­भा­व­प­रि­णा­मा­त् । १स्ना­न­पा­ना­द्यु­प­का­रा­द­पां पाक- शो­ष­प्र­का­श­ना­द्यु­प­का­रा­च्चा­ग्नेः स्वे­द­खे­दा­प­नो­दा­द्यु­प­का­रा­च्च वा­यो­र्भू­या­नु­प­का­रः पृथिव्या अशना- च्छा­द­न­व­स­ना­दि­भा­वो व­न­स्प­तेः । अ­पा­दी­नां यश्चोक्त उ­प­का­रः प्र­ति­नि­य­त इति स सत्यां पृथिव्यां सं­भ­व­ति­, इ­त­र­था हि क्वा­व­स्थि­ता­नां स उ­प­का­रः स्यात्, अतः पृथिव्या ग्र­ह­ण­मा­दौ ०५क्रियते । त­द­न­न्त­र­म­पां वचनं भू­मि­ते­ज­सो­र्वि­रो­धा­दा­धे­य­त्वा­च्च । ३ । त­द­न­न्त­र­म­पां वचनं क्रियते । कुतः ? भू­मि­ते­ज­सो­र्वि­रो­धा­दा­धे­य­त्वा­च्च । भूमेर्हि तेजो विरोधि वि­ना­श­क­त्वा­त्­, अ­तो­ऽ­द्भि- र्व्य­व­धा­नं क्रियते । भू­र­पा­मा­धा­रः आधेया आप इति च । त­त­स्ते­जो­ग्र­ह­णं २त­त्प­रि­पा­क­हे­तु­त्वा­त् । ४ । पृथिव्या अपां च प­रि­पा­क­हे­तु­स्ते­जः­, त­द­न­न्त­रं १०तस्य ग्रहणं क्रियते । ते­जो­ऽ­न­न्त­रं वा­यु­ग्र­ह­णं त­दु­प­का­र­क­त्वा­त् । ५ । वायुर्हि ३ति­र्य­क्प्ल­व­न­क­र्मा तेजसः प्रे­र­णे­न उ­प­क­रो­ती­ति त­द­न­न्त­रं गृह्यते । अन्ते व­न­स्प­ति­ग्र­ह­णं सर्वेषां त­त्प्रा­दु­र्भा­वे नि­मि­त्त­त्वा­द­न­न्त­गु­ण­त्वा­च्च । ६ । व­न­स्प­ति- प्रा­दु­र्भा­वे हि पृ­थि­व्या­द­यः सर्वे नि­मि­त्त­ता­मु­प­व्र­ज­न्ति । सर्वेषां तेषां व­न­स्प­ति­का­यि­का अनन्त- १५गु­णा­स्त­तो­ऽ­न्ते व­न­स्प­ति­ग्र­ह­णं क्रियते । एते प­ञ्च­वि­धाः प्राणिनः स्थावराः । कति पु­न­रे­षां प्राणाः ? चत्वारः — स्प­र्श­ने­न्द्रि­य­प्रा­णः का­य­ब­ल­प्रा­ण उ­च्छ्वा­स­नि­श्वा­स — प्राण आ­युः­प्रा­ण­श्चे­ति । अथ के त्रसा इति ? अ­त्रो­च्य­ते४ — द्वी­न्द्रि­या­द­य­स्त्र­साः ॥ १४ ॥ २०आ­दि­श­ब्द­स्या­ने­का­र्थ­त्वे वि­व­क्षा­तो व्यवस्था५सं­प्र­त्य­यः । १ । अ­य­मा­दि­श­ब्दो­ऽ­ने­का­र्थः — व्य­व­स्था­प्र­का­र­सा­मी­प्या­दि­व­च­न­त्वा­त्­, तत्र वि­व­क्षा­त इह व्य­व­स्था­यां गृह्यते । आगमे हि ते व्य­व­स्थि­ता­द्वी­न्द्रि­य­स्त्री­न्द्रि­य­श्च­तु­रि­न्द्रि­यः प­ञ्चे­न्द्रि­य­श्चे­ति । कोऽस्य विग्रहः ? द्वे इन्द्रिये यस्य सोऽयं द्वीन्द्रियः स आ­दि­र्ये­षां ते द्वी­न्द्रि­या­द­य इति । य­द्ये­व­म् — अ­न्य­प­दा­र्थ­नि­र्दे­शा­द् द्वी­न्द्रि­या­ग्र­ह­ण­म् । २ । अ­न्य­प­दा­र्थो­ऽ­त्र प्रा­धा­न्ये­ना­श्रि­तः । द्वी­न्द्रि­य­ग्र­ह­ण- २५मु­प­ल­क्ष­ण­म्­, अ­त­स्त्र­स­ग्र­ह­णे द्वी­न्द्रि­य­स्य६ ग्रहणं न प्राप्नोति यथा ‘­प­र्व­ता­दी­नि क्षे­त्रा­णि­’ इति न पर्वतः क्षे­त्र­ग्र­ह­णे­न गृह्यते । न वा त­द्गु­ण­सं­वि­ज्ञा­ना­त् । ३ । न वैष दोषः; किं का­र­ण­म् ? त­द्गु­ण­सं­वि­ज्ञा­ना­त् । यथा शु­क्ल­वा­स­स­मा­न­ये­ति तद्गुण आ­नी­य­ते त­थे­हा­पि द्वी­न्द्रि­य­स्या­प्य­न्त­र्भा­वो भवति । अ­व­य­वे­न विग्रहे सति स­मु­दा­य­स्य वृ­त्त्य­र्थ­त्वा­द्वा । ४ । अथवा *“७अ­व­य­वे­न विग्रहः स­मु­दा­यो ३०वृ­त्त्य­र्थः­”[पातº महाº २ । २ । २४] इति द्वी­न्द्रि­य­स्यो­प­ल­क्ष­ण­स्या­पि त्र­स­त्वे­ऽ­न्त­र्भा­वः­, यथा *­“­स­र्वा­दिः स­र्व­ना­म­”[जै­ने­न्द्र­º १ । १ । ३५] इति । कथं तर्हि प­र्व­ता­दी­नि क्षे­त्रा­णी­ति प­र्व­त­स्य ब­हि­र्भा­वः ? प­र्व­त­स्य क्षे­त्र­त्व­सं­भ­वा­भा­वा­द् व्युदासः । ते एते च­तु­र्वि­धाः प्रा­णि­न­स्त्र­साः । १स्न­प­ना­द्यु — ताº, आº, बº । स्ना­प­ना­द्यु — मूº । स्था­प­ना­द्यु — दº । २तत्पाक — श्रº, मूº । ३ति­र्य­क्प­च­न — आº, दº, मुº । ति­र्य­क्प­त­न — बº । ति­र्य­क्प्र­च­ल­न — साº । ४इ­त्यु­च्य­ते श्रº । ५ — स्था­र्थ­ग­तिः भाº १ । ६द्वी­न्द्रि­य­ग्र — श्रº । ७अ­व­य­वे­न विग्रहः स­मु­दा­यः स­मा­सा­र्थः । — पातº म­हा­भा­º । १२९ कति पु­न­रे­षां प्राणाः ? द्वी­न्द्रि­य­स्य तावत् षट्प्राणाः — स्प­र्श­न­र­स­ने­न्द्रि­य­प्रा­णौ वा­क्का­य­ब­ल- प्राणौ उ­च्छ्वा­स­नि­श्वा­स­प्रा­णः आ­युः­प्रा­ण­श्चे­ति । त्री­न्द्रि­य­स्य सप्त — त एव प्राणाः घ्राणा — धिकाः । च­तु­रि­न्द्रि­य­स्या­ष्टौ — त एव च­क्षु­र­धि­काः । प­ञ्चे­न्द्रि­य­स्य ति­र­श्चो­ऽ­सं­ज्ञि­नो नव प्राणाः त एव श्रो­त्रा­धि­काः । सं­ज्ञि­प­ञ्चे­न्द्रि­य­ति­र्य­ङ्म­नु­ष्य­दे­व­ना­र­का­णां दश प्राणा म­नो­ब­ला­धि­का­स्त एव । ०५आ­दि­श­ब्दे­न नि­र्दि­ष्टा­ना­मि­न्द्रि­या­णा­म­नि­र्ज्ञा­त­सं­ख्या­ना­मि­य­त्ता­व­धा­र­णा­र्थ­मा­ह — प­ञ्चे­न्द्रि­या­णि ॥ १५ ॥ अथवा स्वां प्र­क्रि­या­म् आ­चि­ख्या­स­वः केचित् पञ्च ष­डे­का­द­श१ चे­न्द्रि­या­णि इ­त्य­ध्य­व­स्य­न्ति त­त्रा­नि­ष्ट­नि­वृ­त्त्य­र्थ नि­य­म­य­न्ना­ह — प­ञ्चे­न्द्रि­या­णि ना­धि­का­नी­ति । इ­न्द्र­स्या­त्म­नो लि­ङ्ग­मि­न्द्रि­य­म् । १ । उ­प­भो­क्तु­रा­त्म­नो­ऽ­नि­वृ­त्त­क­र्म­ब­न्ध­स्या­पि प­र­मे­श्व­र­त्व- १०श­क्ति­यो­गा­द् इन्द्र२व्य­प­दे­श­म­र्ह­तः स्व­य­म­र्था­न् गृ­ही­तु­म­स­म­र्थ­स्यो­प­यो­गो­प­क­र­णं लि­ङ्ग­मि­न्द्रि­य- मि­त्यु­च्य­ते । इन्द्रेण कर्मणा सृ­ष्ट­मि­ति वा । २ । अथवा स्व­कृ­त­क­र्म­वि­पा­क­व­शा­दा­त्मा दे­वे­न्द्रा­दि­षु ति­र्य­गा­दि­षु चे­ष्टा­नि­ष्ट­म­नु­भ­व­ती­ति कर्मैव त­त्रे­न्द्रः­, तेन सृ­ष्ट­मि­न्द्रि­य­मि­त्या­ख्या­य­ते । तद्भेदाः स्प­र्श­ना­द­यः पञ्च व­क्ष्य­मा­णाः । १५म­नो­ऽ­पी­न्द्रि­य­मि­ति चेत्; न; अ­न­व­स्था­ना­त् । ३ । स्या­न्म­त­म् — म­नो­ऽ­पी­न्द्रि­य­मि­त्यु­प­सं­ख्ये­य­म्­, क­र्म­म­ली­म­स­स्या­त्म­नो­ऽ­स­हा­य­स्य स्व­य­मे­वा­र्थ­चि­न्त­नं प्र­त्य­स­हि­ष्णो­र्ब­ला­धा­नं भवति मनः क­र्म­कृ­तं चेति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? ३अ­न­व­स्था­ना­त् । यथा च­क्षु­रा­दी­नि प्र­ति­नि­य­त­दे­शा­व­स्था­ना­नि न तथा मन इ­त्य­नि­न्द्रि­यं तत् । इ­न्द्रि­य­प­रि­णा­मा­च्च प्राक् त­द्व्या­पा­रा­त् । ४ । च­क्षु­रा­दी­नां रू­पा­दि­वि­ष­यो­प­यो­ग­प­रि­णा- २०मात् प्राक् मनसो व्यापारः । कथम् ? शु­क्ला­दि­रू­पं दिदृक्षुः प्रथमं म­न­सो­प­यो­गं करोति ‘­ए­वं­वि­धं रूपं पश्यामि र­स­मा­स्वा­द­या­मि­’ इति, त­त­स्त­द्ब­ला­धा­नी­कृ­त्य च­क्षु­रा­दी­नि वि­ष­ये­षु व्या­प्रि­य­न्ते । त­त­श्चा­स्या­ऽ­नि­न्द्रि­य­त्व­म् । क­र्मे­न्द्रि­यो­प­सं­ख्या­न­मि­ति चेत्; न; उ­प­यो­ग­प्र­क­र­णा­त् । ५ । स्या­दे­त­त् — क­र्मे­न्द्रि­या­णि ४वागा- दीनि व­च­ना­दि­क्रि­या­नि­मि­त्ता­नि सन्ति ते­षा­मि­हो­प­सं­ख्या­नं क­र्त­व्य­मि­ति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? २५उ­प­यो­ग­प्र­क­र­णा­त् । उ­प­यो­गो­ऽ­त्र प्र­कृ­तः­, त­दु­प­क­र­णा­नि इह इ­न्द्रि­या­णि गृ­ह्य­न्ते­, तेन क­र्मे­न्द्रि­या- णा­म­प्र­स­ङ्गः । अ­नि­न्द्रि­य­त्वं वा ते­षा­म­न­व­स्था­ना­त् । ६ । न वा­गा­दी­ना­मि­न्द्रि­य­त्व­म­स्ति­, उ­प­यो­ग­सा­ध­ने­षु ही­न्द्रि­य­व्य­प­दे­शो युक्तो न क्रि­या­सा­ध­ने­षु । यदि च क्रि­या­सा­ध­नि­ष्व­पि स्याद् अ­न­व­स्था प्र­स­ज्ये­त­, सर्वाणि ह्य­ङ्गो­पा­ङ्गा­दी­नि मू­र्धा­दी­नि क्रि­या­सा­ध­ना­नी­ति । ३०५इ­ष्टा­नि­ष्ट­वि­ष­यो­प­ल­ब्धा­र्या­नि भो­क्तु­रा­त्म­नो या­न्य­मू­नी­न्द्रि­या­णि ते­षा­मु­क्त­सा­म­र्थ्य — वि­शे­षा­दु­प६नि­प­ति­त­भे­दा­नां प्रत्येकं भे­द­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह — १सांख्याः । २इदु प­र­मै­श्व­र्ये इति धा­तो­र­र्थः शक्त्या सं­भ­व­ती­त्य­र्थः । ३अ­नि­य­त­वृ­त्ति­त्वा­त् । ४वा­क्पा­णि­पा­द­पा­य­प­स्था­नि क­र्मे­न्द्रि­यं पाय्वादि इ­त्य­भि­धा­ना­त् । पा­यु­र्ना­म म­ल­द्वा­र­म् गुदं त्वपानं पा­यु­र्ना­म­, भ­ग­मे­ह­ना­दि­क­म् उपस्थः । ५इ­ष्टा­नि­ष्ट­वि­ष­ये­षु ल­ब्धो­ऽ­र्थो यैस्तानि । ६ — प­नि­य­त­भे — मुº । १३० द्वि­वि­धा­नि ॥ १६ ॥ वि­ध­श­ब्द­स्य प्र­का­र­वा­चि­नो ग्र­ह­ण­म् । १ । अयं वि­ध­श­ब्दः प्र­का­र­वा­ची गृ­ह्य­ते­, वि­ध­यु­क्त- ग­त­प्र­का­राः स­मा­ना­र्था इति । द्वौ विधौ येषां तानि द्वि­वि­धा­नि द्वि­प्र­का­रा­णी­त्य­र्थः । कौ च द्वौ ०५प्रकारौ ? द्र­व्ये­न्द्रि­यं भा­वे­न्द्रि­य­मि­ति । तत्र द्र­व्ये­न्द्रि­य­स्व­रू­प­नि­र्ज्ञा­ना­र्थ­मा­ह — नि­र्वृ­त्त्यु­प­क­र­णे द्र­व्ये­न्द्रि­य­म् ॥ १७ ॥ नि­र्व­र्त्त्य­त इति निर्वृत्तिः । १ । कर्मणा या नि­र्व­र्त्त्य­त नि­ष्पा­द्य­ते सा नि­र्वृ­त्ति­रि­त्यु­प­दि­श्य­ते । सा द्वेधा बा­ह्या­भ्य­न्त­र­भे­दा­त्१ । २ । सा नि­र्वृ­त्ति­र्द्वे­धा । कुतः ? बा­ह्या­भ्य­न्त­र­भे­दा­त् । तत्र- १०वि­शु­द्धा­त्म­प्र­दे­श­वृ­त्ति­रा­भ्य­न्त­रा । ३ । उ­त्से­धा­ङ्गु­ल­स्या­ऽ­सं­ख्ये­य­भा­ग­प्र­मि­ता­नां वि­शु­द्धा­ना- मा­त्म­प्र­दे­शा­नां प्र­ति­नि­य­त­च­क्षु­रा­दी­न्द्रि­य­सं­स्था­न­मा­ना­व­मा­ना­व­स्थि­ता­नां वृ­त्ति­रा­भ्य­न्त­रा निर्वृत्तिः । तत्र ना­म­क­र्मो­द­या­पा­दि­ता­व­स्था­वि­शे­षः पु­द्ग­ल­प्र­च­यो बाह्या । ४ । ते­ष्वा­त्म­प्र­दे­शे­ष्वि­न्द्रि­य- व्य­प­दे­श­भा­क् यः प्र­ति­नि­य­त­सं­स्था­नो ना­म­क­र्मो­द­या­पा­दि­ता­व­स्था­वि­शे­षः पु­द्ग­ल­प्र­च­यः स बाह्या १५निर्वृत्तिः । उ­प­क्रि­य­ते­ऽ­ने­ने­त्यु­प­क­र­ण­म् । ५ । येन नि­वृ­त्ते­रु­प­का­रः क्रियते त­दु­प­क­र­ण­म् । तद् द्विविधं पू­र्व­व­त् । ६ । त­दु­प­क­र­णं द्विविधं पू­र्व­व­त् बा­ह्या­भ्य­न्त­र­भे­दा­त् । त­त्रा­भ्य­न्त­रं शु­क्ल­कृ­ष्ण­म­ण्ड­ल­म्­, बा­ह्य­म­क्षि­प­त्र­प­क्ष्म­द्व­या­दि । एवं शे­षे­ष्व­पी­न्द्रि­ये­षु ज्ञेयम् । भा­वे­न्द्रि­य­मु­च्य­ते — २०ल­ब्ध्यु­प­यो­गौ भा­वे­न्द्रि­य­म् ॥ १८ ॥ ल­ब्धि­रि­ति कोऽयं शब्दः ? लाभो लब्धिः । यद्येवं २षि­त्वा­द­ङ् प्रा­प्नो­ति­; *­“­अ­नु­ब­न्ध­कृ­त- म­नि­त्य­म्­” इति न भवति यथा *­“­व­र्णा­नु­प­ल­ब्धौ३ चा­त­द­र्थ­ग­तेः­”[­पा­त­º महाº प्र­त्या­हा­º ५] इ­त्ये­व­मा­दि­षु । अथवा *­“­स्त्रि­यां क्तिः, ४ल­भा­दि­भ्य­श्च­”[शº चº २ । ३ । ८०, ८१] इति क्ति­र्भ­व­ति­, इ­ष्टा­श्चा­बा­द­य इति । अथ को­ऽ­स्या­र्थः ? २५इ­न्द्रि­य­नि­र्वृ­त्ति­हे­तुः क्ष­यो­प­श­म­वि­शे­षो लब्धिः । १ । य­त्स­न्नि­धा­ना­दा­त्मा द्र­व्ये­न्द्रि­य­नि­र्वृ­त्तिं प्रति व्या­प्रि­य­ते स ज्ञा­ना­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­म­वि­शे­षो ल­ब्धि­रि­ति वि­ज्ञा­य­ते । त­न्नि­मि­त्तः प­रि­णा­म­वि­शे­ष उ­प­यो­गः । २ । ५तदुक्तं निमित्तं प्रतीत्य उ­त्प­द्य­मा­न आत्मनः प­रि­णा­म उ­प­यो­ग इ­त्यु­प­दि­श्य­ते । त­दे­त­दु­भ­यं ६भा­वे­न्द्रि­य­मि­ति । उ­प­यो­ग­स्य फ­ल­त्वा­दि­न्द्रि­य­व्य­प­दे­शा­नु­प­प­त्ति­रि­ति चेत्; न; का­र­ण­ध­र्म­स्य ७का­र्ये­ऽ­नु­वृ­त्तेः । ३ । ३०स्या­न्म­त­म् — इ­न्द्रि­य­फ­ल­मु­प­यो­गः स ८क­थ­मि­व इ­न्द्रि­य­व्य­प­दे­श­मा­प­द्य­त इति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? १ — त् तत्र वि — आº, बº, दº, मुº । २षिच्चिन्ति पूजि क­थि­कु­म्बि च­र्च्य­न्त­र्धे­ऽ­ङ् (शाº४ । ४ । ८२) इति । डु­ल­भ­ष् लाभे इति ष­का­रा­न्त­त्वा­त् — सम्पाº । ३वा तद — आº, बº, दº, मुº, ताº । ४ल­भा­दि­भ्य — श्चेति शा­क­टा­य­न­म् । र­वा­दि­भ्य­श्च ताº, श्रº, मूº । ५काऽर्थः । ६चे­त­ना­त्म­क­त्वा­त् । तत्र भा­वे­न्द्रि­य­मे­व मुख्यं प्रमाणं स्वा­र्थ­प्र­मि­तौ सा­ध­क­त­म­त्वा­त् द्र­व्ये­न्द्रि­य­स्य उ­प­चा­र­त एव प्रा­मा­ण्यो­प­ग­मा­त् । ७कार्ये च वृत्तेः मूº । का­र्या­नु­वृ­त्तेः प्राº, बº, दº, मुº । ८क­थ­मि­हे­न्द्रि­य — आº, बº, दº, मुº । १३१ का­र­ण­ध­र्म­स्य का­र्ये­ऽ­नु­वृ­त्तेः । कार्यं हि लोके का­र­ण­म­नु­व­र्त­मा­नं दृष्टं यथा घ­टा­का­र­प­रि­ण­तं विज्ञानं घट इति, त­थे­न्द्रि­य­नि­मि­त्त उ­प­यो­गो­ऽ­पि इ­न्द्रि­य­मि­ति व्य­प­दि­श्य­ते । श­ब्दा­र्थ­सं­भ­वा­च्च । ४ । यः शब्दार्थः ‘­इ­न्द्र­स्य लि­ङ्ग­मि­न्द्रे­ण१ सृ­ष्ट­म्­’ इति वा स उ­प­यो­गे प्रा­धा­न्ये­न विद्यत इ­ती­न्द्रि­य­व्य­प­दे­शो युक्तः । ०५उक्तानां प­ञ्चा­ना­मि­न्द्रि­या­णां सं­ज्ञा­नु­पू­र्व्य­वि­शे­ष प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­मा­ह — स्प­र्श­न­र­स­न­घ्रा­ण­च­क्षुः­श्रो­त्रा­णि ॥ १९ ॥ २स्प­र्श­ना­दी­नां क­र­ण­सा­ध­न­त्वं पा­र­त­न्त्र्या­त् क­र्तृ­सा­ध­न­त्वं च स्वा­त­न्त्र्या­द् ब­हु­ल­व­च­ना­त् । १ । इमानि ३स्प­र्श­ना­दी­नि क­र­ण­सा­ध­ना­नि । कुतः ? पा­र­त­न्त्र्या­त् । इ­न्द्रि­या­णां हि लोके पारत- न्त्र्येण विवक्षा वि­द्य­ते­, आत्मनः स्वा­त­न्त्र्य­वि­व­क्षा­यां यथा ‘­अ­ने­ना­ऽ­क्ष्णा सुष्ठु प­श्या­मि­, अनेन १०कर्णेन सुष्ठु शृ­णो­मि­’ इति । ततो वी­र्या­न्त­रा­य­प्र­ति­नि­य­ते­न्द्रि­या­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा­ङ्गो­पा­ङ्ग­ना — म­ला­भा­व­ष्ट­म्भा­त् स्प­र्श­त्य­ने­ना­त्मे­ति स्प­र्श­न­म्­, र­स­य­त्य­ने­ना­त्मे­ति र­स­न­म्­, जि­घ्र­त्य­ने­ना­त्मे­ति घ्रा­ण­म्­, च­ष्टे­र­ने­का­र्थ­त्वा४द्द­र्श­ना­र्थ­वि­व­क्षा­यां च­ष्टे­ऽ­र्था­न् प­श्य­त्य­ने­ना­त्मे­ति५ चक्षुः, शृणोत्य — ने­ना­त्मे­ति श्रोत्रम् । क­र्तृ­सा­ध­न­त्वं च भवति स्वा­त­न्त्र्य­वि­व­क्षा­या­म् । इ­न्द्रि­या­णां हि लोके स्वा­त­न्त्र्ये­ण वि­व­क्षा­, यथा ‘इदं मेऽक्षि सुष्ठु प­श्य­ति­, अयं मे कर्णः सुष्ठु शृ­णो­ति­’ इति । ततः६ १५पू­र्वो­क्त­हे­तु­स­न्नि­धा­ने सति स्पृ­श­त्या­त्मै­वे­ति स्प­र्श­न­म् । कथम् ? कर्तरि युट् ब­हु­ल­व­च­ना­त् । र­स­य­ती­ति र­स­न­म्­, जि­घ्र­ती­ति घ्रा­ण­म्­, चष्टे इति चक्षुः, शृ­णो­ती­ति श्रो­त्र­मि­ति । अत्र ‘­इ­न्द्रि­या­णि­’ इति के­षा­ञ्चि­त् पाठः । नासौ युक्तः । कुतः ? अ­धि­कृ­त­त्वा­त् ‘­इ­न्द्रि­या­णि­’ इ­त्य­व­च­न­म् । २ । ‘­प­ञ्चे­न्द्रि­या­णि­’ इत्यत इ­न्द्रि­य­ग्र­ह­ण­म­नु­व­र्त­ते तेनेह ‘­इ­न्द्रि­या­णि­’ इति व­च­न­म­न­र्थ­क­म् । २०स्प­र्श­न­ग्र­ह­ण­मा­दौ श­री­र­व्या­पि­त्वा­त् । ३ । यतो वितत्य७ श­री­र­म­व­ति­ष्ठ­ते स्प­र्श­न­म­तो­ऽ­स्य ग्र­ह­ण­मा­दौ क्रियते । व­न­स्प­त्य­न्ता­ना­मे­क­मि­ति च स्प­र्श­न­स्य तत्र व्या­पा­रा­त् । ४ । वक्ष्यते *­“­व­न­स्प­त्य­न्ता­ना- मे­क­म्­”[तº सूº२ । २१] इति तत्र, स्प­र्श­न­स्य ग्र­ह­णा­र्थ­ञ्चा­दौ व­च­न­म् । स­र्व­सं­सा­रि­षू­प­ल­ब्धे­श्च । ५ । सर्वेषु सं­सा­रि­षु स्प­र्श­न­म­स्त्य­तो ना­ना­जी­वा­पे­क्ष­या व्यापित्वा- २५च्चादौ ग्रहणं क्रियते । ततो र­स­न­घ्रा­ण­च­क्षु­षां क्र­म­व­च­न­म् उ­त्त­रो­त्त­रा­ल्प­त्वा­त् । ६ । ततः प­श्चा­द्र­स­ना­दी­नां त्रयाणां क्र­म­व­च­नं क्रियते । कुतः ? उ­त्त­रो­त्त­रा­ल्प­त्वा­त् । तद्यथा — सर्वतः स्तो­का­श्च­क्षुः­प्र­दे­शाः­, श्रोत्रेन्द्रि- य­प्र­दे­शाः सं­ख्ये­य­गु­णाः­, घ्रा­णे­न्द्रि­ये वि­शे­षा­धि­काः­, जि­ह्वा­या­म­सं­ख्ये­य­गु­णाः­, स्प­र्श­ने­ऽ­न­न्त­गु­णा इति । यद्येवं च­क्षु­षो­ऽ­न्ते ग्रहणं कर्तव्यं स­र्वे­भ्यो­ऽ­ल्पी­य­स्त्वा­त् ? स­त्य­म्­, ए­व­मे­त­त्­; तथापि — ३०श्रो­त्र­स्या­न्ते वचनं ब­हू­प­का­रि­त्वा­त् । ७ । यतः श्रो­त्र­ब­ला­धा­ना­दु­प­दे­शं श्रुत्वा हि­ता­हि­त­प्रा­प्ति- प­रि­हा­रा­र्थ­मा­द्रि­य­न्ते । अतः श्रोत्रं ब­हू­प­का­री­ति अन्ते गृह्यते । र­स­न­म­पि व­क्तृ­त्व­ने­ति चेत्; न; अ­भ्यु­प­ग­मा­त् । ८ । स्या­दे­त­त् — र­स­न­म­पि ब­हू­प­का­रि । कथम् ? व­क्तृ­त्वे­न । यतो र­स­न­म­भ्यु­द­य­निः­श्रे­य­सा­र्थो­च्चा­र­णा­ऽ­ध्य­य­ना­दि­षु ८प्र­व­ण­म­तो र­स­न­मे­वा­न्ते १कर्मणा । २स्पर्शादी — ताº, श्रº, मूº । ३स्पर्शादी — मूº, श्रº । ४ — त्वात्तद्द — आº, बº, दº, मूº । ५ — त्य­ने­ने­ति श्रº, ताº, मूº । ६तेन पू — आº, बº, मुº । ७व्याप्य । ८प्रमाण — आº, बº, दº, मुº । १३२ वा­च्य­मि­ति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­भ्यु­प­ग­मा­त् । १अ­भ्यु­प­ग­म्य श्रोत्रस्य ब­हू­प­का­रि­त्वं र­स­न­स्या­पि ब­हू­प­का­रि­त्वं व­र्ण­य­ता भवता त­द­भ्यु­प­ग­त­मि­ति अ­व­सि­तो­ऽ­भि­म­त­वा­दः । अनभ्यु- पगमे वा प्र­स­ङ्ग­नि­वृ­त्तिः ‘­र­स­न­म­पि ब­हू­प­का­रि­’ इति । किञ्च, श्रो­त्र­प्र­णा­लि­का­पा­दि­तो­प­दे­शा­त् । ९ । श्रो­त्र­प्र­णा­लि­क­यो­प­दे­श­मु­प­श्रु­त्य रसनं वक्तृत्वं प्रति ०५व्या­प्रि­य­ते अतः श्रो­त्र­मे­व ब­हू­प­का­रि । सर्वज्ञे त­द­भा­व इति चेत्; न; इ­न्द्रि­या­धि­का­रा­त् । १० । स्या­न्म­त­म् — न हि सर्वज्ञः श्रो­त्रे­न्द्रि­य- ब­ला­धा­ना­त् परत उ­प­श्रु­त्य व­क्तृ­त्व­मा­स्क­न्द­ती­ति किन्तु स­क­ल­ज्ञा­ना­व­र­ण­सं­क्ष­या­वि­र्भू­ता­ती­न्द्रि­य- के­व­ल­ज्ञा­नः र­स­नो­प­ष्ट­म्भ­मा­त्रा­दे­व व­क्तृ­त्वे­न प­रि­ण­तः स­क­ला­न् ३श्रु­त­वि­ष­या­न­र्था­नु­प­दि­श­ति­, अतो र­स­न­मे­व ब­हू­प­का­री­ति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? इ­न्द्रि­या­धि­का­रा­त् । इ­न्द्रि­या­धि­का­रो­ऽ­य­म्­, अतो १०४ये­ष्वि­न्द्रि­य­कृ­तो हि­ता­हि­तो­प­दे­शः सा­क­ल्ये­ना­स्ति तान् प्र­त्ये­त­दु­क्तं न सर्वज्ञं प्रतीति नास्ति दोषः । ए­कै­क­वृ­द्धि­क्र­म­ज्ञा­प­ना­र्थं च स्प­र्श­ना­दि­व­च­न­म् । ११ । *­“­कृ­मि­पि­पी­लि­का­भ्र­म­र­म­नु­ष्या­दी­ना­मे- कै­क­वृ­द्धा­नि­” [तº सूº२ । २३] इति व­क्ष्य­ते­, तत्र वृ­द्धि­क्र­म­ज्ञा­प­ना­र्थं च स्प­र्श­ना­दी­ना­मा­नु­पू­र्व्यं वे­दि­त­व्य­म् । १५एषां च स्व­त­स्त­द्व­त­श्चै­क­त्व­पृ­थ­क­त्वं प्र­त्य­ने­का­न्तः । १२ । एषां च स्प­र्श­ना­दी­ना­मि­न्द्रि­या­णां स्व­त­स्त­द्व­त­श्चै­क­त्व­पृ­थ­क्त्वं प्र­त्य­ने­का­न्तो वे­दि­त­व्यः — स्या­दे­क­त्वं स्यात् पृ­थ­क्त्व­मि­त्या­दि । तद्यथा स्व­त­स्ता­व­त् — ज्ञा­ना­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­म­श­क्ते­र­भे­द­वि­व­क्षा­यां स्प­र्श­ना­दी­नां स्या­दे­क­त्व­म्­, स­मु­दा­य­व्य­ति- रे­का­भा­वा­त् स­मु­दा­यि­नां स­मु­दा­य­स्यै­क­त्वा­द­व­य­वा­ना­म­प्ये­क­त्व­मि­ति वा स्या­दे­क­त्व­म् । प्रति- नि­य­त­क्ष­यो­प­श­म­ल­ब्धि­वि­शे­षा­पे­क्ष­या स्या­न्ना­ना­त्व­म्­, अ­व­य­व­भे­द­वि­व­क्षा­यां वा स्या­न्ना­ना­त्व­म् । २०इ­न्द्रि­य­बु­द्ध्य­भि­धा­ना­नु­वृ­त्ति­व्या­व­र्त­ना­र्प­णा­भे­दा­द्वा स्या­दे­क­त्वं स्यात् पृथक्त्वं च । ५त­द्व­तो­ऽ­पि चै­त­न्या­प­रि­त्या­गे­नो­भ­य­प­रि­णा­म­का­र­णा­पे­क्ष­स्य इ­न्द्रि­य­प­र्या­या­त्म­ला­भे सति ६नि­ष्ट­प्ता­यः­पि­ण्ड­व­त् त­था­प­रि­णा­मा­त् त­द्व्य­ति­रे­के­णे­न्द्रि­य­स्या­नु­प­लि­ब्ध­रि­ति स्या­दि­न्द्रि­ये­न्द्रि­य­व­तो­रे­क­त्व­म् । इ­त­र­था ए­का­न्ता­न्य­त्वे७ अ­नि­न्द्रि­य आत्मा स्यात् घ­ट­व­त् । तथा अ­न्य­त­मे­न्द्रि­य­नि­वृ­त्तौ त­द्व­तो­ऽ­व­स्था­ना­त् स्या­न्ना­ना­त्व­म्­, प­र्या­यि­प­र्या­य­भे­दा­च्च स्या­न्ना­ना­त्व­म् । ८सं­ज्ञा­दि­भे­दा­भे­द­वि­व­क्षो­प­प­त्ते­श्च स्या­दे­क­त्वं २५स्या­न्ना­ना­त्वं वा­ऽ­व­से­य­म् । पू­र्व­व­दु­त्त­रे च भङ्गा नेतव्याः । ते­षा­मि­न्द्रि­या­णां वि­ष­य­प्र­द­र्श­ना­र्थ­मा­ह — स्प­र्श­र­स­ग­न्ध­व­र्ण­श­ब्दा­स्त­द­र्थाः ॥ २० ॥ स्प­र्शा­दी­नां क­र्म­भा­व­सा­ध­न­त्वं द्र­व्य­प­र्या­य­वि­व­क्षो­प­प­त्तेः । १ । स्प­र्शा­दी­नां क­र्म­सा­ध­न­त्वं भाव- सा­ध­न­त्वं च भवति । कुतः ? द्र­व्य­प­र्या­य­वि­व­क्षो­प­प­त्तेः । यदा द्रव्यं प्रा­धा­न्ये­न वि­व­क्षि­तं तदे- ३०न्द्रियेण द्र­व्य­मे­व स­न्नि­कृ­ष्य­ते ततो न व्य­ति­रि­क्ताः स्प­र्शा­द­यः केचन स­न्ती­ति­, एतस्यां वि­व­क्षा­यां क­र्म­सा­ध­न­त्वं स्प­र्शा­दी­ना­म­व­सी­य­ते — स्पृश्यत इति स्पर्शः, रस्यत इति रसः, गन्ध्यत इति गन्धः, वर्ण्यत इति वर्णः, शब्द्यत इति शब्दः । यदा तु पर्यायः प्रा­धा­न्ये­न वि­व­क्षि­त­स्त­दा भे­दो­प­प­त्तेः९ औ­दा­सी­न्या­व­स्थि­त­भा­व­क­थ­ना­द् भा­व­सा­ध­न­त्वं स्प­र्शा­दी­नां युज्यते । ततः स्पर्शनं १र­स­ने­नो­च्च­रि­तं शब्दम् । २अ­व­सि­तो वादः आº, श्रº, ताº, मूº । अ­व­सि­तो­ऽ­भि­म­तो वा — आº, बº, दº, मुº । ३श्रुतिवि — आº, बº, दº, मुº । ४जीवेषु । ५आत्मनः । ६निसो ना सेवायां तपेः इति ३५अ­व­सा­न­क्रि­या­यां ष्टुत्वम् । ७ — त्वेन इन्द्रि — श्रº । ८सं­ज्ञा­भे­दा­भे­दा — आº, बº, दº, मुº । ९प­र्या­या­णा­म् । १३३ स्पर्शः, रसनं रसः, गन्धनं गन्धः, वर्णनं वर्णः, शब्दनं शब्द इति । यद्येवं सूक्ष्मेषु प­र­मा­ण्वा- दिषु स्प­र्शा­दि­व्य­व­हा­रो न प्राप्नोति ? नैष दोषः; सू­क्ष्मे­ष्व­पि ते स्प­र्शा­द­यः सन्ति त­त्का­र्ये­षु स्थूलेषु द­र्श­ना­द­नु­मी­य­मा­नाः­, न ह्य­त्य­न्त­म­स­तां प्रा­दु­र्भा­वो­ऽ­स्ती­ति­, कि­न्त्व­न्द्रि­य­ग्र­ह­ण­यो­ग्या न भ­व­न्ति­, अ­यो­ग्य­त्वे­ऽ­पि तेषु स्प­र्शा­दि­व्य­व­हा­रो रू­ढि­व­शा­द्भ­व­ति । ०५तदर्था इति कोऽयं शब्दः ? ते­षा­म­र्था­स्त­द­र्था इति । तेषां केषाम् ? इ­न्द्रि­या­णा­म् । यद्येवं तदर्था इति वृ­त्त्य­नु­प­प­त्ति­र­स­म­र्थ­त्वा­त् । २ । तदर्था इति वृ­त्ति­र्नो­प­प­द्य­ते । कुतः ? असम — र्थत्वात् । स­म­र्था­य­व­य­वा­नां हि वृत्त्या भ­वि­त­व्य­म् । न चात्र सा­म­र्थ्य­म­स्ति । कुतः ? *­“­सा­पे­क्ष­म- समर्थं भ­व­ति­”[पातº म­हा­भा­º २ । १ । १] इति । इ­न्द्रि­या­णि ह्य­त्रा­पे­क्ष्य­न्ते । न वा; ग­म­क­त्वा­न्नि­त्य­सा­पे­क्षे­षु सं­ब­न्धि­श­ब्द­व­त् । ३ । न वैष दोषः; किं का­र­ण­म् ? गम- १०क­त्वा­द­त्र वृ­त्ति­र्भ­व­ति । ग­म­क­त्वं च नि­त्य­सा­पे­क्षे­षु । कथम् ? सं­ब­न्धि­श­ब्द­व­त् । यथा संबन्धि — शब्देषु ‘­दे­व­द­त्त­स्य गु­रु­कु­लं दे­व­द­त्त­स्य गु­रु­पु­त्रः­’ इ­त्ये­व­मा­दि­षु वृ­त्ति­र्भ­व­ति­, गु­रु­श­ब्दो हि नित्यं शि­ष्य­म­पे­क्ष­त इति, ए­व­मि­हा­पि तच्छब्दः सा­मा­न्य­व­च१नो­ऽ­व­श्यं वि­शे­षा­का­ङ्क्षी सन् प्रकृता — नी­न्द्रि­या­ण्य­पे­क्ष­मा­णो­ऽ­पि वृत्तिं लभते । स्प­र्शा­दी­ना­मा­नु­पू­र्व्ये­ण निर्देश इ­न्द्रि­य­क्र­मा­भि­सं­ब­न्धा­र्थः । ४ । ‘­स्प­र्श­श्च रसश्च गन्धश्च १५वर्णश्च शब्दश्च स्प­र्श­र­स­ग­न्ध­व­र्ण­श­ब्दाः­’ इ­त्या­नु­पू­र्व्ये­ण निर्देशः स्प­र्श­ना­दि­भि­रि­न्द्रि­यैः क्र­मे­णा­भि- संबन्धो यथा स्यात् इति । एते पु­द्ग­ल­द्र­व्य­स्य गुणा अ­वि­शे­षे­ण वे­दि­त­व्याः । अत्र केचिद्वि२शेषेण एतान् क­ल्प­य­न्ति — *­“­रू­प­र­स­ग­न्ध­स्प­र्श­व­ती पृथिवी । रू­प­र­स­स्प­र्श­व­त्य आपो द्रवाः स्निग्धाश्च । तेजो रू­प­स्प­र्श­व­त् । वायुः स्प­र्श­वा­न्­”[वैशेº सूº २ । १ । १ — ४] इति; त­द­यु­क्त­म्­; रू­पा­दि­मा­न् वायुः स्प­र्श­व­त्त्वा­द् घ­ट­व­त् । ते­जो­ऽ­पि र­स­ग­न्ध­व­त्­, रू­प­व­त्त्वा­द् २०गु­ड­व­त् । आ­पो­ऽ­पि ग­न्ध­व­त्यः र­स­व­त्त्वा­त् आ­म्र­फ­ल­व­त् । किञ्च, अ­बा­दि­षु ग­न्धा­दी­नां सा­क्षा­दु­प­ल­ब्धे­श्च । पा­र्थि­व­प­र­मा­णु­सं­यो­गा­त्त­दु­प­ल­ब्धि­रि­ति चेत्; न; वि­शे­ष­हे­त्व­भा­वा­त् । नात्र वि­शे­ष­हे­तु­र­स्ति — पा­र्थि­व­प­र­मा­णू­ना­मे­ते गुणाः सं­स­र्गा­त्त्व — न्यत्रो३प­ल­भ्य­न्ते न­त्व­बा­दी­ना­मि­ति । वयं तु ब्रूमहे — तद्४गु­ण­त्वा­त् त­त्रो­प­ल­ब्धि­रि­ति । यदि हि सं­यो­गा­दु­प­ल­ब्धिः ५कल्प्यते र­सा­द्यु­प­ल­ब्धि­र­पि सं­यो­गा­दे­व क­ल्प्य­ता­म् । २५नच पृ­थि­व्या­दी­नां जा­ति­भे­दो­ऽ­स्ति­, पु­द्ग­ल­जा­ति­म­ज­ह­तः प­र­मा­णु­स्क­न्ध­वि­शे­षा निमित्त- व­शा­द्वि­श्व­रू­प­ता­मा­प­द्य­न्त इति द­र्श­ना­त् । दृश्यते हि पृथिव्याः का­र­ण­व­शा­द् द्र­व­ता­, द्रवाणां चापां क­र­का­श्म­भा­वे­न घ­न­भा­वो दृष्टः, ६पुनश्च द्र­व­भा­वः । ते­ज­सो­ऽ­पि म­षी­भा­वः । ७वा­यो­र­पि अदृष्टा रू­पा­द­यः कथं गम्यन्त इति चेत् ? प­र­मा­णु­षु तेषां रू­पा­दी­नां कथं गतिः ? त­त्का­र्ये­षु द­र्श­ना­द­नु­मा­न­मि­ति चेत्; इहापि तत एव वे­दि­त­व्य­म् । ३०तेषां च स्व­त­स्त­द्व­त­श्चै­क­त्वं पृथक्त्वं प्र­त्य­ने­का­न्तः । ५ । तेषां च स्प­र्शा­दी­नां स्व­त­स्त­द्व­त- श्चै­क­त्व­पृ­थ­क्त्वं प्र­त्य­ने­का­न्तो वे­दि­त­व्यः — स्या­दे­क­त्वं८ स्यात् ९पृ­थ­क्त्व­मि­त्या­दि । १ — नो विशेषा — आº, बº, दº, मुº । २ — द्विशिष्य तान् आº, बº, दº, मुº । वै­शे­षि­काः — सº । ३ज­ला­दि­षु । ४वयं ब्रूमहे तद्गुणः त­त्रो­प­ल­ब्धे­रि­ति आº, बº, दº, मुº । त­द्गु­ण­त्वं त­त्रो­प­ल­ब्धे­रि­ति मूº, ताº । त­द्गु­ण­स्त­त्रो­प­ल­ब्धे­रि­ति वा पाठः — श्रº टिº । ५कथ्यते आº, बº, दº, मुº । ६घ­न­श्च­द्र — आº, मुº, दº । घ­न­स्य­च­द्र — बº । ७वा­या­व­दृ­ष्टाः मूº, ताº । वा­यो­र­पि — ३५दृष्टाः आº, बº, दº, मुº । ८द्रव्यतः । ९च­क्षु­रि­न्द्रि­य­मे­क­म­पि यतः शु­क्ल­कृ­ष्णा­द्य­ने­क­रू­पा­णि जाना- त्यतो ना­ना­त्वो­प­ल­ब्धिः । १३४ अत्रान्ये १एकत्वं पृथक्त्वं२ चै­का­न्ते­ना­ध्य­व­स्य­न्ति­; त­द­यु­क्त­म्­; कथम् ? य­द्ये­का­न्ते­नै­क­त्वं स्यात्; स्प­र्श­ने­न स्प­र्शो­प­ल­ब्धौ र­सा­दी­ना­म­प्यु­प­ल­ब्धिः स्यात् । त­द्व­तो­ऽ­पि ते­षा­म­पृ­थ­क्त्वे तदेव वा स्यात्, त एव वेति ? ३तदेव चेत्; ल­क्ष­णा­भा­वा­ल्ल­क्ष्या­भा­वः । अथ ४त एव; निरा- धा­र­त्वा­त्ते­षा­म­प्य­भा­वः । अ­थै­का­न्ते­न पृ­थ­क्त्व­म्­; घ­ट­रू­पो­प­ल­ब्धौ ५प­टा­दि­रू­पा­नु­प­ल­ब्धि­व­त् ०५स्प­र्शो­प­ल­ब्धौ रू­पा­दी­ना­म­नु­प­ल­ब्धेः ‘स्पृष्टो घ­टो­ऽ­य­म्­’ इति न ज्ञायेत स्प­र्शा­द्य­ना­त्म­क­त्वा­त् । तस्य त­द्व­तो­ऽ­प्य­त्य­न्त­पृ­थ­क्त्वे उ­भ­ये­षा­म­भा­वः स्यात् । ६ग्र­ह­ण­भे­दा­त् स्प­र्शा­दी­ना­म­न्य­त्व­मि­ति चेत्; न; ग्र­ह­णा­भे­दे­पि ना­ना­त्वो­प­ल­ब्धेः । शु­क्ल­कृ­ष्णा­दि­षु सं­ख्या­प­रि­मा­ण­पृ­थ­क्त्व­सं­यो­ग­वि­भा­ग- प­र­त्वा­प­र­त्व­क­र्म­स­त्ता­गु­ण­त्वा­नां ७रू­पि­स­म­वा­या­च्चा­क्षु­षा­णां ना­ना­त्वो­प­ल­ब्धे­श्च । संज्ञा ८स्वतत्त्व- मिति ल­क्ष­ण­भे­दा­न्ना­ना­त्व­मि­ति चेत्; न; त­द­भे­दे­ऽ­पि ९द्र­व्य­गु­ण­क­र्म­णां ना­ना­त्वो­प­ल­ब्धेः । स्पर्शा- १०दीनां व्य­ति­रे­के­णा­नु­प­ल­ब्धे­र­ना­ना­त्व­मि­ति चेत्; न; प्र­ति­ज्ञा­त­वि­रो­धा­त् । यदि ह्येवं स्यात्, म­ह­दा­दि­प­रि­ण­ता­नां स­त्त्व­र­ज­स्त­म­सां व्य­ति­रे­के­णा­नु­प­ल­भ्य­मा­ना­ना­म­पि प्र­ति­ज्ञा­त­म­न्य­त्वं हीयते । यदि हि त­त्रा­प्य­न­न्य­त्व­मे­व स्यात्; १०व्य­क्ता­व्य­क्त­ल­क्ष­ण­भे­द­क­ल्प­ना­ऽ­न­र्थि­का स्यात् । तस्मात् स्या- देकत्वं स्या­त्पृ­थ­क्त्वं चा­भ्यु­प­ग­न्त­व्य­म् — द्र­व्या­र्प­णा­दे­क­त्वं प­र्या­या­र्प­णा­न्ना­ना­त्व­मि­ति । अत्राह — य­न्म­नो­ऽ­न­व­स्था­ना­दि­न्द्रि­यं न भ­व­ती­ति प्र­त्या­ख्या­तं त­त्कि­मु­प­यो­ग­स्यो­प­का­र­क­म्­, १५उत नेति ? त­द­प्यु­प­का­र्ये­व­; तेन वि­ने­न्द्रि­या­णां वि­ष­ये­षु स्व­प्र­यो­ज­न­वृ­त्त्य­भा­वा­त् । कि­म­स्यै­षां स­ह­का­रि­त्व­मा­त्र­मे­व प्र­यो­ज­न­म्­, उ­ता­न्य­द­पी­ति ? अत आह — श्रु­त­म­नि­न्द्रि­य­स्य ॥ २१ ॥ श्रु­त­ज्ञा­न­वि­ष­यो­ऽ­र्थः श्रु­त­म्­, स वि­ष­यो­ऽ­नि­न्द्रि­य­स्य । प­रि­प्रा­प्त­श्रु­त­ज्ञा­ना­व­र­ण­क्ष­यो­प- श­म­स्या­त्म­नः श्रु­ता­र्थे­ऽ­नि­न्द्रि­या­ल­म्ब­न­ज्ञा­न­प्र­वृ­त्तेः । अथवा श्रु­त­ज्ञा­नं श्रुतं त­द­नि­न्द्रि­य­स्या­र्थः प्रयो- २०ज­न­मि­ति या­व­त्­, त­त्पू­र्व­क­त्वा­त्त­स्य इति । अ­य­म­नि­न्द्रि­य­स्ये­न्द्रि­य­व्या­पा­र­नि­र्मु­क्तो­ऽ­र्थः । श्रुतं श्रो­त्रे­न्द्रि­य­स्य विषय इति चेत्; न; श्रो­त्रे­न्द्रि­य­ग्र­ह­णे श्रुतस्य म­ति­ज्ञा­न­व्य­प­दे­शा­त् । १ । स्या­न्म­त­म् — न श्रु­त­म­नि­न्द्रि­य­स्य विषयः । कस्य तर्हि ? श्रो­त्रे­न्द्रि­य­स्ये­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? श्रो­त्रे­न्द्रि­य­ग्र­ह­णे११ श्रुतस्य म­ति­ज्ञा­न­मि­ति व्य­प­दे­शा­त् । यदा हि श्रोत्रेण गृह्यते तदा त­न्म­ति­ज्ञा­न- म­व­ग्र­हा­दि व्या­ख्या­त­म्­, तत उ­त्त­र­का­लं य­त्त­त्पू­र्व­कं जी­वा­दि­प­दा­र्थ­स्व­रू­प­वि­ष­यं तत् श्रुत- २५म­नि­न्द्रि­य­स्ये­त्य­व­से­य­म् । उ­क्ता­ना­मि­न्द्रि­या­णां प्र­ति­नि­य­त­वि­ष­या­णां स्वा­मि­त्व­नि­र्दे­शे कर्तव्ये य­त्प्र­थ­मं गृहीतं स्पर्शनं तस्य ता­व­त्स्वा­मि­त्वा­व­धा­र­णा­र्थ­मा­ह — व­न­स्प­त्य­न्ता­ना­मे­क­म् ॥ २२ ॥ अ­न्त­श­ब्द­स्या­ऽ­ने­का­र्थ­त्वे वि­व­क्षा­तो­ऽ­व­सा­न­ग­तिः । १ । अ­य­म­न्त­श­ब्दो­ऽ­ने­का­र्थः । क्वचिद — ३०व­य­वे­, यथा वस्त्रान्तः व­स­ना­न्तः । क्व­चि­त्सा­मी­प्ये­, य­थो­द­का­न्तं गतः — उ­द­क­स­मी­पे गत इति । १अथ सां­ख्य­म­त­मा­श­ङ्क्य आचार्यः प्राह । २वै­शि­षि­काः — सम्पाº । ३द्र­व्य­मे­व । ४रू­पा­द­यः । ५घ­टा­नु­रू­पा­नु­प — आº, बº, दº, मुº । ६इ­न्द्रि­य­भे­दा­त् । ७रू­प­स­म — आº, बº, दº, मुº । ८स्व­रू­प­म् । ९प्र­त्ये­क­म् । पृ­थि­व्य­प्ते­जो­वा­य्वा­का­श­का­ल­दि­गा­त्म­म­नां­सी­ति नव द्रव्याणि त­त्रे­द­म­पि द्रव्यम् इ­द­म­पि द्र­व्य­मि­ति ल­क्ष­णा­भे­दे­ऽ­पि पृ­थि­व्या­दि द्रव्यं प्रति ना­ना­त्वो­प­ल­ब्धिः­, एवं गु­णा­दि­ष्व­पि योज्यम् । १०म­ह­दा­दि व्यक्तं का­र्य­मि­त्य­र्थः­, प्र­धा­न­ञ्च अव्यक्तं का­र­ण­मि­ति — सम्पाº । ११ — णात् श्रुतस्य म­ति­ज्ञा­न- मिति व्य — आº, बº, दº, मुº, ताº । १३५ क्व­चि­द­व­सा­ने व­र्त­ते­, यथा सं­सा­रा­न्तं गतः — सं­सा­रा­व­सा­नं गत इति । तत्रेह वि­व­क्षा­तो­ऽ­व­सा­न- ग­ति­र्वे­दि­त­व्या । व­न­स्प­त्य­न्ता­नां व­न­स्प­त्य­व­सा­ना­ना­मि­ति । सा­मी­प्य­व­च­ने हि वा­यु­त्र­स­सं­प्र­त्य­य­प्र­स­ङ्गः । २ । व­न­स्प­त्य­न्ता­नां व­न­स्प­ति­स­मी­पा­ना­मि­त्य­र्थे गृ­ह्य­मा­णे वा­यु­का­यि­का­नां त्रसानां च सं­प्र­त्य­यः प्र­स­ज्ये­त । ०५अ­न्त­श­ब्द­स्य सं­ब­न्धि­श­ब्द­त्वा­दा­दि­सं­प्र­त्य­यः । ३ । अ­य­म­न्त­श­ब्दः सं­ब­न्धि­श­ब्द­त्वा­त्१ कांश्चित् पू­र्वा­न­पे­क्ष्य व­र्त­ते­, त­तो­ऽ­र्था­दा­दि­सं­प्र­त्य­यो भवति । त­स्मा­द­य­म­र्थो गम्यते — पृ­थि­व्या­दी­नां व­न­स्प­त्य­न्ता­ना­मे­क­मि­न्द्रि­य­मि­ति । अत्राह — अ­वि­शि­ष्टै­के­न्द्रि­य­प्र­स­ङ्गो­ऽ­वि­शे­षा­त् । ४ । पृ­थि­व्या­दी­नां व­न­स्प­त्य­न्ता­नां स्प­र्श­ना­दि­षु२ अ­वि­शि­ष्टे­म­क­मि­न्द्रि­यं प्राप्नोति । कुतः ? अ­वि­शे­षा­त् । न हि क­श्चि­द्वि­शे­षो­ऽ­स्ति ‘­अ­ने­नै­वै­के­न १०भ­वि­त­व्य­म्­’ इति । सं­ख्या­वा­ची ह्य­य­मे­क­श­ब्दः । न वा; प्रा­थ­म्य­व­च­ने स्प­र्श­न­सं­प्र­त्य­या­त् । ५ । न वैष दोषः । किं का­र­ण­म् ? प्राथम्य- वचने स्प­र्श­न­सं­प्र­त्य­या­त् । अ­य­मे­क­श­ब्दः प्रा­थ­म्य­व­च­नः­, सू­त्र­पा­ठे च प्रा­थ­म्य­मा­श्रि­त­म्­, ततः स्प­र्श­न­स्य सं­प्र­त्य­यो भवति । अस्ति च लोके प्रा­थ­म्य­व­च­नः­, एको गोत्रे — प्रथमो गोत्र इति । त­स्यो­त्प­त्ति­का­र­ण­मु­च्य­ते — वी­र्या­न्त­रा­य­स्प­र्श­ने­न्द्रि­या­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मे शे­षे­न्द्रि­य­स­र्व­घा­ति- १५स्प­र्ध­को­द­ये च श­री­रा­ङ्गो­पा­ङ्ग­ला­भो­प­ष्ट­म्भे ए­के­न्द्रि­य­जा­ति­ना­मो­द­य­व­श­व­र्ति­ता­यां च सत्यां स्प­र्श­न­मे­क­मि­न्द्रि­य­मा­वि­र्भ­व­ति । इ­त­रे­षा­मि­न्द्रि­या­णां स्वा­मि­त्व­प्र­द­र्श­ना­र्थ­मा­ह — कृ­मि­पि­पी­लि­का­भ्र­म­र­म­नु­ष्या­दी­ना­मे­कै­क­वृ­द्धा­नि ॥ २३ ॥ ए­कै­क­मि­ति वी­प्सा­नि­र्दे­शः । १ । ए­कै­क­मि­ति­श­ब्दो वीप्सायां द्रष्टव्यः । २०ब­हु­त्व­नि­र्दे­शः स­र्वे­न्द्रि­या­पे­क्षः । २ । स­र्वा­णी­न्द्रि­या­ण्य­पे­क्ष्य ब­हु­त्व­नि­र्दे­शः कृतः । एकैकं वृ­द्ध­मे­षां ३ता­नी­मा­न्ये­कै­क­वृ­द्धा­नी­ति । ‘तत्र किं पू­र्व­मु­त्त­र­म्­’ इति सन्देहः ? अ­स­न्दि­ग्धं ४स्प­र्श­न­मे­कै­के­न वृ­द्ध­मि­त्या­दि­वि­शे­ष­णा­त् । ३ । ‘­स्प­र्श­न­म्­’ इ­त्य­नु­व­र्त­ते­, त­दा­र­भ्यै- कैकेन५ वृ­द्धि­मि­त्या­दि वि­शे­ष­णा­त् नास्ति सन्देहः । त­त्क­थ­म् ? वा­क्या­न्त­रो­प­प्ल­वा­त् । ४ । अ­स्मा­न्नि­ब­न्ध­न­स्था­ना­द्वा­क्या­त् वा­क्या­न्त­रा­ण्यु­प­प्ल­व­न्ते । २५यथा — ‘­अ­क्षः­’६ इ­त्ये­त­स्मा­त् ‘अक्षो भ­क्ष्य­ता­म्­, अक्षो भ­ज्य­ता­म्­, ७अक्षो दी­व्य­ता­म्­’ इति वा­क्या­न्त­रो­प­प्ल­वः क्रि­य­ते­, ए­व­मि­हा­पि ‘­स्प­र्श­नं र­स­न­वृ­द्धं कृ­म्या­दी­ना­म्­, स्प­र्श­न­र­स­ने घ्रा­ण­वृ­द्धे पि­पी­लि­का­दी­ना­म्­, स्प­र्श­न­र­स­न­घ्रा­णा­नि च­क्षु­र्वृ­द्धा­नि भ्र­म­रा­दी­ना­म्­, तानि श्रो­त्र­वृ­द्धा­नि मनुष्या- दी­ना­म्­’ इति वा­क्या­न्त­रा­ण्यु­प­प्ल­व­न्ते । आ­दि­श­ब्दः प्रकारे व्य­व­स्था­यां वा८ । ५ । अ­य­मा­दि­श­ब्दः प्रकारे व्य­व­स्था­यां वा वे­दि­त­व्यः । ३०य­दा­ग­मो ना­पे­क्षि­त­स्त­दा प्रकारे कृ­मि­प्र­का­राः कृ­म्या­द­य इति । यदा त्वा­ग­मो­ऽ­पे­क्ष्य­ते तदा व्य­व­स्था­या­म्­, आगमे हि ते ९व्य­व­स्थि­ता इति । तेषां निष्पत्तिः स्प­र्श­नो­त्प­त्त्या व्याख्याता उ­त्त­रो­त्त­र­स­र्व­घा­ति­स्प­र्ध­को­द­ये­न । १ — शब्दः का — श्रº, मूº, भाº । २ — षु चावि — आº, बº, दº, मुº, ताº । ३तान्येकै — आº, बº, दº, मुº, ताº । ४स्प­र्श­न­मे­के­न श्रº, मूº । ५ — र­भ्यै­के­न श्रº, मूº, ताº । ६वि­भी­त­कः । ७अत्र द्यूते । ८वा वे­दि­त­व्यः आº, बº, दº, मुº । ९कृ­मि­पि­पी­लि­का­दी­नां क्रमेण वृद्धानि इत्यर्थः । १३६ ए­व­मे­ते­षु सं­सा­रि­षु द्वि­भे­दे­षु इ­न्द्रि­य­भे­दा­त् प­ञ्च­वि­धे­षु ये प­ञ्चे­न्द्रि­या­स्त­द्भे­द­स्या­नु­क्त­स्य प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह — संज्ञिनः स­म­न­स्काः ॥ २४ ॥ मनो व्या­ख्या­त­म्­, सह तेन ये वर्तन्ते ते संज्ञिन । अत्र चोद्यते — ०५स­म­न­स्क­वि­शे­ष­ण­म­न­र्थ­कं सं­ज्ञि­श­ब्दे­न ग­त­त्वा­त् । १ । संज्ञिन इ­त्य­ने­नै­व वि­शे­ष­णे­न ग­त­त्वा­त् ‘­स­म­न­स्काः­’ इति वि­शे­ष­ण­म­न­र्थ­क­म् । क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — हि­ता­हि­त­प्रा­प्ति­प­रि­हा­र­यो­र्गु­ण­दो­ष­वि­चा­र­णा­त्मि­का संज्ञा । २ । ‘इदं हि­त­मि­द­म­हि­त­म्­, अस्य प्राप्तौ प­रि­हा­रे चायं गु­णो­ऽ­यं दोषः’ इति च वि­चा­र­णा­त्मि­का सं­ज्ञे­त्यु­च्य­ते । ब्री­ह्या­दि­पा­ठा­दि­नि सिद्धेः१ । ३ । तस्मात् सं­ज्ञा­श­ब्दा­द् ब्री­ह्या­दि­पा­ठा­दि­नि सति ‘­सं­ज्ञि­नः­’ १०इति सिध्यति । न वा श­ब्दा­र्थ­व्य­भि­चा­रा­त्२ । ४ । न वैष दोषः । किं का­र­ण­म् ? श­ब्दा­र्थ­व्य­भि­चा­रा­त् । संज्ञा३श­ब्दो­ऽ­र्थं हि व्य­भि­च­र­ति । तत्र४ को दोषः ? संज्ञा नाम इति चेत्; नि­व­र्त्या­भा­वः । ५ । यदि संज्ञा५ रू­ढि­र्ना­मे­त्यु­च्य­ते­; सा सर्वेषां प्राणिनां प्र­ति­नि­य­ता अ­स्ती­त्य­सं­ज्ञि­ना­म­भा­वा­त् नि­व­र्त्या­भा­वः स्यात् । १५संज्ञानं संज्ञा ज्ञा­न­मि­ति चेत्; तुल्यः । ६ । कः ? नि­व­र्त्या­भा­वः ? सर्वेषां प्राणिनां ज्ञाना- त्म­क­त्वा­त् । आ­हा­रा­दि­सं­ज्ञे­ति चत्; न; अ­नि­ष्ट­त्वा­त् । ७ । स्या­दे­त­त् — आहार-भय-मैथुन-प­रि­ग्र­ह­वि­ष­या संज्ञेति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­नि­ष्ट­त्वा­त् । सर्वे हि सं­सा­रि­ण आहार — भय-मैथुन-प­रि­ग्र­ह- सं­ज्ञा­स­न्नि­धा­ना­त् संज्ञिनः स्युः । अनिष्टं चैतत् । तस्मात् स­म­न­स्का इति वि­शे­ष­ण­म­र्थ­व­त् । ६एवं २०च कृत्वा गर्भाण्ड-मूर्च्छित-सु­षु­प्ता­द्य­व­स्था­सु हि­ता­हि­त­प­री­क्षा­भा­वे­ऽ­पि म­नः­स­न्नि­धा­ना­त् संज्ञित्व- मु­प­प­न्नं भवति । यद्यस्य सं­सा­रि­णो हि­ता­हि­त­प्रा­प्ति­नि­वृ­त्ति­हे­तुः प­रि­स्प­न्दो ७म­न­स्क­र­ण­स­न्नि­धा­ने सति भ­व­ति­, अ­था­भि­न­व­श­री­रं प्र­त्या­गू­र्ण­स्य वि­शी­र्ण­पू­र्व­मू­र्ते­रा­त्म­नो नि­र्म­न­स्क­स्य यत्कर्म८ तत्कुतः इति ? अ­त्रो­च्य­ते — २५वि­ग्र­ह­तौ क­र्म­यो­गः ॥ २५ ॥ अ­थ­वा­, यदि ९सं­प्र­धा­र्य स­म­न­स्काः प्राणिनः क्रियाः प्रा­र­भ­न्ते १०भि­न्न­दे­ह­स्या­ऽ­स­ति मनसि उ­प­पा­द­क्षे­त्रं११ प्र­त्या­भि­मु­ख्ये­न या प्र­वृ­त्ति­र्वि­ग्र­हा­र्था सा कुतो भवति ? अत आह ‘­वि­ग्र­ह­ग­तौ क­र्म­यो­गः­’ इति । विग्रहो दे­ह­स्त­द­र्था ग­ति­र्वि­ग्र­ह­ग­तिः । १ । औ­दा­रि­का­दि­श­री­र­ना­मो­द­या­त् त­न्नि­र्वृ­त्ति­स­म- ३०र्थान् वि­वि­धा­न्१२ पु­द्ग­ला­न् गृ­ह्णा­ति­, वि­गृ­ह्य­ते वासौ सं­सा­रि­णे­ति विग्रहो देहः, वि­ग्र­हा­य १ — सिद्धिः आº, बº, दº, मुº, ताº । २ — रात् संज्ञा — आº, बº, दº, मुº । ३ — शब्दार्थो हि मुº, मूº । ४तथा सति । ५ — रू­ढि­त्व­मि — आº, बº, दº, मुº । ६प्र­यो­ज­ना­न्त­र­म­प्या­ह ए­व­मि­त्या­दि­ना । ७म­नः­का­र­ण मुº । ८व्यापारः । ९विचार्य । १०श­री­र­र­हि­त­स्य । ११उत्पत्ति — र्क्षत्रम् । १२ — न् गृ — आº, बº, दº, मुº । १३७ ग­ति­र्वि­ग्र­ह­ग­तिः । ननु वि­कृ­ति­प्र­कृ­त्य­भि­सं­ब­न्धे सति १तादर्थ्ये वृत्तिः, इह वि­कृ­ति­प्र­कृ­त्य­भि- सं­ब­न्धा­भा­वा­द् वृत्तिर्न प्रा­प्नो­ति­; नै­ष­दो­षः­, अ­श्व­घा­सा­दि­व­द् वृ­त्ति­र्वे­दि­त­व्या­, तादर्थ्यं२ तु चतुर्थ्या वाक्ये प्र­द­र्श्य­ते । विरुद्धो ग्रहो विग्रहो व्याघात इति वा । २ । अथवा विरुद्धो ग्रहो विग्रहो व्याघातः३ ०५नो­क­र्म­पु­द्ग­ला­दा­न­नि­रो­ध इत्यर्थः । वि­ग्र­हे­ण ग­ति­र्वि­ग्र­ह­ग­तिः । आ­दा­न­नि­रो­धे­न ग­ति­रि­त्य­र्थः । कर्मेति स­र्व­श­री­र­प्र­रो­ह­ण­स­म­र्थं का­र्म­ण­म् । ३ । सर्वाणि श­री­रा­णि यतः ४प्र­रो­ह­न्ति तत् बी­ज­भू­तं कार्मणं शरीरं क­र्मे­त्यु­च्य­ते । योग आ­त्म­प्र­दे­श­प­रि­स्प­न्दः । ४ । का­या­दि­व­र्ग­णा५निमित्त आ­त्म­प्र­दे­श­प­रि­स्प­न्दो योग इत्या- ख्यायते । १०क­र्म­नि­मि­त्तो योगः क­र्म­यो­गः । तस्यां वि­ग्र­ह­ग­तौ का­र्म­ण­श­री­र­कृ­तो योगो भवति ६यत्कृतं क­र्मा­दा­न­म्­, ७य­दु­प­पा­दि­ता चा­ऽ­म­न­स्क­स्या­पि वि­ग्र­हा­र्था गतिः । अ­था­का­श­प्र­दे­शे­षु प­र­मा­णु­प्र­ति­ष्ठा­सं­ब­न्धे­नो­प­च­रि­ते­ष्वा­धे­या जी­व­पु­द्ग­ला दे­शा­न्त­र­प्रा­प्तिं प्र­त्य­भि­मु­खा किं नि­रा­कृ­त­प्र­दे­श­क्र­मां ८व्र­ज्या­म­भि­नि­र्व­र्त­य­न्ति­, उ­ता­क्रा­न्त­प्र­दे­श­क्र­मा­मि­ति विचारे सति त­न्नि­र्धा­र­णा­र्थ­मा­ह — १५अ­नु­श्रे­णि गतिः ॥ २६ ॥ आ­का­श­प्र­दे­श­प­ङ्क्तिः श्रेणिः । १ । लो­क­म­ध्या­दा­र­भ्यो­र्ध्व­म­ध­स्ति­र्य­क्क्र­मा­का­श­प्रे­द­शा­नां क्र­म­स­न्नि­वि­ष्टा­नां पङ्क्तिः श्रे­णि­रि­त्यु­च्य­ते । अ­नो­रा­नु­पू­र्व्ये वृत्तिः । २ । अ­नु­श­ब्द­स्या­नु­पू­र्व्ये वृ­त्ति­र्भ­व­ति­, श्रे­णे­रा­नु­पू­र्व्ये­ण अ­नु­श्रे­णि इति । जी­वा­धि­का­रा­त् पु­द्ग­ला­सं­प्र­त्य­य इति चेत्; न; ग­ति­ग्र­ह­णा­त् । ३ । स्या­दे­त­त् — जी­वा­धि­का­रा­त् २०पु­द्ग­ला­ना­म­नु­श्रे­णि­ग­ति­सं­प्र­त्य­यो न भ­व­ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? ग­ति­ग्र­ह­णा­त् । यदि हि जी­व­स्यै­व ग­ति­रि­हे­ष्टा स्याद् ९ग­त्य­धि­का­रे पु­न­र्ग­ति­ग्र­ह­ण­म­न­र्थ­कं स्यात्, ततो ज्ञायते सर्वेषां ग­ति­म­तां ग­ति­र्गृ­ह्य­ते१० इति । क्रि­या­न्त­र­नि­वृ­त्त्य­र्थं ग­ति­ग्र­ह­ण­मि­ति चेत्; न; अ­व­स्था­ना­द्य­सं­भ­वा­त् । ४ । स्या­न्म­त­म् — गति- ग्रहणं क्रि­या­न्त­र­नि­वृ­त्त्य­र्थं ग­ति­रे­व नान्या क्रियेति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­व­स्था­ना­द्य- २५सं­भ­वा­त् । न वि­ग्र­ह­ग­ति­मा­प­न्न­स्य ज­न्तो­र­व­स्था­न­श­य­ना­स­ना­द­यः११ क्रियाः सं­भ­व­न्ति । उ­त्त­र­सू­त्रे जी­व­ग्र­ह­णा­च्च । ५ । ‘­अ­वि­ग्र­हा जी­व­स्य­’ इ­त्यु­त्त­र­त्र जी­व­ग्र­ह­णा­च्च म­न्या­म­हे इ­हो­भ­य­ग­ति­रा­श्रि­ते­ति । वि­श्रे­णि­ग­ति­द­र्श­ना­न्नि­य­मा­यु­क्ति­रि­ति चेत्; न; का­ल­दे­श­नि­य­मा­त् । ६ । स्या­दे­त­त् — विश्रेणि- ग­ति­र­पि दृश्यते च­क्रा­दी­नां ज्योतिषां च मे­रु­प्र­द­क्षि­ण­ग­ती­नां मा­ण्ड­लि­क­वा­यू­नां वि­द्या­ध­रा­णां च ३०मे­र्वा­दि­प्र­द­क्षि­ण­का­ले­, त­तो­ऽ­नु­श्रे­णि ग­ति­रि­ति नियमो नो­प­प­द्य­ते­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? का­ल­दे­श- १कु­ण्ड­ला­य हि­र­ण्य­मि­त्या­दि­व­त् प्रकृतिः प­रि­णा­मि द्रव्यम् । चतुर्थी प्रकृतिः स्वा­र्था­दि­भि­रि­ति समासः — ताº टिº । २अश्वार्थो घासः इति । — र्थ्यं च — आº, बº, दº, मुº, ताº । ३ — तः पु — आº, बº, दº, मुº, मूº । ४प्रारोह — श्रº । ५अ­क­र्म­क­र्म­नो­क­र्म­जा­ति­भे­दे­षु वर्गणा । ६पू­र्व­पा­त­नि­का — पेक्षया अ­य­म­भि­प्रा­यः । ७उ­त्त­र­पा­त­नि­का­पे­क्ष­या । ८ग­म­न­म् । ९वि­ग्र­ह­ग­ता­वि­त्य­त्र । १० — ते क्रि — आº, बº, दº, मुº । ११ — स्था­न­श­य­ना­द­यः आº, बº, दº, मुº, ताº । १३८ नि­य­मा­त् । का­ल­नि­य­म­स्ता­व­ज्जी­वा­नां म­र­ण­का­ले भ­वा­न्त­र­सं­क्र­मे­, मुक्तानां चो­र्ध्व­ग­म­न­का­ले अ­नु­श्रे­ण्ये­व गतिः । दे­श­नि­य­मो­ऽ­पि१ या ऊ­र्ध्व­लो­का­द­धो­ग­ति­र­धो­लो­का­च्चो­र्ध्व­ग­ति­स्ति­र्य­ग्लो­का२- द्वा अ­धो­ग­ति­रू­र्ध्वा वा [सा] अ­त्रा­नु­श्रे­ण्ये­व । पु­द्ग­ला­ना­म­पि च या लो­का­न्त­प्रा­प­णी सा नियमा- द­नु­श्रे­णि­ग­तिः । या त्वन्या सा भ­ज­नी­या । ततो भ्र­म­ण­रे­च­ना­दि­ग­तिः सिद्धा । ०५पू­र्व­भा­व­प्र­ज्ञा­प­क­न­या­व­भा­सि­तं व्य­व­हा­र­म­न्त­र्नी­य रू­ढि­व­शा­द्वा वि­नि­र्मु­क्त­क­र्म­ब­न्ध­न­स्या­पि जी­व­त्व­म­व­धृ­त्ये­द­मु­पा­दि­क्ष­त् — अ­वि­ग्र­हा जीवस्य ॥ २७ ॥ विग्रहो व्याघातः कौ­टि­ल्य­मि­त्य­न­र्था­न्त­र­म्­, स यस्यां न विद्यते अ­सा­व­वि­ग्र­हा३ गतिः । कस्य ? जीवस्य । की­दृ­श­स्य ? मुक्तस्य । कथं गम्यते४ मु­क्त­स्ये­ति ? १०उ­त्त­र­त्र सं­सा­रि­ग्र­ह­णा­दि­ह मु­क्त­ग­तिः । १ । उ­त्त­र­सू­त्रे सं­सा­रि­ग्र­ह­णा­दि­ह मु­क्त­ग­ति­र्वि­ज्ञा- यते । कि­म­र्थ­मि­द­मु­च्य­ते ? ननु श्रे­ण्य­न्त­र५संक्रमो विग्रहः त­स्या­भा­वः अ­नु­श्रे­णिः६ इ­त्य­ने­नै­व सिद्धः ७ना­र्थो­ऽ­ने­न८ ? इदं प्र­यो­ज­न­म्-पू­र्व­सू­त्रे जी­व­पु­द्ग­ला­नां क्व­चि­द्वि­श्रे­णि­र­पि ग­ति­र्भ­व­ती­त्ये- तस्य ज्ञा­प­ना­र्थ­म् । ननु त­त्रै­वो­क्तं का­ल­दे­श­नि­य­मा­द­नु­श्रे­णि­र्भ­व­ति न स­र्व­त्रे­ति­; न; ९अ­त­स्त­त्सि­द्धेः । य­द्य­स­ङ्ग­स्या­त्म­नो­ऽ­प्र­ति­ब­न्धे­न ग­ति­रा­लो­का­न्ता­द­व­धृ­त­का­ला प्र­ति­ज्ञा­य­ते ‘­स­दे­ह­स्य पु­न­र्ग­तिः १५किं प्र­ति­ब­न्धि­न्यु­त मु­क्ता­त्म­व­त्­’ इति प­रि­प्र­श्ने स­ती­द­मु­च्य­ते — वि­ग्र­ह­व­ती च सं­सा­रि­णः प्राक् चतुर्भ्यः ॥ २८ ॥ का­ल­प­रि­च्छे­दा­र्थं प्राक् चतुर्भ्य इति व­च­न­म् । १ । समयो वक्ष्यते । चतुर्भ्यः स­म­ये­भ्यः प्राक् १०वि­ग्र­ह­व­ती ग­ति­र्भ­व­ती­ति का­ल­प­रि­च्छे­दा­र्थं प्राक् चतुर्भ्य इ­त्यु­च्य­ते । ऊर्ध्वं क­स्मा­न्ने­ति चेत् ? वि­ग्र­ह­नि­मि­त्ता­भा­वा­त् । स­र्वो­त्कृ­ष्ट­वि­ग्र­ह­नि­मि­त्त­नि­ष्कु­ट­क्षे­त्रे११ उत्पित्सुः प्राणी नि­ष्कु­ट­क्षे­त्रा­नु- २०पूर्व्यर्जु श्रे­ण्य­भा­वा­त् इ­षु­ग­त्य­भा­वे नि­ष्कु­ट­क्षे­त्र­प्रा­प­ण­नि­मि­त्तां १२त्रि­वि­ग्र­हां ग­ति­मा­र­भ­ते नोर्ध्वं त­था­वि­धो­प­पा­द­क्षे­त्रा­भा­वा­त्­, तेनैव च का­ले­नो­प­पा­द­क्षे­त्र­प्रा­प्तेः ष­ष्टि­का­द्या­त्म­ला­भ­व­त् । यथा ष­ष्टि­का­दी­नां व्रीहीणां प­रि­च्छि­न्न­का­ला­व­धिः प­रि­पा­को न न्यूनेन ना­भ्य­धि­के­न­, इह त­था­ऽ­न्त­र- १३भ­वे­ऽ­पि का­ल­नि­य­मो वे­दि­त­व्यः । चशब्दः स­मु­च्च­या­र्थः१४ । २ । वि­ग्र­ह­व­ती च अ­वि­ग्र­हा चेति स­मु­च्च­या­र्थः चशब्दः । उ­प­पा­द- २५क्षेत्रं प्रति ऋज्वी ग­ति­र­वि­ग्र­हा­, कुटिला वि­ग्र­ह­व­ती । आ­ङ्ग्र­ह­णं ल­ध्व­र्थ­मि­ति चेत्; न; अ­भि­वि­धि­प्र­स­ङ्गा­त् । ३ । स्या­दे­त­त् — आ­ङ्ग्र­ह­णं कर्तव्यं ल­ध्व­र्थ­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­भि­वि­धि­प्र­स­ङ्गा­त् । तेन च­तु­र्थ­स­म­य­म­भि­व्या­प्य विग्रहः १५प्र­व­र्ते­त­, स चानिष्टः । १ — पि चोर्ध्व — आº, बº, दº, मुº । २ — का­च्चो­धो­ग­ति­रू­र्ध्व­वा­नु — आº, बº, दº, मुº । ३ऋ­जु­ग­ति­रि­ति यावत् । ४ — ते उ — आº, बº, दº, मुº । ५ — न्त­र­सं­ग्र­हो वि — आº, बº, दº, मुº । ६ — णि­ग­ति­रि­त्य — आº, बº, दº, मुº । ७प्र­यो­ज­न­म् । ८सूत्रेण । ९इति चेत्, अस्मात् सूत्रात् । १०कुटिला । ११लो­का­न्त­को­ण­प्र­दे­शे इत्यर्थः । १२गो­मू­त्रि­का­मि­त्य­र्थः । १३ — भवेका — आº, बº, दº, मुº । — न्त­र­भा­वे­ऽ­पि­का — मूº, ताº । देहाद दे­हा­न्त­र­स्वी­का­र­म­ध्य­स­म­ये । १४ — र्थः च — आº, बº, ३०दº, मुº । १५प्र­व­र्त­ते आº, बº, दº, मुº, ताº । १३९ उ­भ­य­सं­भ­वे व्या­ख्या­ना­त् म­र्या­दा­सं­प्र­त्य­य इति चेत्; न; प्र­ति­प­त्ते­गौ­र­वा­त् । ४ । स्या­न्म­त­म् — म­र्या­दा­भि­वि­ध्यो­रा­ङ्­, तत्र व्या­ख्या­न­तो वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्ति­रि­ति म­र्या­दा­सं­प्र­त्य­य इ­त्या­ङ्य­पि सति न दोष इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? प्र­ति­प­त्ते­र्गौ रवात् । एवं सति प्र­ति­प­त्ते­र्गौ रवं स्यात्, तस्मा — द्वि­स्प­ष्टा­र्थं प्रा­ग्ग्र­ह­णं क्रियते । ०५आसां च­त­सृ­णां ग­ती­ना­मा­र्षो­क्ताः संज्ञाः — इ­षु­ग­तिः­, पा­णि­मु­क्ता­, ला­ङ्ग­लि­का­, गो­मू­त्रि­का चेति । त­त्रा­वि­ग्र­हा१ प्रा­थ­मि­की­, शेषा वि­ग्र­ह­व­त्यः । इ­षु­ग­ति­रि­वे­षु­ग­तिः । क उ­प­मा­र्थः ? य­थे­षो­र्ग­ति­रा­ल­क्ष्य­दे­शा­द् ऋज्वी तथा सं­सा­रि­णां सिद्ध्यतां च जीवानां ऋज्वी ग­ति­रै­क­स­म­यि­की । पा­णि­मु­क्ते­व पा­णि­मु­क्ता । क उ­प­मा­र्थः ? यथा पाणिना तिर्यक् प्र­क्षि­प्त­स्य द्रव्यस्य ग­ति­रे­क- विग्रहा तथा सं­सा­रि­णा­मे­क­वि­ग्र­हा गतिः पा­णि­मु­क्ता द्वै­स­म­यि­की । ला­ङ्ग­ल­मि­व ला­ङ्ग­लि­का । १०क उ­प­मा­र्थः ? यथा लाङ्गलं द्वि­व­क्रि­तं तथा द्वि­वि­ग्र­हा ग­ति­र्ला­ङ्ग­लि­का२ त्रै­स­म­यि­की । गो­मू­त्रि­के­व गो­मू­त्रि­का । क उ­प­मा­र्थः ? यथा गो­मू­त्रि­का ब­हु­व­क्रा तथा त्रि­वि­ग्र­हा ग­ति­र्गो­मू­त्रि­का चा­तुः­स­म­यि­की । य­द्य­मु­ष्या वि­ग्र­ह­व­त्याः क्रि­या­या­श्चा­तुः­स­म­यि­क्य­व­स्था ३नि­श्ची­य­ते प­रि­त्य­क्त­व्या­बा­धा पु­न­र्ग­तिः कि­य­त्का­ला भ­व­ती­ति ? अत आह — १५ए­क­स­म­या­ऽ­वि­ग्र­हा ॥ २९ ॥ अ­धि­कृ­त­ग­ति­सा­मा­ना­धि­क­र­ण्या­त् स्त्री­लि­ङ्ग­नि­र्दे­शः । १ । ग­ति­र­धि­कृ­ता­, त­त्सा­मा­ना­धि­क­र- ण्यादत्र स्त्री­लि­ङ्ग­नि­र्दे­शो द्रष्टव्यः । एकः स­म­यो­ऽ­स्या ए­क­स­म­या­, न विद्यते वि­ग्र­हो­ऽ­स्या अवि- ग्रहेति । ग­ति­म­तां हि जी­व­पु­द्ग­ला­ना­म­व्या­घा­ते­नै­क­स­म­यि­की ग­ति­रा­लो­का­न्ता­द­पी­ति । आ­त्म­नो­ऽ­क्रि­या­व­त्त्व­सि­द्धे­र­यु­क्त­मि­ति चेत्; न; क्रि­या­प­रि­णा­म­हे­तु­स­द्भा­वा­ल्लो­ष्ट­व­त् । २ । २०स्या­दे­त­त् — स­र्व­ग­त­त्वा­न्नि­ष्क्रि­य­स्या­त्म­नः क्रि­या­व­त्त्वं नास्ति, ततो ग­ति­क­ल्प­न­म­यु­क्त­मि­ति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? क्रि­या­प­रि­णा­म­हे­तु­स­द्भा­वा­त् । कथम् ? लो­ष्ट­व­त् । यथा लोष्टः स्वयं क्रिया- प­रि­णा­मि­त्वा­द् बा­ह्या­भ्य­न्त­र­का­र­णा­पे­क्षो दे­शा­न्त­र­प्रा­प्ति­स­म­र्थां क्रि­या­मा­र­भ­मा­णो दृष्टः, तथा आत्मा क­र्म­व­शा­च्छ­री­र­प­रि­णा­मा­नु­वि­धा­यी त­द्वि­धे­यां क्रि­या­मा­स्क­न्द­ति­, त­द­भा­वे च प्रदीप- शि­खा­व­त् स्वा­भा­वि­की­मि­ति नास्ति दोषः । २५स­र्व­ग­त­त्वे तु सं­सा­रा­भा­वः । ३ । यदि च स­र्व­ग­त आत्मा स्यात् क्रि­या­भा­वा­त् सं­सा­रा­भा­वः स्यात् । ब­न्ध­स­न्त­तिं प्र­त्य­ना­दौ क­र्मो­प­च­य­वृ­त्ति­सं­ब­न्धे­न चा­दि­म­ति प­ञ्च­वि­धे­ऽ­पि द्र­व्य­क्षे­त्र­का­ल- भ­व­भा­वे४ संसारे मि­थ्या­द­र्श­ना­दि­प्र­त्य­य­स­न्नि­धा­ने च स­त्यु­प­यो­गा­त्म­को­ऽ­य­मा­त्मा सा­त­त्ये­न कर्मा- ण्या­द­धा­नो वि­ग्र­ह­ग­ता­व­प्या­हा­र­कः प्र­स­क्त­स्त­तो नि­य­मा­र्थ­मि­द­मु­च्य­ते — ३०एकं द्वौ त्री­न्वा­ऽ­ना­हा­र­कः ॥ ३० ॥ स­म­य­सं­प्र­त्य­यः प्र­त्या­स­त्तेः । १ । ‘­ए­क­स­म­या­ऽ­वि­ग्र­हा­’ इत्यत्र स­म­य­श­ब्द उ­क्त­स्ते­ने­ह प्र­त्या­स­त्ते- र­भि­सं­ब­न्धो वे­दि­त­व्यः — एकं समयं द्वौ समयौ त्रीन् स­म­या­न् इति । ननु च तत्र स­म­य­श­ब्द उप — स­र्ज­नी­भू­तः५ क­थ­मि­हा­भि­सं­ब­ध्य­ते ? अ­न्य­स्या­सं­भ­वा­त् सा­म­र्थ्या­त् संबन्धो द्रष्टव्यः । १व­क्र­र­हि­ता । २ — लिकी त्रै — ताº, श्रº, मूº, दº । ३नि­र्ध्रि­य­ते श्रº, मूº । ४ — भावे मि — आº, बº, दº, मुº । ५अ­न्य­प­दा­र्थ­त्वा­त् । १४० वा शब्दो वि­क­ल्पा­र्थः१ । २ । वा­श­ब्दो­ऽ­त्र वि­क­ल्पा­र्थो ज्ञेयः । वि­क­ल्प­श्च य­थे­च्छा­ति­स­र्गः­, एकं वा द्वौ वा त्रीन्वेति । स­प्त­मी­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; अ­त्य­न्त­सं­यो­ग­स्य वि­व­क्षि­त­त्वा­त् । ३ । स्या­दे­त­त् — आ­ह­र­ण — क्रियाया अ­धि­क­र­णं काल इति सप्तमी प्रा­प्नो­ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­त्य­न्त­सं­यो­ग­स्य ०५वि­व­क्षि­त­त्वा­त् । अ­त्य­न्त­सं­यो­गे हि त­द­प­वा­दा­त्२ द्वितीया वि­धी­य­ते । त्रयाणां श­री­रा­णां षण्णां प­र्या­प्ती­नां यो­ग्य­पु­द्ग­ल­ग्र­ह­ण­मा­हा­रः । ४ । तै­ज­स­का­र्म­ण­श­री­रे हि आ­सं­सा­रा­न्ता­न्नि­त्य­मु­प­ची­य­मा­न­स्व­यो­ग्य­पु­द्ग­ले३ अतः४ शेषाणां त्रयाणां श­री­रा­णा­मौ­दा­रि­क — वै­क्रि­यि­का­हा­र­का­णा­मा­हा­रा­द्य­भि­ला­ष­का­र­णा­नां षण्णां ५प­र्या­प्ती­नां यो­ग्य­पु­द्ग­ल­ग्र­ह­ण­मा­हा­र इ­त्यु­च्य­ते । १०वि­ग्र­ह­ग­ता­व­सं­भ­वा­दा­हा­र­क­श­री­र­नि­वृ­त्तिः । ५ । ऋ­द्धि­प्रा­प्ता­ना­मृ­षी­णा­मा­हा­र­क­श­री­र­मा­वि — र्भवति इति वि­ग्र­ह­ग­तौ त­स्या­सं­भ­वा­न्नि­वृ­त्तिः । शे­षा­हा­रा­भा­वो व्या­घा­ता­त् । ६ । वि­ग्र­ह­ग­तौ ६शे­ष­स्या­हा­र­स्या­भा­वः । कुतः ? व्या­घा­ता­त् । अ­ष्ट­वि­ध­क­र्म­पु­द्ग­ल­सू­क्ष्म­प­रि­ण­तो­प­चि­त­मू­र्ति७का­र्म­ण­श­री­र­व­शा­त् प्रा­वृ­ट्का­ल­प­रि­ण­त­ज­ल­ध­र — नि­र्ग­त­स­लि­ल­ग्र­ह­ण­स­म­र्थ­नि­क्षि­प्त­त­प्ता­य­स­सा­य­क­व­त् पू­र्व­दे­ह­नि­वृ­त्ति­स­मु­द्घा­त८दुः­खो­ष्ण­त्वा­द् व्रजन्न- १५प्या­हा­र­कः­, व­क्र­ग­ति­व­शा­दे­कं द्वौ त्रीन्वा स­म­या­न­ना­हा­र­को भवति । त­त्रै­क­स­म­यि­क्या­मि­षु­ग­तौ उ­क्त­मा­हा­र­म­नु­भ­व­न्ने­व गच्छति । पा­णि­मु­क्ता­या­मे­क­वि­ग्र­हा­यां द्वि­स­म­या­यां प्रथमे स­म­ये­ऽ­ना- हारकः । ला­ङ्ग­लि­का­यां द्वि­वि­ग्र­हा­यां त्रि­स­म­या­यां प्र­थ­म­द्वि­ती­य­योः स­म­य­यो­र­ना­हा­र­क­स्तृ­ती­ये आ­हा­र­कः । गो­मू­त्रि­का­यां त्रि­वि­ग्र­हा­यां च­तुः­स­म­या­यां च­तु­र्थ­स­म­ये आ­हा­र­क इ­त­रे­ष्व­ना­हा­र­कः । तस्य खलु सं­सा­रि­णः शु­भा­शु­भ­फ­ल­प्र­द­का­र्म­ण­श­री­रा­नु­गृ­ही­त­क्रि­या­वि­शे­ष­स्य अ­नु­श्रे­ण्या — २०स्कन्दतः पू­र्वो­पा­त्ता­नु­भ­व­नं प्रति क­र्म­भि­रा­पू­र्य­मा­ण­स्य अ­वि­ग्र­ह­वि­ग्र­ह­व­द्ग­म­न­द्व­या­क्षि­प्त९- दे­शा­न्त­र­स्य अ­भि­न­व­मू­र्त्य­न्त­र­नि­र्वृ­त्ति­प्र­का­र­प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­मि­द­मा­ह — स­म्मू­र्च्छ­न­ग­र्भो­प­पा­दा जन्म ॥ ३१ ॥ स­म­न्त­तो मूर्च्छनं स­म्मू­र्च्छ­न­म् । १ । त्रिषु लो­के­षू­र्ध्व­म­ध­स्ति­र्य­क् च देहस्य स­म­न्त­तो मूर्च्छनं स­म्मू­र्च्छ­न­म्-अ­व­य­व­प्र­क­ल्प­न­म् । २५शु­क्र­शो­णि­त­ग­र­णा­द् गर्भः । २ । यत्र शु­क्र­शो­णि­त­योः१०स्त्रिया उ­द­र­मु­प­ग­त­यो­र्ग­र­णं मिश्रणं भवति स गर्भः । ११मा­त्रो­प­यु­क्ता­हा­रा­त्म­सा­त्क­र­णा­द्वा । ३ । अ­थ­वा­, ११मा­त्रो­प­यु­क्त­स्या­हा­र­स्या­त्म­सा­त्क­र — णाद् ग­र­णा­द् गर्भः । उपेत्य प­द्य­ते­ऽ­स्मि­न्नि­त्यु­प­पा­दः । ४ । *­“­ह­लः­” [जै­ने­न्द्र­º २ । ३ । १०­२­] इ­त्य­धि­क­र­ण­सा­ध­नो ३०घङ् । १२दे­व­ना­र­को­त्प­त्ति­स्था­न­वि­शे­ष­स्य संज्ञेति । एते त्रयः सं­सा­रि­णां जीवानां ज­न्म­प्र­का­राः । १ — र्थो ज्ञेयः वि — आº, बº, दº, मुº । २ — दा द्वि — आº, बº, मुº, मूº । का­ला­द­नो- र्व्या­प्ता­वि­ति सूत्रेण अ­धि­क­र­णं बाधित्वा द्वितीया । क­र्मा­दा­न­स्य नै­र­न्त­र्य­स­द्भा­वा­त्­, मा­स­म­धी­ते क्रोशं स्वपिति इ­त्या­दि­व­त् । ३बसः । द्वि­ती­या­द्वि­व­च­वा­न्त­म् — सम्पाº । ४अतः का­र­णा­त् ते व­र्ज­यि­त्वा । ५आ­हा­र­श­री­रे- न्द्रि­यो­च्छ्वा­स­भा­षा­म­न­सा­म् । ६क­व­ला­द्या­हा­र­स्य । ७ — त्तिः का — श्रº । ८दुः­खो­ष्म­त्वा — मुº । ९स्वीकृत । १० — त­यो­र्ग­र — आº, बº, दº, मुº । ११मा­त्रो­प­भु­क्ता — अº, बº, मुº । १२सर्वेषां जी­वा­ना­मु­प­पा­द­प्र­स­ङ्गे रू­ढि­श­ब्दो­ऽ­यं न तु व्यु­त्प­त्ति­क्रि­या­पे­क्षः इत्याह दे­वे­त्या­दि­… । १४१ स­म्मू­र्च्छ­न­ग्र­ह­ण­मा­दौ अ­ति­स्थू­ल­त्वा­त् । ५ । स­म्मू­र्च्छ­न­जं हि १श­री­र­म­ति­स्थू­ल­म्­, अ­तो­ऽ­स्य ग्र­ह­ण­मा­दौ क्रियते । ननु ग­र्भ­ज­श­री­र­म­पि वै­क्रि­यि­क­श­री­रा­द­ति­स्थू­लं तयोः कस्यादौ वचनं न्या­य्य­मि­ति ? उच्यते — अ­ल्प­का­ल­जी­वि­त्वा­त् २स­म्मू­र्च्छ­न­म् । ६ । ३ग­र्भ­जौ­प­पा­दि­क­जी­वे­भ्यः स­मू­र्च्छ­न­जाः प्रा­णि­नो­ऽ- ०५ल्प­का­ल­जी­वि­न­स्त­तः स­म्मू­र्च्छ­न­स्या­दौ न्याय्यम् । किञ्च, ४त­त्का­र्य­का­र­ण­प्र­त्य­क्ष­त्वा­त् । ७ । ग­र्भो­प­पा­द­ज­न्म­नोः का­र्य­का­र­णे अ­प्र­त्य­क्षे­, यत्पुनः स­म्मू­र्च्छ­न- जन्मनः कारणं मांसादि तत्कार्यं च शरीरं त­दु­भ­यं लोके प्र­त्य­क्ष­म्­, त­त­श्चा­स्या­दौ ग्रहणं क्रियते । त­द­न­न्त­रं ग­र्भ­ग्र­ह­णं का­ल­प्र­क­र्ष­नि­ष्प­त्तेः । ८ । ग­र्भ­ज­न्म हि ५स­म्मू­र्च्छ­न­ज­न्म­नः का­ल­प्र­कं­र्षे­ण नि­ष्प­द्य­ते­, त­त­स्त­द­न­न्त­रं तस्य ग्रहणं न्याय्यम् । १०उ­प­पा­द­ग्र­ह­ण­म­न्ते दी­र्घ­जी­वि­त्वा­त् । ९ । स­म्मू­र्च्छ­न­जे­भ्यो ग­र्भ­जे­भ्य­श्चौ­प­पा­दि­का दीर्घ — जीविन इत्यन्ते ग्रहणं क्रियते । आह — किं कृ­तो­ऽ­यं ज­न्म­वि­क­ल्प६ इति ? उच्यते — अ­ध्य­व­सा­य­वि­शे­षा­त् क­र्म­भे­दे तत्कृतो ज­न्म­वि­क­ल्पः । १० । अ­ध्य­व­सा­यः प­रि­णा­मः सो — ऽ­सं­ख्ये­य­लो­क­वि­क­ल्पः­, त­द्भे­दा­त्त­त्का­र्य­क­र्म­ब­न्ध­वि­क­ल्प­स्त­त­स्त­त्फ­लं ज­न्म­वि­का­रो वे­दि­त­व्यः । का­र­णा­नु­रू­पं हि लोके दृश्यते कार्यम् । शु­भा­शु­भ­ल­क्ष­णं च कर्म त­द्रू­प­मे­व जन्म प्रा­दु­र्भा­व­य­ति । १५प्र­का­र­भे­दा­ज्ज­न्म­भे­द इति चेत्; न; त­द्वि­ष­य­सा­मा­न्यो­पा­दा­ना­त् । ११ । स्या­दे­त­त् — प्रकारा बहवः त­त्सा­मा­ना­धि­क­र­ण्या­ज्ज­न्म­नो­ऽ­पि बहुत्वं प्रा­प्नो­ति­, यथा ‘­जी­वा­द­यः प­दा­र्थाः­’ इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­द्वि­ष­य­सा­मा­न्यो­पा­दा­ना­त् । त­त्प्र­का­र­वि­ष­य­मि­ह सामान्यं ७जन्म — श­ब्दे­नो­पा­दी­य­ते­, तत ए­क­त्व­नि­र्दे­शः­, यथा जी­वा­द­य­स्त­त्त्व­मि­ति । अ­था­धि­कृ­त­स्य सं­सा­रि­वि­ष­यो­प८भो­गो­प­ल­ब्ध्य­धि­ष्ठा­न­प्र­व­ण­स्य जन्मनो यो­नि­वि­क­ल्पो २०वक्तव्य इति ? अत आह — स­चि­त्त­शी­त­सं­वृ­ताः सेतरा मि­श्रा­श्चै­क­श­स्त­द्यो­न­यः ॥ ३२ ॥ आत्मनः प­रि­णा­म­वि­शे­ष­श्चि­त्त­म् । १ । आ­त्म­न­श्चै­त­न्य९प­रि­णा­म­वि­शे­ष­श्चि­त्तं तेन सह वर्तन्त इति सचित्ताः । शीत इति स्प­र्श­वि­शे­षः । २ । शीत इ­त्य­ने­न स्प­र्श­वि­शे­षो गृह्यते । शु­क्ला­दि­व­दु­भ­य१०वचन- २५त्वा­त्त­द्यु­क्तं द्र­व्य­म­प्या­ह । संवृतो दु­रु­प­ल­क्षः । ३ । स­म्य­ग्वृ­तः संवृत इति दु­रु­प­ल­क्षः प्रदेश उच्यते । सेतराः स­प्र­ति­प­क्षाः । ४ । सह इतरैः सेतराः स­प्र­ति­प­क्षा इत्यर्थः । के पु­न­रि­त­रे ? अचि — त्तो­ष्ण­वि­वृ­ताः । मि­श्र­ग्र­ह­ण­मु­भ­या­त्म­क­सं­ग्र­हा­र्थ­म् । ५ । मि­श्र­ग्र­ह­णं क्रियते उ­भ­या­त्म­क­सं­ग्र­हा­र्थं सचित्ता- ३०चि­त्त­शी­तो­ष्ण­सं­वृ­त­वि­वृ­ता इति । चशब्दः प्र­त्ये­क­स­मु­च्च­या­र्थः११ । ६ । मि­श्रा­श्चे­ति च शब्दः क्रियते प्र­त्ये­क­स­मु­च्च­या­र्थः । १२इ­त­र­था हि पू­र्वो­क्ता­ना­मे­व वि­शे­ष­णं स्यात् । तेन सचित्त-शीत-संवृताः सेतरा यदा मि­श्रा­स्त­दा १म­हा­म­त्स्या­देः । २स­म्मू­र्च्छ­न­मि­ति नास्ति भाº १ । ३ग­र्भो­प­पा­दि — आº, बº, दº, मुº, ताº । ४त­त्का­र­ण­का­र्य­प्र — श्रº । ५स­का­शा­त् । ६भेदः । ७स­म्मू­र्च्छ­न­ज­न्मे­त्या­दि । ८ — भोगल — आº, बº, दº, ताº, मुº । ९चै­त­न्य­स्य­प­रि — आº, बº, दº, मुº । १०गु­ण­गु­णि । ११अ­त्रा­चा­र्या­भि­प्रा­या­न­भि­ज्ञः क­श्चि­त्त­ट­स्थ आह । १२च­श­ब्दा­भा­वे । १४२ योनयो भ­व­न्ती­त्य­य­म­र्थो १लभ्यते । चशब्दे पुनः स­चि­त्ता­द­यः प्रत्येकं च योनयो भवन्ति मि­श्रा­श्चे­त्य­य­म­र्थो लब्धः । २न वा अ­न्त­रे­णा­पि त­त्प्र­ती­तेः । ७ । ३न वैतत् प्र­यो­ज­न­म­स्ति । कुतः ? अ­न्त­रे­णा­पि त­त्प्र­ती­तेः । अ­न्त­रे­णा­पि हि चशब्दं स­मु­च्च­या­र्थः प्र­ती­य­ते यथा *­“­पृ­थि­व्या­प­स्ते­जो वायुः” ०५[त­त्त्वो­प­º पृº १] इति । ननु चोक्तम् — इ­त­र­था हि पू­र्वो­क्ता­ना­मे­व वि­शे­ष­णं स्या­दि­ति­; नैष दोषः; वि­शे­ष­ण­स्य स­मु­च्च­य­स्य च संभवे स­मु­च्च­य४ इति व्या­ख्या­य­ते । इ­त­र­यो­नि­भे­द­स­मु­च्च­या­र्थ­स्तु५ । ८ । सू­त्रे­ऽ­नु­क्ता­नां यो­नि­भे­दा­नां स­मु­च्च­या­र्थ­स्त­र्हि चशब्दः । के पुनस्ते ? उ­त्त­र­त्र वक्ष्यन्ते । एकशो ग्रहणं क्र­म­मि­श्र­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­म् । ९ । एकैकः एकश इति वीप्सायां शस्, तस्य ग्रहणं १०क्र­म­मि­श्र­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­म् । यथैवं वि­ज्ञा­ये­त स­चि­त्त­श्चा­ऽ­चि­त्त­श्च शी­त­श्चो­ष्ण­श्च सं­वृ­त­श्च विवृत- श्चेति । मैवं विज्ञायि स­चि­त्त­शी­त­श्चे­त्या­दि । त­द्ग्र­ह­णं प्र­कृ­ता­पे­क्ष­म् । १० । त­द्ग्र­ह­णं क्रियते प्र­कृ­ता­पे­क्षा­र्थ­म् । तेषां यो­न­य­स्त­द्यो­न­यः । केषाम् ? स­म्मू­र्च्छ­ना­दी­ना­मि­ति । यूयत इति योनिः । ६स­चि­त्ता­दि­द्व­न्द्वे पुं­व­द्भा­वा­भा­वो भि­न्ना­र्थ­त्वा­त् । ११ । यो­नि­श­ब्दो­ऽ­यं स्त्री­लि­ङ्ग­स्त­द­पे­क्षाः १५स­चि­त्ता­द­यः शब्दाः स्त्री­लि­ङ्गाः­, तेषां द्वन्द्वे पुं­व­द्भा­वो न प्राप्नोति-स­चि­त्ता­श्च शीताश्च सं­वृ­ता­श्च स­चि­त्त­शी­त­सं­वृ­ता इति । कुतः ? भि­न्ना­र्थ­त्वा­त् । ए­का­श्र­ये हि पुं वद्भाव उक्तः७ । न वा; यो­नि­श­ब्द­स्यो­भ­य­लि­ङ्ग­त्वा­त् । १२ । न वैष दोषः । किं का­र­ण­म् ? उ­भ­य­लि­ङ्ग — त्वा­द्यो­नि­श­ब्द­स्य । इह पुल्लिङ्गो वे­दि­त­व्यः । यो­नि­ज­न्म­नो­र­वि­शे­ष इति चेत्; न; आ­धा­रा­धे­य­भे­दा­द्वि­शे­षो­प­प­त्तेः । १३ । स्या­न्म­त­म् — योनि — २०ज­न्म­नो­र­वि­शे­षः­, यत आत्मैव दे­वा­दि­ज­न्म­प­र्या­या­दौ­प­पा­दि­क इ­त्यु­च्य­ते­, सैव च यो­नि­रि­तिः­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? आ­धा­रा­धे­य­वि­शे­षो­प­प­त्तेः । आधारो हि यो­नि­रा­धे­यं जन्म, यतः सचित्ता — दि­यो­न्य­धि­ष्ठा­न आत्मा स­म्मू­र्च्छ­ना­दि­ज­न्म­ना श­री­रा­हा­रे­न्द्रि­या­दि­यो­ग्या­न् पु­द्ग­ला­ना­द­त्ते । स­चि­त्त­ग्र­ह­ण­मा­दौ चे­त­ना­त्म­क­त्वा­त् । १४ । स­चि­त्त­ग्र­ह­ण­मा­दौ क्रियते । कुतः ? चे­त­ना­त्म- कत्वात् । चे­त­ना­त्म­को लोके ह्यर्थः प्र­धा­न­म् । २५त­द­न­न्त­रं शी­ता­भि­धा­नं त­दा­प्या­य­न­हे­तु­त्वा­त् । १५ । त­द­न­न्त­रं शी­ता­भि­धा­नं क्रियते । कुतः ? त­दा­प्या­य­न­हे­तु­त्वा­त् । स­चे­त­न­स्य ह्यर्थस्य शी­त­मा­प्या­य­न­का­र­णं भवति । अन्ते सं­वृ­त­ग्र­ह­णं गु­प्त­रू­प­त्वा­त् । १६ । अन्ते सं­वृ­त­ग्र­ह­णं क्रियते । कुतः ? गु­प्त­रू­प­त्वा­त् । गु­प्त­रू­पं हि लोके क­र्मा­ग्रा­ह्यं भवति । एक एव यो­नि­रि­ति चेत्; न; प्रत्यात्मं सु­ख­दुः­खा­नु­भ­व­न­हे­तु­स­द्भा­वा­त् । १७ । स्या­न्म­त­म्- ३०एक एव यो­नि­र­स्तु सर्वेषां जी­वा­ना­मि­ति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? प्रत्यात्मं सु­ख­दुः­खा­नु- भ­व­न­हे­तु­स­द्भा­वा­त् । शु­भा­शु­भ­प­रि­णा­मा हि प्रत्यात्मं भि­न्ना­स्त­ज्ज­नि­त­श्च क­र्म­ब­न्धो वि­चि­त्रः­, अ­त­स्ते­न सु­ख­दुः­खा­नु­भ­व­न­का­र­णं ब­हु­वि­ध­मा­र­भ्य­ते । १लभ्येत आº, बº, दº, मुº, ताº । २न चा­न्त­रे­णा — आº, बº, दº, मुº । ३नैतत्प्र — आº, बº, दº, मुº । ४वि­शे­ष­ण­स­मु­च्च­य­योः स­मु­च्च­य एव ब­ली­या­नि­ति न्यायेन । ५तर्हि भ­व­ता­म­भि­प्रा­यः को­ऽ­य­मि­ति पृष्टः सन्नाह । ६अत्राह तटस्थः । ७मा­नि­स्त्र्ये­का­र्थ­योः र­त्र्य­न्य­तो­ऽ­नूः ३५(शा­क­टा­º२ । २ । ४१) इति । १४३ त­त्रा­ऽ­चि­त्त­यो­नि­का दे­व­ना­र­काः । १८ । देवाश्च ना­र­का­श्चा­ऽ­चि­त्त­यो­नि­काः । तेषां हि यो­नि­रु­प­पा­द­प्र­दे­श­पु­द्ग­ल­प्र­च­यो­ऽ­चि­त्तः । गर्भजा मि­श्र­यो­न­यः । १९ । गर्भजा ये जीवास्ते मि­श्र­यो­न­यो वे­दि­त­व्याः । तेषां हि मातु — रुदरे शु­क्र­शो­णि­त­म­चि­त्तं त­दा­त्म­ना चि­त्त­व­ता मिश्रं१ योनिः । ०५शे­षा­स्त्रि­वि­क­ल्पाः । २० । शेषाः स­म्मू­र्च्छ­न­जा­स्त्रि­वि­क­ल्पा भवन्ति — केचित् स­चि­त्त­यो- नयः, अन्ये अ­चि­त्त­यो­न­यः­, अपरे मि­श्र­यो­न­य इति । तत्र स­चि­त्त­यो­न­यः सा­धा­र­ण­श­री­राः । कुतः ? प­र­स्प­रा­श्र­य­त्वा­त् । इतरे अ­चि­त्त­यो­न­यो मि­श्र­यो­न­य­श्च । शी­तो­ष्ण­यो­न­यो दे­व­ना­र­काः । २१ । देवा ना­र­का­श्च शी­त­यो­न­यो भवन्ति उ­ष्ण­यो­न­य­श्च । तेषां हि उ­प­पा­द­स्था­ना­नि२ का­नि­चि­च्छी­ता­नि का­नि­चि­दु­ष्णा­नि इति । १०उ­ष्ण­यो­नि­स्ते­ज­स्का­यि­कः । २२ । अ­ग्नि­का­यि­को जीव उ­ष्ण­यो­नि­र्द्र­ष्ट­व्यः । इतरे त्रि­प्र­का­राः । २३ । इतरे जी­वा­स्त्रि­प्र­का­र­यो­न­यो भवन्ति — के­चि­च्छी­त­यो­न­यः­, अन्ये उ­ष्ण­यो­न­यः­, अपरे मि­श्र­यो­न­य इति । दे­व­ना­र­कै­के­न्द्रि­याः सं­वृ­त­यो­न­यः । २४ । दे­व­ना­र­का ए­के­न्द्रि­या­श्च सं­वृ­त­यो­न­यो भवन्ति । वि­क­ले­न्द्रि­या३ वि­वृ­त­यो­न­यः । २५ । वि­क­ले­न्द्रि­या जीवा वि­वृ­त­यो­न­यो वे­दि­त­व्याः । १५मि­श्र­यो­न­यो गर्भजाः । २६ । गर्भजा जीवा मि­श्र­यो­न­यो­ऽ­व­ग­न्त­व्याः । त­द्भे­दा­श्च­श­ब्द­स­मु­च्चि­ताः प्र­त्य­क्ष­ज्ञा­नि­दृ­ष्टा इ­त­रे­षा­मा­ग­म­ग­म्या­श्च­तु­र­शी­ति­श­त­स­ह­स्र- संख्याः । २७ । तेषां नवानां योनीनां भेदाः क­र्म­भे­द­ज­नि­त­वि­वि­क्त­वृ­त्त­यः प्र­त्य­क्ष­ज्ञा­नि­भि­र्दि­व्ये­न चक्षुषा दृष्टाः, इ­त­रे­षां छ­द्म­स्था­ना­मा­ग­मे­न श्रु­ता­ख्ये­न ग­म्या­श्च­तु­र­शी­ति­श­त­स­ह­स्र­सं­ख्या आ­ख्या­य­न्ते । तद्यथा — नि­त्य­नि­गो­ता­नां सप्त श­त­स­ह­स्रा­णि­, अ­नि­त्य­नि­गो­ता­नां च सप्त शत- २०स­ह­स्रा­णि । के पु­न­र्नि­त्य­नि­गो­ताः­, के चा­ऽ­नि­त्य­नि­गो­ताः ? त्रिष्वपि कालेषु त्र­स­भा­व­यो­ग्या ये न भवन्ति ते नि­त्य­नि­गो­ताः । त्र­स­भा­व­म­वा­प्ता अ­वा­प्स्य­न्ति च ये ते अ­नि­त्य­नि­गो­ताः । पृथि- व्य­प्ते­जो­वा­यू­नां सप्त सप्त श­त­स­ह­स्रा­णि­, व­न­स्प­ति­का­यि­का­नां दश श­त­स­ह­स्रा­णि­, वि­क­ले­न्द्रि­या­णां षट् श­त­स­ह­स्रा­णि­, दे­व­ना­र­क­प­ञ्चे­न्द्रि­य­ति­र­श्चां प्रत्येकं चत्वारि श­त­स­ह­स्रा­णि­, म­नु­ष्या­णां च­तु­र्द­श श­त­स­ह­स्रा­णि । ता­न्ये­ता­नि स­मु­दि­ता­नि च­तु­र­शी­ति­श­त­स­ह­स्रा­णि आ­ख्या­य­न्ते । उक्तं च — २५*“४णि­च्चि­द­र­धा­दु­स­त्त य त­रु­द­स वि­य­लिं­दि­ए­सु छच्चेव । सु­र­णि­र­य­ति­रि­य­चौ­रो चोद्दस म­णु­ए­सु स­द­स­ह­स्सा ॥ ”[बा­र­स­अ­णु­º ३५] इति । ए­व­मे­त­स्मि­न्न­व­यो­नि­भे­द­सं­क­टे ५त्रिविधे जन्मनि स­र्व­प्रा­णि­भृ­ता­म­नि­य­मे­न प्रसक्ते अ­व­धा­र­णा­र्थ­मा­ह — ज­रा­यु­जा­ण्ड­ज­पो­ता­नां गर्भः ॥ ३३ ॥ ३०जा­ल­व­त्प्रा­णि­प­रि­व­र­णं जरायुः । १ । य­ज्जा­ल­व­त् प्रा­णि­प­रि­व­र­णं वि­त­त­मां­स­शो­णि­तं त­ज्ज­रा­यु­रि­त्यु­च्य­ते । शु­क्र­शो­णि­त­प­रि­व­र­ण­मु­पा­त्त­का­ठि­न्यं न­ख­त्व­क्स­दृ­शं प­रि­म­ण्ड­ल­म­ण्ड­म् । २ । यत्र खलु न­ख­त्व­क्स­दृ­श­मु­पा­त्त­का­ठि­न्यं शु­क्र­शो­णि­त­प­रि­व­र­णं६प­रि­म­ण्ड­लं त­द­ण्ड­मि­त्या­ख्या­य­ते । १मिश्रं । शे — आº, बº, दº, मुº । २ — नि का­नि­चि­दु­ष्णा­नि कानि — आº, बº, दº, मुº । ३ — या जीवा वि­वृ­त­यो­न­यो वेदि — आº, बº, दº, मुº । ४नि­त्ये­त­र­धा­तु सप्त च त­रु­द­श विकले — न्द्रियेषु षट् चैव । सु­र­ना­र­क­ति­र्य­ञ्चः चत्वारः च­तु­र्द­श म­नु­ष्ये­षु श­त­स­ह­स्त्रा­णि ॥ ५स­म्मू­र्च्छ­ना­दि­भे­दे­न । ६ — णं म — आº, बº, मुº । १४४ सं­पू­र्णा­व­य­वः प­रि­स्प­न्दा­दि­सा­म­र्थ्यो­प­ल­क्षि­तः पोतः । ३ । किञ्चित् प­रि­व­र­ण­म­न्त­रे­ण परि — पू­र्णा­व­य­वो यो­नि­नि­र्ग­त­मा­त्र एव प­रि­स्प­न्दा­दि­सा­म­र्थ्यो­पे­तः पोत इ­त्यु­च्य­ते । जरायौ जाताः ज­रा­यु­जाः­, अण्डे जाता अ­ण्ड­जाः­, ज­रा­यु­जा­श्चा­ऽ­ण्ड­जा­श्च पोताश्च ज­रा­यु­जा­ण्ड­ज­पो­ताः । पोतजा इ­त्य­यु­क्त­म्­; अ­र्थ­भे­दा­भा­वा­त् । ४ । १केचित् पोतजा इति प­ठ­न्ति­; त­द­यु­क्त­म्­; ०५कुतः ? अ­र्थ­भे­दा­भा­वा­त् । न हि पोते क­श्चि­द­न्यो जा­तो­ऽ­स्ति । आत्मा पोतज इति चेत्; न; त­त्प­रि­णा­मा­त् । ५ । स्या­न्म­त­म् — आत्मा पोते जातः पोतज इ­त्य­र्थ­भे­दो­ऽ­स्ती­ति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­त्प­रि­णा­मा­त् । आत्मैव पो­त­प­रि­णा­मे­न प­रि­ण­तः पोत इ­त्यु­च्य­ते­, न पृ­थ­गा­त्म­नः पोतो नाम क­श्चि­द­स्ति ज­रा­यु­व­त् । २पो­तो­ऽ­ज­नि­ष्ट पोतज इति चेत्; अ­र्थ­वि­शे­षो नास्ति । १०ज­रा­यु­ज­ग्र­ह­ण­मा­दा­व­भ्य­र्हि­त­त्वा­त् । ६ । ज­रा­यु­ज­ग्र­ह­ण­मा­दौ क्रियते । कुतः ? अ­भ्य­र्हि­त­त्वा­त् । क­थ­म­भ्य­र्हि­त­त्व­म् ? क्रि­या­र­म्भ­श­क्ति­यो­गा­त् । ७ । अ­ण्ड­ज­पो­ता­सा­धा­र­ण्यो हि भा­षा­ध्य­य­ना­द­यः क्रिया जरायु- जेषु दृश्यन्ते । के­षा­ञ्चि­न्म­हा­प्र­भा­व­त्वा­त् । ८ । तत्र हि जाताः केचन च­क्र­ध­र­वा­सु­दे­वा­द­यो म­हा­प्र­भा­वा १५भवन्ति । किञ्च, मा­र्ग­फ­ला­भि­सं­ब­न्धा­त् । ९ । स­म्य­र्ग्द­श­ना­दि­मा­र्ग­फ­ले­न३ मो­क्ष­सु­खे­न४ चा­भि­सं­ब­न्धो नान्येषा — मि­त्य­भ्य­र्हि­त­त्व­म् । त­द­न­न्त­र­म­ण्ड­ज­ग्र­ह­णं पो­ते­भ्यो­ऽ­भ्य­र्हि­त­त्वा­त् । १० । त­द­न­न्त­र­म­ण्ड­ज­ग्र­ह­णं क्रियते । कुतः ? पो­ते­भ्यो­ऽ­भ्य­र्हि­त­त्वा­त् । अ­ण्ड­जे­षु हि के­षु­चि­त् शु­क­सा­रि­का­द­यो­ऽ­क्ष­रो­च्चा­र­णा­दि­षु क्रियासु २०कुशला भ­व­न्ती­त्य­भ्य­र्हि­ताः पोतेभ्यः । ५उ­द्दे­श­व­न्नि­र्दे­श इति चेत्; न; गौ­र­व­प्र­स­ङ्गा­त् । ११ । स्या­न्म­त­म् — उ­द्दे­श­व­न्नि­र्दे­शे­न भवित- व्यमिति सं­मू­र्च्छ­न­जा­नां प्रा­ग्ग्र­ह­णं क­र्त­व्य­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? गौ­र­व­प्र­स­ङ्गा­त् । यदि हि सं­मू­र्च्छ­न­ज­नि­र्दे­श आदौ क्रियते ६शास्त्रस्य गौरवं स्यात् — ७ए­क­द्वि­त्रि­च­तु­रि­न्द्रि­या­णां पञ्चे- न्द्रियाणां तिरश्चां म­नु­ष्या­णां च के­षा­ञ्चि­त्सं­मू­र्च्छ­न­मि­ति­, अतो ग­र्भ­जौ­प­पा­दि­का­नु­क्त्वा २५‘­शे­षा­णां सं­मू­र्च्छ­न­म्­’ इति ल­घु­नो­पा­ये­न नि­र्दे­क्ष्या­मी­त्यु­द्दे­श­क्र­मो­ऽ­ति­क्रा­न्तः८ । ९सिद्धे वि­धि­र­व­धा­र­णा­र्थः । १२ । ज­रा­यु­जा­दी­नां सा­मा­न्ये­न सिद्धे ग­र्भ­ज­न्म­सं­ब­न्धे पुन- र्वि­धि­रा­र­भ्य­मा­णो नि­य­मा­र्थः­, ज­रा­यु­जा­ण्ड­ज­पो­ता­ना­मे­व गर्भ इति । अथ नि­य­मा­र्थे१० आरम्भे सति ज­रा­यु­जा­ण्ड­ज­पो­ता­नां गर्भ एवेति नियमः कस्मान्न भवति ? उ­त्त­र­त्र शे­षा­णा­मि­ति व­च­ना­त् । य­द्य­मी­षां ज­रा­यु­जा­ण्ड­ज­पो­ता­नां ग­र्भो­ऽ­व­ध्रि­य­ते­, अ­थो­प­पा­दः खलु केषां भ­व­ती­ति ? ३०११अत आह — १“­ज­रा­य्व­ण्ड­पो­त­जा­नां गर्भः (सूº) …­पो­त­जा­नां श­ल्ल­क­ह­स्ति­श्वा­वि­ल्ला­प­क­श­श­शा­रि­का­न­कु­ल­मू- षिकानां पक्षिणां च च­र्म­प­क्षा­णां ज­लू­का­व­ल्गु­ली­भा­र­ण्ड­प­क्षि­वि­रा­ला­दी­नां गर्भो ग­र्भा­ज्ज­न्मे­ति­” — तº भाº २ । ३४ । २पो­ते­ऽ­ज­नि — भाº १ । ३अ­भ्यु­द­ये­न । ४ — नाभिस — आº, बº, दº, मुº, ताº । ५सम्मू — र्च्छ­न­ग­र्भो­प­पा­दा जन्मेति सू­त्रो­क्तो­द्दे­श­व­त् । ना­म­मा­त्र­क­थ­न­मु­द्दे­शः । ६शास्त्रगौ — आº, बº, दº, मुº । ७तदेव वि­वृ­णो­ति सू­त्रे­णा­ने­न भ­वि­त­व्य­मि­ति । ८सू­त्र­कृ­ता । ९“सिद्धे वि­धि­रा­र­भ्य­मा­णो­ऽ­न्त­रे­णा — प्ये­व­का­रं नि­य­मा­र्थः । ” — पातº महाº२ । २ । २०, ८ । ३ । ६१ । १०स­म्मू­र्च्छ­न­ग­र्भो­प­पा­दा ज­न्मे­त्य­त्र शुक्रशो — ३५णि­त­ग­र­णा­द् गर्भ इति व्यु­त्प­त्ति­मु­खे­नै­व ग­र्भ­ज­न्म­स­म्ब­न्ध­ल­क्ष­णं सिद्धं कि­म­ने­न सू­त्रे­णे­त्या­श­ङ्का­यां नि­य­म­सू­त्र- मि­द­मि­त्या­ह । ११इ­त्य­स्मि­न् सूत्रे । १४५ दे­व­ना­र­का­णा­मु­प­पा­दः ॥ ३४ ॥ दे­वा­दि­ग­त्यु­द­य एवास्य जन्मेति चेत्; न; श­री­र­नि­र्व­र्त­क­पु­द्ग­ला­भा­वा­त् । १ । १स्या­दे­त­त् — म­नु­ष्य­स्तै­र्य­ग्यो­नो वा छिन्नायुः का­र्म­ण­का­य­यो­ग­स्थो दे­वा­दि­ग­त्यु­द­या­द् दे­वा­दि­व्य­प­दे­श­भा­गि­ति ०५कृत्वा त­दे­वा­स्य जन्मेति म­त­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? श­री­र­नि­र्व­र्त­क­पु­द्ग­ला­भा­वा­त् । दे­वा­दि­श­री­र­नि­र्वृ­त्तौ हि दे­वा­दि­ज­न्मे­ष्ट­म्­, तस्यां चा­व­स्था­या­म­ना­हा­र­क­त्वा­न्न दे­वा­दि­श­री­र­नि — र्वृ­त्ति­र­स्ति तत २उ­प­पा­दो जन्म यु­क्त­म्­, तच्च दे­व­ना­र­का­णा­मि­ति । नि­र्दि­ष्ट­ज­न्म­भे­दे­भ्यो ज­रा­यु­जा­दि­भ्यो­ऽ­न्ये­षां किं जन्म इति ? अत आह — शेषाणां स­म्मू­र्च्छ­न­म् ॥ ३५ ॥ १०उ­भ­य­त्र नियमः पू­र्व­व­त् । १ । उ­भ­यो­र­पि योगयोः पू­र्व­व­न्नि­य­मो वे­दि­त­व्यः­, दे­व­ना­र­का­णा — मे­वो­प­पा­दः­, शे­षा­णा­मे­व सं­मू­र्च्छ­नं नो­क्ता­ना­मि­ति । कथं पु­न­र्ज्ञा­य­ते पूर्वत्र ज­न्म­नि­य­मो न ज­न्म­व­न्नि­य­म इति ? शे­ष­ग्र­ह­णा­त् पूर्वत्र ज­न्म­नि­य­मः । २ । इह शे­ष­ग्र­ह­णा­ज्ज्ञा­य­ते पूर्वत्र ज­न्म­नि­य­म इति । ज­रा­यु­जा­ण्ड­ज­पो­ता­ना­मे­व गर्भो दे­व­ना­र­का­णा­मे­वो­प­पा­द इ­त्य­व­धा­र­णे ग­र्भो­प­पा­द­ज­न्म­नी नि­य­ते­, १५३ज­रा­यु­जा­द­यो न नि­य­ता­स्ते­षां स­म्मू­र्च्छ­न­म­पि प्रा­प्त­म­तः शे­ष­ग्र­ह­णं क्रियते ‘४शे­षा­णा­मे­व सं­मू­र्च्छ­नं नो­क्ता­ना­म्­’ इ­त्य­व­धा­र­णा­र्थः । यदि हि ज­न्म­व­तां नियमः स्यात् ज­रा­यु­जा­ण्ड­ज­पो­ता­नां गर्भ एव दे­व­ना­र­का­णा­मु­प­पा­द एवेति ग­र्भो­प­पा­द­यो­र­न­व­धा­र­णा­त् यत्र स­म्मू­र्च्छ­नं चा­न्य­च्चा­स्ति तत्र स­म्मू­र्च्छ­न­मे­वे­ति नि­य­मा­च्छे­ष­ग्र­ह­ण­म­न­र्थ­कं स्यात् । आह — इदं सू­त्र­म­न­र्थ­क­म् । कथम् ? पू­र्व­यो­र्यो­ग­यो­रु­भ­य­तो नियमे सति ज­रा­यु­जा­दी­नां गर्भो- २०प­पा­द­यो­श्चा­ऽ­स­ति व्य­भि­चा­रे­, शे­षा­णा­मे­व स­म्मू­र्च्छ­न­मु­त्स­र्गो­ऽ­व­ति­ष्ठ­ते इति । उच्यते — स एवो- भयतो नियमो ५दु­र्ल­भः­, य­त्त­स्यै­क­त्वा­त्­, अ­तो­ऽ­न्य­त­र­नि­य­म ए­वा­श्र­यि­त­व्यः­, तस्मिंश्च सति सूत्र- मि­द­मा­र­ब्ध­व्य­म् । तेषां पुनः सं­सा­रि­णां त्रि­वि­ध­ज­न्म­ना­मा­हि­त­ब­हु­वि­क­ल्प६न­व­यो­नि­भे­दा­नां शु­भा­शु­भ­ना­म- क­र्म­नि­र्व­र्ति­ता­नि ब­न्ध­फ­ला­नु­भ­व­ना­धि­ष्ठा­ना­नि श­री­रा­णि कानीति ? अत आह — २५औ­दा­रि­क­वै­क्रि­यि­का­हा­र­क­तै­ज­स­का­र्म­णा­नि श­री­रा­णि ॥ ३६ ॥ शीर्यन्त इति श­री­रा­णि । १ । घ­टा­द्य­ति­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; ना­म­क­र्म­नि­मि­त्त­त्वा­भा­वा­त् । २ । यदि शीर्यन्त इति श­री­रा­णि घ­टा­दी­ना­म­पि वि­श­र­ण­म­स्ती­ति श­री­र­त्व­म­ति­प्र­स­ज्ये­त­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? ना­म­क­र्म­नि­मि­त्त- त्वा­भा­वा­त् । श­री­र­ना­म­क­र्मो­द­या­च्छ­री­र­म्­, न च घ­टा­दि­षु सो­ऽ­स्ती­ति ना­स्त्य­ति­प्र­स­ङ्गः । ३०वि­ग्र­हा­भा­व इति चेत्; न; रू­ढि­श­ब्दे­ष्व­पि व्युत्पत्तौ क्रि­या­श्र­या­त् । ३ । स्या­न्म­त­म् — यदि श­री­र­ना­म­क­र्मो­द­या­च्छ­री­र­व्य­प­दे­शः ‘­शी­र्य­न्त इति श­री­रा­णि­’ इति विग्रहो नो­प­प­द्य­त इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? रू­ढि­श­ब्दे­ष्व­पि व्युत्पत्तौ क्रि­या­श्र­या­त् । यथा ‘­ग­च्छ­ती­ति गौः’ इति वि­गृ­ह्य­ते­, एवं ‘­शी­र्य­न्त इति श­री­रा­णि­’ इति विग्रहो भवति । १स्या­न्न­त­म् आº, बº, दº, मुº, ताº । २उपेत्य पद्यते उ­त्प­द्य­ते­ऽ­स्मि­न् उ­प­पा­द इति । ३जीवाः । ४अ­नु­क्ता­ना­म् । ५दुर्लक्ष्यः । ६च­तु­र­शी­ति­श­त­स­ह­स्र । १४६ श­री­र­त्वा­दि­ति चेत्; न; त­द­भा­वा­त् । ४ । स्या­न्म­त­म् — श­री­र­त्वं नाम १सा­मा­न्य­वि­शे­षो­ऽ­स्ति­, त­द्यो­गा­च्छ­री­रं न ना­म­क­र्मो­द­या­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­द­भा­वा­त् । ‘­अ­त­त्स्व­भा­वे ऽ­न­व­धा­र­ण­प्र­स­ङ्गो­ऽ­ग्नि­व­त्­’ इ­त्ये­व­मा­दि­ना२ अ­र्था­न्त­र­भू­त­जा­ति­सं­ब­न्ध­क­ल्प­ना प्र­ति­वि­हि­ते­ति नास्ति श­री­र­त्व­म् । ०५उ­दा­रा­त् स्थू­ल­वा­चि­नो भवे प्र­यो­ज­ने वा ठञ् । ५ । उदारं स्थू­ल­मि­ति या­व­त्­, ततो भवे प्रयो — जने वा ठञि औ­दा­रि­क­मि­ति भवति । वि­क्रि­या­प्र­यो­ज­नं वै­क्रि­यि­क­म् । ६ । अ­ष्ट­गु­णै­श्व­र्य­यो­गा­दे­का­ने­का­णु­म­ह­च्छ­री­र­वि­वि­ध­क­र­णं वि­क्रि­या­, सा प्र­यो­ज­न­म­स्ये­ति वै­क्रि­यि­क­म् । आ­ह्रि­य­ते त­दि­त्या­हा­र­क­म् । ७ । सू­क्ष्म­प­दा­र्थ­नि­र्ज्ञा­ना­र्थ­म­सं­य­म­प­रि­जि­ही­र्ष­या च प्र­म­त्त­सं­य- १०ते­ना­ह्रि­य­ते नि­र्व­र्त्य­ते त­दि­त्या­हा­र­क­म् । ते­जो­नि­मि­त्त­त्वा­त्तै­ज­स­म् । ८ । य­त्ते­जो­नि­मि­त्ते त­त्तै­ज­स­मि­द­म्­, तेजसि भवं वा तैजस- मि­त्या­ख्या­य­ते । क­र्म­णा­मि­दं कर्मणां समूह इति वा का­र्म­ण­म् । ९ । क­र्म­णा­मि­दं कार्यं कर्मणां समूह इति वा क­थ­ञ्चि­द्भे­द­वि­व­क्षो­प­प­त्तेः का­र्म­ण­मि­ति व्य­प­दि­श्य­ते । १५सर्वेषां का­र्म­ण­त्व­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; प्र­ति­नि­य­तौ­दा­रि­का­दि­नि­मि­त्त­त्वा­त् । १० । स्या­न्म­त­म्- यदि क­र्म­णा­मि­दं कर्मणां समूह इति वा का­र्म­ण­मि­त्यु­च्य­ते स­र्वे­षा­म­पि त­त्तु­ल्य­मि­त्यौ­दा­रि­का- दी­ना­म­पि का­र्म­ण­त्व­प्र­स­ङ्ग इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? प्र­ति­नि­य­तौ­दा­रि­का­दि­नि­मि­त्त­त्वा­त् । औ­दा­रि­क­श­री­र­ना­मा­दी­नि हि प्र­ति­नि­य­ता­नि कर्माणि सन्ति त­दु­द­य­भे­दा­द्भे­दो भवति । त­त्कृ­त­त्वे­ऽ­प्य­न्य­त्व­द­र्श­ना­त् घ­टा­दि­व­त् । ११ । यथा मृ­त्पि­ण्ड­का­र­णा­वि­शे­षे­ऽ­पि घ­ट­श­रा­वा­दी­नां २०सं­ज्ञा­स्वा­ल­क्ष­ण्या­दि­भे­दा­द्भे­दः तथा क­र्म­कृ­त­त्वा­वि­शे­षे­ऽ­पि औ­दा­रि­का­दी­नां सं­ज्ञा­दि­भे­दा­द्भे­दो­ऽ­व­से­यः । त­त्प्र­णा­लि­क­या चा­भि­नि­ष्प­त्तेः । १२ । का­र्म­ण­श­री­र­प्र­णा­लि­क­या चौ­दा­रि­का­दी­ना­म­भि­नि- ष्पत्तिः, अतः का­र्य­का­र­ण­भे­दा­न्न सर्वेषां का­र्म­ण­त्व­म् । किञ्च, ३वि­स्र­सो­प­च­ये­न व्य­व­स्था­ना­त् क्लि­न्न­गु­ड­रे­णु­श्ले­ष­व­त् । १३ । यथा वै­स्र­सि­क­प­रि­णा­मा­त् ४क्लिन्ने गुडे रे­णू­ना­मु­प­श्लि­ष्टा­ना­म­व­स्था­नं तथा ५का­र्म­णे­ऽ­प्यौ­दा­रि­का­दी­नां वै­स्र­सि­को­प­च­ये­ना- २५व­स्था­न­मि­ति नानात्वं सिद्धम् ६ । का­र्म­ण­म­स­त् नि­मि­त्ता­भा­वा­दि­ति चेत्; न; नि­मि­त्त­नि­मि­त्ति­भा­वा­त्त­स्यै­व प्र­दी­प­व­त् । १४ । स्या­दे­त­त् — न कार्मणं नाम श­री­र­म­स्ति । कुतः ? नि­मि­त्ता­भा­वा­त् । यस्य च निमित्तं नास्ति त­द­स­त् यथा ख­र­वि­षा­ण­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? तस्यैव नि­मि­त्त­नि­मि­त्ति­भा­वा­त् प्र­दी­प­व­त् । यथा प्र­दी­पा­त्मै­वा­त्म­प्र­का­श­ना­त् प्रकाश्यः प्र­का­श­क­श्च तथा का­र्म­ण­मे­वा­त्म­नो निमित्तं निमित्ति ३०चेति सिद्धम् । मि­थ्या­द­र्श­ना­दि­नि­मि­त्त­त्वा­च्च । १५ । न का­र्म­ण­स्य निमित्तं नास्ति । किं तर्हि नि­मि­त्त­म् ? मि­थ्या­द­र्श­ना­दि । त­तो­ऽ­सि­द्ध­मे­त­त् — ‘­नि­मि­त्ता­भा­वा­त्­’ इति । १सामान्यं स­द्वि­शे­षः प­र­सा­मा­न्य­मि­त्य­र्थः । २पृº ५ । ३जीवादो णं­त­गु­णा प­डि­प­रि­मा­णु­म्हि विस्ससो- वचया । जीवेण य स­म­वे­दा एक्केक्कं पडि समाणा हु ॥ विस्रसा स्व­भा­वे­नै­व आ­त्म­प­रि­णा­म­नि­र­पे­क्ष­त­यै­व उ­प­ची­य­न्ते त­त्क­र्म­नो­क­र्म­प­र­मा­णु­स्नि­ग्ध­रू­क्ष­त्व­गु­णे­न स्कन्धतां प्र­ति­प­द्य­न्ते । ४क्लिन्नगु — आº, बº, मुº । ५क­र्म­ण्य­प्यौ — आº, बº, दº, मुº । ६अत एव कर्मणां समूहः का­र्म­ण­म्­, सर्वेषां त­त्तु­ल्य­मि­ति चोद्यं युक्तम् । १४७ इ­त­र­था ह्य­नि­र्मो­क्ष­प्र­स­ङ्गः । १६ । यदि का­र्म­ण­म­नि­मि­त्त­मि­ति गृ­ह्ये­त­; अ­नि­र्मो­क्षः स्यात्, अ­हे­तुं­क­स्य वि­ना­श­हे­तु­त्वा­भा­वा­त्१ । अ­श­री­रं वि­श­र­णा­भा­वा­दि­ति चेत्; न; उ­प­च­या­प­च­य­ध­र्म­त्वा­त् । १७ । स्या­दे­त­त् — य­थौ­दा­रि — कादि शीर्यत इति शरीरं न तथा कार्मणं शीर्यत इ­त्य­श­री­र­त्व­म­स्ये­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? ०५उ­प­च­या­प­च­य­ध­र्म­त्वा­त् । नि­मि­त्त­व­शा­द्धि क­र्मा­य­व्य­यौ सततं स्त इति वि­श­र­ण­म­स्त्ये­व । त­द्ग्र­ह­ण­मा­दा­वि­ति चेत्; न; त­द­नु­मे­य­त्वा­त् । १८ । स्या­दे­त­त् — का­र्म­ण­ग्र­ह­ण­मा­दौ क­र्त­व्य­म् । कुतः ? त­द­धि­ष्ठा­न­त्वा­दि­त­रे­षा­मि­ति ? तन्न; किं का­र­ण­म्­; त­द­नु­मे­य­त्वा­त् । यथा घ­टा­दि­का- र्यो­प­ल­ब्धेः २प­र­मा­ण्व­नु­मा­नं त­थौ­दा­रि­का­दि­का­र्यो­प­ल­ब्धेः का­र्म­णा­नु­मा­न­म् *­“­का­र्य­लि­ङ्गं हि का­र­ण­म्­”[आ­प्त­मी­º श्लोº ६८] इति । १०तत एव कर्मणो मू­र्ति­म­त्त्वं सिद्धम् । १९ । यस्मात् मू­र्ति­म­द­स्य कार्यं तत एव कर्मणः कार- णस्य मू­र्ति­म­त्त्वं सिद्धम् । न ह्य­मू­र्ते­ना­त्म­गु­णे­न नि­ष्क्रि­ये­णा­ऽ­दृ­ष्टे­न मू­र्ति­म­तः क्रि­या­व­तो द्रव्य- स्यारम्भो युक्त इति । औ­दा­रि­क­ग्र­ह­ण­मा­दा­व­ति­स्थू­ल­त्वा­त् । २० । अ­ति­स्थू­ल­मि­द­मौ­दा­रि­क­मि­न्द्रि­य­ग्रा­ह्य­त्वा­त्­, त­तो­ऽ­स्य ग्र­ह­ण­मा­दौ क्रियते । १५उ­त्त­रे­षां क्रमः सू­क्ष्म­क्र­म­प्र­ति­प­त्त्य­र्थः । २१ । उ­त्त­रे­षां वै­क्रि­यि­का­दी­नां पा­ठ­क्र­मः सू­क्ष्म­क्र­म — प्र­ति­प­त्त्य­र्थो वे­दि­त­व्यः । वक्ष्यते हि ‘परं परं सू­क्ष्म­म्­’ इति । य­थौ­दा­रि­क­स्ये­न्द्रि­यै­रु­प­ल­ब्धि­स्त­थे­त­रे­षां कस्मान्न भ­व­ती­ति ? अत आह — परं परं सूक्ष्मम् ॥ ३७ ॥ प­र­श­ब्द­स्या­ने­का­र्थ­त्वे वि­व­क्षा­तो व्य­व­स्था­र्थ­ग­तिः । १ । प­र­श­ब्दो­ऽ­य­म­ने­का­र्थ­व­च­नः । क्वचि- २०द्व्य­व­स्था­यां३ वर्तते — यथा पूर्वः पर इति । क्व­चि­द­न्या­र्थे वर्तते — यथा प­र­पु­त्रः प­र­भा­र्ये­ति अन्य- पु­त्रो­ऽ­न्य­भा­र्ये­ति गम्यते । क्व­चि­त्प्रा­धा­न्ये वर्तते — यथा प­र­मि­यं कन्या अस्मिन् कुटुम्बे प्र­धा­न­मि­ति गम्यते । क्व­चि­दि­ष्टा­र्थे वर्तते — यथा परं धाम गत इष्टं धाम गत इत्यर्थः । तत्रेह वि­व­क्षा­तो व्य­व­स्था­र्थो गृह्यते । पृ­थ­ग्भू­ता­नां श­री­रा­णां सू­क्ष्म­गु­णे­न वीप्सा४निर्देशः । २ । संज्ञा-लक्षण-प्र­यो­ज­ना­दि­भिः २५पृ­थ­ग्भू­ता­नां श­री­रा­णां सू­क्ष्म­गु­णे­न वी­प्सा­नि­र्दे­श क्रियते ‘परं प­र­म्­’ इति । यदि परं परं सूक्ष्मं प्र­दे­श­तो­ऽ­पि नूनं परं परं ही­न­मि­ति वि­प­री­त­प्र­ति­प­त्ति­नि­वृ­त्त्य­र्थ­मा­ह — प्र­दे­श­तो­ऽ­सं­ख्ये­य­गु­णं प्राक् तै­ज­सा­त् ॥ ३८ ॥ प्रदेशाः प­र­मा­ण­वः । १ । प्र­दि­श्य­न्ते इति प्रदेशाः प­र­मा­ण­वः­, ते हि घ­टा­दि­ष्व­व­य­व­त्वे­न प्र­दि­श्य­न्ते५ । ६प्र­दि­श्य­न्ते ए­भि­रि­ति वा प्र­दे­शाः­, तैर्हि आ­का­शा­दी­नां क्षे­त्रा­दि­वि­भा­गः प्र­दि­श्य­ते । ३०प्र­दे­शे­भ्यः प्र­दे­श­तः *­“­अ­पा­दा­ने­ऽ­ही­य­रु­होः­”[जै­ने­न्द्र­º ४ । २ । ५०] इति तसिः । प्र­दे­शै­र्वा प्र­दे­श­तः तसि प्र­क­र­णे *­“­आ­द्या­दि­भ्य उ­प­सं­ख्या­न­म्­”[जै­ने­द्र­º वाº ४ । २ । ४९] इति तसिः । सं­ख्या­ना­ती­तो­ऽ­सं­ख्ये­यः । २ । संख्यानं ग­ण­न­म­ती­तो यः सो­ऽ­सं­ख्ये­यः­, अ­सं­ख्ये­यो गु­णो­ऽ­स्य त­दि­द­म­सं­ख्ये­य­गु­ण­म् । १आ­का­श­दि­व­त् । २प­र­मा­ण्वा­द्य­नु — आº, बº, दº, मुº । ३अ­व­धि­नि­य­मो व्यवस्था । ४आप्तु- मिच्छा । व्या­प्तु­मि­च्छा वीप्सा इत्यर्थः — सम्पाº । ५नि­रू­प्य­न्ते । ६प्र­दि­श्य­ते श्रº, मूº । १४८ परं प­र­मि­त्य­नु­वृ­त्तेः प्राक् तै­ज­सा­दि­ति व­च­न­म् । ३ । ‘परं प­र­म्­’­इ­त्य­नु­व­र्त­ते­, तेन आ­का­र्म­णा­द- सं­ख्ये­य­गु­ण­त्वे प्राप्ते म­र्या­दा­नि­र्ण­या­र्थं प्राक् तै­ज­सा­दि­त्यु­च्य­ते । प्र­दे­श­त इति वि­शे­ष­ण­म­व­गा­ह१क्षे­त्र­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म् । ४ । प्र­दे­श­तः परं प­र­म­सं­ख्ये­य­गु­णं नावगा — ह­क्षे­त्र­त इ­त्ये­त­स्य प्र­ति­प­त्त्य­र्थं ‘­प्र­दे­श­तः­’ इति वि­शे­ष­ण­मु­पा­दी­य­ते । ते­नै­त­दु­क्तं भवति — औदा- ०५रि­का­द्वै­क्रि­यि­क­म­सं­ख्ये­य­गु­ण­प्र­दे­शं वै­क्रि­यि­का­दा­हा­र­क­म­सं­ख्ये­य­गु­ण­प्र­दे­श­मि­ति । को गु­ण­का­रः ? प­ल्यो­प­म­स्या­सं­ख्ये­य­भा­गः । उ­त्त­रो­त्त­र­स्य म­ह­त्त्व­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; प्र­च­य­वि­शे­षा­द­यः­पि­ण्ड­तू­ल­नि­च­य­व­त् । ५ । स्या­न्म­त­म् — य­द्यु­त्त­रो­त्त­र­म­सं­ख्ये­य­गु­ण­प्र­दे­शं प­रि­मा­ण­म­ह­त्त्वे­ना­पि भ­वि­त­व्य­मि­ति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? प्र­च­य­वि­शे­षा­द­यः­पि­ण्ड­तू­ल­नि­च­य­व­त् । यथा अ­यः­पि­ण्ड­स्य ब­हु­प्र­दे­श­त्वे­ऽ­पि अ­ल्प­प­रि — १०माणत्वं१ तू­ल­नि­च­य­स्य चा­ल्प­प्र­दे­श­त्वे­ऽ­पि म­हा­प­रि­मा­ण­त्वं प्र­च­य­वि­शे­षा­त्­, तथा उ­त्त­र­स्य शरीर- स्या­सं­ख्ये­य­गु­ण­प्र­दे­श­त्वे­ऽ­पि अ­ल्प­प­रि­मा­ण­त्वं ब­न्ध­वि­शे­षा­द्वे­दि­त­व्य­म् । उक्तं प्राक् तै­ज­सा­त् परं प­र­म­सं­ख्ये­य­गु­ण­मि­ति­, अ­थो­त्त­र­योः किं स­म­प्र­दे­श­त्व­मु­ता­स्ति क­श्चि­द्वि­शे­षः ? अ­स्ती­त्या­ह — अ­न­न्त­गु­णे परे ॥ ३९ ॥ १५प्र­दे­श­त इ­त्य­नु­व­र्त­ते । ते­नै­व­म­भि­स­म्ब­न्धः क्रियते आ­हा­र­का­त्तै­ज­सं प्र­दे­श­तो­ऽ­न­न्त­गु­णं तैज- सात् कार्मणं प्र­दे­श­तो­ऽ­न­न्त­गु­ण­मि­ति । को गु­ण­का­रः ? अ­भ­व्या­ना­म­न­न्त­गु­णः सि­द्धा­ना­म­न­न्त­भा­गः । अ­न­न्त­गु­ण­त्वा­दु­भ­यो­स्तु­ल्य­त्व­मि­ति चेत्; न; अ­न­न्त­स्या­न­न्त­वि­क­ल्प­त्वा­त्३ । १ । स्या­दे­त­त्- अ­न­न्त­गु­ण­त्वा­दु­भ­यो­स्तै­ज­स­का­र्म­ण­यो­स्तु­ल्य­त्व­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­न­न्त­स्या­न­न्त- ३वि­क­ल्प­त्वा­त् । अनन्तो ह्य­न­न्त­वि­क­ल्पः सं­ख्ये­य­स्य सं­ख्ये­य­वि­क­ल्प­व­त् । २०आ­हा­र­का­दु­भ­यो­र­न­न्त­गु­ण­त्व­मि­ति चेत्; न; परं प­र­मि­त्य­भि­सं­ब­न्धा­त् । २ । स्या­न्म­त­म् — आहा — र­का­दु­भ­यो­र­न­न्त­गु­ण­त्व­मे­व गम्यते न तै­ज­सा­त् का­र्म­ण­स्या­न­न्त­गु­ण­त्व­म्­, अ­त­स्त­यो­स्तु­ल्य­प्र­दे­श­त्वं प्रा­प्नो­ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? परं प­र­मि­त्य­भि­सं­ब­न्धा­त्४ परं प­र­म­न­न्त­गु­ण­मि­ति गम्यते । प­र­स्मि­न् स­त्या­रा­ती­य­स्या­प­र­त्वा­त् प­रा­प­र इति निर्देशः । ३ । परं कार्मणं तस्मिन् सति तै­ज­स­म­प­रं भ­व­त्य­तः प­रा­प­रे इति निर्देशो न्याय्यः । २५न वा; बु­द्धि­वि­ष­य­व्या­पा­रा­त् । ४ । न वैष दोषः । किं का­र­ण­म् ? बु­द्धि­वि­ष­य­व्या­पा­रा­त् । न श­ब्दो­च्चा­र­ण­क्र­मे­ण तै­ज­स­का­र्म­ण­योः प­र­व्य­प­दे­शः । किं तर्हि ? बुद्ध्या तै­ज­स­का­र्म­णे ति­र्य­ग्व्य­व­स्था­प्य आ­हा­र­का­त् ६परे इति व्य­प­दे­शः । व्य­व­हि­ते वा प­र­श­ब्द­प्र­यो­गा­त् । ५ । अथवा व्य­व­हि­ते प­र­श­ब्द­प्र­यो­गो दृश्यते यथा परा पा­ट­लि­पु­त्रा­त् म­थु­रे­ति­, तथा आ­हा­र­का­त्तै­ज­स­स्य प­र­त्व­म्­, तै­ज­से­न व्य­व­हि­त­स्या­पि का­र्म­ण­स्य ३०प­र­त्व­मि­ति । ब­हु­द्र­व्यो­प­चि­त­त्वा­त्त­दु­प­ल­ब्धि­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; उ­क्त­त्वा­त् । ६ । स्या­दे­त­त् — ब­हु­द्र­व्यो- प­चि­त­त्वा­त् तै­ज­स­का­र्म­ण­यो­रु­प­ल­ब्धिः७ प्रा­प्नो­ती­ति ? तन्न; किं ८का­र­ण­म् ? उ­क्त­त्वा­त् । उ­क्त­मे­त­त् — प्र­च­य­वि­शे­षा­त् सू­क्ष्म­प­रि­णा­म इति । १त­स्स­म­य­ब­द्ध­व­ग्ग­ण­ओ­गा­हो सू­इ­अं­गु­ला­सं­ख । भा­ग­हि­द­र्विं­द­अं­गु­ल­मु­व­रु­व­रिं तेण भ­जि­द­क­मा । २अ­व­गा­ह­क्षे­त्र­स्य । ३ — वि­क­ल्पा­त् आº, बº, दº, मुº । ४सं­ब­न्ध­त्वा­त् आº, बº, दº, मुº । ५स­मा­न­प­ङ्क्त्या । ६स­मु­च्च­ये­न । ७द­र्श­न­मि­त्य­र्थः । ८का­र­ण­मु­क्त­मे­त­त् आº, बº, दº, मुº ॥ १४९ त­त्रै­त­त् स्यात् — श­ल्य­क­व­न्मू­र्ति­म­द्द्र­व्यो­प­चि­त­त्वा­त् सं­सा­रि­णो जी­व­स्या­भि­प्रे­त­ग­ति — नि­रो­ध­प्र­स­ङ्ग इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? य­स्मा­दु­भे अप्येते — अ­प्र­ती­घा­ते ॥ ४० ॥ १प्र­ती­घा­तो मू­र्त्य­न्त­रे­ण व्याघातः । १ । मू­र्ति­म­तो मू­र्त्य­न्त­रे­ण व्याघातः प्र­ती­घा­त ०५इ­त्यु­च्य­ते । २त­द­भा­वः सू­क्ष्म­प­रि­णा­मा­द­यः­पि­ण्डे ते­जो­ऽ­नु­प्र­वे­श­व­त् । २ । यथा अ­यः­पि­ण्ड­स्या­न्तः­सू­क्ष्म­प- रि­णा­मा­त्ते­जो­ऽ­नु­प्र­वे­शो दृ­ष्ट­स्त­था तै­ज­स­का­र्म­ण­यो­र­पि नास्ति व­ज्र­प­ट­ला­दि­षु व्याघात इत्य- प्र­ती­घा­ते इ­त्यु­च्य­ते । वै­क्रि­यि­का­हा­र­क­यो­र­प्य­प्र­ती­घा­त इति चेत्; न; सर्वत्र वि­व­क्षि­त­त्वा­त् । ३ । स्या­न्म­त­म् — १०वै­क्रि­यि­का­हा­र­क­यो­र­पि प्र­ती­घा­तो नास्ति सू­क्ष्म­प­रि­णा­मा­दे­व­, तत्र कि­मु­च्य­ते तै­ज­स­का­र्म­णे ए­वा­प्र­ती­घा­ते इति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? सर्वत्र वि­व­क्षि­त­त्वा­त् । आ­लो­का­न्ता­त् सर्वत्र तै­ज­स­का­र्म­ण­यो­र्ना­स्ति प्र­ती­घा­त इत्ययं विशेषो ३वि­व­क्षि­तः­, वै­क्रि­यि­का­हा­र­क­यो­स्तु न ४तथा, अस्ति प्र­ती­घा­तः५ । आह कि­मे­ता­वा­ने­व विशेष आ­हो­स्वि­त् क­श्चि­द­न्यो­ऽ­प्य­स्ति इति ? अत आह — १५अ­ना­दि­स­म्ब­न्धे च ॥ ४१ ॥ अ­थ­वा­, अ­ना­दि­त्वा­दा­त्म­नः श­री­र­स्या­दि­म­त्वा­द्वि­क­र­ण­स्य६ आ­दि­श­री­र­स­म्ब­न्धः किं कृतः इति ? अत आह — अ­ना­दि­स­म्ब­न्धे चेति । चशब्दः किमर्थः ? चशब्दो वि­क­ल्पा­र्थः । १ । चशब्दो वि­क­ल्पा­र्थो वे­दि­त­व्यः­, अ­ना­दि­सं­ब­न्धे सा­दि­सं­ब­न्धे चेति । क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — २०ब­न्ध­स­न्त­त्य­पे­क्ष­या अनादिः सम्बन्धः सादिश्च वि­शे­ष­तो बी­ज­वृ­क्ष­व­त् । २ । यथा वृक्षो बी­जा­दु­त्प­न्नः­, तच्च बी­ज­म­प­र­स्मा­द् वृ­क्षा­त्­, स चा­प­र­स्मा­द्बी­जा­दि­ति का­र्य­का­र­ण­सं­ब­न्ध­सा­मा­न्या — पेक्षया अ­ना­दि­सं­ब­न्धः­, अस्माद् बी­जा­द­यं वृ­क्षो­ऽ­स्मा­च्च७ वृ­क्षा­दि­दं बी­ज­मि­ति वि­शे­षा­पे­क्ष­या सादिः । एवं तै­ज­स­का­र्म­ण­यो­र­पि पौ­न­र्भ­वि­क­नि­मि­त्त­नै­मि­त्ति­क­स­न्त­त्य­पे­क्ष­या अ­ना­दि­सं­ब­न्धः­, वि­शे­षा­पे­क्ष­या सा­दि­रि­ति । २५ए­का­न्ते­ना­दि­म­त्त्वे अ­भि­न­व­श­री­र­सं­ब­न्धा­भा­वो नि­र्नि­मि­त्त­त्वा­त् । ३ । य­स्यै­का­न्ते­ना­दि­मा­न् श­री­र­सं­ब­न्धः तस्य प्रा­गा­त्य­न्ति­कीं शु­द्धि­मा­द­ध­तो जी­व­स्या­भि­न­व­श­री­र­सं­ब­न्धो न स्यात् । कुतः ? नि­र्नि­मि­त्त­त्वा­त् । मु­क्ता­त्मा­भा­व­प्र­स­ङ्ग­श्च । ४ । य­द्ये­का­न्ते­न सा­दि­सं­ब­न्धः­; ८यथा आ­दि­श­री­र­म­क­स्मा­त् सं­ब­ध्य­ते एवं मु­क्ता­त्म­नो­ऽ­प्या­क­स्मि­क­श­री­र­सं­ब­न्धः स्यादिति मु­क्ता­त्मा­भा­व­प्र­स­ङ्गः स्यात् । ३०ए­का­न्ते­ना­ना­दि­त्वे चा­नि­र्मो­क्ष­प्र­स­ङ्गः । ५ । अ­थै­का­न्ते­ना­ना­दि­त्वं क­ल्प्य­ते­; ए­व­म­पि यस्या — नादित्वं त­स्या­न्तो­ऽ­पि ना­स्ती­त्या­का­श­व­त् का­र्य­का­र­ण­सं­ब­न्धा­भा­वा­त्­, त­त­श्चा­नि­र्मो­क्षः प्र­स­ज­ति । १प्रतिघा — आº, बº, दº । २श्रº प्रतौ ना­स्त्ये­त­त् वा­र्ति­क­चि­ह्ना­ङ्कि­त­म् — सम्पाº । ३ततः स­र्व­त्रा­प्र­ती­धा­ते इति व्या­ख्ये­य­म्­, सो­प­स्का­रा­णि सू­त्रा­णी­त्य­भि­धा­ना­त् । ४त­था­ना­स्ति आº, बº, दº, श्रº । ५त्र­स­ना­ल ए­वा­व­स्था­ना­त् । ६अ­ती­न्द्रि­य­स्या­त्म­नः । ७ — स्माद् — श्रº । ८यथा सादिश — आº, बº, दº, मुº । यथा शरीर — आº, मूº, ताº । १५० ननु चा­ना­दे­र­पि बी­ज­वृ­क्ष­स­न्ता­न­स्या­ग्नि­स­म्ब­न्धे सत्यन्तो दृष्टः; न; त­स्यै­का­न्ते­ना­ऽ­ना­दि­त्वा- भावात् । बी­ज­वृ­क्षौ हि वि­शे­षा­पे­क्ष­या आ­दि­म­न्ता­वि­ति । तस्मात् साधूक्तं के­न­चि­त्प्र­का­रे­ण अनादिः स­ब­न्धः­, के­न­चि­त्प्र­का­रे­णा­दि­मा­नि­ति । त एते तै­ज­स­का­र्म­णे किं क­स्य­चि­दे­व भवतः उ­ता­ऽ­वि­शे­षे­णे­ति ? अत आह — ०५सर्वस्य ॥ ४२ ॥ स­र्व­श­ब्दो नि­र­व­शे­ष­वा­ची । १ । नि­र­व­शे­ष­स्य सं­सा­रि­णो जीवस्य ते द्वे अपि शरीरे भवत इत्यर्थः । सं­स­र­ण­ध­र्म­सा­मा­न्या­दे­क­व­च­न­नि­र्दे­शः । २ । सं­स­र­ण­ध­र्म­सा­मा­न्य­यो­गा­दे­क­व­च­न­नि­र्दे­शः क्रियते । यदि हि क­स्य­चि­त् सं­सा­रि­ण­स्ते न स्यातां सं­सा­रि­त्व­मे­वा­स्य न स्यात् । १०अ­वि­शे­षा­भि­धा­ना­त्तै­रौ­दा­रि­का­दि­भिः सर्वस्य सं­सा­रि­णो यौ­ग­प­द्ये­न सं­ब­न्ध­प्र­स­ङ्गे संभवि- श­री­र­प्र­द­र्श­ना­र्थ­मि­द­मु­च्य­ते — त­दा­दी­नि भाज्यानि यु­ग­प­दे­क­स्मि­न्ना­च­तु­र्भ्यः ॥ ४३ ॥ त­द्ग्र­ह­णं प्र­कृ­त­श­री­र­द्व­य­प्र­ति­नि­र्दे­शा­र्थ­म् । १ । प्रकृते द्वे शरीरे तै­ज­स­का­र्म­णे­, त­त्प्र­ति­नि — र्देशार्थं त­दि­त्यु­च्य­ते । १५आ­दि­श­ब्दे­न १व्य­व­स्था­वा­चि­ना श­री­र­वि­शे­ष­ण­म् । २ । पू­र्व­सू­त्रे व्य­व­स्थि­ता­नां श­री­रा­णा- मा­नु­पू­र्व्य­प्र­ति­पा­द­ने­न आ­दि­श­ब्दे­न वि­शे­ष­णं क्रि­य­ते­, ते आ­दि­र्ये­षां ता­नी­मा­नि त­दा­दी­नी­ति । २पृ­थ­क्त्वा­दे­व तेषां भा­ज्य­ग्र­ह­ण­म­न­र्थ­क­मि­ति चेत्; न; एकस्य द्वि­त्रि­च­तुः­श­री­र­सं­ब­न्ध — वि­भा­गो­प­प­त्तेः । ३ । स्या­न्म­त­म् — भाज्यानि पृथक् क­र्त­व्या­नी­त्य­र्थः­, ता­न्यौ­दा­रि­का­दी­नि प­र­स्प­र­त आ­त्म­न­श्च पृ­थ­ग्भू­ता­न्ये­व ल­क्ष­ण­भे­दा­द­तो भा­ज्य­ग्र­ह­ण­म­न­र्थ­क­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? २०एकस्य द्वि­त्रि­च­तुः­श­री­र­सं­ब­न्ध­वि­भा­गो­प­प­त्तेः । क­स्य­चि­दा­त्म­नो द्वे तै­ज­स­का­र्म­णे­, अ­प­र­स्य त्रीणि औ­दा­रि­क­तै­ज­स­का­र्म­णा­नि वै­क्रि­यि­क­तै­ज­स­का­र्म­णा­नि वा, अन्यस्य चत्वारि औ­दा­रि­का­ऽ­ऽ­हा­र­क- तै­ज­स­का­र्म­णा­नी­ति विभागः क्रियते । यु­ग­प­दि­ति का­लै­क­त्वे । ४ । ‘­यु­ग­प­त्­’ इत्ययं निपातः का­लै­क­त्वे द्र­ष्ट­व्यः­, ए­क­स्मि­न् काले । का­ल­भे­दे तु पञ्चापि भ­व­न्त्ये­व३ । २५आ­ङ्भि­वि­ध्य­र्थः । ५ । आ­ङ्य­म­भि­वि­ध्य­र्थो द्र­ष्ट­व्यः­, तेन च­त्वा­र्य­पि क­स्य­चि­द्भ­व­न्ति । म­र्या­दा­यां सत्यां चत्वारि न स्युः । अथ पञ्च यु­ग­प­त् कस्मान्न भ­व­न्ती­ति ? वै­क्रि­यि­का­हा­र­क­यो­र्यु­ग­प­द­सं­भ­वा­त् प­ञ्चा­भा­वः । ६ । यस्य सं­य­त­स्या­हा­र­कं न तस्य वैक्रि — यि­क­म्­, यस्य देवस्य ना­र­क­स्य वा वै­क्रि­यि­कं न त­स्या­हा­र­क­मि­ति यु­ग­प­त् प­ञ्चा­ना­म­सं­भ­वः । पु­न­र­पि तेषां श­री­रा­णां वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह — १क्रम । २औ­दा­रि­कं वै­क्रि­यि­क­मि­त्या­दि­, अथवा आत्मनः स­का­शा­त् । ३कश्चिद् देवो ३०म­नु­ष्य­ग­ति­म­वा­प्य दी­क्षा­मु­पा­दा­य प्र­म­त्त­सं­य­तः सन् आ­हा­र­क­श­री­रं नि­र्व­र्त्त­य­ति । तस्य दे­व­च­र­स्य सं­य­त­स्य अ­पे­क्ष­या पञ्चापि भवन्ति घृ­त­घ­ट­व­त् । प्र­म­त्त­सं­य­त­स्य आ­हा­र­क­वै­क्रि­यि­क­श­री­रो­द­य­त्वे­ऽ­पि त­यो­रे­क­का­ले प्र­वृ­त्त्य­भा­वा­त् ए­क­त­र­त्या­गे­न यु­ग­प­दौ­दा­रि­क­तै­ज­स­का­र्म­णा­हा­र­का­णि च­त्वा­रि­, वै­क्रि­यि­कं वा अ­स्ति­त्व­मा­श्रि­त्य पञ्चापि भवन्ति । त­दु­क्त­म् — आ­हा­र­य­वे­गु­व्वि­य­कि­रि­या ण समं प­म­त्त­वि­र­द­म्मि । जोगोवि ए­क्क­का­ले एक्केव य होदि णि­य­मे­ण ॥ इति । ल­ब्धि­प्र­त्य­य­वै­क्रि­यि­का­पे­क्ष­या योज्यम् । १५१ नि­रु­प­भो­ग­म­न्त्य­म् ॥ ४४ ॥ सू­त्र­क्र­मा­पे­क्ष­या अन्ते भ­व­म­न्त्यं का­र्म­ण­म्­, नि­रु­प­भो­ग­मि­ति व­च­ना­त् अ­र्था­दा­प­न्न­मे­त­दि­त- राणि सो­प­भो­गा­नी­ति । ०५क­र्मा­दा­न­नि­र्ज­रा­सु­ख­दुः­खा­नु­भ­व­न­हे­तु­त्वा­त् सो­प­भो­ग­मि­ति चेत्; न; वि­व­क्षि­ता­प­रि­ज्ञा- नात् । १ । स्या­न्म­त­म् — का­र्म­ण­का­य­यो­गे­न क­र्मा­द­त्ते नि­र्ज­र­य­ति च, सु­ख­दुः­खं चा­नु­भ­व­ति­, ततः सोप- भो­ग­मे­व न नि­रु­प­भो­ग­मि­ति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? वि­व­क्षि­ता­प­रि­ज्ञा­ना­त् । वि­व­क्षि­त­मु­प- भो­ग­म­प­रि­ज्ञा­य प­रे­णे­दं १चो­दि­त­म् । कोऽसौ वि­व­क्षि­त उ­प­भो­गः ? इ­न्द्रि­य­नि­मि­त्त­श­ब्दा­द्यु­प­ल­ब्धि­रु­प­भो­गः । २ । इ­न्द्रि­य­प्र­णा­लि­क­या श­ब्दा­दी­ना­मु­प­ल­ब्धि­रु­प- १०भोग इ­त्यु­च्य­ते । वि­ग्र­ह­ग­तौ स­त्या­म­पी­न्द्रि­यो­प­ल­ब्धौ द्र­व्ये­न्द्रि­य­नि२र्वृ­त्त्य­र्था­भा­वा­त् श­ब्दा­दि­वि­ष- ३या­नु­भ­वा­भा­वा­न्नि­रु­प­भो­गं का­र्म­ण­मि­ति कथ्यते । ननु तै­ज­स­म­पि नि­रु­प­भो­गं तत्र कि­मु­च्य­ते नि­रु­प­भो­ग­म­न्त्य­मि­ति ? अत आह- तै­ज­स­स्य यो­ग­नि­मि­त्त­त्वा­भा­वा­द­न­धि­का­रः । ३ । तैजसं शरीरं यो­ग­नि­मि­त्त­म­पि न भवति त­तो­ऽ­स्यो­प­भो­ग­वि­चा­रे­ऽ­न­धि­का­रः । ततो यो­ग­नि­मि­त्ते­षु श­री­रे­ष्व­न्त्यं नि­रु­प­भो­गं सो­प­भो­गा­नी­त — १५रा­णी­त्य­य­म­र्थो­ऽ­त्र वि­व­क्षि­तः । त­त्रा­म्ना­त­ल­क्ष­णे­षु ज­न्म­स्व­मू­नि श­री­रा­णि प्रा­दु­र्भा­व­मा­प­द्य­मा­ना­नि कि­म­वि­शे­षे­ण भवन्ति उत क­श्चि­द­स्ति प्र­ति­वि­शे­षः ? अ­स्ती­त्या­ह — ग­र्भ­स­म्मू­र्च्छ­न­ज­मा­द्य­म् ॥ ४५ ॥ सू­त्र­क्र­मा­पे­क्ष­या आदौ भ­व­मा­द्य­मौ­दा­रि­क­मि­त्य­र्थः । यद् गर्भजं यच्च सं­मू­र्च्छ­न­जं तत्सर्व — २०मौ­दा­रि­कं द्र­ष्ट­व्य­म् । त­द­न­न्त­रं य­न्नि­र्दि­ष्टं त­त्क­स्मि­न् ज­न्म­नी­ति ? अत आह — औ­प­पा­दि­कं वै­क्रि­यि­क­म् ॥ ४६ ॥ उ­प­पा­दे भ­व­मौ­प­पा­दि­क­म्­, ४अ­ध्या­त्मा­दि­त्वा­त् इकः । य­दौ­प­पा­दि­कं तत्सर्वं वै­क्रि­यि­कं वे­दि­त­व्य­म् । २५य­द्यौ­प­पा­दि­कं वै­क्रि­यि­क­म­नौ­प­पा­दि­क­स्य वै­क्रि­यि­क­त्वा­भा­व इति ? अत आह — ल­ब्धि­प्र­त्य­यं च ॥ ४७ ॥ वै­क्रि­यि­क­मि­त्य­भि­सं­ब­ध्य­ते । प्र­त्य­य­श­ब्द­स्या­ने­का­र्थ­त्वे वि­व­क्षा­तः का­र­ण­ग­तिः । १ । अयं प्र­त्य­य­श­ब्दो­ऽ­ने­का­र्थः । क्वचि- ज्ज्ञाने व­र्त­ते­, यथा अ­र्था­भि­धा­न­प्र­त्य­या इति । क्व­चि­त्स­त्य­ता­यां व­र्त­ते­, प्रत्ययं कुरु सत्यं कुर्वि- ३०त्यर्थः । क्व­चि­त्का­र­णे वर्तते मि­थ्या­द­र्श­ना­वि­र­ति­प्र­मा­द­क­षा­य­यो­गाः प्रत्यया इति । तत्रेह वि­व­क्षा­तः का­र­ण­प­र्या­य­वा­ची वे­दि­त­व्यः । त­पो­वि­शे­ष­र्द्धि­प्रा­प्ति­र्ल­ब्धिः । २ । त­पो­वि­शे­षा­द् ऋ­द्धि­प्रा­प्ति­र्ल­ब्धि­रि­त्यु­च्य­ते । लब्धिः प्रत्ययो यस्य त­ल्ल­ब्धि­प्र­त्य­य­म् । अथ ल­ब्ध्यु­प­पा­द­योः को विशेषः ? १चोद्यते श्रº मूº । २नि­र्वृ­त्त्य­भा — आº, बº, दº, मुº, ताº । ३ — या­नु­भ­व­ना­भा — आº, बº, मुº । ४“­अ­ध्या­त्मा­देः ठ­ञि­ष्य­ते­” — पाº, सूº, वाº, ४ । ३ । ६० । १५२ नि­श्च­य­का­दा­चि­त्क­कृ­तो१ विशेषो ल­ब्ध्यु­प­पा­द­योः । ३ । उ­प­पा­दो हि नि­श्च­ये­न भवति ज­न्म­नि­मि­त्त­त्वा­त्­, लब्धिस्तु का­दा­चि­त्की२ जातस्य सत उ­त्त­र­का­लं त­पो­वि­शे­षा­द्य­पे­क्ष­त्वा­दि­ति­, अ­य­म­न­यो­र्वि­शे­षः । स­र्व­श­री­रा­णां वि­ना­शि­त्वा­द्वै­क्रि­यि­क­वि­शे­षा­नु­प­प३त्तिरिति चेत्; न; वि­व­क्षि­ता­प­रि­ज्ञा­ना­त् । ४ । ०५स्या­न्म­त­म् — विक्रिया वि­ना­शः­, सा च स­र्व­श­री­रा­णां सा­धा­र­णी मु­हु­र्मु­हु­रु­प­च­या­प­च­य­ध­र्म­त्वा­दु- च्छेदाच्च४, ततो न वै­क्रि­यि­के क­श्चि­द्वि­शे­षो­ऽ­स्ती­ति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? वि­व­क्षि­ता­प­रि- ज्ञानात् । नात्र वि­क्रि­ये­ति विनाशो वि­व­क्षि­तः । किं तर्हि ? वि­वि­ध­क­र­णं विक्रिया । सा द्वेधा- ए­क­त्व­वि­क्रि­या पृ­थ­क्त्व­वि­क्रि­या चेति । त­त्रै­क­त्व­वि­क्रि­या स्व­श­री­रा­द­पृ­थ­ग्भा­वे­न सिं­ह­व्या­घ्र­हं­स­कु- र­रा­दि­भा­वे­न विक्रिया । पृ­थ­क्त्व­वि­क्रि­या स्व­श­री­रा­द­न्य­त्वे­न प्रा­सा­द­म­ण्ड­पा­दि­वि­क्रि­या । सा १०उभयी च विद्यते भ­व­न­वा­सि­व्य­न्त­र­ज्यो­ति­ष्क­क­ल्प­वा­सि­ना­म् । वै­मा­नि­का­ना­म्५ आ­स­र्वा­र्थ­सि­द्धेः प्र­श­स्त­रू­पै­क­त्व­वि­क्रि­यै­व । ना­र­का­णां त्रि­शू­ल­च­क्रा­सि­मु­द्ग­र­प­र­शु६भि­ण्डि­वा­ला­द्य­ने­का­यु­धै­क­त्व­वि- क्रिया न पृ­थ­क्त्व­वि­क्रि­या आ षष्ठ्याः । सप्तम्यां म­हा­गो­की­ट­क­प्र­मा­ण­लो­हि­त­कु­न्थु­रू­पै­क­त्व­वि­क्रि­या­, ना­ने­क­प्र­ह­र­ण­वि­क्रि­या­, न च पृ­थ­क्त्व­वि­क्रि­या । तिरश्चां म­यू­रा­दी­नां कु­मा­रा­दि­भा­वं७ प्रति- वि­शि­ष्टै­क­त्व­वि­क्रि­या न पृ­थ­क्त्व­वि­क्रि­या । म­नु­ष्या­णां त­पो­वि­द्या­दि­प्रा­धा­न्या­त् ८प्र­ति­वि­शि­ष्टै­क­त्व- १५पृ­थ­क्त्व­वि­क्रि­या । कि­मे­त­दे­व ल­ब्ध्य­पे­क्ष­मु­ता­न्य­द­प्य­स्ति इति ? अत आह — तै­ज­स­म­पि ॥ ४८ ॥ ननु च वै­क्रि­यि­का­न­न्त­र­मा­हा­र­कं व­क्त­व्य­म्­, अ­का­ल­प्रा­प्तं तैजसं कि­म­र्थ­मि­हो­च्य­ते ? ल­ब्धि­प्र­त्य­या­पे­क्षा­र्थं तै­ज­स­ग्र­ह­ण­म् । १ । ल­ब्धि­प्र­त्य­य­मि­त्य­नु­व­र्त­ते­, त­द­भि­स­मी­क्ष्ये­ह तैज — २०स­ग्र­ह­णं क्रियते । वै­क्रि­यि­का­न­न्त­रं य­दु­प­दि­ष्टं तस्य स्व­रू­प­नि­र्धा­र­णा­र्थं स्वा­मि­नि­द­र्श­ना­र्थं चाह — शुभं वि­शु­द्ध­म­व्या­घा­ति चा­हा­र­कं प्र­म­त्त­सं­य­त­स्यै­व ॥ ४९ ॥ शु­भ­का­र­ण­त्वा­च्छु­भ­व्य­प­दे­शो­ऽ­न्न­प्रा­ण­व­त् ॥ १ ॥ यथा ९प्रा­ण­का­र­णे­षु अन्नेषु प्रा­ण­व्य­प­दे­शः ‘अन्नं वै प्राणाः’ इति, तथा १०शु­भ­क­र्म­ण आ­हा­र­क­का­य­यो­ग­स्य का­र­ण­त्वा­दा­हा­र­कं शरीरं २५शु­भ­मि­त्यु­च्य­ते । वि­शु­द्ध­का­र्य­त्वा­द्वि­शु­द्धा­भि­धा­नं का­र्पा­स­त­न्तु­व­त् । २ । यथा का­र्पा­स­का­र्ये­षु तन्तुषु कार्पास- व्य­प­दे­शः का­र्पा­सा­स्त­न्त­व इति । तथा वि­शु­द्ध­स्य पु­ण्य­क­र्म­णो­ऽ­श­ब­ल­स्य नि­र­व­द्य­स्य का­र्य­त्वा­द्वि- शु­द्ध­मि­त्या­ख्या­य­ते । उ­भ­य­तो व्या­घा­ता­भा­वा­द­व्या­घा­ति । ३ । न ह्या­हा­र­क­श­री­रे­णा­न्य­स्य व्याघातो नाप्यन्ये- ३०ना­हा­र­क­स्ये­त्यु­भ­य­तो व्या­घा­ता­भा­वा­द­व्या­घा­ती­ति व्य­प­दि­श्य­ते । च­श­ब्द­स्त­त्प्र­यो­ज­न­स­मु­च्च­या­र्थः । ४ । तस्य प्र­यो­ज­न­स­मु­च्च­या­र्थ­श्च­श­ब्दः क्रियते । तद्यथा १ — का­दा­चि­त्की­कृ­तो आº, बº, मुº । २ — चि­त्की­ति­जा — आº, बº, दº, मुº, ताº । ३ — प­प­त्ते­रि­ति श्रº । ४म­र­ण­का­ले । ५क­ल्पा­ती­ता­ना­म् । ६ — भि­ण्डि­पा­ला — मूº । ७यो वृद्धो मयूरः स कु­मा­र­त्वे­न वि­क­रो­ती­त्या­दि योज्यम् । ८प्र­ति­वि­शे­षै­क — श्रº । ९बसः । अ­न्न­का­र­णे­षु प्राणेषु अ­न्न­व्य­प — आº, बº, दº, जº, ताº, श्रº, मूº । १०शु­भ­व्या­पा­र­स्य । १५३ क­दा­चि­ल्ल­ब्धि­वि­शे­ष­स­द्भा­व­ज्ञा­ना­र्थं क­दा­चि­त्सू­क्ष्म­प­दा­र्थ­नि­र्धा­र­णा­र्थं सं­य­म­प­रि­पा­ल­ना­र्थं च भ­र­तै­रा­व­ते­षु के­व­लि­वि­र­हे जा­त­सं­श­य­स्त­न्नि­र्ण­या­र्थं म­हा­वि­दे­हे­षु के­व­लि­स­का­शं जि­ग­मि­षु­रौ­दा­रि- केण मे म­हा­न­सं­य­मो भ­व­ती­ति १वि­द्वा­ना­हा­र­कं नि­र्व­र्त­य­ति । आ­हा­र­क­मि­ति प्रा­गु­क्त­स्य प्र­त्या­म्ना­यः । ५ । एवं प्र­का­र­मा­हा­र­क­मि­त्ये­त­स्य प्र­ति­पा­द­ना­र्थं ०५पु­न­स्त­स्य प्र­त्या­म्ना­यः क्रियते । प्र­म­त्त­सं­य­त­ग्र­ह­णं स्वा­मि­वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­म् । ६ । यदा आ­हा­र­क­श­री­रं नि­र्व­र्त­यि­तु­मा­र­भ­ते तदा प्रमत्तो भ­व­ती­ति प्र­म­त्त­सं­य­त­स्ये­त्यु­च्य­ते । इ­ष्ट­तो­ऽ­व­धा­र­णा­र्थ­मे­व­का­रो­पा­दा­न­म् । ७ । यथैवं वि­ज्ञा­य­ते (­ये­त­) ‘­प्र­म­त्त­सं­य­त­स्यै­वा­हा­र­कं ना­न्य­स्य­’ इति, मैवं विज्ञायि ‘­प्र­म­त्त­सं­य­त­स्या­हा­र­क­मे­व­’ इति, मा­भू­दौ­दा­रि­का­दि­नि­वृ­त्ति­रि­ति । १०एषां श­री­रा­णां प­र­स्प­र­तः संज्ञा-स्वा­ल­क्ष­ण्य-स्व­का­र­ण-स्वामित्व-सामर्थ्य-प्रमाण-क्षेत्र- स्पर्शन-काला-ऽन्तर-संख्या-प्रदेश-भावा-ऽ­ल्प­ब­हु­त्वा­दि­भि­र्वि­शे­षो­ऽ­व­से­यः । ८ । उ­क्ता­नु­क्ता­र्थ- सं­ग्र­हा­र्थ­मि­दं वाक्यम् । तत्र सं­ज्ञा­तो­ऽ­न्य­त्व­मौ­दा­रि­का­दी­नां घ­ट­प­टा­दि­व­त् । स्वा­ल­क्ष­ण्या­न्ना­ना­त्व­म् — स्थौ­ल्य­ल­क्ष­ण­मौ­दा­रि­क­म् । वि­वि­ध­र्द्धि­गु­ण­यु­क्त२वि­क­र­ण­ल­क्ष­णं वै­क्रि­यि­क­म् । दु­र­धि­ग­म­सू­क्ष्म­प­दा­र्थ­त­त्त्व­नि­र्ण­य­ल­क्ष­ण­मा­हा­र­क­म् । श­ङ्ख­ध­व­ल­प्र­भा­ल­क्ष­णं तै­ज­स­म् । १५त­द्द्वि­वि­ध­म् — निः­स­र­णा­त्म­क­मि­त­र­च्च । औ­दा­रि­क­वै­क्रि­यि­क­हा­र­क­दे­हा­भ्य­न्त­र­स्थं देहस्य दीप्ति- हे­तु­र­निः­स­र­णा­त्म­क­म् । य­ते­रु­ग्र­चा­रि­त्र­स्या­ति­क्रु­द्ध­स्य जी­व­प्र­दे­श­सं­यु­क्तं३ ब­हि­र्नि­ष्क्र­म्य दाह्यं परि- वृ­त्या­व­ति­ष्ठ­मा­नं ४नि­ष्पा­व­ह­रि­त­फ­ल­प­रि­पू­र्णां स्था­ली­म­ग्नि­रि­व प­च­ति­, पक्त्वा च नि­र्व­र्त­ते­, अथ चि­र­म­व­ति­ष्ठ­ते ५अ­ग्नि­न­सा­द् दा­ह्यो­ऽ­र्थो भ­व­ति­, त­दे­त­न्निः­स­र­णा­त्म­क­म् । स­र्व­क­र्म­श­री­र­प्र­रो६- ह­ण­ल­क्ष­णं का­र्म­ण­म् । २०स्व­का­र­ण­तो­ऽ­न्य­त्व­म् — औ­दा­रि­क­श­री­र­ना­म­का­र­ण­मौ­दा­रि­क­म्­, वै­क्रि­यि­क­श­री­र­ना­म­का­र­णं वै­क्रि­यि­क­म् । आ­हा­र­क­श­री­र­ना­म­का­र­ण­मा­हा­र­क­म्­, तै­ज­स­श­री­र­ना­म­का­र­णं तै­ज­स­म्­, कार्मण- श­री­र­ना­म­का­र­णं का­र्म­ण­म् । स्वा­मि­भे­दा­द­न्य­त्व­म् — औ­दा­रि­कं ति­र्य­ङ्म­नु­ष्या­णा­म्­, वै­क्रि­यि­कं दे­व­ना­र­का­णा­म्­, तेजो- वा­यु­का­यि­क­प­ञ्चे­न्द्रि­य­ति­र्य­ङ्म­नु­ष्या­णां च के­षा­ञ्चि­त् । २५आह चोदकः — जी­व­स्था­ने यो­ग­भ­ङ्गे स­प्त­वि­ध­का­य­यो­ग­स्वा­मि­प्र­रू­प­णा­या­म् *­“­औ­दा- रि­क­का­य­यो­गः औ­दा­रि­क­मि­श्र­का­य­यो­ग­श्च ति­र्य­ङ्म­नु­ष्या­णा­म्­, वै­क्रि­यि­क­का­य­यो­गो वै­क्रि­यि­क- मि­श्र­का­य­यो­ग­श्च दे­व­ना­र­का­णा­म्­”[षट् खंº]७उक्तः, इह ति­र्य­ङ्म­नु­ष्या­णा­म­पी­त्यु­च्य­ते­; त­दि­द­मा­र्ष­वि­रु­द्ध­मि­ति­; अ­त्रो­च्य­ते — न, अ­न्य­त्रो­प­दे­शा­त् । व्या­ख्या­प्र­ज्ञ­प्ति­द­ण्ड­के­षु८श­री­र­भ­ङ्गे — १जानन् । २पुरुषैः । — यु­क्त­वि­क­र­णं वै — आº, बº, द, मुº । ३ — संपृक्तं आº, बº, दº, मुº, ताº । ४नि­ष्पा­व­ह­रि­त­प­रि­पू­र्णां आº, बº, दº । नि­ष्पा­व­क­ह­रि­त­प­रि­पू­र्णं मुº । निष्पावः ३०अवरे — (­क­र्ना­ट­क­प्रा­न्ते धा­न्य­वि­शे­षे रू­ढो­ऽ­य­म्­) । ५भ­स्मी­कृ­त­दा­ह्या­र्थः । ६ — हल — आº, बº, दº, मुº । ७“­ओ­रा­लि­य­का­य­जो­गो ओ­रा­लि­य­मि­स्स­का­य­जो­गो ति­रि­क्ख­म­णु­स्सा­णं । वै­उ­व्वि­य­का­य­जो­गो वेउव्वि- य­मि­स्स­का­य­जो­गो दे­व­णे­रै­या­णं । ” — षट्खंº संº सूº५७, ५८ । ८तुलना — “­वे­उ­व्वि­य­स­री­र­प्प­यो­ग­बं­धे णं भंते, क­ति­वि­हे पन्नत्ते ? गो­य­मा­, दुविहे प­न्न­ते­, तं जहा — ए­गिं­दि­य­वे­उ­व्वि­य­स­री­र­प्प­यो­ग­बं­धे य पं­चिं­दि­य — वे­उ­व्वि­य­स­री­र­प्प­यो­ग­बं­धे य । (सूº ३४८) तत्र ए­गिं­दि­य­वे­उ­व्वि­ए त्यादि वा­यु­का­यि­का­पे­क्ष­मु­क्तं पं­चि­दि­ए — ३५त्यादि तु प­ञ्चें­न्द्रि­य­ति­र्य­ङ्म­नु­ष्य­दे­व­ना­र­का­पे­क्ष­मि­ति­…­वै­क्रि­य­क­र­ण­ल­ब्धिं वा प्र­ती­त्य­, एतच्च वा­यु­प­ञ्चे­न्द्रि­य — ति­र्य­ङ्म­नु­ष्या­न­पे­क्ष्यो­क्त­म्­… …” — व्या­ख्या­प्र­ज्ञ­º अभº पृº ७७३ । १५४ वा­यो­रौ­दा­रि­क­वै­क्रि­यि­क­तै­ज­स­का­र्म­णा­नि चत्वारि श­री­रा­ण्यु­क्ता­नि १म­नु­ष्या­णां पञ्च । ए­व­म­प्या — र्ष­यो­स्त­यो­र्वि­रो­धः­; न वि­रो­धः­; आ­भि­प्रा­य­क­त्वा­त् । जी­व­स्था­ने स­र्व­दे­व­ना­र­का­णां स­र्व­का­लं वैक्रि- यि­क­द­र्श­ना­त् त­द्यो­ग­वि­धि­रि­त्य­भि­प्रा­यः­, नैवं ति­र्य­ङ्म­नु­ष्या­णां ल­ब्धि­प्र­त्य­यं वै­क्रि­यि­कं सर्वेषां स­र्व­का­ल­म­स्ति का­दा­चि­त्क­त्वा­त् । व्या­ख्या­प्र­ज्ञ­प्ति­द­ण्ड­के­षु त्व­स्ति­त्व­मा­त्र­म­भि­प्रे­त्यो­क्त­म् । ०५आ­हा­र­कं प्र­म­त्त­सं­य­त­स्य । तै­ज­स­का­र्म­णे स­र्व­सं­सा­रि­णा­म् । सा­म­र्थ्य­तो­ऽ­न्य­त्व­म् — औ­दा­रि­क­स्य सामर्थ्यं द्वेधा भ­व­गु­ण­प्र­त्य­य­त्वा­त् । ति­र्य­ङ­म­नु­ष्या­णां सिं­हा­ष्टा­प­द­च­क्र­ध­र­वा­सु­दे­वा­दी­नां­प्र­कृ­ष्टा­व­कृ­ष्ट­वी­र्य­द­र्श­ना­द्भ­व­प्र­त्य­य­म् । प्र­कृ­ष्ट­त­पो­ब­ला­ना­मृ­षी­णां य­च्छ­री­र­वि­क­र­ण­सा­म­र्थ्यं तद् गु­ण­प्र­त्य­य­म् । त­पः­सा­म­र्थ्यं तदिति चेत्; न; औ­दा­रि­क­श­री­रा­दृ­ते तपसः के­व­ल­स्य श­री­र­वि­क­र­ण­सा­म­र्थ्या­भा­वा­त् । वै­क्रि­यि­क­स्य सामर्थ्यं मे­रु­प्र­च­ल­न­स­क­ल­म- १०ही­म­ण्ड­लो­द्व­र्त­ना­दि । आ­हा­र­क­स्य सा­म­र्थ्य­म­प्र­ति­ह­त­वी­र्य­ता । वै­क्रि­यि­क­स्या­प्य­प्र­ति­ह­त­सा­म­र्थ्यं व­ज्र­प­ट­ला­दि­ष्व­प्र­ति­घा­त­द­र्श­ना­दि­ति चेत्; न; इ­न्द्र­सा­मा­नि­का­दी­नां प्र­क­र्षा­प्र­क­र्ष­द­र्श­ना­त्­, अ­न­न्त­वी­र्य­य­ति­ना चे­न्द्र­वी­र्य­स्य प्र­ति­घा­त­श्रु­तेः स­प्र­ति­घा­त­सा­म­र्थ्यं वै­क्रि­यि­क­म् । सर्वाणि चा­हा­र­क- श­री­रा­णि तु­ल्य­वी­र्य­त्वा­द­प्र­ति­ह­त­त्वा­च्च अ­प्र­ति­घा­त­वी­र्या­णि । तै­ज­स­स्य सामर्थ्यं को­प­प्र­सा­दा­पे­क्षं दा­हा­नु­ग्र­ह­रू­प­म् । का­र्म­ण­स्य सामर्थ्यं स­र्व­क­र्मा­व­का­श­दा­न­म् । १५प्र­मा­ण­तो­ऽ­न्य­त्व­म् — स­र्व­ज­घ­न्ये­ना­ङ्गु­ला­सं­ख्ये­य­भा­ग­प्र­मा­णं सू­क्ष्म­नि­गो­तौ­दा­रि­क­म्­, उ­त्क­र्षे­ण सा­धि­क­यो­ज­न­स­ह­स्र­प्र­मा­णं न­न्दी­श्व­र­वा­पी­प­द्मौ­दा­रि­क­म् । वै­क्रि­यि­कं मू­ल­श­री­र­तो ज­घ­न्ये­ना­र­त्नि- प्रमाणं स­र्वा­र्थ­सि­द्धि­दे­व­स्य­, उ­त्क­र्षे­ण प­ञ्च­ध­नुः­श­त­प्र­मा­णं त­म­स्त­मः­प्र­भा­यां ना­र­क­स्य । विक्रिय- यो­त्क­र्षे­ण ज­म्बू­द्वी­प­प्र­मा­णं वै­क्रि­यि­कं शरीरं वि­क­रो­ति देवः । आ­हा­र­क­म­र­त्नि­प्र­मा­ण­म् । तैजस — कार्मणे ज­घ­न्ये­न य­थो­पा­त्तौ­दा­रि­क­श­री­र­प्र­मा­णे­, उ­त्क­र्षे­ण के­व­लि­स­मु­द्घा­ते स­र्व­लो­क­प्र­मा­णे । २०क्षे­त्र­तो­ऽ­न्य­त्व­म् — औ­दा­रि­क­वै­क्रि­यि­का­हा­र­का­णि लो­क­स्या­सं­ख्ये­य­भा­ग­क्षे­त्रे । तै­ज­स­का­र्म­णे लो­क­स्या­सं­ख्ये­य­भा­गे अ­सं­ख्ये­ये­षु वा भागेषु स­र्व­लो­के वा प्र­त­र­लो­क­पू­र­ण­योः । स्प­र्श­न­तो­ऽ­न्य­त्व­म् — औ­दा­रि­का­दा­नी­म् ए­क­जी­वं प्रति वक्ष्यामः । औ­दा­रि­के­ण तिर्यग्भिः२ स­र्व­लो­कः स्पृष्टः । मनुष्यैः लो­क­स्या­सं­ख्ये­य­भा­गः । मू­ल­वै­क्रि­यि­क­श­री­रे­ण लो­क­स्या­सं­ख्ये­य­भा­गा उ­त्त­र­वै­क्रि­यि­के­णा­ऽ­ष्टौ च­तु­र्द­श­भा­गा देशोनाः । कथम् ? सौ­ध­र्म­दे­वः स्व­प­र­प्रा­धा­न्या­दा­र­णा­च्यु­त- २५वि­हा­रा­त् ष­ड्र­ज्जू­र्ग­च्छ­ति । स्व­प्रा­धा­न्या­त् अध आ­वा­लु­क­पृ­थि­व्या द्वे रज्जू इति । आ­हा­र­के­ण लो­क­स्या­सं­ख्ये­य­भा­गं स्पृशति । तै­ज­स­का­र्म­णा­भ्यां स­र्व­लो­क­म् । का­ल­तो­ऽ­न्य­त्व­म् — एकं जीवं प्रति वक्ष्यामः । मिश्रकं व­र्ज­यि­त्वौ­दा­रि­क­स्य ति­र्य­ङ्म­नु­ष्या­णां ज­घ­न्ये­ना­न्त­र्मु­हू­र्तः­, उ­त्क­र्षे­ण त्रीणि प­ल्यो­प­मा­न्य­न्त­र्मु­हू­र्तो­ना­नि । स चा­न्त­र्मु­हू­र्तो­ऽ­प­र्या­प्त­का­लः । वै­क्रि­यि­क­स्य देवान् प्रति मू­ल­वै­क्रि­यि­क­दे­ह­स्य ज­घ­न्ये­न द­श­व­र्ष­स­ह­स्रा­णि अ­प­र्या­प्त­का­ला­न्त­र्मु­हू­र्तो- ३०नानि, उ­त्क­र्षे­ण त्र­य­स्त्रिं­श­त्सा­ग­रो­प­मा­णि अ­प­र्या­प्त­का­ला­न्त­र्मु­हू­र्तो­ना­नि । उ­त्त­र­वै­क्रि­यि­क­स्य जघन्य उ­त्कृ­ष्ट­श्चा­ऽ­न्त­र्मु­हू­र्तः । ती­र्थ­क­र­ज­न्म­न­न्दी­श्व­रा­र्ह­दा­य­त­ना­दि­पू­जा­सु क­थ­मि­ति चेत् ? पुनः पु­न­र्वि­क­र­णा­त् स­न्त­त्य­वि­च्छे­दः । आ­हा­र­क­स्य कालो जघन्य उ­त्कृ­ष्ट­श्चा­ऽ­न्त­र्मु­हू­र्तः । तैज — स­का­र्म­ण­योः स­न्त­त्या­दे­शा­द् अ­भ­व्या­न् प्र­त्य­ना­दि­र­प­र्य­व­सा­नः कालः, भव्यांश्च कांश्चित् प्रति ये अ­न­न्ते­ना­पि कालेन न सेत्स्यन्ति । ये सेत्स्यन्ति तान् प्र­त्य­ना­दिः स­प­र्य­व­सा­नः । ए­क­स­म­यि­कः ३५निषेकं प्रति । तै­ज­स­स्य ष­ट्ष­ष्टि­सा­ग­रो­प­मा­णि । का­र्म­ण­स्य क­र्म­स्थि­तिः स­प्त­ति­सा­ग­रो­प­म- को­टि­को­ट्यः । १ — णां च एव आº, बº, दº, मुº । २जीवैः । १५५ १अ­न्त­र­तो­ऽ­न्य­त्व­म् — औ­दा­रि­का­दी­ना­मे­क­जी­वं प्रति वक्ष्यामि । मिश्रकं व­र्ज­यि­त्वौ­दा­रि­क- स्या­न्त­र्मु­हू­र्तो­ऽ­न्त­रं ज­घ­न्य­म् । क­त­रो­ऽ­न्त­र्मु­हू­र्तः ? औ­दा­रि­क­मि­श्र­का­लो­ऽ­न्त­र्मु­हू­र्तः । कथम् ? इह चा­तु­र्ग­ति­कः ति­र्य­ङ्म­नु­ष्ये­षू­त्प­न्नो­ऽ­न्त­र्मु­हू­र्त­म­प­र्या­प्त­को भूत्वा प­र्या­प्त­क­त्वं प्रा­प्या­ऽ­न्त­र्मु­हू­र्तं जीवित्वा मृतः, पु­न­स्ति­र्य­ङ्म­नु­ष्य­यो­र­न्य­त­र­त्रो­त्प­न्नः अ­प­र्या­प्ति­मा­न्त­र्मु­हू­र्ति­की­म­नु­भू­य प­र्या­प्त­को ०५जातः, ल­ब्ध­मौ­दा­रि­का­न्त­र­म् । उ­त्क­र्षे­ण त्र­य­स्त्रिं­श­त्सा­ग­रो­प­मा­णि सा­ति­रे­का­णि । कथम् ? यो म­नु­ष्य­स्त्र­य­स्त्रिं­श­त्सा­ग­रो­प­मा­यु­ष्के­षु दे­वे­षू­त्प­द्य स्थि­ति­क्ष­ये प्रच्युतः पु­न­र्म­नु­ष्ये­षू­त्प­द्य­ते तस्य यो- ऽ­प­र्या­प्ति­का­ल­स्ते­ना­धि­का­नि त्र­य­स्त्रिं­श­त्सा­ग­रो­प­मा­णि । वै­क्रि­यि­क­स्य ज­घ­न्य­म­न्त­र­म­न्त­र्मु­हू­र्तः । कथम् ? म­नु­ष्य­स्ति­र्य­ग्वा मृतः द­श­व­र्ष­स­ह­स्रा- यु­ष्क­दे­वे­षू­त्प­द्य च्युतः म­नु­ष्ये­षु तिर्यक्षु चोत्पद्य अ­प­र्या­प्त­का­ल­म­नु­भू­य पु­न­र्दे­वा­यु­र्ब­द्ध्वा १०उ­त्प­द्य­ते­, ल­ब्ध­म­न्त­र­म् । वै­क्रि­यि­क­स्यो­त्क­र्षे­णा­न्त­र­म­न­न्त­का­लः । कथम् ? दे­व­त्वा­च्च्यु­तो­ऽ- न­न्त­का­लं ति­र्य­ङ्म­नु­ष्ये­ष्व­टि­त्वा देवो जातः, अ­प­र्या­प्त­का­ल­म­नु­भू­य वै­क्रि­यि­क­श­री­रो२ दृष्टः, ल­ब्ध­म­न्त­र­म् । आ­हा­र­क­स्या­न्त­रं ज­घ­न्य­म­न्त­र्मु­हू­र्तः । प्र­म­त्त­सं­य­त आ­हा­र­कं नि­र्व­त्या­न्त­र्मु­हू­र्त­मा­हा­र­के­ण स्थितः ३कृ­ता­हा­र­क­श­री­र­का­र्य उ­प­सं­हृ­त्य पु­न­र्ल­ब्धि­स­न्नि­धा­ना­द­न्त­र्मु­हू­र्त­म­व­स्था­य नि­र्व­र्त­य­ती­ति १५ल­ब्ध­म­न्त­र­म् । उ­त्क­र्षे­णा­र्ध­पु­द्ग­ल­प­रि­व­र्तः अ­न्त­र्मु­हू­र्तो­नः । कथम् ? यो­ऽ­ना­दि४मि­थ्या­दृ­ष्टिः द­र्श­न­मो­ह­मु­प­श­म्यो­प­श­म­स­म्य­क्त्वं संयमं च यु­ग­प­त्प्र­ति­प­न्न उ­प­श­म­स­म्य­क्त्वा­च्च्यु­तो वेदक — स­म्य­क्त्वे­नो­त्प­द्य अ­न्त­र्मु­हू­र्तं स्थितः स­न्न­प्र­म­त्त­सं­य­त­स्था­ने आ­हा­र­कं बद्ध्वा ततः प्र­म­त्त­सं­य­तो निर्वर्त्य ५मू­ल­श­री­रं प्रविश्य मिथ्यात्वं गतः, सो­ऽ­र्ध­पु­द्ग­ल­प­रि­व­र्तं दे­शो­न­म­टि­त्वा म­नु­ष्ये­षू­त्प­द्य पू­र्व­वि­धि­ना स­म्य­क्त्व­मु­त्पा­द्या­ऽ­सं­य­त­स­म्य­ग्दृ­ष्टि­सं­य­ता­सं­य­त­यो­र­न्य­त­र­त्र द­र्श­न­मो­हं क्ष­प­यि­त्वा २०संयमं प्र­ति­प­द्या­प्र­म­त्त आ­हा­र­क­स्य बन्धकः प्रमत्तो नि­र्व­र्त­य­ती­ति ल­ब्ध­म­न्त­र­म् । अत्र६ ये प्रा­थ­मि­का­श्च­त्वा­रो­ऽ­न्त­र्मु­हू­र्ता­स्ते७ कतरे ? प्रथमो द­र्श­न­मो­हो­प­श­म­स­म्य­क्त्व­स­मा­न­का­ल­सं­य­मा­न्त- र्मुहूर्तः । द्वितीयो वे­द­क­स­म्य­क्त्वा­न्त­र्मु­हू­र्तः । तृतीय आ­हा­र­क­ब­न्धा­न्त­र्मु­हू­र्तः । चतुर्थ आहार- क­नि­र्वृ­त्त्य­न्त­र्मु­हू­र्तः । एते चत्वार आद्या अ­न्त­र्मु­हू­र्ताः­, उ­त्त­र­का­ल­मा­हा­र­क­श­री­र­नि­र्वृ­त्त्य­न्त­र्मु­हू­र्तः पञ्चमः मू­ल­श­री­रं प्रविश्य प्र­म­त्ता­प्र­म­त्ता­भ्यां बहून् वा­रा­न­नु­भ­व­तो ब­ह­वो­ऽ­न्त­र्मु­हू­र्ता अ­तो­ऽ­धः- २५प्र­वृ­त्त­क­र­ण­वि­शु­द्ध्या विशुद्धो विश्रान्तः । अ­पू­र्व­क­र­णा­नि­वृ­त्ति­सू­क्ष्म­सा­म्प­रा­य­क्षीं­ण­क­षा­य­स­यो­ग्य- यो­गि­ना­मे­कै­को­ऽ­न्त­मु­हू­र्तः । इयता कालेन ही­नो­ऽ­र्ध­पु­द्ग­ल­प­रि­व­र्तः । तै­ज­स­का­र्म­ण­यो­र्ना­स्त्य­न्त­रं स­र्व­सं­सा­रि­षु स­र्व­का­लं स­न्नि­धा­ना­त् । सं­ख्या­तो­ऽ­न्य­त्व­म् — औ­दा­रि­का­ण्य­सं­ख्ये­या लोकाः । वै­क्रि­यि­का­ण्य­सं­ख्या­ताः श्रेणयो ८लोक- प्र­त­र­स्या­सं­ख्ये­य­भा­गः । आ­हा­र­का­णि सं­ख्ये­या­नि च­तुः­प­ञ्चा­श­त् । तै­ज­स­का­र्म­णा­न्य­न­न्ता­नि९ ३०अ­न­न्ता­न­न्त­लो­काः । प्र­दे­श­तो­ऽ­न्य­त्व­म् — औ­दा­रि­क­स्या­न­न्ताः प्रदेशाः१० अ­भ­व्या­ना­म­न­न्त­गु­णाः सि­द्धा­ना­म­न­न्त — भागाः । एवं शेषाणां च­तु­र्णा­म­पि श­री­रा­णा­म्­, अ­न­न्त­स्या­न­न्त­वि­क­ल्प­त्वा­त्११उ­दु­त्त­रो­त्त­रा­ण्य- १अ­न्त­रे­ऽ­न्य — आº, बº, दº, मुº, ताº । २बसः । ३प्रकृता — आº, बº, दº, मुº । ४मि­थ्या­द­र्श­न — आº, बº, दº, मुº । ५आ­हा­र­क­श­री­र­म् । ६अ­न्त­र­का­ले । ७ — हूर्ताः क — श्रº, मूº । ८श्रे­णि­र­पि क­त­रे­त्य­त आह । ९कोऽर्थः । १०प­र­मा­ण­वः । ११प्र­दे­श­तो­ऽ­सं­ख्ये­य­गु­णं प्राक तै­ज­सा­त् अ­न­न्त­गु­णे परे इ­त्यु­क्त­म् । क­थ­मे­षां स­मा­न­त्व­मि­त्या­श­ङ्का­या­मा­ह । १५६ धि­का­नि­, १ आ­धि­क्य­प­रि­मा­णं प्रा­गु­क्त­म् । भा­व­तो­ऽ­न्य­त्व­म् — औ­दा­रि­का­दि­स्व­श­री­र­ना­मो­द­या­त् स­र्वा­ण्यौ­द­यि­क­भा­वा­नि२ । अ­ल्प­ब­हु­त्व­तो­ऽ­न्य­त्व­म् — सर्वतः स्तो­का­न्या­हा­र­का­णि­, वै­क्रि­यि­का­ण्य­सं­ख्ये­य­गु­णा­नि । को गु­णा­का­रः ? अ­सं­ख्या­ताः श्रे­ण­यः­, लो­क­प्र­त­र­स्या­सं­ख्ये­य­भा­गाः । तत औ­दा­रि­का­णि अ­सं­ख्ये­य- ०५गुणानि । को गु­ण­का­रः ? अ­सं­ख्ये­या३ लोकाः । तै­ज­स­का­र्म­णा­न्य­न­न्त­गु­णा­नि । को गु­ण­का­रः ? सि­द्धा­ना­म­न­न्त­गु­णाः । आ­त्मा­धि­श्रि­त­का­र्म­ण­नि­मि­त्त­वि­जृ­म्भि­ता­नि श­री­रा­णि बिभ्रतां सं­सा­रि­णां चा­तु­र्वि­ध्य­व- ता­मि­न्द्रि­य­सं­ब­न्धं प्रति वि­क­ल्प­भा­जां प्रति प्राणिनः किं त्रि­लि­ङ्ग­स­न्नि­धा­न­म् उत लि­ङ्ग­नि­य­मः क­श्चि­द­स्ती­ति ? अत उत्तरं पठति — १०ना­र­क­स­म्मू­र्च्छि­नो न­पुं­स­का­नि ॥ ५० ॥ ध­र्मा­र्थ­का­म­मो­क्ष­का­र्य­न­र­णा­न्न­राः । १ । ध­र्मा­र्थ­का­म­मो­क्ष­ल­क्ष­णा­नि कार्याणि नृणन्ति४ न­य­न्ती­ति नराः । नरान् का­य­न्ती­ति न­र­का­णि । २ । शी­तो­ष्णा­स­द्वे­द्यो­द­या­पा­दि­त­वे­द­न­या नरान् ५कायन्ति श­ब्दा­य­न्त इति न­र­का­णि । १५नृ­ण­न्ती­ति वा । ३ । अथवा पा­प­कृ­तः प्राणिन आ­त्य­न्ति­कं दुःखं नृणन्ति न­य­न्ती­ति न­र­का­णि । औ­णा­दि­कः क­र्त­र्य­कः । न­र­के­षु भवा नारकाः । सं­मू­र्च्छ­नं सं­मू­र्च्छः­, स ए­षा­म­स्ती­ति सं­मू­र्च्छि­नः । ना­र­का­श्च सं­मू­र्च्छि­न­श्च ना­र­क­सं­मू­र्च्छि­नः । न­पुं­स­क­वे­दा­शु­भ­ना­मो­द­या­न्न­पुं­स­का­नि । ४ । चा­रि­त्र­मो­ह­वि­क­ल्प­नो­क­षा­य­भे­द­स्य न­पुं­स­क — २०वे­द­स्या­शु­भ­ना­म्न­श्चो­द­या­न्न स्त्रियो न पुमांस इति न­पुं­स­का­नि भवन्ति । ना­र­क­सं­मू­र्च्छि­नो न­पुं­स­का­न्ये­वे­ति नियमः । तत्र हि स्त्री­पुं­स­वि­ष­या म­नो­ज्ञ­श­ब्द­ग­न्ध­रू­प­र­स­स्प­र्श­सं­ब­न्ध­नि­मि­त्ता ६स्वल्पापि सु­ख­मा­त्रा नास्ति । य­द्ये­व­म­व­ध्रि­य­ते अ­र्था­दा­प­न्न­मे­त­दु­क्ते­भ्यो­ऽ­न्ये ये सं­सा­रि­णः तेषां त्रि­लि­ङ्ग­त्व­मि­ति­, यत्रात्य- न्तनपुं स­क­लि­ङ्ग­स्या­भा­व­स्त­त्प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­मा­ह — २५न देवाः ॥ ५१ ॥ स्त्री­पुं­स­वि­ष­य­नि­र­ति­श­य­सु­खा­नु­भ­व­ना­द् देवेषु न­पुं­स­का­भा­वः । १ । स्त्रैणं पौस्नं च यन्नि- र­ति­श­यं सुखं शु­भ­ग­ति­ना­मो­द­या­पे­क्षं त­दे­वा­नु­भ­व­न्ती­ति न तेषु न­पुं­स­का­नि सन्ति । त­च्चो­प­रि वक्ष्यते । अ­थे­त­रे कि­य­ल्लि­ङ्गा इति ? अत आह — ३०शे­षा­स्त्रि­वे­दाः ॥ ५२ ॥ त्रयो वेदा येषां ते त्रिवेदाः । के पुनस्ते ? स्त्रीत्वं पुस्त्वं न­पुं­स­क­त्व­मि­ति । कथं तेषां सिद्धिः ? १ए­व­म­प्य­न­धि­का­नी­ति ना­श­ङ्क­नी­य­म्­, गु­ण­का­र­भा­ग­हा­रा­योः प्र­क­र्षा­प्र­क­र्ष­भा­व­यो­गा­दे­व­मु­क्त­म् । २ — भावाः आº, बº, दº, मुº । ३ — ख्येयलो — ताº, श्रº । ४नृ नये क्र्यादिः, तस्य प्वा­दि­त्वा­त् प्वांह्रस्व इति ह्रस्वः । ५कै गै रै शब्दे ऐ­धा­दि­कः । शब्दादेः कृङ् वा इति क्यङ् । ६ — अल्पापि आº, बº, दº, मुº । १५७ ना­म­क­र्म­चा­रि­त्र­मो­ह­नो­क­षा­यो­द­या­द्वे­द­त्र­य­सि­द्धिः । १ । ना­म­क­र्म­ण­श्चा­रि­त्र­मो­ह­वि­क­ल्प­स्य नो­क­षा­य­स्य चो­द­या­द्वे­द­त्र­य­स्य सि­द्धि­र्भ­व­ति । वेद्यत१ इति वेदो लि­ङ्ग­मि­त्य­र्थः । तल्लिङ्गं द्वि­वि­ध­म् — द्र­व्य­लि­ङ्गं भा­व­लि­ङ्गं चेति । ना­म­क­र्मो­द­या­द् यो­नि­मे­ह­ना­दि द्र­व्य­लि­ङ्गं भवति । नोक- षा­यो­द­या­द्भा­व­लि­ङ्ग­म् । तत्र स्त्री­वे­दो­द­या­त् २स्त्या­य­त्य­स्यां गर्भ इति स्त्री । पुं­वे­दो­द­या­त् सूते ०५ज­न­य­त्य­प­त्य­मि­ति पुमान् । न­पुं­स­क­वे­दो­द­या­त् त­दु­भ­य­श­क्ति­वि­क­लं न­पुं­स­क­म् । रू­ढि­श­ब्दा­श्चै­ते । रुढिषु च क्रिया व्यु­त्प­त्त्य­र्थै­व­, यथा ग­च्छ­ती­ति गौरिति । इ­त­र­था हि ग­र्भ­धा­र­णा­दि­क्रि­या­प्रा­धा­न्ये बा­ल­वृ­द्धा­नां ति­र्य­ङ्म­नु­ष्या­णां देवानां का­र्म­ण­का­य­यो­ग­स्था­नां च त­द­भा­वा­त् स्त्री­त्वा­दि­व्य­प- देशो न स्यात् । तत्र हि स्त्रीवेदो३ दा­रु­व­ह्नि­व­त्­, पुं­वे­द­स्तृ­णा­ग्नि­व­त्­, इ­ष्ट­का­ग्नि­व­न्न­पुं­स­क­वे­दः । ते एते त्र­यो­ऽ­पि वेदाः शेषाणां ग­र्भ­जा­नां भवन्ति । १०य इमे ज­न्म­यो­नि­श­री­र­लि­ङ्ग­सं­ब­न्धा­हि­त­वि­शे­षाः प्राणिनो ४नि­र्दि­श्य­न्ते दे­वा­द­यो विचि- त्र­ध­र्मा­ध­र्म­व­शी­कृ­ता­श्च­त­सृ­षु गतिषु श­री­रा­णि धा­र­य­न्तः किं य­था­का­ल­मु­प­भु­क्ता­यु­षो मू­र्त्य­न्त­रा­ण्या­स्क­न्द­न्ति उत अ­य­था­का­ल­म­पी­ति ? अत उत्तरं पठति- औ­प­पा­दि­क­च­र­मो­त्त­म­दे­हा­ऽ­सं­ख्ये­य­व­र्षा­यु­षो­ऽ­न­प­व­र्त्त्या­यु­षः ॥ ५३ ॥ औ­प­पा­दि­का उक्ताः । १ । उक्ता व्याख्याता औ­प­पा­दि­का दे­व­ना­र­का इति १५च­र­म­श­ब्द­स्या­न्त­वा­चि­त्वा­त्त­ज्ज­न्म­नि नि­र्वा­णा­र्ह­ग्र­ह­ण­म् । २ । च­र­म­श­ब्दो­ऽ­न्त­प­र्या­य­वा­ची । चरमो देहो येषां त इमे च­र­म­दे­हा इति प­री­त­सं­सा­रा­स्त­ज्ज­न्म­नि नि­र्वा­णा­र्हा गृह्यन्ते । उ­त्त­म­श­ब्द­स्यो­त्कृ­ष्ट­वा­चि­त्वा­च्च­क्र­ध­रा­दि­ग्र­ह­ण­म् । ३ । अ­य­मु­त्त­म­श­ब्द उ­त्कृ­ष्ट­वा­ची­, उत्तमो देहो येषां त इमे उ­त्त­म­दे­हा इति च­क्र­ध­रा­दि­ग्र­ह­णं वे­दि­त­व्य­म् । उ­प­मा­प्र­मा­ण­ग­म्या­यु­षो­ऽ­सं­ख्ये­य­व­र्षा­यु­षः । ४ । अ­ती­त­सं­ख्या­न­मु­प­मा­प्र­मा­णे­न प­ल्या­दि­ना २०ग­म्य­मा­यु­र्ये­षां त इ­मे­ऽ­सं­ख्ये­य­व­र्षा­यु­ष­स्ति­र्य­ङ्म­नु­ष्या५ उ­त्त­र­कु­र्वा­दि­षु प्रसूताः । बा­ह्य­प्र­त्य­य­व­शा­दा­यु­षो ह्रा­सो­ऽ­प­व­र्तः । ५ । बा­ह्य­स्यो­प­घा­त­नि­मि­त्त­स्य ६वि­ष­श­स्त्रा­देः सति स­न्नि­धा­ने ह्रा­सो­ऽ­प­व­र्त इ­त्यु­च्य­ते । अ­प­व­र्त्त्य­मा­यु­ये­षां त इमे अ­प­व­र्त्या­यु­षः­, ना­प­व­र्त्या­यु­षो­ऽ­न­प- व­र्त्या­यु­षः । एते औ­प­पा­दि­का­द­य उक्ता अ­न­प­व­र्त्या­यु­षाः­, न हि ते­षा­मा­यु­षो बा­ह्य­नि­मि­त्त­व­शा- द­प­व­र्तो­ऽ­स्ति । २५अ­न्त्य­च­क्र­ध­र­वा­सु­दे­वा­दी­ना­मा­यु­षो­ऽ­प­व­र्त­द­र्श­ना­द­व्या­प्तिः । ६ । उ­त्त­म­दे­हा­श्च­क्र­ध­रा­द­यो­ऽ­न- प­व­र्त्या­यु­षाः इ­त्ये­त­ल्ल­क्ष­ण­म­व्या­पि । कुतः ? अन्तस्य च­क्र­ध­र­स्य ब्र­ह्म­द­त्त­स्य वा­सु­दे­व­स्य च कृष्णस्य अन्येषां च ता­दृ­शा­नां बा­ह्य­नि­मि­त्त­व­शा­दा­यु­र­प­व­र्त­द­र्श­ना­त् । न वा; च­र­म­श­ब्द­स्यो­त्त­म­वि­शे­ष­ण­त्वा­त् । ७ । न वैष दोषः । किं का­र­ण­म् ? च­र­म­श­ब्द — स्यो­त्त­म­वि­शे­ष­ण­त्वा­त् । चरम उत्तमो देहो येषां ते च­र­मो­त्त­म­दे­हा इति । १अ­नु­भू­य­ते । २ध­नी­भ­व­ति­, स्त्यै संघाते । ३ — दो दा­रु­अ­ङ्गा­र­व­त् ताº । — दो­ऽ­ङ्गा­र­व­त् आº, ३०बº, दº, मुº, मूº । अ­ङ्गा­र­व­दि­ति वा पाठः — श्रº टिº । ४नि­र­दि­स­न्त इति बा पाठः — श्रº टिº । निर- दिश्यन्त आº, बº, दº, मुº । ५ — ष्याणामु — आº, बº, दº, मुº, ताº । ६उक्तञ्च — वि­षा­स्त्र­घा­त- भी­र­क्त­क्ष­य­स­ङ्क्ले­श­वे­द­नाः । आ­हा­रो­च्छ्वा­स­रो­धाः स्युः आ­यु­ष्य­च्छे­द­का­रि­ण इति । वि­स­वे­य­ण­र­त्त- क्ख­य­भ­य­स­त्थ­ग्ग­ह­ण­सं­कि­ले­से­हिं । आ­हा­रु­स्सा­सा­णं णि­रो­ह­दो छिद्ददे आऊ ॥ १५८ उ­त्त­म­ग्र­ह­ण­मे­वे­ति चेत्; न; त­द­नि­वृ­त्तेः । ८ । स्या­दे­त­त् — उ­त्त­म­ग्र­ह­ण­मे­वा­स्तु उ­त्त­म­दे­हा इति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­द­नि­वृ­त्तेः­, यो दोष उ­क्तो­ऽ­व्या­प्ति­रि­ति स त­द­व­स्थ एव ते­षा­म­प्यु­त्त­म­दे­ह­त्वा­त् । च­र­म­ग्र­ह­ण­मे­वे­ति चेत्; न; त­स्यो­त्त­म­त्व­प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­त्वा­त् । ९ । स्या­न्म­त­म् — च­र­म­ग्र­ह­ण- ०५मेवास्तु च­र­म­दे­हा इति, नार्थ उ­त्त­म­ग्र­ह­णे­ने­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­स्यो­त्त­म­त्व­प्र­ति­पा­द- ना­र्थ­त्वा­त् । स हि चरमो देहः सर्वे षा­मु­त्त­म इत्यर्थः प्र­ति­पा­द्य­ते । च­र­म­दे­हा इति वा के­षा­ञ्चि­त् पाठः१ । एतेषां नि­य­मे­ना­यु­र­न­प­व­र्त्य­मि­त­रे­षा­म­नि­य­मः । अ­प्रा­प्त­का­ल­स्य म­र­णा­नु­प­ल­ब्धे­र­प­व­र्ता­भा­व इति चेत्; न; दृ­ष्ट­त्वा­दा­म्र­फ­ला­दि­व­त् । १० । यथा अ­व­धा­रि­त­पा­क­का­ला­त् प्राक् सो­पा­यो­प­क्र­मे स­त्या­म्र­फ­ला­दी­नां दृष्टः पा­क­स्त­था परिच्छि- १०न्न­म­र­ण­का­ला­त् प्रा­गु­दी­र­णा­प्र­त्य­य२ आयुषो भ­व­त्य­प­व­र्तः । आ­यु­र्वे­द­सा­म­र्थ्या­च्च । ११ । यथा अ­ष्टा­ङ्गा­यु­र्वे­द­वि­द्भि­ष­क् प्रयोगे अ­ति­नि­पु­णो य­था­का­ल- वा­ता­द्यु­द­या­त् प्राक् व­म­न­वि­रे­च­ना­दि­ना अ­नु­दी­र्ण­मे­व श्लेष्मादि नि­रा­क­रो­ति­, अ­का­ल­मृ­त्यु­व्यु- दासार्थं र­सा­य­नं चो­प­दि­श­ति­, अन्यथा र­सा­य­नो­प­दे­श­स्य वै­य­र्थ्य­म् । न३चा­दो­ऽ­स्ति ? अत आयुर्वे- द­सा­म­र्थ्या­द­स्त्य­का­ल­मृ­त्युः । १५दु­ख­प्र­ती­का­रा­र्थं इति चेत्; न; उ­भ­य­था द­र्श­ना­त् । १२ । स्या­न्म­त­म् — दुः­ख­प्र­ती­का­रो­ऽ­र्थ आ­यु­र्वे­द­स्ये­ति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­भ­य­था द­र्श­ना­त् । उ­त्प­न्ना­नु­त्प­न्न­वे­द­न­यो­र्हि४ चिकि- त्सा­द­र्श­ना­त् । कृ­त­प्र­णा­श­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; दत्वैव फलं निवृत्तेः । १३ । स्या­न्म­त­म् — य­द्य­का­ल­मृ­त्यु- रस्ति कृ­त­प्र­णा­शः ५प्र­स­ज्ये­त इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? दत्वैव फलं नि­वृ­त्तेः­, ना­कृ­त­स्य २०कर्मणः फ­ल­मु­प­भु­ज्य­ते­, न च कृ­त­क­र्म­फ­ल­वि­ना­शः­, अ­नि­र्मो­क्ष­प्र­स­ङ्गा­त्­, दा­ना­दि­क्रि­या­र­म्भा­भा — व­प्र­स­ङ्गा­च्च । किन्तु कृतं कर्म कर्त्रे फलं दत्वैव नि­व­र्त­ते वि­त­ता­र्द्र­प­ट­शो­ष­व­त् अ­य­था­का­ल­नि­र्वृ­त्तः६ पाक इत्ययं विशेषः । इति त­त्त्वा­र्थ­वा­र्ति­के व्या­ख्या­ना­ल­ङ्का­रे द्वि­ती­यो­ऽ­ध्या­यः७ समाप्तः । १“­च­र­म­दे­हा इति वा पाठः” — सº, सिº, २ । ५३ । तुलना — “­औ­प­पा­ति­क­च­र­म­दे­हो­त्त­म­पु­रु­षा­सं­ख्ये­य­व­र्षा- यु­षो­ऽ­न­प­व­र्त्या­यु­षः । (सूº) औ­प­पा­ति­काः च­र­म­दे­हा उ­त्त­म­पु­रु­षाः­…­” — तº भाº, २ । ५२ । २अ­नु­द­य- २५प्राप्तानां क­र्म­णा­म­भि­धा­ते­नो­द­य उ­दी­र­ण­म् । ३न वादो — आº, बº, दº, मुº । ४पु­रु­ष­योः । ५प्र­स­ज्य­ते आº, बº, दº, मुº, ताº । ६ — निवृत्तः श्रº, मूº । ७ — यः । आº, बº, दº, मुº, ताº । १५९ तृ­ती­यो­ऽ­ध्या­यः मो­क्ष­मा­र्गे त्रि­वि­धे­ऽ­धि­कृ­ते आ­दा­वु­प­दि­ष्ट­स्य स­म्य­ग्द­र्श­न­स्य वि­ष­य­प्र­द­र्श­ना­र्थे जी­वा­दि­प­दा­र्थो- पदेशे कर्तव्ये जीवा निर्दिष्टाः । इदानीं त­द­धि­ष्ठा­न­व्या­ख्या­न­प्र­स­ङ्गे­न लो­क­वि­भा­गो वक्तव्यः । स पु­न­स्त्रि­वि­धः — अ­धो­लो­क­स्ति­र्य­ग्लो­क ऊ­र्ध्व­लो­कः । तत्र क्र­म­प्रा­प्त­स्या­ऽ­धो­लो­क­स्य व­र्ण­ना­र्थ- मुच्यते । अथवा सं­वे­ग­हे­तु­त्वा­त् ताः१ नारकीः शी­तो­ष्ण­नि­मि­त्ताः सु­ती­व्र­वे­द­नाः श्रु­त्वा­ऽ­यं कथं ०५संविग्नः स्यादिति प्र­थ­म­म­धो­लो­क उच्यते । अ­थ­वा­, *­“­भ­व­प्र­त्य­यो­ऽ­व­धि­र्दे­व­ना­र­का­णा­म्­”[तº सूº १ । २१] इ­त्ये­व­मा­दि­षु नारकाः श्रुताः, ततः पृच्छति के ते नारका इति ? त­त्प्र­ति­पा­द- नार्थं त­द­धि­क­र­ण­नि­र्दे­शः क्रियते — र­त्न­श­र्क­रा­वा­लु­का­प­ङ्क­धू­म­त­मो­म­हा­त­मः­प्र­भा­भू­म­यो घ­ना­म्बु­वा­ता- का­श­प्र­ति­ष्ठाः स­प्ता­धो­ऽ­धः ॥ १ ॥ १०र­त्ना­दी­ना­मि­त­रे­त­र­यो­गे२ द्वन्द्वः । १ । रत्नं च शर्करा च वालुका च पङ्कश्च धूमश्च तमश्च म­हा­त­म­श्च र­त्न­श­र्क­रा­वा­लु­का­प­ङ्क­धू­म­त­मो­म­हा­त­मां­सी­ति इ­त­रे­त­र­यो­गे द्वन्द्वो द्रष्टव्यः । प्र­भा­श­ब्द­स्य प्रत्येकं प­रि­स­मा­प्ति­र्भु­जि­व­त् । २ । यथा दे­व­द­त्त­जि­न­द­त्त­गु­रु­द­त्ता भोज्यन्ता- मिति प्रत्येकं भुजिः प­रि­स­मा­प्य­ते­, एवं प्र­भा­श­ब्द­स्या­पि प्रत्येकं प­रि­स­मा­प्ति­र्वे­दि­त­व्या- र­त्न­प्र­भा-श­र्क­रा­प्र­भा-वा­लु­का­प्र­भा-प­ङ्क­प्र­भा-धू­म­प्र­भा-त­मः­प्र­भा-म­हा­त­मः­प्र­भा-चेति । १५सा­ह­च­र्या­त्ता­च्छ­ब्द्य­सि­द्धि­र्य­ष्टि­व­त् । ३ । यथा य­ष्टि­स­ह­च­रि­तो दे­व­द­त्तो य­ष्टि­रि­त्यु­च्य­ते तथा चित्र-वज्र-वैडूर्य-लो­हि­ता­क्ष­म­सा­र-गल्व-गोमेद-प्रवाल-ज्योती-र­सा­ञ्ज­न­मू­ल­का­ङ्क-३स्फटिक- चन्दन-बर्बक-बकुल-४शि­ला­म­या­ख्य­षो­ड­श­धा­प­रि­क्लृ­प्त­र­त्न­प्र­भा­स­ह­च­रि­त­त्वा­त् र­त्न­प्र­भा भूमिः । श­र्क­रा­प्र­भा­स­ह­च­रि­ता श­र्क­रा­प्र­भा । वा­लु­का­प्र­भा­स­ह­च­रि­ता वा­लु­का­प्र­भा । प­ङ्क­प्र­भा­स­ह­च­रि­ता प­ङ्क­प्र­भा । धू­म­प्र­भा­स­ह­च­रि­ता धू­म­प्र­भा । त­मः­प्र­भा­स­ह­च­रि­ता त­मः­प्र­भा । म­हा­त­मः­प्र­भा­स­ह­च- २०रिता म­हा­त­मः­प्र­भे­ति । त­मः­प्र­भे­ति वि­रु­द्ध­मि­ति चेत्; न; स्वा­त्म­प्र­भो­प­प­त्तेः । ४ । स्या­न्म­त­म् — त­मो­ऽ­न्ध­का­रः प्रभा प्रकाश इति वि­रु­द्धा­वे­ता­व­र्थौ — यदि तमो न प्रभा, अथ प्रभा न तमः, त­मः­प्र­भे­त्य­भि- धा­न­म­नु­प­प­न्न­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स्वा­त्म­प्र­भो­प­प­त्तेः । न दी­प्ति­रू­पै­व प्रभा । किं तर्हि ? द्रव्याणां स्वात्मैव ५मृजा प्रभा ६य­त्स­न्नि­धा­ना­त् म­नु­ष्या­दी­ना­म­यं सं­व्य­व­हा­रो भवति७ स्निग्ध- २५कृ­ष्ण­प्र­भ­मि­दं ८रू­क्ष­कृ­ष्ण­प्र­भ­मि­द­मि­ति­, ९ त­त­स्त­म­सो­ऽ­पि स्वात्मैव कृष्णा प्रभा अस्तीति नास्ति विरोधः । १०बा­ह्य­प्र­का­शा­पे­क्षा सेति चेत्; अ­वि­शे­ष­प्र­स­ङ्गः स्यात् । १स नार — आº, बº, दº, मुº, मूº, ताº । २आ­वि­र्भू­ता­व­य­व­भे­द इ­त­रे­त­रः । ३ लोहित- क्षेत्र — भाº १ । ३ — स्फाटिक आº, ताº, श्रº, मूº । ४ — शि­लो­म­या — ताº, श्रº, मूº । ५शुद्धा, ताº टिº । ६ताº प्रतौ य­त्स­न्नि­धा­ना­त् इत्यादि भ­व­ती­त्य­न्तो भागः वा­र्ति­क­चि­ह्ने­न चिह्नितो वर्तते । ७अ­ल­का­दि । ८अ­ञ्ज­ना­दि । ९ — भमिति त­त­स्त­मः­प्र­भे­ति भेदे रुढि — आº, बº, दº, मुº । १०सा कृष्ण- प्रभा बा­ह्य­भू­त­सू­र्य­प्र­का­शा­दि­स­न्नि­धा­ना­द् दृश्यते । भवतु नाम का नो हानिः । तर्हि ना­र­का­णां कथम् ? ३०व्या­घ्रो­लू­का­दि­व­द् द्र­ष्ट­व्य­म् । १६० अ­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­सं­ज्ञा­नि­र्दे­शा­द्वा इ­न्द्र­गो­प­व­त् । ५ । यथा इ­न्द्र­गो­प इति क­स्य­चि­ज्ज­न्तोः संज्ञा अनादिः स्वा­भा­वि­की । न ह्यसौ इन्द्रं गो­पा­य­ती­ति इ­न्द्र­गो­पः । एवं त­मः­प्र­भा­दि­सं­ज्ञा अपि अ­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क्यो वे­दि­त­व्याः । भेदे रू­ढि­श­ब्दा­ना­म­ग­म­क­त्व­म­व­य­वा­र्था­भा­वा­दि­ति चेत्; न; सूत्रस्य प्र­ति­पा­द­नो­पा­य — ०५त्वात् । ६ । स्या­दे­त­त् — यद्येते अ­नै­मि­त्ति­का रू­ढि­श­ब्दा भेदे ग­म­क­त्व­मे­षां नास्ति । कुतः ? अ­व­य­वा­र्था­भा­वा­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? सूत्रस्य प्र­ति­पा­द­नो­पा­य­त्वा­त् । तेषां संज्ञा — शब्दानां प्र­ति­पा­द­नो­पा­य­भू­त­मि­द­म्१ । अ­स्मा­न्नि­ब­न्ध­न२स्था­ना­च्छ­ब्दा­न्त­रा­ण्यु­प­प्ल­व­न्ते३ यैरर्थाः सं­ज्ञा­य­न्ते । भू­मि­ग्र­ह­ण­म­धि­क­र­ण­वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­म् । ७ । यथा स्व­र्ग­प­ट­ला­नि भू­मि­म­ना­श्रि­त्या अवस्थि — १०तानि न तथा ना­र­का­वा­साः । किं तर्हि ? भू­मी­रा­श्रि­त्य व्य­व­स्थि­ता इ­त्य­धि­क­र­ण­वि­शे­ष­प्र­ति — पत्त्यर्थं भू­मि­ग्र­ह­ण­म् । घ­ना­म्ब्वा­दि­ग्र­ह­णं त­दा­ल­म्ब­न­नि­र्ज्ञा­ना­र्थ­म् । ८ । तासां भू­मी­ना­मा­ल­म्ब­न­नि­र्ज्ञा­ना­र्थं घनाम्ब्वा- दि­ग्र­ह­णं क्रियते । ४घ­न­मे­वा­म्बु घनाम्बु । घनाम्बु च वा­त­श्चा­का­शं च ५घ­ना­म्बु­वा­ता­का­शा­नि­, तानि प्रतिष्ठा आश्रयो यासां ता घ­ना­म्बु­वा­ता­का­श­प्र­ति­ष्ठाः । सर्वा एता भूमयः घ­नो­द­धि­व­ल- १५य­प्र­ति­ष्ठाः­, घ­नो­द­धि­व­ल­यं घ­न­वा­त­व­ल­य­प्र­ति­ष्ठ­म्­, घ­न­वा­त­व­ल­यं त­नु­वा­त­व­ल­य­प्र­ति­ष्ठ­म्­, तनु- वा­त­व­ल­य­मा­का­श­प्र­ति­ष्ठ­म्­, आ­का­श­मा­त्म­प्र­ति­ष्ठं त­स्यै­वा­धा­रा­धे­य­त्वा­त् । त्री­ण्य­प्ये­ता­नि वलया- न्य­न्व­र्थ­सं­ज्ञा­नि प्रत्येकं विं­श­ति­यो­ज­न­स­ह­स्र­बा६हल्यानि । तत्र घ­नो­द­ध­यो मु­द्ग­स­न्नि­भाः­, घ­न­वा­ता गो­मू­त्र­व­र्णाः­, अ­व्य­क्त­व­र्णा­स्त­नु­वा­ताः । तत्र र­त्न­प्र­भा­या बा­हु­ल्य­मे­कं यो­ज­न­श­त­स­ह­स्र­म­शी­ति­श्च यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि । त­स्या­स्त्र­यो २०भागाः — ख­र­पृ­थि­वी­भा­गः­, प­ङ्क­ब­हु­लः­, अ­ब्ब­हु­ल­श्चे­ति । तत्र चि­त्रा­दि­षो­ड­श­धा­प्र­क्लृ­प्त­र­त्ना- ञ्चितः ख­र­पृ­थि­वी­भा­गः­, षो­ड­श­यो­ज­न­स­ह­स्र७बहलः । प­ङ्क­ब­हु­लः च­तु­र­शी­ति­यो­ज­न­स­ह­स्र- बहलः । अ­ब्ब­हु­लो­ऽ­शी­ति­यो­ज­न­स­ह­स्र­ब­ह­लः । तत्र ख­र­पृ­थि­वी­भा­ग­स्यो­प­र्य­ध­श्चै­कै­कं८ योजन- सहस्रं प­रि­त्य­ज्य म­ध्य­म­भा­गे­षु च­तु­र्द­श­सु यो­ज­न­स­ह­स्रे­षु कि­न्न­र­कि­म्पु­रु­ष­म­हो­र­ग­ग­न्ध­र्व­य­क्ष- भू­त­पि­शा­चा­नां सप्तानां व्य­न्त­रा­णां ना­ग­वि­द्यु­त्सु­प­र्णा­ग्नि­वा­त­स्त­नि­तो­द­धि­द्वी­प­दि­क्कु­मा­रा­णां २५नवानां भ­व­न­वा­सि­नां चावासाः । प­ङ्क­ब­हु­ल­भा­गे अ­सु­र­रा­क्ष­सा­ना­मा­वा­साः । अ­ब्ब­हु­ल­भा­गे न­र­का­णि । श­र्क­रा­प्र­भा­यां९ बाहल्यं द्वा­त्रिं­श­द्यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि । त­तो­ऽ­धो­ऽ­ध­स्त­ना­नि च­तु­र्भि­श्च च­तु­र्भि­र्यो­ज­न­स­ह­स्रो­ना­नि बा­ह­ल्या­नि वे­दि­त­व्या­नि आषष्ठ्याः । १०स­प्त­म्या­म् अष्टौ योजन- स­ह­स्रा­णि । सर्वासां ता­सा­म­न्त­रा­णि तिर्यक् चा­सं­ख्ये­या यो­ज­न­को­टि­को­ट्यः । स­प्त­ग्र­ह­ण­मि­य­त्ता­व­धा­र­णा­र्थ­म् । ९ । यथा गम्येत सप्तैव न­र­का­धा­रा भूमयो नाष्टौ न११ ३०षट् चेति सं­ख्या­न्त­र­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म् । ११सन्ति हि के­चि­त्त­न्त्रा­न्त­री­याः — *­“­अ­न­न्ते­षु लो­क­धा­तु­ष्व­न­न्ताः १सूत्रम् । २नि­या­म­क­सू­त्रा­त् । ३उ­द्ग­च्छ­न्ति । ४सान्दम् । ५स­र्वा­र्थ­सि­द्धा­वे­वं व्या­ख्या­त­म् — घनश्च घनो मन्दो महान् आयत इत्यर्थः । अम्बु च ज­ल­मु­द­क­मि­त्य­र्थः । वा­त­श­ब्दो­ऽ­न्त्य­दी­प­कः तत एवं स­म्ब­न्ध­नी­यः । घनो घ­न­वा­तः । अम्बु अ­म्बु­वा­तः । वा­त­स्त­नु­वा­तः । म­ह­द­पे­क्ष­या त­नु­रि­ति सा­म­र्थ्य­ग­म्यः । अन्यः पाठः । सि­द्धा­न्त­पा­ठ­स्तु घनाम्बु च वातौ चेति वा­त­श­ब्दः सो­प­स्क्रि­य­ते वा­त­स्त­नु­वा­त इति वेति । ६ — बाहुल्या — आº, बº, दº, मुº, ताº । ७ — बहुलः आº, बº, दº, मुº, ताº । ८ — कयोज — श्रº । ९ — भाया बाहुल्यं आº, बº, दº, मुº । १०सप्तम्या अ — आº, बº, दº, ताº, मुº । ११न नव चेति श्रº, मूº । १६१ पृ­थि­वी­प्र­स्ता­राः­” इ­त्य­ध्य­व­सि­ताः । कथं तेषां निवृत्तिः ? स्या­द्वा­द­नी­ति­नि­रू­पि- त­क­र्म­फ­ल­सं­ब­न्धा­दि­षु १यु­क्ति­स­द्भा­वा­त् आ­र्ह­त­स्या­ग­म­स्य प्रामाण्यं न शेषाणां त­द­भा­वा­दि­ति । अ­धो­ऽ­धो­व­च­नं ति­र्य­क्प्र­च­य­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म् । १० । यथा गम्येत अ­धो­ऽ­ध एव सप्तापि भूमयो न ति­र्य­क्प्र­च­ये­ना­व­स्थि­ता इति प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­म­धो­ऽ­धो­ग्र­ह­ण­म् । ०५सा­मी­प्या­भा­वा­द् द्वि­त्वा­नु­प­प­त्ति­रि­ति चेत्; न; अ­न्त­र­स्या­वि­व­क्षि­त­त्वा­त् । ११ । स्या­न्म­त­म् — प्रत्येकं भू­मी­ना­म­न्त­रा­ण्य­सं­ख्या­त­यो­ज­न­को­टी­को­टि­प­रि­मा­णा­नि ततः सा­मी­प्या­भा­वा­द् द्वि­त्वा­भा­व इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­न्त­र­स्या­वि­व­क्षि­त­त्वा­त् । क­थ­म­वि­व­क्षा सतः ? स­तो­ऽ­प्य — विवक्षा भवति यथा अ­लो­मि­का एडकाः२ अ­नु­द­रा कन्येति । तु­ल्य­जा­ती­ये­ना­व्य­व­धा­नं सा­मी­प्य­मि­ति वा । १२ । अथवा य­द­न्त­रं त­त्पू­र्वो­त्त­र­भा­गा­न्तः- १०पा­ति­त्वा­त् सा­मी­प्य­मि­ति त­द्द्यो­त­ना­र्थं द्वित्वम् । ‘­पृ­थु­त­राः­’ इति के­षा­ञ्चि­त् पाठः । १३ । ३के­चि­द­त्र ‘­पृ­थु­त­राः­’ इति पठन्ति । अत्र त­र­नि­र्दे­शः कुतः ? प्र­क­र्षा­भा­वा­त्४ । १४ । द्व­यो­र्द्व­यो५र्वा­ऽ­भि­सं­ब­न्धे सति महत्त्व- वि­शे­ष­प्र­ख्या­प­ना­र्थ­स्त­र६शब्दः । ए­व­म­पि र­त्न­प्र­भा­याः पृ­थु­त­रा­व्य­प­दे­शो नास्ति ७प्र­ति­यो­ग्य — भावात् । अपि च श­र्क­रा­प्र­भा­दी­नां प्र­क­र्षा­भा­वः अ­धो­ऽ­धो ही­न­प­रि­मा­ण­त्वा­त्८ । तस्मा- १५द­धो­ऽ­धः पृ­थु­त­रा इति व्य­प­दे­शो नो­प­प­द्य­ते । स्या­दे­त­त् — अ­धो­लो­क­स्य वे­त्रा­स­न­सं­स्था­न­स्या­धो­धः पृ­थु­त्व­प्र­क­र्षा­त् पृ­थु­त­रा इति व्य­प­दे­श इति; तच्च न; भूमिभ्यो ब­हि­स्त­त्पृ­थु­त्व­म् । एवं ह्युक्तम् — *­“­स्व­य­म्भू­र­म­ण­स­मु­द्रा­न्ता­द­व- लम्बिता रज्जुः सप्तम्याः भू­मे­र­व­सा­ने पू­र्वा­दि­दि­ग्वि­भा­गा­व­गा­हि­का­ल­म­हा­का­ल­रौ­र­व­म­हा­रौ­र — वान्ते प­त­ति­” इति । अथापि क­थ­ञ्चि­त् स्यात् प्र­क­र्षः­; तिर्यक् पृ­थु­त­रा इति २०वक्तव्यं स्या­न्ना­धो­ऽ­धः इति । अथापि क­थ­ञ्चि­द­ने­न वि­शे­ष­णे­ना­र्थः­, एवं ग्राह्य९ḥ अ­धो­ऽ­धो वे­द­ना­प्र­क­र्षा­प्र­क­र्ष­यो­गा­दा­यु­षो­ऽ­ति­श­या­द्वा त­न्नि­मि­त्त­स्य त­द्व्य­प­दे­श­द­र्श­ना­त्­, त­त्सं­ब­न्धा­द्वा भूमयः पृ­थु­त­रा इति व्य­प­दि­श्य­न्ते । ए­व­म­पि र­त्न­प्र­भा­यां पृ­थु­त­रा­व्य­प­दे­शो नो­प­प­द्य­त एव । अत्राह — किं ता भूमयो ना­र­का­णां स­र्व­त्रा­वा­सा आ­हो­स्वि­त् क्वचित् क्व­चि­दि­ति ? त­न्नि­र्धा­र­णा­र्थ­मा­ह — २५तासु त्रिं­श­त्प­ञ्च­विं­श­ति­प­ञ्च­द­श­द­श­त्रि­प­ञ्चो­नै­क­न­र­क­श­त­स­ह­स्रा­णि पञ्च चैव य­था­क्र­म­म् ॥ २ ॥ तासु र­त्न­प्र­भा­दि­षु भूमिषु न­र­का­ण्य­ने­न सं­ख्या­य­न्ते । त्रिं­श­दा­दी­नां प­र­स्प­रा­भि­सं­ब­न्धे वृत्तिः । १ । त्रिं­श­दा­दी­नां पदानां प­र­स्प­रा­भि­सं­ब­न्धे सति वृ­त्ति­र्वे­दि­त­व्या । प­ञ्च­भि­रू­नं पञ्चोनं पञ्चोनं च तदेकं च त­त्प­ञ्चो­नै­क­म् । त्रिंशच्च पञ्च- ३०विं­श­ति­श्च प­ञ्च­द­श च दश च त्रीणि च प­ञ्चो­नै­कं च त्रिं­श­त्प­ञ्च­विं­श­ति­प­ञ्च­द­श­द­श­त्रि- १ — दियुक्ति दº, आº, बº, मुº । २मेषाः — सम्पाº । ३“­…­स­प्ता­धो­ऽ­धः पृ­थु­त­राः (सूº) …­स­र्वा­श्चै­ताः अ­धो­ऽ­धः पृ­थु­त­रा­श्छ­त्रा­ति­छ­त्र­सं­स्थि­ताः­…­” — तº भाº३ । १ । ४र­त्न­प्र­भा­याः श­र्क­रा­प्र­भा प्र­क­र्षे­त्या­दि । ५ — र्वा सम्ब — श्रº । ६द्व­यो­र्वि­भ­ज्ये च त­र­बि­ति । ७र­त्न­प्र­भा­याः पूर्वं प्र­ति­नि­धे­र­भा­वा­त् । ८बा­ह­ल्या­ना­म् । ९ग्रा­ह्य­म­धो — आº, बº, दº, मुº, ताº । १६२ प­ञ्चो­नै­का­नि । शतानां स­ह­स्रा­णि श­त­श­ह­स्रा­णि न­र­का­णां श­त­स­ह­स्रा­णि न­र­क­श­त­स­ह­स्रा­णि­, त्रिं­श­त्प­ञ्च­विं­श­ति­प­ञ्च­द­श­द­श­त्रि­प­ञ्चो­नै­का­नि च तानि न­र­क­श­त­स­ह­स्रा­णि च तानि त्रिंशत्- प­ञ्च­विं­श­ति­प­ञ्च­द­श­द­श­त्रि­प­ञ्चो­नै­क­न­र­क­श­त­स­ह­स्रा­णि । य­था­क्र­म­व­च­नं य­था­सं­ख्या­भि­सं­ब­न्धा­र्थ­म् । २ । यो यः क्रमो य­था­क्र­म­म्­, तस्य वचनं ०५र­त्न­प्र­भा­दि­भिः­, त्रिंशता(दा)दीनां य­था­सं­ख्या­भि­सं­ब­न्धो यथा स्यादिति । तद्यथा — र­त्न­प्र­भा­यां त्रिं­श­न्न­र­क­श­त­स­ह­स्रा­णि । श­र्क­रा­प्र­भा­यां प­ञ्च­विं­श­ति­न­र­क­श­त­स­ह­स्रा­णि । वा­लु­का­प्र­भा­यां प­ञ्च­द­श­न­र­क­श­त­स­ह­स्रा­णि । प­ङ्क­प्र­भा­यां द­श­न­र­क­श­त­स­ह­स्रा­णि । धू­म­प्र­भा­यां त्रीणि न­र­क­श­त­स­ह­स्रा­णि । त­मः­प्र­भा­यां प­ञ्चो­न­मे­कं न­र­क­श­त­स­ह­स्र­म् । म­हा­त­मः­प्र­भा­यां पञ्च न­र­का­णि । १०तत्र र­त्न­प्र­भा­यां अ­ब्ब­हु­ल­भा­गे उ­प­र्य­ध­श्चै­कै१कं यो­ज­न­स­ह­स्रं व­र्ज­यि­त्वा मध्ये न­र­का­णि भवन्ति । तानि त्रिधा व­र्ण्य­न्ते­, इन्द्रक-श्रेणि-पु­ष्प­प्र­की­र्ण­क­वि­भा­गे­न । २तत्र त्र­यो­द­श­न­र­क- प्र­स्ता­राः­, त्र­यो­द­शै­व इ­न्द्र­क­न­र­का­णि सी­म­न्त­क-निरय-रौरुक्-भ्रान्त-उद्भ्रान्त-सम्भ्रान्त-असं- भ्रान्त-विभ्रान्त-तप्त-त्रस्त-व्युत्क्रान्त-अ­व­क्रा­न्त-वि­क्रा­न्त­ना­मा­नि । श­र्क­रा­प्र­भा­या­मे­का­द­श नरक- प्रस्ताराः ए­का­द­शै­वे­न्द्र­क­न­र­का­णि — स्तनक-सं­स्त­न­क-वनक-मनक-घाट-संघाट-जिह्व-उज्जिह्वि- १५कालोल-लोलुक-स्त­न­लो­लु­का­ख्या­नि । वा­लु­का­प्र­भा­यां नव न­र­क­प्र­स्ता­रा न­वै­वे­न्द्र­क­न­र­का­णि- तप्त-त्रस्त-तपन-आ­त­प­न-निदाघ-प्र­ज्व­लि­त-उ­ज्ज्व­लि­त-सं­ज्व­लि­त-सं­प्र­ज्व­लि­त­सं­ज्ञ­का­नि । पङ्क- प्रभायां स­प्त­न­र­क­प्र­स्ता­राः स­प्तै­वे­न्द्र­क­न­र­का­णि — आर-मार-तार-वर्चस्क-वै­म­न­स्क३-खड-अख- डाख्यानि । धू­म­प्र­भा­यां पञ्च न­र­क­प्र­स्ता­राः — प­ञ्चै­वे­न्द्र­क­न­र­का­णि — तमो — भ्रम-झष-अन्ध- त­मि­स्रा­भि­धा­ना­नि । त­मः­प्र­भा­यां त्रयो न­र­क­प्र­स्ता­राः — त्री­ण्ये­वे­न्द्र­क­न­र­का­णि हिम-वर्दल- २०ल­ल्ल­क­ना­म­धे­या­नि । म­हा­त­मः­प्र­भा­या­मे­को न­र­क­प्र­स्ता­रः­, ए­क­मे­वे­न्द्र­क­न­र­क­म­प्र­ति­ष्ठा­ना­ख्य­म् । तत्र ४सी­म­न्त­क­स्य च­त­सृ­षु दिक्षु चतस्रो न­र­क­श्रे­ण्यो नि­र्ग­ता­स्त­था वि­दि­क्ष्व­पि । त­द­न्त­रे­षु पु­ष्प­प्र­की­र्ण­क­न­र­का­णि । त­त्रै­कै­क­स्यां दि­ङ्न­र­क­श्रे­ण्या­मे­का­न्न­प­ञ्चा­श­दे­का­न्न­प­ञ्चा­श­न्न­र­का­णि । त­थै­कै­क­स्यां वि­दि­ङ्न­र­क­श्रे­ण्या­म् अ­ष्ट­च­त्वा­रिं­श­द­ष्ट­च­त्वा­रिं­श­न्न­र­का­णि । एवं नि­र­या­दि­ष्व — प्येकैकं प­रि­हा­प्य ने­त­व्या­नि । २५तत्र प्र­थ­मा­यां पृथिव्यां श्रे­णी­न्द्र­क­न­र­का­णां संख्या च­तु­श्च­त्वा­रिं­श­च्छ­ता­नि त्र­य­स्त्रिं­त्र­शा­नि । पु­ष्प­प्र­की­र्ण­का­ना­मे­का­न्न­त्रिं­श­च्छ­त­स­ह­स्रा­णि प­ञ्च­न­व­ति­श्च स­ह­स्रा­णि प­ञ्च­श­ता­नि स­प्त­ष­ष्ट्य- धिकानि । ए­ता­वु­भा­व­पि राशी स­पि­ण्डि­तौ त्रिं­श­न्न­र­क­श­त­स­ह­स्रा­णि । द्वि­ती­या­यां श्रे­णी­न्द्र­क- न­र­क­सं­ख्या ष­ड्विं­श­ति­श­ता­नि प­ञ्च­न­व­त्यु­त्त­रा­णि । पु­ष्प­प्र­की­र्ण­का­नां संख्या च­तु­र्विं­श­ति- श­त­स­ह­स्रा­णि स­प्त­न­व­ति­स­ह­स्रा­णि त्रीणि शतानि पञ्च च । ए­ता­वु­भा­व­पि राशी स­पि­ण्डि­तौ ३०प­ञ्च­विं­श­ति­न­र­क­श­त­स­ह­स्रा­णि । तृ­ती­या­यां श्रे­णी­न्द्र­क­न­र­क­सं­ख्या च­तु­र्द­श­श­ता­नि पञ्चा- शी­त्य­धि­का­नि । पु­ष्प­प्र­की­र्ण­क­सं­ख्या च­तु­र्द­श­श­त­स­ह­स्रा­णि अ­ष्टा­न­व­ति­स­ह­स्रा­णि प­ञ्च­श­ता­नि प­ञ्च­द­शा­धि­का­नि । ए­ता­वु­भा­व­पि राशी स­पि­ण्डि­तौ प­ञ्च­द­श­न­र­क­श­त­स­ह­स्रा­णि । चतुर्थ्यां श्रे­णी­न्द्र­क­न­र­क­सं­ख्या स­प्ता­धि­का­नि स­प्त­श­ता­नि । पु­ष्प­प्र­की­र्ण­क­सं­ख्या न­व­न­र­क­श­त­स­ह­स्रा­णि न­व­न­व­ति­श्च स­ह­स्रा­णि द्वे शते त्रि­न­व­त्यु­त्त­रे । ए­ता­वु­भा­व­पि राशी स­पि­ण्डि­तौ द­श­न­र­क­श­त — १ — कं हि यो — श्रº । २तत्र र­त्न­प्र­भा­यां त्रयो — आº, बº, मुº । ३ — खा­टा­खा­टा­ख्या — ताº, ३५आº, बº, दº । — ख­टा­ख­टा­ख्या — मूº । ४सी­म­न्त­न­र­क­स्य आº, बº, दº, मुº, ताº । १६३ स­ह­स्रा­णि । पञ्चम्यां श्रे­णी­न्द्र­क­न­र­क­सं­ख्या द्वे न­र­क­श­ते प­ञ्च­ष­ष्ट्य­धि­के । पु­ष्प­प्र­की­र्ण­क­सं­ख्या द्वे श­त­स­ह­स्रे न­व­न­व­ति­श्च स­ह­स्रा­णि स­प्त­श­ता­नि प­ञ्च­त्रिं­शा­नि च । ए­ता­वु­भा­व­पि राशी स­पि­ण्डि­तौ त्रीणि न­र­क­श­त­स­ह­स्रा­णि । पष्ठ्यां श्रे­णी­न्द्र­क­न­र­क­सं­ख्या त्रि­ष­ष्टि­न­र­का­णि । पु­ष्प­प्र­की­र्ण­क­सं­ख्या न­व­न­व­ति­न­र­क­स­ह­स्रा­णि न­व­श­ता­नि द्वा­त्रिं­शा­नि । ए­ता­वु­भा­व­पि राशी ०५स­पि­ण्डि­तौ न­व­न­व­ति­स­ह­स्रा­णि न­व­श­ता­नि प­ञ्च­न­व­त्यु­त्त­रा­णि । स­प्त­म्या­मि­न्द्र­क­न­र­क­मे­क — म­प्र­ति­ष्ठा­नं नाम । श्रे­णी­न­र­का­णि चत्वारि । प्राच्यां दिशि कालं प्रतीच्यां म­हा­का­ल­म् अपाच्यां रौ­र­व­म् उदीच्यां म­हा­रौ­र­व­म् । वि­दि­क्श्रे­णी­न­र­का­णि न सन्ति । ता­न्ये­ता­नि पञ्च । स­र्व­श्रे­णी­न्द्र­क­न­र­क­सं­ख्या ष­ण्ण­व­ति­र्न­र­क­श­ता­नि त्रि­प­ञ्चा­शा­नि । स­र्व­पु­ष्प­प्र­की­र्ण­क­सं­ख्या त्र्य­शी­ति­र्न­र­क­श­त­स­ह­स्रा­णि न­व­ति­स­ह­स्रा­धि­का­नि त्रीणि च शतानि स­प्त­च­त्वा­रिं­शा­नि । १०ए­ता­वु­भा­व­पि राशी स­पि­ण्डि­तौ च­तु­र­शी­तिः न­र­क­श­त­स­ह­स्रा­णि । तासु स­प्त­स्व­पि पृ­थि­वी­षु का­नि­चि­न्न­र­का­णि सं­ख्ये­य­वि­स्ता­रा­णि का­नि­चि­द­सं­ख्ये­य- वि­स्ता­रा­णि । यानि सं­ख्ये­य­वि­स्ता­रा­णि तानि सं­ख्ये­य­यो­ज­न­श­त­स­ह­स्र­वि­स्ता­रा­णि­, या­न्य­सं­ख्ये­य­वि­स्ता­रा­णि ता­न्य­सं­ख्ये­य­यो­ज­न­श­त­स­ह­स्र­वि­स्ता­रा­णि । सर्वत्र च न­र­का­णां पञ्चमो१ भागः सं­ख्ये­य­वि­स्ता­रा­णां चत्वारो भागा अ­सं­ख्ये­य­वि­स्ता­रा­णा­म् । बा­ह­ल्य­मु­च्य­ते — १५क्रोशः प्र­थ­म­पृ­थि­व्या­म्­, इ­त­रा­स्व­र्धा­धि­काः क्र­मे­णै­व । चत्वारः सप्तम्यां स­र्वे­न्द्र­क­न­र­क­बा­ह­ल्य­म् ॥ स्वे­न्द्र­क­बा­ह­ल्यं २स्व­त्रि­भा­ग­प­रि­व­र्धि­तं तच्छ्रेण्याः । श्रे­णी­न्द्र­क­बा­ह­ल्य­स­हि­तं ज्ञेयं प्र­की­र्ण­क­स्य ॥ ता­न्ये­ता­नि न­र­का­णि उ­ष्ट्र­का­द्य­शु­भ­सं­स्था­ना­नि शो­च­न­रो­द­ना­क्र­न्द­ना­द्य­शु­भ­ना­मा­नि वेदि- २०तव्यानि । अथ तेषु सी­म­न्त­का­दि­षु न­र­के­षु पा­प­क­र्म­व­शा­त् प्रा­दु­र्भ­व­न्तः प्राणिनः किं­ल­क्ष­णा इति ? अत आह — नारका नि­त्या­ऽ­शु­भ­त­र­ले­श्या­प­रि­णा­म­दे­ह­वे­द­ना­वि­क्रि­याः ॥ ३ ॥ ले­श्या­दि­श­ब्दा उक्तार्थाः । १ । ले­श्या­द­यः शब्दा उक्तार्था वे­दि­त­व्याः । लेश्या च परि — २५णामश्च देहश्च वेदना च विक्रिया च ले­श्या­प­रि­णा­म­दे­ह­वे­द­ना­वि­क्रि­याः । लोके प्र­ति­यो­ग्य­न्त­रा- पेक्षया प्रकर्षो दृष्टः, इह अ­शु­भ­त­रा इति कि­म­पे­क्ष्य प्र­क­र्ष­नि­र्दे­शः ? उच्यते — ति­र्य­ग्व्य­पे­क्षो­ऽ­ति­श­य­नि­र्दे­शः । २ । ति­र­श्चा­म­प्य­शु­भा ले­श्या­द­यो ना­र­का­णां च । ततः प्र­क­र्षे­ण ना­र­का­णा­मि­त्य­शु­भ­त­राः । ऊ­र्ध्वा­पे­क्षो वा­ऽ­धो­ग­ता­ना­म् । ३ । अथवा ऊ­र्ध्व­न­र­का­शु­भ­त­र­ले­श्या­द्य­पे­क्ष­या अ­धो­ग­ता­नां ३०प्रकर्षो द्रष्टव्यः । नि­त्य­ग्र­ह­णा­ल्ले­श्या­द्य­नि­वृ­त्ति­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; आ­भी­क्ष्ण्य­व­च­न­त्वा­त् नि­त्य­प्र­ह­सि­त- वत् । ४ । स्या­दे­त­त् — नि­त्य­श­ब्दो­ऽ­यं कू­ट­स्थे­ष्व­वि­च­ले­षु भावेषु दृष्टः, यथा नित्या द्यौः नित्या पृथिवी नि­त्य­मा­का­श­मि­ति­, तथा ले­श्या­दी­ना­म­पि व्य­यो­द­या­भा­वा­न्नि­त्य­त्वे सति न­र­का­द­प्र­च्य­वः १पं­च­म­भा­ग­प­मा­णा नि­र­या­णं हुंति सं­ख­वि­त्था­रा । से­स­चौ­पं­च­भा­गा अ­सं­ख­वि­त्था­रा­या णिरया ॥ इं­द­य­से­ढी­ब­द्धं पै­ण्ण­या­णं कमेण वित्थारा । सं­खे­ज्ज­म­सं­खे­ज्जं उभयं च य जो­इ­णा­ण हवे ॥ इति । रू­व­हि­य — ३५पु­ढ­वि­सं­खं ति­य­चौ­स­त्ते­हि गुणिय छ­ठ­भ­जि­दे । कोसाणं बे­हु­लि­यं इं­दि­य­से­ढी­पै­ण्णा­णं ॥ २सत्रिभा — मूº । १६४ स्यादिति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? आ­भी­क्ष्ण्य­व­च­ना­न्नि­त्य­प्र­ह­सि­त­व­त् । यथा नि­त्य­प्र­ह­सि­तो दे­व­द­त्त इ­त्यु­च्य­ते यो­ऽ­भी­क्ष्णं प्र­ह­स­ति­, न च तस्य प्र­ह­स­ना­नि­वृ­त्तिः­, कारणे सति भावात् । तथा अ­शु­भ­क­र्मो­द­य­नि­मि­त्त­व­शा­त् ले­श्या­द­यो­ऽ­ना­र­तं प्रा­दु­र्भ­व­न्ती­ति आ­भी­क्ष्ण्य­व­च­नो नि­त्य­श­ब्दः प्रयुक्तः । नि­त्य­म­शु­भ­त­रा नि­त्या­शु­भ­त­राः सु­प्सु­पे­ति वृ­त्ति­र्म­यू­र­व्यं­स­का­दि­त्वा­द्वा । नि­त्या­शु­भ­त­रा ०५ले­श्या­प­रि­णा­म­दे­ह­वे­द­ना­वि­क्रि­या येषां त इमे नि­त्या­शु­भ­त­र­ले­श्या­प­रि­णा­म­दे­ह­वे­द­ना­वि­क्रि­याः । त­त्रा­शु­भ­त­र­ले­श्या इति — प्र­थ­मा­द्वि­ती­य­योः का­पो­त­ले­श्या । तृ­ती­या­या­मु­प­रि­ष्टा­त् कापोती अधो नीला । चतुर्थ्यां नीला । प­ञ्च­म्या­मु­प­रि नीला अधः कृष्णा । षष्ठ्यां कृष्णा । सप्तम्यां प­र­म­कृ­ष्णा । एतेषां ना­र­का­णां स्वा­युः­प्र­मा­णा­व­धृ­ता द्र­व्य­ले­श्या उक्ताः, भा­व­ले­श्या­स्तु षडपि प्र­त्ये­क­म­न्त­र्मु­हू­र्त­प­रि­व­र्ति­न्यः । १०अ­शु­भ­त­र­प­रि­णा­मा इति — स्प­र्श­र­स­ग­न्ध­व­र्ण­श­ब्द­प­रि­णा­माः क्षे­त्र­वि­शे­ष­नि­मि­त्त­व­शा­द­ति­दुः­ख- हे­त­वो­ऽ­शु­भ­त­राः । अ­शु­भ­त­र­दे­हा इति — तेषां श­री­रा­ण्य­शु­भ­ना­म­प्र­त्य­या­द­शु­भा­ङ्गो­पा­ङ्ग­स्प­र्श­र­स­ग­न्ध­व­र्ण — स्वराणि हु­ण्ड­सं­स्था­ना­नि१ नि­र्लू­ना­ण्ड­ज­श­री­रा­कृ­ती­नि क्रू­र­क­र­ण­वी­भ­त्स­प्र­ति­भ­य­द­र्श­ना­नि । यथेह श्ले­ष्म­मू­त्र­पु­री­ष­म­ल­रु­धि­र­व­सा­मे­दः­पू­य­व­म­न­पू­ति­मां­स­के­शा­स्थि­च­र्मा­द्य­शु­भ­मौ­दा­रि­क­ग­तं त­तो­ऽ­प्य- १५ती­व्रा­शु­भ­त्वं ना­र­का­णां वै­क्रि­यि­क­श­री­र­त्वे­ऽ­पि । तत्र र­त्न­प्र­भा­यां ना­र­क­श­री­रो­त्से­धः सप्त धनूंषि त्रयो हस्ताः षट् चा­ङ्गु­ल­यः । अ­धो­ऽ­धो द्वि­गु­ण­द्वि­गु­ण उत्सेधः । अ­शु­भ­त­र­वे­द­ना इति — अ­भ्य­न्त­रा­स­द्वे­द्यो­द­ये स­त्य­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­शी­तो­ष्ण­बा­ह्य­नि­मि­त्त­ज- निताः सु­ती­व्र­वे­द­ना भवन्ति ना­र­का­णा­म् । तद्यथा — निदाघे मध्याह्ने व्यभ्रे नभसि प­टु­त­प­न- कि­र­ण­स­न्त­प्त­दि­ग­न्त­रा­ले दू­री­कृं­त­शी­त­वा­ते द­वा­ग्नि­दा­हो२द्वा­हि­प­रु­ष­स­मी­र­णे रू­क्ष­दे­शे सर्वतो २०दी­प्ता­ग्नि­शि­खा­प­री­त­स्य तृ­ष्णा­र्त­स्य पि­त्त­ज्व­र­सं­ता­पि­त­श­री­र­स्य नि­ष्प्र­ती­का­र­स्य या­दृ­गु­ष्ण­जं दुःखं त­तो­ऽ­प्य­न­न्त­गु­ण­मु­ष्ण­न­र­के­षु दुःखं भवति । मा­घ­मा­से हि­मा­नी­प­त­न­व्या­प्त­शी­त­दि­ग­न्त­रा­ले नभसि प्र­स्प­न्द­ज­ला­प्लु­त­क­र्द­म­म­ही­त­ले रात्रौ शी­त­वा­त­पा­त­प्र­स्फु­रि­त­गा­त्र­कृ­त­द­न्त­वी­ण­स्य शीत- ज्व­रा­भि­भू­त­त­नो­र्नि­र­ग्न्या­श्र­य­प्रा­व­र­ण­स्य यादृक् शी­त­स­मु­द्भ­वं दुःखं त­तो­ऽ­प्य­न­न्त­गु­णं कष्टं शीत- न­र­के­षु दुःखं भवति । अथवा हि­म­व­न्मा­त्र­स्ता­म्र­गि­रि­रु­ष्ण­न­र­के­षु यदि नि­क्षि­प्ये­त क्षि­प्र­मे­व हि २५द्र­वी­भ­वे­त् । स एवं द्र­वी­भू­तः शी­त­न­र­के­षु यदि नि­क्षि­प्ये­त अ­क्षि­नि­मे­ष­मा­त्र एव घनः स्या- दि­त्ये­व­म­नु­मी­य­मा­नं शीतोष्णं तत्र वे­दि­त­व्य­म् । प्र­थ­मा­द्वि­ती­या­तृ­ती­या­च­तु­र्थी­षू­ष्ण­वे­द­ना­न्ये­व न­र­का­णि । प­ञ्च­म्या­मु­प­रि उ­ष्ण­वे­द­ने द्वे न­र­क­श­त­स­ह­स्रे­, अधः शी­त­वे­द­ना­ना­मे­कं श­त­स­ह­स्र­म् ष­ष्ठी­स­प्त­म्योः शी­त­वे­द­ना­न्ये­व । सर्व- स­मु­दा­ये­न द्व्य­शी­ति­न­र­क­श­त­स­ह­स्रा­णि उ­ष्ण­वे­द­ना­नि­, द्वे ३न­र­क­श­त­स­ह­स्रे शी­त­वे­द­ने । ३०अ­शु­भ­त­र­वि­क्रि­या इति — शुभं क­रि­ष्या­म इ­त्य­शु­भ­त­र­मे­व वि­कु­र्व­न्ति । दुः­खा­भि­भू­त­म­न­स­श्च दुः­ख­प्र­ती­का­र­चि­की­र्ष­या ग­री­य­स एव दुः­ख­हे­तू­न् वि­कु­र्व­न्ति । त एते भावा अ­धो­ऽ­धो­ऽ­शु­भ­त­राः वे­दि­त­व्याः । किमेषां ना­र­का­णां शी­तो­ष्ण­ज­नि­त­मे­व दुः­ख­मु­ता­न्य­था­पि भ­व­ती­ति ? अत आह — प­र­स्प­रो­दी­रि­त­दुः­खाः ॥ ४ ॥ ३५कथं प­र­स्प­रो­दी­रि­त­दुः­ख­त्व­म् ? १ — निलूना — आº, बº, मुº । २ — द्वाहे प — श्रº, ताº । ३नरके शत — मूº, श्रº । १६५ नि­र्द­य­त्वा­त् प­र­स्प­र­द­र्श­ने सति को­पो­त्प­त्तेः श्ववत् । १ । यथा श्वानः शा­श्व­ति­का­का­र­णा­ना — दि­का­ल­प्र­वृ­त्त­जा­ति­कृ­त­वै­रा­पा­दि­त­नि­र्द­य­त्वा­त् प­र­स्प­र­भ­क्ष­ण­भे­द­न­छे­द­ना१द्यु­दी­रि­त­दुः­खा भ­व­न्ति­, तथा नारका अपि भ­व­प्र­त्य­ये­ना­व­धि­ज्ञा­ने­न मि­थ्या­द­र्श­नो­द­या­द्वि­भ­ङ्ग­व्य­प­दे­श­भा­जा च दू­रा­दे­व दुः­ख­हे­तू­न­व­ग­म्यो­त्प­न्न­दुः­खाः प्र­त्या­स­त्तौ प­र­स्प­रा­लो­क­ना­च्च प्र­ज्व­लि­त­को­पा­ग्न­यः स्व­वि­कृ­ता­सि- ०५वा­सी­प­र­शु­भि­ण्डि­वा­ला­दि­भिः प­र­स्प­र­दे­ह­त­क्ष­ण­भे­द­न­छे­द­न­पी­ड­ना­दि­भि­रु­दी­रि­त­दुः­खा भवन्ति । कि­मे­ता­वा­ने­व दुः­खो­त्प­त्ति­का­र­ण­प्र­का­र उ­ता­न्यो­ऽ­पि क­श्चि­द­स्ती­ति ? अत आह — सं­क्लि­ष्टा­सु­रो­दी­रि­त­दुः­खा­श्च प्राक् चतुर्थ्याः ॥ ५ ॥ पू­र्व­भ­व­सं­क्ले­श­प­रि­णा­मो­पा­त्ता­शु­भ­क­र्मो­द­या­त् सततं क्लिष्टाः संक्लिष्टाः । १ । पू­र्व­ज­न्म­नि भा­वि­ते­ना­ति२तीव्रेण सं­क्ले­श­प­रि­णा­मे­न य­दु­पा­र्जि­तं पा­प­क­र्म त­स्यो­द­या­त् स­त­त­म­वि­र­तं क्लिष्टाः १०संक्लिष्टाः । अ­सु­र­ना­म­क­र्मो­द­या­द­सु­राः । २ । दे­व­ग­ति­ना­म­क­र्म­वि­क­ल्प­स्या­सु­र­त्व­सं­व­र्त­न­स्य कर्मण उदया- दस्यन्ति प­रा­नि­त्य­सु­राः । सं­क्लि­ष्ट­वि­शे­ष­ण­म­न्या­सु­र­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म् । ३ । न स­र्वे­ऽ­सु­रा ना­र­का­णां दुः­ख­मु­त्पा­द­य­न्ति । किं तर्हि ? अ­म्बा­म्ब­री­षा­द­य एव के­च­ने­ति प्र­द­र्श­ना­र्थं सं­क्लि­ष्ट­वि­शे­ष­ण­म् । १५अ­सु­रा­णां ग­ति­वि­ष­य­नि­य­म­प्र­द­र्श­ना­र्थं प्रा­क्च­तु­र्थ्या इति व­च­न­म् । ४ । तेषां संक्लिष्टा- ना­म­सु­रा­णां वे­द­नो­दी­र­ण­का­र­णा­नां तिसृषु पृ­थि­वी­षु ग­ति­र्ना­तः प­र­मि­ति प्र­द­र्श­ना­र्थं प्रा­क्च­तु­र्थ्या इ­त्यु­च्य­ते । आङो ग्रहणं ल­ध्व­र्थ­मि­ति चेत्; न; सं­दे­हा­त् । ५ । स्या­न्म­त­म् — आङ्त्र प्र­यो­क्त­व्यः लघ्व- र्थम् । स एव मर्यादां ग­म­य­ती­ति­; तन्न; किं; का­र­ण­म् ? सं­दे­हा­त् । अ­भि­वि­धा­व­पि आङ् २०वर्तते म­र्या­दा­या­म­पि­, ततः संदेहः स्यात् — ‘किं सह चतुर्थ्या उत ततः प्राग्’ इति अ­तो­ऽ­सं­दे­हा­र्थं प्रा­ग्व­च­न­मे­व युक्तम् । चशब्दः पू­र्व­हे­तु­स­मु­च्च­या­र्थः । ६ । सं­क्लि­ष्टा­सु­रो­दी­रि­त­दुः­खा­श्च पू­र्वो­क्त­हे­तू­दी­रि­त­दुः­खा- श्चेति स­मु­च्च­या­र्थ­श्च­श­ब्दः­, इ­त­र­था हि तिसृषु भूमिषु पू­र्वो­क्त­हे­त्व­भा­वः प्र­ती­ये­त३ । अ­न­न्त­र­त्वा­दु­दी­रि­त­ग्र­ह­णा­न­र्थ­क्य­मि­ति चेत्; न; तस्य वृत्तौ प­रा­र्थ­त्वा­त् । ७ । स्या­न्म­त­म्- २५अ­न­न्त­र­मु­दी­रि­त­ग्र­ह­ण­म­स्ति ते­नै­वा­त्रा­भि­सं­ब­न्धः क­र्त­व्यः­, अ­न­र्थ­कं पु­न­रु­दी­रि­त­ग्र­ह­ण­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? तस्य वृत्तौ प­रा­र्थ­त्वा­त् । स ह्यु­दी­रि­त­श­ब्दः वृत्तौ परार्थे ४स­न्न­व­स्थि­त इह सं­ब­द्धु­म­श­क्यः । वा­क्य­व­च­न­मि­ति चेत्; न; उ­दी­र­ण­हे­तु­प्र­का­र५प्र­द­र्श­ना­र्थ­त्वा­त् । ८ । स्या­दे­त­त् — वा­क्य­मे­व वक्तव्यं प­र­स्प­रे­णो­दी­रि­त­दुः­खाः सं­क्लि­ष्टा­सु­रै­श्च प्राक् चतुर्थ्या इति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? ३०उ­दी­र­ण­हे­तु­प्र­का­र६प्र­द­र्श­ना­र्थ­त्वा­त् । पु­न­रु­दी­रि­त­ग्र­ह­णे­नो­दी­र­ण­का­र­ण­प्र­का­राः प्र­द­र्श्य­न्ते । तद्यथा-त­प्ता­यो­र­स­पा­य­न-नि­ष्ट­प्ता­य­स्त­म्भा­लि­ङ्ग­न-कू­ट­शा­ल्म­ल्या­रो­ह­णा­व­त­र­णा-ऽ­यो­घ­ना­भि­घा­त- १ — ना­द्या­हि­त­दु — बº, मुº । — ना­द्यु­दि­त­दु — दº, ताº, आº । २ — नातिसं — आº, बº, दº, मुº । — ना­ति­ती­व्र­सं — ताº । ३प्र­ती­य­ते आº, बº, दº, मुº, ताº । ४संव्यव — आº, बº, दº, मुº । सत् व्यव — ताº । ५ — रद — आº, बº, दº, मुº । ६ — रदर्श — आº, बº, दº, मुº, ताº । १६६ वा­सी­क्षु­र­त­क्ष­ण१-क्षरण-त­प्त­तै­ला­व­से­च­ना-ऽ­यः­कु­म्भी­पा­का-ऽ­म्ब­री­ष­भ­र्ज­न-य­न्त्र­पी­ल­नैः शू­ल­श­ला- का­व्य­ध­न-क्र­क­च­पा­ट­ना-ऽङ्गार२धा­म्नि­वा­ह­न-सू­ची­शा­ड्व­ला­व­क­र्ष­णैः व्या­घ्र­र्क्ष­द्वी­पि­श्व­शृ­गा­ल­वृ­क को­क­मा­र्जा­र­न­कु­ला­खु­स­र्प­वा­य­स­गृ­ध्र­क­ङ्को­लू­क­श्ये­ना­दि­खा­द­नैः त­प्त­वा­लु­का­वि­च­र­णा-ऽ­सि­प­त्र­व­न- ३प्र­वे­श­न-वै­त­र­ण्य­व­ता­र­ण-प­र­स्प­र४यो­ध­ना­दि­भि­श्च ते सं­क्लि­ष्टा­सु­रा दुः­ख­मु­दी­र­य­न्ति नार- ०५काणाम् । किमर्थं त एवं कु­र्व­न्ती­ति चेत् ? पा­प­क­र्मा­भि­र­त­त्वा­त्­, यथा गो­म­हि­ष­मे­ष­व­रा­ह­कु­क्कु­ट- व­र्ति­का­ला­व­का­न्५ मल्लांश्च यु­द्ध्य­मा­ना­न् प­र­स्प­रं घ्नतश्च दृष्ट्वा रा­ग­द्वे­ष­मो­हा­भि­भू­ता­ना­म् अ­कु­श­ला­नु­ब­न्धि­पु­ण्या­नां नराणां प्री­ति­रु­त्प­द्य­ते­, तथा ते­षा­म­सु­रा­णां ना­र­कां­स्त­था का­र­य­ता­म­न्यो­न्यं च ध्नतः पश्यतां परा प्री­ति­रु­त्प­द्य­ते । तेषां सत्यपि देवत्वे मा­या­नि­दा­न­मि­थ्या­द­र्श­न­श­ल्य­ती­व्र- क­षा­यो­प­ह­त­स्य अ­ना­लो­चि­त­भा­व­दो­ष­स्य अ­प्र­त्य­व­म­र्श­स्य अ­कु­श­ला­नु­ब­न्ध­स्य पुण्यस्य ६क­र्म­ण­स्त­प- १०सश्च ७सा­व­द्य­दो­षा­नु­क­र्षि­ण­स्त­त्फ­लं यत् सत्स्वपि अ­ने­के­षु प्री­ति­हे­तु­षु अशुभा एव प्री­ति­हे­त­व इति । एवं छे­द­भे­दा­दि­भिः श­क­ली­कृ­त­मू­र्ती­ना­म­पि तेषां न म­र­ण­म­का­ले विद्यते । कुतः ? *­“­औ­प­पा­दि­का अ­न­प­व­र्त्या­यु­षः८” इति व­च­ना­त् । तेषां हि ज­घ­न्य­म­ध्य­मो­त्कृ­ष्ट­भे­द- भिन्नं या­व­दा­यु­र­व­ब­द्धं ता­व­द्य­था­का­ल­मे­व वि­प­च्य­ते नो­दी­र­ण९प्र­त्य­य­व­शा­द­प­व­र्त्त्य­ते । यद्येवं तदेव ता­व­दु­च्य­तां ना­र­का­णां कि­य­दा­यु­रि­ति ? अत आह — १५ते­ष्वे­क­त्रि­स­प्त­द­श­स­प्त­द­श­द्वा­विं­श­ति­त्र­य­स्त्रिं­श­त्सा­ग­रो­प­मा सत्त्वानां परा स्थितिः ॥ ६ ॥ सा­ग­रो­प­मे­ति कोऽयं शब्दः ? सागर उपमा यस्याः सेयं सा­ग­रो­प­मा । क उ­प­मा­र्थः ? सा­ग­र­स्यो­प­मा­त्वं द्र­व्य­भू­य­स्त्वा­त् । १ । यथा सागरो ज­ल­स­मू­हे­न मूयसा यु­क्त­स्त­था आयुः- कर्मापि भ­व­धा­र­ण­का­र­ण­पु­द्ग­ल­द्र­व्य­स­मू­हे­न महता योगात् सा­ग­रे­णो­प­मी­य­ते । २०ए­का­दी­नां कृ­त­द्व­न्द्वा­नां सा­ग­रो­प­मा­वि­शे­ष­ण­त्व­म् । २ । ए­का­द­यः शब्दाः कृ­त­द्व­न्द्वाः साग- रो­प­मा­श­ब्द­स्य वि­शे­ष­ण­त्वे­न१० नि­यु­ज्य­न्ते । एका च तिस्रश्च सप्त च दश च स­प्त­द­श च द्वाविंश- तिश्च त्र­य­स्त्रिं­श­च्च ए­क­त्रि­स­प्त­द­श­स­प्त­द­श­द्वा­विं­श­ति­त्र­य­स्त्रिं­श­त­स्ता एव सा­ग­रो­प­माः एकत्रि- स­प्त­द­श­स­प्त­द­श­द्वा­विं­श­ति­त्र­य­स्त्रिं­श­त्सा­ग­रो­प­माः । क­थ­मे­क­श­ब्द­स्य पुं­व­द्भा­वः ? ननु भिन्ना- धि­क­र­ण­त्वा­न्न प्रा­प्नो­ति­; नायं पुं­व­द्भा­वः­, ११औ­त्त­र­प­दि­कं ह्र­स्व­त्व­म्­, यथा १२ए­क­क्षी­र­मि­ति । २५अथवा सागर उपमा यस्य त­त्सा­ग­रो­प­म­मा­युः­, एकं च त्रीणि च सप्त च स­प्त­द­श च द्वाविंश- तिश्च त्र­य­स्त्रिं­श­च्च ए­क­त्रि­स­प्त­द­श­स­प्त­द­श­द्वा­विं­श­ति­त्र­य­स्त्रिं­श­त्सा­ग­रो­प­म­मा­यु­र्य­स्याः सैक- त्रि­स­प्त­द­श­स­प्त­द­श­द्वा­विं­श­ति­त्र­य­स्त्रिं­श­त्सा­ग­रो­प­मे­ति स्थि­त्य­पे­क्षः स्त्री­लि­ङ्ग­नि­र्दे­शः । र­त्न­प्र­भा­दि­भि­रा­नु­पू­र्व्ये­ण संबन्धो य­था­क्र­मा­नु­वृ­त्तेः । ३ । ‘­य­था­क्र­म­म्­’ इ­त्य­नु­व­र्त­ते । ततो र­त्न­प्र­भा­दि­भि­रे­का­दी­ना­मा­नु­पू­र्व्ये­ण संबन्धो वे­दि­त­व्यः । र­त्न­प्र­भा­या­मे­क­सा­ग­रो­प­मा स्थितिः, १ — क्षा­र­त­प्त — आº, बº, दº, मुº, मूº । २ — रधानी वा — बº, मुº । — र­दा­न्नी­वा — मूº । ३० — र­दा­नी­वा — श्रº, दº । — र­वा­नी­गा­रा­दी­नी­वा — आº । — रा­दी­नी­वा — भाº । “­अ­ङ्गा­र­द­ह­न­वा­ह­न­” तº भाº । ३ — प्र­वे­श­वै­त­र­ण्य­व­त­र­ण — श्रº । ४ — र­चो­द­ना — आº, बº, दº, मुº । — र­घो­व­ना- मूº । ५ — ला­प­का­न् आº, बº, दº, मुº । — ला­पा­का­न् मूº । ६व्या­पा­र­स्य । ७भा­व­दो­षा — आº, बº, दº, मुº, मुº । ८“­औ­प­पा­दि­क­च­र­मो­त्त­म­दे­हा­सं­ख्ये­य­व­र्षा­यु­षो­ऽ­न­प­व­र्त्या­यु­षः­” — तº, सूº२ । ५३ । ९ — र­णा­प्र­त्य — आº, बº, मुº । १०नि­यु­ञ्ज­न्ते श्रº । ११उ­त्त­र­प­दि — आº, बº, दº, श्रº, मुº, मूº । ‘­मृ­ग­क्षी­रा­दि­षु­’ इति सूत्रेण । १२एकस्याः क्षीरम् — ताº टिº । १६७ श­र्क­रा­प्र­भा­यां त्रि­सा­ग­रो­प­मा स्थितिः, वा­लु­का­प्र­भा­यां स­प्त­सा­ग­रो­प­मा स्थितिः, प­ङ्क­प्र­भा­यां द­श­सा­ग­रो­प­मा स्थितिः, धू­म­प्र­भा­यां स­प्त­द­श­सा­ग­रो­प­मा स्थितिः, त­मः­प्र­भा­यां द्वा­विं­श­ति­सा­ग- रोपमा स्थितिः, म­हा­त­मः­प्र­भा­यां त्र­य­स्त्रिं­श­त्सा­ग­रो­प­मा स्थि­ति­रि­ति । न­र­क­प्र­स­ङ्गः ‘­ते­षु­’ इति व­च­ना­दि­ति चेत्; न; र­त्न­प्र­भा­द्यु­प­ल­क्षि­त­त्वा­त् । ४ । स्यान्म- ०५तम् — १‘­ते­षु­’­इ­ति­व­च­ना­न्न­र­का­भि­सं­ब­न्धः प्राप्नोति । ततः किम् ? र­त्न­प्र­भा­यां त्र­यो­द­शे­न्द्र­क­न­र­क- संज्ञानि त­त्रा­रा­दे­व सी­म­न्त­का­दि­ष्वि­न्द्र­क­न­र­के­षु स्थि­ति­रि­यं प­रि­स­मा­प्ये­त­, नेष्यते च, तस्मात्ते- ष्विति व­च­न­म­यु­क्त­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? र­त्न­प्र­भा­द्यु­प­ल­क्षि­त­त्वा­त्१ । यानि र­त्न­प्र­भा- द्य­धि­क­र­ण­त्वे­नो­प­ल­क्षि­ता­नि त्रिं­श­च्छ­त­स­ह­स्रा­द्य­व­धृ­त­प­रि­मा­णा­नि २ते­ष्वे­क­सा­ग­रो­प­मा­दि­का स्थि­ति­रि­ति नास्ति दोषः । १०सा­ह­च­र्या­द्वा ता­च्छ­ब्द्य­सि­द्धिः । ५ । अथवा न­र­क­स­ह­च­रि­ता भू­म­यो­ऽ­पि न­र­का­णी­त्यु­च्य­न्ते । अ­त­स्ते­षु र­त्न­प्र­भा­दि­षु न­र­के­षु प्रा­दु­र्भ­व­तां स­त्त्वा­ना­मे­क­सा­ग­रो­प­मा­दि­का स्थि­ति­रि­त्य­भि­सं­ब­न्धः­, एवं च कृत्वा तेष्विति व­च­न­म­र्थ­व­त्­, इ­त­र­था हि व्य­व­धा­ना­द् भू­मि­भि­र­न­भि­सं­ब­न्धः स्यात् । न­र­क­स्थि­ति­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; स­त्त्वा­ना­मि­ति व­च­ना­त् । ६ । स्या­दे­त­त् — यदि पृथिव्यु- प­ल­क्षि­त­न­र­का­भि­सं­ब­न्ध इष्टः, ननु न­र­का­णा­मे­वै­क­सा­ग­रो­प­मा­दि­स्थि­ति­सं­ब­न्धः प्राप्नोति न १५ना­र­का­णा­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स­त्त्वा­ना­मि­ति व­च­ना­त् तेषु न­र­के­षु स­त्त्वा­ना­मि­यं स्थितिर्न न­र­का­णा­मि­ति । प­रो­त्कृ­ष्टे­ति पर्यायौ । ७ । परा उ­त्कृ­ष्टे­ति प­र्या­य­श­ब्दा­वि­मौ तेन ना­र­का­णा­मु­क्ता स्थि- ति­रु­त्कृ­ष्टा । र­त्न­प्र­भा­दि­षु प्र­ति­प्र­स्ता­रं ज­घ­न्या­पि स्थि­ति­रु­च्य­ते — सी­म­न्त­के­न्द्र­के त­च्छ्रे­णि­षु चा­ष्टा­स्व­पि ना­र­का­णां जघन्या स्थि­ति­र्द­श­व­र्ष­स­ह­स्रा­णि उत्कृष्टा न­व­ति­व­र्ष­स­ह­स्रा­णि­, अ­ज­घ­न्यो- २०त्कृष्टा मध्ये स­म­यो­त्त­रा । नि­र­ये­न्द्र­के त­च्छ्रे­णि­षु चा­ष्टा­स्व­पि ना­र­का­णां जघन्या न­व­ति­र्व­र्ष- स­ह­स्रा­णि­, ‘­द­श­व­र्ष­श­त­स­ह­स्रा­णि­’ ‘इति क्वापि पाठः’ । उत्कृष्टा न­व­ति­र्व­र्ष­श­त­स­ह­स्रा­णि­, अजघ- न्योत्कृष्टा मध्ये स­म­यो­त्त­रा । रो­रु­के­न्द्र­के त­च्छ्रे­णि­षु चा­ष्टा­स्व­पि ना­र­का­णां जघन्या एका पू­र्व­को­टी­, उ­त्कृ­ष्टे­ना­सं­ख्या­ताः पू­र्व­को­ट्यः­, अ­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्टा मध्ये स­म­यो­त्त­रा । भ्रा­न्ते­न्द्र­के त­च्छ्रे­णि­षु चा­ष्टा­स्व­पि ना­र­का­णां जघन्या अ­सं­ख्या­ताः पू­र्व­को­ट्यः­, उ­त्क­र्षे­ण सा­ग­रो­प­म­स्यै­को २५द­श­भा­गः­, अ­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्टा मध्ये स­म­यो­त्त­रा । उ­द्भ्रा­न्ते­न्द्र­के त­च्छ्रे­णि­षु चा­ष्टा­स्व­पि नार- काणां जघन्या सा­ग­रो­प­म­स्यै­को द­श­भा­गः­, उत्कृष्टा सा­ग­रो­प­म­स्य द्वौ दश भागौ, अ­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्टा मध्ये स­म­यो­त्त­रा । सं­भ्रा­न्ते­न्द्र­के त­च्छ्रे­णि­षु चा­ष्टा­स्व­पि ना­र­का­णां जघन्या सा­ग­रो­प­म­स्य द्वौ द­श­भा­गौ उ­त्क­र्षे­ण सा­ग­रो­प­म­स्य त्रयो द­श­भा­गाः­, अ­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्टा मध्ये स­म­यो­त्त­रा असं- भ्रा­न्ते­न्द्र­के त­च्छ्रे­णि­षु चा­ष्टा­स्व­पि ना­र­का­णां जघन्या सा­ग­रो­प­म­स्य त्रयो द­श­भा­गाः­, उत्कृष्टा ३०सा­ग­रो­प­म­स्य चत्वारो द­श­भा­गाः­, अ­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्टा मध्ये स­म­यो­त्त­रा । वि­भ्रा­न्ते­न्द्र­के त­च्छ्रे­णि­षु चा­ष्टा­स्व­पि ना­र­का­णां जघन्या सा­ग­रो­प­म­स्य चत्वारो द­श­भा­गाः उत्कृष्टा सा­ग­रो­प­म­स्य पञ्च द­श­भा­गाः­, अ­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्टा मध्ये स­म­यो­त्त­रा । त­प्ते­न्द्र­के त­च्छ्रे­णि­षु चा­ष्टा­स्व­पि ना­र­का­णां जघन्या सा­ग­रो­प­म­स्य पञ्च द­श­भा­गाः­, उत्कृष्टा सा­ग­रो­प­म­स्य षड् द­श­भा­गाः­, अ­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्टा मध्ये स­म­यो­त्त­रा । त्र­स्ते­न्द्र­के त­च्छ्रे­णि­षु चा­ष्टा­स्व­पि ना­र­का­णां जघन्या सा­ग­रो­प­म­स्य षड् ३५द­श­भा­गाः­, उत्कृष्टा सा­ग­रो­प­म­स्य सप्त द­श­भा­गाः­, अ­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्टा मध्ये स­म­यो­त्त­रा । १बि­ला­ना­म् । २ते­ष्वे­क­त्रि­सा­ग — बº, दº, मुº । १६८ व्यु­त्क्रा­न्ते­न्द्र­के त­च्छ्रे­णि­षु चा­ष्टा­स्व­पि ना­र­का­णां जघन्या सा­ग­रो­प­म­स्य सप्त द­श­भा­गाः उत्कृष्टा सा­ग­रो­प­म­स्या­ष्टौ द­श­भा­गाः अ­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्टा मध्ये स­म­यो­त्त­रा । अ­व­क्रा­न्ते­न्द्र­के त­च्छ्रे­णि­षु चा­ष्टा­स्व­पि ना­र­का­णां जघन्या सा­ग­रो­प­म­स्या­ष्टौ द­श­भा­गाः­, उत्कृष्टा सागरो — पमस्य नव द­श­भा­गाः अ­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्टा मध्ये स­म­यो­त्त­रा । वि­क्रा­न्ते­न्द्र­के त­च्छ्रे­णि­षु चा­ष्टा­स्व­पि ०५ना­र­का­णां जघन्या सा­ग­रो­प­म­स्य नव द­श­भा­गाः­, उत्कृष्टा सा­ग­रो­प­मा­, अ­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्टा मध्ये स­म­यो­त्त­रा । श­र्क­रा­प्र­भा­दि­षु प्र­ति­प्र­स्ता­र­मु­त्कृ­ष्टा स्थितिः क­र­ण­क्र­मे­ण वे­दि­त­व्या । क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — “­उ­प­रि­स्थि­ते­र्वि­शे­षः स्व­प्र­त­र­वि­भा­जि­ते­ष्ट­सं­गु­णि­तः । १०उ­प­रि­पृ­थि­वी­स्थि­ति­यु­तः स्वेष्ट-प्र­त­र­स्थि­ति­र्म­ह­ती ॥ १ ॥ ” उ­प­र्यु­त्कृ­ष्टा­ऽ­धो जघन्या सर्वत्र स­म­या­धि­का अ­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्टा मध्ये स­म­यो­त्त­रा । अ­थै­ते­षां ना­र­का­णा­मु­त्पा­द­वि­र­ह­का­लः कि­या­नि­ति ? अ­त्रो­च्य­ते — सर्वासु पृ­थि­वी­षु जघन्य ए­क­स­म­यः­, उ­त्कृ­ष्टा­श्च­तु­र्विं­श­ति­मु­हू­र्ताः­, स­प्त­रा­त्रिं­दि­वा­नि­, पक्षः, मासः, द्वौ मासौ, चत्वारो मासाः, षण्मासा इति र­त्न­प्र­भा­दि­षु क्रमेण ज्ञेयाः । १५अ­थो­त्पा­दः क्व के­षा­मि­ति ? अ­त्रो­च्य­ते — प्र­थ­मा­या­म­सं­ज्ञि­न उ­त्प­द्य­न्ते । प्र­थ­मा­द्वि­ती­य­योः स­री­सृ­पाः । तिसृषु पक्षिणः । च­त­सृ­षू­र­गाः । पञ्चसु सिंहाः । षट्सु स्त्रियः । सप्तसु मत्स्य- मनुष्याः१ । न च देवा नारका वा न­र­के­षु उ­त्प­द्य­न्ते । प्र­थ­मा­या­मु­त्प­द्य­मा­ना नारका मि­थ्या­त्वे­ना­धि­ग­ताः के­चि­न्मि­थ्या­त्वे­न नि­र्या­न्ति­, मिथ्या — त्वे­ना­धि­ग­ताः केचित् सा­सा­द­न­स­म्य­क्त्वे­न निर्यान्ति । मि­थ्या­त्वे­ना­धि­ग­ताः के­चि­त्स­म्य­क्त्वे­न २०निर्यान्ति । के­चि­त्स­म्य­क्त्वे­ना­धि­ग­ताः स­म्य­क्त्वे­नै­व निर्यान्ति क्षा­यि­क­स­म्य­ग्दृ­ष्ट्य­पे­क्ष­या । द्वि­ती­या­दि­षु पञ्चसु नारका मि­थ्या­त्वे­ना­धि­ग­ताः के­चि­न्मि­थ्या­त्वे­न नि­र्या­न्ति­, मि­थ्या­त्वे­ना­धि — गताः केचित् सा­सा­द­न­स­म्य­क्त्वे­न नि­र्या­न्ति­, मिथ्यात्वे प्रविष्टाः केचित् स­म्य­क्त्वे­न निर्यान्ति । सप्तम्यां नारका मि­थ्या­त्वे­ना­धि­ग­ता मि­थ्या­त्वे­नै­व निर्यान्ति । षड्भ्य उ­प­रि­पृ­थि­वी­भ्यो नारकाः मि­थ्या­त्व­सा­सा­द­न­स­म्य­क्त्वा­भ्या­मु­द्व­र्ति­ता२ द्वे ति­र्य­ङ्म­नु­ष्य­ग­ती आयान्ति । ति­र्य­क्ष्वा­या­ताः २५प­ञ्चे­न्द्रि­य­ग­र्भ­ज­सं­ज्ञि­प­र्या­प्त­क­सं­ख्ये­य­व­र्षा­यु­षू­त्प­द्य­न्ते ने­त­रे­ष । म­नु­ष्ये­ष्वा­या­ता ग­र्भ­ज­प­र्या­प्त­के­षु सं­ख्ये­य­व­र्षा­यु­षू­त्प­द्य­न्ते ने­त­रे­षु । नारकाः स­म्य­ङ्मि­थ्या­दृ­ष्ट­य­स्ते­न गुणेन ३नो­द्व­र्त­न्ते । नारकाः स­म्य­ग्दृ­ष्ट­यः स­म्य­क्त्वे­नो­द्व­र्ति­ता ए­का­मे­व म­नु­ष्य­ग­ति­मा­या­न्ति­, म­नु­ष्ये­ष्वा­या­ताः ग­र्भ­ज­प­र्या­प्त­क — सं­ख्ये­य­व­र्षा­यु­षू­त्प­द्य­न्ते ने­त­रे­षु । सप्तम्यां नारका मि­थ्या­दृ­ष्ट­यो न­र­के­भ्य उ­द्व­र्ति­ता ए­का­मे­व ति­र्य­ग्ग­ति­मा­या­न्ति­, ति­र्य­क्ष्वा­या­ताः प­ञ्चे­न्द्रि­य­ग­र्भ­ज­प­र्या­प्त­क­सं­ख्ये­य­व­र्षा­यु­षू­त्प­द्य­न्ते ने­त­रे­षु । ३०तत्र चोत्पन्नाः सर्वे म­ति­श्रु­ता­व­धि­स­म्य­क्त्व­स­म्य­ङ्मि­थ्या­त्व­सं­य­मा­सं­य­मा­न् नो­त्पा­द­य­न्ति । षष्ठ्याः उ­द्व­र्ति­ता ना­र­का­स्ति­र्य­ङ्म­नु­ष्ये­षु जाता के­चि­न्म­ति­श्रु­ता­व­धि­स­म्य­क्त्व­स­म्य­ङ्मि­थ्या­त्वं सं­य­मा­सं­य­मा­न् ष­डु­त्पा­द­य­न्ति न सर्वे ना­प्य­तो­ऽ­न्य­त् । पञ्चम्या उ­द्व­र्ति­ता­स्ति­र्य­क्षू­त्प­न्नाः केचित् ष­डु­त्पा­द­य­न्ति न सर्वे ना­प्य­तो­ऽ­न्य­त्­, म­नु­ष्ये­षू­त्प­न्नाः के­चि­न्म­ति­श्रु­ता­व­धि­म­नः­प­र्य­य­स­म्य­क्त्व­स­म्य­ङ्- मि­थ्या­त्व­सं­य­मा­सं­य­म­सं­य­मा­नु­त्पा­द­य­न्ति न सर्वे ना­प्य­तो­ऽ­न्य­त् । चतुर्थ्या उ­द्व­र्ति­ता­स्ति­र्य­क्षू­त्प­न्नाः ३५के­चि­न्म­त्या­दी­न् ष­डु­त्पा­द­य­न्ति न सर्वे ना­प्य­तो­ऽ­न्य­त्­, म­नु­ष्ये­षू­त्प­न्नाः के­चि­न्म­ति­श्रु­ता­व­धि­म­नः­प­र्य­य- १तथा चोक्तम् — अ­म­ण­स­रि­स­व­वि­हं­ग­म­फ­णि­सिं­ह­त्थी­ण­म­च्छ­म­णु­आ­णं । प­ढ­मा­दि­सु उप्पत्ती अडवा- रादो दु दो­ण्णि­वा­रो त्ति ॥ २ — ताः के­चि­त्ति­र्य­ङ्म­न­ष्य­ग­ति­मा­या — आº, बº, दº, मुº ताº । ३न निर्यान्ति । १६९ के­व­ल­स­म्य­क्त्व­स­म्य­ङ्मि­थ्या­त्व­सं­य­मा­सं­य­म­सं­य­मा­नु­त्पा­द­य­न्ति­, न च ब­ल­दे­व­वा­सु­दे­व­च­क्र­ध­र­ती­र्थ- क­र­त्वा­न्यु­त्पा­द­य­न्ति­, केचित् क­र्मा­ष्ट­का­न्त­क­राः सिद्ध्यन्ति । उपरि तिसृभ्य उ­द्व­र्ति­ता­स्ति­र्य­क्षु जाताः केचित् ष­डु­त्पा­द­य­न्ति­, म­नु­ष्ये­षू­त्प­न्नाः केचित् म­ति­श्रु­ता­व­धि­म­नः­प­र्य­य­के­व­ल­स­म्य­क्त्व­स­म्य­ङ् — मि­थ्या­त्व­सं­य­मा­सं­य­म­सं­य­मा­नु­त्पा­द­य­न्ति न च ब­ल­दे­व­वा­सु­दे­व­च­क्र­ध­र­त्वा­न्यु­त्पा­द­य­न्ति केचित्ती — ०५र्थ­क­र­त्व­मु­त्पा­द­य­न्ति­, अपरे क­र्मा­ष्ट­का­न्त­क­राः सिध्यन्ति । उक्तः स­प्ता­व­नि­वि­स्ती­र्णो­ऽ­धो­लो­कः । इदानीं ति­र्य­ग्लो­को­ऽ­व­स­र­प्रा­प्तो व्याख्येयः । त­त्रै­त­त्स्या­त् — किमत्र व्या­ख्ये­य­म् ? द्वी­प­स­मु — द्रा­धि­ष्ठा­तृ­ध­र­णी­ध­र­व­न­क्षे­त्रा­न्त­र­प­रि­मा­णा­दि । यद्येवं त­द­व­ति­ष्ठ­ता­म्­, इ­द­मे­व ता­व­द्व्या­क्रि­य­तां कुतः पु­न­रि­यं ति­र्य­ग्लो­क­सं­ज्ञा प्र­वृ­त्ते­ति ? उच्यते — य­तो­ऽ­सं­ख्ये­याः स्व­यं­भू­र­म­ण­प­र्य­न्ता­स्ति­र्य­क्प्र- १०च­य­वि­शे­षे­णा­व­स्थि­ता द्वी­प­स­मु­द्रा­स्त­तः ति­र्य­ग्लो­क इति । यद्येवं के पु­न­स्ति­र्य­ग­व­स्थि­ता इति ? अत आह — ज­म्बू­द्वी­प­ल­व­णो­दा­द­यः शु­भ­ना­मा­नो द्वी­प­स­मु­द्राः ॥ ७ ॥ आह — कुतः पु­न­रि­यं ज­म्बू­द्वी­प­सं­ज्ञे­ति ? उच्यते — प्र­ति­वि­शि­ष्ट­ज­म्बू­वृ­क्षा­सा­धा­र­णा­धि­क­र­ण­त्वा­ज्ज­म्बू­द्वी­पः । १ । अयं हि द्वीपः प्र­ति­वि­शि­ष्ट­स्य १५ज­म्बू­वृ­क्ष­स्य स­प­रि­वा­र­स्या­सा­धा­र­णा­धि­क­र­ण­त्वं बिभर्त्ति नान्ये धा­त­की­ख­ण्डा­द­यो द्वी­पा­स्त­तो- ऽस्य त­त्सा­ह­च­र्या­त् ज­म्बू­द्वी­प इति संज्ञा अ­ना­दि­का­ल­प्र­वृ­त्ता । तद्यथा — उ­त्त­र­कु­रु­म­ध्ये जगती प­ञ्च­यो­ज­न­श­ता­या­म­वि­ष्क­म्भा त­त्त्रि­गु­ण­सा­ति­रे­क­प­रि­क्षे­पा ततः प्र­दे­श­हा­न्या ब­हिः­प­रि­ही­य­मा­णा मध्ये द्वा­द­श­यो­ज­न­बा­ह­ल्या­, १ अन्ते क्रो­श­द्व­य­बा­ह­ल्या सा चैकया प­द्म­व­र­वे­दि­क­या २जा­म्बू­न­द­म­य्या प­रि­क्षि­प्ता । तस्या ब­हु­दे­श­म­ध्य­भा­गे ना­ना­र­त्न­म­य­मे­कं पी­ठ­म­ष्ट­यो­ज­ना­या­मं ३च­तु­र्यो­ज­न­वि­ष्क­म्भं २०ता­व­दु­च्छ्रा­यं द्वा­द­श­भिः ४प­द्म­व­र­वे­दि­का­भिः प­रि­क्षि­प्त­म् । तासां च प­द्म­व­र­वे­दि­का­नां प्रत्येकं चत्वारि तो­र­णा­नि श्वेतानि व­र­क­न­क­स्तू­पि­का­नि­, त­स्यो­प­रि मणि५म­य­मु­प­पी­ठं यो­ज­ना­या­म­वि- ष्कम्भं क्रो­श­द्व­यो­च्छ्रा­य­म् । तन्मध्ये ज­म्बू­वृ­क्षः सु­द­र्श­ना­ख्यो यो­ज­न­द्व­यो­च्छ्रि­त­स्क­न्धः ष­ड्यो­ज­नो- त्से­ध­वि­ट­पः­, मध्ये ष­ड्यो­ज­न­वि­ष्क­म्भ­प­रि­म­ण्ड­लः अ­ष्ट­यो­ज­ना­या­मः त­द­र्ध­मु­च्छ्रि­ता­नां जम्बूना- म­ष्ट­श­ते­न प­रि­वृ­तः ६सु­र­व­र­व­नि­ता­क्रा­न्तः­, त­द्यो­गा­ज्ज­म्बू­द्वी­पः । २५ल­व­ण­र­सा­म्बु­यो­गा­ल्ल­व­णो­दः । २ । ल­व­ण­र­से­ना­म्बु­ना योगात् समुद्रो ल­व­णो­द इति संज्ञा- यते । उ­द­क्श­ब्द­स्य पू­र्व­प­द७भूतस्य उ­त्त­र­प­द­भू­त­स्य च सं­ज्ञा­या­मु­द­भा­वो­ऽ­न्वा­ख्या­तः । ज­म्बू­द्वी­प­श्च ल­व­णो­द­श्च ज­म्बू­द्वी­प­ल­व­णो­दौ तावादी येषां ते ज­म्बू­द्वी­प­ल­व­णो­दा­द­यः । द्वीपाश्च स­मु­द्रा­श्च द्वी­प­स­मु­द्रा य­था­सं­ख्य­म­भि­सं­ब­न्धः । ज­म्बू­द्वी­पा­द­यो द्वीपा ल­व­णो­दा­द­यः समुद्रा इति । किं ना­मा­न­स्ते ? शु­भ­ना­मा­नः । यानि लोके शुभानि नामानि तान्येषां नामानि तद्यथा- ३०ज­म्बू­द्वी­पो ल­व­णो­दः­, धा­त­की­ख­ण्डः का­लो­दः­, पु­ष्क­र­व­रः पु­ष्क­रो­दः­, वा­रु­णी­व­रः वा­रु­णो­दः­, क्षीर — वरः क्षी­रो­दः­, घृ­त­व­रः घृ­तो­दः­, इ­क्षु­व­रः इ­क्षू­दः­, न­न्दी­श्व­र­व­रः न­न्दी­श्व­रो­द इ­त्ये­व­मा­द­यो­ऽ­सं­ख्ये­या १ — बाहुल्या आº, बº, दº, मुº । २रुक्मं का­र्त­स्व­रं जा­म्बू­न­द­म­ष्टा­प­दो­ऽ­स्त्रि­या­म् — ताº टिº । ३मुखे । ४प­द­म­वे­दि — आº, बº, दº, मुº । ५ — म­य­म­प­रं पीठं ताº, श्रº, मूº । ६सु­र­व­नि — आº, बº, दº, मुº । ७उ­द­धि­रि­ति । १७० द्वी­प­स­मु­द्राः स्व­य­म्भू­र­म­ण­द्वी­प­स्व­य­म्भू­र­म­णो­द­प­र्य­न्ताः । कि­य­द­सं­ख्ये­याः ? अ­र्ध­तृ­ती­य­सा­ग­रो — प­म­स­म­य१संख्याः । अमीषां वि­ष्क­म्भ­स­न्नि­वे­श­सं­स्था­न­वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह — द्वि­र्द्वि­र्वि­ष्क­म्भाः पू­र्व­पू­र्व­प­रि­क्षे­पि­णो व­ल­या­कृ­त­यः ॥ ८ ॥ ०५द्वि­र्द्वि­रि­ति वीप्साभ्या२वृ­त्ति­व­च­नं वि­ष्क­म्भ­द्वि­गु­ण­त्व­व्या­प्त्य­र्थ­म् । १ । आद्यस्य द्वीपस्य यो वि­ष्क­म्भ­स्त­द्द्वि­गु­णो ज­ल­धि­स्त­द्द्वि­गु­ण­वि­ष्क­म्भो द्वितीयो द्वीपः त­द्द्वि­गु­ण­वि­ष्क­म्भो द्वितीयो ज­ल­धि­रि­ति द्वै­गु­ण्य­व्या­प्त्य­र्थं द्वि­र्द्वि­रु­च्य­ते । द्वि­र्द्वि­र्वि­ष्क­म्भो येषां ते द्वि­र्द्वि­र्वि­ष्क­म्भाः । ननु च वृत्त्या अ­भ्या­वृ­त्ति­रु­च्य­ते द्विर्दश द्विदशा इति, वीप्सा च क्व­चि­दु­च्य­ते स­प्त­प­र्ण इति, त­द्व­दि­ह वी­प्सा­ऽ­भ्या­वृ­त्त्यो­र्वृ­त्त्यो­क्त­वा­त् द्वित्वस्य सु­च­श्चा­प्र­यो­गः प्राप्नोति ? नैष दोषः; यत्र १०३गम्यते न तत्र प्र­यु­ज्य­ते­, इह तु द्वि­र्वि­ष्क­म्भा इत्युक्ते त­द­र्था­ग­ते­र्द्वि­र्द्वि­रि­त्यु­च्य­ते । अ­नि­ष्ट­वि­नि­वे­श­व्या­वृ­त्त्य­र्थं पू­र्व­पू­र्व­प­रि­क्षे­पि­व­च­न­म् । २ । ग्रा­म­न­ग­रा­दि­व­द­नि­ष्ट­वि­नि­वे­शो मा वि­ज्ञा­यी­ति ‘­पू­र्व­पू­र्व­प­रि­क्षे­पि­णः­’ इ­त्यु­च्य­ते । ते­नो­त्त­रो­त्त­रा­न­न्त­र्य­सि­द्धि­र्भ­व­ति । पूर्वं पूर्वं प­रि­क्षि­प­न्ती­त्ये­वं­शी­लाः पू­र्व­पू­र्व­प­रि­क्षे­पि­णः­, अ­त्रा­प्य­ग­म­क­त्वा­द् द्वित्वम् । च­तु­र­स्रा­दि­नि­वृ­त्त्य­र्थं व­ल­या­कृ­ति­व­च­न­म् । ३ । आ­कृ­ति­स्सं­स्था­न­म्­, व­ल­य­स्ये­वा­कृ­ति­र्ये­षां ते १५व­ल­या­कृ­त­यः । एतेन च­तु­र­स्रा­दि­सं­स्था­ना­न्त­र­नि­वृ­त्तिः कृता भवति । ततो मि­थ्या­वा­दि­प्र­णी­त­सं — स्था­ना­न्त­र­प्र­ति­क­ल्प­ना न तत्त्वम् । अत्राह ज­म्बू­द्वी­प­स्य प्र­दे­श­सं­स्था­न­वि­ष्क­म्भा व­क्त­व्याः­, त­न्मू­ल­त्वा­दि­त­र­वि­ष्क­म्भा­दि­वि- ज्ञा­न­स्ये­ति ? अत आह — तन्मध्ये मे­रु­ना­भि­र्वृ­त्तो यो­ज­न­श­त­स­ह­स्र­वि­ष्क­म्भो ज­म्बू­द्वी­पः ॥ ९ ॥ २०तच्छब्दः पू­र्व­द्वी­प­स­मु­द्र­नि­र्दे­शा­र्थः । १ । पू­र्वो­क्ता­ना­म­सं­ख्ये­या­नां द्वी­प­स­मु­द्रा­णां नि­र्दे­शा­र्थ­स्त- च्छब्दो द्रष्टव्यः । तेषां मध्ये तन्मध्ये ना­भि­रि­व नाभिः । मे­रु­र्ना­भि­र्य­स्य स भवति मे­रु­ना­भिः­, वृत्त आ­दि­त्य­म­ण्ड­लो­प­मा­नः । शतानां सहस्रं श­त­स­ह­स्रं यो­ज­ना­नां श­त­स­ह­स्रं यो­ज­न­श­त­स­ह­स्र­म् [­यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रं­] विष्कम्भो यस्य सोऽयं यो­ज­न­श­त­स­ह­स्र­वि­ष्क­म्भः । तस्य प­रि­क्षे­पः त्रीणि श­त­स­ह­स्रा­णि षो­ड­श­स­ह­स्रा­णि द्वे शते स­प्त­विं­श­ति­श्च यो­ज­ना­ना­म्­, २५त्रीणि ग­व्यू­ता­नि­, शतं ध­नु­षा­म­ष्टा­विं­श­त्यु­त्त­र­म्­, त्र­यो­द­शा­ङ्गु­ल­यः अ­र्धा­ङ्गु­लं सा­ति­रे­क­म् । तस्य स­म­न्ता­त् प­रि­क्षे­प्त्री ज­ग­त्ये­का अ­र्ध­यो­ज­ना­व­गा­हा अ­ष्ट­यो­ज­नो­त्से­धा मू­ल­म­ध्या­न्ते­षु द्वा­द­शा­ष्ट­च­तु­र्यो­ज­न­वि­ष्क­म्भा व­ज्र­म­य­मू­ला वै­डू­र्य­म­या­न्ता स­र्व­र­त्न­नि­र्मि­त­म­ध्या ग­वा­क्ष­घ­ण्टा­मु­क्ता — हे­म­म­णि­किं­कि­णी­क­प­द्म­र­त्न­क­न­क­र­त्न­स­र्व­र­त्न­जा­लै­र्न­व­भि­रु­प­र्यु­प­रि­स्थि­तैः प्र­त्ये­क­म­र्ध­यो­ज­नो­च्छ्रा­यैः प­ञ्च­ध­नु­श्श­त­वि­ष्क­म्भ­ज­ग­ती­स­मा­या­मै­र­ल­ङ्कृ­ता । तस्याः पू­र्व­द­क्षि­णा­प­रो­त्त­रा­सु च­त­सृ­षु दिक्षु ३०वि­ज­य­वै­ज­य­न्त­ज­य­न्ता­प­रा­जि­त­सं­ज्ञा­नि चत्वारि म­हा­द्वा­रा­णि । य­था­क्र­मं तानि च­तु­र्यो­ज­न­वि­ष्क- म्भा­ण्य­ष्ट­यो­ज­नो­त्से­धा­नि वि­ष्क­म्भ­स­म­प्र­वे­शा­नि । तत्र वि­ज­य­वै­ज­य­न्त­यो­र­न्त­र­मे­का­न्ना­शी­ति — स­ह­स्रा­णि द्वि­प­ञ्चा­श­द्यो­ज­ना­न्य­र्ध­यो­ज­नं यो­ज­न­च­तु­र्भा­गः अ­र्ध­ग­व्यू­तं ग­व्यू­त­च­तु­र्भा­गः द्वा­त्रिं­श­च्च १ — स­म­य­सं­ख्ये­याः श्रº । २वारार्थ । ३सु­जा­दे­र­प्र­यो­गे­ऽ­पि ज्ञायते । १७१ धनूंषि ति­स्रो­ऽ­ङ्गु­ल­यः अ­ङ्गु­ल­च­तु­र्भा­गो­ऽ­र्धा­ङ्गु­ल­च­तु­र्भा­ग­श्च सा­ति­रे­कः । ए­व­मि­त­रे­षा­म­प्य­न्त- राणां प्रमाणं वे­दि­त­व्य­म् । तत्र ज­म्बू­द्वी­पे षड्भिः कु­ल­प­र्व­तै­र्वि­भ­क्ता­नि सप्त क्षेत्राणि । कानि तानीति ? अत आह — भ­र­त­है­म­व­त­ह­रि­वि­दे­ह­र­म्य­क­है­र­ण्य­व­तै­रा­व­त­व­र्षाः क्षेत्राणि ॥ १० ॥ ०५भरत इति संज्ञा कुतः ? भ­र­त­क्ष­त्रि­य­यो­गा­द्व­र्षो भरतः । १ । वि­ज­या­र्ध­स्य द­क्षि­ण­तो ज­ल­धे­रु­त्त­र­तः ग­ङ्गा­सि­न्ध्वो१ — र्ब­हु­म­ध्य­दे­श­भा­गे विनीता नाम नगरी द्वा­द­श­यो­ज­ना­या­मा­, न­व­यो­ज­न­वि­स्ता­रा । त­स्या­मु­त्प­न्नः स­र्व­रा­ज­ल­क्ष­ण­सं­प­न्नो भरतो ना­मा­द्य­श्च­क्र­ध­रः ष­ट्ख­ण्डा­धि­प­तिः । अ­व­स­र्पि­ण्या२ रा­ज्य­वि­भा­ग — काले तेनादौ भु­क्त­त्वा­त्­, त­द्यो­गा­द्भ­र­त इ­त्या­ख्या­य­ते वर्षः । १०अ­ना­दि­सं­ज्ञा­सं­ब­न्धा­द्वा । २ । अ­थ­वा­, ज­ग­तो­ऽ­ना­दि­त्वा­द­हे­तु­का अ­ना­दि­सं­ब­न्ध­पा­रि­णा­मि­की भ­र­त­सं­ज्ञा । अथ क्व भरत इति ? अ­त्रो­च्य­ते — हि­म­व­त्स­मु­द्र­त्र­य­म­ध्ये भरतः । ३ । हि­म­व­तो­ऽ­द्रे­स्त्र­या­णां स­मु­द्रा­णां पू­र्व­द­क्षि­णा­ऽ­प­रा­णां मध्ये भरतो वे­दि­त­व्यः । स पु­न­र्ग­ङ्गा­सि­न्धू­भ्यां वि­ज­या­र्धे­न च ष­ड्भा­ग­सं­वि­भ­क्तः । कोऽसौ वि­ज­या­र्धो नाम ? १५प­ञ्चा­श­द्यो­ज­न­वि­स्ता­र­स्त­द­र्धो­त्से­धः स­क्रो­श­ष­ड्यो­ज­ना­व­गा­हो र­ज­ता­द्रि­र्वि­ज­या­र्धो­ऽ­न्व- र्थः । ४ । च­क्र­भृ­द्वि­ज­या­र्ध­क­र­त्वा­द्वि­ज­या­र्ध इति गुणतः कृ­ता­भि­धा­नो र­ज­ता­द्रिः तस्य प­ञ्चा­श­द्यो­ज- नानि विस्तारः प­ञ्च­विं­श­ति­यो­ज­ना­न्यु­त्से­धः स­क्रो­शा­नि ष­ड्यो­ज­ना­न्य­व­गा­हः पू­र्वा­प­र­को­टि­भ्या- मसौ पू­र्वा­प­र­ज­ल­धी३ स्पृशति । तस्य पू­र्वा­प­र­पा­र्श्व­बा­हू चत्वारि यो­ज­न­श­ता­नि अ­ष्टा­शी­त्य­धि­का­नि षोडश चै­का­न्न­विं­श­ति­र्भा­गाः यो­ज­न­स्या­र्ध­भा­ग­श्च सा­ति­रे­कः । वि­ज­या­र्धो­त्त­र­पा­र्श्व­ज्या दश- २०यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि सप्त च शतानि विं­श­ति­र्यो­ज­ना­नां द्वादश चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गा यो­ज­न­स्य कि- ञ्चि­द्वि­शे­षो­नाः । अस्याः ज्यायाः धनुषः पृष्ठं द­श­यो­ज­ना­नां स­ह­स्रा­णि ४सप्त च शतानि त्रिचत्वा- रिंशानि प­ञ्च­द­श चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गा यो­ज­न­स्य स­वि­शे­षाः । वि­ज­या­र्ध­द­क्षि­ण­पा­र्श्व­ज्या न­व­स­ह­स्रा­णि स­प्त­श­ता­न्य­ष्ट­च­त्वा­रिं­शा­नि यो­ज­ना­नां द्वा­द­श­भा­गाः कि­ञ्चि­द्वि­शे­षा­धि­काः । अस्याः ज्यायाः धनुषः पृष्ठं न­व­स­ह­स्रा­णि स­प्त­श­ता­नि ष­ट्ष­ष्ट्यु­त्त­रा­णि यो­ज­ना­ना­मे­क­श्च २५भागः स­वि­शे­षः । त­स्यो­भ­योः पा­र्श्व­यो­र­र्ध­यो­ज­न­वि­ष्क­म्भौ५प­र्व­त­स­मा­ना­या­मा­व­र्ध­यो­ज­नो­च्छ्रा­य- प­ञ्च­ध­नुः­श­त­वि­ष्क­म्भ­व­न­स­मा­या­मा­भ्यां क्व­चि­त्क्व­चि­त्क­न­क­स्तू­पि­का­भ्या­म­ल­ङ्कृ­त­ब­हु­तो­र­णो­पे- त­प­द्म­व­र­वे­दि­का­भ्यां प्रत्येकं प­रि­क्षि­प्तौ स­र्व­र्तु­ज­फ­ल­कु­सु­म­त­रु­व­र­म­ण्डि­तौ व­न­ष­ण्डौ । तस्य द्वे गुहे त­मि­स्र­ख­ण्ड­प्र­पा­त­सं­ज्ञे प­ञ्चा­श­द्यो­ज­नो­द­ग्द­क्षि६णायामे प्रा­क्प्र­त्य­क्द्वा­द­श­यो­ज­न­वि­ष्क­म्भे­, अ­ष्ट­यो­ज­नो­त्से­धो­त्त­र­द­क्षि­ण­द्वा­र­द्व­ये­, स­क्रो­श­ष­ड्यो­ज­न­वि­ष्क­म्भ­क्रो­श­बा­हु­ल्या­ष्ट­यो­ज­नो­च्छ्रा­य — ३०व­ज्र­म­य­क­पा­टे७ । यकाभ्यां च­क्र­व­र्ती उ­त्त­र­भ­र­त­वि­ज­या­र्धं याति । यतश्च ग­ङ्गा­सि­न्धू निर्गते । तत्र चा­भ्य­न्त­रे वि­ज­या­र्ध­प्र­भ­वे प्रत्येकं द्विनद्यौ ग­ङ्गा­सि­न्धू अ­नु­प्र­वि­ष्टे­, उ­न्म­ग्न­ज­ला निमग्न- जला चा­न्व­र्थ­सं­ज्ञे । तृणादेः प­ति­त­स्य द्र­व्य­स्या­ह­त्यो­प­रि­त­ल­प्र­क्षे­प­णा­त् उ­न्म­ग्न­ज­ला । तथा तृणादेः प­ति­त­स्या­ध­स्त­ल­प्र­क्षे­प­णा­त् नि­म­ग्न­ज­ला । १ — न्ध्वोर्मध्य — श्रº । २ — ण्यां रा — श्रº । ३ — लधिं स्पृ — आº, बº, दº, मुº । — लनिधी स्पृ — ताº । ४सप्तश — आº, बº, दº, मुº । ५ — वि­ष्क­म्भ­प­र्व — आº, बº, दº, मुº । ६ — णायते ३५प्रा — आº, बº, दº, मुº, ताº । ७ — टे याभ्यां आº, बº, दº, मुº । — पाटाभ्यां च — ताº । १७२ त­स्यै­वा­द्रे­र्भू मि­त­ला­द्द­श­यो­ज­ना­न्यु­त्प्लु­त्यो­भ­योः पार्श्वयोः द­श­यो­ज­न­वि­स्ता­रे प­र्व­त­स­मा- यामे द्वे वि­द्या­ध­र­श्रे­ण्यौ भवतः । तत्र द­क्षि­ण­श्रे­ण्यां र­थ­नू­पु­र­च­क्र­वा­ला­दी­नि प­ञ्चा­श­द्वि­द्या­ध­र- न­ग­रा­णि । उ­त्त­र­श्रे­ण्यां ग­ग­न­व­ल्ल­भा­दी­नि ष­ष्टि­र्वि­द्या­ध­र­न­ग­रा­णि । त­न्नि­वा­सि­नो वि­द्या­ध­रा भ­र­त­व­त् ष­ट्क­र्म­जी­वि­नः केवलं प्र­ज्ञ­प्त्या­दि­वि­द्या­ध­र­ण­मा­त्रा­दे­व विशिष्टाः । ततो द­श­यो­ज­ना- ०५न्यु­त्प्लु­त्यो­भ­योः पा­र्श्व­यो­र्द­श­यो­ज­न­वि­स्ता­रे प­र्व­त­स­मा­या­मे द्वे व्य­न्त­र­श्रे­ण्यौ भवतः । तत्र श­क्र­लो­क­पा­ला­नां सो­म­य­म­व­रु­ण­वै­श्र­व­णा­ना­म् आ­भि­यो­ग्य­व्य­न्त­र­दे­वा­नां निवासा भवन्ति । ततः प­ञ्च­यो­ज­ना­न्यु­त्प्लु­त्य शि­ख­र­त­लं भवति द­श­यो­ज­न­वि­ष्क­म्भं प­र्व­त­स­मा­या­म­म् । तत्र प्राच्यां दिशि ष­ड्यो­ज­न­क्रो­शा­धि­को­च्छ्रा­य­वि­ष्क­म्भं सि­द्धा­य­त­न­कू­टं प­द्म­व­र­वे­दि­का­प­रि­वृ­त­म् । तस्यो- प­र्यु­द­ग्द­क्षि­णा­या­मं प्रा­क्प्र­त्य­ग्वि­स्ता­रं क्रो­शा­या­म-क्रो­शा­र्ध­वि­ष्क­म्भ-दे­शो­न­क्रो­शो­च्छ्रा­यं प­द्म­व­र- १०वे­दि­का­प­रि­वृ­त­म् १अ­र्ह­दा­य­त­नं पू­र्वो­त्त­र­द­क्षि­ण­द्वा­र­म् अ­र्ह­दा­य­त­न­व­र्ण­नो­पे­त­म् । तस्य पश्चाद्द- क्षि­णा­र्ध­भ­र­त­कू­ट-ख­ण्ड­क­प्र­पा­त­कू­ट-मा­णि­क­भ­द्र­कू­ट-वि­ज­या­र्ध­कू­ट-पू­र्ण­भ­द्र­कू­ट-त­मि­स्र­गु­हा­कू­ट-उत्त- रा­र्ध­भ­र­त­कू­ट — वै­श्र­व­ण­कू­ट­ना­मा­न्य­ष्टौ कूटानि सि­द्धा­य­त­न­कू­ट­स­मो­च्छ्रा­य­वि­ष्क­म्भा­या­मा­नि । तेषा- मुपरि द­क्षि­णा­र्ध­भ­र­त­दे­व-वृ­त्त­मा­ल्य­दे­व-मा­णि­भ­द्र­दे­व-वि­ज­या­र्ध­गि­रि­कु­मा­र­दे­व-पू­र्ण­भ­द्र­दे­व-कृत- मा­ल­दे­व — उ­त्त­रा­र्ध­भ­र­त­दे­व-वै­श्र­व­ण­दे­वा­नां य­था­क्र­मं प्रासादाः सि­द्धा­य­त­न­स­मा­या­म­वि­ष्क­म्भो- १५च्छ्रायाः । सोऽयं वि­ज­या­र्ध­प­र्व­तो नवभिः कू­टै­र्मु­कु­टै­रि­वो­द्ग­तै­र्गि­रि­रा­ज­त्वं प्राप्त इ­वा­भा­ति । अथ है­म­व­त इति कथं संज्ञा ? हि­म­व­तो­ऽ­दू­र­भ­वः सो­ऽ­स्मि­न्न­स्ती­ति वा है­म­व­तः । ५ । हि­म­वा­न्ना­म पर्वतः त­स्या­दू­र­भ­वः सो­ऽ­स्मि­न्न­स्ती­ति वाऽणि सति है­म­व­तो वर्षः । क्व पु­न­र­सौ ? क्षु­द्र­हि­म­व­न्म­हा­हि­म­व­तो­र्म­ध्ये । ६ । क्षु­द्र­हि­म२व­न्त­मु­त्त­रे­ण द­क्षि­णे­न म­हा­हि­म­व­न्तं पू­र्वा­प­र — २०स­मु­द्र­यो­र्म­ध्ये है­म­व­तः । तन्मध्ये श­ब्द­वा­न् वृ­त्त­वे­दा­ढ्यः । ७ । तस्य है­म­व­त­स्य मध्ये श­ब्द­वा­न्ना­म प­ट­हा­का­रः वृ­त्त­त्वा­द् वृ­त्त­वे­दा­ढ्य इ­त्य­न्व­र्थ­सं­ज्ञः यो­ज­न­स­ह­स्रो­च्छ्रा­यः अ­र्ध­तृ­ती­य­यो­ज­न­श­ता­व­गा­ह उपरि मूले च यो­ज­न­स­ह­स्रा­या­म­वि­ष्क­म्भ­स्त­त्त्रि­गु­ण­सा­ति­रे­क­प­रि­क्षे­पः प­र्व­तः­, अ­र्ध­यो­ज­न­वि­ष्क­म्भा­द्रि- प­रि­क्षे­पा­या­म­यु­क्त­या पू­र्वा­दि­दि­ग्वि­भा­ग­वि­नि­वे­शि­च­तु­स्तो­र­ण­वि­भ­क्त­या प­द्म­व­र­वे­दि­क­या­ऽ­ल- २५ङ्कृतः । त­त्त­ल­म­ध्ये स­क्रो­श­द्व­य­द्वि­ष­ष्टि­यो­ज­नो­त्से­धः स­क्रो­शै­क­त्रिं­श­द्यो­ज­न­वि­ष्क­म्भः स्वा­ति­दे­व- विहारः३ । अथ कथं ह­रि­व­र्ष­सं­ज्ञा ? ह­रि­व­र्ण­म­नु­ष्य­यो­गा­द्ध­रि­व­र्षः । ८ । हरिः सिं­ह­स्त­स्य शु­क्ल­रू­प­प­रि­णा­मि­त्वा­त् त­द्व­र्ण­म­नु­ष्या- द्यु­षि­त­त्वा­द्ध­रि­व­र्ष इ­त्या­ख्या­य­ते । क्व पु­न­र­सौ ? नि­ष­ध­म­हा­हि­म­व­तो­र­न्त­रा­ले । ९ । नि­ष­ध­स्य द­क्षि­ण­तो म­हा­हि­म­व­त उ­त्त­र­तः पू­र्वा­प­र- ३०स­मु­द्र­यो­र­न्त­रा­ले ह­रि­व­र्षः । तन्मध्ये वि­कृ­त­वा­न् वृ­त्त­वे­दा­ढ्यः । १० । तस्य ह­रि­व­र्ष­स्य मध्ये वि­कृ­त­वा­न्ना­म४ वृत्त- वेदाढ्यः श­ब्द­व­द्वृ­त्त­वे­दा­ढ्ये­न तु­ल्य­व­र्ण­नः । त­स्यो­प­र्य­रु­ण­दे­व­वि­हा­रः । अथ कथं वि­दे­ह­सं­ज्ञा ? वि­दे­ह­यो­गा­ज्ज­न­प­दे वि­दे­ह­व्य­प­दे­शः । ११ । वि­ग­त­दे­हाः विदेहाः । के पुनस्ते ? येषां देहो नास्ति, क­र्म­ब­न्ध­स­न्ता­नो­च्छे­दा­त्५ । ये वा सत्यपि देहे वि­ग­त­श­री­र­सं­स्का­रा­स्ते विदेहाः । तद्यो- १व­क्ष्य­मा­ण­म् । २हि­म­व­तो द्वितीया चै­ने­ना­नं चेरिति द्वितीया ? ३निवासः । ४ — म वेदा — ३५दº, श्रº, मूº । ५ — नो­च्छि­त्त­ये वा आº, बº, दº, मुº । १७३ गा­ज्ज­न­प­दे वि­दे­ह­व्य­प­दे­शः । तत्र हि मुनयो दे­हो­च्छे­दा­र्थं य­त­मा­ना वि­दे­ह­त्व­मा­स्क­न्द­न्ति । ननु च भ­र­तै­रा­व­त­यो­र­पि विदेहाः सन्ति ? स­त्य­म्­, सन्ति क­दा­चि­न्न तु स­र्व­का­ल­म्­, तत्र तु सततं ध­र्मो­च्छे­दा­भा­वा­द्वि­दे­हाः सन्तीति प्र­क­र्षा­पे­क्षो वि­दे­ह­व्य­प­दे­शः । क्व पु­न­र­सौ ? नि­ष­ध­नी­ल­व­तो­र­न्त­रा­ले त­त्स­न्नि­वे­शः । १२ । नि­ष­ध­स्यो­त्त­रा­त् १नी­ल­व­तो द­क्षि­णा­त् पूर्वा — ०५प­र­स­मु­द्र­यो­र­न्त­रे तस्य वि­दे­ह­स्य स­न्नि­वे­शो द्रष्टव्यः । स च­तु­र्वि­धः पू­र्व­वि­दे­हा­दि­भे­दा­त् । १३ । स वि­दे­ह­श्च­तु­र्वि­धः । कुतः ? पू­र्व­वि­दे­हा­दि­भे­दा­त् । पू­र्व­वि­दे­हः­, अ­प­र­वि­दे­हः­, उ­त्त­र­कु­र­वः­, दे­व­कु­र­व­श्चे­ति । कुतः पुनः पू­र्व­वि­दे­हा­दि­व्य­प­दे­शः ? मेरोः प्राक् क्षेत्रं पू­र्व­वि­दे­हः­, २उ­त्त­र­क्षे­त्र­मु­द­क्कु­र­वः­, अ­प­र­क्षे­त्र­म­प­र­वि­दे­हः द­क्षि­ण­क्षे­त्रं दे­व­कु­र­व इति । १०नैष युक्तो व्य­प­दे­शः — पू­र्व­वि­दे­हे हि सविता नी­ला­दु­दे­ति­, नि­ष­धे­ऽ­स्त­मु­पै­ति । तत्र प्राङ् नीलः प्रत्यङ् निषधः अपाक् स­मु­द्रः­, मे­रु­रु­द­क् । अ­प­र­वि­दे­हे तु निषधे उदयः नी­ले­ऽ­स्त­म­य इति । तत्र प्राङ् नि­ष­धः­, प्रत्यङ् नीलः, अपाक् स­मु­द्रः­, उदङ् मेरुः । उ­द­क्कु­रु­षु ग­न्ध­मा­द­ना- दुदयो मा­ल्य­व­तो­ऽ­स्त­म­यः । तत्र ग­न्ध­मा­द­नः प्राक्, मा­ल्य­वा­न् प्र­त्य­क्­, नीलः अ­पा­क्­, मेरुः उदक् । दे­व­कु­रु­षु सौ­म­न­सा­दु­द­यः वि­द्यु­त्प्र­भे­ऽ­स्त­म­यः तत्र सौ­म­न­सः प्राक्, वि­द्यु­त्प्र­भः प्र­त्य­क्­, १५नि­ष­धो­ऽ­पा­क् मे­रु­रु­द­गि­ति ? स­त्य­मे­व­मे­त­त्­; यदि तत्रत्यो दि­ग्वि­भा­ग आ­श्रि­ये­त । इह भरत- क्षे­त्र­दि­ग्वि­भा­ग­मा­श्रि­त्य मेरोः पू­र्वा­दि­व्य­प­दे­शो युक्तः । तत्र वि­दे­ह­म­ध्य­भा­गे मेरुः । त­स्मा­द­प- रो­त्त­र­दि­शि गन्ध३मा­लि­वि­ज­य­स­मी­प­दे­वा­र­ण्या­त्प्रा­क् ग­न्ध­मा­द­ना­ख्यो व­क्षा­र­प­र्व­तः उ­द­क्द­क्षि- णा४यतः प्रा­क्प्र­त्य­क्वि­स्ती­र्णः द­क्षि­णो­त्त­र­को­टि­भ्यां मे­रु­नी­ला­द्रि­स्प­र्शी द्वा­भ्या­म­र्ध­यो­ज­न­वि­ष्क- म्भ­प­र्व­त­स­मा­या­मा­भ्यां व­न­ष­ण्डा­भ्या­म­ल­ङ्कृ­तः मू­ल­म­ध्या­ग्रे­षु सु­व­र्ण­म­यः नीलाद्रि५पर्यन्ते चतुर्यो- २०ज­न­श­तो­च्छ्रि­तः­, यो­ज­न­श­ता­व­गा­हः प्र­दे­श­वृ­द्ध्या व­र्ध­मा­नः मे­रु­प­र्य­न्ते प­ञ्च­यो­ज­न­श­तो­त्से­धः प­ञ्च­विं­श­ति­यो­ज­न­श­ता­व­गा­हः­, प­ञ्च­यो­ज­न­श­त­वि­ष्क­म्भः­, ततः प्र­दे­श­हा­न्या ही­य­मा­नः नीला — न्ते­ऽ­र्ध­तृ­ती­य­यो­ज­न­श­त­वि­ष्क­म्भः । त्रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि द्वे च न­वो­त्त­रे शते यो­ज­ना­नां ष­ट्चै­का­न्न- वि­शं­ति­भा­गाः सा­ति­रे­का आयामः । त­स्यो­प­रि मे­रु­प­र्य­न्ते ६प­ञ्च­विं­श­ति­यो­ज­न­श­तो­च्छ्रा­य­मू­ल­वि- ष्क­म्भ­सि­द्धा­य­त­न­कू­ट­म् । त­स्यो­त्त­र­तः क्रमेण व्य­व­स्थि­ता­नि षट् कूटानि — ग­न्ध­मा­द­न-उ­द­क्कु­रु- २५ग­न्ध­मा­लि — स्फटिक-लो­हि­ता­क्ष-आ­न­न्द­कू­ट­ना­मा­नि । तत्र सि­द्धा­य­त­न­कू­टे जि­ना­य­त­न­म् । स्फटिक- कू­ट­स्यो­प­रि प्रासादे भो­गं­ध­री देवी प­ल्यो­प­म­स्थि­ति­का । लो­हि­ता­क्ष­कू­ट­स्यो­प­रि प्रासादे प­ल्यो­प­म­स्थि­ति­का दि­क्कु­मा­री भो­ग­व­ती७ वसति । शेषेषु चतुर्षु कूटेषु ८कू­ट­स­म­ना­मा­नो देवा वसन्ति । मे­रो­रु­द­क् प्राच्यां दिशि नी­ला­द­पा­च्यां क­च्छ­वि­ज­या­त्९ प्रतीच्यां मा­ल्य­वा­न् वक्षार- पर्वतः । मू­ल­म­ध्या­ग्रे­षु वै­डू­र्य­म­यः वि­ष्क­म्भा­या­मो­च्छ्रा­या­व­गा­ह­सं­स्था­नै­र्ग­न्ध­मा­द­ने­न समः । ३०त­स्यो­प­रि मे­रु­प­र्य­न्ते सि­द्धा­य­त­न­कू­टं य­थो­क्त­प­रि­मा­ण­म् । त­स्यो­प­र्य­र्ह­दा­य­त­न­म् । त­स्यो­त्त­र­तो य­था­क्र­मं मा­ल्य­व­त्-उ­द­क्कु­रु-कच्छ-विजय-सागर-रजत-पू­र्ण­भ­द्र-सीता-ह­रि­म­हा­कू­टा­नि नव भव- न्ति । सा­ग­र­कू­टे सुभागा१० दि­क्कु­मा­री­, र­ज­त­कू­टे भो­ग­मा­लि­नी दि­क्कु­मा­री वसति । शेषेषु १नीलस्य द — श्रº । २ — रं क्षे — आº, बº, दº, मुº । ३ — न्ध­मा­लि­नी­वि­ष­य­स­मी — आº, बº, दº, मुº । ४ — णायामः आº, बº, दº, मुº, ताº । ५समीपे । ६अधिक । ७भो­गा­व­ती — आº, बº, मुº । भो­गा­व­स­ति दº । ८स्व­कू­ट­ता — मुº । ९वि­ष­या­त् आº, बº, दº, मुº । १०सुभगा ३५आº, बº, दº, मुº, ताº । १७४ सप्तसु कूटेषु कू­ट­स­म­ना­मा­नो देवा वसन्ति । मे­रो­रु­द­क् ग­न्ध­मा­द­ना­त्प्रा­क्­, नी­ला­द­पा­क्­, मा­ल्य­व­तः प्र­त्य­क्­, उ­द­क्कु­र­वः प्राक् प्र­त्य­गा­य­ताः­, उ­द­ग­पा­ग्वि­स्ती­र्णा य­म­का­द्रि­द्व­य­प­ञ्च­स­रो­व- र­का­ञ्च­न­गि­रि­श­तो­प­शो­भि­ताः । ए­का­द­श स­ह­स्रा­णि अष्टौ शतानि द्वा­च­त्वा­रिं­शा­नि यो­ज­ना­नां द्वौ चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गौ उ­द­क्कु­रु­वि­ष्क­म्भः । नी­ल­स­मी­पे त्रि­प­ञ्चा­श­द्यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि ज्याषष्टि — ०५स­ह­स्रा­णि चत्वारि शतानि अ­ष्टा­द­शा­नि यो­ज­ना­नां द्वादश चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गाः साधिका धनुः । तत्र सीतायाः प्रा­ग्दि­ग्भा­गे ज­म्बू­वृ­क्षो वर्णितः । त­स्यो­त्त­र­स्यां दिशि शा­खा­या­म­र्ह­दा­य­त­नं क्रो­शा­या­मा­र्ध­क्रो­श­वि­ष्क­म्भ­दे­शो­न­क्रो­शो­न­क्रो­शो­त्से­ध­म् । प्राच्यां दिशि शाखायां तत्तुल्य- प्रा­सा­दः­, तत्र ज­म्बू­द्वी­पा­धि­प­ति­व्य­न्त­रे­श्व­रो­ऽ­ना१वृ­त­ना­मा वसति । द­क्षि­ण­स्यां दिशि शाखायां १०प्रतीच्यां च प्रा­सा­द­योः श­य­नी­या­नि र­म­णी­या­नि । ततः २पू­र्वो­त्त­रो­त्त­रा­प­रो­त्त­रा­सु दिक्ष्वना३वृ­त­दे­व­सा­मा­नि­का­नां चत्वारि ज­म्बू­स­ह­स्रा­णि । द­क्षि­ण­पू­र्व­स्यां दिशि अ­भ्य­न्त­र­प­रि- ष­द्दे­वा­नां द्वा­त्रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि । द­क्षि­ण­स्यां म­ध्य­म­प­रि­ष­द्दे­वा­नां च­त्वा­रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि । द­क्षि­णा­प­र­स्यां दिशि बा­ह्य­प­रि­ष­द्दे­वा­ना­म­ष्ट­च­त्वा­रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि । प्र­ती­च्या­म­नी­क­म­ह­त्त­रा­णां सप्तानां स­प्त­ज­म्ब्वः­, च­त­सृ­णा­म­ग्र­म­हि­षी­णां स­प­रि­वा­रा­णां जम्ब्वः चतस्रः । पू­र्व­द­क्षि­णा- १५प­रो­त्त­रा­सु षो­ड­श­स­ह­स्रा­त्म­र­क्ष­दे­वा­नां च षो­ड­श­स­ह­स्रा­णि । एते सु­द­र्श­न­ज­म्बू­वृ­क्ष­स्य प­रि­वा­र — भूताः पू­र्वो­क्ता­ष्ट­श­ते­न सह स­मु­दि­ताः एकं श­त­स­ह­स्रं च­त्वा­रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि शतं चै­का­न्न­विं — शम् । त एते सर्व एव ज­म्बू­वृ­क्षाः प­द्म­व­र­वे­दि­का­प­रि­वृ­ताः स­र्व­र­त्न­का­ञ्च­न­प­रि­णा­माः मु­क्ता­म­णि­हे­म­घ­ण्टा­जा­ल­मा­ल्य­दा­म­ध्व­ज­प­ता­का­छ४त्रा­धि­च्छ­त्र­वि­भू­षि­ताः । सु­द­र्श­ना­ख्यो­ऽ­सौ ज­म्बू­वृ­क्षः प­द्म­व­र­वे­दि­का­प­रि­क्षि­प्तै­स्त्रि­भि­र्व­न­ष­ण्डैः प­रि­क्षि­प्तः । प्रा­थ­मि­क­व­न­ष­ण्डे च­त­सृ­षु २०दिक्षु क्रो­शा­या­म­क्रो­शा­र्ध­वि­ष्क­म्भ­दे­शो­न­क्रो­शो­त्से­धा­नि चत्वारि भ­व­ना­नि । विदिक्षु चतस्रः पु­ष्क­रि­ण्यो ५द­श­यो­ज­ना­व­गा­हाः प­ञ्चा­श­द्यो­ज­ना­या­माः त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भाः च­तु­ष्को­णा आयत- च­तु­र­स्राः शु­चि­सु­र­भि­स­लि­ल­पू­र्णाः । तेषां भ­व­ना­नां पु­ष्क­रि­णी­नां चाष्टासु दिक्षु श्वे­ता­न्य­र्जु­न- सु­व­र्ण­नि­र्वृ­त्ता­नि प्र­त्ये­क­म­ष्टौ कूटानि । ते­षा­मु­प­रि प्रत्येकं क्रो­शा­या­म­क्रो­शा­र्ध­वि­ष्क­म्भ­दे­शो­न- क्रो­शो­च्छ्रा­याः चत्वारः प्रासादाः । २५नीलाद् द­क्षि­ण­स्यां दिश्येकं यो­ज­न­स­ह­स्रं ति­र्य­ग­ती­त्य सी­ता­म­हा­न­द्या उभयोः पार्श्वयोः प­ञ्च­यो­ज­न­श­ता­न्त­रौ स­प्र­णि­धी द्वौ य­म­का­द्री यो­ज­न­स­ह­स्रो­च्छ्रा­यौ अ­र्ध­तृ­ती­य­यो­ज­न­श­ता­व­गा­हौ मू­ल­म­ध्या­ग्रे­षु यो­ज­नै­क­स­ह­स्रा­र्धा­ष्ट६म­यो­ज­न­श­त­प­ञ्च­यो­ज­न­श­त­वि­ष्क­म्भौ । त­यो­रु­प­रि योजन- द्वि­ष­ष्ट्य­र्ध­यो­ज­नो­च्छ्रा­यौ स­क्रो­शै­क­त्रिं­श­द्यो­ज­न­वि­ष्क­म्भौ ता­व­त्प्र­वे­शौ प्रासादौ । तत्र यमक- नामानौ देवौ वसतः । प्राच्यां दिशि द्वे अ­र्ह­दा­य­त­ने य­म­का­भ्या­म­वा­क्प­ञ्च­यो­ज­न­श­ता­नि ३०ति­र्य­ग­ती­त्य सी­ता­म­हा­न­द्यां७ यो­ज­न­स­ह­स्रो­द­ग­पा­गा­य­तः प­ञ्च­यो­ज­न­श­त­प्रा­क्प्र­त्य­ग्वि­ष्क­म्भः द­श­यो­ज­ना­व­गा­हः नीलो नाम म­हा­ह्र­दो भवति । ह्र­द­म­ध्ये ज­ल­स्यो­प­र्य­र्ध­यो­ज­नो­च्छ्रा­या­णि द­श­यो­ज­ना­व­गा­ह­ना­ला­नि मध्ये यो­ज­न­वि­ष्क­म्भा­णि क्रो­शा­य­त­प­त्रा­णि द्वि­क्रो­श­क­र्णि­का­न्या­ग्र­मू­ल- यो­र्द्वि­क्रो­श­वि­स्त­रा­णि पद्मानि प­द्म­ह्र­द­ज­प­द्म­व­र्ण­नो­पे­ता­नि । तत्र नी­ल­सं­ज्ञो ना­गे­न्द्र­कु­मा­रो वसति । तस्य पद्मानि ज­म्बू­वृ­क्ष­स­म­सं­ख्या­नि । १ — ना­दृ­त­ना — ताº, श्रº । — नावृतो ना — मूº । २ऐ­शा­नो­त्त­र­वा­य­व्ये­षु मिलित्वा । ३ — ना­दृ­त­दे­व — श्रº । ४ — त्रादि त्रयभू — आº, बº, दº, मुº । ५द­श­द­श­यो — आº, बº, दº, मुº ३५ताº । ६७५० । ७ — नद्याः यो — आº, बº, दº, मुº । १७५ नी­ल­ह्र­दा­त्प्रा­ग­दू­रे दश का­ञ्च­ना­द्र­यः १स­प्र­णि­ध­यो यो­ज­न­श­तो­त्से­धाः प­ञ्च­विं­श­ति- यो­ज­ना­व­गा­हाः मू­ल­म­ध्या­ग्रे­षु श­त­प­ञ्च­स­प्त­ति­प­ञ्चा­श­द्यो­ज­न­वि­ष्क­म्भाः का­ञ्च­न­प­रि­णा­माः । ते­षा­मु­प­रि स­क्रो­शै­क­त्रिं­श­द्यो­ज­नो­त्से­धाः २स­द्वि­क्रो­श­प­ञ्च­द­श­यो­ज­न­वि­ष्क­म्भाः प्रासादाः काञ्चन- सं­ज्ञ­दे­वा­ना­मा­वा­साः । तादृशा एव प्रत्यक्-द­श­का­ञ्च­ना­द्र­यः । नी­ल­ह्र­दा­द­पा­क् प­ञ्च­यो­ज­न­श­ता­नि ०५ति­र्य­ग­ती­त्यो­त्त­र­कु­रु­ह्र­दो भवति उ­त्त­र­कु­रु­सं­ज्ञ­ना­गे­न्द्र­कु­मा­रा­वा­सः । नी­ल­ह्र­द­तु­ल्य­व­र्ण­नः­, प्राक्- प्रत्यक् च द­श­द­श­का­ञ्च­ना­द्र­यः । उ­द­क्कु­रु­ह्र­दा­द­पा­क् प­ञ्च­यो­ज­न­श­ता­न्य­ती­त्य च­न्द्र­ह्र­दः­, च­न्द्र­ना­गे­न्द्र­कु­मा­रा­वा­सः । पू­र्व­व­त्का­ञ्च­ना­द्र­य­श्च । च­न्द्र­ह्र­दा­द­पा­क् प­ञ्च­यो­ज­न­श­ता­नि ति­र्य­ग­ती­त्यै­रा­व­त­ह्र­दो भवति ऐ­रा­व­त­ना­गे­न्द्र­कु­मा­रा­वा­सः । पू­र्व­व­त्का­ञ्च­ना­द्र­य­श्च । ऐ­रा­व­त- ह्र­दा­द­पा­क् प­ञ्च­यो­ज­न­श­ता­नि ति­र्य­ग­ती­त्य मा­ल्य­वा­न्ना­म ह्रदो भवति मा­ल्य­वा­न्ना­म­ना­गे­न्द्र- १०कु­मा­रा­वा­सः३ । पू­र्व­व­त् का­ञ्च­ना­द्र­य­श्च । का­ञ्च­ना­द्रि­श­ते पू­र्व­दि­ग्वि­नि­वे­शि जि­ना­य­त­न­श­त­म् । मे­रो­र­पा­क् प्राच्यां दिशि मं­ग­ला­व­द्वि­ज­या­त् प्रत्यक् नि­ष­धा­दु­द­क् सौ­म­न­सो नाम व­क्षा­र­गि­रिः स­र्व­स्फ­टि­क­प­रि­णा­मः­, ग­न्ध­मा­द­ने­न वि­ष्क­म्भा­या­मो­च्छ्रा­या­व­गा­ह­सं­स्था­नै­स्तु­ल्यः । त­स्यो­प­रि मे­रु­प­र्य­न्ते सि­द्धा­य­त­न­कू­ट­म­र्ह­दा­य­त­ना­ल­ङ्कृ­तं पू­र्वो­क्त­प­रि­मा­ण­म् । तस्य द­क्षि­ण­तो य­था­क्र­मं सौ­म­न­स-दे­व­कु­रु-म­ङ्ग­ला­व­त्-पू­र्व­वि­दे­ह-कनक-४का­ञ्च­न­क­व­शि­ष्ठ-उ­ज्ज्व­ल­कू­टा­न्य­ष्टौ १५ग­न्ध­मा­द­न­कू­ट­स­मा­ना­नि तत्र क­न­क­कू­ट­स्यो­प­रि प्रासादे सुवत्सा दि­क्कु­मा­री­, का­ञ्च­न­कू­ट- स्योपरि प्रासादे व­त्स­मि­त्रा दि­क्कु­मा­री­, शेषेषु स्व­कू­ट­ना­मा­नो देवाः मे­रो­र­पा­क् प्रतीच्यां दिशि नि­ष­धा­दु­द­क् प­द्म­व­द्वि­ज­या­त् प्राक् वि­द्यु­त्प्र­भो नाम व­क्षा­र­गि­रि­स्त­प­नी­य­प­रि­णा­मो गन्ध- मा­द­न­स­म­व­र्ण­नः । त­स्यो­प­रि मे­रु­प­र्य­न्ते सि­द्धा­य­त­न­कू­ट­म­र्ह­दा­य­त­ना­ल­ङ्कृ­त­म् । तस्य द­क्षि­ण­तो य­था­क्र­मं वि­द्यु­त्प्र­भ-दे­व­कु­रु-प­द्म­व­द्वि­ज­य-अ­प­र­वि­दे­ह-स्वस्तिक-श­त­ज्वा­ल-सीतोदा-ह­रि­ना­मा­न्य­ष्टौ २०कूटानि ग­न्ध­मा­द­न­कू­ट­स­मा­नि५ । तत्र प­द्म­व­द्वि­ज­य­कू­ट­स्यो­प­रि प्रासादे वा­रि­षे­णा नाम दि­क्कु­मा­री­, स्व­स्ति­क­कू­ट­स्यो­प­रि प्रासादे बला नाम दि­क्कु­मा­री­, शेषेषु स्व­कू­ट­ना­मा­नो देवाः । मे­रो­र­पा­क् सौ­म­न­सा­त्प्र­त्य­क् नि­ष­धा­दु­द­क् वि­द्यु­त्प्र­भा­त्प्रा­क् दे­व­कु­र­वः । तेषां ज्याधनु- रि­षु­ग­ण­ना उ­त्त­र­कु­रु­ग­ण­न­या व्याख्याता । मे­रो­र्द­क्षि­णा­प­र­स्यां दिशि नि­ष­धा­दु­द­क् सी­तो­दा­याः प्रत्यक् वि­द्यु­त्प्र­भा­त्प्रा­क् मध्ये सुप्रभा नाम शाल्मलिः सु­द­र्श­न­या जम्ब्वा व्या­ख्या­त­व­र्ण­ना । तस्या २५उ­त्त­र­शा­खा­या­म­र्ह­दा­य­त­न­म् । पू­र्व­द­क्षि­णा­प­रा­सु शाखासु प्रा­सा­दे­षु ग­रु­त्मा­न् वे­णु­दे­वो वसति । तस्य प­रि­वा­रः स­र्वो­ऽ­ना­वृ­त६दे­व­प­रि­वा­रे­ण तुल्यः । नि­ष­धा­दु­द­गे­क­यो­ज­न­स­ह­स्रं ति­र्य­ग­ती­त्य सी­तो­दा­याः म­हा­न­द्या उभयोः पा­र्श्व­यो­श्चि­त्र­कू­ट­वि­चि­त्र­कू­टौ गिरी य­म­क­प­र्व­ता­भ्यां तु­ल्य­व­र्ण­नौ । निषध-दे­व­कु­रु-सूर्य-७सुरेश-वि­द्यु­त्प्र­भ­ह्र­दा­ख्याः प­ञ्च­ह्र­दाः उ­त्त­र­कु­रु­षु ह्र­दै­र्व्या­ख्या­त­व­र्ण­नाः । का­ञ्च­न­गि­रि­श­तं च त­द्व­दे­व ज्ञेयम् । ३०सीतया म­हा­न­द्या पू­र्व­वि­दे­हो द्विधा विभक्तः उत्तरो द­क्षि­ण­श्चे­ति । त­त्रो­त्त­रो भाग — श्च­तु­र्भि­र्व­क्षा­र­प­र्व­तै­स्ति­सृ­भि­र्वि­भ­ङ्ग­न­दी­भि­श्च वि­भ­क्तो­ऽ­ष्ट­धा भिन्नः अ­ष्टा­भि­श्च८क्र­ध­रै­रु­प- भोग्यः । तत्र चि­त्र­कू­टः प­द्म­कू­टो न­लि­न­कू­टः ए­क­शि­ल­श्चे­ति व­क्षा­राः­, ते­षा­म­न्त­रे­षु ग्रा­हा­व­ती — ह्र­दा­व­ती — प­ङ्का­व­ती चेति वि­भ­ङ्ग­न­द्यः । तत्र च­त्वा­रो­ऽ­पि व­क्षा­र­का द­क्षि­णो­त्त­र­को­टि­भ्यां १स­मा­न­प­ङ्क्त­यः । २सक्रोश — आº, बº, दº, मुº । ३पू­र्व­व­त् कां­च­ना­द्रि­श­ते पू­र्व­दि­ङ्नि — आº, बº, दº, मुº । ४कां­च­न­वि­शि­ष्टो — आº, बº, दº, मुº । ५ — स­मा­ना­नि आº, बº, दº, मुº, ३५ताº । ६ — ना­दृ­त­दे­व — श्रº, ताº । ७ — सुलस वि — आº, बº, दº, मुº । ८ — भिश्च चक्र — मूº, आº, बº । १७६ सी­ता­नी­ल­स्पृ­शो नीलान्ते च­तु­र्यो­ज­न­श­तो­त्से­धाः यो­ज­न­श­ता­व­गा­हाः प्र­दे­श­वृ­द्ध्या व­र्ध­मा­नाः शी­ता­न­द्य­न्ते प­ञ्च­यो­ज­न­श१तोत्सेधाः प­ञ्च­विं­श­ति­यो­ज­न­श­ता­व­गा­हाः अ­श्व­स्क­न्धा­का­राः सर्वत्र प­ञ्च­यो­ज­न­श­त­वि­ष्क­म्भाः । षो­ड­श­स­ह­स्रा­णि प­ञ्च­श­ता­नि द्वा­न­व­त्य­धि­का­नि यो­ज­ना­नां द्वौ चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गौ ते­षा­मा­या­मः । तत्र चि­त्र­कू­ट­स्यो­प­रि चत्वारि कूटानि — सि­द्धा­य­त­न- ०५चित्र-क­च्छ­वि­ज­य-सु­क­च्छ­वि­ज­य­कू­टा­ख्या­नि । प­द्म­कू­ट­स्यो­प­रि चत्वारि कूटानि सि­द्धा­य­त­न- पद्म-म­हा­क­च्छ­क­च्छा­व­द्वि­ज­य­कू­टा­भि­धा­ना­नि । न­लि­न­कू­ट­स्यो­प­रि चत्वारि कूटानि सि­द्धा­य­त­न- नलिन-न­लि­ना­व­र्त-ला­ङ्ग­ला­व­र्त­कू­ट­सं­ज्ञा­नि । ए­क­शि­ल­स्यो­प­रि चत्वारि कूटानि सि­द्धा­य­त­न- ए­क­शि­ल-पुष्कल-पुष्कला२व­त्कू­ट­ना­मा­नि । स­र्वा­ण्ये­वै­ता­नि हि­म­व­द­द्रि­कू­ट­तु­ल्य­प­रि­मा­णा­नि­, त­द्ग­ता­र्ह­दा­य­त­न­प्रा­सा­द­तु­ल्य­व­र्ण­न­जि­ना­य­त­न­प्रा­सा­दा­नि­, सर्वत्र ३सीतान्ते सि­द्धा­य­त­न­कू­टा­नि४ १०इ­त­रे­षु कू­ट­स­म­ना­मा­नो देवाः । ति­स्रो­ऽ­पि वि­भ­ङ्ग­न­द्यः स्व­तु­ल्य­ना­म­कु­ण्डे­भ्यो विं­श­ति­यो­ज­न- श­त­वि­ष्क­म्भा­या­मे­भ्यो व­र­व­ज्र­त­ले­भ्यः सु­वृ­त्ते­भ्यः स्व­तु­ल्य­ना­म­दे­वी­नि­वा­सा­ल­ङ्कृ­त­द­श­यो­ज­न- द्वि­ग­व्यू­तो­च्छ्रा­य­षो­ड­श­यो­ज­न­वि­ष्क­म्भा­या­म­द्वी­पो­पे­ते­भ्यः नी­ला­द्रि­नि­त­म्ब­नि­वे­शि­भ्यो निर्गताः । प्रभवे द्वि­क्रो­शा­धि­क­द्वा­द­श­यो­ज­न­वि­ष्क­म्भा ग­व्यू­ता­व­गा­हाः­, मुखे प­ञ्च­विं­श­ति­यो­ज­न­श­त­वि­ष्क­म्भा द­श­ग­व्यू­ता­व­गा­हाः­, प्र­त्ये­क­म­ष्टा­विं­श­ति­न­दी­स­ह­स्र­प­रि­वृ­ताः सीतां प्र­वि­श­न्ति । १५ए­तै­र्वि­भ­क्ता अष्टौ ज­न­प­दाः कच्छ-सुकच्छ-म­हा­क­च्छ-क­च्छ­का­व­त्-आ­व­र्त­ला­ङ्ग­ला­व­र्त- पुष्कल — पु­ष्क­ला­व­र्ता­ख्याः । तेषां मध्ये रा­ज­धा­न्यः — क्षेमा क्षे­म­पु­री अरिष्टा अ­रि­ष्ट­पु­री खङ्गा मञ्जूषा औषधिः पौ­ण्ड­री­कि­णी चेति नगर्यः । तत्र सीताया उदक् नी­ला­द­पा­क् चि­त्र­कू­टा- त्प्रत्यक् मा­ल्य­व­त्स­मी­प­दे­वा­र­ण्या­त्प्रा­क् क­च्छ­वि­ष­यः­, चि­त्र­कू­ट­स­मा­या­मः द्वे सहस्रे द्वे च शते त्र­यो­द­श­यो­ज­ना­नां के­न­चि­द्वि­शे­षे­णो­ने­, प्रा­क्प्र­त्य­ग्वि­स्ती­र्णः । तस्य ब­हु­दे­श­म­ध्य­भा­गे विजया- २०र्धनामा र­ज­त­गि­रिः भ­र­त­वि­ज­या­र्ध­तु­ल्यो­च्छ्रा­या­व­गा­ह­वि­ष्क­म्भः क­च्छ­वि­ष­य­वि­स्ता­र­स­मा­या­मः । त­त्रो­भ­यो­र्वि­द्या­ध­र­श्रे­ण्योः­, प्रत्येकं प­ञ्च­प­ञ्चा­श­न्न­ग­रा­णि । व्य­न्त­र­श्रे­ण्योः ऐ­शा­न­स्य दे­व­रा­ज­स्य लो­क­पा­ला­नां सो­म­य­म­व­रु­ण­वै­श्र­व­णा­ना­मा­भि­यो­ग्य­दे­व­न­ग­रा­णि । प्रा­च्य­सि­द्धा­य­त­ना­दि­कू­ट­न­व­के च द­क्षि­णा­र्ध­क­च्छो­त्त­रा­र्ध­क­च्छ­कू­टे वाच्ये । वि­ज­या­र्धा­दु­द­क् नी­ला­द­पा­क् ५सि­द्ध­कू­टा­द् वृ­ष­भा­द्रे­श्च प्राक् चि­त्र­कू­टा­त् प्रत्यक् त्रि­ष­ष्टि­यो­ज­न­वि­ष्क­म्भा­या­मं त­त्त्रि­गु­ण­सा­ति­रे­क­प­रि­क्षे­पं द­श­यो­ज­ना- २५वगाहं व­र­व­ज्र­त­लं ग­ङ्गा­कु­ण्ड­म् । अस्य ब­हु­म­ध्य­दे­श६भावी द्वी­पो­ऽ­ष्ट­यो­ज­न­वि­ष्क­म्भा­या­मो द­श­यो­ज­न­द्वि­ग­व्यू­तो­च्छ्रा­यः प­द्म­व­र­वे­दि­का­च­तु­स्तो­र­णा­ल­ङ्कृ­तः सुवृत्तो ग­ङ्गा­दे­वी­नि­वा­सः । ततो द­क्षि­ण­तो­र­णा­द्वि­निः­सृ­ता अ­पा­ङ्मु­खी भ­र­त­क्षे­त्र­ग­ङ्गा­तु­ल्य­वि­ष्क­म्भा­व­गा­हा वि­ष­य­स­मा­या­मा वि­ज­या­र्ध­ख­ण्ड­प्र­पा­त­गु­हा­तो­र­ण­नि­र्ग­ता च­तु­र्द­श­न­दी­स­ह­स्र­प­रि­वा­रा गङ्गा म­हा­न­दी सीतां प्र­वि­श­ति । वि­ज­या­र्धा­दु­द­ङ् नी­ला­द­पा­क् वृ­ष­भा­द्रेः प्रत्यङ् मा­ल्य­व­त्स­मी­प­दे­वा­र­ण्या­त्प्रा­क् ३०सि­न्धु­कु­ण्डं ग­ङ्गा­कु­ण्ड­तु­ल्य­व­र्ण­नं सि­न्धू­दे­वी­नि­वा­सा­ल­ङ्कृ­त­म् । ततो वि­निः­सृ­ता ग­ङ्गा­तु­ल्या वि­ज­या­र्ध­त­मि­स्र­गु­हा­न्त­रा­न्नि­र्ग­ता च­तु­र्द­श­न­दी­स­ह­स्र­प­रि­वा­रा सि­न्धू­र्म­हा­न­दी सीतां प्र­वि­श­ति । तत्र सीताया उदक् वि­ज­या­र्धा­द­पा­क् ग­ङ्गा­सि­ध्वो­र्ब­हु­म­ध्य­दे­श­भा­वि­नी क्षेमा नाम रा­ज­धा­नी । ए­व­मि­त­रे सप्तापि ज­न­प­दाः क्रमेण पू­र्व­दे­श­नि­वे­शि­नो नेतव्याः । १ — श­त­वि­ष्क­म्भाः पº — भाº १ । २ — ला­व­र्त­क — आº, बº, मुº । ३सी­ता­व­र्त­सि — आº, बº, दº, मुº । सी­ता­र्त्त­सि — मूº । ४ — नि तेषु आº, बº, दº, दº, मुº । ५सिन्धूकू — ताº, ३५मुº । ६ — दे­श­भ­वो­द्वी — आº, बº, दº, मुº । १७७ ल­व­ण­स­मु­द्र­वे­दि­का­याः प्रत्यक् पु­ष्क­ला­व­त्याः प्राक् सीताया उदक् नी­ला­द­पा­क् दे­वा­र­ण्यं नाम वनम् । तस्य द्वे सहस्रे नव च शतानि द्वा­विं­श­ति­र्यो­ज­ना­नां सी­ता­मु­खे विष्कम्भः । षोडश- स­ह­स्रा­णि प­ञ्च­श­ता­नि द्वा­न­व­त्य­धि­का­नि यो­ज­ना­नां द्वौ चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गौ आयामः । सीताया अपाक् नि­ष­धा­दु­द­क् व­त्स­वि­ष­या­त् प्राक् ल­व­ण­स­मु­द्र­वे­दि­का­याः प्रत्यक् पू­र्व­व­द् दे­वा­र­ण्य­म् । ०५सीताया द­क्षि­ण­तः पू­र्व­वि­दे­ह­श्च­तु­र्भि­व­क्षा­र­प­र्व­तै­स्ति­सृ­भि­श्च वि­भ­ङ्ग­न­दी­भि­र्वि­भ­क्तो­ऽ­ष्ट­धा भिन्नः अ­ष्टा­भि­श्च­क्र­ध­रै­रु­प­भो­ग्यः । तत्र त्रिकूटो वै­श्र­व­ण­कू­टः अञ्जनः आ­त्मा­ञ्ज­न­श्चे­ति वक्षाराः । ते­षा­म­न्त­रे­षु त­प्त­ज­ला म­त्त­ज­ला उ­न्म­त्त­ज­ला चेति तिस्रो वि­भ­ङ्ग­न­द्यः । एतै- र्विभक्ता अष्टौ ज­न­प­दाः — वत्सा-सुवत्सा-म­हा­व­त्सा-१व­त्स­व­त्-रम्य-रम्यक-र­म­णी­य-मङ्गला- वत्याख्याः । तेषां मध्ये रा­ज­धा­न्यः — सुसीमा-कुण्डला-अ­प­रा­जि­ता-२प्र­भा­क­री-अ­ङ्का­व­ती- १०प­द्मा­व­ती-शुभा-र­त्न­स­ञ्च­या­व­ती नगर्यः । तेषु ज­न­प­दे­षु द्वे द्वे नद्यौ र­क्ता­र­क्तो­दा­सं­ज्ञे । एकैको वि­ज­या­र्धः । तेषां सर्वेषां वि­ष्क­म्भा­या­मा­दि­व­र्ण­ना पू­र्व­व­द्वे­दि­त­व्या । व­क्षा­र­प­र्व­ते­षु प्रत्येकं चत्वारि कूटानि सि­द्धा­य­त­न-स्वनाम-पू­र्वा­प­र­दे­श­ना­मा­नि । सीताया उ­त्त­र­त­टे दक्षिण- तटे च प्र­ति­ज­न­प­दं त्रीणि त्रीणि तीर्थानि मागध-व­र­दा­न-प्र­भा­स­सं­ज्ञा­नि । तानि स­मु­दि­ता­नि अ­ष्ट­च­त्वा­रिं­श­त्ती­र्था­नि पू­र्व­वि­दे­हे । १५सी­तो­द­या म­हा­न­द्या अ­प­र­वि­दे­हो द्विधा विभक्तो दक्षिण उ­त्त­र­श्चे­ति । तत्र दक्षिणो भा­ग­श्च­तु­र्भि­र्व­क्षा­र­प­र्व­तै­स्ति­सृ­भि­श्च वि­भ­ङ्ग­न­दी­भि­र्वि­भ­क्तो­ऽ­ष्ट­धा भिन्नः, अ­ष्टा­भि­श्च­क्र­ध­रै- रु­प­भो­ग्यः । तत्र ३श­ब्दा­व­त्-वि­कृ­ता­व­त्-आ­शी­वि­ष-सु­खा­व­ह­सं­ज्ञा­श्च­त्वा­रो व­क्षा­रा­द्र­यः । ते­षा­म­न्त­रे­षु ४क्षीरोदा-सीतोदा-स्रो­तो­ऽ­न्त­र्वा­हि­नी चेति तिस्रो वि­भ­ङ्ग­न­द्यः । ए­तै­र्वि­भ­क्ता अष्टौ ज­न­प­दाः — पद्म-सुपद्म-म­हा­प­द्म-५प­द्म­व­त्-शङ्ख-नलिन-कुमुद-स­रि­दा­ख्याः । तेषां मध्ये २०रा­ज­धा­न्यः — अ­श्व­पु­री सिं­ह­पु­री म­हा­पु­री वि­ज­य­पु­री अरजा विरजा अशोका वी­त­शो­का चेति नगर्यः । तेषु ज­न­प­दे­षु द्वे द्वे नद्यौ र­क्ता­र­क्तो­दा­सं­ज्ञे । एकैको वि­ज­या­र्ध­श्च । तेषां सर्वेषां वि­ष्क­म्भा­या­मा­दि­व­र्ण­ना पू­र्व­व­द्वे­दि­त­व्या । व­क्षा­र­प­र्व­ते­षु प्रत्येकं चत्वारि कूटानि सि­द्धा­य­त­न- स्व­ना­म­पू­र्वा­प­र­दे­श­ना­मा­नि । दे­वा­र­ण्ये द्वे अपि पू­र्व­व­द्वे­दि­त­व्ये । उत्तरो वि­भा­ग­श्च­तु­र्भि­र्व­क्षा­र­प­र्व­तै­स्ति­सृ­भि­र्वि­भ­ङ्ग­न­दी­भि­श्च वि­भ­क्तो­ऽ­ष्ट­धा भिन्नः, २५अ­ष्टा­भि­श्च­क्र­ध­रै­रु­प­भो­ग्यः । तत्र चन्द्र-सूर्य-नाग-दे­व­सं­ज्ञा­श्च­त्वा­रो व­क्षा­र­प­र्व­ताः । तेषा- म­न्त­रे­षु ग­म्भी­र­मा­लि­नी फे­न­मा­लि­नी ऊ­र्मि­मा­लि­नी चेति तिस्रो वि­भ­ङ्ग­न­द्यः । ए­तै­र्वि­भ­क्ता अष्टौ ज­न­प­दाः — वप्र-सुवप्र-म­हा­व­प्र-व­प्रा­व­त्-वल्गु-सुवल्गु-गन्धिल६-ग­न्धि­मा­लि­सं­ज्ञाः । तेषां मध्ये रा­ज­धा­न्यः — विजया वै­ज­य­न्ती जयन्ती अ­प­रा­जि­ता च­क्र­पु­री ख­ड्ग­पु­री अयोध्या अवध्या चेति नगर्यः । तेषु ज­न­प­दे­षु ग­ङ्गा­सि­न्धू­सं­ज्ञे द्वे नद्यौ । एकैको वि­ज­या­र्ध­श्च । तेषां सर्वेषां ३०वि­ष्क­म्भा­या­मा­दि­व­र्ण­ना पू­र्व­व­द्वे­दि­त­व्या । व­क्षा­र­प­र्व­ते­षु प्रत्येकं चत्वारि कूटानि सि­द्धा­य­त­न- स्व­ना­म­पू­र्वा­प­र­दे­श­ना­मा­नि । सी­तो­दा­या अपि तीर्थानि सीताया इ­वा­ष्ट­च­त्वा­रिं­श­त् । वि­दे­ह­स्य मध्ये मे­रु­र्न­व­न­व­ति­यो­ज­न­स­ह­स्रो­त्से­धः । ध­र­णी­त­ले स­ह­स्रा­व­गा­हः । द­श­स­ह­स्रा­णि न­व­ति­श्च यो­ज­ना­नां दश चै­का­द­श­भा­गा अ­ध­स्त­ले­ऽ­स्य विस्तारः । ए­क­त्रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि नव- श­ता­न्ये­का­द­श च यो­ज­ना­नि कि­ञ्चि­न्न्यू­ना­नि अ­ध­स्त­ले­ऽ­स्य परिधिः । द­श­स­ह­स्रा­णि योज — १ — व­त्स­व­ती­र — आº, मुº । २प्र­भ­ङ्क­री ताº । ३श­ब्द­व­त् — आº, बº, मुº । ४क्षारोदा ३५मº, ताº । ५प­द्मा­व­त् आº, बº, मुº । ६ — ग­न्धि­ग­न्धि — ताº । १७८ नानां भू­त­ले­ऽ­स्य विष्कम्भः । ए­क­त्रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि ष­ट्श­ता­नि त्र­यो­विं­शा­नि १यो­ज­ना­नि कि­ञ्चि­न्न्यू­ना­नि तत्रास्य परिधिः । स च­तु­र्व­नः त्रिकाण्डः त्रिश्रेणिः । चत्वारि वनानि भ­द्र­सा­ल­व­नं नन्दनं सौ­म­न­सं पा­ण्डु­क­व­नं चेति । भू­मि­त­ले भ­द्र­सा­ल­व­नं पू­र्वा­प­र­दि­शो­र्द्वा­विं­श­ति- यो­ज­न­स­ह­स्रा­ण्या­य­त­म्­, द­क्षि­णो­त्त­र­दि­शो­र­र्ध­तृ­ती­य­यो­ज­न­श­ता­न्या­य­त­म्­, एकया अ­र्ध­यो­ज­नो­च्छा- ०५य­प­ञ्च­श­त­ध­नु­र्वि­ष्क­म्भ­व­न­स­मा­या­म­या ब­हु­तो­र­ण­वि­भ­क्त­या प­द्म­व­र­वे­दि­क­या प­रि­वृ­त­म् । मे­रो­श्च­त­सृ­षु दिक्षु भ­द्र­सा­ल­व­ने प­द्मो­त्त­र-नील-स्वस्तिक-अञ्जन-कुमुद-पलाश-अ­व­तं­स- रोचन — सं­ज्ञा­न्य­ष्टौ कूटानि । ए­कै­क­स्यां दिशि द्वे द्वे कूटे भवतः । तत्र मेरोः प्रा­गु­द­क्कू­ले सीतायाः प­द्मो­त्त­र­कू­ट­म् । मेरोः प्राक् अ­पा­क्कू­ले सीतायाः नी­ल­कू­ट­म् । मे­रो­र­पा­क् सी­तो­दा­या प्राक्कूले स्वस्तिक२कूटम् । मे­रो­र­पा­क् सी­तो­दा­या प्र­त्य­क्कू­ले अ­ञ्ज­न­कू­ट­म् । मेरोः १०प्रत्यक् सी­तो­दा­या द­क्षि­ण­कू­ले कु­मु­द­कू­ट­म् । मेरोः प्रत्यक् सी­तो­दा­या उ­त्त­र­कू­ले प­ला­श­कू­ट­म् । मे­रो­रु­द­क् सीतायाः प्र­त्य­क्कू­ले अ­व­तं­स­कू­ट­म् । मे­रो­रु­द­क् सीतायाः प्राक्कूले रो­च­न­कू­ट­म् । ता­न्ये­ता­नि सर्वाणि कूटानि प­ञ्च­विं­श­ति­यो­ज­ना­व­गा­ह­ना­नि यो­ज­न­श­तो­च्छ्रा­या­णि योजन- श­त­मू­ल­वि­स्ता­रा­णि प­ञ्च­स­प्त­ति­यो­ज­न­म­ध्य­वि­ष्क­म्भा­णि प­ञ्चा­श­द्यो­ज­ना­ग्र­वि­स्ता­रा­णि पद्म- व­र­वे­दि­का­प­रि­वृ­ता­नि । ते­षा­मु­प­रि म­ध्य­दे­श­भा­जः स­क्रो­शै­क­त्रिं­श­द्यो­ज­नो­त्से­धाः प­ञ्च­द­श­यो­ज­न- १५द्वि­ग­व्यू­ता­या­म­वि­ष्क­म्भा अष्टौ प्रासादाः । तेषु स्व­कू­ट­ना­मा­नः सो­म­य­म­व­रु­ण­वै­श्र­व­णा­नां लो­क­पा­ला­ना­मा­भि­यो­ग्या अ­ने­कै­रा­व­त­रू­प­वि­क­र­ण­स­म­र्थाः दि­ग्ग­जे­न्द्रा देवा वसन्ति । तत्र पद्मो- त्त­र­नी­ल­स्व­स्ति­का­ञ्ज­न­कू­टे­षु श­क्र­लो­क­पा­ला­नां भौ­म­वि­हा­राः । कु­मु­द­प­ला­शा­व­तं­स­रो­च­न — कूटेषु ऐ­शा­न­लो­क­पा­ला­नां भौ­म­वि­हा­राः । मेरोः प्राक् सीताया द­क्षि­ण­कू­ले भ­द्र­सा­ल­व­ने अ­र्ह­दा­य­त­न­म् । मे­रो­र­पा­क् सी­तो­दा­याः प्राक्कूले अ­र्ह­दा­य­त­न­म् । मेरोः प्रत्यक् २०सी­तो­दा­या उ­द­क्कू­ले अ­र्ह­दा­य­त­न­म् । मे­रो­रु­द­क् सीतायाः प्र­त्य­क्कू­ले अ­र्ह­दा­य­त­न­म् । चत्वा — र्य­प्ये­ता­नि प­ञ्च­स­प्त­ति­यो­ज­नो­च्छ्रा­या­णि यो­ज­न­श­तो­द­क्द­क्षि­णा­या­मा­नि­, प्राक् प्रत्यक् प­ञ्चा­श­द्यो­ज­न­वि­ष्क­म्भा­णि­, षो­ड­श­यो­ज­नो­च्छ्रा­य­त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भ­ता­व­त्प्र­वे­श­प्रा­गु­द­ग्द­क्षि­ण­द्वा­रा­णि ना­ना­म­णि­का­ञ्च­न­र­ज­त­प­रि­णा­मा­नि स­ह­स्र­जि­ह्वे­ना­पि व­र्ण­यि­तु­म­श­क्या­नि । यानि स­ह­स्रा­क्षः स­ह­स्र­म­क्ष्णां विस्तीर्य वि­लो­क­मा­नो­ऽ­पि सततं न तृ­प्ति­मु­प­या­ति । तेषां पु­र­स्ता­द्यो­ज­न- २५श­ता­या­म­त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भ­सा­ति­रे­क­षो­ड­श­यो­ज­नो­च्छ्रा­या मु­ख­म­ण्ड­पाः । तेषां पु­र­स्ता­द्यो­ज­न- श­ता­या­म­त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भ­सा­ति­रे­क­षो­ड­श­यो­ज­नो­च्छ्रा­याः प्रे­क्षा­गृ­हाः । तेषां पु­र­स्ता­च्च­तुः­ष­ष्टि- यो­ज­ना­या­म­वि­ष्क­म्भा­स्त­त्त्रि­गु­ण­सा­ति­रे­क­प­रि­ध­यः स्तूपाः । तेषां पु­र­स्ता­च्चै­त्य­वृ­क्ष­पी­ठा­नि षो­ड­श­यो­ज­ना­या­मा­नि त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भा­णि ता­व­दु­त्से­धा­नि प्रत्येकं च­तु­स्तो­र­ण­वि­भ­क्ता­नां प­द्म­व­र­वे­दि­का­नां च­तु­र्विं­श­त्या प­रि­वृ­ता­नि । तेषां मध्ये सि­द्धा­र्थ­ना­म­काः चै­त्य­वृ­क्षाः सिद्धार्थ- ३०ती­र्थ­क­र­प्र­ति­कृ­ति­प­वि­त्री­कृ­ताः षो­ड­श­यो­ज­नो­च्छ्रा­य-च­तु­र्यो­ज­नो­त्से­ध-यो­ज­न­वि­ष्क­म्भ­स्क­न्धा द्वाद- श­यो­ज­नो­च्छ्रा­य­ता­व­द्बा­ह­ल्य­वि­ट­पाः । तेभ्यः प्राक् ना­ना­म­णि­र­त्न­म­य­पी­ठ­नि­वे­शि­नः षोडश- यो­ज­नो­च्छ्रा­य­ग­व्यू­त­वि­ष्क­म्भा­या­म­म­हे­न्द्र­ध्व­जाः । ततः प्राङ् नन्दाख्याः पु­ष्क­रि­ण्यः योजन- श­ता­या­म­त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भ­द­श­यो­ज­ना­व­गा­हाः । अ­र्ह­दा­य­त­न­म­ध्य­दे­श­नि­वे­शि­नः षो­ड­श­यो­ज­ना­या- म­त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भो­च्छ्रा­या र­त्न­म­या दे­व­च्छ­न्दाः । तत्र प­ञ्च­ध­नुः­श­तो­त्से­धाः क­न­क­म­य­दे­हा­स्त- ३५प­नी­य­ह­स्त­पा­द­त­ल­ता­लु­जि­ह्वा लो­हि­ता­क्ष­म­णि­प­रि­क्षि­प्ता­ङ्क­स्फ­टि­क­म­णि­न­य­ना अ­रि­ष्ट­म­णि­म­य- १ — नि कि — ताº, श्रº, मूº । २ — कं कू — श्रº, मूº । १७९ न­य­न­ता­र­का र­ज­त­म­य­द­न्त­प­ङ्क्त­यः वि­द्रु­म­च्छा­या­ध­र­पु­टा अ­ञ्ज­न­मू­ल­म­णि­म­या­क्ष­प­क्ष्म­भ्रू­ल­ता नी­ल­म­णि­वि­र­चि­ता­सि­ता­ञ्चि­के­शाः प्र­गृ­ही­त­सि­त­वि­म­ल­व­र­चा­म­रा­ग्र­ह­स्तो­भ­य­पा­र्श्व­स्थ­वि­वि­ध- म­णि­क­न­क­वि­धृ­ता­भ­र­णा­ल­ङ्कृ­त­य­क्ष­ना­ग­मि­थु­नाः सु­श्लि­ष्टा­ष्ट­स­ह­स्र­ल­क्ष­ण­व्य­ञ्ज­ना­ङ्कि­ता वै­डू­र्य­द­ण्ड­म­णि­हे­म­मु­क्ता­जा­ला­ल­ङ्कृ­त­र­त्न­श­ला­का श­त­का­ञ्च­न­तु­म्ब­बि­म्ब­र­ज­त­च्छ­द­छ१त्राधि- ०५च्छत्रा भ­व्य­ज­न­स्त­व­न­व­न्द­न­पू­ज­ना­द्य­र्हा अ­र्ह­त्प्र­ति­मा अ­ना­द्य­नि­ध­ना अ­ष्ट­श­त­सं­ख्या विशिष्ट- ग­ण­व­र्णि­त­गु­णा अ­ष्ट­श­त­क­ल­श­भृ­ङ्गा­रा­द्यु­प­क­र­ण­प­रि­वा­रा व­र्ण­ना­ती­त­वि­भ­वा मूर्ता इव जि­न­ध­र्मा वि­रा­ज­न्ते । ततो भू­मि­त­ला­त् प­ञ्च­यो­ज­न­श­ता­न्यु­त्प्लु­त्य प­ञ्च­यो­ज­न­श­त­वि­ष्क­म्भं मे­रु­स­मा­या — म­म­ण्ड­लं प­द्म­व­र­वे­दि­का­प­रि­क्षि­प्तं वृ­त्त­व­ल­य­प­रि­धि न­न्द­न­व­न­म् । तत्र बा­ह्य­गि­रि­वि­ष्क­म्भः १०न­व­स­ह­स्रा­णि नव च शतानि च­तुः­प­ञ्चा­शा­नि यो­ज­ना­नां षट् चै­का­द­श­भा­गाः । त­त्प­रि­धि­रे- क­त्रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि चत्वारि शतानि ए­का­न्ना­शी­त्य­धि­का­नि सा­ति­रे­का­णि यो­ज­ना­ना­म् । २अ­भ्य­न्त­र­गि­रि­वि­ष्क­म्भो­ऽ­ष्टौ स­ह­स्रा­णि न­व­श­ता­नि च­तुः­प­ञ्चा­शा­नि यो­ज­ना­नां ष­ट्चै­का­द­श भागाः । त­त्प­रि­धि­र३ष्टा­विं­श­ति­स­ह­स्रा­णि त्रीणि शतानि षो­ड­शा­नि यो­ज­ना­ना­म­ष्टौ चैका- द­श­भा­गाः । च­त­सृ­षु दिक्षु चतस्रो गुहाः — प्राच्यां दिशि म­णि­गु­हा­, अपाच्यां ग­न्ध­र्व­गु­हा­, १५प्रतीच्यां चा­र­ण­गु­हा­, उदीच्यां च­न्द्र­गु­हा । ता ए­ता­स्त्रिं­श­द्यो­ज­न­वि­ष्क­म्भा­या­माः साधिक- न­व­ति­यो­ज­न­प­रि­ध­यः प­ञ्चा­श­द्यो­ज­ना­व­गा­हाः । तासु य­था­स­ख्यं सो­म­य­म­व­रु­ण४कु­बे­रा­णां विहाराः । मेरोः पू­र्वो­त्त­र­दि­शि न­न्द­न­व­ने ब­ल­भ­द्र­कू­टं यो­ज­न­स­ह­स्रो­च्छ्रा­यं मू­ल­म­ध्या­ग्रे­षु यो­ज­न­स­ह­स्रा­र्धा­ष्ट­म५यो­ज­न­श­त­प­ञ्च­यो­ज­न­श­त­वि­स्ता­र­म् । त­त्त्रि­गु­ण­सा­ति­रे­का६ परिधिः । त­स्यो­प­रि म­न्द­रा­धि­प­ते­रा­वा­साः । मे­रो­श्च­त­सृ­षु दिक्षु द्वे द्वे कूटे — प्राच्यां दिशि ता­व­न्न­न्द­न- २०मन्दिरे । अपाच्यां नि­ष­ध­है­म­व­ते । प्रतीच्यां र­ज­त­रु­च­के । उदीच्यां सा­ग­र­चि­त्र­व­ज्रे । अ­ष्टा­व­प्ये­ता­नि कूटानि प­ञ्च­यो­ज­न­श­तो­च्छ्रा­या­नि मू­ल­म­ध्या­ग्रे­षु प­ञ्च­श­त­प­ञ्च­स­प्त­त्य­धि­क- श­त­त्र­या­र्ध­तृ­ती­य­श­त­यो­ज­न­वि­ष्क­म्भा­णि । ते­षा­मु­प­रि द्वि­ष­ष्टि­यो­ज­न­द्वि­ग­व्यू­तो­च्छ्रा­याः सक्रो- शै­क­त्रिं­श­द्यो­ज­न­वि­ष्क­म्भा­स्ता­व­त्प्र­वे­शा एवाष्टौ प्रासादाः । तेषु मे­घ­ङ्क­री-मे­घ­व­ती-सुमेघा- मे­घ­मा­लि­नी-तो­य­न्ध­रा-विचित्रा-पु­ष्क­र­मा­ला-अ­नि­न्दि­ता­सं­ज्ञा अष्टौ दि­क्कु­मा­र्यः य­था­क्र­मं २५प­रि­व­स­न्ति । मे­रो­र्द­क्षि­ण­पू­र्व­स्यां दिशि उ­त्प­ल­गु­ल्मा-नलिना-उत्पला-उ­त्प­लो­ज्व­ला­ख्या­श्च­त­स्रो वाप्यः । द­क्षि­णा­प­र­स्यां भृङ्गा — भृ­ङ्ग­नि­भा-कज्जला-क­ज्ज­ल­प्र­भा­श्च­त­स्रः पु­ष्क­रि­ण्यः । अ­प­रो­त्त­र­स्यां दिशि श्रीकान्ता — श्रीचन्द्रा-श्री­नि­ल­या-श्री­म­हि­ता­श्च­त­स्रो वाप्यः । उ­त्त­र­पू­र्व­स्यां दिशि पद्मा — प­द्म­गु­ल्मा-कुमुदा-कु­मु­द­प्र­भा­श्च­त­स्रो वाप्यः । ताः सर्वाः प­ञ्चा­श­द्यो­ज­ना­या­म­त­द­र्ध- वि­ष्क­म्भ­द­श­यो­ज­ना­व­गा­हाः च­तु­ष्को­णा आ­य­त­च­तु­र­स्राः । तासां मध्ये प्र­त्ये­क­मे­कै­कः प्रासादः ३०द्वि­ष­ष्टि­यो­ज­ना­र्ध­यो­ज­नो­त्से­धः स­ग­व्यू­तै­क­त्रिं­श­द्यो­ज­न­वि­ष्क­म्भ­स्ता­व­त्प्र­वे­शः । तत्र द­क्षि­ण­स्यां दिशि विदिशोः प्रासादाः शक्रस्य भौ­म­वि­हा­राः । उ­त्त­र­स्यां दिशि वि­दि­शो­रै­शा­न­स्य भौम- विहाराः । मे­रो­श्च­त­सृ­षु दिक्षु न­न्द­न­व­ने चत्वारि जि­ना­य­त­ना­नि ष­ट्त्रिं­श­द्यो­ज­नो­त्से­धा­नि पञ्चा- श­द्यो­ज­ना­या­म­त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भा­णि ता­व­त्प्र­वे­शा­नि अ­ष्ट­यो­ज­नो­च्छ्रा­य­त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भा­या­म७प्रागुद- ग­पा­ग्द्वा­रा­णि अ­र्ह­दा­य­त­न­व­र्ण­नो­पे­ता­नि । १ — दि­क­च्छ­न्ना आº, बº, मुº । २उ­भ­य­पा­र्श्व­मि­लि­त­स­ह­स्त्र­यो­ज­न­न्यू­न । ३ — रष्टविं — श्रº । ४ — ण­ख­च­रा­णां आº, बº, मुº । — ण­खे­च­रा­णां दº । ५ — ष्टयो — आº, बº, दº, मुº । ६ — रे­क­प­रि — ३५मº, श्रº, मू । — म­प्रा­ग्द्वा­र बº, दº । ७ — म­प्रा­ग्द्वा­रा­णि प्रा­गु­द­ग­पा­ग्द्वा­रा­णी­त्य­पि पाठः अ — मुº । १८० न­न्द­ना­त् समात्१भू­मि­भा­गा­द् द्वि­ष­ष्टि­यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि प­ञ्च­श­ता­न्यु­त्प्लु­त्य वृ­त्त­व­ल­य­प­रि­धि- प­ञ्च­यो­ज­न­श­त­वि­ष्क­म्भं प­द्म­व­र­वे­दि­का­प­रि­क्षि­प्तं सौ­म­न­स­व­न­म् । तत्र बा­ह्य­गि­रि­वि­ष्क­म्भ­श्च — त्वारि स­ह­स्रा­णि द्वे शते द्वा­स­प्त­ति­श्च यो­ज­ना­ना­म­ष्टौ चै­का­द­श­भा­गाः । त­त्प­रि­धि­स्त्र­यो­द­श- स­ह­स्रा­णि प­ञ्च­श­ता­न्ये­का­द­शा­नि यो­ज­ना­नां ष­ट्चै­का­द­श­भा­गाः । २अ­भ्य­न्त­र­गि­रि­वि­ष्क­म्भ­स्त्री­णि ०५स­ह­स्रा­णि द्वे शते द्वा­स­प्त­ति­र्यो­ज­ना­ना­म­ष्टौ चै­का­द­श­भा­गाः । त­त्प­रि­धि­र्द­श­स­ह­स्रा­णि त्रीणि श­ता­न्ये­का­न्न­प­ञ्चा­शा­नि यो­ज­ना­नां त्र­य­श्चै­का­द­श­भा­गाः कि­ञ्चि­द्वि­शे­षो­नाः । ब­ल­भ­द्र­कू­ट­दि- क्कु­मा­री­कू­टा­ष्ट­क­ही­नं सौ­म­न­स­म् । षो­ड­शा­त्र वाप्यः — न­न्द­न­वा­पी­स­दृ­शा­या­म­वि­ष्क­म्भा­व­गा­हाः । त­न्म­ध्य­दे­शे भ­व­ना­नि प­ञ्चा­श­द्यो­ज­ना­या­म­त­द­र्ध­वि­स्ता­र­ष­ट्त्रिं­श­द्यो­ज­नो­च्छ्रा­या­णि । च­तु­र्दि­शं च­त्वा­र्य­र्ह­दा­य­त­ना­नि अ­ष्ट­यो­ज­नो­च्छ्रि­त­त­द­र्ध­वि­स्ता­र­ता­व­त्प्र­वे­श­प्रा­गु­द­ग­पा­ग्द्वा­रा­णि जि­ना­य­त­न- १०व­र्ण­नो­पे­ता­नि । सौ­म­न­सा­त्स­मा­द् ३भू­भा­गा­त् ष­ट्र्त्रि­श­त्स­ह­स्रा­ण्या­रु­ह्य यो­ज­ना­नि वृ­त्त­व­ल­य­प­रि­धि पा­ण्डु­क­व­नं च­तु­र्न­व­त्यु­त्त­र­च­तुः­श­त­वि­ष्क­म्भं प­द्म­व­र­वे­दि­का­प­रि­वृ­तं चूलिकां परीत्य स्थितम् । ४शिखरं मेरो- रे­क­यो­ज­न­स­ह­स्र­वि­ष्क­म्भ­म् । त­त्प­रि­धि­स्त्री­णि स­ह­स्रा­णि द्वि­ष­ष्ट्य­धि­कं शतं यो­ज­ना­नां सा­धि­क­म् । पा­ण्डु­क­व­न­ब­हु­म­ध्य­दे­श­भा­वि­नी च­त्वा­रिं­श­द्यो­ज­नो­च्छ्रा­या मू­ल­म­ध्या­ग्रे­षु द्वा­द­शा­ष्ट­च­तु­र्यो- १५ज­न­वि­ष्क­म्भा सुवृत्ता चूलिका । ५तस्याः प्राच्यां दिशि पाण्डु कशिला उ­द­क्द­क्षि­णा­या­मा प्राक्- प्र­त्य­ग्वि­स्ता­रा । अपाच्यां पा­ण्डु­क­म्ब­ल­शि­ला प्रा­क्प्र­त्य­गा­या­मा उ­द­ग्द­क्षि­ण­वि­स्ता­रा । प्रतीच्यां र­क्त­क­म्ब­ल­शि­ला उ­द­ग­पा­गा­य­ता प्रा­क्प्र­त्य­क्वि­स्ती­र्णा । उदीच्यां ६अ­ति­र­क्त­क­म्ब­ल­शि­ला प्रा­क्प्र­त्य­गा­य­ता उ­द­ग­पा­ग्वि­स्ती­र्णा । त­त्रा­र्जु­न­सु­व­र्ण­म­यी पा­ण्डु­क­शि­ला । र­ज­त­प­रि­णा­मा पा- ण्डु­क­म्ब­ल­शि­ला । वि­द्रु­म­व­र्णा र­क्त­क­म्ब­ल­शि­ला । जा­म्बू­न­द­सु­व­र्ण­म­यी ६अ­ति­र­क्त­क­म्ब­ल­शि­ला । २०ता ए­ता­श्च­त­स्रो­ऽ­पि प­ञ्च­यो­ज­न­श­ता­या­म­त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भा­श्च­तु­र्यो­ज­न­बा­ह­ल्या अ­र्ध­च­न्द्र­सं­स्था­ना अ­र्ध­यो­ज­नो­त्से­ध­प­ञ्च­ध­नुः­श­त­वि­ष्क­म्भ­शि­ला­स­मा­या­मै­क­प­द्म­व­र­वे­दि­का­प­रि­वृ­ताः श्वे­त­व­र­क­न­क- स्तू­पि­का­ल­ङ्कृ­त­च­तु­स्तो­र­ण­द्वा­र­वि­रा­जि­ताः । ता­सा­मु­प­रि ब­हु­म­ध्य­दे­श­भा­वी­नि प­ञ्च­ध­नुः­श­तो- त्से­धा­या­म­त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भा­णि प्रा­ङ्मु­खा­नि सिं­हा­स­ना­नि । पौरस्त्ये सिं­हा­स­ने पू­र्व­वि­दे­ह­जा­न् अपाच्ये भ­र­त­जा­न् प्रतीच्ये अ­प­र­वि­दे­ह­जा­न् उदीच्ये ऐ­रा­व­त­जां­स्ती­र्थ­क­रा­न् च­तु­र्णि­का­य­दे­वा- २५धिपाः स­प­रि­वा­राः महत्या विभूत्या क्षी­रो­द­वा­रि­प­रि­पू­र्णा­ष्ट­स­ह­स्र­क­न­क­क­ल­शै­र­भि­षि­ञ्च­न्ति । अत्रापि षो­ड­श­पु­ष्क­रि­ण्यः पू­र्व­व­द्वे­दि­त­व्याः । चू­लि­का­या­श्च­त­सृ­षु म­हा­दि­क्षु स­क्रो­श­त्र­य­स्त्रिं­श­द्यो- ज­ना­या­मा­नि द्वि­ग­व्यू­ता­धि­क­षो­ड­श­यो­ज­न­वि­ष्क­म्भा­णि प­ञ्च­विं­श­ति­यो­ज­नो­च्छ्रा­या­णि योजनो- त्से­ध­त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भ­ता­व­त्प्र­वे­श७प्रा­गु­द­ग­पा­ग्द्वा­रा­णि च­त्वा­र्य­र्ह­दा­य­त­ना­नि अ­र्ह­दा­य­त­न­व­र्ण­नो- पेतानि । ३०भ­द्र­सा­ल­व­न­भा­वि­नि भूतले लो­हि­ता­क्ष­क­ल्पः प­रि­क्षे­पः । तत ऊ­र्ध्व­म­र्ध­स­प्त­द­श­यो­ज­न­स­ह- स्रा­ण्या­रु­ह्य द्वितीयः प­द्म­व­र्णः । त­तो­ऽ­प्य­र्ध­स­प्त­द­श­यो­ज­न­स­ह­स्रा­ण्या­रु­ह्य तृ­ती­य­स्त­प­नी­य­व­र्णः । त­तो­ऽ­प्य­र्ध­स­प्त­द­श­यो­ज­न­स­ह­स्रा­ण्या­रु­ह्य चतुर्थो वै­डू­र्य­व­र्णः । त­तो­ऽ­प्य­र्ध­स­प्त­द­श­यो­ज­न­स­ह­स्रा­ण्या­रु­ह्य १ — समभू — आº, बº, दº, मुº । २द­ण्डा­का­र­स्य । ३अत्रार्पि स­म­रु­न्द्रे­णो­च्छ्रि­तिः ११­००­०­, पुनः क्र­म­हा­नि­रु­त्से­धः २५­००­०­, मिलित्वा ३६­००­० । ४शेखरं मेरोः आº, बº, दº, मुº । ५तस्यां आº, बº, दº, मुº । ६अ­ति­रि­क्त — आº, ब, दº, मुº । ७ — प्रा­ग­पा­गु­द­ग्द्वा­रा­णि आº, बº, दº, ३५मुº, मूº, ताº । १८१ पञ्चमो१ व­ज्र­प्र­भः । त­तो­ऽ­प्य­र्ध­स­प्त­द­श­यो­ज­न­स­ह­स्रा­ण्या­रु­ह्य षष्ठो ह­रि­ता­ल­व­र्णः । त­तो­ऽ­प्य­र्ध- स­प्त­द­श­यो­ज­न­स­ह­स्रा­ण्या­रु­ह्य जा­म्बू­न­द­सु­व­र्ण­व­र्णो भवति । अ­धो­भू­म्य­व­गा­ही यो­ज­न­स­ह­स्रा­या­मः प्रदेशः पृ­थि­व्यु­प­ल­वा­लु­का­श­र्क­रा­च­तु­र्वि­ध­प­रि­णा­मः । उपरि वै­डू­र्य­प­रि­णा­मः प्रथमः काण्डः सर्व- र­त्न­म­यः । द्वितीयः काण्डः जा­म्बू­न­द­म­यः । तृतीयः का­ण्ड­श्चू­लि­का वै­डू­र्य­म­यी । मे­रु­र­यं त्रयाणां ०५लोकानां मा­न­द­ण्डः । अ­स्या­ध­स्त­ला­द­धो­लो­कः । चू­लि­का­मू­ला­दू­र्ध्व­मू­र्ध्व­लो­कः । २म­ध्य­प्र­मा­णः ति­र्य­ग्वि­स्ती­र्ण­स्ति­र्य­ग्लो­कः । एवं च कृत्वा अ­न्व­र्थ­नि­र्व­च­नं क्रियते ‘­लो­क­त्र­यं मि­ना­ती­ति मेरुः’ इति । तस्य भू­मि­त­ला­दा­र­भ्य आ­शि­ख­रा­दै­का­द­शि­की प्र­दे­श­हा­निः । ए­का­द­श­सु प्रे­द­शे­षु ए­क­प्र­दे­शो हीयते । ए­का­द­श­सु ग­व्यू­ते­षु ए­क­ग­व्यू­तं हीयते । ए­का­द­श­सु यो­ज­ने­षु ए­क­यो­ज­नं हीयते । एवं स­र्व­त्रा­शि­ख­रा­द् भू­मि­त­ल­स्या­धः३ ऐ­का­द­शि­की प्र­दे­श­वृ­द्धिः — ए­का­द­श­सु प्र­दे­शे­षु एकः प्रदेशो वर्धते । १०ए­का­द­श­सु ग­व्यू­ते­षु एकं गव्यूतं वर्धते । ए­का­द­श­सु यो­ज­ने­षु एकं योजनं वर्धते । एवं सर्वत्र आ­अ­ध­स्त­ला­त् । अथ कथं र­म्य­क­सं­ज्ञा ? र­म­णी­य­दे­श­यो­गा­द्र­म्य­का­भि­धा­न­म् । १४ । य­स्मा­द्र­म­णी­यै­र्दे­शैः स­रि­त्प­र्व­त­का­न­ना­दि­भि­यु­क्तः­, त­स्मा­द­सौ रम्यक इ­त्य­भि­धी­य­ते । अ­न्य­त्रा­पि र­म्य­क­दे­श­यो­गः समान इति चेत्; न; रू­ढि­वि­शे­ष­ब­ल­ला­भा­द् गो­श­ब्द­वृ­त्ति­व­त्४ । अत एव संज्ञायां को विहितः । क्व पु­न­र­सौ ? १५नी­ल­रु­क्मि­णो­र­न्त­रा­ले त­त्स­न्नि­वे­शः । १५ । नी­ला­दु­द­क् रु­क्मि­णो­ऽ­पा­क् पू­र्वा­प­र­स­मु­द्र­यो- र­न्त­रा­ले तस्य र­म्य­क­स्य स­न्नि­वे­शो द्रष्टव्यः । तन्मध्ये ग­न्ध­वा­न्वृ­त्त­वे­दा­ढ्यः । १६ । तस्य र­म्य­क­स्य मध्ये ग­न्ध­वा­न्ना­म वृ­त्त­वे­दा­ढ्यः श­ब्द­व­द्वृ­त्त­वे­दा­ढ्ये­न तु­ल्य­व­र्ण­नः । त­स्यो­प­रि प्रासादे प­द्म­दे­वो वसति । अथ कथं है­र­ण्य­व­त­सं­ज्ञा ? हि­र­ण्य­व­तो­ऽ­दू­र­भ­व­त्वा­द्धै­र­ण्य­व­त­व्य­प­दे­शः । १७ । हि­र­ण्य­वा­न् रु­क्मि­ना­मा प­र्व­त­स्त­स्या­ऽ­दू­र- २०भ­व­त्वा­द्धै­र­ण्य­व­त­व्य­प­दे­शः । क्व पु­न­र­सौ ? रु­क्मि­शि­ख­रि­णो­र­न्त­रा­ले त­द्वि­स्ता­रः । १८ । रुक्मिण उदक् शि­ख­रि­णो­ऽ­पा­क् पू­र्वा­प­र­स­मु- द्र­यो­र­न्त­रा­ले तस्य है­र­ण्य­व­त­स्य विस्तारो वे­दि­त­व्यः । तन्मध्ये मा­ल्य­वा­न् वृ­त्त­वे­दा­ढ्यः । १९ । तस्य है­र­ण्य­व­त­स्य मध्ये मा­ल्य­वा­न्ना­म वृ­त्त­वे­दा­ढ्यः श­ब्द­व­द्वृ­त्त­वे­दा­ढ्ये­न तु­ल्य­व­र्ण­नः । त­स्यो­प­रि प्रासादे प्र­भा­स­दे­वो वसति । २५अथ क­थ­मै­रा­व­त­सं­ज्ञा ? ऐ­रा­व­त­क्ष­त्रि­य­यो­गा­दै­रा­व­ता­भि­धा­न­म् । २० । र­क्ता­र­क्तो­द­योः ब­हु­म­ध्य­दे­श­भा­वि­नी अयोध्या नाम नगरी । त­स्या­मु­त्प­न्न ऐ­रा­व­तो नाम राजा त­त्प­रि­पा­लि­त­त्वा­ज्ज­न­प­द­स्यै­रा­व­ता­भि­धा­न­म् । क्व पु­न­र­सौ ? शि­ख­रि­स­मु­द्र­त्र­या­न्त­रे त­दु­प­न्या­सः । २१ । शि­ख­रि­णो गि­रे­स्त्र­या­णां पू­र्वा­प­रो­त्त५र­स­मु­द्रा­णां ३०मध्ये त­स्यै­रा­व­त­स्य उ­प­न्या­सो वे­दि­त­व्यः । तन्मध्ये पू­र्व­व­द्वि­ज­या­र्धः । २२ । त­स्यै­रा­व­त­स्य मध्ये वि­ज­या­र्धो र­ज­त­गि­रिः पू­र्व­व­द्वे­दि- तव्यः । यै­र्वि­भ­क्ता­नि स­प्त­क्षे­त्रा­णि व्या­ख्या­ता­नि । के पुनस्ते ६कथं वा व्य­व­स्थि­ता इति ? अत आह — १ — मो नी­ल­व­र्णः त — आº, बº, दº, मुº । २म­ध्य­म­प्र — आº, बº, दº, मुº । ३ए­का­द­श­प्र­दे­श­वृ­द्धिः भाº २ । ४ — श­ब्द­व­त् श्रº, मूº । ५ — त्तराणां समु — आº, बº, दº, मुº । ६कथं व्य — ३५आº, बº, दº, मुº । १८२ त­द्वि­भा­जि­नः पू­र्वा­प­रा­य­ता हि­म­व­न्म­हा­हि­म­व­न्नि­ष­ध­नी­ल­रु­क्मि­शि­ख­रि­णो व­र्ष­ध­र­प­र्व­ताः ॥ ११ ॥ तानि वि­भ­ज­न्ती­त्ये­वं शीला त­द्वि­भा­जि­नः पू­र्वा­प­रा­भ्या­मा­य­ताः पू­र्वा­प­रा­य­ताः पू­र्वा­प­र- ०५कोटिभ्यां ल­व­ण­ज­ल­धि­स्प­र्शि­न इत्यर्थः । त­द्वि­भा­जि­त्वा­दे­व तेषां व­र्ष­ध­र­व्य­प­दे­शो­ऽ­सं­क­रे­ण भ­र­ता­दि­व­र्षा­णां धा­र­णा­त् । कथं हि­म­वा­नि­ति संज्ञा ? हि­मा­भि­सं­ब­न्धा­द्धि­म­व­द्व्य­प­दे­शः । १ । हि­म­म­स्या­स्ती­ति हि­म­वा­नि­ति व्य­प­दे­शः । अ­न्य­त्रा­पि त­त्स­म्ब­न्ध इति चेत् ? रू­ढि­वि­शे­ष­ब­ल­ला­भा­त्त­त्रै­व वृत्तिः । क्वासौ हि­म­वा­नि­ति ? उच्यते — भ­र­त­है­म­व­त­योः सीमनि स्थितः । २ । भ­र­त­स्य है­म­व­त­स्य च सीमनि व्य­व­स्थि­तः क्षुद्र — १०हि­म­वा­न् वे­दि­त­व्यः । कथं पु­न­र­स्य १क्षु­द्र­हि­म­व­त्त्व­म् ? म­हा­हि­म­व­द­पे­क्ष­या । सू­त्रे­ऽ­नु­क्तं कथं गम्यते इति चेत् ? म­हा­हि­म­व­त्प्र­यो­गा­दे­व । सति हि क्षुद्रे म­ह­त्त्व­मि­त्य­र्था­त् क्षुद्रत्वं गम्यते । स प­ञ्च­विं­श­ति­यो­ज­ना­व­गा­हः यो­ज­न­श­तो­च्छ्रा­यः यो­ज­न­स­ह­स्रं द्वि­प­ञ्चा­श­द्यो­ज­ना­नां द्वादशै- का­न्न­विं­श­ति­भा­गाः तस्य विष्कम्भः । त­स्यो­त­र­पा­र्श्वे ज्या च­तु­र्विं­श­ति­स­ह­स्रा­णि न­व­श­ता­नि द्वा­त्रिं­शा­नि यो­ज­ना­ना­मे­क­श्चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गो देशोनः । अस्या ज्याया धनुः प­ञ्च­विं­श­ति- १५स­ह­स्रा­णि द्वे२ शते त्रिं­श­च्च­त्वा­र­श्चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गाः साधिकाः । तस्य पू­र्वा­प­र­पा­र्श्व­बा­हू प्रत्येकं प­ञ्च­स­ह­स्रा­णि त्रीणि शतानि प­ञ्चा­श­द्यो­ज­ना­नि प­ञ्च­द­श चै­का­न्न­विं­श­ति­र्भा­गाः ३सा­धि­को­ऽ­र्ध­भा­ग­श्च । त­स्यो­प­रि ४प्राच्यां दिशि सि­द्धा­य­त­न­कू­टं प­ञ्च­यो­ज­न­श­तो­च्छ्रा­य­मू­ल- विष्कम्भं प­ञ्च­स­प्त­त्य­धि­क­श­त­त्र­य­म­ध्य­वि­ष्क­म्भ­म् अ­र्ध­तृ­ती­य­श­ता­ग्र­वि­ष्क­म्भ­म् । त­त्त्रि­गु­ण- सा­ति­रे­क­प­रि­धिः । त­स्यो­प­रि ष­ट्त्रिं­श­द्यो­ज­नो­च्छ्रा­यं प­ञ्चा­श­द्यो­ज­नो­द्ग­द­क्षि­णा­या­मं पञ्च- २०विं­श­ति­यो­ज­न­प्रा­क्प्र­त्य­ग्वि­स्ता­रं ता­व­त्प्र­वे­श­म­ष्ट­यो­ज­नो­त्से­ध­त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भं ता­व­त्प्र­वे­शो­द­ग्- द­क्षि­ण­पू­र्व­द्वा­र­म­र्ह­दा­य­त­न­म् । द्वा­र­त्र­ये सा­ति­रे­का­ष्ट­यो­ज­नो­च्छ्रा­य­प­ञ्चा­श­द्यो­ज­ना­या­म­त­द­र्ध- वि­ष्क­म्भा­स्त्र­यो मु­ख­म­ण्ड­पाः । सा­ति­रे­का­ष्ट­यो­ज­नो­च्छ्रा­य­प­ञ्चा­श­द्यो­ज­ना­या­म­वि­ष्क­म्भा­णि त्रीणि प्रे­क्षा­गृ­हा­णि५ । पौ­र­स्त्य­प्रे­क्षा­गृ­हा­त् प्राक् स्तू­पा­द­यः पूर्वोक्ताः । चै­त्या­ल­या­भ्य­न्त­र­व­र्ण­ना पूर्व- व­द्वे­दि­त­व्या । तेषां स­र्वे­षा­मे­व प­रि­क्षे­प्त्री च­तु­स्तो­र­ण­द्वा­र­वि­भ­क्ता प­द्म­व­र­वे­दि­का । ततः २५प्रतीच्यां दिशि द­श­कू­टा­नि-हि­म­व­द्भ­र­ते­ला­ग­ङ्गा-श्री-रो­हि­ता­स्या-सिंधु-सुरा-है­म­व­त-वै­श्र­व­ण- कू­टा­भि­धा­ना­नि य­था­क्र­मं वे­दि­त­व्या­नि सि­द्धा­य­त­न­कू­ट­तु­ल्या­नि । ते­षा­मु­प­रि प्रासादा दशैव स­क्रो­श­द्व­य­द्वि­ष­ष्टि­यो­ज­नो­त्से­धाः स­क्रो­शै­क­त्रिं­श­द्यो­ज­न­वि­ष्क­म्भा­स्ता­व­त्प्र­वे­शाः । तेषु स्वकूट- नामानो देवा देव्यश्च वसन्ति । हि­म­व­द्भ­र­त­है­म­व­त­वै­श्र­व­ण­कू­टे­षु देवाः, इ­त­रे­षु देव्यः । अथ कथं म­हा­हि­म­व­त्सं­ज्ञा ? ३०म­हा­हि­म­व­ति चोक्तम् । ३ । कि­मु­क्त­म् ? हि­मा­भि­सं­ब­न्धा­द्धि­म­व­द­भि­धा­न­म्­, म­हां­श्चा­सौ हि­म­वां­श्च म­हा­हि­म­वा­नि­ति­, अ­स­त्य­पि हिमे हि­म­व­दा­ख्या इ­न्द्र­गो­प­व­त् । क्व पु­न­र­सौ ? है­म­व­त­ह­रि­व­र्ष­यो­र्वि­भा­ग­क­रः । ४ । है­म­व­ता­दु­द­क् ह­रि­व­र्षा­द­पा­क् त­यो­र्वि­भा­ग­क­रो महाहि- मवान् वे­दि­त­व्यः । स द्वि­यो­ज­न­श­तो­च्छ्रा­यः प­ञ्चा­श­द्यो­ज­ना­व­गा­हः­, चत्वारि यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि द्वे च शते द­शो­त्त­रे दश चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गाः तस्य विष्कम्भः । पू­र्वा­प­र­पा­र्श्व­बा­हू प्रत्येकं नव- १क्षु­द्र­त्व­म् आº, बº, दº, मुº । २द्वि­श­त­त्रिं — श्रº । ३सा­धि­का­र्ध­मा — आº, बº, दº, मुº । ४प्रा­ची­दि­शि आº, बº, दº, मुº । ५ — गृ­ह­का­णि आº, बº, दº, मुº, मूº, ताº । १८३ यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि द्वे च शते ष­ट्स­प्त­त्य­धि­के यो­ज­ना­नां नव चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गाः अ­र्ध­भा­ग­श्च साधिकः । त­स्यो­त्त­र­पा­र्श्वे ज्या त्रि­प­ञ्चा­श­द्यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि नव च शतानि ए­क­त्रिं­शा­नि ष­ट्चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गाः साधिकाः । तस्याः ज्याया धनुः स­प्त­प­ञ्चा­श­द्यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि द्वे शते त्रि­न­व­त्यु­त्त­रे दश चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गाः साधिकाः । त­स्यो­प­र्य­ष्टौ कूटानि सि­द्धा­य­त­न- ०५म­हा­हि­म­व­त्-है­म­व­त-रोहित्-हरि-ह­रि­का­न्ता-ह­रि­व­र्ष-वै­डू­र्य­कू­टा­भि­धा­ना­नि क्षु­द्र­हि­म­व­त्कू­ट­तु­ल्य- प्र­मा­णा­नि । ते­षा­मु­प­रि जि­ना­य­त­न­प्रा­सा­दा­स्त­त्तु­ल्या एव । प्रा­सा­दे­षु स्व­कू­ट­ना­म­नो देवा देव्यश्च वसन्ति । अथ कथं नि­ष­ध­सं­ज्ञा ? नि­षी­ध­न्ति त­स्मि­न्नि­ति निषधः । ५ । यस्मिन् देवा देव्यश्च क्रीडार्थं नि­षी­ध­न्ति स नि­ष­धः­, पृ­षो­द­रा­दि­पा­ठा­त् सिद्धः । अ­न्य­त्रा­पि त­त्तु­ल्य­का­र­ण­त्वा­त्त­त्प्र­स­ङ्गः इति चेत् ? न; १०रू­ढि­वि­शे­ष­ब­ल­ला­भा­त् । क्व पु­न­र­सौ ? ह­रि­वि­दे­ह­यो­र्म­र्या­दा­हे­तुः । ६ । ह­रि­व­र्षा­दु­द­क् वि­दे­हा­द­पा­क् त­यो­र्म­र्या­दा­हे­तु­र्नि­ष­ध इत्या — ख्यायते । स च­तु­र्यो­ज­न­श­तो­त्से­धः­, यो­ज­न­श­ता­व­गा­हः­, षो­ड­श­यो­ज­न­स­ह­स्रा­ण्य­ष्टौ च शतानि१ द्वा­च­त्वा­रिं­शा­नि द्वौ चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गौ तस्य विष्कम्भः । पू­र्वा­प­र­पा­र्श्व­बा­हू प्रत्येकं विंशति- यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि प­ञ्च­ष­ष्ट्य­धि­क­मे­कं च शतं द्वौ चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गौ अ­र्ध­भा­ग­श्च साधिकः । १५उ­त्त­र­पा­र्श्व­ज्या च­तु­र्न­व­ति­स­ह­स्रा­णि ष­ट्प­ञ्चा­श­मे­कं च यो­ज­न­श­तं द्वौ चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गौ साधिकौ । तस्या ध­नु­रे­कं यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रं च­तु­र्विं­श­ति­स­ह­स्रा­णि त्रीणि च शतानि षट्चत्वा- रिंशानि नव चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गाः साधिकाः । त­स्यो­प­रि न­व­कू­टा­नि — सि­द्धा­य­त­न-निषध- ह­रि­व­र्ष-पू­र्व­वि­दे­ह-ह­रि­धृ­त-सीतोदा-अ­प­र­वि­दे­ह-रु­च­क­ना­मा­नि­, क्षु­द्र­हि­म­व­त्कू­ट­तु­ल्य­प्र­मा­णा­नि । ते­षा­मु­प­रि जि­ना­य­त­न­प्रा­सा­दा­स्त­त्तु­ल्याः । प्रा­सा­दे­षु स्व­कू­ट­ना­मा­नो देवा देव्यश्च वसन्ति । २०अथ कथं नी­ल­सं­ज्ञा ? नी­ल­व­र्ण­यो­गा­न्नी­ल­व्य­प­दे­शः । ७ । नीलेन वर्णेन योगात् पर्वतो२ नील इति व्य­प­दि­श्य­ते । संज्ञा ३चाऽस्य वा­सु­दे­व­स्य कृ­ष्ण­व्य­प­दे­श­व­त् । क्व पु­न­र­सौ ? वि­दे­ह­र­म्य­क­वि­नि­वे­श४विभागी । ८ । स नीलाख्यः पर्वतः वि­दे­ह­स्य र­म्य­क­स्य च वि­नि­वे­शं वि­भ­ज­ते । स नि­ष­धे­न व्या­ख्या­त­प्र­मा­णः । त­स्यो­प­रि न­व­कू­टा­नि-सि­द्धा­य­त­न-नील-पू­र्व­वि­दे­ह- २५सीता-कीर्ति-५न­र­का­न्ता-अ­प­र­वि­दे­ह-रम्यक-आ­द­र्श­क­कू­ट­सं­ज्ञा­नि­, क्षु­ल्ल­क­हि­म­व­त्कू­ट­तु­ल्य­प्र­मा- णानि । ते­षा­मु­प­रि जि­ना­य­त­न­प्रा­सा­दाः तत्तुल्याः । प्रा­सा­दे­षु स्व­कू­ट­ना­मा­नो देवा देव्यश्च वसन्ति । अथ कथं रु­क्मि­सं­ज्ञा ? रु­क्म­स­द्भा­वा­द्रु­क्मी­त्य­भि­धा­न­म् । ९ । रु­क्म­म­स्या­स्ती­ति रु­क्मी­त्य­भि­धा­न­म् । अ­न्य­त्रा­पि त­त्सं­भ­वा­द् रू­ढि­व­शा­द्वि­शे­षे वृत्तिः, क­रि­व­त् । क्व पु­न­र­सौ ? ३०र­म्य­क­है­र­ण्य­व­त­वि­वे­क­क­रः । १० । र­म्य­क­स्य है­र­ण्य­व­त­स्य च विवेकं क­रो­त्य­सौ । स म­हा­हि­म­व­ता तु­ल्य­प्र­मा­णः । त­स्यो­प­रि अष्टौ कूटानि-सि­द्धा­य­त­न-रुक्मि-रम्यक६-नारी-बुद्धि- रू­प्य­कू­ल-है­र­ण्य­व­त-मणि-का­ञ्च­न­कू­टा­ख्या­नि क्षु­द्र­हि­म­व­त्कू­ट­तु­ल्य­प्र­मा­णा­नि । ते­षा­मु­प­रि जि­ना­य­त­न­प्रा­सा­दा­स्त­त्तु­ल्याः । प्रा­सा­दे­षु स्व­कू­ट­ना­मा­नो देवा देव्यश्च वसन्ति । अथ कथं शि­ख­रि­सं­ज्ञा ? १ — नि च — श्रº । २ — तोपि नी — श्रº । ३वास्य आº, दº, मुº । ४ — शभा श्रº । ५नारीका — आº, बº, दº, मुº । ६ — र­म्य­क­न­र­का­न्ता­बु — आº, बº, दº, मुº, मूº । १८४ शि­ख­र­स­द्भा­वा­च्छि­ख­री­ति संज्ञा । ११ । शि­ख­रा­णि कू­टा­न्य­स्य सन्तीति शि­ख­री­ति सं­ज्ञा­य­ते । अ­न्य­त्रा­पि त­त्स­द्भा­वे रू­ढि­व­शा­द्वि­शे­षे वृत्तिः शि­ख­ण्डि­व­त् । क्व पु­न­र­सौ ? है­र­ण्य­व­तै­रा­व­त­से­तु­ब­न्धः स गिरिः । १२ । है­र­ण्य­व­त­स्यै­रा­व­त­स्य च से­तु­ब­न्ध इव स गि­रि­र­व­स्थि­तः क्षु­द्र­हि­म­व­त्तु­ल्य­प्र­मा­णः । त­स्यो­प­र्ये­का­द­श-कूटानि सि­द्धा­य­त­न-शिखरि-हैरण्य- ०५वत-र­स­दे­वी-र­क्ता­व­ती­श्ल­क्ष्ण­कू­ला-लक्ष्मी-१ग­न्ध­दे­वी-ऐ­रा­व­त-मणि-का­ञ्च­न­कू­ट­ना­मा­नि क्षुद्रहि- म­व­त्तु­ल्य­प्र­मा­णा­नि । ते­षा­मु­प­रि जि­ना­य­त­न­प्रा­सा­दा­स्त­त्तु­ल्याः । प्रा­सा­दे­षु स्व­कू­ट­ना­मा­नो देवा देव्यश्च वसन्ति । तेषां व­र्ण­वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह — हे­मा­र्जु­न­त­प­नी­य­वै­डू­र्य­र­ज­त­हे­म­म­याः ॥ १२ ॥ १०त एते हि­म­व­दा­द­यः पर्वता हे­मा­दि­म­या वे­दि­त­व्याः । २मयट् प्रत्येकं प­रि­स­मा­प्य­ते । य­था­क्र­मं हि­म­व­दा­द­यः सं­ब­ध्य­न्ते । हे­म­म­यो हि­म­वा­न् ची­न­प­ट्ट­व­र्णः । अ­र्जु­न­म­यो म­हा­हि­म­वा­न् शुक्लः । त­प­नी­य­म­यो निषधः त­रु­णा­दि­त्य­व­र्णः । वै­डू­र्य­म­यो नीलः म­यू­र­ग्री­वा­भः । र­ज­त­म­यो रुक्मी शुक्लः । हे­म­म­यः शिखरी ची­न­प­ट्ट­व­र्ण इति । षडपि चैते अद्रयः प्रत्येकं उ­भ­य­पा­र्श्व­ग­ता­र्ध­यो­ज­न- वि­ष्क­म्भा­द्रि­स­मा­या­मा­भ्यां ब­हु­तो­र­ण­वि­भ­क्तै­क­प­द्म­व­र­वे­दि­का­प­रि­वृ­त­व­न­ष­ण्डा­भ्या­मु­पे­ताः । १५पु­न­र­पि त­द्वि­शे­ष­णा­र्थ­मे­वा­ह — म­णि­वि­चि­त्र­पा­र्श्वा उपरि मूले च तु­ल्य­वि­स्ता­राः ॥ १३ ॥ ना­ना­व­र्ण­प्र­भा­वा­दि­गु­णो­पे­तै­र्म­णि­भि­र्वि­वि­ध­चि­त्रा­णि वि­वि­त्रा­णि­, म­णि­वि­चि­त्रा­णि पार्श्वानि येषां त इमे म­णि­वि­चि­त्र­पा­र्श्वाः । अ­नि­ष्ट­सं­स्था­न­नि­वृ­त्त्य­र्थ­मु­प­र्या­दि­व­च­न­म् । १ । अ­नि­ष्ट­सं­स्था­न२स्य नि­वृ­त्त्य­र्थ­मु­प­र्या­दि­व­च­नं २०क्रियते । चशब्दो म­ध्य­स­मु­च्च­या­र्थः । ३य एषां मू­ल­वि­स्ता­रः स उपरि मध्ये च तुल्यः । तेषां मध्ये ल­ब्धा­स्प­दा ह्रदा उच्यन्ते — प­द्म­म­हा­प­द्म­ति­गि­ञ्छ­के­स­रि­म­हा­पु­ण्ड­री­क­पु­ण्ड­री­का ह्र­दा­स्ते­षा­मु­प­रि ॥ १४ ॥ ४प­द्मा­दि­भिः स­ह­च­र­णा­द्ध्र­दे­षु प­द्मा­दि­व्य­प­दे­शः । १ । पद्मं म­हा­प­द्मं तिगिञ्छं केसरि म­हा­पु­ण्ड­री­कं पु­ण्ड­री­क­मि­ति प­द्म­ना­मा­नि तैः स­ह­च­र­णा­त् ह्रदेषु प­द्मा­दि­सं­ज्ञा­वृ­त्ति­र्भ­व­ति । २५तेषां हि­म­व­दा­दी­ना­मु­प­रि य­था­क्र­मं ते ह्रदा वे­दि­त­व्याः । त­त्रा­द्य­स्य सं­स्था­न­वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह — प्रथमो यो­ज­न­स­ह­स्रा­या­म­स्त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भो ह्रदः ॥ १५ ॥ प्राक् प्रत्यक् यो­ज­न­स­ह­स्रा­या­मः उ­द­ग­पा­क् प­ञ्च­यो­ज­न­श­त­वि­स्ता­रः व­ज्र­म­य­त­लः वि­वि­ध­म­णि­क­न­क­र­ज­त­वि­चि­त्र­त­टः श्वे­त­व­र­क­न­क­स्तू­पि­का­ल­ङ्कृ­त­च­तु­स्तो­र­ण­वि­भ­क्ता­र्ध­यो­ज­नो- १ — क्ष्मी­सु­व­र्ण­ग — भाº २ । २मयः प्र — आº, बº, दº, मुº । २ — ननि — आº, बº, दº, मुº । ३ — यो येषां आº, बº, मुº । ४ए­त­द्वा­र्ति­कं नास्ति श्रº । १८५ त्से­ध­प­ञ्च­ध­नुः­श­त­वि­ष्क­म्भ­ह्र­द­स­मा­या­मै­क­प­द्म­व­र­वे­दि­का­प­रि­वृ­तः च­तु­र्दि­ग्ग­त­च­तु­र्व­न­ष­ण्ड­म­ण्डि­तः वि­म­ल­स्फ­टि­क­म­णि­स्व­च्छ­ग­म्भी­रा­क्ष­य­वा­रिः वि­वि­ध­ज­ल­ज­कु­सु­म­प­रि­भ्रा­जि­तः शरदि प्र­स­न्न­च­न्द्र- ता­रा­रा­जि­वि­रा­जि­त­प­र्य­न्त­प­री­त­वि­चि­त्र­प­यो­ध­र­प­ट­लः­, वि­प­र्य­स्तो न­भो­भा­ग इव विभाति प­द्म­ना­मा ह्रदः । त­स्यै­वा­व­गा­ह­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मि­द­मु­च्य­ते — ०५द­श­यो­ज­ना­व­गा­हः ॥ १६ ॥ अ­व­गा­हो­ऽ­धः­प्र­वे­शो निम्नता । द­श­यो­ज­ना­न्य­व­गा­हो­ऽ­स्य द­श­यो­ज­ना­व­गा­हः । तन्मध्ये योजनं पु­ष्क­र­म् ॥ १७ ॥ यो­ज­न­प्र­मा­णं १यो­ज­न­म् २क्रो­शा­या­म­प­त्र­त्वा­त्­, क्रो­श­द्व­य­वि­ष्क­म्भ­क­र्णि­क­त्वा­च्च योजना- या­म­वि­ष्क­म्भ­म् । ज­ल­त­ला­त् क्रो­श­द्व­यो­च्छ्रा­य­ना­लं ता­व­द्ब­ह­ल­प­त्र­प्र­च­यं व­ज्र­म­य­मू­ल­म­रि­ष्ट­म­णि­क­न्दं १०र­ज­त­म­णि­मृ­णा­लं वै­डू­र्य­सु­प्र­ति­ष्ठ­ना­ल­म् । तस्य बा­ह्य­प­त्रं त­प­नी­य३प­रि­ष्कृ­त­म्­, जा­म्बू­न­दा­भ्य­न्त­र­द­लं त­प­नी­य­के­स­रं ना­ना­म­णि­वि­चि­त्र­सु­व­र्ण­क­र्णि­कं पु­ष्क­र­म­व­ग­न्त­व्यं त­द­र्धो­त्से­धै­र­ष्ट­श­त­सं­ख्यैः पद्मैः प­रि­वृ­त­म् । तस्मात् पू­र्वो­त्त­रो­त्त­रा­प­रो­त्त­रा­सु तिसृषु दिक्षु श्रियः सा­मा­नि­क­दे­वा­नां चत्वारि प­द्म­स­ह­स्रा­णि । द­क्षि­ण­पू­र्व­स्यां दि­श्य­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­द्दे­वा­नां द्वा­त्रिं­श­त्प­द्म­स­ह­स्रा­णि । द­क्षि­ण­स्यां म­ध्य­म­प­रि­ष­द्दे­वा­नां च­त्वा­रिं­श­त्प­द्म­स­ह­स्रा­णि । द­क्षि­णा­प­र­स्यां बा­ह्य­प­रि­ष­द्दे­वा­ना­म­ष्ट­च­त्वा- १५रिं­श­त्प­द्म­स­ह­स्रा­णि । अ­प­र­स्यां स­प्ता­ना­म­नी­क­म­ह­त्त­रा­णां स­प्त­प­द्मा­नि । च­त­सृ­षु म­हा­दि­क्षु आ­त्म­र­क्ष­दे­वा­नां षो­ड­श­प­द्म­स­ह­स्रा­णि । ता­न्ये­ता­नि सर्वाणि प­रि­वा­र­प­द्मा­नि त­द­र्धो­त्से­धा­नि एकं श­त­स­ह­स्रं च­त्वा­रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि शतं च ४प­ञ्च­द­श­म् । इ­त­रे­षां ह्रदानां पु­ष्क­रा­णां चा­या­मा­दि­ज्ञा­प­ना­र्थ­मा­ह — त­द्द्वि­गु­ण­द्वि­गु­णा५ ह्रदाः पु­ष्क­रा­णि च ॥ १८ ॥ २०स च तच्च ते, त­यो­र्द्वि­गु­णा द्वि­गु­णा­स्त­द्द्वि­गु­ण­द्वि­गु­णाः५ । द्वि५गु­ण­द्वि­गु­णा इति द्वित्वं व्या­प्त्य­र्थ­म् । १ । ५द्वि­गु­ण­द्वि­गु­णा इति द्वित्वम् उच्यते । कि­म­र्थ­म् ? व्या­प्त्य­र्थ­म् । द्वि­गु­ण­त्वे­नो­त्त­रे­षां ६व्या­प्ति­र्य­था स्यादिति । केन द्विगुणाः ? आया — मादिना । प­द्म­ह्र­द­स्य द्वि­गु­णा­या­म­वि­ष्क­म्भा­व­गा­हो म­हा­प­द्म­ह्र­दः । म­हा­प­द्म­ह्र­द­स्य द्वि­गु­णा­या­म- वि­ष्क­म्भा­व­गा­ह­स्ति­गि­ञ्छ­ह्र­दः । पु­ष्क­रा­णि च । किम् ? द्वि­गु­णा­नि द्वि­गु­णा­नि इ­त्य­भि­स­म्ब­ध्य­ते । २५द्वि­त्वा­त्त­यो­र्ब­हु­व­च­ना­भा­व इति चेत्; न; वि­व­क्षि­ता­प­रि­ज्ञा­ना­त् । २ । स्या­दे­त­त् — तयोर्ह्र- दयोः पु­ष्क­र­यो­श्च द्वित्वाद् ब­हु­व­च­नं नो­प­प­द्य­ते इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? वि­व­क्षि­ता­प­रि- ज्ञानात् । आ­द्य­न्ता­भ्यां प­द्म­पु­ण्ड­री­क­ह्र­दा­भ्यां तु­ल्य­प्र­मा­णा­भ्या­म­न्ये ह्रदा द­क्षि­ण­त उ­त्त­र­त­श्च द्वै­गु­ण्ये­न निर्दिष्टा इति वि­व­क्षि­तो­ऽ­त्रा­य­म­र्थः । अतो ब­हु­व­च­न­मु­प­प­द्य­ते । कथं पु­न­स्त­च्छ­ब्दे पू­र्व­नि­र्दि­ष्टा­पे­क्षे स­त्य­नि­र्दि­ष्टा­र्थो गृह्यते ? १प्र­मा­ण­यो­ज­न­प­रि­मा­ण­स­म्ब­न्धा­त् अ­भे­दे­न पु­ष्क­र­म­पि यो­ज­न­श­ब्दे­नो­च्य­ते इत्यर्थः । २कथं तत्पद्म — ३०यो­ज­न­प­रि­मा­णं कथ्यते इ­त्या­श­ङ्का­या­मु­प­प­त्ति­मा­ह । ३ — प­रि­ष्ट­प्तं भाº २ । ४प­ञ्चा­श­त् आº, बº, मुº । ५ — गु­णा­द्वि­गु­णाः श्रº, मूº । ६ — प्तिः कथं स्या — ताº, श्रº, मूº । १८६ ब­हु­व­च­न­नि­र्दे­शा­त्त­द्ग्र­ह­ण­म् । ३ । ब­हु­व­च­न­नि­र्दे­शा­त्त­स्य ग्रहणं वि­ज्ञा­य­ते । ब­हु­व­च­न­नि­र्दे­शा­त् के­स­र्या­द­यः कथन्न गृह्यन्ते ? व्या­ख्या­न­तो व­क्ष्य­मा­ण­सं­ब­न्धा­च्चा­नि­ष्ट­नि­वृ­त्तिः । ४ । *­“­व्या­ख्या­न­तो वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्ति­र्न हि स­न्दे­हा­द­ल­क्ष­ण­म्­” [पातº महाº प्रत्याº सूº ६] इ­त्य­नि­ष्ट­स्य नि­वृ­त्ति­र्भ­व­ति । अथवा ०५वक्ष्यत एतत् — *­“­उ­त्त­रा द­क्षि­ण­तु­ल्याः­”[तº सूº३ । २६] इति त­द­भि­सं­ब­न्धा­च्चे­ष्ट­सं­प्र­त्य­यः कर्तव्यः । तद्यथा — म­हा­हि­म­व­त उपरि ब­हु­म­ध्य­दे­श­भा­वी म­हा­प­द्म­ह्र­दः­, द्वि­यो­ज­न­स­ह­स्रा­या­म­स्त- द­र्ध­वि­ष्क­म्भो विं­श­ति­यो­ज­ना­व­गा­हः । तन्मध्ये ज­ल­त­ला­द् द्वि­क्रो­शो­च्छ्रा­यं यो­ज­न­ब­ह­ल­प­त्र­प्र­च­यं द्वि­क्रो­शा­या­म­प­त्र­त्वा­द् यो­ज­ना­या­म­क­र्णि­क­त्वा­च्च द्वि­यो­ज­न­वि­ष्क­म्भं पु­ष्क­र­म् । त­त्प­रि­वा­र- प­द्म­सं­ख्या पू­र्वो­क्तै­व । नि­ष­ध­स्यो­प­रि ब­हु­म­ध्य­दे­श­भा­क् ति­गि­ञ्छ­ह्र­दः च­तु­र्यो­ज­न­स­ह­स्रा­या- १०म­स्त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भः­, च­त्वा­रिं­श­द्यो­ज­ना­व­गा­हः । तन्मध्ये ज­ल­त­ला­द् द्वि­क्रो­शो­द्ग­मं द्वि­यो­ज­न- ब­ह­ल­प­त्र­प्र­च­यं यो­ज­ना­या­म­प­त्र­त्वा­द् द्वि­यो­ज­ना­य­त­क­र्णि­क­त्वा­च्च­तु­र्यो­ज­ना­या­म­वि­ष्क­म्भं पु­ष्क­र­म् । त­त्प­रि­वा­र­प­द्म­सं­ख्या पू­र्वो­क्तै­व । नी­ल­स्यो­प­रि ब­हु­म­ध्य­दे­श­भा­वी के­स­रि­ह्र­दः ति­गि­ञ्छ­ह्र­द­तु­ल्यः पद्मानि च त­त्तु­ल्य­प्र­मा­णा­नि । रुक्मिण उपरि ब­हु­म­ध्य­दे­श­भा­क् म­हा­पु­ण्ड­री­को ह्रदः महा- प­द्म­ह्र­द­तु­ल्यः­, पद्मानि च त­द्ग­त­प­द्म­प्र­मा­णा­नि । शि­ख­रि­ण उपरि ब­हु­म­ध्य­दे­श­भा­वी पु­ण्ड­री­को १५ह्रदः प­द्म­ह्र­द­तु­ल्यः­, पु­ष्क­रा­णि च १त­द्ग­त­प­द्म­प्र­मा­णा­नि । अत्र चोद्यते — त­च्छ­ब्द­स्य यदि द्वि­गु­ण­श­ब्दे­न वृत्तिः क्रियते द्वित्वं सं­घा­त­स्य प्राप्नोति२ । अथ कृ­त­द्वि­त्वे­न त­च्छ­ब्द­स्य वृत्तिः क्रियते स­मु­दा­य­स्या­ऽ­सु­ब­न्त­त्वा­द् वृत्तिर्न प्राप्नोति । वीप्सायां द्वित्वे सति ३वा­क्य­मे­वा­व­ति­ष्ठ­त इति ? नैष दोषः; त­दि­त्य­यं निपातः अ­पा­दा­ना­र्थे वर्तते । तद् द्विगुणा द्विगुणा ततो द्विगुणा द्विगुणा इत्यर्थः । २०त­न्नि­वा­सि­नी­नां देवीनां सं­ज्ञा­जी­वि­त­प­रि­वा­र­प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­मा­ह — त­न्नि­वा­सि­न्यो देव्यः श्री­ह्री­धृ­ति­की­र्ति­बु­द्धि­ल­क्ष्म्यः प­ल्यो­प­मा­स्थि­त­यः स­सा­मा­नि­क­प­रि­ष­त्काः ॥ १९ ॥ तेषु पुष्करे क­र्णि­का­म­ध्य­मै­क­दे­श­वि­नि­वे­शि­नः श­र­द्वि­म­ल­पू­र्ण­च­न्द्र­द्यु­ति­ह­राः क्रो­शा­या­म- क्रो­शा­र्ध­वि­ष्क­म्भ­दे­शो­न­क्रो­शो­त्से­धाः प्रासादाः तेषु नि­व­स­न्ती­त्ये­वं शीला दे­व्य­स्त­न्नि­वा­सि­न्यः । २५ध्या­दी­ना­मि­त­रे­त­र­यो­गे द्वन्द्वः । १ । श्रीश्च ह्रीश्च धृतिश्च कीर्तिश्च बुद्धिश्च लक्ष्मीश्च श्री­ह्री­धृ­ति­की­र्ति­बु­द्धि­ल­क्ष्म्य इ­ती­त­रे­त­र­यो­ग­ल­क्ष­णो द्वन्द्वः । तेषु प­द्मा­दि­षु ह्रदेषु य­था­क्र­मं देव्यः श्र्यादयो वसन्ति । स्थि­ति­वि­शे­ष­नि­र्ज्ञा­ना­र्थं प­ल्यो­प­म­व­च­न­म् । २ । दे­वी­सा­मा­न्य­स्थि­तौ वि­शे­ष­नि­र्ज्ञा­ना­र्थं प­ल्यो­प­म­स्थि­त­य इ­त्यु­च्य­ते । प­ल्यो­प­मा स्थि­ति­रा­सां ताः प­ल्यो­प­म­स्थि­त­य इति । ३०प­रि­वा­र­नि­र्ज्ञा­ना­र्थं सा­मा­नि­क­प­रि­ष­त्क­व­च­न­म् । ३ । प­रि­वा­र­प्र­ति­प­त्त्य­र्थं सा­मा­नि­क­प­रि- ष­द्ग्र­ह­णं क्रियते । समाने स्थाने भवाः सा­मा­नि­काः *­“­स­मा­न­स्य त­दा­दे­श्च­”[­जै­ने­न्द्र­वा­º ३ । ३ । ३५] इति ठञ् । सा­मा­नि­का­श्च प­रि­ष­द­श्च सा­मा­नि­क­प­रि­ष­दः । अ­भ्य­र्हि­त­त्वा­त् सा­मा­नि­क- पदस्य पू­र्व­नि­पा­तः । सह सा­मा­नि­क­प­रि­ष­द्भि­र्व­त­न्ते इति स­सा­मा­नि­क­प­रि­ष­त्काः । तेषां पद्मानि १च­त­त्तु­ल्य­प्र­मा — आº, बº दº मुº । २त­द्द्वि­गु­णाः त­द्द्वि­गु­णा इति । ३त­यो­र्द्वि­गु­णा इति । १८७ १पू­र्व­नि­र्दि­ष्टा­नि त­न्म­ध्य­व­र्ति­षु प्रा­सा­दे­षु ते वसन्ति । यकाभिः स­रि­द्भि­स्ता­नि क्षेत्राणि वि­भ­क्ता­नि ता उच्यन्ते — ग­ङ्गा­सि­न्धू­रो­हि­द्रो­हि­ता­स्या­ह­रि­द्ध­रि­का­न्ता­सी­ता­सी­तो­दा­ना­री­न­र­का­न्ता­सु­व­र्ण- २कू­ला­रू­प्य­कू­ला­र­क्ता­र­क्तो­दाः स­रि­त­स्त­न्म­ध्य­गाः ॥ २० ॥ ०५ग­ङ्गा­दी­ना­मि­त­रे­त­र­यो­गे द्वन्द्वः । उ­द­क­स्य उ­द­भा­व उक्तः । सरितो न वाप्यः । ताः ३कि­म­न­न्त­रा उत समीपा इति ? अत आह — त­न्म­ध्य­गा इति । तेषां क्षेत्राणां मध्ये मध्येन वा ग­च्छ­न्ती­ति त­न्म­ध्य­गाः । एकत्र सर्वासां प्र­स­ङ्ग­नि­वृ­त्त्य­र्थं दि­ग्वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थं चाह — द्व­यो­र्द्व­योः पूर्वाः पूर्वगाः ॥ २१ ॥ १०द्व­यो­र्द्व­यो­रे­क­क्षे­त्रं विषयः इ­त्य­भि­सं­ब­न्धा­दे­क­त्र सर्वासां प्र­स­ङ्ग­नि­वृ­त्तिः । १ । विकल्प्यो हि वा­क्य­शे­षः । वाक्यं व­क्त­र्य­धी­नं (­व­क्त्र­धी­न­म्­) हीति इच्छातो वा­क्य­शे­ष­प्र­क्लृ­तेः­, द्वयोर्द्व- यो­रे­क­क्षे­त्रं४विषय इ­त्य­भि­सं­ब­न्धा­त् सर्वासां स­रि­ता­म् ए­क­स्मि­न् क्षेत्रे प्रसङ्गो नि­व­र्ति­तो भवति । पूर्वाः पूर्वगा इ­ति­व­च­नं दि­ग्वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­म् । २ । तत्र पूर्वा याः स­रि­त­स्ताः पूर्वगाः । पू­र्व­स­मु­द्रं ग­च्छ­न्ती­ति पूर्वगाः । कि­म­पे­क्षं पू­र्व­त्व­म् ? सू­त्र­नि­र्दे­शा­पे­क्ष­म् । यद्येवं गङ्गा- १५सि­न्ध्वा­द­यः सप्त पूर्वगा इति प्राप्तम् ? नैष दोषः; द्व­यो­र्द्व­यो­रि­त्य­भि­सं­ब­न्धा­द् द्व­यो­र्द्व­योः पूर्वाः पूर्वगा वे­दि­त­व्याः । ननु च५ द्व­यो­र्द्व­यो­रि­ति ग्र­ह­ण­म­न्या­र्थ­मु­क्त­म् ? *­“­अ­न्या­र्थ­म­पि प्र­कृ­त­म­न्या­र्थं भ­व­ति­”[पातº महाº १ । १ । २२] । इ­त­रा­सां दि­ग्वि­भा­ग­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह — शे­षा­स्त्व­प­र­गाः ॥ २२ ॥ २०द्व­यो­र्द्व­यो­र­व­शि­ष्टा यास्ता अ­प­र­गा ६प्र­त्ये­त­व्या अपरं समुद्रं ग­च्छ­न्ती­त्य­प­र­गाः । तत्र प­द्म­ह्र­द­प्र­भ­वा पू­र्व­तो­र­ण­द्वा­र­नि­र्ग­ता गङ्गा । १ । क्षु­ल्ल­क­हि­म­व­त उपरि प­द्म­ह्र­दो व­र्णि­त­श्च­तु­स्तो­र­ण­द्वा­र­म­ण्डि­तः । तत्र पू­र्व­तो­र­ण­द्वा­रे­ण निर्गता प­ञ्च­यो­ज­न­श­ता­नि प्राङ्मुखी गत्वा ग­ङ्गा­कू­टं स्रोतसा आस्फाल्य प­ञ्च­यो­ज­न­श­ता­नि त्र­यो­विं­शा­नि ष­ट्चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गा­न् अ­पा­ङ्मु­खी गत्वा स्थू­ल­मु­क्ता­व­ली­व सा­धि­क­यो­ज­न­श­त­प्र­मा­ण­धा­रा­प्र­पा­ता स­क्रो­श­ष­ड्यो­ज­न­वि­स्ता­रा २५यो­ज­ना­र्ध­बा­हु­ल्या ष­ष्टि­यो­ज­ना­या­म­वि­ष्क­म्भे द­श­यो­ज­ना­व­गा­हे व­ज्र­म­य­त­ले श्री­दे­वी­गृ­ह­प्र­मा­ण­प्रा- सा­द­म­ण्डि­त­म­ध्ये स­द्वि­क्रो­श­द­श­यो­ज­नो­च्छ्रा­या­ष्ट­यो­ज­ना­या­म­वि­ष्क­म्भ­द्वी­पा­ल­ङ्कृ­ता­न्त­रे कुण्डे पतिता । द­क्षि­ण­तो­र­ण­द्वा­रे­ण वि­निः­सृ­ता अ­र्ध­ग­व्यू­ता­व­गा­हा स­क्रो­श­ष­ड्यो­ज­न­वि­स्ता­रा क्रमेण व­र्ध­मा­ना भु­ज­ङ्ग­कु­टि­ल­गा­मि­नी ख­ण्ड­क­प्र­पा­त­गु­हा­मु­खे­न वि­ज­या­र्धं व्यतीत्य द­क्षि­ण­मु­खा द­क्षि­णा­र्ध­भ­र­त­म­ध्यं प्राप्य प्राङ्मुखी सती मुखे स­क्रो­श­यो­ज­ना­व­गा­हा सा­र्ध­द्वि­ष­ष्टि­यो­ज­न­वि­स्ता­रा ३०ल­व­णो­द­धिं मा­ग­ध­ती­र्थे­न प्रा­वि­श­त् । अ­प­र­तो­र­ण­द्वा­रा­द्वि­नि­र्ग­ता सिन्धूः । २ । पा­श्चा­त्य­तो­र­ण­द्वा­रा­द्वि­नि­र्ग­ता प­ञ्च­यो­ज­न­श­तं गत्वा सि­न्धू­कू­टं वी­ची­बा­हू प­गू­हे­ना­स्फा­ल्य ग­ङ्गा­व­त्सि­न्धू­कु­ण्डे पतिता त­मि­स्र­गु­हा­मु­खा­ग­ते­न विज- १ — नि निर्दि — आº, बº, दº, मुº । २ — व­र्ण­रू­प्य­कू­ला आº, बº, बº, दº, मूº, ताº । ३कि­म­न्त­रा आº, आº, दº, मुº, ताº । ४ — रे­कै­क­क्षे­त्रं आº, ताº । ५च य­द्द्व­यो­र्द्व­यो — आº, बº, दº, मुº । ६वे­दि­त­व्याः आº, बº, दº, ताº, मुº । ७आ­लि­ङ्ग­ने­न । १८८ यार्धं व्यतीत्य प्र­भा­स­ती­र्थे­ना­प­र­स­मु­द्रं प्रा­वि­क्ष­त् । तत्र ग­ङ्गा­कु­ण्ड­द्वी­प­प्रा­सा­दे ग­ङ्गा­दे­वी वसति । सि­न्धू­कु­ण्ड­द्वी­प­प्रा­सा­दे सि­न्धू­दे­वी वसति । हि­म­व­त उपरि कि­ञ्चि­त्प्रा­क् प्रत्यक् चातीत्य गङ्गा- सि­न्ध्वो­र्म­ध्ये द्वे प­द्मा­का­रे कूटे वै­डू­र्य­प­रि­णा­म­ना­ले ज­ल­स्यो­प­रि क्रो­श­मु­च्छ्रि­ते क्रो­श­द्व­या­या­म­वि- ष्कम्भे लो­हि­ता­क्ष­म­णि­म­या­र्ध­ग­व्यू­ता­य­त­प­त्रे त­प­नी­य­के­स­रे अ­र्क­म­णि­नि­र्वृ­त्त­ग­व्यू­ता­य­त­क­र्णि­के । ०५तयोः क­र्णि­क­यो­र्म­ध्ये र­त्न­म­य­मे­कै­कं कूटम् । तत्र चैकैकः प्रासादः । प्रा­च्य­कू­ट­प्रा­सा­दे प­ल्यो­प­म­स्थि- तिका वला१ नाम देवी वसति । प्र­ती­च्य­प्रा­सा­द­कू­टे प­ल्यो­प­म­स्थि­ति­का लवणा नाम देवी वसति । उ­दी­च्य­तो­र­ण­द्वा­र­नि­र्ग­ता रो­हि­ता­स्या । ३ । प­द्म­ह्र­द­स्यै­व उ­दी­च्य­तो­र­ण­द्वा­र­नि­र्ग­ता द्वे योज- नशते ष­ट्स­प्त­त्यु­त्त­रे ष­ट्चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गा­न् हि­म­व­त उपरि उ­द­ङ्मु­खी गत्वा ग­ङ्गा­तु­ल्या­या­म- धा­रा­प्र­पा­ता अ­र्ध­त्र­यो­द­श­यो­ज­न­वि­स्ता­रा यो­ज­न­बा­ह­ल्या विं­श­ति­यो­ज­न­श­ता­या­म­वि­ष्क­म्भे विंश- १०ति­यो­ज­ना­व­गा­हे व­ज्र­त­ले श्री­दे­वी­गृ­ह­प्र­मा­ण­प्रा­सा­द­म­ण्डि­त­म­ध्ये स­द्वि­क्रो­श­द­श­यो­ज­नो­च्छ्रा­य­षो­ड­श- यो­ज­ना­या­म­वि­ष्क­म्भ­द्वी­पा­ल­ङ्कृ­ता­न्त­रे कुण्डे पतिता । ततः कु­ण्डा­दु­दी­च्य­तो­र­ण­द्वा­रे­ण निर्गता उ­द­ङ्मु­खी श­ब्द­व­द्वृ­त्त­वे­दा­ढ्यं प्र­द­क्षि­णी­कृ­त्या­र्ध­यो­ज­ने­ना­प्रा­प्ता प्र­त्य­ङ्मु­खी सती प्रभवे क्रोशा- व­गा­हा­ऽ­र्ध­त्र­यो­द­श­यो­ज­न­वि­ष्क­म्भा मु­खे­ऽ­र्ध­तृ­ती­य­यो­ज­ना­व­गा­हा प­ञ्च­विं­श­ति­यो­ज­न­श­त­वि­ष्क­म्भा रो­हि­ता­स्या अ­प­र­ल­व­णो­द­धिं प्रा­वि­श­त् । रो­हि­ता­स्या­कु­ण्ड­प्रा­सा­दे रो­हि­ता­स्या देवी वसति । १५म­हा­प­द्म­ह्र­द­प्र­भ­वा­ऽ­पा­च्य­तो­र­ण२द्वा­र­नि­र्ग­ता रोहित् । ४ । म­हा­हि­म­व­त उपरि म­हा­प­द्म­ह्र- दा­द­पा­च्य­तो­र­ण­द्वा­रे­ण निर्गता षो­ड­श­यो­ज­न­श­ता­नि प­ञ्चो­त्त­रा­णि प­ञ्चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गा­न् अ­पा­गा­ग­म्य प­ति­ते­त्या­दि रो­हि­ता­स्य­या तुल्यम् । अयं तु विशेषः — सा­धि­क­द्वि­यो­ज­न­श­ता­या­म- धारा । रो­हि­त्कु­ण्ड­प्रा­सा­द­नि­वा­सि­नी रोहित् देवी । सा रो­हि­न्म­हा­न­दी पू­र्वा­र्ण­वं प्रा­वि­श­त् । उ­दी­च्य­तो­र­ण­द्वा­र­नि­र्ग­ता ह­रि­का­न्ता । ५ । तत एव म­हा­प­द्म­ह्र­दा­दु­दी­च्य­तो­र­ण­द्वा­रे­ण निर्गता २०ह­रि­का­न्ता नाम म­हा­न­दी रो­हि­दि­वा­द्रि­त­ले गत्वा उ­द­ङ्मु­खी सा­धि­क­द्वि­यो­ज­न­श­त­धा­रा­प्र­पा­ता द्वि­यो­ज­न­बा­ह­ल्या प­ञ्च­विं­श­ति­यो­ज­न­वि­स्ता­रा श्री­दे­वी­गृ­ह­तु­ल्य­प्रा­सा­द­म­ण्डि­त­म­ध्ये३ स­द्वि­क्रो­श४दश — यो­ज­नो­च्छ्रा­य­द्वा­त्रिं­श­द्यो­ज­ना­या­म­वि­ष्क­म्भ­द्वी­पा­ल­ङ्कृ­ता­न्त­रे च­त्वा­रिं­श­द्यो­ज­ना­व­गा­हे चत्वा — रिं­श­द्द्वि­श­त­यो­ज­ना­या­म­वि­ष्क­म्भे व­ज्र­त­ले कुण्डे पतिता । ततः कु­ण्डा­दु­दी­च्य­तो­र­ण­द्वा­रे­ण निर्गता ५प्र­भ­वे­ऽ­र्ध­यो­ज­ना­व­गा­हा प­ञ्च­विं­श­ति­यो­ज­न­वि­ष्क­म्भा वि­कृ­त­व­द्वृ­त्त­वे­दा­ढ्य­म­र्ध­यो­ज­ने­ना­प्रा­प्य २५प्र­द­क्षि­णी­कृ­त्य प्र­त्य­ङ्मु­खी सती मुखे प­ञ्च­यो­ज­ना­व­गा­हा अ­र्ध­तृ­ती­य­यो­ज­न­श­त­वि­ष्क­म्भा पा­श्चा­त्या­ऽ­र्ण­वं प्रा­वि­क्ष­त् । ह­रि­का­न्ता­कु­ण्ड­प्रा­सा­दे ह­रि­का­न्ता­दे­वी वसति । ति­गि­ञ्छ­ह्र­द­प्र­भ­वा द­क्षि­ण­द्वा­र­नि­र्ग­ता हरित् । ६ । नि­ष­ध­स्यो­प­रि ति­गि­ञ्छ­ह्र­दा­द् दक्षिण- तो­र­ण­द्वा­रे­ण वि­निः­सृ­ता ह­रि­न्म­हा­न­दी स­प्त­स­ह­स्रा­णि चत्वारि श­ता­न्ये­क­विं­शा­नि यो­ज­ना­ना­मे­कं चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­ग­म­द्रि­त­ले प्राङ्मुखी गत्वा प­ति­ते­त्या­दि सर्वं ह­रि­का­न्ता­तु­ल्य­म् । अयं तु ३०विशेषः सा­धि­क­च­तु­र्यो­ज­न­श­ता­या­म­धा­रा । ह­रि­कु­ण्ड­प्रा­सा­द­नि­वा­सि­नी ह­रि­दे­वी । सा प्राच्यमु — दधिं प्रा­वि­क्ष­त् । उ­दी­च्य­तो­र­ण­द्वा­र­वि­नि­र्ग­ता सीतोदा । ७ । तत एव ति­गि­ञ्छ­ह्र­दा­दु­दी­च्य­तो­र­ण­द्वा­रे­ण ह­रि­दि­वा­द्रि­त­ले६ ग­त्वो­द­ङ्मु­खी सा­धि­क­च­तु­र्यो­ज­न­श­त­धा­रा­प्र­पा­ता च­तु­र्यो­ज­न­बा­ह­ल्या प­ञ्चा­श­द्यो — १बला — श्रº । २ — द्वारेण नि — आº, बº, दº, मुº । ३ — म­ध्य­स­द्वि — ताº, श्रº, मूº । ४ — क्रो­श­यो­ज — मुº, मू ताº, श्रº, दº, जº, बº आº । ५प्रवाहे आº, बº, दº, मुº । ६ — तलं ग — आº, बº, दº, मुº । १८९ ज­न­वि­स्ता­रा श्री­दे­वी­गृ­ह­प्र­मा­ण­प्रा­सा­द­म­ण्डि­त­म­ध्ये१ स­द्वि­क्रो­श­द­श­यो­ज­नो­च्छ्रा­य­च­तु­ष्ष­ष्टि­यो­ज­ना­या — म­वि­ष्क­म्भ­द्वी­पा­ल­ङ्कृ­ता­न्त­रे सा­शी­ति­च­तु­र्यो­ज­न­श­ता­या­म­वि­ष्क­म्भे अ­शी­ति­यो­ज­ना­व­गा­हे व­ज्र­त­ले कुण्डे पतिता । ततः कु­ण्डा­दु­दी­च्य­तो­र­ण­द्वा­रे­ण निर्गता दे­व­कु­रु­षु चि­त्र­वि­चि­त्र­कू­ट­म­ध्ये­नो­द — ङ्मुखी गत्वा अ­र्ध­यो­ज­ने­ना­ऽ­प्रा­प्ता मेरुं प्र­द­क्षि­णी­कृ­त्य वि­द्यु­त्प्र­भं विदार्य अ­प­र­वि­दे­ह­म­ध्य­गा­मि­नी­, ०५प्रभवे यो­ज­ना­व­गा­हा प­ञ्चा­श­द्यो­ज­न­वि­स्ता­रा मुखे द­श­यो­ज­ना­व­गा­हा प­ञ्च­यो­ज­न­श­त­वि­स्ता­रा सीतोदा नाम म­हा­न­दी पा­श्चा­त्य­स­मु­द्रं प्रा­वि­क्ष­त् । सी­तो­दा­कु­ण्ड­प्रा­सा­द­नि­वा­सि­नी सीतोदा देवी । के­स­रि­ह्र­द­प्र­भ­वा­ऽ­पा­च्य­द्वा­र­नि­र्ग­ता सीता । ८ । नी­ल­स्यो­प­रि के­स­रि­ह्र­दा­द­पा­च्य­तो­र­ण­द्वा­रे­ण निर्गता सीता म­हा­न­दी­त्या­दि सर्वं सी­तो­दा­तु­ल्य­म् । अयं तु विशेषः सी­ता­कु­ण्ड­प्रा­सा­दे सी­ता­दे­वी १०वसति । सा मा­ल्य­व­न्तं विदार्य पू­र्व­वि­दे­ह­म­ध्य­गा­मि­नी प्रा­च्य­स­मु­द्रं प्रा­वि­क्ष­दि­ति । उ­दी­च्य­तो­र­ण­द्वा­र­नि­र्ग­ता न­र­का­न्ता । ९ । तत एव के­स­रि­ह्र­दा­दु­दी­च्य­तो­र­ण­द्वा­रे­ण निर्गता न­र­का­न्ता म­हा­न­दी­त्या­दि सर्वं हरिता व्या­ख्या­त­म् । अयं तु विशेषः न­र­का­न्ता­कु­ण्ड­प्रा­सा­दे न­र­का­न्ता देवी वसति । ग­न्ध­व­द्वृ­त्त­वे­दा­ढ्यं प्र­द­क्षि­णी­कृ­त्य पा­श्चा­त्य­स­मु­द्रं प्रा­वि­क्ष­दि­ति । म­हा­पु­ण्ड­री­क­ह्र­द­प्र­भ­वा दक्षिण२तो­र­ण­द्वा­र­नि­र्ग­ता नारी । १० । रुक्मिण उपरि म­हा­पु­ण्ड­री­क- १५ह्रदाद् द­क्षि­ण­तो­र­ण­द्वा­रे­ण निर्गता नारी म­हा­न­दी­त्या­दि सर्वं हरि(­न­र­)कान्तया व्या­ख्या­त­म् । अयं तु विशेषः ना­री­कु­ण्ड­प्रा­सा­दे ना­री­दे­वी वसति । ग­न्ध­व­द्वृ­त्त­वे­दा­ढ्यं प्र­द­क्षि­णी­कृ­त्य पूर्वो- दधिं ३प्रा­वि­श­दि­ति । उ­दी­च्य­द्वा­र­नि­र्ग­ता रू­प्य­कू­ला । ११ । त­स्मा­दे­व म­हा­पु­ण्ड­री­क­ह्र­दा­दु­दी­च्य­तो­र­ण­द्वा­रे­ण निर्गता रू­प्य­कू­ला म­हा­न­दी­त्या­दि सर्वं तु रोहिता व्या­ख्या­त­म् । अयं तु विशेषः रू­प्य­कू­ला­कु­ण्ड- २०प्रासादे रू­प्य­कू­ला देवी वसति । मा­ल्य­व­द्वृ­त्त­वे­दा­ढ्यं प्र­द­क्षि­णी­कृ­त्य प्र­ती­च्य­स­मु­द्रं प्रा­वि­क्ष­दि­ति । पु­ण्ड­री­क­ह्र­द­प्र­भ­वा­पा­च्य­तो­र­ण­द्वा­र­नि­र्ग­ता सु­व­र्ण­कू­ला । १२ । शि­ख­रि­ण उपरि पु­ण्ड­री­क- ह्रदाद् द­क्षि­ण­तो­र­ण­द्वा­रे­ण निर्गता सु­व­र्ण­कू­ला म­हा­न­दी­त्या­दि सर्वं रो­हि­ता­स्य­या व्या­ख्या­त­म् । अयं तु विशेषः सु­व­र्ण­कू­ला­कु­ण्ड­प्रा­सा­दे सु­व­र्ण­कू­ला देवी वसति । मा­ल्य­व­द्वृ­त्त­वे­दा­ढ्यं प्र­द­क्षि­णी- कृत्य प्रा­च्य­म­र्ण­वं प्रा­वि­क्ष­दि­ति । २५पू­र्व­तो­र­ण­द्वा­र­नि­र्ग­ता रक्ता । १३ । त­स्मा­दे­व पु­ण्ड­री­क­ह्र­दा­त् पू­र्व­तो­र­ण­द्वा­रे­ण वि­नि­र्ग­ता रक्ता म­हा­न­दी­त्या­दि सर्वं गङ्गया व्या­ख्या­त­म् । अयं तु विशेषः र­क्ता­कु­ण्ड­प्रा­सा­दे र­क्ता­दे­वी वसति । प्र­ती­च्य­द्वा­र­नि­र्ग­ता रक्तोदा । १४ । त­स्मा­दे­व पु­ण्ड­री­क­ह्र­दा­त् प्र­ती­च्य­तो­र­ण­द्वा­रे­ण वि­नि­र्ग­ता रक्तोदा म­हा­न­दी­त्या­दि सर्वं सिन्ध्वा व­र्णि­त­म् । अयं तु विशेषः र­क्तो­दा­कु­ण्ड­प्रा­सा­दे ३०रक्तोदा देवी वसति । ग­ङ्गा­सि­न्धू­र­क्ता­र­क्तो­दाः भु­ज­ङ्ग­कु­टि­ल­ग­त­यः अन्यत्र गि­रि­त­ल­धा­रा­प्र­पा­ता­भ्या­म्­, शेषा ऋ­जु­ग­त­यः अन्यत्र मे­रु­ना­भि­गि­रि­प्र­दे­शे­भ्यः । च­तु­र्द­शा­प्ये­ता अ­र्ध­यो­ज­न­वि­ष्क­म्भ­न­दी­स­मा­या­मा­भ्या — मु­भ­य­पा­र्श्व­ग­ता­भ्यां प्र­त्ये­क­म­र्ध­यो­ज­नो­त्से­ध­प­ञ्च­ध­नुः­श­त­वि­ष्क­म्भ­व­न­स­मा­या­म­प­द्म­व­र­वे­दि­का- द्व­य­प­रि­वृ­ता­भ्यां व­न­ष­ण्डा­भ्या­म­ल­ङ्कृ­ताः । ३५तासां प­रि­वा­र­प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­मा­ह — १ — मध्यस — श्रº । २ — ण­द्वा­र­तो­र­ण — ताº, श्रº, आº, दº । ३प्रा­वि­क्ष­दि — आº बº, मुº । १९० च­तु­र्द­श­न­दी­स­ह­स्र­प­रि­वृ­ता ग­ङ्गा­सि­न्ध्वा­द­यो नद्यः ॥ २३ ॥ ग­ङ्गा­सि­न्ध्वा­द्य­ग्र­ह­णं प्र­क­र­णा­दि­ति चेत्; न; अ­न­न्त­र­ग्र­ह­ण­प्र­स­ङ्गा­त् । १ । स्या­न्म­त­म् — ग­ङ्गा­सि­न्ध्वा­दि­ग्र­ह­ण­म­न­र्थ­क­म् । कुतः ? प्र­क­र­णा­त् । प्र­कृ­ता­हि­ता इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? ०५अ­न­न्त­र­ग्र­ह­ण­प्र­स­ङ्गा­त् । “­अ­न­न्त­र­स्य विधिर्वा भवति प्र­ति­षे­धो वा”[पातº महाº १ । २ । ४७] इति अ­प­र­गा­ना­मे­व ग्रहणं स्यात् । ग­ङ्गा­दि­ग्र­ह­ण­मि­ति चेत्; न; पू­र्व­गा­ग्र­ह­ण­प्र­स­ङ्गा­त् । २ । अथ मतम् — ग­ङ्गा­दि­ग्र­ह­ण­मे — वास्तु अ­न­न्त­र­नि­वृ­त्त्य­र्थ­मि­ति­; तच्च न; कस्मात् ? पू­र्व­गा­ग्र­ह­ण­प्र­स­ङ्गा­त् । ग­ङ्गा­द­यो हि पूर्वगा इति । १०न­दी­ग्र­ह­णा­त् सि­द्धि­रि­ति चेत्; न; द्वि­गु­णा­भि­सं­ब­न्धा­र्थ­त्वा­त् । ३ । स्या­दे­त­त् — नद्यः प्र­कृ­ता­स्त­तो न­दी­ग्र­ह­ण­म­न्त­रे­णा­पि नदीसं१प्रत्यये सिद्धे त­द्ग्र­ह­णं स­र्व­न­दी२सं­प्र­त्य­या­र्थं भ­वि­ष्य­ति नार्थो ग­ङ्गा­सि­न्ध्वा­दि­ग्र­ह­णे­ने­ति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? द्वि­गु­णा­भि­सं­ब­न्धा­र्थ­त्वा­त् । द्विगुणा द्विगुणा इ­त्य­स्या­भि­सं­ब­न्ध इह कथं स्यादिति ग­ङ्गा­सि­न्ध्वा­दि­ग्र­ह­णं क्रियते । किं ३ग­त­मे­त­द­ने­न आ­हो­स्वि­च्छ­ब्दा­धि­क्या४द­र्था­धि­क्यं ग­त­मि­ति ? आह । कथम् ? द्वि­गु­णा­नु­वृ­त्तौ १५ग­ङ्गा­च­तु­र्द­श­न­दी­स­ह­स्र­प­रि­वृ­ता त­द्द्वि­गु­ण­न­दी­स­ह­स्र­प­रि­वा­रा सि­न्धू­रि­ति ५प्रसक्ते त­न्नि­वृ­त्त्य­र्थं ग­ङ्गा­सि­न्धू­ग्र­ह­ण­मि­ति । ६तत्र ग­ङ्गा­सि­न्ध्वौ प्रत्येकं च­तु­र्द­श­न­दी­स­ह­स्र­प­रि­वृ­ते । ततो द्विगुणा द्विगुणाः प­रि­वा­र­न­द्यो वे­दि­त­व्या आ­सी­तो­दा­याः­, ततः प­र­तो­ऽ­र्ध­ही­नाः । उक्तो ज­म्बू­द्वी­प­वि­ष्क­म्भा­म्भो­नि­धि­ह्र­द­स­रि­त्प­र्व­त­व­र्ष­नि­वे­श­क्र­मः । इ­द­मि­दा­नीं प्रक्रि- यतां कि­म­मू­नि क्षेत्राणि तु­ल्य­वि­स्ता­रा­ण्यु­त वि­स्ता­र­वि­शे­षो­ऽ­स्ती­ति ? अत आह — २०भरतः ७ष­ड्विं­श­प­ञ्च­यो­ज­न­श­त­वि­स्ता­रः ष­ट्चै­का­न्न­विं­श­ति- भागा यो­ज­न­स्य ॥ २४ ॥ ष­ड­धि­का विंशतिः ष­ड्विं­श­तिः ष­ड्विं­श­ति­र­धि­का येषु तानि ष­ड्विं­शा­नि प­ञ्च­यो­ज­न- शतानि वि­स्ता­रो­ऽ­स्य ष­ड्विं­श­प­ञ्च­यो­ज­न­श­त­वि­स्ता­रो भरतः । कि­मे­ता­वा­ने­व ? नेत्याह — ष­ट्चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गा यो­ज­न­स्य­, वि­स्ता­रो­ऽ­स्ये­त्य­भि­सं­ब­ध्य­ते । २५इ­त­रे­षां वि­ष्क­म्भ­वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह — त­द्द्वि­गु­णा­द्वि­गु­ण­वि­स्ता­रा व­र्ष­ध­र­व­र्षा वि­दे­हा­न्ताः ॥ २५ ॥ ततो द्विगुणो द्विगुणो विस्तारो येषां त इमे त­द्द्वि­गु­ण­द्वि­गु­ण­वि­स्ता­राः । व­र्ष­ध­र­श­ब्द­स्य पू­र्व­नि­पा­त आ­नु­पू­र्व्य­प्र­ति­प­त्त्य­र्थः । १ । व­र्ष­ध­र­श­ब्द­स्य पू­र्व­नि­पा­तः क्रियते आ­नु­पू­र्व्य­प्र­ति­प­त्ति­र्य­था स्यादिति । इ­त­र­था हि व­र्ष­ध­रा­श्च व­र्षा­श्चे­ति द्वन्द्वे व­र्ष­श­ब्द­स्य ३०पू­र्व­नि­पा­तः प्र­स­ज्ये­त अ­ल्पा­च्त­र­त्वा­त् । न च ल­क्ष­ण­म­स्ति आ­नु­पू­र्व्य­प्र­ति­प­त्त्य­र्थः पू­र्व­प्र­यो­गः कर्तव्य इति८ ? सत्यं नास्ति क­ण्ठो­क्त­म्­, ज्ञा­प­का­त्तु भवति *­“­ल­क्ष­ण­हे­त्वोः क्रि­या­याः­” [जै­ने­न्द्र­º २ । २ । १०­४­] इति९ । १ — प्र­त्य­य­सि­द्धे­स्त — मुº । २प्र­ति­प­त्त्य­र्थ आº, बº, मुº । ३ज्ञातम् । ४सू­त्र­म­न­र्थ­क­मि­ति । ५प्रसक्तिः त — आº, बº, ताº, मुº । ६तथा सति । ७ष­ड्विं­श­ति­प — आº, बº, ताº, मुº । ८ए­वं­वि­ध­म् । ९इत्यत्र हे­तु­श­ब्द­स्य पू­र्व­नि­पा­तो न्याय्यः तं विहाय आ­नु­पू­र्व्य­प्र­ति­प­त्त्य­र्थं ल­क्ष­ण­श­ब्द­स्य- कृ­त­वा­न् । ततो ज्ञायते आ­नु­पू­र्व्य­प्र­ति­प­त्त्य­र्थः पू­र्व­प्र­यो­गः कर्त्तव्य इति ल­क्ष­ण­म­स्ती­ति । १९१ वि­दे­हा­न्त­व­च­नं म­र्या­दा­र्थ­म् । २ । विदेहः अन्तो येषां त इमे वि­दे­हा­न्ता इति मर्यादा क्रियते । इ­त­र­था हि नी­ला­द­यो­ऽ­पि द्वि­गु­ण­द्वि­गु­ण­वि­स्ता­राः प्र­स­ज्ये­र­न् । तथाहि — हि­म­व­तो विष्कम्भो द्वि­प­ञ्चा­श­मे­कं यो­ज­न­स­ह­स्रं द्वादश चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गाः । है­म­व­त­स्य द्वि­यो­ज­न — सहस्रे प­ञ्चो­त्त­र­श­तं पञ्च चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गाः । म­हा­हि­म­व­त­श्च­त्वा­रि यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि ०५द­शा­धि­के द्वे शते दश चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गाः । ह­रि­व­र्ष­स्या­ष्टौ यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि चत्वारि शतानि ए­क­विं­शा­नि ए­क­श्चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गः । नि­ष­ध­स्य षो­ड­श­यो­ज­न­स­ह­स्रा­णी अष्टौ शतानि द्वि­च­त्वा­रिं­शा­नि द्वौ चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गौ । वि­दे­ह­स्य त्र­य­स्त्रिं­श­द्यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि ष­ट्श­ता­नि च­तु­र­शी­त्य­धि­का­नि च­त्वा­र­श्चै­का­न्न­विं­श­ति­भा­गाः । यद्येवं भ­र­ता­दी­नां वि­दे­हा­न्ता­नां वि­स्ता­र­क्र­म उक्तः, अ­थो­त्त­रे­षां क­थ­मि­ति ? अत १०आह — उत्तरा द­क्षि­ण­तु­ल्याः ॥ २६ ॥ उत्तरा ऐ­रा­व­ता­द­यः नीलान्ता भ­र­ता­दि­भि­र्द­क्षि­णै­स्तु­ल्याः द्र­ष्ट­व्याः­, अ­ती­त­स्य स­र्व­स्या­यं विशेषो द्रष्टव्यः । अत्राह — उक्तेषु भ­र­ता­दि­षु क्षेत्रेषु म­नु­ष्या­णां किं तु­ल्यो­ऽ­नु­भ­वा­दिः आ­हो­स्वि­त्क­श्चि­द­स्ति १५प्र­ति­वि­शे­ष इति ? अत आह — भ­र­तै­रा­व­त­यो­र्वृ­द्धि­ह्रा­सौ ष­ट्स­म­या­म्या­मु­त्स­र्पि­ण्य­व­स­र्पि­णी­भ्या­म् ॥ २७ ॥ इमौ वृ­द्धि­ह्रा­सौ कस्य ? भ­र­तै­रा­व­त­योः । ननु ते क्षेत्रे व्य­व­स्थि­ता­व­धि­के कथं त­यो­र्वृ­द्धि­ह्रा­सौ ? अत उत्तरं पठति — ता­त्स्थ्या­त्ता­च्छ­ब्द्य­सि­द्धि­र्भ­र­तै­रा­व­त­यो­र्वृ­द्धि­ह्रा­स­यो­गः । १ । इह लोके ता­त्स्थ्या­त्ता­च्छ­ब्द्यं २०भ­व­ति­, यथा१गि­रि­स्थे­षु व­न­स्प­ति­षु द­ह्य­मा­ने­षु गि­रि­दा­ह इ­त्यु­च्य­ते­, तथा भ­र­तै­रा­व­त­स्थे­षु म­नु­ष्ये­षु वृ­द्धि­ह्रा­सा­वा­प­द्य­मा­ने­षु भ­र­तै­रा­व­त­यो­र्वृ­द्धि­ह्रा­सा­वु­च्ये­ते । अ­धि­क­र­ण­नि­र्दे­शो वा । २ । अथवा भ­र­तै­रा­व­त­यो­रि­त्य­धि­क­र­ण­नि­र्दे­शो­ऽ­य­म्­, स चाधेय- मा­का­ङ्क्ष­ती­ति भरते ऐ­रा­व­ते च म­नु­ष्या­णां वृ­द्धि­ह्रा­सौ वे­दि­त­व्यौ । किं कृतौ पुनस्तौ ? अ­नु­भ­वा­युः­प्र­मा­णा­दि­कृ­तौ वृ­द्धि­ह्रा­सौ । ३ । अ­नु­भ­वः उ­प­भो­ग­प­रि­भो­ग­स­म्प­त्­, आयु- २५र्जी­वि­त­प­रि­मा­ण­म्­, प्रमाणं श­री­रो­त्से­ध इ­त्ये­व­मा­दि­कृ­तौ म­नु­ष्या­णां वृ­द्धि­ह्रा­सौ प्र­त्ये­त­व्यौ । किं हेतुकौ पुनस्तौ ? २का­ल­हे­तु­कौ । स च कालो द्विविधः — उ­त्स­र्पि­णी अ­व­स­र्पि­णी चेति । तद्भेदाः षट् प्र­त्ये­क­म् । अ­न्व­र्थ­सं­ज्ञे३ चैते । अ­नु­भ­वा­दि­भि­र­व­स­र्प­ण­शी­ला अ­व­स­र्पि­णी । ४ । अ­नु­भ­वा­दि­भिः पू­र्वो­क्तै­र­व­स­र्प­ण­शी­ला हानि- स्वा­भा­वि­का अ­व­स­र्पि­णी­स­मा । ३०त­द्वि­प­री­तो­त्स­र्पि­णी । ५ । त­द्वि­प­री­तै­रे­वो­त्स­र्प­ण­शी­ला वृ­द्धि­स्वा­भा­वि­को­त्स­र्पि­णी­त्यु­च्य­ते । त­त्रा­व­स­र्पि­णी षड्विधा — सु­ष­म­सु­ष­मा-सुषमा-सु­ष­म­दुः­ष­मा-दुः­ष­म­सु­ष­मा-दुःषमा-अ­ति­दुः­ष­मा चेति । उ­त्स­र्पि­ण्य­पि अ­ति­दुः­ष­मा­द्या सु­ष­म­सु­ष­मा­न्ता ष­ड्वि­धै­व भवति । अ­व­स­र्पि­ण्याः प­रि­मा­णं दश सा­ग­रो­प­म­को­टी­को­ट्यः­, उ­त्स­र्पि­ण्य­पि ता­व­त्ये­व । सोभयी कल्प इ­त्या­ख्या­य­ते । १गि­रि­स्थि­ते­षु आº, बº, दº, दº, मुº, ताº । २का­ल­कृ­ता­वि­त्य­र्थः । ३ — सं­ज्ञो­च्य­ते आº, बº, दº, मुº । १९२ तत्र सु­ष­म­सु­ष­मा चतस्रः सा­ग­रो­प­म­को­टी­को­ट्यः । तदादौ मनुष्या उ­त्त­र­कु­रु­म­नु­ष्य­तु­ल्याः । ततः क्रणेण हानौ सत्यां सुषमा भवति तिस्रः सा­ग­रो­प­म­को­टी­को­ट्यः । तदादौ मनुष्या ह­रि­व­र्ष­म­नु­ष्य­स­माः । ततः क्रमेण हानौ१ सु­ष­म­दुः­ष­मा भवति द्वे सा­ग­रो­प­म­को­टी­को­ट्यौ तदादौ मनुष्या है­म­व­त­म­नु­ष्य­स­मा­ना भवन्ति । ततः क्रमेण हानौ सत्यां दुः­ष­म­सु­ष­मा भवति ०५ए­क­सा­ग­रो­प­म­को­टी­को­टी द्वि­च­त्वा­रिं­श­द्व­र्ष­स­ह­स्रो­ना । तदादौ मनुष्या वि­दे­ह­ज­न­तु­ल्या भवन्ति । ततः क्रमेण हानौ सत्यां दुःषमा भवति ए­क­विं­श­ति­व­र्ष­स­ह­स्रा­णि । ततः क्रमेण हानौ सत्यां अ­ति­दुः­ष­मा भवति ए­क­विं­श­ति­व­र्ष­स­ह­स्रा­णि । ए­व­मु­त्स­र्पि­ण्य­पि वि­प­री­त­क्र­मा वे­दि­त­व्या । अ­थे­त­रा­सु भूमिषु का­ऽ­व­स्थि­तिः ? अत आह — ता­भ्या­म­प­रा भू­म­यो­ऽ­व­स्थि­ताः ॥ २८ ॥ १०ताभ्यां भ­र­तै­रा­व­ता­भ्या­म­प­रा भूमय अ­व­स्थि­ता भवन्ति२ । न हि त­त्रो­त्स­र्पि­ण्य­व — सर्पिण्यौ स्तः । किं तासु भूमिषु म­नु­ष्या­स्तु­ल्या­यु­ष आ­हो­स्वि­त् क­श्चि­द­स्ति प्र­ति­वि­शे­ष इति ? अ­स्ती­त्या­ह — ए­क­द्वि­त्रि­प­ल्यो­प­म­स्थि­त­यो है­म­व­त­क­हा­रि­व­र्ष­क­दै­व­कु­र­व­काः ॥ २९ ॥ है­म­व­ता­दि­भ्यो भवार्थे वुञ् म­नु­ष्य­प्र­ति­प­त्त्य­र्थः । १ । है­म­व­ते भवा इ­त्ये­व­मा­दि­ना वि­ग्र­हे­ण १५वुञि कृते है­म­व­त­का­दि­सि­द्धि­र्भ­व­ति । स किमर्थः ? म­नु­ष्य­प्र­ति­प­त्त्य­र्थः । तत्र भवा मनुष्याः प्र­ति­प­द्ये­र­न्नि­ति । ए­का­दी­नां है­म­व­त­का­दि­भि­र्य­था­सं­ख्यं संबन्धः । २ । है­म­व­त­का­द­य­स्त्र­य ए­का­द­य­स्त्र­यः तत्र य­था­सं­ख्यं संबन्धो भवति । ए­क­प­ल्यो­प­म­स्थि­त­यो है­म­व­त­काः । द्वि­प­ल्यो­प­म­स्थि­त­यो हा­रि­व­र्ष­काः । त्रि­प­ल्यो­प­म­स्थि­त­यो दै­व­कु­र­व­का इति । तत्र पञ्चसु है­म­व­ते­षु सु­ष­म­दुः­ष­मा २०सदा अ­व­स्थि­ता । तत्र मनुष्या ए­क­प­ल्यो­प­मा­यु­षो द्वि­ध­नुः­स­ह­स्रो­च्छ्रि­ता­श्च­तु­र्थ­भ­क्ता­हा­रा नी­लो­त्प­ल­व­र्णाः । पञ्चसु ह­रि­व­र्षे­षु सुषमा सदा अ­व­स्थि­ता­, तत्र मनुष्या द्वि­प­ल्यो­प­म­स्थि­त­यः च­तु­श्चा­प­स­ह­स्रो­त्से­धाः ष­ष्ठ­भ­क्ता­हा­राः श­ङ्ख­व­र्णाः । पञ्चसु दे­व­कु­रु­षु सु­ष­म­सु­ष­मा सदा अ­व­स्थि­ता­, तत्र म­नु­ष्या­स्त्रि­प­ल्यो­प­मा­यु­षः ष­ड्ध­नुः­स­ह­स्रो­त्से­घा अ­ष्ट­म­भ­क्ता­हा­रा क­न­क­व­र्णाः । अ­थो­त्त­रे­षु काऽव३स्थेति ? अत आह — २५त­थो­त्त­राः ॥ ३० ॥ यथा दक्षिणाः त­थो­त्त­रा वे­दि­त­व्याः । है­र­ण्य­व­त­का है­म­व­त­कै­स्तु­ल्याः । राम्यका हा­रि­व­र्ष­कै­स्तु­ल्याः । दै­व­कु­र­व­कै­रौ­त्त­र­कु­र­व­का व्याख्याताः । अथ वि­दे­ह­ष्व­व­स्थि­ते­षु का स्थि­ति­क्रि­या ? ४अत उच्यते — वि­दे­हे­षु सं­ख्ये­य­का­लाः ॥ ३१ ॥ ३०सर्वेषु वि­दे­हे­षु सं­ख्ये­य­का­लाः मनुष्याः । तत्र कालः सु­ष­म­दुः­ष­मा­न्तो­प­मः सदा अ­व­स्थि­तः । म­नु­ष्या­श्च प­ञ्च­ध­नुः­श­तो­त्से­धा नि­त्या­हा­राः उ­त्क­र्षे­ण५ एक६पू­र्व­को­टि­स्थि­ति­का ज­घ­न्ये­ना­न्त- र्मु­हू­र्ता­यु­षः । १ — नौ सत्यां सु — मुº । २कुतः । ३ — स्थि­ति­रि­त्य­त आº, बº, दº, मुº । ४तदुच्य — श्रº । ५ — ण पूर्व — आº, बº, दº, मुº । ६पुव्वस्त दु प­रि­मा­णं सदरिं खलु को­डि­स­द­स­ह­स्सा­इं । छप्पण्णं च सहस्सा बोधव्वा वा­स­को­डी­णं ॥ इति — ७०­५६­००­००­००­००­०० । १९३ भ­र­त­स्य विष्कम्भो ज­म्बू­द्वी­प­स्य न­व­ति­श­त­भा­गः ॥ ३२ ॥ कि­म­र्थ­मि­द­मु­च्य­ते ननु पु­र­स्ता­द्भ­र­त­स्य विष्कम्भो व्याख्यातः ? पु­न­र्भ­र­त­वि­ष्क­म्भ­व­च­नं प्र­का­रा­न्त­र­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­म् । १ । पु­न­र्भ­र­त­वि­ष्क­म्भ उच्यते प्रकारा- ०५न्तरेण प्र­ति­प­त्तिः कथं स्यादिति । भ­र­त­वि­ष्क­म्भ­प्र­मा­णैः खण्डैः छि­द्य­मा­नो ज­म्बू­द्वी­पः नवत्यु- त्तरेण ख­ण्ड­श­ते­न प­रि­च्छि­द्य­त इत्यर्थः । उ­त्त­रा­भि­स­म्ब­न्धा­र्थं वा । २ । अ­थ­वा­, उ­त्त­र­त्र वक्ष्यते — *­“­द्वि­र्धा­त१की खण्डे । पु­ष्क­रा­र्धे च” [तº सूº३ । ३३ — ३४] इति, त­द­भि­सं­ब­न्धा­र्थं पु­न­र्व­च­नं क्रियते । त­ल­मू­ल­यो­र्द­श­यो­ज­न­स­ह­स्र­वि­स्ता­रो ल­व­णो­दः । ३ । समे भू­मि­त­ले द्वि­यो­ज­न­श­त­स­ह­स्र­वि- १०ष्कम्भ इत्युक्तं पु­र­स्ता­त् । तस्य गो­ती­र्थ­व­दु­भ­य­तो­ऽ­धः२ क्रमेण हान्या मूले द­श­यो­ज­न­स­ह­स्र- विस्तारः ता­व­द्वि­ष्क­म्भ­ज­ल­त­लः३ यो­ज­न­स­ह­स्रा­व­गा­हः समाद् भू­मि­त­ला­दू­र्ध्वं षो­ड­श­यो­ज­न­स­ह- स्र­ज­लो­त्से­धः य­व­रा­शि­रि­वो­च्छ्रि­त­ज­लः मृ­द­ङ्ग­सं­स्था­नो ल­व­णो­दो वे­दि­त­व्यः । तन्मध्ये दिक्षु म­हा­पा­ता­ला­नि यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­व­गा­हा­नि । ४ । तस्य ल­व­णो­द­स्य मध्ये च­त­सृ­षु दिक्षु र­त्न­वे­दि­का­याः प­ञ्च­न­व­ति­यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि ति­र्य­ग­ती­त्य क्षि­ति­वि­व­रा­णि वज्र- १५म­य­त­ल­पा­र्श्वा­नि­, ४अ­लि­ञ्ज­र­सं­स्था­ना­नि प्र­त्ये­क­मे­क­यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­व­गा­हा­नि ता­व­न्म­ध्य­वि­ष्क- म्भाणि त­ल­मू­ल­यो­र्द­श­यो­ज­न­स­ह­स्र­वि­स्ता­रा­णि म­हा­पा­ता­ला­नि वे­दि­त­व्या­नि चत्वारि — पाताल- ब­ड­वा­मु­ख-यू­प­के­स­र-क­ल­म्बु­क­सं­ज्ञा­नि । तत्र प्राच्यां दिशि पा­ता­ल­म्­, प्रतीच्यां ब­ड­वा­मु­ख­म्­, उदीच्यां यू­प­के­स­र­म्­, अपाच्यां क­ल­म्बु­क­म् । ५ते­षा­मे­कै­क­स्त्रि­भा­ग­स्त्र­य­स्त्रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि यो­ज­ना­नां त्रीणि शतानि त्र­य­स्त्रिं­शा­नि यो­ज­न­त्रि­भा­ग­श्च साधिकः । ते­षा­म­ध­स्त्रि­भा­गे वा­त­स्ति­ष्ठ­ति । २०म­ध्य­त्रि­भा­गे वा­यु­तो­ये । उ­प­रि­त्रि­भा­गे तोयम् । र­त्न­प्र­भा­ख­र­पृ­थ्वी­भा­ग­स­न्नि­वे­शि­भ­व­ना­ल­य­वा­त- कु­मा­र­त­द्व­नि­ता­क्री­डा­ज­नि­ता­ऽ­नि­ल­सं­क्षो­भ­कृ­त­पा­ता­लो­न्मी­ल­न­नि­मी­ल­न­हे­तु­कौ वा­यु­तो­य­नि­ष्क्र­म- प्रवेशौ भवतः । तत्कृता द­श­यो­ज­न­स­ह­स्र­वि­स्ता­र­मु­ख­ज­ल­स्यो­प­रि प­ञ्चा­श­द्यो­ज­ना­व­धृ­ता जल — वृद्धिः । तत उ­भ­य­त आ­र­त्न­वे­दि­का­याः सर्वत्र द्वि­ग­व्यू­त­प्र­मा­णा ज­ल­वृ­द्धिः । पा­ता­लो­न्मी­ल­न- वे­गो­प­श­मे­न हानिः । पा­ता­ला­नां च­तु­र्णा­म­प्य­न्त­रा­णि प्रत्येकं द्वे श­त­स­ह­स्रे स­प्त­विं­श­ति­स­ह­स्रा­णि २५स­प्त­ति­श­तं च यो­ज­ना­नां त्रीणि च ग­व्यू­ता­नि सा­धि­का­नि । विदिक्षु क्षु­द्र­पा­ता­नि द­श­यो­ज­न­स­ह­स्रा­व­गा­हा­नि । ५ । तन्मध्ये च­त­सृ­षु विदिक्षु चत्वारि क्षु­द्र­पा­ता­ला­नि द­श­यो­ज­न­स­ह­स्रा­व­गा­हा­नि ता­व­न्म­ध्य­वि­ष्क­म्भा­णि मु­ख­मू­ल­यो­र्यो­ज­न­स­ह­स्र­वि­स्ता- राणि वे­दि­त­व्या­नि । ते­षा­मे­कै­क­स्त्रि­भा­ग­स्त्री­णि स­ह­स्रा­णि त्रीणि शतानि त्र­य­स्त्रिं­शा­नि योज- नानां यो­ज­न­त्रि­भा­ग­श्च साधिकः । अ­ध­स्त्रि­भा­गे वातः, म­ध्य­त्रि­भा­गे वा­यु­तो­ये­, उपरि ३०त्रिभागे तोयम् । त­द­न्त­रे­षु क्षु­द्र­पा­ता­ला­नां यो­ज­न­स­ह­स्रा­व­गा­हा­नां स­ह­स्र­म् । ६ । तेषां दि­ग्वि­दि­ग्वि­भा­गा­नां पा­ता­ला­ना­म् अ­न्त­रे­ष्व­ष्टा­स्व­पि यो­ज­न­स­ह­स्रा­व­गा­हा­नां ता­व­न्म­ध्य­वि­ष्क­म्भा­णां मु­ख­मू­ल­यो­स्त- द­र्ध­वि­स्ता­रा­णां क्षु­द्र­पा­ता­ला­नां सहस्रं प्र­त्ये­त­व्य­म् । तेषां त्रिभागाः पू­र्व­व­द्वे­दि­त­व्याः । त­त्रै­कै­क- स्मि­न्न­न्त­रे क्षु­द्र­पा­ता­ला­नां मु­क्ता­व­ली­व­द­व­स्थि­ता­नां शतं प­ञ्च­विं­श­म­न्या­न्य­पि पा­ता­ला­नि ३५सन्ति । अ­न्त­रा­ले­षु स­प्त­स­ह­स्रा­ण्य­ष्टौ श­ता­न्य­शी­ति­श्च पा­ता­ल­स­मु­दा­यः । १ — कीषण्डे ताº, श्रº, मूº । २ — दः क्र — दº, श्रº, ताº । वः क्र — मूº । ३उ­प­रि­त­लः । ४अं­ज­न­सं — आº, बº, दº, मुº । ‘­म­णि­को­ऽ­लि­ञ्ज­रः­’ इति हैमः, म­णि­सं­स्था­ना­नि इति यावत् — सम्पाº । ५ते­षा­मे­क­स्त्रि — ताº, श्रº, मूº । १९४ दिक्षु वे­ल­न्ध­र­ना­गा­धि­प­ति­न­ग­रा­णि चत्वारि । ७ । र­त्न­वे­दि­का­या­स्ति­र्य­ग्द्वा­च­त्वा­रिं­श­द्यो- ज­न­स­ह­स्रा­णि गत्वा च­त­सृ­षु दिक्षु द्वा­च­त्वा­रिं­श­द्यो­ज­न­स­ह­स्रा­या­म­वि­ष्क­म्भा­णि चत्वारि वेलन्ध- र­ना­गा­धि­प­ति­न­ग­रा­णि भवन्ति । तेषु वे­ल­न्ध­र­ना­गा­धि­प­त­यः प­ल्यो­प­मा­यु­षो द­श­का­र्मु कोत्सेधाः प्रत्येकं च­त­सृ­भि­र­ग्र­म­हि­षी­भिः प­रि­वृ­ता वे­ल­न्ध­र­ना­गा­श्च नि­व­स­न्ति । तत्र द्वा­च­त्वा­रिं­श­न्ना­ग- ०५स­ह­स्रा­णि ल­व­णो­दा­भ्य­न्त­र­वे­लां धा­र­य­न्ति । द्वा­स­प्त­ति­र्ना­ग­स­ह­स्रा­णि १बा­ह्य­वे­लां धा­र­य­न्ति । अ­ष्टा­विं­श­ति­र्ना­ग­स­ह­स्रा­णि अ­ग्रो­द­कं धा­र­य­न्ति । ता­न्ये­ता­नि स­मु­दि­ता­न्ये­कं श­त­स­ह­स्रं द्वा­च­त्वा­रिं- शच्च स­ह­स्रा­णि । द्वा­द­श­यो­ज­न­स­ह­स्रा­या­म­वि­ष्क­म्भो गौ­त­म­द्वी­प­श्च । ८ । र­त्न­वे­दि­का­या­स्ति­र्य­ग्द्वा­द­श­यो­ज­न- स­ह­स्रा­णि गत्वा द्वा­द­श­यो­ज­न­स­ह­स्रा­या­म­वि­ष्क­म्भो गौ­त­म­स्य स­मु­द्रा­धि­प­ते­र्द्वी­प­श्च तत्र भवति । १०र­त्न­वे­दि­का­या­स्ति­र्य­क्प­ञ्च­न­व­ति­प्र­दे­शे­षु गतेषु २एकः प्र­दे­शा­व­गा­हः­, प­ञ्च­न­व­ति­ह­स्ते­षु ग­ते­ष्वे­क­ह­स्ता­व­गा­हः­, प­ञ्च­न­व­ति­यो­ज­ने­षु ग­ते­ष्वे­क­यो­ज­ना­व­गा­हः­, प­ञ्च­न­व­ति­यो­ज­न­श­ते­षु गते- ष्वे­क­यो­ज­न­श­ता­व­गा­हः­, प­ञ्च­न­व­ति­यो­ज­न­स­ह­स्रे­षु ग­ते­ष्वे­क­यो­ज­न­स­ह­स्रा­व­गा­हः । ल­व­णो­द­स्या­न्ते यथा वेला३ तथा ब­हि­र­पि­, वि­ज­या­दी­नि द्वाराणि चात्र । ल­व­णो­द­स्यै­व वेला ना­न्यो­द­धी­नां तत्रैव च पा­ता­ला­नि नान्यत्र । सर्वे च ल­व­णो­दा­द­यः स्व­य­म्भू­र­म­ण­प­र्य­न्ता ए­क­यो­ज­न­स­ह­स्रा- १५वगाहाः । द्वी­पो­द­धि­प­र्य­न्ते चोभे वेदिके । या द्वीपान्ते ता द्वीपानां याः स­मु­द्रा­न्ते ताः समुद्रा — णाम् । ल­व­णो­द उ­च्छ्रि­त­स­लि­लः­, शेषाः ४प्र­स्ता­र­ज­लाः । भि­न्न­र­सा­श्च­त्वा­रः­, त्रय उ­द­क­र­साः­, शेषा इ­क्षु­र­साः सागराः । ल­व­णो­दो ल­व­ण­र­स­ज­लः । ५वा­रु­ण्यु­दो वा­रु­णी­र­स­ज­लः । क्षीरोदः क्षी­र­र­स­ज­लः । घृतोदो घृ­त­र­स­ज­लः । का­लो­द­पु­ष्क­रो­द­स्व­य­म्भू­र­म­णो­दा उ­द­क­र­साः । ल­व­णो­द- का­लो­द­स्व­य­म्भू­र­म­णो­दा म­त्स्य­कू­र्मा­दि­ज­ल­च­रा­वा­साः नेतरे । ल­व­णो­दे न­दी­मु­खे न­व­यो­ज­न- २०शरीरा मत्स्याः, सा­ग­रा­भ्य­न्त­रे­ऽ­ष्टा­द­श­यो­ज­न­श­री­राः । कालोदे न­दी­मु­खे­ऽ­ष्टा­द­श­यो­ज­न — शरीरा मत्स्याः, सा­ग­रा­भ्य­न्त­रे ष­ट्त्रिं­श­द्यो­ज­न­श­री­राः । स्व­य­म्भू­र­म­णो­दे न­दी­मु­खे प­ञ्च­श­त- यो­ज­न­श­री­रा मत्स्याः, सा­ग­रा­भ्य­न्त­रे ए­क­यो­ज­न­स­ह­स्र­श­री­रा मत्स्याः । योऽयं व­र्ष­व­र्ष­ध­र­ह्र­द­पु­ष्क­रा­दी­नां सं­ख्या­वि­ष्क­म्भा­दि­वि­धि­रु­क्तो ज­म्बू­द्वी­पे­, त­द्द्वि­गु­णो धा­त­की­ष­ण्ड इति प्र­ति­पा­द­यि­तु­मि­च्छ­न्ना­ह — २५द्वि­र्धा­त­की­ष­ण्डे६ ॥ ३३ ॥ द्रव्याभ्या७वृत्तौ सु­ज­भा­व इति चेत्; न; क्रि­या­ध्या­हा­रा­द् द्वि­स्ता­वा­नि­ति यथा । १ । स्या­न्म­त­म् — भ­र­ता­दी­नि द्रव्याणि अ­त्रा­भ्या­व­र्त­न्ते न तु क्रिया ८त­स्मा­न्ना­स्ति सुजिति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? क्रि­या­ध्या­हा­रा­त् । यथा ९द्वि­स्ता­वा­न­यं प्रासाद इति ‘­मी­य­ते­’ इ­त्ये­व­मा­द्य­ध्या­ह्रि- य­मा­ण­क्रि­या­पे­क्ष­या सु­जु­त्प­त्तिः­, ए­व­मि­हा­पि धा­त­की­ष­ण्डे भ­र­ता­द­यो ‘­द्विः­सं­ख्या­य­न्ते­’ इत्येवं ३०सा­म­र्थ्य­प्रा­पि­त­क्रि­या­पे­क्ष­या सु­ज्वे­दि­त­व्यः । तच्च संख्यानं द्विधा — स्व­रू­प­भे­दे­न वि­ष्क­म्भा­दि­भे­दे­न च । तत्र स्व­रू­प­सं­ख्या­नं द्वौ भरतौ द्वौ हि­म­व­न्ता­वि­त्ये­व­मा­दि । वि­ष्क­म्भा­दि­सं­ख्या­नं ज­म्बू­द्वी­पे हि­म­व­दा­दी­नां व­र्ष­ध­रा­णां यो विष्कम्भः त­द्द्वि­गु­णो धा­त­की­ष­ण्डे हि­म­व­दा­दी­ना­मि­ति । १बाह्यां वेलां आº, बº, दº, मुº, ताº, । २ए­क­प्र­दे­शा — आº, बº मुº । ३वेला का­ल­वि­शे­षः स्यात् वेला सि­न्धु­ज­लो­च्छ्रि­तिः । ४प्र­सा­र­ज­लाः आº, बº, दº, मुº । ५वा­रु­णो­दः ताº, श्रº, मुº । ६ — खण्डे आº, बº, दº, मुº । ७पौ­नः­पु­न्य­म् — ताº टिº । ८ततो न सु — ताº, आº, बº, दº, मुº । ९द्वौ वारौ तावान् । १९५ अथ धा­त­की­ष­ण्डे भ­र­त­स्य को विष्कम्भः ? उच्यते — ष­ट्ष­ष्टि­श­ता­नि च­तु­र्द­शा­नि यो­ज­ना­नां धा­त­की­ष­ण्ड­भ­र­ता­भ्य­न्त­र­वि­ष्क­म्भः ए­का­न्न­त्रिं — शच्च भा­ग­श­त­म् । २ । ष­ट्स­ह­स्रा­णि ष­ट्श­ता­नि च­तु­र्द­शो­त्त­रा­णि यो­ज­ना­नां यो­ज­न­स्य द्वादश- द्वि­श­त­भा­गाः ए­का­न्न­त्रिं­श­च्च भा­ग­श­तं धा­त­की­ष­ण्ड­भ­र­ता­भ्य­न्त­र­वि­ष्क­म्भः । ०५सै­का­शी­ति­प­ञ्च­श­ता­धि­क­द्वा­द­श­स­ह­स्रा­णि म­ध्य­वि­ष्क­म्भः ष­ट्त्रिं­श­च्च भागाः । ३ । द्वादश- स­ह­स्रा­णि यो­ज­ना­नां प­ञ्च­श­ता­न्ये­का­शी­त्यु­त्त­रा­णि ष­ट्त्रिं­श­च्च भागा धा­त­की­ष­ण्ड­भ­र­त­म­ध्य- विष्कम्भः । स­प्त­च­त्वा­रि­श­त्प­ञ्च­श­ता­ष्टा­द­श­स­ह­स्रा­णि बा­ह्य­वि­ष्क­म्भः प­ञ्च­प­ञ्चा­श­ञ्च भागश- तम् । ४ । अ­ष्टा­द­श­स­ह­स्रा­णि यो­ज­ना­नां प­ञ्च­श­ता­नि स­प्त­च­त्वा­रिं­शा­नि प­ञ्च­प­ञ्चा­श­ञ्च १०भा­ग­श­तं बा­ह्य­भ­र­त­वि­ष्क­म्भः । व­र्षा­द्व­र्ष­श्च­तु­र्गु­ण­वि­स्ता­र आ वि­दे­हा­त् । ५ । व­र्षा­द्व­र्ष­श्च­तु­र्गु­ण­वि­स्ता­र आ वि­दे­हा­द् द्रष्टव्यः । भ­र­ता­च्च­तु­र्गु ण­वि­ष्क­म्भो है­म­व­तः१ । है­म­व­ता­च्च­तु­र्गु­ण­वि­ष्क­म्भो ह­रि­व­र्षः । ह­रि­व­र्षा­च्च­तु- र्गु ण­वि­ष्क­म्भो विदेह इति । तथा च भ­र­त­तु­ल्य­वि­स्ता­र ऐ­रा­व­तः । ऐ­रा­व­ता­च्च­तु­र्गु ण­वि­स्ता­रो है­र­ण्य­व­तः । है­र­ण्य­व­ता­च्च­तु­र्गु­ण­वि­स्ता­रो रम्यकः । ध­त­की­ष­ण्ड­व­ल­य­वि­ष्क­म्भ­श्च­त्वा­रि योजन- १५श­त­स­ह­स्रा­णि । त­त्प­रि­धि­रे­क­च­त्वा­रिं­श­द्यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­णि द­श­स­ह­स्रा­णि नव यो­ज­न­श­ता­नि वि­शे­षो­नै­क­ष­ष्ट्यु­त्त­रा­णि एकं श­त­स­ह­स्रं अ­ष्ट­स­प्त­ति­स­ह­स्रा­णि अष्टौ शतानि च द्वा­च­त्वा­रिं­शा­नि यो­ज­ना­नि धा­त­की­ष­ण्डे व­र्ष­ध­र­रु­द्ध­क्षे­त्र­म् । त­त्प­रि­धि­म­प­नी­या­व­शि­ष्टं द्वा­द­श­द्वि­श­त­भा­ग­हृ­तं ल­ब्ध­म्­, भ­र­त­वि­ष्क­म्भ उक्तः । वर्षाणां व­र्ष­ध­रा­णां सरितां वृ­त्त­वे­दा­ढ्या­नां ह्र­दा­ना­म­न्ये­षां च २तान्येव नामानि । २०व­र्ष­ध­रा हि­म­व­दा­द­यः उ­क्तो­त्से­धा­व­गा­हा द्वि­गु­ण­वि­स्ता­राः । च­त्वा­रो­ऽ­पि वृ­त्त­वे­दा­ढ्या उक्तोच्छ्रा — या­व­गा­ह­स­मा द्वि­यो­ज­न­स­ह­स्र­वि­स्ता­राः । य­म­का­द्री च व्या­ख्या­तो­त्से­धा­व­गा­हौ द्वि­यो­ज­न­स­ह­स्र- मू­ल­वि­स्ता­रौ प­ञ्च­द­श­यो­ज­न­श­त­म­ध्य­वि­ष्क­म्भौ उ­प­र्ये­क­यो­ज­न­स­ह­स्र­वि­स्ता­रौ । का­ञ्च­ना­द्र­य­श्च व्या­ख्या­तो­च्छ्रा­या­व­गा­हा द्वि­गु­ण­वि­स्ता­राः । ह्रदाश्व प­द्मा­द­यः षडपि द्वि­गु­णा­या­म­वि­ष्क­म्भा­व- गाहाः । द्वीपाः पद्मानि च द्वि­गु­णा­या­म­वि­ष्क­म्भा­व­गा­हा­नि । २५भ­र­तै­रा­व­त­वि­भा­जि­ना­वि­ष्वा­का­र­गि­री । ६ । उ­द­ग­पा­क् भ­र­तै­रा­व­त­यो­र्वि­भा­ग­हे­तू कालो- द­ल­व­णो­द­स्प­र्शि­नौ यो­ज­न­श­ता­व­गा­हौ च­तु­र्यो­ज­न­श­तो­त्से­धौ अध उपरि चै­क­यो­ज­न­स­ह­स्र­वि­स्ता­रौ का­ञ्च­न­प­रि­णा­मौ इ­ष्वा­का­र­गि­री भवतः । तत्र धा­त­की­ष­ण्डे द्वौ मेरू पू­र्वा­प­रौ यो­ज­न­स­ह­स्रा­व­गा­हौ प­ञ्च­न­व­ति­यो­ज­न­श­त­मू­ल- विष्कम्भौ ध­र­णी­त­ले च­तु­र्न­व­ति­यो­ज­न­श­त­वि­स्ता­रौ च­तु­र­शी­ति­यो­ज­न­स­ह­स्रो­त्से­धौ यो­ज­न­स­ह­स्र- ३०वि­स्ता­र­त­लौ पू­र्वो­क्त­प्र­मा­ण३चूलिकौ । समाद् भू­मि­त­ला­त् प­ञ्च­यो­ज­न­श­ता­न्यु­त्प्लु­त्य न­न्द­न­व­नं भवति प­ञ्च­यो­ज­न­श­त­वि­स्ता­र­म् । प­ञ्च­प­ञ्चा­श­द्यो­ज­न­श­ता­धि­क­प­ञ्चा­श­द्यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि १अ­ष्ट­प­ञ्चा­श­द­धि­क­च­तुः­श­तो­पे­ता­नि ष­ड्विं­श­ति­यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि द्वा­द­शा­धि­क­श­त­द्व­यी­यं द्वा­न­व­ति­भा­गा यो­ज­न­स्य है­म­व­तो­ऽ­भ्य­न्त­र­वि­ष्क­म्भः । च­तु­र्विं­श­त्य­धि­क­श­त­त्र­यो­पे­ता­नि प­ञ्चा­श­द्यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि द्वादशा- धि­क­श­त­द्व­यी­यं च­तु­श्च­त्वा­रिं­श­द­धि­कं भा­ग­श­तं च यो­ज­न­स्य म­ध्य­बि­ष्क­म्भः । न­व­त्य­धि­क­श­तो­पे­ता­नि च­तुः­स­प्त­ति­यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि द्वा­द­शा­धि­क­श­त­द्व­यी­यं ष­ण्ण­व­त्य­धि­कं भा­ग­श­तं च है­म­व­तो बा­ह्य­वि­ष्क­म्भः । २ — वा­व­गा­हा­दी­नि आº, बº, दº, मुº । ३ — भू­त­लि­कौ आº, बº, दº, मुº । १९६ तत उत्प्लुत्य सौ­म­न­सं नाम वनं प­ञ्च­श­त­यो­ज­न­वि­ष्क­म्भं भवति । त­तो­ऽ­ष्टा­विं­श­ति­यो­ज­न — स­ह­स्रा­ण्यु­त्प्लु­त्य१ पा­ण्डु­क­व­नं भवति । त­यो­र्द­श­सु प्र­दे­शे­ष्वे­क­प्र­दे­श­वृ­द्धिः । ज­म्बू­द्वी­पे यत्र ज­म्बू­वृ­क्षः तत्र धा­त­की­ष­ण्डे धा­त­की­वृ­क्षः । प­रि­वा­रा­श्च पू­र्वो­क्त­व­र्ण­नाः । त­न्नि­वा­सी द्वी­पा­धि­प­ति­स्त­त एव द्वीपस्य धा­त­की­ष­ण्ड इति नाम वे­दि­त­व्य­म् । तत्र च­क्रा­रा­न्त­र- ०५संस्थाना वर्षा व­र्ष­ध­रा­श्च च­क्रा­रा­का­रा उ­भ­य­ज­ल­धि­स्प­र्शि­नः । त­त्प­रि­क्षे­पि­का­लो­द­स­मु­द्रः ट­ङ्क­च्छि­न्न­ती­र्थः अ­ष्ट­यो­ज­न­श­त­स­ह­स्र­व­ल­य­वि­ष्क­म्भ ए­क­न­व­ति­श­त­स­ह­स्रा­णि स­प्त­ति­श्च स­ह­स्रा­णि सा­धि­क­प­ञ्चो­त्त­रा­णि ष­ट्श­ता­नि यो­ज­ना­नां त­त्प­रि­धिः । का­लो­द­प­रि­क्षे­पि­पु­ष्क­र­द्वी­पः षो­ड­श­यो­ज­न­श­त­स­ह­स्र­व­ल­य­वि­ष्क­म्भः । तत्र द्वी­पा­म्भो­नि­धि- द्वि­गु­ण­प­रि­क्लृ­प्ति­व­त् धा­त­की­ष­ण्ड­व­र्षा­दि­द्वि­गु­ण­वि­धि२प्रसङ्गे वि­शे­षा­व­धा­र­णा­र्थ­मा­ह — १०पु­ष्क­रा­र्धे च ॥ ३४ ॥ चशब्दः किमर्थः ? सं­ख्या­भ्या­वृ­त्त्य­नु­व­र्त­ना­र्थ­श्च­श­ब्दः । १ । द्वि­रि­त्ये­त­स्याः सं­ख्या­भ्या­वृ­त्ते­र­नु­व­र्त्त­ना­र्थ­श्च­श­ब्दः क्रि­य­ते­, पु­ष्क­रा­र्धे च द्वि­र्भ­र­ता­द­यः सं­ख्या­य­न्त इति । किं ज­म्बू­द्वी­प­भ­र­ता­दि­सं­ख्या द्वि­रा­व­र्त्य­त इ­त्य­भि­सं­ब­ध्य­ते आ­हो­स्वि­त् धा­त­की­ष­ण्ड­भ­र­ता­दि३संख्येति ? ‘­ज­म्बू­द्वी­प­भ­र­ता­दि­सं­ख्यै­व संब- १५ध्यते । अ­न­न्त­रा क­स्मा­न्ना­भि­सं­ब­ध्य­त ४इति ? इच्छातो वि­शे­ष­स­म्ब­न्ध इति । अ­त­श्चै­त­दे­वं ५धा­त­की­ष­ण्डे हि­म­व­दा­दी­ना­म­पि वि­ष्क­म्भः­, पु­ष्क­रा­र्धे च हि­म­व­दा­दी­नां द्विगुण इष्यत इति । नामानि च तान्येव वे­दि­त­व्या­नि । अथ भ­र­त­स्य को विष्कम्भः ? ए­का­न्ना­शी­त्यु­त्त­र­प­ञ्च­श­ता­धि­कै­क­च­त्वा­रिं­श­द्यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि भ­र­ता­भ्य­न्त­र­वि­ष्क­म्भः सत्रि- स­प्त­ति­भा­ग­श­तं च । २ । ए­क­च­त्वा­रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि प­ञ्च­श­ता­न्ये­का­न्ना­शी­त्यु­त्त­रा­णि यो­ज­ना­नां २०त्रि­स­प्त­त्यु­त्त­र­भा­ग­श­तं च भ­र­ता­भ्य­न्त­र­वि­ष्क­म्भो वे­दि­त­व्यः । द्वा­द­श­प­ञ्च­श­तो­त्त­र­त्रि­प­ञ्चा­श­द्यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि म­ध्य­वि­ष्क­म्भो न­व­न­व­त्य­धि­कं च भाग- शतम् । ३ । त्रि­प­ञ्चा­श­त्स­ह­स्रा­णि यो­ज­ना­नां प­ञ्च­श­ता­नि द्वा­द­शा­नि न­व­न­व­त्य­धि­कं च भा­ग­श­तं म­ध्य­भ­र­त­वि­ष्क­म्भः । द्वा­च­त्वा­रिं­श­च्च­तुः­श­तो­त्त­र­प­ञ्च­ष­ष्टि­स­ह­स्रा­णि बा­ह्य­वि­ष्क­म्भ­स्त्र­यो­द­श च भागाः । ४ । २५प­ञ्च­ष­ष्टि­स­ह­स्रा­णि यो­ज­ना­नां चत्वारि शतानि द्वा­च­त्वा­रिं­शा­नि त्र­यो­द­श­भा­गाः बाह्य- भ­र­त­वि­ष्क­म्भः । व­र्षा­द्व­र्ष­श्च­तु­र्गु­ण­वि­स्ता­र आ­वि­दे­हा­त् । ५ । वर्षात् वर्षः च­तु­र्गु­ण­वि­स्ता­र आ­वि­दे­हा­त् द्रष्ट- व्यः । भ­र­ता­च्च­तु­र्गु­ण­वि­ष्क­म्भो है­म­व­तः­, है­म­व­ता­च्च­तु­र्गु­ण­वि­ष्क­म्भो ह­रि­व­र्षः­, ह­रि­व­र्षा­च्च­तु­र्गु­ण- विष्कम्भो विदेह इति । तथा भ­र­त­तु­ल्य­वि­स्ता­र ऐ­रा­व­तः­, ऐ­रा­व­ता­च्च­तु­र्गुं­ण­वि­स्ता­रो है­र­ण्य­व­तः­, ३०है­र­ण्य­व­ता­च्च­तु­र्गु­ण­वि­स्ता­रो रम्यक इति । ए­क­को­टि­द्वा­च­त्वा­रिं­श­च्छ­त­स­ह­स्रा­णि त्रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि द्वे च शते यो­ज­ना­नां सविशे७षा चै­का­न्न­प­ञ्चा­श­त् पु­ष्क­रा­र्धा­न्तः­प­रि­धिः । त्रीणि श­त­स­ह­स्र­णि १ — त्पत्य श्रº, मूº । २ — वि­धि­प्र­मा­ण­वि — आº, बº, दº, मुº । ३ — दिकसं — आº, बº, दº, मुº । ४चेत् । ५यथा धा­त­की­ष­ण्डे ज­म्बू­द्वी­प­भ­र­ता­द­यो द्वि­गु­ण­सं­ख्या व्याख्याताः तथा पु­ष्क­रा­र्धे च ज­म्बू­द्वी­प­स्यै­व भ­र­ता­द­यो द्वि­गु­ण­सं­ख्या व्या­ख्या­य­न्ते न धा­त­की­ष­ण्ड­स्ये­त्य­र्थः । ६द्वे शते आº, बº, दº, मुº, ताº । ७ — षं चै — आº, बº, दº, मुº । १९७ प­ञ्च­प­ञ्चा­श­त्स­ह­स्रा­णि ष­ट्श­ता­नि च­तु­र­शी­ति­श्च यो­ज­ना­नि पु­ष्क­रा­र्धे प­र्व­त­रु­द्ध­क्षे१त्रम्, प­रि­धे­र­प­नी­या­ऽ­व­शि­ष्टं द्वा­द­श­द्वि­श­त­भा­ग­हृ­त­ल­ब्धं भ­र­त­वि­ष्क­भ्भ उक्तः । व­र्ष­ध­र­वि­ज­या­र्ध­वृ­त्त — वे­दा­ढ्या­द­यः ज­म्बू­द्वी­प­व­र्ण­ना­यां वि­हि­तो­त्से­धा­व­गा­हाः२ धा­त­की­ष­ण्ड­वि­हि­त­द्वि­गु­ण­वि­स्ता­राः पु­ष्क­रा­र्धे च वे­दि­त­व्याः । इ­ष्वा­का­रौ मन्दरौ च ता­व­त्प­रि­मा­णा­वे­व । यत्र ज­म्बू­वृ­क्ष­स्त­त्र ०५पुष्करं स­प­रि­वा­रं वे­दि­त­व्य­म् । त­न्नि­वा­सी द्वी­पा­धि­प­तिः­, तत ३एव तस्य दीपस्य नाम रूढं पु­ष्क­र­द्वी­प इति । अथ कथं पु­ष्क­रा­र्ध­सं­ज्ञा ? मा­नु­षो­त्त­र­शै­ले­न वि­भ­क्ता­र्ध­त्वा­त् पु­ष्क­रा­र्ध­सं­ज्ञा । ६ । पु­ष्क­र­द्वी­प­स्य ब­हु­म­ध्य­दे­श­भा­वी वलय- वृत्तो मा­नु­षो­त्त­र४ना­म­शै­लः­, तेन वि­भ­क्ता­र्ध­त्वा­त् पु­ष्क­रा­र्ध­सं­ज्ञा वे­दि­त­व्या । स­प्त­द­श­यो­ज­न­श­ता- न्ये­क­विं­शा­न्य­स्यो­च्छ्रा­यः । चत्वारि यो­ज­न­श­ता­नि त्रिंशानि स­क्रो­शा­न्य­व­गा­हः­, द्वाविंशं यो­ज­न­स­ह­स्रं १०मू­ल­वि­स्ता­रः । स­प्त­यो­ज­न­श­ता­नि त्र­यो­विं­शा­नि म­ध्य­वि­स्ता­रः । च­तु­र्विं­शा­नि चत्वारि यो­ज­न­श­ता- न्युपरि विस्तारः । सो­ऽ­य­म­भ्य­न्त­र­मु­ख­नि­ष­ण्ण­सिं­हा­कृ­ति­र­र्ध­य­व­रा­श्यु­प­मा­नः मा­नु­षो­त्त­रा­द्रिः । त­स्यो­प­रि च­त­सृ­षु दिक्षु प­ञ्चा­श­द्यो­ज­ना­या­म­त­द­र्ध­वि­स्ता­र­सा­र्ध­यो­ज­न­स­प्त­त्रिं­श­द्यो­ज­नो­त्से- धानि अ­ष्ट­यो­ज­नो­त्से­ध­त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भ­ता­व­त्प्र­वे­श­द्वा­रा­णि अ­र्ह­दा­य­त­न­व­र्ण­नो­पे­ता­नि च­त्वा­र्य­र्ह­दा- य­त­ना­नि प्रा­गा­दि­षु दिक्षु प्र­द­क्षि­णा५वृतानि । वैडूर्य-अ­श्म­ग­र्भ-सौ­ग­न्धि­क-रुचक-लो­हि­ता­क्ष-अञ्ज- १५नक६ — अ­ञ्ज­न­मू­ल-कनक-रजत-स्फटिक-अङ्क-प्रवाल-वज्र-त­प­नी­य­कू­ट­सं­ज्ञा­नि च­तु­र्द­श­कू­टा­नि प­ञ्च­यो­ज­न­श­तो­च्छ्रा­या­णि प­ञ्च­यो­ज­न­श­त­मू­ल­वि­ष्क­म्भा­णि प­ञ्च­स­प्त­त्यु­त्त­र­त्रि­यो­ज­न­श­त­म­ध्य­वि- ष्कम्भाणि अ­र्ध­तृ­ती­य­यो­ज­न­श­तो­प­रि­वि­ष्क­म्भा­णि । तत्र च­त­सृ­षु दिक्षु त्रीणि त्रीणि कूटानि पू­र्वो­त्त­र­स्यां दिश्येकं कूटं पू­र्व­द­क्षि­ण­स्यां दि­श्ये­क­म् । तेषु य­श­स्व­दा­द­यः प­ल्यो­प­म­स्थि­त­यः सु­प­र्ण­कु- माराणां राजानो नि­व­स­न्ति । प्राच्यां दिशि वैडूर्ये य­श­स्वा­न्­, अ­श्म­ग­र्भे य­श­ष्का­न्तः­, सौ­ग­न्धि­के २०य­शो­ध­रः । अपाच्यां रुचके न­न्द­नः­, लो­हि­ता­क्षे न­न्दो­त्त­रः­, अ­ञ्ज­न­के­ऽ­श­नि­धो­षः । प्र­ती­च्या­म­ञ्ज- नमूले सि­द्धा­र्थः­, कनके क्र­म­णः­, रजते मानुषः । उदीच्यां स्फटिके सु­द­र्श­नः­, अ­ङ्के­ऽ­मो­घः­, प्रवाले सु­प्र­बु­द्धः । पू­र्वो­त्त­र­स्यां वज्रे ह­नू­मा­न् । पू­र्व­द­क्षि­ण­स्यां त­प­नी­ये स्वातिः । च­त­सृ­षु विदिक्षु पु­न­रि­मा­नि चत्वारि कूटानि रत्न — स­र्व­र­त्न-वैलम्ब-प्र­भ­ञ्ज­न­ना­मा­नि पू­र्व­कू­ट­प­रि­मा­णा­नि । नि­ष­धा­द्रि­स्पृ­ष्ट­भा­गे पू­र्व­द­क्षि­ण­स्यां रत्ने प­न्न­गे­न्द्रो वे­णु­दे­वः । नी­ला­द्रि­स्पृ­ष्ट­भा­गे पू­र्वो­त्त­र­स्यां २५स­र्व­र­त्ने सु­प­र्णे­न्द्रो वे­णु­ता­लिः । नि­ष­धा­द्रि­स्पृ­ष्ट­भा­गे­ऽ­प­र­द­क्षि­ण­स्यां वै­ल­म्ब­कू­टे वातेन्द्रो वैलम्बः । नी­ला­द्रि­स्पृ­ष्ट­भा­गे­ऽ­प­रो­त्त­र­स्यां प्र­भ­ञ्ज­न­कू­टे वातेन्द्रः प्र­भ­ञ्ज­नो नि­व­स­ति । अत्राह — किमर्थं ज­म्बू­द्वी­प­ध­रा­ध­रा­दि­सं­ख्या द्वि­रा­वृ­त्ता पु­ष्क­रा­र्धे क­थ्य­ते­, न पुनः कृत्स्न एव पु­ष्क­र­द्वी­पे इति ? अ­त्रो­च्य­ते — प्रा­ङ्मा­नु­षो­त्त­रा­न्म­नु­ष्याः ॥ ३५ ॥ ३०यस्मात् प्रा­ङ्मा­नु­षो­त्त­रा­न्म­नु­ष्या न बहिः, ततो न बहिः पू­र्वो­क्त­क्षे­त्र­वि­भा­गो­ऽ­स्ति । अ­थ­वा­, उ­क्त­मि­न्द्रि­य­वि­क­ल्पा­धि­का­रे *­“­कृ­मि­पि­पी­लि­का­भ्र­म­र­म­नु­ष्या­दी­ना­मे­कै­क­वृ­द्धा­नि­” [तº सूº२ । २३] इति; तत्र न ज्ञायते क्व मनुष्या इति ? अ­त­स्त­द­धि­क­र­ण­वि­शे­ष- १ — द्ध­क्षे­त्र­म­प­नी — आº, बº, दº, मुº । २ — हाः विहि — आº, बº, दº, मुº । ३एवास्य द्वी — आº, बº, दº, मुº । ४ — रको नाम — मूº, श्रº । ५ — णा­वृ­ता­नि मूº, श्रº । ६ — न­का­ञ्च­न­मू­ल — ताº, श्रº, मूº । १९८ प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मु­च्य­ते — ज­म्बू­द्वी­पा­दा­र­भ्य प्राङ् मा­नु­षो­त्त­रा­त् मनुष्या न ब­हि­रि­ति । व्याख्यातो मा­नु­षो­त्त­रा­द्रिः । ना­स्मा­दु­त्त­रं क­दा­चि­द­पि वि­द्या­ध­राः ऋ­द्धि­प्रा­प्ता अपि मानुषा गच्छन्ति अ­न्य­त्रो­प­पा­द­स­मु­द्घा­ता­भ्या­म्­, त­तो­ऽ­स्या­ऽ­न्व­र्थ­सं­ज्ञा । एवं द्वि­गु­ण­द्वि­गु­ण­व­ल­य­वि­ष्क­म्भे­षु द्वी­प­स­मु­द्रे­षु ग­ते­ष्व­ष्ट­मो न­न्दी­श्व­रो द्वीपः । तस्य वलय- ०५विष्कम्भः को­टि­श­तं त्रि­ष­ष्टि­को­ट्यः च­तु­र­शी­ति­श्च यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­णि । त­त्प­रि­धिः द्वे कोटि- सहस्रे द्वि­स­प्त­ति­को­ट­यः त्र­य­स्त्रिं­श­च्छ­त­स­ह­स्रा­णि च­तुः­प­ञ्चा­श­त्स­ह­स्रा­ण्ये­क­श­तं न­व­ति­यो­ज­ना­नि गव्यूतं च सा­धि­क­म् । त­द्ब­हु­म­ध्य­दे­श­भा­वि­न­श्च­त­सृ­षु दिक्षु च­त्वा­रो­ऽ­ञ्ज­न­गि­र­यः योजन- स­ह­स्रा­व­गा­हा­श्च­तु­र­शी­ति­यो­ज­न­स­ह­स्रो­त्से­धाः मू­ल­म­ध्या­ग्रे­षू­त्से­ध­स­मा­या­म­वि­ष्क­म्भाः पटहा- काराः । तेषां च­त­सृ­षु दिक्षु ति­र्य­गे­कं यो­ज­न­श­त­स­ह­स्र­म­ती­त्य प्रत्येकं चतस्रो १०वाप्यो भवन्ति । तत्र पौ­र­स्त्या­ञ्ज­न­गि­रेः नन्दा-न­न्द­व­ती-न­न्दो­त्त­रा-न­न्दि­घो­षा­सं­ज्ञा योजन- स­ह­स्रा­व­गा­हा१ यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­या­म­वि­ष्क­म्भा­श्च­तु­ष्को­णा म­त्स्य­क­च्छ­पा­दि­ज­ल­च­र­वि­र­हि­ताः प­द्मो­त्प­ला­दि­ज­ल­रु­ह­कु­सु­म­स­ञ्छा­दि­त­स्फ­टि­क­म­णि­स्व­च्छ­ग­म्भी­र­नी­राः । प्राच्यां दिशि नन्दा श­क्र­स्य­, अपाच्यां न­न्दा­व­ती ऐ­शा­न­स्य­, प्रतीच्यां न­न्दो­त्त­रा च­म­र­स्य­, उदीच्यां न­न्दि­घो­षा वै­रो­च­न­स्य । दा­क्षि­णा­त्या­ञ्ज­न­गि­रे­र्वि­ज­या वै­ज­य­न्ती जयन्ती अ­प­रा­जि­ता चेति चतस्रो १५वाप्यः पू­र्वो­क्त­प्र­मा­ण­व­र्ण­नाः श­क्र­लो­क­पा­ला­ना­म् । प्राच्यां दिशि विजया व­रु­ण­स्य­, अपाच्यां वै­ज­य­न्ती य­म­स्य­, प्रतीच्यां जयन्ती सो­म­स्य­, उ­दी­च्या­म­प­रा­जि­ता वै­श्र­व­ण­स्य । पा­श्चा­त्या­ञ्ज­न- गि­रे­र­शो­का सु­प्र­बु­द्धा कुमुदा पु­ण्ड­री­कि­णी चेति चतस्रो वाप्यः पू­र्वो­क्त­प्र­मा­ण­व­र्ण­नाः । पूर्वस्यां दिशि अशोका वे­णु­दे­व­स्य­, द­क्षि­ण­स्यां २सु­प्र­बु­द्धा वेणुता३लेः, अ­प­र­स्यां कुमुदा व­रु­ण­स्य­, उ­त्त­र­स्यां पु­ण्ड­री­कि­णी भू­ता­न­न्द­स्य । उ­दी­च्या­ञ्ज­न­गि­रेः प्र­भ­ङ्क­रा सुमना २०आनन्दा सु­द­र्श­ना चेति चतस्रो वाप्यः पू­र्वो­क्त­प्र­मा­व­र्ण­ना ऐ­शा­न­लो­क­पा­ला­ना­म् । प्राच्यां दिशि प्र­भ­ङ्क­रा व­रु­ण­स्य­, अपाच्यां सुमना य­म­स्य­, प्र­ती­च्या­म्४ आनन्दा सो­म­स्य­, उदीच्यां सु­द­र्श­ना वै­श्र­व­ण­स्य । षो­ड­शा­ना­म­प्या­सा­म­भ्य­न्त­रा­न्त­रा­णि प­ञ्च­ष­ष्टि­स­ह­स्रा­णि यो­ज­ना­नां प­ञ्च­श­ता­नि प­ञ्च­च­त्वा­रिं­शा­नि । म­ध्या­न्त­रा­णि एकं श­त­स­ह­स्रं यो­ज­ना­नां च­त्वा­रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि ५षट् च शतानि द्वि­यो­ज­नो­त्त­रा­णि । बा­ह्या­न्त­रा­णि द्वे श­त­स­ह­स्रे यो­ज­ना­नां त्र­यो­विं­श­ति­स­ह­स्रा­णि २५षट् च श­ता­न्ये­क­ष­ष्ट्यु­त्त­रा­णि । षो­ड­शा­ना­म­पि तासां मध्येषु स­ह­स्रा­व­गा­हा मू­ल­म­ध्या­ग्रे­षु द­श­यो­ज­न­स­ह­स्रा­या­म­वि­ष्क­म्भाः ता­व­दु­त्से­धाः प­ट­हा­का­राः जा­म्बू­न­द­म­याः­, अ­र्जु­न­सु­व­र्ण­शि­ख­र- त्वाद् द­धि­मु­खा इति ६कृत्वा अ­न्व­र्थ­सं­ज्ञाः षोडश न­ग­व­राः । प­रि­त­स्ता वापीः चत्वारि वनानि प्र­त्ये­क­म­शो­क-स­प्त­प­र्ण-चम्पक-चू­त­ना­मा­नि वा­पी­स­मा­या­मा­नि त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भा­णि । पू­र्वे­णा­ऽ­शो­क­व­नं द­क्षि­ण­तः स­प्त­प­र्ण­व­न­मा­हुः । ३०अ­प­रे­ण च­म्प­क­व­न­मु­त्त­र­त­श्चू­त­वृ­क्ष­व­न­म् ॥ १ ॥ ए­त­द्वा­पी­को­ण­स­मी­प­स्थाः प्रत्येकं चत्वारो नगा र­ति­क­रा­ख्या अ­र्ध­तृ­ती­य­यो­ज­न­श­ता — वगाहा ए­क­यो­ज­न­स­ह­स्रो­त्से­धा मू­ल­म­ध्या­ग्रे­षु ता­व­दा­या­म­वि­ष्क­म्भाः प­ट­हा­का­राः काञ्चन — म­णि­प­रि­णा­माः । सर्वे ते स­मु­दि­ता­श्च­तुः­ष­ष्टिः । तत्र ये अ­भ्य­न्त­र­को­ण­स्था द्वा­त्रिं­श­न्न­गा दे­वा­ना­मा­क्री­ड­न­स्था­नै­र­ल­ङ्कृ­ताः । ये बा­ह्य­को­ण­स्थाः द्वा­त्रिं­श­द्र­ति­क­रा अ­ञ्ज­ना­द्र­यो द­धि­मु­खा­श्च १ — हाः च­तु­र­शी­ति­यो­ज­न­स­ह­स्रा­व­गा­हाः भाº २ । २ — सु­प्र­सि­द्धा आº, दिº । ३ — तालस्य आº, बº, दº, ३५मुº । ४ — च्यां नन्दा श्रº । ५ष­ट्श­ता­नि आº, वº, दº, मुº । ६कृ­त्वा­न्व­र्थ — आº, बº, दº मुº, ताº । १९९ तेषां द्वि­प­ञ्चा­श­दु­प­रि ब­हु­म­ध्य­दे­श­भा­वी­नि प्रा­ङ्मु­खा­नि यो­ज­न­श­ता­या­म­त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भा­णि प­ञ्च­स­प्त­ति­यो­ज­नो­त्से­धा­नि अ­ष्ट­यो­ज­नो­त्से­ध­त­द­र्ध­वि­स्ता­र­ता­व­त्प्र­वे­श­पू­र्वो­त्त­र­द­क्षि­ण­द्वा­रा­णि द्वि­प­ञ्चा­श­द­र्ह­दा­य­त­ना­नि अ­र्ह­दा­य­त­न­व­र्ण­नो­पे­ता­नि चा­तु­र्मा­सि­क­म­हा­म­हि­मा­र्हा­णि । पू­र्वो­क्त­च­तुः- ष­ष्टि­व­न­ष­ण्ड­ब­हु­म­ध्य­दे­श­भा­वि­नो द्वि­ष­ष्टि­यो­ज­नो­त्से­धा ए­क­त्रिं­श­द्यो­ज­ना­या­म­वि­ष्क­म्भा अष्ट — ०५यो­ज­नो­त्से­ध­त­द­र्ध­वि­स्ता­र­द्वा­रा­श्च­तुः­ष­ष्टि­रे­व प्रासादाः । ए­ते­ष्व­शो­क­व­ना­व­तं­स­का­द­यः१ पल्यो — प­मा­यु­षः द­श­का­र्मु­को­त्से­धाः २स्व­भ­व­न­ना­मा­नो देवा ३नि­व­स­न्ति । एवं द्वि­गु­ण­व­ल­य­वि­ष्क­म्भे­षु द्वी­प­स­मु­द्रे­षु ग­ते­ष्वे­का­द­श­मः कु­ण्ड­ल­व­र­द्वी­पः । तद् ब­हु­म­ध्य- दे­श­भा­वि­व­ल­या­का­रः सं­पू­र्ण­य­व­रा­श्यु­प­मा­नः कु­ण्ड­ल­न­गः यो­ज­न­स­ह­स्रा­व­गा­हः द्वि­च­त्वा­रिं­श­द्यो- ज­न­स­ह­स्रो­त्से­धः ४द्वा­विं­श­द­श­स­ह­स्र­यो­ज­न­मू­ल­वि­स्ता­रः त्र­यो­विं­श­स­प्त­स­ह­स्र­यो­ज­न­म­ध्य­वि­स्ता­रः १०च­तु­र्विं­श­च­तु­र्यो­ज­न­स­ह­स्रा­ग्र­वि­स्ता­रः । त­स्यो­प­रि पू­र्वा­दि­दि­ग्वि­भा­वी­नि वज्र-व­ज्र­प्र­भ-कनक- क­न­क­प्र­भ-रजत-र­ज­त­प्र­भ-सुप्रभ-म­हा­प्र­भ-अङ्क-अ­ङ्क­प्र­भ-मणि-म­णि­प्र­भ-स्फटिक-स्फ­टि­क­प्र­भ- हि­म­व­त्-म­हे­न्द्र­कू­ट­सं­ज्ञा­नि षोडश कूटानि मा­नु­षो­त्त­र­कू­ट­तु­ल्य­प्र­मा­णा­नि ए­कै­क­स्यां दिशि चत्वारि च­त्वा­र्य­व­से­या­नि । पूर्वस्यां दिशि वज्रे त्रि­शि­राः­, व­ज्र­प्र­भे प­ञ्च­शि­राः­, कनके म­हा­शि­राः­, क­न­क­प्र­भे म­हा­भु­जः । अपाच्यां रजते पद्मः, र­ज­त­प्र­भे प­द्मो­त्त­रः­, सुप्रभे १५म­हा­प­द्मः­, म­हा­प्र­भे वासुकिः । अ­प­र­स्या­म­ङ्के स्थि­र­हृ­द­यः­, अ­ङ्क­प्र­भे म­हा­हृ­द­यः­, म­णि­कू­टे श्री­वृ­क्षः­, म­णि­प्र­भे स्वस्तिकः । उदीच्यां स्फटिके सु­न्द­रः­, स्फ­टि­क­प्र­भे वि­शा­ला­क्षः­, हि­म­व­ति पा­ण्डु­रः­, महेन्द्रे पाण्डुकः । एते त्रि­शि­रः­प्र­भृ­त­यः पा­ण्डु­का­न्ताः षो­ड­शा­पि नागेन्द्राः पल्योप — मायुषः । पू­र्वा­प­र­यो­र्दि­शोः कु­ण्ड­ल­न­गे ए­क­यो­ज­न­स­ह­स्रो­त्से­धे ता­व­न्मू­ल­वि­ष्क­म्भे अ­र्धा­ष्ट­म­श­त — म­ध्य­वि­ष्क­म्भे प­ञ्च­श­ता­ग्र­वि­ष्क­म्भे कु­ण्ड­ल­व­र­द्वी­पा­धि­प­ते­रा­वा­सौ द्वे कूटे । त­स्यै­वो­प­रि २०५पू­र्वा­दि­षु दिक्षु च­त्वा­र्य­र्ह­दा­य­त­ना­नि अ­ञ्ज­ना­द्रि­जि­ना­य­त­न­तु­ल्य­प्र­मा­णा­नि । कु­ण्ड­ल­व­र­द्वी­प­द्वि­गु­ण­व­ल­य­वि­ष्क­म्भः कु­ण्ड­ल­व­रो­दः­, त­द्द्वि­गु­ण­व­ल­य­वि­ष्क­म्भः श­ङ्ख­व­र — द्वीपः, त­द्द्वि­गु­ण­व­ल­य­वि­ष्क­म्भः श­ङ्ख­व­रो­दः त­द्द्वि­गु­ण­व­ल­य­वि­ष्क­म्भः रु­च­क­व­र­द्वी­पः । त­द्ब­हु­म­ध्य­दे­श­भा­वी व­ल­या­का­र रु­च­क­व­र­न­गः ए­क­यो­ज­न­स­ह­स्रा­व­गा­ह­श्च­तु­र­शी­ति­यो­ज­न­स­ह­स्रो- त्सेधः, मू­ल­म­ध्या­ग्रे­षु द्वि­च­त्वा­रिं­श­द्यो­ज­न­स­ह­स्र­वि­स्ता­रः । त­स्यो­प­रि पू­र्वा­दि­षु दिक्षु चत्वारि २५कूटानि न­न्द्या­व­र्त६-स्वस्तिक-श्रीवृक्ष-व­र्ध­मा­न­सं­ज्ञा­नि प­ञ्च­यो­ज­न­श­तो­त्से­धा­नि मू­ल­म­ध्या­ग्रे­षु यो­ज­न­स­ह­स्रा­या­म­वि­ष्क­म्भा­णि । प्राच्यां दिशि न­न्द्या­व­र्ते प­द्मो­त्त­रः­, अपाच्यां स्वस्तिके सु­ह­स्ती­, प्रतीच्यां श्रीवृक्षे नीलः, उदीच्यां व­र्ध­मा­ने­ऽ­ञ्ज­न­गि­रिः । त एते प­द्मो­त्त­रा­द­यः चत्वारो दि­ग्ग­जे­न्द्राः प­ल्यो­प­मा­यु­षः । त­स्यै­वो­प­रि पूर्वस्यां दिशि वैडूर्य-काञ्चन-कनक- अरिष्ट-दि­क्स्व­स्ति­क-नन्दन-अञ्जन-अ­ञ्ज­न­मू­ल­क­ना­मा­न्य­ष्टौ कूटानि पू­र्वो­क्त­कू­ट­तु­ल्य­प्र­मा- ३०णानि । वैडूर्ये वि­ज­या­, काञ्चने वै­ज­य­न्ती­, कनके ज­य­न्ती­, अ­रि­ष्टे­ऽ­प­रा­जि­ता­, दि­क्स्व­स्ति­के नन्दा, नन्दने न­न्दो­त्त­रा­, अञ्जने आ­न­न्दा­, अ­ञ्ज­न­मू­ल­के नान्दी७वर्धना । एता दि­क्कु­मा­र्यः ती­र्थ­क­र­ज­न्म­का­ले इ­हा­ऽ­ऽ­ग­त्या­ऽ­र्ह­न्मा­तृ­स­मी­पे भृ­ङ्गा­रा­न् गृ­ही­त्वा­ऽ­व­ति­ष्ठ­न्ते । द­क्षि­ण­स्या­म­मो­घ- सु­प्र­बु­द्ध-मन्दिर-विमल-रुचक-रुचको८त्तर-चन्द्र-सु­प्र­ति­ष्ठ­सं­ज्ञा­न्य­ष्टौ कूटानि पू­र्वो­क्त­कू­ट­तु­ल्य- १स­प्त­प­र्ण­व­ना­व­तं­स­के­त्या­दि योज्यम् । २स्व­स्व­व­न­ना — आº, बº, दº, मुº । ३वसन्ति श्रº । ४द्वा­त्रिं­श­त् भाº २ । ५पू­र्वा­दि­दि­क्षु आº, बº, दº, मुº । ६ — र्तक स्व — आº, दº, मुº, श्रº, मूº । ७ — व­र्ध­मा­ना श्रº, ताº । ८ — तमच — श्रº, मº । २०० प्र­मा­णा­नि । अमोघे सु­स्थि­ता­, सु­प्र­बु­द्धे सु­प्र­णि­धिः­, मन्दिरे सु­प्र­बु­द्धा­, विमले य­शो­ध­रा­, रुचके ल­क्ष्मी­म­ती­, रु­च­को­त्त­रे की­र्त्ति­म­ती­, चन्द्रे व­सु­न्ध­रा­, सु­प्र­ति­ष्ठे चित्रा । एता दि­क्कु­मा­र्यः इ­हा­ऽ­ऽ­ग­त्या­ऽ­र्ह­न्मा­तृ­स­मी­पे आ­द­र्श­धा­रि­ण्यो­ऽ­व­ति­ष्ठ­न्ते । अ­प­र­स्यां लो­हि­ता­क्ष-ज­ग­त्कु­सु­म- पद्म-नलिन-कुमुद-सौ­म­न­स-य­शो­भ­द्रा­ख्या­न्य­ष्टौ कूटानि पू­र्वो­क्त­कू­ट­तु­ल्य­प्र­मा­णा­नि । लो­हि­ता­क्षे ०५इ­ला­दे­वी­, ज­ग­त्कु­सु­मे सु­रा­दे­वी­, पद्मे पृ­थि­वी­, नलिने प­द्मा­व­ती­, कुमुदे का­न­ना­, सौ­म­न­से १न­व­मि­का­, यशसि य­श­स्वि­नी­, भ­द्र­कू­टे भद्रा । एता दि­क्कु­मा­र्य इ­हा­ऽ­ऽ­ग­त्या­ऽ­र्ह­न्मा­तृ­स­मी­पे छत्राणि धा­र­य­न्त्यो गायन्त्य आसते । उदीच्यां स्फटिक-अङ्क-अञ्जन-काञ्चन-रजत-कुण्डल- रुचिर — सु­द­र्श­न­सं­ज्ञा­न्य­ष्टौ कूटानि पू­र्वो­क्त­कू­ट­तु­ल्य­प्र­मा­णा­नि । स्फ­टि­के­ऽ­लं­भू­षा­, अङ्के मि­श्र­के­शी­, २ अञ्जने पु­ण्ड­री­कि­णी­, काञ्चने वा­रु­णी­, रजत आशा, कुण्डले ह्री, ३रुचिरे श्रीः, सु­द­र्श­ने १०धृ­ति­रि­ति । एता दि­क्कु­मा­र्यः प्र­गृ­ही­त­चा­म­रा अ­र्ह­न्मा­तृ­ऋः सेवन्ते । पू­र्वा­दि­षु दिक्षु पु­न­र­प­रा­णि चत्वारि कूटानि-विमल-नि­त्या­लो­क-स्व­यं­प्र­भ-नि­त्यो­द्यो­त­सं­ज्ञा­नि । पूर्वस्यां दिशि विमले चित्रा, द­क्षि­ण­स्यां नि­त्या­लो­के क­न­क­चि­त्रा­, अ­प­र­स्यां स्व­यं­प्र­भे त्रि­शि­राः­, उ­त्त­र­स्यां नि­त्यो­द्यो­ते सू­त्र­म­णिः । एता ४वि­द्यु­त्कु­मा­र्यः इ­हा­ऽ­ऽ­ग­त्य जि­न­मा­तृ­स­मी­पे भा­स्क­र­व­दु­द्यो­तं कुर्वन्त्य आसते । विदिक्षु चत्वारि कूटानि वैडूर्य-रुचक-म­णि­प्र­भ-रु­च­को­त्त­म­ना­मा­नि । पू­र्वो­त्त­र­स्यां वैडूर्ये १५रु­च­का­, पू­र्व­द­क्षि­ण­स्यां रुचके रु­च­का­भा­, अ­प­र­द­क्षि­ण­स्यां म­णि­प्र­भे रु­च­का­न्ता­, अ­प­रो­त्त­र­स्यां रु­च­को­त्त­मे रु­च­क­प्र­भा एता दि­क्कु­मा­री­म­ह­त्त­रि­काः । विदिक्षु पु­न­र­प­रा­णि चत्वारि कूटानि रत्न-र­त्न­प्र­भ-स­र्व­र­त्न-र­त्नो­च्च­या­ख्या­नि । पू­र्वो­त्त­र­स्यां रत्ने वि­ज­या­, पू­र्व­द­क्षि­ण­स्यां र­त्न­प्र­भे वै­ज­य­न्ती­, अ­प­र­द­क्षि­ण­स्यां स­र्व­र­त्ने ज­य­न्ती­, अ­प­रो­त्त­र­स्यां र­त्नो­च्च­ये अ­प­रा­जि­ता । एता ५वि­दि­क्कु­मा­री­म­ह­त्त­रि­काः । एता अ­ष्टा­व­पि म­ह­त्त­रि­का इह आगत्य ती­र्थ­क­रा­णां जा­त­क­र्मा­णि २०कुर्वन्ति । ता­न्ये­ता­नि ६वि­दि­क्कु­मा­री­णां म­ह­त्त­रि­का­णां च कूटानि द्वा­द­शा­प्ये­क­यो­ज­न­स­ह­स्रो- त्सेधानि मू­ल­म­ध्या­ग्रे­षु ए­क­स­ह­स्रा­ऽ­र्धा­ऽ­ष्ट­म­श­त­प­ञ्च­श­त­वि­स्ता­रा­णि । रु­च­क­न­ग­स्यो­प­रि च­त­सृ­षु दिक्षु च­त्वा­र्य­र्ह­दा­य­त­ना­नि प्रा­ङ्मु­खा­न्य­ञ्ज­ना­द्रि­जि­ना­ल­य­तु­ल्य­प्र­मा­णा­नि । एवं द्वि­गु­ण­द्वि­गु­ण- व­ल­य­वि­ष्क­म्भा अ­सं­ख्ये­या दी­प­स­मु­द्रा वे­दि­त­व्याः । यो मा­नु­षो­त्त­रा­द्रि­रु­क्तः त­स्मा­त्प्रा­ग्भ­व­न्तः ग­ति­ना­मा­पे­क्षा­भि­धा­नाः पू­र्वों­दि­ता द्विविधाः २५क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — आर्या म्लेच्छाश्च ॥ ३६ ॥ आर्या द्विविधा ऋ­द्धि­प्रा­प्ते­त­र­वि­क­ल्पा­त् । १ । गु­णै­र्गु­ण­व­द्भि­र्वा अर्यन्ते सेव्यन्ते इत्यार्याः । ते द्विविधाः ऋ­द्धि­प्रा­प्ता­र्याः­, अ­नृ­द्धि­प्रा­प्ता­र्या­श्चे­ति । अ­नृ­द्धि­प्रा­प्ता­र्याः प­ञ्च­वि­धाः क्षे­त्र­जा­ति­क­र्म­चा­रि­त्र­द­र्श­न­भे­दा­त् । २ । ये अ­नृ­द्धि­प्रा­प्ता­र्या­स्ते ३०प­ञ्च­वि­धा भवन्ति — क्षेत्रार्याः जात्यार्याः कर्मायाः चा­रि­त्रा­र्याः द­र्श­ना­र्या­श्चे­ति । तत्र क्षेत्रार्याः का­शी­को­श­ला­दि­षु जाताः । इ­क्ष्वा­कु­ज्ञा­ति­भो­जा­दि­षु कुलेषु जाता जात्यार्याः । क­र्मा­र्या­स्त्रे­धा — सा­व­द्य­क­र्मा­र्या अ­ल्प­सा­व­द्य­क­र्मा­र्या अ­सा­व­द्य­क­र्मा­र्या­श्चे­ति । सा­व­द्य­क­र्मा­र्याः १ — से वनिका — भाº २ । २ — केशा आº, बº, दº, मुº । ३रुचके आº, बº, दº, मूº, ताº, श्रº । ४दि­क्कु­मा­र्यः श्रº । ५वि­द्यु­त्कु­मा­रि­म­ह — आº, बº, दº, मुº, मूº । ६वि­द्यु­त्कु­मा — आº, बº, दº, मुº, मूº । २०१ षोढा — असि-मषी-कृषि-विद्या-शिल्प-व­णि­क्क­र्म­भे­दा­त् । अ­सि­ध­नु­रा­दि­प्र­ह­र­ण­प्र­यो­ग­कु­श­ला असि- कर्मार्याः । द्र­व्या­य­व्य­या­दि­ले­ख­न­नि­पु­णा म­षी­क­र्मा­र्याः । १ह­ल­कु­लि­द­न्ता­ल­का­दि­कृ­ष्यु­प­क­र­ण- वि­धा­न­वि­दः कृ­षी­ब­लाः कृ­षि­क­र्मा­र्याः । आ­ले­ख्य­ग­णि­ता­दि­द्वि­स­प्त­ति­क­ला­व­दा­ता२ विद्या- कर्मार्याः ३च­तुः­ष­ष्टि­गु­ण­स­म्प­न्ना­श्च । र­ज­क­ना­पि­ता­ऽ­य­स्का­र­कु­ला­ल­सु­व­र्ण­का­रा­द­यः शिल्प- ०५कर्मार्याः । च­न्द­ना­दि­ग­न्ध­घृ­ता­दि­र­स­शा­ल्या­दि­धा­न्य­का­र्पा­सा­द्या­च्छा­द­न­मु­क्ता­दि­ना­ना­द्र­व्य­सं­ग्र­ह- कारिणो ब­हु­वि­धा व­णि­क्क­र्मा­र्याः । ष­ड­प्ये­ते अ­वि­र­ति­प्र­व­ण­त्वा­त् सा­व­द्य­क­र्मा­र्याः­, अ­ल्प­सा­व­द्य- ४कर्मार्याः श्रावकाः श्रा­वि­का­श्च वि­र­त्य­वि­र­ति­प­रि­ण­त­त्वा­त्­, अ­सा­व­द्य­क­र्मा­र्याः सं­य­ताः­, क­र्म­क्ष­या­र्थो- द्य­त­वि­र­ति­प­रि­ण­त­त्वा­त् । चा­रि­त्रा­र्या द्वेधा ५अ­धि­ग­त­चा­रि­त्रा­र्याः ६अ­न­धि­ग­म­चा­रि­त्रा­र्या­श्चे­ति । तद्भेदः अ­नु­प­दे­शो­प­दे­शा­पे­क्ष७भे­द­कृ­तः । चा­रि­त्र­मो­ह­स्यो­प­श­मा­त् क्षयाच्च बा­ह्यो­प­दे­शा­न­पे­क्षा १०आ­त्म­प्र­सा­दा­दे­व चा­रि­त्र­प­रि­णा­मा­स्क­न्दि­न उ­प­शा­न्त­क­षा­याः क्षी­ण­क­षा­या­श्चा८ऽ­धि­ग­त­चा­रि- त्रार्याः । अ­न्त­श्चा­रि­त्र­मो­ह­क्ष­यो­प­श­म­स­द्भा­वे सति बा­ह्यो­प­दे­श­नि­मि­त्त­वि­र­ति­प­रि­णा­मा ९अन- धि­ग­म­चा­रि­त्रा­र्याः । द­र्श­ना­र्या दशधा — आ­ज्ञा­मा­र्गो­प­दे­श­सू­त्र­बी­ज­सं­क्षे­प­वि­स्ता­रा­र्था­व­गा­ढ­प­र­मा- व­गा­ढ­रु­चि­भे­दा­त् । तत्र भ­ग­व­द­र्ह­त्स­र्व­ज्ञ­प्र­णी­ता­ज्ञा­मा­त्र­नि­मि­त्त­श्र­द्धा­ना आ­ज्ञा­रु­च­यः । निःसङ्ग- मो­क्ष­मा­र्ग­श्र­व­ण­मा­त्र­ज­नि­त­रु­च­यो मा­र्ग­रु­च­यः । ती­र्थ­क­र­ब­ल­दे­वा­दि­शु­भ­च­रि­तो­प­दे­श­हे­तु­क­श्र­द्धा­ना १५उ­प­दे­श­रु­च­यः । प्र­व्र­ज्या­म­र्या­दा­प्र­रू­प­णा­चा­र­सू­त्र­श्र­व­ण­मा­त्र­स­मु­द्भू­त­स­म्य­ग्द­र्श­नाः सू­त्र­रु­च­यः । बी­ज­प­द­ग्र­ह­ण­पू­र्व­क­सू­क्ष्मा­र्थ­त­त्त्वा­र्थ­श्र­द्धा­ना बी­ज­रु­च­यः । जी­वा­दि­प­दा­र्थ१०स­मा­स­सं­बो­ध­न­स­मु­द्- भू­त­श्र­द्धा­नाः सं­क्षे­प­रु­च­यः । अ­ङ्ग­पू­र्व­वि­ष­य­जी­वा­द्य­र्थ­वि­स्ता­र­प्र­मा­ण­न­या­दि­नि­रू­प­णो­प­ल­ब्ध- श्रद्धाना वि­स्ता­र­रु­च­यः । व­च­न­वि­स्ता­र­वि­र­हि­ता­र्थ­ग्र­ह­ण­ज­नि­त­प्र­सा­दा अ­र्थ­रु­च­यः । आ­चा­रा­दि- द्वा­द­शा­ङ्गा­ऽ­भि­नि­वि­ष्ट­श्र­द्धा­ना अ­व­गा­ढ­रु­च­यः । प­र­मा­व­धि­के­व­ल­ज्ञा­न­द­र्श­न­प्र­का­शि­त­जी­वा­द्य- २०११र्थ­वि­ष­या­त्म­प्र­सा­दाः प­र­मा­व­गा­ढ­रु­च­यः । ऋ­द्धि­प्रा­प्ता­र्या अ­ष्ट­वि­धाः — बुद्धि-क्रिया-विक्रिया-तपः-बल-औषध-रस-क्षे­त्र­भे­दा­त् । ३ । ऋ­द्धि­प्रा­प्ता­र्या अ­ष्ट­वि­धा भवन्ति बु­द्ध्या­दि­वि­क­ल्पा­त् । तत्र बु­द्धि­र­व­ग­मो ज्ञानं त­द्वि­ष­या अ­ष्टा­द­श- विधाः ऋद्धयः — के­व­ल­ज्ञा­न­म­व­धि­ज्ञा­नं म­नः­प­र्य­य­ज्ञा­नं बी­ज­बु­द्धिः को­ष्ठ­बु­द्धिः प­दा­नु­सा­रि­त्वं संभिन्न- श्रोतृत्वं दू­रा­दा­स्वा­द­न­द­र्श­न­स्प­र्श­न­घ्रा­ण­श्र­व­ण­स­म­र्थ­ता द­श­पू­र्वि­त्वं च­तु­र्द­श­पू­र्वि­त्वं अ­ष्टा­ङ्ग­म­हा- २५नि­मि­त्त­ज्ञ­तां प्र­ज्ञा­श्र­व­ण­त्वं प्र­त्ये­क­बु­द्ध­ता वादित्वं चेति । तत्र (के? ) के­व­ला­ऽ­व­धि­म­नः­प­र्य­या व्या- ख्याताः । सु­कृ­ष्ट­सु­म­थी­कृ­ते क्षेत्रे सा­र­व­ति का­ला­दि­स­हा­या­पे­क्षं बी­ज­मे­क­मु­प्तं यथा अ­ने­क­बी­ज- को­टि­प्र­दं भवति तथा १२नो­इ­न्द्रि­य­श्रु­ता­व­र­ण­वी­र्या­न्त­रा­य­क्ष­यो­प­श­म­प्र­क­र्षे सति ए­क­बी­ज­प­द- ग्र­ह­णा­द­ने­क­प­दा­र्थ­प्र­ति­प­त्ति­र्बी­ज­बु­द्धिः । को­ष्ठा­गा­रि­क­स्था­पि­ता­ना­म­सं­की­र्णा­ना­म­वि­न­ष्टा­नां भू- यसां धा­न्य­बी­जा­नां यथा को­ष्ठे­ऽ­व­स्था­नं तथा प­रो­प­दे­शा­द­व­धा­रि­ता­ना­म् अ­र्थ­ग्र­न्थ­बी­जा­नां भू- ३०य­सा­म­व्य­ति­की­र्णा­नां बु­द्धा­व­व­स्था­नं को­ष्ठ­बु­द्धिः । प­दा­नु­सा­रि­त्वं त्रेधा — अ­नु­स्रो­तः प्र­ति­स्रो­तः उ­भ­य­था चेति । ए­क­प­द­स्या­र्थं परत उ­प­श्रु­त्या­दौ अन्ते च मध्ये वा शे­ष­ग्र­न्था­र्था­व­धा­र­णं १ह­ल­कु­ली­द­न्ता­ल — मूº । ह­ल­कु­लि­श­द­न्ता — आº, बº, दº, मुº । २कुशलाः । ३च­तु­र्णा­श्च दº । च­तु­र्व­र्णा­श्च आº, बº, मुº, । ४क­र्मा­र्या­श्च श्रावका र­ति­वि­र­ति­प — मुº, आº, बº । ५अ­भि­ग­त- चा — आº, बº, दº, मुº, ताº, मº । ६अ­न­भि­ग­त­चा — आº, बº, दº, मुº, ताº । ७ — पेक्षाभे- श्रº । ८ — श्चा­भि­ग­त — आº, बº, दº, मुº ताº । ९अ­न­भि­ग­त­चा — आº, ब, दº, मुº, ताº । १० — स­मा­न­स — दº । — सा­मा­न्य­सं — आº, बº, मुº । ११ — वि­ष­य­प्र­सा — आº, ब, दº, मुº । ३५ — वि­ष­या­र्थ­प्र — ताº । १२नो­इ­न्द्रि­या­व­र­ण­श्रु­ता­व­र­ण — आº, बº, मुº । २०२ प­दा­नु­सा­रि­त्व­म् । द्वा­द­श­यो­ज­ना­या­मे न­व­यो­ज­न­वि­स्ता­रे च­क्र­ध­र­स्क­न्धा­वा­रे ग­ज­वा­जि­ख­रो­ष्ट्र- म­नु­ष्या­दी­ना­म् अ­क्ष­रा­न­क्ष­र­रू­पा­णां ना­ना­वि­ध­श­ब्दा­नां यु­ग­प­दु­त्प­न्ना­नां त­पो­वि­शे­ष­ब­ल­ला­भा­पा- दि­त­स­र्व­जी­व­प्र­दे­श­श्रो­त्रे­न्द्रि­य­प­रि­णा­मा­त् स­र्वे­षा­मे­क­का­ल­ग्र­ह­णं सं­भि­न्न­श्रो­तृ­त्व­म् । त­पः­श­क्ति- वि­शे­षा­वि­र्भा­वि­ता­सा­धा­र­ण­र­स­ने­न्द्रि­य­श्रु­ता­व­र­ण­वी­र्या­न्त­रा­य­क्ष­यो­प­श­मा­ङ्गो­पा­ङ्ग­ना­म­ला­भा­पे­क्ष­स्य ०५अ­व­धृ­त­न­व­यो­ज­न­क्षे­त्रा­द् ब­हि­र्ब­हु­यो­ज­न­वि­प्र­कृ­ष्ट­क्षे­त्रा­दा­या­त­स्य र­स­स्या­ऽ­ऽ­स्वा­द­न­सा­म­र्थ्य­म् । एवं शे­षे­ष्व­पि इ­न्द्रि­य­वि­ष­ये­षु अ­व­धृ­त­क्षे­त्रा­द् ब­हि­र्ब­हु­यो­ज­न­प्र­कृ­ष्ट­दे­शा­दा­या­ते­षु ग्र­ह­ण­सा­म­र्थ्यं योज्यम् । म­हा­रो­हि­ण्या­दि­भि­स्त्रि­रा­ग१ताभिः प्र­त्ये­क­मा­त्मी­य­रू­प­सा­म­र्थ्या­वि­ष्क­र­ण­क­थ­न­कु­श­ला- भि­र्वे­ग­व­ती­भि­र्वि­द्या­दे­व­ता­भि­र­वि­च­लि­त­चा­रि­त्र­स्य द­श­पू­र्व­दु­स्त­र­स­मु­द्रो­त्त­र­णं द­श­पू­र्वि­त्व­म् । सं­पू­र्ण­श्रु­त­के­व­लि­ता चु­तु­र्द­श­पू­र्वि­त्व­म् । १०अष्टौ म­हा­नि­मि­त्ता­नि अ­न्त­रि­क्ष-भौम-अङ्ग-स्वर-व्यञ्जन-लक्षण-छिन्न-स्व­प्न­ना­मा­नि । तत्र र­वि­श­शि­ग्र­ह­न­क्ष­त्र­भ­ग­णो­द­या­स्त­म­या­दि­भि­र­ती­ता­ना­ग­त­फ­ल­प्र­वि­भा­ग­प्र­द­र्श­न­म­न्त­रि­क्ष­म् । भुवो घ­न­शु­षि­र­स्नि­ग्ध­रू­क्षा­दि­वि­भा­व­ने­न पू­र्वा­दि­दि­क्सू­त्र­नि­वा­से­न वा वृ­द्धि­हा­नि­ज­य- प­रा­ज­या­दि­वि­ज्ञा­नं भू­मे­र­न्त­र्नि­हि­त­सु­व­र्ण­र­ज­ता­दि­सं­सू­च­नं च भौमम् । अ­ङ्ग­प्र­त्य­ङ्ग- द­र्श­न­स्प­र्श­ना­दि­भि­स्त्रि­का­ल­भा­वि­सु­ख­दुः­खा­दि­वि­भा­व­न२मङ्गम् । अ­क्ष­रा­न­क्ष­र­शु­भा­शु­भ­श­ब्द­श्र­व­णे- १५ने­ष्टा­नि­ष्ट­फ­ला­वि­र्भा­व­नं म­हा­नि­मि­त्तं स्वरम् । शि­रो­मु­ख­ग्री­वा­दि­षु ति­ल­क­म­श­क­ल­क्ष्म३व्रणा- दि­वी­क्ष­णे­न त्रि­का­ल­हि­ता­हि­त­वे­द­नं व्य­ञ्ज­न­म् । श्री­वृ­क्ष­स्व­स्ति­क­भृ­ङ्गा­र­क­ल­शा­दि­ल­क्ष­ण­वी­क्ष- णात् त्रै­का­लि­क­स्था­न­मा­नै­श्व­र्या­दि­वि­शे­ष­ज्ञा­नं ल­क्ष­ण­म् । व­स्त्र­श­स्त्र­छ­त्रो­पा­न­दा­स­न­श­य­ना­दि­षु दे­व­मा­नु­ष­रा­क्ष­सा­दि­वि­भा­गैः श­स्त्र­क­ण्ट­क­मू­षि­का­दि­कृ­त­छे­द­न­द­र्श­ना­त् का­ल­त्र­य­वि­ष­य­ला­भा­ला­भ- सु­ख­दुः­खा­दि­सू­च­नं छिन्नम् । वा­त­पि­त्त­श्ले­ष्म­दो­षो­द­य­र­हि­त­स्य प­श्चि­म­रा­त्रि­भा­गे च­न्द्र­सू­र्य­ध­रा- २०द्रि­स­मु­द्र­मु­ख­प्र­वे­श­न­स­क­ल­म­ही­म­ण्ड­लो­प­गू­ह­ना­दि­शु­भ­घृ­त­तै­ला­क्ता­त्मी­य­दे­ह­ख­र­क­र­भा­रू­ढा­पा­ग्दि­ग्ग- म­ना­द्य­शु­भ­स्व­प्न­द­र्श­ना­त् आ­गा­मि­जी­वि­त­म­र­ण­सु­ख­दुः­खा­द्या­वि­र्भा­व­कः स्वप्नः । एतेषु महानि- मित्तेषु कौ­श­ल­म­ष्टा­ङ्ग­म­हा­नि­मि­त्त­ज्ञ­ता । अ­ति­सू­क्ष्मा­र्थ­त­त्त्व­वि­चा­र­ग­ह­ने च­तु­र्द­श­पू­र्वि­ण एव वि­ष­ये­ऽ­नु­यु­क्ते४ अ­न­धी­त­द्वा­द­शा­ङ्ग­च­तु­र्द­श­पू­र्व­स्य प्र­कृ­ष्ट­श्रु­ता­व­र­ण­वी­र्या­न्त­रा­य­क्ष­यो­प­श­मा­वि- र्भू­ता­ऽ­सा­धा­र­ण­प्र­ज्ञा­श­क्ति­ला­भा­न्निः­सं­श­यं नि­रू­प­णं ५प्र­ज्ञा­श्र­व­ण­त्व­म् । प­रो­प­दे­श­म­न्त­रे­ण स्वश- २५क्ति­वि­शे­षा­दे­व६ ज्ञा­न­सं­य­म­वि­धा­न­नि­पु­ण­त्वं प्र­त्ये­क­बु­द्ध­ता । श­क्रा­दि­ष्व­पि प्र­ति­ब­न्धि­षु सत्स्व- प्र­ति­ह­त­त­या नि­रु­त्त­रा­भि­धा­नं प­र­र­न्ध्रा­पे­क्ष­णं च वा­दि­त्व­म् । क्रि­या­वि­ष­या ऋ­द्धि­र्द्वि­वि­धा — चा­र­ण­त्व­मा­का­श­गा­मि­त्वं चेति । तत्र चारणा अ­ने­क­वि­धाः ज­ल­ज­ङ्घा­त­न्तु­पु­ष्प­प­त्र­श्रे­ण्य­ग्नि­शि­खा­द्या­ल­म्ब­न­ग­म­नाः । ज­ल­मु­पा­दा­य वा­प्या­दि­ष्व­प्का­या­न् जीवान७वि­रा­ध­य­न्तः भू­मा­वि­व पा­दो­द्धा­र­नि­क्षे­प­कु­श­ला ज­ल­चा­र­णाः । भुव उ­प­र्या­का­शे चतुर- ३०ङ्गु­ल­प्र­मा­णे ज­ङ्घो­त्क्षे­प­नि­क्षे­प­शी­घ्र­क­र­ण­प­ट­वो ब­हु­यो­ज­न­श­ता­शु­ग­म­न­प्र­व­णा ज­ङ्घा­चा­र­णाः । ए­व­मि­त­रे च वे­दि­त­व्याः । प­र्य­ङ्का­व­स्था­नि­ष­ण्णा वा का­यो­त्स­र्ग­श­री­रा वा पा­दो­द्धा­र­नि­क्षे­प­ण- वि­धि­म­न्त­रे­ण आ­का­श­ग­म­न­कु­श­ला आ­का­श­गा­मि­नः । वि­क्रि­या­गो­च­रा ऋ­द्धि­र­ने­क­वि­धा — अणिमा महिमा लघिमा गरिमा प्राप्तिः प्रा­का­म्य­मी- शित्वं व­शि­त्व­म­प्र­ति­घा­तो­ऽ­न्त­र्धा­नं का­म­रू­पि­त्व­मि­त्ये­व­मा­दिः । त­त्रा­णु­श­री­र­वि­क­र­ण­म­णि­मा­, १ — दि­भि­स्त्रि­भि­रा­ग — आº, बº, मुº, श्रº । २ — नाङ्गम् श्रº, मूº । ३ — क्ष्म­ब्र­ह्म­णा­दि- ३५आº, बº, दº, मुº । सा­मु­द्रि­क­ल­क्ष­ण । ४पृष्टे । ५प्र­ज्ञा­श्र­म­ण — आº, बº, दº, मुº, श्रº । ६ — ज्ञान- सं­य­म­वि­धा­न­नि — आº, बº, दº, मुº, ताº । ७ — न­वि­रो­ध — ताº, श्रº । २०३ वि­स­छि­द्र­म­पि प्र­वि­श्या­ऽ­ऽ­सि­त्वा तत्र च च­क्र­व­र्ति­प­रि­वा­र­वि­भू­तिं सृजेत् । मे­रो­र­पि म­ह­त्त­र- श­री­र­वि­क­र­णं महिमा । वा­यो­र­पि ल­घु­त­र­श­री­र­ता लघिमा । व­ज्रा­द­पि गुरु१त­र­दे­ह­ता गरिमा । भूमौ स्थि­त्वा­ऽ­ङ्गु­ल्य­ग्रे­ण मे­रु­शि­ख­र­दि­वा­क­रा­दि­स्प­र्श­न­सा­म­र्थ्यं प्राप्तिः । अप्सु भू­मा­वि­व गमनं भूमौ जल इ­वो­न्म­ज्ज­न­नि­म­ज्ज­न­क­र­णं प्रा­का­म्य­म् । त्रै­लो­क्य­स्य प्रभुता ई­शि­त्व­म् । स­र्व­जी­व- ०५व­शी­क­र­ण­ल­ब्धि­र्व­शि­त्व­म् । अ­द्रि­म­ध्ये वि­य­ती­व २ग­म­ना­ग­म­न­म­प्र­ती­घा­तः । अ­दृ­श्य­रू­प­श­क्ति- ता­ऽ­न्त­र्धा­न­म् । यु­ग­प­द­ने­का­का­र­रू­प­वि­क­र­ण­श­क्तिः का­म­रू­पि­त्व­मि­ति । त­पो­ऽ­ति­श­य­र्द्धिः स­प्त­वि­धा — उग्र-दीप्त-तप्त-महा-घोर-तपो-वी­र­प­रा­क्र­म-घो­र­ब्र­ह्म­च­र्य­भे­दा­त् । च­तु­र्थ­ष­ष्ठा­ष्ट­म­द­श­म­द्वा­द३श­प­क्ष­मा­सा­द्य­न­श­न­यो­गे­ष्व­न्य­त­म­यो­ग­मा­र­भ्य आ­म­र­णा­द­नि­व­र्त­का उग्र- तपसः । म­हो­प­वा­स­क­र­णे­ऽ­पि प्र­व­र्ध­मा­न­का­य­वा­ङ्मा­न­स­ब­लाः वि­ग­न्ध­र­हि­त­व­द­नाः प­द्मो­त्प­ला­दि- १०सु­र­भि­नि­श्वा­सा अ­प्र­च्यु­त­म­हा­दी­प्ति­श­री­रा दी­प्त­त­प­सः । त­प्ता­य­स­क­टा­ह­प­ति­त­ज­ल­क­ण­व­दा­शु- शु­ष्का­ल्पा­हा­र­त­या म­ल­रु­धि­रा­दि­भा­व­प­रि­णा­म­वि­र­हि­ता­भ्य­व­हा­राः त­प्त­त­प­सः । सिं­ह­नि­ष्क्री­डि­ता- दि­म­हो­प­वा­सा­नु­ष्ठा­न­प­रा­य­णा­य­त­यो म­हा­त­प­सः । वा­त­पि­त्त­श्ले­ष्म­स­न्नि­पा­त­स­मु­द्भू­त­ज्व­र­का­स­श्वा- सा­क्षि­शू­ल­कु­ष्ठ­प्र­मे­हा­दि­वि­वि­ध­रो­ग­स­न्ता­पि­त­दे­हा अपि अ­प्र­च्यु­ता­ऽ­न­श­न­का­य­क्ले­शा­दि­त­प­सो भीम- श्म­शा­ना­द्रि­म­स्त­क­गु­हा­द­री­क­न्द­र­शू­न्य­ग्रा­मा­दि­षु प्र­दु­ष्ट­य­क्ष­रा­क्ष­स­पि­शा­च४प्र­नृ­त्त­वे­ता­ल­रू­प­वि­का­रे­षु १५प­रु­ष­शि­वा­रु­ता­नु­प­र­त­सिं­ह­व्या­घ्रा­दि­व्या­ल­मृ­ग­भी­ष­ण­स्व­न­घो­र­चौ­रा­दि­प्र­च­रि­ते­ष्व­भि­रु­चि­ता­वा­सा­श्च घो­र­त­प­सः । त एव गृ­ही­त­त­पो­यो­ग­व­र्ध­न­प­रा घो­र­प­रा­क्र­माः । चि­रो­षि­ता­ऽ­स्ख­लि­त­ब्र­ह्म­च­र्य­वा­साः प्र­कृ­ष्ट­चा­रि­त्र­मो­ह­नी­य­क्ष­यो­प­श­मा­त् प्र­ण­ष्ट­दुः­स्व­प्ना घो­र­ब्र­ह्म­चा­रि­णः । ब­ला­ल­म्ब­ना ऋ­द्धि­स्त्रि­वि­धा — ५म­नो­वा­क्का­य­भे­दा­त् । तत्र म­नः­श्रु­ता­व­र­ण­वी­र्या­न्त­रा­य- क्ष­यो­प­श­म­प्र­क­र्षे स­त्य­न्त­र्मु­हू­र्ते स­क­ल­श्रु­ता­र्थ­चि­न्त­ने­ऽ­व­दा­ता म­नो­ब­लि­नः । म­नो­जि­ह्वा­श्रु­ता­व­र­ण- २०वी­र्या­न्त­रा­य­क्ष­यो­प­श­मा­ति­श­ये स­त्य­न्त­र्मु­हू­र्ते स­क­ल­श्रु­तो­च्चा­र­ण­स­म­र्थाः स­त­त­मु­च्चै­रु­च्चा­र­णे सत्यपि श्र­म­वि­र­हि­ता अ­ही­न­क­ण्ठा­श्च वा­ग्ब­लि­नः । वी­र्या­न्त­रा­य­क्ष­यो­प­श­मा­वि­र्भू­ता­ऽ­सा­धा­र­ण- का­य­ब­ल­त्वा­त् मा­सि­क­चा­तु­र्मा­सि­क­सां­व­त्स­रि­का­दि­प्र­ति­मा­यो­ग­धा­र­णे­ऽ­पि श्र­म­क्ल­म­वि­र­हि­ताः का­य­ब­लि­नः । औ­ष­ध­र्द्धि­र­ष्ट­वि­धा — अ­सा­ध्या­ना­म­प्या­म­या­नां सर्वेषां वि­नि­वृ­त्ति­हे­तु­रा­म­र्श­क्ष्वे­ल­ज­ल्ल­म­ल- २५वि­ट्स­र्वौ­ष­धि­प्रा­प्ता­स्या­वि­ष­दृ­ष्ट्य­वि­ष­वि­क­ल्पा­त् । आमर्शः सं­स्प­र्शः­, य­दी­य­ह­स्त­पा­दा­द्या­म­र्श औ­ष­धि­प्रा­प्तो यैस्ते आ­म­र्शौ­ष­धि­प्रा­प्ताः । क्ष्वेलो नि­ष्ठी­व­न­मौ­ष­धि­र्ये­षां ते क्ष्वे­लौ­ष­धि­प्रा­प्ताः । स्वे­दा­ल­म्ब­नो र­जो­नि­च­यो जल्लः, स औ­ष­धि­प्रा­प्तो येषां ते ज­ल्लौ­ष­धि­प्रा­प्ताः । क­र्ण­द­न्त- ना­सा­क्षि­स­मु­द्भ­वं मलं औ­ष­धि­प्रा­प्तं येषां ते म­लौ­ष­धि­प्रा­प्ताः । वि­डु­च्चा­र औ­ष­धि­र्ये­षां ते वि­डौ­ष­धि­प्रा­प्ताः । अ­ङ्ग­प्र­त्य­ङ्ग­न­ख­द­न्त­के­शा­दि­र­व­य­वः त­त्सं­स्प­र्शी वा­य्वा­दि­स्स­र्व औषधि- ३०प्राप्तो येषां ते स­र्वौ­ष­धि­प्रा­प्ताः । उ­ग्र­वि­ष­सं­पृ­क्तो­ऽ­प्या­हा­रो ये­षा­मा­स्य­ग­तो नि­र्वि­षी­भ­व­ति य­दी­या­स्य­नि­र्ग­त­व­चः­श्र­व­णा­द्वा म­हा­वि­ष­प­री­ता अपि नि­र्वि­षी­भ­व­न्ति ते आ­स्या­वि­षाः । ये­षा­मा­लो­क­न­मा­त्रा­दे­वा­ति­ती­व्र­वि­ष­दू­षि­ता अपि सन्तः वि­ग­त­वि­षा भवन्ति ते दृ­ष्ट्य­वि­षाः । र­स­र्द्धि­प्रा­प्ता­र्याः षड्विधाः — आ­स्य­वि­षा दृ­ष्टि­वि­षाः क्षी­रा­स्र­वि­णः म­ध्वा­स्र­वि­णः स­र्पि­रा­स्र- विणः अ­मृ­ता­स्र­वि­ण­श्चे­ति । प्र­कृ­ष्ट­त­पो­ब­ला यतयो यं ब्रुवते म्रि­य­स्वे­ति स तत्क्षण एव म­हा­वि­ष- १ — त­र­श­री­र­ता आº, बº, दº, मुº । २ — ग­म­न­म­प्र — श्रº, मूº । ३ — द­श­म­य — श्रº । ४ — च­प्र­वृ­त्त­वे — आº, बº, दº, मूº, ताº । ५ — स्त्रिधा आº, बº, दº, मुº, ताº । २०४ परीतो म्रि­य­ते­, ते आ­स्य­वि­षाः । उ­त्कृ­ष्ट­त­प­सो यतयः क्रुद्धा य­मी­क्ष­न्ते स त­दै­वो­ग्र­वि­ष­प­री­तो म्रियते ते दृ­ष्टि­वि­षाः । वि­र­स­म­प्य­श­नं येषां पा­णि­पु­ट­नि­क्षि­प्तं क्षी­र­र­स­गु­ण­प­रि­णा­मि जा­य­ते­, येषां वा व­च­ना­नि क्षी­र­व­त्क्षी­णा­नां स­न्त­र्प­का­णि भवन्ति ते क्षी­रा­स्र­वि­णः । येषां पा­णि­पु­ट­प­ति­त आहारो नी­र­सो­ऽ­पि म­धु­र­स­वी­र्य­प­रि­णा­मो भ­व­ति­, येषां वचांसि श्रो­तृ­ऋ­णां दु­खा­र्दि­ता­ना­म­पि ०५म­धु­गु­णं पुष्णन्ति ते म­ध्वा­स्र­वि­णः । येषां पा­णि­पा­त्र­ग­त­म­न्नं रू­क्ष­म­पि स­र्पी­र­स­वी­र्य­वि­पा­का­ना­प्नो- ति, स­र्पि­रि­व वा येषां भा­षि­ता­नि प्राणिनां सं­त­र्प­का­णि भवन्ति ते स­र्पि­रा­स्र­वि­णः । येषां पाणि- पु­ट­प्रा­प्तं भोजनं य­त्कि­ञ्चि­द­मृ­त­ता­मा­स्क­न्द­ति­, येषां वा व्या­हृ­ता­नि प्रा­णि­ना­म् अ­मृ­त­व­द­नु­ग्रा­ह- काणि भवन्ति ते­ऽ­मृ­ता­स्र­वि­णः । क्षे­त्र­र्द्धि­प्रा­प्ता­र्या द्वेधा — अ­क्षी­ण­म­हा­न­सा अ­क्षी­ण­म­हा­ल­या­श्चे­ति । ला­भा­न्त­रा­य­क्ष­यो­प­श­म­प्र- १०क­र्ष­प्रा­प्ते­भ्यो यतिभ्यो यतो भिक्षा दीयते ततो भा­ज­ना­च्च­क्र­ध­र­स्क­न्धा­वा­रो­ऽ­पि यदि भुञ्जीत त­द्दि­व­से नान्नं क्षीयते ते अ­क्षी­ण­म­हा­न­साः । अ­क्षी­ण­म­हा­ल­य­ल­ब्धि­प्रा­प्ता यतयो यत्र वसन्ति दे­व­म­नु­ष्य­तै­र्य­ग्यो­ना यदि स­र्वे­ऽ­पि तत्र नि­व­से­युः प­र­स्प­र­म­बा­ध­मा­नाः सु­ख­मा­स­ते । त एते सर्वे ऋ­द्धि­प्रा­प्ता­र्याः । म्लेच्छा द्विविधा अ­न्त­र­द्वी­प­जाः क­र्म­भू­मि­जा­श्चे­ति । ४ । म्लेच्छा द्विविधा वे­दि­त­व्याः — अन्त- १५र­द्वी­प­जाः क­र्म­भू­मि­जा­श्चे­ति । त­त्रा­न्त­र­द्वी­पाः ल­व­णो­द­धे­र­ष्टा­सु दि­क्ष्व­ष्टौ­, १त­द­न्त­रे­षु चाष्टौ । हि­म­व­च्छि­ख­रि­णो­रु­भ­यो­श्च वि­ज­या­र्ध­यो­र­न्ते­ष्व­ष्टौ । तत्र दिक्षु द्वीपा वे­दि­का­या­स्ति­र्य­क्प­ञ्च­यो- ज­न­श­ता­नि प्रविश्य भवन्ति । वि­दि­क्ष्व­न्त­रे­षु च द्वीपाः प­ञ्चा­शे­षु प­ञ्च­यो­ज­न­श­ते­षु गतेषु भवन्ति । शै­ला­न्ते­षु द्वीपाः षट्षु यो­ज­न­श­ते­षु गतेषु भवन्ति । दिक्षु द्वीपाः श­त­यो­ज­न­वि­स्ती­र्णाः­, वि­दि­क्ष्व­न्त­रे­षु च द्वीपाः त­द­र्ध­वि­ष्क­म्भाः । शै­ला­न्ते­षु प­ञ्च­विं­श­ति­यो­ज­न­वि­स्ता­राः । २०तत्र पूर्वस्यां दिशि ए­को­रु­काः । अ­प­र­स्यां ला­ङ्गू­लि­नः । उ­त्त­र­स्या­म­भा­ष­काः । द­क्षि­ण­स्यां वि­षा­णि­नः । श­श­क­र्ण­श­ष्कु­ली­क­र्ण­क­र्ण­प्रा­व­र­ण­ल­म्ब­क­र्णाः विदिक्षु । अश्व-सिंह-श्व-महिष- वराह-व्याघ्र-उलूक-क­पि­मु­खा अ­न्त­रे­षु । मे­घ­वि­द्यु­न्मु­खाः शि­ख­रि­ण उ­भ­यो­र­न्त­योः । मत्स्य- मुखाः का­ल­मु­खा हि­म­व­त उ­भ­यो­र­न्त­योः । ह­स्ति­मु­खा­द­र्श­मु­खा उ­त्त­र­वि­ज­या­र्ध­स्यो­भ­यो­र­न्त­योः । गो­मु­ख­मे­ष­मु­खा द­क्षि­ण­वि­ज­या­र्ध­स्यो­भ­यो­र­न्त­योः । ए­को­रु­का मृ­दा­हा­रा गु­हा­वा­सि­नः शेषाः २५पु­ष्प­फ­ला­हा­राः वृ­क्ष­वा­सि­नः । सर्वे ते प­ल्यो­प­मा­यु­षः । ते च­तु­र्विं­श­ति­र­पि द्वीपा ज­ल­त­ला­दे­क- यो­ज­नो­त्से­धाः । तथा का­लो­दे­ऽ­पि वे­दि­त­व्याः । त एते अ­न्त­र­द्वी­प­जा म्लेच्छाः । क­र्म­भू­मि- जाश्च शक-यवन-शबर-पु­लि­न्दा­द­यः । काः पुनः क­र्म­भू­म­य इति ? अत आह- भ­र­तै­रा­व­त­वि­दे­हाः क­र्म­भू­म­यो­ऽ­न्य­त्र दे­व­कु­रू­त्त­र­कु­रु­भ्यः ॥ ३७ ॥ ३०अ­थ­वा­, मो­क्ष­मा­र्ग­स्त्रि­त­यः प्रकृतः । स किं सर्वेषु क्षेत्रेषु भवति ? न इत्याह कर्मभू- मिष्वेव । कुत एतत् ? भो­ग­भू­मि­षु हि यद्यपि म­नु­ष्या­णां ज्ञा­न­द­र्श­ने स्तः चारित्रं तु नास्ति अ­वि­र­त­भो­ग­प­रि­णा­मि­त्वा­त् । यद्येवं कास्ताः क­र्म­भू­म­यः इति ? अ­त­स्त­त्प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­मि­द­मु­च्य­ते । क­र्म­भू­म­य इति वि­शे­ष­णा­नु­प­प­त्तिः सर्वत्र कर्मणो व्या­पा­रा­त् । १ । अ­ष्ट­वि­ध­स्य कर्मणो ब­न्ध­स्त­त्फ­ला­नु­भ­व­नं च स­र्वे­ष्वे­व म­नु­ष्य­क्षे­त्रे­षु सा­धा­र­णः । अतः क­र्म­भू­म­य इति वि­शे­ष­णं ३५नो­प­प­द्य­ते ? १त­द­न्त­रे चाष्टौ आº, वº, दº, मुº । २०५ न वा; प्र­कृ­ष्ट­शु­भा­शु­भ­क­र्मो­पा­र्ज­न­नि­र्ज­रा­धि­ष्ठा­नो­प­प­त्तेः । २ । न वा एष दोषः । किं का­र­ण­म् ? यतः प्रकृष्टं शु­भ­क­र्म स­र्वा­र्थ­सि­द्धि­सौ­ख्य­प्रा­प­कं ती­र्थ­क­र­त्व­म१ह­र्द्धि­नि­र्व­र्त­कं २वा अ­सा­धा­र­ण­म् । अ­शु­भ­क­र्म च प्रकृष्टं क­ल­ङ्क­ल­पृ­थि­वी­म­हा­दुः­ख­प्रा­प­क­म् अ­प्र­ति­ष्ठा­न­न­र­क­ग­म­नं च क­र्म­भू­मि­ष्वे­वो­पा­र्ज्य­ते द्रव्य-भव-क्षेत्र-काल-भा­वा­पे­क्ष­त्वा­त् क­र्म­ब­न्ध­स्य । ३स­क­ल­सं­सा­र­का­र­ण- ०५नि­र्ज­रा­क­र्म चात्रैव प्र­व­र्त­ते । ४ततो भ­र­ता­दि­ष्वे­व क­र्म­भू­म­य इति युक्तो व्य­प­दे­शः । ष­ट्क­र्म­द­र्श­ना­च्च । ३ । षण्णां क­र्म­णा­म् असि-कृषि-मषी-विद्या-वणिक्-शि­ल्पा­ना­म­त्रै­व द­र्श­ना­च्च क­र्म­भू­मि­व्य­प­दे­शो यु­क्ति­मा­न् । अ­न्य­त्र­श­ब्दः प­रि­व­र्ज­ना­र्थः । ४ । यथा ‘न क्व­चि­त्स­र्व­दा स­र्व­वि­स्र­म्भ­ग­म­नं नयः अन्यत्र ध­र्मा­त्­’ तस्य अन्यो मार्ग एव न विद्यते इति धर्मं व­र्ज­यि­त्वा अ­र्थ­का­म­यो­र­वि­स्र­म्भ­ग­म­नं नयः, १०धर्मे तु विस्रम्भ एव कार्य इति, ए­व­मि­हा­पि ‘­वि­दे­हाः क­र्म­भू­म­यः­’ इत्युक्ते वि­दे­हा­भ्य­न्त­र­त्वा­द्दे­व- कु­रू­त्त­र­कु­रू­णा­म­पि क­र्म­भू­मि­त्व­प्र­स­ङ्गे अ­न्य­त्र­व­च­ना­द् दे­व­कु­रू­त्त­र­कु­रु­भ्यो­ऽ­न्ये विदेहाः क­र्म­भू­म­यः­, दे­व­कु­रू­त्त­र­कु­र­वो है­म­व­ता­द­य­श्च भो­ग­भू­म­य इति वे­दि­त­व्याः५ । स­र्वा­स्वे­व भूमिषु म­नु­ष्या­णां स्थि­ति­प­रि­च्छे­दा­र्थ­मा­ह- नृस्थिती प­रा­व­रे त्रि­प­ल्यो­प­मा­न्त­र्मु­हू­र्ते ॥ ३८ ॥ १५य­था­सं­ख्य­म­भि­सं­ब­न्धः । १ । त्रि­प­ल्यो­प­मा­न्त­र्मु­हू­र्त­यो­र्य­था­सं­ख्य­म­भि­सं­ब­न्धो वे­दि­त­व्यः — परा नृस्थितिः त्रि­प­ल्यो­प­मा­, अपरा अ­न्त­र्मु­हू­र्ता इति । त्रीणि पल्यानि उपमा यस्याः स्थितेः सा त्रि­प­ल्यो­प­मा । अन्त६र्गतो मुहूर्तो यस्याः सा अ­न्त­र्मु­हू­र्ता । अत्राह-किमिदं पल्यं नाम इति ? उच्यते — त­त्प­रि­च्छे­दः प्र­मा­ण­वि­धि­नि­र्ण­य­पु­र­स्स­र इति प्र­मा­ण­वि­धि­रे­व ता­व­दु­च्य­ते । प्रमाणं द्विविधं लौ­कि­क­लो­को­त्त­र­भे­दा­त् । २ । लौकिकं लो­को­त्त­र­मि­ति प्रमाणं द्वेधा २०वि­भ­ज्य­ते । लौकिकं षोढा मा­नो­न्मा­ना­व­मा­न­ग­ण­ना­प्र­ति­मा­न­त­त्प्र­मा­ण­भे­दा­त् । ३ । लौकिकं मानं षोढा वि­भ­ज्य­ते — मा­न­मु­न्मा­न­म­व­मा­नं गणना प्र­ति­मा­नं त­त्प्र­मा­णं चेति । तत्र मानं द्वेधा — र­स­मा­नं बी­ज­मा­नं चेति । घृ­ता­दि­द्र­व्य­प­रि­च्छे­द­कं षो­ड­शि­का­दि र­स­मा­न­म् । कु­ड­वा­दि बी­ज­मा­न­म् । कुष्ठ- त­ग­रा­दि­भा­ण्डं ये­नो­त्क्षि­प्य मीयते त­दु­न्मा­न­म् । नि­व­र्त­ना­दि­वि­भा­गे­न क्षेत्रं ये­ना­व­गा­ह्य मीयते २५त­द­व­मा­नं दण्डादि । ए­क­द्वि­त्रि­च­तु­रा­दि­ग­णि­त­मा­नं ग­ण­ना­मा­न­म् । ७पू­र्व­मा­ना­पे­क्षं मानं प्रति- मानं८ प्र­ति­म­ल्ल­व­त् । चत्वारि ९म­हि­धि­का­तृ­ण­फ­ला­नि श्वे­त­स­र्ष­प एकः, षो­ड­श­स­र्ष­प­फ­ला­नि १ — र्द्धिकनि — श्रº । २ — चासा — आº, बº, मुº । ३सकलं च सं — आº, बº, दº, मुº । ४अतो आº, बº, मुº । ५अत्र क­श्चि­दा­ह यदि प्रो­क्त­ल­क्ष­ण­वि­शे­ष­स­द्भा­वा­त् भ­र­ता­दी­ना­मे­व क­र्म­भू­मि­त्वं प्र­ति­पा­द्य­ते तर्हि स्व­य­म्भू­र­म­ण­ज­म­त्स्य­वि­शे­षा­णां कथं स­प्त­म­न­र­क­ग­म­न­मि­ति ? उच्यते — स्व­य­म्भू­र­म­ण­द्वी­प­म­ध्ये अ­न्त­र्द्वी­पा­र्ध­का­री मा­नु­षो­त्त­रा­कृ­तिः स्व­य­म्प्र­भ­न­ग­व­रो नाम नगो व्य­व­स्थि­तः तस्य अ­र्वा­ग्भा­गे आ­मा­नु­षो­त्त­रा­त् भो­ग­भू­मि­वि­भा­गः । तत्र च­तु­र्गु­ण­स्था­न­व­र्ति­नः र्तिर्यञ्चः सन्ति । प­र­भा­गे त्वा­लो­का­न्ता­त् क­र्म­भू­मि­वि­भा­गः । ३०तत्र च प­ञ्च­म­गु­ण­स्था­न­व­र्ति­नः तिर्यञ्चः सन्ति । त­त­स्त­स्य क­र्म­भू­मि­त्वा­त् नो­क्त­दो­ष­प्र­स­ङ्गः । कथ- मन्यथा ‘तत्र पू­र्व­को­प्या­यु­ष्क­त्व­म­न्य­त्रा­सं­ख्ये­य­व­र्षा­यु­ष्क­त्व­म्­’ इ­त्या­ग­मो घटते । ६अ­न्त­र्ग­र्भो मु — आº, बº, दº, मुº । “­अ­न्त­र्ग­तो­ऽ­प­रि­पू­र्णो मुहूर्त्तो यस्याः सा अ­न्त­र्मु­हू­र्ता । ” — तº, श्रुº३ । ३८ । ७प्रागुक्त- मा­नो­न्मा­ना­पे­क्ष­या प्र­ति­नि­धि­रू­प­मि­त्य­र्थः । ८तु­ला­न्त­यो­रे­क­स्मि­न् भा­ण्ड­रू­प­मे­यं स्था­प­यि­त्वा अ­न्य­त­र­स्मि­न् स्थाप्यं यद् गुञ्जादि यच्च कु­ड­वा­दि­नि­श्चा­य­कं पिण्डादि तद्द्वयं प्र­ति­मा­न­म् । ९म­हा­धि­क­तृ — मुº, बº । ३५म­हा­धि­का­तृ — आº । म­ही­धि­का­तृ — दº । म­हि­दि­का­तृ — सूº । २०६ धा­न्य­मा­ष­फ­ल­मे­क­म्­, द्वे धा­न्य­मा­ष­फ­ले गु­ञ्जा­फ­ल­मे­क­म्­, द्वे गु­ञ्जा­फ­ले रू­प्य­मा­ष एकः, षोडश- रू­प्य­मा­ष­काः ध­र­ण­मे­क­म्­, अ­र्ध­तृ­ती­य­ध­र­णा­नि सु­व­र्णः­, स च कंसः, चत्वारः कंसाः प­ल­म्­, प­ल­श­तं तुला, अ­र्ध­कं­सः त्रीणि च पलानि १कु­ड­वः­, च­तुः­कु­ड­वः प्रस्थः, च­तुः­प्र­स्थ­मा­ढ­क­म्­, च­तु­रा­ढ­कं द्रोणः, षोडश द्रोणा खारी, विंशति खार्यो वाह इत्यादि २मा­ग­ध­क­प्र­मा­ण­म् । म­णि­जा­त्य­श्वा­दे­र्द्र­व्य­स्य ०५दी­प्त्यु­च्छ्रा­य­गु­ण­वि­शे­षा­दि­मू­ल्य­प­रि­मा­ण­क­र­णे प्र­मा­ण­म­स्ये­ति त­त्प्र­मा­ण­म् । तद्यथा — म­णि­र­त्न­स्य दी­प्ति­र्या­व­त्क्षे­त्र­मु­प­रि व्याप्नोति ता­व­त्प्र­मा­णं सु­व­र्ण­कू­टं मू­ल्य­मि­ति । अश्वस्य च या­वा­नु­च्छ्रा­य- स्ता­व­त्प्र­मा­णं सु­व­र्ण­कू­टं मूल्यम् । यावता र­त्न­स्वा­मि­नः प­रि­तो­षः ता­व­द्र­त्न­मू­ल्य­म् ए­व­म­न्ये­षा­म­पि द्र­व्या­णा­म् । लो­को­त्त­रं चतुर्धा द्र­व्य­क्षे­त्र­का­ल­भा­व­भे­दा­त् । ४ । लो­को­त्त­रं प्रमाणं चतुर्धा भिद्यते । १०कुतः ? द्र­व्य­क्षे­त्र­का­ल­भा­व­भे­दा­त् । तत्र द्र­व्य­प्र­मा­णं ज­घ­न्य­म­ध्य­मो­त्कृ­ष्ट­म् ए­क­प­र­मा­णु द्वि­त्रि­च­तु- रा­दि­प्र­दे­शा­त्म­क­म् आ­म­हा­स्क­न्धा­त् । क्षे­त्र­प्र­मा­णं ज­घ­न्य­म­ध्य­मो­त्कृ­ष्ट­मे­का­का­श­द्वि­त्रि­च­तु­रा­दि- प्र­दे­श­नि­ष्प­न्न­मा­स­र्व­लो­का­त् । का­ल­प्र­मा­णं ज­घ­न्य­म­ध्य­मो­त्कृ­ष्ट­मे­क­द्वि­त्रि­च­तु­रा­दि­स­म­य­नि­ष्प­न्न­म् आ अ­न­न्त­का­ला­त् । भा­व­प्र­मा­ण­मु­प­यो­गः सा­का­रा­ऽ­ना­का­र­भे­दः जघन्यः सू­क्ष्म­नि­गो­त­स्य­, मध्यमो- ऽ­न्य­जी­वा­ना­म्­, उत्कृष्टः के­व­लि­नः । १५तत्र द्र­व्य­प्र­मा­णं द्वेधा सं­ख्यो­प­मा­भे­दा­त् । ५ । सं­ख्या­प्र­मा­ण­मु­प­मा­प्र­मा­णं चेति द्वेधा द्र­व्य­प्र­मा­णं वि­भ­ज्य­ते । तत्र सं­ख्या­प्र­मा­णं त्रिधा सं­ख्ये­या­सं­ख्ये­या­न­न्त­भे­दा­त् । तत्र सं­ख्ये­य­प्र­मा­णं त्रेधा, इतरे द्वे ३नवधा नवधा ज्ञेये । ज­घ­न्य­म­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्ट­मु­त्कृ­ष्टं चेति संख्येयं त्रि­वि­ध­म् । सं­ख्ये­य­प्र- मा­णा­व­ग­मा­र्थं ज­म्बू­द्वी­प­तु­ल्या­या­म­वि­ष्क­म्भा यो­ज­न­स­ह­स्रा­व­गा­हः बुद्ध्या कु­शू­ला­श्च­त्वा­रः कर्तव्याः — शलाका-प्र­ति­श­ला­का-म­हा­श­ला­का­ख्या­स्त्र­यो­ऽ­व­स्थि­ताः च­तु­र्थो­ऽ­न­व­स्थि­तः । अत्र द्वौ २०सर्षपौ निक्षिप्तौ ज­घ­न्य­मे­त­त्सं­ख्ये­य­प्र­मा­ण­म्­, त­म­न­व­स्थि­तं सर्षपैः पूर्णं गृहीत्वा कश्चिद् देवः एकैकं स­र्ष­प­मे­कै­क­स्मि­न् द्वीपे समुद्रे च प्र­क्षि­पे­त् तेन विधिना स रिक्तः । रिक्त इति शलाका- कुशले एकं सर्षपं प्र­क्षि­पे­त् । यत्र अ­न्त्य­स­र्ष­पो नि­क्षि­प्त­स्त­म­व­धिं कृत्वा अ­न­व­स्थि­तं कुशूलं प­रि­क­ल्प्य सर्षपैः पूर्णं कृत्वा ततः परेषु द्वी­प­स­मु­द्रे­ष्वे­कै­क­स­र्ष­प­प्र­दा­ने­न स रिक्तः कर्तव्यः । रिक्त इति श­ला­का­कु­शू­ले पु­न­रे­कं प्र­क्षि­पे­त् । अनेन विधिना अ­न­व­स्थि­त­कु­शू­ल­प­रि­व­र्ध­ने­न श­ला­का­कु­शू­ले २५प­रि­पू­र्णे­, पूर्ण इति प्र­ति­श­ला­का­कु­शू­ले एकः सर्षपो नि­क्षे­प्त­व्यः । एवं ता­व­त्क­र्त­व्यो या­व­त्प्र­ति­श- ला­का­कु­शू­लः प­रि­पू­र्णो भवति । प­रि­पू­र्णे इति म­हा­श­ला­का­कु­शू­ले एकः सर्षपः प्र­क्षे­प्त­व्यः । सोऽपि तथैव४ प­रि­पू­र्णः । ए­व­मे­ते­षु च­तु­र्ष्व­पि पूर्णेषु उ­त्कृ­ष्ट­सं­ख्ये­य­म­ती­त्य ज­घ­न्य­प­री­ता­सं­ख्ये­यं गत्वैकं रूपं प­ति­त­म्­, ततः ए­क­स्मि­न् रूपे अ­प­नी­ते उ­त्कृ­ष्ट­सं­ख्ये­यं भवति । म­ध्य­म­म­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्ट­सं­ख्ये- यम् । यत्र सं­ख्ये­ये­न प्र­यो­ज­नं त­त्रा­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्ट­सं­ख्ये­यं ग्राह्यम् । ३०य­द­सं­ख्ये­यं त­त्त्रि­वि­धं प­री­ता­सं­ख्ये­यं यु­क्ता­सं­ख्ये­यं अ­सं­ख्ये­या­सं­ख्ये­यं चेति । तत्र प­री­ता­सं- ख्येयं त्रिविधं ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्ट­म­ध्य­म­भे­दा­त् । ए­व­मि­त­रे चा­ऽ­सं­ख्ये­ये भिद्येते । तथा अ­न­न्त­म­पि त्रिविधं प­री­ता­न­न्तं यु­क्ता­न­न्तं अ­न­न्ता­न­न्तं चेति । तदपि प्रत्येकं पूर्व- वत्त्रिधा भेद्यम् । य­ज्ज­घ­न्य­प­री­ता­सं­ख्ये­यं त­द्वि­र­ली­कृ­त्य मु­क्ता­व­ली­कृ­ता अ­त्रै­कै­क­स्यां मुक्तायां ज­घ­न्य­प­री­ता­सं­ख्ये­यं देयम् । ए­व­मे­त­द्व­र्गि­त­म् । प्रा­थ­मि­कीं मु­क्ता­व­ली­म­प­नी­य ५या­न्ये­कै­क­स्यां ३५मुक्तायां ज­घ­न्य­प­री­ता­सं­ख्ये­या­नि दत्तानि तानि संपिण्ड्य मु­क्ता­व­ली कार्या । ततो यो जघन्य- १कुडुवः ताº, श्रº, मूº । २ना­ग­रि­क­प्र — आº, बº, दº, मुº । मा­ग­धि­क­प्र — ताº । ३नबधा ज्ञेये आº, बº, दº, मुº । ४पूर्णः श्रº, मº । ५या­ने­कै­क­स्या­म् श्रº । २०७ प­री­ता­सं­ख्ये­य­सं­पि­ण्ड­ना­न्नि­ष्प­न्नो राशिः स देयः ए­कै­क­स्यां मु­क्ता­या­म् । ए­व­मे­त­त्सं­व­र्गि­त­म् उत्कृ- ष्ट­प­री­ता­सं­ख्ये­य­म­ती­त्य ज­घ­न्य­यु­क्ता­सं­ख्ये­यं गत्वा१ प­ति­त­म् । अत ए­क­रू­पे­ऽ­प­नी­ते उ­त्कृ­ष्ट­प­री­ता- संख्येयं भवति । म­ध्य­म­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्ट­प­री­ता­सं­ख्ये­य­म् । य­त्रा­व­लि­क­या कार्यं तत्र ज­घ­न्य­यु­क्ता- संख्येयं ग्राह्यम् । य­ज्ज­घ­न्य­यु­क्ता­सं­ख्ये­यं त­द्वि­र­ली­कृ­त्य मु­क्ता­व­ली रचिता । त­त्रै­कै­क­मु­क्ता­यां ०५ज­घ­न्य­यु­क्ता­सं­ख्ये­या­नि देयानि । ए­व­मे­त­त् स­कृ­द्व­र्गि­त­मु­त्कृ­ष्ट­यु­क्ता­सं­ख्ये­य­म­ती­त्य ज­घ­न्या­ऽ­सं­ख्ये- या­ऽ­सं­ख्ये­यं गत्वा२ प­ति­त­म्­, तत ए­क­रू­पे­ऽ­प­नी­ते उत्कृष्टं यु­क्ता­सं­ख्ये­यं भवति म­ध्य­म­म­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्ट- यु­क्ता­सं­ख्ये­यं भवति । य­ज्ज­घ­न्या­ऽ­सं­ख्ये­या­सं­ख्ये­यं त­द्वि­र­ली­कृ­त्य पू­र्व­वि­धि­ना त्री­न्वा­रा­न् वर्गित- सं­व­र्गि­तं उ­त्कृ­ष्टा­सं­ख्ये­या­सं­ख्ये­यं प्राप्नोति । ततो ध­र्मा­ध­र्मै­क­जी­व­लो­का­का­श­प्र­त्ये­क­श­री­र­जी­व­बा­द­र- नि­गो­त­श­री­रा­णि ष­ड­प्ये­ता­न्य­सं­ख्ये­या­नि स्थि­ति­ब­न्धा­ध्य­व­सा­य­स्था­ना­न्य­नु­भा­ग­ब­न्धा­ध्य­व­सा­य­स्था- १०नानि यो­गा­वि­भा­ग­प­रि­च्छे­द­रू­पा­णि चा­सं­ख्ये­य­लो­क­प्र­दे­श­प­रि­मा­णा­न्यु­त्स­र्पि­ण्य­व­स­र्पि­णी­स­म­यां­श्च प्रक्षिप्य पू­र्वो­क्त­रा­शौ त्री­न्वा­रा­न् व­र्गि­त­सं­व­र्गि­तं कृत्वा उ­त्कृ­ष्टा­ऽ­सं­ख्ये­या­ऽ­सं­ख्ये­य­म­ती­त्य जघन्य- प­री­ता­न­न्तं गत्वा प­ति­त­म् । तत ए­क­रू­पे­ऽ­प­नी­ते उ­त्कृ­ष्टा­ऽ­सं­ख्ये­या­ऽ­सं­ख्ये­यं भवति । म­ध्य­म­म- ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्टा­ऽ­सं­ख्ये­या­ऽ­सं­ख्ये­यं भवति । य­त्रा­सं­ख्ये­या­ऽ­सं­ख्ये­ये­न प्र­यो­ज­नं त­त्रा­ऽ­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्टा­ऽ­सं- ख्ये­या­ऽ­सं­ख्ये­यं ग्राह्यम् । य­ज्ज­घ­न्य­प­री­ता­न­न्तं त­त्पू­र्व­व­द्व­र्गि­त­सं­व­र्गि­त­मु­त्कृ­ष्ट­प­री­ता­न­न्त­म­ती­त्य जघ- १५न्य­यु­क्ता­न­न्तं गत्वा प­ति­त­म् । तत ए­क­रू­पे­ऽ­प­नी­ते उ­त्कृ­ष्ट­प­री­ता­न­न्तं त­द्भ­व­ति । म­ध्य­म­म­ज­घ- न्यो­त्कृ­ष्ट­प­री­ता­न­न्त­म् । अ­भ­व्य­रा­शि­प्र­मा­ण­मा­र्ग­णे ज­घ­न्य­यु­क्ता­न­न्तं ग्राह्यम् । य­ज्ज­घ­न्य­यु­क्ता- नन्तं त­द्वि­र­ली­कृ­त्या­त्रै­कै­क­रू­पे ज­घ­न्य­यु­क्ता­न­न्तं दत्त्वा स­कृ­द्व­र्गि­त­मु­त्कृ­ष्ट­यु­क्ता­न­न्त­म­ती­त्य जघन्य- म­न­न्ता­न­न्तं गत्वा प­ति­त­म् । तत ए­क­रू­पे­ऽ­प­नी­ते उ­त्कृ­ष्ट­यु­क्ता­न­न्तं भवति । म­ध्य­म­म­ज­घ­न्यो- त्कृ­ष्ट­यु­क्ता­न­न्त­म् । य­ज्ज­घ­न्या­ऽ­न­न्ता­ऽ­न­न्तं त­द्वि­र­ली­कृ­त्य पू­र्व­व­त्त्री­न्वा­रा­न् व­र्गि­त­सं­व­र्गि­त­मु­त्कृ- २०ष्टा­ऽ­न­न्ता­ऽ­न­न्तं न प्रा­प्नो­ति­, ततः सि­द्ध­नि­गो­त­जी­व­व­न­स्प­ति­का­या­ती­ता­ऽ­ना­ग­त­का­ल­स­म­य­स­र्व­पु­द्ग- ल­स­र्वा­ऽ­ऽ­का­श­प्र­दे­श­ध­र्मा­ध­र्मा­न्ति­का­या­ऽ­गु­रु­ल­घु­गु­णा­न­न्ता­न् प्रक्षिप्य प्रक्षिप्य त्रीन् वारान् वर्गित- सं­व­र्गि­ते कृते उ­त्कृ­ष्टा­ऽ­न­न्ता­ऽ­न­न्तं न प्रा­प्नो­ति­, त­तो­ऽ­न­न्ते के­व­ल­ज्ञा­ने दर्शने च प्रक्षिप्ते उत्कृ- ष्टा­ऽ­न­न्ता­ऽ­न­न्तं भवति । तत ए­क­रू­पे­ऽ­प­नी­ते­ऽ­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्टा­ऽ­न­न्ता­ऽ­न­न्तं भवति । य­त्रा­ऽ­न­न्ता- ऽ­न­न्त­मा­र्ग­णा३त­त्रा­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्टा­ऽ­न­न्ता­ऽ­न­न्तं ग्राह्यम् । २५उ­प­मा­प्र­मा­ण­म­ष्ट­वि­धं प­ल्य­सा­ग­र­सू­ची­प्र­त­र­घ­ना­ङ्गु­ल­ज­ग­च्छ्रे­णी­लो­क­प्र­त­र­लो­क­भे­दा­त् । ६ । अ­न्ता­दि­म­ध्य­ही­नः अ­वि­भा­गो­ऽ­ती­न्द्रि­यः ए­क­र­स­व४र्णगन्धः द्विस्पर्शः प­र­मा­णुः । अ­न­न्ता­न­न्त­प­र­मा- णु­सं­घा­त­प­रि­मा­णा­दा­वि­र्भू­ता उ­त्सं­ज्ञा­सं­ज्ञै­का । अ­ष्टा­वु­त्सं­ज्ञा­सं­ज्ञा­सं­ह­ताः सं­ज्ञा­सं­ज्ञै­का । अष्टौ सं­ज्ञा­सं­ज्ञा ए­क­स्त्रु­टि­रे­णुः । अष्टौ त्रु­टि­रे­ण­वः संहताः ए­क­स्त्र­स­रे­णुः । अष्टौ त्र­स­रे­ण­वः संहताः एको र­थ­रे­णुः । अष्टौ र­थ­रे­ण­वः संहताः एका दे­व­कु­रू­त्त­र­कु­रु­म­नु­ज­के­शा­ग्र­को­टी भवति । ता ३०अष्टौ स­मु­दि­ता एका र­म्य­क­ह­रि­व­र्ष­म­नु­ज­के­शा­ग्र­को­टी भवति । अष्टौ ताः संहताः है­र­ण्य­व­त- है­म­व­त­म­नु­ज­के­शा­ग्र­को­टी भवति । ता अष्टौ सं­पि­ण्डि­ताः भ­र­तै­रा­व­त­वि­दे­ह­म­नु­ज­के­शा­ग्र­को­टी भवति । ता अष्टौ संहता एका लिक्षा भवति । अष्टौ लिक्षा संहता एका यूका भवति । अष्टौ यूका एकं य­व­म­ध्य­म् । अष्टौ य­व­म­ध्या­नि ए­क­म­ङ्गु­ल­मु­त्से­धा­ख्य­म् । एतेन ना­र­क­तै­र्य­ग्यो- नानां दे­व­म­नु­ष्या­णा­म­कृ­त्रि­म­जि­ना­ल­य­प्र­ति­मा­नां च दे­हो­त्से­धो मातव्यः । तदेव प­ञ्च­श­त­गु­णि­तं १ — त्वा प­ति­त­मे­क­रू­पं तत ए­क­रू­पे मुº, आº, बº । पतितं तत ए­क­रू­पे दº । — त्वा ए­क­रू­प­प­ति­त­म् ३५अतः भाº २ । २ — त्वा ए­क­रू­पं पति — भाº २ । ३ — मार्गणं आº, बº, मुº । ४ — ग­न्ध­व­र्णः मुº, आº, बº । २०८ प्र­मा­णा­ङ्गु­लं भवति । ए­त­दे­व चा­व­स­र्पि­ण्यां प्र­थ­म­च­क्र­ध­र­स्या­ऽ­ऽ­त्मा­ङ्गु­लं भवति । तदानीं तेन ग्रा­म­न­ग­रा­दि­प्र­मा­ण­प­रि­च्छे­दो ज्ञेयः । इ­त­रे­षु युगेषु म­नु­ष्या­णां य­द्य­दा­त्मा­ङ्गु­लं तेन तेन तदा ग्रा­म­न­ग­रा­दि­प्र­मा­ण­प­रि­च्छे­दो ज्ञेयः । य­त्त­त्प्र­मा­णा­ङ्गु­लं तेन द्वी­प­स­मु­द्र­ज­ग­ती­वे­दि­का­प­र्व­त­वि­मा- न­न­र­क­प्र­स्ता­रा­द्य­कृ­त्रि­म­द्र­व्या­या­म­वि­ष्क­म्भा­दि­प­रि­च्छे­दो­ऽ­व­से­यः । तत्र ष­ड­ङ्गु­लः पादः । द्वाद- ०५शाङ्गुलो वितस्तिः । द्वि­वि­त­स्तिः हस्तः । द्विहस्तः किष्कुः । द्वि­कि­ष्कु­र्द­ण्डः । द्वे द­ण्ड­स­ह­स्रे ग­व्यू­त­म् । च­तु­र्ग­व्यू­तं यो­ज­न­म् । पल्यं त्रिविधं व्य­व­हा­रो­द्धा­रा­द्धा­वि­क­ल्पा­द­न्व­र्था­त् । ७ । व्य­व­हा­र­प­ल्य­म् उ­द्धा­र­प­ल्य­म् अ­द्धा­प­ल्य- मिति त्रिधा पल्यं वि­भ­ज्य­ते । अ­न्व­र्थ­श्चा­यं विकल्पः । आद्यं व्य­व­हा­र­प­ल्य­मु­त्त­र­प­ल्य­व्य­व­हा­र­बी­ज- त्वा­न्ना­ने­न­कि­ञ्चि­त्प­रि­च्छे­द्य­म­स्ति । द्वि­ती­य­मु­द्धा­र­प­ल्यं तत उ­द्धृ­तै­र्लो­म­च्छे­दै­र्द्वी­प­स­मु­द्र­सं­ख्या­नि­र्ण­य १०इति । तृ­ती­य­म­द्धा­प­ल्यं अ­द्धा­का­ल इत्यर्थः । अतो हि स्थितेः प­रि­च्छे­दः इति । तद्यथा — प्रमाणा- ङ्गु­ल­प­रि­मि­त­यो­ज­ना­या­म­वि­ष्क­म्भा­व­गा­हा­नि त्रीणि पल्यानि कुशूला इत्यर्थः । ए­का­दि­स­प्ता- न्ता­हो­रा­त्रि­जा­ता­वि­क­लो­मा­ग्रा­णि३ ता­व­च्छि­न्ना­नि यावद् द्वितीयं क­र्त­री­च्छे­दं ना­वा­प्नु­व­न्ति । ता­दृ­शै­र्लो­म­च्छे­दैः प­रि­पू­र्णं घ­नी­कृ­तं व्य­व­हा­र­प­ल्य­मि­त्यु­च्य­ते । ततो व­र्ष­श­ते ४व­र्ष­श­ते अतीते ए­कै­क­लो­मा­प­क­र्ष­ण­वि­धि­ना यावता कालेन तद्रिक्तं भवेत् ता­व­त्का­लो व्य­व­हा­र­प­ल्यो­प­मा­ख्यः । १५तैरेव रो­म­च्छे­दैः प्र­त्ये­क­म­सं­ख्ये­य­व­र्ष­को­टि­स­म­य­मा­त्र­च्छि­न्नैः पू­र्ण­मु­द्धा­र­प­ल्य­म् । ततः समये समये ए­कै­क­स्मि­न् रो­म­च्छे­दे­ऽ­प­कृ­ष्य­मा­णे यावता कालेन तद्रिक्तं भवेत् ता­व­त्का­लः उ­द्धा­र­प­ल्यो­प­मा- ख्यः । ए­षा­मु­द्धा­र­प­ल्या­नां द­श­को­टी­को­ट्यः ए­क­मु­द्धा­र­सा­ग­रो­प­म­म् । अ­र्ध­तृ­ती­यो­द्धा­र­सा­ग­रो­प- माणां यावन्तो रो­म­च्छे­दा­स्ता­व­न्तो द्वी­प­स­मु­द्राः । पु­न­रु­द्धा­र­प­ल्य­रो­म­च्छे­दै­र्व­र्ष­श­त­स­म­य­मा­त्र- च्छिन्नैः पू­र्ण­म­द्धा­प­ल्य­म् । ततः समये समये ए­कै­क­स्मि­न् रो­म­च्छे­दे­ऽ­प­कृ­ष्य­मा­णे यावता कालेन २०तद्रिक्तं भवति ता­व­त्का­लः अ­द्धा­प­ल्यो­प­मा­ख्यः । ए­षा­म­द्धा­प­ल्या­नां द­श­को­टी­को­ट्य ए­क­म­द्धा­सा- ग­रो­प­म­म् । द­शा­द्धा­सा­ग­रो­प­म­को­टी­को­ट्य ए­का­ऽ­व­स­र्पि­णी­, ता­व­त्ये­वो­त्स­र्पि­णी । अनेन अद्धा- पल्येन ना­र­क­तै­र्य­ग्यो­ना­नां दे­व­म­नु­ष्या­णां च क­र्म­स्थि­ति­र्भ­व­स्थि­ति­रा­युः­स्थि­तिः का­य­स्थि­ति­श्च प­रि­च्छे­त­व्या । अ­द्धा­प­ल्य­स्या­ऽ­र्द्ध­च्छे­दे­न श­ला­का­वि­र­ली­कृ­त्य प्र­त्ये­क­म­द्धा­प­ल्य­प्र­दा­नं कृत्वा अ­न्यो­ऽ­न्य­गु­णि­ते कृते या­व­न्त­श्छे­दा­स्ता­व­द्भि­रा­का­श­प्र­दे­शै­र्मु­क्ता­व­ली कृता सू­च्य­ङ्गु­ल­मि­त्यु­च्य­ते । २५त­दे­वा­ऽ­प­रे­ण सू­च्य­ङ्गु­ले­न गुणितं प्र­त­रा­ङ्गु­ल­म् । त­त्प्र­त­रा­ङ्गु­ल­म­प­रे­ण सू­च्य­ङ्गु­ले­ना­ऽ­भ्य­स्तं३ घ­ना­ङ्गु­ल­म् । अ­सं­ख्ये­या­नां वर्षाणां यावन्तः स­म­या­स्ता­व­त्ख­ण्ड­म­द्धा­प­ल्यं कृ­त­म्­, त­तो­ऽ­सं­ख्ये­या­न् ख­ण्डा­न­प­नी­या­ऽ­सं­ख्ये­य­मे­कं भागं बुद्ध्या वि­र­ली­कृ­त्य ए­कै­क­स्मि­न् घ­ना­ङ्गु­लं दत्त्वा ४प­र­स्प­रे­ण गुणिता५ जाता ज­ग­च्छ्रे­णी । सा अ­प­र­या ज­ग­च्छ्रे­ण्या अभ्यस्ता प्र­त­र­लो­कः । स ए­वा­ऽ­प­र­या ज­ग­च्छ्रे­ण्या सं­व­र्गि­तो घ­न­लो­कः । ३०क्षे­त्र­प्र­मा­णं द्वि­वि­ध­म् — अ­व­गा­ह­क्षे­त्रं वि­भा­ग­नि­ष्प­न्न­क्षे­त्रं चेति । त­त्रा­व­गा­ह­क्षे­त्र­म­ने­क­वि- धम् — ए­क­द्वि­त्रि­च­तुः­सं­ख्ये­या­ऽ­सं­ख्ये­या­ऽ­न­न्त­प्र­दे­श­पु­द्ग­ल­द्र­व्या­व­गा­ह्ये­का­द्य­सं­ख्ये­या­का­श­प्र­दे­श­भे­दा­त् । वि­भा­ग­नि­ष्प­न्न­क्षे­त्रं चा­ऽ­ने­क­वि­ध­म् — अ­सं­ख्ये­या­का­श­श्रे­ण­यः६, क्षे­त्र­प्र­मा­णा­ङ्गु­ल­स्यै­को­ऽ­सं­ख्ये­य­भा­गः­, अ­सं­ख्ये­याः क्षे­त्र­प्र­मा­णा­ङ्गु­ला­ऽ­सं­ख्ये­य­भा­गाः क्षे­त्र­प्र­मा­णा­ङ्गु­ल­मे­कं भवति । पा­द­वि­त­स्त्या­दि पू­र्व­व­द्वे­दि­त­व्य­म् । का­ल­प्र­मा­ण­मु­च्य­ते — स­र्व­ज­घ­न्य­ग­ति­प­रि­ण­त­स्य प­र­मा­णोः स्वा­व­गा­ढ­प्र­दे­श­व्य­ति- ३५क्र­म­का­लः प­र­म­नि­षि­द्धो नि­र्वि­भा­गः समयः । अ­सं­ख्ये­याः समयाः आ­व­लि­का । अ­सं­ख्ये­या­व­लि­का १ — मे­ष­लो­मा­नी­त्य­र्थः । २ — व­र्ष­श­ते­ऽ­प­नी­ते ताº, दº । ३ — गु­णि­त­म् । ४ — प­र­स्प­र­गु­णि­ता श्रº । ५ — ताº जग — आº, बº, दº, मुº । ६ — पङ्क्तयः । २०९ एक उ­च्छ्वा­स­स्ता­वा­ने­व निश्वासः । ता­वु­भा­व­नु­प­ह­त­स्य पुंसः प्राण एकः । स­प्त­प्रा­णाः स्तोकः । सप्त स्तोकाः लवः । स­प्त­स­प्त­ति­र्ल­वाः मुहूर्तः । त्रिं­श­न्मु­हू­र्ता अ­हो­रा­त्रः । प­ञ्च­द­शा­ऽ- होरात्राः पक्षः । द्वौ पक्षौ मासः । द्वौ मासौ ऋतुः । ऋ­त­व­स्त्र­यो­ऽ­य­न­म् । द्वे­ऽ­य­ने सं­व­त्स­रः१ । च­तु­र­शी­ति­व­र्ष­श­त­स­ह­स्रा­णि पू­र्वा­ङ्ग­म् । च­तु­र­शी­ति­पू­र्वा­ङ्ग­श­त­स­ह­स्रा­णि पूर्वम् । ए­व­म­न­यै­व ०५वृद्ध्या पर्वाङ्ग-पर्व-न­यु­ता­ङ्ग-नयुत-कु­मु­दा­ङ्ग-कुमुद-पद्माङ्ग-पद्म-न­लि­ना­ङ्ग-नलिन-कमला- ङ्ग — कमल-तुट्याङ्ग-तुट्य-अ­ट­ट­ङ्ग-अटट-अ­म­मा­ङ्ग-अमम-हू­हू­अ­ङ्ग-हूहू-लताङ्ग-लता-महाल- ताङ्ग — म­हा­ल­ता­प्र­भृ­ति­सं­ज्ञा२ । कालो व­र्ष­ग­ण­ना­ग­म्यः संख्येयो वे­दि­त­व्यः । ततः प­रो­ऽ­सं­ख्ये­यः प­ल्यो­प­म­सा­ग­रो­प­म — प्रमितः । ततः प­रो­ऽ­न­न्तः का­लो­ऽ­ती­तो­ऽ­ना­ग­त­श्च स­र्व­ज्ञ­प्र­त्य­क्षः । भा­व­प्र­मा­णं प­ञ्च­वि­धं ज्ञानम् पु­र­स्ता­द्व्या­ख्या­त­म् । १०य­थै­वे­ते उ­त्कृ­ष्ट­ज­घ­न्ये स्थिती नृणां तथैव- ति­र्य­ग्यो­नि­जा­नां च ॥ ३९ ॥ तिरश्चां यो­नि­स्ति­र्य­ग्यो­निः । का पु­न­र­सौ ? ति­र्य­ङ्ना­म­क­र्मो­द­या­पा­दि­तं जन्म ति­र्य­ग्यो­निः । १ । ति­र्य­ग्ग­ति­ना­म्नः कर्मणः उ­द­ये­ना- पादितं जन्म ति­र्य­ग्यो­नि­रि­ति व्य­प­दि­श्य­ते । ति­र्य­ग्यो­नौ जा­ता­स्ति­र्य­ग्यो­नि­जाः । तेषां १५ति­र्य­ग्यो­नि­जा­ना­म् उत्कृष्टा भ­व­स्थि­तिः त्रि­प­ल्यो­प­मा­, ज­घ­न्या­ऽ­न्त­र्मु­हू­र्ता । मध्ये वि­क­ल्पः­, त­त्प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­मि­द­मु­च्य­ते- तिर्यञ्चः त्रिविधाः ए­के­न्द्रि­य­वि­क­ले­न्द्रि­य­प­ञ्चे­न्द्रि­य­भे­दा­त् । २ । ए­के­न्द्रि­याः वि­क­ले­न्द्रि­याः प­ञ्चे­न्द्रि­या­श्चे­ति त्रिविधाः तिर्यञ्चो वे­दि­त­व्याः । द्वा­द­श­द्वा­विं­श­ति­द­श­स­प्त­त्रि­व­र्ष­स­ह­स्रा­णि ए­के­न्द्रि­या­णा­मु­त्कृ­ष्टा स्थि­ति­र्य­था­सं­भ­वं त्रीणि २०रा­त्रि­न्दि­वा­नि च । ३ । ए­के­न्द्रि­याः प­ञ्च­वि­धाः पृ­थि­वी­का­यि­का अ­प्का­यि­काः ते­ज­स्का­यि­का वा­यु­का­यि­का व­न­स्प­ति­का­यि­का­श्चे­ति । तत्र पृ­थि­वी­का­यि­का द्विविधाः शु­द्ध­पृ­थि­वी­का­यि­काः ख­र­पृ­थि­वी­का­यि­का­श्चे­ति । तत्र शु­द्ध­पृ­थि­वी­का­यि­का­ना­म् उत्कृष्टा स्थि­ति­र्द्वा­द­श­व­र्ष­स­ह­स्रा­णि । ख­र­पृ­थि­वी­का­यि­का­नां द्वा­विं­श­ति­व­र्ष­स­ह­स्रा­णि । व­न­स्प­ति­का­यि­का­नां द­श­व­र्ष­स­ह­स्रा­णि । अ­प्का­यि­का­नां स­प्त­व­र्ष­स­ह­स्रा­णि । वा­यु­का­यि­का­नां त्रीणि व­र्ष­स­ह­स्रा­णि । ते­ज­स्का­यि­का­नां २५त्रीणि रा­त्रि­न्दि­वा­नि । वि­क­ले­न्द्रि­या­णां द्वा­द­श­व­र्षा ए­का­न्न­प­ञ्चा­श­द्रा­त्रि­न्दि­वा­नि ष­ण्मा­सा­श्च । ४ । द्वी­न्द्रि­या­णा- मुत्कृष्टा स्थि­ति­र्द्वा­द­श­व­र्षाः । त्री­न्द्रि­या­णां ए­का­न्न­प­ञ्चा­श­द्रा­त्रि­न्दि­वा­नि । च­तु­रि­न्द्रि­या­णां षण्मासाः । प­ञ्चे­न्द्रि­या­णां पू­र्व­को­टि­न­व­पू­र्वा­ङ्गा­नि द्वि­च­त्वा­रिं­श­द्द्वा­स­प्त­ति­व­र्ष­स­ह­स्रा­णि त्रि­प­ल्यो­प­मा ३०च । ५ । प­ञ्चे­न्द्रि­याः तै­र्य­ग्यो­नाः प­ञ्च­वि­धाः — ज­ल­च­राः­, प­रि­स­र्पाः­, उ­र­गाः­, प­क्षि­णः­, चतुः- पा­द­श्चे­ति । तत्र ज­ल­च­रा­णा­मु­त्कृ­ष्टा स्थितिः म­त्स्या­दी­नां पू­र्व­को­टी३ । प­रि­स­र्पा­णां गोधा- न­कु­ला­दी­नां नव पू­र्वा­ङ्गा­नि । उ­र­गा­णां द्वि­च­त्वा­रिं­श­द्व­र्ष­स­ह­स्रा­णि । पक्षिणां द्वा­स­प्त­ति­व­र्ष- स­ह­स्रा­णि । च­तुः­प­दां त्रीणि प­ल्यो­प­मा­नि । सर्वेषां तेषां जघन्या स्थि­ति­र­न्त­र्मु­हू­र्ता । किमर्थो यो­ग­वि­भा­गः ? १ — त्सरं चतु — आº, बº, दº, मुº, ताº, मूº । २ — संज्ञाः कालो आº, बº, दº, मुº, ३५ताº, मूº । ३पूर्वाङ्गं व­र्ष­ल­क्षा­णा­म­शी­ति­श्च­तु­रु­त्त­रा । त­द्व­र्गि­तं भवेत् पूर्वं तत्कोटिः पू­र्व­को­ट्य­सौ ॥ २१० पृ­थ­ग्यो­ग­क­र­णं य­था­सं­ख्य­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म् । ६ । प्रत्येकं१ यथा स्या­ता­मि­ति य­था­सं­ख्य­नि­वृ­त्त्य­र्थो यो­ग­वि­भा­गः क्रियते । २अ­थै­ते­षां भ­व­स्थि­तिः का­य­स्थि­तिः का ? कः पु­न­र­न­यो­र्वि­शे­षः ? ए­क­भ­व­वि­ष­या भ­व­स्थि­तिः । का­य­स्थि­ति­रे­क­का­या­प­रि­त्या­गे­न ना­ना­भ­व­ग्र­ह­ण­वि­ष­या । य­द्ये­व­मु­च्य­तां कस्य ०५का का­य­स्थि­तिः ? उच्यते — पृ­थि­व्य­प्ते­जो­वा­यु­का­यि­का­नां का­य­स्थि­ति­रु­त्कृ­ष्टा अ­सं­ख्ये­या लोकाः३ । व­न­स्प­ति­का­यि­क­स्या­ऽ­न­न्तः कालः४ अ­सं­ख्ये­याः पु­द्ग­ल­प­रि­व­र्ताः५ आ­व­लि­का­या अ­सं­ख्ये­य­भा­ग­मा­त्राः । वि­क­ले­न्द्रि­या­णा­म् अ­सं­ख्ये­या­नि व­र्ष­स­ह­स्रा­णि । प­ञ्चे­न्द्रि­या­णां तिर्यङ्- म­नु­ष्या­णां६ तिस्रः७ प­ल्यो­प­माः पू­र्व­को­टी­पृ­थ­क्त्वे­ना­ऽ­भ्य­धि­काः । तेषां सर्वेषां जघन्या का­य­स्थि­ति­र­न्त­र्मु­हू­र्ता । दे­व­ना­र­का­णां भ­व­स्थि­ति­रे­व का­य­स्थि­ति­रि­ति । १०इति त­त्त्वा­र्थ­वा­र्ति­के व्या­ख्या­ना­ल­ङ्का­रे तृ­ती­यो­ऽ­ध्या­यः समाप्तः८ । १प्र­त्ये­क­मु­भ­य­था आº, बº, दº, मुº । नृ­ति­र्य­ग्यो­नि­ज­स्थि­ती प­रा­व­रे त्रि­प­ल्यो­प­मा­न्त­र्मु­हू­र्ते इ­त्ये­क­यो­गे कृते म­नु­ष्या­णां परा स्थितिः त्रि­प­ल्यो­प­मा ति­र्य­ग्यो­नि­जा­ना­म­प­रा स्थि­ति­र­न्त­र्मु­हू­र्त्ते­ति प्रा­प्नो­ति­, कुतः ? स­म­व­च­ने य­था­स­ङ्ख्यं शै­ली­य­मा­चा­र्य­स्ये­ति न्या­य­ब­ला­त्­, त­न्मा­भू­दि­ति पृ­थ­ग्यो­ग­क­र­ण­म् । २अ­थै­ते­षां का­य­स्थि­तिः का मूº । ३अं­स­ख्ये­या­नां लोकानां यावन्तः प्रदेशाः तावन्तः स­म­या­स्ते­षां का­य­स्थि­ति­रि­त्य­र्थः । ४सा कि­य­त्प्र­मा­णे­त्य­त आह । ५अ­सं­ख्ये­यं कि­म्प्र­मा­ण­म् । ६ति­र्य­ञ्च­श्च म­नु­ष्या­श्च । ७क­श्चि­ज्जी­वः सप्ताष्ट वारान् पू­र्व­को­ट्या­यु­र्म­नु­ष्यो भूत्वा वि­दे­हे­षू­त्प­न्नः पश्चाद् दे­व­कु­र्वा­दि­षु त्रि­प­ल्यो­प­मा­यु­ष्यो भू­त्वो­त्प­न्नः १५तं प्रति ए­व­मु­क्त­म् । एवं ति­र­श्चा­म­पि योज्यम् । ८ — प्तः । श्री­वी­त­रा­गा­य नमः । भू­वि­ल­ले­श्या­द्या- यु­र्द्वी­पो­द­धि­वा­प्य­गि­रि­स­रः­स­रि­ता­म् । मानं नृणां च भेदः स्थि­ति­स्ति­र­श्चा­म­पि तृतीये । श्रº । २११ च­तु­र्थो­ऽ­ध्या­यः अ­स­कृ­द् दे­व­श­ब्द उक्तः *­“­भ­व­प्र­त्य­यो­ऽ­व­धि­र्दे­व­ना­र­का­णा­म्­”[तº सूº१ । २०] इत्येव- मा­दि­षु­, तत्र न ज्ञायते के देवाः कियन्तो वा इति ? त­न्नि­श्च­या­र्थ­मि­त उत्तरं प्र­क्र­म्य­ते । अ­थ­वा­, स­म्य­ग्द­र्श­न­वि­ष­य­जी­व­भे­द­त्र­स­स्था­व­र­नि­र्ण­या­य त­द­धि­क­र­ण­भू­ता­ध­स्ति­र्य­ग्लो­क­नि­वे­श­क्र­मो व्या­ख्या­तः­, इ­त­स्त­द्वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त­ये ऊ­र्ध्व­लो­क­वि­भा­गो वक्तव्यः । तत्र १ब­हु­व­क्त­व्य­स­द्भा­वे­ऽ­प्य­धि- ०५प­ति­प्र­ति­पा­द­न­पु­र­स्स­र­स्त­द­धि­क­र­ण­वि­भा­ग­नि­र्ण­य इ­ती­द­मु­च्य­ते- दे­वा­श्च­तु­र्णि­का­याः ॥ १ ॥ दे­व­ग­ति­ना­म­क­र्मो­द­ये सति द्यु­त्या­द्य­र्था­व­रो­धा­द् देवाः । १ । अ­न्त­र­ङ्ग­हे­तौ दे­व­ग­ति­ना­म­क­र्मो- दये सति बा­ह्य­द्यु­त्या­दि२क्रि­या­सं­ब­न्ध­म­न्त­र्नी­य दी­व्य­न्ती­ति देवा इति व्य­प­दि­श्य­न्ते । ए­क­त्वे­न निर्देशः कर्तव्यः दे­व­श्च­तु­र्णि­का­यः इति; स जा­त्य­भि­धा­ना­द् ब­हू­ना­म­र्था­नां प्र­ति­पा­द­को भवति १०इति ? अत उत्तरं पठति- ब­हु­त्व­नि­र्दे­शो­ऽ­न्त­र्ग­त­भे­द­प्र­ति­प­त्त्य­र्थः । २ । इ­न्द्रा­दि­कृ­ताः स्थि­त्या­दि­ज­नि­ता­श्चा­ऽ­न्त­र्ग­ता बहवो दे­व­भे­दाः सन्ति तेषां प्र­ति­प­त्त्य­र्थं ब­हु­त्व­नि­र्दे­शः क्रियते । स्व­ध­र्म­वि­शे­षा­पा­दि­त­सा­म­र्थ्या­त् नि­ची­य­न्त इति निकायाः । ३ । तस्य दे­व­ग­ति­ना­म- क­र्मो­द­य­स्व­ध­र्म­वि­शे३षा­पा­दि­त­भे­द­स्य सा­म­र्थ्या­न्नि­ची­य­न्त इति निकायाः संघाता इत्यर्थः । चत्वारो १५निकाया येषां ते च­तु­र्णि­का­याः । के पुनस्ते ? भ­व­न­वा­सि­नो व्यन्तरा ज्योतिष्का वैमानि- काश्चेति । तेषां ले­श्या­व­धा­र­णा­र्थ­मु­च्य­ते- आ­दि­त­स्त्रि­षु पी­ता­न्त­ले­श्याः ॥ २ ॥ आदित इति वचनं वि­प­र्या­स­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म् । १ । अन्ते अन्यथा वा ग्रहणं मा वि­ज्ञा­यी­ति २०आदित इ­त्यु­च्य­ते । आदौ आदितः । द्व्ये­क­नि­वृ­त्त्य­र्थं त्रि­ग्र­ह­ण­म् । २ । ४द्व­यो­रे­क­स्य च नि­वृ­त्त्य­र्थं त्रि­ग्र­ह­णं क्रियते । अथ चतुर्णां नि­वृ­त्त्य­र्थं कस्मान्न भवति ? आदित इति व­च­ना­त्५ । ले­श्या­व­धा­र­णा­र्थं पी­ता­न्त­व­च­न­म् । ३ । षट्लेश्या उक्ताः । तत्र च­त­सृ­णां ले­श्या­ना­म- व­धा­र­णा­र्थं क्रियते पी­ता­न्त­ग्र­ह­ण­म् । पीतं तेज इत्यर्थः । पीता अन्ते यासां ताः पी­ता­न्ताः­, २५पीतान्ता लेश्या येषां ते पी­ता­न्त­ले­श्याः । ते­नै­त­दु­क्तं भवति — आ­दि­त­स्त्रि­षु नि­का­ये­षु भवन- वा­सि­व्य­न्त­र­ज्यो­ति­ष्क­ना­म­सु देवानां कृष्णा नीला कापोता पीतेति चतस्रो लेश्या भ­व­न्ती­ति । तेषां नि­का­या­ना­म­न्त­र्वि­क­ल्प­प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­मा­ह- १प्र­की­र्ण­का­दि । २आ­दि­श­ब्दे­न क्री­डा­दि­कं ग्राह्यम् । ३स्व­कृ­त­पु­ण्य­क­र्म­वि­शे­षा­त् । ४निका- ययोः । ५प­ञ्च­मा­द्य­भा­वा­त् च­तु­र्थ­स्या­दि­त्वा­घ­ट­ना­त् । २१२ द­शा­ष्ट­प­ञ्च द्वा­द­श­वि­क­ल्पाः क­ल्पो­प­प­न्न­प­र्य­न्ताः ॥ ३ ॥ चतुर्णां द­शा­दि­भि­र्य­था­सं­ख्य­म­भि­सं­ब­न्धः । १ । चतुर्णां दे­व­नि­का­या­नां द­शा­दि­भिः सं­ख्या­श­ब्दैः य­था­सं­ख्य­म­भि­सं­ब­न्धो वे­दि­त­व्यः । द­श­वि­क­ल्पा भ­व­न­वा­सि­नः­, अ­ष्ट­वि­क­ल्पा ०५व्य­न्त­राः­, प­ञ्च­वि­क­ल्पाः ज्यो­ति­ष्काः­, द्वा­द­श­वि­क­ल्पा वै­मा­नि­का इति । सर्वेषां वै­मा­नि­का­नां द्वा­द­श­वि­क­ल्पा­न्तः­पा­ति­त्वे प्रसक्ते त­द्व्य­पो­हा­र्थ­मा­ह- क­ल्पो­प­प­न्न­प­र्य­न्त­व­च­नं ग्रै­वे­य­का­दि­व्यु­दा­सा­र्थ­म् । २ । ग्रै­वे­य­का­द­योः वक्ष्यन्ते तेषां द्वा­द­श­वि- क­ल्पे­ष्व­न्त­र्भा­वो मा वि­ज्ञा­यी­ति वि­शे­ष­ण­मु­पा­दी­य­ते । अथ कथं कल्पाः ? इ­न्द्रा­दि­वि­क­ल्प१ना­धि­क­र­ण­त्वा­त्क­ल्पा रू­ढि­व­शा­त् । ३ । इ­न्द्रा­द­यः प्रकारा व­क्ष्य­मा­णा दश १०एषु कल्प्यन्ते इति कल्पाः । भ­व­न­वा­सि­षु च द­श­वि­क­ल्प­स­द्भा­वा­त् क­ल्प­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; रू­ढि­व­शा­दि­ति विशे२ष्यो­क्त­त्वा­त् । क­ल्पे­षू­प­प­न्नाः क­ल्पो­प­प­न्नाः पर्यन्ता येषां ते इमे क­ल्पो­प­प- न्न­प­र्य­न्ताः । क­ल्पो­प­प­न्ना इति कथं वृत्तिः ? *­“­सा­ध­नं कृता”[जै­ने­न्द्र­º १ । ३ । २९] इति वा म­यू­र­व्यं­स­का­दि­त्वा­द्वा३ । पु­न­र­पि त­द्वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ४माह- १५इ­न्द्र­सा­मा­नि­क­त्रा­य­स्त्रिं­श­पा­रि­ष­दा­त्म­र­क्ष­लो­क­पा­ला­नी­क­प्र­की­र्ण- का­भि­यो­ग्य­कि­ल्वि­षि­का­श्चै­क­शः ॥ ४ ॥ प­र­मै­श्व­र्या­दि­न्द्र­व्य­प­दे­शः । १ । अ­न्य­दे­वा­ऽ­सा­धा­र­णा­णि­मा­दि५गु­ण­यो­गा­दि­न्द­न्ती­ती­न्द्राः । ६त­त्स्था­ना­र्ह­त्वा­त् सा­मा­नि­काः । २ । ते­षा­मि­न्द्रा­णा­मा­ज्ञै­श्व­र्य­व­र्जि­तं यत् स्था­ना­यु­र्वी­र्य- प­रि­वा­र­भो­गो­प­भो­गा­दि त­दे­ते­षां स­मा­न­म्­, समाने भवाः ७सा­मा­नि­काः *­“­स­मा­न­स्य त­दा­दे­श्च­” २०[जै­ने­न्द्र­वा­º ३ । ३ । ३५] इति ठञ् । म­ह­त्त­र­पि­तृ­गु­रू­पा­ध्या­य­तु­ल्याः । म­न्त्रि­पु­रो­हि­त­स्था­नी­या­स्त्रा­य­स्त्रिं­शाः । ३ । यथेह राज्ञां म­न्त्रि­पु­रो­हि­ता हि­ता­नु­शा­सि­न­स्त­था त­त्रे­न्द्रा­णां त्रा­य­स्त्रिं­शा वे­दि­त­व्याः । कथं त्रा­य­स्त्रिं­शाः ? त्र­य­स्त्रिं­श­ति जाताः त्रा­य­स्त्रिं­शाः *­“­दृ­ष्टे साम्नि च जाते च ८अण् डिद्वा वि­धी­य­ते­”[पातº महाº २ । ४ । ७] इ­त्य­भि­धा­न­म­स्ती­ति अण् डिद् भवति । ननु च भे­दा­भा­वा­द् वृत्तिर्न प्राप्नोति ? ९सं­ख्या­न­सं­ख्ये­य­भे­द­वि­व­क्षा­या­म् आ­धा­रा­धे­य­त्वो- २५प­प­त्ते­र्वृ­त्ति­र्भ­व­ति । स्वार्थे को वा१०, वात्११ अण्, त्र­य­स्त्रिं­श­दे­व त्रा­य­स्त्रिं­शा इति । कुतः ? *१२“­हृ­त­”[जै­ने­न्द्र­º ३ । १ । ६१] इति ब­हु­त्व­नि­र्दे­शा­द् अ­न्त­मा­दि­व­त् । १३व­य­स्य­पी­ठ­म­र्द­स­दृ­शाः पा­रि­ष­दाः । ४ । प­रि­ष­दि जाता भवा वा पा­रि­ष­दाः­, ते वयस्य- पी­ठ­म­र्द­स­दृ­शा वे­दि­त­व्याः । १ — ल्पा­धी­न­क — आº, बº, मुº । — ल्पा­धा­न­क — दº । — ल्पाधिक — श्रº । २ — षो­क्त­त्वा­त् आº, बº, दº, मुº, ताº, श्रº । वै­मा­नि­के­ष्वे­व वर्तते क­ल्प­श­ब्दः । ३“­म­यू­र­व्यं­स­का­द­य­श्च­” ३० — जै­ने­न्द्र­º१ । ३ । ६६ । ४ — त्त्य­र्थ­मि­द­मा­ह आº, बº, दº, मुº, ताº, मूº । ५ — दि­ग्र­ह­ण­यो — आº, बº, दº, मुº । ६त­त्स­मा­न­त्वा­त्सा — भाº १ । ७अ­ध्या­त्मा­दि­त्वा­त् — स­मा­ना­दि­लो­को­त्त­र­प­दा­ध्या­त्मा­दि­भ्यः ठण् इति ठण् । ८“­…­अ­ण् डिद् द्विर्वा वि­धी­य­ते­” — पातº महाº । ९नैष दोषः । १०वि­ष­य­व्या­प्तिं द­र्श­य­ति वे­त्य­ने­न । वादण् ताº, मूº । ११‘­वा­त्­’ इति प्र­थ­मा­वि­भ­क्तिः इत्यर्थः । इ­द­मे­व ज्ञापकं प्र­थ­मा­वि भक्तेः स्वा­र्थि­को­ऽ­णा­दि­र्भ­व­त्य­न्य­त्रे­ति । १२त­द्धि­त­प्र­त्य­यः । १३“­वे­श्या­चा­र्यः पी­ठ­म­र्दः — वे­श्या­चा­र्यो ३५वेश्यानां नृ­त्तो­पा­ध्या­यः­, पीठं न­र्त­न­स्था­नं पा­दै­र्मृ­द्ना­ति पी­ठ­म­र्दः । ” — अ­भि­धा­न­चि­º२ । २४४ । २१३ आ­त्म­र­क्षाः शि­रो­र­क्षो­प­माः । ५ । आत्मानं र­क्ष­न्ती­ति आ­त्म­र­क्षा­स्ते शि­रो­र­क्षो­प­माः । आ­वृ­ता­व­र­णाः१ प्र­ह­र­णो­द्य­ता रौद्राः पृ­ष्ठ­तो­ऽ­व­स्था­यि­नः । अ­पा­या­भा­वा­त्त­त्क­ल्प­ना­वै­य­र्थ्य- मिति चेत्; न; ऋ­द्धि­वि­शे­ष­ख्या­प­ना­र्थ­त्वा­त् प्री­ति­प्र­क­र्ष­हे­तु­त्वा­च्च । आ­र­क्षि­का­र्थ­च­र­स­मा लो­क­पा­लाः । ६ । लोकं पा­ल­य­न्ती­ति लो­क­पा­ला अ­र्थ­च­रा रक्षिक- ०५समाः ते वे­दि­त­व्याः । द­ण्ड­स्था­नी­या­न्य­नी­का­नि । ७ । प­दा­त्या­दी­नि२ स­प्ता­नी­का­नि द­ण्ड­स्था­नी­या­नि वे­दि­त­व्या­नि । प्र­की­र्ण­काः पौ­र­ज­न­प­द­क­ल्पाः । ८ । यथेह राज्ञां पौरा जा­न­प­दा­श्च प्री­ति­हे­त­वः तथा त­त्रे­न्द्रा­णां प्र­की­र्ण­काः प्र­त्ये­त­व्याः । १०आ­भि­यो­ग्या दा­स­स­मा­नाः । ९ । यथेह दासा वा­ह­ना­दि­व्या­पा­रं कुर्वन्ति तथा त­त्रा­ऽ­ऽ­भि- योग्या वा­ह­ना­दि­भा­वे­नो­प­कु­र्व­न्ति । आ­भि­मु­ख्ये­न यो­गो­ऽ­भि­यो­गः­, अ­भि­यो­गे भवा आ­भि­यो­ग्याः ततः स्वार्थे चा­तु­र्व­र्ण्या­दि­व­त् ट्यण् । अथवा अ­भि­यो­गे साधवः आ­भि­यो­ग्याः­, अ­भि­यो­ग- म­र्ह­न्ती­ति वा । ३अ­न्त्य­वा­सि­स्था­नी­याः कि­ल्वि­षि­काः । १० । किल्विषं पापं त­दे­षा­म­स्ती­ति कि­ल्वि­षि­काः १५ते अ­न्त्य­वा­सि­स्था­नी­या मताः । एकश इति वीप्सार्थे शस् । ११ । ए­कै­क­स्य नि­का­य­स्य एकश इति वीप्सार्थे द्योत्ये शस् प्र­यु­ज्य­ते । एत इ­न्द्रा­द­यो दश वि­क­ल्पा­श्च­तु­र्षु नि­का­ये­षु उ­त्स­र्गे­ण प्र­स­क्ता­स्त­तो­ऽ­प­वा­दा­र्थ­मा­ह- त्रा­य­स्त्रिं­श­लो­क­पा­ल­व­र्ज्या व्य­न्त­र­ज्यो­ति­ष्काः ॥ ५ ॥ व्य­न्त­रे­षु ज्यो­ति­ष्के­षु च त्रा­य­स्त्रिं­शा­न् लो­क­पा­लां­श्च व­र्ज­यि­त्वा इ­त­रे­ऽ­ष्टौ विकल्पा २०द्रष्टव्याः । अथ तेषु नि­का­ये­षु कि­मे­कै­क इन्द्रः उ­ता­ऽ­न्यः प्र­ति­नि­य­मः क­श्चि­द­स्ती­ति ? अत आह- पू­र्व­यो­र्द्वी­न्द्राः ॥ ६ ॥ पू­र्व­यो­रि­ति वचनं प्र­थ­म­द्वि­ती­य­नि­का­य­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­म् । १ । प्र­थ­म­स्य द्वि­ती­य­स्य च नि­का­य­स्य प्र­ति­प­त्त्य­र्थं पू­र्व­यो­रि­ति द्वि­व­च­नं क्रियते । कथं पू­र्व­श­ब्दो द्वितीयं ग­म­य­ति ? २५तृ­ती­या­पे­क्ष­या पू­र्वो­प­प­त्तेः । च­तु­र्था­पे­क्ष­या तृ­ती­य­स्या­पि पू­र्व­त्व­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; प्र­त्या­स­त्ते- र्द्वि­ती­य­स्यै­वो­पा­दा­ना­त् । अथ क­थ­म­त्र भेदः ? ननु व्य­ति­रे­का­भा­वा­द­भे­दे­न निर्देशो न्याय्यः ? उच्यते- स­मू­ह­स­मू­हि­नोः क­थ­ञ्चि­द­र्था­न्त­र­त्वो­प­प­त्ते­र्भे­द­वि­व­क्षा । २ । सं­ज्ञा­ल­क्ष­ण­प्र­यो­ज­ना­दि­भिः क­थ­ञ्चि­द­र्था­न्त­र­त्वं स­म­ह­स­मू­हि­नो­र्लो­के दृष्टम् । यथा व्रीहीणां राशिः, आम्राणां व­न­मि­ति । ३०तथा देवानां नि­का­य­यो­श्च भे­द­वि­व­क्षा­या­म् अ­धि­क­र­ण­त्वे­न स­म्ब­न्धि­त्वे­न वा निर्देशः क्रियते । द्वीन्द्रा इ­त्य­न्त­र्नी­त­वी­प्सा­र्थो निर्देशः । ३ । द्वौ द्वाविन्द्रौ येषां ते द्वीन्द्रा इति वीप्सार्थ- म­न्त­र्नी­य निर्देशः क्रियते यथा द्वि­प­दि­का त्रि­प­दि­का इति । युज्यते तत्र वी­प्सा­ग­ति­र्वी­प्सा­यां १कवचाः । २तथा चोक्तम् — ग­जा­श्व­र­थ­पा­दा­त­वृ­ष­ग­न्ध­र्व­न­र्त­कीः । स­प्ता­नी­का­नि ज्ञेयानि प्रत्येकं च म­ह­त्त­रा इति । ३अ­न्ते­वा­सि­स्था — श्रº । २१४ वुनो वि­धा­ना­त्­, इह तु न वि­धा­न­म­स्ति ? यथा तर्हि स­प्त­प­र्णो­ऽ­ष्टा­प­द­मि­ति न चोच्यते१ वी­प्सा­या­मि­ति गम्यते च, त­थे­हा­पि वी­प्सा­र्थ­सं­प्र­त्य­यः । के पुनस्ते द्वि­त्व­वी­प्सा­वि­ष­य­त्वे­न वि­व­क्षि­ताः इति ? अ­त्रो­च्य­ते — भ­व­न­वा­सि­षु तावत् द्वौ अ­सु­र­कु­मा­रा­णा­मि­न्द्रौ चमरो वै­रो­च­न­श्च । ना­ग­कु­मा­रा­णां धरणो भू­ता­न­न्द­श्च । वि­द्यु­त्कु­मा- ०५राणां२ ह­रि­सिं­हो ह­रि­का­न्त­श्च । ३सु­प­र्ण­कु­मा­रा­णां वे­णु­दे­वो वे­णु­धा­री च । अ­ग्नि­कु­मा­रा­णा­म् अ­ग्नि­शि­खो­ऽ­ग्नि­मा­ण­व­श्च । वा­त­कु­मा­रा­णां वैलम्बः प्र­भ­ञ्ज­न­श्च । स्त­नि­त­कु­मा­रा­णां सुघोषो म­हा­घो­ष­श्च । उ­द­धि­कु­मा­रा­णां ज­ल­का­न्तो ज­ल­प्र­भ­श्च । द्वी­प­कु­मा­रा­णां पूर्णो व­शि­ष्ट­श्च । दि­क्कु­मा­रा­णा­म् अ­मि­त­ग­ति­र­मि­त­वा­ह­न­श्चे­ति । व्य­न्त­रे­ष्व­पि द्वौ कि­न्न­रा­णा­मि­न्द्रौ किन्नरः कि­म्पु­रु­ष­श्च । कि­म्पु­रु­षा­णां स­त्पु­रु­षो महा- १०पु­रु­ष­श्च । म­हो­र­गा­णा­म् अ­ति­का­यो म­हा­का­य­श्च । ग­न्ध­र्वा­णां गी­त­र­ति­र्गी­त­य­शा­श्च । यक्षाणां पू­र्ण­भ­द्रो मा­णि­भ­द्र­श्च । रा­क्ष­सा­नां भीमो म­हा­भी­म­श्च । पि­शा­चा­नां कालो म­हा­का­ल­श्च । भूतानां प्र­ति­रू­पो­ऽ­प्र­ति­रू­प­श्च । अथ एषां देवानां सुखं की­दृ­श­मि­त्यु­क्ते सु­खा­व­बो­धा­र्थ­मु­च्य­ते- का­य­प्र­वी­चा­रा आ ऐ­शा­ना­त् ॥ ७ ॥ १५प्र­वी­चा­र इति कोऽयं शब्दः ? मै­थु­नो­प­से­व­नं प्र­वी­चा­रः । १ । प्र­वि­पू­र्वा­च्च­रेः संज्ञायां घञ् । प्र­वि­च­र­णं प्र­वी­चा­रः मै­थु­न­व्य­व­हा­र इत्यर्थः । काये प्र­वी­चा­रो येषां ते इमे का­य­प्र­वी­चा­राः । आ­ङ्ग्र­ह­ण­म­भि­वि­ध्य­र्थ­म् । २ । आ­ङ­य­म­भि­वि­ध्य­र्थो वे­दि­त­व्यः — ई­शा­नो­ऽ­धि­प­तिः *­“­त­स्ये­द­म्­”[जै­ने­न्द्र­º ३ । ३ । ८८] इ­त्य­णि­, ऐशानः कल्पः । आ ए­त­स्मा­द­धो ये देवास्ते २०का­य­प्र­वी­चा­राः सं­क्लि­ष्ट­क­र्म­त्वा­त् म­नु­ष्य­व­त् स्त्री­वि­ष­य­सु­ख­म­नु­भ­व­न्ती­त्य­र्थः । प्रा­ग्ग्र­ह­णे हि क्रि­य­मा­णे ऐशाने कल्पे देवान् व­र्ज­यि­त्वे­त्य­य­म­र्थः सं­प्र­ती­ये­त । अ­सं­हि­ता­नि­र्दे­शो­ऽ­स­न्दे­हा­र्थः । ३ । आ ऐ­शा­ना­दि­त्य­सं­हि­त­या४ निर्देशः क्रि­य­ते­ऽ­स­न्दे­हा­र्थ­म् । ऐ­शा­ना­दि­त्यु­च्य­मा­ने सन्देहः स्यात् — ‘­कि­मा­ङ­न्त­र्भू­तः उत दिक्५श­ब्दो­ऽ­ध्या­हा­र्यः­’ इति ? अथवा विमुच्य सं­श­य­म्­, अनिष्टं कल्प्येत पू­र्व­यो­रि­त्य­धि­का­रा­त् ऐ­शा­ना­त् पू­र्व­यो­रि­त्य­व­धि­ग्र­ह­णा­त् । २५इ­त­रे­षां सु­ख­वि­भा­गे­ऽ­नि­र्ज्ञा­ते त­त्प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­मा­ह- शेषाः स्प­र्श­रू­प­श­ब्द­म­नः­प्र­वी­चा­राः ॥ ८ ॥ शे­ष­ग्र­ह­णं कि­म­र्थ­म् ? उ­क्ता­व­शि­ष्ट­सं­ग्र­हा­र्थं शे­ष­ग्र­ह­ण­म् । १ । उ­क्ता­ना­म­व­शि­ष्टा­नां सं­ग्र­हा­र्थं शे­ष­ग्र­ह­णं क्रियते । के पुनस्ते ? सा­न­त्कु­मा­रा­दि­क­ल्प­नि­वा­सि­नः­, इ­त­र­था हि ग्रै­वे­य­का­दि­ष्व­पि सं­प्र­त्य­यः ३०स्यात् *­“­प­रे­ऽ­प्र­वी­चा­राः­”[४ । ९] इति व­क्ष्य­मा­ण­म­न­व­धा­रि­त­वि­ष­यं स्यात् । स्पर्शश्च रूपं च शब्दश्च मनश्च स्प­र्श­रू­प­श­ब्द­म­नां­सि­, स्प­र्श­रू­प­श­ब्द­म­नः­सु प्र­वी­चा­रो येषां त इमे स्प­र्श­रू­प- श­ब्द­म­नः­प्र­वी­चा­राः । अत्र चोद्यते- १न च वी­प्सा­र्थ­प्र­त्य­यः श्रूयते इत्यर्थः — सम्पाº । २ह­रि­घो­ष­ह­रि — ताº । ह­रि­स­ह­ह­रि — श्रº । ३सु­व­र्ण­कु — श्रº, मूº । ४ — त्य­सं­हि­त­स­न्धि­र­हि­त­या आº । ५ऐ­शा­ना­त् दिशो यावत् इति दिगर्थ- प्र­ति­प­त्त्य­र्थं दि­क्श­ब्दो­ऽ­ध्या­हा­र्य इत्यर्थः — सम्पाº । २१५ वि­ष­य­वि­वे­का­प­रि­ज्ञा­ना­द­नि­र्दे­शः । २ । इमे स्प­र्श­प्र­वी­चा­रा एते रू­प­प्र­वी­चा­रा इत्यादि- वि­ष­य­वि­वे­का­प­रि­ज्ञा­ना­द­य­म­नि­र्दे­शः­, अ­ग­म­को निर्देशः अ­नि­र्दे­शः । द्व­यो­र्द्व­यो­रि­ति व­च­ना­त्सि­द्धि­रि­ति चेत्; न; आ­र्ष­वि­रो­धा­त् । ३ । स्यान्मतं द्व­यो­र्द्व­यो- रिति वक्तव्यं१ तेन वि­ष­य­वि­वे­क­सि­द्धि­र्भ­व­ति इति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? आ­र्ष­वि­रो­धा­त् । ०५आर्षे ह्युक्तम् — *­“­सा­न­त्कु­मा­र­मा­हे­न्द्र­यो­र्दे­वाः स्प­र्श­प्र­वी­चा­राः­, ब­ह्म­ब्र­ह्मो­त्त­र­ला­न्त­व­का­पि­ष्ठे­षु रू­प­प्र­वी­चा­राः । शु­क्र­म­हा­शु­क्र­स­ता­र­स­ह­स्रा­रे­षु श­ब्द­प्र­वी­चा­राः । आ­न­त­प्रा­ण­ता­ऽ­ऽ­र­णा­ऽ­च्यु२त- कल्पेषु म­नः­प्र­वी­चा­राः । ” इ­न्द्रा­पे­क्ष­ये­ति चेत्; न; आ­न­ता­दि­षु दोषात् । ४ । स्या­दे­त­त् — इ­न्द्रा­पे­क्ष­या द्वयोः द्व­यो­रि­ति वचनं ना­र्ष­वि­रो­धि ? तद्यथा — सा­न­त्कु­मा­र­मा­हे­न्द्र­योः क­ल्प­यो­र्द्वा­वि­न्द्रौ त­यो­र्दे­वाः स्प­र्श­प्र­वी- १०चाराः, ब्र­ह्म­ब्र­ह्मो­त्त­र­यो­रे­क इन्द्रः, ला­न्त­व­का­पि­ष्ठ­यो­र­प्ये­कः­, त­यो­र्दे­वा रू­प­प्र­वी­चा­राः । शुक्र- म­हा­शु­क्र­यो­रे­क इन्द्रः, स­ता­र­स­ह­स्रा­र­यो­र­प्ये­कः­, त­यो­र्दे­वाः श­ब्द­प्र­वी­चा­रा इति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? आ­न­ता­दि­षु दोषात् । आ­न­ता­दि­षु हि चत्वार इन्द्राः । कथं तर्हि निर्देशः कर्तव्यः ? य­था­ग­म­मि­ति । स तर्हि ३त­था­नि­र्दे­शः कर्तव्यः ? न वा पु­नः­प्र­वी­चा­र­ग्र­ह­णा­दि­ष्टा­र्थ­ग­तेः । ५ । न वैष दोषः, किं का­र­ण­म् ? पु­नः­प्र­वी­चा­र- १५ग्र­ह­णा­दि­ष्टा­र्थ­ग­तेः । कथम् ? प्र­वी­चा­र­ग्र­ह­ण­म­नु­व­र्त­ते । क्व प्र­कृ­त­म् ? ‘­का­य­प्र­वी­चा­राः­’ इति । ननु च तद्४वृ­त्ता­वु­प­स­र्ज­नी­भू­त­म­श­क्य­म­नु­व­र्त­यि­तु­म् ? अ­र्थ­व­शा­त् अ­नु­व­र्त­त इति व्या­ख्या­य­ते । तत एवं वक्तव्यं शेषाः स्प­र्श­रू­प­श­ब्द­म­नः­स्वि­ति । ए­व­म­प्य­नु­व­र्त­मा­नः प्र­वी­चा­र­श­ब्दः भावसा- धनो वृ­त्ति­म­न्त­रे­ण ‘­शे­षाः­’ इ­त्य­ने­न सा­मा­ना­धि­क­र­ण्यं न प्र­ति­प­द्य­ते ? ५शे­षा­णा­मि­ति तर्हि निर्देशः क­र्त­व्यः­, एवं सिद्धे यत्पुनः प्र­वी­चा­र­ग्र­ह­णं त­स्यै­त­त्प्र­यो­ज­न­म् इ­ष्ट­प्र­वी­चा­र­सि­द्धिः कथं २०स्यात् इति । कः पु­न­रि­ष्टः । आ­र्षा­वि­रो­धी — सा­न­त्कु­मा­र­मा­हे­न्द्र­यो­र्हि देवान् मै­थु­न­सु­ख­प्रे­प्स­यो­त्प- न्नेच्छान् विदित्वा देव्य उ­प­ति­ष्ठ­न्ते­, त­द­ङ्ग­स्प­र्श­न­मा­त्रा­दे­व प्री­ति­मु­प­ल­भ­न्ते वि­नि­वृ­त्ते­च्छा­श्च भवन्ति तथा दे­व्यो­ऽ­पि । ब्र­ह्म­ब्र­ह्मो­त्त­र­ला­न्त­व­का­पि­ष्ठे­षु देवा दि­व्या­ङ्ग­ना­स्व­भा­व­सु­भ­ग­शृं­गा- रा­का­र­वि­ला­स­च­तु­र­म­नो­ज्ञ­वे­ष­रू­पा­लो­क­न­मा­त्रा­दे­व परं सु­ख­म­वा­प्नु­व­न्ति । शु­क्र­म­हा­शु­क्र­स­ता­र- स­ह­स्रा­रे­षु देवाः सु­र­व­नि­ता­नां म­धु­र­स­ङ्गी­त­मृ­दु­ह­सि­त­क­थ­न­भू­ष­ण­र­वो­प­द­र्श­न­श्र­व­ण­र­सा­य­नं २५पीत्वैव परां प्री­ति­मा­स्क­न्द­न्ति । आ­न­त­प्रा­ण­ता­ऽ­ऽ­र­णा­ऽ­च्यु­त­क­ल्पे­षु देवाः स्वा­ङ्ग­ना­म­नः­सं­क­ल्प- मा­त्रा­दे­व परं सु­ख­म­नु­भ­व­न्ति । अ­थो­त्त­रे­षां किं प्रकारं सु­ख­मि­त्यु­क्ते त­न्नि­श्च­या­र्थ­मा­ह- प­रे­ऽ­प्र­वी­चा­राः ॥ ९ ॥ पर इति कि­म­र्थ­म्­, अ­प्र­वी­चा­रा इत्येव सि­द्ध­मु­त्त­रे­षां ग्र­ह­ण­म् ? ३०६प­र­व­च­नं क­ल्पा­ती­त­स­र्व­दे­व­सं­ग्र­हा­र्थ­म् । १ । क­ल्पा­ती­ता­नां सर्वेषां देवानां सं­ग्र­हा­र्थं पर- वचनं क्रि­य­ते­, इ­त­र­था­ऽ­नि­ष्ट­म­पि क­ल्प­यि­तुं शक्येत । अ­प्र­वी­चा­र­ग्र­ह­णं प्र­कृ­ष्ट­सु­ख­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­म् । २ । प्र­वी­चा­रो हि वे­द­ना­प्र­ती­का­र­स्त­द­भा­वे तेषां प­र­म­सु­ख­म­न­व­र­त­मि­त्ये­त­स्य प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­म­प्र­वी­चा­रा इ­त्यु­च्य­ते७ । १व्या­ख्ये­य­म् । २ — णा­च्यु­ते­षु आº, बº, दº, मुº, ताº । ३शे­षाः­स्प­र्श­रू­प­श­ब्द­म­नः­प्र­वी­चा­रा य­था­ग­म­मि­ति । ४समासे — सम्पाº । ५शेषाणां स्प­र्श­रू­प­श­ब्द­म­नः­सु । ६परे वच — भाº १ । ७इ­त्यु­च्य­न्ते ३५आº, बº, मुº । २१६ उ­क्त­मा­दि­नि­का­य­दे­वा दश विकल्पा इति तेषां सा­मा­न्य­वि­शे­ष­सं­ज्ञा­नि­र्ज्ञा­ना­र्थ­मा­ह- भ­व­न­वा­सि­नो­ऽ­सु­र­ना­ग­वि­द्यु­त्सु­प­र्णा­ग्नि­वा­त­स्त­नि­तो­द­धि­द्वी­प­दि­क्कु­मा­राः ॥ १० ॥ भ­व­ने­षु व­स­न­शी­ला भ­व­न­वा­सि­नः । १ । भ­व­ने­षु व­स­न्ती­त्ये­वं­शी­ला भ­व­न­वा­सि­न इति प्र­थ­म­नि­का­य­स्ये­यं सा­मा­न्य­सं­ज्ञा । ०५अ­सु­रा­द­य­स्त­द्वि­क­ल्पाः । २ । तेषां भ­व­न­वा­सि­ना­म­सु­रा­द­यो दश विकल्पा द्रष्टव्याः । सर्वे ना­म­क­र्म­हे­तु­काः । ३ । सर्वे ते ना­म­क­र्मो­द­या­पा­दि­त१विशेषा वे­दि­त­व्याः । अस्यन्ति देवैः स­हा­सु­रा इति चेत्; न; अ­व­र्ण­वा­दा­त् । ४ । स्यान्मतं युद्धे देवैः स­हा­स्य­न्ति२ प्र­ह­र­णा­दी­नि­त्य­सु­रा इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­व­र्ण­वा­दा­त् । अ­व­र्ण­वा­द एषः दे­वा­ना­मु- परि मि­थ्या­ज्ञा­न­नि­मि­त्तः । कुतः ? १०म­हा­प्र­भा­व­त्वा­त् । ५ । ते हि सौ­ध­र्मा­द­यो देवा म­हा­प्र­भा­वाः­, न ते­षा­मु­प­रि इ­त­रे­षां नि­कृ­ष्ट­ब­ला­नां ३म­ना­ग­पि प्रा­ति­लो­म्ये­न वृ­त्ति­र­स्ति । अपि च, वै­र­का­र­णा­भा­वा­त् । ६ । तेषां प्र­ति­वि­शि­ष्ट­शु­भ­क­र्मो­द­या­पा­दि­त­वि­भ­वा­ना­म­र्ह­त्पू­जा­भो­गा- नु­भ­व­न­मा­त्र­त­न्त्रा­णां प­र­दा­र­ह­र४णा­दि­नि­मि­त्तं न वै­र­म­स्ति ततो नासुराः सु­रै­र्यु­ध्य­न्ते । अथ ते कथं कुमाराः ? १५कौ­मा­र­व­यो­वि­शे­ष­वि­क्रि­या­दि­यो­गा­त्कु­मा­राः । ७ । सर्वेषां दे­वा­ना­म­व­स्थि­त­व­यः­स्व­भा­व­त्वे­ऽ­पि कौ­मा­र­व­यो­वि­शे­ष­स्व­भा­व­स्व­रू­पं विक्रिया च कु­मा­र­व­दु­द्ध­त­वे­ष­भा­षा­ऽ­ऽ­भ­र­ण­प्र­ह­र­णा­व­र­ण­या­न­वा- हनत्वं च उ­ल्व­ण­रा­ग­क्री­ड­न­प्रि­य­त्वं चे­त्ये­तै­र्यो­गा­त् कुमारा इति व्य­प­दि­श्य­न्ते । प्र­त्ये­क­म­भि­स­म्ब­न्धः । ८ । तस्य कु­मा­र­श­ब्द­स्य प्र­त्ये­क­म­भि­स­म्ब­न्धः क्रियते — अ­सु­र­कु­मा­रा ना­ग­कु­मा­रा इति ए­व­मा­दि । २०अत्राह क्व तेषां भ­व­ना­नि इति ? अ­त्रो­च्य­ते- अस्या र­त्न­प्र­भा­याः प­ङ्क­ब­हु­ल­भा­गे­ऽ­सु­र­कु­मा­रा­णां भ­व­ना­नि च­तुः­ष­ष्टि­श­त­स­ह­स्रा­णि । अ­स्मा­ज्ज­म्बू­द्वी­पा­त् ति­र्य­ग­पा­ग­सं­ख्ये­या­न् द्वी­प­स­मु­द्रा­न् अतीत्य प­ङ्क­ब­हु­ल­भा­गे च­म­र­स्या­ऽ­सु- रेन्द्रस्य च­तु­स्त्रिं­श­द्भ­व­न­श­त­स­ह­स्रा­णि­, च­तुः­ष­ष्टि­सा­मा­नि­क­स­ह­स्रा­णि­, त्र­य­स्त्रिं­श­त्त्रा­य­स्त्रिं­शाः­, तिस्रः प­रि­ष­दः­, स­प्ता­नी­का­नि चत्वारो लो­क­पा­लाः­, प­ञ्चा­ग्र­म­हि­ष्यः­, चत्वारि च­तुः­ष­ष्ट्यु­त्त- २५राणि आ­त्म­र­क्ष­स­ह­स्रा­णि­, एवं वि­भ­व­प­रि­वा­रः दक्षि५णा­र्ध­प­तिः दिव्यान् भोगान् अ­नु­भ­व­ति । त­थो­त्त­र­स्यां दिशि वै­रो­च­न­स्य त्रिं­श­द्भ­व­न­श­त­स­ह­स्रा­णि६ ष­ष्टि­सा­मा­नि­क­स­ह­स्रा­णि­, त्रयस्त्रिं- श­त्त्रा­य­स्त्रिं­शाः­, तिस्रः प­रि­ष­दः­, स­प्ता­नी­का­नि­, चत्वारो लो­क­पा­लाः­, प­ञ्चा­ग्र­म­हि­ष्यः­, चत्वारि च­तुः­ष­ष्ट्यु­त्त­रा­णि आ­त्म­र­क्ष­स­ह­स्रा­णि­, एवं वि­भ­व­प­रि­वा­रः उत्त७रा­र्ध­प­तिः दिव्यान् भोगान् अ­नु­भु­ङ्क्ते । ३०ख­र­पृ­थ्वी­भा­गे उ­प­र्य­ध­श्चै­कै­क­यो­ज­न­स­ह­स्रं व­र्ज­यि­त्वा शेषे नवानां कु­मा­रा­णां भ­व­ना­नि भवन्ति । तद्यथा — अ­स्मा­ज्ज­म्बू­द्वी­पा­त्ति­र्य­ग­पा­ग­सं­ख्ये­या­न् द्वी­प­स­मु­द्रा­न­ती­त्य ध­र­ण­स्य ना­ग­रा­ज­स्य च­तु­श्च­त्वा­रिं­श­त्भ­व­न­श­त­स­ह­स्रा­णि­, ष­ष्टि­सा­मा­नि­क­स­ह­स्रा­णि­, त्र­य­स्त्रिं­श­त्त्रा­य­स्त्रिं­शाः­, तिस्रः १ — दि­ता­वे­दि — आº, बº, दº, मुº । २क्षिपन्ति । ३म­न­सा­पि आº, बº, दº, मुº, श्रº, टिº, ताº । ४ — ग्रहणा — श्रº । ५ — णाधिप — आº, बº, मुº । ६ — णि च­तुः­ष­ष्टि — आº, बº, दº, मुº, ताº । ७ — त्त­रा­धि­प — आº, बº, मुº । २१७ प­रि­ष­दः­, स­प्ता­नी­का­नि­, चत्वारो लो­क­पा­लाः­, ष­ड­ग्र­म­हि­ष्यः­, ष­डा­त्म­र­क्ष­स­ह­स्रा­ण्या­ख्या­य­न्ते । तथा अ­स्मा­ज्ज­म्बू­द्वी­पा­त्ति­र्य­गु­द­ग­सं­ख्ये­या­न् द्वी­प­स­मु­द्रा­न् अतीत्य भू­ता­न­न्द­स्य ना­गे­न्द्र­स्य चत्वारिं- श­द्भ­व­न­श­त­स­ह­स्रा­णि­, अ­व­शि­ष्टं ध­र­णे­न्द्र­व­ज्ज्ञे­य­म् । ता­न्ये­ता­नि ना­ग­कु­मा­रा­णां च­तु­र­शी­ति- भ­व­न­श­त­स­ह­स्रा­णि । तथा सु­प­र्ण­कु­मा­रा­णां द्वि­स­प्त­ति­र्भ­व­न­श­त­स­ह­स्रा­णि । तत्र वे­णु­दे­व­स्य ०५द­क्षि­णा­धि­प­तेः अ­ष्ट­त्रिं­श­द्भ­व­न­श­त­स­ह­स्रा­णि । इ­त­र­द्ध­र­णे­न्द्र­व­न्ने­य­म् । उ­त्त­रा­धि­प­ते­र्वे­णु­धा­रि­णः च­तु­स्त्रिं­श­द्भ­व­न­श­त­स­ह­स्रा­णि । अ­व­शि­ष्टं ध­र­णे­न्द्र­व­न्ने­य­म् । वि­द्यु­द­ग्नि­स्त­नि­तो­द­धि­द्वी­प­दि­क्कु­मा- राणां ष­ण्णा­म­पि प्रत्येकं ष­ट्स­प्त­ति­र्भ­व­न­श­त­स­ह­स्रा­णि । तत्र द­क्षि­णे­न्द्रा­णां १ह­रि­सिं­हा­ग्नि­शि­ख- सु­घो­ष­ज­ल­का­न्त­पू­र्णा­मि­त­ग­ती­नां प्रत्येकं च­त्वा­रिं­श­द्भ­व­न­श­त­स­ह­स्रा­णि । ह­रि­का­न्ता­ग्नि­मा­ण­व- म­हा­घो­ष­ज­ल­प्र­भ­व­शि­ष्टा­मि­त­वा­ह­ना­ना­म् उ­त्त­रा­धि­प­ती­नां प्रत्येकं ष­ट्त्रिं­श­द्भ­व­न­श­त­स­ह­स्रा­णि । १०वा­त­कु­मा­रा­णां ष­ण्ण­व­ति­र्भ­व­न­श­त­स­ह­स्रा­णि । तत्र वै­ल­म्ब­स्य द­क्षि­णे­न्द्र­स्य प­ञ्चा­श­द्भ­व­न­श­त­स- हस्राणि । उ­त्त­रा­धि­प­तेः प्र­भ­ञ्ज­न­स्य ष­ट्च­त्वा­रिं­श­द्भ­व­न­श­त­स­ह­स्रा­णि । स­र्वे­षा­मे­षां ध­र­णे­न्द्र- व­न्ने­य­म् । ता­न्ये­ता­नि भ­व­ना­नि स­मु­दि­ता­नि स­प्त­को­ट्यो द्वि­स­प्त­ति­श्च श­त­स­ह­स्रा­णि । द्वि­ती­य­नि­का­य­स्य सा­मा­न्य­वि­शे­ष­सं­ज्ञा­व­धा­र­णा­र्थ­मा­ह- व्यन्तराः कि­न्न­र­कि­म्पु­रु­ष­म­हो­र­ग­ग­न्ध­र्व­य­क्ष­रा­क्ष­स­भू­त­पि­शा­चाः ॥ ११ ॥ १५वि­वि­ध­दे­शा­न्त­र­नि­वा­सि­त्वा­द् व्यन्तराः । १ । वि­वि­ध­दे­शा­न्त­रा­णि येषां नि­वा­सा­स्ते व्यन्तरा इ­त्य­न्व­र्थाः । सा­मा­न्य­सं­ज्ञे­य­म­ष्टा­ना­म­पि वि­क­ल्पा­ना­म् । कि­न्न­रा­द­य­स्त­द्वि­क­ल्पाः । २ । तेषां व्य­न्त­रा­णा­म­ष्टौ विकल्पाः कि­न्न­रा­द­यो द्रष्टव्याः । ना­म­क­र्मो­द­य­वि­शे­ष­त­स्त­द्वि­शे­ष­सं­ज्ञाः । ३ । दे­व­ग­ति­ना­म्नो मूलस्य उ­त्त­रो­त्त­र­प्र­कृ­ति­भे­द­स्यो- द­या­द्वि­शे­ष­सं­ज्ञा भवन्ति । कि­न्न­र­ना­म­क­र्मो­द­या­त् कि­न्न­राः­, कि­म्पु­रु­ष­ना­म­क­र्मो­द­या­त् कि­म्पु­रु­षाः २०इत्यादि । क्रि­या­नि­मि­त्ता एवेति चेत्; न; उ­क्त­त्वा­त् । ४ । स्या­दे­त­त् — क्रि­या­नि­मि­त्ता एवैताः संज्ञाः, कि­न्न­रा­न् का­म­य­न्त इति कि­न्न­राः­, कि­म्पु­रु­षा­न् का­म­य­न्त इति कि­म्पु­रु­षाः­, पि­शि­ता­श­ना­त् पिशाचा इ­त्या­दि­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­क्त­त्वा­त् । उ­क्त­मे­त­त् — अ­व­र्ण­वा­द एष दे­वा­ना­मु- परीति । कथम् ? न हि ते शु­चि­वै­क्रि­यि­क­दे­हा अ­शु­च्यौ­दा­रि­क­श­री­रा­न् नरान् का­म­य­न्ते­, २५नापि पि­शि­त­म­श्न­न्ति । २मां­स­म­दि­रा­दि­षु दृष्टा लोके प्र­वृ­त्ति­रि­ति चेत्; न; क्री­डा­सु­ख- नि­मि­त्त­त्वा­त्­, मा­न­सा­हा­रा३हि ते । क्व पु­न­स्ते­षा­मा­वा­साः इति ? अ­त्रो­च्य­ते — अ­स्मा­ज्ज­म्बू­द्वी­पा­त्ति­र्य­ग­पा­ग­सं­ख्ये­या­न् द्वीप- स­मु­द्रा­न् अतीत्य औ­प­रि­ष्टे ख­र­पृ­थि­वी­भा­गे कि­न्न­र­स्य कि­न्न­रे­न्द्र­स्य अ­सं­ख्ये­या­नि न­ग­र­श­त- स­ह­स्रा­णि वर्ण्यन्ते । तस्य चत्वारि सा­मा­नि­क­स­ह­स्रा­णि­, तिस्रः प­रि­ष­दः­, स­प्ता­नी­का­नि­, ३०च­त­स्रो­ऽ­ग्र­म­हि­ष्यः­, षो­ड­शा­त्म­र­क्ष­स­ह­स्रा­णि । उदीच्यां दिशि पू­र्व­व­दे­व कि­न्न­रे­न्द्रः कि­म्पु­रु­ष­स्ता- दृ­ग्वि­भ­व­प­रि­वा­रः । एवं शेषाणां षण्णां द­क्षि­णे­न्द्रा­णां स­त्पु­रु­षा­ति­का­य­गी­ति­र­ति­पू­र्ण­भ­द्र­स्व­रू­प- का­ला­ख्या­नां दक्षिणे भागे आवासाः । तथा म­हा­पु­रु­ष­म­हा­का­य­गी­त­य­शो­मा­णि­भ­द्रा­ऽ­प्र­ति­रू­प- म­हा­का­ला­नां तु उ­त्त­रा­धि­प­ती­ना­म् उ­त्त­र­भा­गे आ­वा­सा­स्ता­व­न्त एव वे­दि­त­व्याः । रा­क्ष­से­न्द्र­स्य १ह­रि­स­हा­ग्नि — श्रº, मूº । २म­त्स्य­म­दि — मूº, श्रº, टिº । ३ — हारश्च भाº २ । २१८ भीमस्य द­क्षि­ण­स्यां दिशि प­ङ्क­ब­हु­ल­भा­गे­ऽ­सं­ख्ये­या­नि न­ग­र­श­त­स­ह­स्रा­णि आ­ख्या­य­न्ते । उ­त्त­र­स्यां दिशि म­हा­भी­म­स्य रा­क्ष­से­न्द्र­स्य प­ङ्क­ब­हु­ल­भा­गे­ऽ­सं­ख्ये­या­नि न­ग­र­श­त­स­ह­स्रा­णि वर्ण्यन्ते । षोड- शा­ना­म­पि एषां व्य­न्त­रे­न्द्रा­णां सा­मा­नि­का­दि­प­रि­वा­रा­स्तु­ल्याः । भू­मि­त­ले­ऽ­पि द्वी­पा­द्रि­स­मु­द्र- दे­श­ग्रा­म­न­ग­र­त्रि­क­च­तु­ष्क­च­त्व­र­गृ­हा­ङ्ग­ण­र­थ्या­ज­ला­श­यो­द्या­न१दे­व­कु­ला­दी­नि अ­सं­ख्ये­या­नि आवास- ०५श­त­स­ह­स्रा­णि ते­षा­मा­ख्या­य­न्ते । तृ­ती­य­स्य नि­का­य­स्य सा­मा­न्य­वि­शे­ष­सं­ज्ञा­सं­की­र्त­ना­र्थ­मा­ह- ज्योतिष्काः सू­र्या­च­न्द्र­म­सौ ग्र­ह­न­क्ष­त्र­प्र­की­र्ण­क­ता­र­का­श्च ॥ १२ ॥ द्यो­त­न­स्व­भा­व­त्वा­ज्ज्यो­ति­ष्काः । १ । द्योतनं प्र­का­श­नं त­त्स्व­भा­व­त्वा­दे­षां प­ञ्चा­ना­म­पि वि­क­ल्पा­नां ज्योतिष्का इ­ती­य­म­न्व­र्था २सा­मा­न्य­सं­ज्ञा । काऽस्याः सिद्धिः ? १०ज्यो­तिः­श­ब्दा­त्स्वा­र्थे के निष्पत्तिः । २ । ज्यो­तिः­श­ब्दा­त् स्वार्थे के३ सति ज्योतिष्का इति नि­ष्प­द्य­ते । कथं स्वार्थे कः ? या­वा­दि­षु४ पाठात् । प्र­कृ­ति­लि­ङ्गा­नु­वृ­त्ति­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; अ­ति­वृ­त्ति­द­र्श­ना­त् । ३ । स्या­न्म­त­म् — यदि स्वा- र्थि­को­ऽ­यं कः, ज्यो­तिः­श­ब्द­स्य न­पुं­स­क­लि­ङ्ग­त्वा­त् का­न्त­स्या­पि न­पुं­स­क­लि­ङ्ग­ता प्रा­प्नो­ती­ति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­ति­वृ­त्ति­द­र्श­ना­त् । प्र­कृ­ति­लि­ङ्गा­ति­वृ­त्ति­र­पि दृश्यते — यथा ५कुटीरः १५शमीरः शुण्डार इति । त­द्वि­शे­षाः सू­र्या­द­यः । ४ । तेषां ज्यो­ति­ष्का­णां सू­र्या­द­यः पञ्च विकल्पा द्रष्टव्याः । पू­र्व­व­त्त­न्नि­र्वृ­त्तिः । ५ । तेषां सं­ज्ञा­वि­शे­षा­णां पू­र्व­व­न्नि­र्वृ­त्ति­र्वे­दि­त­व्या — दे­व­ग­ति­ना­म­क­र्म- वि­शे­षो­द­या­दि­ति । सू­र्या­च­न्द्र­म­सा­वि­त्या­न­ङ् दे­व­ता­द्व­न्द्वे । ६ । सूर्यश्च च­न्द्र­मा­श्च द्वन्द्वे कृते पू­र्व­प­द­स्य *­“­दे­व­ता- २०द्वन्द्वे”[जै­ने­न्द्र­º ४ । ३ । १३­९­] इ­त्या­न­ङ् भवति । सर्वत्र प्रसङ्ग इति चेत्; न; पु­न­र्द्व­न्द्व­ग्र­ह­णा­दि­ष्टे वृत्तिः । ७ । स्या­दे­त­त् — यदि *­“­दे­व­ता­द्व­न्द्वे­” [जै­ने­न्द्र­º ४ । ३ । १३­९­] इ­त्या­न­ङ् भ­व­ति­, इहापि प्राप्नोति ग्र­ह­न­क्ष­त्र­प्र­की­र्ण­क­ता­राः किन्न- र­कि­म्पु­रु­षा­द­यः अ­सु­र­ना­गा­द­य इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? *­“­आ­न­ङ् द्वन्द्वे”[­जै­ने­न्द्र­º ४ । ३ । १३­८­] इत्यतः द्वन्द्व इति व­र्त­मा­ने पु­न­र्द्व­न्द्व­ग्र­ह­णा­त् इष्टे द्वन्द्वे वृ­त्ति­र्जा­य­ते । २५पृ­थ­ग्ग्र­ह­णं प्रा­धा­न्य­ख्या­प­ना­र्थ­म् । ८ । सू­र्या­च­न्द्र­म­सो­र्ग्र­हा­दि­भ्यः पृथक् ग्रहणं क्रियते प्राधान्य- ख्या­प­ना­र्थ­म् । ज्यो­ति­ष्के­षु हि सर्वेषु सूर्याणां च­न्द्र­म­सां च प्रा­धा­न्य­म् । किं कृतं पु­न­स्त­त् ? प्र­भा­वा­दि­कृ­त­म् । सू­र्य­स्या­दौ ग्र­ह­ण­म् अ­ल्पा­च्त­र­त्वा­त् अ­भ्य­र्हि­त­त्वा­च्च । ९ । सू­र्य­श­ब्द आदौ प्र­यु­ज्य­ते । कुतः ? ६अ­ल्पा­च्त­र­त्वा­त् अ­भ्य­र्हि­त­त्वा­च्च । स­र्वा­भि­भ­व­स­म­र्थ­त्वा­द्धि अ­भ्य­र्हि­तः सूर्यः । ३०ग्र­हा­दि­षु च७ । १० । किम् ? ‘­अ­ल्पा­च्त­र­त्वा­त् अ­भ्य­र्हि­त­त्वा­च्च पू­र्व­नि­पा­तः­’ इति वा­क्य­शे­षः । ग्र­ह­श­ब्द­स्ता­व­त् अ­ल्पा­च्त­रो­ऽ­भ्य­र्हि­त­श्च ता­र­का­श­ब्दा­त्­, न­क्ष­त्र­श­ब्दो­ऽ­भ्य­र्हि­तः । १दे­वा­ल­य । २ — र्थसा — श्रº, ताº । ३क प्रत्यये — सº । ४“­को­ऽ­वि­या­वा­देः­” — जै­ने­न्द्र­º४ । २ । ३५ । ५ह्रस्वा कुटी कु­टी­रः­, ह्रस्वा शमी श­मी­रः­, ह्रस्वा शुण्डा शुण्डारः — सº । ५ अ­ल्पा­क्ष­र — भाº २ । ६च­श­ब्दो­ऽ­नु­क्त­स­मु­च्च­या­र्थः ततः । मुº । २१९ क्व पु­न­स्ते­षां निवास इति ? अ­त्रो­च्य­ते — अस्मात् समात् भू­मि­भा­गा­दू­र्ध्वं सप्त यो­ज­न­श­ता­नि न­व­त्यु­त्त­रा­णि १उत्पत्य स­र्व­ज्यो­ति­षा­म् अ­धो­भा­वि­न्य­स्ता­र­का­श्च­र­न्ति । ततो द­श­यो­ज­ना­न्यु­त्प­त्य सू­र्या­श्च­र­न्ति । त­तो­ऽ­शी­ति­र्यो­ज­ना­न्यु­त्प­त्य च­न्द्र­म­सो भ्रमन्ति । तत- स्त्रीणि यो­ज­ना­न्यु­त्प­त्य न­क्ष­त्रा­णि । त­त­स्त्री­णि यो­ज­ना­नि उत्पत्य बुधाः । त­त­स्त्री­णि ०५यो­ज­ना­नि उत्पत्य शुक्राः । त­त­स्त्री­णि यो­ज­ना­न्यु­त्प­त्य१ बृ­ह­स्प­त­यः । त­त­श्च­त्वा­रि योजना- न्युत्पत्य अ­ङ्गा­र­काः । त­त­श्च­त्वा­रि यो­ज­ना­न्यु­त्क्र­म्य श­नै­श्च­रा­श्च­र­न्ति । स एष ज्यो­ति­र्ग­ण­गो­च­रो न­भो­ऽ­व­का­शः द­शा­धि­क­यो­ज­न­श­त­ब­हु­लः ति­र्य­ग­सं­ख्या­त­द्वी­प­स­मु­द्र­प्र­मा­णो घ­नो­द­धि­प­र्य­न्तः । उक्तं च- *­“­ण­व­दु­त्त­र­स­त्त­स­या द­स­सी­दि­च्च­दु­ति­गं च दु­ग­च­दु­क्कं । १०ता­रा­र­वि­स­सि­रि­क्खा बु­ध­भ­ग्ग­व­गु­रु­अं­गि­रा­र­स­णी ॥ ”२ त­त्रा­भि­जि­त् स­र्वा­भ्य­न्त­र­चा­री­, मूलः स­र्व­ब­हि­श्चा­री­, भरण्यः स­र्वा­ध­श्चा­रि­ण्यः­, स्वातिः स­र्वो­प­रि­चा­री । त­प्त­त­प­नी­य­स­म­प्र­भा­णि लो­हि­ता­क्ष­म­णि­म­या­नि अ­ष्ट­च­त्वा­रिं­श­द्यो­ज­नै­क­ष­ष्टि- भा­ग­वि­ष्क­म्भा­या­मा­नि त­त्त्रि­गु­णा­धि­क­प­रि­धी­नि च­तु­र्विं­श­ति­यो­ज­नै­क­ष­ष्टि­भा­ग­बा­हु­ल्या­नि अर्ध- गो­ल­का­कृ­ती­नि षो­ड­श­भि­र्दे­व­स­ह­स्रै­रू­ढा­नि सू­र्य­वि­मा­ना­नि । प्रत्येकं पू­र्व­द­क्षि­णो­त्त­रा­प­रा­न् १५भागान् क्रमेण सिं­ह­कु­ञ्ज­र­वृ­ष­भ­तु­र­ग­रू­पा­णि विकृत्य चत्वारि चत्वारि दे­व­स­ह­स्रा­णि वहन्ति । ए­षा­मु­प­रि सूर्याख्या देवाः । तेषां प्रत्येकं च­त­स्रो­ऽ­ग्र­म­हि­ष्यः — सू­र्य­प्र­भा सुसीमा अ­र्चि­मा­लि­नी प्र­भ­ङ्क­रा चेति, प्रत्येकं दे­वी­रू­प­च­तुः­स­ह­स्र­वि­क­र­ण­स­म­र्थाः । ताभिः सह दिव्यं सु­ख­म­नु- भ­व­न्तो­ऽ­सं­ख्ये­य­श­त­स­ह­स्रा­धि­प­त­यः सूर्याः प­रि­भ्र­म­न्ति । वि­म­ल­मृ­णा­ल­व­र्णा­न्य­ङ्क­म­या­नि च­न्द्र­वि­मा­ना­नि । ष­ट्प­ञ्चा­श­द्यो­ज­नै­क­ष­ष्टि­भा­ग­वि­ष्क­म्भा­या­मा­नि अ­ष्टा­विं­श­ति­यो­ज­नै­क- २०ष­ष्टि­भा­ग­बा­हु­ल्या­नि­, प्रत्येकं षो­ड­श­भि­र्दे­व­स­ह­स्रैः पू­र्वा­दि­षु दिक्षु क्रमेण सिं­ह­कु­ञ्ज­रा­श्व­वृ­ष­भ- रू­प­वि­का­रि­भि­रू­ढा­नि । ते­षा­मु­प­रि चन्द्राख्या देवाः । तेषां प्रत्येकं च­त­स्रो­ऽ­ग्र­म­हि­ष्यः — चन्द्र- प्रभा सुसीमा अ­र्चि­मा­लि­नी प्र­भ­ङ्क­रा चेति, प्रत्येकं च­तु­र्दे­वी­रू­प­स­ह­स्र­वि­क­र­ण­प­ट­वः । ताभिः सह सु­ख­मु­प३भु­ञ्जा­ना­श्च­न्द्र­म­सो­ऽ­सं­ख्ये­य­वि­मा­न­श­त­स­ह­स्रा­धि­प­त­यो वि­ह­र­न्ति । अञ्जन- स­म­प्र­भा­णि अ­रि­ष्ट­म­णि­म­या­नि रा­हु­वि­मा­ना­न्ये­क­यो­ज­ना­या­म­वि­ष्क­म्भा­ण्य­र्ध­तृ­ती­य­ध­नुः­श­त­बा­ह- २५ल्यानि । न­व­म­ल्लि­का­प्र­भा­णि र­ज­त­प­रि­णा­मा­नि शु­क्र­वि­मा­ना­नि ग­व्यू­ता­या­म­वि­ष्क­म्भा­णि । जा­त्य­मु­क्ता­द्यु­ती­नि अ­ङ्क­म­णि­म­या­नि बृ­ह­स्प­ति­वि­मा­ना­नि दे­शो­न­ग­व्यू­ता­या­म­वि­ष्क­म्भा­णि । क­न­क­म­या­न्य­र्जु­न­व­र्णा­नि बु­ध­वि­मा­ना­नि । त­प­नी­य­म­या­नि त­प्त­त­प­नी­या­भा­नि श­नै­श्च­र­वि­मा- नानि । लो­हि­ता­क्ष­म­या­नि त­प्त­क­न­क­प्र­भा­ण्य­ङ्गा­र­क­वि­मा­ना­नि । बु­धा­दि­वि­मा­ना­न्य­र्ध­ग­व्यू- ता­या­म­वि­ष्क­म्भा­णि । शु­क्रा­दि­वि­मा­ना­नि रा­हु­वि­मा­न­तु­ल्य­बा­ह­ल्या­नि । रा­ह्वा­दि­वि­मा­ना­नि ३०प्रत्येकं चतुर्भिः दे­व­स­ह­स्रै­रु­ह्य­न्ते । न­क्ष­त्र­वि­मा­ना­नां प्रत्येकं चत्वारि दे­व­स­ह­स्रा­णि वा­ह­का­नि । ता­र­का­वि­मा­ना­नां प्रत्येकं द्वे दे­व­स­ह­स्रे वाहके । राह्वा४द्या­भि­यो­ग्या­नां रू­प­वि­का­रा­श्च­न्द्र- वन्नेयाः । न­क्ष­त्र­वि­मा­ना­ना­म् उत्कृष्टो विष्कम्भः क्रोशः । ता­र­का­वि­मा­ना­नां वैपुल्यं जघन्यं क्रो­श­च­तु­र्भा­गः । मध्यमं साधिकः क्रो­श­च­तु­र्भा­गः । उ­त्कृ­ष्ट­म् अ­र्ध­ग­व्यू­त­म् । ज्योतिष्क- वि­मा­ना­नां स­र्व­ज­घ­न्य­वै­पु­ल्यं प­ञ्च­ध­नुः­श­ता­नि । ज्यो­ति­षा­मि­न्द्राः सू­र्या­च­न्द्र­म­सः­, ते ३५चा­ऽ­सं­ख्या­ताः । १उत्प्लुत्य आº, बº, दº, मुº । २जम्बूº पº१२ । ९३ । उ­द्धृ­ते­य­म् — सº सिº१ । १२ । ३ — प­भु­ञ्ज­न्त­श्च — आº, बº, दº, मुº । ४रा­ह्वा­द्य­भि­यो­गा­ना­म् ताº, श्रº, दº, मूº । २२० ज्यो­ति­ष्का­णां ग­ति­वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह- मे­रु­प्र­द­क्षि­णा नि­त्य­ग­त­यो नृलोके ॥ १३ ॥ मे­रु­प्र­द­क्षि­ण­व­च­नं ग­त्य­न्त­र­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म् । १ । मेरोः प्र­द­क्षि­णा मे­रु­प्र­द­क्षि­णा इत्यु१- च्यन्ते । कि­म­र्थ­म् ? ग­त्य­न्त­र­नि­वृ­त्त्य­र्थं वि­प­री­ता ग­ति­र्मा­भू­त् । ०५गतेः क्षणे क्ष­णे­ऽ­न्य­त्वा­त् नि­त्य­त्वा­भा­व इति चेत्; न; आ­भी­क्ष्ण्य­स्य वि­व­क्षि­त­त्वा­त् । २ । अयं नि­त्य­श­ब्दः कू­ट­स्थे­ष्व­वि­च­ले­षु भावेषु व­र्त­ते­, गतिश्च क्षणे क्ष­णे­ऽ­न्या­, त­तो­ऽ­स्या नित्येति वि­शे­ष­णं नो­प­प­द्य­त इति चेत्; न; किं का­र­ण­म् ? आ­भी­क्ष्ण्य­स्य वि­व­क्षि­त­त्वा­त् । यथा नि­त्य­प्र­ह- सितो नि­त्य­प्र­ज­ल्पि­त इति आभीक्ष्ण्यं गम्यत इति, ए­व­मि­हा­पि नि­त्य­ग­त­यः अ­नु­प­र­त­ग­त­य इत्यर्थः । अ­ने­का­न्ता­च्च । ३ । यथा स­र्व­भा­वे­षु द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् स्या­न्नि­त्य­त्वं प­र्या­या­र्था­दे­शा­त् स्याद- १०नित्यत्वं तथा ग­ता­व­पी­ति नि­त्य­त्व­म­वि­रु­द्ध­म­वि­च्छे­दा­त् । नृ­लो­क­ग्र­ह­णं वि­ष­या­र्थ­म् । ४ । ये अ­र्ध­तृ­ती­ये­षु द्वीपेषु द्वयोश्च स­मु­द्र­यो­र्ज्यो­ति­ष्का­स्ते मेरु- प्र­दि­क्ष­णा नि­त्य­ग­त­यो नान्ये इति वि­ष­या­व­धा­र­णा­र्थं नृ­लो­क­ग्र­ह­णं क्रियते । ग­ति­का­र­णा­भा­वा­द­यु­क्ति­रि­ति चेत्; न; ग­ति­र­ता­भि­यो­ग्य­दे­व­व­ह­ना­त् । ५ । स्या­न्म­त­म्- इह लोके भावानां गतिः का­र­ण­व­ती दृष्टा, न च ज्यो­ति­ष्क­वि­मा­ना­नां गतेः का­र­ण­म­स्ति ततस्त- १५द­यु­क्ति­रि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? ग­ति­र­ता­भि­यो­ग्य­दे­व­व­ह­ना­त् । ग­ति­र­ता हि आ­भि­यो­ग्य- देवा व­ह­न्ती­त्यु­क्तं पु­र­स्ता­त् । क­र्म­फ­ल­वि­चि­त्र­भा­वा­च्च । ६ । कर्मणां हि फलं वै­चि­त्र्ये­ण पच्यते त­त­स्ते­षां ग­ति­प­रि­ण­ति- मु­खे­नै­व क­र्म­फ­ल­म­व­बो­द्ध­व्य­म् । ए­का­द­श­भिः यो­ज­न­श­तै­रे­क­विं­शै­र्मे­रु­म­प्रा­प्य ज्योतिष्काः प्रद- क्षि­णा­श्च­र­न्ति । २०तत्र ज­म्बू­द्वी­पे द्वौ सूर्यौ, द्वौ च­न्द्र­म­सौ­, ष­ट्प­ञ्चा­श­न्न­क्ष­त्रा­णि­, ष­ट्स­प्त­त्य­धि­कं ग्र­ह­श­त­म्­, एकं को­टी­को­टि­श­त­स­ह­स्रं त्र­य­स्त्रिं­श­त्को­टी­को­टि­स­ह­स्रा­णि न­व­को­टी­को­टि­श­ता­नि प­ञ्चा­श­च्च को­टी­को­ट्य­स्ता­र­का­णा­म् । ल­व­णो­दे चत्वारः सूर्याः, च­त्वा­र­श्च­न्द्राः­, न­क्ष­त्रा­णां श­त­म्­, द्वा­द­श­म् ग्र­हा­णा­म्­, त्रीणि शतानि द्वा­प­ञ्चा­शा­नि द्वे को­टी­को­टि­श­त­स­ह­स्रे स­प्त­ष­ष्टि­को­टी­को­टि­स­ह­स्रा­णि नव च को­टी­को­टि­श­ता­नि ता­र­का­णा­म् । धा­त­की­ष­ण्डे द्वादश सूर्याः, द्वादश चन्द्राः, न­क्ष­त्रा­णां २५त्रीणि शतानि ष­ट्त्रिं­शा­नि­, ग्रहाणां सहस्रं ष­ट्प­ञ्चा­श­म्­, अष्टौ को­टी­को­टि­श­त­स­ह­स्रा­णि सप्त- त्रिंशच्च को­टी­को­टि­श­ता­नि ता­र­का­णा­म् । कालोदे द्वा­च­त्वा­रिं­श­दा­दि­त्याः­, द्वा­च­त्वा­रिं­श­च्च­न्द्राः­, ए­का­द­श न­क्ष­त्र­श­ता­नि ष­ट्स­प्त­त्य­धि­का­नि­, ष­ट्त्रिं­श­त् ग्र­ह­श­ता­नि ष­ण्ण­व­त्य­धि­का­नि­, अष्टा- विं­श­ति­को­टी­को­टि­श­त­स­ह­स्रा­णि द्वा­द­श­को­टी­को­टि­स­ह­स्रा­णि न­व­को­टी­को­टि­श­ता­नि प­ञ्चा­श­च्च को­टी­को­ट्य­स्ता­र­का­णा­म् । पु­ष्क­रा­र्धे द्वा­स­प्त­तिः सूर्याः, द्वा­स­प्त­ति­श्च­न्द्राः­, द्वे न­क्ष­त्र­स­ह­स्रे षो­ड­शे­, ३०त्रिषष्टिः ग्र­ह­श­ता­नि ष­ट्त्रिं­शा­नि । अ­ष्ट­च­त्वा­रिं­श­त्को­टी­को­टि­श­त­स­ह­स्रा­णि द्वा­विं­श­तिः कोटी- को­टि­स­ह­स्रा­णि द्वे को­टी­को­टि­श­ते ता­र­का­णा­म् । बाह्ये पु­ष्क­रा­र्धे च ज्यो­ति­षा­मि­य­मे­व संख्या । त­त­श्च­तु­र्गु­णाः पु­ष्क­र­व­रो­दे­, ततः परा द्विगुणा द्विगुणा ज्योतिषां संख्या अ­व­से­या । जघन्यं ता­र­का­न्त­रं ग­व्यू­त­स­प्त­भा­गः­, मध्यं प­ञ्चा­श­त् ग­व्यू­ता­निं­, उत्कृष्टं योजन- स­ह­स्र­म् । जघन्यं सू­र्या­न्त­रं च­न्द्रा­न्त­रं च न­व­न­व­तिः स­ह­स्रा­णि यो­ज­ना­नां ष­ट्श­ता­नि चत्वा- १इ­त्यु­च्य­ते आº, बº, दº, मº । २२१ रिं­श­द­धि­का­नि । उ­त्कृ­ष्ट­मे­कं यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रं ष­ट्श­ता­नि प­ष्ट्यु­त्त­रा­णि । ज­म्बू­द्वी­पा­दि­षु ए­कै­क­स्य च­न्द्र­म­सः ष­ट्ष­ष्टि­को­टी­को­टि­स­ह­स्रा­णि न­व­को­टी­को­टि­श­ता­नि प­ञ्च­स­प्त­ति­श्च को­टी­को­ट्यः ता­र­का­णा­म् । अ­ष्टा­शी­ति­र्म­हा­ग्र­हाः­, अ­ष्टा­विं­श­ति­र्न­क्ष­त्रा­णि प­रि­वा­रः । सूर्यस्य च­तु­र­शी­ति­म­ण्ड­ल­श­त­म् अशीतिः यो­ज­न­श­तं ज­म्बू­द्वी­प­स्य अ­न्त­र­म­व­गा­ह्य प्र­का­श­य­ति । ०५तत्र प­ञ्च­ष­ष्टि­र­भ्य­न्त­र­म­ण्ड­ला­नि ल­व­णो­द­स्या­न्त­स्त्री­णि त्रिंशानि यो­ज­न­श­ता­न्य­व­गा­ह्य प्र­का­श­य­ति । तत्र म­ण्ड­ला­नि बा­ह्या­न्ये­का­न्न­विं­श­ति­श­त­म् । द्वि­यो­ज­न­मे­कै­क­म­ण्ड­ला­न्त­र­म् । द्वे योजने अ­ष्ट­च­त्वा­रिं­श­द्यो­ज­नै­क­ष­ष्टि­भा­गा­श्च ए­कै­क­मु­द­या­न्त­र­म् । च­तु­श्च­त्वा­रिं­श­द्यो­ज­न­स­ह­स्रैः अ­ष्टा­भि­श्च श­तै­र्विं­शै­र­प्रा­प्य मेरुं स­र्वा­भ्य­न्त­र­म­ण्ड­ले सूर्यः प्र­का­श­य­ति । तस्य विष्कम्भो न­व­न­व­तिः स­ह­स्रा­णि ष­ट्श­ता­नि च­त्वा­रिं­शा­नि यो­ज­ना­ना­म् । तदा अहनि मुहूर्ताः अ­ष्टा­द­श १०भवन्ति । प­ञ्च­स­ह­स्रा­णि द्वे शते ए­क­प­ञ्चा­श१यो­ज­ना­नां ए­का­न्न­त्रिं­श­द्यो­ज­न­ष­ष्टि­भा­गा­श्च मुहूर्त- ग­ति­क्षे­त्र­म् । स­र्व­बा­ह्य­म­ण्ड­ले चरन् सूर्यः प­ञ्च­च­त्वा­रिं­श­त्स­ह­स्रैः त्रिभिश्च शतैः त्रि­शै­र्यो­ज­ना­नां मे­रु­म­प्रा­प्य भा­स­य­ति । तस्य २विष्कम्भः एकं श­त­स­ह­स्रं षट् च शतानि ष­ष्ट्य­धि­का­नि यो­ज­ना­ना­म् । तदा दि­व­स­स्य द्वादश मुहूर्ताः । प­ञ्च­स­ह­स्रा­णि त्रीणि शतानि प­ञ्चो­त्त­रा­णि यो­ज­ना­नां प­ञ्च­द­श­यो­ज­न­ष­ष्टि­भा­गा­श्च मु­हू­र्त­ग­ति­क्षे­त्र­म् । तदा ए­क­त्रिं­श­द्यो­ज­न­स­ह­स्रे­षु अष्टासु च १५यो­ज­न­श­ते­षु अ­र्ध­द्वा­त्रिं­शे­षु स्थितो दृश्यते । स­र्वा­भ्य­न्त­र­म­ण्ड­ले द­र्श­न­वि­ष­य­प­रि­मा­णं प्रा­गु­क्त­म् । मध्ये हा­नि­वृ­द्धि­क्र­मो य­था­ग­मं वे­दि­त­व्यः । च­न्द्र­म­ण्ड­ला­नि प­ञ्च­द­श­, द्वी­पा­व­गा­हः स­मु­द्रा­व- गाहश्च सू­र्य­व­द्वे­दि­त­व्यः । द्वी­पा­भ्य­न्त­रे पञ्च म­ण्ड­ला­नि । स­मु­द्र­म­ध्ये दश । स­र्व­बा­ह्या­भ्य­न्त­र- म­ण्ड­ल­वि­ष्क­म्भ­वि­धिः­, मे­रु­च­न्द्रा­न्त­र­प्र­मा­णं च सू­र्य­व­त् प्र­त्ये­त­व्य­म् । प­ञ्च­द­शा­नां म­ण्ड­ला­ना- म­न्त­रा­णि च­तु­र्द­श । त­त्रै­कै­क­स्य ३म­ण्ड­ला­न्त­र­स्य प्रमाणं प­ञ्च­त्रिं­श­द्यो­ज­ना­नि यो­ज­नै­क­ष­ष्टि- २०भा­गा­स्त्रिं­श­त् त­द्भा­ग­स्य चत्वारः स­प्त­भा­गाः ३५-(­३­/­६­)(­०­/­१­)-(­४­/­७­) । स­र्वा­भ्य­न्त­र­म­ण्ड­ले ४प­ञ्च­स­ह­स्रा­णि त्रि­स­प्त­त्य­धि­का­नि यो­ज­ना­नां स­प्त­स­प्त­ति­र्भा­ग­श­ता­नि च­तु­श्च­त्वा­रिं­शा­नि मण्डलं५ त्र­यो­द­श­भि- र्भा­ग­स­ह­स्रैः स­प्त­भि­श्च भा­ग­श­तैः प­ञ्च­विं­शैः छित्वा६ अ­व­शि­ष्टा­नि चन्द्रः ए­कै­के­न मु­हू­र्ते­न गच्छति । स­र्व­बा­ह्य­म­ण्ड­ले७ प­ञ्च­स­ह­स्रा­णि शतं च प­ञ्च­विं­शं यो­ज­ना­ना­म् ए­का­न्न­स­प्त­ति­र्भा­ग- शतानि न­व­त्य­धि­का­नि मण्डलं८ त्र­यो­द­श­भिः भा­ग­स­ह­स्रैः स­प्त­भि­श्च भा­ग­श­तैः प­ञ्च­विं­शैः २५९छि­त्वा­ऽ­व­शि­ष्टा­नि चन्द्रः ए­कै­के­न मु­हू­र्ते­न गच्छति । द­र्श­न­वि­ष­य­प­रि­मा­णं सू­र्य­व­द्वे­दि­त­व्य­म् । हा­नि­वृ­द्धि­वि­धा­नं च य­था­ग­म­म­व­से­य­म् । प­ञ्च­यो­ज­न­श­ता­नि द­शो­त्त­रा­णि सू­र्या­च­न्द्र­म­सो­श्चा­र- क्षे­त्र­वि­ष्क­म्भः । ग­ति­म­ज्ज्यो­तिः­सं­ब­न्धे­न व्य­व­हा­र­का­ल­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह- तत्कृतः का­ल­वि­भा­गः ॥ १४ ॥ ३०तदिति कि­म­र्थ­म् ? ग­ति­म­ज्ज्यो­तिः­प्र­ति­नि­र्दे­शा­र्थं­त­द्व­च­न­म् । १ । ग­ति­म­तां ज्योतिषां प्र­ति­नि­र्दे­शा­र्थं­त­दि­त्यु­च्य­ते । न हि के­व­ल­या गत्या नापि के­व­लै­र्ज्यो­ति­र्भिः कालः प­रि­च्छि­द्य­ते­, अ­नु­प­ल­ब्धे­र­प­रि­व­र्त­ना­च्च । १ — प­ञ्चा­श­द्यो — आº, बº, दº, मुº । २सू­र्य­सू­र्या­न्त­र इत्यर्थः । ३वि­ध्य­न्त­र­स्य । ४चन्द्रस्य प­रि­धि­स­मा­प­न­का­लः ६२ । २३ । स­म­च्छे­दे­ना­न­यो­र्मे­ल­ने प्र­मा­ण­रा­शिः १३­७२­५ । फल — ३१­५०­८९ इच्छे मुहूर्त १ लब्ध ५०­७३ शेष ७७­४४ । ५प­रि­धि­रि­त्य­र्थः । ६स्थित्वा आº, बº, दº, मुº । ७परिधौ । ८बा­ह्य­प­रि­धि­म् । ९स्थित्वा आº, बº, दº, मुº । २२२ ज्यो­तिः­प­रि­व­र्त­न­ल­भ्यो हि का­ल­प­रि­च्छे­दः । २ । कालो द्विविधो व्या­व­हा­रि­को मुख्यश्च । तत्र व्या­व­हा­रि­कः का­ल­वि­भा­गः तत्कृतः स­म­या­व­लि­का­दि­र्व्या­ख्या­तः­, १क्रि­या­वि­शे­ष­प­रि­च्छि­न्नः २अ­न्य­स्या­प­रि­च्छि­न्न­स्य प­रि­च्छे­द­हे­तुः । मु­ख्यो­ऽ­न्यो व­क्ष्य­मा­ण­ल­क्ष­णः । आह — न मुख्यः का­लो­ऽ­स्ति सू­र्या­दि­ग­ति­व्य­ति­रि­क्तो लि­ङ्गा­भा­वा­त् । अपि च, कलानां ०५समूहः कालः, कलाश्च ३क्रि­या­व­य­वाः । किञ्च, प­ञ्चा­स्ति­का­यो­प­दे­शा­त् प­ञ्चै­वा­स्ति­का­या आगमे उ­प­दि­ष्टा न षष्ठः, ततो न मुख्यः का­लो­ऽ­स्ति­; इ­त्य­प­री­क्षि­ता­भि­धा­न­मे­त­त्­; यत्ताव- दुक्तम् — लि­ङ्गा­भा­वा­न्ना­स्ति मुख्यः काल इति; अ­त्रो­च्य­ते- क्रियायां काल इति गौ­ण­व्य­व­हा­र­द­र्श­ना­त् मु­ख्य­सि­द्धिः । ३ । यो­ऽ­य­मा­दि­त्य­ग­म­ना­दौ क्रियेति रूढेः काल इति व्य­व­हा­रः का­ल­नि­र्व­र्त­ना­पू­र्व­कः­, मुख्यस्य का­ल­स्या­स्ति­त्वं ग­म­य­ति । १०नहि मुख्ये ग­व्य­स­ति वाहीके गौणे गो­श­ब्द­स्य व्य­व­हा­रो युज्यते । अत एव न क­ला­स­मू­ह एव कालः । ४ । अत एव । कुत एव ? मुख्यस्य का­ल­स्या­स्ति­त्वा- देव, कलानां समूह एव काल इति व्य­प­दे­शो नो­प­प­द्य­ते । कल्यते क्षिप्यते प्रेर्यते येन क्रिया- वद्द्रव्यं स कालः, तस्य वि­स्त­रे­ण निर्णय उ­त्त­र­त्र वक्ष्यते । प्र­दे­श­प्र­च­या­भा­वा­द­स्ति­का­ये­ष्व­नु­प­दे­शः । ५ । प्र­दे­श­प्र­च­यो हि कायः स ए­षा­म­स्ति ते १५अ­स्ति­का­या इति जी­वा­द­यः पञ्चैव उ­प­दि­ष्टाः । कालस्य ४त्वे­क­प्र­दे­श­त्वा­द­स्ति­का­य­त्वा­भा­वः । यदि हि अ­स्ति­त्व­मे­व अस्य न स्यात् ष­ट्द्र­व्यो­प­दे­शो न युक्तः स्यात् । कालस्य हि द्रव्यत्व- म­स्त्या­ग­मे । प­र­ल­क्ष­णा­भा­वः स्व­ल­क्ष­णो­प­दे­श­स­द्भा­वा­त् । इ­त­र­त्र ज्यो­ति­षा­म­व­स्था­प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­मा­ह- ब­हि­र­व­स्थि­ताः ॥ १५ ॥ २०ब­हि­रि­त्यु­च्य­ते । कुतो बहिः ? नृ­लो­का­त् । क­थ­म­व­ग­म्य­ते ? अ­र्थ­व­शा­द्वि­भ­क्ति­प­रि­णा­म इति । नृलोके नि­त्य­ग­ति­व­च­ना­द­न्य­त्रा­व­स्था­न­सि­द्धि­रि­ति चेत्; न; उ­भ­या­सि­द्धेः । १ । स्या­न्म­त­म्- ‘­नृ­लो­के नि­त्य­ग­त­यः­’ इति व­च­ना­त् अन्यत्र अ­व­स्था­नं ज्योतिषां सि­द्ध­म्­, अतो ब­हि­र­व­स्थि­ता इति व­च­न­म­न­र्थ­क­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­भ­या­सि­द्धेः । नृ­लो­का­द­न्य­त्र ब­हि­र्ज्यो­ति­षा­म- स्ति­त्व­म­व­स्था­नं ५चा­ऽ­प्र­सि­द्धं अ­त­स्त­दु­भ­य­सि­द्ध्य­र्थं ‘­ब­हि­र­व­स्थि­ताः­’ इ­त्यु­च्य­ते । असति हि २५व­च­ने­, नृलोके एव सन्ति नि­त्य­ग­त­य­श्च इ­त्य­व­ग­म्ये­त । तु­री­य­स्य नि­का­य­स्य सा­मा­न्य­सं­ज्ञा­की­र्त­ना­र्थ­मा­ह — वै­मा­नि­काः ॥ १६ ॥ वै­मा­नि­क­ग्र­ह­ण­म­धि­का­रा­र्थ­म् । १ । इत ऊर्ध्वं ये वक्ष्यन्ते तेषु वै­मा­नि­क­सं­प्र­त्य­यः कथं स्यात् इ­त्य­धि­का­रः क्रियते । वि­शे­षे­ण आ­त्म­स्था­न् सु­कृ­ति­नो मा­न­य­न्ती­ति वि­मा­ना­नि­, विमा- ३०नेषु भवा वै­मा­नि­काः । तानि वि­मा­ना­नि त्रि­वि­धा­नि — इन्द्रक-श्रेणि-पु­ष्प­प्र­की­र्ण­क­भे­दे­न । तत्रेन्द्र- क­वि­मा­ना­नि इ­न्द्र­व­न्म­ध्ये­ऽ­व­स्थि­ता­नि । तेषां च­त­सृ­षु दिक्षु आ­का­श­प्र­दे­श­श्रे­णि­व­द­व­स्था­ना­त् श्रे­णि­वि­मा­ना­नि । विदिक्षु प्र­की­र्ण­पु­ष्प­व­त् अ­व­स्था­ना­त् पु­ष्प­प्र­की­र्ण­का­नि । तेषां वै­मा­नि­का­नां भे­दा­व­बो­ध­ना­र्थ­मा­ह- १सू­र्य­ग­म­ना­दि­, घ­टि­का­पा­त्रा­दि वा । २ओ­द­न­पा­क­वा­ह­दो­हा­देः । ३अ­णो­र­ण्व­न्त­र­व्य­ति­क्र­म- णादि । ४ — त्वे­क­त्व­प्र — श्रº । ५वा श्रº । २२३ क­ल्पो­प­प­न्नाः क­ल्पा­ती­ता­श्च ॥ १७ ॥ क­ल्पे­षू­प­प­न्नाः क­ल्पो­प­प­न्नाः­, क­ल्पा­न­ती­ताः क­ल्पा­ती­ताः । ग्रै­वे­य­का­दि­षु न­वा­दि­क­ल्प­ना­सं­भ­वा­त् क­ल्प­त्व­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; उ­क्त­त्वा­त् । १ । ०५स्या­न्म­त­म् — न­व­ग्रै­वे­य­का न­वा­नु­दि­शाः प­ञ्चा­नु­त्त­राः इति च क­ल्प­ना­सं­भ­वा­त् ते­षा­म­पि क­ल्प­त्व­प्र­स­ङ्ग इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­क्त­त्वा­त् । उ­क्त­मे­त­त् — इ­न्द्रा­दि­द­श­त­य­क­ल्प­ना- स­द्भा­वा­त् कल्पा इति । न­व­ग्रै­वे­य­का­दि­षु इ­न्द्रा­दि­क­ल्प­ना नास्ति ते­षा­म­ह­मि­न्द्र­त्वा­त् । ते­षा­म­व­स्था­न­वि­शे­ष­नि­र्ज्ञा­ना­र्थ­मा­ह- उ­प­र्यु­प­रि ॥ १८ ॥ १०उ­प­र्यु­प­रि­व­च­न­म­ति­र्य­ग­स­म­स्थि­ति­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­म् । १ । न ज्यो­ति­ष्क­व­त्ति­र्य­ग­व­स्थि­ता नापि व्य­न्त­र­व­द­स­म­स्थि­त­य इति प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मु­प­र्यु­प­री­त्यु­च्य­ते । क­थ­म­त्र द्वित्वम् ? *­“­सा­मी­प्ये­ऽ­धो­ऽ­ध्यु- परि”[जै­ने­न्द्र­º ५ । ३ । ५] इति । ननु च, नात्र सा­मी­प्य­म­स्ति अ­सं­ख्ये­य­यो­ज­ना­न्त­र­त्वा­त्ते­षा­म्­; नैष दोषः; तु­ल्य­जा­ती­ये­ना­ऽ­व्य­व­धा­नं सा­मी­प्य­म् । न च तेषां तु­ल्य­जा­ती­यं व्य­व­धा­य­कं विवक्षि- तम् । इदं वि­चा­र्य­ते — कि­म­त्रा­धे­य­त्वे­न क­ल्प्य­मा­ना देवाः, उत वि­मा­ना­नि­, आ­हो­स्वि­त् कल्पा १५इति, किं१ वा का­म­चा­रः ? देवा इति चेत्; न; अ­नि­ष्ट­त्वा­त् । २ । यदि देवा उ­प­र्यु­प­री­त्य­ने­ना­भि­सं­ब­ध्य­न्ते­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­नि­ष्ट­त्वा­त् । देवानां हि उ­प­र्यु­प­रि अ­व­स्था­न­म­नि­ष्ट­म् । वि­मा­ना­नि इति चेत्; न; श्रे­णि­प्र­की­र्ण­का­नां ति­र्य­ग­व­स्था­ना­त् । ३ । अथ वि­मा­ना­न्यु­प- र्यु­प­री­ति क­ल्प्य­न्ते­; तदपि नो­प­प­द्य­ते­; श्रे­णि­प्र­की­र्ण­का­नां ति­र्य­ग­व­स्था­ना­त् । श्रे­णि­वि­मा­ना­नि २०पु­ष्प­प्र­की­र्ण­क­वि­मा­ना­नि च प्र­ती­न्द्र­कं ति­र्य­ग­व­स्थि­ता­नि इति इ­हे­ष्य­न्ते । कल्पा इति चे­द­दो­षः । ४ । यदि कल्पाः; न दोषो भवति । ‘यथा न दोषः त­था­स्तु­’ कल्पा हि उ­प­र्यु­प­रि­स्थि­ता इति । उ­प­स­र्ज­न­त्वा­द­न­भि­सं­ब­न्ध इति चेत्; न; दृ­ष्ट­त्वा­त् । ५ । स्या­दे­त­त् — क­ल्पो­प­प­न्ना इत्यत्र क­ल्प­ग्र­ह­ण­मु­प­स­र्ज­नं तेनात्र संबन्धो नो­प­प­द्य­ते इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? दृ­ष्ट­त्वा­त् । दृष्टो २५हि उ­प­स­र्ज२नी­भू­त­स्या­पि अर्थस्य बु­द्ध्या­ऽ­पे­क्षि­त­स्य वि­शे­ष­णे­ना­भि­सं­ब­न्धः । ‘­रा­ज­पु­रु­षो­ऽ­य­म् । कस्य ? राज्ञः’ इति, ए­व­मि­हा­पि प्र­त्या­स­त्तेः बुद्ध्या उ­प­स­र्ज­न­म­पि क­ल्प­ग्र­ह­ण­म­भि­सं­ब­ध्य­ते उपर्यु- परि कल्पा इति३ । अथ क­ल्पा­ती­ते­षु कि­म­भि­सं­ब­ध्य­ते ? वि­मा­ना­नि । यद्येवं कियत्सु क­ल्प­वि­मा­ने­षु४ ते देवा भवन्ति इत्यत आह- ३०सौ­ध­र्मै­शा­न­सा­न­त्कु­मा­र­मा­हे­न्द्र­ब्र­ह्म५ब्र­ह्मो­त्त­र­ला­न्त­व­का­पि­ष्ठ­शु­क्र­म­हा­शु­क्र६- श­ता­र­स­ह­स्रा­रे­ष्वा­न­त­प्रा­ण­त­यो­रा­र­णा­ऽ­च्यु­त­यो­र्न­व­सु ग्रै­वे­य­के­षु विजय- वै­ज­य­न्त­ज­य­न्ता­ऽ­प­रा­जि­ते­षु स­र्वा­र्थ­सि­द्धौ च ॥ १९ ॥ क­थ­मे­षां सौ­ध­र्मा­दी­नां क­ल्पा­भि­धा­न­म् ? १किञ्चातः श्रº, मूº, ताº । २ — स­र्ज­न­भू — आº, बº, दº, मुº । ३इत्यर्थः आº; बº, मुº । ४ — षु दे — श्रº । ५ब्र­ह्म­लो­क ब्र — श्रº, मुº । ६ — सतार — आº, बº, दº, मूº । २२४ १चा­तु­र­र्थि­के­ना­ऽ­णा स्व­भा­व­तो वा क­ल्पा­भि­धा­न­म् । १ । चा­तु­र­र्थि­के­न अणा स्व­भा­व­तो वा क­ल्प­स्या­भि­धा­नं भवति । अथ क­थ­मि­न्द्रा­भि­धा­न­म् ? स्व­भा­व­तः सा­ह­च­र्या­द्वा इ­न्द्रा­भि­धा­न­म् । २ । स्व­भा­व­तो वा सा­ह­च­र्या­द्वा इ­न्द्रा­भि­धा­नं द्रष्ट- व्यम् । त­त्क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — सुधर्मा नाम सभा, सा अ­स्मि­न्न­स्ती­त्य­ण् सौधर्मः कल्पः, ०५“­त­द­स्मि­न्­”[जै­ने­न्द्र­º ३ । २ । ५८] इत्यण् त­त्क­ल्प­सा­ह­च­र्या­दि­न्द्रो­ऽ­पि सौधर्मः । ईशानो नाम इन्द्रः स्व­भा­व­तः­, ई­शा­न­स्य निवासः कल्पः ऐ­शा­नः­, *­“­त­स्य नि­वा­सः­”[जै­ने­न्द्र­º ३ । २ । ६०] इ­त्य­ण्­, त­त्सा­ह­च­र्या­दि­न्द्रो­ऽ­पि ऐशानः । स­न­त्कु­मा­रो नाम इन्द्रः स्व­भा­व­तः­, तस्य निवासः कल्पः सा­न­त्कु­मा­रः­, त­त्सा­ह­च­र्या­दि­न्द्रो­ऽ­पि सा­न­त्कु­मा­रः । महेन्द्रो नाम इन्द्रः स्व­भा­व­तः­, तस्य निवासः कल्पः मा­हे­न्द्रः­, त­त्सा­ह­च­र्या­त् इ­न्द्रो­ऽ­पि माहेन्द्रः । ब्रह्मा इन्द्रः तस्य लोको ब्र­ह्म­लो­कः १०कल्पः, एवं ब्र­ह्मो­त्त­र­श्च । ब्रह्मणः इन्द्रस्य निवासः ब्राह्म इति क­ल्पा­भि­धा­नं भ­व­ति­, तत्साह- चर्याद् ब्राह्म इ­ती­न्द्र­स्या­ऽ­भि­धा­न­म् । ला­न्त­व­स्य इन्द्रस्य निवासः लान्तवः कल्पः, त­त्सा­ह­च­र्या­द्वा इ­न्द्रो­ऽ­पि लान्तवः । शुक्रस्य इन्द्रस्य निवासः शौक्रः कल्पः, त­त्सा­ह­च­र्या­त् इ­न्द्रो­ऽ­पि शौक्रः । अथवा शुक्रः कल्पः, त­त्सा­ह­च­र्या­त् इ­न्द्रो­ऽ­पि शुक्रः । श­ता­र­स्ये­न्द्र­स्य निवासः शातार इति कल्पः, त­त्सा­ह­च­र्या­दि­न्द्रो­ऽ­पि शा­ता­रः­, । अथवा शतारः कल्पः त­त्सा­ह­च­र्या­त् इ­न्द्रो­ऽ­पि शतारः२ । १५स­ह­स्रा­र­स्या­प्ये­व­म् । आ­न­त­स्ये­न्द्र­स्य निवासः आनतः कल्पः, त­त्सा­ह­च­र्या­त् इ­न्द्रो­ऽ­पि आनतः । अथवा आनतः कल्पः, त­त्सा­ह­च­र्या­त् इ­न्द्रो­ऽ­प्या­न­तः । प्रा­ण­त­स्य इन्द्रस्य निवासः प्राणतः कल्पः त­त्सा­ह­च­र्या­त् इ­न्द्रो­ऽ­पि प्राणतः । अथवा प्राणतः कल्पः त­त्स­ह­च­रि­त इ­न्द्रो­ऽ­पि प्राणतः । आर- णस्य इन्द्रस्य निवासः आरणः कल्पः, त­त्सा­ह­च­र्या­त् इ­न्द्रो­ऽ­प्या­र­णः । अथवा आरणः कल्पः, त­त्स­ह­च­रि­त इ­न्द्रो­ऽ­प्या­र­णः । अ­च्यु­त­स्ये­न्द्र­स्य निवासः आच्युतः कल्पः, त­त्सा­ह­च­र्या­त् इ­न्द्रो­ऽ­प्या- २०च्युतः । अथवा अच्युतः कल्पः, त­त्स­ह­च­रि­त इ­न्द्रो­ऽ­प्य­च्यु­तः । लो­क­पु­रु­ष­स्य ग्री­वा­स्था­नी­य­त्वा­त् ग्रीवाः, ग्रीवासु भवानि ग्रै­वे­य­का­णि वि­मा­ना­नि­, ३त­त्सा­ह­च­र्या­त् इन्द्रा अपि ग्रै­वे­य­काः । विजया- द­यो­ऽ­न्व­र्थ­सं­ज्ञाः अ­भ्यु­द­य­वि­घ्न­हे­तु­वि­ज­या­त् । स­र्वा­र्था­नां सि­द्धे­श्च­, वि­ज­या­दी­नि वि­मा­ना­नि­, त­त्सा­ह­च­र्या­त् इन्द्रा अपि वि­ज­या­दि­ना­मा­नः । अथ किमर्थं स­र्वा­र्थ­सि­द्ध­स्य पृ­थ­ग्ग्र­ह­णं न तैः सह द्वन्द्वः कर्तव्यः ? २५स­र्वा­र्थ­सि­द्ध­स्य पृ­थ­ग्ग्र­ह­णं स्थि­त्या­दि­वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­म् । ३ । वि­ज­या­दि­षु चतुर्षु जघन्या स्थि­ति­र्द्वा­त्रिं­श­त्सा­ग­रो­प­माः सा­धि­काः­; उत्कृष्टा त्र­य­स्त्रिं­श­त्सा­ग­रो­प­माः । स­र्वा­र्थ­सि­द्धे४जघन्यो- त्कृष्टा च त्र­य­स्त्रिं­श­त्सा­ग­रो­प­मा५ । यः प्रभावः स­र्वा­र्थ­सि­द्धै६क­दे­व­स्य नासौ स­र्व­वि­ज­या­दि­दे­वा- नाम् इ­त्ये­व­मा­दि­वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थं वि­ज­या­दि­भ्यः स­र्वा­र्थ­सि­द्ध­स्य पृ­थ­ग्ग्र­ह­णं क्रियते । ग्रै­वे­य­का­दी­नां पृ­थ­ग्ग्र­ह­णं क­ल्पा­ती­त­त्व­नि­र्ज्ञा­प­ना­र्थ­म् । ४ । ७सौ­घ­र्मा­द­यः अ­च्यु­ता­न्ता द्वादश ३०कल्पाः, त­तो­ऽ­न्ये क­ल्पा­ती­ता इ­त्ये­त­स्य नि­र्ज्ञा­प­ना­र्थं ग्रै­वे­य­का­दी­नां पृथक् ग्रहणं क्रियते । न­व­श­ब्द­स्य वृ­त्त्य­क­र­णं अ­नु­दि­श­सू­च­ना­र्थ­म् । ५ । न­व­श­ब्द­स्य ग्रै­वे­य­क­श­ब्दे­न वृत्तिः कर्तव्या न­व­ग्रै­वे­य­के­ष्वि­ति­, त­द­क­र­ण­म् अ­न्या­न्य­पि नव सन्ति इ­त्ये­त­स्य सू­च­ना­र्थ­म्­, तेन अ­नु­दि­श­सं­ग्र­हः १त­द­स्मि­न्न­स्ति तेन निर्वृत्तः तस्य नि­वा­सो­ऽ­दू­र­भ­वो वेति । २ — तारः आन — श्रº, मूº, ताº, दº । ३उ­प­र्यु­प­रि ए­कै­क­वृ­त्त्या व्य­व­स्थि­ता­नि सु­द­र्श­ना­मो­घ­सु­बु­द्ध­प­यो­ध­र­सु­भ­द्र­सु­वि­शा­ल­सु­म­नः­सौ­म­न­स- प्रि­य­ङ्क­रा­ख्या­नि नव भवन्ति । ४ — द्धेर्जद्य — आº । ५ — माः यः मूº । ६ — द्ध्यैकदे — ताº, जº, मूº । २२५ कृतो भवति । इ­त­र­था हि लघ्वर्था वृत्तिः क्रियेत । कि­मि­द­म­नु­दि­श­मि­ति ? प्र­ति­दि­श­मि­त्य­र्थः । दि­क्श­ब्द­स्य श­र­त्प्र­भृ­ति­षु१ पाठात् २डः (टः) अ­नु­दि­शं वि­मा­ना­नि अ­नु­दि­श­वि­मा­ना­नि । आ­का­रा­न्तो वा दि­शा­श­ब्दो दि­क्प­र्या­य­वा­ची इति ते­ना­नो­र्वृ­त्तिः३ । उ­प­र्यु­प­री­त्य­ने­न द्व­यो­र्द्व­यो­र­भि­सं­ब­न्धः । ६ । आ­ग­मा­ऽ­पे­क्ष­या व्यवस्था भवति इति उपर्यु- ०५प­री­त्य­ने­न द्व­यो­र्द्व­यो­र­भि­सं­ब­न्धो वे­दि­त­व्यः । प्रथमौ सौ­ध­र्मै­शा­न­क­ल्पौ­, त­यो­रु­प­रि सा­न­त्कु­मा­र- माहेन्द्रौ । त­यो­रु­प­रि ब्र­ह्म­लो­क­ब्र­ह्मो­त्त­रौ । त­यो­रु­प­रि ला­न्त­व­का­पि­ष्ठौ । त­यो­रु­प­रि शु­क्र­म­हा- शुक्रौ । त­यो­रु­प­रि श­ता­र­स­ह­स्रा­रौ । त­यो­रु­प­रि आ­न­त­प्रा­ण­तौ । त­यो­रु­प­रि आ­र­णा­ऽ­च्यु­तौ । प्र­त्ये­क­मि­न्द्र­सं­ब­न्धो मध्ये प्र­ति­द्व­य­म् । ७ । प्र­त्ये­क­मि­न्द्र­सं­ब­न्धो वे­दि­त­व्यः­, मध्ये प्रति- द्वयम् । सौ­ध­र्मै­शा­न­क­ल्प­यो­र्द्वा­वि­न्द्रौ । सा­न­त्कु­मा­र­मा­हे­न्द्र­यो­र्द्वौ । ब्र­ह्म­लो­क­ब्र­ह्मो­त्त­र­यो­रे­कः १०४ब्रह्मा नाम । ला­न्त­व­का­पि­ष्ठ­यो­रे­को ला­न्त­वा­ऽ­ऽ­ख्यः । शु­क्र­म­हा­शु­क्र­यो­रे­कः शु­क्र­सं­ज्ञः । श­ता­र­स­ह­स्रा­र­यो­रे­कः श­ता­र­ना­मा । आ­न­त­प्रा­ण­त­यो­र्द्वौ । आ­र­णा­ऽ­च्यु­त­यो­र्द्वौ । तथा चो­त्त­र­योः पृ­थ­ग्व­च­न­म­र्थ­व­त् । ८ । एवं कृत्वा उ­त्त­र­योः पृ­थ­ग्व­च­न­म­र्थ­व­त् भवति- आ­न­त­प्रा­ण­त­यो­रा­र­णा­ऽ­च्यु­त­यो­रि­ति । इ­त­र­था हि लघ्वर्थ एक एव द्वन्द्वः क्रियेत । तद्यथा- अस्माद् भू­मि­त­ला­न्न­व­न­व­ति­र्यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि च­त्वा­रिं­श­च्च यो­ज­ना­न्यु­त्प­त्य५ सौ­ध­र्मै­शा­न­क­ल्पौ १५भवतः । त­यो­रे­क­त्रिं­श­द् वि­मा­न­प्र­स्ता­राः — ऋतु-चन्द्र-विमल-वल्गु-वीर-अरुण-नन्दन-नलिन- लोहित-काञ्चन-वञ्चन्-मारुत-ऋद्धीश-वैडूर्य-रुचक-रुचिर-अङ्क-स्फटिक-त­प­नी­य-मेघ६-हारिद्र- पद्म-लो­हि­ता­क्ष-वज्र-न­न्द्या­व­र्त-प्र­भ­ङ्क­र-पिष्टक-गज-मस्तक-चि­त्र­प्र­भा­सं­ज्ञाः । म­न्द­र­चू­लि- काया उपरि ऋ­तु­वि­मा­न­म्­, त­यो­र­न्त­रं वा­ला­ग्र­मा­त्र­म् । ऋ­तु­वि­मा­ना­च्च­त­सृ­षु दिक्षु चतस्रो वि­मा­न­श्रे­ण्यो नि­र्ग­ताः­, प्रत्येकं द्वि­ष­ष्टि­वि­मा­न­सं­ख्याः । विदिक्षु पु­ष्प­प्र­की­र्ण­क­वि­मा­ना­नि । २०एवम् ए­कै­क­श्रे­णी­वि­मा­न­हा­नि­रा­प्र­भा­वि­मा­ना­द्वे­दि­त­व्या । ए­कै­क­प्र­स्ता­रा­न्त­र­म­सं­ख्ये­या­नि यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­णि । तत्र प्र­भा­सं­ज्ञा­दि­न्द्र­क­वि­मा­ना­द् द­क्षि­ण­स्यां दिशि श्रेण्यां द्वा­त्रिं­श­द्वि­मा­न- सं­ख्या­या­म­ष्टा­द­शं श्रे­णी­वि­मा­नं ७त­त्क­ल्प­वि­मा­न­म् । तस्य स्वस्तिक — व­र्ध­मा­न-वि­श्रु­ता­ख्या­स्त्र­यः प्राकाराः । तत्र बा­ह्य­प्रा­का­रा­न्त­र­नि­वा­सी­नि अ­नी­का­नि पा­रि­ष­दा­श्च । म­ध्य­प्रा­का­रा­न्त­र- नि­वा­सि­न८स्त्रि­द­श­स­चि­वाः­, अ­भ्य­न्त­र­प्रा­का­र­नि­वा­सी दे­व­रा­जः शक्रः सौधर्म इति चोच्यते । २५तस्य वि­मा­न­स्य च­त­सृ­षु दिक्षु चत्वारि न­ग­रा­णि — काञ्चन-अ­शो­क­म­न्दि­र-मसार-ग­ल्व­सं­ज्ञा­नि । तस्य द्वा­त्रिं­श­द्वि­मा­न­श­त­स­ह­स्रा­णि­, त्र­य­स्त्रिं­श­त् त्रा­य­स्त्रिं­शाः­, च­तु­र­शी­ति­रा­त्म­र­क्ष­स­ह­स्रा­णि­, तिस्रः प­रि­ष­दः­, स­प्ता­नी­का­नि­, च­तु­र­शी­तिः९ सा­मा­नि­क­स­ह­स्रा­णि­, चत्वारो लो­क­पा­लाः­, पद्मा शिवा सुजाता सुलसा अञ्जुका कालिन्दी श्यामा भा­नु­रि­त्ये­ता अ­ष्टा­व­ग्र­म­हि­ष्यः । अन्यानि च­त्वा­रिं­श­द्व­ल्ल­भि­का­नां देवीनां स­ह­स्रा­णि । स­र्वा­श्चै­ता अ­ग्र­म­हि­ष्यो व­ल्ल­भि­का­श्च प्रत्येकं ३०प­ञ्च­प­ल्यो­प­म­स्थि­ति­काः षो­ड­श­दे­वी­स­ह­स्र­प­रि­वृ­ताः । एकैका चा­ऽ­ग्र­म­हि­षी व­ल्ल­भि­का च षो­ड­श­दे­वी­रू­प­स­ह­स्र­वि­क­र­ण­स­म­र्था । तत्र श­क्र­स्या­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् समिता नाम, द्वादश- १ — षु उ­पा­दा­ना पाठात् — अº । — षु उ­पा­दा­ना­त् अ — आº, बº, दº, मुº । “हे श­र­दा­देः­” जै­ने­द्र­º४ । २ । १०९ । २ — ढः मूº । ३अ­नु­श­ब्द­स्य समासः — सº । तानि ल­क्ष्मी­ल­क्ष्मी­मा­लि­क­वै­रे­व- क­रो­च­न­क­सो­म­सो­म­रू­प्या­ङ्क­प­ल्य­ङ्का­दि­त्या­ख्या­नि म­ध्य­भू­ते­न्द्र­क­वि­मा­न­स्य अ­ष्ट­दि­गा­नु­ग­त्ये­न भ­व­ना­द­न्व­र्था­नि इति ज्ञा­त­व्य­म् । त­त्सा­ह­च­र्या­दि­न्द्रा अपि अ­नु­दि­शा­ख्याः प्रोच्यन्ते । ४ब्र­ह्म­ना­मा आº, बº, दº, मूº । ५ — त्प्लुत्य आº, बº, दº, मूº । ६ — मे­घा­भ्र­हा — श्रº । ७सौधर्म । ८ — सि­न­स्त्रा­य­स्त्रिं­शाः ३५वि­मा­ना­भ्य — आº, बº, दº, मूº । ९ — तिसा — श्रº, मूº । २२६ स­ह­स्रा­णि देवानां प­ञ्च­प­ल्यो­प­मा­यु­षा­म् । चन्द्रा नाम म­ध्य­प­रि­ष­त् च­तु­र्द­श­स­ह­स्रा­णि देवानां च­तुः­प­ल्यो­प­मा­यु­षा­म् । जा­तु­र्ना­म बा­ह्य­प­रि­ष­त् षो­ड­श­स­ह­स्रा­णि देवानां त्रि­प­ल्यो­प­मा­यु­षा­म् । आ­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­दि दे­वा­ना­मे­कै­क­स्य देवस्य देव्यः स­प्त­श­त­सं­ख्याः अ­र्ध­तृ­ती­य­प­ल्यो­प­म­स्थि­त­यः । म­ध्य­म­प­रि­ष­दि दे­वा­ना­मे­कै­क­स्य देवस्य देव्यः ष­ट्श­त­सं­ख्याः द्वि­प­ल्यो­प­म­स्थि­त­यः । बाह्य- ०५प­रि­ष­दि दे­वा­ना­मे­कै­क­स्य देवस्य देव्यः प­ञ्च­श­त­सं­ख्याः अ­ध्य­र्ध­प­ल्यो­प­म­स्थि­त­यः­, ता­व­द्दे­वी- रू­प­वि­क­र­ण­स­म­र्थाः । अ­ष्टा­ना­म­पि अ­ग्र­म­हि­षी­णा­म­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् स­प्त­दे­वी­श­ता­नि । मध्यम- प­रि­ष­त् ष­ड्दे­वी­श­ता­नि । बा­ह्य­प­रि­ष­त् प­ञ्च­दे­वी­श­ता­नि । एतासु तिसृषु अपि प­रि­ष­त्सु देव्यः अ­र्ध­तृ­ती­य­प­ल्यो­प­म­स्थि­त­यः । प­दा­त्य­श्व­ग­ज­वृ­ष­भ­र­थ­न­र्त­की­ग­न्ध­र्वा­ख्या­नि सप्तानी- कानि प­ल्यो­प­म­स्थि­ती­नि । अ­नी­क­म­ह­त्त­रा­श्च प­ल्यो­प­मा­यु­षः । तत्र वा­यु­र्ना­म प­दा­त्य­नी­क- १०म­ह­त्त­रः सप्तभिः कक्षाभिः प­रि­वृ­तः । प्रथमा कक्षा च­तु­र­शी­तिः प­दा­ति­श­त­स­ह­स्रा­णि । द्वितीया त­द्द्वि­गु­णा । एवं द्विगुणा१ द्विगुणा प­दा­ति­सं­ख्या आ­स­प्त­म्याः । ह­रि­र­श्वा­नी­क- म­ह­त्त­रः । ऐ­रा­व­तो ग­जा­नी­क­म­ह­त्त­रः । दा­म­य­ष्टि­र्वृ­ष­भा­नी­क­म­ह­त्त­रः । मातली र­था­नी­क- म­ह­त्त­रः । नी­ला­ञ्ज­ना न­र्त­की­ग­ण­म­ह­त्त­रि­का । अ­रि­ष्ट­य­श­स्को नाम २ग­न्ध­र्वा­नी­क­म­ह­त्त­रः । एषां ष­ण्णा­म­प्य­नी­का­नां संख्या प­दा­ति­सं­ख्य­या तुल्या, सैषा वि­क्रि­या­कृ­ता । प्राकृती तु १५ए­कै­क­स्या­नी­क­स्य ष­ट्छ­त­सं­ख्या । तेषां प्रा­कृ­ता­नां देवानां प्रत्येकं ष­ट्छ­त­सं­ख्या­ना­मे­कै­क­स्य देवस्य ष­ट्दे­वी­श­ता­नि । एकैका चात्र देवी ष­ड्दे­वी­रू­प­वि­क­र­ण­स­म­र्था अ­र्ध­प­ल्यो­प­म­स्थि­ति­का । स­प्ता­ना­म­प्य­नी­क­म­ह­त्त­रा­णा­मे­कै­क­स्य ष­ट्दे­वी­श­ता­नि । एकैका चात्र देवी दे­वी­ष­ड्रू­प­वि­क­र­ण- समर्था अ­र्ध­प­ल्यो­प­म­स्थि­ति­का । आ­त्म­र­क्षा­णां च­तु­र­शी­ति­स­ह­स्र­सं­ख्या­नां प­ल्यो­प­मा­य­षा­मे­कै- कस्य द्वे द्वे दे­वी­श­ते । एकैका चात्र देवी ष­ड्दे­वी­रू­प­वि­क­र­ण­स­म­र्था अ­र्ध­प­ल्यो­प­म­स्थि­ति­का । २०शक्रस्य बालको ना­मा­ऽ­ऽ­भि­यो­ग्यः प­ल्यो­प­मा­युः­, ज­म्बू­द्वी­प­प्र­मा­णा­या­म­या­न३वि­मा­न­वि­क्रि­या- समर्थः । तस्य ष­ड्दे­वी­श­ता­नि । एकैका चात्र ष­ड्दे­वी­रू­प­वि­क­र­ण­स­म­र्था अ­र्ध­प­ल्यो­प­म- स्थितिका । प्राच्यां दिशि स्व­यं­प्र­भे विमाने सोमो लो­क­पा­लः अ­र्ध­तृ­ती­य­प­ल्यो­प­मा­युः । तस्य चत्वारि सा­मा­नि­क­स­ह­स्रा­णि अ­र्ध­तृ­ती­य­प­ल्यो­प­मा­यूं­षि । चत्वारि दे­वी­स­ह­स्रा­णि अ­र्ध­तृ­ती­य­प­ल्यो­प­मा­यूं­ṃ­षि४ । च­त­स्रो­ऽ­ग्र­म­हि­ष्यः अ­र्ध­तृ­ती­य­प­ल्यो­प­मा­यु­षः । सो­म­स्या­भ्य­न्त­र- २५प­रि­ष­त् ईषा नाम प­ञ्च­प­ञ्चा­श­द्दे­वाः स­पा­द­प­ल्यो­प­मा­यु­षः । दृढा नाम म­ध्य­म­प­रि­ष­त् चत्वारि दे­व­श­ता­नि स­पा­द­प­ल्यो­प­मा­यूं­ṃ­षि । च­तु­र­न्ता नाम बा­ह्य­प­रि­ष­त् प­ञ्च­दे­व­श­ता­नि सपाद- प­ल्यो­प­मा­यूं­ṃ­षि । अपाच्यां दिशि व­र­ज्ये­ष्ठे विमाने यमो नाम लो­क­पा­लः । ५शेषं सो­म­व­त् । प्रतीच्यां दिशि अञ्जने विमाने वरुणो नाम लो­क­पा­लः पा­दो­न­त्रि­प­ल्यो­प­मा­युः । ईषा नाम त­स्या­ऽ­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् ष­ष्टि­र्दे­वा अ­ध्य­र्ध­प­ल्यो­प­मा­यु­षः । मध्या दृढा प­ञ्च­दे­व­श­ता­नि देशो- ३०ना­ध्य­र्ध­प­ल्यो­प­मा­यूं­षि । बाह्या च­तु­र­न्ता ष­ड्दे­व­श­ता­नि दे­शा­धि­का­ध्य­र्ध­प­ल्यो­प­मा­यूं­ṃ­षि । ति­सृ­ष्व­पि प­रि­ष­त्सु स्व­भ­र्तृ­स्थि­त­यो देव्यः । शेषं सो­म­व­त् । उदीच्यां दिशि व­ल्गु­वि­मा­ने वै­श्र­व­णो नाम लो­क­पा­लः त्रि­प­ल्यो­प­मा­युः­, त­स्या­ऽ­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् ईषा, स­प्त­ति­र्दे­वाः अध्यर्ध- प­ल्यो­प­मा­यु­षः । मध्या दृढा ष­ड्दे­व­श­ता­नि दे­शो­ना­ध्य­र्ध­प­ल्यो­प­मा­यूं­ṃ­षि । बाह्या च­तु­र­न्ता स­प्त­दे­व­श­ता­नि स­पा­द­प­ल्यो­प­मा­यूं­ṃ­षि । ति­सृ­ष्व­पि प­रि­ष­त्सु ६स्व­भ­र्तृ­स्थि­त­यो देव्यः । १ — णद्विगु — श्रº । २गा­न्ध­र्वा­नी — श्रº । ३ — णा­या­म­वि­मा — दº । — ण­या­न­वि — आº, बº, ३५मुº । ४ — यूंषि च­तु­र्णा­म­पि लो­क­पा­ला­नां चत — आº, बº, दº, मूº । ५शेषः सो — ताº, श्रº । ६स्व­भ­र्तृ­स्थि­त्य­र्ध­स्थि­त­यो ताº, श्रº, मूº, दº । २२७ शेषं सो­म­व­त् । च­तु­र्णा­म­पि लो­क­पा­ला­ना­मे­कै­क­स्या­ऽ­र्ध­च­तु­र्थ­को­टी­सं­ख्या अ­प्स­र­सः । सौ­ध­र्मे­न्द्र­क- वि­मा­ना­ना­म् ए­क­त्रिं­श­च्छ्रे­णी­वि­मा­ना­नां चत्वारि स­ह­स्रा­णि त्रीणि शतानि ए­क­स­प्त­त्य­धि- कानि । पु­ष्प­प्र­की­र्ण­क­वि­मा­ना­ना­म् ए­क­त्रिं­श­च्छ­त­स­ह­स्रा­णि प­ञ्च­न­व­तिः स­ह­स्रा­णि पञ्च- श­ता­न्य­ष्ट­न­व­त्य­धि­का­नि । ता­न्ये­ता­नि स­मु­दि­ता­नि द्वा­त्रिं­श­द्वि­मा­न­श­त­स­ह­स्रा­णि भ­व­न्ती­त्यु­क्तः ०५सौ­ध­र्म­क­ल्पः । तथा तस्मात् प्र­भा­वि­मा­ना­त् उ­द­क्छ्रे­ण्यां द्वा­त्रिं­श­द्वि­मा­न­वि­र­चि­ता­यां य­द­ष्टा­द­शं १त­त्क­ल्प­वि­मा­न­म् । तस्य प­रि­वा­र­व­र्ण­ना पू­र्व­व­द्वे­दि­त­व्या । २त­स्या­धि­प­तिः — ऐशानो दे­व­रा­जः । य­स्या­ऽ­ष्टा­विं­श­ति­र्वि­मा­न­श­त­स­ह­स्रा­णि­, त्र­य­स्त्रिं­श­त्त्रा­य­स्त्रिं­शा देवाः, अशीतिः सा­मा­नि­क- स­ह­स्रा­णि­, तिस्रः प­रि­ष­दः­, स­प्ता­नी­का­नि­, अ­शी­ति­रा­त्म­र­क्ष­स­ह­स्रा­णि­, चत्वारो लो­क­पा­लाः । १०श्रीमती सुसीमा व­सु­मि­त्रा व­सु­न्ध­रा जया ज­य­से­ना अमला प्रभा चे­त्य­ष्टा­व­ग्र­म­हि­ष्यः सप्त- प­ल्यो­प­म­स्थि­त­यः । द्वा­त्रिं­श­द्व­ल्ल­भि­का­स­ह­स्रा­णि स­प्त­प­ल्यो­प­मा­यूं­ṃ­षि । अ­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त्स­मि­ता द­श­दे­व­स­ह­स्रा­णि स­प्त­प­ल्यो­प­मा­यूं­ṃ­षि । चन्द्रा मध्यमा प­रि­ष­त् द्वा­द­श­दे­व­स­ह­स्रा­णि षट्पल्यो- प­मा­यूं­ṃ­षि । ३जा­तु­र्बा­ह्य­प­रि­ष­त् च­तु­र्द­श­दे­व­स­ह­स्रा­णि प­ञ्च­प­ल्यो­प­मा­यूं­ṃ­षि । ल­घु­प­रा­क्र­मः प­दा­त्य­नी­क­म­ह­त्त­रः­, अ­मि­त­ग­तिः अ­श्वा­नी­क­म­ह­त्त­रः­, द्रु­म­का­न्तो वृ­ष­भा­नी­क­म­ह­त्त­रः­, किन्नरो १५र­था­नी­क­म­ह­त्त­रः­, पु­ष्प­द­न्तो ग­जा­नी­क­म­ह­त्त­रः­, गी­त­य­शा ग­न्ध­र्वा­नी­क­म­ह­त्त­रः­, श्वेता नर्तकी- ग­ण­म­ह­त्त­रि­का । तत्र प­दा­त्य­नी­क­म­ह­त्त­र­स्य प्रथमा कक्षा अ­शी­ति­र्दे­व­स­ह­स्रा­णि­, द्वितीया तद्- द्वि­गु­णा­, एवं द्विगुणा द्विगुणा आ सप्तम्याः । एवं शे­षा­णा­म­प्य­नी­का­नां वि­क्रि­या­सं­ख्या । त ऐते सर्वे अ­नी­क­दे­वाः त­न्म­ह­त्त­रा­श्च सा­धि­क­प­ल्यो­प­मा­यु­षः । ऐ­शा­न­स्य द­क्षि­ण­स्यां दिशि समे विमाने सोमो नाम लो­क­पा­लः­, अ­र्ध­प­ञ्च­प­ल्यो­प­मा­युः । त­स्या­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् ष­ष्टि­र्दे­वाः । २०म­ध्य­म­म­रि­ष­त् प­ञ्च­दे­व­श­ता­नि । बा­ह्य­प­रि­ष­त् ष­ड्दे­व­श­ता­नि सप्त च देवाः । अ­प­र­स्यां दिशि स­र्व­तो­भ­द्रे यमो लो­क­पा­लः ४अ­र्ध­प­ञ्च­म­प­ल्यो­प­मा­युः । शेषः सो­म­व­त् । उ­त्त­र­स्यां दिशि सुभद्रे वरुणो लो­क­पा­लः प­ञ्च­प­ल्यो­प­मा­युः । त­स्या­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­द­शी­ति­र्दे­वाः । म­ध्य­म­प­रि­ष­त् स­प्त­दे­व­श­ता­नि । बा­ह्य­प­रि­ष­द­ष्टौ दे­व­श­ता­नि । पूर्वस्यां दिशि अमिते विमाने वै­श्र­व­णो लो­क­पा­लः पा­दो­न­प­ञ्च­प­ल्यो­प­मा­युः । त­स्या­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् स­प्त­ति­र्दे­वाः । म­ध्य­म­प­रि­ष­त् २५ष­ड्दे­व­श­ता­नि । बा­ह्य­प­रि­ष­त् स­प्त­दे­व­श­ता­नि । ई­शा­न­स्य पुष्पको नाम आ­भि­यो­ग्यो देवः बा­ल­क­तु­ल्यः ज­म्बू­द्वी­प­प्र­मा­ण­पु­ष्प­क­या­न­वि­मा­न­वि­क­र­ण­स­म­र्थः । शेषः श­क्र­व­न्ने­यः । ए­व­मु­त्त­र- श्रे­णि­वि­मा­न­पु­ष्प­क­प्र­की­र्ण­का­धि­प­ति­री­शा­नो वर्णितः । प्र­भा­वि­मा­ना­दू­र्ध्वं बहूनि यो­ज­न­स­ह­स्रा­णि उत्पत्य सा­न­त्कु­मा­र­मा­हे­न्द्र­क­ल्पौ भवतः । तयोः स­प्त­वि­मा­न­प्र­स्ता­राः — अञ्जन-व­न­मा­ल-नाग-गरुड-लाङ्गल-ब­ल­भ­द्र-च­क्रा­भि­धा­नाः । ३०त­त्रा­ञ्ज­न­वि­मा­ना­च्च­त­सृ­ष्व­पि दिक्षु चतस्रो वि­मा­न­श्रे­ण्यो निर्गताः । विदिक्षु पु­ष्प­प्र­की­र्ण­क­वि­मा­ना­नि । त­त्रै­कै­क­स्यां वि­मा­न­श्रे­ण्या­म् ए­क­त्रिं­श­द्वि­मा­ना­नि५ एकै- क­ही­ना­न्या­च­क्रा­त् । ते­षा­म­न्त­रा­ण्य­पि बहूनि यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­णि । च­क्रा­ख्या­द­न्त- वि­मा­ना­द् द­क्षि­ण­श्रे­ण्यां प­ञ्च­विं­श­ति­वि­मा­न­वि­रा­जि­ता­यां प­ञ्च­द­शं क­ल्प­वि­मा­नं सौधर्म- क­ल्प­वि­मा­न­स­दृ­श­म् । त­स्या­धि­प­तिः सा­न­त्कु­मा­रो दे­व­रा­जः । ६तस्य द्वा­द­श­वि­मा­न­श­त- १ईशान । २तस्य पतिः आº, बº, दº, मूº । ३चातु — भाº २ । ४अ­र्ध­प­ञ्च — आº, बº, ३५दº, मूº, ताº, मूº । ५ — नि ए­वं­श्रे­णी­वि­मा­ना­नि एकैक — आº, बº, दº, मुº, ताº, मूº । ६यस्य आº, बº, दº, मुº, मूº, ताº । २२८ स­ह­स्रा­णि­, त्र­य­स्त्रिं­श­त्त्रा­य­स्त्रिं­शा देवाः, द्वि­स­प्त­तिः सा­मा­नि­क­स­ह­स्रा­णि­, तिस्रः प­रि­ष­दः­, स­प्ता­नी­का­नि­, द्वि­स­प्त­तिः आ­त्म­र­क्ष­स­ह­स्रा­णि­, चत्वारो लो­क­पा­लाः । अ­ष्टा­व­ग्र­म­हि­ष्यः श­क्रा­ग्र­म­हि­षी­स­मा­ना न­व­प­ल्यो­प­मा­यु­षः । एकैका १चा­त्रा­ऽ­ष्टा­भिः दे­वी­स­ह­स्रैः प­रि­वृ­ताः द्वा­त्रिं­श­द्दे­वी­स­ह­स्र­वि­क­र­ण­स­म­र्थाः । अ­ष्टा­व­न्या­नि व­ल्ल­भि­का­नां स­ह­स्रा­णि ता­व­दा­यु­र्वि­क­र­ण- ०५स­म­र्था­नि । स­मि­ता­ऽ­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­द­ष्टौ दे­व­स­ह­स्रा­णि सा­धि­का­र्ध­च­तु­र्थ­सा­ग­रो­प­मा­यूं­षि । चन्द्रा म­ध्य­म­प­रि­ष­द् द­श­दे­व­स­ह­स्रा­णि२ सा­धि­का­र्ध­च­तु­र्थ­सा­ग­रो­प­मा­यूं­षि । ३जा­तु­र्बा­ह्य­प­रि­ष­त् द्वादश- दे­व­स­ह­स्रा­णि सा­धि­का­र्ध­च­तु­र्थ­सा­ग­रो­प­मा­यूं­षि । अ­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­द्दे­वा­ना­म् ए­कै­क­स्य स­प्त­दे­वी- शतानि प­ञ्च­प­ल्यो­प­मा­यूं­षि । म­ध्य­म­प­रि­ष­द्दे­वा­ना­म् ए­कै­क­स्य­, ष­ड्दे­वी­श­ता­नि प­ञ्च­प­ल्यो- प­मा­यूं­षि । बा­ह्य­प­रि­ष­द्दे­वा­ना­म् ए­कै­क­स्य प­ञ्च­दे­वी­श­ता­नि प­ञ्च­प­ल्यो­प­मा­यूं­षि । सर्वाणि १०च तानि ता­व­द्वि­क्रि­या­स­म­र्था­नि । त­स्या­नी­क­म­ह­त्त­राः श­क्रा­नी­क­म­ह­त्त­र­स­मा­ना४ अ­र्ध­च­तु­र्थ- सा­ग­रो­प­मा­यु­षः । प­दा­ती­नां प्र­थ­म­क­क्षा द्वि­स­प्त­ति­स­ह­स्रा­णि । द्वितीया त­द्द्वि­गु­णा । एवं द्विगुणा द्विगुणा आ सप्तम्याः । तथा शे­षे­ष्व­पि षट्सु अ­नी­के­षु अ­नी­क­म­ह­त्त­रा­णा­मे­कै­क­स्य त्रीणि दे­वी­श­ता­नि प­ञ्च­प­ल्यो­प­मा­यूं­षि । आ­त्म­र­क्ष­दे­वा­ना­म् ए­कै­क­स्य दे­वी­श­तं प­ञ्च­प­ल्यो- पमायुः । ५बा­ल­क­ना­मा­भि­यो­ग्य­दे­व­स्या­ऽ­ऽ­युः अ­र्ध­च­तु­र्था­नि सा­ग­रो­प­मा­णि । त्रीणि दे­वी­श­ता­नि १५प­ञ्च­प­ल्यो­प­मा­यूं­षि । पू­र्वा­दि­षु दिक्षु स्व­यं­प्र­भ-व­र­ज्ये­ष्ठ-स्व­यं­ज­न-व­ल्गु­वि­मा­न­वा­सि­नः सो­म­य­म- व­रु­ण­वै­श्र­व­णाः चत्वारो लो­क­पा­लाः । ए­षा­मे­कै­क­स्य दश दश सा­मा­नि­क­श­ता­नि­, द­श­द­श­दे­वी- श­ता­नि­, च­त­स्रो­ऽ­ग्र­म­हि­ष्यः­, तिस्रः प­रि­ष­दः । सा­ग­रो­प­म­त्र­य­स्थि­ती सो­म­य­मौ । पा­दा­धि­क­ता- व­दा­यु­र्व­रु­णः । अ­र्धा­धि­क­ता­व­दा­यु­र्वै­श्र­व­णः । सो­म­य­म­यो­र­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­च्च­त्वा­रिं­श­द् देवाः । म­ध्य­म­प­रि­ष­त् त्रीणि दे­व­श­ता­नि । बा­ह्य­प­रि­ष­च्च­त्वा­रि दे­व­श­ता­नि । व­रु­ण­स्या­ऽ­भ्य­न्त­र- २०प­रि­ष­त्प­ञ्चा­श­द् देवाः । मध्या चत्वारि दे­व­श­ता­नि । बाह्या प­ञ्च­दे­व­श­ता­नि । वै­श्र­व­ण­स्य अ­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् प­ष्टि­र्दे­वाः । मध्या प­ञ्च­दे­व­श­ता­नि । बाह्या प­रि­ष­त् ष­ड्दे­व­श­ता­नि । च­त­सृ­ष्व­पि अ­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त्सु दे­वा­ना­मा­युः त्रीणि सा­ग­रो­प­मा­णि । ए­कै­क­स्य दे­वी­श­त­म् । च­त­सृ­ष्व­पि म­ध्य­म­प­रि­ष­त्सु दे­वा­ना­मा­युः दे­शो­ना­नि त्रीणि सा­ग­रो­प­मा­णि । ए­कै­क­स्य६ प­ञ्च­स­प्त- तिर्देव्यः । च­त­सृ­ष्व­पि बा­ह्य­प­रि­ष­त्सु देवा अ­र्ध­तृ­ती­य­सा­ग­रो­प­मा­यु­षः­, ए­कै­क­स्य प­ञ्चा­श­द् देव्यः । २५त­स्मा­च्च­क्र­वि­मा­ना­दु­त्त­र­स्यां दिशि श्रेण्यां प­ञ्च­विं­श­ति­वि­मा­न­म­ण्डि­ता­यां प­ञ्च­द­शं क­ल्प­वि­मा­नं पू­र्वो­क्त­व­र्ण­न­म् । त­स्ये­श्व­रो महेन्द्रो दे­व­रा­जः । य­स्या­ऽ­ष्टौ वि­मा­न­श­त­स­ह­स्रा­णि­, त्र­य­स्त्रिं­श­त्त्रा­य­स्त्रिं­शा देवाः, सप्ततिः सा­मा­नि­क­स­ह­स्रा­णि­, तिस्रः प­रि­ष­दः­, स­प्त­ति­रा­त्म­र­क्ष- स­ह­स्रा­णि­, चत्वारो लो­क­पा­लाः­, ऐ­शा­ना­ग्र­म­हि­षी­तु­ल्य­सं­ज्ञा अ­ष्टा­व­ग्र­म­हि­ष्यः ए­का­द­श­प­ल्यो- प­मा­यु­षः । अष्टौ चास्य व­ल्ल­भि­का­नां स­ह­स्रा­णि ता­व­दा­यूं­ṃ­षि । शेषः सा­न­त्कु­मा­रा­ग्र­म­हि­षी- ३०व­ल्ल­भि­का­व­त् । स­मि­ता­ऽ­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् ष­ड्दे­व­स­ह­स्रा­णि । चन्द्रा म­ध्य­म­प­रि­ष­त् अष्टौ- दे­व­स­ह­स्रा­णि । जा­तु­र्बा­ह्य­प­रि­ष­त् द­श­दे­व­स­ह­स्रा­णि । ति­सृ­ष्व­पि प­रि­ष­त्सु देवानां सा­न­त्कु­मा­र- प­रि­ष­द्दे­व­स्थि­ते­र­धि­का स्थितिः । शेषो दे­वी­ग­ण­प­रि­मा­णा­यु­र्वि­क्रि­या­सा­म­र्थ्या­दि­वि­धिः सानत्कु- मा­र­प­रि­ष­द्व­त् । अ­नी­क­म­ह­त्त­रा­णा­मा­ख्या ऐ­शा­न­व­द्वे­दि­त­व्याः । प­दा­त्य­नी­क­स्य प्र­थ­म­क­क्षा सप्त- ति­र्दे­व­स­ह­स्रा­णि­, द्वितीया त­द्द्वि­गु­णा­, एवं द्विगुणा द्विगुणा आ सप्तम्याः । तथा शे­षे­ष्व­पि षट्सु १ — ष्टा­द­श­भि­र्दे — आº, बº, दº, मुº । २ — णि अ­र्ध­च­तु — ताº, श्रº, मूº । ३चातुर्बा- ३५भाº २ । ४नाम्ना । ५बा­ल­क­वि­मा­ना­भि — आº, बº, दº, मुº, मूº । ६ — स्य सप्तति — आº, बº, दº, मुº । २२९ अ­नी­के­षु । अ­नी­क­म­ह­त्त­रा­णा­म् ए­कै­क­स्य त्रीणि दे­वी­श­ता­नि । एकैका चाऽत्र स­प्त­प­ल्यो­प­म- स्थितिका । आ­त्म­र­क्षा­णा­मा­युः सा­धि­का­र्ध­च­तु­र्था­नि सा­ग­रो­प­मा­णि । ए­कै­क­स्य स­प्त­प­ल्यो­प­मा- युषां देवीनां शतम् । द­क्षि­णा­दि­षु दिक्षु सम-स­र्व­तो­भ­द्र-सुभद्र-स­मि­त­वि­मा­न­वा­सि­नः सो­म­य­म- व­रु­ण­वै­श्र­व­ण­लो­क­पा­लाः । ए­कै­क­स्य दश दश सा­मा­नि­क­श­ता­नि­, ता­व­त्सं­ख्या देव्यः, च­त­स्रो­ऽ­ग्र­म- ०५हिष्यः, तिस्रः प­रि­ष­दः । त­त्रा­र्ध­च­तु­र्थ­सा­ग­रो­प­म­स्थि­ति­र्व­रु­णः­, त­दू­न­स्थि­ति­र्ध­न­दः­, त­तो­ऽ­प्यू­न- स्थिती सो­म­य­मौ­, सो­म­य­म­यो­र­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् प­ञ्चा­श­द् देवाः । मध्या चत्वारि दे­व­श­ता­नि । बाह्या प­ञ्च­दे­व­श­ता­नि । वै­श्र­व­ण­स्या­ऽ­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् ष­ष्टि­र्दे­वाः । मध्या प­ञ्च­दे­व­श­ता­नि । बाह्या ष­ड्दे­व­श­ता­नि । व­रु­ण­स्या­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त्स­प्त­ति­र्दे­वाः । मध्या ष­ड्दे­व­श­ता­नि । बाह्या स­प्त­दे­व- शतानि । लो­क­पा­ल­च­तु­ष्ट­या­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­द्दे­वा­ना­मै­कै­क­स्य दे­वी­श­त­म् । म­ध्य­म­प­रि­ष­द्दे­वा­नां १०ए­कै­क­स्य स­प्त­ति­र्दे­व्यः । बा­ह्य­प­रि­ष­द्दे­वा­ना­म् ए­कै­क­स्य प­ञ्चा­श­द्दे­व्यः । आयुश्च तेषां यथा- संख्यं सा­धि­का­नि समानि दे­शो­ना­नि च त्रीणि सा­ग­रो­प­मा­णि । पु­ष्प­क­या­न­वि­मा­ना­भि­यो­ग्य­दे­वः सा­धि­का­र्ध­च­तु­र्थ­सा­ग­रो­प­मा­युः । तस्य देवानां सा­धि­क­द्वि­सा­ग­रा­यु­षां शतम् । च­क्र­वि­मा­ना­दू­र्ध्वं बहूनि यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­णि उत्पत्य ब्र­ह्म­लो­क­ब्र­ह्मो­त्त­र­क­ल्पौ स्तः । त­यो­श्च­त्वा­रो वि­मा­न­प्र­स्ता­राः — अरिष्टो दे­व­स­मि­तो ब्रह्म ब्र­ह्मो­त्त­र इति । अ­रि­ष्ट­वि­मा­ना­च्च १५च­त­सृ­ष्व­पि दिक्षु चतस्रो वि­मा­न­श्रे­ण्यो निर्गताः च­तु­र्विं­श­ति­वि­मा­न­ग­ण­नाः । विदिक्षु पुष्प- प्र­की­र्ण­का­नि । ए­व­मे­कै­क­श्रे­णि­वि­मा­न­हा­न्या­ने­त­व्या आ ब्र­ह्मो­त्त­रा­त् । तेषां प्र­स्ता­रा­णा­म­न्त- राण्यपि बहूनि यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­णि । ब्र­ह्मो­त्त­र­वि­मा­ना­द् द­क्षि­ण­श्रे­ण्या­म् ए­क­विं­श­ति­वि­मा­न- वि­रा­जि­ता­यां द्वादशं क­ल्प­वि­मा­नं पू­र्वो­क्त­व­र्ण­न­म् । त­स्या­धि­प­तिः ब्रह्मो (ह्म) दे­व­रा­जः । यस्य साधिके द्वे वि­मा­न­श­त­स­ह­स्रे­, त्र­य­स्त्रिं­श­त्त्रा­य­स्त्रिं­शाः देवाः, ष­ट्त्रिं­श­त् सा­मा­नि­क­स­ह­स्रा­णि­, २०तिस्रः प­रि­ष­दः­, स­प्ता­नी­का­नि­, ष­ड्त्रिं­श­दा­त्म­र­क्ष­स­ह­स्रा­णि­, चत्वारो लो­क­पा­लाः । प­द्मा­द­यः श­क्रा­ग्र­म­हि­षी­तु­ल्य­सं­ज्ञा अ­ष्टा­व­ग्र­म­हि­ष्यः त्र­यो­द­श­प­ल्यो­प­म­स्थि­त­यः च­तु­र्दे­वी­स­ह­स्र­प­रि­वृ­ताः । द्वे च व­ल्ल­भि­का­स­ह­स्रे त्र­यो­द­श­प­ल्यो­प­म­स्थि­ति­के । ए­कै­का­ग्र­म­हि­षी व­ल्ल­भि­का च­तु­ष्ष­ष्टि­दे­वी- रू­प­स­ह­स्र­वि­क­र­ण­स­म­र्था । स­मि­ता­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् चत्वारि दे­व­स­ह­स्रा­णि अ­ष्ट­सा­ग­रो­प­मा­यूं­षि । चन्द्रा म­ध्य­म­प­रि­ष­त् ष­ड्दे­व­स­ह­स्रा­णि दे­शो­ना­ष्ट­सा­ग­रो­प­मा­यूं­षि । जा­तु­र्बा­ह्या अष्टौ देव- २५स­ह­स्रा­णि अ­ष्ट­सा­ग­रो­प­मा­यूं­षि । अ­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­द्दे­वा­ना­मे­कै­क­स्य प­ञ्चा­श­द् देव्यः । मध्यम- प­रि­ष­द्दे­वा­नां च­त्वा­रिं­श­द् देव्यः । बा­ह्य­प­रि­ष­द्दे­वा­नां त्रिंशद् देव्यः । वा­य्वा­द­यः सप्तानी- क­म­ह­त्त­रा अ­र्धा­ष्ट­म­सा­ग­रो­प­मा­यु­षः । तत्र वायोः प­दा­त्य­नी­क­म­ह­त्त­र­स्य प्र­थ­म­क­क्षा षट्- त्रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि­, द्वितीया त­द्द्वि­गु­णा­, एवं द्विगुणा द्विगुणा आ सप्तम्याः । स­र्वे­षा­म­नी­क­म­ह­त्त- रा­णा­मे­कै­क­स्य अ­र्ध­तृ­ती­या­नि दे­वी­श­ता­नि । च­त­स्रो­ऽ­ग्र­म­हि­ष्यः । आ­त्म­र­क्ष­दे­वा­ना­मा­युः अ­र्धा­ऽ­ष्ट- ३०मानि सा­ग­रो­प­मा­णि । ए­कै­क­स्य प­ञ्चा­श­द् देव्यः । बा­ल­का­भि­यो­ग्य­दे­वो­ऽ­पि ता­व­दा­यु­र्दे­वी­कः । पू­र्वा­दि­षु दिक्षु स्व­यं­प्र­भ­व­र­ज्ये­ष्ठ­स्व­यं­ज­न­व­ल्गु­वि­मा­न­नि­वा­सि­नः सो­म­य­म­व­रु­ण­वै­श्र­व­णा लोक- पालाः । ते­षा­मे­कै­क­स्य पञ्च सा­मा­नि­क­श­ता­नि­, पञ्च दे­वी­श­ता­नि­, च­त­स्रो­ऽ­ग्र­म­हि­ष्यः । अ­र्धा­ष्ट­म­सा­ग­रो­प­मा­यु­र्ध­न­दः । त­दू­ना­यु­र्व­रु­णः । त­तो­ऽ­प्यू­न­स्थि­ती सो­म­य­मौ । सो­म­य­म­यो­र­भ्य­न्त­र- प­रि­ष­त् त्रिं­श­द्दे­वाः । मध्या द्वे दे­व­श­ते । बाह्या त्री­णि­दे­व­श­ता­नि । व­रु­ण­स्या­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­च्च­त्वा- ३५रिंशद् देवाः । मध्या त्रीणि दे­व­श­ता­नि । बाह्या चत्वारि दे­व­श­ता­नि । वै­श्र­व­ण­स्या­भ्य­न्त­र- प­रि­ष­त् प­ञ्चा­श­द् देवाः । मध्या चत्वारि दे­व­श­ता­नि । बाह्या पञ्च दे­व­श­ता­नि । च­त­सृ­षु अ­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त्सु दे­वा­ना­मा­यु­र­ष्टौ सा­ग­रो­प­मा­णि । म­ध्य­म­प­रि­ष­द्दे­वा­नां दे­शो­ना­न्य­ष्टौ २३० सा­ग­रो­प­मा­णि । बा­ह्य­प­रि­ष­द्दे­वा­नां ता­न्ये­वा­र्धा­ष्ट­मा­नि । तेषां देव्यो य­था­सं­ख्यं पञ्चा- श­च्च­त्वा­रिं­श­त् त्रिंशच्च वे­दि­त­व्याः । ब्र­ह्मो­त्त­रा­दु­त्त­र­श्रे­ण्या­मे­क­विं­श­ति­वि­मा­ना­यां द्वादशं क­ल्प­वि­मा­नं पू­र्व­व­त् । त­स्या­धि­प­तिः ब्र­ह्मो­त्त­रः । यस्य न्यूने द्वे वि­मा­न­श­त­स­ह­स्रे­, त्र­य­स्त्रिं­श­त्त्रा­य­स्त्रिं­शा देवाः, द्वा­त्रिं­श­त्सा­मा­नि­क- ०५स­ह­स्रा­णि­, तिस्रः प­रि­ष­दः­, स­प्ता­नी­का­नि­, द्वा­त्रिं­श­दा­त्म­र­क्ष­स­ह­स्रा­णि­, चत्वारो लो­क­पा­लाः­, ऐ­शा­ने­न्द्रा­ग्र­म­हि­षी­तु­ल्य­सं­ज्ञा अ­ष्टा­व­ग्र­म­हि­ष्यः प­ञ्च­द­श­प­ल्यो­प­मा­यु­षः­, द्वे च व­ल्ल­भि­का­स­ह­स्रे ता­व­दा­यु­षी । अ­व­शि­ष्टं ब्र­ह्मे­न्द्र­व­त् । ब्र­ह्मो­त्त­र­स्या­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् समिता द्वे दे­व­स­ह­स्रे । चन्द्रा मध्या चत्वारि दे­व­स­ह­स्रा­णि । जा­तु­र्बा­ह्या ष­ड्दे­व­स­ह­स्रा­णि । अ­व­शि­ष्टं ब्र­ह्मे­न्द्र­प­रि­ष­द्व­त् । पु­ष्प­का­भि­यो­ग्यो­ऽ­पि त­द्व­दे­व । प­दा­त्य­नी­क­स्य प्र­थ­म­क­क्षा द्वा­त्रिं­श­द् दे­व­स­ह­स्रा­णि । इ­त­र­द् १०ब्र­ह्मे­न्द्र­व­त् । आ­त्म­र­क्षा­श्च त­द्व­दे­व । द­क्षि­णा­दि­दि­क्षु सो­मा­द­यो लो­क­पा­ला ब्र­ह्मे­न्द्र­व­न्ने­याः । ब्र­ह्मो­त्त­र­वि­मा­ना­दू­र्ध्वं ब­हु­यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­णि उत्पत्य१ ला­न्त­व­का­पि­ष्ठौ कल्पौ भवतः । ययोर्द्वौ वि­मा­न­प्र­स्ता­रौ ब्र­ह्म­हृ­द­य­ला­न्त­वा­ख्यौ । तत्र लां­त­व­वि­मा­ना­द् द­क्षि­ण­श्रे­ण्या­म् एकान्न- विं­श­ति­वि­मा­न­वि­र­चि­ता­यां नवमं क­ल्प­वि­मा­नं पू­र्वो­क्त­प­रि­वा­र­म् । त­स्या­धि­प­ति­र्ला­न्त­वो नाम दे­व­रा­जः । य­स्या­धि­का­नि प­ञ्च­विं­श­ति­वि­मा­न­स­ह­स्रा­णि­, त्र­य­स्त्रिं­श­त् त्रा­य­स्त्रिं­शा देवाः, १५च­तु­र्विं­श­तिः सा­मा­नि­क­स­ह­स्रा­णि­, तिस्रः प­रि­ष­दः­, स­प्ता­नी­का­नि­, च­तु­र्विं­श­ति­रा­त्म­र­क्ष- स­ह­स्रा­णि­, चत्वारो लो­क­पा­लाः­, श­क्रा­ग्र­म­हि­षी­स­मा­न­सं­ज्ञा अ­ष्टा­व­ग्र­म­हि­ष्यः स­प्त­द­श­प­ल्यो­प- मा­यु­षः­, प्रत्येकं द्वाभ्यां दे­वी­स­ह­स्रा­भ्यां प­रि­वृ­ताः । अन्यानि च व­ल्ल­भि­का­नां ता­व­दा­यु­षां प­ञ्च­श­ता­नि । एकैका २चा­त्रा­ग्र­म­हि­षी व­ल्ल­भि­का च एकं दे­वी­श­त­स­ह­स्र­म­ष्टा­विं­श­ति च देवी- स­ह­स्रा­णि वि­क­रो­ति । स­मि­ता­ऽ­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् एकं दे­व­स­ह­स्र­म् । त­त्रै­कै­क­स्य सा­धि­का­नि दश- २०सा­ग­रो­प­मा­णि आयुः, स­प्ता­शी­ति­श्च देव्यः । मध्या चन्द्रा द्वे दे­व­स­ह­स्रे । अ­त्रै­कै­क­स्य दे­शो­ना­नि द­श­सा­ग­रो­प­मा­ण्या­युः­, प­ञ्च­स­प्त­ति­श्च देव्यः । जा­तु­र्बा­ह्या चत्वारि दे­व­स­ह­स्रा­णि । त­त्रै­कै­क­स्य म­ध्य­प­रि­ष­द्दे­वा­यु­षः कि­ञ्चि­न्न्यू­न­मा­युः­, त्रि­ष­ष्टि­श्च देव्यः । बा­ल­का­भि­यो­ग्यो बाह्य- प­रि­ष­त्स­मा­युः­, ष­ष्टि­श्चा­स्य देव्यः । अ­नी­का­नां त­न्म­ह­त्त­रा­णां चायुः म­ध्य­म­प­रि­ष­दा­यु­षः कि­ञ्चि­न्न्यू­न­मा­युः । सर्वेषां प्र­थ­म­क­क्षा च­तु­र्विं­श­तिः स­ह­स्रा­णि । ततो द्विगुणा द्विगुणा आ २५सप्तम्याः । त­त्रै­कै­क­स्य देवस्य म­ह­त्त­र­स्य च ष­ष्टि­र्दे­व्यः । पू­र्वा­दि­षु दिक्षु स्व­यं­प्र­भ-व­र­ज्ये­ष्ठ- स्व­यं­ज­न-व­ल्गु­वि­मा­न­नि­वा­सि­नः सो­मा­द­य­श्च­त्वा­रो लो­क­पा­लाः । त­त्रै­कै­क­स्य चत्वारि सामानि- क­श­ता­नि­, अ­र्ध­तृ­ती­या­नि दे­वी­श­ता­नि­, च­त­स्रो­ऽ­ग्र­म­हि­ष्यः­, तिस्रः प­रि­ष­दः । जा­तु­प­रि­ष­त्स­दृ­शा- यु­र्वै­श्र­व­णः । ततो न्यू­ना­यु­र्व­रु­णः । ततो न्यू­ना­यु­षौ सो­म­य­मौ । सो­म­य­म­यो­र­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­द्विं­श­ति- र्देवाः, मध्या दे­व­श­त­म्­, बाह्या द्वे दे­व­श­ते । व­रु­ण­स्या­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त्त्रिं­श­द् देवाः, मध्या द्वे ३०दे­व­श­ते­, बाह्या त्रीणि दे­व­श­ता­नि । वै­श्र­व­ण­स्या­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­च्च­त्वा­रिं­श­द् देवाः, मध्या त्रीणि दे­व­श­ता­नि­, बाह्या चत्वारि दे­व­श­ता­नि । स­र्वा­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­द्दे­वा­ना­मा­यु­रे­का­द­श­सा­ग­रो­प- माणि । म­ध्य­म­प­रि­ष­द्दे­वा­नां तान्येव कि­ञ्चि­न्न्यू­ना­नि । बा­ह्य­प­रि­ष­द्दे­वा­नां त­तो­ऽ­पि कि­ञ्चि­न्न्यू­ना­नि । तेषां य­था­क्र­मं प­ञ्च­विं­श­तिः विंशतिः प­ञ्च­द­श­दे­व्यः । ३ला­न्त­व­वि­मा­ना­दु­त्त­र­श्रे­ण्या­म् ए­का­न्न­विं­श­ति­वि­मा­न­वि­रा­जि­ता­यां नवमं क­ल्प­वि­मा­नं ३५पू­र्वो­क्त­व­र्ण­न­म् । त­स्या­धि­प­तिः कापिष्ठः । य­स्यो­ना­नि प­ञ्च­विं­श­तिः वि­मा­न­स­ह­स्रा­णि­, १उत्प्लुत्य आº, बº, दº, मुº । २चाग्रम — आº, बº, दº, मुº । ३इन्द्रः । २३१ त्र­य­स्त्रिं­श­त्त्रा­य­स्त्रिं­शा देवाः, द्वा­विं­श­तिः सा­मा­नि­क­स­ह­स्रा­णि­, तिस्रः प­रि­ष­दः­, स­प्ता­नी­का­नि­, द्वा­विं­श­ति­रा­त्म­र­क्ष­स­ह­स्रा­णि­, चत्वारो लो­क­पा­लाः­, श्री­म­त्या­द­यो­ऽ­ष्टा­व­ग्र­म­हि­ष्यः प­ञ्च­श­त- संख्याश्च व­ल्ल­भि­का ए­का­न्न­विं­श­ति­प­ल्यो­प­मा­यु­षः । अ­व­शि­ष्टं ला­न्त­वे­न्द्र­व­त्­, प­रि­ष­द­श्च । स­र्वे­षा­म­नी­का­नां प्र­थ­म­क­क्षा द्वा­विं­श­ति­स­ह­स्रा­णि­, इ­त­र­ल्ला­न्त­वे­न्द्र­व­त् । आ­त्म­र­क्षा­दि­वि­धि­श्च ०५तथैव ज्ञेयः । अयं तु विशेषः ला­न्त­वे­न्द्र­जा­तु­प­रि­ष­त्स­दृ­शा­यु­र्व­रु­णः । तत ऊनायुः वै­श्र­व­णः । त­तो­ऽ­प्यू­ना­यु­षौ सो­म­य­मौ । ला­न्त­व­वि­मा­ना­द्ब­हू­नि यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­णि उत्पत्य म­हा­शु­क्रो१ नाम वि­मा­न­प्र­स्ता­रो भवति२ । ततो म­हा­शु­क्र­वि­मा­ना­त् द­क्षि­ण­श्रे­ण्या­म् अ­ष्टा­द­श­वि­मा­न­प­रि­म­ण्डि­ता­यां द्वादशं कल्प- विमानं पू­र्वो­क्त­प­रि­वा­र­म् । त­स्या­धि­प­तिः शुक्रो नाम दे­व­रा­जः । य­स्या­धि­का­नि विं­श­ति­र्वि­मा­न- १०स­ह­स्रा­णि­, त्र­य­स्त्रिं­श­त्त्रा­य­स्त्रिं­शा३ देवाः, च­तु­र्द­श सा­मा­नि­क­स­ह­स्रा­णि­, तिस्रः प­रि­ष­दः­, स­प्ता­नी­का­नि­, च­तु­र्द­शा­ऽ­ऽ­त्म­र­क्ष­स­ह­स्रा­णि­, चत्वारो लो­क­पा­लाः­, प­द्मा­द­यो­ऽ­ष्टा­व­ग्र­म­हि­ष्यः­, एकैका चात्र द­श­भि­र्दे­वी­स­ह­स्रैः प­रि­वृ­ता । व­ल्ल­भि­का­श्च अ­र्ध­तृ­ती­य­श­त­सं­ख्याः । एकैका यत्राग्र- महिषी व­ल्ल­भि­का चै­क­विं­श­ति­प­ल्यो­प­मा­युः­, द्वे दे­वी­रू­प­श­त­स­ह­स्रे ष­ट्प­ञ्चा­श­तं च दे­वी­रू­प­स­ह- स्राणि वि­क­रो­ति । स­मि­ता­ऽ­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् प­ञ्च­दे­व­श­ता­नि च­तु­र्द­श­सा­ग­रो­प­मा­यूं­षि । १५त­त्रै­कै­क­स्य त्रि­च­त्वा­रिं­श­द् देव्यः । चन्द्रा मध्या एकं दे­व­स­ह­स्रं दे­शो­न­च­तु­र्द­श­सा­ग­रो­प­मा­युः । त­त्रै­कै­क­स्या­ष्ट­त्रिं­श­द् देव्यः । जा­तु­र्बा­ह्या द्वे दे­व­स­ह­स्रे म­ध्य­म­प­रि­ष­दू­ना­यु­षी । अ­त्रै­कै­क­क­स्य पञ्च- त्रिंशद् देव्यः । अ­नी­का­नां म­ह­त्त­रा­णां च जा­तु­व­दा­युः । सर्वेषां प्र­थ­म­क­क्षा च­तु­र्द­श­दे­व­स­ह­स्रा­णि­, ए­कै­क­स्य प­ञ्चा­श­द् देव्यः । बा­ल­का­भि­यो­ग्यो­ऽ­पि ता­व­दा­यु­र्दे­वी­कः­, आ­त्म­र­क्षा­श्च । पू­र्वा­दि­षु दिक्षु स्व­यं­प्र­भ-व­र­ज्ये­ष्ठ-स्व­यं­ज­न-व­ल्गु­वि­मा­न­वा­सि­नः सो­मा­द­य­श्च­त्वा­रो लो­क­पा­लाः । ध­न­द­स्य २०जा­तु­व­दा­युः­, त­तो­ऽ­प्यू­ना­यु­र्व­रु­णः­, त­तो­ऽ­प्यू­ना­यु­षौ सो­म­य­मौ । त­यो­र­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­द­ष्ट­दे­वाः । मध्या प­ञ्चा­श­त् । बाह्या दे­व­श­त­म् । व­रु­ण­स्या­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् विं­श­ति­र्दे­वाः । मध्या दे­व­श­त­म् । बाह्या द्वे दे­व­श­ते । वै­श्र­व­ण­स्या­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­द्विं­श­ति­र्दे­वाः । मध्या द्वे दे­व­श­ते । बाह्या त्रीणि दे­व­श­ता­नि । स­र्वा­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­द्दे­वा­ना­मा­युः प­ञ्च­द­श­सा­ग­रो­प­मा­णि । म­ध्य­म­प­रि­ष­द्दे­वा­ना­मा­यु- स्तान्येव दे­शो­ना­नि । बा­ह्य­प­रि­ष­द्दे­वा­ना­मा­युः सा­र्ध­च­तु­र्द­श­सा­ग­रो­प­मा­णि । तेषां य­था­क्र­मं २५विंशतिः प­ञ्च­द­श दश च देव्यो भवन्ति । म­हा­शु­क्र­वि­मा­ना­दु­त्त­र­श्रे­ण्या­म् अ­ष्टा­द­श­वि­मा­न­शो­भि­ता­यां द्वादशं क­ल्प­वि­मा­न­म् । त­स्या­धि­प­तिः म­हा­शु­क्रः । य­स्यो­ना­नि विं­श­ति­र्वि­मा­न­स­ह­स्रा­णि­, त्र­य­स्त्रिं­श­त्त्रा­य­स्त्रिं­शा देवाः, द्वादश सा­मा­नि­क­स­ह­स्रा­णि­, तिस्रः प­रि­ष­दः­, स­प्ता­नी­का­नि­, द्वा­द­शा­त्म­र­क्ष­स­ह­स्रा­णि­, चत्वारो लो­क­पा­लाः­, श्री­म­त्या­द­यो­ऽ­ष्टा­व­ग्र­म­हि­ष्यः अ­र्ध­तृ­ती­य­श­त­सं­ख्या­श्च व­ल्ल­भि­काः ३०त्र­यो­विं­श­ति­प­ल्यो­प­मा­यु­षः । शेषं शु­क्र­व­त् । ति­स्रो­ऽ­पि प­रि­ष­दः शु­क्र­व­दे­व वे­दि­त­व्याः । अ­नी­का­नां प्र­थ­म­क­क्षा द्वा­द­श­दे­व­स­ह­स्रा­णि । शेषं शु­क्र­व­त् । आ­त्म­र­क्षा­णां पु­ष्प­का­भि­यो­ग्य­स्य च तथैव विधिः । द­क्षि­णा­दि­षु दिक्षु सम-स­र्व­तो­भ­द्र-सुभद्र-स­मि­त­वि­मा­न­नि­वा­सि­नः सोमाद-, य­श्च­त्वा­रो लो­क­पा­लाः । शु­क्र­जा­तु­प­रि­ष­त्स­म­स्थि­ति­र्व­रु­णः । तत ऊ­ना­यु­र्वै­श्र­व­णः । त­तो­ऽ­प्यू- नायुषौ सो­म­य­मौ । शेषं शु­क्र­व­त् । ३५म­हा­शु­क्र­वि­मा­ना­दू­र्ध्वं बहूनि यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­णि उत्पत्य स­ह­स्रा­र४ ए­क­वि­मा­न­प्र­स्ता­रो भवति । यत्र द­क्षि­णो­त्त­रौ श­ता­र­स­ह­स्रा­र­क­ल्पौ । तत्र स­ह­स्रा­र­वि­मा­ना­द् द­क्षि­ण­श्रे­ण्यां स­प्त­द­श- १इन्द्रक । २ — ति शु­क्र­म­हा­शु­क्रौ­स्तः­त­तो आº, बº, मुº । ३ — श देवाः श्रº । ४इन्द्रक । २३२ वि­मा­न­ग­ण­ना­यां नवमं क­ल्प­वि­मा­न­म् । त­स्या­धि­प­तिः शतारो नाम दे­व­रा­जः । य­स्या­धि­का­नि त्रीणि वि­मा­न­स­ह­स्रा­णि­, त्र­य­स्त्रिं­श­त्त्रा­य­स्त्रिं­शा देवाः, चत्वारि सा­मा­नि­क­स­ह­स्रा­णि­, तिस्रः प­रि­ष­दः­, स­प्ता­नी­का­नि­, चत्वारि आ­त्म­र­क्ष­स­ह­स्रा­णि­, चत्वारो लो­क­पा­लाः­, प­द्मा­द­यो­ऽ­ष्टा­व­ग्र­म­हि­ष्यः प­ञ्च­विं­श­ति­प­ल्यो­प­मा­यु­षः । एकैका चात्र प­ञ्च­भि­र्दे­वी­श­तैः परि- ०५वृताः प­ञ्च­दे­वी­रू­प­श­त­स­ह­स्रा­णि द्वा­द­श­दे­वी­रू­प­स­ह­स्रा­णि वि­क­रो­ति । द्वि­ष­ष्टि­र्व­ल्ल­भि­का- स्ता­व­दा­यु­र्वि­क्रि­याः । स­मि­ता­ऽ­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­द­र्ध­तृ­ती­या­नि दे­व­श­ता­नि सा­धि­क­षो­ड­श­सा­ग­रो- प­मा­यूं­षि । ते­षा­मे­कै­क­स्यै­क­विं­श­ति­र्दे­व्यः । चन्द्रा मध्या प­ञ्च­दे­व­श­ता­नि दे­शो­न­षो­ड­श­सा- ग­रो­प­मा­यूं­षि । तेषाम् ए­कै­क­स्या­ऽ­ष्टा­द­श देव्यः । जा­तु­र्बा­ह्या एकं दे­व­स­ह­स्रं च­न्द्रा­यु­रू- नायुः, ते­षा­मे­कै­क­स्य प­ञ्च­द­श देव्यः । स­र्वे­षा­म­प्य­नी­का­नां म­ह­त्त­रा­णां च जा­तु­व­दा­युः । प्रथम- १०कक्षा चत्वारि दे­व­स­ह­स्रा­णि । ए­कै­क­स्य च­त्वा­रिं­श­द् देव्यः । पू­र्वा­दि­षु दिक्षु स्व­यं­प्र­भा­दि­वि- मा­न­नि­वा­सि­नः सो­मा­द­य­श्च­त्वा­रो लो­क­पा­लाः । जा­तु­प­रि­ष­त्स­मा­यु­र्वै­श्र­व­णः । तत ऊनायु- र्व­रु­णः­, त­तो­ऽ­प्यू­ना­यु­षौ सो­म­य­मौ । त­यो­र­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त्प­ञ्च­दे­वाः । मध्या प­ञ्च­विं­श­ति- र्देवाः । बाह्या प­ञ्चा­श­द् देवाः । व­रु­ण­स्या­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­द् द­श­दे­वाः । मध्या प­ञ्चा­श­द् देवाः । बाह्या दे­व­श­त­म् । वै­श्र­व­ण­स्या­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् प­ञ्च­द­श­दे­वाः । मध्या दे­व­श­त­म् । बाह्या द्वे १५दे­व­श­ते । स­र्वा­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­द्दे­वा­ना­मा­युः स­प्त­द­श­सा­ग­रो­प­मा­णि । म­ध्य­म­प­रि­ष­द्दे­वा­ना­मा­युः तान्येव दे­शो­ना­नि । बा­ह्य­प­रि­ष­द्दे­वा­ना­मा­युः सार्धानि षो­ड­श­सा­ग­रो­प­मा­णि । तेषां यथा- क्रमं प­ञ्च­द­श दश प­ञ्च­दे­व्यो भवन्ति । स­ह­स्रा­र­वि­मा­ना­दु­त्त­र­श्रे­ण्यां स­प्त­द­श­वि­मा­न­भू­षि­ता­यां नवमं क­ल्प­वि­मा­न­म् । त­स्या­धि­प­तिः स­ह­स्रा­रः । य­स्यो­ना­नि त्रीणि वि­मा­न­स­ह­स्रा­णि­, त्र­य­स्त्रिं­श­त्त्रा­य­स्त्रिं­शा देवाः, द्वे सामानि- २०क­स­ह­स्रे­, तिस्रः प­रि­ष­दः­, स­प्ता­नी­का­नि­, द्वे आ­त्म­र­क्ष­स­ह­स्रे­, चत्वारो लो­क­पा­लाः­, श्री­म­त्या­द- यो­ऽ­ष्टा­व­ग्र­म­हि­ष्यः स­प्त­विं­श­ति­प­ल्यो­प­मा­यु­षः । शेषः श­ता­रे­न्द्र­व­त् । प­रि­ष­दा­त्म­र­क्षा­ऽ­नी­का­भि- यो­ग्य­व­र्ण­ना च श­ता­रे­न्द्र­व­त् । अयं तु विशेषः — अ­नी­का­नां प्रथम१कक्षा द्वे दे­व­स­ह­स्रे । दक्षि- णादिषु दिक्षु सम-स­र्व­तो­भ­द्र-सुभद्र-स­मि­त­वि­मा­न­नि­वा­सि­नः सो­मा­द­य­श्च­त्वा­रो लो­क­पा­लाः । ते­षा­मे­कै­क­स्य द्वे सा­मा­नि­क­दे­व­श­ते२, त्रि­ष­ष्टि­र्दे­व्यः­, च­त­स्रो­ऽ­ग्र­म­हि­ष्यः­, तिस्रः प­रि­ष­दः । शेषः २५श­ता­रे­न्द्र­व­त् । श­ता­रे­न्द्र­जा­तु­प­रि­ष­त्स­दृ­शा­यु­र्व­रु­णः । ततो न्यू­ना­यु­र्ध­न­दः । ततो न्यू­ना­यु­षौ सो­म­य­मौ । शेषः श­ता­रे­न्द्र­व­त् । स­ह­स्रा­र३वि­मा­ना­दू­र्ध्वं बहूनि यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­णि उत्पत्य४ आ­न­त­प्रा­ण­ता­र­णा­च्यु­त­क­ल्पाः सन्ति । तत्र ष­ड्वि­मा­न­प्र­स्ता­राः — आनत-प्राणत-पुष्पक-सातक-आरण-अ­च्यु­त­सं­ज्ञ­काः । त­त्रा­न­त­वि­मा­ना­च्च­त­सृ­ष्व­पि दिक्षु चतस्रो वि­मा­न­श्रे­ण्यो निर्गताः । विदिक्षु ३०पु­ष्प­प्र­की­र्ण­का­नि । त­त्रै­कै­क­स्यां वि­मा­न­श्रे­ण्यां षो­ड­श­श्रे­णि­वि­मा­ना­नि । एवमौ- प­रि­ष्टे­षु पञ्चसु वि­मा­न­प्र­स्ता­रे­षु ए­कै­क­श्रे­णि­वि­मा­न­हा­नि­र्वे­दि­त­व्या । त­त्रा­र­णा- च्यु­त­वि­मा­ना­द् द­क्षि­ण­श्रे­ण्या­म् ए­का­द­श­वि­मा­न­वि­र­चि­ता­यां षष्ठं क­ल्प­वि­मा­न­म् । तस्या- धि­प­ति­रा­र­णो नाम दे­व­रा­जः । य­स्या­धि­का­न्य­र्ध­च­तु­र्था­नि वि­मा­न­श­ता­नि­, त्र­य­स्त्रिं­श­त्त्त्रा­य­त्रिं­शा देवाः, दश सा­मा­नि­क­श­ता­नि­, तिस्रः प­रि­ष­दः­, स­प्ता­नी­का­नि­, द­शा­त्म­र­क्ष­श­ता­नि­, चत्वारो ३५लो­क­पा­लाः­, प­द्मा­द­यो­ऽ­ष्टा­व­ग्र­म­हि­ष्यः अ­ष्ट­च­त्वा­रिं­श­त्प­ल्यो­प­मा­यु­षः । एकैका चा­त्रा­ऽ­र्ध­तृ­ती­यैः४१ — कक्ष्या द्वे ताº, मूº, श्रº । २ — ते ष — आº, बº, दº, मूº । ३इन्द्रक । ४ — त्य सन्ति तत्र ताº, श्रº, मूº । ४प­ञ्चा­श­द­धि­क­द्वि­श­तैः । २३३ दे­वी­श­तैः प­रि­वृ­ता द­श­दे­वी­रू­प­श­त१स­ह­स्रा­णि च­तु­र्विं­श­ति च दे­वी­रू­प­स­ह­स्रा­णि वि­क­रो­ति । व­ल्ल­भि­का­श्च प­ञ्च­द­श ता­व­दा­यु­र्वि­क्रि­याः । स­मि­ता­ऽ­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् प­ञ्च­विं­श­ति­र्दे­व­श­त­म् । त­त्रै­कै­कः सा­धि­क­विं­श­ति­सा­ग­रो­प­मा­यु­र्द­श­दे­वी­कः । चन्द्रा मध्या, अ­र्ध­तृ­ती­या­नि दे­व­श­ता­नि । तत्रै- कैकः दे­शो­न­विं­श­ति­सा­ग­रो­प­म­स्थि­ति­र­ष्ट­दे­वी­कः । जा­तु­र्बा­ह्या प­ञ्च­दे­व­श­ता­नि । त­त्रै­कै­कः अर्धविं- ०५श­ति­सा­ग­रो­प­म­स्थि­तिः ष­ड्दे­वी­कः । अ­नी­का­नां प्र­थ­म­क­क्षा२ एकं दे­व­स­ह­स्र­म् । सर्वेषां देवानां त­न्म­ह­त्त­रा­णां च ए­कै­क­स्य त्रिंशद् देव्यः । आ­त्म­र­क्षा­णां च त्रिंशत् । बा­ल­का­भि­यो­ग्य­स्य च­न्द्रा­यु­षः ऊ­न­मा­युः­, त्रिंशद् देव्यः । पू­र्वा­दि­षु दिक्षु स्व­यं­प्र­भा­दि­वि­मा­न­नि­वा­सि­नः सो­मा­द­य­श्च­त्वा­रो लोक- पालाः । ते­षा­मे­कै­क­स्य सा­मा­नि­क­श­त­म् । द्वा­त्रिं­श­द् देव्यः, च­त­स्रो­ऽ­ग्र­म­हि­ष्यः­, तिस्रः परि- षदः । जा­तु­स­मा­ना­यु­र्वै­श्र­व­णः । ततो३ न्यू­ना­यु­र्व­रु­णः । ततो न्यू­ना­यु­षौ सो­म­य­मौ । तयो- १०र­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त्त्र­यो देवाः । मध्या द्वादश । बाह्या प­ञ्च­विं­श­तिः । व­रु­ण­स्या­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् प­ञ्च­दे­वाः । मध्या प­ञ्च­विं­श­तिः । बाह्या प­ञ्चा­श­त् । वै­श्र­व­ण­स्या­भ्य­न्त­र­प­रि­ष­त् षड्देवाः । मध्या प­ञ्चा­श­त् । बाह्या शतम् । तेषां य­था­क्र­म­म् ए­क­विं­श­ति­सा­ग­रो­प­मा­णि तान्येव देशो- नानि तान्येव चा­र्धो­ना­न्या­यु­र­व­ग­न्त­व्य­म्­, सप्त पञ्च तिस्रश्च देव्यो ज्ञेयाः । आ­र­णा­च्यु­त­वि­मा­ना­दु­त्त­र­श्रे­ण्या­म् ए­का­द­श­वि­मा­न­वि­भू­षि­ता­यां षष्ठं क­ल्प­वि­मा­न­म् । १५त­स्या­धि­प­ति­र­च्यु­तो नाम दे­व­रा­जः । य­स्यो­ना­न्य­र्ध­च­तु­र्था­नि वि­मा­न­श­ता­नि । त्र­य­स्त्रिं­श­त्त्रा- यस्त्रिंशा देवाः । दश सा­मा­नि­क­श­ता­नि । तिस्रः प­रि­ष­दः । स­प्ता­नी­का­नि । दश आत्म- र­क्ष­श­ता­नि । चत्वारो लो­क­पा­लाः । श्री­म­त्या­द­यो­ऽ­ष्टा­व­ग्र­म­हि­ष्यः प­ञ्च­प­ञ्चा­श­त्प­ल्यो­प- मा­यु­षः­, व­ल्ल­भि­का­श्च प­ञ्च­द­श ता­व­दा­यु­षः । अ­व­शि­ष्ट­म् आ­र­णे­न्द्र­व­त् । प­रि­ष­दा­दि­वि­धि­श्च तथैव नेयः । अयं तु विशेषः व­रु­णो­ऽ­धि­का­युः । ततो न्यू­ना­यु­र्ध­न­दः । त­तो­ऽ­प्यू­ना­यु­षौ २०सो­म­य­मौ । त एते लो­का­नु­यो­गो­प­दे­शे­न च­तु­र्द­शे­न्द्रा उक्ताः । इह द्वादश इष्यन्ते४५पू­र्वो­क्ते­न क्रमेण ब्र­ह्मो­त्त­र­का­पि­ष्ठ­म­हा­शु­क्र­स­ह­स्रा­रे­न्द्रा­णां द­क्षि­णे­न्द्रा­नु­व­र्ति­त्वा­त् आ­न­त­प्रा­ण­त­क­ल्प­यो­श्च ए­कै­के­न्द्र­त्वा­त् । सौ­ध­र्म­वि­मा­न­सं­ख्या प्रागुक्ता । ऐ­शा­ने­ऽ­ष्टा­विं­श­ति­र्वि­मा­न­श­त­स­ह­स्रा­णि६ । श्रे­णि­वि­मा- २५नानि च­तु­र्द­श­श­ता­नि स­प्त­प­ञ्चा­शा­नि । पु­ष्प­प्र­की­र्ण­का­नां स­प्त­विं­श­तिः श­त­स­ह­स्रा­णि अष्ट- नवतिः स­ह­स्रा­णि प­ञ्च­श­ता­नि त्रि­च­त्वा­रिं­शा­नि । सा­न­त्कु­मा­रे द्वा­द­श­वि­मा­न­श­त­स­ह­स्रा­णि । श्रे­णि­वि­मा­ना­नां प­ञ्च­श­ता­नि प­ञ्च­न­व­त्य­धि­का­नि । प्र­की­र्ण­का­ना­म् ए­का­द­श­श­त­स­ह­स्रा­णि न­व­न­व­तिः स­ह­स्रा­णि चत्वारि शतानि प­ञ्चो­त्त­रा­णि । मा­हे­न्द्रे­ऽ­ष्टौ वि­मा­न­श­त­स­ह­स्रा­णि । श्रे­णि­वि­मा­ना­ना­म् एकं शतं ष­ण्ण­व­त्य­धि­क­म् । प्र­की­र्ण­का­नां स­प्त­श­त­स­ह­स्रा­णि न­व­न­व­ति- ३०स­ह­स्रा­णि अष्टौ शतानि च­तु­रु­त्त­रा­णि । ब्र­ह्म­लो­क­ब्र­ह्मो­त्त­र­क­ल्प­योः चत्वारि वि­मा­न­श­त- स­ह­स्रा­णि । श्रे­णि­वि­मा­ना­नां त्रीणि शतानि च­तुः­ष­ष्ट्य­धि­का­नि । प्र­की­र्ण­का­नां त्रीणि श­त­स­ह­स्रा­णि न­व­न­व­तिः स­ह­स्रा­णि ष­ट्श­ता­नि ष­ट्त्रिं­शा­नि । ला­न्त­व­का­पि­ष्ठ­योः पञ्चा- श­त्स­ह­स्रा­णि । श्रे­णि­वि­मा­ना­नां शतम् अ­ष्ट­प­ञ्चा­श­म् । प्र­की­र्ण­का­ना­मे­का­न्न­प­ञ्चा­श­त्स­ह­स्रा­णि १ — श­त­स­ह­स्त्रा­णि वि­क­रो­ति आº, बº, दº, मुº । २कक्ष्या श्रº, मूº, ताº । ३त­तो­ऽ­प्यू­ना­यु- श्रº । ४“­सो­ह­म्मो­सा­ण­स­ण­क्कु­मा­र­मा­हिं­द­ब­म्हु­लं­त­व­या । म­ह­सु­क्क­स­ह­स्सा­रा आणद पाणद य आरण- ३५च्चुदया । एवं वा­र­स­क­प्पा …” — त्रि­लो­क­प्र­º वै­मा­नि­क­º । ५तदेव वि­वृ­णो­ति । ६तान्येव पृथग् पृथग् वि­वृ­णो­ति­, ए­व­मु­त्त­र­त्रा­पि । २३४ अष्टौ शतानि द्वि­च­त्वा­रिं­शा­नि । शु­क्र­म­हा­शु­क्र­योः च­त्वा­रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि । श्रे­णि­वि­मा­ना­नां त्रि­स­प्त­तिः । प्र­की­र्ण­का­ना­म् ए­का­न्न­च­त्वा­रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि न­व­श­ता­नि स­प्त­विं­शा­नि । शता- र­स­ह­स्रा­र­क­ल्प­योः ष­ड्वि­मा­न­स­ह­स्रा­णि । श्रे­णि­वि­मा­ना­ना­म् ए­का­न्न­स­प्त­तिः । प्र­की­र्ण­का­ना­म् ए­का­न्न­ष­ष्टि­श­ता­नि ए­क­त्रिं­शा­नि । आ­र­णा­च्यु­त­क­ल्प­योः स­प्त­वि­मा­न­श­ता­नि । श्रे­णि­वि­मा­ना­नां ०५त्रीणि शतानि त्रिंशानि । प्र­की­र्ण­का­नां त्रीणि शतानि स­प्त­त्य­धि­का­नि । १च­तु­र्द­श­स्व­पि क­ल्प­वि­मा­ने­षु वि­मा­न­सं­ख्या च­तु­र­शी­तिः श­त­स­ह­स्रा­णि ष­ण्ण­व­तिः स­ह­स्रा­णि सप्त च विमान- शतानि । आ­र­णा­च्यु­त­वि­मा­ना­दू­र्ध्वं बहूनि यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­ण्यु­त्प­त्य सन्ति त­त्रा­धो­ग्रै­वे­य­क­वि­मा- नानि । येषु त्रयो वि­मा­न­प्र­स्ता­राः सु­द­र्श­ना­मो­घ­सु­प्र­बु­द्धाः । तत्र सु­द­र्श­ने­न्द्र­का­च्च­त­सृ­ष्व­पि १०दिक्षु चतस्रो वि­मा­न­श्रे­ण्यः । त­त्रै­कै­क­स्यां वि­मा­न­श्रे­ण्यां दश वि­मा­ना­नि । सु­द­र्श­ना­दू­र्ध्वं बहूनि यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­णि उ­त्प­त्या­ऽ­स्ति अमोघो नाम वि­मा­न­प्र­स्ता­रः । अत्रापि च­त­सृ­ष्व­पि दिक्षु चतस्रो वि­मा­न­श्रे­ण्यो निर्गताः । अ­त्रै­क­स्यां वि­मा­न­श्रे­ण्यां न­व­वि­मा­ना­नि । अ­मो­घा­दू­र्ध्वं बहूनि यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­णि उत्पत्य अस्ति सु­प्र­बु­द्धो नाम वि­मा­न­प्र­स्ता­रः । अत्रापि च­त­सृ­ष्व­पि दिक्षु चतस्रो वि­मा­न­श्रे­ण्यो२ वि­नि­र्ग­ताः । ए­कै­क­स्यां वि­मा­न­श्रे­ण्या­म् अष्टौ वि­मा­ना­नि । त्रि­ष्वे­प्ये­ते­षु १५पु­ष्प­प्र­की­र्ण­क­वि­मा­ना­नि न सन्ति । ता­न्ये­ता­न्ये­का­द­शो­त्त­र­वि­मा­न­श­त­म् । सु­प्र­बु­द्ध­वि­मा­ना­दू­र्ध्वं बहूनि यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­णि उत्पत्य सन्ति तत्र म­ध्य­म­ग्रै­वे­य­क­वि­मा­ना­नि । येषु त्रयः प्रस्तारा य­शो­ध­र­सु­भ­द्र­वि­शा­लाः । पू­र्व­व­द­त्रा­पि ए­कै­क­श्रे­णि­वि­मा­न­हा­न्या प­ञ्च­स­प्त­ति३श्रे­णि­वि­मा­ना­नि । पु­ष्प­प्र­की­र्ण­का­नि द्वा­त्रिं­श­त्४ । ता­न्ये­ता­नि स­प्तो­त्त­रं शतम् । सु­वि­शा­ल­वि­मा­ना­दू­र्ध्वं बहूनि यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­णि उत्पत्य सन्ति त­त्रो­प­रि­म­ग्रै­वे­य­क­वि­मा­ना­नि । येषु त्रयः प्रस्ताराः सुमनाः २०सौमनाः प्री­ति­ङ्क­र इति । पू­र्व­व­द­त्रा­प्ये­कै­क­वि­मा­न­हा­न्या ए­का­न्न­च­त्वा­रिं­श­त् श्रे­णि­वि­मा­ना­नि । द्वा­प­ञ्चा­श­त्पु­ष्प­प्र­की­र्ण­का­नि । ता­न्ये­ता­नि स­मु­दि­ता­नि ए­क­न­व­ति­र्वि­मा­ना­ना­म् । प्री­ति­ङ्क­र­वि­मा­ना­दू­र्ध्वं बहूनि यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­णि उत्पत्य सन्ति त­त्रा­ऽ­नु­दि­श­वि­मा- नानि । येष्वेक ए­वा­ऽ­ऽ­दि­त्यो नाम वि­मा­न­प्र­स्ता­रः । तत्र दिक्षु चत्वारि श्रे­णि­वि­मा­ना­नि । प्राच्यां दिशि अ­र्चि­र्वि­मा­न­म्­, अ­पा­च्या­म­र्चि­मा­ली­, प्रतीच्यां वै­रो­च­न­म्­, उदीच्यां प्र­भा­स­म्­, २५मध्ये आ­दि­त्या­ख्य­म् । विदिक्षु पु­ष्प­प्र­की­र्ण­का­नि चत्वारि — पू­र्व­द­क्षि­ण­स्या­म­र्चि­प्र­भ­म्­, दक्षिणा- प­र­स्या­म् अ­र्चि­र्म­ध्य­म्­, अ­प­रो­त्त­र­स्या­म् अ­र्चि­रा­व­र्त­म्­, उ­त्त­र­पू­र्व­स्या­म­र्चि­र्वि­शि­ष्ट­म् । तान्ये- तानि नव । आ­दि­त्य­वि­मा­ना­दू­र्ध्वं बहूनि यो­ज­न­श­त­स­ह­स्रा­णि उत्पत्य सन्ति त­त्रा­नु­त्त­र­वि­मा- नानि । यत्रैक एव स­र्वा­र्थ­सि­द्ध५संज्ञो वि­मा­न­प्र­स्ता­रः । दिक्षु प्र­द­क्षि­णा­नि वि­ज­य­वै­ज­य­न्त- ३०ज­य­न्ता­प­रा­जि­त­वि­मा­ना­नि च­त्वा­रि­, मध्ये स­र्वा­र्थ­सि­द्ध५संज्ञम् । पु­ष्प­प्र­की­र्ण­का­नि न सन्ति । सौ­ध­र्मै­शा­न­योः क­ल्प­यो­र्वि­मा­ना­नि स­प्त­विं­शै­क­यो­ज­न­श­त­बा­ह­ल्या­नि प­ञ्च­यो­ज­न­श­तो- च्छ्रायाणि । सा­न­त्कु­मा­र­मा­हे­न्द्र­यो­र्ब्र­ह्म­लो­क­ब्र­ह्मो­त्त­र­ला­न्त­व­का­पि­ष्ठे­षु शु­क्र­म­हा­शु­क्र­श­ता­र- स­ह­स्रा­रे­षु आ­न­त­प्रा­ण­ता­ऽ­ऽ­र­णा­ऽ­च्यु­ते­षु नवसु ग्रै­वे­य­के­षु अ­नु­दि­शा­ऽ­नु­त­रे­षु च वि­मा­ना­नां बा­ह­ल्य­मे­कै­क­यो­ज­न­वि­ही­न­म्­, उ­च्छ्रा­य­श्च ए­कै­क­यो­ज­न­श­ता­धि­को य­था­क्र­मं वे­दि­त­व्यः । तान्ये- १आ­न­त­प्रा­ण­त­यो­र­न्य­त­र­त्रा­न्त­र्भा­वा­त् । २ — ण्यो नि — श्रº, मूº । ३ — तिःश्रे — आº, बº, दº, ३५मुº, मूº । ४द्वां­त्रि­शा­न्ये­ता­नि आº, भाº २ । ५ — द्धिसं — आº, बº, मुº । २३५ तानि श्रे­णी­न्द्र­प्र­की­र्ण­क­वि­मा­ना­नि का­नि­चि­त् सं­ख्ये­य­यो­ज­न­श­त­वि­स्ता­रा­णि । का­नि­चि­द- सं­ख्ये­य­यो­ज­न­श­त­वि­स्ता­रा­णि । यानि सं­ख्ये­य­वि­स्ता­रा­णि तानि सं­ख्ये­य­यो­ज­न­श­त­स­ह­स्र- वि­स्ता­रा­णि­, या­न्य­सं­ख्ये­य­वि­स्ता­रा­णि तानि अ­सं­ख्ये­य­यो­ज­न­श­त­स­ह­स्र­वि­स्ता­रा­णि । सौधर्मै- शा­न­यो­र्वि­मा­ना­नि प­ञ्च­व­र्णा­नि कृ­ष्ण­नी­ल­र­क्त­हा­रि­द्र­शु­क्ल­व­र्णा­नि । सा­न­त्कु­मा­र­मा­हे­न्द्र­योः ०५च­तु­र्व­र्णा­नि कृ­ष्ण­ही­ना­नि । ब्र­ह्म­लो­क­ब्र­ह्मो­त्त­र­ला­न्त­व­का­पि­ष्ठे­षु त्रि­व­र्णा­नि वि­मा­ना­नि कृष्ण- नी­ल­व­र्जि­ता­नि । शु­क्र­म­हा­शु­क्र­श­ता­र­स­ह­स्रा­रा­ऽ­ऽ­न­त­प्रा­ण­ता­र­णा­च्यु­ते­षु द्वि­व­र्णा­नि वि­मा­ना­नि हा­रि­द्र­शु­क्ल­व­र्णा­नि । ग्रै­वे­य­का­नु­दि­शा­नु­त्त­र­वि­मा­ना­नि शु­क्ल­व­र्णा­न्ये­व । प­र­म­शु­क्लं स­र्वा­र्थ­सि­द्ध१वि­मा­न­म् । ए­षा­म­धि­कृ­ता­नां वै­मा­नि­का­नां देवानां प­र­स्प­र­तो वि­शे­ष­प्र­त्ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह- १०स्थि­ति­प्र­भा­व­सु­ख­द्यु­ति­ले­श्या­वि­शु­द्धी­न्द्रि­या­व­धि­वि­ष­य­तो­ऽ­धि­काः ॥ २० ॥ स्वो­पा­त्ता­यु­ष उ­द­या­त् स्थानं स्थितिः । १ । स्वे­नो­पा­त्त­स्यं दे­वा­यु­षः उ­द­या­त्त­स्मि­न् भवे तेन श­री­रे­ण स्थानं स्थि­ति­रि­त्यु­च्य­ते । शा­पा­नु­ग्र­ह­ल­क्ष­णः प्रभावः । २ । शा­पो­ऽ­नि­ष्टा­पा­द­न­म्­, अ­नु­ग्र­ह इ­ष्ट­प्र­ति­पा­द­न­म्­, तल्ल- क्षणः प्रवृद्धो भाव प्रभाव इ­त्या­ख्या­य­ते । १५स­द्वे­द्यो­द­ये सति इ­ष्ट­वि­ष­या­नु­भ­व­नं सुखम् । ३ । स­द्वे­द्यो­द­य­मू­ल­हे­तौ सति बा­ह्य­स्ये­ष्ट- वि­ष­य­स्य उ­प­नि­पा­ते त­द्वि­ष­य­म­नु­भ­व­नं सु­ख­मि­ति कथ्यते । श­री­र­व­स­ना­भ­र­णा­दि­दी­प्ति­र्द्यु­तिः । ४ । श­री­र­स्य व­स­न­स्या­ऽ­ऽ­भ­र­णा­दी­नां च दीप्तिः द्यु­ति­रि­ति उ­पा­ख्या­य­ते । ले­श्या­श­ब्द उक्तार्थः । ५ । ले­श्या­श­ब्द उक्तार्थ एव वे­दि­त­व्यः । लेश्याया विशुद्धिः २०ले­श्या­वि­शु­द्धिः । इ­न्द्रि­या­व­धि­भ्यां वि­ष­या­भि­सं­ब­न्धः । ६ । वि­ष­य­श­ब्द­स्य इ­न्द्रि­या­व­धि­भ्या­म­भि­सं­ब­न्धो भवति । इन्द्रियं चा­ऽ­व­धि­श्च इ­न्द्रि­या­व­धी­, त­यो­र्वि­ष­य इ­न्द्रि­या­व­धि­वि­ष­य२ इति । इ­त­र­था हि त­दा­धि­क्य­प्र­स­ङ्गः । ७ । अ­क्रि­य­मा­णे ह्ये­व­म­भि­सं­ब­न्धे उ­प­र्यु­प­रि देवेषु इन्द्रि- या­णा­मा­धि­क्यं प्र­स­ज्ये­त । २५स्थि­ति­ग्र­ह­ण­मा­दौ त­त्पू­र्व­क­त्वा­दि­त­रे­षा­म् । ८ । स्थि­ति­ग्र­ह­ण­मा­दौ क्रियते त­त्पू­र्व­क­त्वा­दि- तरेषां प्र­भा­वा­दी­ना­म् । स्थि­ति­म­तां हि प्र­भा­वा­द­यो भवन्ति ना­ऽ­स्थि­त­स्ये­ति । ते­भ्य­स्तै­र्वा­ऽ­धि­का इति तसिः । ९ । तेभ्यः स्थि­त्या­दि­भ्यः अधिका इति *­“­अ­पा­दा­ने­ऽ­ही­य- रुहोः”[जै­ने­न्द्र­º ४ । ३ । ५०] इति तसिः । तै­र्वा­धि­का इति तसि प्र­क­र­णे *­“­आ­द्या­दि­भ्य उ­प­सं­ख्या- नम्”[जै­ने­न्द्र­º ४ । २ । ४९] इति तसिः । उ­प­र्य­प­रि वै­मा­नि­काः इ­त्य­नु­व­र्त­न्ते­, ते­नै­व­म­भि­सं­ब­ध्य­ते ३०उ­प­र्यु­प­रि वै­मा­नि­काः प्र­ति­क­ल्पं प्र­ति­प्र­स्ता­रं च स्थि­त्या­दि­भि­रे­भि­र­धि­का इति । तत्र स्थितिः उत्कृष्टा जघन्या च, सा उ­प­रि­ष्टा­द्व­क्ष्य­ते । इह तु वचनं येषां समा३ भवति ते­षा­म­पि गु­ण­तो­ऽ- धि­क­त्व­ज्ञा­प­ना­र्थ­म् । यः प्रभावः सौ­ध­र्म­क­ल्प­दे­वा­नां नि­ग्र­हा­नु­ग्र­ह­वि­क्रि­या­प­रा­भि­यो­गा­दि­षु­, उ­प­र्यु­प­रि त­तो­ऽ­न­न्त­गु­णः म­न्दा­भि­मा­न­त­या अ­ल्प­सं­क्लि­ष्ट­त्वा­च्च न प्र­व­र्त­ते । एवं सु­खा­द­यो­ऽ­पि प्र­त्ये­त­व्याः । ले­श्या­नि­य­मः उपरि वक्ष्यते । इह तु वचनं यत्र विधानं४ समानं तत्रापि कर्म- ३५वि­शु­द्धि­तो­ऽ­धि­का भवन्ति इति प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­म् । १ — द्धिवि — आº, बº, दº, मुº । २विषयो ज्ञे­य­प­दा­र्थः । ३स्थितिः । ४स्थित्यादि । २३६ यथा स्थि­त्या­दि­भि­रु­प­र्य­धि­का एवं ग­त्या­दि­भि­र­पि इ­त्य­ति­प्र­स­ङ्गे त­न्नि­वृ­त्त्य­र्थ­मा­ह- ग­ति­श­री­र­प­रि­ग्र­हा­भि­मा­न­तो हीनाः ॥ २१ ॥ दे­शा­न्त­र­प्रा­प्ति­हे­तु­र्ग­तिः । १ । उ­भ­य­नि­मि­त्त­व­शा­त् उ­त्प­द्य­मा­नः का­य­प­रि­स्प­न्दो गतिरि- त्युच्यते । ०५श­री­र­मु­क्त­ल­क्ष­ण­म् । २ । *­“­औ­दा­रि­क­वै­क्रि­यि­का­ऽ­ऽ­हा­र­क­तै­ज­स­का­र्म­णा­नि श­री­रा­णि­” [तº सूº२ । ३६] इत्यत्र श­री­र­मु­क्त­ल­क्ष­ण­म् । लो­भ­क­षा­यो­द­या­न्मू­र्च्छा प­रि­ग्र­हः । ३ । लो­भ­क­षा­य­वे­द­नी­य­स्य उ­द­या­न्मू­र्च्छा सं­क­ल्पः­ḥ१ परि- ग्रह इ­त्या­ख्या­य­ते । मा­न­क­षा­यो­द­या­पा­दि­तो­ऽ­भि­मा­नः । ४ । मा­न­क­षा­य­वे­द­नी­य­स्य उ­द­या­पा­दि­तो­ऽ­ह­ङ्का­रः अभि- १०मान इति कथ्यते । गतिश्च शरीरं च प­रि­ग्र­ह­श्च अ­भि­मा­न­श्च ग­ति­श­री­र­प­रि­ग्र­हा­भि­मा­नाः तैः ग­ति­श­री­र­प­रि­ग्र­हा­भि­मा­न­तः । त­सि­प्र­क­र­णे *­“­आ­द्या­दि­भ्य उ­प­सं­ख्या­न­म्­”[जै­ने­न्द्र­वा­º ४ । २ । ४९] इति तसिः । यदि हि अ­पा­दा­न­वि­व­क्षा स्यात् *­“­अ­ही­य­रु­होः­”[जै­ने­न्द्र­º ४ । ३ । ५०] इति प्र­ति­षे­धः स्यात् । ग­ति­ग्र­ह­ण­मा­दौ ल­क्ष­ण­द्व­य­यो­गा­त् । ५ । ग­ति­ग्र­ह­ण­मा­दौ क्रियते । कुतः ? ल­क्ष­ण­द्व­य- १५योगात् *­“­द्व­न्द्वे२सु”[जै­ने­न्द्र­º १ । ३ । ९८]*­“­अ­ल्पा­च्त­र­म्­”[जै­ने­न्द्र­º १ । ३ । १०­०­] इति । ततः श­री­र­ग्र­ह­णं तस्मिन् सति प­रि­ग्र­हो­प­प­त्तेः । ६ । ततः परं श­री­र­ग्र­ह­णं क्रियते । कुतः ? तस्मिन् सति प­रि­ग्र­हो­प­प­त्तेः­, सति शरीरे प­रि­ग्र­हो ममेदं बु­द्धि­रु­प­जा­य­ते । त­द्व­त्त्वे­ऽ­पि के­व­लि­नः प­रि­ग्र­हे­च्छा­भा­व इति चेत्; न; दे­वा­धि­का­रा­त् । ७ । स्या­दे­त­त्- श­री­र­व­त्त्वे­ऽ­पि के­व­लि­नः म­मे­द­मि­ति संकल्पो न विद्यते त­तो­ऽ­यं हे­तु­व्य­भि­चा­र इति; तन्न; २०किं का­र­ण­म् ? दे­वा­धि­का­रा­त् । देवा हि रा­गा­दि­म­न्तो­ऽ­धि­कृ­ताः­, ते­षा­म­व­श्यं सति शरीरे प­रि­ग्र­हा­भि­ला­षे­ण भ­वि­त­व्य­मि­ति नास्ति व्य­भि­चा­रः । त­न्मू­ल­त्वा­त्त­द­न­न्त­र­म­भि­मा­न­ग्र­ह­ण­म् । ८ । प­रि­ग्र­ह­मू­लो हि लो­के­ऽ­भि­मा­नो दृष्टः, त­तो­ऽ­स्य त­द­न­न्त­रं ग्रहणं क्रियते । उ­प­र्यु­प­री­त्य­नु­व­र्त­ते­, ते­नो­प­र्यु­प­रि दे­वा­ना­म् उक्ता ग­त्या­द­यो हीना वे­दि­त­व्याः । तद्यथा — सौ­ध­र्मै­शा­न­यो­र्दे­वाः क्री­डा­दि­नि­मि­त्तां गतिं म­हा­वि­ष­य- २५त्वेन मु­हु­र्मु­हु­र्वृ­त्त्या चा­धि­का­मा­स्क­न्द­न्ति न त­थो­प­रि देवाः वि­ष­या­भि­ष्व­ङ्गो­द्रे­का­भा­वा­त् । त­त­स्त­न्नि­मि­त्ता ग­ति­र­पि क्रमेण हीयते । श­री­र­म­पि सौ­ध­र्मै­शा­न­यो­र्दे­वा­नां स­प्ता­र­त्नि३- प्र­मा­ण­म् । सा­न­त्कु­मा­र­मा­हे­न्द्र­योः ष­ड­र­त्नि­प्र­मा­ण­म् । ब्र­ह्म­लो­क­ब्र­ह्मो­त्त­र­ला­न्त­व­का­पि­ष्ठे­षु प­ञ्चा­र­त्निः । शु­क्र­म­हा­शु­क्र­श­ता­र­स­ह­स्रा­रे­षु च च­तु­र­र­त्निः । आ­न­त­प्रा­ण­त­यो­र­र्ध­च­तु­र्था- रत्निः । आ­र­णा­च्यु­त­यो­र­र­त्नि­त्र­य­प्र­मा­ण­म् । अ­धो­ग्रै­वे­य­के­षु अ­र्ध­तृ­ती­या­र­त्निः­, म­ध्य­म­ग्रै­वे­य- ३०केषु अ­र­त्नि­द्व­य­मा­त्र­म्­, उ­प­रि­म­ग्रै­वे­य­के­षु अ­नु­दि­श­वि­मा­ने­षु च अ­ध्य­र्धा­र­त्निः­, अ­नु­त्त­रे­ष्व­र­त्नि- प्र­मा­ण­मा­त्र­म् । प­रि­ग्र­हो­ऽ­पि वि­मा­न­प­रि­वा­रा­दि­ल­क्ष­ण उ­प­र्यु­प­रि हीन इत्युक्तं पु­र­स्ता­त् । कुतः पु­न­रु­प­र्यु­प­रि प­रि­ग्र­हा­भि­मा­न­हा­नि­रि­ति ? उच्यते — प्र­त­नु­क­षा­य­त्वा­ल्प­सं­क्ले­शा­व­धि­वि­शु­द्धि­त­त्त्वा­व­लो­क­न­सं­वे­ग­प­रि­णा­मा­ना­म् उ­त्त­रो­त्त­रा­धि­क्या­द् अ­भि­मा­न­हा­निः । ९ । प्र­त­नु­क­षा­य­त्वा­द­ल्प­सं­क्ले­शो भ­व­ति­, त­तो­ऽ­व­धि­वि­शु­द्धि­र्जा­य­ते­, सं­क्ले­श­व­शा- ३५द­व­धि­र्ही­य­त इत्युक्तं पु­र­स्ता­त् । त­तो­ऽ­व­धि­वि­शु­द्धेः उ­प­र्यु­प­रि देवाः शा­री­र­मा­न­स­दुः­ख­प­री­ता­न् १कोऽर्थः ? मानसं कर्म । २‘सु’ इति स्वमते घिसंज्ञा । ३हस्तो र­त्नि­र­र­त्निः स्यात् । २३७ ना­र­क­तै­र्य­ग्यो­न­मा­नु­षा­न् प्र­क­र्षे­णा­ऽ­व­लो­क­य­न्ति । त­त­स्त­न्नि­मि­त्त­सं­वे­ग­प­रि­णा­मः सं­सा­रा­द्भी- रुता उ­प­जा­य­ते । ततो दुः­ख­हे­तु­षु दु­र­न्ते­षु प­रि­ग्र­हे­षु अ­भि­भा­नो हीयते । किञ्च, वि­शु­द्ध­प­रि­णा­म­प्र­क­र्ष­नि­मि­त्त­त्वा­च्च उ­प­र्यु­प­र्यु­प­प­त्तेः । १० । १इह वि­शु­द्ध­प­रि­णा­म­भे­द- निमित्तः पु­ण्य­क­र्म­ब­न्ध­वि­क­ल्पः­, त­त्पू­र्व­को देवेषु उ­प­पा­द इति उ­प­र्यु­प­रि अ­भि­मा­न­हा­निः । ०५का­र­ण­स­दृ­शं हि कार्यं दृ­ष्ट­मि­ति । तद्यथा — तै­र्य­ग्यो­ने­षु अ­सं­ज्ञि­नः पर्याप्ताः प­ञ्चे­न्द्रि­याः सं­ख्ये­य­व­र्षा­यु­षः­, अ­ल्प­शु­भ­प­रि­णा­म­व­शे­न पु­ण्य­ब­न्ध­म­नु­भू­य भ­व­न­वा­सि­षु व्य­न्त­रे­षु च उ­त्प­द्य­न्ते । त एव संज्ञिनो मि­थ्या­दृ­ष्ट­यः सा­सा­द­न­स­म्य­ग्दृ­ष्ट­य­श्च आ­स­ह­स्रा­रा­दु­त्प­द्य­न्ते । त एव स­म्य­ग्दृ­ष्ट­यः सौ­ध­र्मा­दि­षु अ­च्यु­ता­न्ते­षु जायन्ते । अ­सं­ख्ये­य­व­र्षा­यु­षः ति­र्य­ङ्म­नु­ष्या मिथ्या- दृष्टयः सा­सा­द­न­स­म्य­ग्दृ­ष्ट­य­श्च आ ज्यो­ति­ष्के­भ्य उ­प­जा­य­न्ते­, ता­प­सा­श्चो­त्कृ­ष्टाः । त एव १०स­म्य­ग्दृ­ष्ट­यः सौ­ध­र्मै­शा­न­यो­र्ज­न्मा­नु­भ­व­न्ति । मनुष्याः सं­ख्ये­य­व­र्षा­यु­षः मि­थ्या­द­र्श­नाः सा­सा­द­न- स­म्य­ग्द­र्श­ना­श्च भ­व­न­वा­सि­प्र­भृ­ति­षू­प­रि­म­ग्रै­वे­य­का­न्ते­षु उ­प­पा­द­मा­स्क­न्द­न्ति । प­रि­व्रा­ज­का­नां दे­वे­षू­प­पा­दः आ ब्र­ह्म­लो­का­त् । आ­जी­व­का­ना­म् आ­स­ह­स्रा­रा­त् । तत ऊ­र्ध्व­म­न्य­लि­ङ्गि­नां२ ना­स्त्यु­प­पा­दः । नि­र्ग्र­न्थ­लि­ङ्ग­ध­रा­णा­मे­व उ­त्कृ­ष्ट­त­पो­ऽ­नु­ष्ठा­नो­प­चि­त­पु­ण्य­ब­न्धा­ना­म् अस- म्य­ग्द­र्श­ना­ना­मु­प­रि­म­ग्रै­वे­य­का­न्ते­षु उ­प­पा­दः । तत ऊर्ध्वं स­म्य­ग्द­र्श­न­ज्ञा­न­च­र­ण­प्र­क­र्षो­पे­ता­ना­मे­व १५जन्म ने­त­रे­षा­म् । श्रा­व­का­णां सौ­ध­र्मा­दि­ष्व­च्यु­ता­न्ते­षु जन्म नाधो नो­प­री­ति प­रि­णा­म­वि­शु­द्धि- प्र­क­र्ष­यो­गा­दे­व क­ल्प­स्था­ना­ति­श­य­यो­गो­ऽ­व­से­यः । पु­र­स्ता­त्त्रि­षु नि­का­ये­षु देवानां ले­श्या­वि­धि­रु­क्त इदानीं वै­मा­नि­के­षु ले­श्या­वि­धि- प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह- पी­त­प­द्म­शु­क्ल­ले­श्या द्वि­त्रि­शे­षे­षु ॥ २२ ॥ २०किमर्थं पृ­थ­ग्ले­श्या­भि­धा­नं क्रि­य­ते­, ननु य­त्रै­वा­न्यो ले­श्या­वि­धिः त­त्रै­वे­दं व­क्त­व्य­म् ? अत उत्तरं पठति३- पृ­थ­ग्ले­श्या­भि­धा­नं ल­घ्व­र्थ­म् । १ । पृ­थ­गि­दं ले­श्या­भि­धा­नं क्रियते ल­घ्व­र्थ­म् । तत्र४ हि पाठे क्रि­य­मा­णे वै­मा­नि­का­नां स्वामिनां भेदेन निर्देशः कर्तव्यः स्यात् । अथ कोऽयं निर्देशः ? पी­त­प­द्म­शु­क्ल­ले­श्या इति । पीता च पद्मा च शुक्ला च पी­त­प­द्म­शु­क्लाः­, ता लेश्या येषां त २५इमे पी­त­प­द्म­शु­क्ल­ले­श्या इति । यद्येवं द्वन्द्वे पुं­व­द्भा­वा­त् निर्देशो नो­प­प­द्य­ते ? नैष दोषः; औ­त्त­र­प­दि­कं ह्र­स्व­त्व­म्­, यथाका५र्य­वि­प­रि६णामाद्वा सिद्धम् । *­“­द्रु­ता­यां त­प­र­क­र­णे ८मध्यम- बि­ल­म्बि­त­यो­रु­प­सं­ख्या­न­म्­”[पातº महाº १ । १ । ६९] इ­त्य­त्रौ­त्त­र­प­दि­कं९ ह्र­स्व­त्व­म्­, ए­व­मि­हा­पि वे­दि­त­व्य­म् । तत्र कस्य का लेश्या इ­त्य­त्रो­च्य­ते- ३०सौ­ध­र्मै­शा­नी­याः पी­त­ले­श्याः । २ । सौ­ध­र्मै­शा­नी­या देवाः १०पी­त­ले­श्या द्रष्टव्याः । १लोके कृत । २ — लिङ्गानां आº, बº, दº, मुº, मूº, ताº । ३पठन्ति आº, बº, दº, मुº । ४तथा सति सूत्रस्य गौरवं स्यात् । ५सूत्रस्य ल­घु­नो­पा­ये­न । ६आ­दि­त­स्त्रि­षु इत्यादि प्र­क­र­णे । ७द्रुता वृत्तिः । ८मध्यमा च बि­ल­म्बि­ता च तयोः । इ­द­मे­व ज्ञापकं ल­क्ष­णा­भा­वे­ऽ­पि शि­ष्ट­प्र­यो­गा­नु­सा­रे­ण औ­त्त­र­प­दि­कं ह्र­स्व­त्व­म­स्ती­ति । ९…सूत्रे त­प­र­क­र­णं तत् ज्ञा­प­य­ति क्वचिद् द्व­न्द्वे­ऽ­प्यौ­त्त­र­प­दि­कं ह्रस्वत्वं भ­व­ती­ति तेन यथा मध्यमा च बि­ल­म्बि­ता म­ध्य­म­बि­ल­म्बि­ते इ­त्या­द्यौ­त्त­र­प­दि­कं ह्रस्वत्वं बहुलं दृश्यते त­द्व­द­त्रा­पी­त्य­दो­षः पा­णि­नी­य­मि­दं सूत्रम् । १०मध्यम । २३८ सा­न­त्कु­मा­र­मा­हे­न्द्री­या देवाः पी­त­प­द्म­ले­श्याः । ३ । स­न­त्कु­मा­रे माहेन्द्रे च देवाः पीत- पद्म१लेश्याः प्र­त्ये­त­व्याः । ब्र­ह्म­लो­क­ब्र­ह्मो­त्त­र­ला­न्त­व­का­पि­ष्ठे­षु प­द्म­ले­श्याः । ४ । च­तु­र्ष्वे­षु देवाः २प­द्म­ले­श्याः द्रष्टव्याः । ०५शु­क्र­म­हा­शु­क्र­श­ता­र­सं­ह­स्रा­रे­षु प­द्म­शु­क्ल­ले­श्याः । ५ । च­तु­र्ष्वे­षु देवाः ३प­द्म­शु­क्ल­ले­श्या विज्ञेयाः । आ­न­ता­दि­षु शु­क्ल­ले­श्याः । ६ । आ­न­ता­दि­षु शेषेषु देवाः ४शु­क्ल­ले­श्याः प्र­त्ये­त­व्याः । त­त्रा­प्य­नु­त्त­रे­षु प­र­म­शु­क्ल­ले­श्याः । शु­द्ध­मि­श्र­ले­श्या­वि­क­ल्पा­नु­प­प­त्तिः सू­त्रे­ऽ­न­भि­धा­ना­दि­ति चेत्; न; मि­श्र­यो­र­न्य­त­र५ग्र­ह­णा­त् १०यथा लोके । ७ । स्या­न्म­त­म् — उक्तो ले­श्या­वि­क­ल्पः शुद्धो मिश्रश्च नो­प­प­द्य­ते­, कुतः ? सू­त्रे­ऽ­न­भि- धानात् इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? मि­श्र­यो­र­न्य­त­र५ग्र­ह­णा­त्­, यथा लोके । तद्यथा — छत्रिणो ग­च्छ­न्ती­त्य­छ­त्रि­ष्व­पि छ­त्रि­व्य­प­दे­शः­, ए­व­मि­हा­पि मि­श्र­यो­र­प्य­न्य­त­र­ग्र­ह­णे­न ग्रहणं भवति इति पी­त­प­द्म­ले­श्याः पू­र्व­ग्र­ह­णे­न प­र­ग्र­ह­णे­न वा गृ­ह्य­न्ते­, एवं प­द्म­शु­क्ल­ले­श्या अपीति नास्ति दोषः । द्वि­त्रि­शे­ष­ग्र­ह­णा­द­ग्र­ह­ण­मि­ति चेत्; न; इच्छातः सं­ब­न्धो­प­प­त्तेः । ८ । स्या­न्म­त­म् — ए­व­म­पि १५ग्रहणं नो­प­प­द्य­ते । कुतः ? द्वि­त्रि­शे­ष­ग्र­ह­णा­त् । सूत्रे ह्येवं पठ्यते — द्वयोः पी­त­ले­श्याः­, त्रिषु प­द्म­ले­श्याः­, शेषेषु शु­क्ल­ले­श्या इति, त­च्चा­नि­ष्ट­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? इच्छातः सं­ब­न्धो­प­प­त्तेः । एवं हि संबन्धः क्रियते — द्वयोः क­ल्प­यु­ग­ल­योः पी­त­ले­श्याः­, सा­न­त्कु­मा­र­मा­हे­न्द्र­योः प­द्म­ले­श्या­या अ­वि­व­क्षा­तः । ब्र­ह्म­लो­का­दि­षु त्रिषु क­ल्प­यु­ग­ले­षु प­द्म­ले­श्याः­, शु­क्र­म­हा­शु­क्र­योः शु­क्ल­ले­श्या­या अ­वि­व­क्षा­तः । शेषेषु श­ता­रा­दि­षु शु­क्ल­ले­श्याः­, प­द्म­ले­श्या­या अ­वि­व­क्षा­तः­, इति २०नास्त्यार्ष६विरोधः । पा­ठा­न्त­रा­श्र­या­द्वा । ९ । अथवा पा­ठा­न्त­र­मा­श्रि­य­ते । किं पुनः तत् ? ‘­पी­त­मि­श्र­प­द्म­मि­श्र- शु­क्ल­ले­श्या द्वि­द्वि­च­तु­श्च­तुः­शे­षे­षु­’ इति, ततो न क­श्चि­दा­र्ष­वि­रो­धः । नि­र्दे­श­व­र्ण­प­रि­णा­म­सं­क्र­म­क­र्म­ल­क्ष­ण­ग­ति­स्वा­मि­त्व­सा­ध­न­सं­ख्या­क्षे­त्र­स्प­र्श­न­का­ला­न्त­र­भा­वा­ल्प- ब­हु­त्वै­श्च साध्या लेश्याः । १० । ए­तै­र्नि­र्दे­शा­दि­भिः षो­ड­श­भि­र­नु­यो­ग७द्वारैः लेश्याः साधयि- २५तव्याः । तत्र नि­र्दे­श­स्ता­व­त् — कृ­ष्ण­ले­श्या नी­ल­ले­श्या क­पो­त­ले­श्या ते­जो­ले­श्या प­द्म­ले­श्या शु­क्ल­ले­श्या चेति । वर्णो भ्र­म­र­म­यू­र­क­ण्ठ­क­पो­त­त­प­नी­य­प­द्म­श­ङ्ख­व­र्णा य­था­क्र­मं लेश्याः । व­र्णा­न्त­र­मा­सा­म् अ­न­न्त­वि­क­ल्प­म् । ए­क­द्वि­त्रि­च­तुः­सं­ख्ये­या­ऽ­सं­ख्ये­या­ऽ­न­न्त­कृ­ष्ण­गु­ण­यो­गा­त् कृ­ष्ण­ले­श्याः अनन्त- ३०विकल्पा । ए­व­मि­त­रा अपि । प­रि­णा­मः८ — ९अ­सं­ख्ये­य­लो­क­प्र­दे­श­प्र­मा­णे­षु अ­सं­ख्ये­य­गु­णे­षु क­षा­यो­द­य­स्था­ने­षु उत्कृष्ट- म­ध्य­म­ज­घ­न्यां­श­के­षु१० सं­क्ले­श­हा­न्या प­रि­णा­मा­त्मा­नः अ­शु­भा­स्ति­स्रः कृ­ष्ण­नी­ल­का­पो­त­ले­श्याः १प्र­कृ­ष्ट­पी­त­ज­घ­न्य­प­द्म­ले­श्याः । २मध्यम । ३प्र­कृ­ष्ट­प­द्म­ज­घ­न्य­शु­क्ल­ले­श्याः । ४मध्यम । ५ — न्य­त­र­त्र­ग्र — आº, बº, दº, मुº, मूº, ताº । ६सौ­ध­र्मै­शा­न­योः पीता पी­ता­प­द­मे द्व­यो­स्त­तः । क­ल्पे­षु­ष­ट्स्व­तः पद्मा प­द्म­शु­क्ले ततो द्वयोः । आ­न­ता­दि­षु शुक्लातः त्र­यो­द­श­सु मध्यमा । च­तु­र्द­श­सु सो­त्कृ­ष्टा­ऽ­नु­दि­शा­नु­त्त­रे­षु च । इति । ७प्रश्न । ८कथ्यते । ९बसः । १०प्रा­गु­क्त­प्र­दे­शा एवांशाः । २३९ प­रि­ण­म­न्ते । तथा ज­घ­न्य­म­ध्य­मो­त्कृ­ष्टां­श­के­षु वि­शु­द्धि­वृ­द्ध्या तिस्रः शुभाः ते­जः­प­द्म­शु­क्ल­ले­श्याः प­रि­ण­म­न्ते । त­थो­त्कृ­ष्ट­म­ध्य­म­ज­घ­न्यां­श­के­षु वि­शु­द्धि­हा­न्या तिस्रः शुभाः प­रि­ण­म­न्ते । तथा ज­घ­न्य­म­ध्य­मो­त्कृ­ष्टां­शे­षु सं­क्ले­श­वि­वृ­द्ध्या तिस्रः अशुभाः प­रि­ण­म­न्ते । एकैका चात्र लेश्या अ­सं­ख्ये­य­लो­क­प्र­दे­श­प्र­मा­ण­प­रि­णा­मा­ऽ­ध्य­व­सा­य­स्था­ना । ०५संक्रमः — कृ­ष्ण­ले­श्यः सं­क्लि­श्य­मा­नो नान्यां लेश्यां सं­क्रा­म­ति­, कृ­ष्ण­ले­श्य­यै­व षट्स्थान- प­ति­ते­न सं­क्र­मे­ण वर्धते । तद्यथा — कृ­ष्ण­ले­श्या­या य­त्प्रा­थ­मि­कं सं­क्ले­श­स्था­नं ततः स्था­ना­द­न­न्त- भा­गा­भ्य­धि­का वृ­द्धि­र­सं­ख्ये­य­भा­गा­ऽ­भ्य­धि­का वा सं­ख्ये­य­भा­गा­भ्य­धि­का वा सं­ख्ये­य­गु­णा­भ्य­धि­का वा अ­सं­ख्ये­य­गु­णा­भ्य­धि­का वा अ­न­न्त­गु­णा­भ्य­धि­का वा । तथा१ ही­य­मा­नो­ऽ­पि ले­श्या­न्त­र­सं­क्र­मं न करोति कृ­ष्ण­ले­श्य­यै­व ष­ट्स्था­न­नि­प­ति­त­सं­क्र­मे­ण हीयते । तद्यथा — कृ­ष्ण­ले­श्या­या य­दु­त्कृ­ष्टं १०सं­क्ले­श­स्था­नं ततः स्था­ना­द­न­न्त­भा­ग­हा­न्या वा अ­सं­ख्ये­य­भा­ग­हा­न्या वा सं­ख्ये­य­भा­ग­हा­न्या वा सं­ख्ये­य­गु­ण­हा­न्या वा अ­सं­ख्ये­य­गु­ण­हा­न्या वा अ­न­न्त­गु­ण­हा­न्या वा । यदा कृ­ष्ण­ले­श्या अ­न­न्त­गु­ण- हान्या हीयते तदा नी­ल­ले­श्या­या उत्कृष्टं स्थानं सं­क्रा­म­ति­, तदैव कृ­ष्ण­ले­श्य­स्य सं­क्लि­श्य­मा­न­स्य एको विकल्पो वृद्धौ स्व­स्था­न­सं­क्र­मो नाम । हानौ पुनर्द्वौ विकल्पौ स्व­स्था­न­सं­क्र­मः प­र­स्था­न- सं­क्र­म­श्चे­ति । ए­व­मि­त­रा­स्व­पि लेश्यासु वृ­द्धि­हा­न्योः सं­क्र­म­वि­क­ल्प­वि­धि­र्वे­दि­त­व्यः । अयं तु १५विशेषः — शु­क्ल­ले­श्य­स्य वि­शु­द्धि­वृ­द्धौ ले­श्या­न्त­र­सं­क्र­मो नास्ति स्व­स्था­न­सं­क्र­मो­ऽ­स्ति । संक्लेश- विवृद्धौ वि­शु­द्धि­हा­नौ तु स्व­स्था­न­सं­क्र­मो­ऽ­प्य­स्ति प­र­स्था­न­सं­क्र­मो­ऽ­पि । म­ध्य­ले­श्या­नां हानौ वृद्धौ च उ­भा­व­पि संक्रमौ स्तः । अ­न­न्त­भा­ग­प­रि­वृ­द्धिः कया प­रि­वृ­द्ध्या ? स­र्व­जी­वै­र­न­न्त­भा­ग­प­रि- वृद्ध्या । अ­सं­ख्ये­य­भा­ग­प­रि­वृ­द्धिः कया प­रि­वृ­द्ध्या ? अ­सं­ख्ये­य­लो­क­भा­ग­प­रि­वृ­द्ध्या । संख्येय- भा­ग­प­रि­वृ­द्धिः कया प­रि­वृ­द्ध्या ? उ­त्कृ­ष्ट­सं­ख्ये­य­भा­ग­प­रि­वृ­द्ध्या । सं­ख्ये­य­गु­ण­प­रि­वृ­द्धिः कया २०प­रि­वृ­द्ध्या ? उ­त्कृ­ष्ट­सं­ख्ये­य­गु­ण­प­रि­वृ­द्ध्या । अ­सं­ख्ये­य­गु­ण­प­रि­वृ­द्धिः कया प­रि­वृ­द्ध्या ? अ­सं­ख्ये­य­लो­क­गु­ण­प­रि­वृ­द्ध्या । अ­न­न्त­गु­ण­प­रि­वृ­द्धिः कया प­रि­वृ­द्ध्या ? स­र्व­जी­वा­ऽ­न­न्त­गु­ण- प­रि­वृ­द्ध्या । ले­श्या­क­र्म उच्यते — ज­म्बू­फ­ल­भ­क्ष­णं नि­द­र्श­नं कृत्वा, स्क­न्ध­वि­ट­प­शा­खा­नु­शा­खा२पिण्डिका- ३छे­द­न­पू­र्व­कं फ­ल­भ­क्ष­णं स्वयं प­ति­त­फ­ल­भ­क्ष­णं चोद्दिश्य कृ­ष्ण­ले­श्या­द­यः प्र­व­र्त­न्ते४ । २५अथ ल­क्ष­ण­मु­च्य­ते — अ­नु­न­या­न­भ्यु५प­ग­मो­प­दे­शा­ग्र­ह­ण-वै­रा­मो­च­ना­ऽ­ति­च­ण्ड­त्व६-दु­र्मु­ख­त्व- नि­र­नु­क­म्प­ता-क्लेशन-मा­र­णा­प­रि­तो­ष­णा­दि कृ­ष्ण­ले­श्या­ल­क्ष­ण­म् । आलस्य-वि­ज्ञा­न­हा­नि-कार्या- नि­ष्ठा­प­न-भीरुता-वि­ष­या­ति­गृ­द्धि-माया-तृ­ष्णा­ऽ­ति­मा­न-व­ञ्च­ना­ऽ­नृ­त७भाषण-चा­प­ला­ति­लु­ब्ध­त्वा­दि नी­ल­ले­श्या­ल­क्ष­ण­म् । मात्सर्य-पैशुन्य-प­र­प­रि भ­वा­ऽ­ऽ­त्म­प्र­शं­सा-प­र­प­रि­वा­द९वृ­द्धि­हा­न्य­ग­ण­ना­ऽ­ऽ- त्मी­य­जी­वि­त­नि­रा­श­ता-प्र­श­स्य­मा­न­ध­न­दा­न-यु­द्ध­म­र­णो­द्य­मा­दि क­पो­त­ले­श्या­ल­क्ष­ण­म् । दृ­ढ­मि­त्र­ता- ३०सा­नु­क्रो­श­त्व-स­त्य­वा­द-दा­न­शी­ला­त्मी­य­का­र्य­सं­पा­द­न­प­टु­वि­ज्ञा­न­यो­ग-स­र्व­ध­र्म­स­म­द­र्श­ना­दि­ते­जो­ले- श्या­ल­क्ष­ण­म् । स­त्य­वा­क्य-क्ष­मो­पे­त-पण्डित-सा­त्त्वि­क­दा­न­वि­शा­र­द-च­तु­र­र्जु­गु­रु­दे­व­ता­पू­जा­क­र­ण- नि­र­त­त्वा­दि प­द्म­ले­श्या­ल­क्ष­ण­म् । वै­र­रा­ग­मो­ह­वि­र­ह-रि­पु­दो­षा­ग्र­ह­ण-नि­दा­न­व­र्ज­न-सा­र्व­सा­व­द्य­का- र्या­र­म्भौ­दा­सी­न्य-श्रे­यो­मा­र्गा­नु­ष्ठा­ना­दि शु­क्ले­श्या­ल­क्ष­ण­म् । १ही­य­मा­ना­पि आº, बº, दº, मुº । २स्तबकः । ३छे­द­न­श­ब्दः प्रत्येकं प­रि­स­मा­प्य­ते । ४ — ते लक्ष — श्रº, मूº, ताº । ५त्व­प्र­त्य­यः प्रत्येकं प­रि­स­मा­प्य­ते ए­व­मु­त्त­र­त्रा­पि । ६च­ण्ड­स्त्व­त्म­न्त- कोपनः । ७ — भाषिता चा — आº, बº, दº, मुº । ८ति­र­स्का­र । ९अ­प­वा­द­, दो­ष­वा­द इत्यर्थः । २४० ग­ति­रु­च्य­ते — क­पो­त­ले­श्या­प­रि­ण­त आत्मा कां गतिं ग­च्छ­ती­ति ? ष­ड्र्वि­श­ति­वि­क­ल्पे­षु ले- श्यां­श­के­षु आयुषो ग्र­ह­ण­हे­त­वः अ­ष्टा­वं­श­काः१ मध्यमाः । कुतः पु­न­रे­त­द­नु­ग­म्य­ते इति चेत् ? *­“­अ­ष्टा­भिः२ अ­प­क­र्षैः म­ध्य­मे­न प­रि­णा­मे­ना­ऽ­ऽ­यु­र्ब­ध्ना­ति­” इ­त्या­र्षो­प­दे­शा­त् । शेषा अ­ष्टा­द­श­ले­श्यां­श­का ग­ति­वि­शे­ष­हे­त­वः पु­ण्य­पा­प­वि­शे­षो­प­च­य­हे­तु­त्वा­त्ते­षां त­द­पे­क्षो म­ध्य­म­प­रि­णा­मः ०५त­द्यो­ग्या­यु­र्ब­न्ध­हे­तु­र्भ­व­ति­, तत आ­यु­र्ना­म­क­र्मो­द­या­पा­दि­तो ग­ति­वि­शे­षो ले­श्या­व­शा­द­व­से­यः । तद्यथा — उ­त्कृ­ष्ट­शु­क्ल­ले­श्यां­श­क­पा­रि­णा­मा­दा­त्मा­नः कालं कृत्वा स­र्वा­र्थ­सि­द्धं यान्ति । जघन्य- शु­क्ल­ले­श्यां­श­क­प­रि­णा­मा­त् शु­क्र­म­हा­शु­क्र­श­ता­र­स­ह­स्रा­रा­न् यान्ति । म­ध्य­म­शु­क्ल­ले­श्यां­श­क­प­रि- णामात् आ­न­ता­दि­षु प्राक् स­र्वा­र्थ­सि­द्धा­दु­त्प­द्य­न्ते । उ­त्कृ­ष्ट­प­द्म­ले­श्यां­श­क­प­रि­णा­मा­त् स­ह­स्रा­र­मु- प­ग­च्छ­न्ति । ज­घ­न्य­प­द्म­शु­क्ल­ले­श्यां­श­क­प­रि­णा­मा­त् सा­न­त्कु­मा­र­मा­हे­न्द्रौ यान्ति । म­ध्य­म­प­द्म- १०ले­श्यां­श­क­प­रि­णा­मा­त् ब्र­ह्म­लो­का­दि­षु आ श­ता­रा­दु­प­प­द्य­न्ते । उ­त्कृ­ष्ट­ते­जो­ले­श्यां­श­क­प­रि­णा­मा­त् सा­न­त्कु­मा­र­मा­हे­न्द्र­क­ल्पा­न्त्य­च­क्रे­न्द्र­क­श्रे­णि­वि­मा­ना­न्या­स्क­न्द­न्ति । ज­घ­न्य­ते­जो­ले­श्यां­श­क­प­रि- णामात् सौ­ध­र्मै­शा­न­प्र­थ­मे­न्द्र­क­श्रे­णि­वि­मा­ना­नि यान्ति । म­ध्य­म­ते­जो­ले­श्यां­श­क­प­रि­णा­मा­त् च­न्द्रा­दी­न्द्र­क­श्रे­णि­वि­मा­ना३दिषु आ­ब­ल­भ­द्रे­न्द्र­क­श्रे­णि­वि­मा­ने­भ्य उ­प­प­द्य­न्ते । उ­त्कृ­ष्ट­कृ­ष्ण- ले­श्यां­श­क­प­रि­णा­मा­त् अ­प्र­ति­ष्ठा­न­म­धि­ति­ष्ठ­न्ति । ज­घ­न्य­कृ­ष्ण­ले­श्यां­श­क­प­रि­णा­मा­त् पञ्च- १५म्यामध इ­न्द्र­क­न­र­कं त­मि­स्र­सं­ज्ञ­कं सं­श्र­य­न्ते । म­ध्य­म­कृ­ष्ण­ले­श्यां­श­क­प­रि­णा­मा­त् हि­मे­न्द्र­का­दि­षु आ म­हा­रौ­र­वा­दु­प­जा­य­न्ते । उ­त्कृ­ष्ट­नी­ल­ले­श्यां­श­क­प­रि­णा­मा­त् प­ञ्च­म्या­म­न्धे­न्द्र­क­म­वा­प्नु­व­न्ति । ज­घ­न्य­नी­ल­ले­श्यां­श­क­प­रि­णा­मा­त् वा­लु­का­यां त­प्ते­न्द्र­कं यान्ति । म­ध्य­म­नी­ल­ले­श्यां­श­क­प­रि­णा- मात् वा­लु­का­यां त्र­स्ते­न्द्र­का­दि झ­षे­न्द्र­का­न्ते­षु उ­त्प­द्य­न्ते । उ­त्कृ­ष्ट­क­पो­त­ले­श्यां­श­क­प­रि­णा­मा­त् वा­लु­का­प्र­भा­यां सं­प्र­ज्व­लि­त­न­र­कं यान्ति । ज­घ­न्य­क­पो­त­ले­श्यां­श­क­प­रि­णा­मा­त् र­त्न­प्र­भा­यां २०सी­म­न्त­कं यान्ति । म­ध्य­म­क­पो­त­ले­श्यां­श­क­प­रि­णा­मा­त् रौ­रु­का­दि­षु आ सं­ज्व­लि­ते­न्द्र­का­दु­प­प- द्यन्ते । म­ध्य­म­कृ­ष्ण­नी­ल­क­पो­त­ते­जो­ले­श्यां­श­क­प­रि­णा­मा­त् भ­व­न­वा­सि­व्य­न्त­र­ज्यो­ति­ष्क­पृ­थि­व्य- म्बु­व­न­स्प­ती­न् व्रजन्ति । म­ध्य­म­कृ­ष्ण­नी­ल­क­पो­त­ले­श्यां­श­क­प­रि­णा­मा­त् ते­जो­वा­यु४का­यि­के­षु जायन्ते । दे­व­ना­र­काः स्व­ले­श्या­भिः ति­र्य­ङ्म­नु­ष्या­न् यो­ग्या­ना­या­न्ति । स्वा­मि­त्व­मु­च्य­ते — र­त्न­प्र­भा­श­र्क­रा­प्र­भ­योः नारकाः का­पो­त­ले­श्याः । वा­लु­का­प्र­भा­यां नील- २५क­पो­त­ले­श्याः । प­ङ्क­प्र­भा­यां नी­ल­ले­श्याः । धू­म­प्र­भा­यां नी­ल­कृ­ष्ण­ले­श्याः । त­मः­प्र­भा­यां कृ­ष्ण­ले­श्याः । म­हा­त­मः­प्र­भा­यां प­र­म­कृ­ष्ण­ले­श्याः । भ­व­न­वा­सि­व्य­न्त­र­ज्यो­ति­ष्काः कृ­ष्ण­नी­ल- का­पो­त­ते­जो­ले­श्याः । ए­क­द्वि­त्रि­च­तु­रि­न्द्रि­याः सं­क्लि­ष्ट­त्रि­ले­श्याः । अ­सं­ज्ञि­प­ञ्चे­न्द्रि­य­ति­र्य­ञ्चः सं­क्लि­ष्ट­च­तु­र्ले­श्याः । सं­ज्ञि­प­ञ्चे­न्द्रि­य­ति­र­श्चां म­नु­ष्या­णां च मि­थ्या­दृ­ष्टि­सा­सा­द­न­स­म्य­ग्दृ­ष्टि- स­म्य­ङ्मि­थ्या­दृ­ष्ट्य­सं­य­त­स­म्य­ग्दृ­ष्टी­नां षडपि लेश्याः । सं­य­ता­सं­य­त­प्र­म­त्त­सं­य­ता­ऽ­प्र­म­त्त- ३०सं­य­ता­नां तिस्रः शुभाः । अ­पू­र्व­क­र­णा­दी­नां स­यो­ग­के­व­ल्य­न्ता­नां शु­क्ल­ले­श्यै­व । अ­यो­ग­के­व- लि­नो­ऽ­ले­श्याः । सौ­ध­र्मै­शा­नी­याः ते­जो­ले­श्याः । सा­न­त्कु­मा­र­मा­हे­न्द्री­याः ते­जः­प­द्म­ले­श्याः । ब्र­ह्म­ब्र­ह्मो­त्त­र­ला­न्त­व­का­पि­ष्ठे­षु देवाः प­द्म­ले­श्याः । शु­क्र­म­हा­शु­क्र­श­ता­र­स­ह­स्रा­रे­षु प­द्म­शु­क्ल- लेश्याः । आ­न­ता­दि­ष्वा­स­र्वा­र्थ­सि­द्धा­त् शु­क्ल­ले­श्याः । स­र्वा­र्थ­सि­द्धाः प­र­म­शु­क्ल­ले­श्याः । १त­दु­क्त­म् — लेस्साणं खलु अंसा छब्बीसा होंति तत्थ म­ज्झि­म­या । आ­उ­ग­बं­घ­ण­जो­ग्गा अ­ट्ठ­ट्ठ­व­ग­रि­स- का­ल­भ­वा । से­स­ट्ठा­र­स­अं­सा चौ­गै­ग­म­ण­स्स कारणा होंति । सु­क्कु­क्क­स्सं­स­मु­दा सव्वट्ठं जांति खलु जीवा । २पू­र्वा­यु­र­प­कृ­ष्य अ­प­कृ­ष्यै­व प­रा­यु­र्ब­ध्य­त इ­त्य­प­क­र्षः स्वो­पा­त्ता­यु­षः । आकर्षैः श्रº, ताº । ३ — नाद् ३५आब — आº, बº, दº, मुº । ४ — कायेषु ताº, श्रº, मूº । २४१ सा­ध­न­मु­च्य­ते — द्र­व्य­ले­श्या ना­म­क­र्मो­द­य­नि­मि­त्ताः­, भा­व­ले­श्याः क­षा­यो­द­य­क्ष­यो­प­श­म­प्र- श­म­प्र­क्ष­य­कृ­ताः । संख्या कथ्यते — कृ­ष्ण­नी­ल­का­पो­त­ले­श्या एकशो द्र­व्य­प्र­मा­णे­ना­ऽ­न­न्ताः­, अ­न­न्ता­न­न्ता­भि- रु­त्स­र्पि­ण्य­व­स­र्पि­णी­भि­र्ना­प­ह्रि­य­न्ते कालेन । क्षे­त्रे­णा­ऽ­न­न्ता­न­न्त­लो­काः । ते­जो­ले­श्या द्र­व्य­प्र­मा- ०५णेन ज्यो­ति­र्दे­वाः साधिकाः । प­द्म­ले­श्या द्र­व्य­प्र­मा­णे­न सं­ज्ञि­प­ञ्चे­न्द्रि­य­ति­र्य­ग्यो­नी­नां संख्येय- भागाः । शु­क्ल­ले­श्याः प­ल्यो­प­म­स्या­ऽ­सं­ख्ये­य­भा­गाः । क्षे­त्र­मु­च्य­ते — कृ­ष्ण­नी­ल­का­पो­त­ले­श्या एकशः स्व­स्था­न­स­मु­द्धा­तो­प­पा­दैः स­र्व­लो­के वर्तन्ते । ते­जः­प­द्म­ले­श्या एकशः स्व­स्था­न­स­मु­द्धा­तो­प­पा­दै­र्लो­क­स्या­ऽ­सं­ख्ये­य­भा­गे । शु­क्ल­ले­श्याः स्वस्थानो- प­पा­दा­भ्यां लो­क­स्या­सं­ख्ये­य­भा­गे­, स­मु­द्घा­ते­न लो­क­स्या­ऽ­सं­ख्ये­य­भा­गे­, अ१सं­ख्ये­ये­षु भागेषु १०स­र्व­लो­के२ वा । स्प­र्श­न­मु­च्य­ते — कृ­ष्ण­नी­ल­का­पो­त­ले­श्यैः स्व­स्था­न­स­मु­द्धा­तो­प­पा­दैः स­र्व­लो­कः स्पष्टः । तेजो- लेश्यैः स्व­स्था­ने­न लो­क­स्या­सं­ख्ये­य­भा­गः­, अष्टौ च­तु­र्द­श­भा­गा वा दे­शो­नाः­, स­मु­द्धा­ते­न लो­क­स्या­ऽ- सं­ख्ये­य­भा­गः अष्टौ नव च­तु­र्द­श­भा­गा वा दे­शो­नाः­, उ­प­पा­दे­न लो­क­स्या­सं­ख्ये­य­भा­गा अध्यर्ध- च­तु­र्द­श­भा­गा वा देशोनाः । प­द्म­ले­श्यैः स्व­स्था­न­स­मु­द्धा­ता­भ्यां लो­क­स्या­सं­ख्ये­य­भा­गः अष्टौ १५च­तु­र्द­श­भा­गा वा दे­शो­नाः­, उ­प­पा­दे­न लो­क­स्या­सं­ख्ये­य­भा­गः प­ञ्च­च­तु­र्द­श­भा­गा वा देशोनाः । शु­क्ल­ले­श्यैः स्व­स्था­नो­प­पा­दा­भ्यां लो­क­स्या­सं­ख्ये­य­भा­गः स्पृष्टः ष­ट्च­तु­र्द­श­भा­गा वा दे­शो­नाः­, स­मु­द्घा­ते­न लो­क­स्या­ऽ­सं­ख्ये­य­भा­गः षट् च­तु­र्द­श­भा­गा वा दे­शो­नाः­, अ­सं­ख्ये­या वा भागाः सर्व- लोको वा । काल उच्यते — कृ­ष्ण­नी­ल­क­पो­त­ले­श्या­ना­म् एकशः ज­घ­न्ये­ना­न्त­र्मु­हू­र्तः­, उ­त्क­र्षे­ण त्रयस्त्रिं- २०श­त्सा­ग­रो­प­मा­णि सा­धि­का­नि­, स­प्त­द­श­सा­ग­रो­प­मा­णि सा­धि­का­नि­, स­प्त­सा­ग­रो­प­मा­णि सा­धि­का­नि । ते­जः­प­द्म­शु­क्ल­ले­श्या­ना­मे­क­शः कालो ज­घ­न्ये­न अ­न्त­मु­हू­र्तः­, उ­त्क­र्षे­ण द्वे सागरो- पमे सा­धि­के­, अ­ष्टा­द­श सा­ग­रो­प­मा­णि सा­धि­का­नि­, त्र­य­स्त्रिं­श­त्सा­ग­रो­प­मा­णि सा­धि­का­नि । अ­न्त­र­म­भि­धी­य­ते — कृ­ष्ण­नी­ल­क­पो­त­ले­श्या­ना­म् — एकशः अन्तरं ज­घ­न्ये­ना­न्त­र्मु­हू­र्तः­, उ­त्क­र्षे­ण त्र­य­स्त्रिं­श­त्सा­ग­रो­प­मा­णि सा­धि­का­नि । ते­जः­प­द्म­शु­क्ल­ले­श्या­ना­मे­क­शः अन्तरं ज­घ­न्ये­ना­ऽ­न्त­र्मु- २५हूर्तः, उ­त्क­र्षे­णा­न­न्तः का­लो­ऽ­सं­ख्ये­याः पु­द्ग­ल­प­रि­व­र्ताः । भावो व्या­ख्या­य­ते — षडपि लेश्या औ­द­यि­क­भा­वाः श­री­र­ना­म­मो­ह­नी­य­क­र्मो­द­या­पा­दि- तत्वात् । अ­ल्प­ब­हु­त्वं वक्ष्यते — सर्वतः स्तोकाः शु­क्ल­ले­श्याः­, प­द्म­ले­श्या अ­सं­ख्ये­य­गु­णाः­, ते­जो­ले­श्या अ­सं­ख्ये­य­गु­णाः­, अलेश्या अ­न­न्त­गु­णाः­, क­पो­त­ले­श्या अ­न­न्त­गु­णाः­, ३नी­ल­ले­श्या वि­शे­षा­धि­काः­, ३०कृ­ष्ण­ले­श्या वि­शे­षा­धि­काः । आह — क­ल्पो­प­प­न्ना इत्युक्तं तत्रेदं न ज्ञायते के कल्पा इति ? अ­त्रो­च्य­ते- प्रा­ग्ग्रै­वे­य­के­भ्यः कल्पाः ॥ २३ ॥ इदं नं ज्ञायते कुत आरभ्य कल्पा भवन्ति इति ? सौ­ध­र्मा­दि­ग्र­ह­ण­म­नु­व­र्त­ते­, ते­ना­य­म­र्थो लभ्यते सौ­ध­र्मा­द­यः कल्पा इति । यद्येवं त­द­न­न्त­र­मे­वे­दं४सूत्रं व­क्त­व्य­म् ? अत उत्तरं पठति- १ — स्य संख्ये — भाº २ । २के­व­ल्य­पे­क्ष­या द­ण्ड­क­वा­टा­दि­षु योज्यम् । ३अ­यो­ग­के­व­लि­नः ३५सिद्धाश्च । ४ — दं व — आº, बº, दº, मुº । २४२ सौधर्मा१द्य­न­न्त­रं२ क­ल्पा­भि­धा­ने व्य­व­धा­न­प्र­स­ङ्गः । १ । यदि सौ­ध­र्मा­द्य­न­न्त­रं कल्पाभि- धानं क्रियते व्य­व­धा­नं प्र­स­ज्ये­त । कस्य ? स्थि­ति­प्र­भा­वा­दि­सू­त्र­त्र­य­स्य । सति च व्य­व­धा­ने तेन वि­धी­य­मा­नो­ऽ­र्थः क­ल्पे­ष्वे­व स्यात् अ­न­न्त­र­त्वा­द्३, ग्रै­वे­य­का­दि­षु न स्यात् व्य­व­हि­त­त्वा­त् । इह पुनः पाठे सति स्थित्यादि४वि­शे­ष­वि­धि­र­वि­शे­षे­ण सिद्धो भवति । अथ के क­ल्पा­ती­ताः ? ०५क­ल्पा­ती­त­सि­द्धिः प­रि­शे­षा­त् । २ । क­ल्पा­ती­ता­नां सि­द्धि­र्भ­व­ति । कुतः ? प­रि­शे­षा­त् । प­रि­शि­ष्टा५ हि ग्रै­वे­य­का­द­यो­ऽ­नु­त्त­रा­न्ताः । भ­व­न­वा­स्या­द्य­ति­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; उ­प­र्यु­प­री­त्य­भि­स­म्ब­न्धा­त् । ३ । स्या­दे­त­त्­, प­रि­शि­ष्टा यदि क­ल्पा­ती­ता भ­व­न­वा­स्या­दी­ना­म­पि वै­मा­नि­क­त्व­म­पि प्र­स­ज्ये­त इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­प­र्यु­प­री­त्य­भि­सं­ब­न्धा­त् । उ­प­र्यु­प­रि वै­मा­नि­का ना­ध­स्ता­त् इति । तेन १०क­ल्पा­ती­ता अ­ह­मि­न्द्रा एव । कथं पु­न­स्ते­षा­म­ह­मि­न्द्र­त्व­म् ? सा­मा­नि­का­दि­वि­क­ल्पा­भा­वा­त् । च­तु­र्णि­का­यो­प­दे­शा­नु­प­प­त्तिः ष­ट्स­प्त­स­म्भ­वा­दि­ति चेत्; न; त­त्रै­वा­न्त­र्भा­वा­त् लौ­का­न्ति­क- वत् । ४ । स्या­न्म­त­म् — चत्वारो दे­व­नि­का­या इ­त्यु­प­दे­शो नो­प­प­द्य­ते इति । कुतः ? षट्सप्त- सं­भ­वा­त् । ष­ण्णि­का­याः स­म्भ­व­न्ति भ­व­न­पा­ता­ल­व्य­न्त­र­ज्यो­ति­ष्क६क­ल्पो­प­प­न्न­वि­मा­ना­धि­ष्ठा­ना­त् । भ­व­न­वा­सि­नो द­श­वि­धा उक्ताः । पा­ता­ल­वा­सि­नो ल­व­णो­दा­दि­स­मु­द्रा­वा­साः सु­स्थि­त­प्र­भा­सा­द­यः । १५व्यन्तरा ७अ­ना­दृ­त­प्रि­य­द­र्श­ना­द­यः ज­म्बू­द्वी­पा­धि­प­त­यः । ज्योतिष्काः प­ञ्च­वि­धा व्याख्याताः । क­ल्पो­प­प­न्ना द्वादश वर्णिताः । वि­मा­ना­नि ग्रै­वे­य­का­दी­नि उ­प­दि­ष्टा­नि । अथवा स­प्त­दे­व- नि­का­याः­, त ए­वा­ऽ­ऽ­का­शो­प­प­न्नैः सह । आ­का­शो­प­प­न्ना­श्च द्वा­द­श­वि­धाः — पां­शु­ता­पि-ल­व­ण­ता­पि- त­प­न­ता­पि-भ­व­न­ता­पि-सो­म­का­यि­क-य­म­का­यि­क-व­रु­ण­का­यि­क-वै­श्र­व­ण­का­यि­क-पि­तृ­का­यि­क-अनल- कायिक रिष्टक-अरिष्ट-सम्भवा इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­त्रै­वा­न्त­र्भा­वा­त्­, लौ­का­न्ति­क­व­त् । २०यथा लौ­का­न्ति­का­नां क­ल्प­वा­सि­ष्व­न्त­र्भा­वा­त् न नि­का­या­न्त­र­त्वं तथा पा­ता­ल­वा­सि­ना­म् आ­का­शो­प­प­न्ना­नां व्य­न्त­रे­ष्व­न्त­र्भा­वा­त्­, क­ल्प­वा­सि­नां च वै­मा­नि­क­त्वा­त् न नि­का­या­न्त­र­त्व­म् । इति नास्ति चा­तु­र्वि­ध्य­हा­निः । आह — य एते दृ­ष्टा­न्त­त्वे­नो­पा­त्ताः लौ­का­न्ति­का­स्ते कस्मिन् कल्पे भ­व­न्ती­ति ? अ­त्रो­च्य­ते- ब्र­ह्म­लो­का­ल­या लौ­का­न्ति­काः ॥ २४ ॥ २५एत्य त­स्मिं­ल्ली­य­न्त इ­त्या­ल­यः । १ । यत्र प्राणिन एत्य लीयन्ते स आलयो निवास इत्यर्थः । ब्र­ह्म­लो­क आलयो येषां ते ब्र­ह्म­लो­का­ल­याः । स­र्व­ब्र­ह्म­लो­क­दे­वा­नां लौ­का­न्ति­क­त्व­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; लो­का­न्तो­प­श्ले­षा­त् । २ । स्या­दे­त­त् ब्र­ह्म­लो­का­ल­या इ­त्य­वि­शे­षा­भि­धा­ना­त्ते­षां सर्वेषां लौ­का­न्ति­क­त्वं प्र­स­ज्ये­त इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? लो­का­न्तो­प­श्ले­षा­त् । ब्र­ह्म­लो­क­स्या­न्तो लो­का­न्तः­, तस्मिन् भवा लौ­का­न्ति­काः । ३०अ­थ­वा­, जा­ति­ज­रा­म­र­णा­की­र्णो लोकः८ तस्यान्तो लोकान्तः त­त्प्र­यो­ज­ना लौ­का­न्ति­काः९ । ते हि प­री­त­सं­सा­राः­, त­त­श्च्यु­ता एकं ग­र्भ­वा­स­म­वा­प्य प­रि­नि­र्वा­न्ति । तेषां सा­मा­न्ये­नो­प­दि­ष्टा­नां भे­द­प्र­द­र्श­ना­र्थ­मि­द­मु­च्य­ते- १ — दनन्त — आº, बº, दº, मुº, ताº, श्रº । २ — नन्तरे क — श्रº, मूº । ३अ­व्य­व­हि­त­त्वा­त् । ४ — दिविधि — श्रº, मूº । ५ — ष्टा अमी ग्रै — आº, बº, दº, मुº । ६ — कल्पवि — बº, दº, मुº, ताº, श्रº । ७अ­ना­वृ­त­प्रि­य­द­र्श­ना­द­यः आº, बº, दº, मुº । ८संसार इत्यर्थः । ९ए­व­ञ्चा­न्व­र्थ­सं­ज्ञा- क­र­णा­न्न सर्वेषां ब्र­ह्म­लो­का­ल­या­नां लौ­का­न्ति­क­त्वं भवेत् । २४३ सा­र­स्व­ता­दि­त्य­व­ह्न्य­रु­ण­ग­र्द­तो­य­तु­षि­ता­व्या­बा­धा­रि­ष्टा­श्च ॥ २५ ॥ क इमे सा­र­स्व­ता­द­यः ? पू­र्वो­त्त­रा­दि­षु दिक्षु य­था­क्र­मं सा­र­स्व­ता­द­यः । १ । पू­र्वो­त्त­रा­दि­षु१ अष्टासु अपि दिक्षु यथा- ०५क्र­म­मे­ते सा­र­स्व­ता­द­यो दे­व­ग­णा वे­दि­त­व्याः । तद्यथा अ­रु­ण­स­मु­द्र­प्र­भ­वः२ मूले सं­ख्ये­य­यो­ज­न- विस्तारः त­म­स्क­न्धः स­मु­द्र­व­द्व­ल­या­का­रः अ­ति­ती­व्रा­न्ध­का­र­प­रि­णा­मः­, स ऊर्ध्वं क्र­म­वृ­द्ध्या गच्छन् म­ध्ये­ऽ­न्ते च सं­ख्ये­य­यो­ज­न­बा­ह­ल्यः ३अ­रि­ष्ट­वि­मा­न­स्या­धो­भा­गे समेतः कु­क्कु­ट­कु­टी­व­द- वस्थितः । त­स्यो­प­रि त­मो­रा­ज­यो­ऽ­ष्टा­वु­त्प­त्य अ­रि­ष्टे­न्द्र­क­वि­मा­न­स­प्र­णि­ध­यः । तत्र च­त­सृ­ष्व­पि दिक्षु द्वन्द्वं गताः ति­र्य­गा­लो­का­न्ता­त्­, त­द­न्त­रे­षु सा­र­स्व­ता­द­यो ज्ञेयाः । तत्र पू­र्वो­त्त­र­को­णे सार- १०स्व­त­वि­मा­न­म्­, पूर्वस्यां दिशि आ­दि­त्य­वि­मा­न­म्­, पू­र्व­द­क्षि­ण­स्यां व­ह्नि­वि­मा­न­म्­, द­क्षि­ण­स्या­म­रु­ण- वि­मा­न­म्­, द­क्षि­णा­प­र­को­णे ग­र्द­तो­य­वि­मा­न­म्­, ४अ­प­र­स्यां दिशि तु­षि­त­वि­मा­न­म्­, उ­त्त­रा­प­र­स्या- म­व्या­बा­ध­वि­मा­न­म्­, उ­त्त­र­स्या­म­रि­ष्ट­वि­मा­न­म् । च­श­ब्द­स­मु­च्चि­ताः त­द­न्त­रा­ल­व­र्ति­नः । २ । ते­षा­म­न्त­रा­ले­षु च­श­ब्द­स­मु­च्चि­ता द्व­न्द्व­वृ­त्त्या दे­व­ग­णाः प्र­त्ये­त­व्याः । तद्यथा — १५अ­ग्न्या­भ­सू­र्या­भ­च­न्द्रा­भ­स­त्या­भ­श्रे­य­स्क­र­क्षे­म­ङ्क­र५वृ­ष­भे­ष्ट­का­म­च­र­नि­र्मा­ण­र­जो­दि­ग­न्त­र- क्षे­ता­त्म­र­क्षि­त­स­र्व­र­क्षि­त­म­रु­द्व­स्व­श्व­वि­श्वा­ख्याः । ३ । एते अ­ग्न्या­भा­द­यः षोडश दे­व­ग­णा श्रौ­का­न्ति­क­भे­दाः कथ्यन्ते । सा­र­स्व­ता­दि­त्या­न्त­र अ­ग्न्या­भ­सू­र्या­भाः­, आ­दि­त्य­व­ह्न्य­न्त­रे च­न्द्रा­भ­स­त्या­भाः­, व­ह्न्य­रु­णा­न्त­रा­ले श्रे­य­स्क­र­क्षे­म­ङ्क­राः­, अ­रु­ण­ग­र्द­तो­या­न्त­रा­ले वृ­ष­भे­ष्ट­का­म- चराः, ग­र्द­तो­य­तु­षि­त­म­ध्ये नि­र्मा­ण­र­जो­दि­ग­न्त­र­क्षि­ताः­, तु­षि­ता­व्या­बा­ध­म­ध्ये आ­त्म­र­क्षि­त­स­र्व- २०र­क्षि­ताः­, अ­व्या­बा­धा­रि­ष्टा­न्त­रे६ म­रु­द्व­स्वः­, अ­रि­ष्ट­सा­र­स्व­ता­न्त­रे अ­श्व­वि­श्वाः । ता­न्ये­ता­नि वि­मा­न­ना­मा­नि त­न्नि­वा­सि­नां च त­द्यो­गा­त्७ । तत्र सा­र­स्व­ताः स­प्त­श­त­सं­ख्याः । आ­दि­त्या­श्च स­प्त­श­त­ग­ण­नाः । वह्नयः स­प्त­स­ह­स्रा­णि स­प्ता­धि­का­नि । अ­रु­णा­श्च तावन्त एव । ग­र्द­तो­या न­व­स­ह­स्रा­णि न­वो­त्त­रा­णि । तु­षि­ता­श्च तावन्त एव । अ­व्या­बा­धा ए­का­द­श­स­ह­स्रा­णि एका- दशानि । अरिष्टा अपि तावन्त एव । च­श­ब्द­स­मु­च्चि­ता­नां सं­ख्ये­त्यु­च्य­ते — अग्न्याभे देवाः २५स­प्त­स­ह­स्रा­णि स­प्ता­धि­का­नि । ८सू­र्या­भे­ऽ­म­रा न­व­स­ह­स्रा­णि न­वो­त्त­रा­णि । चन्द्राभे सुराः एका- द­श­स­ह­स्रा­णि ए­का­द­शा­नि । सत्याभे विबुधाः त्र­यो­द­श­स­ह­स्रा­णि त्र­यो­द­शा­नि । श्रे­य­स्क­रे देवाः प­ञ्च­द­श­स­ह­स्रा­णि प­ञ्च­द­शा­नि९ । क्षे­म­ङ्क­रे अमराः स­प्त­द­श­स­ह­स्रा­णि स­प्त­द­शा­नि । १०वृ­ष­भे­ष्टे सुराः ए­का­न्न­विं­श­ति­स­ह­स्रा­णि ए­का­न्न­विं­श­ति­श्च । का­म­च­रे­ऽ­म­राः ए­क­विं­श­ति­स­ह­स्रा­णि ए­क­विं­श­ति­श्च । नि­र्मा­ण­र­ज­सि देवाः त्र­यो­विं­श­ति­स­ह­स्रा­णि त्र­यो­विं­श­ति­श्च । दि­ग­न्त­र­क्षि­ते ३०देवाः प­ञ्च­विं­श­ति­स­ह­स्रा­णि प­ञ्च­विं­श­ति­श्च । आ­त्म­र­क्षि­ते सुराः स­प्त­विं­श­ति­स­ह­स्रा­णि स­प्त­विं­श­ति­श्च । स­र्व­र­क्षि­ते विबुधा ए­का­न्न­त्रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि ए­का­न्न­त्रिं­श­च्च । मरुति देवाः १ई­शा­ना­दि­षु । २ — द्रभवः आº, बº, दº, मुº । अ­रु­ण­व­र­दी­व­बा­हि­र­ज­ग­दी­दो जि­ण­व­रु­त्त- संखाणि । गंतूण जो­य­णा­णिं अ­रु­ण­स­मु­द्द­स्स प­णि­धी­ए ॥ ३प्र­थ­मे­न्द्र­क । ४अ­प­र­स्यां तु­षि­त­वि­मा­न­म­प- रो­त्त­र­को­णे­ऽ­व्या — आº, बº, दº, मुº । ५वृ­ष­भो­ष्ट्र­का­म — ताº । वृ­ष­भो­ऽ­ष्ट­का­म — श्रº, मूº । वृ­ष­भ­का­म — दº । — का­म­क­राः भाº २ । ६ — न्तराले मरु — आº, बº, दº, मुº । ७कुतः । ८सूर्याभे सुरा न­व­स­ह­स्रा­णि न­वा­धि­का­नि आº, बº, दº, मुº । ९ — द­शा­धि­का­नि आº, बº, दº, ३५मुº । १०वृ­ष­भो­ष्टे ताº । वृ­ष­भो­ऽ­श्वे मूº, श्रº । वृषभे दº । २४४ ए­क­त्रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि ए­क­त्रिं­श­च्च । वसुनि सुराः त्र­य­स्त्रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि त्र­य­स्त्रिं­श­च्च । अश्वे सुराः प­ञ्च­त्रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि प­ञ्च­त्रिं­श­च्च । विश्वे देवाः स­प्त­त्रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि स­प्त­त्रिं­श­च्च । त एते च­तु­र्विं­श­ति­लौ­का­न्ति­क­ग­णाः स­मु­दि­ताः १च­त्वा­रिं­श­त्स­ह­स्रा­णि अ­ष्ट­स­प्त­ति­श्च शतानि ष­डु­त्त­रा­णि । सर्वे ते स्वतन्त्रा ही­ना­धि­क­त्वा­भा­वा­त्­, वि­ष­य­र­ति­वि­र­हा­द् दे­व­र्ष­यः­, तत इ­त­रे­षां ०५दे­वा­ना­म­र्च­नी­याः­, च­र्तु­द­श­पू­र्व­ध­राः­, सततं ज्ञा­न­भा­व­ना­व­हि­त­म­न­सः­, सं­सा­रा­न्नि­त्य­मु­द्वि­ग्नाः अ­नि­त्या­श­र­णा­द्य­नु­प्रे­क्षा­स­मा­हि­त­मा­न­साः­, अ­ति­वि­शु­द्ध­स­म्य­ग्द­र्श­नाः­, ती­र्थ­क­र­नि­ष्क्र­म­ण­प्र­ति­बो­ध­न- पराः । ना­म­क­र्म­णो­ऽ­सं­ख्यो­त्त­रो­त्त­र­प्र­कृ­ति­त्वा­त् सं­सा­रि­णां जीवानां संज्ञाः शु­भा­शु­भ­ना­म­क­र्मो- द­या­पा­दि­ताः वे­दि­त­व्याः । ए­व­म­यं का­र्म­ण­श­री­र­प्र­णा­लि­क­या आ­स्र­वा­पे­क्ष­या­पा­दि­त­सु­ख­दुः­खा­नां भ­व्या­भ­व्य­भे­दा­हि­त- १०द्वै­वि­ध्या­नां प्राणिनां सं­सा­रो­ऽ­ना­दिः अ­प­र्य­व­सा­नः । अन्येषां मो­हो­प­श­म­प्र­ध्वं­स­नं प्र­त्या­दृ­ता­नां अ­प्र­ति­प­ति­त­स­म्य­ग्द­र्श­ना­नां प­री­त­वि­ष­यः­, स­प्ता­ष्टा­नि२ भ­व­ग्र­ह­णा­नि उ­त्क­र्षे­ण व­र्त­न्ते­, ज­घ­न्ये­न द्वित्राणि अ­नु­ब­न्ध्यो­च्छि­द्य­न्ते । प्र­ति­प­ति­त­स­म्य­क्त्वा­नां तु भाज्यम् । आह — अ­प्र­ति­प­ति­त­स­म्य­क्त्वे­षु कि­म­वि­शे­ष एव आ­हो­स्वि­त् क­श्चि­द­स्ति प्र­ति­वि­शे­षः इति ? अ­त्रो­च्य­ते- १५वि­ज­या­दि­षु द्वि­च­र­माः ॥ २६ ॥ वि­ज­या­दि­षु इति आ­दि­श­ब्दः प्र­का­रा­र्थः । १ । अयम् आ­दि­श­ब्दः प्र­का­रा­र्थो द्रष्टव्यः । तेन वि­ज­य­वै­ज­य­न्त­ज­य­न्ता­प­रा­जि­ता­ऽ­नु­दि­श­वि­मा­ना­ना­मि­ष्टा­नां ग्रहणं सिद्धं भवति । कः पु­न­र­त्र प्र­का­रा­र्थः ? अ­ह­मि­न्द्र­त्वे सति स­म्य­ग्दृ­ष्ट्यु­प­पा­दः । स­र्वा­र्थ­सि­द्ध­ग्र­ह­ण­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; तेषां प­र­मो­त्कृ­ष्ट­त्वा­त्­, स­र्वा­र्थ­सि­द्ध इ­त्य­न्व­र्थ­नि­र्दे­शा­त् ए­क­च­र­म­त्व­सि­द्धे­श्च । २०द्वि­च­र­म­त्वं म­नु­ष्य­दे­ह­द्व या­पे­क्ष­म् । २ । च­र­म­श­ब्द उक्तार्थः । द्वौ चरमौ देहौ येषां ते द्वि­च­र­माः­, तेषां भावो द्वि­च­र­म­त्व­म् । ए­त­न्म­नु­ष्य­दे­ह­द्व­या­पे­क्ष­म­व­ग­न्त­व्य­म् । वि­ज­या­दि­भ्यः च्युता अ­प्र­ति­प­ति­त- सम्यक्त्वा म­नु­ष्ये­षू­त्प­द्य सं­य­म­मा­रा­ध्य पु­न­र्वि­ज­या­दि­षू­त्प­द्य च्युता म­नु­ष्य­भ­व­म­वा­प्य सिध्यन्ति इति द्वि­च­र­म­दे­ह­त्व­म्­, इ­त­र­था हि द्वौ म­नु­ष्य­भ­वौ एको दे­व­भ­व­श्चे­ति त्रि­च­र­म­त्वं स्यात् न द्वि­च­र­म­त्व­म् । कुतः पुनः म­नु­ष्य­दे­ह­स्य च­र­म­त्व­मि­ति चेत् ? उच्यते- २५म­नु­ष्य­दे­ह­स्य च­र­म­त्वं तेनैव मु­क्ति­प­रि­णा­मो­प­प­त्तेः । ३ । यतो म­नु­ष्य­भ­व­म­वा­प्य दे­व­ना­र­क- तै­र्य­ग्यो­नाः सिध्यन्ति न तेभ्य एवेति म­नु­ष्य­दे­ह­स्य च­र­म­त्व­म् । एकस्य च­र­म­त्व­मि­ति चेत्; न; औ­प­चा­रि­क­त्वा­त् । ४ । स्या­न्म­त­म् — एकस्य भवस्य च­र­म­त्व­म् अ­न्त्य­त्वा­त्­, न द्व­यो­स्त­तो द्वि­च­र­म­त्व­म­यु­क्त­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? औ­प­चा­रि- कत्वात् । येन देहेन सा­क्षा­न्मो­क्षो­ऽ­वा­प्य­ते स मु­ख्य­श्च­र­मः­, तस्य प्र­त्या­स­न्नो म­नु­ष्य­भ­वः तत्प्र- ३०त्या­स­त्ते­श्च­र­म इ­त्यु­प­च­र्य­ते । दे­व­भ­वे­न व्य­व­हि­त­त्वा­त् प्र­त्या­स­त्त्य­भा­व इति चेत्; न; *­“­ये­न ३ना­व्य­व­धा­नं तेन व्य­व­हि­ते­ऽ­पि ४व­च­न­प्रा­मा­ण्या­त्­” इति । आ­र्ष­वि­रो­ध इति चेत्; न; प्र­श्न­वि­शे­षा­पे­क्ष­त्वा­त् । ५ । स्या­न्म­त­म् — वि­ज­या­दि­षु द्विचर- म­त्व­मा­र्ष­वि­रो­धि । कुतः ? त्रि­च­र­म­त्वा­त । एवं ह्यार्षे उ­क्त­म­न्त­र­वि­धा­ने — *­“­अ­नु­दि­शा­नु­त्त- र­वि­ज­य­वै­ज­य­न्त­ज­य­न्ता­प­रा­जि­त­वि­मा­न­वा­सि­ना­म­न्त­रं ज­घ­न्ये­न व­र्ष­पु­थ­क्त्व­म् उ­त्क­र्षे­ण द्वे साग- १च­त्वा­रिं­श­त्स­ह — आº, बº, मुº । २वे­द­क­स­म्य­क्त्वा­पे­क्ष­या । ३वा व्य — मूº । ३५अ­व­श्य­व्य­व­धा­न­म् । ४कुतः ? सू­त्र­का­र­स्य । २४५ रोपमे सा­ति­रे­के­”[१षट्खंº] इति । त­स्या­य­म­र्थः — तेभ्यः च्युता म­नु­ष्ये­षू­त्प­द्य अ­ष्ट­व­र्षाः२ सं­य­म­मा- राध्य अ­न्त­र्मृ­हू­र्ते­न वि­ज­या­दि­षु भ­व­मा­प्नु­व­न्ति इति ज­घ­न्ये­न व­र्ष­पृ­थ­क्त्व­म् । के­चि­त्ते­भ्य­श्च्यु­ता म­नु­ष्ये­षू­त्प­द्य सं­य­म­म­वा­प्य सौ­ध­र्मै­शा­न­क­ल्प­योः जनित्वा पु­न­र­पि म­नु­ष्य­भ­व­म­नु­भू­य वि­ज­या­दि­षु जायन्ते इति उ­त्क­र्षे­ण द्वे सा­ग­रो­प­मे साधिके इति, ततो म­नु­ष्य­भ­व­त्र­यो­प­प­त्ते­र्द्वि­च­र­म­त्व­म­यु­क्त- ०५मिति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? प्र­श्न­वि­शे­षा­पे­क्ष­त्वा­त् । एवं हि व्या­ख्या­प्र­ज्ञ­प्ति­द­ण्ड­के­षू­क्त­म्३ — वि­ज­या­दि­षु देवा म­नु­ष्य­भ­व­मा­स्क­न्द­न्तः कि­य­ती­र्ग­त्या­ग­तीः वि­ज­या­दि­षु कुर्वन्ति इति गौतम- प्रश्ने भ­ग­व­त्तो­क्तं ज­घ­न्ये­नै­को भवः आगत्या उ­त्क­र्षे­ण ग­त्या­ग­ति­भ्यां द्वौ भवौ । स­र्वा­र्थ­सि­द्धाः४ च्युता ५म­नु­ष्ये­षू­त्प­द्य तेनैव भवेन सि­ध्य­न्ती­ति­, न लौ­का­न्ति­क­व­दे­क­भ­वि­का एवेति विजया- दिषु द्वि­च­र­म­त्वं ना­र्ष­वि­रो­धि­, क­ल्पा­न्त­रो­त्प­त्त्य­न­पे­क्ष­त्वा­त् प्र­श्न­स्ये­ति । १०आह — उक्तं भवता जीवस्य औ­द­यि­के­षु भावेषु तै­र्य­ग्यो­नि­ग­ति­रौ­द­यि­की­ति­, स्थितौ- चोक्तम् *­“­ति­र्य­ग्यो­नि­जा­नां च”[तº सूº३ । ३९] इति । आ­स्र­व­वि­धा­ने च वक्ष्यते *­“­मा­या तै­र्य­ग्यो­न­स्य­”[तº सूº६ । १६] इति । त­द्व­क्त­व्यं के ति­र्य­ग्यो­न­य इति ? अ­त्रो­च्य­ते- औ­प­पा­दि­क­म­नु­ष्ये­भ्यः शे­षा­स्ति­र्य­ग्यो­न­यः ॥ २७ ॥ अ­यु­क्तो­ऽ­यं निर्देशः ‘­औ­प­पा­दि­क­म­नु­ष्ये­भ्यः­’ इति । कुतः ? म­नु­ष्य­श­ब्द­स्य अ­ल्पा­च्त­र- १५त्वात् पू­र्व­नि­पा­त६प्रा­प्त्य­र्ह­त्वा­त्­; नैष दोषः; अ­भ्य­र्हि­त­त्वा­त् औ­प­पा­दि­क­श­ब्द­स्य पू­र्व­नि­पा­तः । क­थ­म­भ्य­र्हि­त­त्व­म् ? दे­वा­ना­मौ­प­पा­दि­के­ष्व­न्त­र्भा­वा­त्­, देवा हि स्थि­ति­प्र­भा­वा­दि­भि­र­भ्य­र्हि­ता इति व्याख्याताः । उक्तेभ्य औ­प­पा­दि­क­म­नु­ष्ये­भ्यो­ऽ­न्ये शेषाः । १ । औ­प­पा­दि­का उक्ता दे­व­ना­र­काः­, मनु- ष्याश्च व्याख्याताः *­“­प्रा­ङ् मा­नु­षो­त्त­रा­न्म­नु­ष्याः­”[तº सूº३ । ३५] इति । ते­भ्यो­ऽ­न्ये ये ते २०शेषाः ति­र्य­ग्यो­न­यः । सि­द्ध­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; सां­सा­रि­क­प्र­क­र­णा­त् । २ । स्या­न्म­त­म् — औ­प­पा­दि­क­म­नु­ष्ये­भ्यो- ऽन्यत्वं सि­द्धा­ना­म­प्य­स्ति इति ति­र्य­ग्यो­नि­त्व­प्र­स­ङ्ग इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? सां­सा­रि­क- प्र­क­र­णा­त् । सं­सा­रि­णः प्र­कृ­ताः­, तेन ते­भ्यो­ऽ­न्ये सं­सा­रि­ण एव ति­र्य­ग्यो­न­यो न सिद्धाः । अथ केयं ति­र्य­ग्यो­निः ? २५ति­रो­भा­वा­त् तै­र्य­ग्यो­निः । ३ । ति­रो­भा­वो न्यग्भावः उ­प­बा­ह्य­त्व­मि­त्य­र्थः­, ततः क­र्मो­द­या- पा­दि­त­भा­वा ति­र्य­ग्यो­नि­रि­त्या­ख्या­य­ते । तिरश्चि यो­नि­र्ये­षां ते ति­र्य­ग्यो­न­यः । ते च त्र­स­स्था­व­रा­दि­वि­क­ल्पा व्याख्याताः । दे­वा­दि­व­त्त­दा­धा­र­नि­र्दे­श इति चेत्; न; स­र्व­लो­क­व्या­पि­त्वा­त् । ४ । स्या­न्म­त­म् — यथा दे­वा­ना­मू­र्ध्व­लो­कः­, म­नु­ष्या­णां ति­र्य­ग्लो­कः­, ना­र­का­णा­म­धो­लो­क आ­धा­र­वि­शे­ष उक्तः तथा तिर- १“­अ­णु­दि­स जाव अवरा-इ­द­वि­मा­ण­वा­सि­य­दे­वा­ण­मं­त­रं के­व­चि­रं कालादो होदि ? ज­ह­ण्णे­णं ३०वा­स­पु­ध­त्तं । उ­क्क­स्से­ण बे सा­ग­रो­व­मा­णि सा­दि­रे­या­णि । ” — षट्खंº खुद्दाº२ । ३ । ३० — ३२ । २वर्षान् संº आº, बº, दº, मुº । ३“­वि­ज­य­वे­ज­यं­त­ज­यं­त­अ­व­रा­जि­य देवाणं भंते, जे भविए म­णु­स्से­सु उ­व­व­ज्जि­त्त­ए से णं भंते के­व­ति­º(उº) …­भ­वा­दे­से­णं ज­ह­न्ने­णं दो भ­व­ग्ग­ह­णा­इं उ­क्क­स्से­णं चत्तारि भ­व­ग्ग­ह­णा­इं­…­स­व्व­ट्ठ­सि­द्ध­दे­वा­णं भं­ते­…­भ­वा­दे­से­णं दो भ­व­ग्ग­ह­णा­इं­…­” — भगº सूº२४ । २२ । १६- १७ । ४स­र्वा­र्थि­सि­द्धौ च्यु — आº, बº, मुº । ५म­नु­ष्य­भ­वे­षू­त्प — श्रº । ६ — तः प्राप्नोति अ­भ्य­र्हि­त­त्वा­न्नै­ष दोषः औ­प­पा­दि­क­स्य आº, बº, मुº । २४६ श्चामपि आधारो विशिष्टो नि­र्दे­ष्ट­व्य इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स­र्व­लो­क­व्या­पि­त्वा­त्१ ते हि तिर्यञ्चः सर्वान् लोकान् व्याप्य वर्तन्ते इति । कुतः पुनः स­र्व­लो­क­व्या­पि­त्व­मे­षा- मिति चेत् ? उच्यते- सू­क्ष्म­बा­द­र­भे­दा­त् । ५ । तिर्यञ्चो द्विविधाः — सूक्ष्मा बा­द­रा­श्चे­ति सू­क्ष्म­बा­द­र­ना­म­क- ०५र्मो­द­या­पा­दि­त­भा­वाः । तत्र सूक्ष्माः पृ­थि­व्य­प्ते­जो­वा­यु­व­न­स्प­त­यः स­र्व­लो­क­व्या­पि­नः । बादराः पृ­थि­व्य­प्ते­जो­वा­यु­व­न­स्प­त­यः वि­क­ले­न्द्रि­याः प­चे­न्द्रि­या­श्च क्व­चि­दे­व वर्तन्ते न सर्वत्र । द्वि­ती­ये­ऽ­ध्या­ये त­न्नि­र्दे­श इति चेत्; न; कृ­त्स्न­लो­क­भा­वा­त् । ६ । स्या­दे­त­त् — द्वि­ती­ये­ऽ­ध्या­ये एषां तिरश्चां निर्देशः कर्तव्यः ना­त्रे­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? कृ­त्स्न­लो­क­भा­वा­द­य­मे­व त­न्नि­र्दे­शो युक्तः, स­र्वां­ल्लो­का­नु­क्त्वा त­दा­धा­र­नि­र्दे­शः सुगम इति । १०शे­ष­सं­प्र­ति­प­त्ते­श्च । ७ । ना­र­का­दी­न् स­र्वा­नु­क्त्वा ते­भ्यो­ऽ­न्ये शे­षा­स्ति­र्य­ञ्च इति शे­ष­सं­प्र- ति­प­त्ति­श्च भवति इति इहैव त­न्नि­र्दे­शो युक्तः । स्थि­ति­रि­दा­नीं वक्तव्या । सा ना­र­का­णां म­नु­ष्या­णां तिरश्चां चोक्ता, दे­वा­ना­मु­च्य­ते । तत्र २चा­दा­वु­द्दि­ष्टा­नां भ­व­न­वा­सि­नां स्थि­ति­प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­मा­ह- स्थि­ति­र­सु­र­ना­ग­सु­प­र्ण­द्वी­प­शे­षा­णां सा­ग­रो­प­म­त्रि­प­ल्यो­प­मा­र्ध­ही­न­मि­ता ॥ २८ ॥ १५अ­सु­रा­दी­नां सा­ग­रो­प­मा­दि­भि­र­भि­सं­बं­धो य­था­क्र­म­म् । १ । अ­सु­रा­दी­नां सा­ग­रो­प­मा­दि­भि- र्य­था­क्र­म­म­भि­सं­ब­न्धो वे­दि­त­व्यः । इयं स्थि­ति­रु­त्कृ­ष्टा । ज­घ­न्या­प्यु­त्त­र­त्र वक्ष्यते । तद्यथा- अ­सु­रा­णां सा­ग­रो­प­मा स्थितिः, नागानां त्रीणि प­ल्यो­प­मा­नि­, सु­प­र्णा­ना­म् अ­र्ध­तृ­ती­या­नि३, द्वीपानां द्वे, शेषाणां षण्णाम् अ­ध्य­र्ध­प­ल्यो­प­म­म् । आद्य४दे­व­नि­का­य­स्थि­त्य­भि­धा­ना­न­न्त­रं व्य­न्त­र­ज्यो­ति­ष्क­स्थि­ति­व­च­ने क्र­म­प्रा­प्ते सति २०त­दु­ल्ल­ङ्घ्य वै­मा­नि­का­नां स्थि­ति­रु­च्य­ते । कुतः ? त­यो­रु­त्त­र­त्र ल­घु­नो­पा­ये­न स्थि­ति­व­च­ना­त् । तेषु च आ­दा­वु­द्दि­ष्ट­योः कल्पयोः स्थि­ति­वि­धा­ना­र्थ­मा­ह- सौ­ध­र्मै­शा­न­योः सा­ग­रो­प­मे­ऽ­धि­के ॥ २९ ॥ द्वि­व­च­न­नि­र्दे­शा­द् द्वि­त्व­ग­तिः । १ । सा­ग­रो­प­मे इति द्वि­व­च­न­नि­र्दे­शा­द् द्वे सा­ग­रो­प­मे इति गम्यते । २५अधिके इ­त्य­धि­का­र आ स­ह­स्रा­रा­त् । २ । अधिके इत्ययं अ­धि­का­रो द्रष्टव्यः । आ कुतः ? आ स­ह­स्रा­रा­त् । तेन सौ­ध­र्मै­शा­न­यो­र्दे­वा­ना­मु­त्कृ­ष्टा स्थितिः द्वे सा­ग­रो­प­मे सा­ति­रे­के प्र­त्ये­त­व्ये । उ­त्त­र­योः स्थि­ति­वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह- सा­न­त्कु­मा­र­मा­हे­न्द्र­योः सप्त ॥ ३० ॥ ३०अ­धि­का­रा­त् सा­ग­रा­धि­क­सं­प्र­त्य­यः । १ । सा­ग­र­ग्र­ह­ण­म् अ­धि­क­ग्र­ह­णं च अ­नु­व­र्त­ते । तेना- यमर्थो लभ्यते — सा­न­त्कु­मा­र­मा­हे­न्द्र­यो­र्दे­वा­ना­मु­त्कृ­ष्टा स्थितिः स­प्त­सा­ग­रो­प­मा­णि साधि- कानि इति । ब्र­ह्म­लो­का­दि­ष्व­च्यु­ता­व­सा­ने­षु५ स्थि­ति­वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्य­र्थ­मा­ह- १ — त् स­र्व­लो­क­व्या­पि­त्वं क­थ­मे­षा­मि — आº, बº, पº । २चादौ निर्दिष्टा — आº, बº, मुº । ३अ­र्ध­प­ल्य­द्व­य­प्र­मि­ते­त्य­र्थः । ४आदिदे — आº, बº, मुº । ५ — च्यु­ता­न्ते­षु आº, बº, दº, मुº, ताº । २४७ त्रि­स­प्त­न­वै­का­द­श­त्र­यो­द­श­प­ञ्च­द­श­भि­र­धि­का­नि तु ॥ ३१ ॥ स­प्त­ग्र­ह­ण­स्य त्र्या­दि­भि­र­भि­सं­ब­न्धः द्व­यो­र्द्व­योः । १ । स­प्त­ग्र­ह­णं प्र­कृ­त­म्­, तस्येह निर्दिष्टैः त्र्या­दि­भि­र­भि­सं­ब­न्धो द्रष्टव्यः । सप्त त्रि­भि­र­धि­का­नि­, सप्त स­प्त­भि­र­धि­का­नी­त्या­दि । ०५तुशब्दो वि­शे­ष­णा­र्थः । २ । तुशब्दो वि­शे­ष­णा­र्थो द्रष्टव्यः । किं वि­शि­न­ष्टि ? अधिक- श­ब्दो­ऽ­नु­व­र्त्त­मा­नः च­तु­र्भि­रि­ह सं­ब­ध्य­ते नो­त्त­रा­भ्या­मि­त्य­य­म­र्थो वि­शे­ष्य­ते । ते­ना­य­म­र्थो भवति- ब्र­ह्म­लो­क­ब्र­ह्मो­त्त­र­योः द­श­सा­ग­रो­प­मा­णि सा­धि­का­नि । ला­न्त­व­का­पि­ष्ठ­यो­श्च­तु­र्द­श­सा­ग­रो­प- माणि सा­धि­का­नि । शु­क्र­म­हा­शु­क्र­योः षो­ड­श­सा­ग­रो­प­मा­णि सा­धि­का­नि । श­ता­र­स­ह­स्रा­र­यो­र­ष्टा- द­श­सा­ग­रो­प­मा­णि सा­धि­का­नि । आ­न­त­प्रा­ण­त­यो­र्विं­श­तिः सा­ग­रो­प­मा­णि । आ­र­णा­च्यु­त­यो­र्द्वा- १०विंशतिः सा­ग­रो­प­मा­णि उत्कृष्टा स्थि­ति­रि­ति । ननु च तु­श­ब्दो­ऽ­न­र्थ­कः ‘­अ­धि­के­’ इ­त्य­धि­का­रे आ­स­ह­स्रा­रा­दि­त्यु­क्त­त्वा­त् ? न, अ­त­स्त­त्सि­द्धेः । तत १ऊर्ध्वं स्थि­ति­वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्य­र्थ­मा­ह- आ­र­णा­च्यु­ता­दू­र्ध्व­मे­कै­के­न नवसु ग्रै­वे­य­के­षु वि­ज­या­दि­षु स­र्वा­र्थ­सि­द्धे२ च ॥ ३२ ॥ १५अ­धि­का­रा­द­धि­क­सं­ब­न्धः । १ । अ­धि­क­ग्र­ह­ण­म­नु­व­र्त­ते तेनेह संबन्धो वे­दि­त­व्यः — ए­कै­के­ना­ऽ­धि- कानीति । किमर्थं नवसु ग्रै­वे­य­के­षु वि­ज­या­दि­ष्कि­ति पृथग् ग्र­ह­ण­म् ? ग्रै­वे­य­के­भ्यो वि­ज­या­दी­नां पृ­थ­ग्ग्र­ह­ण­म­नु­दि­श­सं­ग्र­हा­र्थ­म् । २ । ग्रै­वे­य­क­वि­ज­या­दि­ष्वि­त्यु­च्य­मा­ने अ­नु­दि­श­वि­मा­ना­ना­म­सं­ग्र­हः स्यात्, त­त­स्त­त्सं­ग्र­हा­र्थं पृ­थ­ग्ग्र­ह­णं क्रियते । प्र­त्ये­क­मे­कै­क­वृ­द्ध्य­भि­सं­ब­न्धा­र्थं न­व­ग्र­ह­ण­म् । ३ । ग्रै­वे­य­के­ष्वि­त्यु­च्य­मा­ने यथा वि­ज­या­दि­षु २०सर्वेषु ए­क­मे­व सा­ग­रो­प­म­म­धि­कं तथा सर्वेषु ग्रै­वे­य­के­षु ए­क­मे­व सा­ग­रो­प­म­म­धि­क­मि­ति प्र­ती­ये­त त­स्मा­न्न­व­ग्र­ह­णं क्रियते । नवसु प्र­त्ये­क­मे­कै­क­स्य सा­ग­रो­प­म­स्य आधिक्यं यथा स्यादिति । अथ स­र्वा­र्थ­सि­द्ध­स्य पृ­थ­ग्ग्र­ह­णं कि­म­र्थ­म् ? स­र्वा­र्थ­सि­द्ध­स्य पृ­थ­ग्ग्र­ह­णं वि­क­ल्प­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म् । ४ । य­था­ऽ­ध­स्ता­ज्ज­घ­न्यो­त्क­र्ष­स्थि­ति­वि­क­ल्प- तथा स­र्वा­र्थ­सि­द्धे माभूत् इ­त्ये­व­म­र्थं पृ­थ­ग्ग्र­ह­णं क्रियते । ते­ना­य­म­र्थो वे­दि­त­व्यः — अ­धो­ग्रै­वे­य­के­षु २५प्रथमे त्र­यो­विं­श­ति­सा­ग­रो­प­मा­णि । द्वितीये च­तु­र्विं­श­ति­सा­ग­रो­प­मा­णि । तृतीये प­ञ्च­विं­श­ति- सा­ग­रो­प­मा­णि । म­ध्य­म­ग्रै­वे­य­के­षु प्रथमे ष­ड्विं­श­ति­सा­ग­रो­प­मा­णि­, द्वितीये स­प्त­विं­श­तिः३, तृतीये अ­ष्टा­विं­श­तिः । उ­प­रि­म­ग्रै­वे­य­के­षु प्रथमे ए­का­न्न­त्रिं­श­त्­, द्वितीये त्रिं­श­त्­, तृतीये ए­क­त्रिं­श­त् । अ­नु­दि­श­वि­मा­ने­षु द्वा­त्रिं­श­त् । वि­ज­या­दि­षु त्र­य­स्त्रिं­श­त् सा­ग­रो­प­मा­णि उत्कृष्टा स्थितिः । सर्वा- र्थसिद्धे त्र­य­स्त्रिं­श­दे­वे­ति । ३०अत्राह म­नु­ष्य­ति­र्य­ग्यो­नि­जा­नां प­रा­प­र­स्थि­ती व्या­ख्या­य­ते­, देवानां किं उ­त्कृ­ष्टै­व न वेति ? उच्यते- अपरा प­ल्यो­प­म­म­धि­क­म् ॥ ३३ ॥ अपरा ज­घ­न्ये­त्य­र्थः । स्थि­ति­रि­त्य­नु­व­र्त­ते । व्या­ख्या­त­प­रि­मा­ण­प­ल्यो­प­म­म् । केषाम् ? दे­वा­ना­मि­यं जघन्या स्थितिः ? सौधमै शा­न­यो­र्दे­वा­ना­म् । कथं गम्यते ? १ऊर्ध्वे श्रº । २ — सिद्धौ च आº, बº, दº, मुº, ताº । ३ — तिः सा­ग­रो­प­मा­णि त् — आº, ३५बº, वº, मुº । २४८ पा­रि­शे­ष्या­त्सौ­ध­र्मै­शा­न­यो­र­प­रा स्थितिः । १ । भ­व­न­वा­स्या­दी­नां जघन्या स्थि­ति­र्व­क्ष्य­ते । सा­न­त्कु­मा­रा­दी­नां च परतः परतः पूर्वा पू­र्वा­ऽ­न­न्त­रा इति । ततः प­रि­शे­षा­त् सौ­ध­र्मै­शा­न­यो- र्देवानां साधिकं प­ल्यो­प­मं जघन्या स्थि­ति­र्वे­दि­त­व्या । तत ऊर्ध्वं ज­घ­न्य­स्थि­ति­प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­मा­ह — ०५परतः परतः पूर्वा पू­र्वा­न­न्त­रा ॥ ३४ ॥ प­र­स्मि­न् देशे प­र­तः­, तस्य वीप्सायां द्वित्वम् । पू­र्व­श­ब्द­स्या­पि । किमुक्तं भवति — पूर्वा पूर्वा या स्थि­ति­रु­त्कृ­ष्टो­क्ता सा सा उपरि उपरि देवानां ज­घ­न्ये­त्ये­त­दु­क्तं भवति । किम- वि­शे­षे­ण ? नेत्याह । अ­धि­क­ग्र­ह­णा­नु­वृ­त्तेः १सा­ति­रे­क­सं­प्र­त्य­यः । १ । अ­धि­क­ग्र­ह­ण­म­नु­व­र्त­ते ? क्व प्र­कृ­त­म् ? १०‘­अ­प­रा प­ल्यो­प­म­म­धि­क­म्­’ इ­त्य­त्र­, सा­ति­रे­क­सं­प्र­त्य­यो भवति । सौ­ध­र्मै­शा­न­योः परा स्थितिः द्वे सा­ग­रो­प­मे साधिके । ते सा­न­त्कु­मा­र­मा­हे­न्द्र­योः सा­ति­रे­के जघन्या स्थितिः । सानत्कु- मा­र­मा­हे­न्द्र­योः परा स्थितिः स­प्त­सा­ग­रो­प­मा­णि सा­धि­का­नि । तानि सा­ति­रे­का­णि ब्र­ह्म­लो­क- ब्र­ह्मो­त्त­र­यो­र्ज­घ­न्या स्थि­ति­रि­त्या­दि । आ कु­तो­ऽ­य­म­धि­का­रः ? आ वि­ज­या­दि­भ्यो­ऽ­धि­का­रः । २ । आ वि­ज­या­दि­भ्यो­ऽ­नु­त्त­रे­भ्यः अ­य­म­धि­का­रो वे­दि­त­व्यः । १५कथं गम्यते ? ‘­स­र्वा­र्थ­सि­द्ध­स्य पृथग् ग्र­ह­णा­त्­’ इत्युक्तं पु­र­स्ता­त् । अ­न­न्त­रे­त्य­व­च­नं पू­र्वो­क्ते­रि­ति चेत्; न; व्य­व­हि­ते पू­र्व­श­ब्द­प्र­यो­गा­त् । ३ । स्या­न्म­त­म्­, पूर्वेति व­च­ना­त् आ­न­न्त­र्य­प्र­ती­तेः अ­न­न्त­रे­ति व­च­न­म­न­र्थ­क­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? व्य­व­हि­ते­ऽ­पि पू­र्व­श­ब्द­प्र­यो­गा­त् । अयं हि पू­र्व­श­ब्दः व्य­व­हि­ते­ऽ­पि प्र­यु­ज्य­ते । तद्यथा — पूर्वं म­थु­रा­याः पा­ट­लि­पु­त्र- मिति । ततः२ सो­ध­र्मै­शा­न­योः या परा स्थितिः सा ब्र­ह्म­लो­क­ब्र­ह्मो­त्त­र­लो­क­यो­र्ज­घ­न्या स्थिति- २०रि­त्ये­व­मा­द्य­नि­ष्टं प्र­ती­ये­त त­तो­ऽ­न­न्त­र­मु­च्य­ते । ना­र­का­णा­मु­त्कृ­ष्टा स्थि­ति­रु­क्ता­, जघन्या सू­त्रे­ऽ­नु­क्ता­, ता­म­प्र­कृ­ता­म­पि ल­घु­नो­पा­ये­न प्र­ति­पा­द­यि­तु­मि­च्छ­न्ना­ह- ना­र­का­णां च द्वि­ती­या­दि­षु ॥ ३५ ॥ चशब्दः किमर्थः ? २५चशब्दः प्र­कृ­त­स­मु­च्च­या­र्थः । १ । चशब्दः क्रियते प्र­कृ­त­स­मु­च्च­या­र्थः । किं प्र­कृ­त­म् ? परतः परतः पूर्वा पू­र्वा­ऽ­न­न्त­रा अपरा स्थि­ति­रि­ति । ते­ना­य­म­र्थो लभ्यते — र­त्न­प्र­भा­यां ना­र­का­णां परा स्थि­ति­रे­कं सा­ग­रो­प­मं सा श­र्क­रा­प्र­भा­यां जघन्या । श­र्क­रा­प्र­भा­या­मु­त्कृ­ष्टा स्थितिः त्रीणि सा­ग­रो­प­मा­णि­, सा बा­लु­का­प्र­भा­यां ज­घ­न्ये­त्ये­व­मा­दि । तद्व्यासो३ व्याख्यातः पु­र­स्ता­त् । अथ प्र­थ­मा­यां पृथिव्यां का जघन्या स्थि­ति­रि­ति ? अत आह- ३०द­श­व­र्ष­स­ह­स्रा­णि प्र­थ­मा­या­म् ॥ ३६ ॥ अपरा स्थि­ति­रि­त्य­नु­व­र्त­ते४ । अथ भ­व­न­वा­सि­नां का जघन्या स्थि­ति­रि­ति ? अत आह- १सा­ति­रे­के सं — श्रº । २अतः आº, बº, दº, मुº । ३उत्कृष्टा स्थितिः । ४र­त्न­प्र­भा­यां द­श­व­र्ष­स­ह­स्रा­णि अपरा स्थि­ति­र्वे­दि­त­व्या । २४९ भ­व­ने­षु च ॥ ३७ ॥ चशब्दः किमर्थः ? प्र­कृ­त­स­मु­च्च­या­र्थ इति । एवं तेन भ­व­न­वा­सि­ना­म­प­रा स्थि­ति­र्द­श- व­र्ष­स­ह­स्रा­णि इ­त्य­भि­सं­ब­ध्य­ते । ०५व्य­न्त­रा­णां तर्हि का जघन्या स्थि­ति­रि­ति ? अत आह- व्य­न्त­रा­णां च ॥ ३८ ॥ चशब्दः प्र­कृ­त­स­मु­च्च­या­र्थ इति, एवं तेन व्य­न्त­रा­णा­म­प­रा स्थितिः द­श­व­र्ष­स­ह­स्रा­णि इ­त्य­व­ग­म्य­ते । परा व्य­न्त­रा­णां प्रा­ग­भि­धा­त­व्ये­ति चेत्; न; ला­घ­वा­र्थ­त्वा­त् । १ । स्या­दे­त­त् — यथा १०अन्येषां दे­व­नि­का­या­नां परा स्थितिः प्रागुक्ता तथा व्य­न्त­रा­णा­म­पि परा प्रा­ग­भि­धा­त­व्या इति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? ला­घ­वा­र्थ­त्वा­त् । यदि परा स्थितिः प्रा­गु­च्ये­त पुनः द­श­व­र्ष­स­ह­स्र­ग्र­ह­णं क्रि­ये­त­, तथा सति गौरवं स्यात् । य­द्ये­व­म्­, अमीषां का परा स्थि­ति­रि­ति ? अत आह- परा प­ल्यो­प­म­म­धि­क­म् ॥ ३९ ॥ १५स्थि­त्य­भि­सं­ब­न्धा­त् स्त्री­लि­ङ्ग­नि­र्दे­शः । १ । स्थि­ति­रि­त्य­नु­व­र्त­ते । ते­ना­भि­सं­ब­न्धा­त् परेति स्त्री­लि­ङ्ग­नि­र्दे­शो द्रष्टव्यः । इदानीं ज्यो­ति­ष्का­णां परा स्थि­ति­र्व­क्त­व्ये­ति­, अत आह- ज्यो­ति­ष्का­णां च ॥ ४० ॥ चशब्दः प्र­कृ­त­स­मु­च्च­या­र्थ इति, एवं१ ते­नै­व­म­भि­सं­ब­ध्य­ते — ज्यो­ति­ष्का­णां च परा स्थितिः २०प­ल्यो­प­म­म­धि­क­मि­ति । अ­था­प­रा ज्यो­ति­ष्का­णां कियती स्थि­ति­रि­ति२ ? अत आह- त­द­ष्ट­भा­गो­ऽ­प­रा ॥ ४१ ॥ तस्य प­ल्यो­प­म­स्या­ष्ट­भा­गो ज्यो­ति­ष्का­णा­म­प­रा स्थि­ति­रि­त्य­र्थः । अत्राह — ‘­ज्यो­ति­ष्का­णां प­ल्यो­प­म­म­धि­कं परा स्थितिः’ इ­त्य­वि­शे­षा­भि­धा­ने न ज्ञायते च­न्द्रा­दी­नां किं स्थि­ति­वि­शे­ष २५इति ? अ­त्रो­च्य­ते- चन्द्राणां व­र्ष­श­त­स­ह­स्रा­धि­क­म् । १ । चन्द्राणां व­र्ष­श­त­स­ह­स्रा­धि­कं प­ल्यो­प­मं परा स्थितिः । सूर्याणां व­र्ष­स­ह­स्रा­धि­क­म् । २ । व­र्ष­स­ह­स्रा­धि­कं प­ल्यो­प­मं सूर्याणां परा स्थितिः । शुक्राणां श­ता­धि­क­म् । ३ । शुक्राणां व­र्ष­श­ता­धि­कं प­ल्यो­प­मं परा स्थितिः । बृ­ह­स्प­ती­नां पूर्णम् । ४ । बृ­ह­स्प­ती­नां पू­र्ण­प­ल्यो­प­मं परा स्थितिः, ३ना­धि­क­म् । ३०शे­षा­णा­म­र्ध­म् । ५ । शेषाणां ग्रहाणां बु­धा­दी­नां प­ल्यो­प­म­स्या­र्धं परा स्थितिः । न­क्ष­त्रा­णां च४ । ६ । किम् ? अ­र्ध­प­ल्यो­प­मं परा स्थितिः । ता­र­का­णां च­तु­र्भा­गः । ७ । प­ल्यो­प­म­स्य च­तु­र्भा­ग­स्ता­र­का­णां परा स्थितिः । १एतेन मुº । २ — रित्याह श्रº, मूº । ३सा­धि­क­म् आº, बº, दº, मुº । ४च न­क्ष­त्रा­णा­म­र्ध- आº, बº, दº, मुº । २५० त­द­ष्ट­भा­गो ज­घ­न्यो­भ­ये­षा­म् । ८ । तस्य प­ल्यो­प­म­स्या­ष्ट­भा­गः जघन्या स्थितिः उ­भ­ये­षां ता­र­का­णां न­क्ष­त्रा­णां च भवति । शेषाणां च­तु­र्भा­गः । ९ । शेषाणां सू­र्या­दी­नां प­ल्यो­प­म­स्य च­तु­र्भा­गो जघन्या स्थिति- र्वे­दि­त­व्या । ०५अथ लौ­का­न्ति­क­दे­वा­नां का स्थि­ति­रि­ति ? अ­त्रो­च्य­ते- लौ­का­न्ति­का­ना­म­ष्टौ सा­ग­रो­प­मा­णि स­र्वे­षा­म्१ ॥ ४२ ॥ अ­ष्ट­सा­ग­रो­प­म­स्थि­त­यो लौ­का­न्ति­काः । १ । एकैव लो­का­न्ति­का­नां स्थितिः । २काऽसौ ? अष्टौ सा­ग­रो­प­मा­णि । सर्वे ते शु­क्ल­ले­श्याः प­ञ्च­ह­स्तो­त्से­ध­श­री­राः । व्याख्यातो जीवः । २ । स­म्य­ग्द­र्श­न­स्य वि­ष­य­प्र­द­र्श­न­मु­खे­नो­प­न्य­स्ते­षु जी­वा­दि­षु आद्यो १०जी­व­प­दा­र्थो व्याख्यातः । स च ए­को­ऽ­ने­का­त्म­कः । ३ । स जीव एकः अ­ने­का­त्म­को भवति । कुत एकस्या- ने­का­त्म­क­त्व­मि­ति चेत् ? अ­त्रो­च्य­ते- अ­भा­व­वि­ल­क्ष­ण­त्वा­त् । ४ । अभूतं ना­स्ती­त्ये­क­रू­पो­ऽ­भा­वः । न हि अभावः अ­भा­वा­त्म­ना भिद्यते । त­द्वि­स­दृ­श­स्तु ना­ना­रू­पो भावः, इ­त­र­था हि त­यो­र­वि­शे­ष एव स्यात् । स तु षोढा १५भिद्यते — जायते अस्ति वि­प­रि­ण­म­ते वर्धते ३अ­प­क्षी­य­ते वि­न­श्य­ती­ति । तत्र उ­भ­य­नि­मि­त्त­व- शा­दा­त्म­ला­भ­मा­प­द्य­मा­नो भावः जायत इत्यस्य विषयः । यथा ३म­नु­ष्य­ग­त्या­दि­ना­म­क­र्मो­द­या- पेक्षया आत्मा म­नु­ष्या­दि­त्वे­न जायत इ­त्यु­च्य­ते । त­स्या­यु­रा­दि­नि­मि­त्त­व­शा­द­व­स्था­न­म­स्ति­त्व­म् । ४सत ए­वा­व­स्था­न्त­रा­वा­प्ति­र्वि­प­रि­णा­मः । अ­नि­वृ­त्त­पू­र्व­स्व­भा­व­स्य भा­वा­न्त­रे­ण आधिक्यं वृद्धिः । क्रमेण पू­र्व­भा­वै­क­दे­श­नि­वृ­त्ति­र­प­क्ष­यः । त­त्प­र्या­य­सा­मा­न्य­वि­नि­वृ­त्ति­र्वि­ना­शः५ । एवं प्र­ति­क्ष­णं २०वृ­त्ति­भे­दा­द­न­न्त­रू­पा जायन्ते इति ना­ना­त्म­ता भा­व­स्य­, अथवा सत्६ज्ञे­य­द्र­व्या­मू­र्ता­ति­सू­क्ष्मा­व­गा- ह­ना­सं­ख्ये­य­प्र­दे­शा­ऽ­ना­दि­नि­ध­न­चे­त­न­त्वा­दि­ना । किञ्च, अ­ने­क­वा­ग्वि­ज्ञा­न­वि­ष­य­त्वा­त् । ५ । इह लोके ए­को­ऽ­र्थों­ऽ­ने­क­श­ब्द­वा­च्यो भवति तथाभि- ७धे­य­प­रि­णा­मे सति तेषां शब्दानां तत्र प्र­यो­गा­त् । प्रयोगो हि प्र­ति­पा­द­न­क्रि­या­, तस्याः श­ब्दा­र्था­वु- भावपि साधकौ । श­ब्द­स्ता­व­द् व्य­ञ्ज­क­त्वा­त् साधकः । अ­र्थो­ऽ­पि व्य­ङ्ग्य­त्वा­त् ८क­र्म­भा­व­मा­प­द्य- २५मानः त­त्स­म­का­ल­मे­व ९स्वा­त­न्त्र्य­म­नु­भ­व­ति­, तस्मिन् सति क्रि­या­प्र­वृ­त्तेः । यथा पचौ तण्डुला कर्म- रू­पा­प­न्ना एव क­र्तृ­ता­मा­स्क­न्द­न्ति ये­नो­च्य­ते क­र्म­का­र­क­मि­ति­, अतः तस्मिन् सति अनेकः शब्दः प्र­यु­ज्य­ते यथा घटः पार्थिवः मार्तिकः १०सन् ज्ञेयो नवो महान् इ­त्या­दि­, ए­व­मा­त्म­का­नां च वि­ज्ञा­ना­ना­मा­ल­म्ब­नं भवति११ तैर्विना१२ त­स्या­भा­वा­त् । सर्वे ते घटस्य आत्मानः१३ । तथा आ­त्म­न्य­पि अ­ने­क­वा­ग्वि­ज्ञा­ना­ल­म्ब­न­द­र्श­ना­दे­क­स्या­ने­का­त्म­क­त्व­म­व­से­य­म् । अपि च, १इदं सूत्रं नास्तिं ताº, श्रº, मूº, दº, भाº१, २, जº । वा­र्ति­क­मि­दं न सूत्रम् — श्रº टिº । २काष्टौ दº । ३अ­प­क्ष­य­ते ताº, दº, मुº । ३म­नु­ष्य­ग­ति­ना­म — मुº, दº, मूº । म­नु­ष्या­दि­ना­म- ३०श्रº । ४स­तो­ऽ­व­स्था — मुº । ५ — शः एवं प्र­ति­क्ष­ण­वृ­त्ति­भें — मुº, दº । — शः त एव प्र­ति­क्ष­णं वृत्तिभे- मूº श्रº । ६स तु ज्ञे — श्रº, मूº । सन्ज्ञेय — मुº, दº । ७अर्थस्य । ८क्रि­या­व्या­प्यं कर्म । ९क­र्तृ­त्व­म् । १०स तु ज्ञे — श्रº । ११भावः । १२श­ब्द­वा­ग्वि­ज्ञा­ना­दि­स­न्नि­धा­ना­ज्जा­त­क­र्म­रू­पा- ताभिः । १३स्वरूपाः । २५१ अ­ने­क­श­क्ति­प्र­चि­त­त्वा­त् । ६ । यथा घृतं स्ने­ह­य­ति त­र्प­य­ति उ­प­बृं­ह­य­ती­ति अ­ने­क­श­क्ति­, घटो वा ज­ल­धा­र­णा­ह­र­णा­दि­ल­क्ष­ण­या­ऽ­ने­क­या शक्त्या प्र­चि­तः­, तथा आ­त्म­नो­ऽ­पि द्र­व्य­क्षे­त्र- का­ल­भा­व­नि­मि­त्त­व­शा­द­ने­क­वि­का­र­प्रा­प्ति­यो­ग्य­ब­हु­श­क्ति­यो­गा­द­ने­का­त्म­क­त्व­म् । इ­त­श्च­, व­स्त्व­न्त­र­स­म्ब­न्धा­वि­र्भू­ता­ने­क­स­म्ब­न्धि­रू­प­त्वा­त् । ७ । यथैको घटः १पू­र्वा­प­रा­न्त­रि­ता­न­न्त- ०५रित-दू­रा­स­न्न-न­व­पु­रा­ण-स­म­र्था­स­म­र्थ-दे­व­द­त्त­कृ­त­चै­त्र­स्वा­मि­क­त्व-संख्या-प­रि­मा­ण-पृथक्त्व-संयोग- वि­भा­गा­दि­भे­दा­द­ने­क­व्य­प­दे­श­भा­ग्भ­व­ति­, स­म्ब­न्धा­ना­मा­न­न्त्या­त्­, त­त्त­त्स­म्ब­न्धि­न­म­वे­क्ष्य तस्य तस्य प­र्या­य­स्य भावात् । अ­थ­वा­, पु­द्ग­ला­ना­मा­न­न्त्या­त्त­त्त­त्पु­द्ग­ल­द्र­व्य­म­पे­क्ष्य ए­क­पु­द्ग­ल­स्थ­स्य त­स्यै­क­स्यै­व प­र्या­य­स्या­ऽ­न्य­त्व­भा­वा­त् । यथा प्र­दे­शि­न्याः २म­ध्य­मा­भे­दा­त् य­द­न्य­त्वं न तदेव अ­ना­मि­का­भे­दा­त् । मा भूत् म­ध्य­मा­ऽ­ना­मि­क­यो­रे­क­त्वं म­ध्य­मा­प्र­दे­शि­न्य­न्य­त्व­हे­तु­त्वे­ना­ऽ­वि­शे­षा- १०दिति । न चै­त­त्प­रा३व­धि­क­मे­वा­र्थ­स­त्त्व­म् । यदि म­ध्य­मा­सा­म­र्थ्या­त् प्र­दे­शि­न्याः ह्रस्वत्वं ४जायेत श­श­वि­षा­णे­ऽ­पि स्या­च्छ­क्र­य­ष्टौ५ वा । नापि स्वत एव, प­रा­पे­क्षा­भा­वे त­द्व्य­क्त्य­भा­वा­त् । तस्मा- त्त­स्या­न­न्त­प­रि­णा­म­स्य द्रव्यस्य त­त्त­त्स­ह­का­रि­का­र­णं प्रतीत्य त­त्त­द्रू­पं वक्ष्यते । न ६तत् स्वत एव नापि प­र­कृ­त­मे­व । एवं जी­वो­ऽ­पि क­र्म­नो­क­र्म­वि­ष­य­व­स्तू­प­क­र­ण­स­म्ब­न्ध­भे­दा­दा­वि­भू­र्त- जी­व­स्था­न­गु­ण­स्था­न­मा­र्ग­णा­स्था­न­वि­क­ल्पा­ऽ­न­न्त­प­र्या­य­रू­पः प्र­त्ये­त­व्यः । इ­त­श्च­, १५अ­न्या­पे­क्षा­भि­व्य­ङ्ग्या­ऽ­ने­क­रू­पो­त्क­र्षा­प­क­र्ष­प­रि­ण­त­गु­ण­स­म्ब­न्धि­त्वा­त् । ८ । यथा एको घट ए­क­द्वि­त्रि­च­तुः­सं­ख्ये­या­ऽ­सं­ख्ये­या­न­न्ता­व­स्थो­त्क­र्षा­प­क­र्षा­त्म­क­रू­पा­दि­प­रि­ण­ति­प्र­ति­यो­गि­द्र­व्या­पे­क्षा­स­ह- का­रि­का­र­णा­भि­व्य­ञ्ज­नी­या७त्मी­या­न­न्त­नी­ल­नी­ल­त­रा­दि­प­रि­णा­मः­, तथा जी­वो­ऽ­पि प­र­द्र­व्य- सं­ब­न्धा­पे­क्षा­भि­व्य­क्त­ती­व्रा­द्य­व­स्था­वि­शे­ष­क्रो­धा­द्य­वि­भा­ग­प­रि­च्छे­दा­ऽ­न­न्त­रू­प­त्वा­द­ने­कः । इ­त­श्च­, अ­ती­ता­ना­ग­त­व­र्त­मा­न­का­ल­सं­ब­न्धि­त्वा­त् । ९ । इह८ स­मु­दा­या­व­य­व­प्र­ध्वं­स­वि­ष­ये­णा­ती­ते­न २०कालेन उ­त्प­त्ति­नि९र्ज्ञा­त­सं­भा­व­न१०वि­ष­ये­ण च अ­ना­ग­ते­न का­ले­न­, सा­ध­न­प्र­वृ­त्त्य­वि­रा­म­गो­च­रे­ण च व­र्त­मा­ने­न कालेन सं­ब­न्धा­त् मृ­दा­दि­द्र­व्यं तस्मिन् तस्मिन् का­ले­ऽ­ने­क­भे­द­मा­प­द्य­मा­नं दृष्टम् । व­र्त­मा­न­मा­त्र­त्वे­ऽ­पू­र्व­त्वा­त् अ­प­र­त्वा­च्च अ­व­ध्य­भा­वे व­र्त­मा­न­स्या­प्य­भा­वो ब­न्ध्या­पु­त्र­यु­क्त्व­व­त् । तथा जी­व­स्या­पि अ­ना­द्य­ती­त­का­ल­स­म्ब­न्ध­प­रि­ण­तैः अ­ना­ग­ता­न­न्त­का­ल­व­श­व­र्ति­भिः व­र्त­मा­न- का­लो­द्भू­त­वृ­त्ति­भि­श्च प­र्या­यै­र­र्थ­व्य­ञ्ज­न­भे­दा­द् द्वै­वि­ध्य­मा­स्क­न्द­द्भि­र­भि­स­म्ब­न्धा­द्न­न्त­रू­प­ता । २५इ­त­श्च­, उ­त्पा­द­व्य­य­ध्रौ­व्य­यु­क्त­त्वा­त् । १० । उ­त्पा­दा­दी­ना­मा­न­न्त्य­म् अ­न­न्त­का­ले ए­क­स्मिं­श्च काले । यथा घट ए­क­स्मि­न्ने­व काले द्रव्यतः पा­र्थि­व­त्वे­न उ­त्प­द्य­ते न ज­ल­त्वे­न­, देशत इहत्य- त्वेन न पा­ट­लि­पु­त्र­क­त्वे­न­, कालतो व­र्त­मा­न­का­ल­त­या ना­ती­ता­ना­ग­ता­भ्या­म्­, भावतो म­ह­त्त्वे­न ना­ल्प­त्वे­न­, एतेषां च एकैक उत्पादः स­जा­ती­या­न्य­पा­र्थि­वा­ने­क­घ­टा­न्त­र­ग­ते­भ्यः सौ­व­र्णा­दी­ष- ३०द्वि­जा­ती­य­घ­टा­न्त­र­ग­ते­भ्यो वा अ­त्य­न्त­वि­जा­ती­य­प­टा­द्य­न­न्त­मू­र्ता­मू­र्त­द्र­व्या­न्त­रा­प­न्ने­भ्यो वा उ­त्पा­दे­भ्यो भि­द्य­मा­नः तावद्धा ११भे­द­मु­प­या­ति अन्यथा १२तै­र­वि­शि­ष्टः १३स्यात् । तथा त­दै­वा­नु­त्प­द्य- मा­न­द्र­व्य­सं­ब­न्ध­कृ­तो­र्ध्वा­ध­स्ति­र्य­ग­न्त­रि­ता­न­न्त­रि­तै­का­न्त­रा­दि­दि­ग्भे­द-म­ह­द­ल्प­त्वा­दि­गु­ण­भे­द-रूपाद्यु- त्क­र्षा­प­क­र्षा­न­न्त­भे­द-त्रै­लो­क्य­त्रि­का­ल­वि­ष­य­सं­ब­न्धि­व­श­भि­द्य­मा­न­रू­पो वा उ­त्पा­दो­ऽ­ने­को भवति । १पू­र्व­प­रा­न्त­रि­त­दू — दº, मुº, ताº । २स­का­शा­ज्जा­त । ३अ­न्य­का­र­ण­क­म् । प­रा­र्था­य­त्त­मे­व — ताº टिº । ४स्व­श­क्ति­म­न्त­रे­ण । ५ — क्रमुष्टौ वा मुº । इ­न्द्र­ध­नु­षि — सº६अ­न­न्त­प­रि­णा­म­त्व­म् । ७ — यानन्त — श्रº । ८वस्तुनि । ९नि­श्च­ये­न । १०म­नु­ष्यो­ऽ­यं दे­वो­ऽ­यं भ­वि­ष्य­त्ये­वे­ति । ११ष­ड्ड­ति­सं­ख्ये­ति ३५सं­ख्या­व­त्त्वे प्रकारे धेति धा­प्र­त्य­यः । १२उ­त्पा­दा­दि­भिः । १३एकत्वं स्या­दि­त्य­र्थः । २५२ त­था­ऽ­ने­का­व­य­वा­त्म­क­स्क­न्ध­प्र­दे­श­भे­द­दृ­ष्ट­वि­ष­मो­त्पा­द­ना­ना­रू­प­त­या वा अनेक उत्पादः । उदका- दि­धा­र­णा­ह­र­ण­प्र­दा­ना­धि­क­र­ण­भ­य­ह­र्ष­शो­क­प­रि­ता­प­भे­द­ज­न­ना­दि­स्व­का­र्य­प्र­सा­ध­ने­न वा अनेक उत्पादः । तदैव तावन्त एव त­त्प्र­ति­प­क्ष­भू­ता विनाशाः१, पू­र्वे­णा­वि­न­ष्ट­स्य उ­त्त­रे­णा­नु­त्पा­दा­त्२ । ३उ­भ­य­वि­प­क्ष­भू­ताः स्थि­त­यो­ऽ­पि तदैव तावत्यः त­दा­धा­र­भू­ताः­, अ­न­व­स्थि­त­स्य व­न्ध्या­पु­त्र­व­दु- ०५त्पा­द­वि­ना­शा­सं­भ­वा­त्­, अ­भा­व­प्र­स­ङ्गा­च्च । घट उ­त्प­द्य­त इति यदा व­र्त­मा­न­का­ल­ता­; तदा अ­न­भि­नि­र्वृ­त्त­त्वा­त् पू­र्वा­प­री­भू­त­सा­ध्य­मा­न­भा­वा­भि­धा­ना­च्चा­स­त्त्व­म् । उ­त्प­त्त्य­न­न्त­रं तु वि­ना­शे­ऽ­भ्यु­प­ग­म्य­मा­ने स­त्त्व­भू­ता­व­स्था­भि­धा­य­को­त्प­न्न­श­ब्द­वा­च्य­त्वा­भा­वा­त् उ­त्पा­दे­ऽ­प्य­भा­वो वि­ना­शे­प्य­भा­व इति भा­वा­भा­वा­त्त­दा­श्र­यो व्य­व­हा­रो वि­रो­ध­मु­प­ग­च्छे­त्­, ४बी­ज­श­क्त्य- भावाच्च उ­त्पा­द­वि­ना­श­श­ब्द­वा­च्य­ता­भ्रे­ष­श्च । तत उ­त्प­द्य­मा­न­ता उ­त्प­न्न­ता वि­ना­श­श्चे­ति १०ति­स्रो­ऽ­व­स्था अ­भ्यु­प­ग­न्त­व्याः । तथा जी­व­स्या­प्ये­क­स्य द्र­व्या­र्थि­क­प­र्या­या­र्थि­क­न­य­गो­च­र­सा­मा­न्य- वि­शे­षा­न­न्त­श­क्त्य­पे­क्षा­र्पि­त­स्थि­त्यु­त्प­त्ति५नि­रो­धा­न­न्त­रू­प­त्वा­त् अ­ने­क­त्वं प्र­त्ये­त­व्य­म् । इ­त­श्च­, अ­न्व­य­व्य­ति­रे­का­त्म­क­त्वा­च्च । ११ । इह घट ए­को­ऽ­प्य­न्व­य­व्य­ति­रे­का­त्म­क­त­या अनेको दृष्टः स­द­चे­त­न­न­व­पु­रा­ण­त्वा­दि­भिः­, तथा आत्मापि ए­को­ऽ­न्व­य­व्य­ति­रे­का­त्म­त­या अनेकः प्र­त्ये­त­व्यः । के पु­न­र­न्व­याः ? बु­द्ध्य­भि­धा­ना­नु­वृ­त्ति­लि­ङ्गे­न ६अ­नु­मी­य­मा­ना­वि­च्छे­दाः स्वा­त्म­भू­ता­ऽ­स्ति­त्वा- १५ऽ­ऽ­त्म­त्व­ज्ञा­तृ­त्व­द्र­ष्ट्ट­त्व­क­र्तृ­त्व­भो­क्तृ­त्वा­ऽ­मू­र्त­त्वा­ऽ­सं­ख्या­त­प्र­दे­श­त्वा­व­गा­ह­ना­ति­सू­क्ष्म­त्वा­गु­रु­ल­घु­त्वा­हे- तु­क­त्वा­ऽ­ना­दि­सं­ब­न्धि­त्वो­र्ध्व­ग­ति­स्व­भा­वा­द­यः । अथ के व्य­ति­रे­काः ? वा­ग्वि­ज्ञा­न­व्या­वृ­त्ति- लि­ङ्ग­स­म­धि­ग­म्य­प­र­स्प­र­वि­ल­क्ष­णा उ­त्प­त्ति­स्थि­ति­वि­प­रि­णा­म­वृ­द्धि७क्ष­य­वि­ना­श­ध­र्मा­णः ग­ती­न्द्रि­य- का­य­यो­ग­वे­द­क­षा­य­ज्ञा­न­सं­य­म­द­र्श­न­ले­श्या­स­म्य­क्त्वा­द­यः । तस्य श­ब्दे­ना­भि­धा­नं क्र­म­यौ­ग­प­द्या­भ्या­म् । १२ । त­स्यै­क­स्य जी­व­स्या­ने­का­त्म­क­स्य प्र­त्या­य­ने २०शब्दः प्र­व­र्त­मा­नो द्वेधा व्य­व­ति­ष्ठ­ते क्रमेण यौ­ग­प­द्ये­न वा, न तृतीयो ८वा­क्प­थो­ऽ­स्ति । ते च का­ला­दि­भि­र्भे­दा­भे­दा­र्प­णा­त् ॥ १३ ॥ ते च क्र­म­यौ­ग­प­द्ये का­ला­दि­भिः भे­दा­भे­दा­र्प- णा­द्भ­व­तः । यदा व­क्ष्य­मा­णैः ९का­ला­दि­भि­र­स्ति­त्वा­दी­नां धर्माणां भेदेन विवक्षा त­दै­क­स्य शब्द- स्या­ने­का­र्थ­प्र­त्या­य­न­श­क्त्य­भा­वा­त् क्रमः । यदा तु ते­षा­मे­व धर्माणां का­ला­दि­भि­र­भे­दे­न वृत्त- मा­त्म­रू­प­मु­च्य­ते त­दै­के­ना­पि शब्देन ए­क­ध­र्म­प्र­त्या­य­न­मु­खे­न १०त­दा­त्म­क­त्व­मा­प­न्न­स्य अ­ने­का­शे­ष- २५रूपस्य प्र­ति­पा­द­न­सं­भ­वा­त् यौ­ग­प­द्य­म् । तत्र यदा यौ­ग­प­द्यं तदा स­क­ला­दे­शः­, स एव प्रमाण- मि­त्यु­च्य­ते । *­“­स­क­ला­दे­शः प्र­मा­णा­धी­नः­” इति व­च­ना­त्११ । यदा तु क्रमः तदा वि­क­ला­दे­शः­, स एव नय इति व्य­प­दि­श्य­ते । *­“­वि­क­ला­दे­शो न­या­धी­नः­” इति व­च­ना­त् । कथं स­क­ला­दे­शः ? ए­क­गु­ण­मु­खे­ना­ऽ­शे­ष­व­स्तु­रू­प­सं­ग्र­हा­त् स­क­ला­दे­शः । १४ । यदा अ­भि­न्न­मे­कं वस्तु एक- ३०गु­ण­रू­पे­ण उच्यते गुणिनां गु­ण­रू­प­म­न्त­रे­ण वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्ते­र­सं­भ­वा­त् । एको हि जी­वो­ऽ­स्ति­त्वा- दि­ष्वे­क­स्य१२ गुणस्य रू­पे­णा­ऽ­भे­द­वृ­त्त्या अ­भे­दो­प­चा­रे­ण वा निरंशः समस्तो व­क्तु­मि­ष्य­ते­, विभाग- नि­मि­त्त­स्य प्र­ति­यो­गि­नो गु­णा­न्त­र­स्य त­त्रा­ना­श्र­य­णा­त्­, तदा स­क­ला­दे­शः । क­थ­म­भे­द­वृ­त्तिः १कुतः ? २उ­त्पा­दा­भा­वा­त् । ३ध्रौ­व्य­स्व­रू­प­मा­ह । ४कारण । ५निरोधो नाम नाशः । ६अ­नु­मी­य­मा­न­त­दे­वे­द­मि­त्या­त्म­क­त­या अ­नु­कू­ला वृत्तिः भाº २टिº । ७ — द्धिह्रास वि — मुº । ८वा­क्या­र्थो­ऽ­स्ति मुº, दº । ९काल आ­त्म­रू­पः अर्थः सम्बन्ध उ­प­का­रः गु­णि­दे­शः संसर्गः शब्द इति । १०त­दे­क­त्व­मा­प — मुº, दº । ११उ­द्धृ­त­मि­द­म् — सº सिº१ । ६ । १२ — स्य रूपेण मूº । — स्य गु­ण­रू­पे­ण मुº, दº । २५३ कथं वा अ­भे­दो­प­चा­रः ? द्र­व्या­र्थ­त्वे­ना­श्र­य­णे त­द­व्य­ति­रे­का­द­भे­द­वृ­त्तिः । प­र्या­या­र्थ­त्वे­ना­श्र­य­णे प­र­स्प­र­व्य­ति­रे­के­ऽ­पि ए­क­त्वा­ध्या­रो­प१ḥ, त­त­श्चा­ऽ­भे­दो­प­चा­रः । त­त्रा­ऽ­ऽ­दे­श­व­शा­त् स­प्त­भ­ङ्गी प्र­ति­प­द­म् । १५ । त­त्रै­त­स्मि­न् स­क­ला­दे­श आ­दे­श­व­शा­त् स­प्त­भ­ङ्गी प्र­ति­प­दं वे­दि­त­व्या । तद्यथा — स्या­द­स्त्ये­व जीवः, स्या­न्ना­स्त्ये­व जीवः, स्याद- ०५वक्तव्य एव जीवः, स्यादस्ति च नास्ति च, स्यादस्ति चा­ऽ­व­क्त­व्य­श्च­, स्यान्नास्ति चावक्त- व्यश्च, स्यादस्ति च नास्ति चा­व­क्त­व्य­श्च इत्यादि । उक्तं च- “*२पु­च्छा­व­से­ण भंगा सत्तेव दु सं­भ­वं­ति जस्स जथा । ३वत्थुत्ति तं पौच्चदि सा­म­ण्ण­वि­से­स­दो ४णियदं ॥ १ ॥ ” इति । तत्र स्या­द­स्त्ये­व जीव इ­त्ये­त­स्मि­न् वाक्ये जी­व­श­ब्दो द्र­व्य­व­च­नः वि­शे­ष्य­त्वा­त्­, अस्तीति १०गु­ण­व­च­नो वि­शे­ष­ण­त्वा­त् । ५त­यो­स्सा­मा­न्या­र्था­वि­च्छे­दे­न वि­शे­ष­ण­वि­शे­ष्य­सं­ब­न्धा­व­द्यो­त­ना­र्थ ए­व­का­रः । ते­ने­त­र­नि­वृ­त्ति­प्र­स­ङ्गे त­त्सं­भ­व­प्र­द­र्श­ना­र्थः स्या­च्छ­ब्द­प्र­यो­गः­, स च ६लिङ्न्त- प्र­ति­रू­प­को निपातः । त­स्या­ने­का­न्त­वि­धि­वि­चा­रा­दि­षु ब­हु­ष्व­र्थे­षु सं­भ­व­त्सु इह वि­व­क्षा­व­शा­त् अ­ने­का­न्ता­र्थो गृह्यते । य­द्य­य­म­ने­का­न्ता­र्थः तेनैव स­र्व­स्यो­पा­दा­ना­त् इ­त­रे­षां प­दा­ना­मा­न­र्थ­क्यं प्र­स­ज्य­ते­; नैष दोषः; सा­मा­न्ये­नो­पा­दा­ने­ऽ­पि वि­शे­षा­र्थि­ना वि­शे­षो­ऽ­नु­प्र­यो­क्त­व्यः­, वृक्ष- १५शब्दस्य सा­मा­न्य­श­ब्द­त्वा­त् ध­वा­दि­वि­शे­ष­प्र­ति­पा­द­ने ध­वा­द्यु­पा­दा­न­व­त् । अ­थ­वा­, स्या­च्छ­ब्दो­ऽ­य- म­ने­का­न्ता­र्थ­स्य द्योतकः । द्यो­त­क­श्च७ वा­च­क­प्र­यो­ग­स­न्नि­धि­म­न्त­रे­णा­ऽ­भि­प्रे­ता­र्था­व­द्यो­त­ना­य ना­ल­मि­ति८त­द्द्यो­त्य­ध­र्मा­धा­रा­र्था९भि­धा­ना­ये­त­र­प­द­प्र­यो­गः क्रियते । अथ के­नो­पा­त्तो­ऽ­ने­का­न्ता­र्थः अनेन द्योत्यते ? उ­क्त­मे­त­त् — अ­भे­द­वृ­त्त्या अ­भे­दो­प­चा­रे­ण वा प्र­यु­क्त­श­ब्द­वा­च्य­ता­मे­वा­स्क­न्द­न्ति इतरे धर्मा इति । ए­व­मि­त­रे­ष्व­पि वाक्येषु१० अ­र्थ­प्र­क­ल्प­नं प्र­त्ये­त­व्य­म् । २०यद्येवं स्या­द­स्त्ये­व जीवः इ­त्य­ने­नै­व स­क­ला­दे­शे­न जी­व­द्र­व्य­ग­ता­नां सर्वेषां धर्माणां सं­ग्र­हा­त् इ­त­रे­षां भ­ङ्गा­ना­मा­न­र्थ­क्य­मा­स­ज­ति­; नैष दोषः; गु­ण­प्रा­धा­न्य­व्य­व­स्था­वि­शे­ष­प्र­ति­पा­द­ना­र्थ- त्वात् सर्वेषां भङ्गानां प्र­यो­गो­ऽ­र्थ­वा­न् । त­द्य­था­, द्र­व्या­र्थि­क­स्य प्राधान्ये प­र्या­य­गु­ण­भा­वे च प्रथमः । प­र्या­या­र्थि­क­स्य प्राधान्ये द्र­व्य­गु­ण­भा­वे च द्वितीयः । तत्र प्राधान्यं शब्देन विवक्षि- त­त्वा­च्छ­ब्दा­धी­न­म्­, श­ब्दे­ना­नु­पा­त्त­स्या­र्थ­तो ग­म्य­मा­न­स्या­ऽ­प्रा­धा­न्य­म् । तृतीये तु यु­ग­प­द्भा­वे २५उ­भ­य­स्या­प्रा­धा­न्यं श­ब्दे­ना­भि­धे­य­त­या­ऽ­नु­पा­त्त­त्वा­त् । च­तु­र्थ­स्तू­भ­य­प्र­धा­नः क्रमेण उ­भ­य­स्या११- स्त्या­दि­श­ब्दे­न उ­पा­त्त­त्वा­त् । त­थो­त्त­रे च भङ्गा वक्ष्यन्ते । त­त्रा­स्ति­त्वै­का­न्त­वा­दि­नः ‘जीव एव अस्ति’ इ­त्य­व­धा­र­णे अ­जी­व­ना­स्ति­त्व­प्र­स­ङ्ग­भ­या- दि­ष्ट­तो­ऽ­व­धा­र­ण­वि­धिः ‘­अ­स्त्ये­व जीवः’ इति नि­य­च्छ­न्ति१२, तथा चा­व­धा­र­ण­सा­म­र्थ्या­त् श­ब्द­प्रा­पि­ता­द­भि­प्रा­य­व­श­व­र्ति­नः सर्वथा१३ जी­व­स्या­ऽ­स्ति­त्वं प्राप्नोति । स­र्वे­णा­ऽ­स्ति­त्वे­न१४ ३०व्याप्त इति पु­द्ग­ला­द्य­स्ति­त्वे­ना­पि जी­व­स्या­स्ति­त्वं १५प्रा­प्त­म्­, शब्देन तथा प्रा­पि­त­त्वा­त्­, श­ब्द­प्र­मा­ण­का­श्च व­य­म­र्था­धि­ग­मे । १६स्या­न्म­त­म्­, अ­स्ति­त्व­सा­मा­न्ये­न व्याप्तिर्न त्वस्तित्व- १ — पात्तत — मुº, द । २प्र­श्न­व­शे­न । ३स्वरूपं भ­व­ती­ति । ४प्र­श्न­व­शे­न भङ्गा सप्तैव तु सं­भ­व­न्ति यस्य यथा । वस्तु इति तत् प्रोच्यते सा­मा­न्य­वि­शे­ष­तो नि­य­त­म् । ५सा­मा­न्या­त्म­नोः । ६ति­ङ­न्त­प्र — मुº, दº । ७स्या­त्का­र­च­का­रा­दि । ८स्या­त्का­रे­ण । ९ — रत्वाभि — मुº, दº । १०षट्सु । ११ — यस्यापि शब्देन ताº, श्रº । १२नियमं करोति । १३ — थास्य जी — मुº, दº । १४पुद्गला- दि­प्र­का­रे­ण । १५त­न्मा­भू­दि­ति स्या­च्छ­ब्द­प्र­यो­गे इ­त्य­भि­प्रा­यः । १६अत्राह परः — स्या­त्का­र­म­न्त­रे­ण पु­द्ग­ला­द्य­स्ति­त्वे­न जी­व­स्या­स्ति­त्वं न प्रा­प्नो­ति­, किन्तु स्वत एवेति स­म­र्थ­यि­तुं स्या­दि­त्या­दि­ना । २५४ विशेषैः यथा अ­नि­त्य­मे­व कृ­त­क­मि­ति अ­नि­त्य­त्व­स्या­भा­वे कृ­त­क­त्व­स्या­प्य­भा­व ए­वे­त्य­व­धा­र­णा­त्­, य­त्कृ­त­कं त­त्स­र्व­म­नि­त्य­मि­ति­, न हि स­र्व­प्र­का­रे­ण अ­नि­त्य­त्वे­न १स­र्व­प्र­का­रं कृ­त­क­त्वं व्याप्यते किन्तु अ­नि­त्य­त्व­सा­मा­न्ये­न­, २ना­ऽ­नि­त्य­त्व­व्य­क्त्या घ­ट­प­ट­र­था­दि­ग­त­ये­ति । एवं तर्हि त्वयैवा- भ्यु­प­ग­तं अ­व­धा­र­ण­नि­ष्फ­ल­त्वं सा­मा­न्या­ऽ­नि­त्य­त्वे­ना­ऽ­नि­त्य­त्वं न वि­शे­षा­ऽ­नि­त्य­त्वे­ने­ति । ०५स्व­ग­ते­ना­पि वि­शे­षे­णा­नि­त्यं भ­व­त्ये­वे­ति चेत्; न; स्व­ग­ते­ने­ति वि­शे­ष­णा­त्­, प­र­ग­ते­न वि­शे­षे­णा- ऽ­नि­त्य­त्वं न भ­व­ती­ति आ­प­द्य­ते­, अ­न­व­धा­र­ण­कं वा वाक्यं प्र­यो­क्त­व्य­म् — अनित्यं कृ­त­क­मि­ति । तथा चा­ऽ­नि­त्य­स्या­ऽ­न­व­धृ­त­त्वा­त् नि­त्य­त्व­प्र­स­ङ्गो­ऽ­पि । एवं य­द्य­स्ति­त्व­सा­मा­न्ये­ना­स्ति जीवः न तु पु­द्ग­ला­दि­ग­त­या­ऽ­स्ति­त्व­व्य­क्त्या­, अतो न पु­द्ग­ला­द्य­स्ति­त्वे­न­, अस्तित्वं जी­व­स्ये­ति ब्रुवता त्व­यै­वा­भ्यु­प­ग­तं सा­मा­न्य­रू­पं वि­शे­ष­रू­पं चेति प्र­का­र­व­द­स्ति­त्व­मि­ति । तथा सति सा­मा­न्या­स्ति- १०त्वेनास्ति वि­शे­षा­स्ति­त्वे­न नास्तीति स्यादस्ति स्या­न्ना­स्ती­ति प्रा­प्त­म­व­धा­र­ण­नि­ष्फ­ल­त्व­म् । सर्वेण हि प्र­का­रे­णा­ऽ­स्ति­त्वा­भ्यु­प­ग­मे ना­स्ति­त्व­नि­रा­से­न अ­व­धा­र­णं फ­ल­व­त् स्यात् । अ­नि­य­मे तु अ­व्या­वृ­त्त­त्वा­त् पु­द्ग­ला­द्य­स्ति­त्वे­ना­पि प्रा­प्ति­रि­त्य­व­श्य­म् ए­का­न्त­वा­दि­ना­ऽ­व­धा­र­ण­म­भ्यु­प­ग- म­नी­य­म् । तथा च सति पूर्वोक्तो दोषः । स्या­दे­त­त् — यदस्ति तत् स्वा­य­त्त­द्र­व्य­क्षे­त्र­का­ल­भा­व३रूपेण भवति ने­त­रे­ण तस्याऽ- १५प्र­स्तु­त­त्वा­त् । यथा घटो द्रव्यतः पा­र्थि­व­त्वे­न­, क्षेत्रत इ­ह­त्य­त­या­, कालतो व­र्त­मा­न- का­ल­सं­ब­न्धि­त­या­, भावतो र­क्त­त्वा­दि­ना­, न प­रा­य­त्तै­र्द्र­व्या­दि­भि­स्ते­षा­म­प्र­स­क्त­त्वा­त्४ इति । एवं चेत् द्र­व्य­क्षे­त्र­का­ल­भा­वा­न्त­र­सं­ब­न्धि­त­या ना­स्ती­त्य­तः स्यादस्ति स्या- न्नास्तीति सिद्धम् । नि­य­मा­न­भ्यु­प­ग­मे तु स घटो न स्यादेव४ अ­सा­मा­न्य­त्वे सति नि­य­त­द्र­व्य- क्षे­त्र­का­ल­भा­व­सं­ब­न्धि­त्वे­ना­ऽ­भू­त­त्वा­त् श­श­वि­षा­ण­व­त् । अ­नि­य­त­द्र­व्या­दि­रू­प­त्वे वा स­र्व­था­भा­वा­त् २०सा­मा­न्य­मे­व स्यात् नासौ घटः, अ­नि­य­त­द्र­व्या­दि­रू­प­त्वा­त् म­हा­सा­मा­न्य­व­त् । कथम् ? यदि हि असौ द्रव्यतः पा­र्थि­व­त्वे­न त­थो­द­का­दि­त्वे­ना­पि भ­वे­त्­, त­तो­ऽ­सौ घट एव न स्यात् पृथिव्यु- द­क­द­ह­न­प­व­ना­दि­षु वृ­त्त­त्वा­त् द्र­व्य­त्व­व­त् । तथा, यथा इ­ह­त्य­त­या अस्ति त­था­वि­रो­धि­दि­ग­न्ता- नि­य­त­दे­श­स्थ­त­या­पि यदि स्यात्तथा चासौ घट एव न स्यात् वि­रो­धि­दि­ग­न्ता­ऽ­नि­य­त­स­र्व- दे­श­स्थ­त्वा­त् आ­का­श­व­त् । तथा, यथा व­र्त­मा­न­घ­ट­का­ल­त­या अस्ति त­था­ऽ­ती­त­शि­व­का­द्य­ना­ग­त- २५क­पा­ला­दि­का­ल­त­या­पि स्यात् तथा चाऽसौ घट एव न स्यात् स­र्व­का­ल­सं­ब­न्धि­त्वा­त् मृ­द्द्र­व्य­व­त् । यथा चे­ह­दे­श­का­ल­वि­शे­ष­सं­ब­न्धि­त­या अ­स्म­त्प्र­त्य­क्ष­त्वं तथा अ­ती­ता­ना­ग­त­का­ला­न्य­दे­श­स­म्ब­न्धि­त्वे- ना­प्य­स्म­त्प्र­त्य­क्ष­त्वं स्यात्, उ­द­का­द्या­न­य­ना­दि­सं­व्य­व­हा­र­पा­ति­त्वं वा । तथा, यथा न­व­त्वे­न तथा पु­रा­ण­त्वे­न­, स­र्व­रू­प­र­स­ग­न्ध­स्प­र्श­सं­ख्या­सं­स्था­ना­दि­त्वे­न वा स्यात्; तथा चासौ घट एव न स्यात् स­र्व­था­भा­वि­त्वा­त् भ­व­न­व­त्६ । यथा हि भवनं रूपं रसो गन्धः स्पर्शश्च भवति पृथुः ३०महान् ह्रस्वः पूर्णः रिक्तो वा भ­व­ती­ति न कु­त­श्चि­त् वस्तुनो व­स्तु­ध­र्मा­द्वा व्या­व­र्त­ते तच्च न घटः, एवं घ­टो­ऽ­पि स्यात् । एवं जी­व­स्या­पि म­नु­ष्य­त्वे­ना­ऽ­र्प्य­मा­ण­स्य स्व­द्र­व्या­दि­रू­प­त­यै- वा­ऽ­स्ति­त्वं ने­त­र­था । य­दी­त­र­था­पि स्यात्; मनुष्य एव न स्यात् नि­य­त­द्र­व्य­क्षे­त्र­का­ल­भा­व- स­म्ब­न्धि­त्वे­ना­ऽ­भू­त­त्वा­त् ख­र­वि­षा­ण­व­त् । अ­नि­य­त­द्र­व्या­दि­रू­प­त्वे वा स­र्व­था­भा­वा­त् सामान्य- मेव स्यात् नासौ मनुष्यः अ­नि­य­त­द्र­व्या­दि­रू­प­त्वा­त् म­हा­सा­मा­न्य­व­त् । कथम् ? ३५यदि हि असौ यथा जी­व­द्र­व्य­त्वे­ना­ऽ­स्ति एवं पु­द्ग­ला­दि­त्वे­ना­पि स्यात् त­तो­ऽ­सौ १स­र्व­प्र­का­रः कृतकः व्या — मुº, दº । २न त्वनि — मुº, दº । ३ — भावेन भ — मुº, दº । ४ — म­प्र­स्तु­त­त्वा­त् मुº, दº । ५ — नास्ति । ६स­त्ता­सा­मा­न्य­व­त् । २५५ मनुष्य एव न स्यात्, पु­द्ग­ला­दि­ष्व­पि दृ­ष्ट­त्वा­त् द्र­व्य­त्व­व­त् । तथा, यथा इ­ह­त्य­त­या अस्ति तथा वि­रो­धि­दि­ग­न्ता­नि­य­त­दे­श­स्थ­त­या­पि यदि स्यात्; तथा चासौ मनुष्य एव न स्यात् वि­रो­धि­दि­ग­न्ता­नि­य­त­स­र्व­दे­श­स्थ­त्वा­त् आ­का­श­व­त् । तथा, यथा व­र्त­मा­न­का­ल­त­या अस्ति तथा अ­ती­त­ना­र­का­द्य­ना­ग­त­दे­वा­दि­का­ल­त­या­पि स्यात्, तथा चासौ मनुष्य एव न ०५स्यात् स­र्व­का­ल­सं­ब­न्धि­त्वा­त् जी­व­त्व­व­त् । यथा च इह — दे­श­का­ल­वि­शे­ष­सं­ब­न्धि­त­या अस्म- त्प्र­त्य­क्ष­त्वं त­था­ऽ­ती­ता­ना­ग­त­का­ला­न्य­दे­श­सं­ब­न्धि­त्वे­ना­पि अ­स्म­त्प्र­त्य­क्ष­त्वं स्यात्, यथा यौ­व­ने­न तथा वृ­द्ध­त्वे­न अ­न्य­द्र­व्य­ग­त­रू­प­र­सा­दि­भि­र्वा यदि स्यात् तथा चासौ मनुष्य एव न स्यात् स­र्व­था­भा­वि­त्वा­त् भ­व­न­व­त् । तस्मात् स्यादस्ति स्यान्नास्ति । इतश्च स्यादस्ति स्यान्नास्ति स्व­प­र­स­त्ता­भा­वा­भा­वो­भ­या­धी­न­त्वा­त् जीवस्य । यदि १०१प­र­स­त्त­या अभावं स जीवः स्वात्मनि ना­पे­क्ष­ते­, अतः स जीव एव न स्यात् सन्मात्रं स्यात्, नासौ जीवः सत्त्वे सति वि­शे­ष­रू­पे­ण अ­न­व­स्थि­त­त्वा­त् सा­मा­न्य­व­त् । तथा प­र­स­त्ता­भा­वा­पे­क्षा­या­म­पि जीवत्वे यदि स्व­स­त्ता­प­रि­ण­तिं ना­पे­क्ष­ते तथापि तस्य व­स्तु­त्व­मे­व न स्यात् जीवत्वं वा, स­द्भा­वा­प­रि­ण­त­त्वे२ प­रा­भा­व­मा­त्र­त्वा­त् ख­पु­ष्प­व­त् । अतः पराभा- वोऽपि स्व­स­त्ता­प­रि­ण­त्य­पे­क्ष एव अ­स्ति­त्व­स्वा­त्म­व­त्३ । यथा अ­स्ति­त्व­स्वा­त्मा अ­स्ति­त्व­स्वा- १५त्मना४ अस्ति न ना­स्ति­त्व­स्वा­त्म­ने­ति स्या­द­स्ति­, स्यान्नास्ति ५इ­त­र­था हि व­स्त्व­भा­वः स्यात् । कथम् अभावो हि भा­व­नि­र­पे­क्षो­ऽ­त्य­न्त­शू­न्यं६ वस्तु प्र­ति­पा­द­ये­त्७ अ­न्व­या­प्र­ति­ल­म्भा­त्८ । भा­वो­ऽ­पि वा अ­भा­व­नि­र­पे­क्षः ९स­र्व­रू­पं वस्तु प्र­ति­पा­द­ये­त् व्य­ति­रे­का­प्र­ति­ल­म्भा­त् । न च सर्वथा सता सर्वा- भा­व­रू­पे­ण वा शक्यं भ­वि­तु­म् । किं हि वस्तु स­र्वा­त्म­कं स­र्वा­भा­व­रू­पं वा दृ­ष्ट­मि­ति ? तद्धि वस्त्वेव न स्यात् स­र्वा­भा­व­रू­प­त्वा­त् ख­पु­ष्प­व­त् । न च वस्तुत्वं स­र्वा­त्म­क­त्वा­त् शक्यं प्रति- २०पत्तुम् अ­सा­धा­र­ण­त्वा­त्­, वस्तुत्वे चा­ऽ­व­स्तु­त्वे चा­ऽ­द­र्श­ना­त् १०श्रा­व­ण­त्व­व­त् । अ­भा­व­ता हि भा­व­रू­प- ११वै­ल­क्ष­ण्या­त् १२क्रि­या­गु­ण­व्य­प­दे­शा­भा­वा­त् अ­व­ति­ष्ठ­ते । भा­व­ता­पि अ­भा­व­वै­ल­क्ष­ण्या­त् क्रि­या­गु­ण- व्य­प­दे­श­व­त्त्वा­त् सि­ध्य­ती­ति प­र­स्प­रा­पे­क्षे भा­वा­भा­व­रू­प­त्वे । अपि च, अभावः स्व­स­द्भा­वं भा­वा­भा­वं च अ­पे­क्ष­मा­णः सिध्यति । भा­वो­ऽ­पि स्व­स­द्भा­वं अ­भा­वा­भा­वं चा­ऽ­पे­क्ष्य सि­द्धि­मु­प­या­ति । यदि तु अभाव ए­का­न्ते­ना­ऽ­स्ति इ­त्य­भ्यु­प­ग­म्ये­त ततः स­र्वा­त्म­ना­ऽ­स्ति­त्वा­त् १३स्व­रू­प­व­द्भा­वा­त्म- २५नापि स्यात्, तथा च भा­वा­भा­व­रू­प­स­ङ्क­रा­द­स्थि­त­रू­प­त्वा­दु­भ­यो­र­प्य­भा­वः । अथ ए­का­न्ते­न नास्ति इ­त्य­भ्यु­प­ग­म्ये­त ततो १४यथा भा­वा­त्म­ना नास्ति तथा त­था­ऽ­भा­वा­त्म­ना­पि न स्यात्, ततश्च अ­भा­व­स्या­ऽ­भा­वा­त् भा­व­स्या­ऽ­प्र­ति­प­क्ष­त्वा­त् भा­व­मा­त्र­मे­व स्यात् । तथा ख­पु­ष्पा­द­यो­ऽ­पि भावा एव अ­भा­वा­भा­व­रू­प­त्वा­त् घ­ट­व­त् इति स­र्व­भा­व­प्र­स­ङ्गः । एवं भा­वा­स्ति­त्वै­का­न्ते­ऽ­पि योज्यम् । त­स्मा­द्भा­वः स्यादस्ति स्यान्नास्ति तथा अ­भा­वो­ऽ­पि । एवं जी­वो­ऽ­पि स्यादस्ति स्या­न्ना­स्ती­त्य­व- ३०सेयम् । एवं १५स्वात्मनि घ­टा­दि­व­स्तु­सि­द्धौ च भा­वा­भा­व­योः प­र­स्प­रा­पे­क्ष­त्वा­त् य­दु­च्य­ते — १६ *­“­अ­र्था­त् प्र­क­र­णा­द्वा घटे अ­प्र­स­क्ता­याः प­टा­दि­स­त्ता­याः किमिति निषेधः क्रि­य­ते­” ? १प­र­स­त्ता­या मुº, दº । २ — त्वे वापरा — मुº, दº । ३स्व­रू­प­व­त् । ४ — त्मनेति स्या — श्रº, मूº । — त्मनास्ति नास्ति च नास्तित्व — मुº, दº । ५ना­स्ति­त्व­स्वा­त्म­ना नास्ति । ६ — न्यं च वस्तु दº, मुº । ७ — ये­द­न्य­द­न्व­या­प्र­ति — मुº, दº । ८सामा — भाº २ । ९घ­ट­प­टा­दि । १०अनित्यः शब्दः आ­व­ण­त्वा­त्­, नित्यः शब्दः श्रा­व­ण­त्वा­त् । ११ — पत्ववै — दº, ३५मुº । १२वै­ल­क्ष­ण्यं की­दृ­श­मि­त्यु­क्ते प्र­ति­पा­द­य­न्ना­ह — । १३अ­भा­व­स्व­रू­प­व­त् । १४त­तो­ऽ­यं- मुº, दº । १५अ­भा­व­रू­पे । १६परेण । २५६ इति; त­द­यु­क्त­म् । किञ्च घटे१ अ­र्थ­त्वा­त् अ­र्थ­सा­मा­न्या­त् प­टा­दि­स­र्वा­र्थ­प्र­स­ङ्गः सं­भ­व­त्ये­व । २तत्र विशिष्टं घ­टा­र्थ­त्व­म् ३अ­भ्यु­प­ग­म्य­मा­नं प­टा­दि­स­त्ता­रू­प­स्या­र्थ­सा­म­र्थ्य ४प्रा­पि­त­स्य अर्थ- तत्त्वस्य नि­रा­से­नै­व आत्मानं शक्नोति ल­ब्धु­म्­, इ­त­र­था हि असौ घटार्थ एव न स्यात् पटा- द्य­र्थ­रू­पे­णा­ऽ­नि­वृ­त्त­त्वा­त् प­टा­द्य­र्थ­स्व­रू­प­व­त्­, वि­प­री­तो वा । यश्चास्य५ प­टा­दि­रू­पे­णा­भा­वः ०५सोऽपि घ­ट­ध­र्म एव त­द­धी­न­त्वा­त् भा­व­व­त्६, अ­तो­ऽ­सौ ७स्व­प­र्या­य एव, परेण तु वि­शे­ष्य­मा­ण- त्वात् प­र­प­र्या­य इ­त्यु­प­च­र्य­ते । स्व­प­र­वि­शे­ष­णा­य­त्तं हि व­स्तु­स्व­रू­प­प्र­का­श­न­मि­ति । अथ ‘­अ­स्त्ये­व जीवः’ इ­त्य­त्रा­ऽ­स्ति­श­ब्द­वा­च्या­द­र्था­त् भि­न्न­स्व­भा­वो वा जी­व­श­ब्द­वा­च्यो- ऽर्थः स्यात्, अ­भि­न्न­स्व­भा­वो वा ? यदि अ­भि­न्न­स्व­भा­वः­, ततो यत् स­द­र्थ­स्य रूपं जीव- श­ब्दा­र्थ­स्या­पि तदेव रू­प­मि­ति त­तो­ऽ­न्य­ध­र्मा­न­व­का­श­त्वा­द­वि­शि­ष्टा­र्थ­ता स्यात् । ततश्च सामा- १०ना­धि­क­र­ण्य८वि­शे­ष­ण­वि­शे­ष्य­त्वा­भा­वो घ­ट­कु­ट­श­ब्द­व­त् अ­न्य­त­रा­प्र­यो­ग­श्च स्यात् । किञ्च, सत्त्वस्य स­र्व­द्र­व्य­प­र्या­य­वि­ष­य­त्वा­त् त­द­भि­न्न­स्व­भा­व­स्य जी­व­स्या­पि ता­दा­त्म्य­मि­ति सर्वस्य त­त्त्व­स्या­ऽ­वि­शि­ष्टै­क­जी­व­त्व­प्र­स­ङ्गः । स­त्स्व­भा­व­त्वा­च्च जी­व­स्व­रू­प­चै­त­न्य­त­द्वि­क­ल्प­ज्ञा­ना­दि- क्रो­धा­दि­ना­र­क­त्वा­दि­स­र्व­वि­शे­ष­णा­भा­व­त्व­प्र­स­ङ्ग­श्च स्यात् । जी­व­स्व­भा­व­त्वा­द्वा अ­स्ति­त्व­स्य ९स्वात्मनि पु­द्ग­ला­दि­षु च स­त्प्र­त्य­या­भि­धा­न­हे­तु­त्वा­भा­वो जी­व­त्व­व­त् । १५अथायं दोषो माभूत् इति अ­स्ति­श­ब्द­वा­च्या­त् अर्थात् भि­न्न­स्व­भा­वो जी­व­श­ब्दा­र्थः प्र­ति­ज्ञा­ये­त­; ए­व­म­पि स्वतो जी­व­स्या­ऽ­स­द्रू­प­त्व­प्र­स­ङ्गः । ततश्च नास्ति जी­वो­ऽ­स्ति­श­ब्द­वा­च्या- र्थ­वि­वि­क्त­त्वा­त् ख­र­वि­षा­ण­व­त्­, १०वि­प­र्य­यो वा । ततश्च त­द­धी­न­ब­न्ध­मो­क्षा­दि­व्य­व­हा­रा­भा­वः । अ­स्ति­त्व­स्य च जी­वा­द­र्था­न्त­र­त्व­व­त्­, इ­त­रे­भ्यो­पि भि­न्न­त्वा­त् नि­रा­श्र­य­त्वा­द­भा­व एवेति तदाश्र- य­व्य­व­हा­रा­भा­वः । किञ्च, अ­स्ति­त्वा­द्भि­न्न­स्व­भा­व­स्य जीवस्य कः स्वभाव इति व­क्त­व्य­म् ? २०यश्चास्य स्वभाव इ­त्यु­च्य­ते स सर्वो न स्यात् अ­स­त्स्व­भा­व­त्वा­त् ख­पु­ष्प­व­त् । तस्मात् स्याद्भि- न्नार्थत्वं स्या­द­भि­न्ना­र्थ­त्वं चा­भ्यु­प­ग­न्त­व्य­म् । प­र्या­या­र्था­दे­शा­त्१११२भ­व­न­जी­व­न­भे­दा­त् अस्ति- जी­व­श­ब्दौ१३ स्या­द्भि­न्ना­र्थौ । द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् त­द­व्य­ति­रे­का­त् त­द्ग्र­ह­णे­न ग्र­ह­णा­त् स्याद- भिन्नार्थौ । तस्मात् स्यादस्ति स्या­न्ना­स्ती­ति सिद्धम् । इ­त­श्च­, स्यादस्ति स्यान्नास्ति १४अ­र्था­भि­धा­न­प्र­त्य­या­नां १५त­था­प्र­सि­द्धेः । २५क­श्चि­दा­ह — जीवार्थो जी­व­श­ब्दो जी­व­प्र­त्य­यः इ­त्ये­त­त्त्रि­त­यं लोके १६अ­वि­चा­र­सि­द्ध­म् — तथाहि व­र्णा­श्र­मि­णः अ­स्ति­त्व­मे­वा­श्रि­त्य तासु तासु क्रियासु प्रवृत्ताः त­स्मा­द­स्त्ये­वे­ति । १७त­मि­त­रः प्रत्याह — ना­स्त्ये­वै­त­त्त्रि तयम् — अ­र्थ­स्ता­व­न्ना­स्त्य­नु­प­ल­ब्धेः­, १८वि­ज्ञा­न­मे­व १९तथा प­रि­ण­तं स्व­प्न­व­त् क­ल्प­य­ति । प्र­त्य­य­जी­वो­ऽ­पि नास्त्येव वि­ज्ञा­न­स्य ज्ञे­य­रू­पे­णा­ऽ­ना­ख्ये­य­त्वा­त्२० । २१स्वतस्तु विज्ञानं न जीवो ना­प्य­जी­वः प्र­का­श­मा­त्रं के­न­चि­द­पि रूपेण २२अ­नि­रू­प्य­त्वा­त्२३यद्यपि १ता­व­द­र्थ­त्वा­त् घटे प्रसक्तं प­टा­दि­स­त्त्वं प्र­द­र्श­य­ति । २तथा सति । ३कर्तृ । ४ — र्थ्यात्प्रापि — दº, मुº । ५घटस्य । ६घ­टा­स्ति­त्व­व­त् । ७घटस्य । ८ — ण्याभा ३०वाद् विशे — मुº । ९जीवे । आत्मनि मुº, दº । १०अस्ति ख­र­वि­षा­ण­म् अ­स्ति­श­ब्द- वा­च्या­र्थ­वि­वि­क्त­त्वा­त् जी­व­व­त् । ११तदेव वि­वृ­णो­ति । १२अस्ति अस्तित्व । १३ — शब्दौ तद्- व्य­ति­रे­के­ण त­द्ग्र­ह­णे­ना­ग्र­ह­णा­त् स्याद्भि — मुº । १४जीव इति । १५अ­स्ति­त्वा­ना­स्ति­त्व­रू­पे­ण । १६नि­र्वि­चा­र­सि­द्ध­म्­, तत्सिद्धौ विचारः कोऽपि न कर्त्तव्य इत्यर्थः । वि­चा­र­सि — मुº, दº । १७आस्तिकं प्रति नास्तिकः । १८उ­प­ल­ब्धौ । १९व­स्तु­स्व­रू­पे­ण । २०अ­प्र­ति­पा­द्य­त्वा­त् । २१स्व­भा­व­तः । २२अ­द­र्श­नी­य­त्वा­त् । २५७ नि­रू­प्ये­त स्व­प्न­ज्ञा­न­व­त् अ­स­दा­का­रे­णै­व नि­रू­प्ये­त — १नास्ति ज्ञानम् २अ­स­दा­का­र­नि­रू­प्य­त्वा­त् ख­र­वि­षा­ण­व­त् । अ­भि­धा­न­म­पि नास्ति । तद्धि प­द­रू­पं वा स्यात्, वा­क्य­रू­पं वा ? ३त­न्ना­स्त्ये­व अ­यु­ग­प­त्का­ला­व­य­व­त्वा­त्४ । य­त्पु­न­रे­त् — जी­व­श­ब्द­ग्र­ह­णं त­त्प­रि­क­ल्पि­तै­र्व­र्ण­मा­गै­र­नु­क्र­मे­णा­ऽ­ऽ­हि­त- श­क्ति­का­सु बुद्धिषु श­क्ति­प­रि­पा­क­प्रा­प्तौ५ प्र­त्य­स्त­मि­त­स­क­ल­व­र्ण­भा­ग­वि­ष­य­वि­ज्ञा­नं जी­व­श­ब्द­त्वे­न ०५अ­ध्य­व­सी­य­ते६ न­त्व­भि­धा­न­जी­वः क­श्चि­द­स्ति । तदपि विज्ञानं क्ष­णि­क­त्वा­त् प्र­त्य­र्थ­व­श­व­र्ति­त्वा­च्च एकस्य ७पू­र्वा­प­री­भू­ता­र्थ­प्र­त्य­व­भा­स­ना­सं­भ­वा­न्ना­स्त्ये­वे­ति । यद्येवं वा­च्य­वा­च­क­सं­ब­न्धो लोके रूढः प्र­त्या­ख्या­तः स्यात् ततश्च लो­क­वि­रो­धः­, त­न्ना­स्ति­त्वे प­री­क्षा­प्र­या­स­श्च विफलः स्यात् इ­त्य­भ्यु­प­ग­न्त­व्य­म् — जीवः स्यादस्ति स्या­न्ना­स्ती­ति । अतः द्र­व्या­र्थि­कः प­र्या­या­र्थि­क­मा­त्म­सा­त्कु­र्व­न् ८व्या­ह्रि­य­ते­, प­र्या­या­र्थि­को­ऽ­पि द्र­व्या­र्थि­क­मि­ति उ­भा­व­पि इमौ स­क­ला­दे­शौ । १०तृतीयो विकल्पः उच्यते — द्वाभ्यां गु­णा­भ्या­मे­क­स्यै­व अ­भि­न्न­स्या९भे­द­रू­पे­ण यु­ग­प­द्व­क्तु- मि­ष्ट­त्वा­त् । तत्र यथा प्र­थ­म­द्वि­ती­य­यो­र्वि­क­ल्प­यो­रे­क­स्मि­न् काले एकेन शब्देन ए­क­स्या­र्थ­स्य स­म­स्त­स्यै­व एकेन गु­ण­रू­पे­णा­भि­धा­नं क्र­मा­त्­, एवं यदा द्वाभ्यां प्र­ति­यो­गि­भ्यां गु­णा­भ्या­म­व­धा­र­णा­त्का­भ्यां१० यु­ग­प­दे­क­स्मि­न् काले एकेन शब्देन ए­क­स्या­र्थ­स्य कृ­त्स्न­स्यै­वा­भे­द­रू­पे­णा­भि­धि­त्सा तदा अवाच्यः त­द्वि­धा­र्थ­स्य शब्दस्य चा­ऽ­भा­वा­त् । तत्र युगप- १५द्भावो११ गुणानां का­ला­दि­भि­र­भे­दे­न वि­व­क्षि­ता­नां वृत्तिः, न च तै­र­भे­दो­ऽ­त्र१२ स­म्भ­व­ति । के पुनस्ते का­ला­द­यः ? काल आ­त्म­रू­प­म­र्थः सम्बन्धः उ­प­का­रो गु­णि­दे­शः संसर्गः शब्द इति । तत्र येन का­र­णे­न विरुद्धा भवन्ति गु­णा­स्ते­षा­मे­क­स्मि­न् काले क्व­चि­दे­क­व­स्तु­नि वृत्तिर्न दृष्टा अ­त­स्त­यो­र्ना­स्ति वाचकः शब्दः त­था­वृ­त्त्य­भा­वा­त् । अत ए­क­स्मि­न्ना­त्म­नि स­द­स­त्त्वे प्र­वि­भ­क्ते १३अ­सं­स­र्गा­त्म­रू­पे २०अ­ने­का­न्त­रू­पे न स्तः । ए­क­का­ले१४ येनात्मा त­थो­च्ये­त ताभ्यां विविक्तं च प­र­स्प­र­त आ­त्म­रू­पं गुणानां१५१६ना­न्यो­न्या­त्म­नि व­र्त­ते­, यत१७ उभाभ्यां १८यु­ग­प­द­भे­दे­नो­च्ये­त । न च वि­रु­द्ध­त्वा­त् स­द­स­त्त्वा- दीनाम् ए­का­न्त­प­क्षे गु­णा­ना­मे­क­द्र­व्या­धा­रा वृ­त्ति­र­स्ति यतः अ­भि­न्ना­धा­र­त्वे­ना­ऽ­भे­दो यु­ग­प­द्भा­वः स्यात्, १९येन के­न­चि­त् शब्देन वा स­द­स­त्त्व उ­च्ये­या­ता­म् । २०न च स­म्ब­न्ध­तो­ऽ­भि­न्न­ता गुणानां सं­भ­व­ति भि­न्न­त्वा­त् सं­ब­न्ध­स्य । यथा छ­त्र­दे­व­द­त्त­स­म्ब­न्धो­ऽ­न्यः द­ण्ड­दे­व­द­त्त­सं­ब­न्धा­त् । का­र­ण­योः २५२१सं­ब­न्धि­नो­र्भि­न्न­त्वा­त् न ता­वे­के­न सं­ब­न्धे­ना­भि­न्नौ । एवं स­द­स­त्त्व­यो­रा­त्म­ना सह सं­ब­न्ध­स्य भि­न्न­त्वा­त् न सं­ब­न्धे­ना­पि यु­ग­प­द्वृ­त्ति­सं­भ­वः २२यतः श­ब्दे­नो­च्य­ते । स­म­वा­य इति चेत्; न; तेनापि भिन्नेन भ­वि­त­व्यं भि­न्ना­भि­धा­न­प्र­त्य­य­हे­तु­त्वा­त् सं­यो­ग­व­त् । न च गुणा उ­प­का­रे­णा­ऽ- भिन्नाः; यतो द्रव्यस्य गु­णा­धी­न उ­प­का­रो नी­ल­र­क्ता­द्यु­प­र­ञ्ज­न­म्­, ते च स्व­रू­प­तो भिन्नाः । यच्च ते­षा­मा­त्म­नि नी­ल­र­क्त­त्वा­द्य­स्ति रूपं यावच्च नी­ल­नी­ल­त­रा­दि तावता द्रव्यं र­ञ्ज­य­ति ३०अ­त­स्ते­षा­मु­प­का­रो­ऽ­पि भिद्यत एव । एवं स­द­स­त्त्व­यो­र्भि­न्न­त्वा­त् स­त्त्वे­नो­प­र­क्तं सत् अ­स­त्त्वे­नो­प- १तथा सति । २अ­स­दा­का­र­त्वा­त् मुº, दº । ३द्व­य­म­पि । ४कालाश्च अ­व­य­वा­श्च काला- व­य­वाः­, न विद्यन्ते यु­ग­प­त्ते ययोस्ते तथोक्ते त­यो­र्भा­वः तस्मात् । ५अ­न्त्य­व­र्णे इत्यर्थः । ६“­ना­दे­ना­हि- त­वी­जा­या­म­न्त्ये­न ध्वनिना सह । आ­वृ­त्ति­प­रि­पा­का­यां बुद्धौ श­ब्दो­ऽ­व­भा­स­ते ॥ ” — वा­क्य­प­º१ । ८५ । ७व­र्त­मा­ना­र्थ । ८व्या­प्रि­य­ते मुº, दº । अ­भि­धी­य­ते । ९अ­वि­क­ल­स्य स­म­स्त­स्ये­त्य­र्थः । १० — णा­त्म­का­भ्यां मुº, ताº, दº, मूº । ११नाम । १२अ­व­क्त­व्ये । १३कोऽर्थः । १४कथम् । १५मध्ये । १६अन्यो गुणः अ­न्य­त­र­गु­णे । १७कथम् । १८अं­श­र­हि­ते­न । १९कथम् । २०न सं — श्रº । २१ह­स्त­द­ण्ड­योः । २२कथम् । २५८ रक्तं अ­स­न्नो­प­का­र­सा­रू­प्य­म्­, यतः त­द­भे­दे­न१ शब्दो वाचकः स्यात् । न चै­क­दे­शे­न गुणिन उ­प­का­रः सं­भ­व­ति२ येनैक३दे­शो­प­का­रे­ण स­ह­भा­वो भवेत् नी­ला­दे­र्गु­ण­स्य । कृत्स्नस्य हि गु­ण­स्यो­प­का­र­क­त्वं द्रव्यस्य च पटादेः स­म­स्त­स्यो­प­का­र्य­त्व­म्­, गुण उ­प­का­र­को गुणी उ­प­का­र्य इति । न चै­क­दे­शो गु­ण­गु­णि­नोः । अतः कृत्स्नयोः उ­प­का­र्यो­प­का­र­क­रू­प­सि­द्धि­र्न देशेन यतो ०५देशतः४ स­ह­भा­वा­त् क­श्चि­च्छ­ब्दो वाचकः कल्प्येत । न चै­का­न्त­प­क्षे गुणानां सं­सृ­ष्ट­म­ने­का­त्म­कं रू­प­म­स्ति अ­व­धृ­तै­का­न्त­रू­प­त्वा­त् स­त्त्वा­स­त्त्वा­दे­र्गु­ण­स्य । ५यदा श­व­ल­रू­प­व्य­ति­रि­क्तौ प­र­स्प­र- विविक्तौ शु­क्ल­कृ­ष्णौ गुणौ अ­सं­सृ­ष्टौ नै­क­स्मि­न्न­र्थे सह वर्तितुं समर्थौ अ­व­धृ­त­रू­प­त्वा­त्­, अतः ताभ्यां सं­स­र्गा­भा­वा­त् ए­का­न्त­प­क्षे न यु­ग­प­द­भि­धा­न­म­स्ति अर्थस्य तथा वर्त्तितुं श­त्त्य­भा­वा­त्­, त­द्वि­ध­स्य च अ­र्थ­सं­ब­न्ध­स्या­ऽ­भा­वा­त् । न चैकः शब्दो द्व­यो­र्गु­ण­योः स­ह­वा­च­को­ऽ­स्ति । यदि स्यात् १०सच्छब्दः स्वा­र्थ­व­द­स­द­पि स­त्कु­र्या­त् अ­स­च्छ­ब्दो­ऽ­पि स्वा­र्थ­व­त् सदपि अ­स­त्कु­र्या­त्­, न च तथा लोके सं­प्र­त्य­यो­ऽ­स्ति ६त­यो­र्वि­शे­ष­श­ब्द­त्वा­त् । ए­व­मु­क्ता­त् ७का­ला­दि­यु­ग­प­द्भा­वा­सं­भ­वा­त् । शब्दस्य च एकस्य उ­भ­या­र्थ­वा­चि­नो­ऽ­नु­प­ल­ब्धेः अ­व­क्त­व्य आत्मा । अथवा वस्तुनि मु­ख्य­प्र­वृ­त्त्या तु­ल्य­ब­ल­योः प­र­स्प­रा­भि­धा­न­प्र­ति­ब­न्धे सति ८इ­ष्ट­वि­प- री­त­नि­र्गु­ण­त्वा­प­त्तेः वि­व­क्षि­तो­भ­य­गु­ण­त्वे­ना­ऽ­न­भि­धा­ना­त् अ­व­क्त­व्यः । अ­य­म­पि स­क­ला­दे­शः १५प­र­स्प­रा­व९धा­रि­त­वि­वि­ध­रू­पै­का­त्म­का­भ्यां गुणाभ्यां गु­ण­वि­शे­ष­ण­त्वे­न यु­ग­प­दु­प­क्षि­प्ता­भ्या­म्१० अ­वि­व­क्षि­तां­श­भे­द­स्य वस्तुनः स­म­स्त­स्य एकेन गु­ण­रू­पे­णा­भे­द­वृ­त्त्या अ­भे­दो­प­चा­रे­णं वा­ऽ­भि­धा­तुं प्र­क्रा­न्त­त्वा­त् । ११स च अ­व­क्त­व्य­श­ब्दे­न अन्यैश्च ष­ड्भि­र्व­च­नैः१२ प­र्या­या­न्त­र­वि­व­क्ष­या च वक्त- व्यत्वात् स्या­द­व­क्त­व्यः । यदि सर्वथा अ­व­क्त­व्यः स्यात् अ­व­क्त­व्य इत्यपि चा­ऽ­व­क्त­व्यः स्यात् कुतो ब­न्ध­मो­क्षा­दि­प्र­क्रि­या­प्र­रू­प­ण­वि­धिः ? २०ता­भ्या­मे­व क्र­मे­णा­भि­धि­त्सा­यां तथैव व­स्तु­स­क­ल­स्व­रू­प­सं­ग्र­हा­त् च­तु­र्थो­ऽ­पि विकल्पः स­क­ला­दे­शः । अ­य­म­पि स्या­दि­त्ये­वा­र्प­यि­त­व्यः­, स­र्व­थो­भ­या­त्म­क­त्वे प­र­स्प­र­वि­रो­धा­त् उ­भ­य­दो­ष- प्र­स­ङ्गा­च्च । क­थ­मे­ते १३नि­रू­प्य­न्ते ? स­र्व­सा­मा­न्ये­न त­द­भा­वे­न च, वि­शि­ष्ट­सा­मा­न्ये­न त­द­भा­वे­न च वि­शि­ष्ट­सा­मा­न्ये­न त­द­भा­व­सा­मा­न्ये­न च, वि­शि­ष्ट­सा­मा­न्ये­न त­द्वि­शे­षे­ण च, सा­मा­न्ये­न विशि- ष्ट­सा­मा­न्ये­न च, द्र­व्य­सा­मा­न्ये­न गु­ण­सा­मा­न्ये­न च, ध­र्म­स­मु­दा­ये­न त­द्व्य­ति­रे­के­ण च, ध­र्म­सा­मा­न्य- २५स­म्ब­न्धे­न त­द­भा­वे­न च, ध­र्म­वि­शे­ष­सं­ब­न्धे­न त­द­भा­वे­न च । तद्यथा स­र्व­सा­मा­न्ये­न त­द­भा­वे­न च१४ इह द्वि­वि­धो­ऽ­र्थः श्रु­ति­ग­म्यो­ऽ­र्था­धि­ग­म्य­श्च । त­त्रा­न­पे­क्षि­त­वृ­त्ति­नि­मि­त्तः श्रु­ति­मा­त्र­प्रा­पि­तः श्रु­ति­ग­म्यः । अ­र्थ­प्र­क­र­ण­सं­भ­वा­भि­प्रा­या­दि­श­ब्द- न्यायात् क­ल्पि­तो­ऽ­र्था­धि­ग­म्यः । तत्र आत्मा अस्तीति स­र्व­प्र­का­रा­ना­श्र­य­णा­दि­च्छा­व­शा­त् क­ल्पि­ते­न स­र्व­सा­मा­न्ये­न१५ व­स्तु­त्वे­न अस्तीति प्रथमः । त­त्प्र­ति­प­क्षे­णा­ऽ­भा­व­सा­मा­न्ये­ना­ऽ­व­स्तु­त्वे­न ३०नास्त्यात्मा इति द्वितीयः । आ­भ्या­मे­व यु­ग­प­द­भे­द­वि­व­क्षा­यां वा­च­का­भा­वा­न्ना­भि­धी­य­त इति तृतीयः । आ­भ्या­मे­व क्र­मे­णा­र्पि­ता­भ्या­मु­भ­य­रू­पं वस्तु उच्यते इति चतुर्थः । वि­शि­ष्ट­सा­मा­न्ये­न त­द­भा­वे­न च — य­था­श्रु­त­त्वा­त् श्रु­त्यु­पा­त्ते­न आ­त्म­नै­वा­भि­सं­ब­न्धः­, त­त­श्चा­त्म­त्वे­नै­व अस्त्यात्मा इति प्रथमः । य­था­श्रु­त­प्र­ति­यो­गि­त्वा­त् अ­ना­त्म­त्वे­नै­व नास्त्यात्मा इति द्वितीयः । यु­ग­प­दु­भा­भ्यां १उ­प­का­रा­भे­दे­नं । २किन्तु कृ­त्स्ने­नै­व । ३कथम् । ४ए­क­दे­श­तः । ५यथा मुº, दº, ताº । ६अ­स्ति­त्व­ना­स्ति­त्व­योः । ७टा — तृ­ती­ये­त्य­र्थः — सº । ८दृष्टवि — दº, मुº । ९नियत । १०अ­ङ्गी­कृ­ता­भ्या­म् । ११आत्मा । १२भङ्गैः । १३चत्वारो भङ्गाः । १४नि­रू­प्य­न्ते । १५कोऽर्थः । २५९ आ­त्मा­ना­त्म­त्व­स­द­स­त्त्वा­भ्या­म­व­क्त­व्यः । आ­भ्या­मे­व क्र­मे­णा­र्पि­ता­भ्या­मु­भ­य­रू­पं व­स्तू­च्य­ते इति चतुर्थः । वि­शि­ष्ट­सा­मा­न्ये­न त­द­भा­व­सा­मा­न्ये­न च — य­था­श्रु­त­त्वा­त् आ­त्म­त्वे­नै­वा­स्ती­ति प्रथमः । अ­भ्यु­प­ग­म­वि­रो­ध­भ­या­त् व­स्त्व­न्त­रा­त्म­ना क्षि­त्यु­द­क­ज्व­ल­न­घ­ट­प­ट­गु­ण­क­र्मा­दि­ना सर्वेण प्र­का­रे­ण सा­मा­न्य­तो नास्तीति द्वितीयः । आ­भ्या­मे­व यु­ग­प­दा­त्म­घ­टा­दि­स­द­स­त्त्वा­भ्या­म­व­क्त­व्यः । क्रमेण ०५तु वा­च्य­त्वा­त् चतुर्थः । वि­शि­ष्ट­सा­मा­न्ये­न त­द्वि­शे­षे­ण च — आ­त्म­सा­मा­न्ये­ना­स्त्या­त्मा । आत्म- वि­शे­षे­ण म­नु­ष्य­त्वे­न १नास्ति । आ­त्म­त्व­म­नु­ष्य­त्वा­पे­क्षा­भ्यां स­द­स­त्त्वा­भ्या­म् एकत्वे यु­ग­प­द- वक्तव्यः । प­र्या­ये­णा­भि­धे­य­त्वा­च्च­तु­र्थः । सा­मा­न्ये­न वि­शि­ष्ट­सा­मा­न्ये­न च — अ­वि­शे­ष­रू­पे­ण द्र­व्य­त्वे­न अस्त्यात्मा । वि­शि­ष्टे­न सा­मा­न्ये­न प्र­ति­यो­गि­ना­ऽ­ना­त्म­त्वे­न नास्त्यात्मा । ताभ्यां तु द्र­व्य­त्वा­ना­त्म­त्व­स­द­स­त्त्वा­भ्यां यु­ग­प­द­व­क्त­व्यः । क्रमेण ताभ्यां व­क्त­व्य­त्वा­त् चतुर्थः । द्रव्य- १०सा­मा­न्ये­न गु­ण­सा­मा­न्ये­न २च व­स्तु­न­स्त­था तथा सं­भ­वा­त् तां तां वि­व­क्षा­मा­श्रि­त्या­वि­शे­ष­रू­पे­ण द्र­व्य­त्वे­ना­स्त्या­त्मा­, त­त्प्र­ति­यो­गि­ना वि­शे­ष­रू­पे­ण गु­ण­त्वे­न नास्त्यात्मा । ताभ्यां तु द्रव्यत्व- गु­ण­त्व­स­द­स­त्त्वा­भ्यां यु­ग­प­द­व­क्त­व्यः । क्रमेण त­दु­भ­य­वा­ग्गो­च­र­त्वा­च्च­तु­र्थः । ध­र्म­स­मु­दा­ये­न त­द्व्य­ति­रे­के­ण च — त्रि­का­ल­गो­च­रा­ने­क­श­क्ति­ज्ञा­ना­दि­ध­र्म­स­मु­दा­य­रू­पे­णा­ऽ­ऽ­त्मा­स्ति । त­द्व्य­ति­रे­के­ण ना­स्त्य­नु­प­ल­ब्धेः । ताभ्यां यु­ग­प­द­व­क्त­व्यः । क्रमेण अ­भि­धे­य­ता­म­नु­भ­व­ति इति चतुर्थः । धर्म- १५सा­मा­न्य­सं­ब­न्धे­न त­द­भा­वे­न च — गु­ण­रू­प­ग­त­सा­मा­न्य­सं­ब­न्ध­वि­व­क्षा­यां यस्य क­स्य­चि­त् धर्मस्य आ­श्र­य­त्वे­न अस्त्यात्मा । न तु क­स्य­चि­द­पि ध­र्म­स्या­श्र­यो न भ­व­ती­ति ध­र्म­सा­मा­न्या­ना­श्र­य­त्वे­न नास्त्यात्मा । आभ्यां यु­ग­प­द­व­क्त­व्यः । प­र्या­ये­ण तु त­दु­भ­य­वि­शे­ष्य­त्वा­त् चतुर्थः । ध­र्म­वि­शे­ष- सं­ब­न्धे­न त­द­भा­वे­न च — ३अ­ने­क­ध­र्म­णो­ऽ­न्य­त­म­ध­र्म­सं­ब­न्धे­न त­द्वि­प­क्षे­णे वा वि­व­क्षा­या­म्­, यथा अस्त्यात्मा नि­त्य­त्वे­न नि­र­व­य­व­त्वे­न चे­त­न­त्वे­न वा, ते­षा­मे­वा­न्य­त­म­ध­र्म­प्र­ति­प­क्षे­ण नास्त्यात्मा । २०यु­ग­प­त्ता­भ्या­म­व­क्त­व्यः । क्रमेण त­द­भि­धा­न­वि­ष­य­त्वा­च्च­तु­र्थः । पञ्चमो भङ्ग उच्यते — त्रिभिः आ­त्म­भि­र्द्व्यं­शः । जी­व­स्या­ने­क­द्र­व्या­त्म­क­स्या­ऽ­ने­क- प­र्या­या­त्म­क­स्य च किञ्चिद् द्र­व्या­र्थ­वि­शे­षं प­र्या­या­र्थ­वि­शे­षं वा आ­श्रि­त्या­स्ती­त्यु­च्य­ते एक आत्मा५, त­स्यै­वा­ऽ­न्य५ आत्मा द्र­व्य­सा­मा­न्यं प­र्या­य­सा­मा­न्यं त­द्वि­शे­ष­द्व­यं वा­ऽ­ङ्गी­कृ­त्य यु­ग­प­द­वि­भा­ग- वि­व­क्षा­यां व­च­न­गो­च­रा­ती­तः । यथा स्या­द­स्त्या­त्मा द्र­व्य­त्वे­न­, द्र­व्य­वि­शे­षे­ण वा जी­व­त्वे­न­, २५म­नु­ष्य­त्वा­दि­ना वा । द्र­व्य­प­र्या­य­सा­मा­न्य­मु­र­री­कृ­त्य व­स्तु­त्व­स­त्त्व­म­व­स्तु­त्वा­स­त्त्वं च यु­ग­प­द- भे­द­वि­व­क्षा­या­म­वा­च्यः । वि­शे­ष­द्व­यं वा म­नु­ष्य­त्वा­म­नु­ष्य­त्वा­दि­, यतः स­र्वे­ऽ­पि त­स्यै­क­स्यै­व ते आत्मानो६ विद्यन्ते त­दै­वे­ति । ततः स्यादस्ति चा­ऽ­व­क्त­व्य­श्च जीवः । अ­य­म­पि स­क­ला­दे­शः­, अं­शा­भे­द­वि­व­क्षा­या­म् ए­कां­श­मु­खे­न स­क­ल­सं­ग्र­हा­त् । तथा षष्ठः त्रिभिः आ­त्म­भि­र्द्व्यं­शः । यतो व­स्तु­ग­तं ना­स्ति­त्व­म­व­क्त­व्य­रू­पा­नु­वि­द्धं ३०ना­न्त­रे­णा­त्म­भे­दं शक्यं क­ल्प­यि­तुं व­स्तु­न­स्त­था­पि भावात् । तत्र नास्तित्वं प­र्या­या­श्र­य­म् । स च पर्यायो यु­ग­प­द्वृ­त्तः क्र­म­वृ­त्तो वा । स­ह­वृ­त्तो जीवस्य पर्यायः अ­वि­रो­धा­त् स­हा­व­स्था­यी स­ह­वृ­त्तेः ग­ती­न्द्रि­य­का­य­यो­ग­वे­द­क­षा­य­ज्ञा­न­सं­य­मा­दिः । क्र­म­व­र्ती तु क्रो­धा­दि­दे­वा­दि­बा­ल्या­द्य­व­स्था- लक्षणः । तत्र ग­त्या­दि­व्य­ति­रि­क्तः क्रो­धा­दि­क्र­म­वृ­त्त­ध­र्म­रू­प­नै­र­न्त­र्य­मा­त्रा­द­र्था­न्त­र­भू­त एकोऽ- वस्थितो द्रव्यार्थो जीवो नाम नास्ति, किन्तु त एव ध­र्मा­स्त­था स­न्नि­वि­ष्टा जी­व­व्य­प­दे­श­भा­जः १नास्त्यात्मा मुº । २नि­रू­प्य­न्ते । ३ने­क­ध­र्मि­णो मुº, दº । ४अंशः । ५अ­व­क्त­व्य । ६आत्मनो मुº, ताº, दº । ७सत्याम् । २६० इति अस्यां क­ल्प­ना­यां ना­स्ति­त्व­म् । यश्च व­स्तु­त्वे­न सन्निति द्र­व्या­र्थां­शः यश्च त­त्प्र­ति­यो­गि- ना­ऽ­व­स्तु­त्वे­ना­ऽ­स­न्नि­ति प­र्या­यां­शः­, ताभ्यां यु­ग­प­द­भे­द­वि­व­क्षा­या­म् अ­व­क्त­व्य इति द्वि­ती­यों­ऽ­शः । त­स्मा­न्ना­स्ति चा­व­क्त­व्य­श्चा­ऽ­ऽ­त्मा । अ­य­म­पि स­क­ला­दे­शः शे­ष­वा­ग्गो­च­र­स्व­रू­प­स­मू­ह­स्या­ऽ­वि­ना- भावात् त­त्रै­वा­न्त­र्भू­त­स्य स्या­च्छ­ब्दे­न द्यो­ति­त­त्वा­त् । ०५तथा सप्तमो विकल्पः च­तु­र्भि­रा­त्म­भिः त्र्यंशः । द्र­व्या­र्थ­वि­शे­षं क­ञ्चि­दा­श्रि­त्या­ऽ­स्ति- त्वं प­र्या­य­वि­शे­षं च क­ञ्चि­दा­श्रि­त्य ना­स्ति­त्व­मि­ति स­मु­च्चि­त­रू­पं भ­व­ति­, द्व­यो­र­पि प्रा­धा­न्ये­न वि­व­क्षि­त­त्वा­त् । द्र­व्य­प­र्या­य­वि­शे­षे­ण च के­न­चि­त् द्र­व्य­प­र्या­य­सा­मा­न्ये­न च के­न­चि­त् यु­ग­प­द- वक्तव्यः इति तृ­ती­यों­ऽ­शः । ततः स्यादस्ति च नास्ति चा­ऽ­व­क्त­व्य­श्च आत्मा । अ­य­म­पि स­क­ला­दे­शः­, यतः सर्वान् द्र­व्या­र्था­न् द्र­व्य­मि­त्य­भे­दा­दे­कं द्रव्यार्थं मन्यते । सर्वान् प­र्या­या­र्थां­श्च १०प­र्या­य­जा­त्य­भे­दा­दे­कं प­र्या­या­र्थ­म् । अतो वि­व­क्षि­त­व­स्तु­जा­त्य­भे­दा­त् कृत्स्नं वस्तु ए­क­द्र­व्या­र्था­भि­न्न­म् ए­क­प­र्या­या­भे­दो­प­च­रि­तं वा ए­क­मि­ति स­क­ल­सं­ग्र­हा­त् । अथ कथं वि­क­ला­दे­शः ? नि­रं­श­स्या­पि गु­ण­भे­दा­दं­श­क­ल्प­ना वि­क­ला­दे­शः । १६ । स्वेन तत्त्वे१ना­प्र­वि­भा­ग­स्या­पि वस्तुनो विविक्तं गु­ण­रू­पं स्व­रू­पो­प­र­ञ्ज­क­म­पे­क्ष्य प्र­क­ल्पि­त­मं­श­भे­दं कृत्वा अ­ने­का­त्म­कै­क­त्व- व्य­व­स्था­यां २न­र­सिं­ह­सिं­ह­त्व­व­त् स­मु­दा­या­त्म­क­मा­त्म­रू­प­म­भ्यु­प­ग­म्य ३का­ला­दि­भि­र­न्यो­न्य­वि­ष­या­नु- १५प्र­वे­श­र­हि­तां­श­क­ल्प­नं वि­क­ला­दे­शः­, नतु के­व­ल­सिं­हे सिं­ह­त्व­व­त् ए­का­त्म­कै­क­त्व­प­रि­ग्र­हा­त् । यथा वा पा­न­क­म­ने­क­ख­ण्ड­दा­डि­म­क­पूं­ṃ­रा­दि­र­सा­नु­वि­द्ध­मा­स्वा­द्य अ­ने­क­र­सा­त्म­क­त्व­म­स्या­व­सा­य पुनः स्व­श­क्ति­वि­शे­षा­दि­द­म­प्य­स्ती­द­म­प्य­स्ती­ति वि­शे­ष­नि­रू­प­णं क्रि­य­ते­, तथा अ­ने­का­त्म­कै­क­व­स्त्व­भ्यु- प­ग­म­पू­र्व­कं हे­तु­वि­शे­ष­सा­म­र्थ्या­त् अ­र्पि­त­सा­ध्य­वि­शे­षा­व­धा­र­णं वि­क­ला­दे­शः । कथं पु­न­र­र्थ­स्या­ऽ- भिन्नस्य गुणो भेदकः ? दृष्टो हि अ­भि­न्न­स्या­प्य­र्थ­स्य गु­ण­स्त­त्त्व­भे­दं४ क­ल्प­य­न् यथा ५परुत् २०भवान् प­टु­रा­सी­त् प­टु­त­र एषम६ इति ७गु­ण­वि­वि­क्त­रू­प­स्य द्र­व्य­स्या­ऽ­सं­भ­वा­त् गु­ण­भे­दे­न गु­णि­नो­ऽ­पि भेदः । तत्रापि तथा स­प्त­भ­ङ्गी । १७ । तत्रापि वि­क­ला­दे­शे तथा आ­दे­श­व­शे­न स­प्त­भ­ङ्गी वे­दि­त­व्या । कथम् ? गु­णि­भे­द­के­ष्वं­शे­षु क्रमेण यौ­ग­प­द्ये­न क्र­म­यौ­ग­प­द्या­भ्यां वा वि­व­क्षा­व­शा­त् वि­क­ला­दे­शा भवन्ति । तत्र प्र­थ­म­द्वि­ती­य­यो­र­प्र­चि­तः क्रमः, तृतीये यौ­ग­प­द्य­म्­, चतुर्थे प्रचितः २५क्रमः, पञ्चमे षष्ठे वा अ­प्र­चि­त­क्र­म­यौ­ग­प­द्ये­, सप्तमे प्र­चि­त­क्र­म­यौ­ग­प­द्ये । तद्यथा सर्व८- सा­मा­न्या­दि­षु द्र­व्या­र्था­दे­शे­षु के­न­चि­दु­प­ल­भ्य­मा­न­त्वा­त् स्या­द­स्त्ये­वा­त्मे­ति प्रथमो वि­क­ला­दे­शः । अ­त्रे­त­रे­षां वस्तुनि स­ता­म­पि का­ला­दि­भि­र्भे­द­वि­व­क्षा­तः श­ब्द­वा­च्य­त्वे­ना­न्त­र्भा­वा­भा­वा­न्नि­रा­सा- भावाच्च न विधिर्न प्र­ति­षे­धः । एवं शे­ष­भ­ङ्गे­ष्व­पि वि­व­क्षि­तां­श­मा­त्र­प्र­रू­प­णा­यां इ­त­रे­ष्वौ- दा­सी­न्ये­न वि­क­ला­दे­श­क­ल्प­ना योज्या । ननु च सा­मा­न्या­र्था­वि­च्छे­दे­न वि­शे­ष­ण­वि­शे­ष्य­सं­ब­न्धा- ३०व­द्यो­त­ना­र्थे ए­व­का­रे सति त­द­व­धा­र­णा­दि­त­रे­षां निवृत्तिः प्राप्नोति ? नैष दोषः; अ­त्रा­प्य­त एव स्या­च्छ­ब्द­प्र­यो­गः कर्तव्यः ‘­स्या­द­स्त्ये­व जीवः’ इत्यादि । कोऽर्थः ? ए­व­का­रे­णे­त­र­नि­वृ­त्ति­प्र­स­ङ्गे ९स्वा­त्म­लो­पा­त् सकलो लोपो मा वि­ज्ञा­यी­ति वस्तुनि य­था­व­स्थि­तं वि­व­क्षि­त­ध­र्म­स्व­रू­पं तथैव द्यो­त­य­ति स्याच्छब्दः । *­“­वि­व­क्षि­ता­र्थ­वा­ग­ङ्ग­म्­” इति१० व­च­ना­त् । एवमा- १ — ना­प्र­वि­ष्ट­भा — मुº, दº । २न­र­सिं­ह­त्व­व­त् दº । ३प्रागुक्त । ४अ­र्थ­भे­द­म् । ५गत- वर्षे सº । प­टु­र्भ­वा­न­प­टु­रा­सी­त् प­टु­त­र श्रº । प­टु­र्भ­वा­न् प­रु­दा­सी­त् प­टु­त­र मूº । पतत् भवान पटु- ३५रासीत् प­टु­त­र मुº, मूº, दº । ६इह सं­व­त्स­रे । ७नै­या­यि­क­म­त­मा­श­ङ्क्य नि­रा­क­रो­ति । ८प्रागुक्त- स­र्व­सा­मा­न्ये­न त­द­भा­वे­न चे­त्या­दि­वा­क्ये­षु । ९ना­स्ति­त्व­स्य । १०स्याच्छब्दः । २६१ दे­श­व­शा­त् स­प्त­व­च­न­प्र­का­रा भ­व­न्ती­ति वि­क­ल्पा­न्त­र­प्र­वृ­त्ति­नि­मि­त्ता­भा­वा­त् । अयं च मार्गः द्र­व्या­र्थि­क­प­र्या­या­र्थि­क­न­य­द्व­या­श्र­यः । तौ च सं­ग्र­हा­द्या­त्म­कौ । ते चार्थ- न­य­रू­पे­ण श­ब्द­न­य­रू­पे­ण च प्रवृत्ताः । तत्र सं­ग्र­ह­व्य­व­हा­र­र्जु­सू­त्रा अ­र्थ­न­याः । शेषाः श­ब्द­न­याः । तत्र संग्रहः स­त्त्व­वि­ष­यः­, सकलं व­स्तु­त­त्त्वं १सत्त्वे अ­न्त­र्भा­व्य सं­ग्र­हा­त् । व्य­व­हा­रो­ऽ­स­त्त्व­वि­ष­यः ०५वि­वि­क्त­स­त्त्व१प­रि­ग्र­हा­द­न्या­पे­क्षा­स­त्त्व­प्र­ति­प­त्तेः । ऋ­जु­सू­त्रो व­र्त­मा­न­वि­ष­यः अ­ती­ता­ना­ग­त­योः वि­न­ष्टा­नु­त्प­न्न­त्वे­न व्य­व­हा­रा­भा­वा­त् । एते त्र­यो­ऽ­र्थ­न­या ए­कै­का­त्म­काः सं­यु­क्ता­श्च सप्त वाक्- प्र­का­रा­न् ज­न­य­न्ति । तत्राद्यः संग्रह एकः, द्वितीयो व्य­व­हा­र एकः, तृतीयः सं­ग्र­ह­व्य­व­हा­रा­व- वि­भ­क्तौ­, चतुर्थः सं­ग्र­ह­व्य­व­हा­रौ स­मु­च्चि­त्तौ­, पञ्चमः संग्रहः सं­ग्र­ह­व्य­व­हा­रौ चा­वि­भ­क्तौ । षष्ठो ब्य­व­हा­रः सं­ग्र­ह­व्य­व­हा­रौ चा­वि­भ­क्तौ । सप्तमः सं­ग्र­ह­व्य­व­हा­रौ प्रचितौ तौ चा­वि­भ­क्तौ । १०एष३ ऋ­जु­सू­त्रे­ऽ­पि योज्यः । ४व्य­ञ्ज­न­प­र्या­या­स्तु श­ब्द­न­या द्विविधं वचनं प्र­क­ल्प­य­न्ति — अ­भे­दे­ना­भि­धा­नं भेदेन च । यथा शब्दे५ प­र्या­य­श­ब्दा­न्त­र­प्र­यो­गे­ऽ­पि त­स्यै­वा­र्थ६स्या­भि­धा­ना­द­भे­दः । स­म­भि­रु­ढे वा ७प्रवृत्ति- नि­मि­त्त­स्य अ­प्र­वृ­त्ति­नि­मि­त्त­स्य च घ­ट­स्या­भि­न्न­स्य सा­मा­न्ये­ना­भि­धा­ना­त् । ए­वं­भू­ते­षु प्रवृत्ति- नि­मि­त्त­स्य ८भि­न्न­स्यै­क­स्यै­वा­र्थ­स्या­भि­धा­ना­त् भे­दे­ना­भि­धा­न­म् । १५अ­थ­वा­, अन्यथा द्वै­वि­ध्य­म् — ए­क­स्मि­न्न­र्थे­ऽ­ने­क­श­ब्द­प्र­वृ­त्तिः­, प्रत्यर्थं वा श­ब्द­वि­नि­वे­श इति । यथा शब्दे अ­ने­क­प­र्या­य­श­ब्द वाच्य एकः९ । स­म­भि­रू­ढे वा नै­मि­त्ति­क­त्वा­त् श­ब्द­स्यै­क- श­ब्द­वा­च्य एकः । ए­वं­भू­ते व­र्त­मा­न­नि­मि­त्त­श­ब्द ए­क­वा­च्य एकः । अत्र १०चोद्यते क­थ­मे­ते अ­स्ति­त्व­ना­स्ति­त्वा­द­यो धर्माः वि­रु­द्ध­रू­पा ए­क­स्मि­न् वस्तुनि अ­वि­रो­ध­मु­प­या­न्ती­ति ? उच्यते- वि­रो­धा­भा­व­स्त­ल्ल­क्ष­णा­भा­वा­त् । १८ । ना­स्त्ये­षा­मा­दे­श­व­शा­द­र्प्य­मा­णा­नां विरोधः । २०कुतः ? त­ल्ल­क्ष­णा­भा­वा­त् । इह विरोधः क­ल्प्य­मा­नः त्रिधा व्य­व­ति­ष्ठ­ते — व­ध्य­घा­त­क­भा­वे­न वा स­हा­न­व­स्था­त्म­ना वा प्र­ति­ब­न्ध्य­प्र­ति­ब­न्ध­क­रू­पे­ण वा । तत्र व­ध्य­घा­त­क­भा­वः अ­हि­न­कु­ला­ग्न्यु­द- का­दि­वि­ष­यः । स त्वे­क­स्मि­न् काले वि­द्य­मा­न­योः सति संयोगे भ­व­ति­, सं­यो­ग­स्या­ने­का­श्र­य­त्वा­त् द्वि­त्व­व­त् । ना­सं­यु­क्त­मु­द­क­मु­ग्निं वि­ध्या­प­य­ति ११स­र्व­त्रा­ग्न्य­भा­व­प्र­स­ङ्गा­त् । ततः सति संयोगे ब­ली­य­सो­त्त­र­का­ल­मि­त­र­द्१२बाध्यते । न चै­व­म­स्ति­त्व­ना­स्ति­त्व­योः क्ष­ण­मा­त्र­म­पि ए­क­स्मि­न् २५वृ­त्ति­र­स्ति­, इति भ­व­ता­ऽ­भ्यु­प­ग­म्य­ते­, यतो१३ व­ध्य­घा­त­क­भा­व­रू­पो विरोधः तयोः कल्प्येत । १४अथैक- स्मिन् १५वृ­त्ति­र­भ्यु­प­ग­म्ये­त त­त्तु­ल्य­ब­ल­हे­तु­सा­ध्य­त्वा­त् त­यो­र­न्य­त­र­स्य ब­ली­य­स्त्वा­भा­वा­त् व­ध्य­घा­त­क­त्वा­भा­वः । अ­त­स्त­ल्ल­क्ष­णा­भा­वा­त् नासौ विरोधः सं­भ­व­ति । १सति अ — मुº दº । २स­त्त्वा­प­रि — मुº, दº । ३एवं मुº । ४स्थूलो व्य­ञ्ज­न­प­र्या­यः । ५श­ब्द­न­ये ५ इ­न्द्र­श­क्र­पु­र­न्द­रा­दि । ६इन्द्रस्य । ७ज­ला­ह­र­णा­दि­प्र­वृ­त्ति­, श­ची­प­ते­र्वा इ­न्द­ना­दि­क्रि- या­नि­मि­त्त­स्य । ८यदैव इ­न्द­न­क्रि­य­या प्रवृत्तः तदैव श­क­ना­दे­र्भि­न्नः । ९श­ची­प­तिः । १०बौ­द्धा­दि­भिः । “­त­स्मा­न्न नि­त्या­नि­त्य­स्य वस्तुनः संभवः क्वचित् । अनित्यं नि­त्य­म­थ­वा­ऽ­स्तु ए­का­न्ते­न यु­क्ति­म­त् ॥ ” ३० — प्र­मा­ण­वा­र्तिं­का­ल­º लिº पृº २३५ । “­ध्रौ­व्ये­ण उ­त्पा­द­व्य­य­यो­र्वि­रो­धा­त् ए­क­स्मि­न् ध­र्मि­ण्य­यो­गा­त् । ” — हे­तु­बि­º टीº लिº वृº लिº पृº २१६ । “­वि­धा­न­प्र­ति­षे­धौ हि प­र­स्प­र­वि­रो­धि­नौ । श­क्या­वे­क­त्र नो कर्त्तु के­न­चि­त् स्व­स्थ­चे­त­सा ॥ १७­३० ॥ ” — त­त्त्व­सं­º । “­नै­क­स्मि­न्न­सं­भ­वा­त् — न­ह्ये­क­स्मि­न् — धर्मिणि यु­ग­प­त्स­द­स­त्त्वा­दि­वि­रु­द्ध­ध­र्म­स­मा­वे­शः सं­भ­व­ति शी­तो­ष्ण­व­त्­… — ब्र­ह्म­सू­º­, शांº भाº२ । २ । २३ । ११यदि वि­ध्या­प­ये­त्त­र्हि प­र­म­त­मु­ल्लि­ख्ये­द­मा­ह — । १२क­र्म­ता­प­न्न­म् । १३कथम् । १४स्व­म­ता­पे­क्ष­या आह । १५अ­स्ति­त्व­ना­स्ति­त्व­योः । २६२ नापि स­हा­न­व­स्था­न­ल­क्ष­णो विरोधः त­ल्ल­क्ष­णा­भा­वा­त् । स ह्य­यु­ग­प­त्का­ल­यो­र्भ­व­ति यथा आ­म्र­फ­ले श्या­म­ता­पी­त­त­योः । पी­त­तो­त्प­द्य­मा­ना पू­र्व­का­ल­भा­वि­नीं श्यामतां नि­रु­ण­द्धि । न च तथा जी­व­स्या­स्ति­त्व­ना­स्ति­त्वे पू­र्वो­त्त­र­का­ल­भा­वि­नी । यदि स्या­ता­म्­, अ­स्ति­त्व­का­ले नास्तित्वा- भावात् जी­व­स­त्ता­मा­त्रं सर्वं प्रा­प्नु­वी­त । ना­स्ति­त्व­का­ले च अ­स्ति­त्वा­भा­वा­त्त­दा­श्र­यो बन्ध- ०५मो­क्षा­दि­व्य­व­हा­रो वि­रो­ध­मु­प­ग­च्छे­त् । स­र्व­थै­वा­स­तः पुन आ­त्म­ला­भा­भा­वा­त्­, सर्वथा च सतः पु­न­र­भा­व­प्रा­प्त्य­नु­प­प­त्तेः नैतयोः स­हा­न­व­स्था­नं युज्यते । तथा जी­वा­दि­षु प्र­ति­ब­न्ध्य­प्र­ति­ब­न्ध­क­भा­वो­ऽ­पि न विरोधः सं­भ­व­ति । यथा सति फ­ल­वृ­न्त­सं­यो­गे प्र­ति­ब­न्ध­के गौरवं प­त­न­क­र्म१ ना­र­भ­ते प्र­ति­ब­न्धा­त्­; त­द­भा­वे तु प­त­न­क­र्म दृश्यते *­“­सं­यो­गा­भा­वे२ गु­रु­त्वा­त् प­त­न­म्­”[वैशेº सूº ५ । १ । ७] इति व­च­ना­त् । न च तथा १०अस्तित्वं ना­स्ति­त्व­स्य प्र­यो­ज­नं प्र­ति­ब­ध्ना­ति त­स्मि­न्ने­व काले प­र­द्र­व्या­दि­रू­पे­णा­नु­प­ल­ब्धि- बु­द्ध्यु­त्प­त्ति­द­र्श­ना­त् । नास्तित्वं वा ३स­द­स्ति­त्व­प्र­यो­ज­नं प्र­ति­ब­ध्ना­ति तदैव४ स्व­रू­पा­द्य­पे­क्ष­यो- प­ल­ब्धि­बु­द्धि­द­र्श­ना­त् । तस्मात् वा­ङ्मा­त्र­मे­व विरोधः । ए­क्म­र्प­णा­भे­दा­द­वि­रु­द्धो­ऽ­ने­का­त्म­को जीव इति स्थि­त­मे­त­त् । इति त­त्त्वा­र्थ­वा­र्ति­के व्या­ख्या­ना­ल­ङ्का­रे च­तु­र्थो­ऽ­ध्या­यः५ । १क­र्म­ता­प­न्न­म् । २फ­ल­वृ­न्त­योः । ३वि­द्य­मा­नं सत् । ४ना­स्ति­त्व­का­ले । ५ — यः समाप्तः श्रº । ४३१ श्री­म­द्भ­ट्टा­क­ल­ङ्क­दे­व­वि­र­चि­तं त­त्त्वा­र्थ­वा­र्ति­क­म् प­ञ्च­मो­ऽ­ध्या­यः १इदानीं स­म्य­ग्द­र्श­न­स्य वि­ष­य­भा­वे­नो­प­क्षि­प्ते­षु जी­वा­दि­षु अ­जी­व­प­दा­र्थो वि­चा­र­प्रा­प्तः­, तस्य भे­द­सं­ज्ञा­सं­की­र्त­ना­र्थ­मि­द­मु­च्य­ते त­त्पू­र्व­क­त्वा­दि­त­र­स्ये­ति — अ­जी­व­का­या ध­र्मा­ध­र्मा­का­श­पु­द्ग­लाः ॥ १ ॥ अ­जी­व­का­या इति स­मा­ना­धि­क­र­णा वृत्तिः । १ । अ­जी­वा­श्च ते कायाश्च ते अ­जी­व­का­या ०५इति स­मा­ना­धि­क­र­ण­ल­क्ष­णा वृ­त्ति­रि­यं वे­दि­त­व्या । कथं वृत्तिः ? “­वि­शे­ष­णं वि­शे­ष्ये­ण­” [­जै­ने­न्द्र­º १ । ३ । १२] इति सति व्य­भि­चा­रे नी­लो­त्प­ला­दि­षु वृत्तिः ? इ­हा­प्य­स्ति व्य­भि­चा­रः­, का­य­श­ब्द­स्य जी­वे­ष्व­पि वृत्तेः, अ­जी­ब­श­ब्द­स्या­पि काले । भि­न्ना­धि­क­र­ण­वृ­त्तौ को दोषः ? भि­न्ना­धि­क­र­ण­त्वे हि अ­र्था­न्त­र­भा­व­प्र­स­ङ्गः । २ । यथा राज्ञः पुरुषः रा­ज­पु­रु­ष इति अर्था- न्त­र­भा­वे भि­न्ना­धि­क­र­ण­त्वं भ­व­ति­, तथा अ­जी­वा­नां कायः अ­जी­व­का­यः इति भि­न्ना­धि­क­र­ण­त्वे १०गृ­ह्य­मा­णे­ऽ­र्था­न्त­र­भा­वः प्र­स­ज्ये­त । दृ­ष्ट­त्वा­त् सु­व­र्णा­ङ्गु­ली­य­क­व­दि­ति चेत्; न; त­त्रा­न्य­वि­शे­ष­नि­वृ­त्त्य­र्थ­त्वा­त् । ३ । स्यान्म- तम् — भि­न्ना­धि­क­र­ण­त्वे­ऽ­पि ना­र्था­न्त­र­भा­वः । कुतः ? दृ­ष्ट­त्वा­त् । कथम् ? सु­व­र्णा­ङ्गु­ली­य­क­व­त् । यथा सु­व­र्ण­स्य अ­ङ्गु­ली­य­कं सु­व­र्णा­ङ्गु­ली­य­क­मि­ति भि­न्ना­धि­क­र­ण­त्वे­ऽ­पि ना­र्थ­भे­दः­, तथा इहापि न दोष इति । तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­त्रा­न्य­वि­शे­ष­नि­वृ­त्त्य­र्थ­त्वा­त् । तत्र हि सु­व­र्ण­श­ब्द­प्र­यो­गः १५रूप्यादेः प्र­मा­णा­न्त­र­स्य च नि­वृ­त्त्य­र्थ­म्­, सु­व­र्ण­स्ये­द­म­ङ्गु­ली­य­कं न रू­प्या­दे­र्न मा­षा­दे­र्वे­ति­, न तथेह अ­जी­व­स्य काया अ­जी­व­का­या इति वि­शे­ष­णे­न क­दा­चि­द­र्था­न्त­र­नि­वृ­त्ति­र­स्ति । १अतः पृ­ष्ठ­द्व­य­स्य प्रा­ची­न­टि­प्प­णी पा­ठा­न्त­रं च प्र­भ्र­ष्ट­म् — सम्पाº । ४३२ अस्तु वा­ऽ­वि­रो­धा­त् । ४ । अथवा अस्तु भि­न्ना­धि­क­र­णा वृत्तिः । कुतः ? अ­वि­रो­धा­त् । य­स्मा­ज्जी­वो­ऽ­पि कायः प­ञ्चा­स्ति­का­यो­प­दे­शा­त् अ­त­स्त­न्नि­वृ­त्त्य­र्थो­ऽ­त्रा­जी­व­श­ब्द­प्र­यो­गः । अ­जी­व­स्य कायो न जी­व­स्ये­ति । किञ्च, क­थ­ञ्चि­द्भे­दो­प­प­त्तेः । ५ । के­न­चि­त्प्र­का­रे­ण सं­ज्ञा­ल­क्ष­ण­प्र­यो­ज­ना­दि­ना भेद उ­प­प­द्य­ते । यथा ०५सु­व­र्ण­स्या­ङ्गु­ली­य­क­मि­त्य­त्र सुवर्णं सामान्यं त­द्वि­शे­षो­ऽ­ङ्गु­ली­य­कं तयोः सा­मा­न्य­वि­शे­ष­योः संज्ञा- ल­क्ष­णा­दि­भिः क­थ­ञ्चि­न्ना­ना­त्व­म् । यदि स­र्व­थै­क­त्वं स्यात्; सु­व­र्ण­सा­मा­न्य­स्या­ङ्गु­ली­य­क­व­त् कु­ण्ड­ला­दि­षु वृत्तिर्न स्यात् । सु­व­र्ण­सा­मा­न्य­व­द्वा अ­ङ्गु­ली­य­क­त्व­स्य कु­ण्ड­ला­दि­षु वृत्तिः स्यात् । त ए­वा­ऽ­न्य­नि­वृ­त्त्य­र्थः प्रयोगो युक्तः, सु­व­र्ण­स्ये­द­म­ङ्गु­ली­य­कं न रू­प्या­दे­रि­ति । यदि स­र्व­थै­क­त्वं स्यात्; व्य­प­दे­श एव न स्यात् । तथा अ­जी­वा­नां काया इ­त्य­त्रा­पि का­य­श­ब्दः प्र­दे­श­वा­ची । प्र­दे­शा­श्च धर्मा- १०दीनां वक्ष्यन्ते । ते च तेभ्यः सं­ज्ञा­ल­क्ष­णा­दि­भिः क­थ­ञ्चि­द्भि­न्नाः । अन्यथा ऐ­का­न्ति­कै­क­त्वे धर्मा- दी­ना­मे­क­त्व­व­त् प्र­दे­शा­ना­म­प्ये­क­त्वं स्यात्, प्र­दे­शा­नां ब­हु­त्व­व­त् ध­र्मा­दी­नां बहुत्वं प्र­स­ज्ये­त । तत एव अ­न्य­नि­वृ­त्त्य­र्थः प्रयोगो युक्तः अ­जी­वा­नां काया न जी­व­स्ये­ति । यदि स­र्व­थै­क­त्वं स्यात्; व्यप- देश एव न स्यात् । ततो भे­दो­प­प­त्तेः युक्ता भि­न्ना­धि­क­र­णा वृत्तिः । ननु चा­भे­दे­ऽ­पि लोके व्य­प­दे­शो दृष्टः यथा शि­ला­पु­त्र­क­स्य शरीरं राहोः शिर इति । न हि शि­ला­पु­त्र­का­द­न्य­च्छ­री­र­म­स्ति­, नापि १५रा­हो­र­न्य­च्छि­रः­, शि­रो­मा­त्र­त्वा­दि­ति । त­त्रा­प्य­स्ति भेदः । कुतः ? शक्तितः । यो­ऽ­ने­क­क्रि­या­नि­ष्पा­द­न- श­क्ति­भे­दे­न भि­न्न­रू­पः शि­ला­पु­त्र­कः तस्येदं शरीरं ए­क­क्रि­या­वि­ष­य­मि­ति श­ब्द­प्र­क­ल्पि­ता­द् बु­द्धि­भे­दा­द्वा क­थ­ञ्चि­त्पृ­थ­क्त्व­म­ध्य­व­से­य­म् । अ­त­श्चै­त­दे­वं त­द­न्य­नि­वृ­त्त्य­र्थं वि­शे­ष­ण­म् उ­पा­दी­य­ते — शि­ला­पु­त्र- कस्येदं शरीरं न म­नु­ष्या­देः­, रा­हो­रि­दं शिरः नान्यस्य इति । ऐ­का­न्ति­कै­क­त्वे हि अ­न्य­नि­वृ­त्ति­र्न स्यात् यथा सु­व­र्ण­स्य सुवर्णं धटस्य घट इति । २०अजीव इ­त्य­भा­व­मा­त्र­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; भा­वा­न्त­र­प्र­ति­प­त्ते­र­न­श्व­व­त् । ६ । स्या­न्म­त­म् — न जी­वो­ऽ­जी­व इ­त्यु­क्ते­ऽ­भा­व­मा­त्रं प्र­स­ज्ये­त यथा न भावः अभाव इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? भावा- न्त­र­प्र­ति­प­त्तेः । कथम् ? अ­न­श्व­व­त् । यथा ना­य­म­श्वः अनश्व इत्युक्ते ना­भा­व­सं­प्र­त्य­यः किन्तु “­न­ञि­व­यु­क्त­म­न्य­स­दृ­शा­धि­क­र­णे तथा ह्य­र्थ­ग­तिः­” [पातº महाº ३ । १ । १२] इति, अ­न्य­स्मि­न् भाव एव तु­ल्यो­द­रै­क­श­फा­दि­ल­क्ष­णे गर्दभे सं­प्र­त्य­यो भवति । ए­व­मि­हा­पि नायं जीव इति प्र­ति­षे­धा­त् नाभावे २५सं­प्र­त्य­यः­, किन्तु अ­न्य­स्मि­न् भाव एव अ­नु­प­यो­ग­ल­क्ष­णे धर्मादौ प्र­ति­प­त्ति­र्भ­व­ति । सा­दृ­श्या­भा­वा­त् अ­प्र­ति­प­ति­रि­ति चेत्; न; स­त्त्व­द्र­व्य­त्वा­दि­भिः सा­दृ­श्यो­प­प­त्तेः । य­च्चो­क्त­म् — यथा ‘न भावः अ­भा­वः­’ इत्युक्ते अ­भा­व­मा­त्र­सं­प्र­त्य­य इति; त­द­प्य­यु­क्त­म्­; सत एव प­र­रू­प­त्वा­दि­भिः अ­भा­व­श­ब्द­गो- च­र­त्वो­प­प­त्तेः । अ­भ्य­न्त­री­कृ­ते­वा­र्थः का­य­श­ब्दः । ७ । इ­वा­र्थ­म­भ्य­न्त­री­कृ­त्य अत्र का­य­श­ब्दः प्रयुक्तः काया ३०इव काया इति । क उ­प­मा­र्थः ? य­थौ­दा­रि­का­दि­श­री­र­ना­म­क­र्मो­द­य­व­शा­त् पु­द्ग­लै­श्ची­य­न्ते कायाः तथा ध­र्मा­दी­ना­म­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­प्र­दे­श­च­य­ना­त् का­य­त्व­म् । त­द्ग्र­ह­णं प्र­दे­शा­व­य­व­ब­हु­त्व­ज्ञा­प­ना­र्थ­म् । ८ । तस्य का­य­श­ब्द­स्य ग्रहणं क्रियते । कि­म­र्थ­म् ? प्र­दे­शा­व­य­व­ब­हु­त्व­ज्ञा­प­ना­र्थ­म् । मु­ख्य­रू­पे­णा­ऽ­वि­द्य­मा­न­त्वे­ऽ­पि श्रो­तृ­ऋ­णां सु­खा­व­बो­धा­र्थं प्रज्ञया द्रव्य- प­र­मा­ण्व­व­गा­ह­मा­त्र­त्वे­न प्र­दि­श्य­न्त इति प्र­दे­शाः­, प्रदेशा ए­वा­व­य­वाः प्र­दे­शा­व­य­वाः तेषां ब­हु­त्व­स्य ३५ज्ञा­प­ना­र्थ­म् । न, अ­सं­ख्ये­याः प्रदेशाः ध­र्मा­ध­र्मै­क­जी­वा­ना­मि­ति शा­स्त्र­प्र­वृ­त्तेः । ९ । न त त­त्प्र­यो­ज­न­म् उ­प­प­द्य­ते । कुतः ? अन्यत एव तत्सिद्धेः । वक्ष्यते हि — “­अ­सं­ख्ये­याः प्रदेशाः ध­र्मा­ध­र्मै­क­जी­वा­ना­म्­” [तº सूº५ । ८] इति । अत एवैषां प्र­दे­श­ब­हु­त्वं सिद्धं नार्थः का­य­ग्र­ह­णे­न । ४३३ १प्र­दे­श­सं­ख्या­व­धा­र­णा­र्थ­मि­ति चेत्; न; अ­तो­ऽ­प्य­नि­श्च­या­त् । १० । स्या­दे­त­त् “­अ­सं­ख्ये­याः प्रदेशाः ध­र्मा­ध­र्मै­क­जी­वा­ना­म्­” [तº सूº५ । ८] इ­त्य­ने­न न प्र­दे­श­सं­ख्या­व­धा­र­णं क्रियते । कुतः ? त्रयाणां संभूय प्र­दे­शा­सं­ख्ये­य­त्व­प्र­ति­प­त्तेः । ततः ए­कै­क­स्या­ऽ­सं­ख्ये­य­प्र­दे­श­ख्या­प­ना­र्थं का­य­ग्र­ह­ण­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­तो­ऽ­प्य­नि­श्च­या­त् । का­य­ग्र­ह­णा­द­पि नास्ति नि­श्च­यः­, प्र­दे­श­प्र­च­य­मा­त्र­प्र­ति­प­त्तेः । ०५कु­त­स्त­र्हि त­न्नि­श्च­यः२ ? “­लो­का­का­शे­ऽ­व­गा­हः­” [तº सूº५ । १२] इत्यादि व­च­ना­त् त­न्नि­श्च­यः । ११ । यदयं “­लो­का­का­शे­ऽ­व­गा­हः­” इत्युक्त्वा “­ध­र्मा­ध­र्म­योः कृत्स्ने” [तº सूº५ । १३] इत्यादि व­क्ष्य­ते­, तेन तस्य प्र­दे­श­प­रि­मा­ण­स्य निश्चयो भवति । २अ­प्र­दे­शै­क­द्र­व्य­त्व­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; उ­क्त­त्वा­त् । १२ । स्या­दे­त­त् — का­य­ग्र­ह­णा­दृ­ते अप्र- १०दे­शै­क­द्र­व्य­ता प्रा­प्नो­ति­, अ­त­स्त­न्नि­वृ­त्त्य­र्थं का­य­ग्र­ह­ण­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­क्त­त्वा­त् । उक्तमे- तत् — ‘­अ­सं­ख्ये­याः प्रदेशाः ध­र्मा­ध­र्मै­क­जी­वा­ना­म् इति व­क्ष्य­ते­’ इति । आ­र्षा­नु­वा­दा­र्थ­मि­ति चेत्; न; त­द­व­स्थ­त्वा­त् । १३ । स्या­दे­त­त् — आ­र्ष­मे­वं प्र­वृ­त्त­म् “पञ्चा- स्ति­का­याः­” इति । अतः त­द­नु­वा­दा­र्थं का­य­ग्र­ह­ण­मि­ति­; तच्च न, कस्मात् ? तदव- स्थत्वात् ‘­अ­सं­ख्ये­याः प्र­दे­शाः­’ इ­त्य­ने­नै­व आ­र्षा­नु­वा­द­स्य कृ­त­त्वा­त् । १५स्व­भा­वा­प­रि­त्या­गा­र्थ­मि­ति चेत्; न; नि­त्या­व­स्थि­त­व­च­ना­त् सिद्धेः । १४ । स्यान्मतं का­य­स्व­भा­वा­प­रि­त्या­गा­र्थं का­य­ग्र­ह­ण­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? नि­त्या­व­स्थि­त­व­च­ना­त् सिद्धेः वक्ष्यते हि “­नि­त्या­व­स्थि­ता­न्य­रू­पा­णि­” [तº सूº५ । ४] इति, तत एव स्व­भा­वा­प­रि­त्या­गः सिद्धः । ४तत्तर्हि का­य­ग्र­ह­णं न क­र्त­व्य­म् ? ५कर्तव्यं च । किं प्र­यो­ज­न­म् ? त­त्सि­द्धा­व­सं­ख्ये­य­प्र­दे­शा­व­धा­र­ण­सि­द्धेः । १५ । तस्य का­य­श­ब्द­स्य प­ञ्च­स्व­पि अ­स्ति­का­ये­षु २०प्र­दे­शा­व­य­व­ब­हु­त्वा­र्थ­स्य सिद्धौ सत्याम् उ­त्त­र­व­च­न­म­व­धा­र­णा­र्थं युज्यते — अ­सं­ख्ये­याः प्रदेशाः न संख्येयाः ना­प्य­न­न्ताः इति, वि­धि­पू­र्व­क­त्वा­द­व­धा­र­ण­स्य । अ­द्धा­प्र­दे­श­प्र­ति­षे­धा­र्थं च । १६ । अ­द्धा­श­ब्दो निपातः का­ल­वा­ची­, स व­क्ष्य­मा­ण­ल­क्ष­णः­, तस्य प्र­दे­श­प्र­ति­षे­धा­र्थ­मि­ह का­य­ग्र­ह­णं क्रियते । य­था­ऽ­णोः प्र­दे­श­मा­त्र­त्वा­त् द्वि­ती­या­द­यो­ऽ­स्य प्रदेशा न स­न्ती­त्य­प्र­दे­शो­ऽ­णुः­, तथा का­ल­प­र­मा­णु­र­पि ए­क­प्र­दे­श­त्वा­द­प्र­दे­श इति । २५ध­र्मा­द­यः संज्ञाः सामा(म)यिक्यः । १७ । ध­र्मा­द­यः संज्ञाः सामा(म)यिक्यो द्रष्टव्याः । आर्हते हि प्र­व­च­ने­ऽ­ना­दि­नि­ध­ने अ­र्ह­दा­दि­भिः य­था­का­ल­म­भि­व्य­क्त­ज्ञा­न­द­र्श­ना­ति­श­य­प्र­का­शै­र­व­द्यो­ति- ता­र्थ­सा­रे रूढा एताः संज्ञा ज्ञेयाः । क्रि­या­नि­मि­त्ता वा । १८ । अथवा क्रि­या­नि­मि­त्ता एताः संज्ञाः वे­दि­त­व्याः । क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — ३०स्वयं क्रि­या­प­रि­णा­मि­नां ६सा­चि­व्य­धा­ना­द्ध­र्मः । १९ । स्वयं क्रि­या­प­रि­णा­मि­नां जी­व­पु­द्ग- लानां य­स्मा­त्सा­चि­व्यं दधाति त­स्मा­द्ध­र्म इ­त्या­ख्या­ते । त­द्वि­प­री­तो­ऽ­ध­र्मः । २० । तस्य वि­प­री­त­ल­क्ष­णः अधर्म इ­त्या­म्ना­य­ते । १क­श्चि­त्त­ट­स्थः प्र­त्य­व­ति­ष्ट­ते तमपि प्र­ति­व­द­ति परः । २इति परं पृच्छति तटस्थः । ३अथ तटस्थ- मुल्लिख्य आह परः । ४तर्हि श्रº । ५अथ शृ­ण्व­न्नि­य­न्तं का­ल­मा­चा­र्यः प्राह क­र्त्त­व्य­मि­त्या­दि­ना । ६व्या­व­धा­ना — मुº, दº । ४३४ आ­का­श­न्ते­ऽ­स्मि­न् द्रव्याणि स्वयं चा­का­श­त इ­त्या­का­श­म् । २१ । जी­वा­दी­नि द्रव्याणि स्वैः स्वैः पर्यायैः अ­व्य­ति­रे­के­ण य­स्मि­न्ना­का­श­न्ते१ प्र­का­श­न्ते त­दा­का­श­म्­, स्वयं चा­ऽ­ऽ­त्मी­य­प­र्या­य- म­र्या­द­या आ­का­श­त इ­त्या­का­श­म् । अ­व­का­श­दा­ना­द्वा । २२ । अथवा इ­त­रे­षां द्र­व्या­णा­म् अ­व­का­श­दा­ना­दा­का­श­मि­ति पृ­षो­द­रा­दि­षु ०५नि­पा­ति­तः शब्दः । अ­लो­का­का­श­स्या­व­का­श­दा­ना­भा­वा­त्त­द­भा­व इति चेत्; न; त­त्सा­म­र्थ्या­ऽ­वि­र­हा­त् । २३ । स्या­न्म­त­म् — य­द्य­व­का­श­दा­ना­दा­का­श­मि­त्यु­च्य­ते अ­लो­का­का­शे जी­वा­द्य­व­का­श­दा­ना­भा­वा­त् आ­का­श­व्य- पदेशो नो­प­प­द्य­ते इति; तन्न, किं का­र­ण­म् ? त­त्सा­म­र्थ्या­ऽ­वि­र­हा­त् । य­थै­ष्य­त्का­ल­स्या­ति­दू­र­स्या­पि व­र्त­मा­न­प्रा­प्त्य­र्ह­त्वा­त् त­त्प्रा­प्त्य­भा­वे­ऽ­पि भ­वि­ष्य­द्व्य­प­दे­शो भ­व­ति­, ए­व­म­लो­का­का­श­स्या­व­गा­हि­द्र- १०व्या­भा­वे­ऽ­पि अ­व­गा­ह­न­श­क्ति­र­वि­रु­द्धा इ­त्य­व­का­श­दा­ना­त् आ­का­श­त्वं युज्यते । अ­थ­वा­, क्रि­या­नि­मि­त्त- त्वेऽपि रू­ढि­वि­शे­ष­ब­ल­ला­भा­त् गो­श­ब्द­व­त् त­द­भा­वे­ऽ­पि प्र­व­र्त­ते । पू­र­ण­ग­ल­ना­न्व­र्थ­सं­ज्ञ­त्वा­त् पुद्गलाः । २४ । यथा भासं करोति भास्कर इति भा­स­ना­र्थ- म­न्त­र्नी­य भा­स्क­र­सं­ज्ञा­ऽ­न्व­र्था प्र­व­र्त­ते तथा भेदात् सं­घा­ता­त् भे­द­सं­घा­ता­भ्यां च पूर्यन्ते गलन्ते चेति पू­र­ण­ग­ल­ना­त्मि­कां क्रि­या­म­न्त­र्भा­व्य पु­द्ग­ल­श­ब्दो­ऽ­न्व­र्थः पृ­षो­द­रा­दि­षु नि­पा­ति­तः­, यथा श­व­शा­य­नं १५श्म­शा­न­मि­ति । प­र­मा­णु­षु त­द­भा­वा­त् पु­द्ग­ल­त्वा­भा­व इति चेत्; न; गु­णा­पे­क्ष­या तत्सिद्धेः । २५ । स्यान्म- तम् — अणूनां नि­र­व­य­व­त्वा­त् पू­र­ण­ग­ल­न­क्रि­या­भा­वा­त् पु­द्ग­ल­व्य­प­दे­शा­भा­व­प्र­स­ङ्ग इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? गु­णा­पे­क्ष­या तत्सिद्धेः । रू­प­र­स­ग­न्ध­स्प­र्श­यु­क्ता हि प­र­मा­ण­वः ए­क­गु­ण­रू­पा­दि­प­रि­ण­ताः द्वि­त्रि­च­तुः­सं­ख्ये­या­ऽ­सं­ख्ये­या­ऽ­न­न्त­गु­न­त्वे­न व­र्ध­न्ते­, तथैव हा­नि­म­पि उ­प­या­न्ती­ति गु­णा­पे­क्ष­या पू­र­ण­ग- २०ल­न­क्रि­यो­प­प­त्तेः प­र­मा­णु­ष्व­पि पु­द्ग­ल­त्व­म­वि­रु­द्ध­म् । अथवा गुण उ­प­चा­र२क­ल्प­न­म् पू­र­ण­ग­ल­न­योः भा­वि­त्वा­त् भू­त­त्वा­च्च श­क्त्य­पे­क्ष­या प­र­मा­णु­षु पु­द्ग­ल­त्वो­प­चा­रः । पु­ङ्गि­ला­ना­द्वा । २६ । अथवा पुमांसो जीवाः, तैः श­री­रा­हा­र­वि­ष­य­क­र­णो­प­क­र­णा­दि­भा­वे­न गिल्यन्त इति पुद्गलाः । अ­ण्वा­दि­षु त­द­भा­वा­द३पु­द्ग­ल­त्व­मि­ति चेत्; उ­क्तो­त्त­र­मे­त­त् । ब­हु­व­च­नं स्वा­त­न्त्र्य­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­म् । २७ । ध­र्मा­ध­र्मा­का­श­पु­द्ग­ला इति ब­हु­व­च­नं स्वातन्त्र्य- २५प्र­ति­प­त्त्य­र्थं द्र­ष्ट­व्य­म् । किं पुनः स्वा­त­न्त्र्य­म् ? ध­र्मा­द­यो ग­त्या­द्यु­प­ग्र­हा­न् प्रति व­र्त­मा­नाः स्व­य­मे­व तथा प­रि­ण­म­न्ते न प­र­प्र­त्य­या­धी­ना तेषां प्रवृत्तिः इ­त्ये­त­द­त्र वि­व­क्षि­तं स्वा­त­न्त्र्य­म् । ननु च बाह्य- द्र­व्या­दि­नि­मि­त्त­व­शा­त् प­रि­णा­मि­नां प­रि­णा­म उ­प­ल­भ्य­ते­, स च स्वातन्त्र्ये सति वि­रु­ध्य­त इति; नैष दोषः; बाह्यस्य ४नि­मि­त्त­मा­त्र­त्वा­त् । न हि ग­त्या­दि­प­रि­णा­मि­नो जी­व­पु­द्ग­लाः ग­त्या­द्यु­प­ग्र­हे५ धर्मा- दीनां प्रेरकाः । ननु ६इ­त­रे­त­र­यो­ग­ल­क्ष­णे द्वन्द्वे न्या­य­प्रा­प्तं ब­हु­व­च­नं तेन कथं स्वातन्त्र्यं प्र­ती­य­ते ? ३०७स­मा­हा­रे स­मु­दा­य­प्र­धा­ने ए­क­व­च­ने­न सिद्धे ब­हु­व­च­नं ज्ञापकं स्वा­त­न्त्र्य­स्य । यथा “­हृ­तः­” [­जै­ने­न्द्र­º ३ । १ । ६१] इत्यत्र ए­क­व­च­ने­न सिद्धे ब­हु­व­च­नं ज्ञा­प­क­म् — अ­नु­क्त­स्या­पि हृत उ­त्प­त्ति­र्य­था स्यात् इति, तेन सिद्धः अन्ते भवः अ­न्ति­मः­, यमेन प्रोक्तं याम्यं ध­र्म­शा­स्त्र­मि­त्या­दि । प्र­श­स्ता­भि­धा­ना­द्ध­र्म­ग्र­ह­ण­मा­दौ । २८ । ध­र्म­श­ब्दो­ऽ­यं लोके प्र­श­स्ता­र्थः त­तो­ऽ­स्य ग्र­ह­ण­मा­दौ क्रियते । १वि­रा­ज­न्ते । — न्ते तदा — श्रº । २ — चारात् क — मुº, दº, बº । ३ — भा­व­त्वा­द — श्रº । ४निमि- ३५त्तत्वात् बº, दº । नि­मि­त्त­व­शा­त् मुº । ५उ­प­का­रे । ६आ­वि­र्भू­ता­व­य­व­भे­दः । ७ति­रो­हि­ता­व­य­व­भे­दः । ४३५ त­द­न­न्त­र­म­ध­र्म­ग्र­ह­णं लो­क­व्य­व­स्था­हे­तु­त्वा­त् । २९ । त­द­न­न्त­र­म् अ­ध­र्म­ग्र­ह­णं क्रियते । कुतः ? लो­क­व्य­व­स्था­हे­तु­त्वा­त् । प­ञ्चा­स्ति­का­याः कालश्च लोकः, अ­व­ति­ष्ठ­न्ते पदार्था अनया ā१कृ­त्ये­त्य­व­स्था­, विविधा अवस्था व्यवस्था वि­वि­ध­स­न्नि­वे­शो वे­त्रा­स­ना­द्या­का­र इ­त्य­र्थः­, लोकस्य व्यवस्था लो­क­व्य­व­स्था तस्या हे­तु­त्वा­त् लो­क­व्य­व­स्था­हे­तु­त्वा­त् । असति हि अ­ध­र्मा­स्ति­का­ये गति- ०५मतां द्रव्याणां ग­ति­वि­ष­य­नि­य­मा­भा­वा­त् । वि­ष्व­ग्भा­वे सति लो­क­व्य­व­स्था विशिष्टा न स्यात्, अ­तो­ऽ­स्य ध­र्मा­न­न्त­रं ग्रहणं न्याय्यम् । त­त्प्र­ति­प­क्ष­त्वा­च्च । ३० । तस्य ध­र्मा­स्ति­का­य­स्य प्र­ति­प­क्षो­ऽ­ध­र्मा­स्ति­का­यः स्थि­ति­का­र­ण­त्वा­त् । त­त­श्चा­न­न्त­रं ग्रहणं क्रियते । त­त्प­रि­च्छे­द्य­त्वा­त्त­द­न­न्त­र­म् आ­का­श­ग्र­ह­ण­म् । ३१ । ताभ्यां ध­र्मा­ध­र्मा­भ्या­म् आकाशं परि- १०च्छिद्यते — यत्र ध­र्मा­ध­र्मौ त­ल्लो­का­का­श­म् इ­त­र­द­लो­का­का­श­मि­ति । अतः त­द­न­न्त­र­म् आकाश- ग्रहणं क्रियते । अ­मू­र्त­त्व­सा­ध­र्म्या­च्च । ३२ । यथा ध­र्मा­ध­र्मा­व­मू­र्तौ रू­पा­दि­वि­र­हा­त् ए­व­मा­का­श­म­प्य­मू­र्त­म्­, अ­त­श्चा­न­न्त­र­मु­क्त­म् । त­द­व­गा­हि­त्वा­त् त­त्स­मी­पे पु­द्ग­ल­व­च­न­म् । ३३ । त­दा­का­श­म­व­गा­ह्य पुद्गला वर्तन्ते इति १५त­त्स­मी­पे तेषां व२चनं क्रियते । आ­का­श­ग्र­ह­ण­मा­दौ ध­र्मा­दी­ना­मा­धा­र­त्वा­दि­ति चेत्; न; लो­क­वि­नि­वे­श­स्या­ना­दि­त्वा­त् । ३४ । स्या­न्म­त­म् — ध­र्मा­दी­नां प­ञ्चा­ना­म­पि द्र­व्या­णा­मा­का­श­म् आधारः सा­धा­र­णः­, त­त­स्त­स्य ग्रहणं सर्वेषा- मादौ न्या­य्य­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? लो­क­वि­नि­वे­श­स्या­ना­दि­त्वा­त् । नाऽयं नि­य­मो­ऽ­स्ति लोक- वि­नि­वे­शे आ­का­श­मा­धा­रः इ­त­रा­णि द्रव्याणि आ­धे­या­नि इति । किन्तु लो­क­वि­नि­वे­श­क्र­म ए­वा­य­म- २०ना­दि­सि­द्ध इति ना­का­श­मा­धा­रः । आ­दि­म­तां हि कु­ण्ड­ब­द­रा­दी­नां दृष्ट आ­धा­रा­धे­य­भा­वः । आ­र्ष­वि­रो­ध इति चेत्; न; आ­दे­श­व­च­ना­त् । ३५ । स्या­दे­त­त् — य­द्या­धा­रा­धे­य­भा­वो नेष्यते य­दु­क्त­मा­र्षे३ — “­स्व­प्र­ति­ष्ठ­मा­का­श­म् आ­का­श­प्र­ति­ष्ठं त­नु­वा­त­व­ल­यं त­नु­वा­त­व­ल­य­प्र­ति­ष्ठं घ­न­वा­त­व­ल­यं त­त्प्र­ति­ष्टं घनो- द­धि­व­ल­य­म्­” इ­त्या­दि­, त­द्वि­रो­धः इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? आ­दे­श­व­च­ना­त् ? यदि ए­का­न्ते­ना­धा­रा­धे­य­भा­वो न स्यात् स्या­दा­र्ष­वि­रो­धः­, यदा तु ‘­स्या­दा­धा­रा­धे­य­भा­व इति २५स्या­न्ना­धा­रा­धे­य­भा­वः­’ इति आ­दे­श­व­च­ना­दि­ष्य­ते ततो ना­स्त्या­र्ष­वि­रो­धः । क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — आ­का­शा­दी­नां द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् स्या­दा­धा­रा­धे­य­त्वा­भा­वो यतः प­र्या­या­र्थि­क­गु­ण­भा­वे द्र­व्या­र्थि­क­प्रा­धा­न्या­त् प्र­ति­नि­य­ता­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­द्र­व्या­र्थे­ना­दि­ष्टा­ना४मा­का­शा­दी­नां ष­ण्णा­मा­धा­रा- धे­य­प­र्या­या­भा­वः । द्र­व्या­र्थि­क­गु­ण­भा­वे च प­र्या­या­र्थि­क­प्रा­धा­न्या­त् ष­ण्णा­म­पि द्र­व्या­णा­म् आदि- म­त्त्वो­प­प­त्ते­रा­धा­रा­धे­य­भा­वो युज्यते । त­त­स्त­द­पे­क्ष­या आ­धा­रा­धे­य­भा­व आर्षे प्रणीत इति नास्ति ३०विरोधः । अथवा व्य­व­हा­र­न५या­दे­शा­त् स्या­दा­धा­रा­धे­य­ता­, य­तो­ऽ­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­लो­क­वि­नि- वे­शे­ऽ­पि व्य­व­हा­र एवं प्रवृत्तः ‘­आ­का­श­मा­धा­रः अन्यानि द्रव्याणि आ­धे­या­नि­’ इति । ए­व­म्भू­त­न­या- देशात् स्या­द­ना­धा­रा­धे­य­ता­, य­तो­ऽ­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­लो­क­वि­नि­वे­श­स्यै­वं­भू­त­त्वा­त् ‘­स्वा­त्म­प्र­ति­ष्ठा­न्ये­व स­र्व­द्र­व्या­णि­’ इति । न६नु च व्य­व­हा­र­न­या­पे­क्ष­या आ­धा­रा­धे­य­भा­वा­भ्यु­प­ग­मे अ­न­व­स्था­प्र­स­ङ्गः — घनोद- धि­व­ल­य­स्य घ­न­वा­त­व­ल­य­मा­धा­रः­, घ­न­वा­त­व­ल­य­स्य त­नु­वा­त­व­ल७य­मा­धा­रः­, त­नु­वा­त­व­ल­य­स्य आका- १स­प्तै­क­प­ञ्चा­कृ­त्या । २ग्रहणं श्रº । ३तुलना — “­घ­नो­द­धि­व­ल­यं घ­न­वा­त­व­ल­य­प्र­ति­ष्ठं घ­न­वा­त­व­ल­यं ३५त­नु­वा­त­व­ल­य­प्र­ति­ष्ठ­म्­, त­नु­वा­त­व­ल­य­मा­का­श­प्र­ति­ष्ठ­म्­, आ­का­श­मा­त्म­प्र­ति­ष्ठं त­स्यै­वा­धा­रा­धे­य­त्वा­त् । ” — सº सिº ३ । ९ । ४उ­प­दि­ष्टा­ना­म् । ५न­य­स्या­दे — श्रº, ताº । ६ननु व्य — मुº, दº, बº । ७ — लयं तनु — मुº, मूº, दº, बº, ताº । ४३६ शम्, आ­का­श­स्या­ऽ­न्य­त्­, त­स्या­न्य­त्­, त­स्या­प्य­न्य­दि­ति­; नैषः दोषः; आ­का­श­स्य स­र्व­ग­त­त्वा­त् अ­न­न्त­त्वा­च्च । य१द्धि स­र्व­ग­त­म­न­न्तं च तस्य सर्वत्र सा­न्नि­ध्या­त् ‘­त­स्या­प्य­न्य­त् त­स्या­प्य­न्य­त्­’ इति व्य­व­हा­रा­भा­वा­त् अ­न­व­स्था नास्ति । प­रि­शे­षा­द­स­र्व­ग­त­स्या­न्त­व­तो मू­र्ति­म­तः सा­व­य­व­स्यै­न्द्रि­य­क­स्य स्या­द­न­व­स्था­, त­द्वि­प­री­त­ल­क्ष­ण­ञ्चा­का­श­म्­, अतो ना­स्त्य­न­व­स्था । यदि स­र्व­ग­त­त्वा­दि­ल­क्ष­ण­स्या­न­व­स्था ०५दृष्टा सो­च्य­ता­म्­, नै­षो­च्य­ते ततो वि­मु­च्य­ता­म­न­व­स्था­दो­ष­क­ल्प­ना । त­स्मा­न्निः­प्र­ति­द्व­न्द्वः२ पूर्वोक्त एवास्तु क्र­म­हे­तुः । का­लो­प­सं­ख्या­न­मि­ति चेत्; न; व­क्ष्य­मा­ण­ल­क्ष­ण­त्वा­त् । ३६ । स्या­दे­त­त् — का­लो­ऽ­पि कश्चिद- जी­व­प­दा­र्थो­ऽ­स्ति । अ­त­श्चा­स्ति यद्भाष्ये ब­हु­कृ­त्वः “­ष­ड्द्र­व्या­णि­” इ­त्यु­क्त­म्­, अ­तो­ऽ­स्यो­प- संख्यानं क­र्त­व्य­मि­ति ? तन्न; किं का­र­ण­म्­; व­क्ष्य­मा­ण­ल­क्ष­ण­त्वा­त् । वक्ष्यते हि तस्य ल­क्ष­ण­मु- १०प­रि­ष्टा­त् । अत्राह “­स­र्व­द्र­व्य­प­र्या­ये­षु के­व­ल­स्य­” [तº सूº१ । २९] इ­त्ये­व­मा­दि­षु द्र­व्या­ण्यु­क्ता­नि कानि तानीति ? अ­त्रो­च्य­ते — द्रव्याणि ॥ २ ॥ स्व­प­र­प्र­त्य­यो­त्पा­द­वि­ग­म­प­र्या­यैः द्रूयन्ते द्रवन्ति वा तानीति द्रव्याणि । १ । स्वश्च परश्च १५स्व­प­रौ­, स्वपरौ प्रत्ययौ ययोः तौ स्व­प­र­प्र­त्य­यौ । उ­त्पा­द­श्च वि­ग­म­श्चो­त्पा­द­वि­ग­मौ स्व­प­र­प्र­त्य­यौ उ­त्पा­द­वि­ग­मौ येषां ते स्व­प­र­प्र­त्य­यो­त्पा­द­वि­ग­माः । के पुनस्ते ? पर्यायाः । द्र­व्य­क्षे­त्र­का­ल­भा­व- लक्षणो बाह्यः प्रत्ययः परः प्रत्ययः तस्मिन् सत्यपि स्व­य­म­त­त्प­रि­णा­मो­ऽ­र्थो न प­र्या­या­न्त­र­म् आस्क- न्दति इति । त­त्स­म­र्थः स्वश्च प्रत्ययः । तावुभौ संभूय भा­वा­ना­म् उ­त्पा­द­वि­ग­म­योः हेतू भवतः ना­न्य­त­रा­पा­ये कु­शू­ल­स्थ­मा­ष-प­च्य­मा­नो­द­क­स्थ­घो­ट­क­मा­ष­व­त् । ए­व­मु­भ­य­हे­तु­को­त्पा­द­वि­ग­मैः तैस्तैः २०स्व­प­र्या­यैः द्रूयन्ते गम्यन्ते द्रवन्ति गच्छन्ति तान् प­र्या­या­नि­ति द्र­व्या­णी­ति व्य­प­दि­श्य­न्ते । भे­द­न­य­व- शात् क­र्तृ­क­र्म­णो­र्भे­दं कृत्वा निर्देशः क्रियते स्व­जा­त्य­प­रि­त्या­गे­ना­व­स्थि­ति­र­न्व­यै­रु­प­ल­ब्ध­स्व­रू­पा­णां३ मु­हु­र्मु­हु­रु­त्पा­दा­वि­ग­म­व४तां च भे­दो­प­प­त्तेः । यदा द्रव्याणां क­र्म­वि­व­क्षा तदा न्या­य­प्रा­प्तः कर्मणि यः । यदा क­र्तृ­वि­व­क्षा तदा ब­हु­ला­पे­क्ष­या कर्तरि यः । अथवा उ­त्पा­द­क­वि­न­श्व­र­ना­ना­प­र्या­यो­त्पा­द- वि­ना­शा­वि­च्छे­दे­ऽ­पि सा­न्त­ति­क­द्र­व्या­र्था­दे­श­व­शे­न द्र­व­णा­त् ग­म­ना­त् सं­प्र­त्य­या­द् द्रव्याणि । कुत एतत् ? २५ग­त्य­र्था­नां ज्ञा­ना­र्थ­त्वा­त् । ५इवार्थे वा नि­पा­ति­तो द्र­व्य­श­ब्दः । २ । अथवा “द्रव्यं भव्ये” [जै­ने­न्द्र­º ४ । १ । १५­८­] इत्य- नेन नि­पा­ति­तो द्र­व्य­श­ब्दो वे­दि­त­व्यः । द्रु इव भ­व­ती­ति द्रव्यम् । क उ­प­मा­र्थः ? द्रु इति दारु नाम यथा अग्रन्थि अ६जिह्मं दारु त­क्ष्णो­प­क­ल्प्य­मा­नं तेन तेन अ­भि­ल­षि­ते­ना­का­रे­ण आ­वि­र्भ­व­ति­, तथा द्र­व्य­म­पि आ­त्म­प­रि­णा­म­ग­म­न­स­म­र्थं पा­षा­ण­ख­न­नो­द­क­व­द­वि­भ­क्त­क­र्तृ­क­र­ण­मु­भ­य­नि­मि­त्त­व­शो­प­नी­ता- ३०त्मना तेन तेन प­र्या­ये­ण द्रु इव भ­व­ती­ति द्र­व्य­मि­त्यु­प­मी­य­ते । द्र­व्य­त्वा­दि­ति चेत्; न; त­द­भा­वा­त् । ३ । स्या­न्म­त­म् — यथा द­ण्ड­स­म्ब­न्धा­त् द­ण्डी­त्य­भि­धा­नं प्र­त्य­य­श्च दे­व­द­त्ते भवति तथा द्रव्यत्वं नाम सा­मा­न्य­वि­शे­षो­ऽ­स्ति पृ­थि­व्या­दि­षु द्रव्यं द्र­व्य­मि­ति प्र­त्य­या­भि­धा­ना­नु­प्र­वृ­त्ति­द­र्श­ना­त्­, गु­ण­क­र्म­भ्यो व्या­वृ­त्त्यु­प­ल­ब्धे­श्चा­नु­मी­य­मा­ना­न्व­य­व्य­ति­रे­कः तेन १यदि श्रº । २पक्षः । ३द्र­व्या­णा­म् । णां तु मु — मुº । ४प­र्या­या­णा­म् । ५द्रव्यार्थे मुº । ६अ­चि­ह्न­म् दº, बº, मुº । अ­कु­टि­ल­म् — ताº, टिº । ४३७ योगाद् द्रव्यं न प­र्या­य­द्र­व­णा­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­द­भा­वा­त् । यथा द­ण्ड­स­म्ब­न्धा­त् प्राक् दे­व­द­त्तो जा­त्या­दि­भिः सिद्धः । दे­व­द­त्त­सं­ब­न्धा­च्च प्राग्दण्डो वृ­त्त­त्व­द्रा­धि­मा­दि­भिः प्र­सि­द्धः­, त­त­स्त­योः संबन्धो युक्तः । न च तथा द्र­व्य­त्व­यो­गा­त् प्राक् द्र­व्य­मु­प­ल­भ्य­ते । य­द्यु­प­ल­भ्ये­त सं­ब­न्ध­क­ल्प­न­म- नर्थकं स्यात् । द्र­व्य­त्व­म­पि द्र­व्य­सं­ब­न्धा­त् प्राङ् नो­प­ल­ब्ध­स्व­रू­प­म्­, अतः त­यो­र­स­तो­र्न युक्तः संबन्धः । ०५अस्तित्वे चा­भ्यु­प­ग­म्य­मा­ने पृ­थ­ग­नु­प­ल­भ्य­मा­न­श­क्ति­क­योः सं­ब­न्धे­ऽ­पि न त­च्छ­क्ति­प्रा­दु­र्भा­वो­ऽ­स्ति­, यथा जा­त्य­न्ध­योः पृ­थ­ग्द­र्श­न­श­क्ति­वि­र­हा­त्­, न यो­गे­ऽ­पि रू­पा­लो­क­न­श­क्ति­सं­भ­वः । तथा द्र­ब्य­द्र­ब्य­त्व­यो­र­पि द्र­व्य­प्र­त्य­या­भि­धा­नो­प­त्त्य­सा­म­र्थ्ये त­त्सं­ब­न्धे­ऽ­पि न सा­म­र्थ्य­म् । तत्र द्रव्यं तावत् प्राक् द्र­व्य­त्व­स­म­वा- यात् द्र­व्या­त्म­नै­व नात्मनि द्र­व्य­प्र­त्य­या­भि­धा­न­यो­रु­त्पा­द­क­म् । यदि स्यात्; द्र­व्य­त्व­सं­ब­न्ध­स्य वैयर्थ्यं स्यात् । तथा द्र­व्य­त्व­म­पि प्रा­ग्द्र­व्य­स­म­वा­या­त् द्र­व्य­त्वा­त्म­न्ये­व न द्र­व्य­प्र­त्य­या­भि­धा­न­नि­मि­त्त­म­स्ति । १०माभूद् द्र­व्य­त्व­स्य१ द्रव्येण स­म­वा­य­स्य वै­य­र्थ्य­मि­ति अ­त­स्त­योः पृ­थ­ग­नु­प­ल­भ्य­मा­न­सा­म­र्थ्य­योः संबन्धे- ऽपि न त­त्सा­म­र्थ्य­म­स्ति इ­त्य­वे­मः न द्र­व्य­त्व­यो­गा­द् द्र­व्य­मि­ति । ननु च द्र­व्य­त्व­सं­ब­न्धा­त् प्राक् द्रव्य- व्य­प­दे­शो नास्ति, अस्ति तु तत्, ततः सतो२ द्र­व्य­त्व­स्य युक्तः सं­ब­न्धः­; नै­षो­ऽ­स्ति प­रि­हा­रः । कुतः ? स­तो­ऽ­स­त्त्वा­त् । नहि तद्द्रव्यं स्व­तो­ऽ­स्ति स­त्ता­यो­गा­दे­व सत्स्यात्३ स च ना­स्ती­त्यु­क्त­म्४ । अ­था­स­ता- मपि संबन्धः स्यात् ख­र­वि­षा­णा­दी­ना­म­पि स्यात् । किञ्च, द्रव्यत्वं नाम स­र्व­ग­तः प­दा­र्थः­, स यदि १५अ­त­दा­त्म­के­न सं­ब­न्ध्य­ते गु­ण­क­र्म­भिः­, ख­र­वि­षा­णा­दि­भि­श्च सं­ब­न्ध्ये­त­, न चेष्यते संबन्धः । अथ त­दा­त्म­के­नै­व सं­ब­न्ध्य­ते द्र­व्य­त्व­सं­ब­न्धो व्यर्थः प्रागपि त­दा­त्म­क­त्वा­त्­, ततः स्वतो द्र­व्य­सि­द्धिः । आह — स­म­वा­यि­का­र­ण­त्वा­द् द्र­व्य­त्वे­न द्र­व्य­मे­व स­म्ब­ध्य­ते न गु­ण­क­र्मा­णि नापि ख­र­वि­षा­णा- दीनि, द्र­व्य­त्व­स्य हि द्र­व्य­मे­व स­म­वा­यि­का­र­ण­मि­ष्टं ने­त­रा­णि इति । उच्यते — न, स्व­तो­ऽ­सि­द्ध­त्वा­त् । यदि द्र­व्य­त्वा­द­न्य­द्द्र­व्यं स्व­तः­सि­द्धं स्यात् अ­त­स्त­त्स­म­वा­यि­का­र­ण- २०मिति व्य­प­दे­शा­र्हं स्यात्, न च त­त्स्व­तः­सि­द्धं कि­ञ्चि­द­स्ति­, अतः स्व­तो­ऽ­सि­द्ध­त्वा­त् न त­त्स­म­वा- यि­का­र­ण­म् । अथ त­त्स्व­तो­ऽ­सि­द्ध­म­पि स­म­वा­यि­का­र­णं ख­र­वि­षा­णा­दि­षु को मत्सरः ? अ­था­ऽ­स­त्त्वा­न्न स­म­वा­यि­का­र­णं तानि; न­न्व­स­त्त्वा­द् द्र­व्य­म­पि द्र­व्य­त्व­स्य न स­म­वा­यि­का­र­ण­म् । किञ्च, अ­त­स्त­त्सि­द्धेः । यत एव द्र­व्य­त्व­स्य स­म­वा­यि­का­र­णं द्रव्यं न गु­ण­क­र्मा­णि५ अ­त­स्त­द्द्र­व्य­त्वं द्रव्य एव स­म­वै­ति न गु­ण­क­र्मा­दि­षु इति वि­व­क्षि­त­म्­, ननु अत एव द्र­व्या­त्मै­व २५द्र­व्य­त्व­म्­, आ­भ्य­न्त­रो­ऽ­र्थो६ऽ­ना­दि­पा­रि­णा­मि­कः द्र­व्या­प­रि­त्या­गी न द्रव्याद् ब­हि­र­न्यः सामान्य- वि­शे­षा­ख्यः इ­त्ये­त­त्सि­द्ध्य­ति । आह — वि­शे­षो­प­ल­ब्धे­र्द्र­व्य­मे­व स­म­वा­यि­का­र­णं द्र­व्य­त्व­स्य । को विशेषः ? आ­श्र­य­भा­वः­, यस्माद् द्र­व्य­मि­ते­र­षां प­दा­र्था­ना­मा­धा­रः उच्यते — न द्र­व्य­मा­श्र­यः स्व­तो­ऽ­सि­द्ध­त्वा­त् । लोके स्वतः- सिद्ध आ­धे­या­ना­मा­श्र­यो भवति यथा घटो ज­ला­दी­नां न तथा द्र­व्य­त्वा­त् पृथक् द्रव्यं स्व­तः­सि­द्ध- ३०मस्ति य­दा­धा­रो द्र­व्य­त्व­स्ये­ति व्य­प­दि­श्ये­त । किञ्च, द्र­व्या­भि­धा­ना­नु­प­प­त्ति­श्च । ४ । यस्य वादिना द्र­व्य­त्व­यो­गा­त् द्र­व्य­मि­त्य­भि­म­तं तस्य द्र­व्य­मि­त्य­भि­धा­नं नो­प­प­द्य­ते । क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — इ­हा­ऽ­भे­दे­न वा व्य­प­दे­शः स्यात्, भेदेन वा ? यदि अ­भे­दे­न व्य­प­दे­शः­; यथा य­ष्टि­स­ह­च­रि­तः पुरुषो य­ष्टि­रि­त्यु­च्य­ते तथा द्रव्यत्व- ३५स­ह­च­रि­तं द्र­व्य­त्व­मि­ति व्य­प­दि­श्ये­त न द्र­व्य­मि­ति । अथ मतं द्र­व्य­त्व­स्य द्र­व्य­त्व­मि­त्य­भि­धा­न­म­स्ति द्र­व्य­मि­ति च, तेन द्र­व्य­त्वे­न द्र­व्य­मि­त्य­मि­धी­य­मा­ने­न योगाद् द्र­व्य­मि­ति­; त­दि­द­म­सि­द्ध­म­सि­द्धे­न १स­ह­जा­य­मा­न­स्य । २द्र­व्य­त्व­मा­त्रे­णै­व द्र­व्य­व्य­प­दे­श­म­न्त­रे­ण वि­द्य­मा­न­स्य । ३इति चेत् । ४प्र­थ­मा­ध्या­ये । ५गु­ण­क­र्म­णी तº । ६द्र­व्य­त्व­म् । ४३८ साध्यते । द्र­व्य­त्व­स्य द्र­व्य­मि­त्य­भि­धा­नं कुतः ? स्वत एवेति चेत्; द्रव्ये को­ऽ­प­रि­तो­षः ? अ­र्था­न्त­रा- दिति चेत्; तत्रापि स एव दोषः१, द्र२व्य­त्वा­भि­धा­न­प्र­स­ङ्ग­श्च । कुतो ह्येतत् — उ­भ­य­श­ब्द­वा­च्य­त्वे द्र­व्य­त्व­स्य त­द्यो­गा­त् द्रव्ये द्र­व्य­मि­त्य­भि­धा­नं भवति न द्र­व्य­त्व­मि­ति । अथ भेदेन व्य­प­दे­शः­; यथा य­ष्टि­र­स्या­स्ती­ति य­ष्टि­मा­नि­ति व्य­दि­श्य­ते­, एवं द्र­व्य­त्व­म­स्या­स्ती­ति द्र­व्य­त्व­व­द्द्र­व्य­मि­त्य­भि­धा­नं ०५प्र­स­ज्ये­त न द्र­व्य­मि­ति । अथ म­त­मे­त­त् — यथा शु­क्ल­गु­ण­यो­गा­त् शुक्लः पटः इति म­त्व­र्थी­य­स्य नि­वृ­त्तिः­, ए­व­मि­हा­पि म­त्व­र्थी­य­स्या­भा­व इति; विषम उ­प­न्या­सः३ । युज्यते तत्र म­त्व­र्थी­य­स्या­भा­वः गु­ण­व­च­ने­भ्यो नि­वृ­त्ते­र­न्वा­ख्या­त­त्वा­त्४ । अ­न­न्वा­ख्या­ने वा ‘­उ­भ­य­व­च­नाः शु­क्ला­द­यः­’ इति व्या५कर- णा­भ्यु­प­ग­मा­त् । अयं तु द्र­व्य­त्व­श­ब्दो न गु­ण­व­च­नः६ तेन अ­स्मा­न्म­तो­र्नि­वृ­त्ति­र्दु­रु­प­पा­दा । किञ्च, त्व७स्यापि नि­वृ­त्ति­र्ना­न्वा­ख्या­ता ततो द्र­व्य­मि­त्य­भि­धा­नं नो­प­प­द्य­ते । १०द्र­व्य­त्वो­त्प­त्त्य­भा­व­श्चो­भ­य­था दोषात् । ५ । द्रव्यस्य भावो द्र­व्य­त्व­मि­ति त्वस्य चो­त्प­त्ति­र्न प्राप्नोति । कुतः ? उ­भ­य­था दोषात् । इ­द­मि­ह ९सं­प्र­धा­र्य­म्-असौ भावः द्रव्यस्य आ­त्म­भू­तो वा स्यात्, अ­ना­त्म­भू­तो वा ? १०य­द्या­त्म­भू­तः­; अ­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­द्र­व्य­स्य आ­त्म­भ­व­ने त्वस्य वि­धा­ना­त्­, नान्यद् द्रव्याद् द्र­व्य­त्व­मि­ति सं­स­र्ग­वा­द­हा­निः । अथ अ­र्था­न्त­र­भू­तः­; द्रव्यस्य भावो द्र­व्य­त्व­मि­ति विग्रहो नो­प­प­द्य­ते­, द्र­व्या­ना­त्म­भू­त­त्वा­त् द्र­व्य­त्व­स्य । न हि घटस्य भाव इति पटे वृ­त्ति­रु­प­प­द्य­ते । १५किञ्च, द्रव्यस्य भावो द्र­व्य­त्व­मि­ति यथा अन्यो भावः तथा द्र­व्य­त्व­स्या­न्यो भावः स्याद्वा, न वा ? यदि नास्ति; तस्य स्व­भा­वा­भा­वा­द­भा­वः स्यात् । अ­था­स्ति­; त­स्मि­न्न­भि­धे­ये ११त्व­त्तो­त्प­त्तेः द्र­व्य­त्व­त्व­मि­ति प्रा­प्नो­ति­, तथा सति अ­न­व­स्था । अथ म­त­मे­त­त् — यथा अ­वे­र्मां­स­मि­ति विगृह्य अ­वि­क­श­ब्दा­दु­त्प­त्ति­र्भ­व­ति आ­वि­क­मि­ति­, तथा द्र­व्य­त्व­स्य भाव इति विगृह्य द्र­व्य­श­ब्दा­दे­व त्वो­त्प­त्ति­र्भ­व­ती­ति­; नै­त­द्यु­क्त­म्­; अ­र्था­न्त­र­वि­ष­य­त्वा­त् । युज्यते अ­वे­र्मां­स­म­वि­क­स्य मां­स­मि­ति २०केवलो वि­ग्र­ह­भे­दो ना­र्थ­भे­द इति एकेन विग्रहः अ­प­र­स्मा­दु­त्प­त्ति­रि­ति । इह तु द्रव्य-द्रव्य- त्व­श­ब्द­योः प­दा­र्था­न्त­र­वि­ष­य­त्वा­त् वि­ग्र­ह­भे­दे अ­र्थ­भे­द इति नासौ न्यायः क­ल्प­यि­तुं शक्यः । १२ए­क­स्या­ने­क­त्र वृ­त्त्य­भा­वो ब­हु­त्व­प्र­स­ङ्गो वा । ६ । त­द्द्र­व्य­त्व­मे­क­मि­त्य­भ्यु­प­ग­म्य­ते तद्वा- दिभिः । त­त्क­थ­मे­कं नि­र­व­य­व­म् अ­ने­क­त्र पृ­थि­व्या­दौ व­र्ति­तु­मु­त्स­ह­ते ? अथ व­रे­त­; ब­हु­त्व­मे­वा­स्य स्यात् अ­ने­क­त्र वृत्तेः रू­पा­दि­व­त् । आ­का­श­व­दे­कं सत् अ­ने­क­म­व­गा­ह­त इति चेत्; न; वै­ष­म्या­त् । २५युज्यते म­हा­प­रि­मा­णं वि­य­द­व­गा­ह­ते स­क­ल­मि­ति गुणानां तु द्र­व्य­प­दा­र्थ­वि­ष­य­त्वा­त् क­थ­म­म­ह­द्द्र­व्य­त्वं कृत्स्नं वेवेष्टि । ए­क­त्व­सं­ख्या­गु­ण­व­दु­प­चा­र­तो म­ह­त्त्व­म­स्ये­ति चेत्; त­दि­द­म­सि­द्धे­न साध्यते । १३सिद्धसा१४ध्य­व्य­व­स्था­श्र­या हि १५क­था­मा­र्गाः । उ­प­च­रि­त­स्य मु­ख्य­का­र्य­सा­ध­ना­श­क्ते­श्च । अपि च द्र­व्य­त्वे­न ए­क­मा­का­शं प्र­दे­श­भे­दे­न त्व­न­न्त­मि­ती­ष्ट­त्वा­त् १६दृ­ष्टा­न्ता­भा­वः । नी­ल­द्र­व्य­व­दि­ति चेत्; न; अ­सि­द्ध­त्वा­त् । ७ । स्या­न्म­त­म् — यथा १७नी­ली­द्र­व्य­मे­क­म् अ­ने­क­शा­टी- ३०प­ट­क­म्ब­ल­सं­ब­न्धि दृष्टं तथैकं द्र­व्य­त्व­म­पि अ­ने­क­द्र­व्य­सं­ब­न्धी­ति । तन्न; किं का­र­ण­म् ? असिद्ध- त्वात् । नैतत् सिद्धं शा­टी­प­ट­क­म्ब­ले­षु ए­क­मे­व नी­ली­द्र­व्य­मि­ति । यथा शा­ट्या­दि­भे­दः तथा १अ­र्था­न्त­र­स्य द्र­व्य­मि­त्य­मि­धा­नं कुतः ? स्वत एवेति चेत् द्रव्ये को­ऽ­प­रि­तो­षः ? अ­र्था­न्त­रा­दि­ति चेत्; तत्रापि स एव दोषः । २यथा द्र­व्य­त्व­स्य द्र­व्य­मि­त्य­भि­धा­नं तथा द्र­व्य­स्या­पि । ३कुतः । ४“­गु­ण­व­च­ने­भ्यो मतुपो लुगिष्टः । ” — पाº वाº५ । २ । ९४ । ५व्य­व­हा­र । ६किन्तु सा­म­न्य­व­च­नः । ७म­त्व­र्थ­स्या­पि मुº । ८अ­ङ्गी­कृ­त्या­पि दू­ष­य­ति द्र­व्य­त्व­व­द् द्र­व्य­मि­त्य­त्र य­था­क­थ­ञ्च­न म­तो­र्नि­वृ­त्ति­र्भ­व­तु तथापि द्र­व्य­त्वे­न योगात् द्र­व्य­मि­त्य­त्र त्वस्यापि नि­वृ­त्ति­र्ना­न्वा­ख्या­ते­ति । ९वि­चा­र­णी­य­म् । १०य­दा­त्म­भू — ताº, श्रº । ११त्वत्वोत्प- ३५ताº, श्रº । १२ता­व­ता­ऽ­प­रि­तु­ष्टः सन् पु­न­र­पि सम्बन्धं नि­रा­क­र्तु­का­म आह । १३धू­म­व­त्त्व । १४अ­ग्नि­म­त्त्व । १५वादः । १६अ­स्मा­क­म् । १७नीलद्र — ताº, दº, बº, मुº । ४३९ त­द्र­ञ्ज­क­स्य नी­ली­द्र­व्य­स्या­पि भे­दो­प­प­त्तेः । ए­क­स्मि­न्न­पि पटे यन्मध्ये नी­ली­द्र­व्यं न त­त्प्रा­न्त­योः­, यच्च प्रान्तयोः न तन्मध्ये इति भे­दो­ऽ­भ्यु­प­ग­न्त­व्यः किमुत भिन्नेषु द्रव्येषु । नी­ल­त्व­व­दि­ति चेत्; न; तदपि सा­ध्य­स­म­म् । अथ म­त­मे­त­त् — दृ­ष्टा­न्ता­भा­वे­ऽ­पि ए­क­त्व­म­स्य सि­द्ध­म­ग्नि­व­दि­ति चेत्; न; प्र­ति­ज्ञा­हा­नेः । ८ । यथा अग्ने- ०५र­न्य­स्मि­न्नु­ष्णे दृष्टान्ते अ­स­त्य­पि औष्ण्यम् । ए­व­म­स­त्य­पि ए­क­स्मि­न् अ­ने­क­सं­ब­न्धि­नि दृष्टान्ते द्र­व्य­त्व­स्य द्रव्येषु वृत्तिः सि­द्ध्य­ती­ति­; तदपि नो­प­प­द्य­ते­; प्र­ति­ज्ञा­हा­नेः । ननु दृष्टान्तो नास्तीति प्र­ति­ज्ञा­य दृष्टान्तं ब्रु­व­त­स्ते प्रतिज्ञा हीयते । किञ्च, यु­क्त्य­भा­वे­ऽ­पि यदि द्र­व्य­त्व­मे­क­म­ने­क­सं­ब­न्धी­ति मन्यते स्वत एव द्रव्यं द्र­व्य­मि­ति कस्मान्न प्र­ति­प­द्य­ते ? स­म­वा­या­दि­ति चेत्; न; तस्य प्र­त्यु­क्त­त्वा­त् । गु­ण­सं­द्रा­वो द्र­व्य­मि­ति चेत्; न; एकान्ते दो­षो­प­प­त्तेः । ९ । स्यादेत१द् — गु­ण­सं­द्रा­वो द्र­व्य­मि­त्ये- १०त­ल्ल­क्ष­ण­म­न­व­द्य­म् । गुणैः सं­द्रू­य­ते प्राप्यते गुणान्वा सं­द्र­व­ति प्राप्नोति२ इति द्र­व्य­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? एकान्ते दो­षो­प­प­त्तेः । क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — गुणेभ्यो द्रव्यम् अन्यद्वा स्यात्, अ­न­न्य­द्वा ? य­द्य­न­न्य­त­; क­र्तृ­क­र्म­भे­दा­भा­वा­त् निर्देशो नो­प­प­द्य­ते । अपि च, ए­का­न्ता­न­न्य­त्वे हि गुणा एव वा स्युः, द्र­व्य­मे­व वा । यदि गुणा एव; द्र­व्या­भा­वे त­द­वि­ना­भा­वि­नां गु­णा­ना­म­पि नि­रा­धा­र­त्वा­द­भा­वः स्यात् । अथ द्र­व्य­मे­व­; ए­व­म­पि अ­ल­क्ष­ण­त्वा­त् ख­र­वि­षा­ण­त्व­क­ल्प­ना द्रव्यस्य १५स्यात् । ३अ­था­न्य­त्वं गृह्येत ए­व­म­प्ये­का­न्ते­न पृ­थ­ग्भा­वे स्व­रू­प­शू­न्य­त्वं स्यात् । अ­भ्यु­प­ग­म्यो­च्य­ते गुणैः सं­द्रू­य­ते द्र­व्य­मि­ति लक्षणं नो­प­प­द्य­ते­; गुणानां नि­ष्क्रि­य­त्वे द्रव्यं प्र­त्या­भि­मु­ख्ये­न द्रवणा- भावात् । “­दि­क्का­ला­वा­का­शं च क्रि­या­व­द्भ्यो वै­ध­र्म्या­त् नि­ष्क्रि­या­णि । एतेन कर्माणि गुणाश्च व्याख्याताः निःक्रियाः । ” [वैशेº दº ५ । २ । २१, २२] इति व­च­ना­त् । गुणान् सं­द्र­व­ति इति च लक्षणं नो­प­प­द्य­ते निः­क्रि­य­द्र­व्या­णां गुणान् प्रति द्र­व­णा­भा­वा­त् । २०किञ्च, स्व­तो­ऽ­सि­द्ध­त्वा­त् । यथा वा४टी­प­रि­क्षे­पा­दि­ल­क्ष­णा­न् ग्रा­मा­दी­न् स्व­तः­सि­द्धा­न् दे­व­द­त्तः सिद्धः प्राप्नोति न तथा गुणाः५ स्व­तः­सि­द्धाः सन्ति यान् प्रा­प्नु­या­द् द्रव्यम् । आह — पा­क­ज­द­र्श­ना­त् तत्सिद्धिः । पा­र्थि­वे­षु प­र­मा­णु­षु अ­ग्नि­सं­यो­गा­त् औ­ष्ण्या­पे­क्षा­त् ६श्या­मा­द्यु­च्छे­दे­न र­क्ता­द्या­र­म्भे च ननु प्राप्यते गु­णै­र्द्र­व्य­म् । उच्यते — ननु यु­त­सि­द्ध­त्व­प्र­स­ङ्गा­त् । यदि द्र­व्य­म­व­ति­ष्ठ­ते रू­पा­द­यो वि­न­श्य­न्ति प्रा­दु­र्भ­व­न्ति च । ननु ७यु­त­सि­द्धा द्र­व्य­रू­पा­द­य इ­त्या­स­क्त­म् । २५अथ अ­यु­त­सि­द्धाः स­म­वा­य­सं­ब­न्धा­त् इति म­त­म्­; ननु द्र­व्य­व­त्त­न्नि­त्य­त्व­प्र­स­ङ्गः । एवं सति अ­यु­त­सि­द्धि­र्भ­व­ति — यदा रू­पा­द­य­स्त­दा द्रव्यं यदा द्रव्यं तदा रू­पा­द­य इति, नन्वेवं सति यथा द्रव्यं नित्यं तथा रू­पा­द­यो­ऽ­पि नित्याः यथा रू­पा­दी­ना­म­नि­त्य­त्वं तथा द्र­व्य­स्ये­ति ९प्राप्तं तु­ल्य­वृ­त्ति­त्व­म् । किञ्च, वि­रो­धा­त् प­ण्डि­त­मू­र्ख­व­त् । यदि पण्डितो न मूर्खः अथ मूर्खो न पण्डितः तथा यदि स­म­वा­य­सं­ब­न्धा­त् द्र­व्या­द­यु­त­सि­द्धाः रू­पा­द­यः१० न वि­न­क्ष्य­न्ति न वो­त्प­त्स्य­न्ते । अथ वि­न­श्य­न्त्यु- ३०त्पद्यन्ते च११ ना­ऽ­यु­त­सि­द्धाः । अ­थ­वा­, अ­यु­त­सि­द्धा­श्च नाम रू­पा­द­यः वि­न­श्य­न्ति उ­त्प­द्य­न्ते च द्रव्यं चा­व­ति­ष्ठ­त इति कु­त­स्त्यो­ऽ­यं न्यायः । १२न च गु­णै­द्रू­य­ते गम्यते उ­प­ल­भ्य­ते१३ तदिति द्र­व्य­म्­, कस्मात् ? अ­र्था­न्त­र­त्वा­त् । न हि घटेन पट उ­प­ल­भ्य­ते १४अ­न्य­त्वा­त् । अ­थो­प­ल­भ्य­ते १५द्र­व्य­गु­ण­ल­क्ष­ण­भे­द­क­ल्प­ना­वि­रो­धः । १“­गु­ण­स­न्द्रा­वो द्र­व्य­मि­ति । अन्वर्थं खल्वपि नि­र्व­च­नं गु­ण­स­न्द्रा­वो द्र­व्य­मि­ति । ” — पातº महाº ५ । १ । ११९ । २ — ति द्र — दº, मूº, बº, ताº, श्रº । ३अ­थ­वा­न्य — श्रº । ४वाद्रिप — मुº । वा­द­प­रि — बº, ३५दº, । वाड्परि भाº २ । वृत्तिः । ५ते । ६आ­म­घ­ट­स्य । ७कु­ण्ड­ब­द­र­व­त् । ८पटादि । ९प्रोक्तं श्रº । १०तर्हि । ११तर्हि । १२ननु गु — दº । न तु गु — बº, मुº । ज्ञा­ना­र्थ­प­क्षे­ऽ­पि दो­ष­मु­त्पा­द­य­न्ना­ह । १३ज्ञायते । १४अ­न­न्व­य­त्वा­त् मुº, दº, बº । १५स­म­वा­यि­का­र­णं द्र­व्य­म्­, सा­मा­न्य­वा­न­स­म­वा­यि­का­र­ण­म्­, अ­स्प­न्दा­त्मा गुण इति । ४४० आह — भेदे एव १उ­प­ल­भ्यो­प­ल­म्भ­क­भा­वो दृष्टः अ­ग्नि­धू­मा­दि­षु­, ना­ऽ­भे­दे २स्वात्मनि वृत्ति- वि­रो­धा­त् । न३ ह्य­ङ्गु­ल्य­ग्र­मा­त्मा­नं स्पृशति इति ? उच्यते — युज्यते अ­ग्नि­धू­मा­दि­षु भि­न्ने­ष्वे­व ल­क्ष्य­ल­क्ष­ण­भा­वः पृ­थ­क्सि­द्ध­रू­प­त्वा­त् । न च द्र­व्य­गु­णा­नां पृथक् प्र­सि­द्ध­रू­प­ता४ व्य­ति­रे­के­ण अ­नु­प­ल­ब्धेः । ०५य­च्चो­क्त­म् — स्वात्मनि वृ­त्ति­वि­रो­ध इति; त­द­प्ये­का­न्त­ग्र­ह­णा­त् सूक्तं न भवति । दृश्यते हि स्वा­त्म­न्य­पि वृत्तिः यथा प्रदीपः स्वात्मानं प्र­का­श­य­ति­, न त५स्य स्व­रू­प­प्र­का­श­ने प्र­दी­पा­न्त­र­म­पे­क्ष­ते । य­द्य­पे­क्षे­त­; प­टा­दि­व­द­प्र­का­श­क­त्व­मे­वा­ऽ­स्य स्यात् । किञ्च, तस्य त­त्त्व­स्यो­प­दे­ष्टा स्वात्मानं वेत्ति वा, न वा ? यदि न वेत्ति; स्व­व­च­न­वि­रो­धः — “­आ­त्म­न्या­त्म­म­न­सोः सं­यो­ग­वि­शे­षा­त् आ­त्म­प्र­त्य­क्ष­म् । ” [वैशेº ९ । १ । ११] इति व­च­ना­त् । १०अ­स­र्व­ज्ञ­त्व­प्र­स­ङ्ग­श्च । य­द्या­त्मा­न­मे­वा­सौ न वेत्ति कथम् इ­त­र­द्वि­जा­नी­या­त् त­तो­ऽ­स्य स्वपर- वि­शे­षा­न­भि­ज्ञ­त्वा­त् अ­स­र्व­ज्ञ­त्वं प्र­स­ज्य­ते । अथ वेत्ति; ननु स्वात्मनि वृ­त्ति­वि­रो­धा­त् इति प्र­ति­ज्ञा­तं हीयते । तस्मात् स्वात्मनि वृ­त्त्य­वि­रो­धा­त् द्र­व्या­त्म­का एव पर्यायाः द्रव्यं ल­क्ष­य­न्ती­ति सा­धू­क्त­म् । यो हि मन्यते — गु­ण­स­मु­दा­य­मा­त्रं द्रव्यं ना­तो­ऽ­न्य­त् कि­ञ्चि­दि­ति­; तस्यापि गु­ण­सं­द्रा­वो द्र­व्य­मि­ति १५ए­त­ल्ल­क्ष­णं नो­प­प­द्य­ते । कुतः ? क­र्तृ­क­र्म­भे­दा­भा­वा­दे­व । गु­ण­स­मु­दा­य­मा­त्र­द्र­व्य­वा­दि­नो हि वादिनो न गुणाः पृथक् सन्ति नापि स­मु­दा­यः त­तो­ऽ­न्यो­ऽ­स्ति येषां कु­त­श्चि­त् भेदात् क­र्तृ­क­र्म­भा­वो६ भवेत् । ननु चा­ऽ­भे­दे­ऽ­पि क­र्तृ­क­र्म­भा­वो दृष्टः यथा आत्मानं प्रदीपः प्र­का­श­य­ति इति, तत्रापि क­थ­ञ्चि­द् भेदेन भ­वि­त­व्य­म्­, भा­सु­र­स्य रूपस्य द्रव्यस्य च स्याद् भे­द­द­र्श­ना­त् । यदि स­र्व­थै­वा­ऽ­भे­दः स्यात्; सर्वं द्रव्यं७ भा­सु­र­रू­पं८ स्याद् भा­सु­र­स्य च द्रव्यस्य स­र्व­दै­व ताद्रूप्यं प्र­स­ज्ये­त । दृश्यते च २०मा९षा­दि­भा­वः । न च स­मु­दा­य­क­ल्प­ना युज्यते गुणानां१० पृ­थ­क्स्व­रू­पा­नु­प­ल­ब्धेः । दृश्यते मा­षा­दी­नां पृ­थ­गु­प­ल­भ्य­मा­न­रू­पा­णां स­मु­दा­यः । नापि गु­ण­क­ल्प­नो­प­प­द्य­ते­, गुण्यते वि­शे­ष्य­ते यै­र­र्था­स्ते गुणाः वि­शे­ष­णा­नी­त्य­र्थः । न च गुणिनं विशेष्यं क­ञ्चि­द­न्त­रे­ण गुणानां गुणत्वं भवति । किञ्च, स­मु­दा­यो गु­णे­भ्यो­ऽ­न्यो वा स्यात्, अनन्यो वा, अ­व­क्त­व्यो वा ? अ­न्य­त्वा­न­न्य­त्व­योः २५विहिता दोषाः । य­द्य­व­क्त­व्यः­; स्व­व­च­न­वि­रो­धः प्र­स­ज्य­ते । यदि स­मु­दा­यो­ऽ­स्ति ना­व­क्त­व्यः­, अथ अ­व­क्त­व्यो न स­मु­दा­यो­ऽ­स्ति­, सतः सं­ज्ञो­प­प­त्तेः­, अ­व­क्त­व्य­स्य च स­र्व­वा­ग्गो­च­रा­त्य­ये नि­रा­त्म­क­त्व­प्र­स- ङ्गात् इति शि­ष्टे­त­र­व­च­न­व­त् अ­न्य­त्वो­प­प­त्ते­श्च । यदि व­क्त­व्य­ल­क्ष­णा गुणाः स­मु­दा­यो न वक्तव्य- ल­क्ष­णः­; ननु च ल­क्ष­ण­भे­दा­द­न्य­त्वं सिद्धम् । किञ्च, रू­पा­दि­प­र­मा­णु­स­मु­दा­य­मा­त्र­त्वे ११तुट्यादेः १२ध­र्मा­न्त­र­स्या­ऽ­प्रा­दु­र्भा­वा­त्­, अ­णू­ना­म­ती- ३०न्द्रि­य­स्व­भा­व­व्य­ति­क्र­मा­भा­वा­त् दृ­श्य­मि­दं भ्रा­न्ति­रू­पं स्यात् । १३स­त्य­मे­वे­द­मि­ति चेत्, प्र­त्य­क्षा­नु- मानयोः १४त­दा­भा­स­यो­श्च अ­वि­शे­ष­प्र­स­ङ्गः स्यात् । १ज्ञा­प्य­ज्ञा­प­क । २कुतः । १८ यथा । “­स्वा­त्म­नि वृ­त्ति­वि­रो­धा­त् । न हि तदेव अ­ङ्गु­ल्य­ग्रं तेनैव अ­ङ्गु­ल्य­ग्रे­ण स्पृ­श्य­ते­, सै­वा­सि­धा­रा त­यै­वा­सि­धा­र­या छिद्यते । ” — स्फु­टा­र्थ­º अ­भि­ध­º पृº ७८ । ४द्धखरू — ताº, मुº । ५स्वात्मनि क्रि­या­वि­रो­धं यो वादी वदति तस्य । ६क­र्मा­भा­वो श्रº । ७घटप- टादि । ८इदं द्रव्यम् इदं द्र­व्य­मि­ति द्र­व्य­सा­मा­न्या­त् । ९क­ल्मा­षा­दि । मष्यादि — मूº । १०कुतः । ११गुर्वादेः मुº । गुठ्यादेः दº । तु­टी­श­ब्दो­ऽ­यं कु­टी­प­र्या­यः तथा चोक्तं शा­क­टा­य­न­लि­ङ्गा­नु­शा­स­ने स्त्रीलिङ्ग- प्र­क­र­णे कु­टी­तु­टी­दी­धि­ति­का­क­णी­रा­त्रि­च्छ­वि­नी­वि­वे­णि­पे­श्य­श्री­रि­त्या­दि इति । १२दृ­श्य­मा­न­त्व । १३स ३५ए­वे­द­मि­ति मुº, दº, बº । १४म­रु­म­री­चि­का­दि-धू­मा­य­मा­न­म­श­क­रा­जि । ४४१ ‘द्रव्यं भव्ये’ इ­त्य­य­म­पि द्र­व्य­श­ब्दः का­न्त­वा­दि­नां न सं­भ­व­ति­; स्व­तो­ऽ­सि­द्ध­स्य द्रव्यस्य भ­व्या­र्था­सं­भ­वा­त् । सं­स­र्ग­वा­दि­न­स्ता­व­त् गु­ण­क­र्म­स­त्ता­द्र­व्य­त्वा­दि­सा­मा­न्य­वि­शे­षे­भ्यो द्र­व्य­स्या­त्य­न्त- मन्यत्वे ख­र­वि­षा­ण­क­ल्प­स्य स्व­तो­ऽ­सि­द्ध­त्वा­त् न भ­व­न­क्रि­या­याः कर्तृत्वं युज्यते । परतः सि­द्धि­र­पि स्व­तो­ऽ­सि­द्ध­स्य न सं­भ­व­ति ख­र­वि­षा­ण­व­त् । गु­ण­स­मु­दा­य­मा­त्र­त्वे­ऽ­पि स­मु­दा­य­स्य संवृत्या१ कल्पि- ०५त­स्या­ऽ­स­त्त्वा­त् गुणानां च प्रत्येकं अ­नु­प­ल२भ्यत्वात् त­द­व्य­ति­रे­का­च्चा­ऽ­स­त्त्व­मि­ति भ­व­न­क्रि­या­याः कर्तृता दु­रु­प­पा­दा । अ­ने­का­न्त­वा­दि­न­स्तु गु­ण­सं­द्रा­वो द्र­व्य­म्­, द्रव्यं भव्य इति चो­प­प­द्य­ते­, पर्यायि- प­र्या­य­योः क­थ­ञ्चि­द्भे­दो­प­प­त्ते­रि­त्यु­क्तं पु­र­स्ता­त् । ध­र्मा­दि­सा­मा­ना­धि­क­र­ण्या­द्ब­हु­व­च­न­म् । १३ । प्रकृताः ध­र्मा­द­यो बहवः त­त्सा­मा­ना­धि­क- रण्याद् ब­हु­व­च­ने­न निर्देश क्रियते । ध­र्मा­दी­न्ये­व द्रव्याणि ना­न्या­नी­ति । १०पु­ल्लि­ङ्ग­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; आ­वि­ष्ट­लि­ङ्ग­त्वा­त् । १४ । स्या­दे­त­त् — यदि त­त्सा­मा­ना­धि- क­र­ण्या­द्ब­हु­व­च­नं क्रियते तत एव पु­ल्लि­ङ्ग­म­पि प्राप्नोति इति । ते हि अ­जी­व­का­या उक्ताः पुल्लिङ्गा इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? आ­वि­ष्ट­लि­ङ्ग­त्वा­त् । आविष्टो ह्ययं द्र­व्य­श­ब्दः ३व­च­ना­दि­व­त् स्वलिङ्गं न जहाति । अन४न्त­र­त्वा­च्च­तु­र्णा­मे­व द्र­व्य­व्य­प­दे­श­प्र­स­ङ्ग अ­न्या­वा­पा५र्थ­मि­द­मु­च्य­ते — १५जीवाश्च ॥ ३ ॥ जी­व­श­ब्दो व्या­ख्या­ता­र्थः । जी­व­त्वा­दि­ति चेत्; न; प्र­ति­षि­द्ध­त्वा­त् । १ । स्या­दे­त­त् — जीवत्व नाम सा­मा­न्य­वि­शे­षो­ऽ­स्ति तेन योगात् जीवा इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? प्र­ति­षि­द्ध­त्वा­त् । द्र­व्य­त्व­व­द­स्य प्र­ति­षे­धो वे­दि­त­व्यः । किञ्च, २०अ­न­व­स्था­प्र­ति­ज्ञा­हा­नि­दो­ष­प्र­स­ङ्गा­त् । २ । यो जी­व­त्व­सं­यो­गा­ज्जी­व इति प्र­त्य­या­भि­धा­ने कल्प- यति स प्रष्टव्यः — जीवत्वे केन योगात् प्र­त्य­या­भि­धा­न­वृ­त्ति­रि­ति ? तत्रापि अन्यत एवेति चेत्; अ­न­व­स्था­प्र­स­ङ्गः । अ­था­ऽ­न­व­स्था­दो­षो मा­क्लृ­प­त् इति जीवत्वे स्वत एव वृ­त्ति­र­भ्यु­प­ग­म्य­ते­; ननु प्र­ति­ज्ञा­हा­नि­स्ते ६अ­र्था­न्त­र­सं­स­र्गा­त् सर्वत्र वृ­त्ति­रि­ति­, त­द्व­ज्जी­वे­ऽ­पि स्यात् । अथ म­त­मे­त­त् — जीवत्वे प्र­दी­प­व­त् स्वत एव वृ­त्ति­रि­ति­; जीवे को­ऽ­प­रि­तो­षः । आह — प­दा­र्था­न्त- २५र­त्वा­दे­व जी­व­जी­व­त्व­योः न जी­व­त्व­व­त् जीवे स्वतः प्र­त्य­या­भि­धा­न­सि­द्धिः­, यस्मात् न प­दा­र्था­न्त­र- धर्मः प­दा­र्था­न्त­रे भ­वि­तु­म­र्ह­ति प­दा­र्था­न्त­र­त्वा­दे­व­, अन्यथा प­दा­र्थ­सं­क­र­प्र­स­ङ्गः­, स च नास्ति, अतो ना­न­व­स्था­प्र­ति­ज्ञा­हा­नि­दो­षौ स्त इति । उच्यते — न प­दा­र्था­न्त­र­त्वा­सि­द्धेः । यदि जी­व­जी­व­त्व­योः प­दा­र्था­न्त­र­त्व­म­भ­वि­ष्य­त् अपि तर्हि ध­र्म­सं­क­रा­भा­वो­ऽ­से­त्स्य­त् । न तु प­दा­र्था­न्त­र­त्व­म­स्ति इत्युक्तं पु­र­स्ता­त् ‘­स्व­तो­ऽ­सि­द्ध­त्वा­त्­’ इति । ३०किञ्च, प्र­ति­ज्ञा­हा­नि­स्ते प्र­स­ज­ति यदि प­दा­र्था­न्त­र­ध­र्मः प­दा­र्था­न्त­रे न भ­वे­त्­; सत्तायाः सदिति प्र­त्य­या­भि­धा­न­हे­तु­त्व­ल­क्ष­णो धर्मः द्र­व्य­गु­ण­क­र्म­सु न स्यात् । अथ यो­गे­ऽ­पि स­त्प्र­त्य­या­भि- धा­न­हे­तु­त्वं सत्ताया एवेति चेत्; न सन्ति द्र­व्य­गु­ण­क­र्मा­णि स­त्प्र­त्य­या­भि­धा­न­हे­तु­त्व­वि­र­हा­त् ख­र­वि­षा­ण­व­त् इ­त्या­स­क्त­म् । ततः सि­द्ध­मे­त­त् — जी­व­न­क्रि­यो­प­ल­क्षि­त­द्र­व्य­वि­शे­ष­वि­ष­या­ऽ­ना­दि­पा­रि- णामिकी जी­व­सं­ज्ञे­ति । १मि­थ्या­रू­पे­ण । २ल­ब्ध­त्वा­त् मुº, दº, बº । अ­नु­प­ल­भ्य­त्वं प­र­मा­णु­रू­प­त्वा­त् । ३ए­क­व­च­न- ३५द्वि­व­च­ना­दि­व­त् । ४द्र­व्या­णी­ति सूत्रस्य । ५अ­न्य­त्रा­रो­पा­र्थ­म् । अ­न्यो­पा­दा­ना­र्थ — मुº, बº । ६तव । ४४२ द्र­व्य­ल­क्ष­ण­यो­गा­द्द्र­व्या­णी­ति चेत्; न; नि­य­मा­र्थ­त्वा­त् । ३ । स्या­न्म­त­म् “­उ­त्पा­द­व्य­य­ध्रौ­व्य­यु­क्तं सत्” [५ । २९] इति द्र­व्य­ल­क्ष­णं व­क्ष्य­ते­, तेन योगाद् ध­र्मा­दी­नां द्रव्यत्वं सिद्धं ना­र्थों­ऽ­ने­न१ द्र­व्य­सं­ख्या- नेन इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? नि­य­मा­र्थ­त्वा­त् । नि­य­मा­र्थो­ऽ­य­मा­र­म्भः । ध­र्मा­ऽ­ध­र्मा­ऽ­ऽ­का­श- पुद्गला जीवाश्च व­क्ष्य­मा­ण­ल­क्ष­णे­न कालेन सह षडेव द्र­व्या­णी­ति । तेनान्य२वा­दि­प­रि­क­ल्पि­ता­नां ०५दि­गा­दी­नां निवृत्तिः सिद्धा । क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — पृ­थि­व्य­प्ते­जो­वा­यु­म­नां­सि पु­द्ग­ल­द्र­व्ये अन्त- र्भवन्ति रू­प­र­स­ग­न्ध­स्प­र्श­व­त्त्वा­त् । वा­यो­र्म­न­स­श्च रू­पा­दि­यो­गा­भा­व इति चेत्; न; रू­पा­दि­म­त्त्वा­त् । वा­यु­स्ता­व­त् रू­पा­दि­मा­न् स्प­र्श­व­त्त्वा­त् घ­टा­दि­व­त् । च­क्षु­रा­दि­क­र­ण­ग्रा­ह्य­त्वा­भा­वा­त् रू­पा­द्य­भा­व इति चेत्; न; प­र­मा­ण्वा­दि­षु अ­ति­प्र­स­ङ्गा­त् । म­नो­ऽ­पि द्विविधं द्र­व्य­म­नो भा­व­म­न­श्चे­ति । तत्र भा­व­म­नो ज्ञानं तस्य जी­व­गु­ण­त्वा­दा­त्म­न्य- १०न्तर्भावः । द्र­व्य­म­न­श्च रू­पा­दि­यो­गा­त् पु­द्ग­ल­द्र­व्य­वि­का­रः । त­द्यो­गा­भा­वो­ऽ­नु­प४ल­भ्य­त्वा­त् इति चेत्; प­र­मा­ण्वा­दि­षु वि­ध­र्म­स्व­पि वृत्तेः५ सं­श­य­हे­तु­त्व­म् । रू­पा­दि­म­न्म­नो ज्ञा­नो­प­यो­ग­क­र­ण­त्वा­त् च­क्षु­रि­न्द्रि­य­व­त् । अ६मू­र्ते­ऽ­पि शब्दे ज्ञा­नो­प­यो­ग­क­र­ण­त्व- द­र्श­ना­त् व्य­भि­चा­री हे­तु­रि­ति चेत्; न; तस्य पौ­द्ग­लि­क­त्वा­त् मू­र्ति­म­त्त्वो­प­प­त्तेः । प­र­मा­ण्वा­दी­ना- म­ती­न्द्रि­य­त्वे­ऽ­पि रू­पा­दि­म­त्का­र्य­द­र्श­ना­त् रू­पा­दि­म­त्त्व­म­नु­मी­य­ते न तथा वायूनां मनसां च १५रू­पा­दि­म­त्का­र्य­मु­प­ल­भ्य­ते य­तो­ऽ­व­सी­य­ते रू­पा­दि­म­त्त्व­मे­षा­मि­ति चेत्; न; ते­षा­म­पि त­दु­प­प­त्तेः । स७र्वेषां प­र­मा­णू­नां८ स­र्व­रू­पा­दि­म­त्का­र्य­त्व­प्रा­प्ति­यो­ग्य­ता­भ्यु­प­ग­मा­त् । न च केचित् पा­र्थि­वा­दि­जा­ति- वि­शे­ष­यु­क्ताः प­र­मा­ण­वः सन्ति; ९जा­ति­सं­क­रे­ण१० आ­र­म्भ­द­र्श­ना­त् । दि­शो­ऽ­प्या­का­शे अ­न्त­र्भा­वः आ­दि­त्यो­द­या­द्य­पे­क्ष­या आ­का­श­प्र­दे­श­प­ङ­क्ति­षु इत इ­द­मि­ति व्य­व­हा­रो­प­प­त्तेः । जीवा इति ब­हु­व­च­नं वै­वि­ध्य­ख्या­प­ना­र्थ­म् । ४ । जीवा इति ब­हु­व­च­नं क्रियते वै­वि­ध्य­ख्या- २०प­ना­र्थ­म् । विविधा हि जीवाः सं­सा­रि­णो मु­क्ता­श्चे­ति । सं­सा­रि­णो­ऽ­पि ग­ती­न्द्रि­या­दि­च­तु­र्द­श­मा­र्ग­णा- स्था­न­वि­क­ल्पा­त् मि­थ्या­दृ­ष्ट्या­दि­च­तु­र्द­श­गु­ण­स्था­न­भे­दा­त् सू­क्ष्म­बा­द­रा­दि­च­तु­र्द­श­जी­व­स्था­न­वि­क­ल्पा­च्च विविधाः । मुक्ताश्च ए­क­द्वि­त्रिः­च­तुः­सं­ख्ये­या­सं­ख्ये­या­न­न्त­स­म­य­सि­द्ध­प­र्या­य­भे­दा­श्र­या­त् मु­क्ति­हे­तु­श­री­रा- का­रा­नु­वि­धा­यि­स्व­क्षे­त्र­प­र­क्षे­त्रा­व­गा­ह­ना­दि­भे­दा­च्च विविधाः । ए­क­यो­ग इति चेत्; न; जी­वा­ना­मे­व प्र­स­ङ्गा­त् । ५ । स्या­न्म­त­म् — एक एव योगः कर्तव्यः २५द्रव्याणि जीवा इति । एवं च सति च­श­ब्दा­क­र­णा­त् ल­ध्वि­ति­; तन्न; कि का­र­ण­म् ? जी­वा­ना­मे­व प्र­स­ङ्गा­त् । तथा सति जीवा एव द्रव्याणि न ध­र्मा­दी­नि इ­त्य­नि­ष्ट­मा­स­ज्य­ते । ब­हु­व­च­ना­दि­ति चेत्; न; उ­क्त­त्वा­त् । ६ । स्या­दे­त­द् — द्र­व्या­णी­ति ब­हु­व­च­ना­त् ध­र्मा­दी­नां जीवानां च द्र­व्य­सं­ज्ञा सि­द्ध्य­ती­ति­; तन्न, किं का­र­ण­म् ? उ­क्त­त्वा­त् । उ­क्त­मे­त­त् ‘जीवा इति बहु- वचनं वै­वि­ध्य­ख्या­प­ना­र्थ­म्­’ इति । त­त्सा­मा­ना­धि­क­र­ण्या­त् द्रव्याणि इति ब­हु­व­च­नं न्या­य­प्रा­प्त­म् इति ३०इति न ततो ध­र्मा­दि­ग­तिः । अ­धि­का­रा­दि­ति चेत्; न; उ­क्त­त्वा­त् । ७ । स्या­दे­त­त् — “­अ­जी­व­का­याः घ­र्मा­ध­र्मा­का­श­पु­द्ग­लाः­” [५ । १] इ­त्य­जी­वा­धि­का­रा­त् ए­क­यो­गे­ऽ­पि जी­वा­जी­व­यो­र्द्र­व्य­सं­ज्ञा सेत्स्यति इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? जी­वा­व­ब­द्ध­त्वा­त् । द्र­व्य­श­ब्दो­ऽ­यं जी­वा­व­ब­द्ध इति जी­वा­ना­मे­व द्र­व्य­सं­ज्ञा प्राप्नोति । १सूत्रेण । २वै­शे­षि­का­दि — सम्पाº । ३रू­पा­दि­यो­गा­भा­वः — सº । ४ — प­ल­भ्य­मा­न­त्वा­त् मुº, दº, बº । ५अ­नु­प­ल­भ्य­त्वा­दि­ति हेतोः । ६स्व­म­त­मा­श्रि­त्या­ह परः । ७कथम् । ८तद्यथा । ९का­ला­न्त­रे­ण । १०कुतः । ११च­न्द्र­का­न्त­पा­षा­णा­द­पे जा­य­ते­, सू­र्य­का­न्ता­द­ग्निः काष्ठाच्च ज­ला­न्मौ­क्ति­क­मि­त्या­दि । ४४३ स­त्य­प्य­धि­का­रे य­त्ना­भा­वा­च्च । ८ । अ­नु­व­र्त­मा­ना अपि विधयो न चा­नु­व­र्त­ना­दे­व भवन्ति । किं तर्हि ? य­त्ना­द्भ­व­न्ती­ति । जी­वा­ना­मे­व द्र­व्य­सं­ज्ञा स्यात् अ­जी­वा­नां न स्यात् य­त्ना­भा­वा­त् । ततः पृ­थ­क्यो­ग­ग्र­ह­णं न्याय्यम् । एवं च कृत्वा च­श­ब्दो­ऽ­प्य­र्थ­वा­न् भवति । उक्तानां द्रव्याणां वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह — ०५नि­त्या­व­स्थि­ता­न्य­रू­पा­णि ॥ ४ ॥ नि­त्य­श­ब्दो ध्रौ­व्य­व­च­नः । १ । अयं नि­त्य­श­ब्दः ध्रौ­व्य­व­च­नो वे­दि­त­व्यः । नेर्ध्रुवे त्योऽन्वा- ख्यातः१ । किं पु­न­रि­ह नि­त्य­त्व­म् ? त­द्भा­वा­व्य­यो नि­त्य­त्व­म् । २ । येन भावेन उ­प­ल­क्षि­तं द्रव्यं तस्य भा­व­स्या­ऽ­व्य­यो नि­त्य­त्व­मु- च्यते । वक्ष्यते “­त­द्भा­वा­व्य­यं नि­त्य­म्­” [५ । ३१] इति । ध­र्मा­दी­नि द्रव्याणि ग­ति­हे­तु­त्वा­दि­वि­शे­प­ल­क्ष- १०ण­द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् अ­स्ति­त्वा­दि­सा­मा­न्य­ल­क्ष­ण­द्र­व्या­र्था­दे­शा­च्च क­दा­चि­द­पि न व्य­य­न्ती­ति नित्यानि । इ­य­त्ता­न­ति­वृ­त्ते­र­व­स्थि­ता­नि । ३ । ध­र्मा­दी­नि पडपि द्रव्याणि क­दा­चि­द­पि पडिति इयत्त्वं ना­ति­व­र्त­न्ते­, त­तो­ऽ­व­स्थि­ता­नी­त्यु­च्य­न्ते । अ­थ­वा­, ध­र्मा­ध­र्म­लो­का­का­शै­क­जी­वा­नां तु­ल्या­सं­ख्ये­य­प्र­दे- श­त्व­म्­, अ­लो­का­का­श­स्य पु­द्ग­ला­नां चा­ऽ­न­न्त­प्र­दे­श­त्व­मि­त्ये­त­दि­य­त्त्व­म्­, त­स्या­न­ति­वृ­त्तेः अवस्थि- १५तानीति व्य­प­दि­श्य­न्ते । ग­ता­र्थ­त्वा­द­व­क्त­व्य­मि­ति चेत्; न; प­रि­णा­मा­ने­क­त्वा­त्२ । ४ । स्या­न्म­त­म् — नि­त्य­व­च­ने­नै­व ग­ता­र्थ­त्वा­त् अ­व­स्थि­ता­नी­ति न व­क्त­व्य­म्­, न हि नि­त्य­त्व­म­ति­क्र­म्या­व­स्थि­त्व­म­स्ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? प­रि­णा­मा­ने­क­त्वा­त् । ध­र्मा­दी­ना­म­ने­कः३ प­रि­णा­मो­ऽ­स्ति ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हा­दि­प­र्या­यो­त्पा­द­व्य- य­व्य­व­स्थि­ति­ल­क्ष­णः । अ४तः किम् ? अ­मु­ष्मि­न् प­रि­णा­मा­ने­क­त्वे­ऽ­पि न मू­र्ति­म­त्त्वो­प­यो­ग­प­रि­णा­मो २०भवति ध­र्मा­ध­र्म­का­ला­का­शा­ना­म्­, नापि जी­वा­ना­म­चे­त­न­त्व­म्­, पु­द्ग­ला­नां च अ­मू­र्त­त्व­म् ५अ­व­स्थि­त­व­च­ना­त् । वि­रो­धा­द­यु­क्त­मि­ति चेत्; न; उ­भ­य­न­य­स­द्भा­वा­त् । ५ । स्या­दे­त­त् — प­रि­णा­मा­ने­क­त्वं ये­पा­मि­ष्ट- म­व­स्थि­त­त्वं चेति ए­त­द्वि­रु­द्ध­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­भ­य­न­य­स­द्भा­वा­त् । ध­र्मा­दी­नां सर्वेषां द्रव्याणां द्र­व्या­र्थि­क­प­र्या­या­र्थि­का­ऽ­न्य­त­र­गु­ण­प्र­धा­न­भा­वा­र्प­णा­भे­दा­त् स्थि­त्यु­त्प­त्ति­नि­रो- २५धा­त्म­क­म­वि­रु­द्ध­म् । अ­व­स्थि­त­वि­शे­ष­णं वा नि­त्य­ग्र­ह­ण­म् । ६ । अ­थ­वा­, नि­त्य­ग्र­ह­ण­मि­द­म­व­स्थि­त­वि­शे­ष­णं वि­ज्ञा­य­ते । यथा ग­म­ना­ग­म­ना­द्य­ने­क­प­र्या­य­स­द्भा­वे­ऽ­प्य­भी­क्ष्ण­प्र­ज­ल्प­न­स­द्भा­वा­त् ‘­नि­त्य­प्र­ज­ल्पि­तो दे­व­द­त्तः­’ इ­त्यु­च्य­ते­, त­थो­भ­य­का­र­ण­व­शो­प­नी­तो­त्पा­द­नि­रो­ध­सं­भ­वे­ऽ­पि अ­मू­र्त­त्वा­दि­स्व­भा­वं कदा- चिदपि ध­र्मा­ध­र्मा­दी­नि न ज­ह­ती­ति नि­त्या­व­स्थि­ता­नी­त्यु­च्य­न्ते । ३०क्रि­या­व­त्त्व­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म­व­स्थि­त­व­च­न­मि­ति चेत्; न; निः­क्रि­या­णी­त्या­म्ना­त­त्वा­त् । ७ । स्या­दे­त­त् — प­रि­स्प­न्दा­त्मि­का­याः क्रियायाः नि­वृ­त्त्य­र्थ­म­व­स्थि­त­व­च­न­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? निष्क्रि- या­णी­त्या­म्ना­त­त्वा­त् । १“त्यब् नेर्ध्रुव इति व­क्त­व्य­म्­” — पाº वाº४ । २ । १०४ । २नि­त्य­श­ब्दे­न प­रि­णा­मा­ने­क­त्वं वि­व­क्षि­त­म् । ३ — क­ग­ति­प­रि­णा­मो — दº, मुº । ४अ­व­स्थि­त­व­च­न­म­न­र्थ­क­मि­त्यु­क्ते प­रि­णा­मा­ने­क­त्वा­दि­त्यु­क्त­म्­, अतः प्रश्नात् कि- मुक्तं भ­व­ती­त्य­त आह । ५कुतः । ४४४ अ­रू­प­ग्र­ह­णं द्र­व्य­स्व­त­त्त्व­नि­र्ज्ञा­ना­र्थ­म् । ८ । अ­रू­प­ग्र­ह­णं क्रियते द्र­व्य­स्व­त­त्त्व­नि­र्ज्ञा­ना­र्थ­म् । न विद्यते रूपं येषां ता­न्य­रू­पा­णि । रू­प­व्यु­दा­सा­त्त­द­वि­ना­भा­वि­नां र­सा­दी­ना­म­पि व्युदासो वेदि- तव्यः । अ­रू­पा­णि अ­मू­र्ता­नी­ति यावत् । वृत्तौ प­ञ्च­व­च­ना­त्१ ष­ड्द्र­व्यो­प­दे­श­व्या­घा­त इति चेत्; न; अ­भि­प्रा­या­ऽ­प­रि­ज्ञा­ना­त् । ९ । ०५स्या­न्म­त­म् — वृत्ता२वुक्तम् — “­अ­व­स्थि­ता­नि ध­र्मा­दी­नि न हि क­दा­चि­त्प­ञ्च­त्वं व्य­भि­च­र­न्ति­” इति, ततः ष­ड्द्र­व्या­णी­त्यु­प­दे­श­स्य व्याघात इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­भि­प्रा­या­प­रि­ज्ञा­ना­त् । अ­य­म­भि- प्रायो वृ­त्ति­का­र­स्य३ — “­का­ल­श्च­” [५ । ३८] इति पृथग् द्र­व्य­ल­क्ष­णं कालस्य व­क्ष्य­ते­, त४द­न­वे­क्ष्य अधि- कृतानि पञ्चैव द्र­व्या­णी­ति ष­ड्द्र­व्यो­प­दे­शा­वि­रो­धः । यथा सर्वेषां द्रव्याणां नि­त्या­व­स्थि­ता­नि इ­त्ये­त­त् सा­धा­र­णं लक्षणं तथा अ­रू­प­त्व­म­पि १०प्रा­प्त­म्­, अ­त­स्त­द­प­वा­दा­र्थ­मा­ह — रूपिणः पुद्गलाः ॥ ५ ॥ रू­प­श­ब्द­स्या­ऽ­ने­का­र्थ­त्वे मू­र्ति­प­र्या­य­ग्र­ह­णं शा­स्त्र­सा­म­र्थ्या­त् । १ । रू­प­श­ब्दो­ऽ­ने­का­र्थः । क्वचिद् द्रव्ये वर्तते — गो­रू­पा­णि गो­द्र­व्या­णि इत्यर्थः । क्वचित् स्वभावे वर्तते — “­चै­त­न्यं पु­रु­ष­स्य स्व­रू­प­म्­” [यो­ग­भा­º१ । ९] स्वभाव इत्यर्थः । क्व­चि­द­भ्या­से व­र्त­ते­, द­श­रू­प­म­ध्य­य­नं कार्यम् — द­श­वा­रा­न­भ्या­सः कार्य १५इत्यर्थः । क्व­चि­च्छ्रु­तौ५ वर्तते — स्वं रूपं शब्दस्य स्वा श्रु­ति­रि­त्य­र्थः । क्व­चि­न्म­हा­भू­ते­षु वर्तते — “रूपं चत्वारि म­हा­भू­ता­नि उ­पा­दा­य रूपं चेति । ” इति । क्वचित् गु­ण­वि­शे­षे वर्तते — च­क्षु­र्ग्र­ह­ण­यो­ग्यो६ योऽर्थ- स्त­द्रू­प­मि­ति । क्व­चि­न्मू­र्ति­प­र्या­य­व­च­नः — रू­पि­द्र­व्यं मू­र्ति­म­द् — द्र­व्य­मि­त्य­र्थः । तत्रेह मू­र्ति­प­र्या­य­व­च­नो रू­प­श­ब्दो ग्र­ही­त­व्यः । कुतः ? शा­स्त्र­सा­म­र्थ्या­त् । अ­र्ह­त्प्रो­क्ते हि ग­ण­ध­रा­व­धा­रि­ते श्रौते७ शास्त्रे- अ­भि­हि­त­म् — “­रू­पि­द्र­व्यं ८मू­र्ति­द्र­व्य­म्­” इति । तस्मात् रूपिणः पुद्गला मू­र्ति­म­न्तः पुद्गला २०इत्यर्थः । कापुनः मूर्तिः ? रू­पा­दि­सं­स्था­न­प­रि­णा­मो मूर्तिः । २ । रू­प­मा­दि­र्ये­षां त इमे रू­पा­द­यः । के पुनस्ते ? रू­प­र­स- ग­न्ध­स्प­र्शाः­, प­रि­म­ण्ड­ल­त्रि­को­ण­च­तु­र­स्रा­य­त­च­तु­र­स्रा­दि­रा­कृ­तिः सं­स्था­न­म्­, तै रू­पा­दि­भिः सं­स्था­नै­श्च प­रि­णा­मो मू­र्ति­रि­त्या­ख्या­य­ते । गु­ण­वि­शे­ष९व­च­न­ग्र­ह­णं वा । ३ । अथवा रू­प­मि­त्य­ने­न गु­ण­वि­शे­षो गृह्यते च­क्षु­र्ग्र­ह­ण­यो­ग्यः । २५र­सा­द्य­ग्र­ह­ण­मि­ति चेत्; न; त­द­वि­ना­भा­वा­त् त­द­न्त­र्भा­व­सि­द्धेः । ४ । स्या­दे­त­त् — गु­ण­वि­शे­ष- ग्रहणे सति र­सा­दी­ना­म­ग्र­ह­णं प्र­स­क्त­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­द­वि­ना­भा­वा­त् त­द­न्त­र्भा­व­सि­द्धेः । रू­पा­वि­ना­भा­वि­नो हि र­सा­द­यो रू­प­ग्र­ह­णे­न गृह्यन्ते । इ­नो­ऽ­नु­त्प­त्ति­र­भे­दा­दि­ति चेत्; न; क­थ­ञ्चि­द् व्य­ति­रे­क­सि­द्धेः । ५ । स्या­दा­कू­त­म् — सति भेदे इन उ­त्प­त्ति­र्दृ­ष्टा यथा द­ण्डो­ऽ­स्या­स्ती­ति दण्डीति । न च तथा रूपं द्र­व्या­द्भि­न्न­म­स्ति तस्यैव रू­पा­दि­प­र्या­य- ३०प­रि­णा­मा­त् । तत इन उ­त्प­त्ति­र्नो­प­प­द्य­ते ‘­रू­प­मे­षा­म­स्ति ते रू­पि­णः­’ इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? क­थ­ञ्चि­द्व्य­ति­रे­क­सि­द्धेः । यद्यपि पु­द्ग­ल­द्र­व्या­द­न­न्य­द्रू­पं त­त्प­रि­णा­मा­त्१०, द्र­व्या­र्था­दे­शा­द् व्य­ति­रे­के­णा­ऽ- नु­प­ल­ब्धेः । तथापि प­र्या­या­र्थि­क­न­य­वि­व­क्षा­वि­जृ­म्भि­तैः११ रू­प­वि­ना­शे१२ पु­द्ग­ला­व­स्था­ना­त् उत्पाद्या- १पं­च­त्व­व — मुº, बº । २त­त्त्वा­र्थ­वृ­त्ति­रि­त्य­प­र­स्मि­न् शास्त्रे । तुलना — “­अ­व­स्थि­ता­नि च, न हि क­दा­चि­त् पञ्चत्वं भू­ता­र्थ­त्वं च व्य­भि­च­र­न्ति­” — तº भाº५ । ३ । ३वृ­त्ति­क­र­ण­स्य मुº । वृ­त्ति­का­र­ण­स्य दº, बº । ४त­द­न­पे­क्षा­दि­कृ­ता­नि मुº । ५श्र­व­ण­गो­च­र­त्वे इत्यर्थः । ६नीलादिः । ७ग­ण­ध­रा­व­धा- ३५रि­त­शा­स्त्र­स्य श्रु­ति­रि­ति संज्ञा अन्यैः स्मृ­ति­रि­ति । ८मू­र्ति­म­द्द्र­व्य — मुº, दº । ९ — ष­ग्र­ह­ण­व­च­नं वा श्रº । १० — णामद्रा — श्रº । ११ — ते रूप — मुº । १२आ­म­घ­ट­स्य श्या­म­रू­प­वि­ना­शे पी­त­रू­प । ४४५ नु­त्पा­द्य­त्वा­द् आ­दि­म­द­ना­दि­म­त्त्वा­त् अ१न्व­य­व्य­ति­रे­क­रू­प­वा­ग्वि­ज्ञा­न­वृ­त्ति­हे­तु­त्वा­दि­त्ये­व­मा­दि­भिः हेतुभिः क­थ­ञ्चि­द् व्य­ति­रे­कः सि­द्ध्य­ती­ति त­द­पे­क्ष इनः प्रा­दु­र्भा­वः सिद्धः । तेनैव२ व्य­प­दे­शा­च्च । ६ । अ­न­न्य­त्वे­ऽ­पि लोके व्य­प­दे­शो दृष्टः ‘­आ­त्म­वा­न् आत्मा, सा­र­वा­न् वृक्षः’ इति । नहि आ­त्म­नो­ऽ­न्य आ­त्मा­स्ति­, नापि वृ­क्षा­द­न्यः सारः, तथापि व्य­प­दे­शो ०५दृश्यते । ए­व­मि­ह अ­न­न्य­त्वे­ऽ­पि व्य­प­दे­शो वे­दि­त­व्यः । पुद्गला इति ब­हु­व­च­नं भे­द­प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­म् । ७ । पुद्गला इति ब­हु­व­च­नं क्रियते । किं प्र­यो­ज­न­म् ? भे­द­प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­म् । भिन्ना हि पुद्गलाः प­र­मा­ण­भे­दा­त् स्क­न्ध­भे­दा­च्च । त­द्वि­क­ल्पा उ­प­रि­ष्टा­द्व­क्ष्य­न्ते । अत्राह — किं पु­द्ग­ल­व­द्ध­र्मा­दी­न्य­पि द्रव्याणि प्रत्येकं भिन्नानि इति ? अ­त्रो­च्य­ते — १०आ आ­का­शा­दे­क­द्र­व्या­णि ॥ ६ ॥ अ­भि­वि­धा­वा­ङ्प्र­यो­गः । १ । अ­भि­वि­धि­र­भि­व्या­प्तिः­, त­स्मि­न्न­र्थे अ­य­मा­ङ् प्र­यु­ज्य­ते­, ते­ना­ऽ­ऽ- का­श­स्या­पि ए­क­द्र­व्य­त्वं३ सं­की­र्ति­तं भवति । यदि हि म­र्या­दा­यां गृह्यते आ­का­श­स्या­न्त­र्भा­वो न स्यात्४ । ५सौ­त्री­मा­नु­पू­र्वी­मा­श्रि­त्य इ­द­मु­क्तं तेन ध­र्मा­ध­र्मा­का­शा­नि गृह्यन्ते । ए­क­श­ब्दः सं­ख्या­व­च­नः । २ । अ­न्या­ऽ­स­हा­या­द्य­ने­का­र्थ­सं­भ­वे­ऽ­प्य­य­मे­क­श­ब्दः सं­ख्या­व­च­नो १५द्रष्टव्यः । त­त्सं­ब­न्धा­द् द्र­व्य­श­ब्द­स्यै­क­व­च­न­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; ध­र्मा­द्य­पे­क्ष­या ब­हु­त्व­सि­द्धेः । ३ । स्या­न्म­त­म् — य­द्य­य­मे­क­श­ब्दः सं­ख्या­व­च­नः तेन सा­मा­ना­धि­क­र­ण्या­द् द्र­व्य­श­ब्द­स्या­प्ये­क­व­च­न­मे­व प्रा­प्नो­ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? ध­र्मा­द्य­पे­क्ष­या ब­हु­त्व­सि­द्धेः । ध­र्मा­दी­नि बहूनि द्रव्याणि तद- पेक्षया ब­हु­व­च­नं युज्यते ए­क­स्या­ने­का­र्थ­प्र­त्या­य­न­श­क्ति­यो­गा­त् । २०ए­कै­क­मि­त्य­स्तु ल­घु­त्वा­त् । ४ । अत्र क­श्चि­दा­ह — ‘आ आ­का­शा­दे­कै­क­म्­’ इत्येव ता­व­द­स्तु सू­त्र­म्­; कुतः ? ल­घु­त्वा­त् । कथं द्र­व्य­ग­तिः ? प्र­सि­द्ध­त्वा­द् द्र­व्य­ग­तिः । ५ । ध­र्मा­दी­नि ष­ड्द्र­व्या­णि इति प्र­सि­द्ध­म­तो६ द्र­व्य­ग­ति­र्भ­व­ति­, त­स्मा­द­न­र्थ­कं द्र­व्य­ग्र­ह­ण­मि­ति । न वा द्र­व्या­पे­क्ष­यै­क­त्व­ख्या­प­ना­र्थ­त्वा­त् । ६ । न वा­न­र्थ­क­म् । किं का­र­ण­म् ? द्र­व्या­पे­क्ष­या २५ए­क­त्व­ख्या­प­ना­र्थ­त्वा­त् । ए­कै­क­मि­त्यु­क्ते न ज्ञायते किं द्रव्यतः क्षेत्रतः७ भावत इति ? अ­तो­ऽ­स­न्दे­हा­र्थं द्र­व्य­ग्र­ह­णं क्रियते । ते­ना­ऽ­य­म­र्थो गृह्यते — ग­ति­स्थि­ति­प­रि­णा­मि­वि­वि­ध­जी­व­पु­द्ग­ल­द्र­व्या­ने­क­प­रि­णा­म- नि­मि­त्त­त्वे­न सत्यपि भावतो ब­हु­त्वे­, सति च प्र­दे­श­भे­दा­द­सं­ख्ये­य­क्षे­त्र­त्वे ध­र्म­द्र­व्य­म­ध­र्म­द्र­व्यं च द्रव्यत ए­कै­क­मे­व । अ­व­गा­ह्य­ने­क­द्र­व्य­वि­वि­धा­व­गा­ह­न­नि­मि­त्त­त्वे­न अ­न­न्त­भा­व­त्वे­ऽ­पि प्र­दे­श­भे­दा­त् सति चा­न­न्त­क्षे­त्र­त्वे द्रव्यतः ए­क­मे­वा­का­श­मि­ति न जी­व­पु­द्ग­ल­व­दे­षां ब­हु­त्व­म्­, नापि ध­र्मा­दि­व­त् ३०जी­व­पु­द्ग­ला­ना­मे­क­द्र­व्य­त्व­म् । यदि हि स्यात्, दृष्टस्य क्रि­या­का­र­क­भे­द­स्य८ इष्ट९स्य च सं­सा­र­मो­क्ष- क्रि­या­वि­स्त­र­स्य विरोधः स्यात् । आह का­ल­द्र­व्यं किम् ए­क­म­ने­क­मि­ति ? उ­त्त­र­त्र तस्य निर्णयो वक्ष्यते । अ­धि­कृ­ता­ना­मे­वै­क­द्र­व्या­णां१० वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मि­द­मु­च्य­ते — १द्र­व्या­र्थि­क­प­र्या­या­र्थि­क­न­ये­न । २अ­भे­दे­ऽ­पि इन उ­त्प­त्ति­र्घ­ट­त इत्याह । ३ए­क­द्र­व्य­त्वं सं­की­र्त­नं बº, दº, मुº । ४अ­सं­हि­त­या नि­र्दे­श­श्च अ­स­न्दे­हा­र्थः । ५अ­जी­वा­दि । ६ — द्धमिति द्र — मुº, दº, बº । ७ — तः ३५कालतः भा — मुº, बº । ८वृक्षात् पर्णं पतति कटे आस्ते दे­व­द­त्त इत्यादि । ९अ­नु­मा­न­स्य । १०अखण्ड । ४४६ नि­ष्क्रि­या­णि च ॥ ७ ॥ उ­भ­य­नि­मि­त्ता­पे­क्षः प­र्या­य­वि­शे­षो द्रव्यस्य दे­शा­न्त­र­प्रा­प्ति­हे­तुः क्रिया । १ । अ­भ्य­न्त­रं क्रिया- प­रि­णा­म­श­क्ति­यु­क्तं द्र­व्य­म्­, बाह्यं च नो­द­ना­भि­घा­ता­द्य­पे­क्ष्यो­त्प­द्य­मा­नः प­र्या­य­वि­शे­षः द्रव्यस्य दे­शा­न्त­र- ०५प्रा­प्ति­हे­तुः क्रियेत्यु१प­दि­श्य­ते । उ­भ­य­नि­मि­त्त इति वि­शे­ष­णं२ द्र­व्य­स्व­भा­व­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म् । यदि हि द्रव्य- स्वभावः स्यात् प­रि­णा­मि­नो द्र­व्य­स्या­ऽ­नु­प३र­त­क्रि­य­त्व­प्र­स­ङ्गः । द्रव्यस्य प­र्या­य­वि­शे­ष इति विशे- षणम् अ­र्था­न्त­र­भा­व­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म् । यदि हि क्रिया द्र­व्या­द­र्था­न्त­र­भू­ता स्यात् ४द्रव्यस्य नि­श्च­ल­न­त्व­प्र- सङ्गः । दे­शा­न्त­र­प्रा­प्ति­हे­तु­रि­ति वि­शे­ष­णं ज्ञा­ना­दि­रू­पा­दि­नि­वृ­त्त्य­र्थ­म् । तस्याः प्रा­दि­वृ­त्त्या अ­न्य­प­दा­र्थ­ग­तिः । २ । तस्याः क्रियायाः ५प्रा­दि­वृ­त्त्या अ­न्य­प­दा­र्थ­ग­ति­र्भ- १०वति६ — नि­ष्क्रा­न्ता­नि क्रियायाः नि­ष्क्रि­या­णी­ति । नि­ष्क्रि­य­त्वा­दु­त्पा­दा­भा­व इति चेत्; न; अ­न्य­थो­प­प­त्तेः । ३ । स्या­दे­त­त् — ध­र्मा­दी­नि द्रव्याणि यदि नि­ष्क्रि­या­णि त­त­स्ते­षा­म् उत्पादो न भवेत् । क्रि­या­पू­र्व­को हि घ­टा­दी­ना­मु­त्पा­दो दृष्टः, उत्पादा- भावाच्च व्य­या­भा­व इति स­र्व­द्र­व्या­णा­मु­त्पा­दा­दि­त्रि­त­य­रू­प­क­ल्प­ना­व्या­घा­त इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­न्य­थो­प­प­त्तेः । क्रि­या­नि­मि­त्तो­त्पा­दा­भा­वे­ऽ­पि एषां ध­र्मा­दी­ना­म­न्य­थो­त्पा­दः कल्प्यते । १५त­द्य­था­, द्विविध उत्पादः — स्व­नि­मि­त्तः­, प­र­प्र­त्य­य­श्च । स्व­नि­मि­त्त­स्ता­व­त् अ­न­न्ता­ना­म­गु­रु­ल­घु­गु­णा­ना- मा­ग­म­प्रा­मा­ण्या­द­भ्यु­प­ग­म्य­मा­ना­नां ष­ट्स्था­न­प­ति­त­या वृद्ध्या हान्या च व­र्त­मा­ना­नां स्व­भा­वा­दे­षा- मुत्पादो व्ययश्च । प­र­प्र­त्य­यो­ऽ­पि अ­श्वा­दे­र्ग­ति­स्थि­त्य­व­गा­ह­न­हे­तु­त्वा­त्­, क्षणे क्षणे तेषां भेदात् ७त­द्धे­तु­त्व­म­पि भि­न्न­मि­ति प­र­प्र­त्य­या­पे­क्ष उत्पादो वि­ना­श­श्च व्य­व­ह्रि­य­ते । नि­ष्क्रि­य­त्वा­त् ग­ति­स्थि­त्य­व­गा­ह­न­क्रि­या­हे­तु­त्वा­भा­व इति चेत्; न; व­ला­धा­न­मा­त्र­त्वा- २०दि­न्द्रि­य­व­त् । ४ । स्या­दे­त­त् — य­द्ये­ता­नि नि­ष्क्रि­या­णि ग­ति­स्थि­त्य­व­गा­ह­न­क्रि­या­हे­तु­त्व­मे­षां नो­प­प­द्य­ते । क्रि­या­व­न्ति हि ज­ला­दी­नि म­त्स्या­दी­नां ग­त्या­दि­नि­मि­त्ता­नि दृष्टानि इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? बला- धा­न­मा­त्र­त्वा­त् इ­न्द्रि­य­व­त् । यथा दि­दृ­क्षो­श्च­क्षु­रि­न्द्रि­यं८ रू­पो­प­ल­ब्धौ ब­ला­धा­न­मा­त्र­मि­ष्टं न तु चक्षुषः त­त्सा­म­र्थ्य­म् ९इ­न्द्रि­या­न्त­रो­प­यु­क्त­स्य त­द­भा­वा­त् । यथा वा, आ­युः­सं­क्ष­या­त् आत्मनि श­री­रा­न्नि­ष्क्रा­न्ते स­द­पी­न्द्रि­य­म् रू­पा­द्यु­प­ल­ब्धौ समर्थं न भ­व­ति­, ततो ज्ञायते आत्मन ए­वै­त­त्सा­म­र्थ्य­म् इ­न्द्रि­या­णां तु २५ब­ला­धा­न­मा­त्र­त्व­मि­ति१०, तथा स्व­य­मे­व ग­ति­स्थि­त्य­व­गा­ह­न­प­र्या­य­प­रि­णा­मि­नां जी­व­पु­द्ग­ला­नां धर्मा- ध­र्मा­का­श­द्र­व्या­णि ग­त्या­दि­नि­र्वृ­त्तौ ब­ला­धा­न­मा­त्र­त्वे­न वि­व­क्षि­ता­नि न तु स्वयं क्रि­या­प­रि­णा­मी­नि । कुतः पु­न­रे­त­दे­व­मि­ति चेत् ? उच्यते — द्र­व्य­सा­म­र्थ्या­त् । ५ । यथा आ­का­श­म­ग­च्छ­त् स­र्व­द्र­व्यैः सं­ब­द्ध­म्­, न चास्य सा­म­र्थ्य­म­न्य- स्यास्ति । तथा च नि­ष्क्रि­य­त्वे­ऽ­प्ये­षां ग­त्या­दि­क्रि­या­नि­र्वृ­त्तिं प्रति ब­ला­धा­न­मा­त्र­त्व­म­सा­धा­र­ण­म­व­से­य­म् । ३०च­श­ब्दो­ऽ­भि­हि­त­सं­ब­न्धा­र्थः । ६ । चशब्दः क्रियते अ­भि­हि­ता­ना­मे­क­द्र­व्या­णां सं­ब­न्धा­र्थः । अतो ध­र्मा­ऽ­ध­र्मा­का­शा­नां नि­ष्क्रि­य­त्व­नि­य­मा­ज्जी­व­पु­द्ग­ला­नां स्वतः प­र­त­श्च क्रि­या­प­रि­णा­मि­त्वं सिद्धम्११ । १ — त्यपदि — श्रº, बº, दº, मूº । २क्रियायाः । ३अ­प­र्य­व­सा­न । ४द्र­व्य­नि­श्च­ल­न­त्व — ताº, मूº । द्र­व्य­नि­श्च­ल­त्व­प्र — मुº, बº, दº । ५ग­ता­दि­षु प्रादयः [शाकº२ । १ । २१] इति । ६तेन प्र­कृ­तै­क­द्र­व्या­णां गतिः । ७ग­ति­स्थि­त्य­व­गा­ह­न­हे­तु­भू­त­प­र्या­यो­ऽ­पि । ८द्र­व्ये­न्द्रि­य­म् । ९श्रो­त्रा­द्य­न्य­त­म् । १० — मा­त्र­मि­ति ताº । ११का­ल­स्या­पि स­क्रि­य­त्व­मि­ति चेत्; न; अ­न­धि­का­रा­त् । अत एव चा­सा­वे­तैः सह ३५ना­धि­क्रि­य­ते । ४४७ अत्र१ क­श्चि­दा­ह — आत्मा स­र्व­ग­त­त्वा­न्नि­ष्क्रि­यः­, क्रि­या­हे­तु­गु२ण­स­म­वा­या­त् ३परत्र क्रिया- हे­तु­रि­ति­; त­त्प्र­ति­वि­धा­ना­र्थ­मा­ह — द्रव्यस्य क्रि­या­प­रि­णा­मि­नो­ऽ­र्था­न्त­रे त­त्प­रि­णा­म­सा­म­र्थ्यं वा­यु­व­त् । ७ । यथा वायुः स्वयं क्रि­या­प­रि­ण­त­त्वा­त् व­न­स्प­तौ क्रि­या­नि­मि­त्तं तथा आत्मनः क्रि­या­प­र्या­य­स्व­भा­व­स्य वी­र्या­न्त­रा­य­ज्ञा­ना- ०५व­र­ण­क्ष­य­क्ष­यो­प­श­मा­ङ्गो­पा­ङ्ग­ना­म­ला­भा­व­ष्ट­म्भे सति वि­हा­यो­ग­ति­ना­मो­द­या­पा­दि­त­श­क्ति­वि­शे­षे च सति व्र­ज्या­म­नु­ति­ष्ठ­तो ह­स्ता­दि­षु क्रि­यो­त्प­त्ति­र्यु­क्ता­, न तु नि­ष्क्रि­य­स्या­त्म­नः परत्र क्रि­या­हे­तु­त्वं युक्तम् । ४तत्र य­दु­क्त­म् — “­आ­त्म­सं­यो­ग­प्र­य­त्ना­भ्यां हस्ते कर्म” [वैशेº ५ । १ । १] इ­त्ये­त­द­पा­की­र्ण­म् । क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — अ­त­त्प­रि­णा­म­स्य त­द­भा­वो व्यो­म­व­त् । ८ । यथा व्योम्नो नि­ष्क्रि­य­स्य घ­टा­दि­षु सत्यपि १०संयोगे न क्रि­या­हे­तु­त्व­म्­, तथा आत्मनो नि­ष्क्रि­य­स्य सत्यपि संयोगे ह­स्ता­दि­षु न क्रि­या­हे­तु­त्वं युक्तम् । किञ्च, उभयोः नि­ष्क्रि­य­त्वा­त् । ९ । य­थो­भ­यो­र्जा­त्य­न्ध­योः सम्बन्धे न द­र्श­न­श­क्ति­प्रा­दु­र्भा­वो­ऽ­स्ति तथा आ­त्म­सं­यो­ग­प्र­य­त्न­योः नि­ष्क्रि­य­त्वा­त् क्रि­या­हे­तु­त्व­म­यु­क्त­म् । कथं निः­क्रि­य­त्व­मि­ति चेत् ? उच्यते — “­दि­क्का­ला­वा­का­शं च क्रि­या­व­द्भ्यो वै­ध­र्म्या­त् निः­क्रि­या­णि । एतेन कर्माणि गुणाश्च व्या­ख्या­ताः­” १५[वैशेº ५ । २ । २१, २२] निष्क्रिया इति व­च­ना­त् सं­यो­ग­प्र­य­त्न­योः गु­ण­त्वा­त् नि­ष्क्रि­य­त्व­म् । ५अ­ग्नि­सं­यो­ग­व­दि­ति चेत्; न; अ­स्म­दि­ष्ट­सि­द्धेः । १० । स्या­न्म­त­म् — यथा अ­ग्नि­स­यो­गः औ­ष्ण्या­पे­क्षः परत्र घटादौ पा­क­जा­न् रू­पा­दी­ना­र­भ­ते ना­त्मा­धा­रे­ऽ­ग्नौ तथा आ­त्म­सं­यो­ग­प्र­य­त्न­यो­र- दृ­ष्टा­पे­क्ष­योः हस्तादौ क्रि­या­हे­तु­त्वं युक्तं ना­त्म­नी­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­स्म­दि­ष्ट­सि­द्धेः । यथा अ­ग्नि­सं­यो­गो रू­पा­दि­म­द्द्र­व्य­गु­णः परत्र घटादौ रू­पा­दि­म­ति रू­पा­द्य­न्त­रो­त्प­त्ति­हे­तु­र्भ­व­ति­, तथा आत्म- २०सं­यो­ग­प्र­य­त्ना­व­पि परत्र हस्तादौ क्रि­या­मा­र­भ­मा­णौ क्रि­या­व­द्द्र­व्य­गु­णा­वि­ति क्रि­या­व­त्त्व­मा­त्म­नो­ऽ­स्म- दिष्टं सिद्धम् । त­त्सा­म­र्थ्या­भा­वा­च्च । ११ । य उ­क्तो­ऽ­ग्नि­सं­यो­गो दृष्टान्तः न तस्य त­त्सा­म­र्थ्य­म­स्ति । कुतः ? अ­नु­ष्णा­शी­त­स्या­ऽ­प्रे­र­क­स्या­नु­प­घा­ति­नो­ऽ­प्रा­प्त­स्य सं­यो­ग­स्य रू­पा­द्यु­च्छे­दो­त्प­त्त्यो­र्हे­तु­त्वा­सं­भ­वा­त् । त­स्मा­द­सौ असिद्धो दृष्टान्तो दा­र्ष्टा­न्ति­का­र्थ­सि­द्ध­ये नालम् । २५गु­रु­त्व­व­दि­ति चेत्; न; तु­ल्य­त्वा­त् । १२ । स्या­दे­त­त् — यथा निष्क्रियं गुरुत्वं लोष्टे व­र्त­मा­नं तृणादौ क्रियाया हेतुः तथा आ­त्म­सं­यो­ग­प्र­य­त्नौ नि­ष्क्रि­या­व­पि सन्तौ हस्तादौ क्रि­या­हे­तू इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? तु­ल्य­त्वा­त् । अ­ग्नि­सं­यो­गे­न तु­ल्य­मे­त­त् । यथा क्रि­या­प­रि­णा­मि­नो लोष्टस्य गुणो गुरुत्वं परत्र क्रि­या­हे­तुः तथा आ­त्म­सं­यो­ग­प्र­य­त्ना­व­पि क्रि­या­प­रि­णा­मि­द्र­व्य­गु­णा­वि­ति क्रि­या­व­त्त्व­मा­त्म­नः सिद्धम् । किञ्च, नि­ष्क्रि­य­स्य गु­रु­त्व­स्या­ऽ­स्प­र्श­क­स्या­ऽ­प्रे­र­क­स्या­नु­प­घा­ति­नो­ऽ­न्य­त्र क्रि­या­हे­तु­त्वं नो­प­प­द्य­ते ३०इति दृ­ष्टा­न्तो­ऽ­सि­द्धः । द्र­व्य­मे­व ६त­था­प­रि­ण­तं क्रि­या­हे­तु­रि­ति । ध­र्मा­स्ति­का­य­व­दि­ति चेत्; न; वै­ष­म्या­त् । १३ । स्या­न्म­त­म् — यथा ध­र्मा­स्ति­का­यो निष्क्रियः जी­व­पु­द्ग­ला­नां ग­ति­हे­तुः तथा आ­त्म­सं­यो­गा­दिः नि­ष्क्रि­यो­ऽ­पि परत्र क्रि­या­हे­तु­रि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? वै­ष­म्या­त् । युज्यते ध­र्मा­स्ति­का­य­स्य जी­व­पु­द्ग­ल­ग­तिं प्र­त्य­प्रे­र­क­त्व­म्७, नि­ष्क्रि­य­स्या­पि ब­ला­धा­न­मा­त्र­त्व- द­र्श­ना­त्­, आ­त्म­गु­ण­स्तु अ­प­र­त्र क्रि­या­र­म्भे प्रेरको हे­तु­रि­ष्य­ते त­द्वा­दि­भिः । न च८ निष्क्रियो द्र­व्य­गु­णः ३५प्रेरको भ­वि­तु­म­र्ह­ति इति वै­ष­म्य­म्९ । किञ्च, ध­र्मा­स्ति­का­या­ख्यं द्र­व्य­मा­श्र­य­का­र­णं१० भ­व­तु­, न तु १वै­शे­षि­कः — सº । २प्रयत्नः सं­यो­ग­श्चे­ति । ३हस्तादौ । ४तथा सति । ५नि­ष्क्रि­य­स्या­पि गुणस्य क्रि­या­व­त्त्व­म­स्ती­ति दृ­ष्टा­न्ते­न द्र­ढ­य­ति परः । ६गु­रु­त्वे­न । ७प्र­त्य­प्रे­र­क­स्य नि — ताº, श्रº, मूº । ८नि­ष्कि­य­द्र­व्य — मुº, दº, बº । ९ — षम्यं च किं च ताº । १०ब­ला­धा­न । ४४८ नि­ष्क्रि­या­त्म­द्र­व्य­गु­ण­स्य ततो१ व्य­ति­रे­के­णा­ऽ­नु­प­ल­भ्य­मा­न­स्य क्रियाया आ­श्र­य­का­र­ण­त्वं युक्तम् । अ­र्था­न्त­र­भा­वे चा­स­त्त्व­मि­ति वै­ष­म्य­म् । किञ्च, शरीरे क्रि­या­भा­वो जीवस्य नि­ष्क्रि­य­त्वा­त् आ­का­श­प्र­दे­श­व­त् । १४ । यथा आ­का­श­प्र­दे­शो निष्क्रियः २शरीरे क्रि­या­र­म्भ­हे­तु­र्न भवति तथा आत्मा त­द्गु­ण­श्च नि­ष्क्रि­य­त्वा­त् क्रि­या­हे­तु­र्न भवेत् । ०५किञ्च, ए­का­न्ते­ना­ऽ­मू­र्त­स्य नि­ष्क्रि­य­स्य श­री­रे­ण सह स­म्ब­न्धा­भा­वा­त् प­र­स्प­रो­का­रो नो­प­प­द्य­ते आका- श­व­दे­व । श­री­र­वि­यो­गे नि­ष्क्रि­य­त्व­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; अ­भ्यु­प­ग­मा­त् । १५ । स्या­न्म­त­म् — यस्य कार्म- ण­श­री­र­स­म्ब­न्धे सति त­त्प्र­णा­लि­का­पा­दि­ता क्रिया आ­त्म­नो­ऽ­भि­प्रे­ता त­स्या­ष्ट­वि­ध­क­र्म­सं­क्ष­ये शरीर- वि­यो­गा­त् ३अ­श­री­र­स्या­त्म­नो नि­ष्क्रि­य­त्वं प्र­स­क्त­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­भ्यु­प­ग­मा­त्­, कारणा- १०भावात् का­र्या­भा­व इति । क­र्म­नो­क­र्म­नि­मि­त्ता या क्रिया सा त­द­भा­वे नास्तीति नि­ष्क्रि­य­त्वं मुक्तस्या- भ्यु­प­ग­म्य­ते­ऽ­स्मा­भिः । अ­थ­वा­, प­र­नि­मि­त्त­क्रि­या­नि­वृ­त्ता­व­पि स्वा­भा­वि­की मु­क्त­स्यो­र्ध्व­ग­ति­र­भ्यु­प­ग­म्य­ते प्र­दी­प­व­त् । अ­थ­वा­, ४स्यात् श­री­र­वि­यो­गे५ मुक्तस्य नि­ष्क्रि­य­स्य य­द्य­न­न्त­वी­र्य­ज्ञा­न­द­र्श­ना­चि­न्त्य­सु- खा­नु­भ­व­ना­द­यः क्रिया ना­ऽ­भ्यु­प­ग­म्ये­र­न्­, अ­भ्यु­प­ग­म्य­न्ते तु, त­स्मा­द­य­म­दो­षः श­री­र­वि­यो­गा- दात्मनो नि­ष्क्रि­य­त्व­प्र­स­ङ्ग इति । १५व­क्ष्य­मा­ण­त्वा­च्च पू­र्व­प्र­यो­गा­दि­भिः । १६ । वक्ष्यते चो­त्त­र­त्र मुक्तानां क्रिया । कथम् ? पूर्व- प्र­यो­गा­दि­भिः६ । पु­द्ग­ला­ना­म­पि द्विविधा क्रिया विस्रसा प्र­यो­ग­नि­मि­त्ता च । १७ । पु­द्ग­ला­ना द्विविधा क्रिया वक्ष्यते । सा द्वितयी भवति विस्रसा प्र­यो­ग­नि­मि­त्ता चेति । सा अनन्या स्वा­त्म­वि­शे­ष­भा­वा­त् । १८ । सा क्रिया ७त­द्व­तो­ऽ­न­न्या वे­दि­त­व्या । कुतः ? २०स्वा­त्म­वि­शे­ष­भा­वा­त् । यथा अ­ग्ने­र्ना­न्य­दौ­ष्ण्यं स्वा­त्म­वि­शे­ष­भा­वा­त् । य­द्य­न्य­त् स्यात्; अ­ग्ने­र­भा­व- प्रसङ्गः स्यात् अ­ल­क्ष­ण­त्वा­त्८ । तथा क्रियापि क्रि­या­व­तो नान्या स्वा­त्म­वि­शे­ष­भा­वा­त् । यद्यन्या स्यात्; द्र­व्य­स्या­स्प­न्द­त्वं स्यात् क्रि­या­या­श्चा­ऽ­भा­वः­, त­स्मा­द­न­न्या क्रिया । अ­र्था­न्त­र­त्वे­ऽ­पि योगात् व्य­प­दे­शो द­ण्ड­द­ण्डि­व­दि­ति चेत्; न; स्व­तो­ऽ­सि­द्ध­त्वा­त् । १९ । अ­र्था­न्त­र­त्वे­ऽ­पि क्रियायाः त­द्यो­गा­द् द्रव्यस्य क्रि­या­व­द्व्य­प­दे­शः द­ण्ड­द­ण्डि­व­दि­ति च यदि म­त­म्­, २५तदपि नो­प­प­द्य­ते­; कुतः ? स्व­तो­ऽ­सि­द्ध­त्वा­त् । युज्यते स्व­तः­सि­द्धे­न दण्डेन योगात् दे­व­द­त्त­स्य द­ण्डि­व्य­प­दे­शः­, न च तथा क्रिया स्व­तः­सि­द्धा व्य­ति­रे­के­णा­नु­प­ल­ब्धेः । त­स्मा­त्त­द्व­द्व्य­प­दे­शो न युक्तः । स­म­वा­या­दि­ति चेत्; न; अ­वि­शे­ष­प्र­स­ङ्गा­त् । २० । स्या­न्म­त­म्­, स­त्य­मे­त­त् न द­ण्ड­द­ण्डि- व­द्यो­गः­, स्व­तः­सि­द्ध्य­भा­वा­त् । कथं तर्हि ? स­म­वा­यो ना­मा­ऽ­यु­त­सि­द्धि­ल­क्ष­णः९ सं­ब­न्धो­ऽ­स्ति­, तेनै- क­त्व­मि­व नीतस्य द्रव्यस्य क्रि­या­व­द्व्य­प­दे­शो भ­व­ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­वि­शे­ष­प्र­स­ङ्गा­त् । ३०अ­यु­त­सि­द्धि­ल­क्ष­ण­श्चे­त् संबन्धः क्रि­या­क्रि­या­व­तो­र­वि­शि­ष्टः­;१० यद्द्रव्यं सैव क्रिया, या च क्रिया, तदेव द्र­व्य­मि­त्य­वि­शे­षः प्रा­प्नो­ति­, तथा च सति प­दा­र्था­न्त­र­क­ल्प­ना­व्या­घा­तः । प­दा­र्था­न्त­र­त्वं चेदभ्यु- प­ग­म्य­ते­; न ११ना­मा­ऽ­यु­त­सि­द्धि­ल­क्ष­णः संबन्धः । अ­न­न्य­त्वे द्व­यो­रै­का­त्म्य­मि­ति चेत्; न; क­थ­ञ्चि­द्व्य­ति­रे­क­सि­द्धेः । २१ । स्या­दे­त­त्­, यदि क्रि­या­क्रि­या­व­तो­र­न­न्य­त्व­म­भ्यु­प­ग­म्य­ते त­यो­रै­का­त्म्यं प्र­स­ज्ये­त । दृष्टा च ना­ना­त्म­ता — द्र­व्य­म­व­स्थि­तं १द्रव्यतः । २शवस्य । जी­व­च्छ­री­रे वा । ३अ­यो­ग­के­व­लि­च­र­म­स­म­ये व­र्तं­मा­न­स्ये­त्य­र्थः । ४भवतु । ५तर्हि । ६पू­र्व­प्र­यो­गा­द­स­ङ्ग­त्वा­द् ब­न्ध­च्छे­दा­त्त­था­ग­ति­प­रि­णा­मा­च्चे­ति [तº सूº१० । ६] । ७त­द्धे­तो­र­न — मुº, दº, बº । ८यथा क्रियाया अस्पन्दं द्रव्यं तथा । ९वि­द्य­मा­न­योः स­म्ब­न्धो­ऽ­यु­त­सि­द्धिः । १० — तोरिष्टः दº, बº, मुº, मूº, ताº । ११नि­श्च­ये­न । ४४९ क्रिया क्ष­णि­का­त्मि­का­, द्र­व्य­म­का­र­णं क्रिया का­र­ण­व­ती­ति । य­द्यै­का­त्म्यं स्यात् द्र­व्य­स्या­व­स्था­न­व­त् अ­का­र­ण­व­च्च क्रियाया अ­प्य­व­स्था­न­म­का­र­ण­त्वं च स्यात्, १वि­प­र्य­यो वेति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? कथ- ञ्चिद् व्य­ति­रे­क­सि­द्धेः । अत ए­वा­ऽ­स्मा­भिः क­थ­ञ्चि­द­न्य­त्व­म­व­सी­य­ते ऐकात्म्यं मा वि­ज्ञा­यी­ति । क्रि­या­व­त्त्वे स­त्य­नि­त्य­त्व­मि­ति चेत्; न; व्य­भि­चा­रा­त् । २२ । स्या­दे­त­त्­, यदि क्रि­या­व­त्त्व- ०५म­भ्यु­प­ग­म्य­ते जी­व­स्या­नि­त्य­त्वं प्राप्नोति । दृष्टा हि क्रि­या­व­तां प्र­दी­पा­दी­ना­म­नि­त्य­ते­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? व्य­भि­चा­रा­त् । म­ह­द­ह­ङ्का­रा­दी­नां प­र­मा­ण्वा­दी­नां च क्रि­या­व­ता­म­पि नि­त्य­त्व­द­र्श­ना­त् व्य­भि­चा­री हेतुः । अथ स­र्वा­नि­त्य­त्व­वा­दी आ­त्मा­नि­त्य­त्वे हेतुं ब्रूयात् अ२सिद्धो हेतुः “सर्वे प्र­त्य­य­जा­श्चै­व सर्वे चैव नि­री­ह­काः­” इति क्रि­या­व­त्त्व­नि­ह्न­वा­त् । किञ्च, १०अ­भ्यु­प­ग­मा­त् । २३ । अ­भ्यु­प­ग­म्य­ते­ऽ­स्मा­मिः क्रि­या­व­तां जी­वा­दी­नां प­र्या­या­र्थि­क­न­या­दे­शा­त् अ­नि­त्य­त्वं ततो न बा­धा­क­रो­ऽ­यं हेतुः । अ­सि­द्धे­श्च । २४ । नेदं क्रि­या­व­त्त्व­म­स्मा­न् प्रति सिद्धं द्र­व्या­र्थि­क­न­या­दे­शा­त् नि­ष्क्रि­य­त्वो- पपत्तेः । एतेन प्र­दी­पा­दि­दृ­ष्टा­न्ता­सि­द्धि­श्च योज्या । किञ्च, अ­नु­त्पा­दा­व्य­यो­त्पा­द­व्य­य­द­र्श­ना­त् । २५ । प­र्या­या­र्थि­क­गु­ण­भा­वे द्र­व्या­र्थि­क­प्रा­धा­न्या­त् सर्वे १५भावा अ­नु­त्पा­दा­व्य­य­द­र्श­ना­त् निष्क्रिया नित्याश्च । द्र­व्या­र्थि­क­गु­ण­भा­वे प­र्या­या­र्थि­क­प्रा­धा­न्या­त् सर्वे भावा उ­त्पा­द­व्य­य­द­र्श­ना­त् सक्रिया अ­नि­त्या­श्चे­ति अ­ने­का­न्तो­प­प­त्तेः ए­का­न्त­वा­दि­वि­हि­ता दोषा ना­ने­का­न्त­वा­दे अ­व­का­शं लभन्ते । अ­जी­व­का­या इत्यत्र का­य­ग्र­ह­णे प्र­दे­शा­स्ति­त्व­मा­त्र­त्वं निर्ज्ञातं न­त्वि­य­त्ता­ऽ­व­धा­रि­ता प्र­दे­शा­ना­म्­, अ­त­स्त­न्नि­र्धा­र­णा­र्थ­मि­द­मु­च्य­ते — २०अ­सं­ख्ये­याः प्रदेशा ध­र्मा­ऽ­ध­र्मै­क­जी­वा­ना­म् ॥ ८ ॥ सं­ख्या­वि­शे­षा­ती­त­त्वा­द­सं­ख्ये­याः । १ । संख्यानं संख्या ग­ण­ने­त्य­र्थः । स्व­ल­क्ष­णे­न प­र­स्प­र­तो वि­शे­ष्य­त इति विशेषः । संख्यायाः संख्यैव वा विशेषः सं­ख्या­वि­शे­षः त­म­ति­क्रा­न्ता ये ते­ऽ­सं­ख्ये­याः । न के­न­चि­त् संख्यातुं शक्यन्त इति यावत् । त­द­नु­प­ल­ब्धे­र­स­र्व­ज्ञ­त्व­प्र­स­ङ्ग इति चेत्, न; ते­ना­त्म­ना­ऽ­व­सि­त­त्वा­त् । २ । स्या­न्म­त­म्­, यदि २५ते न के­न­चि­द­पि संख्यातुं श­क्य­न्ते­, प्राप्तं तर्हि त­द­नु­प­ल­ब्धे­र­स­र्व­ज्ञ­त्व­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? ३ते­ना­त्म­ना­ऽ­व­सि­त­त्वा­त् । यथा अ­न­न्त­म­न­न्ता­त्म­नो­प­ल­भ­मा­न­स्य४ न स­र्व­ज्ञ­त्वं हीयते तथा असंख्ये- य­म­सं­ख्ये­या­त्म­ना­ऽ­व­बु­ध्य­मा­न­स्य नास्ति स­र्व­ज्ञ­त्व­हा­निः । न हि अ­न्य­था­ऽ­व­स्थि­त­म­र्थ­म­न्य­था वेत्ति सर्वज्ञो य­था­र्थ­ज्ञ­त्वा­त् । अर्थस्य चा­धि­ग­मे त्रिविधं मानं व्याख्यातं सं­ख्ये­य­म­सं­ख्ये­य­म­न­न्त- मिति । त­त्रे­हा­ऽ­ज­घ­न्यो­त्कृ­ष्टा­सं­ख्ये­यं प­रि­गृ­ह्य­ते । ३०प्र­दि­श्य­न्त इति प्रदेशाः । ३ । प्र­दि­श्य­न्ते प्र­ति­पा­द्य­न्त इति प्रदेशाः । कथं प्र­दि­श्य­न्ते ? प­र­मा­ण्व­व­स्था­न­प­रि­च्छे­दा­त् । ४ । व­क्ष्य­मा­ण­ल­क्ष­णो द्र­व्य­प­र­मा­णुः स यावति क्षे­त्रे­ऽ­व­ति­ष्ठ­ते स प्रदेश इति व्य­व­ह्रि­य­ते । ते ध­र्मा­ध­र्मै­क­जी­वाः तु­ल्या­ऽ­सं­ख्ये­य­प्र­दे­शाः । तत्र ध­र्मा­ध­र्मौ निष्क्रियौ व्याप्य स्थितौ । जीवः ता­व­त्प्र­दे­शो­ऽ­पि सं­ह­र­ण­वि­स­र्प­ण­स्व­भा­व­त्वा­त् क­र्म­नि­र्व­र्ति­तं श­री­र­म­णु महद्वा५१क्रियायाः क्ष­णि­क­त्व­त­त् द्र­व्य­स्या­पि क्ष­णि­क­त्वं स्या­दि­त्या­दि । २न सिद्धो श्रº । ३ते­ना­व­सि- तत्वात् मूº, श्रº । ४जानतः । ५बृहद्वा — मुº, दº, बº । ४५० अ­धि­ति­ष्ठं­स्ता­व­द­व­गा­ह्य वर्तते । यदा तु लो­क­पू­र­णं भवति तदा म­न्द­र­स्या­ध­श्चि­त्र­व­ज्र­प­ट­ल­यो­र्म­ध्ये जी­व­स्या­ष्टौ म­ध्य­प्र­दे­शाः व्य­व­ति­ष्ठ­न्ते­, इतरे प्रदेशाः ऊ­र्ध्व­म­ध­स्ति­र्य­क् च कृत्स्नं लो­का­का­शं व्य­श्नु­व­ते । ए­क­द्र­व्य­स्य प्र­दे­श­क­ल्प­नो­प­चा­र१ इति चेत्; न; मु­ख्य­क्षे­त्र­वि­भा­गा­त् । ५ । स्या­न्म­त­म्­, एक- द्रव्यस्य प्र­दे­श­क­ल्प­ना उ­प­चा­र­तः स्यात् । उ­प­चा­र­श्च मि­थ्यो­क्ति­र्न त­त्त्व­प­री­क्षा­या­म­धि­क्रि­य­ते प्रयो- ०५ज­ना­भा­वा­त् । न हि मृ­ग­तृ­ष्णि­क­या मृ­षा­र्था­त्मि­क­या ज­ल­कृ­त्यं क्रियते इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? मु­ख्य­क्षे­त्र­वि­भा­गा­त् ? मुख्य एव क्षे­त्र­वि­भा­गः­, अन्यो हि घ­टा­व­गा­ह्यः आ­का­श­प्र­दे­शः इ­त­रा­व­गा- ह्यश्चान्य इति । यदि अन्यत्वं न स्यात्; व्याप्तित्वं व्या­ह­न्य­ते । नि­र­व­य­व­त्वा­नु­प­प­त्ति­रि­ति चेत्; न; द्र­व्य­वि­भा­गा­भा­वा­त् । ६ । स्या­दे­त­त्­, यदि मुख्य एव वि­भा­गो­ऽ­भ्यु­प­ग­म्य­ते नि­र­व­य­व­त्वं तर्हि नो­प­प­द्य­ते इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? द्र­व्य­वि­भा­गा­भा­वा­त् । १०यथा घटो द्रव्यतो वि­भा­ग­वा­न् सा­व­य­वः­, न च तथैषां द्र­व्य­वि­भा­गो­ऽ­स्ती­ति नि­र­व­य­व­त्वं प्र­यु­ज्य­ते । भे­द्य­त्वा­दा­त्म­ना­मे­क­ग्र­ह­ण­म् । ७ । भेद्या आत्मानो बहव इ­त्य­र्थः­, तेन ए­क­ग्र­ह­णं क्रि­य­ते­, ना­ना­जी­वा­पे­क्ष­या हि अ­न­न्त­प्र­दे­श­त्वं स्यात् । क­थ­ञ्चि­त्प्र­दे­श­भे­दो­प­प­त्तेः सं­ब­न्ध­नि­र्दे­शः । ८ । ए­क­श्चा­सौ जीवश्च ए­क­जी­वः­, ध­र्म­श्चा­ऽ­ध­र्म- श्चै­क­जी­व­श्च ध­र्मा­ध­र्मै­क­जी­वाः तेषां ध­र्मा­ध­र्मै­क­जी­वा­ना­म् । प्रदेशा इति सं­ब­न्ध­नि­र्दे­शः क्रियते । १५कुतः ? क­थ­ञ्चि­त्प्र­दे­श­भे­दो­प­प­त्तेः । अ­सं­ख्ये­य­प्र­दे­शा इत्यस्तु ल­घु­त्वा­त् इति चेत्; न; उ­त्त­रा­र्थ­त्वा­त् भे­द­क­र­ण­स्य । ९ । स्यान्म- तम् — ‘­अ­सं­ख्ये­य­प्र­दे­शाः ध­र्मा­ध­र्मै­क­जी­वाः­’ इत्यस्तु सू­त्र­म्­, कुतः ? ल­घु­त्वा­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­त्त­रा­र्थ­त्वा­त् भे­द­क­र­ण­स्य । प्रदेशा इति भे­द­क­र­ण­मु­त्त­रा­र्थ­म् । द्र­व्य­प्र­धा­ने हि निर्देशे सति प्र­दे­शा­ना- मु­प­स­र्ज­न­त्वा­त् उ२त्त­र­त्रा­भि­सं­ब­न्धो न स्यात् । ततः प्र­ति­सू­त्रं ३प्र­दे­श­ग्र­ह­णे क्रि­य­मा­णे गौरवं स्यात् । २०क­श्चि­दा­ह — प्र­दे­श­क­ल्प­ना नि­र­व­य­व­त्वा­दौ­प­चा­रि­की सिं­ह­व­त् । १० । ध­र्मा­दी­नां या प्र­दे­श­क­ल्प­ना सा औ­प­चा­रि­की । कुतः ? नि­र­व­य­व­त्वा­त् । कथम् ? सिं­ह­व­त् । यथा वि­शि­ष्ट­प­ञ्चे­न्द्रि­य­ति­र्य­ङ्ना­म­क­र्मो- द­या­पा­दि­ता­वि­शे­षे क्रौ­र्य­शौ­र्या­दि­गु­ण­प्र­क­र्पा­धि­ष्ठा­ने ख­र­न­खो­ग्र­दं­ष्ट्रा­भा­सु­र­के­स­र­क­पि­ल­न­य­न­ता­र­का­द्य­व- य­व­वि­शि­ष्टे के­स­रि­णि सिं­ह­श­ब्दो­ऽ­ध्य­व­सि­तः मा­ण­व­के अ­त­द्गु­णे भ४क्त्या­ऽ­ध्या­रो­प्य­ते­, तथा पु­द्ग­ले­षु २५मुख्यः प्र­दे­श­श­ब्दः ध­र्मा­दि­षु भ­क्त्यो­प­च­र्य­ते इति । न वा; प्र­त्य­या­भे­दा­त् । ११ । न वा औ­प­चा­रि­की । कुतः ? प्र­त्य­या­भे­दा­त् । इह मु­ख्य­प्र­त्य­या­त्५ सिं­ह­वि­शे­षा­त् अ­ध्य­व­सा­न­रू­पा­त् मा­ण­व­के सिंह इति गौ­ण­प्र­त्य­यो­ऽ­ध्या­रो­प­रू­पो भिन्न उ­प­ल­भ्य­ते­, न च तथा पु­द्ग­ले­षु ध­र्मा­दि­षु च प्र­दे­श­प्र­त्य­यो भि­न्नो­ऽ­स्ति­, उ­भ­य­त्रा­व­गा­ह­भे­द­तु­ल्य­त्वा­त् । इ­त­श्च­, उ­भ­य­त्र सो­प­प­द­त्वा­त्६ । १२ । सिं­ह­श­ब्दो नि­रु­प­प­दो मुख्यं ग­म­य­ति सो­प­प­दो गौणम् — ३०सिंहो मा­ण­व­क इति, न तथा प्र­दे­श­श­ब्दे वि­शे­षो­ऽ­स्ति पु­द्ग­ले­षु ध­र्मा­दि­षु च सो­प­प­द­त्वा­त् — ‘­घ­ट­स्य प्रदेशाः ध­र्मा­दी­नां प्र­दे­शाः­’ इति । ततो नास्त्यत्र विशेषः । इ­त­श्च­, हे­त्व­पे­क्षा­भा­वा­त् । १३ । सिंहे प्रसिद्धः क्रौ­र्या­दि­ध­र्मः त­दे­क­दे­श­सा­दृ­श्यं मा­ण­व­के गौ­ण­व्य­व­हा­र­स्य हे­तु­र­स्ति­, न तथा पु­द्ग­ले­षु प्रसिद्धं हे­तु­म­वे­क्ष्य ध­र्मा­दि­षु प्र­दे­शो­प­चा­रः क्रियते ते­षा­म­पि स्वाधीन- प्र­दे­श­त्वा­त् । त­स्मा­दु­प­चा­र­क­ल्प­ना न युक्ता । ३५स्व­तो­ऽ­व­धा­र­णा­भा­वा­त् नाञ्जसा इति चेत्; न; अ­त्य­न्त­प­रो­क्ष­त्वा­त् । १४ । स्या­न्म­त­म्­; यदि घ­टा­दि­व­त् ध­र्मा­दी­ना­म् आञ्जसाः प्रदेशा भ­वे­यु­र्न­नु घ­टा­दि­व­दे­व स्वतः प्र­दि­श्ये­र­न् । घ­टा­दी­नां १ — रत इति मुº, बº । २उ­त्त­र­त्रा­पि स — श्रº, ताº । ३अ­सं­ख्ये­याः प्रदेशा इत्यादि । ४उप- चारेण । ५ज्ञानात् । ६ — त् सिं­ह­त्वा­त् सिंह — मुº, बº, दº । ४५१ हि प्रदेशा ग्री­वा­द­य आञ्जसाः स्वत एव प्र­दि­श्य­न्ते न द्र­व्या­न्त­र­तः­, न त्वेवं ध­र्मा­दी­नां प्रदेशाः स्वतः प्र­दि­श्य­न्ते प­र­मा­ण्व­व­गा­ह­प­रि­च्छे­द्य­त्वा­त्­, अ१तो न मुख्या इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­त्य­न्त­प­रो­क्ष­त्वा­त् । युज्यते घ­टा­दी­नां प्र­त्य­क्ष­त्वा­त् स्वत एव प्र­दे­शा­व­धा­र­ण­म् । अ­त्य­न्त­प­रो­क्षा­स्तु ध­र्मा­द­यः­, तत एषां मुख्या अपि प्रदेशा न शक्याः स्वा­त्म­न्ये­वा­व­धा­र­यि­तुं न गौ­ण­प्र­दे­श­त्वा­त् । ०५अ­र्ह­दा­ग­म­प्रा­मा­ण्या­त् । १५ । यु­ग­प­त् स­क­ल­प­दा­र्थ­त्वा­व­भा­स­न­ज्ञा­ना­ति­श­ये­ना­र्ह­ता आ­वि­ष्कृ­त आगमः ग­ण­ध­रै­र­नु­स्मृ­त­व­च­न­र­च­नः श्रु­ता­ख्यः­, त­च्छि­ष्य­प्र­शि­ष्य­प्र­ज्ञा­वी­चि­प­र­म्प­रा­स­मु­प­नी­तो­ऽ­स्ति । तस्य प्रा­मा­ण्या­द्ध­र्मा­दी­नां क्षे­त्र­प्र­दे­शाः मुख्याः इ­त्ये­त­द­भ्यु­प­ग­न्त­व्य­म् । त­द्य­था­, ए­कै­क­स्मि­न्ना­त्म­प्र­दे­शे अ­न­न्ता­न­न्ता ज्ञा­ना­व­र­णा­दि­क­र्म­प्र­दे­शा अ­व­ति­ष्ठ­न्ते­, ए­कै­क­स्मि­न् क­र्म­प्र­दे­शे अ­न­न्ता­न­न्ता औदारि- का­दि­श­री­र­प्र­दे­शाः­, ए­कै­क­स्मि­न् श­री­र­प्र­दे­शे अ­न­न्ता­न­न्ता वै­स्र­सो­प­च­य­प्र­दे­शाः क्लि­न्न­गु­ड­रे­ण्वा­द्यु- १०प­च­य­व­द­व­ति­ष्ठ­न्ते­, तथा ध­र्मा­दि­प्र­दे­शे­ष्व­पि । किञ्च, स्थि­ता­स्थि­त­व­च­ना­त् । १६ । भा­वा­न्त­र(­भ­वा­न्त­र­)प­रि­णा­मे सु­ख­दुः­खा­नु­भ­व­ने क्रो­धा­दि­प­रि- णामे वा जी­व­प्र­दे­शा­ना­म्२उ­द्ध­व­नि­ध­व­प­रि­स्प­न्द­स्या­प्र­वृ­त्तिः स्थितिः, प्र­वृ­त्ति­र­स्थि­ति­रि­त्यु­च्य­ते । तत्र “­स­र्व­का­लं जी­वा­ष्ट­म­ध्य३प्रदेशा नि­र­प­वा­दाः४ स­र्व­जी­वा­नां स्थिता एव, के­व­लि­ना­म­पि अ­यो­गि­नां सिद्धानां च सर्वे प्रदेशाः स्थिता एव, व्या­या­म­दुः­ख­प­रि­ता­पो­द्रे­क­प­रि­ण­ता­नां जीवानां य­थो­क्ता­ष्ट­म­ध्य­प्र­दे­श­व­र्जि­ता­ना­म् इतरे १५(ता इ­त­रे­) प्रदेशाः अस्थिता एव, शेषाणां प्राणिनां स्थि­ता­श्चा­ऽ­स्थि­ता­श्च­” इति वचना- न्मुख्या एव प्रदेशाः । किञ्च, इ­न्द्रि­य­प­रि­णा­म­व­च­ना­त् । १७ । इह वी­र्या­न्त­रा­य­म­ति­श्रु­त­ज्ञा­ना­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा­ङ्गो­पा­ङ्ग- ना­म­ला­भो­प­ष्ट­म्भा­त् उ­त्से­धा­ङ्गु­ल­स्या­सं­ख्ये­य­भा­ग­प्र­मि­ता­नां वि­शु­द्धा­ना­म् आ­त्म­प्र­दे­शा­नां चक्षुरा- दी­न्द्रि­य­प­र्या­य­प­रि­णा­म उक्तः प्र­ति­वि­शि­ष्ट­प्र­दे­श­त्वा­त् प­र­स्प­र­स्था­ना­सं­क्र­मे­ण साक्षाच्च दृश्यते तस्मा- २०न्मुख्या ए­वा­ऽ­ऽ­त्म­प्र­दे­शाः । किञ्च, द्रव्याणां प्र­ति­नि­य­त­प्र­दे­शा­व­स्था­ना­त् । १८ । इ­हा­न्ये­षु आ­का­श­प्र­दे­शे­षु पा­ट­लि­पु­त्रं स्थि­त­म्­, अन्येषु च म५थुरा, अतो नाना आ­का­श­प्र­दे­शाः । य­स्यै­का­न्ते­न अ­प्र­दे­श­मा­का­शं तस्य यद्देशं पा­ट­लि­पु­त्रं त­द्दे­श­भा­वि­न्ये­व म­थु­रा­पि स्यात् । किञ्च, उ­भ­य­दो­ष­प्र­स­ङ्गा­त् । १९ । संस६र­तो­ऽ­प्य­स्य पिण्डस्य७ क­र्ण­श­ष्कु­ल्य­न्त­रे अ­दृ­ष्ट­वि­शे­ष­सं­स्कृ­त­मा- २५काशं श्रो­त्र­मि­ति य­दा­ख्या­य­ते८; तत्कृत्स्नं वा आकाशं स्यात्, न वा ? यदि कृ­त्स्न­म्­; न­नू­र्ध्वा­ध­स्ति­र्य­ग- व­स्थि­त­स्प­र्श­व­द्द्र­व्या­भि­घा­तो­त्प­न्नाः सर्वे शब्दाः सदा सर्वैः जी­वै­रु­प­ल­भ्या इ­त्या­स­क्त­म् । अथैष दोषो मा प्रापत् इति प्र­ति­नि­य­ता­का­श­प्र­दे­शाः श्रो­त्र­मि­ती­ष्य­ते­; न­न्वा­का­श­प्र­दे­शा­नां ब­हु­त्वा­त् यत्प्रति- ज्ञातम् — ‘न स­न्त्या­का­श­प्र­दे­शा मुख्याः’ इति त­द्धी­न­म् । अ­थ­वा­, प­र­मा­णु­रा­का­शे­न कृत्स्रेन वा सं­यु­ज्ये­त­, न वा ? यदि कृ­त्स्ने­न­; न­न्वे­व­म­णु­मा­त्र­मा­का­श­म् आ­का­श­मा­त्रो वाऽणुः प्राप्नोति । अथ ३०ए­क­प्र­दे­शे­न सं­यु­ज्य­ते­; ननु नि­र­प­वा­द­मे­त­त् सिद्धं मुख्या ए­वा­ऽ­ऽ­का­श­प्र­दे­शा इति । किञ्च, क­र्मा­भा­व­प्र­स­ङ्गा­त् । २० । इ­हो­त्प­न्नं क९र्म स्वा­श्र­य­म्१०११आ­श्र­या­न्त­रा­द्वि­यो­ज्य १२आ­श्र­या­न्त­रे­ण सं­यो­ज­य­ति इत्येषः कर्मणः स्व­भा­वः­, सत्येवं प्र­दे­श­व­त्त्व­मा­का­श­स्य सि­द्ध­म्­, इ­त­र­था हि क­र्मा­भा­व- प्रसङ्गः प्र­दे­शा­न्त­र­स­ङ्क्र­मा­भा­वा­त् । किञ्च, १ततो श्चº । २उ­द्भ­व­नि­ध­न­प — मुº, दº, ताº, बº । ३म­ध्य­म­प्र — मुº । ४निर्दोषाः स्पन्द- र­हि­त­त्वा­त् । ५मदुरा आº, ताº, श्रº । ६ग­च्छ­तो­ऽ­पि । ७श­री­र­स्य । ८वै­शे­षि­कैः । “श्रोत्रं पुनः श्रवण- ३५वि­व­र­स­ञ्ज्ञ­को न­भो­दे­शः श­ब्द­नि­मि­त्तो­प­भो­ग­प्रा­प­क­ध­र्मा­ध­र्मो­प­नि­ब­द्धः । ” — प्रशº भाº पृº २६ । ९व्यापारः । १०क्रियाया आ­श्र­य­भू­तं श्येनम् । ११स्थाणोः । १२वृ­क्षा­द्य­न्य­त­मे­न । ४५२ ए­का­ने­क­प्र­दे­श­त्वं प्र­त्य­ने­का­न्ता­त् पु­रु­ष­व­त् । २१ । यथा पुंसः सा­मा­न्य­पौ­रु­षे­य­श­री­र­द्र­व्या­र्था- देशात् स्या­दे­क­त्व­म्­, तस्यैव शि­रः­पृ­ष्ठो­रू­द­र­पा­णि­पा­दा­ङ्गु­लि­प­र्वा­द्य­ङ्गो­पा­ङ्ग­प­र्या­या­र्था­दे­शा­त् स्यादने- कत्वम् । अ­थ­वा­, पु­रु­ष­द्र­व्या­र्था­दे­शा­त्स्या­दे­क­त्व­म्­, स्व­जा­त्य­प­रि­त्या­गे­न १पा­व­क­ला­व­का­दि­प­र्या­या­र्था- देशात् स्या­द­ने­क­त्व­म्­, पि­तृ­पु­त्र­भ्रा­तृ­भा­गि­ने­य­भ्रा­तृ­व्य­मा­तु­ला­दि­प­र्या­या­र्था­दे­शा­त् वा स्या­द­ने­क­त्व­म्­, ०५प­ञ्चे­द्रि­या­रो­ग्य­मे­धा­वि­प­टु­कु­श­ल­सु­शी­ल­त्वा­दि­प­र्या­या­र्था­दे­शा­द्वा स्या­द­ने­क­त्व­म्­, तथा ध­र्मा­ध­र्मा- का­श­जी­वा­ना­म् आ­त्मी­य­द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् स्या­दे­क­प्र­दे­श­त्वं प्र­ति­नि­य­त­प्र­दे­श­प­र्या­या­र्था­दे­शा­त् स्यान्ना- नात्वम् इ­त्य­ने­का­न्तः । सं­सा­रि­ण­श्च व्य­व­हा­र­तः सा­व­य­व­त्वा­त् । २२ । व्य­व­हा­रा­द् व्य­व­हा­र­तः व्य­व­हा­र­न­या­र्प­णा­दि- त्यर्थः । कः पु­न­र्व्य­व­हा­रः ? अ­ना­दि­क­र्म­ब­न्ध­न­ब­द्ध­त्व­म्­, अ­त­स्त­दा­वे­शा­त्२ त­द­नु­वि­धा­यि­त्वे सति १०सा­व­य­व­त्वो­प­प­त्तेः सं­सा­रि­णो जीवस्य प्र­दे­श­व­त्त्व­म् । शु­द्ध­न­या­दे­शा­त्तू­प­यो­ग­स्व­भा­व­स्या­ऽ­ऽ­त्म­नो­ऽ­प्र­दे- शत्वम् । अ­था­का­श­स्य कति प्रदेशा इति ? अत आह — आ­का­श­स्या­न­न्ताः ॥ ९ ॥ अनन्ता इ­त्य­न्य­प­दा­र्थ­नि­र्दे­शः । १ । अ­न्तो­ऽ­व­सा­न­मि­त्य­र्थः­, अ­वि­द्य­मा­नो­ऽ­न्तो येषां त १५इ­मे­ऽ­न­न्ताः । अ­न्य­प­दा­र्थ­नि­र्दे­शो­ऽ­य­म् । के पुनस्ते ? प्रदेशाः । कुतः ? प्र­त्या­स­त्ते­स्त­द­भि- सं­ब­न्धो­प­प­त्तेः । अ­सं­ख्ये­या­न­न्त­यो­र­वि­शे­ष इति चेत्; न; उ­क्त­त्वा­त् । २ । स्या­न्म­त­म् — अ­सं­ख्ये­या­न­न्त­यो­र्ना­स्ति विशेषः । कुतः ? इ­य­त्ता­प­रि­च्छे­दा­भा­व­तु­ल्य­त्वा­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­क्त­त्वा­त् । उ­क्तो­ऽ­न­यो- र्भेदः “­नृ­स्थि­ती प­रा­व­रे­” [तº सूº३ । ३८] इत्यत्र । २०अ­न­न्त­त्वा­द­प­रि­ज्ञा­न­मि­ति चेत्; न; अ­ति­श­य­ज्ञा­न­दृ­ष्ट­त्वा­त् । ३ । स्या­दे­त­त् — स­र्व­ज्ञे­ना­न­न्तं प­रि­च्छि­न्नं वा, अ­प­रि­च्छि­न्नं वा ? यदि प­रि­च्छि­न्न­म्­; उ­प­ल­ब्धा­व­सा­न­त्वा­त् अ­न­न्त­त्व­म­स्य हीयते । अ­था­प­रि­च्छि­न्न­म्­; त­त्स्व­रू­पा­न­व­बो­धा­त् अ­स­र्व­ज्ञ­त्वं स्यादिति । तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­ति­श­य­ज्ञा­न- दृ­ष्ट­त्वा­त् । य­त्त­त्के­व­लि­नां ज्ञानं क्षा­यि­क­म् अ­ति­श­य­व­त् अ­न­न्ता­न­न्त­प­रि­मा­णं तेन त­द­न­न्त­म­व­बु­ध्य­ते साक्षात् । त­दु­प­दे­शा­दि­त­रै­र­नु­मा­ने­ने­ति न स­र्व­ज्ञ­त्व­हा­निः । न च तेन प­रि­च्छि­न्न­मि­त्य­तः सान्तम् २५३अ­न­न्ते­ना­ऽ­न­न्त­मि­ति ज्ञा­त­त्वा­त् । किञ्च, स४र्वे­षा­म­वि­प्र­ति­प­त्तेः । ४ । नात्र सर्वे प्र­वा­दि­नो वि­प्र­ति­प­द्य­न्ते । ५के­चि­त्ता­व­दा­हुः — “­अ­न­न्त लो­क­धा­त­वः­” इति । अ६परे मन्यन्ते दि­क्का­ला­त्मा­का­शा­नां स­र्व­ग­त­त्वा­त् अ­न­न्त­त्व­मि­ति । i७तरे ब्रुवते — प्र­कृ­ति­पु­रु­ष­यो­र­न­न्त­त्वं स­र्व­ग­त­त्वा­दि­ति । न चै­ते­षा­म­न­न्त­त्वा­द­प­रि­ज्ञा­न­म्­, नापि प८रि­ज्ञा­न­त्व­मा­त्रा­दे­व ते­षा­म­न्त­व­त्त्व­म् । तस्मात् नै­त­द्यु­क्त­म् अ­न­न्त­त्वा­द­प­रि­ज्ञा­न­मि­ति । ३०स­र्व­ज्ञा­भा­व­प्र­स­ङ्गा­च्च । ५ । यस्य अ­र्था­ना­मा­न­न्त्य­म­प­रि­ज्ञा­न­का­र­णं तस्य स­र्व­ज्ञा­भा­वः प्र­स­ज­ति । अनन्तो हि ज्ञेयः, त­स्या­न­न्त्या­दे­व न च कश्चित् ९प­रि­च्छे­त्ता­ऽ­स्ती­ति । १०अ­था­न्त­व­त्त्वं स्यात्; संसारो मोक्षश्च नो­प­प­द्य­ते । क­थ­मि­ति चेत्; उच्यते — जी­वा­श्चे­त्सा­न्ताः­; सर्वेषां हि मो­क्ष­प्रा­प्तौ सं­सा­रो­च्छे­दः प्राप्नोति । त­द्भ­या­त् मुक्तानां पु­न­रा­वृ­त्त्य­भ्यु­प­ग­मे स मोक्ष एव न स्यात् ११अ­ना­त्य­न्ति­क­त्वा­त् । एकैक- स्मिन्नपि जीवे क­र्मा­दि­भा­वे­न व्य­व­स्थि­ताः पुद्गला अ­न­न्ताः­, ते­षा­म­न्त­व­त्त्वे सति क­र्म­नो­क­र्म­वि­ष­य- १पूङ् पवने । लूङ् छेदने । २व्य­व­हा­रा­ङ्गी­का­रा­त् । ३अ­न­न्त­प्र­मा­णे­न । ४सा­म­यि­का­न् प्र­त्यु­त्त­रं ३५द­त्वे­दा­नीं वादिनः प्रत्याह । ५बौद्धाः । ६वै­शे­षि­काः — सº । ७सांख्याः — सº । ८प­रि­ज्ञा­न­मा — ताº । ९ज्ञाता । १०अ­था­न्त­त्व­म् श्रº । ११आ­त्य­न्ति­क­त्वा­भा­वा­त् । ४५३ वि­क­ल्पा­भा­वा­त् सं­सा­रा­भा­वः त­द­भा­वा­न्मो­क्ष­श्च न स्यात् । तथा अ­ती­ता­ना­ग­त­का­ल­यो­र­न्त- वत्त्वे प्राक् पश्चाच्च का­ल­व्य­व­हा­रा­भा­वः स्यात् । न चासौ युक्तः, असतः प्रा­दु­र्भा­वा­भा­वा­त् स­त­श्चा­त्य­न्त­वि­ना­शा­नु­प­प­त्ते­रि­ति । तथा आ­का­श­स्या­न्त­व­त्त्वा­भ्यु­प­ग­मे ततो ब­हि­र्घ­न­त्व­प्र­स­ङ्गः । नास्ति चे­द्घ­न­त्व­म्­; आ­का­शे­ना­पि भ­वि­त­व्य­मि­त्य१न्त­व­त्त्वा­भा­वः । ०५उ­क्त­म­मू­र्ता­नां प्र­दे­श­प­रि­मा­ण­म्­, इदानीं मूर्तानां पु­द्ग­ला­नां प्र­दे­श­प­रि­मा­णं नि­र्ज्ञा­त­व्य­मि­त्य­त आह — सं­ख्ये­या­ऽ­सं­ख्ये­या­श्च पु­द्ग­ला­ना­म् ॥ १० ॥ च­श­ब्दो­ऽ­न­न्त­स­मु­च्च­या­र्थः । १ । अनन्ताः २प्र­कृ­ता­स्ते­षां स­मु­च्च­या­र्थ­श्च­श­ब्दः क्रियते — संख्येया अ­सं­ख्ये­या अ­न­न्ता­श्चे­ति । के पुनस्ते ? ‘­प्र­दे­शाः­’ इ­त्य­नु­व­र्त­ते । क­स्य­चि­त्पु­द्ग­ल­द्र­व्य­स्य द्व्यणु- कादेः संख्येयाः प्रदेशाः क­स्य­चि­द­सं­ख्ये­याः अ­न­न्ता­श्च । १०अ­न­न्ता­न­न्तो­प­सं­ख्या­न­मि­ति चेत्; न; अ­न­न्त­सा­मा­न्या­त् । २ । स्या­दे­त­त् — अ­न­न्ता­न­न्त­प्र­दे- शाश्च पुद्गलाः सन्ति त­दु­प­सं­ग्र­हा­र्थं३ त­दु­प­सं­ख्या­नं क­र्त­व्य­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­न­न्त­सा­मा- न्यात् । अ­न­न्त­प्र­मा­णं त्रि­वि­ध­मु­क्त­म् — प­री­ता­ना­न्तं यु­क्ता­न­न्त­म् अ­न­न्ता­न­न्तं चेति । त­त्स­र्व­म­न­न्त- सा­मा­न्ये­ऽ­न्त­र्भा­वा­त् अ­न­न्त­ग्र­ह­णे­न गृह्यत इति नो­प­सं­ख्या­त­व्य­म् । अ­धि­क­र­ण­वि­रो­धा­दा­न­न्त्या­भा­व इति चेत्; न; सू­क्ष्म­प­रि­णा­मा­व­गा­ह­न­सा­म­र्थ्या­त् । ३ । १५स्या­न्म­त­म् — अ­सं­ख्या­त­प्र­दे­शो लोकः, अ­न­न्त­प्र­दे­श­स्य अ­न­न्ता­न­न्त­प्र­दे­श­स्य च स्क­न्ध­स्या­धि­क­र­ण­मि­ति वि­रो­धः­, ततो ना­न­न्त्य­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? सू­क्ष्म­प­रि­णा­मा­व­गा­ह­न­सा­म­र्थ्या­त् । प­र­मा­ण्वा­द­यो हि सू­क्ष्म­भा­वे­न प­रि­ण­ता ए­कै­क­स्मि­न्न­प्या­का­श­प्र­दे­शे अ­न­न्ता­न­न्ता अ­व­ति­ष्ठ­न्ते । अ­व­गा­ह­न­सा­म­र्थ्य- म­प्ये­षा­म­व्या­ह­त­म­स्ति येन ए­कै­क­स्मि­न्न­पि प्रदेशे अ­न­न्ता­ऽ­न­न्ता­ना­म­व­स्था­नं न वि­रु­ध्य­ते । किञ्च, अ­ने­का­न्ता­त् । ४ । ना­य­मे­का­न्तः — ४अ­ल्पे­ऽ­धि­क­र­णे म­ह­द्द्र­व्यं ना­व­ति­ष्ठ­ते इति । कुतः ? २०प्र­च­य­वि­शे­षा­त्५ । ५ । प्र­च­य­वि­शे­षः सं­घा­त­वि­शे­षः इत्यर्थः । पु­द्ग­ला­नां हि प्र­च­य­वि­शे­षा­त् अल्पे क्षेत्रे ब­हू­ना­म­व­स्था­नं दृष्टम् । कथम् ? सं­हृ­त­वि­स­र्पि­त­च­म्प­का­दि६ग­न्धा­दि­व­त् । ६ । य­था­ऽ­ल्पे कु­ड्म­ला­व­स्थे चम्पके सू­क्ष्म­प्र­च­य- प­रि­णा­मा­त् सं­हृ­ता­श्च­म्प­क­पु­ष्प­ग­न्धा­व­य­वाः त­द्व्या­पि­नो ब­ह­वो­ऽ­व­ति­ष्ठ­मा­ना दृष्टाः । त­स्मि­न्ने­व वि­स­र्पि­ते स्थू­ल­प्र­च­य­प­रि­णा­मा­द्वि­नि­र्ग­ता­श्च­म्प­क­ग­न्धा­व­य­वाः स­र्व­दि­ग्व्या­पि­नो दृष्टाः । यथा वाल्पे २५क­री­ष­प­ट­ले दा­रु­पि­ण्डे च प्र­च­य­वि­शे­षा­व­गा­ढाः सन्तः पुद्गला अग्निना द­ह्य­मा­नाः प्र­च­य­वि­शे­षे­ण धू­म­भा­वे­न दि­ङ्म­ण्ड­ल­व्या­पि­नो दृष्टाः, त­था­ऽ­ल्पे­ऽ­पि लो­का­का­शे अ­न­न्ता­ना­म­न­न्ता­न­न्ता­नां च जीव- पु­द्ग­ला­ना­म­व­स्था­न­मि­ति नास्ति विरोधः । पु­द्ग­ला­ना­मि­त्य­वि­शे­ष­व­च­ना­त् प­र­मा­णो­र­पि प्र­दे­श­व­त्त्व७प्रसङ्गे त­त्प्र­ति­षे­धा­र्थ­मा­ह — नाणोः ॥ ११ ॥ ३०अणोः प्रदेशाः न, सन्तीति वा­क्य­शे­षः । कुतो न सन्तीति चेत् ? उच्यते — प्र­दे­श­मा­त्र­त्वा­त् । १ । यथा आ­का­श­प्र­दे­श­स्यै­क­स्य प्र­दे­श­भे­दा­भा­वा­त् अ­प्र­दे­श­व­त्त्व­म्­, एवम- णोरपि प्र­दे­श­मा­त्र­त्वा­त् प्र­दे­श­भे­दा­भा­वः । किञ्च, १ — त्य­न­न्त­व­त्त्वा — श्रº, मुº, दº । २पुद्गलाः ते — मुº, दº । ३ — र्थमुप — ताº, मुº, मूº, बº, दº । ४अल्पाधि — मुº, बº । ५ — षात् सं­घा­त­वि­शे­षः सं­घा­त­वि­शे­ष इत्यर्थं — मुº, दº, बº । ६आदि- शब्देन का­ष्ठा­दि­कं गृह्यते । ७ — श­ब­न्ध­प्र — मुº, अº, ताº, बº, दº । ८ — श­ब­न्ध­मे­व — श्रº, ताº । ४५४ त­तो­ऽ­ल्प­प­रि­मा­णा­भा­वा­त् । २ । न हि अ­णो­र­ल्पी­या­न् अस्ति य­तो­ऽ­स्य प्रदेशाः भि­द्ये­र­न् । अतः स्व­य­मे­वा­द्य­न्त­प­रि­मा­ण­त्वा­द­प्र­दे­शो­ऽ­णुः । किञ्च, अ­न्व­र्थ­सं­ज्ञ­त्वा­त् । ३ । यथा प्र­दी­प­ना­त् प्रदीप इ­त्य­न्व­र्थ­सं­ज्ञा त­था­ऽ­णु­रि­ती­य­म­प्य­न्व­र्थ­सं­ज्ञा अ­णु­त्वा­त् सू­क्ष्म­त्वा­त् अ­णु­रि­ति । यदि ह्य­णो­र­पि प्रदेशाः स्युः; अ­णु­त्व­म­स्य न स्यात् प्र­दे­श­प्र­च­य- ०५रू­प­त्वा­त्­, त­त्प्र­दे­शा­ना­मे­वा­णु­त्वं प्र­स­ज्ये­त । अ­प्र­दे­श­त्वा­द­भा­वः ख­र­वि­षा­ण­व­दि­ति चेत्; न; उ­क्त­त्वा­त् । ४ । स्या­दे­त­त् — यथा ख­र­वि­षा­ण­म- प्र­दे­श­त्वा­न्ना­स्ति त­था­णु­र­पि भ­वे­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­क्त­त्वा­त् । उ­क्त­मे­त­त् — प्र­दे­श­मा­त्रो­ऽ­णुः­, न ख­र­वि­षा­ण­व­द­प्र­दे­श इति । आ­दि­म­ध्या­न्त­व्य­प­दे­शा­भा­वा­दि­ति चेत्; न; वि­ज्ञा­न­व­त् । ५ । स्या­न्म­त­म् — आ­दि­म­ध्या­न्त­व्य- १०पदेशः प­र­मा­णोः स्याद्वा, न वा ? य­द्य­स्ति­; प्र­दे­श­व­त्त्वं प्राप्नोति । अथ नास्ति; ख­र­वि­षा­ण­व­द­स्या- भावः स्यादिति । तन्न; किं का­र­ण­म् ? वि­ज्ञा­न­व­त् । यथा वि­ज्ञा­न­मा­दि­म­ध्या­न्त­व्य­प­दे­शा­भा­वे- ऽप्यस्ति त­था­ऽ­णु­र­पि१ इति । उ­त्त­र­त्र च त­स्या­स्ति­त्वं वक्ष्यते । ए­षा­म­व­धृ­त­प्र­दे­शा­नां ध­र्मा­दी­ना­मा­धा­र­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह — लो­का­का­शे­ऽ­व­गा­हः ॥ १२ ॥ १५अ­न­न्त­र­त्वा­त् पु­द्ग­ला­ना­म­व­गा­ह­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न, स­मु­दा­या­पे­क्ष­त्वा­त् । १ । स्या­दे­त­त् अ­न­न्त­राः पुद्गलाः त­त­स्ते­षा­मे­व लो­का­का­शे­ऽ­व­गा­हः इ­त्य­य­म­र्थ आसक्त इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स­मु­दा­या­पे­क्ष­त्वा­त् । ध­र्मा­दी­नि द्रव्याणि स­मु­दि­ता­न्य­त्रा­पे­क्ष्य­न्ते­, त­त्रा­न­न्त­र­मि­दं व्य­व­हि­त­मि­द­मि­ति विवेको नास्ति । ततः स­र्व­द्र­व्या­णा­मा­धा­र­ग­तिः सिद्धा भवति । आ­का­श­स्या­पि अ­न्या­धा­र­क­ल्प­ने­ति चेत्; न; स्व­प्र­ति­ष्ठ­त्वा­त् । २ । स्या­न्म­त­म् — यथा धर्मा- २०दीनां लो­का­का­श­मा­धा­रः तथा आ­का­श­स्या­प्य­न्ये­ना­धा­रे­ण भ­वि­त­व्य­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? २स्व­प्र­ति­ष्ठ­त्वा­त् । स्वस्मिन् प्र­ति­ष्ठा­ऽ­स्ये­ति स्व­प्र­ति­ष्ठ­मा­का­श­म् । स्वा­त्मै­वा­स्या­धे­य आ­धा­र­श्चे­त्य­र्थः । कुतः ? त­तो­ऽ­धि­क­प्र­मा­ण­द्र­व्या­न्त­रा­धा­रा­भा­वा­त् । ३ । न हि आ­का­शा­द­धि­क­प्र­मा­णं द्र­व्या­न्त­र­म­स्ति य­त्रा­का­श­मा­धे­यं स्यात्, ततः सर्वतो वि­र­हि­ता­न्त­स्या­स्या­धि­क­र३णा­न्त­र­स्या­ऽ­भा­वा­त् स्व­प्र­ति­ष्ठ- म­व­से­य­म् । २५तथा चा­न­व­स्था­नि­वृ­त्तिः । ४ । एवं च कृत्वा अ­न­व­स्था­दो­ष­नि­वृ­त्ति­र्भ­व­ति — यतः स्व­प्र­ति­ष्ठ­मा- काशं न त­स्या­न्य­द­धि­क­र­णं द्र­व्या­न्त­र­म­स्ति । अ­न्या­धि­क­र­ण­त्वे हि त­स्या­प्य­न्य­त् ४त­स्या­प्य­न्य­दि­त्य- नवस्था प्र­स­ज्ये­त । किञ्च, प­र­मा­र्थ­त­या आ­त्म­वृ­त्ति­त्वा­त् । ५ । ए­वं­भू­त­न­या­दे­शा­त् स­र्व­द्र­व्या­णि प­र­मा­र्थ­त­या आ­त्म­प्र­ति- ष्ठा­नी­त्या­धा­रा­धे­या­भा­वा­त् कु­तो­ऽ­न­व­स्था ? ३०अ­न्यो­न्या­धा­र­ता­व्या­घा­त इति चेत्; न; व्य­व­हा­र­त­स्त­त्सि­द्धेः । ६ । स्या­न्म­त­म् — यदि सर्वाणि द्रव्याणि प­र­मा­र्थ­त­या स्वा­त्म­प्र­ति­ष्ठा­नि ननु य­दु­क्त­म् — “­वा­यो­रा­का­श­म­धि­क­र­ण­म्­, उ­द­क­स्य वायुः, पृथिव्या उ­द­क­म्­, स­र्व­जी­वा­नां पृ­थि­वी­, अजीवा जी­वा­धा­राः­, जी­वा­श्चा­ऽ­जी­वा­धा­राः­, क­र्म­णा­म­धि­क­र­णं जीवाः, जीवानां क­र्मा­णि­, ध­र्मा­ध­र्म­का­ला आ­का­शा­धि­क­र­णाः­” इ­त्ये­त­स्या अ­न्यो­न्या­धा­र­ता­याः व्याघात इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? व्य­व­हा­र­त­स्त­त्सि­द्धेः । स­र्व­मि­द­मु­क्त­म् अ­न्यो­न्या­धा­र­त्वं १ — णु­र­प्यु­त्त — श्रº । २स्व­प्र­ति­ष्ठि­त­त्वा — श्रº । ३ — णस्यान्त — श्रº । ४त­स्या­ष्य­न्य­त् तस्याप्य- ३५न्यदित्य — मुº । ४५५ व्य­व­हा­र­न­य­व­क्त­व्य­ब­ल­ला­भा­दे­शा­त् सिद्ध्यति । व्या­व­हा­रि­क­मे­त­त् — आकाशे वा­ता­दी­ना­म­व­गा­ह इति । आ­धा­रा­न्त­र­क­ल्प­ना­या­म­न­व­स्था­प्र­स­ङ्ग इति । प­र­मा­र्थ­त­स्तु आ­का­श­व­त् वा­ता­दी­न्य­पि स्वा­त्मा­धि­ष्ठा­ना­नि । त­त्क­थ­मि­ति चेत् ? उच्यते — १क्रि­या­वि­ष्ट­क­र्तृ­क­र्मा­धा­र­व­त् । ७ । क्रिया द्विविधा — क­र्तृ­स­म­वा­यि­नी क­र्म­स­म­वा­यि­नी चेति । ०५तत्र क­र्तृ­स­म­वा­यि­नी आस्ते ग­च्छ­ती­ति । क­र्म­स­म­वा­यि­नी ओदनं प­च­ति­, कुशूलं भि­न­त्ती­ति । त२दा विष्टस्य कर्तुः क­र्म­ण­श्चा­धा­र आ­स­ना­दिः स्था­ल्या­दि­श्च । तत्र व्य­व­हा­र­न­य­व­शा­त् क्रियायाः द्रव्य- म­धि­क­र­ण­म्­, २त­दा­वि­ष्ट­स्य द्रव्यस्य द्र­व्या­न्त­र­म् । प­र­मा­र्थ­त­स्तु ए­वं­भू­त­न­य­व­शा­त् क्रिया क्रियात्म- न्येव, द्र­व्य­म­पि स्वा­त्म­न्ये­व । तथा लो­का­का­शे­ऽ­व­गा­हो ध­र्मा­दी­ना­मि­ति व्य­व­हा­र­न­या­दे­शा­दु­क्त­म्­, प­र­मा­र्थ­त­स्तु स­र्व­द्र­व्या­णि स्वा­त्मा­धि­क­र­णा­नि । १०आ­का­श­ध­र्मा­दी­ना­मा­धा­रा­धे­य­त्वा­त् कु­ण्ड­ब­द­र­व­त् प्रसङ्ग इति चेत्; न; अ­यु­त­सि­द्धे­ऽ­पि त­द्द­र्श­ना­त् शरीरे ह­स्त­व­त् । ८ । स्या­दे­त­त् — यथा कुण्डे ब­द­रा­णि इ­त्या­धा­रः कु­ण्ड­म्­, आ­धे­या­नि बद- राणीति पू­र्वा­प­र­का­ल­त्वं यु­त­सि­द्धि­श्च ते­षा­म्­, तथा आ­धा­र­त्वा­त् पू­र्व­मा­का­शं प­श्चा­द्ध­र्मा­दी­न्या­धे­य­त्वा- दिति यु­त­सि­द्धि­; अ­तो­ऽ­ना­दि­त्व­व्या­घा­त इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­यु­त­सि­द्धे­ऽ­पि त­द्द­र्श­ना­त् । कथम् ? शरीरे ह­स्त­व­त् । यथा ह­स्त­श­री­र­यो­र्यु­ग­प­दु­त्प­त्तौ पू­र्वा­प­र­त्वे­ऽ­स­ति अ­यु­त­सि­द्ध­स्य हस्तस्य १५श­री­र­मा­धा­रः­, तथा आ­का­श­ध­र्मा­दी­ना­म­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­यौ­ग­प­द्य­सि­द्धौ असति पू­र्वा­प­री­भा­वे भ­व­त्या­धा­रा­धे­य­त्व­म् । किञ्च, अ­ने­का­न्ता­त् । ९ । नै­त­दै­का­न्ति­क­म् — यु­त­सि­द्ध­स्यै­वा­धा­रा­धे­य­त्वं ना­यु­त­सि­द्ध­स्ये­ति । ३स्त­म्भ­सा­रा- दिषु कु­ण्ड­ब­द­रा­दि­षु च द­र्श­ना­त् । त­स्मा­द­ने­का­न्ता­न्ना­य­मु­पा­ल­म्भः । अथ लो­का­का­श इ­त्यु­च्य­ते­, को लोको नाम ? २०यत्र पु­ण्य­पा­प­फ­ल­लो­क­नं स लोकः । १० । पु­ण्य­पा­प­योः कर्मणोः फलं सु­ख­दुः­ख­ल­क्ष­णं यत्रा- (­य­त्र­)लोक्यते स लोकः । कः पु­न­र­सौ ? आत्मा । लो­क­ती­ति वा लोकः । ११ । लोकति प­श्य­त्यु­प­ल­भ­ते अ­र्था­नि­ति लोकः । इ­त­र­द्द्र­व्या­लो­क­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; रूढौ ५क्रियाया व्यु­त्प­त्ति­मा­त्र­नि­मि­त्त­त्वा­त् । १२ । स्या­दे­त­त् — द्वि­धा­प्यु­क्ते­न क्रमेण जी­व­स्यै­व लोकत्वं प्राप्तम् इ­त­रे­षां द्र­व्या­णा­म­लो­क­त्वं ततश्च “षड्- २५द्र­व्य­स­मू­हो लोकः” इ­त्या­र्ष­स्य विरोध इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? रूढौ क्रियाया व्युत्प- त्ति­मा­त्र­नि­मि­त्त­त्वा­त् । यथा ग­च्छ­ती­ति गौरिति व्युत्पत्तौ स्थि­ता­दी­नां न गो­त्व­नि­वृ­त्तिः­, तथा लोक- नाल्लोक इति व्यु­त्प­त्ता­व­पि ध­र्मा­दी­ना­म­पि न लोकत्वं हीयते । लोक्यत इति वा लोकः । १३ । स­र्व­ज्ञे­ना­ऽ­न­न्ता­ऽ­प्र­ति­ह­त­के­व­ल­द­र्श­ने­न लोक्यते यः स लोकः । तेन ध­र्मा­दी­ना­म­पि लोकत्वं सिद्धम् । ३०आ­त्म­नो­ऽ­लो­क­त्व­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; स्वा­त्म­लो­क­ना­त् । १४ । यो लोकते आत्मा तस्याऽ- लोकत्वं प्राप्नोति लो­क्य­त्वा­भा­वा­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स्वा­त्म­लो­क­ना­त् । योऽसौ सर्वज्ञो बाह्यं लो­क­मा­नः स आ­त्मा­न­म­पि लोकते इति लो­क­त्व­म­स्य सि­द्ध­म्­, इ­त­र­था हि तस्य स­र्व­द­र्शि­त्वा­भा­वः आ­त्मा­न­व­लो­क­ना­त् । आ­त्मा­न­म­न­व­लो­क­मा­न­स्य बा­ह्य­लो­क­ना­सं­भ­व­श्च घ­टा­दि­व­त् । यथा घटादि- रा­त्मा­न­म­प­श्य­न्न­प­रा­न् न पश्यति । ३५अ­लो­क­स्या­पि लो­क­त्व­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; उ­क्त­त्वा­त् । १५ । स्या­न्म­त­म् — यदि लोक्यत इति लोकः, अ­लो­क­स्या­पि लोकत्वं प्राप्नोति स­र्व­द­र्शि­ना लो­क्य­त्वा­त् । अ­था­लो­कं न लो­क­ते­; स­र्व­द­र्शि­त्व- १क्रि­या­धि­ष्ठ­क — ताº, श्रº, दº । २त­दा­धि­ष्ट­स्य ताº ३श्रº । ३स्तम्भे सारः इति । ४आत्मा । ५क्रियाव्यु — ताº, श्रº, मूº, दº । ४५६ मस्य ही­य­ते­, १न चै­त­दि­ष्ट­म्­, त­स्मा­ल्लो­क­त्व­प्र­स­ङ्ग इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­क्त­त्वा­त् — रू­ढि­वि­शे­ष- ब­ल­ला­भा­त् विशेषे वृ­त्ति­रि­ति । उ­भ­य­वि­शे­ष­ण­भा­वा­द्वा । १६ । अ­थ­वा­, उ­भ­य­वि­शे­ष­ण­मि­हो­पा­दी­य­ते । य­त्र­स्थे­न स­र्व­ज्ञे­न लोक्यते यः स लोक इति । न चा­ऽ­लो­क­स्थे­ना­ऽ­लो­को लोक्यते ततो ना­लो­क­स्य लो­क­त्व­प्र­स­ङ्गः । ०५त­स्या­ऽ­ऽ­का­शं लो­का­का­शं ज­ला­श­य­व­त् । १७ । यथा जलस्य आशय(यः)स्थानं ज­ला­श­य इत्यु- च्यते, तथा लो­क­स्या­का­शं लो­का­का­श­मि­ति स्था­ना­पे­क्षः सं­ब­न्धो­ऽ­व­से­यः । ध­र्मा­ध­र्म­पु­द्ग­ल­का­ल­जी­वा यत्र लोक्यन्ते स लोक इति वा । १८ । अ­थ­वा­, ध­र्मा­ध­र्म­पु­द्ग­ल­का­ल- जीवा यत्र लोक्यन्ते स लोक इ­त्य­धि­क­र­ण­सा­ध­नो घञ् । किं पु­न­र­धि­क­र­ण­म् ? आ­का­श­म् । लोक ए­वा­का­शं लो­का­का­श­मि­ति स­मा­ना­धि­क­र­ण­ल­क्ष­णा वृत्तिः, त­स्मि­न्न­व­स्था­नं ध­र्मा­दी­नां द्र­व्या­णा­म् । अत १०आकाशं प­र­प्र­त्य­य­व­शा­त् द्वेधा वि­भ­ज्य­ते — लो­का­का­श­म­लो­का­का­शं चेति । लो­का­का­शं ध­र्मा­ध­र्म- तु­ल्या­ऽ­सं­ख्ये­य­प्र­दे­श­म् । बहिः स­म­न्ता­द­न­न्त­म­लो­का­का­श­म् । त­त्रा­व­ध्रि­य­मा­णा­ना­म­व­स्था­न­भे­द­सं­भ­वा­त् वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह — ध­र्मा­ध­र्म­योः कृत्स्ने ॥ १३ ॥ नि­र­व­शे­ष­व्या­प्ति­प्र­द­र्श­ना­र्थं कृ­त्स्न­व­च­न­म् । १ । यथा अ­गा­रै­क­दे­शे घ­ट­स्या­व­स्था­नं न तथा १५ध­र्मा­ध­र्म­योः लो­का­का­शे­ऽ­व­गा­हः । किं तर्हि ? तिलेषु तै­ल­व­दि­ति नि­र­व­शे­ष­व्या­प्ति­प्र­द­र्श­ना­र्थं कृत्स्न- वचनं क्रियते । ध­र्मा­ध­र्मौ हि लो­का­का­श­म­शे­षं नै­र­न्त­र्ये­ण व्याप्य स्थितौ । क­थ­मे­षां प­र­स्प­र- प्र­दे­शा­वि­रो­धः ? अ­मू­र्ति­त्वा­त् त्रयाणां प­र­स्प­र­प्र­दे­शा­वि­रो­धः । २ । मू­र्ति­म­न्तो­ऽ­पि केचित् ज­ल­भ­स्म­सि­क­ता­द­यः एकत्र अ­वि­रो­धे­ना­ऽ­व­ति­ष्ठ­न्ते कि­मु­ता­ऽ­मू­र्ती­नि ध­र्मा­ध­र्मा­का­शा­नि । त­स्मा­द­मू­र्ति­त्वा­दे­षां प­र­स्प­र- २०प्र­दे­शा­वि­रो­धो वे­दि­त­व्यः । अ­ना­दि­सं­ब­न्ध­प­रि­णा­मा­च्च । ३ । भे­द­सं­घा­त­ग­ति­प­रि­णा­म­पू­र्व­का­दि­म­त्सं­ब­न्धा­नां २स्थवि- ष्ठानां स्कन्धानां ३के­षा­ञ्चि­त् ४प्र­दे­श­वि­रो­धः स्यात् न तु ध­र्मा­दी­नां तद्वत् आ­दि­मा­न् सं­ब­न्धः­, पारि- णा­मि­का­ऽ­ना­दि­सं­ब­न्धा­त्ते­षा­म्­, ततश्च अ­न्यो­ऽ­न्य­प्र­दे­शा­वि­रो­धः सिद्धः । ततो वि­प­री­ता­नां मू­र्ति­म­ता­म५प्र­दे­श­सं­ख्ये­या­ऽ­न­न्त­प्र­दे­शा­नां पु­द्ग­ला­ना­म­व­गा­ह­न­वि­शे­ष­प्र­ति- २५प­त्त्य­र्थ­मा­ह — ए­क­प्र­दे­शा­दि­षु भाज्यः पु­द्ग­ला­ना­म् ॥ १४ ॥ ए­क­प्र­दे­शा­दि­ष्वि­त्य­व­य­वे­न विग्रहः स­मु­दा­यो वृत्त्यर्थः३ । १ । ए­क­श्चा­सौ प्र­दे­श­श्चै­क­प्र­दे­शः­, ए­क­प्र­द­श आ­दि­र्ये­षां त इमे ए­क­प्र­दे­शा­द­यः । के पुनस्ते ? प्रदेशाः । कुत एतत् ? तु­ल्य­जा­ती­य­त्वा­त् उ­प­ल­क्ष्यो­प­ल­क्ष­ण­योः ७सो­म­श­र्मा­दि­व­त् । प्र­दे­श­ग्र­ह­णा­नु­वृ­त्ते­र्वा­, ते८ष्वे­क­प्र­दे­शा­दि­षु इति विग्रहे समु- ३०दायो वृत्त्यर्थः स­र्वा­दि­व­त् । तेनैक५प्रदेश उ­प­ल­क्ष­ण­भू­तो­ऽ­प्य­न्त­र्भ­व­ति । भाज्यो विकल्प्यः । २ । भ­ज­नी­यो भाज्यः पृ­थ­क्क­र्त­व्यः विकल्प्यो विभाज्य१० इ­त्य­न­र्था­न्त­र­म् । कः पु­न­र­सौ ? अ­व­गा­ह इ­त्य­नु­व­र्त­ते । तद्यथा-एकस्य प­र­मा­णो­रे­क­त्रै­व आ­का­श­प्र­दे­शे­ऽ­व­गा­हः­, १न श्चै­त­द्दृ­ष्टं मुº, बº । २स्थू­ला­ना­म् । ३स­मु­द्र­वी­च्या­दी­ना­म् । ४शि­ला­दि­षु । ५प­र­मा­णु । ६“­अ­व­य­वे­न विग्रहः स­मु­दा­यः स­मा­सा­र्थः­” — पातº महाº२ । २ । २४ । ७सो­म­श­र्म­व­त् श्रº । सोम इति (­इ­व­) शर्म श्रेयो यस्य स तथोक्तः । ८मध्ये । ९ — कदेश — श्रº । १०विभाष्य इ — ताº, मूº, श्रº । ४५७ १द्व­यो­रे­क­त्रो­भ­य­त्र च ब­द्ध­यो­र­ब­द्ध­यो­श्च­, त्र­या­णा­मे­क­त्र द्व­यो­स्त्रि­षु च ब­द्धा­ना­म­ब­द्धा­नां च । एवं संख्ये- या­सं­ख्ये­या­ऽ­न­न्त­प्र­दे­शा­नां स्क­न्धा­ना­मे­क­सं­ख्ये­या­सं­ख्ये­य­प्र­दे­शे­षु लो­का­का­शे अ­व­स्था­नं प्र­त्ये­त­व्य­म् । ए­क­प्र­दे­शे नै­क­स्या­व­स्था­न­म­यु­क्त­मि­ति चेत्; न; उ­क्त­त्वा­त् । ३ । स्या­न्म­त­म् — भवतु तावद्ध- र्मादीनां ए­क­प्र­दे­शे­ऽ­व­स्था­न­म् अ­मू­र्ति­स्व­भा­व­त्वा­त्­, मू­र्ति­म­तां तु पु­द्ग­ला­ना­म् ए­क­प्र­दे­शे­ऽ­व­स्था­न- ०५म­यु­क्त­म् । भवति चेत्; प्र­दे­श­स्य वि­भा­ग­व­त्त्वं प्र­स­क्त­म्­, अ­व­गा­हि­नां चै­क­त्व­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­क्त­त्वा­त् । उ­क्त­मे­त­त्२ — प्र­च­य­वि­शे­षा३दिभिरै(रे)क­त्रा­व­स्था­न­मि­ति । किञ्च, ए­का­प­व­र­के­ऽ­ने­क­प्र­का­शा­व­स्था­न­द­र्श­ना­द­वि­रो­धः । ४ । य­थै­क­स्मि­न्न­प­व­र­के बहवः प्रकाशाः वर्तन्ते न च क्षे­त्र­वि­भा­गः­, नापि ए­क­क्षे­त्रा­व­गा­हि­त्वा­त् तेषां प्र­का­शा­ना­मे­क­त्व­म्­, त­थै­क­स्मि­न् प्रदेश अनन्ता अपि स्कन्धाः सू­क्ष्म­प­रि­णा­मा­त् अ­स­ङ्क­रे­ण व्य­व­ति­ष्ठ­न्त इति नास्ति विरोधः । किञ्च, १०द्र­व्य­स्व­भा­व­स्या­ऽ­चो­द­ना­र्ह­त्वा­त् । ५ । द्रव्याणां हि स्वभावाः प्र­ति­नि­य­ताः सन्ति, न ते चोद- नार्हाः — एवं भवतु मैवं भूदिति४ । यथा अ­ग्न्या­दी­नां द­ह­ना­द­यः तृ­णा­दी­नां च दा­ह्य­त्वा­द­य­स्त­था मू­र्ति­म­त्त्वे­ऽ­पि अ­व­गा­ह­न­स्व­भा­व­त्वा­दे­क­स्मि­न्न­पि प्रदेशे बहूनां स्क­न्धा­ना­म­व­रो­धो न वि­रो­धा­य ५कल्प्यते । किञ्च, आ­र्षो­क्त­त्वा­त् सू­क्ष्म­नि­गो­ता­व­स्था­न­व­त् । ६ । स­र्व­ज्ञ­ज्ञा­न­द्यो­ति­ता­र्थ­सा­रं ग­ण­ध­रा­नु­स्मृ­त­व­च­न- १५रचनं शिष्यप्र६शि­ष्य­प्र­ब­न्धा७ऽ­व्यु­प­र­मा­द­व्यु­च्छि­न्न­स­न्ता­न­म् आ­र्ष­म­वि­त­थ­म­स्ति — “­ओ­गा­ढ­गा­ढ­णि­चि­दो पो­ग्ग­ल­का­ए­हि सव्वदो लोगो । सु­हु­मे­हिं बा­द­रे­हिं अ­णं­ता­णं­ते­हि वि­वि­धे­हिं ॥ ”[प­ञ्चा­स्ति­º गाº ६४] इ­त्ये­व­मा­दि । अ­त­स्त­त्प्रा­मा­ण्या­द­पि उ­क्तो­ऽ­व­गा­हो­ऽ­व­से­यः । य­थै­क­नि­गो­त­जी­व­श­री­रे­ऽ­न­न्ता नि­गो­त­जी­वाः तिष्ठन्ति सा­धा­र­णा­ऽ­ऽ­हा­र­प्रा­णा­पा­न­जी­वि­त­म­र­ण­त्वा­त् सा­धा­र­णा इ­त्य­न्व­र्थ­सं­ज्ञा इत्येत- २०दा­ग­म­प्रा­मा­ण्या­द­व­सी­य­ते त­थै­वे­द­म­पी­ति । अथ जी­वा­ना­म­व­गा­हः क­थ­मि­त्य­त इ­द­मु­च्य­ते — अ­सं­ख्ये­य­भा­गा­दि­षु जी­वा­ना­म् ॥ १५ ॥ अ­सं­ख्ये­य­भा­गा­दि­ष्वि­ति चोक्तम् । कि­मु­क्त­म् ? अ­व­य­वे­न विग्रहः स­मु­दा­यो वृत्त्यर्थ इति । १ । अ­सं­ख्ये­या­नां भा­गा­ना­मे­को भा­गो­ऽ­सं­ख्ये­य- २५भागः, अ­सं­ख्ये­य­भा­ग आ­दि­र्ये­षां ते अ­सं­ख्ये­य­भा­गा­द­यः तेषु अ­सं­ख्ये­य­भा­गा­दि­षु । किं भाज्यः ? अ­व­गा­ह इ­त्य­नु­व­र्त­ते । अत्राह — क­स्या­ऽ­सं­ख्ये­य­भा­गा­दि­ष्वि­ति ? लो­का­का­श­प्र­क­र­णा­त्त­द­भि­सं­ब­न्धः । २ । लो­का­का­श इ­त्य­नु­व­र्त­ते­, अ­त­स्त­द­भि­सं­ब­न्धो­ऽ­त्र वेदि- तव्यः । ननु च अ­सा­व­धि­क­र­ण­नि­र्दे­शः­, सं­ब­न्ध­नि­र्दे­शे­न चेहार्थः । अ­र्थ­व­शा­द्वि­भ­क्ति­प­रि­णा­मः । ३ । यथा ‘­उ­च्चा­नि दे­व­द­त्त­स्य गृहाणि आ­म­न्त्र­य­स्वै­न­म्­’ ‘­दे­व­द­त्त­म्­’ ३०इति ग­म्य­ते­, ए­व­म­सं­ख्ये­य­भा­गा­दि­षु इ­त्य­ने­ना­भि­सं­ब­न्धा­त् लो­का­का­श इत्येष निर्देशः । लोकाका- श­स्ये­त्य­र्थ­व­शा­त्८ विभक्तिः प­रि­ण­म्य­ते । तद्यथा — लोकस्य प्रदेशाः अ­सं­ख्ये­या भागाः कृताः, तत्रै- १द्वयोः प­र­मा­ण्वो­र्ब­द्ध­यो­र­ब­द्ध­यो­श्च ए­क­स्मि­न् द्वयोश्च आ­का­श­प्र­दे­श­यो­र­व­गा­ह इत्यर्थः । २संहृत- वि­स­र्पि­ता­दि­वा­र्ति­क­व्या­ख्या­ना­व­स­रे । ३ — दिति चैकत्रा — मुº, दº, बº, ताº, श्रº । ४ल­ङ्लु­ङ्लृ­ऋ­ङ्य­मा­ना- डित्यत्र अ­मा­ङि­ति नि­षे­धा­न्ना­ट् । ५वि­क­ल्प्य­ते — श्रº, मूº । ६प्रतिशि — मुº, दº, बº । ७ — न्धानुप — मुº, दº, बº । ८ — शा­द्धि­प­रि — श्रº । — शा­द्वि­प­रि — मूº । ४५८ क­स्मि­न्न­सं­ख्ये­य­भा­गे एको जी­वो­ऽ­व­ति­ष्ठ­ते । तथा द्वि­त्रि­च­तु­रा­दि­ष्व­पि अ­सं­ख्ये­य­भा­गे­षु आ सर्व- लो­का­द­व­गा­हः प्र­त्ये­त­व्यः । ना­ना­जी­वा­नां तु स­र्व­लो­क एव । अ­सं­ख्ये­य­त्वा­वि­शे­षा­द­व­गा­हा­वि­शे­ष इति चेत्; न; अ­सं­ख्ये­य­स्या­ऽ­सं­ख्ये­य­वि­क­ल्प­त्वा­त् । ४ । स्या­न्म­त­म् — ए­क­स्मि­न्न­प्य­सं­ख्ये­य­भा­गे प्रदेशा अ­सं­ख्ये­याः­, द्वि­त्रि­च­तु­रा­दि­ष्व­पि अ­सं­ख्ये­या एव ततो ०५नास्ति जी­वा­ना­म­व­गा­ह­वि­शे­ष इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­सं­ख्ये­य­स्या­सं­ख्ये­य­वि­क­ल्प­त्वा­त् । अज- घ­न्यो­त्कृ­ष्टा­सं­ख्ये­य­स्य हि अ­सं­ख्ये­या विकल्पाः । अ­तो­ऽ­व­गा­ह­वि­क­ल्पो जीवानां सिद्धः । प्र­मा­ण­वि­रो­धा­द­व­गा­हा­यु­क्ति­रि­ति चेत्; न; जी­व­द्वै­वि­ध्या­त् । ५ । स्या­दे­त­त् — य­दै­क­स्मि­न् लो­क­स्या­सं­ख्ये­य­भा­गे एको जी­वो­ऽ­व­ति­ष्ठ­ते द्र­व्य­प्र­मा­णे­ना­न­न्ता­न­न्तो जी­व­रा­शिः लो­का­का­शे प्रमा- ण­वि­रो­धा­न्न स्था­तु­म­र्ह­ति इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? जी­व­द्वै­वि­ध्या­त् । द्विविधा जीवाः बादराः १०सू­क्ष्मा­श्चे­ति । तत्र बादराः स१प्र­ति­घा­त­श­री­राः । सूक्ष्मा जीवाः सू­क्ष्म­प­रि­णा­मा­दे­व स­श­री­र­त्वे­ऽ­पि प­र­स्प­रे­ण बा­द­रै­श्च न प्र­ति­ह­न्य­न्त इ­त्य­प्र­ति­घा­त­श­री­राः । ततो य­त्रै­क­सू­क्ष्म­नि­गो­त­जी­व­स्ति­ष्ठ­ति त­त्रा­न­न्ता­न­न्ताः सा­धा­र­ण­श­री­राः वसन्ति । बा­द­रा­णां च म­नु­ष्या­दी­नां श­री­रे­षु सं­स्वे­द­ज­सं­मू­र्च्छ­न- जादीनां जीवानां प्र­ति­श­री­रं ब­हू­ना­म­व­स्था­न­मि­ति ना­स्त्य­व­गा­ह­वि­रो­धः । यदि बादरा एव जीवा अ­भ­वि­ष्य­न्न­पि तर्हि अवगा२ह­वि­रो­धो­ऽ­ज­नि­ष्य­त । कथं स­श­री­र­स्या­त्म­नो­ऽ­प्र­ति­घा­त­त्व­मि­ति चेत् ? १५दृ­ष्ट­त्वा­त् । दृश्यते हि वा­ला­ग्र­को­टि­मा­त्र­छि­द्र­र­हि­ते घ­न­ब­ह­ला­य­स­भि­त्ति­त­ले व­ज्र­म­य­क­पा­टे बहिः स­म­न्ता­त् व­ज्र­ले­प­लि­प्ते अ­प­व­र­के दे­व­द­त्त­स्य मृतस्य मू­र्ति­म­ज्ज्ञा­ना­व­र­णा­दि­क­र्म­तै­ज­स­का­र्म­ण­श­री­र- सं­ब­न्धि­त्वे­ऽ­पि गृ­ह­म­भि­त्त्वै­व नि­र्ग­म­न­म्­, तथा सू­क्ष्म­नि­गो­ता­ना­म­प्य­प्र­ति­घा­ति­त्वं वे­दि­त­व्य­म् । अत्राह — लो­का­का­श­तु­ल्य­प्र­दे­शः एको जीव इ­त्यु­क्त­म्­, तस्य कथं लो­क­स्या­सं­ख्ये­य­भा­गा­दि­षु वृत्तिः ? ननु स­र्व­लो­क­व्या­प्त्यै­व भ­वि­त­व्य­मि­त्य­त्रो­च्य­ते — २०प्र­दे­श­सं­हा­र­वि­स­र्पा­भ्यां प्र­दी­प­व­त् ॥ १६ ॥ का­र्म­ण­श­री­र­व­शा­त् उ­पा­त्त­सू­क्ष्म­बा­द­र­श­री­रा­नु­व­र्त­नं प्र­दे­श­सं­हा­र­वि­स­र्पः । १ । अ­मू­र्त­स्व- भावस्या३प्यात्मनः अ­ना­दि­सं­ब­न्धं प्र­त्ये­क­त्वा­त् क­थ­ञ्चि­न्मू­र्त­तां बिभ्रतः लो­का­का­श­तु­ल्य­प्र­दे­श­स्या­पि का­र्म­ण­श­री­र­व­शा­त् उ­पा­त्त­सू­क्ष्म­श­री­र­म­धि­ति­ष्ठ­तः शु­ष्क­च­र्म­व­त् सं­को­च­नं प्र­दे­श­सं­हा­रः । बा­द­र­श- री­र­म­धि­ति­ष्ठ­तो जले तै­ल­व­त् वि­स­र्प­णं विसर्पः । २५ता­भ्या­म­सं­ख्ये­य­भा­गा­दि­षु वृत्तिः प्र­दी­प­व­त् । २ । यथा नि­रा­व­र­ण­व्यो­म­प्र­दे­शा­व­धृ४त­प्र­का­श- ५प­रि­मा­णः प्रदीपः श­रा­व­मा­नि­का­प­व­र­का­द्या­व­र­ण­व­शा­त् त­त्प­रि­मा­ण­प्र­का­श उ­प­ल­भ्य­ते­, तथा ताभ्यां प्र­दे­श­सं­हा­र­वि­स­र्पा­भ्या­म् अ­सं­ख्ये­य­भा­गा­दि­षु प­रि­च्छि­न्ना वृ­त्ति­रा­त्म­नो­ऽ­व­ग­न्त­व्या । त­द्व­द­नि­त्य­त्व­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; इ­ष्ट­त्वा­त् । ३ । स्या­दे­त­त् — यदि सं­हा­र­वि­स­र्प­ण­स्व­भा­व आत्मा प्र­दी­पा­दि­व­दे­वा­स्या­नि­त्य­त्वं प्र­स­ज­ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? इ­ष्ट­त्वा­त् । इ­ष्ट­मे­वै­त­त् — आत्मनः ३०का­र्म­ण­श­री­रा­पा­दि­त­प्र­दे­श­सं­हा­र­वि­स­र्प­प­र्या­या­दे­शा­द­नि­त्य­त्व­म् । अथवा इ­ष्ट­त्वा­त्­, इ­ष्ट­मे­वै­त­त्­, संको- च­वि­का­स­स्व­भा­व­त्वे­ऽ­पि रू६पि­द्र­व्य­सा­मा­न्या­दे­शा­न्नि­त्य­त्वं७ त­था­त्म­नो­ऽ­पी­ति न बा­धा­क­रो दृष्टान्तः । सा­व­य­व७त्वात् प्र­दे­श­वि­श­र­ण­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; अ­मू­र्त­स्व­भा­वा­प­रि­त्या­गा­त् । ४ । स्या­न्म­त­म् — प्र­दी­पा­दि­व­त् यदि प्र­दे­श­सं­हा­र­वि­स­र्प­वा­ना­त्मा­, अतः सं­सा­रि­णः घ­टा­दि­व­त् छे­द­भे­दा- १मू­र्ति­म­तो मू­र्त्य­न्त­रे­ण व्याघातः प्र­ती­घा­तः अ­न­व­गा­ह­न­मि­त्य­र्थः । २ — गा­ह्य­वि­रो — मुº । ३स्यात्म — श्रº । ४निश्चित । ५ — प­रि­णा­मः ताº, श्रº । ६रू­प­द्र­व्य — श्रº, मूº । ७यथा वा शि­व­क­छ­त्र­क­स्था­स­को­श- ३५कु­शू­ला­दि­प­र्या­ये­षु मृ­द­द्र­व्य­म् । ८ — व­त्वा­द्वि­श — मुº, श्रº, दº । ४५९ दिभिः प्र­दे­श­वि­श­र­ण­प्र­स­ङ्गः­, ततश्च शून्यता प्राप्नोति इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­मू­र्त­स्व­भा­वा- प­रि­त्या­गा­त् । बन्धं प्र­त्ये­क­त्वे सत्यपि ल­क्ष­ण­भे­दा­द­न्य­त्व­मा­प­द्य­मा­नः ना­मू­र्त­स्व­भा­वं ज­हा­ती­ति घ­टा­दि­व­त् न प्र­दे­श­वि­श­र­ण­म­स्ति । किञ्च, अ­ने­का­न्ता­त् । ५ । यो ह्ये­का­न्ते­न सं­हा­र­वि­स­र्प­वा­ने­वा­त्मा सा­व­य­व­श्चे­ति वा ब्रूयात् तं प्रत्यय- ०५मु­पा­ल­म्भो घ­टा­मु­पे­या­त् । यस्य त्व­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­चै­त­न्य­जी­व­द्र­व्यो­प­यो­गा­दि­द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् स्यान्न प्र­दे­श­सं­हा­र­वि­स­र्प­वा­न्­, द्र­व्या­र्था­दे­शा­च्च स्या­न्नि­र­व­य­वः­, प्र­ति­नि­य­त­सू­क्ष्म­बा­द­र­श­री­रा­पे­क्ष­नि­र्मा­ण- ना­मो­द­य­प­र्या­या­र्था­दे­शा­त् स्यात् प्र­दे­श­सं­हा­र­वि­स­र्प­वा­न्­, अ­ना­दि­क­र्म­ब­न्ध­प­र्या­या­र्था­दे­शा­च्च स्यात् सा­व­य­वः­, तं प्र­त्य­नु­पा­ल­म्भः । किञ्च, त­त्प्र­दे­शा­ना­म­का­र­ण­पू­र्व­क­त्वा­द­णु­व­त् । ६ । य१स्या­व­य­वाः का­र­ण­पू­र्व­का भवन्ति त­स्या­व­य­व- १०वि­श­र­णं भ­व­ति­, अ­व­यू­य­न्ते इ­त्य­व­य­वाः । यथा प­टा­दे­र­ने­क­त­न्त्वा­दि­सं­घा­त­का­र­ण­त्वा­त् त­न्त्वा­दि­वि- श्लेषे वि­श­र­णं भवति न तथा आत्मनः अ­न्य­द्र­व्य­सं­घा­त­पू­र्व­काः प्रदेशाः । कुतः ? त­त्प्र­दे­शा­ना­म- का­र­ण­पू­र्व­क­त्वा­त् । यथा अणोः प्रदेशः ना२न्य­द्र­व्य­सं­घा­त­पू­र्व­कः ततो ना­सा­व­व­य­व­वि­श्ले­ष­पू­र्व­क­म­नि- त्य­त्व­मा­स्क­न्द­ति किन्तु सं­घा­ते­ना­ऽ­नि­त्यः­, तथा आ­त्म­प्र­दे­शा­ना­म­पि ना­न्य­द्र­व्य­सं­घा­त­पू­र्व­क­त्व­म­तः प्र­दे­श­व­त्त्वा­त् आत्मा सा­व­य­वो­ऽ­पि ना­व­य­व­वि­श्ले­षा­द­नि­त्यः­, किन्तु ग­त्या­दि­प­र्या­या­दे­शा­द­नि­त्यः । १५तत एव प्र­ति­प्र­दे­शं गु­ण­वि­शे­षा­भा­वो घ­ट­व­त् । ७ । कुत एव३ ? प्र­दे­शा­ना­म­का­र­ण­पू­र्व­क­त्वा­दे­व । यथा घटस्य प्रदेशा अ­न्य­द्र­व्य­सं­घा­त­पू­र्व­का इति तेषु प्र­ति­प्र­दे­शं४ रू­पा­दि­गु­ण­वि­शे­षो दृष्टः, न तथा आ­त्म­प्र­दे­शा अ­न्य­द्र­व्य­सं­घा­त­पू­र्व­का इति न तेषु प्र­ति­प्र­दे­शं सु­खा­दि­गु­ण­वि­शे­षो भवति । यदि अन्य- द्र­व्य­सं­घा­त­पू­र्व­काः स्यु­रा­त्म­प्र­दे­शाः तेषु घ­ट­व­त् सु­खा­दि­वि­शे­ष­वृ­त्तिः५ स्यात्, त­त­श्चा­त्म­नो बहुत्वं प्र­स­ज्ये­त । य­था­ऽ­णौ नि­र­व­य­वे ए­क­जा­ती­यो गुणः शु­क्ला­दि­रे­क­का­ले भवति एक एव न भि­न्न­जा­ती­य- २०स्तथा आत्मनि नि­र­व­य­वे ए­क­जा­ती­यो गुणः सु­खा­दि­रे­क­का­ले भवति एक एव । अत्र क­श्चि­दा­ह — “­व­र्षा­त­पा­भ्यां किं व्यो­म्न­श्च­र्म­ण्य­स्ति तयोः फलम् । च­र्मो­प­म­श्चे­त् सो­ऽ­नि­त्यः ख­तु­ल्य­श्चे­द­स­त्फ­ल­म् ॥ ” इति । अ­त्रो­च्य­ते — पि­ष्ट­पे­ष­ण­मे­त­त्­, मू­र्ता­ऽ­मू­र्त­त्वं प्रति नि­त्या­नि­त्य­त्वं च प्र­त्य­नै­का­न्ति­क­त्वा­त् उ­पा­ल­म्भा­भा­व इति । २५पु­द्ग­ल­व­दे­क­प्र­दे­शा­दि­षु वृ­त्ति­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; श­री­र­प्र­मा­णा­नु­वि­धा­ना­त् । ८ । स्या- न्मतम् — प्र­दे­श­सं­हा­र­वि­स६र्पा­भ्या­मे­व पु­द्ग­ल­व­दे­क­प्र­दे­शा­दि­षु जीवस्य वृत्तिः प्राप्नो७तीति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? श­री­र­प्र­मा­णा­नु­वि­धा­ना­त् । का­र्म­ण­श­री­र­व­शा­दु­पा­त्तं म­ह­द­ल्पं वा श­री­र­म­धि­ति­ष्ठ­ति संसारी जीव इ­त्यु­क्त­म् । न चै­क­प्र­दे­शा­दि­कं श­री­र­म­स्ति ८ज­घ­न्ये­ना­ऽ­ङ्ग­ल­स्या­ऽ­सं­ख्ये­य­भा­ग­प्र­मा- णत्वात् । अतो ना­स्यै­क­प्र­दे­शा­दि­षु वृ­त्ति­र­स्ति । ३०मुक्तानां त­त्प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; दे­शो­ना­न्त्य­वि­ग्र­ह­प्र­मा­णा­व­स्था­ना­त् । ९ । स्या­दे­त­त् — यदि श­री­र­प्र­मा­णा­नु­वि­धा­ना­त् आत्मनो नै­क­प्र­दे­शा­दि­षु वृत्तिः, मुक्तानां तर्हि त­द­भा­वा­त्त­त्प्र­स­ङ्ग इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? दे­शो­ना­न्त्य­वि­ग्र­ह­प्र­मा­णा­व­स्था­ना­त् । येन श­री­रे­ण मु­क्ति­म­वा­प्त­वा­न् जी­व­स्त­त्प्र­मा­ण­मे­व दे­शो­न­म­व­ल­म्ब्या­व­ति­ष्ठ­ते­, न ततो वृ­द्धि­र्ना­पि हानिः, पुनः प्र­दे­श­सं­हा­र­वि­स­र्प­का­र­णा­भा­वा­त् । अत्राह — १घ­ट­प­टा­देः । २ना­न्य­द्द्र­व्य­पू­र्वं — मुº, दº, बº । ३एतत् प्र — श्रº, मूº, ताº । ४ए­क­स्मि­न्ने­व घटे ए­क­स्मि­न् प्रदेशे श्या­म­त्व­म् ए­क­स्मि­न् र­क्त­त्व­मि­ति । ५ए­क­स्मि­न् प्रदेशे सु­ख­म­न्य­स्मि­न् दुः­ख­मि­त्या­दि । ६ — स­र्प­णा­भ्या — मुº, मूº, दº, बº । ७ — प्नोति तन्न श्रº । ८उत्सेध । ४६० न ध­र्मा­दी­नां ना­ना­त्व­म्­, कुतः ? दे­श­सं­स्था­न­का­ल­द­र्श­न­स्प­र्श­ना­व­ना­ह­ना­द्य­भे­दा­त् । १० । दे­श­स्ता­व­दे­षा­म­भि­न्नः — यस्मिन् देशे ध­र्मो­ऽ­व­स्थि­तः त­स्मि­न्ने­वे­त­रे­षा­म­व­स्था­ना­त् । सं­स्था­न­म­प्य­भि­न्न­म् — यदेव धर्मस्य सं­स्था­न­मा­का­रः त­दे­वे­त­रे­षा­म् । का­ल­श्चा­भि­न्नः — त्रिषु कालेषु ध­र्मा­दी­नां तु­ल्य­वृ­त्ति­त्वा­त् । द­र्श­न­म­प्य­वि­शि­ष्ट­म् — येषु१(­ते­षु­)यत्रैको धर्मः प्र­त्य­क्ष­ज्ञा­नि­भि­र्दृ­ष्टः त­त्रै­वे­त­रे­षा­म­पि द­र्श­न­म् । स्पर्शन- ०५म­प्य­वि­शि­ष्ट­म् — ध­र्मा­दी­नि द्रव्याणि स­र्वा­त्म­ना­ऽ­न्यो­न्यं स्पृ­श­न्ती­ति । अ­व­गा­ह­नं चा­ऽ­भि­न्न­म् — एषां स­र्व­ग­त­त्वा­त् । तथा अ­रू­प­त्व­द्र­व्य­त्व­ज्ञे­य­त्वा­दि­भि­र­प्य­वि­शे­षो­ऽ­व­से­यः । अ­त्रो­च्य­ते — न; २अ­त­स्त­त्सि­द्धेः । ११ । यत एव ध­र्मा­दी­नां दे­शा­दि­भिः ३अ­वि­शे­ष­स्त्व­या चोद्यते अत एव ना­ना­त्व­सि­द्धिः­, यतो नासति ना­ना­त्वे­ऽ­वि­शे­ष४सिद्धिः । न ह्ये­क­स्या­वि­शे­षो­ऽ­स्ति । किञ्च, यथा रूप- र­सा­दी­नां तु५ल्य­दे­शा­दि­त्वे नैकत्वं तथा ध­र्मा­दी­ना­म­पि ना­ना­त्व­मि­ति । १०आह — रू­पा­दी­नां तु­ल्य­दे­श­त्वे­ऽ­पि चा­क्षु­प­त्वा­दि६वि­शि­ष्ट­ल­क्ष­णो­पे­त­त्वा­त् नानात्वं युक्तं न तथा ध­र्मा­दी­नां वि­शे­ष­क­रं कि­ञ्चि­ल्ल­क्ष­ण­मु­क्त­म् । स्या­दे­त­त्­, यदि न ल­क्ष­ण­भे­दः । अस्ति तु भिन्नं ल­क्ष­ण­म् । किं पु­न­स्त­दि­ति ? अत उत्तरं पठति — ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हौ ध­र्मा­ध­र्म­यो­रु­प­का­रः ॥ १७ ॥ अ­थ­वा­, अ­णु­स्क­न्ध­भे­दा­त् पु­द्ग­ला­ना­म् अ­सं­ख्ये­य­प्र­दे­श­त्वा­च्च आ­त्म­ना­म् अ­व­गा­हि­ना­म् एक- १५प्र­दे­शा­दि­षु पु­द्ग­ला­ना­म् अ­सं­ख्ये­य­भा­गा­दि­षु च जी­वा­ना­म­व­स्था­नं यु­क्त­मु­क्त­म् । तुल्ये पु­न­र­सं­ख्ये­य- प्र­दे­श­त्वे कृ­त्स्न­लो­क­व्या­पि­त्व­मे­व ध­र्मा­ध­र्म­योः न पु­न­र­सं­ख्ये­य­भा­गा­दि­वृ­त्ति­रि­त्ये­त­त्क­थ­म­न­प­दि­ष्ट- हे­तु­क­म­व­सा­तुं श­क्य­मि­ति । अत्र ब्रूमः — अ­व­से­य­म­सं­श­य­म् । यथा म­त्स्य­ग­म­न­स्य ज­ल­मु­प­ग्र­ह­का­र­ण- मिति नासति जले म­त्स्य­ग­म­नं भ­व­ति­, तथा जी­व­पु­द्ग­ला­नां प्र­यो­ग­वि­स्र­सा प­रि­णा­म­नि­मि­त्ता­हि­त- प्रकारां ग­ति­स्थि­ति­ल­क्ष­णां क्रियां स्वत ए­वा­ऽ­ऽ­र­भ­मा­णा­नां सर्वत्र भावात् त­दु­प­ग्र­ह­का­र­णा­भ्या­म­पि २०ध­र्मा­ध­र्मा­भ्यां स­र्व­ग­ता­भ्यां भ­वि­त­व्य­म्­, ना­स­तो­स्त­यो­र्ग­ति­स्थि­ति­वृ­त्ति­रि­ति व्या­पि­त्व­द­र्श­ना­र्थ­मि­द- मुच्यते । द्रव्यस्य दे­शा­न्त­र­प्रा­प्ति­हे­तुः प­रि­णा­मो गतिः । १ । द्रव्यस्य बा­ह्या­न्त­र­हे­तु­स­न्नि­धा­ने सति परि- ण­म­मा­न­स्य दे­शा­न्त­र­प्रा­प्ति­हे­तुः प­रि­णा­मो ग­ति­रि­त्यु­च्य­ते । त­द्वि­प­री­ता स्थितिः । २ । द्रव्यस्य स्व­दे­शा­द­प्र­च्य­व­न­हे­तु­र्ग­ति­नि­वृ­त्ति­रू­पा स्थि­ति­र­व­ग­न्त­व्या । २५उ­प­ग्र­हो­ऽ­नु­ग्र­हः । ३ । द्रव्याणां श­क्त्य­न्त­रा­वि­र्भा­वे का­र­ण­भा­वो­ऽ­नु­ग्र­ह उ­प­ग्र­ह७ इ­त्या­ख्या­य­ते । ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हा­वि­त्य­ने­क­वि­ग्र­ह­सं­भ­वा­द­र्था­नि­श्च­यः । ४ । वि­ग्र­ह­पू­र्व­को हि लोके वृ­त्ति­प­द- स्या­र्थ­नि­श्च­यो भवति । ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हौ इत्यत्र तु अ­ने­क­वि­ग्र­ह­सं­भ­वा­त् ना­स्त्य­र्था­नि­श्च­यः । तद्यथा — गतिश्च स्थितिश्च ग­ति­स्थि­ती­, ग­ति­स्थि­ती उ­प­ग्र­हौ ययोस्तौ ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हौ । गतिस्थि- त्यो­रु­प­ग्र­हौ ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हौ । ग­ति­स्थि­ती एव वा उ­प­ग्र­हौ ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हौ इति ? नैष दोषः । ३०अ­न्य­प­दा­र्थ­वृ­त्त्य­भा­वो ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हौ ध­र्मा­ध­र्मा­वि­त्य­व­च­ना­त् । ५ । ना­त्रा­ऽ­न्य­प­दा­र्था वृत्तिः सं­भ­व­ति । कुतः ? ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हौ ध­र्मा­ध­र्मा­वि­त्य­व­च­ना­त् । १ध­र्मा­दि­षु मध्ये एकः । २यत ए­वा­भे­द आ­पा­दि­तः । ३अभेदः । ४यथा सं­यु­क्त­योः क्षी­र­नी­र­यो­र­भे­दः । ५तु­ल्य­दे­शा­धि­ष्ठा­न­त्वे मुº, दº, बº । ६र­स­न­ग्रा­ह्य­त्वा­दि । ७उ­प­ग्र­ह­ण­मु­प­ग्र­हः । ४६१ न ष­ष्ठी­वृ­त्ति­र्द्वि­व­च­न­नि­र्दे­शा­त् । ६ । नेयं षष्ठी वृत्तिः — ग­ति­स्थि­त्यो­रु­प­ग्र­हौ ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हा- विति । कुतः ? द्वि­व­च­न­नि­र्दे­शा­त् । यदि हि अत्र ष­ष्ठी­वृ­त्तिः स्यात्, उ­त्त­र­प­दा­र्थ­स्य भा­व­स्यै­क­स्य प्रा­धा­न्या­त् लघ्वर्थ ए­क­व­च­न­नि­र्दे­शः क्रि­ये­त­, भेदेन च प्र­यो­ज­ना­भा­वा­त् । प­रि­शे­षा­त् स­मा­ना­धि­क­र­णा वृत्तिः । ७ । प­रि­शे­षा­त् स­मा­ना­धि­क­र­ण­ल­क्ष­णा वृ­त्ति­र्वे­दि­त­व्या — ०५ग­ति­स्थि­ती एव उ­प­ग्र­हौ ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हा­वि­ति । तथा च द्वि­त्वो­प­प­त्तिः । ८ । एवं च कृत्वा द्वि­त्व­मु­प­प­न्नं भ­व­ति­, ग­ति­स्थि­त्यो­र्भे­दा­त् तत्सा- मा­ना­धि­क­र­ण्या­त् भे­द­सि­द्धेः । कथं सा­मा­ना­धि­क­र­ण्य­म् ? क­र्म­सा­ध­न­त्वा­त् — १उ­प­गृ­ह्ये­ते इ­त्यु­प­ग्र­हौ ग­ति­स्थि­ती इति । ध­र्मा­ध­र्म­यो­रि­ति क­र्तृ­नि­र्दे­शः । ९ । ध­र्मा­ध­र्म­यो­रि­त्य­यं क­र्तृ­नि­र्दे­शो द्रष्टव्यः । कथम् ? कर्तरि १०ष­ष्ठी­वि­धा­ना­त् । कां क्रि­या­म­पे­क्ष्य कर्तृत्वं वि­व­क्षि­त­म् ? उ­प­का­र इ­त्यु­च्य­ते — उ­प­क­रो­ति२ क्रियायाः क­र्तृ­त्व­म्३ उ­प­का­र इति । किं­सा­ध­नो­ऽ­यं शब्दः ? भा­व­सा­ध­नः । उ­प­का­र इति भा­व­सा­ध­न­श्चे­त्­; पूर्वेण सा­मा­ना­धि­क­र­ण्या­नु­प­प­त्ति­र­र्था­न्त­र­वृ­त्तेः । १० । य­द्यु­प­क­र­ण­मु­प­का­र इति भा­व­सा­ध­न­श­ब्दः­, ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हा­वि­त्य­ने­न सा­मा­ना­धि­क­र­ण्यं नो­प­प­द्य­ते४ ध­र्मा­ध­र्म­यो­रु­प­का­रो ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हा­वि­ति । कुतः ? अ­र्था­न्त­र­वृ­त्तेः । उ­प­का­रो हि ध­र्मा­ध­र्म­यो- १५र्वर्तते क­र्तृ­स्थ­क्रि­या­त्वा­त् क­रो­तेः­, उ­प­गृ­ह्य­मा­णे तु ग­ति­स्थि­ती जी­व­पु­द्ग­ले­ष्वि­ति । ५एवं तर्हि कर्म- साधनः ? ६क­र्म­सा­ध­न­श्चे­द्व­च­न­भे­दा­नु­प­प­त्तिः । ११ । यदि क­र्म­सा­ध­नः­; व­च­न­भे­दो नो­प­प­द्य­ते­, सामा- ना­धि­क­र­ण्या­त् द्वि­व­च­नं प्राप्नोति । न वा सा­मा­न्यो­पा­दा­ना­त् । १२ । न वैष दोषः, किं का­र­ण­म् ? सा­मा­न्यो­पा­दा­ना­त् । यथा २०‘साधोः ७कार्यं त­षः­श्रु­ते­’ इति प्रा­क्सा­मा­न्य­म­पे­क्ष्य ल­ब्धै­क­व­च­नः का­र्य­श­ब्दः प­श्चा­द्वि­शे­ष­स­न्नि­धा- नेऽपि नोपात्तं वचनं ज­हा­ति­, त­दि­हा­पि (­त­द्व­दि­हा­पि­) उ­प­का­र­श­ब्दः उ­पा­त्ता­न्त­र­ङ्गै­क­व­च­नो भि­न्न­व­च­न­प­दा­न्त­रा­पे­क्षा­या­म­पि न व­च­ना­न्त­र­सं­क्र­मं करोति८ । ष­ष्ठी­वृ­त्ति­र्वा भा­व­सा­ध­न­त्वो­प­प­त्तेः । १३ । अ­थ­वा­, ग­ति­स्थि­त्यो­रु­प­ग्र­हौ ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हा­वि­ति ष­ष्ठी­वृ­त्ति­रि­य­म् । कुतः ? भा­व­सा­ध­न­त्वो­प­प­त्तेः­, उ­प­ग्र­ह­ण­मु­प­ग्र­ह इति भा­व­सा­ध­नो­ऽ­यं शब्दः । तथा २५उ­प­का­र­श­ब्द­श्च भा­व­सा­ध­नः — उ­प­क­र­ण­मु­प­का­रः इति । ननु चोक्तं भा­व­स्यै­क­त्वा­त् द्वि­व­च­न­नि­र्दे­शो नो­प­प­द्य­ते इति; नैष दोषः; य­था­सं­ख्य­प्र­ति­प­त्त्य­र्थो द्वि­व­च­न­प्र­यो­गः । १४ । ध­र्मा­ध­र्मौ द्वौ ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हौ द्वौ, तयोः सा­मा­न्या­त् य­था­सं­ख्यं स्यादिति द्वि­व­च­न­प्र­यो­गः क्रियते । ए­क­व­च­ने हि सति यथा भू­मि­रे­कै- वा­ऽ­श्वा­दी­नां ग­ति­स्थि­त्यो­रु­प­ग्र­हे व­र्त­ते­, तथा धर्म एक एव जी­व­पु­द्ग­ला­नां ग­ति­स्थि­त्यो­रु­प­ग्र­हं कु­र्या­त्­, ३०त­था­ऽ­ध­र्मो­ऽ­पि इ­त्य­य­म­र्थो गम्येत । अ९त्य­त­र­स्य वै­य­र्थ्य­मि­ति चेत्; न; १०अ­ने­क­स­हा­य­का­र­ण­द­र्श­ना­त्११ । ते­नै­त­दु­क्तं भवति — जी­व­पु­द्ग­ला­नां स्व­य­मे­व ग­ति­प­रि­णा­मि­नां त­दु­प­ग्र­ह­का­र­ण­त्वे­ना­नु­मी­य­मा­नो धर्मा- १ध­र्मा­ध­र्मा­भ्या­मु­प­क्रि­ये­ते । २इति । ३त­द­पे­क्षो­ऽ­यं कर्तरि ष­ष्ठी­नि­र्दे­शः । ४ — ते कुतः अ­र्था­न्त­र­वृ­त्तेः धर्मा — मुº, मूº, दº, बº । ५तटस्थ आह । ६आह चोदकः । ७किं तत् । ८तथा हि ध­र्मा­ध­र्म­योः क उ­प­का­र इत्युक्ते ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हा­वि­ति प­श्चा­द्वि­शे­ष­स­म्ब­न्धा­त् । ९तथा सति सू­त्र­का­र­स्य ध­र्मा­ध­र्म­यो­र्म­ध्ये । १०य­थै­क­स्य घटस्य च­क्र­ची­व­र­कु­ला­ला­द्य­ने­क­स­हा­य­का­र­णं दृष्टं तथा जी­व­पु­द्ग­ला­नां ग­ति­स्थि­त्योः । ११ताº प्रतौ वा­र्ति­क­चि­ह्ना­ङ्कि­त­मि­द­म् । ४६२ स्तिकायः । १ते­षा­मे­व स्वत एव स्थि­ति­मा­स्क­न्द­तां बा­ह्यो­प­ग्र­ह­का­र­ण­त्वे­ना­नु­मी­य­मा­नो­ऽ­ध­र्मा­स्ति- कायः२ । सर्वत्र च त­त्प्र­यो­ज­न­द­र्श­ना­त् स­र्व­ग­तौ चै­ता­वि­ति । उ­प­ग्र­हा­व­च­न­मु­प­का­रे­ण कृ­त­त्वा­त् । १५ । उ­प­ग्र­ह­व­च­न­म­न­र्थ­क­म् । कुतः ? उ­प­का­रे­ण कृत- त्वात् । उ­प­ग्र­ह उ­प­का­र इ­त्य­न­र्था­न्त­र­म् । तेन ग­ति­स्थि­ती ध­र्मा­ध­र्म­यो­रु­प­का­र इत्यस्तु ल­घु­त्वा­त् । ०५३तयोः क­र्तृ­त्व­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; उ­प­का­र­व­च­ना­त् य­ष्ट्या­दि­व­त् । १६ । स्या­दे­त­त् — ग­ति­स्थि­त्योः ध­र्मा­ध­र्मौ कर्तारौ इ­त्य­य­म­र्थः प्रसक्त इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­प­का­र­व­च­ना­त् । उ­प­का­रो ब­ला­धा­न­म् अ­व­ल­म्ब­न­म् इ­त्य­न­र्था­न्त­र­म् । तेन ध­र्मा­ध­र्म­योः ग­ति­स्थि­ति­नि­र्व­र्त­ने प्रधान- क­र्तृ­त्व­म­पो­दि­तं४ भवति । यथा अ­न्ध­स्ये­त­र­स्य वा स्व­ज­ङ्घा­ब­ला­द्ग­च्छ­तः य­ष्ट्या­द्यु­प­का­र­कं भवति न तु प्रेरकं तथा जी­व­पु­द्ग­ला­नां स्व­श­क्त्यै­व गच्छतां तिष्ठतां च ध­र्मा­ध­र्मौ उ­प­का­र­कौ न प्रेरकौ १०इत्युक्तं भवति । ग­ति­स्थि­ती ध­र्मा­ध­र्म­कृ­ते इ­त्य­नु­प­दे­शा­च्च । १७ । यदि ध­र्मा­ध­र्मौ ग­ति­स्थि­त्योः ५प्र­धा­न­क- र्तारौ स्याताम् ‘­ग­ति­स्थि­ती ध­र्मा­ध­र्म­कृ­ते­’ इ­त्यु­च्ये­त­, न त्वे­व­मु­क्त­म् । ततश्च म­न्या­म­हे न प्र­धा­न­क- र्तारौ इति । ६न वा, य­था­सं­ख्य­नि­वृ­त्त्य­र्थ­त्वा­त् । १८ । न वैष दौषः । किं का­र­ण­म् ? य­था­सं­ख्य­नि­वृ­त्त्य­र्थ- १५त्वात् । ‘­ग­ति­स्थि­ती ध­र्मा­ध­र्म­यो­रु­प­का­रः­’ इ­त्यु­च्य­मा­ने आत्मनां ग­ति­प­रि­णा­मो­प­का­रो धर्मस्य न पु­द्ग­ला­ना­म्­, स्थि­ति­प­रि­णा­मो­प­का­र इ­त­र­स्य ना­त्म­ना­मि­ति या­था­सं­ख्यं प्र­ती­ये­त­, त­न्नि­वृ­त्त्य­र्थ­मु­प­ग्र­ह७- वचनं क्रियते । व्या­ख्या­ना­दि­ष्ट­सं­प्र­त्य­य इति चेत्; न; प्र­ति­प­त्ते­र्गौ­र­वा­त् । १९ । स्या­दे­त­त्­, स­र्व­स­न्दे­हे­ष्वि­द- मु­प­ति­ष्ठ­ते — “­व्या­ख्या­न­तो वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्ति­र्न हि स­न्दे­हा­द­ल­क्ष­ण­म्­” [पातº महाº प­स्प­शा­º सूº ६] इति । २०तत इष्टस्य सं­प्र­त्य­यो भ­व­ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? प्र­ति­प­त्ते­र्गौ­र­वा­त् । व्या­ख्या­ना­दि­ष्ट­सं­प्र­त्य­ये क्रि­य­मा­णे बु­द्धि­खे­दो माभूत् इ­त्यु­प­ग्र­ह­व­च­नं कृतम् । ८सौ­षि­र्या­दा­का­श­स्यो­प­ग्र­ह इति चेत्; न; ध­र्मा­ध­र्म­का­ला­त्म­पु­द्ग­ला­धि­क­र­ण­त्वा­त् न­ग­रा­न्त- र्ग­त­वे­श्म­व­त् । २० । स्या­दे­त­त् — आकाशं स­र्व­ग­त­म­स्ति­, तच्च ८सौ­षि­र्य­गु­णो­पे­त­म्­, अतः तस्यैव गतिस्थि- त्यु­प­ग्र­हौ युक्तः, कि­म­न्या­भ्यां वृथा क­ल्पि­ता­भ्यां ध­र्मा­ध­र्मा­भ्या­मि­ति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? धर्मा- २५ध­र्म­का­ला­त्म­पु­द्ग­ला­धि­क­र­ण­त्वा­त् नभसः । कथम् ? न­ग­रा­न्त­र्ग­त­वे­श्म­व­त् । यथा न­ग­रा­न्त­र्ग­ता­नां वेश्मनां न­ग­र­म­धि­क­र­णं तथा ध­र्मा­दी­नां प­ञ्चा­ना­म् आ­का­श­म­धि­क­र­ण­म् । न चान्यस्य ध­र्मों­ऽ­न्य­स्य भ­वि­तु­म­र्ह­ति । यदि स्यात्, अ­प्ते­जो­गु­णा द्र­व­द­ह­ना­द­यः पृथिव्या एव क­ल्प्य­न्ता­म् । किञ्च, आ­का­शा­स्ति­त्वे­ऽ­पि अ­नु­गृ­ही­तृ­द्र­व्य­सं­ब­न्धे­न सा­म­र्थ्या­वि­र्भा­व­द­र्श­ना­त् अ­नि­मि­ष­व्र­ज्या- वत् । २१ । यथा ९अ­नि­मि­ष­स्य १०व्रज्या ज­लो­प­ग्र­हा­द्भ­व­ति­, ज­ला­भा­वे च भुवि न भवति सत्यप्या- ३०काशे । य­द्या­का­शो­प­ग्र­हा­त् मीनस्य ग­ति­र्भ­वे­त् भुवि अपि भवेत् । तथा ग­ति­स्थि­ति­प­रि­णा­मि­ना­म् आ­त्म­पु­द्ग­ला­नां ध­र्मा­ध­र्मो­प­ग्र­हा­त् ग­ति­स्थि­ती भवतो ना­का­शो­प­ग्र­हा­त् । य­द्या­का­शो­प­ग्र­हा­त्११ ग­ति­स्थि­ती स्या­ता­म्­; अ­लो­का­का­शे­ऽ­पि भ­वे­ता­म् । ततश्च लो­का­लो­क्वि­भा­गा­भा­वः स्यात् । लो­क­व्य­ति­रि­क्ते­न चा­ऽ­लो­के­न भ­वि­त­व्यं न­ञ्प­दो­ष­हि­त­स्या­र्थ­व­त्त्व­द­र्श­ना­त् अ­ब्रा­ह्म­णा­भि­धा­न­व­त् । १तथा जी­व­पु­द्ग­ला­नां स्व­य­मे­व स्थि­ति­प­रि­णा­मि­नां त­दु­प­ग्र — मुº, बº । २ — यः इति स — मुº, दº, बº । ३त­ट­स्था­भि­प्रा­यं नि­रा­क­रो­ति परः । ४नि­रा­कृ­त­म् । ५प्रेरक । ६अ­था­चा­र्यो वदति । ७अनर्थ- ३५कानि व­च­ना­नि कि­ञ्चि­दि­ष्टं सू­च­य­न्त्या­चा­र्य­स्य । ८सौखर्या — मुº । सु­षि­र­त्व । ९मत्स्यस्य । १०ग­म­न­म् । ११ — त् स्याता — मूº । ४६३ स्व­बा­ह्य­का­र­ण­भा­वा­ऽ­भा­व­यो­स्त­द्भा­वा­भा­व­द­र्श­ना­त् त­द­भा­व इति चेत्; न; सा­धा­र­ण­का­र- ण­त्वा­दा­का­श­व­त् । २२ । स्या­न्म­त­म् — इह ग­ति­म­तां स्थि­ति­म­तां च द्रव्याणां प्र­ति­नि­य­त­स्व­बा­ह्य­का­र­ण­स­न्नि- धाने सति नि­य­त­ग­ति­स्थि­त्यो­र्भा­वो दृष्टः, यथा म­त्स्या­दी­नां ज­ला­दि­स­द्भा­वे१ भावः त­द­भा­वे चाभावो दृष्टः । ते­षा­मे­व ज­ला­द्य­भा­वे ध­र्मा­ध­र्म­योः स­तो­र­पि ग­ति­स्थि­त्य­भा­वः­, त­स्मा­त्त­द­धी­ने ग­ति­स्थि­ती इति ०५ध­र्मा­ध­र्म­यो­र­भा­वः इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? सा­धा­र­ण­का­र­ण­त्वा­त् आ­का­श­व­त् । यथा सत्यपि भू­म्या­दा­व­धि­क­र­णे सर्वेषां सा­धा­र­ण­म­धि­क­र­ण­मा­का­श­मि­ष्य­ते तथा म­त्स्या­दी­नां सत्स्वपि ज­ला­दि­षु का­र­णे­षु सर्वेषां ग­ति­स्थि­त्योः सा­धा­र­ण­का­र­णौ ध­र्मा­ध­र्मा­व­भ्यु­प­ग­न्त­व्यौ । आ­का­श­मे­व प­र्या­प्त­मि­ति चेत्; न; स­र्व­त­न्त्र­वि­रो­धा­त् । २३ । स्या­दे­त­त् — आ­का­श­मे­व विभु- त्वात् स­र्व­द्र­व्या­णां ग­ति­स्थि­त्योः सा­धा­र­ण­का­र­ण­त्वे­न प­र्या­प्त­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स­र्व­त­न्त्र- १०वि­रो­धा­त् । आ­का­श­मे­व पर्याप्तं ना­न्य­दि­ति नि­य­च्छ­तः स­र्व­त­न्त्र­वि­रो­धो भवति । तद्यथा — २केचि- त्ता­व­दा­हुः — आ­का­श­का­ल­दि­गा­त्मा­नः स­र्व­ग­ता अपि सन्तः प्र­ति­नि­य­त­स्व­ल­क्ष­णाः इति । तत्र हि दि­ङ्नि­मि­त्तो यो व्य­व­हा­रः इत इ­द­मि­ति­, का­ल­नि­मि­त्त­श्च प­रो­ऽ­य­म­प­रो­ऽ­य­मि­ति ना­सा­वा­का­शा­दृ- तेऽस्ति इ­त्या­का­श­स्यै­वा­दः सामर्थ्यं न दि­क्का­ल­यो­रि­ति दि­क्का­ला­भा­वः प्रसक्तः । तथा च सर्वा- त्मनां चै­क­त्व­प्र­स­ङ्गः । यदि व्या­पि­त्वा­दा­का­श­स्यै­व ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हः क­ल्प्य­ते­, ननु य­त्प्र­त्य­र्थ­नि­य­त- १५बु­द्धि­सु­ख­दुः­खे­च्छा­द्वे­ष­प्र­य­त्न­ध­र्मा­ध­र्म­सं­स्का­र­गु­णो­प­प­त्तेः “­व्य­व­स्था­तः । शा­स्त्र­सा­म­र्थ्या­च्च नाना” [­वै­शे­º ३ । २ । २०, २१] आत्मान इति व्य­व­स्थि­तं त­द्वि­रु­ध्य­ते । ३अपर आहुः — त्रयो गुणाः स­त्त्व­र­ज­स्त­मो­ऽ­भि- धानाः प्र­सा­द­ला­घ­व­शो­ष­ता­पा­व­र­ण­सा­द­ना­दि­भि­न्न­स्व­भा­वा इति । यदि व्या­पि­त्वा­दा­का­श­स्यै­व ४ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हा­वि­ष्टौ­; ननु सत्त्वस्य व्या­पि­त्वा­त् शो­ष­ता­पा­द­यो र­जो­ध­र्माः सा­द­ना­व­र­णा­द­य­श्च तमो- धर्माः स­त्त्व­स्यै­वे­षि­त­व्याः । त­थे­त­र­यो­र­पि प्र­ति­प­क्ष­ध­र्मा इति स­ङ्क­र­प्र­स­ङ्गः । तथा स­र्व­क्षे­त्र­ज्ञा­नां २०चै­क­त्व­स­ङ्गः चै­त­न्य­स्व­रू­पा­वि­शे­षा­त् ५आ­द्य­न्त­भो­गा­वि­शे­षा­च्च । ६अन्ये मन्यन्ते — रू­प­णा­नु­भ­व­न- नि­मि­त्त­ग्र­ह­ण­सं­स्कृ­ता­भि­सं­स्क­र­णा­ल­म्ब­न­प्र­ज्ञ­प्ति­स्व­भा­व­ल­क्ष­णा रू­प­वे­द­ना­सं­ज्ञा­सं­स्का­र­वि­ज्ञा­ना­भि­धा­नाः पञ्च स्कन्धाः इति । तत्र य­द्ये­क­स्यै­व स­र्व­ध­र्माः क­ल्प्य­न्ते­; नासति वि­ज्ञा­ने­ऽ­नु­भ­वा­द­यः सं­भ­व­न्ती­त्य — नु­भ­वा­द­यो वि­ज्ञा­न­स्यै­व क­ल्प्ये­र­न् । तथा सति शे­ष­स्क­न्ध­नि­वृ­त्तौ स्व­नि­वृ­त्ति­र­पि स्यात्, न चैतत् स­र्व­मि­ष्ट­म् । त­स्मा­द­भ्यु­प­ग­म्य­ता­मा­का­श­स्य वि­भु­त्वे­ऽ­पि न ध­र्मा­ध­र्म­योः प्र­यो­ज­नं नास्तीति सिद्धौ २५ध­र्मा­ध­र्मा­स्ति­का­यौ । उ­भ­या­नु­ग्र­हा­त् प­र­स्प­र­प्र­ति­ब­न्ध इति चेत्; न; स्वतः प­रि­णा­म­सा­म­र्थ्य­स्या­ऽ­नु­ग्र­हा­का­ङ्- क्षित्वात् कु­ण्ट­न­य­न­य­ष्टि­प्र­दी­प­व­त् । २४ । स्या­न्म­त­म्­, यथा तु­ल्य­ब­ला­भ्यां श­कु­न्ता­भ्या­मा­कृ­ष्य­मा­णो मां­स­पि­ण्डः — या­व­त्क्षे­त्र­मे­के­ना­ऽ­ऽ­कृ­ष्य­ते ता­व­दि­त­रे­ण अ­प­कृ­ष्ये­ते­ति ना­स्यो­त्क­र्षा­प­क­र्ष­ग­ति­वि­धिः सं­भ­व­ति­, तथा ज­ग­द्व्या­पि­त्वा­त् ध­र्मा­ध­र्म­यो­र्य­दा ध­र्मो­प­ग्र­हा­द् आ­त्म­पु­द्ग­ला­नां ग­ति­स्त­दै­वा­ध­र्मो­प- ३०ग्रहात् स्थि­ति­रि­ति गतेः प्र­ति­ब­न्धः । यदा वा अ­ध­र्मा­नु­ग्र­हा­त्स्थि­ति­स्त­दै­व ध­र्मा­नु­ग्र­हा­द्ग­ति­रि­ति स्थितेः प्र­ति­ब­न्धः । एवं तेषां न गतिर्न स्थि­ति­रि­त्यु­भ­या­भा­वः इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स्वतः प­रि­णा­म- सा­म­र्थ्य­स्य अ­नु­ग्र­हा­का­ङ्क्षि­त्वा­त् । कथम् ? कु­ण्ट­न­य­न­य­ष्टि­प्र­दी­प­व­त् । यथा कुण्टस्य ग­ति­प­रि- णाम५स­म­र्थ­स्य य­ष्टि­रु­प­ग्रा­हि­का न तु सा तस्य गतेः कर्त्री । य­द्य­स­म­र्थ­स्या­पि कर्त्री भ­वे­त्­; मूर्च्छित- सु­षु­प्ता­दी­ना­म­पि य­ष्टि­सं­ब­न्धा­द्ग­तिः स्यात् । यथा वा न­य­न­स्य स्वतो द­र्श­न­स­म­र्थ­स्य प्रदीप उ­प­ग्रा­ह­कः ३५न तु प्रदीपो नेत्रस्य द­र्श­न­श­क्तेः कर्ता । य­द्य­स­म­र्थ­स्या­पि कर्ता स्यात्, मू­र्च्छि­त­सु­षु­प्त­जा­त्य­न्धा­ना­म­पि दर्शनं कुर्यात् । तथा आ­त्म­पु­द्गा­ला­ना­म­पि स्व­य­मे­व ग­ति­स्थि­ति­प­रि­णा­मि­नां ध­र्मा­ध­र्मा­वु­प­ग्रा­ह­कौ १वे त­द­भा­वे मूº, दº, मुº, बº । २वै­शे­षि­काः — सº । ३सांख्याः — सº । ४ग­ति­स्थि­ति­रि­त्यु­प — मुº, दº । ५आ­दा­न­भो — मुº, दº, बº । ६बौद्धाः — सº । ७ — म­सा­म­र्थ्य­स्य मूº । ४६४ ग­ति­स्थि­त्यो­र्न कर्तारौ । यदि कर्तारौ स्यातां स्याद् ग­ति­स्थि­ति­वि­रो­धः । अ­तो­ऽ­नु­ग्रा­ह­क­त्वा­न्ना­स्ति दोषः । किञ्च, क्व­चि­दु­प­ग्रा­ह­का­भा­वे­ऽ­पि ग­ति­स्थि­ति­द­र्श­ना­त् प­त­त्त्रि­व­त् । २५ । यथा प­त­त्त्रि­णः प्र­कृ­ष्ट­ग­ति- स्थि­ति­क्रि­या­प­रि­णा­म­सा­म­र्थ्या­त् ज­ल­तु­ल्य­बा­ह्यो­प­ग्रा­ह­का­भा­वे­ऽ­पि ध­र्मा­ध­र्म­द्र­व्य­स­द्भा­वा­त् ग­ति­स्थि­ती ०५दृष्टे, त­थे­त­रे­षा­म­पि द्रव्याणां ध­र्मा­ध­र्मो­प­ष्ट­म्भा­त् ग­ति­स्थि­ति­सि­द्धि­रि­ति त­दु­प­प­त्तिः । त­त्रा­प्या­का­शं नि­मि­त्त­मि­ति चे­दु­क्त­म् । २६ । यदि तत्रापि प­त­त्त्र्या­दि­षु आ­का­श­मु­प­ग्रा­ह­क- मस्तीति क­ल्प्य­ते­; उ­क्त­मे­त­त् — नाकाशं ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­ह­का­र­ण­म् अ­व­गा­ह­न­ल­क्ष­ण­त्वा­त्त­स्ये­ति । अ­ने­का­न्ता­च्च स­म­ग्र­वि­क­ले­न्द्रि­य­व­त् । २७ । यथा ना­य­मे­का­न्तः — स­र्व­श्च­क्षु­ष्मा­न् बा­ह्य­प्र­का­शो­प- ग्रहात् रूपं गृ­ह्णा­ती­ति । यस्मात् १द्वी­पि­मा­र्जा­रा­द­यः स्व­जा­ति­वि­शे­षो­पा­त्त­न­य­न­ब­ला­दे­व विनापि १०बा­ह्य­प्र­दी­पा­द्यु­प­ग्र­हा­त् रू­प­ग्र­ह­ण­स­म­र्थाः­, म­नु­ष्या­द­य­स्तु त­था­द­र्श­न­श­क्त्य­भा­वा­त् प्र­दी­पा­द्यु­प­ग्र­ह­म­पे- क्ष्यन्त इ­त्य­ने­का­न्तः । यथा वा, ना­य­मे­का­न्तः — सर्व एव ग­ति­म­न्तो य­ष्ट्या­द्यु­प­ग्र­हा­त् ग­ति­मा­र­भ­न्ते न­वे­ति­, यस्मात् स­म­ग्र­प­ञ्चे­न्द्रि­यो बा­ह्य­य­ष्ट्या­द्यु­प­ग्र­हा­त् बिनापि ध­र्मो­प­ग्र­हा­द्ग­ति­मा­र­भ­ते नैवं चक्षु- र्वि­क­लः­, स तु स­म­वि­ष­मा­दि­भू­प्र­दे­शा­द­र्श­ना­त् त­द्वि­शे­षा­वि­ष्क­र­ण­स­म­र्थां य­ष्टि­म­व­ष्ट­भ्य ग­ति­मा­र­भ­ते इ­त्य­ने­का­न्तः । तथा ना­य­मे­का­न्तः — स­र्वे­षा­म् आ­त्म­पु­द्ग­ला­नां सर्वे बा­ह्यो­प­ग्र­ह­हे­त­वः स­न्ती­ति­, किन्तु १५के­षा­ञ्चि­त् प­त­त्त्रि­प्र­भृ­ती­नां ध­र्मा­ध­र्मा­वे­व­, अ­प­रे­षां ज­ला­द­यो­ऽ­पी­त्य­ने­का­न्तः । अ­नु­प­ल­ब्धे­र­भा­व इति चेत्; न; स्व­ती­र्थ­क­रा­द्य­भा­व­प्र­स­ङ्गा­त् । २८ । स्या­न्म­त­म्­, नच धर्मा- धर्मौ स्तः अ­नु­प­ल­ब्धेः ख­र­वि­षा­ण­व­त् । सतां हि य­ष्ट्या­दी­ना­म् उ­प­ल­ब्धि­र­स्ति­, त­दु­प­का­र­श्च निम्नो- न्न­ता­दि­भू­प्र­दे­शे भे­द­द­र्श­नं दृष्टम् । न च तथा ध­र्मा­ध­र्मा­वु­प­ल­भ्ये­ते नापि त­दु­प­का­र इ­त्य­स­त्त्व­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स्व­ती­र्थ­क­रा­द्य­भा­व­प्र­स­ङ्गा­त् । न व­य­मे­वं­प्र­ति­ज्ञाः२ — यो यो नो­प­ल­भ्यः स सोऽस- २०न्निति । यस्तु ए­वं­वा­दी३ तस्य स्व­ती­र्थ­क­रा­द्य­भा­व­प्र­स­ङ्गः ख­र­वि­षा­ण­व­त् । यथा ख­र­वि­षा­ण­म् अनु- प­ल­ब्धे­र­स­त् तथा स्व­ती­र्थ­क­र­पु­ण्या­पु­ण्य­प­र­लो­का­दी­ना­म­प्य­स­त्त्व­मा­स­क्त­म्­, न चा­ऽ­स­त्त्व­मि­ष्टं ततो हे­तो­र्व्य­भि­चा­रः । किञ्च, अ­नु­प­ल­ब्ध्य­सि­द्धेः । २९ । भ­ग­व­द­र्ह­त्स­र्व­ज्ञ­प्र­त्य­क्ष­ज्ञा­न­गो­च­र­त्वा­त् त­त्प्र­णी­त­प­र­मा­ग­म­प्र­मा­ण­ग­म्य- त्वात् त­द­नु­सा­रि­स्व­का­र्य­द­र्श­ना­द्य­नु­मा­न­वि­ष­य­त्वा­च्च ध­र्मा­ध­र्म­यो­रु­प­ल­ब्धे­र­नु­प­ल­ब्धि­ल­क्ष­णो हेतुर- २५स्मान् प्र­त्य­सि­द्धः । न च हेतुः स्व­य­म­सि­द्धः सा­ध्य­म­र्थं सा­ध­यि­तु­म­ल­म् । अत एव वि­वा­दा­त् । ३० । यत एव य­ष्ट्या­दि­व­त् न प्रत्यक्षौ ध­र्मा­ध­र्मा­व­त एव विवादः — कि­म­नु­प­ल­ब्धेः ख­र­वि­षा­ण­व­द­भा­वो­ऽ­न­योः­, उत अ­ण्वा­का­श­मू­लो­द­का­दि­व­त् अभाव इति ? न हि यत एव विवादः तत एव निर्णयो भ­वि­तु­म­र्ह­ति । किञ्च, का­र्य­स्या­ने­को­प­क­र­ण­सा­ध्य­त्वा­त् तत्सिद्धेः । ३१ । इह लोके का­र्य­म­ने­को­प­क­र­ण­सा­ध्यं दृ­ष्ट­म्­, ३०यथा मृत्पिण्डो घ­ट­का­र्य­प­रि­णा­म­प्रा­प्तिं प्रति गृ­ही­ता­भ्य­न्त­र­सा­म­र्थ्यः बा­ह्य­कु­ला­ल­द­ण्ड­च­क्र­सू­त्रो­द­क- का­ला­का­शा­द्य­ने­को­प­क­र­णा­पे­क्षः घ­ट­प­र्या­ये­णा­ऽ­ऽ­वि­र्भ­व­ति­, नैक एव मृत्पिण्डः कु­ला­ला­दि­बा­ह्य­सा­ध- न­स­न्नि­धा­ने­न विना घ­टा­त्म­ना­वि­र्भ­वि­तुं स­म­र्थः­, तथा प­त­त्त्रि­प्र­भृ­ति­द्र­व्यं ग­ति­स्थि­ति­प­रि­णा­म­प्रा­प्तिं प्र­त्य­भि­मु­खं ना­न्त­रे­ण बा­ह्या­ने­क­का­र­ण­स­न्नि­धिं गतिं स्थितिं चा­वा­प्तु­म­ल­मि­ति त­दु­प­ग्र­ह­का­र­ण­ध­र्मा­ऽ- ध­र्मा­स्ति­का­य­सि­द्धिः । ततः किम् ? अ­नु­मा­न­वि­रो­धो वे­दि­त­व्यः । ३५संसर्ग एव हे­तु­रि­ति चेत्; न; का­र­ण­नि­य­मा­भा­व­प्र­स­ङ्गा­त् । ३२ । स्या­न्म­त­म् — ना­ने­क­का- र­ण­सा­ध्यं कार्यम् । किं तर्हि ? संसर्ग एव हेतुः का­र्या­त्म­ला­भ­स्य­, वि­व­क्ता­नां त­न्त्वा­दी­नां का­र्या­र­म्भ- १व्याघ्र । २बसः (­ब­हु­ब्री­हि­स­मा­स इ­त्य­र्थः­) । ३एवं व­द­ती­ति । ४६५ सा­म­र्थ्या­भा­वा­त् इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? का­र­ण­नि­य­मा­भा­व­प्र­स­ङ्गा­त् — य­स्मा­त्क­स्मा­च्चि­त्का­र- ण­सं­स­र्गा­त् प­ट­नि­ष्प­त्ति­र­स्तु । नो चेदेवं प्र­ति­वि­शि­ष्ट­त­न्त्वा­दि­का­र­ण­वि­ष­य­सं­स­र्गा­पे­क्ष­त्वा­द­ने­क­का­र- ण­त्व­सि­द्धिः । किञ्च, एकस्य का­र­ण­स्य सं­स­र्गा­भा­वा­त् । ३३ । अ­ने­क­का­र­ण­सा­ध्य­त्वा­त् सं­स­र्ग­स्य । सं­स­र्ग­का­र­ण­त्वे ०५प्र­ति­ज्ञा­हा­निः । अपि च, सं­स­र्ग­का­र­णा­नां सं­यो­ग­वि­शे­षः१२सं­यो­गि­नां ब­हु­त्वा­द­ने­कः ३त­त्सा­ध्य­त्वा­त् कार्यस्य अ­ने­क­का­र­ण­त्व­सि­द्धिः । किञ्च, स्व­स­म­य­वि­रो­धा­त् । ३४ । न च व­य­मे­वं­प­क्षाः — य­न्नो­प­ल­भ्य­ते प्र­त्य­क्षे­ण त­न्ना­स्ती­ति । यस्य तु वादिन ए­षो­ऽ­भि­प्रा­य­स्त­स्य स्व­स­म­य­वि­रो­धः । तद्यथा — सर्वे हि वादिनः प्र­त्य­क्षा­ऽ­प्र­त्य­क्षा­र्थ­वा­दि­नः । ४के­चि­त्ता­व­दा­हुः — प्रत्येकं रू­प­प­र­मा­ण­वो­ऽ­ती­न्द्रि­या­स्त­त्स­मु­दा­यो­ऽ­ने­क­प­र­मा­णु­क ४इ­न्द्रि­य­ग्रा­ह्यो नाम १०५चि­त्त­चै­त­सि­क­वि­क­ल्प­म­ती­न्द्रि­य­मि­ति । अप६र आहुः — व्यक्तस्य पृ­थि­व्या­देः प्र­धा­न­प­रि­णा­म­स्य प्र­त्य­क्ष­त्वं स­त्त्वा­दी­नां गुणानां प­र­मा­त्म­नां चा­ऽ­प्र­त्य­क्ष­मि­ति । ७अन्ये तु मन्यन्ते — “­म­ह­त्य­ने­क­द्र­व्य- त्वात् रू­पा­च्चो­प­ल८ब्धिः” [वैशेº ४ । १ । ६] इ­त्ये­व­मा­दि­ना९ अ­ने­क­प­र­मा­णु­स­मु­द­य­भा­वे­न निष्पन्नाः पृथि- व्या­द­य­स्त­द्वि­ष­या­श्च रू­पा­द­य­स्त­त्स­म­वा­यि­नः सं­ख्या­प­रि­मा­ण­पृ­थ­क्त्व­सं­यो­ग­वि­भा­गा­द­य­श्च प्र­त्य­क्षाः­, अ­ण्वा­का­शा­द­यो­ऽ­प्र­त्य­क्षा इति । यदि य­ष्ट्या­दि­व­द­नु­प­ल­ब्धेः ध­र्मा­ध­र्म­यो­र­भा­वः प्र­ति­ज्ञा­ये­त­; ननु १५वि­ज्ञा­ना­दी­नां स­त्त्वा­दी­ना­म् अ­ण्वा­दी­नां चा­ऽ­प्र­त्य­क्ष­त्वा­द­भा­वः स्यादिति स्व­स­म­य­वि­रो­धः । अथैषां का­र्य­द­र्श­ना­त् अ­स्ति­त्व­म­नु­मी­य­ते­; ध­र्मा­ध­र्म­योः को मत्सरः ? किञ्च, त्व­दी­य­जी­वि­त­म­र­णा­दि­व­त्त­त्सि­द्धिः । ३५ । यथा त्व­दी­य­जी­वि­त­म­र­ण­सु­ख­दुः­ख­ला­भा­ला­भा- दीनां म­नु­ष्य­मा­त्रा­प्र­त्य­क्षा­णा­म् अ­ति­श­य­ज्ञा­नि­भि­रु­प­ल­भ्य­मा­न­स्व­रू­पा­णा­म् अ­स्ति­त्व­म्­, तथा ताव- की­न­प्र­मा­ण­गो­च­रा­ती­त­यो­र­पि प­र­म­र्षि­स­र्व­ज्ञ­दृ­ष्ट­योः ध­र्मा­ध­र्म­यो­र­स्ति­त्व­मि­ति को विरोधः ? किञ्च, २०ज्ञा­ना­दि­व­दि­ति चेत्; न; उ­क्त­त्वा­त् । ३६ । स्या­दे­त­त् — यथा ज्ञा­ना­दी­ना­मा­त्म­प­रि­णा­मा­नां पुद्गल- प­रि­णा­मा­नां च द१०ध्या­दि­द्र­व्या­दी­नां निर्वृत्तिः प­र­स्प­रा­श्र­या न ध­र्मा­ध­र्मा­स्ति­का­य­स्था­नी­य­द्र­व्या­न्त- रा­श्र­या­, तथा जी­व­पु­द्ग­ले­षु ग­ति­स्थि­ति­प­रि­णा­मा अपि अ­न्यो­न्या­श्र­या इति ध­र्मा­ध­र्मा­भा­व इति । तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­क्त­त्वा­त् । उ­क्त­मे­त­त् — प­त­त्त्रि­प्र­भृ­ती­नां ग­ति­स्थि­ति­का­र­णे­न सा­धा­र­णे­न बाह्येन भ­वि­त­व्य­मि­ति । किञ्च, ज्ञा­ना­दि­द­ध्या­दि­वि­का­रा­णा­म­पि निर्वृत्तेः कालो हेतुः बा­ह्यो­ऽ­स्ती­त्य­भ्यु­प­ग­मा­द- २५स­म­स्स­मा­धिः११ । अ­दृ­ष्ट­हे­तु­के ग­ति­स्थि­ती इति चेत्; न; पु­द्ग­ले­ष्व­भा­वा­त् । ३७ । स्या­न्म­त­म् — अदृष्टो नामात्म- गु­णो­ऽ­स्ति य­द्धे­तु­कः सु­ख­दुः­ख­वि­पा­कः १२त­त्सा­ध­न­स­न्नि­धा­नं च । एवं च कृ­त्वो­क्त­म् — “­अ­ग्ने­रू­र्ध्व­ज्व­ल­नं वा­यो­श्च­ति­र्य­क्प­व­न­म् अ­णु­म­न­सो­श्चा­द्यं १४क­र्मे­त्ये­ता­न्य­दृ­ष्ट­का­रि­ता­नि­, उ­प­स­र्प­ण­म­प­स­र्प­ण­म­सि­त­पी­त­सं­यो­गाः का­या­न्त­र- सं­यो­ग­श्चे­ति अ­दृ­ष्ट­का­रि­ता­नि­” [वैशेº ५ । २ । १३, १७] इ­त्या­दि­, त­द्धे­तु­के ग­ति­स्थि­ती इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? ३०पु­द्ग­ले­ष्व­भा­वा­त् । अ­चे­त­न­त्वा­त् पु­द्ग­ला­नां पु­ण्या­पु­ण्य­क­र­णा१५भावात् त­त्कृ­त­ग­ति­स्थि­त्य­भा­व­दो­षः । य­स्यो­प­का­र­स्ता­द­र्थ्या क्रि­या­प्र­वृ­त्ति­रि­ति चेत्; न; अ­न्य­ध­र्म­स्या­ऽ­न्य­त्र क्रि­या­र­म्भे सा­म­र्थ्या­भा­वा­त् । ३८ । स्या­दे­त­त् — यस्य घ­टा­द­य उ­प­क­रि­ष्य­न्ति तस्य पुं­सो­ऽ­दृ­ष्टा­द् व­टा­दि­षु ग­ति­स्थि­ती भवत इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­न्य­ध­र्म­स्या­ऽ­न्य­त्र क्रि­या­र­म्भे सा­म­र्थ्या­भा­वा­त् । न हि स्वाश्रये क्रि­या­म­ना­र­भ­मा­णः अन्यत्र क्रि­या­हे­तु­र­स्ती­त्यु­क्तं पु­र­स्ता­त् । किञ्च, १यथा कु­ला­ल­स्य दण्डेन संसर्गः दण्डस्य च च­क्रे­ण­, मृ­त्पि­ण्ड­स्य कु­ला­ल­ह­स्ते­न ची­व­रे­ण चेत्यादि । २कु­ला­ला­दी­ना­म् । ३अ­ने­क­सं­यो­ग । ४बौद्धाः — सº । ४स्कन्धः । ५ज्ञान — ज्ञा­न­ज­सु­ख­दुः­खा­दि । ६सांख्याः ३५ — सº । ७वै­शे­षि­काः — सº । ८दृ­श्य­त्व­म् । ९सूत्रेण । १०द­ध्या­दी­नां मूº, मुº । द्र­व्या­दी­नां दº । ११परि- हारः । १२स्र­ग्व­नि­ता­ऽ­हि­ल­ता­दि । १३ति­र्य­क्प्ल­व­नं भाº २ । १४क­र्मे­त्या­द्य — मूº । १५कारण — मुº, दº । ४६६ पु­ण्या­पु­ण्या­त्य­ये­ऽ­पि ग­ति­स्थि­ति­द­र्श­ना­त् । ३९ । वि­नि­र्मु­क्त­पु­ण्या­पु­ण्य­ब­न्धा­नां सिद्धानां गति- स्थिती इष्येते । ततो ना­दृ­ष्ट­हे­तु­के ग­ति­स्थि­ती । अ­मू­र्त­त्वा­द्ग­ति­स्थि­ति­नि­मि­त्त­त्वा­नु­प­प­त्ति­रि­ति चेत्; न; दृ­ष्टा­न्ता­भा­वा­त् । ४० । स्या­न्म­त­म् — रू­पा­दि­गु­ण­वि­र­हि­त­त्वा­त् अमूर्तौ ध­र्मा­ध­र्मा­व­भ्यु­प­ग­म्ये­ते­, त­त­स्त­यो­र्ग­ति­स्थि­ति­हे­तु­त्वं नो­प­प­द्य­ते इति; ०५तन्न; किं का­र­ण­म् ? दृ­ष्टा­न्ता­भा­वा­त् । न हि दृ­ष्टा­न्तो­ऽ­स्ति ये­ना­मू­र्त­त्वा­त् ग­ति­स्थि­ति­हे­तु­त्वं व्या­व­र्ते­त । किञ्च, आ­का­श­प्र­धा­न­वि­ज्ञा­ना­दि­व­त्त­त्सि­द्धेः । ४१ । यथा आ­का­श­म­मू­र्त­म­पि सत् स­र्व­प­दा­र्था­ना­म- व­गा­ह­न­प्र­यो­ज­न­मु­प­पा­द­य­ति । यथा वा, प्र१धा­न­म­मू­र्त­म­पि पु­रु­षा­र्थ­प्र­वृ­त्त्या म­ह­दा­दि­वि­का­र­मा­प­द्य- मानं पु­रु­ष­स्यो­प­क­रो­ति । यथा वा, विज्ञा२न­म­मू­र्त­म­पि स­न्ना­म­रू­पो­त्प­त्तौ निमित्तं “­वि­ज्ञा­न­प्र­त्य­यं १०ना­म­रू­प­म्­” इति व­च­ना­त् । यथा वा, अ­पू­र्वा­ख्यो३ धर्मः क्रियया अ­भि­व्य­क्तः सन्न- मू­र्तो­ऽ­पि पु­रु­ष­स्यो­प­का­री व­र्त­ते­, तथा ध­र्मा­ध­र्म­यो­र­पि ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­हो­ऽ­व­से­यः । अत्राह — य­द्य­ती­न्द्रि­य­यो­र्ध­र्मा­ध­र्म­यो­रु­प­का­र­सं­ब­न्धे­ना­स्ति­त्व­म­व­ध्रि­य­ते त­द­न­न्त­र­मु­द्दि­ष्ट­स्य नभ- सो­ऽ­ती­न्द्रि­य­स्या­धि­ग­मे क उ­प­का­र इति ? अ­त्रो­च्य­ते — आ­का­श­स्या­व­गा­हः ॥ १८ ॥ १५आ­का­श­श­ब्दो व्या­ख्या­ता­र्थः । अ­व­गा­ह­श­ब्दो भा­व­सा­ध­नः । १ । अ­व­गा­ह­न­म­व­गा­ह इति भा­व­सा­ध­नो­ऽ­व­गा­ह­श­ब्दो वेदि- तव्यः । अ­व­गा­हो­ऽ­नु­प्र­वे­श इत्यर्थः । ध­र्मा­ध­र्म­यो­र­व­गा­हं प्रति क­र्तृ­त्वा­द­ना­दि­सं­ब­न्ध­नि­वृ­त्ति­रि­ति चेत्; न; औ­प­चा­रि­क­त्वा­त् व्या­प्ति­स­द्भा­वा­त् । २ । स्या­न्म­त­म् — यथा ज­ल­म­व­गा­ह­ते हंस इति न ज­ल­हं­स­यो­र­ना­दि­सं­ब­न्धः­, तथा २०आकाशं ध­र्मा­ध­र्मा­व­व­गा­हे­ते इ­त्य­भ्यु­प­ग­मा­त् अ­ना­दि­सं­ब­न्धो नि­व­र्त­त इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? औ­प­चा­रि­क­त्वा­त् । औ­प­चा­रि­को­ऽ­य­म­व­गा­हः । कुतः ? क्रि­या­ऽ­भा­वा­त् । कु­त­स्त­र्हि उ­प­चा­रः ? व्या­प्ति­स­द्भा­वा­त् । यथा ग­म­ना­भा­वे­ऽ­पि स­र्व­ग­त­मा­का­श­मि­त्यु­च्य­ते व्या­प्ति­स­द्भा­वा­त्­, तथा मु­ख्या­व­गा­ह­क्रि­या­ऽ­भा­वे­पि लो­का­का­शे­ऽ­पि सर्वत्र व्या­प्ति­द­र्श­ना­त् व्य­व­ह्रि­य­ते — ध­र्मा­ध­र्म­यो­र्लो­का­का- शे­ऽ­व­गा­ह इति । २५अ­यु­त­सि­द्धा­ना­मा­धा­रा­धे­य­त्वा­नु­प­प­त्ति­रि­ति चेत्; न; तत्रापि द­र्श­ना­त् पा­णि­रे­खा­व­त् । ३ । स्या­दे­त­त् — यु­त­सि­द्धा­नां लोके दृष्ट आ­धा­रा­धे­य­भा­वः यथा कु­ण्ड­ब­द­रा­दी­ना­म् । अ­यु­त­सि­द्धा­श्चै­ते आ­का­श­ध­र्मा­ध­र्माः अ­प्रा­प्ति­पू­र्व­क­प्रा­प्त्य­भा­वा­त्­, तत आ­धा­रा­धे­य­भा­वो नो­प­प­द्य­त इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? तत्रापि द­र्श­ना­त् । यथा यु­त­सि­द्ध्य­भा­वे पाणौ रेखेति आ­धा­रा­धे­य­भा­वो दृष्टः तथा लो­का­का­शे ध­र्मा­ध­र्मा­वि­त्या­धे­या­धा­र­भा­वः सिद्धः । ३०दृ­ष्ट­त्वा­दी­श्व­रै­श्व­र्य­व­त् । ४ । य­थे­श्व­र­स्यै­श्व­र्य­स्य वा­ऽ­यु­त­सि­द्धे­ऽ­पि ईश्वरे ऐ­श्व­र्य­मि­ति व्यव- वहारो दृ­ष्ट­स्त­था लो­का­का­शे ध­र्मा­ध­र्मा­वि­ति व्य­प­दे­शो युक्तः । अ­ने­का­न्ता­च्च तत्सिद्धिः । ५ । ना­य­मे­का­न्तः — अ­ना­दि­सं­ब­न्धौ ध­र्मा­ध­र्मौ अ­यु­त­सि­द्धौ चेति । किं तर्हि ? स्या­द­ना­दि­सं­ब­न्धौ स्या­न्ना­ऽ­ना­दि­सं­ब­न्धौ­, स्या­द­यु­त­सि­द्धौ स्या­न्ना­ऽ­यु­त­सि­द्धा­वि­त्या­दि । १सां­ख्या­भि­म­त­म् — सº । २बौ­द्ध­स­भ्म­त­म् — सº । ३मी­मां­स­का­भि­म­त­म् — सº । ४६७ तद्यथा — प­र्या­या­र्थि­क­गु­ण­भा­वे द्र­व्या­र्थि­क­प्रा­धा­न्या­त् व्य­यो­द­या­भा­वा­त् स्या­द­ना­दि­सं­ब­न्धौ अ­यु­त­सि­द्धौ च । द्र­व्या­र्थि­क­गु­ण­भा­वे प­र्या­या­र्थि­क­प्रा­धा­न्या­त् प­र्या­या­णां व्य­यो­त्पा­द­स­द्भा­वा­त् स्या­न्ना­ऽ­ना­दि- संबन्धौ ना­यु­त­सि­द्धौ चेत्यादि योज्यम् । ततः किम् ? क­थ­ञ्चि­त् अ­व­गा­हः आ­धा­रा­धे­य­भा­व­श्च सिद्धो भवति । ०५जी­व­पु­द्ग­ला­नां मु­ख्यो­ऽ­व­गा­हः क्रि­या­प­रि­णा­मा­त् । ६ । जीवानां पु­द्ग­ला­नां च मु­ख्यो­ऽ­व­गा­हो वे­दि­त­व्यः । कुतः ? क्रि­या­प­रि­णा­मा­त् । यथा हंसो ज­ल­म­व­गा­ह­ते इति मुख्यो व्य­प­दे­शः तथा जी­व­पु­द्ग­ला आ­का­श­म­व­गा­ह­न्ते क्रि­या­प­रि­णा­मा­त् इति मुख्यो व्य­प­दे­शो­ऽ­व­से­यः । आ­का­श­स्या­व­का­श­दा­न­सा­म­र्थ्या­त् प­र­स्प­र­प्र­ति­घा­ता­भा­व इति चेत्; न; स्थू­ला­ना­म­न्यो­न्य- प्र­ति­घा­ता­त् । ७ । स्या­न्म­त­म् — य­द्य­व­का­श­दा­न­स­म­र्थ­मा­का­शं तस्य च सर्वत्र स­न्नि­धा­ना­त्­, मूर्तानां १०प­र­स्प­र­प्र­ति­घा­तो न स्यात् । दृश्यते च ब­ज्रा­दि­भि­र्लो­ष्टा­दी­नां भि­त्त्या­दि­भि­श्च ग­वा­दी­ना­म्­, ततोऽ- स्या­ऽ­व­का­श­दा­न­सा­म­र्थ्यं हीयत इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स्थू­ला­ना­म­न्यो­न्य­प्र­ति­घा­ता­त् । स्थूला हि प­र­स्प­र­तः प्र­ति­ह­न्य­न्ते न सू­क्ष्मा­स्ते­षा­म­न्यो­न्य­प्र­वे­श­श­क्ति­यो­गा­त्­, न तस्य तावता अ­व­का­श­दा­न- सामर्थ्यं हीयते । अ­सा­धा­र­ण­ल­क्ष­ण­त्वा­नु­प­प­त्ते­रि­ति चेत्; न; स­र्वा­व­गा­ह­वि­शे­ष­ल­क्ष­णो­प­प­त्तेः । ८ । स्या­दे­त­त् — १५यदि सू­क्ष्म­भा­वा­त् इ­त­रे­ऽ­पि पदार्थाः अ­न्यो­न्या­व­का­श­दा­नं कुर्वन्ति ना­का­श­स्ये­द­म­सा­धा­र­ण­ल­क्ष­ण­म् । अ­सा­धा­र­णे­न हि ल­क्ष­णे­न अ­स्ति­त्व­म­नु­मी­य­ते­, अ­त­स्त­द­भा­वा­दा­का­शा­भा­व इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स­र्वा­व­गा­ह१वि­शे­ष­ल­क्ष­णो­प­प­त्तेः । यथा भू­म्या­दि­षु अ­श्वा­दि­ग­ति­स्थि­त्यु­प­ग्र­ह­द­र्श­ने­ऽ­पि स­र्व­द्र­व्य­ग­ति- स्थि­त्यु­प­ग्र­ह­रू­पे­णा­सा­धा­र­ण­ल­क्ष­णे­ना­नु­मी­य­ते (­ये­ते­) ध­र्मा­ध­र्मौ­, तथा स­र्व­द्र­व्या­व­गा­ह­न­वि­शे­ष­ल­क्ष­णो- प­प­त्ते­रा­का­श­स्या­स्ति­त्व­म­नु­मी­य­ते । २०अ­लो­का­का­शे त­द­भा­वा­द­भा­व इति चेत्; न; स्व­भा­वा­प­रि­त्या­गा­त् । ९ । स्या­न्म­त­म् — य­द्य­व­का­श- दा­न­ल­क्ष­ण­मा­का­श­म् अ­लो­का­का­शे­ऽ­व­गा­हि­ना­म­भा­वा­त् त­ल्ल­क्ष­णा­भा­वा­त् ल­क्ष्या­न­व­धा­र­ण­प्र­स­ङ्ग इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स्व­भा­वा­प­रि­त्या­गा­त् । यथा हं­स­स्या­व­गा­ह­क­स्या­भा­वे­ऽ­प्य­व­गा­ह्य­त्वं जलस्य न ही­य­ते­, तथा अ­व­गा­हि­त्र­भा­वे­ऽ­पि ना­ऽ­लो­का­का­श­स्य अ­व­का­श­दा­न­सा­म­र्थ्य­हा­निः । २अ­जा­त­त्वा­द­भा­व इति चेत्; न; असिद्धेः । १० । स्या­दे­त­त् — ना­स्त्या­का­श­म­जा­त­त्वा­त् ख­र­वि­षा- २५णवत् इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? ३असिद्धेः । द्र­व्या­र्थि­क­गु­ण­भा­वे प­र्या­या­र्थि­क­प्रा­धा­न्या­त् स्व­प्र­त्य­या­ऽ- गु­रु­ल­घु­गु­ण­वृ­द्धि­हा­नि­वि­क­ल्पा­पे­क्ष­या अ­व­गा­ह­क­जी­व­पु­द्ग­ल­प­र­प्र­त्य­या­व­गा­ह­भे­द­वि­व­क्ष­या च आका- शस्य जा­त­त्वो­प­प­त्तेः हे­तो­र­सि­द्धिः । अ­थ­वा­, व्य­यो­त्पा­दौ आ­का­श­स्य दृश्येते । यथा च­र­म­स­म- य­स्या­ऽ­स­र्व­ज्ञ­स्य स­र्व­ज्ञ­त्वे­नो­त्पा­द­स्त­थो­प­ल­ब्धेः­, अ­स­र्व­ज्ञ­त्वे­न व्य­य­स्त­था­ऽ­नु­प­ल­ब्धेः­, एवं च­र­म­स- म­य­स्या­स­र्व­ज्ञ­स्य सा­क्षा­द­नु­प­ल­भ्य­मा­का­शं स­र्व­ज्ञ­त्वो­प­प­त्तौ उ­प­ल­भ्य­त इति उ­प­ल­भ्य­त्वे­नो­त्प­न्न­म­नु- ३०प­ल­भ्य­त्वे­न च वि­न­ष्ट­म् । यदि ते­ना­ऽ­वि­न­ष्ट­म­नु­त्प­न्नं च स्यात्; स­र्व­ज्ञ­त्व­मे­वा­स्य न स्यात् । अतो व्य­यो­त्पा­द­द­र्श­ना­त् असिद्धो हेतुः । बु­द्धि­श­ब्द­ल­क्ष­ण­स्य ख­र­वि­षा­ण­स्य स्व­का­र­ण­स­न्नि­धा­ने सति ज­न्म­व­त्त्वा­त् अ­स्ति­त्वा­च्च सा­ध्य­सा­ध­न­ध­र्मा­सि­द्ध­ता दृ­ष्टा­न्त­स्य — खरो मृतः गौर्जातः स एव जीव इत्ये- क­जी­व­वि­व­क्षा­यां ख­र­व्य­प­दे­श­भा­जो जीवस्य गो­जा­ति­सं­क्र­मे वि­षा­णो­प­ल­ब्धेः­, ४अ­र्थ­ख­र­वि­षा­ण­स्या­पि जा५त्य­स्ति­त्व­स­द्भा­वा­त् उ­भ­य­ध­र्मा­सि­द्ध­ता । नि­र­न्व­य­वि­न­श्व­र­त्वे तु ६स्मृ­त्य­भा­वा­त् लो­क­सं­व्य­व­हा­र- ३५लोपः स्यात् । ७अ­ना­वृ­ति­रा­का­श­मि­ति चेत्; न; ना­म­व­त् तत्सिद्धेः । ११ । स्या­दे­त­त्८ — नाकाशं नाम १ — वि­शे­षो­प­प­त्तेः बº, दº, मुº । २अज्ञात — मुº । आह बौद्धः — जातं वा आ­का­श­म­जा­तं वा ? य­द्य­जा­त­म्­; तर्हि नास्तीति । ३अ­सि­द्धो­ऽ­यं हेतुः । ४अथ खर — मुº, दº, बº, ताº, श्रº । ५उत्पत्ति । ६द­त्त­ग्र­हा­दि । ७“­त­त्रा­का­श­म­ना­वृ­तिः­” — अ­भि­ध­º१ । ५ । ८बौद्धः — सº । ४६८ कि­ञ्चि­द्व­स्त्व­स्ति­, आ­व­र­णा­भा­व­मा­त्रं हि त­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? ना­म­व­त्त­त्सि­द्धेः । यथा नाम- वे­द­ना­दि अ­मू­र्त­त्वा­त् अ­ना­वृ­त्य­पि स­द­स्ती­त्य­भ्यु­प­ग­म्य­ते­, तथा आ­का­श­म­पि व­स्तु­भू­त­मि­त्य­व­से­य­म् । १श­ब्द­लि­ङ्ग­त्वा­दि­ति चेत्; न; पौ­द्ग­लि­क­त्वा­त् । १२ । स्या­न्म­त­म् — ना­व­गा­हे­न आ­का­श­म­नु­मी­य­ते । कु­त­स्त­र्हि ? श­ब्द­लि­ङ्ग­त्वा­त् । शब्दो ह्या­का­श­गु­णः वा­ता­भि­घा­त­बा­ह्य­नि­मि­त्त­व­शा­त् स­र्व­त्रो­त्प­द्य- ०५मान इ­न्द्रि­य­प्र­त्य­क्षः अ­न्य­द्र­व्या­सं­भ­वी गु­णि­न­मा­का­शं स­र्व­ग­तं ग­म­य­ति­, गु­णा­ना­मा­धा­र­प­र­त­न्त्र- त्वा­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? पौ­द्ग­लि­क­त्वा­त् । पु­द्ग­ल­द्र­व्य­वि­का­रो हि शब्दः, ना­का­श­गु­णः । तस्यो- प­रि­ष्टा­त् यु­क्ति­र्व­क्ष्य­ते । प्र­धा­न­वि­का­र आ­का­श­मि­ति चेत्; न; त­त्प­रि­णा­मा­भा­वा­त् आ­त्म­व­त् । १३ । स्या­न्म­त­म्२ — प्रधानं नाम स­त्त्व­र­ज­स्त­म­सां सा­म्य­रू­प­म­स्ति प्र­स­व­स्व­भा­व­क­म्­, त­द्वि­का­रा म­ह­दा­द­य­स्त­द्वि­का­र- १०विशेषः कश्चित् आ­का­श­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­त्प­रि­णा­मा­भा­वा­त् आ­त्म­व­त् । यथा पर- मात्मनां नि­त्य­त्वा­त् नि­ष्क्रि­य­त्वा­त् अ­न­न्त­त्वा­द्य­वि­शे­षा­त् आ­वि­र्भा­व­ति­रो­भा­वा­ऽ­भा­वा­त् प­रि­णा­मा- भावः, तथा प्र­धा­न­स्या­पि नि­त्य­त्व­नि­ष्क्रि­य­त्वा­न­न्त­त्वा­द्य­वि­शे­षा­न्न स्या­त्प­रि­णा­मः­, त­द­भा­वा­त् प्रधान- वि­का­रा­का­श­क­ल्प­ना­व्या­घा­तः । किञ्च, यथा घटस्य प्र­धा­न­वि­का­र३स्या­ऽ­नि­त्य­त्वं मू­र्त­त्व­म­स­र्व­ग- तत्वं च तथा आ­का­श­स्या­पि स्यात् वि­प­र्य­यो वा । १५उ­प­का­र­प्र­क­र­णा­भि­सं­ब­न्धे­ने­द­मु­च्य­ते — श­री­र­वा­ङ्म­नः­प्रा­णा­पा­नाः पु­द्ग­ला­ना­म् ॥ १९ ॥ शरीरे स­त्यु­त्त­रे­षां प्र­वृ­त्ति­द­र्श­ना­त् आदौ त­द्व­च­न­म् । १ । सति श­री­रे­ऽ­धि­ष्ठा­न­भू­ते उ­त्त­रे­षां वा­गा­दी­ना­मा­धे­या­नां प्र­वृ­त्ति­रि­ति कृत्वा शरीरं प्र­धा­न­म­त­स्त­स्या­दौ ग्रहणं क्रियते । त­द­न­न्त­रं वा­गु­पा­दा­नं पु­रु­ष­हि­ता­वा­प्ति­मू­ल­त्वा­त् । २ । त­द­न­न्त­रं वा­गु­पा­दा­नं क्रियते । कुतः ? २०पु­रु­ष­हि­ता­वा­प्ति­मू­ल­त्वा­त् । पु­रु­ष­स्य हि वाक् हिते प्र­व­र्ति­का श्रो­त्रे­न्द्रि­य­द्वा­रे­ण । अ­न्ये­न्द्रि­यो­प­सं­ख्या­न­मि­ति चेत्; न; च­श­ब्द­स्ये­ष्ट­स­मु­च्च­या­र्थ­त्वा­त् । ३ । स्या­न्म­त­म् — चक्षु- रा­दी­न्य­पी­न्द्रि­या­णि पु­रु­ष­स्यो­प­का­र­का­णि सन्ति, ते­षा­मु­प­सं­ख्या­नं क­र्त­व्य­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? च­श­ब्द­स्ये­ष्ट­स­मु­च्च­या­र्थ­त्वा­त् । उ­त्त­र­सू­त्रे वक्ष्यते च­श­ब्दः­, स इ­ष्ट­स­मु­च­या­र्थो भवति । ४आ­त्म­प्र­दे­शा­च्च­क्षु­रा­द्य­ग्र­ह­ण­मि­ति चेत्; न; द्र­व्ये­न्द्रि­य­स्य पौ­द्ग­लि­क­त्वा­त् । ४ । स्या­दे­त­त् — २५उ­त्से­धा­ङ्गु­ला­सं­ख्ये­य­भा­ग­प्र­मि­ता आ­त्म­प्र­दे­शा ज्ञा­ना­व­र­ण­वी­र्या­न्त­रा­य­क्ष­यो­प­श­म­नि­मि­त्ता­श्च­क्षु­रा- दि­व्य­प­दे­श­भा­जो न पौ­द्ग­लि­का इ­त्य­नु­प­सं­ख्या­न­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? द्र­व्ये­न्द्रि­य­स्य पौ­द्ग­लि­क- त्वात् । अ­ङ्गो­पा­ङ्ग­ना­म­ला­भ­नि­मि­त्ता हि द्र­व्ये­न्द्रि­य­प­रि­णा­माः पौ­द्ग­लि­काः आ­त्म­ना­मु­प­का­रे वर्तन्ते । म­नो­ऽ­ग्र­ह­ण­प्र­स­ङ्गा­च्च । ५ । यदि ज्ञा­ना­व­र­ण­वी­र्या­न्त­रा­य­क्ष­यो­प­श­म­नि­मि­त्त­त्वा­च्च­क्षु­रा­द्य- ग्रहणं न्याय्यं मन्यते म­न­सो­ऽ­प्य­ग्र­ह­णं प्राप्नोति । म­नो­ऽ­पि हि नो­इ­न्द्रि­या­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा­पे­क्ष­म् । ३०अ­न­व­स्थि­त­त्वा­त् म­नो­ग्र­ह­ण­मि­ति चेत्; न; अ­न­व­स्था­ने­ऽ­पि त­न्नि­मि­त्त­त्वा­त् । ६ । स्यान्म- तम् — यथा च­क्षु­रा­दि­व्य­प­द­शे­भा­ज आ­त्म­प्र­दे­शा अ­व­स्थि­ता निय५त­दे­श­त्वा­त् न तथा म­नो­ऽ­व­स्थि­त- मस्ति, अत एव त­द­नि­न्द्रि­य­मि­त्यु­च्य­ते­, त­तो­ऽ­स्य न पृ­थ­ग्ग्र­ह­ण­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­न­व­स्था- १आह नै­या­यि­कः श­ब्द­लि­ङ्ग­मा­का­श­मि­ति । २सांख्यस्य — सº । ३अथ आ­का­श­स्य प्र­धा­न­वि­का­र­स्य नि­त्य­त्व­म­मू­र्त्त­त्वं स­र्व­ग­त­त्वं च तथा घ­ट­स्या­पि स्यात् का­र­ण­स­मा­न­त्वा­त् । ४आ­त्म­प्र­दे­श­त्वा­च्च­क्षु­रा­दि­भा­वे­न्द्रि- याणां पु­द्ग­ल­प्र­क­र­णे त­द­ग्र­ह­णं युक्तं सू­त्र­का­र­स्ये­ति चो­द­क­मा­ह­… । ५नि­य­तो­द्दे­श — मुº, मूº, ताº, ३५दº, बº । ४६९ नेऽपि त­न्नि­मि­त्त­त्वा­त् । यत्र१ यत्र प्र­णि­धा­नं तत्र तत्र आ­त्म­प्र­दे­शा अ­ङ्गु­ला­सं­ख्ये­य­भा­ग­प्र­मि­ता म­नो­व्य­प­दे­श­भा­जः । वा­ग­ग्र­ह­ण­प्र­स­ङ्गा­च्च । ७ । यदि आ­त्म­प­रि­णा­मा­च्च­क्षु­रा­द्य­ग्र­ह­णं कल्प्यते वा­चो­ऽ­प्य­ग्र­ह­ण­म्­, वा२गपि ज्ञा­ना­व­र­ण­वी­र्या­न्त­रा­य­क्ष­यो­प­श­मो­प­ष्ट­म्भ­ज­नि­त­वृ­त्तिः । ०५ब­हि­र्वि­निः­सृ­ता­ना­मा­त्म­प­रि­णा­मा­भा­वा­त्त­द्ग्र­ह­ण­मि­ति चेत्; न; उ­क्त­त्वा­त् । ८ । स्या­दे­त­त् — ब­हि­र्वि­निः­सृ­ता वा­क्पु­द्ग­ला आ­त्म­प­रि­णा­मा न भ­व­न्ति­, तदर्थं पृ­थ­ग्ग्र­ह­ण­मि­ति­; तन्न; किं कार- णम् ? उ­क्त­त्वा­त्३ । उ­क्त­मे­त­त् त­दु­त्प­त­द्भि (­त­दु­त्त­र­द्भि­) रे­वा­ऽ­स्मा­भिः — च­क्षु­रा­दी­नि द्र­व्ये­न्द्रि­या­णि पौ­द्ग­लि­का­नी­ति । तस्मात् सूक्तं च­श­ब्द­स्ये­ष्ट­स­मु­च्च­या­र्थ­त्वा­दि­ति । ततो म­नो­ग्र­ह­णं त­द्व­त­स्त­त्सि­द्धेः । ९ । ततः पश्चात् म­नो­ग्र­ह­णं क्रियते । कुतः ? त­द्व­त­स्त- १०त्सिद्धेः । य­स्या­त्म­नः श­री­र­म­स्ति वा­ङ्नि­र्व­र्त­न­सा­म­र्थ्यं च, तस्य हि त­द्भ­व­ती­ति । अन्ते प्रा­णा­पा­नो­पा­दा­नं स­र्व­सं­सा­रि­का­र्य­त्वा­त् । १० । अ४न्ते प्रा­णा­पा­नो­पा­दा­नं क्रियते । कुतः ? स­र्व­सं­सा­रि­का­र्य­त्वा­त् । सर्वेषां हि सं­सा­रि­णां जीवानां प्रा­णा­पा­न­ल­क्ष­णं का­र्य­म­स्ति । पु­द्ग­ल­द्र­व्य­ल­क्ष­णा­र्थ­मि­ति चेत्; न; व­क्ष्य­मा­ण­त्वा­त् । ११ । स्या­न्म­त­म् — श­री­र­वा­ङ्म­नः­प्रा­णा- पा­न­ग्र­ह­ण­मि­दं पु­द्ग­ल­द्र­व्य­स्य ल­क्ष­णा­र्थं नो­प­का­र­प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? वक्ष्यमा- १५णत्वात् । वक्ष्यते हि उ­त्त­र­त्र पु­द्ग­ल­ल­क्ष­णं व्यापि, इदं तु आ­त्मो­प­का­र­क­त्वा­दु­प­ग्र­ह­प्र­क­र­णे उच्यते । प्र­त्य­क्ष­त्वा­द­नु­प­दे­शः इति चेत्; न; के­पा­ञ्चि­द­प्र­त्य­क्ष­त्वा­त् । १२ । स्या­दे­त­त् — ध­र्मा­दी­नां ग­त्यु­प­ग्र­हा­दि­प्र­यो­ज­न­मु­क्तं युक्तं ते­पा­म­प्र­त्य­क्षा­णा­म­धि­ग­म­हे­तु­त्वा­त् । श­री­रा­द्यु­प­ग्र­हा­भि­धा­नं तु पुद्गला- ना­म­यु­क्तं प्र­त्य­क्ष­त्वा­त् । यो हि ब्रूयात्५ — पु­र­स्ता­त् आदित्य उदेति प­श्चा­द­स्तं ग­च्छ­ति­, मधुरो गुडः, कटुकं शृ­ङ्गि­वे­र­मि­ति­; किं तेन कृतं स्यादिति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? के­पा­ञ्चि­त् अ­प्र­त्य­क्ष­त्वा­त्­, २०औ­दा­रि­क­वै­क्रि­यि­का­हा­र­क­तै­ज­स­का­र्म­ण­श­री­रा­णि६ सौ­क्ष्म्या­द­प्र­त्य­क्षा­णि­, त­दु­द­या­पा­दि­त­वृ­त्ती­न्यु­प­च­य- श­री­रा­णि का­नि­चि­त्७ प्र­त्य­क्षा­णि का­नि­चि­द­प्र­त्य­क्षा­णि८ । म­नो­ऽ­प्र­त्य­क्ष­मे­व । वा­क्प्रा­णा­पा­नाः ९केचित् प्र­त्य­क्षाः­, १०के­चि­द­प्र­त्य­क्षा इ­न्द्रि­य­गो­च­रा­ती­त­त्वा­त् । अतः पु­द्ग­लो­प­का­र­स्फु­टी­क­र­णा­र्थः शरी- रा­द्यु­प­दे­शः क्रियते । श­री­रा­ण्यु­क्ता­नि । १३ । श­री­रा­ण्यौ­दा­रि­का­दी­नि व्या­ख्या­ता­नि पौ­द्ग­लि­का­नि । २५का­र्म­ण­म­पौ­द्ग­लि­क­मि­ति चेत्; न; त­द्वि­पा­क­स्य मू­र्ति­म­त्सं­ब­न्ध­नि­मि­त्त­त्वा­त् । १४ । स्या­दे­त­त् — कार्मणं पौ­द्ग­लि­कं न भवति । कुतः ? ११अ­ना­का­र­त्वा­त् । आ­का­र­व­तां हि औ­दा­रि­का­दी­नां पौद्गलि- कत्वं युक्तं कार्मणं तु अ­ना­का­र­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­द्वि­पा­क­स्य मू­र्ति­म­त्सं­ब­न्ध­नि­मि­त्त­त्वा­त् । यथा ब्री­ह्या­दी­ना­मु­द­का­दि­द्र­व्य­सं­ब­न्ध­प्रा­पि­त­पा­का­नां पौ­द्ग­लि­क­त्वं दृष्टं तथा का­र्म­ण­म­पि गु­ड­क­ण्ट­का- दि­मू­ति­म­द्द्र­व्यो­प­नि­पा­ते सति वि­प­च्य­मा­न­त्वा­त् पौ­द्ग­लि­क­मि­त्य­व­से­य­म् । न हि अमूर्तं किञ्चि- ३०न्मू­र्ति­म­त्सं­ब­न्धे सति वि­प­च्य­मा­नं दृ­ष्ट­मि­ति । वाग् द्विधा अपि पौ­द्ग­लि­की त­न्नि­मि­त्त­त्वा­त् । १५ । द्विधा वाक् — भा­व­वा­क् द्र­व्य­वा­गि­ति । सोभयी पौ­द्ग­लि­की । कुतः ? त­न्नि­मि­त्त­त्वा­त् पु­द्ग­ल­का­र्य­त्वा­दि­त्य­र्थः । भा­व­वा­क् ता­व­द्वी­र्या­न्त­रा­य­म- ति­श्रु­त­ज्ञा­ना­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा­ङ्गो­पा­ङ्ग­ना­म­ला­भ­नि­मि­त्त­त्वा­त् पौ­द्ग­लि­की­, त­द­भा­वे त­द्वृ­त्त्य­भा­वा­त् । १ह­स्त­पा­दा­दि­प्र­दे­शे प­रि­णा­मः । २अ­न्त­र्ज­ल्प­रू­पा । ३वा­द­स्या­भि­मु­खैः स­द्भि­रे­व । ४अन्ते तु प्रा — मुº, दº, बº । ५किमिति । ६श­री­र­ना­म­क­र्मा­णि इत्यर्थः । ७का­नि­चि­त् प्र­त्य­क्षा­णि च ३५मुº, दº, बº । ८तै­ज­सा­दी­नि । ९म­नु­ष्या­णा­म् । १०सू­क्ष्म­जी­वा­ना­म् । ११अ­ङ्गो­पा­ङ्ग­र­हि­त­त्वा­दि­त्य­र्थः । ४७० त­त्सा­म­र्थ्यो­पे­ते­न क्रि­या­व­ता­त्म­ना प्रे­र्य­मा­णाः पुद्गला वाक्त्वेन वि­प­रि­ण­म­न्त इति द्र­व्य­वा­ग­पि पौद्ग- लिकी श्रो­त्रे­न्द्रि­य­वि­ष­य­त्वा­त् । १पुनः कुतो न गृह्यते इति चेत् ? उच्यते — पु­न­र­ग्र­ह­णं त­डि­द्द्र­व्य­व­द­सं­ह­त­त्वा­त् । १६ । यथा त­डि­द्द्र­व्यं च­क्षु­षो­प­ल­ब्धं विष्वग्वि- शी­र्ण­त्वा­त् पुनर्न दृश्यते तथा श्रोत्रेण उ­प­ल­ब्धा वाक् वि­ष्व­ग्वि­शी­र्णा पुनर्न श्रूयते । अथ कथं ०५च­क्षु­रा­दि­भि­र­सौ न गृह्यते ? च­क्षु­रा­दि­ग्र­ह­णा­भा­वो घ्रा­ण­ग्रा­ह्ये र­सा­द्य­नु­प­ल­ब्धि­व­त् । १७ । यथा घ्रा­ण­ग्रा­ह्ये ग­न्ध­द्र­व्ये तद- वि­ना­भा­वि­नः स­न्तो­ऽ­पि र­सा­द­यो नो­प­ल­भ्य­न्ते­, तथा श्रो­त्रे­न्द्रि­य­वि­ष­यो­ऽ­पि२ शे­षे­न्द्रि­यै­र्न गृह्यते सू­क्ष्म­त्वा­त् । अ­मू­र्ति­रि­ति चेत्; न; मू­र्ति­म­द्ग्र­ह­ण­प्रे­र­णा­व­रो­ध­द­र्श­ना­त् । १८ । स्या­दे­त­त् — अमूर्तः शब्दः १०अ­मू­र्त­गु­ण­त्वा­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? मू­र्ति­म­द्ग्र­ह­ण­प्रे­र­णा­व­रो­ध­द­र्श­ना­त् । मू­र्ति­म­ता इ­न्द्रि­ये­ण शब्दो गृह्यते । न चामूर्तः क­श्चि­दि­न्द्रि­य­ग्रा­ह्यो­ऽ­स्ति । प्रेर्यते च मू­र्ति­म­ता प­व­ने­न अ­र्क­तू­ल­रा­शि­व­त्३ दि­ग­न्त­र­स्थे­न ग्रा­ह्य­त्वा­त् । न चा­ऽ­मू­र्त­स्य मू­र्ति­म­ता प्रेरणं प्र­यु­ज्य­ते । अ­व­रु­ध्य­ते च शब्दः नल- वि­ला­दि­भिः ४कु­ल्या­ज­ल­व­त् । न­चा­ऽ­मू­र्तं कि­ञ्चि­न्मू­र्ति­म­ता अ­व­रु­ध्य­मा­नं दृ­ष्ट­मि­ति । अत्रा५ह — नैते हेतवः । य­स्ता­व­दु­च्य­ते — इ­न्द्रि­य­ग्रा­ह्य­त्वा­दि­ति­; श्रो­त्र­मा­का­श­म­य­म­मू­र्त्त­म­मू­र्त्त­स्य १५ग्रा­ह­क­मि­ति को विरोधः ? य­श्चो­च्य­ते — प्रे­र­णा­दि­ति­; नासौ प्रेर्यते गुणस्य ग­म­ना­भा­वा­त् । दे­शा­न्त­र­स्थे­न कथं गृह्यते इति चेत् ? “६सं­यो­गा­द्बि­भा­गा­त्७ शब्दाच्च श­ब्द­नि­ष्प­त्तिः­” [वैशेº २ । २ । ३१] इति शब्दा- न्त­रा­र­म्भा­द् ग्र­ह­ण­म् । ८वे­ग­व­द्द्र­व्या­भि­घा­ता­त् त­द­ना­र­म्भे­ऽ­ग्र­ह­णं न प्रे­र­ण­मि­ति । यो­ऽ­प्यु­च्य­ते — अव- रो­धा­दि­ति­; स्प­र्श­व­द्द्र­व्या­भि­घा­ता­दे­व दि­ग­न्त­रे श­ब्दा­न्त­रा­ना­र­म्भा­त्­, ९ए­क­दि­क्का­र­म्भे सति अ­व­रो­ध इव लक्ष्यते न तु मु­ख्यो­ऽ­स्ती­ति । अ­त्रो­च्य­ते — नैते दोषाः । श्रोत्रं ‘­ता­व­दा­का­श­म­य­म्­’ इति नो­प­प­द्य­ते­; २०आ­का­श­स्या­मू­र्त­स्य का­र्य­न्त­रा­र­म्भ­श­क्ति­वि­र­हा­त् । अ­दृ­ष्ट­व­शा­दि­ति चेत्; १०चि­न्त्य­मे­त­त् — कि­म­सा­व­दृ­ष्ट आकाशं सं­स्क­रो­ति­, उ­ता­त्मा­न­म्­, आ­हो­स्वि­त् श­री­रै­क­दे­श­मि­ति ? न ता­व­दा­का­शे संस्कारो यु­ज्य­ते­; अ­मू­र्ति­त्वा­त् अ­न्य­गु­ण­त्वा­द­सं­ब­न्धा­च्च । आ­त्म­न्य­पि श­री­रा­द­त्य­न्त­म­न्य­त्वे­न कल्पिते नित्ये नि­र­व­य­वे सं­स्का­रा­धा­नं न यु­ज्य­ते­, त­दु­पा­र्ज­न­फ­ला­दा­ना­ऽ­सं­भ­वा­त् । नापि श­री­रै­क­दे­शे यु­ज्य­ते­; अ­न्य­गु­ण­त्वा­त् अ­न­भि­सं­ब­न्धा­च्च । किञ्च, मू­र्ति­म­त्सं­ब­न्ध­ज­नि­त­वि११ प­त्सं­प­त्ति­द­र्श­ना­त् श्रोत्रं मू­र्त्त­मे­वे­त्य­व­से­य­म् । यद- २५प्युच्यते — स्प­र्श­व­द्द्र­व्या­भि­घा­ता­त् श­ब्दा­न्त­रा­ना­र­म्भ इति; खा­त्प­ति­ता नो र­त्न­वृ­ष्टिः­, स्प­र्श­व­द्द्र­व्या- भि­घा­ता­दे­व मू­र्त्त­त्व­म­स्य सिद्धम् । न हि अमूर्तः कश्चित् मू­र्ति­म­ता वि­ह­न्य­ते । तत एव च मुख्या- व­रो­ध­सि­द्धिः स्प­र्श­व­द­भि­घा­ता­भ्यु­प­ग­मा­त् । अ­भि­भ­वा­दि­द­र्श­ना­च्च मूर्तः शब्दः इ­त्य­व­ग­न्त­व्य­म् । १९ । यथा ता­र­का­द­यो भा­स्क­र­प्र­भा­भि- वा­न्मू­र्ति­म­न्तः­, तथा सिं­ह­ग­ज­भे­र्या­दि­श­ब्दै­र्बृ­ह­द्भिः १२श­कु­नि­रु­ता­द­यो­ऽ­भि­भू­य­न्ते । तथा कं­सा­दि­षु ३०पतिता ध्व­न्य­न्त­रा­र­म्भे हेतवो भवन्ति । गि­रि­ग­ह्व­रा­दि­षु च प्र­ति­ह­ताः १३प्र­ति­श्रु­द्भा­व­मा­स्क­न्द­न्ति । अत्राह — अ­मू­र्ते­र­प्य­भि­भ­वा दृश्यन्ते — यथा वि­ज्ञा­न­स्य सु­रा­दि­भिः मू­र्ति­म­द्भि­स्त­तो नायं नि­श्च­य­हे­तु­रि­ति­; उच्यते — नायं व्य­भि­चा­रः­, वि­ज्ञा­न­स्य क्षा­यो­प­श­मि­क­स्य पौ­द्ग­लि­क­त्वा­भ्यु­प­ग­मा­त् । इ­त­र­था हि आ­का­श­व­न्ना­भि­भू­य­ते (­भू­ये­त­) । १ए­क­वा­र­मु­च्च­रि­तः शब्दः स एव । २शब्दः । ३अ­भि­मु­खी­भू­तं दे­व­द­तं प्रति प्रे­र्य­मा­णः शब्दः अ­न्य­दि­क्स्थि­ते­न पु­रु­षे­ण । ४कृ­त्रि­म­स­रि­त् । ५वै­शे­षि­कः — सº । ६भे­री­द­ण्ड­योः । ७वंशस्य । ८वायु । ९शब्दाच्च श­ब्द­नि­ष्प­क्षेः । १०वि­चा­र्य­म् । ११वृ­णा­दि­, त­त्प्र­ति­का­र­तै­ला­दि । १२श­कु­न­रु — ताº, ३५श्रº, मूº । १३प्र­ति­ध्व­नि । ४७१ मनश्च द्वितयं पौ­द्ग­लि­कं त­न्म­य­त्वा­त् । २० । द्वि­प्र­का­रं मनो भा­व­म­नो द्र­व्य­म­न­श्चे­ति । त­दु­भ­य­म­पि पौ­द्ग­लि­क­म् । कुतः ? त­न्म­य­त्वा­त् । भा­व­म­न­स्ता­व­त् ल­ब्ध्यु­प­यो­ग­ल­क्ष­णं पु­द्ग­ला­व­ल- म्ब­न­त्वा­त् पौ­द्ग­लि­क­म् । द्र­व्य­म­न­श्च ज्ञा­ना­व­र­ण­वी­र्या­न्त­रा­य­क्ष­यो­प­श­म­ला­भ­प्र­त्य­याः गु­ण­दो­ष­वि­चा­र- स्म­र­णा­दि­प्र­णि­धा­ना­भि­मु­ख१स्या­ऽ­ऽ­त्म­नो­ऽ­नु­ग्रा­ह­काः पुद्गलाः वी­र्य­वि­शे­षा­व­र्ज­न­स­म­र्थाः म­न­स्त्वे­न ०५प­रि­ण­ता इति कृत्वा पौ­द्ग­लि­कं ना­का­श­म­य­म् । अ­र्था­न्त­र­मि­ति चेत्; न; अ­ने­का­न्ता­त् इ­न्द्रि­य­व­त् । २१ । स्या­दे­त­त् — अ­र्था­न्त­र­म् आत्मनो मन इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­ने­का­न्ता­त् इ­न्द्रि­य­व­त् । यथा वी­र्या­न्त­रा­य­ज्ञा­ना­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा­पे­क्ष­स्य आत्मन ए­वे­न्द्रि­य­प­रि­णा­मा­दे­शा२दात्मनो ना­न­न्य­दि­न्द्रि­य­म्­, इ­न्द्रि­य­नि­वृ­त्ता­व­पि३ आ­त्म­नो­ऽ­व­स्था­ना­त् स्या­द­न्य­त् । त­था­ऽ­ऽ­त्म­न एव त­त्क्ष­यो­प­श­मा­पे­क्ष­स्य म­नः­प­रि­णा­मा­दे­शा­त् स्या­द­न­न्य­त्­, १०म­नो­नि­वृ­त्ता­वा­त्म­नो­ऽ­व­स्था­ना­त् स्य­द­न्य­त् । अ­व­स्था­यी­ति चेत्; न; अ­न­न्त­र­स­म­य­प्र­च्यु­तेः । २२ । स्या­दे­त­त् — अ­व­स्था­यि मनः, न तस्य नि­वृ­त्ति­रि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­न­न्त­र­स­म­य­प्र­च्यु­तेः । म­न­स्त्वे­न हि प­रि­ण­ताः पुद्गला गु­ण­दो­ष- वि­चा­र­स्म­र­णा­दि कार्यं कृत्वा त­द­न­न्त­र­स­म­य एव म­न­स्त्वा­त् प्र­च्य­व­न्ते । आ­दे­श­व­च­ना­च्च । २३ । ना­य­मे­का­न्तः — अ­व­स्था­य्ये­व मन इति । कुतः ? आ­दे­श­व­च­ना­त् — १५द्र­व्या­र्था­दे­शा­न्म­नः स्या­द­व­स्था­यि­, प­र्या­या­दे­शा­त् स्या­द­न­व­स्था­यि । ए­क­द्र­व्य­मि­ति चेत्; न; अ­सा­म­र्थ्या­त् । २४ । स्या­दे­त­त् — ए­क­द्र­व्यं मनः प्रत्यात्मं वर्तते इति । ४उक्तं च५ — “प्र६य­त्ना­यौ­ग­प­द्या­त् ज्ञा­ना­यौ­ग­प­द्या­च्चै­कं मनः” [वैशेº ३ । २ । ३] इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­सा­म­र्थ्या­त् । क­थ­म­सा­म­र्थ्य­म् ? प­र­मा­णु­मा­त्र­त्वा­त् । प­र­मा­णु­मा­त्रं हि मनः त­दा­त्म­ने­न्द्रि­ये­ण च युक्तं सत् स्व­प्र­यो­ज­नं प्रति व्या­प्रि­य­ते इ­त्य­भि­म­त­म्७ । तत्रेदं वि­चा­र्य­ते — तत् आ­त्मे­न्द्रि­या­भ्यां स­र्वा­त्म­ना वा २०सं­ब­न्ध्ये­त­, त­दे­क­दे­शे­न वा ? यदि स­र्वा­त्म­ना­; त­यो­रा­त्मे­न्द्रि­य­यो­र­र्था­न्त­र­भा­वा­त् व्य­ति­रि­क्त­यो­र­न्य­त­रे­ण स­र्वा­त्म­ना संबन्धः स्यात् अ­णो­र्म­न­सः नोभाभ्यां यु­ग­प­त्­, वि­रो­धा­त् । अ­था­न्ये­न देशेन आत्मना सं­ब­ध्य­ते अन्येन दे­शे­ने­न्द्रि­ये­ण­; एवं सति प्र­दे­श­व­त्त्वं मनसः प्र­स­क्त­म् । त­च्चा­नि­ष्ट­म्­, अ­णु­मा­त्र­त्वा­त् मनसः । किञ्च, यद्यात्मा मनसा स­र्वा­त्म­ना सं­ब­ध्य­ते­; म­न­सो­ऽ­णु­त्वा­त् आ­त्म­नो­ऽ­प्य­णु­त्व­म्­, आत्मनो वि­भु­त्वा­त् मनसो वा विभुत्वं प्र­स­ज्य­ते । अ­थै­क­दे­शे­ना­ऽ­ऽ­त्मा मनसा सं­यु­ज्य­ते­, ननु प्र­दे­श­व­त्त्व­मा­त्म­नः २५प्र­स­क्त­म् । त­त­श्च­तु­ष्ट­य­त्र­य­द्व­य­स­न्नि­क­र्ष­ज­ज्ञा­न­सु­ख­दुः­खा­दी­नां प्र­दे­श­वृ­त्ति­त्वा­त् आत्मनः कश्चित् प्रदेशो ज्ञा­ना­दि­यु­क्तः कश्चित् प्रदेशो ज्ञा­ना­दि­वि­र­हि­त इति । यत्र ज्ञा­ना­दि­वि­र­हि­तः त­त्रा­त्म­लि­ङ्गा­भा­वा­त् त­द­भा­व इति स­र्व­ग­त­त्वा­भा­वः स्यात् । त­थे­न्द्रि­ये­ण मनो यदि स­र्वा­त्म­ना सं­यु­ज्य­ते­; इ­न्द्रि­य­स्या­णु- मात्रत्वं मनसो वे­न्द्रि­य­मा­त्र­त्वा­न्ना­णु­त्व­म् । अ­थै­क­दे­शे­न मन इ­न्द्रि­ये­ण सं­यु­ज्य­ते­; न तर्हि अणु तत् । किञ्च, गु­ण­गु­णि­नो­र­न्य­त्वा­न्नि­त्य­त्वा­च्च मनसः सं­यो­ग­वि­भा­ग­प­रि­णा­मा­भा­वा­त् ना­स्या­त्म­ना न चेन्द्रियैः ३०सं­यो­ग­वि­भा­गौ स्तः । अथ सं­यो­ग­वि­भा­गा­भ्यां मनः प­रि­ण­म­ते­; न तर्हि नित्यम् । न च गु­ण­गु­णि­नो- र­न्य­त्व­म् । अ­चे­त­न­त्वा­च्च मनसः ८अ­ने­नै­व इ­न्द्रि­ये­णा­ऽ­ने­नै­व९ चात्मना सं­यो­क्त­व्यं ने­न्द्रि­या­न्त­रै­र्न चा­त्मा­न्त­रै­रि­ति वि­शे­ष­ज्ञा­ना­भा­वा­त् प्र­ति­नि­य­ता­त्मे­न्द्रि­य­सं­यो­गा­भा­वः । १०क­र्म­व­दि­ति चेत्; न; पौरुषे- य­प­रि­णा­मा­नु­र­ञ्जि­त्वा­त् कर्मणः स्या­च्चै­त­न्य­म्­, पु­द्ग­ल­द्र­व्या­दे­शा­च्च स्या­द­चे­त­न­त्व­मि­ति विषमो दृष्टान्तः । १ — मुख्यस्या — मूº, ताº, श्रº । २ — शात् स्या­द­न­न्य­दि — मुº । ३प­ञ्चे­द्रि­य­स्य च­तु­रि­न्द्रि­य­त्री­न्द्रि­या­दि- जन्मनि । ४स्व­म­ता­भि­प्रा­यं द­र्श­य­ति । ५किमिति । ६रू­पा­लो­क­न­प्र­य­त्ने­न शे­ष­वि­शे­ष­प्र­य­त्नः । ७तव । ८आत्मना वा इ­न्द्रि­ये­ण वा । ९आत्मना व्या­पि­त्वा­दे­क­स्मि­न् शरीरे अ­न­न्ता­त्म­नां स­द्भा­वा­त् । १०यथा ३५भ­व­न्म­ते कर्मण अ­चे­त­न­त्वे­ऽ­पि आत्मनः सु­ख­दुः­खा­दि­का­र्य­हे­तु­त्वं त­द्व­न्म­न­स इत्याह परः क­र्म­व­दि­ति । ४७२ १सौक्ष्म्याच्च म­न­स­श्च­क्षु­रा­दी­नां रू­पा­दि­ग्र­ह­ण­यो­ग्य­त्वा­भा­वः अणुना मनसा च­क्षु­रा­देः कृ­त्स्न­स्या­ऽ­न­धि- ष्ठि­त­त्वा­त् । यावान् दे­श­श्च­क्षु­रा­दी­ना­म­णु­ना म­न­सा­ऽ­धि­ष्ठि­त­स्ता­व­ता एव रू­पा­दि­ग्र­ह­ण­सा­म­र्थ्यं भवेत् न कृत्स्नस्य । दृष्टं च कृ­त्स्न­ग्र­ह­णं तस्मात् नाणु । आ­शु­सं­चा­री­ति चेत्; न; अ­चे­त­न­त्वा­त् । २५ । स्या­न्म­त­म् — अ­णु­मा­त्र­म­पि सन्मनः आ­शु­सं­चा- ०५रित्वात् कृ­त्स्न­ग्र­ह­ण­हे­तु­रि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­चे­त­न­त्वा­त् । न हि अ­चे­त­न­स्य मनसः बुद्धि- पूर्विका सर्वत्र व्या­पृ­ति­र्यु­क्ता । अ­दृ­ष्ट­व­शा­दि­ति चेत्; न; क्रि­या­प­रि­णा­मा­भा­वा­त् । २६ । स्या­दे­त­त् — यथा पु­रु­षे­ण प्रे­र्य­मा­ण­म- ला­त­च­क्र­मा­शु­सं­च­र­णा­त् स­र्व­त्रो­प­ल­भ्य­ते­, त­था­ऽ­दृ­ष्ट­व­शा­न्म­न­सो भ्र­म­ण­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? क्रि­या­प­रि­णा­मा­भा­वा­त् । क्रि­या­व­ता हि पु­रु­षे­ण प्रे­र्य­मा­ण­म­ला­त­च­क्रं स­र्व­त्रो­प­ल­भ्य­ते इ­त्ये­त­द्यु­क्त­म्­, १०अदृष्टः पु­न­रा­त्म­गु­णः स्व­य­म­क्रि­यो­ऽ­न्य­त्र क्रि­या­हे­तु­रि­त्ये­त­द­यु­क्त­मि­त्यु­क्तं पु­र­स्ता­त् । २अ­ना­दि­सं­ब­न्ध­मि­ति चेत्; न; सं­यो­गि­त्वा­त् । २७ । स्या­दे­त­त् — अ­ना­दि­सं­ब­न्ध­मा­त्म­ना मनः स्व­भा­व­त ए­वे­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? सं­यो­गि­त्वा­त् । ३अ­प्रा­प्ति­पू­र्वि­का हि प्राप्तिः संयोगः इ­त्य­णु­म- नो­वा­दि­ना­ऽ­भ्यु­प­ग­म्य­ते इति न म­नो­द्र­व्य­स्या­ऽ­ऽ­त्म­ना­ऽ­ना­दि­सं­ब­न्धः । क्षा४यो­प­श­मि­क­त्वा­च्च ना­र्ह­त­स्य आ­त्म­ना­ऽ­ना­दि­सं­ब­न्धं मन इति सि­द्ध­म­स्ति । १५त­त्प­रि­त्या­ग­वि­रो­धा­च्च । २८ । यदि अ­ना­दि­सं­ब­न्धं मनो भ­वे­त्­, अ­तो­ऽ­स्य प­रि­त्या­ग­वि­रो­धः स्यात् । अ५स्ति च प­रि­त्या­गः । अतो ना­ना­दि­सं­ब­न्धं मनः । क­र्म­व­दि­ति चेत्; न; अ­ने­का­न्ता­त् । २९ । स्या­दे­त­त् — यथा जी­व­क­र्म­णो­र­ना­दि­स­म्ब­न्धे­ऽ­पि कर्म- प­रि­त्या­गा­वि­रो­धः तथा म­न­सो­ऽ­पी­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­ने­का­न्ता­त् । ना­य­मे­का­न्तः — जीव- क­र्म­णो­र­ना­दि­सं­ब­न्ध इति । किं तर्हि ? ६क­र्म­ब­न्ध­स­न्त­त्य­पे­क्ष­या स्या­द­ना­दि­सं­ब­न्धः­, मि­थ्या­द­र्श­ना­दि- २०प्र­त्य­या­पा­दि­त­ब­न्ध­भे­दा­पे­क्ष­या स्या­दा­दि­मा­न् । अ­तो­ऽ­स्य त­त्प्र­त्य­नी­क­भा­व­ना­प्र­क­र्ष­स­न्नि­धौ प­रि­त्या­ग इति नास्ति विरोधः । इ­न्द्रि­य­स­ह­का­रि­वे­द­ना­व­ग­मा­दि­ति चेत्; न; चे­त­ना­स्व­भा­व­त्वा­त् । ३० । स्या­दे­त­त् — इ­न्द्रि­या­ण स­ह­का­रि­का­र­णं मनः । कुतः ? च­क्षु­रा­दि­भि­रि­ष्टा­नि­ष्ट­रू­प­र­सा­दि­वि­ष­यो­प­ल­ब्धौ त­त्स­न्नि­धा­ने सुखदुः- ख­वे­द­ना­व­ग­मा­त् ना­न्यो­ऽ­स्य व्या­पा­रो­ऽ­स्ति इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? चे­त­ना­स्व­भा­व­त्वा­त्७ । २५नि­ष्ट­प्ता­यः­पि­ण्ड­व­त् इ­न्द्रि­य­प­रि­णा­मा­त् आत्मैव इ­न्द्रि­य­म्­, अ­त­श्चे­त­ना­स्वा­भा­व्या­त् इन्द्रिया- ण्येव वे­द­ना­व­ग­मं कुर्वन्ति । अ­त­श्चै­त­दे­वं यदि म­नो­ऽ­न्त­रे­ण इ­न्द्रि­या­णां वे­द­ना­व­ग­मो न स्यात् ए­के­न्द्रि­य­वि­क­ले­न्द्रि­या­णा­म­सं­ज्ञि­प­ञ्चे­न्द्रि­या­णां च वे­द­ना­व­ग­मो न स्यात् । पृ­थ­गु­प­का­रा­नु­प­ल­म्भा­त् त­द­भा­व इति चेत्; न; गु­ण­दो­ष­वि­चा­रा­दि­द­र्श­ना­त् । ३१ । स्या- न्मतम् — नास्ति मनः पृ­थ­गु­प­का­रा­नु­प­ल­म्भा­त् इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? गु­ण­दो­ष­वि­चा­रा­दि­द­र्श­ना­त् ३०मनसः । म­नो­ल­ब्धि­म­ता आत्मना म­न­स्त्वे­न प८रि­णा­मि­ता पुद्गलाः ति­मि­रा­न्ध­का­रा­दि­बा­ह्या­भ्य­त­रे­न्द्रि- य­प्र­ति­घा­त­हे­तु­स­न्नि­धा­ने­ऽ­पि गु­ण­दो­ष­वि­चा­र­स्म­र­णा­दि­व्या­पा­रे सा­चि­व्य­म­नु­भ­व­न्ति­, अ­तो­ऽ­स्त्य­न्तः- करणं मनः । वि­ज्ञा­न­मि­ति चेत्; न; त­त्सा­म­र्थ्या­भा­वा­त् । ३२ । स्या९न्मतम् — न मनो ना­मा­ऽ­न्य­द­स्ति । किं तर्हि ? वि­ज्ञा­न­मे­व कि­ञ्चि­न्म­नः इति व्य­प­दि­श्य­ते । उक्तं च — १ता­व­ता­ऽ­प­रि­तु­ष्टः सन् दू­ष­णा­न्त­र­म­प्या­पा­द­य­ति । २त­रु­ण­नै­या­यि­क­व­त् सृ­ष्टि­सं­हा­र­म­त­म­न­ङ्गी­कृ­त्य ३५आ­त्म­म­नै­न्द्रि­या­णा­म­ना­दि­स­म्ब­न्ध एव संयोग इत्याह ज­र­न्नै­या­यि­कः­, त­मा­चा­र्यो नि­रा­क­रो­ति । ३“­अ­प्रा­प्त­योः प्राप्तिः संयोगः । ” — प्रशº भाº पृº ६२ । ४तर्हि भवतां क­थ­मि­ति चेदाह । ५ए­का­क्ष­वि­क­ला­क्षा­दि­षु । ६क­र्म­स­म्ब­न्ध — मुº, दº । ७इ­न्द्रि­या­णा­म् । ८प­रि­ण­मि­ताः मुº, ताº, दº । ९बौद्धस्य । ४७३ “१प­ण्णा­म­न­न्त­रा­ती­तं२ विज्ञानं यद्धि त­न्म­नः­” [अ­भि­ध­º१ । १७] इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? तत्साम- र्थ्या­भा­वा­त् । व­र्त­मा­न­मे­व विज्ञानं बा­ह्य­म­र्थं ना­व­बो­द्धु­म­लं किमङ्ग पु­न­र­ती­त­म् ? व­र्त­मा­नं ताव- द्विज्ञानं क्षणिकं पू­र्वो­त्त­र­वि­ज्ञा­न­सं­ब­न्ध­नि­रु­त्सु­कं कथं गु­ण­दो­ष­वि­चा­र­स्म­र­णा­दि­व्या­पा­रे साचिव्यं कुर्यात् ? अ­नु­स्म­र­णं हीदं स्व­य­म­नु­भू­त­स्या­र्थ­स्य दृष्टं ना­नु­भू­त­स्य (­ना­न­नु­भू­त­स्य­) ना­न्या­नु­भू­त­स्य । न ०५च क्ष­णि­कै­का­न्ते त­त्सं­भ­व­ति । ए­क­स­न्ता­न­प­ति­त­त्वा­त् त­दु­प­प­त्ति­रि­ति चेत्; न; त­द­व­स्तु­त्वा­त् ३त­द­ती­त­म­त्य­न्त­म­स­त् क­थ­मि­व गु­ण­दो­ष­वि­चा­र­स्म­र­णा­दौ सहायि भवेत् ? आ४ल­य­वि­ज्ञा­नं ५बीज- श­क्ति­रू­पं स­द­व­स्थि­त­मा­ल­म्ब­नं भ­व­ती­ति चेत्; त६स्य एकस्य का­ला­न्त­रा­व­स्था­यि­त्वा­भ्यु­प­ग­मे क्ष­णि­क­त्व­प्र­ति­ज्ञा­हा­निः । न चेत्; त­दा­ल­म्ब­ना­भा­वः । प्र­धा­न­वि­का­र इति चेत्; न; अ­चे­त­न­त्वा­त् । ३३ । स्या­दे­त­त्७ — न पौ­द्ग­लि­कं मनः । किं तर्हि ? १०प्र­धा­न­वि­का­रः । प्र­धा­न­स्य म­ह­द­ह­ङ्का­रा­दि­भा­वे­न प­रि­णा­मि­नः क­श्चि­द्वि­का­र­वि­शे­षो मनः इत्याख्या- यते इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­चे­त­न­त्वा­त् । प्र­धा­न­म­चे­त­नं त­द्वि­का­रा­श्च त­दा­त्म­का इति घ­ट­व­द- चे­त­न­स्य तस्य गु­ण­दो­ष­वि­चा­र­स्म­र­णा­दि­व्या­पा­रे सा­चि­व्या­भा­वः । किञ्च, मनः ८करणं वि­चा­रा­देः­, कर्ता पु­रु­षः­, प्रधानं वा स्यात् ? न तावत् पु­रु­षः­; नि­र्गु­ण­त्वा­त्­, ९सात्त्विका हि गु­ण­दो­ष­वि­चा­रा­द­यः । न च प्र­धा­न­म्­; त­स्या­ऽ­चे­त­न­त्वा­त् । न हि लोके कि­ञ्चि­द­चे­त­नं गु­ण­दो­ष­वि­चा­रा­देः कर्तृ दृष्टम् । १५किञ्च, त­द­व्य­ति­रे­का­त्त­द­भा­वः । ३४ । प्र­धा­ना­त् स­त्त्व­र­ज­स्त­म­सां सा­म्या­व­स्था­रू­पा­त् म­ह­द­ह­ङ्का­रा- दयः प­रि­णा­मा वै­ष­म्य­रू­पाः१०११व्य­ति­रि­क्ता वा स्युः, अ­व्य­ति­रि­क्ता वा ? यदि व्य­ति­रि­क्ताः­; १२कार्य- का­र­णै­क­त्वै­का­न्त­प्र­ति­ज्ञा­हा­निः । अ­था­व्य­ति­रि­क्ताः­; प्र­धा­न­मे­व न प­रि­णा­मा नाम केचन सन्तीति मनसो निवृत्तिः । २०१३कोष्ठ्यो वा­यु­रु­च्छ्वा­स­ल­क्ष­णः प्राणः । ३५ । वी­र्या­न्त­रा­य­ज्ञा­ना­व­र­ण­क्ष­यो­प­श­मा­ङ्गो­पा­ङ्ग- ना­मो­द­या­पे­क्षि­णा आत्मना उ­द­स्य­मा­नः कोष्ठ्यो वा­यु­रु­च्छ्वा­स­ल­क्ष­णः प्राण इ­त्यु­च्य­ते । बाह्यो वा­यु­र­भ्य­न्त­री­क्रि­य­मा­णो­ऽ­पा­नः । ३६ । तेनैव आत्मना बाह्यो वा­यु­र­भ्य­न्त­री­क्रि­य­मा­णो निः­श्वा­स­ल­क्ष­णो­ऽ­पा­न इ­त्या­ख्या­य­ते । ए­ता­व­प्या­त्मा­नु­ग्रा­हि­णौ जी­वि­त­हे­तु­त्वा­त् । त­न्मू­र्ति­म­त्त्वं प्र­ति­घा­ता­दि­द­र्श­ना­त् । ३७ । तयोः प्रा­णा­पा­न­योः तेषां वा­ङ्म­नः­प्रा­णा­पा­ना­नां१४ २५वा­मू­र्ति­म­त्त्व­म­व­ग­न्त­व्य­म् । कुतः ? प्र­ति­घा­ता­दि­द­र्श­ना­त् । प्र­ति­भ­य­हे­तु­भि­र­श­नि­श­ब्दा­दि­भि­र्म­न­सः प्र­ति­घा­तो दृ­श्य­ते­, सु­रा­दि­भि­श्चा­ऽ­भि­भ­वः । ह­स्त­पु­टा­दि­भि­रा­स्य­सं­व­र­णा­त् प्रा­णा­पा­न­योः प्र­ति­घा­त उ­प­ल­भ्य­ते­, श्लेष्मणा चा­भि­भ­वः । न­चा­ऽ­मू­र्त­स्य मू­र्ति­म­द्भि­र­भि­घा­ता­द­यः स्युः । अत आ­त्मा­स्ति­त्व­सि­द्धिः प्रा­णा­पा­ना­दि­क­र्म­णः त­त्का­र्य­त्वा­त् । ३८ । अत आ­त्म­नो­ऽ­स्ति­त्वं प्रा­सि­ध­त् । कुतः ? प्रा­णा­पा­ना­दि­क­र्म­णः त­त्का­र्य­त्वा­त् । यथा य­न्त्र­प्र­ति­मा­चे­ष्टि­तं प्र­यो­क्तु­र­स्ति­त्वं ३०ग­म­य­ति तथा प्रा­णा­पा­ना­दि­क­र्मा­पि क्रि­या­व­न्त­मा­त्मा­नं सा­ध­य­ति­, असति त­स्मि­न्न­प्र­वृ­त्तेः । नाक- स्मात्; १५नि­य­म­द­र्श­ना­त् । न वि­ज्ञा­ना­दि­कृ­त­म्­; ते­षा­म­मू­र्त­त्वे प्रे­र­ण­श­क्ति­वि­र­हा­त् । न रू­प­स्क­न्ध- १प­ञ्चे­न्द्रि­या­णां म­नो­ज्ञा­न­स्य च । २नष्टम् । ३ए­क­स­न्ता­न­प­ति­तो­ऽ­पि अतीतो दे­व­द­त्तः व­र्त­मा­न­स्य प्रपौत्रा- दे­रु­प­क­रो­ति किम् ? न चै­व­म्­, तद्वत् । ४अ­ती­त­वि­ज्ञा­न­म् । ५यथा उप्तो ब्रीहिः स्व­य­म­ती­तो­ऽ­पि भ­वि­ष्य­त्फ­ला- दे­रा­ल­म्ब­नं भवति तथा । ६आ­ल­म्ब­न­वि­ज्ञा­न­स्य । ७सांख्यः । ८सा­ध­क­त­म­म् । ९नि­र्गु­ण­त्बा­त् कर्त्ता न भवति कि­मि­त्या­श­ङ्का­या­मा­ह । स­त्त्व­गु­ण­म­या इत्यर्थः — सº । १०न्यू­ना­धि­का इत्यर्थः । ११प्र­धा­ना­त् । १२अ­स­द­क­र­णा­दु­पा­दा­न­ग्र­ह­णा­त् स­र्व­सं­भ­वा­भा­वा­त् । शक्तस्य श­क्य­क­र­णा­त् का­र­ण­भा­वा­च्च स­त्का­र्य­मि­ति मृत्पिण्डे ३५घ­टो­ऽ­स्ति घटे मृत्पिण्डं चेति सां­ख्य­म­त­म् । १३श­री­रा­भ्य­न्त­रं कोष्ठम् । १४ — नां मू — ताº, श्रº । १५कुतः ? । ४७४ कृ­त­म्­; त­स्या­चे­त­न­त्वा­त् । सर्वेषां नि­री­ह­क­त्वा­त्१२क­र्मा­भा­व इति चेत्; न; दे­शा­न्त­र­प्रा­प्त्य­भा­व- प्र­स­ङ्गा­त् । वा­यु­धा­तु­वि­शे­षा­त् दे­शा­न्त­रे प्रा­दु­र्भा­वः क्रि­ये­त्यु­प­च­र्य­ते न मुख्या क्रि­या­ऽ­स्ति ३“­भू­ति­र्यै­षां क्रिया सैव” इति व­च­ना­त् इति चेत्; न; वा­यु­धा­तु­वि­शे­षा­ऽ­सा­म­र्थ्या­त् । वा­यु­धा­तु­र­पि निःक्रियः स क­थ­मि­व दे­शा­न्त­र­प्रा­दु­र्भू­ति­हे­तुः स्यात् । ४क्ष­णि­क­त्वा­भ्यु­प­ग­मा­द­न­व­स्थि­ता­नां कर्मा- ०५भावः इति चेत्; न; अ­सि­द्ध­त्वा­त्­, अ­यु­क्ते­श्च । प्रा­ण्य­ङ्ग­त्वा­द् द्व­न्द्वै­क­व­द्भा­व­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; अ­ङ्गा­ङ्गि­द्व­न्द्वे त­द­भा­वा­त् । ३९ । स्या­न्म­त­म् — शरीरं च वाक् च मनश्च प्रा­ण­श्चा­ऽ­पा­न­श्च श­री­र­वा­ङ्म­नः­प्रा­णा­पा­ना इति द्वन्द्वे कृते ए­क­व­द्भा­वः प्राप्नोति । कुतः ? प्रा­ण्य­ङ्ग­त्वा­त् इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­ङ्गा­ङ्गि­द्व­न्द्वे त­द­भा­वा­त् । प्रा­ण्य­ङ्गा­ना­मे­व यो द्वन्द्वः त­स्यै­क­व­द्भा­वः उक्तः । अ­ङ्ग­म­व­य­व ए­क­दे­श इ­त्य­न­र्था­न्त­र­म् । श­री­र­म­त्रा­ङ्गि १०चा­स्ती­त्ये­क­व­द्भा­वो न भवति । अ­थ­वा­, वा­गा­दी­नि नाङ्गानि द­न्ता­दि­व­द­न­व­स्थि­त­त्वा­त् । अ­थ­वा­, द्व­न्द्वै­क­व­द्भा­वः सर्वः स­मा­हा­र­वि­ष­यः । स­मा­हा­र­श्चै­क­प्रा­णि­वि­ष­या­णां युक्तः । ना­ना­प्रा­णि­स्था­श्चै­ते वि­व­क्षि­ताः­, ततो ना­स्त्ये­क­व­द्भा­वः । पु­द्ग­ल­श­ब्दो नि­र्दि­ष्टा­र्थः । ४० । पु­द्ग­ल­श­ब्द­स्या­र्थो निर्दिष्टः — पुं­गि­ल­ना­त् पू­र­ण­ग­ल­ना­द्वा पुद्गल इति । उ­प­ग्र­ह­प्र­क­र­णा­त्क­र्त­रि षष्ठी । ४१ । उ­प­ग्र­ह­श­ब्दः प्र­कृ­तः­, स च ५भा­व­सा­ध­नः तेन क­र्तु­र­नु­क्त- १५त्वात् पु­द्ग­ला­ना­मि­ति कर्तरि षष्ठी द्रष्टव्या । तेन श­री­रा­दि­प­रि­णा­मै­रा­त्म­नां पुद्गला उ­प­ग्र­ही­ता­र इत्युक्तं भवति । ते चात्मानः सक्रियाः क­र्म­म­ली­म­साः सन्तः श­री­रा­दि­कृ­त­मु­प­का­रं त­द्ब­न्ध­पू­र्व­क­म- नु­भ­व­न्ती­त्ये­त­दु­क्त­म् । ए­का­न्त­नि­ष्क्रि­य­त्वे अ­त्य­न्त­शु­द्ध­त्वे६ च श­री­रा­दि­भिः ब­न्धा­भा­वा­त् तत्कृतो- प­का­रा­भा­वः­, त­त्क्रि­या­हे­तु­त्वा­भा­व­श्चे­ति सं­सा­रा­भा­वः­, त­द­भा­वा­त् कुतो मोक्षः ? यथा चैत७च्च­तु­ष्ट­यं ग­म­न­व्या­ह­र­ण­चि­न्त­न­प्रा­ण­ना­दि­भा­वे­न प­रि­णा­म­वि­शे­षा­हि­त­म­नु­ग्रा­ह­कं २०पौ­द्ग­लि­क­त्वा­त् त­था­ऽ­य­म­पि तत्कृत ए­वो­प­का­र इति प्र­द­र्श­य­न्ना­ह — सु­ख­दुः­ख­जी­वि­त­म­र­णो­प­ग्र­हा­श्च ॥ २० ॥ बा­ह्य­प्र­त्य­य­व­शा­त् स­द्वे­द्यो­द­या­दा­त्म­नः प्रसादः सुखम् । १ । य­दा­त्म­स्थं सद्वेद्यं कर्म द्रव्यादि- बा­ह्य­प्र­त्य­य­व­शा­त् प­रि­पा­क­मु­प­या­ति त­दा­त्म­नः प्रसादः प्री­ति­रू­पः सु­ख­मि­त्या­ख्या­य­ते । तथा अ­स­द्वे­द्यो­द­या­त् आ­त्म­प­रि­णा­मः सं­क्ले­श­प्रा­यो दुःखम् । २ । तथा तेन प्र­का­रे­ण बा­ह्य­प्र­त्य- २५य­व­शे­ने­त्य­र्थः­, अ­स­द्वे­द्यो­द­या­दा­त्म­प­रि­णा­मो यः सं­क्ले­श­प्रा­यः स दुः­ख­मि­ति कथ्यते । भ­व­स्थि­ति­नि­मि­त्ता­यु­र्द्र­व्य­सं­ब­न्धि­नो जीवस्य प्रा­णा­पा­न­ल­क्ष­ण­क्रि­या­वि­शे­षा­व्यु­प­र­मो जीवि- तम् । ३ । भ­व­धा­र­ण­का­र­ण­मा­यु­रा­ख्यं कर्म, त­दु­द­या­पा­दि­तां भ­व­स्थि­ति­मा­द­धा­न­स्य जीवस्य पू­र्वो­क्त­स्य प्रा­णा­पा­न­ल­क्ष­ण­स्य क्रि­या­वि­शे­षा­स्या­वि­च्छे­दो जी­वि­त­मि­ति प्र­त्ये­त­व्य­म् । त­दु­च्छे­दो म­र­ण­म् । ४ । तस्य जी­वि­त­स्यो­च्छे­दो जीवस्य म­र­ण­मि­त्य­व­से­य­म् । ३०सु­ख­ग्र­ह­ण­मा­दौ त­द­र्थ­त्वा­त्प­रि­स्प­न्द­स्य । ५ । सर्वेषां प्राणिनां प­रि­स्प­न्दः सु­ख­प्रा­प्त्य­र्थः­, त­तो­ऽ­स्य ग्र­ह­ण­मा­दौ क्रियते । १‘यो य­त्रै­व­’ इ­त्या­दि­ना नि­र्व्या­पा­र­त्वा­त् । २व्यापार । ३उत्पत्तिः । भू­ति­र्ये­षां मुº, श्रº, दº, ताº । ४क्षी­ण­त्वा­भ्यु — ताº, श्रº, दº । ५क­र्म­सा­ध­नः मुº, दº, बº । ६प्र­कृ­ति­र्ब­ध्य­ते प्र­कृ­ति­र्मु­च्य­त इति सां­ख्य­म­ते । ७च­तु­ष्ट­यं क­थ­मि­त्यु­क्ते श­री­र­वा­ङ्म­नः­प्रा­णा­पा­नाः पु­द्ग­ला­ना­मि­ति सूत्रं मनसि कृत्याह । श­री­र­स्य ग­म­न­मि­त्या­दि वाच्यम् । ४७५ त­द­न­न्त­रं दुः­ख­व­च­नं त­त्प्र­ति­प­क्ष­त्वा­त् । ६ । सुखस्य हि प्र­ति­प­क्ष­भू­तं दुः­ख­म्­, अ­प्री­ति­हे­तु- त्वात् । त­तो­ऽ­स्य वचनं त­द­न­न्त­रं क्रियते । जी­व­त­स्त­दु­भ­य­द­र्श­ना­त् त­द­न­न्त­रं जी­वि­त­ग्र­ह­ण­म् । ७ । यतः त­दु­भ­यं सु­ख­दुः­खं जीवनो भ­व­ति­, ततः त­द­न­न्त­रं जी­वि­त­ग्र­ह­णं क्रियते । ०५अन्ते प्रा­प्य­त्वा­न्म­र­ण­स्या­न्ते व­च­न­म् । ८ । आ­युः­क्ष­य­नि­मि­त्तं म­र­ण­म­न्ते प्रा­णि­भि­र­वा­प्य­त इति त­दु­पा­दा­न­म­न्ते क्रियते । सुखं च दुःखं च जीवितं च मरणं च सु­ख­दुः­ख­जी­वि­त­म­र­णा­नि ता­न्ये­वो­प­ग्र­हः सु­ख­दुः­ख- जी­वि­त­म­र­णो­प­ग्र­हः । केषाम् ? पु­द्ग­ला­ना­मि­ति प्र­कृ­त­म­भि­सं­ब­ध्य­ते । प्र­कृ­त­त्वा­दु­प­ग्र­हा­व­च­न­मि­ति चेत्; न; स्वो­प­ग्र­ह­प्र­द­र्श­ना­र्थ­त्वा­त् । ९ । स्या­न्म­त­म् — प्र­कृ­त­मु­प- १०ग्र­ह­व­च­न­म­स्ति तेन श­री­र­वा­ङ्म­नः­प्रा­णा­पा­नैः सु­ख­दुः­ख­जी­वि­त­म­र­णै­श्च पुद्गला जीवान् उ­प­गृ­ह्ण­न्ति इ­त्य­स्मि­न्न­र्थे प्र­ति­पा­दि­ते पु­न­रु­प­ग्र­ह­व­च­न­म­न­र्थ­क­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स्वो­प­ग्र­ह­प्र­द­र्श­ना­र्थ- त्वात् । यथा ध­र्मा­ध­र्मा­का­शा­नि प­रे­षा­मे­वो­प­ग्र­हं कुर्वन्ति न तथा पु­द्ग­लाः­, स्वो­प­ग्र­ह­श्चै­पा­म­स्ती­ति प्र­द­र्श­ना­र्थं पु­न­रु­प­ग्र­ह­व­च­नं क्रियते । तद्यथा — कं­सा­दी­नां भ­स्मा­दी­नि ज­ला­दी­नां क­त­का­दी­नि अ१यः- प्र­भृ­ती­ना­मु­द­का­दी­नि उ­प­का­रं कुर्वन्ति । १५म­र­ण­मा­त्मो­प­ग्र­हो नेति चेत्; न; नि­र्वि­ण्ण­स्य त­त्प्रि­य­त्वा­त् । १० । स्या­दे­त­त् — म­र­ण­मा­त्मो­प- ग्रहो नो­प­प­द्य­ते । कुतः ? अ­नि­ष्ट­त्वा­त् । न हि क­स्य­चि­त् म­र­ण­मी­प्सि­त­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? नि­र्वि­ण्ण­स्य त­त्प्रि­य­त्वा­त् । व्या­धि­पी­डा­शो­का­दि­भि­र्जी­वि­ता­न्नि­वृ­त्ता­द­र­स्य नि­र्वि­ण्ण­स्य हि जनस्य मरणं प्रियं लोके दृश्यते । प्र­यो­ज­न­प्र­ति­पा­द­ना­र्थ­त्वा­च्च दुः­ख­व­त् । ११ । यथा दुः­ख­म­नि­ष्ट­म­पि जीवानां पुद्गलैः प्रति- २०पाद्यं २प्र­यो­ज­न­मि­ति गृह्यते तथा३ म­र­ण­म­पी­ति नास्ति दोषः । ल­घ्व­र्थ­मे­क­सू­त्री­क­र­ण­मि­ति चेत्; न; आ­श­ङ्का­नि­वृ­त्त्य­र्थ­त्वा­त् । १२ । स्या­न्म­त­म् — ‘­श­री­र- वा­ङ्म­नः­प्रा­णा­पा­नाः सु­ख­दुः­ख­जी­वि­त­म­र­णो­प­ग्र­हा­श्च पु­द्ग­ला­ना­म्­’ इ­त्ये­क­मे­व सूत्रं कर्तव्यं ल­घ्व­र्थ­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? आ­श­ङ्का­नि­वृ­त्त्य­र्थ­त्वा­त् । श­री­र­वा­ङ्म­नः­प्रा­णा­पा­ना हेत- व४श्चत्वारः सु­ख­दुः­ख­जी­वि­त­म­र­णा­नि च फलानि५ च­त्वा­रि­, तेषां ६या­था­सं­ख्य­म­नि­ष्ट­मा­श­ङ्क्ये­त­, २५त­न्नि­वृ­त्त्य­र्थं ना­ना­यो­ग­क­र­ण­म् । उ­त्त­र­सू­त्रे७ सु­खा­दि­सं­ब­न्ध­ना­र्थं ८च । त­द­नु­प­प­त्ति­र्नि­त्या­नि­त्य­प­क्ष­यो­र्वि­का­रा­व­स्था­ना­भा­वा­त् । १३ । तेषां सु­खा­दी­ना­म् अ­नु­प­प­त्तिः । क्व ? नि­त्य­प­क्षे­ऽ­नि­त्य­प­क्षे च । कुतः ? वि­का­रा­व­स्था­ना­भा­वा­त् । तद्यथा — नि­त्य­प­क्षे तावत् आत्मनां पू­र्वा­प­र­का­ल­तु­ल्य­त्वा­त् प­रि­णा­मा­न्त­र­सं­क्रा­न्ति­ल­क्ष­ण­स्य वि­का­र­स्या­भा­वा­त् सु­खा­दि­क­क­ल्प­न­म­यु­क्त­म् । अ­नि­त्य­प­क्षे चा­व­स्था­ना­भा­वा­त् सु­खा­दि­सं­ब­न्धो­ऽ­नु­प­प­न्नः । अ­व­स्थि­त­स्य हि इ­ष्टा­नि­ष्ट­श­ब्द­स्प­र्शा­दि- ३०स­न्नि­पा­ते सति सु­खा­दि­प्र­भ­वः९ स्यात् । स चा­क­स्मा­न्न भवति । किं तर्हि ? कु­श­ला­कु­श­ल­भा­व­ना- पूर्वकः१० । कु­श­ला­कु­श­ल­भा­व­ना११ च स्मृ­त्य­भि­सं­ब­न्धि­चे­ष्टा­भि­नि­र्वृ­त्ति­ल­क्ष­णा । १२स्मृ­त्या­द­य­श्चा­न- व­स्थि­त­स्य न सं­भ­व­न्ती­त्य­तो नि­त्या­नि­त्या­त्म­क­स्या­त्म­नः सु­खा­दि­नि­रू­प­णं नि­र­व­द्य­म् । १अ­सि­धा­रा­देः नि­शि­त­क­र­णा­दि­रू­प­म् । २का­र्य­मि­त्य­र्थः । ३अ­नि­ष्ट­म­पि पु­द्ग­ल­स्य का­र्य­मि­त्य­र्थः । ४का­र­णा­नि । ५कार्याणि । ६स­म­व­च­ने या­था­सं­ख्यं शै­ली­य­मा­चा­र्य­स्ये­ति न्यायात् । ७प­र­स्प­रो­प­ग्र­हो जी­वा­ना­मि­त्य­त्र । ८ए­क­यो­ग­क­र­णे श­री­रा­दि­र­पि प्र­स­ज्ये­त । ९उत्पत्तिः । १०शु­भा­शु­भ­रू­प­सं­भा­व­ना- पूर्वकः । ११सं­भा­व­ना सङ्कल्पः । १२अ­नु­भू­त­स्य स्मरणं ना­न­नु­भू­त­स्य ना­न्या­नु­भू­त­स्य च । ४७६ आह — अ­जी­व­द्र­व्य­च­तु­ष्ट­य­स्य यथा प­रा­नु­ग्र­हः सा­न्त­ति­कः कि­मे­व­मा­त्म­ना­म­पि­, उतान्यो वि­धि­र­स्ती­ति ? अ­त्रो­च्य­ते — प­र­स्प­रो­प­ग्र­हो जी­वा­ना­म् ॥ २१ ॥ क­र्म­व्य­ति­हा­र­वि­ष­यः प­र­स्प­र­श­ब्दः । १ । क­र्म­व्य­ति­हा­रः क्रि­या­व्य­ति­हा­र इत्यर्थः । तद्विष- ०५योऽयं प­र­स्प­र­श­ब्दः । प­र­स्प­र­स्यो­प­ग्र­हः प­र­स्प­रो­प­ग्र­हः । कः पु­न­र­सौ ? स्वा­मि­भृ­त्या­दि­भा­वे­न१ वृत्तिः प­र­स्प­रो­प­ग्र­हः । २ । स्वामी भृत्य आचार्यः शिष्य इत्येव- मा­दि­भा­वे­न वृत्तिः प­र­स्प­रो­प­ग्र­ह इ­त्यु­च्य­ते । स्वामी तावत् वि­त्त­त्या­गा­दि­ना भृ­त्या­दी­ना­मु­प­ग्र­हे व­र्त­ते­, भृत्याश्च हि­त­प्र­ति­पा­द­ने­न अ­हि­त­प्र­ति­षे­धे­न च । आचार्य उ­भ­य­लो­क­फ­ल­प्र­दो­प­दे­श­द­र्श­ने­न २त­दु­प­दे­श- वि­हि­त­क्रि­या­नु­ष्ठा­प­ने­न च शि­ष्या­णा­म­नु­ग्र­हे वर्तते । शिष्या अपि ३त­दा­नु­कू­ल्य­वृ­त्त्या । १०प्र­कृ­त­त्वा­दु­प­ग्र­हा­व­च­न­मि­ति चेत्; न; अ­न­न्त­र­च­तु­ष्ट­य­प्र­ति­नि­र्दे­शा­र्थ­त्वा­त् । ३ । स्या­दे­त­त् — प्र­कृ­त­मु­प­ग्र­ह­व­च­न­म­स्ति त­द­भि­सं­ब­न्धा­त् पु­न­रु­प­ग्र­ह­व­च­न­म­न­र्थ­क­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अन- न्त­र­च­तु­ष्ट­य­प्र­ति­नि­र्दे­शा­र्थ­त्वा­त् । ना­ऽ­पू­र्वः कश्चित् प­र­स्प­रो­प­ग्र­हो जी­वा­ना­म­स्ति­, अ­न­न्त­र­सू­त्रे निर्दिष्टः सु­खा­दि­च­तु­ष्ट­यो­प­ग्र­ह एवेति प्र­द­र्श­ना­र्थं पु­न­रु­प­ग्र­ह­व­च­न­म् । स्त्री­पुं­स­र­ति­व­द­नि­य­म­प्र­द­र्श­ना­र्थं च । ४ । यथा स्त्रीपुंसौ यौ­ग­प­द्ये­न र­ति­क्रि­या­यां प­र­स्प­र­स्यो­प- १५कुरुतः न तथा सु­खा­द्यु­प­ग्र­हे नियम इति प्र­द­र्श­ना­र्थं च पु­न­रु­प­ग्र­ह­व­च­नं४ क्रियते । ५जीवो हि कश्चित् स्वस्य सुखं कुर्वन् प­र­स्यै­क­स्य सुखं करोति कश्चिद् द्वयोः क­श्चि­द्व­हू­ना­म् । कश्चिद् दुःख- मात्मनः कुर्वन् प­र­स्यै­क­स्य द्वयोः बहूनां वा दुःखं करोति । क­दा­चि­द् द्वौ बहवो वा­ऽ­ऽ­त्मा­नः सुखं दुःखं वा कुर्वन्तः प­र­स्यै­क­स्य द्व­यो­र्ब­हू­नां वा ६सुखं दुःखं[वा]उ­त्पा­द­य­न्ति । ए­व­मि­त­र­त्रा­पि योज्यम् । आह — यदि अवश्यं स­तो­प­का­रि­णा भ­वि­त­व्य­म्­, संश्च का­लो­ऽ­भि­म­तः स कि­मु­प­का­रः इति ? २०अ­त्रो­च्य­ते — तस्य खलु व­क्ष्य­मा­ण­स्व­त­त्त्व­स्या­ऽ­मू­र्तेः — व­र्त­ना­प­रि­णा­म­क्रि­याः प­र­त्वा­प­र­त्वे च कालस्य ॥ २२ ॥ अ­थ­वा­, यथा ध­र्मा­दी­ना­म­स्ति­त्व­स्या­ऽ­ऽ­वि­र्भा­व­क उ­प­का­र उक्तो ग­त्या­दिः­, तथा का­ल­स्या­पि प्र­ति­नि­य­त उ­प­का­रो­ऽ­स्ति­त्व­सं­सू­च­को­ऽ­स्ति­, उत नास्ति ? अ­स्त्यु­प­का­रः । यद्येवं स उ­च्य­ता­मि­ति ? अत आह७ — व­र्त­ना­दी­नि८ । २५९क­र­णा­धि­क­र­ण­यो­र्व­र्त्त­ने­ति चेत्; युटि सति ङी­प्र­स­ङ्गः । १ । स्या­दे­त­त् — व­र्त­ते­ऽ­न­या अस्यां वेति विगृह्य व­र्त­ना­श­ब्दो नि­ष्पा­द्य­त इति । एवं१० सति प­र­त्वा­द्यु­टि सति टित्त्वात् ङी प्राप्नोति ११कथं तर्हि सिद्धिः ? णि­ज­न्ता­द्यु­चि वर्तना । २ । स्त्रीलिङ्गे कर्मणि भावे वा णि­ज­न्ता­द्यु­चि सति व­र्त­ने­ति भवति । वर्त्यते१२ व­र्त­न­मा­त्रं वा व­र्त­ने­ति । १श्रº प्रतौ वा­र्ति­क­चि­ह्नं नास्ति, मुद्रिते च । २त­दु­प­दे­शा­हि­त — श्रº । ३त­द­नु­कू­ल­वृ — मुº, ३०बº । ४अ­न­र्थ­का­नि व­च­ना­नि कि­ञ्चि­दि­ष्टं सू­च­य­न्त्या­चा­र्य­स्य । ५उ­क्ता­र्थ­मे­व वि­वृ­णो­ति । ६सुखमु — ताº, श्रº, मूº । ७अनेन पा­त­नि­का­भि­प्रा­ये­ण कालस्य सा­ध्य­त्व­मु­क्तं भवति । ८ — दीनीति — मुº, दº, बº, श्रº । ९तटस्थ आ­चा­र्य­म­तं प­रि­पृ­च्छ­ति आचार्यः । १०स्या­दे­वे­ति चेत् । ११न प्रा­प्नो­ती­त्यु­क्ते तटस्थ आह । १२प्रयोक्त्रा अनेन । ४७७ अ­नु­दा­त्ते­त्त्वा­त्ता­च्छी­लि­को वा । ३ । अ­थ­वा­, १वृ­त्ति­र­य­म­नु­दा­त्ते­त्­, त­त­स्ता­च्छी­लि­को युच् व­र्त­न­शी­ला व­र्त­ने­ति । का पु­न­र्व­र्त­ना ? प्र­ति­द्र­व्य­प­र्या­य­म­न्त­र्नी­तै­क­स­म­या स्व­स­त्ता­नु­भू­ति­र्व­र्त­ना । ४ । द्रव्यस्य पर्यायो द्र­व्य­प­र्या­यः­, द्र­व्य­प­र्या­यं द्र­व्य­प­र्या­यं प्रति प्र­ति­द्र­व्य­प­र्या­य­म्­, अ­न्त­र्नी­त एकः स­म­यो­ऽ­न­या सा अ­न्त­र्नी­तै­क­स­म­या­, ०५का पु­न­र­सौ ? स्व­स­त्ता­नु­भू­तिः­, उ­त्पा­द­व्य­य­ध्रौ­व्यै­क्य­वृ­त्तिः सत्ता, न त­तो­ऽ­न्या का­चि­द­स्ति । स्वा सत्ता स्व­स­त्ता­, प्र­ति­नि­य­ता अ­सा­धा­र­णी­त्य­र्थः­, बु­द्ध्य­भि­धा­ना२नु­प्र­वृ­त्ति­लि­ङ्गे­ना­नु­मी­य­मा­ना ३सा­दृ­श्यो­प­चा­रा­दे­का­पि सती४ जी­वा­जी­व­त­द्भे­द­प्र­भे­दैः सं­ब­न्ध­मा­प­द्य­मा­ना वि­शि­ष्ट­श­क्ति­भि­रे­व संब- ध्यते । तस्या अ­नु­भू­तिः स्व­स­त्ता­नु­भू­ति­र्व­त­ने­त्यु­च्य­ते । ए­क­स्मि­न्न­वि­भा­गि­नि समये ध­र्मा­दी­नि द्रव्याणि षडपि ५स्व­प­र्या­यै­रा­दि­म­द­ना­दि­म­द्भि­रु­त्पा­द­व्य­य­ध्रौ­व्य­वि­क­ल्पै­र्व­र्त­न्त इति कृत्वा त­द्वि­ष­या १०वर्तना । सा आ­नु­मा­नि­की व्या­व­हा­रि­क­द­र्श­ना­त् पा­क­व­त् । ५ । यथा व्या­व­हा­रि­क­स्य पाकस्य तण्डु- ल­वि­क्ले­द­न­ल­क्ष­ण­स्यौ­द­न­प­रि­णा­म­स्य द­र्श­ना­द­नु­मी­य­ते — अस्ति प्र­थ­म­स­म­या­दा­र­भ्य सू­क्ष्म­पा­का­भि- निर्वृत्तिः प्र­ति­स­म­य­मि­ति । यदि हि प्र­थ­म­स­म­ये अ­ग्न्यु­द­क­स­न्नि­धा­ने कश्चित् पा­क­वि­शे­षो न स्यात्, एवं द्वितीये तृतीये च न स्यादिति पा­का­भा­व एव स्यात् । तथा स­र्वे­षा­म­पि द्रव्याणां स्व­प­र्या­या- १५भि­नि­र्वृ­त्तौ प्र­ति­स­म­यं दु­र­धि­ग­मा६ नि­ष्प­त्ति­र­भ्यु­प­ग­न्त­व्या । त­ल्ल­क्ष­णः कालः । ६ । सा वर्तना लक्षणं यस्य स काल इ­त्य­व­से­यः । स­म­या­दी­नां७ क्रिया- वि­शे­षा­णां स­म­या­दि­नि­र्वृ­त्त्या­नां च प­र्या­या­णां पा­का­दी­नां स्वा­त्म­स­द्भा­वा­नु­भ­व­ने­न स्वत एव वर्त- मानानां नि­र्वृ­त्ते­र्ब­हि­र­ङ्गो हेतुः समयः । पाक इ­त्ये­व­मा­दि­स्व­सं­ज्ञा­रू­ढि­स­द्भा­वे काल इत्ययं व्यव- हा­रो­ऽ­क­स्मा­न्न भ­व­ती­ति त­द्व्य­व­हा­र­हे­तु­ना अन्येन भ­वि­त­व्य­मि­त्य­नु­मे­यः । २०आ­दि­त्य­ग­ते­रि­ति चेत्; न; त­द्ग­ता­व­पि त­त्स­द्भा­वा­त् । ७ । स्या­दे­त­त् — आ­दि­त्य­ग­ति­नि­मि­त्ता द्रव्याणां व­र्त­ने­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­द्ग­ता­व­पि त­त्स­द्भा­वा­त् । स­वि­तु­र­पि व्रज्यायां ८भूतादि- व्य­व­हा­र­वि­ष­य­भू­ता­यां क्रि­ये­त्ये­वं रूढायां व­र्त­ना­द­र्श­ना­त् त­द्धे­तु­ना अन्येन कालेन भ­वि­त­व्य­म् । आ­का­श­प्र­दे­श­नि­मि­त्ते­ति चेत्; न; तां प्र­त्य­धि­क­र­ण­भा­वा­द्भा­ज­न­व­त् । ८ । स्या­दे­त­त् — आ­का­श­प्र­दे­श­नि­मि­त्ता वर्तना ना­न्य­स्त­द्धे­तुः का­लो­ऽ­स्ती­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? तां प्र­त्य­धि­क­र­ण- २५भावात् भा­ज­न­व­त् । यथा भाजनं त­ण्डु­ला­ना­म­धि­क­र­णं न तु तदेव प­च­ति­, तेजसो हि स व्या­पा­रः­, तथा आ­का­श­म­प्या­दि­त्य­ग­त्या­दि­व­र्त­ना­या­म­धि­क­र­णं न तु तदेव नि­र्व­र्त­य­ति । कालस्य हि स व्यापारः । सत्तात इति चेत्; न; तस्या अ­प्य­नु­ग्र­हा­त् । ९ । स्या­न्म­त­म् — सत्ता नाम स­र्व­प­दा­र्था­नां सा­धा­र­ण्य­स्ति त­द्धे­तु­का व­र्त­ने­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? तस्या अ­प्य­नु­ग्र­हा­त् । का­ला­नु­गृ­ही­त­व­र्त­ना हि सत्तेति त­तो­ऽ­प्य­न्ये­न कालेन भ­वि­न­व्य­म् । ३०द्रव्यस्य स्व­जा­त्य­प­रि­त्या­ग­न प्र­यो­ग­वि­स्र­सा­ल­क्ष­णो विकारः प­रि­णा­मः । १० । द्रव्यस्य चे­त­न­स्ये­त­र­स्य वा द्र­व्या­र्थि­क­न­य­स्य अ­वि­व­क्षा­तो न्यग्भूतां स्वां द्र­व्य­जा­ति­म­ज­ह­तः प­र्या­या­र्थि­क- न­या­र्प­णा­त् प्राधान्यं विभ्रता के­न­चि­त् प­र्या­ये­ण प्रा­दु­र्भा­वः पू­र्व­प­र्या­य­नि­वृ­त्ति­पू­र्व­को विकारः प्रयोग- वि­स्र­सा­ल­क्ष­णः प­रि­णा­म इति प्र­ति­प­त्त­व्यः । तत्र प्रयोगः पु­द्ग­ल­वि­का­रः­, त­द­न­पे­क्षा विक्रिया विस्रसा । तत्र प­रि­णा­मो द्विविधः — अ­ना­दि­रा­दि­मां­श्च । अ­ना­दि­र्लो­क­सं­स्था­न­म­न्द­रा­का­रा­दिः । आ­दि­मा­न् प्रयो- १अस्येत् अ­नु­दा­त्त­सं­ज्ञा­त् [? ] । २स­त्य­प्य­श्वा­दि­व्य­ति­क­रे गो­जा­त्य­वि­ना­भा­वि­स­त्ता­ज्ञा­नं गौरियं गौरि- ३५यमिति श­ब्दा­ना­म् । ३जी­वा­दि­षु व­र्त­मा­न­स­त्ता­सा­मा­न्यो­प­चा­रा­त् । ४सत्ता । ५अ­गु­रु­ल­घु­त्वा­द्य­सं­ख्या­त- प्र­दे­श­त्वा­दि । ६ज्ञा­तु­म­श­क्या । ७किं­वि­शि­ष्टा­ना­म् । ८अ­ती­ता­ना­ग­त­व­र्त­मा­न । ४७८ गजो वै­स्र­सि­क­श्च । तत्र चे­त­न­स्य द्र­व्य­स्यौ­प­श­मि­का­दि­र्भा­वः क­र्मो­प­श­मा­द्य­पे­क्षो­ऽ­पौ­रु­षे­य­त्वा­त् वै­स्र­सि­क इ­त्यु­च्य­ते । ज्ञा­न­शी­ल­भा­व­ना­दि­ल­क्ष­णः आ­चा­र्या­दि­पु­रु­ष­प्र­यो­ग­नि­मि­त्त­त्वा­त् प्र­यो­ग­जः । अ­चे­त­न­स्य च मृदादेः घ­ट­सं­स्था­ना­दि­प­रि­णा­मः कु­ला­ला­दि­पु­रु­ष­प्र­यो­ग­नि­मि­त्त­त्वा­त् प्र­यो­ग­जः । इ­न्द्र­ध­नु­रा­दि­ना­ना­प­रि­णा­मो वै­स्र­सि­कः । तथा ध­र्मा­दे­र­पि प­रि­णा­मो योज्यः । ०५प­रि­णा­मा­भा­वः स­त्त्वा­स­त्त्व­यो­र्दो­षो­प­प­त्ते­रि­ति चेत्; न; प­क्षा­न्त­र­त्वा­त् । ११ । स्या­न्म­त­म् — नास्ति प­रि­णा­मः । कुतः ? स­त्त्वा­स­त्त्व­योः दो­षो­प­प­त्तेः । बी­ज­म­ङ्कु­रे स्याद्वा, न वा ? यदि स­द­ङ्कु­रे बी­ज­म्­; अ­ङ्कु­रा­भा­वो बी­ज­व­त् । अ­था­स­त्­; न बी­ज­म­ङ्कु­र­त्वे­न प­रि­ण­त­म्­, अङ्कुरे त­त्स्व­भा­वा­भा- वात् । अतः प­रि­णा­मा­भा­वः इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? प­क्षा­न्त­र­त्वा­त् । यथा स­त्प­क्ष­दो­षो ना­ऽ­स­त्प­क्षं स्पृशति प­क्षा­न्त­र­त्वा­त्­, अ­स­त्प­क्ष­दो­षो­ऽ­पि सत्पक्षं तत एव । तथा स­द­स­दे­का­न्त­प­क्ष­दो­षा­व­प्य­ने- १०का­न्त­प­क्षं न स्पृशतः प­क्षा­न्त­र­त्वा­दे­व­, इ­त­र­था हि प­क्ष­स­ङ्क­र­प्र­स­ङ्गः । उ­भ­य­दो­ष­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; जा­त्य­न्त­र­त्वा­न्न­र­सिं­ह­रू­प­व­त् । शा­लि­बी­जा­दि­द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् अङ्कुरे स्या­द्वी­ज­म­स्ति । य­द्य­न्व­यो- च्छेदः स्यात्; फ­ल­वि­शे­षा­भा­वः प्र­स­ज्ये­त । शा­लि­बी­जा­दि­प­र्या­या­र्था­दे­शा­त् स्या­द­ङ्कु­रे नास्ति बीजम् । य­द्य­वि­प­रि­णा­मः२ स्यात्; ३अ­न्य­था­वृ­त्ति­द­र्श­न­म­यु­क्तं स्यात् । प्र­ति­षे­धा­भा­वा­च्च । १२ । इ४दमसि त्वं प्रष्टव्यः ? प­रि­णा­मः सन्वा प्र­ति­षि­ध्ये­त­, अ­स­न्वे­ति ? १५उ­भ­य­था च प्र­ति­षे­धा­भा­वः ? यदि स५न्; स­त्त्वा­दे­व न प्र६ति­षि­ध्ये­त । अथ सन्नपि प्र­ति­षि­ध्ये­त­; ननु प­रि­णा­म­प्र­ति­षे­धो­ऽ­पि७ सत्त्वात् प्र­ति­षि­ध्य­त इति प्र­ति­षे­धा­भा­वः । त­द­भा­वा­द­प्र­ति­षि­द्धः८ प­रि­णा­मः । अथ प्र­ति­षे­धः स­त्त्वा­द­प्र­ति­षि­द्धः­; ननु प­रि­णा­मो­ऽ­पि सत्त्वात् अ­प्र­ति­षि­द्धः । अ­था­ऽ­स­न् प­रि­णा­मः­; अ­स­त्त्वा­दे­व ख­र­वि­षा­ण­व­त् न प्र­ति­षि­ध्य­ते इति प्र­ति­षे­धा­भा­वः । अ­थ­वा­, यस्य प­रि­णा­मो नास्ति स व­क्तृ­त्वे­ना­प­रि­ण­तः वा­च्य­स्या­प्य­र्थ­स्या­भि­धे­य­त्वे­ना­प­रि­णा­मः अ­भि­धा­न­स्य९ च वा­च­क­त्वे­ना­प­रि­णा­म २०इति व­क्तृ­वा­च्य­व­च­ना­ना­म­भा­वा­त् प्र­ति­षे­धा­भा­वः­, त­द­भा­वा­द­प्र­ति­षि­द्धः प­रि­णा­मः स्थितः । अ­न्या­न­न्य­त्व­दो­षा­दि­ति चेत्; न; उ­क्त­त्वा­त् । १३ । स्या­न्म­त­म् — नास्ति प­रि­णा­मः । कुतः ? अ­न्या­न­न्य­त्व­यो­र्दो­षा­त् । बी­जा­द­ङ्कु­रो­ऽ­न्यो वा स्यात्, अनन्यो वा ? यदि अन्यो बी­जा­द­ङ्कु­रः­; न तर्हि बी­ज­प­रि­णा­मो­ऽ­ङ्कु­रः । अ­था­न­न्यो बी­जा­द­ङ्कु­रः­; न तर्हि अ­ङ्कु­रो­ऽ­स्ति बी­जा­द­न­न्य­त्वा­त् । उक्तं च- “­स्या­च्चे­द्वी­जं प­रि­ण­तं नान्यो बीजाच्च सो­ऽ­ङ्कु­रः । २५तच्च१० नैवं यदि ह्यन्यो न ११त­त्त­च्चे­न्न सो­ऽ­ङ्कु­रः ॥ ” तन्न; किं का­र­ण­म् ? उ­क्त­त्वा­त् । उ­क्त­मे­त­त् — प­क्षा­न्त­र­त्वा­त् दो­षा­भा­व इति । स्या­द्बी­जा­द­ङ्कु- रोऽन्यः स्या­द­न­न्यः । यस्मात् प्रा­ग­ङ्कु­रो­त्पा­दा­त् बी­जे­ऽ­ङ्कु­र­प­र्या­यो नासीत् पश्चाच्च जातः तस्मात् बी­जा­द­ङ्कु­रः प­र्या­या­र्था­दे­शा­त् स्यादन्यः । यस्माच्च शा­लि­बी­ज­जा­ति­वि­शि­ष्टो­ऽ­न्यो­ऽ­ङ्कु­रो­ऽ­स­न्­, १२ त­स्मा­च्छा­लि­बी­ज­जा­त्या­त्म­क­द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् बी­जा­द­ङ्कु­रः स्या­द­न­न्यः । ३०व्य­व­स्थि­ता­व्य­व­स्थि­त­दो­षा­दि­ति चेत्; न; अ­ने­का­न्ता­त् । १४ । स्या­न्म­त­म् — बी­जे­ऽ­ङ्कु­र­त्वे­न प­रि­ण­ते अङ्कुरे बीजं व्य­व­स्थि­तं वा स्यात्, अ­व्य­व­स्थि­तं वा ? यदि व्य­व­स्थि­त­म्­; बीजस्य व्य­व­स्था­ना­त् विरो- धात् अ­ङ्कु­रा­भा­वः । अ­था­व्य­व­स्थि­त­म्­; न तर्हि बी­ज­म­ङ्कु­र­त्वे­न प­रि­ण­त­म् । त­स्मा­दु­भ­य­त्र दो­षा­न्ना­स्ति १य­द्य­न­न्व­यो­च्छे — ताº, श्रº, मूº । २बीजस्य वि­वि­ध­प­रि­णा­मा­भा­वः । ३अ­ङ्कु­र­रू­प । ४इ­द­म­स्ति त्वं मुº, दº, बº । ५प्र­ति­षि­ध्य­ते । ६प्र­ति­षि­ध्य­ते ताº, श्रº, मूº । ७वागादिः । ८द्वौ नञौ प्र­कृ­त­म­र्थं ग­म­य­त इति न्यायात् । ९ — नस्य वा च — ताº । — नस्य च वा­च­क­त्वा­प­रि­णा — ताº । १०अ­ङ्कु­रा­द् भिन्नं ३५न । ११त­स्मा­च्चे­न्न मुº । १२अपितु स एव सन् । ४७९ प­रि­णा­म इति ? तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­ने­का­न्ता­त् । यथा म­नु­ष्या­यु­र्ना­म­क­र्मो­द­या­द­ङ्गो­पा­ङ्ग­प­र्या­या­ना- स्कन्दन् नि­ष्ट­प्ता­यः­पि­ण्ड­व­त् अ­ङ्गु­ल्यु­पा­ङ्ग­प­रि­णा­मा­त् अ­ङ्गु­लि­रा­त्मा­, अतो वी­र्या­न्त­रा­य­क्ष­यो­प­श­मा- पे­क्षो­ऽ­ङ्गु­ल्या­त्मा सं­को­च­न­प्र­सा­र­ण­प­र्या­या­वा­स्क­द­न् अ­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­चै­त­न्य­द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् स्यात् सन्, पौ­द्ग­लि­क­प­रि­वृ­त्ता­व­स्थि­ता­गु­ङ्ल्यु­पा­ङ्ग­प­र्या­या­र्था­दे­शा­च्च१ स्यात् सन्, अत एव स्या­द­न­न्यः स्याद- ०५वस्थितः । सं­को­च­न­प्र­सा­र­ण­प­र्या­या­र्था­दे­शा­त् स्या­द­स­न् अत एव स्यादन्यः स्या­द­न­व­स्थि­तः । तथै- के­न्द्रि­य­व­न­स्प­ति­ना­मा­यु­रु­द­या­वि­ष्कृ­तः आत्मैव बी­ज­प­र्या­य­मा­स्क­न्द­न् नि­ष्ट­प्ता­यः­पि­ण्ड­व­त् बी­ज­प­रि- णामात् बी­ज­व्य­प­दे­श­भा­क् । अतः किम् ? अ­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­चै­त­न्य­द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् स्यात् सन्, पौ­द्ग­लि­क­शा­लि­जा­त्ये­के­न्द्रि­य­रू­प­र­स­श­ब्द­स्प­र्श­प­र्या­या­र्था­दे­शा­च्च स्यात् सन्, अत एव स्या­द­न­न्यः स्या­द­व­स्थि­तः । पौ­द्ग­लि­क­शा­लि­बी­ज­प­र्या­या­र्था­दे­शा­त् स्या­द­स­न्­, अत एव स्यादन्यः स्यादन- १०वस्थितः । इ­त्ये­व­म­ने­का­न्ता­श्र­य­णा­दे­का­न्त­प­क्ष­दो­ष­नु­ष­ङ्गा­भा­वः । वृ­द्ध्य­भा­व­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; अ­न्य­हे­तु­त्वा­त् । १५ । स्या­दे­त­त् — नास्ति प­रि­णा­मः । कुतः ? वृ­द्ध्य­भा­व­प्र­स­ङ्गा­त् । यदि बी­ज­म­ङ्कु­र­त्वे­न प­रि­ण­मे­त­; बी­ज­मा­त्र ए­वा­ङ्कु­रः स्यात् प­यः­प­रि­णा­म­द­धि­व­त्­, ततो वृ­द्ध्य­भा­वः । उक्तं च — “२कि­ञ्चा­न्य­द्य­दि तद्बीजं ग­च्छे­द­ङ्कु­र­ता­मि­ह । १५३वि­वृ­द्धि­र­ङ्कु­र­स्य स्यात् कथं बी­जा­द­पु­ष्क­ला­त् ॥ १ ॥ ” ४भौ­मौ­द­क­र­स­सं­ब­न्धा­द्वृ­द्धि­रि­ति चेत्; न; बी­ज­प­रि­णा­मा­भा­व­प्र­स­ङ्गा­त् । उक्तं च — “­अ­थे­ष्टं तै र­सै­भै­मै­रौ­द­कै­श्च वि­व­र्ध­ते । नन्वेवं सति बीजस्य प­रि­णा­मो न युज्यते ॥ १ ॥ ” भौ­मौ­द­क­र­स­द्र­व्या­न्त­र­सं­च­या­त् वृ­द्धि­रि­ति चेत्; न; द्र­व्या­न्त­र­सं­यो­गे­ऽ­पि वृ­द्ध्य­भा­वा­त् । २०यदि भौ­मौ­द­क­र­स­द्र­व्या­न्त­रा­णि सं­यो­ग­वृ­द्ध्या व­र्त­न्ते­; ननु वृ­द्ध्य­भा­वः ज­तु­सं­यो­गे का­ष्ठ­बृ­द्ध्य- भा­व­व­त् । उक्तं च — “­आ­लि­प्तं जतुना काष्ठं यथा स्थू­ल­त्व­मृ­च्छ­ति । ५ननु काष्ठं त­थै­वा­स्ते जतु चात्र वि­व­र्ध­ते ॥ १ ॥ तथैव यदि त­द्बी­ज­मा­स्ते ये­ना­त्म­ना स्थितम् । २५रसाश्च वृद्धिं कुर्वन्ति बीजं तत्र करोति किम् ॥ २ ॥ ” इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? अ­न्य­हे­तु­त्वा­त् । ‘­बी­ज­मा­त्रः अङ्कुरो भ­वे­त्­’ इति ब्रुवता त्व­यै­वा­भ्यु­प­ग­तः प६रिणामः । यस्तु भवता दोष उ­प­न्य­स्तः वृ­द्ध्य­भा­व­प्र­स­ङ्ग इति; नासौ युक्तः; कुतः ? अ­न्य­हे­तु­त्वा­त् । यथा म­नु­ष्या­यु­र्ना­मो­द­या­भ्यां जातो बालः बा­ह्य­सा­वि­त्र­कि­र­णा­दि­सं­ब­न्धा­पे­क्ष­स्त­न्य­न­व­नी­ता­द्या­हा­र­म­नु- भवन् अ­भ्य­न्त­र­वी­र्या­न्त­रा­य­क्ष­यो­प­श­मा­वि­र्भा­वि­ता­हा­र­ज­र­ण­सा­म­र्थ्य­का­या­ग्नि७ब­लो­पे­तः उ­प­यु­क्ता­हा­र- ३०र­सा­दि­प­रि­णा­मा­न्नि­र्मा­ण­ना­म­क­र्मो­द­या­पे­क्षो व­र्ध­ते­, तथा व­न­स्प­ति­वि­शे­षा­यु­र्ना­मो­द­या­पे­क्षो बी­जा­धि­ष्ठा­नो जी­वो­ऽ­ङ्कु­रो जातः भौ­मौ­द­क­र­सा­हा­रं तप्तायः पि­ण्ड­व­त् आ­त्म­सा­त्कु­र्व­न् बा­ह्य­सा­वि­त्र­कि­र­ण­सं­ता­पा- भ्य­न्त­र­वी­र्या­न्त­रा­य­क्ष­यो­प­श­मा­वि­र्भा­वि­ता­ङ्कु­र­का­या­ग्नि­ब­ला­त् भौ­मौ­द­क­र­सा­न् ज­र­य­न् स्वा­नु­रू­प­नि­र्मा- ण­क­र्मो­द­या­पे­क्षो वर्धते । अयं तु वृ­द्ध्य­भा­व­दो­ष ए­का­न्त­वा­दि­ना­मे­व भवति । नि­त्य­त्वै­का­न्ते तावद्वि- प­रि­णा­मा­भा­वा­त् वृ­द्ध्य­भा­वः । क्ष­णि­कै­का­न्त­वा­दे­ऽ­पि ९प्र­ती­त्य­स­मु­त्पा­दा­भ्यु­प­ग­मा­त् ता­व­तो­ऽ­धि­ग­मे १ — देशान्न स्यात् सन् मुº, दº । — देशाच्च न स्यात् — मूº, ताº । २दू­ष­णा­न्त­र­म­प्य­स्ति । ३विशिष्टा वृद्धिः । ४बी­ज­मा­त्र­म­ङ्कु­रो भवतु वृद्धिस्तु । ५तनु — मुº । ६तावद् बी­ज­मा­त्रः । ७ब­ला­पे­क्षः ३५मुº, दº, बº । ८ता­व­त्प­रि­णा — श्रº । ९र­सा­दि­क­मा­ल­क्ष्य । ४८० तावत ए­वो­प­ग­मा­द् वृ­द्ध्य­भा­वः । किञ्च सर्वेषां क्ष­णि­क­त्वा­त् अ­ङ्कु­र­स्य त­त्का­र­णा­भि­म­ता­नां च भौ­मौ­द­क­र­सा­दी­नां यु­ग­प­द्वा विनाशः स्यात्, पौ­र्वा­प­र्ये­ण वा ? यदि यु­ग­प­त्­; नास्ति तत्कृता वृद्धिः । न हि वृ­द्धि­हे­त­वो वि­न­श्य­न्तो­ऽ­न्य­स्य वि­न­श्य­तो­ऽ­र्थ­स्य वृद्धिं कुर्वन्तो दृष्टाः । अथ पौ­र्वा­प­र्ये­ण­; विनष्ट- स्या­ङ्कु­र­स्य भौ­मा­द­यः किं कु­र्व­न्ति­, विनष्टा वा किं कुर्युः ? अ­ने­का­न्त­वा­दि­नां तु अङ्कुरो भौ­मा­द­य­श्च ०५द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् स्यान्नित्याः प­र्या­या­र्था­दे­शा­च्च स्या­त्क्ष­णि­का इति वृ­द्ध्यु­प­प­त्तिः । १क्ष­णि­क­त्वे प्र­ब­न्ध­भे­दा­भ्यु­प­ग­मा­त् वृ­द्धि­रि­ति चेत्; न; त­द­भा­वा­त् । १६ । स्या­न्म­त­म् — भावानां क्ष­णि­क­त्वे­ऽ­पि वृ­द्धि­र्यु­ज्य­ते । कुतः ? प्र­ब­न्ध­भे­दा­भ्यु­प­ग­मा­त् । त्रिविधो हि प्रबन्धः — स­भा­ग­रू­पः­, क्रमा- पेक्षः, अ­नि­य­त­श्चे­ति । तत्र प्र­दी­पा­त् २प्रदीप एकः प्र­ब­ध्य­ते स्रोतसः स्रोत एवेति (­इ­वे­ति­), सा­दृ­श्या­त् स­भा­ग­रू­पः प्रबन्धः । स (स्व) स­न्त­ति­प­रि­णा­म­क्र­मो­प­ल­म्भा­त् बा­ल­कु­मा­र­बी­जा­ङ्कु­रा­द्य­वि­च्छे­दः क्रमा- १०पेक्षः । ३कृ­क­ला­सा­ने­क­व­र्ण­प्र­ब­न्धा­नि­य­मो मे­घे­न्द्र­ध­नु­रा­दि­ष्व­नि­य­तः । त­तो­ऽ­स्ति वृ­द्धि­रि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­द­भा­वा­त् । इ­द­मि­ह सं­प्र­धा­र्य­म् — सतोर्वा प्रबन्धः स्यात्, स­द­स­तोः­, अ­स­तो­र्वा ? न ताव- दसतोः प्रबन्धः व­न्ध्या­सु­ता­का­श­कु­सु­म­योः । नापि स­द­स­तोः ख­र­ख­र­वि­षा­ण­योः । प­रि­शे­षा­त् स­तो­रे­व । क्ष­णि­क­वा­दे तु पू­र्वो­त्त­र­स्क­न्ध­यो­र्नै­क­स्मि­न् क्ष­णे­ऽ­स्ति­त्व­मि­ति प्र­ब­न्धा­भा­वः । अस्तित्वे च क्षणिक- प्र­ति­ज्ञा­हा­निः । आह — क्ष­णि­क­त्वे­ऽ­पि तु­ला­न्त­ना­मो­न्ना­म­व­त् यु­ग­प­दु­त्पा­द­वि­ना­श­भा­वा­त् अ­र्थ­प्र­ब­न्ध १५इत्यस्ति वृ­द्धि­रि­ति­; उच्यते — यदि यु­ग­प­दु­त्पा­द­वि­ना­श­योः वृत्तिः; का­र्य­का­र­ण­भा­वा­भा­वः स­व्ये­त­र­गो­वि­षा­ण­व­त् । ४ध्रौ­व्यै­का­न्ते प­रि­णा­मा­भा­वो­ऽ­ने­क­दो­ष­प्र­स­ङ्गा­त् । १७ । ध्रौ­व्यै­का­न्ते य उक्तः प­रि­णा­मः “­व्य­व­स्थि­त­स्य द्रव्यस्य ध­र्मा­न्त­र­नि­वृ­त्तौ ध­र्मा­न्त­रो­प­ज­न­ने च प­रि­णा­मः । ” [यो­ग­भा­º३ । १३] अ­व­स्थि­त­स्य हि ध्रौ­व्या­दि­ल­क्ष­ण­स्य द्रव्यस्य क्षी­र­ध­र्म­मा­त्र­नि­वृ­त्तौ द­धि­ध­र्म­मा­त्रो­त्प­त्तौ प­रि­णा­म इति; स २०नो­प­प­द्य­ते­; कुतः ? अ­ने­क­दो­ष­प्र­स­ङ्गा­त् । न हि तस्य५६द्र­व्य­म­व­स्थि­त­म­स्ति७ यस्य प­रि­णा­मो भवेत्८ । अथास्ति स­मु­दा­य­व्य­ति­रि­क्तं द्र­व्य­म्­; ननु गु­ण­स­मु­दा­य­मा­त्र­द्र­व्य­प्र­ति­ज्ञा­हा­निः । किञ्च, उ­भ­य­दो­ष­प्र­स­ङ्गा­त् । १८ । इ­द­मि­ह मी­मां­स्य­म् — य­न्नि­व­र्त­ते य­च्चो­त्प­द्य­ते यच्च व्य­व­ति­ष्ठ­ते त­दे­त­त्- त्रितयं गु­ण­स­मु­दा­य­मा­त्रं वा स्यात्, त­तो­ऽ­न्य­द्वे­ति ? यदि गु­ण­स­मु­दा­य­मा­त्र­म्­; ननु स एवासौ प्राक पश्चाच्च गु­ण­स­मु­दा­यः कोऽत्र कस्य वा प­रि­णा­मः ? अन्येन नाम नि­वृ­त्ते­न अ­न्ये­ना­व­स्थि­ते­ना­ऽ­न्ये­न- २५चो­त्प­न्ने­न भ­वि­त­व्य­मि­ति न्याय्यम् । अ­था­न्य­दि­ति गृ­ह्य­ते­; ए­व­म­पि गु­ण­स­मु­दा­य­मा­त्र­द्र­व्य­प्र­ति­ज्ञा- हातिः९ । किञ्च, ध्रौ­व्यै­का­न्त­वि­रो­धः­, ए­क­श्चे­द्ध­र्मो नि­व­र्त­ते ए­क­श्चे­दु­त्प­द्य­ते अ­नि­त्य­ता­प्रा­प्ते­रि­ति । किञ्च, स­मु­दा­यः गु­णे­भ्यो­ऽ­न्यो वा स्यात्, अनन्यो वा ? य­द्य­न­न्यः­; गुणा एवेति स­मु­दा­य­क­ल्प- ना­व्या­घा­तः­, त­द­भा­वा­च्च त­द­वि­ना­भा­वि­नां गु­णा­ना­म­प्य­भा­वः । अथान्यः स­मु­दा­यः­; पु­न­र­त्र प्र­ति­क्षा­वि­रो­धः प­र­स्प­रा­वि­ना­भा­वि­नोः स्व­रू­प­शू­न्य­त्वं च स्यात्, कुतः प­रि­णा­म­क­ल्प­ना ? ३०य­च्चो­क्त­म् — पू­र्व­भा­व­स्या­न्य­भा­वा­प्तिः प­रि­णा­म इति; त­द­यु­क्त­म्­; कस्मात् ? उ­भ­य­दो­ष­प्र­स­ङ्गा­त् । १०श­ब्दा­दी­नां सु­खा­दि­स­म­न्व­य­भा­वा­नु­प­प­त्तिः श­ब्दा­दि­भा­व­नि­वृ­त्ति­र्वे­ति । यदि पू­र्व­भा­व­स्य अ­न्य­भा­वा- पत्तिः प­रि­णा­मः­; सु­ख­दुः­ख­मो­हा­नां श­ब्दा­दि­भा­वा­प­त्तेः श­ब्दा­दि­षु११ सु­खा­दि­स­म­न्व­य­भा­वा­नु­प- पत्तिः । किं का­र­ण­म् ? पू­र्व­भा­व­स्या­न्य­भा­वा­प­त्तिः प­रि­णा­मः इति प्र­ति­ज्ञा­ना­त् । अथ पू­र्व­भा­व­स्य १अथ नि­त्य­त्वै­का­न्त­बा­दि­म­त­नि­रा­स­पु­र­स्स­र­मा­ल­म्ब­न­स्य बौद्धस्य पु­न­र­पि दोषं प्र­ति­पा­द­य­न्ना­ह । २प्र­दी­प­क­श्च प्रबुध्य — मुº, बº । प्र­दी­प­कः प्रबुध्य — ताº, दº । ३सरटः कृ­क­ला­सः स्यात् । ४नि­त्यै­का­न्ते । ५बौद्धादेः । ६तत् । ७क्ष­णि­क­त्वा­त् । ८क्र­म­भा­वि­द्र­व्य­नि­रा­क­र­णं कृतम् । ९अनेन स­ह­भा­वि­द्र­व्य- नि­रा­क­र­णं कृतम् । १०त­दे­वा­ह । ११उ­त्त­र­भा­वे­षु । ४८१ ना­न्य­भा­वा­प­त्तिः सु­खा­दि­स­म­न्व­या­त्­; कथं तर्हि पू­र्व­भा­व­स्या­न्य­भा­वा­प­त्तिः प­रि­णा­मः ? तथैव सुखा- द्य­व­स्था­ना­त् श­ब्दा­दि­भा­वा­नु­प­प­त्तिः प्र­स­ज­ति­, सा चा­नि­ष्टा­, तस्मान्न पू­र्व­भा­व­स्या­न्य­भा­वा­प­त्तिः प­रि­णा­मः । किञ्च, अ­भा­व­स्या­प­रि­णा­मा­त् । १य­द्ये­ना­त्म­ना२ नास्ति न तस्य त­द्भा­वा­प­त्तिः विद्यते । यथा ०५अ­भा­व­स्य भा­वा­त्म­ना­ऽ­भा­वा­न्न ३त­द्भा­वा­प­त्तिः­, एवं गुणानां स्थू­ल­त्वे­न अ­भा­वा­त् त­द्भा­वा­प­त्ति­र- युक्ता । अथास्ति ४त­द्भा­वः­; ततः प­रि­णा­मा­नु­प­प­त्तिः त­द्भा­वा­त् । ये­ना­त्म­ना य­द्वि­द्य­ते तस्य न पुनस्त- द्भा­वा­प­त्तिः । न­ह्य­भा­व अ­भा­वा­त्म­क­त्वा­त् पु­न­र­भा­वो भवति । ए­व­मे­का­न्ते का५र­ण­स्यो­भ­य­था परि- णा­मा­नु­प­प­त्तेः अ­ने­का­न्त आ­श्र­य­णी­यः — प­र्या­या­र्था­दे­शा­त् स्या­द­न्य­भा­वा­प­त्तिः­, द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् स्यान्ना- न्य­भा­वा­प­त्तिः प­रि­णा­म इति । तथा द्र­व्य­र्था­दे­शा­त् स्या­द­व­स्थि­त­स्य द्रव्यस्य प­रि­णा­मः­, प­र्या­या­र्था- १०देशात् स्या­द­न­व­स्थि­त­स्ये­ति । अथ का क्रियेति ? अ­त्रो­च्य­ते — क्रिया प­रि­स्प­न्दा­त्मि­का द्विविधा । १९ । द्रव्यस्य द्वि­त­य­नि­मि­त्त­व­शा­त् उ­त्प­द्य­मा­ना प­रि­स्प­न्दा- त्मिका क्रि­ये­त्य­व­सी­य­ते । सा द्विविधा पू­र्व­व­त् प्र­यो­ग­वि­स्र­सा­नि­मि­त्ता । प्रा­यो­गि­की श­क­टा­दी­ना­म् । वि­स्र­सा­नि­मि­त्ता मे­घा­दी­ना­म् । स्थि­ति­ग्र­ह­ण­मि­ति चेत्; न; प­रि­णा­मा­व­रो­धा­त् । २० । स्या­दे­त­त् — यदि प­रि­स्प­न्दा­त्मि­का क्रिया १५इ­त्यु­च्य­ते स्थि­ते­र्ग्र­ह­णं प्राप्नोति । ग­ति­नि­वृ­त्ति­र्हि स्थि­ति­रि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? प­रि­णा­मा­व­रो- धात् । स्थितिर्हि प­रि­णा­मे­ऽ­न्त­र्भ­व­ति । प­रि­णा­म­ग्र­ह­ण६मेवास्तु इति चेत्; न; भा­व­द्वै­वि­ध्य­ख्या­प­ना­र्थ­त्वा­त् । २१ । स्या­न्म­त­म् — यथा स्थितिः प­रि­णा­मे­ऽ­न्त­र्भ­व­ति तथा क्रियापि त­त्रै­वा­व­रु­ध्य­ते इति प­रि­णा­म­ग्र­ह­ण­मे­वै­क­म­स्तु इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? भा­व­द्वै­वि­ध्य­ख्या­प­ना­र्थ­त्वा­त् । द्रव्यस्य हि भावो द्विविधः — प­रि­स्प­न्दा­त्म­कः­, अपरि- २०स्प­न्दा­त्म­क­श्च । तत्र प­रि­स्प­न्दा­त्म­कः क्रि­ये­त्या­ख्या­य­ते­, इतरः प­रि­णा­मः­, इ­त्ये­त­त् ख्या­प­ना­र्थं पृथग- ग्र­ह­ण­म् । क्षे­त्र­प्र­शं­सा­का­ल­नि­मि­त्ता­त् प­र­त्वा­प­र­त्वा­न­व­धा­र­ण­मि­ति चेत्; न; का­लो­प­का­र­प्र­क­र­णा­त्  । २२ । स्या­न्म­त­म् — क्षे­त्र­प्र­शं­सा­का­ल­नि­मि­त्ते प­र­त्वा­प­र­त्वे । तत्र क्षे­त्र­नि­मि­त्ते७ ता­व­दा­का­श­प्र­दे­शा­ल्प­ब­हु- त्वापेक्षे । एकस्यां दिशि ब­हू­ना­का­श­प्र­दे­शा­न­ती­त्य स्थितः परः, ततः अ­ल्पा­न­दी­त्य स्थि­तो­ऽ­प­रः । २५प्र­शं­सा­कृ­ते अ­हिं­सा­दि­प्र­श­स्त­गु­ण­यो­गा­त् परो धर्मः, त­द्वि­प­री­तो­ऽ­ध­र्मो­ऽ­प­रः इति । का­ल­हे­तु­के श­त­व­र्षः परः, षो­ड­श­व­र्षो­ऽ­प­र इति । अ­तो­ऽ­र्थ­भे­दा­त् प­र­त्वा­प­र­त्व­यो­र­न­व­धा­र­ण­मि­ति८; तन्न; किं का­र­ण­म् ? का­लो­प­का­र­प्र­क­र­णा­त् का­ल­कृ­ते­ऽ­त्र प­र­त्वा­प­र­त्वे गृ­ह्ये­ते­, दू­रा­स­न्न­दे­शा­व­स्था­यि­नोः कु­मा­र­स्थ­वि­र­योः­, त­प­स्वि­चा­ण्डा­ल­योः स­न्नि­कृ­ष्ट­दे­शे ९चाण्डाले पर इति व्य­व­हा­रो दृ­श्य­ते­, वि­प्र­कृ­ष्टे च १०त­प­स्वि­नि अपर इति । ते एते प­र­त्वा­प­र­त्वे का­ल­कृ­ते ११इह गृह्येते । ३०व­र्त­ना­द्यु­प­का­र­लि­ङ्गः कालः । २३ । उक्ता व­र्त­ना­द­यः उ­प­का­रा य­स्या­ऽ­र्थ­स्य १२लिङ्गं स काल इ­त्य­नु­मी­य­ते । तथा चोक्तम् — “येन मू­र्ता­ना­मु­प­च­या­श्चा­प­च­या­श्च लक्ष्यन्ते स कालः” इति । व­र्त­ना­ग्र­ह­ण­मे­वा­स्त्वि­ति चेत्; न; का­ल­द्वै­वि­ध्य­प्र­द­र्श­ना­र्थ­त्वा­त् प्र­प­ञ्च­स्य । २४ । स्या­न्म­त­म् — व­र्त­ना­ग्र­ह­ण­मे­वा­स्तु का­ला­स्ति­त्व­ख्या­प­नं त­द्वि­क­ल्प­त्वा­त् प­रि­णा­मा­दी­ना­मि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? १रूपादि । २स्व­रू­पे­ण । ३त­स्या­भा­वा­प­त्तिः — मुº, दº, बº । ४स्थूलत्व । ५सु­व­र्णा­देः ३५पू­र्व­रू­पे­ण उ­त्त­र­रू­पे­ण च । ६ — ण­मे­क­मे­वा­स्ति — मुº, दº, बº । ७ — त्ते प­र­त्वा­प­र­त्वे ताव — मुº, ताº । ८सूत्रे इ­द­मे­वे­त्य­नि­श्च­यः । ९स्थ­वि­र­चा­ण्डा­ले । १०कुमारे । ११व­र्त­ना­दि­सू­त्रे । १२ज्ञा­प­क­म् । ४८२ का­ल­द्वै­वि­ध्य­प्र­द­र्श­ना­र्थ­त्वा­त् प्र­प­ञ्च­स्य । द्विविधः कालः — प­र­मा­र्थ­का­लः व्य­व­हा­र­रू­प­श्चे­ति । तत्र प­र­मा­र्थ­का­लः व­र्त­ना­लि­ङ्गः ग­त्या­दी­नां ध­र्मा­दि­व­त् व­र्त­ना­या उ­प­का­र­कः । स किं­स्व­रू­प इति चेत् ? उच्यते — यावन्तो लो­का­का­शे प्र­दे­शा­स्ता­व­न्तः का­ला­ण­वः प­र­स्प­रं प्र­त्य­ब­न्धाः ए­कै­क­स्मि­न्ना­का­श­प्र­दे­शे ए­कै­क­वृ­त्त्या लो­क­व्या­पि­नः मु­ख्यो­प­चा­र­प्र­दे­श­क­ल्प­ना­ऽ­भा­वा­न्नि­र­व­य­वाः । मु­ख्य­प्र­दे­श­क­ल्प­ना हि ०५ध­र्मा­ध­र्म­जी­वा­का­शे­षु पु­द्ग­ले­षु च द्व्य­णु­का­दि­षु स्कन्धेषु । प­र­मा­णु­षू­प­चा­र­प्र­दे­श­क­ल्प­ना­, १प्र­च­य­श­क्ति- योगात् । उ­भ­य­था च का­ला­णू­नां प्र­दे­श­क­ल्प­ना­ऽ­भा­वा­त्­, ध­र्मा­स्ति­का­या­दि­व­त् का­य­त्वा­भा­वः । अत एव वि­ना­श­हे­तु­त्वा­भा­वा­त् नित्याः । प­र­प्र­त्य­यो­त्पा­द­वि­ना­श­स­द्भा­वा­द­नि­त्याः । सू­ची­सू­त्र­मा­र्गा- का­श­च्छि­द्र­व­त् प­रि­च्छि­न्न­मू­र्ति­त्वे­ऽ­पि रू­पा­दि­यो­गा­भा­वा­त् अमूर्ताः । नि­ष्क्रि­या­श्च प्र­दे­शा­न्त­र- सं­क्र­मा­भा­वा­त् । व्य­व­हा­र­का­लः प­रि­णा­मा­दि­ल­क्ष­णः२ । ३का­ल­व­र्त­न­या ल­ब्ध­का­ल­व्य­प­दे­शः४, कु५तश्चित १०प­रि­च्छि­न्नः अ­प­रि­च्छि­न्न­स्य प­रि­च्छे­द­हे­तुः । का­ल­बै­वि­ध्य­सि­द्धिः प­र­स्प­रा­पे­क्ष­त्वा­त् । २५ । भूतो व­र्त­मा­नो भ­वि­ष्य­न्नि­ति त्रिविधः कालः सिद्धः । कुतः ? प­र­स्प­रा­पे­क्ष­त्वा­त् । यथा वृ­क्ष­प­ङ्क्ति­म­नु­स­र­तो दे­व­द­त्त­स्य ए­कै­क­त­रुं प्रति प्राप्तः प्रा­प्नु­व­न प्राप्स्यन् ६व्य­प­दे­श­स्त­था तान् का­ला­णू­न­नु­स­र­तां द्रव्याणां क्रमेण व­र्त­ना­प­र्या­य­म­नु­भ­व­तां भू­त­व­र्त- मा­न­भ­वि­ष्य­द्व्य­व­हा­र­स­द्भा­वः । तत्र प­र­मा­र्थ­का­ले भू­ता­दि­व्य­व­हा­रो गौणः, व्य­व­हा­र­का­ले मुख्यः । १५प­र­स्प­रा­पे­क्ष­श्चा­सौ — यद्द्रव्यं क्रि­या­प­रि­ण­तं का­ल­प­र­मा­णुं प्राप्नोति तद्द्रव्यं तेन७ कालेन व­र्त­मा­न- स­म­य­स्थि­ति­सं­ब­न्ध­व­र्त­न­या व­र्त­मा­नः कालः, ८का­ला­णु­र­पि व­र्त­यं­स्त­द्द्र­व्य­म­न­ति­क्रा­न्त­सं­ब­न्ध- व­र्त­ना­त्त­दा­ख्यो भवति । ९तदेव का­ल­व­शा­त् अ­नु­भू­त­व­र्त­ना­सं­ब­न्धं भू­त­म्­, का­ला­णु­र­पि भूतः । तदेव व­र्त्स्य­त्स्थि­ति­सं­ब­न्ध­व­र्त­ना­पे­क्षं भ­वि­ष्य­दि­ति व्य­प­दि­श्य­ते­, का­ला­णु­श्च भ­वि­ष्य­न्नि­ति । एवं१० स­वि­तु­र­नु­स­म­य­ग­ति­प्र­च­या­पे­क्ष­या आ­व­लि­को­च्छ्वा­स­प्रा­ण­स्तो­क­ल­व­ना­लि­का­मु­हू­र्ता­ऽ­हो­रा­त्र­प­क्ष­मा­स­र्त्व- २०य­ना­दि­स­वि­तृ­ग­ति­प­रि­व­र्त­न­का­ल­व­र्त­न­या व्य­व­हा­र­का­लो म­नु­ष्य­क्षे­त्रे सं­भ­व­ति इ­त्यु­च्य­ते­, तत्र ज्यो- तिषां ग­ति­प­रि­णा­मा­त्­, न बहिः नि­वृ­त्त­ग­ति­व्या­पा­र­त्वा­त् ज्यो­ति­षा­म् । म­नु­ष्य­क्षे­त्र­स­मु­त्थे­न ज्योति- र्ग­ति­स­म­या­व­लि­का­दि­ना प­रि­च्छि­न्ने­न११ क्रि­या­क­ला­पे­न१२ का­ल­व­र्त­न­या का­ला­ख्ये­न ऊ­र्ध्व­म­ध­स्ति­र्य­क् च प्राणिनां सं­ख्ये­या­ऽ­सं­ख्ये­या­ऽ­न­न्ता­न­न्त­का­ल­ग­ण­ना­प्र­भे­दे­न क­र्म­भ­व­का­य­स्थि­ति­प­रि­च्छे­दः सर्वत्र ज­घ­न्य­म­ध्य­मो­त्कृ­ष्टा­व­स्थः क्रियते । २५१३क्रि­या­मा­त्र­मे­व का­ल­स्त­द्व्य­ति­रे­के­णा­नु­प­ल­ब्धि­रि­ति चेत्; न; तद्भावे का­ला­भि­धा­न­लो­प- प्र­स­ङ्गा­त् । २६ । स्या­न्म­त­म् — क्रि­या­मा­त्र­मे­व कालः । कुतः ? त­द्व्य­ति­रे­के­णा­नु­प­ल­ब्धेः । स­र्वो­ऽ­यं का­ल­व्य­व­हा­रः क्रि­या­कृ­तः । क्रिया१४ हि १५क्रि­या­न्त­र­प­रि­च्छि­न्ना १६अ­न्य­क्रि­या­प­रि­च्छे­दे व­र्त­मा­ना कालाख्या भवति । योऽपि समयो नाम भ­व­द्भि­रु­च्य­ते स प­र­मा­णु­प­रि­व­र्त­न­क्रि­या­स­म­य एव १७काल- सा­मा­ना­धि­क­र­ण्या­त् । न स­म­य­प­रि­मा­ण­प­रि­च्छे­द­को­ऽ­न्यः ततः सू­क्ष्म­त­रः क­श्चि­द­स्ति कालः । तत्स- ३०म­य­क्रि­या­क­ला­प आ­व­लि­का­, त­त्प्र­च­य उच्छ्वास इत्यादि स­म­य­क्रि­या­क­ला­प­प­रि­च्छि­न्ना आ­व­लि­का उ­च्छ्वा­स­प­रि­च्छे­दे व­र्त­मा­ना कालाख्या१८ । ए­व­मु­त्त­र­त्रा­पि योज्यम् । लो­के­ऽ­पि तथैव गो­दो­हे­न्ध­न­पा- का­दि­र­न्यो­न्य­प­रि­च्छे­दे व­र्त­मा­नः कालाख्यः इति क्रियैव काल इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­द­भा­वे का­ला­भि­धा­न­लो­प­प्र­स­ङ्गा­त् । स­त्य­म्­, क्रि­या­कृ­त एवायं व्य­व­हा­रः सर्वः — उ­च्छ्वा­स­मा­त्रे­ण कृतं मु­हू­र्ते­न कृ­त­मि­ति­, किन्तु समय उच्छ्वासो निश्वासो मुहूर्तः इति स्व­सं­ज्ञा­भि­र्नि­रू­ढा­नां काल इत्यभि- १कुतः । २ — लक्ष्यः मुº, दº । ३निश्चय । ४आ­व­लि­को­च्छ्वा­सा­दि । ५घ­टि­का­दि­तः । ६इति । ७स­म­य­रू­पे­ण । ८नि­श्च­य­का­लः । ९क्रि­या­व­द्द्र­व्य­मे­व । १०अनेन प्र­का­रे­ण­, स­र्व­द्र­व्य­मे­व काल इति ३५प्र­ति­पा­दि­त­द्वा­रे­णे­त्य­र्थः । ११नि­श्चि­ते­न । १२सूर्यस्य । १३अथ ल­ब्धा­व­का­शः त­था­ग­तः प्र­त्य­व­ति­ष्ठ­ते । १४आ­व­लि­का­दिः । १५स­म­या­दि । १६सा­सा­द­न­का­ला­दि । १७का­ल­सा­मा­न्य­सा­मा­ना — मुº, दº, बº । १८का­ला­ख्या­पि ए — श्रº । ४८३ धा­न­म­क­स्मा­न्न भवति । यथा दे­व­द­त्त­सं­ज्ञ­या निरूढे पिण्डे द­ण्ड्य­भि­धा­न­म­क­स्मा­न्न भ­व­ती­ति दण्ड- सं­ब­न्ध­सि­द्धिः­, तथा का­ल­सि­द्धि­र­पि । इ­त­र­था का­ल­व्य­व­हा­रा­भा­व­प्र­स­ङ्गः स्यात् । व­र्त­मा­ना­भा­व­प्र­स­ङ्गा­च्च । २७ । यस्य क्रि­या­मा­त्र­मे­व कालो नान्यः क­श्चि­द­स्ति व­र्त­ना­ल­क्ष­णः­, तस्य व­र्त­मा­न­का­ला­भा­वः प्रसक्तः । कथम् ? ऊयते पट इति यः प्र­क्षि­प्त­स्त­न्तुः सो­ऽ­ति­क्रा­न्तः­, यः ०५प्र­क्षे­प्स्य­ते सो­ऽ­ना­ग­तः­, न च त­यो­र­न्त­रे का­चि­द­न्या अ­न­ति­क्रा­न्ता­ऽ­ना­गा­मि­नी क्रिया अस्ति या वर्त- मा­न­त्वे­न प­रि­गृ­ह्ये­त । व­र्त­मा­ना­पे­क्षौ च पु­न­र­ती­ता­ना­ग­ता­वि­ष्ये­ते १त­द­भा­वे त­यो­र­प्य­भा­वः स्यात् । य­द­प्यु­क्त­म् — आ­र­म्भा­दि­र­प­व­र्गा­न्तः क्रि­या­क­ला­पो व­र्त­मा­न इति२ । “­आ­र­म्भा­य प्रसृता३ यस्मिन् काले भवन्ति कर्तारः । का­र्य­स्या­नि­ष्ठा­तः त­न्म­ध्य­म४का­ल­मि­च्छ­न्ति ॥ ” इति; १०त­द­प्य­यु­क्त­म्­; कुतः ? अ­भ्यु­प­ग­म­वि­रो­धा­त् । पूर्वं क्रि­या­का­ल इत्युक्तं पश्चात् क्रि­या­स­मू­ह इति । क्ष­णि­का­नां क्रि­या­व­य­वा­नां स­मू­हा­भा­वा­च्च । य५स्य पु­न­र­न्यो व­र्त­ना­ल­क्ष­णः कालः, तस्य प्रथम- स­म­य­क्रि­या­व­र्त­न­या आ­र­म्भ­मु­पा­दा­य द्वि­ती­या­दि­स­म­य­क्रि­या­वि­शे­षा­णां द्र­व्या­र्थ­त­या­ऽ­व­स्था­न­म­नु­भ­व­तां स­मु­दा­य­मु­प­च­र्य त­त्स­मू­ह­सा­ध्य­स्य घ­टा­दे­रा­प­रि­स­मा­प्ते­र्व­र्त­ते घ­टा­दि­क्रि­ये­ति व­र्त­मा­न­का­ल­सि­द्धिः कल्प्यते । यदि व्य६ति­रे­के­णा­नु­प­ल­ब्धेः कालो ना­स्ती­त्यु­च्य­ते­; ननु क्रियायाः क्रि­या­स­मू­ह­स्य १५चाभावः । का­र­का­णां हि प्र­वृ­त्ति­वि­शे­षः क्रिया, न तेभ्यः प्र­वृ­त्ति­र्व्य­ति­रि­क्ता उ­प­ल­भ्य­ते । यथा सर्पात्म- लाभ एव कौटिल्यं न७ त­त्त­स्मा­द् व्य­ति­रि­क्त­मु­प­ल­भ्य­ते एवं क्रि­या­पी­ति । तथा क्रि­या­व­य­वे­भ्यो व्यति- रिक्तो न त­त्स­मू­ह उ­प­ल­भ्य­ते त­दा­त्म­क­त्वा­त्­, अ­त­स्त­यो­र­भा व­प्र­स­ङ्गः स्यात् । किञ्च, क्रिया क्रि­या­न्त­र­स्य प­रि­च्छे­दि­का का­ल­व्य­प­दे­श­भा­गि­त्य­नु­प­प­न्न­म् अ­न­व­स्था­ना­त् । स्थितो हि लोके प्रस्थादिः ८प­रि­मा­ण­वि­शे­षः ब्री­ह्या­दे­र­व­स्थि­त­स्य प­रि­च्छे­द­को दृष्टः । न च तथा क्रि­या­ऽ­व­स्थि­ता अस्ति- २०क्ष­ण­मा­त्रा­व­ल­म्ब­ना­भ्यु­प­ग­मा­त् । न हि स्व­य­म­न­व­स्थि­तः क­श्चि­द­न­व­स्थि­त­स्य प­रि­च्छे­द­को दृष्टः । प्र­दी­प­प­रि­स्प­न्द­व­त् इति चेत्; यथा प्र­दी­पो­ऽ­न­व­स्थि­तः९ प­रि­स्प­न्द­स्या­न­व­स्थि­त­स्यै­व प­रि­च्छे­दे वर्तते तथा क्रि­या­पी­ति­; ए­त­च्चा­यु­क्त­म्­; अ­सि­द्ध­त्वा­त् । प्रदीपः प­रि­स्प­न्द­श्च क्षणिक इति ना­स्मा­भि­र­भ्यु- प­ग­म्य­ते स्व­का­र्य­स्य प्र­का­श­ना­दे­र­ने­क­क्ष­ण­सा­ध्य­त्वा­त् । स­मू­ह­स्य प­रि­च्छे­द्य­प­रि­च्छे­द­क­भा­वा­दि­ति चेत्; न; क्ष­णि­का­नां स­मू­हा­भा­वा­त् । श­ब्द­व­दि­ति१० चेत्; न; यथा क्ष­णि­का­नां वर्णध्व नीनां स­मु­दा­यः २५प­द­वा­क्य­रू­पः तथा क्रि­या­व­य­वा­ना­मि­ति­; ११ए­त­द­प्य­सा­म्प्र­त­म् अ­सि­द्ध­त्वा­दे­व । न हि व­र्ण­ध्व­न­यः क्ष­णि­काः­; दे­शा­न्त­र­स्थ­श्रो­तृ­वि­ष­य­भा­वा­प­त्ति­द­र्श­ना­त् । १२श­ब्दा­न्त­रा­र­म्भा­त् त­त्प्र­ति­सि­द्धि­रि­ति चेत्; न; क्ष­णि­क­स्या­र­म्भ­श­क्ति­वि­र­हा­त् । यस्मिन् क्षणे स्व­य­मा­त्म­ला­भ­मा­प­द्य­ते न त­दा­ऽ­न्य­मु­त्पा­द­य­ति अ­स­त्त्वा­त्­, उ­त्त­र­क्ष­णे च ना­र­भ­ते उ­त्प­त्त्य­न­न्त­रा­प­व­र्गि­त्वा­त् । आ­स­न्न­स­द­व­स्था­को१३ हि क्षण उ­त्प­त्ति­का­ल इति व्य­प­दि­श्य­ते­, उ­त्त­र­का­ल­म­स्य सत्त्वं नास्ति इ­त्यु­त्प­त्ति­व्य­व­हा­र एव न स्यात् । ३०१४पू­र्व­वि­ज्ञा­ना­हि­त­सं­स्का­र­बी­जा­धा­र­भू­ता­यां बुद्धौ स­मु­दा­य­क­ल्प­ने­ति चेत्; न; तस्या अपि तादा- त्म्यात् । यस्य तु द्र­व्या­र्था­दे­शा­त् स्यान्नित्या क्रिया प­र्या­या­र्था­दे­शा­च्च स्या­द­नि­त्या बु­द्धि­र­पि­; तस्य वस्तुनि बुद्धौ च क्रि­या­व­य­व­स­मू­ह­स्य श­क्ति­व्य­क्ति­स्व­रू­पे­ण व्य­व­स्थि­त­स्य का­ल­व­र्त­न­या प्र­ति­ल­ब्ध- का­ल­व्य­प­दे­श­स्य प­रि­च्छि­न्न­स्या­न्य­प­रि­च्छे­दे वृ­त्ति­रु­प­प­द्य­ते इति व्य­व­हा­र­का­ल­सि­द्धिः । त­त्प्र­सि­द्धौ च १व­र्त­मा­ना­भा­वे । २अ­स्मा­क­म­पि व­र्त­मा­न­का­लो­ऽ­स्ती­ति वदन्तं सांख्यं प्रत्याह । ३उद्यताः । ४व­र्त­मा­न­मि­त्य­र्थः । ५स्या­द्वा­दि­नः । ६प­रि­णा­मा­देः । ७न तु तत्त — मुº, दº बº । ८वंशादेः । ९शिखा- रूपेण क्ष­ण­प्र­ति­क्ष­णं ग­ल­न­स­द्भा­वा­त् । १०चेत् क्षणि — श्रº । ११तदसा — श्रº । १२न्या­य­वा­दि­म­त­मा­श्रि­त्या­ह ३५बौद्धः । १३प­र्या­प्ति­कः । १४“­ना­दे­ना­हि­त­बी­जा­या­म­न्त्ये­न ध्वनिना सह । आ­वृ­त्ति­प­रि­पा­का­यां बुद्धौ शब्दो- ऽ­व­भा­स­ते ॥ ” — वा­क्य­प­º१ । ८५ । ४८४ मु­ख्य­का­ल­सि­द्धिः इ­त्यु­क्त­म् । अथ किमर्थं प­र­त्वा­प­र­त्व­योः पृ­थ­ग्ग्र­ह­ण­म्­, व­र्त­ना­प­रि­णा­म­क्रि­या- प­र­त्वा­प­र­त्वा­नी­त्ये­वं व­क्त­व्य­म् ? प­र­त्वा­प­र­त्व­योः पृ­थ­ग्ग्र­ह­णं प­र­स्प­रा­पे­क्ष­त्वा­त् । २८ । प­र­त्वा­प­र­त्वे पृ­थ­ग्गृ­ह्ये­ते । कुतः ? पर- स्प­रा­पे­क्ष­त्वा­त् । परत्वं ह्य­पे­क्ष्या­प­र­त्वं भ­व­ति­, अ­प­र­त्वं चापेक्ष्य प­र­त्व­मि­ति । ०५अथ किमर्थं व­र्त­ना­ग्र­ह­ण­मा­दौ क्रियते ? व­र्त­ना­ग्र­ह­ण­मा­दौ अ­भ्य­र्हि­त­त्वा­त् । २९ । व­र्त­ना­ग्र­ह­ण­मा­दौ क्रियते । कुतः ? अ­भ्य­र्हि­त­त्वा­त् । क­थ­म­भ्य­र्हि­त­त्व­म् ? व­र्त­ना­पू­र्व­क­त्वा­त् प­र­मा­र्थ­का­ल­प्र­ति­प­त्तेः । त­न्नि­मि­त्त­त्वा­त् व्य­व­हा­र­का­ल­लि­ङ्ग- स्या­प्रा­धा­न्य­म् । अत्राह — उक्तं भवता श­री­रा­दी­नि पु­द्ग­ला­ना­मु­प­का­र इति, १त­न्त्रा­न्त­री­या जीवं प­रि­भा­ष­न्ते­, १०त­त्क­थ­मि­ति ? अ­त्रो­च्य­ते — स्प­र्श­र­स­ग­न्ध­व­र्ण­व­न्तः पुद्गलाः ॥ २३ ॥ स्प­र्श­ग्र­ह­ण­मा­दौ वि­ष­य­ब­ल­द­र्श­ना­त् । १ । स्प­र्श­ग्र­ह­ण­मा­दौ क्रियते । कुतः ? वि­ष­य­ब­ल­द­र्श- नात् । सर्वेषु हि वि­ष­ये­षु स्पर्शस्य बलं दृश्यते । स्पृ­ष्ट­ग्रा­हि­ष्वि­न्द्रि­ये­षु स्प­र्श­स्या­दौ ग्र­ह­ण­व्य­क्तिः­, स­र्व­सं­सा­रि­जी­व­ग्र­ह­ण­यो­ग्य­त्वा­च्च । १५र­स­प्र­स­ङ्ग इति चेत्; न; स्पर्शे सति त­द्भा­वा­त् । २ । स्या­न्म­त­म् — यदि वि­ष­य­ब­ला­त् आदौ स्प­र्शो­ऽ­धी­तः­, ननु वि­ष­य­ब­ल­त्वा­त् आदौ रस ए­वा­ध्ये­यः । स्प­र्श­सु­ख­नि­रु­त्सु­के­ष्व­पि२ र­स­व्या­पा­र­द- र्श­ना­दि­ति­; तन्न; किं का­र­ण­म् ? स्पर्शे सति ३त­द्भा­वा­त्­, तत्रापि सति स्पर्शे र­स­व्या­पा­र इति स्प­र्श­ग्र­ह­ण­मे­वा­दौ ज्यायः । तत ए­वा­न­न्त­रं र­स­व­च­नं स्प­र्श­ग्र­ह­णा­न­न्त­र­भा­वि­त­त्वा­त् (­भा­वि­त्वा­त्­) र­स­ग्र­ह­ण­स्य­, त­द­न­न्त­रं त­द्ग्र­ह­णं क्रियते । २०वायौ त­द­भा­वा­त् व्य­भि­चा­र इति चेत्; न; त­त्रा­प्य­भ्यु­प­ग­मा­त् । ३ । स्या­दे­त­त् — वायुः स्पर्श- वान् इति त­द­न­न्त­रं र­स­ग्र­ह­णा­भा­वा­त् व्य­भि­चा­र इति; तन्न; किं का­र­ण­म् ? त­त्रा­प्य­भ्यु­प­ग­मा­त् । रू­पा­द­यो हि स्प­र्शा­वि­ना­भा­वि­नः घ­टा­दि­ष्वि­व वा­या­व­प्य­भ्यु­प­ग­म्य­न्ते । स्प­र्श­व­त्त­त्र सतां रू­पा­दी­ना- मपि ग्रहणं क­स्मा­न्ने­ति चेत् ? स्थू­ल­वि­ष­य­ग्रा­हि­त्वा­च्च­क्षु­रा­दी­नां घ्रा­णे­न्द्रि­य­वि­ष­य­व­त् वायौ सता- मपि रू­पा­दी­ना­म­ग्र­ह­ण­म् । २५रूपात् प्राग् ग­न्ध­व­च­न­म् अ­चा­क्षु­ष­त्वा­त् । ४ । रूपात् प्राक् ग­न्ध­व­च­नं क्रियते । किं कार- णम् ? अ­चा­क्षु­ष­त्वा­त् । अन्ते व­र्ण­ग्र­ह­णं स्थोल्ये सति त­दु­प­ल­ब्धेः । ५ । स­र्वे­षा­म­न्ते व­र्ण­ग्र­ह­णं क्रियते । कुतः ? स्थौल्ये सति त­दु­प­ल­ब्धेः । नि­त्य­यो­गे म­तु­वि­धा­न­म् । ६ । स्पर्शश्च रसश्च गन्धश्च वर्णश्च स्प­र्श­र­स­ग­न्ध­व­र्णा­स्ते येषां सन्ति ३०ते स्प­र्श­र­स­ग­न्ध­व­र्ण­व­न्तः इति नि­त्य­यो­गे म­तु­वि­धा­नं द्र­ष्ट­व्य­म् । यथा क्षीरिणो न्यग्रोधा इति क्षीरेण नि­त्य­यो­गा­त् म­त्व­र्थी­य­वि­धा­न­म्­, तथा अ­ना­दि­पा­रि­णा­मि­क­स्प­र्शा­दि­गु­ण­सा­मा­न्य­नि­त्य­यो­गे म­तु­रि­ति । स्प­र्शा­दी­ना­म­न­न्त­प­र्या­य­त्वे­ऽ­पि मौ­ल­भे­द­प्र­सि­द्ध्य­र्थ­मि­तः क्रियते । मृ­दु­क­ठि­न­गु­रु­ल­घु­शी­तो­ष्ण­स्नि­ग्ध­रू­क्ष­स्प­र्श­भे­दाः । ७ । एते मृ­द्वा­द­यो­ऽ­ष्टौ स्पर्शस्य मू­ल­भे­दा द्रष्टव्याः । १चा­र्वा­का­द­यः । २यतिषु । ३स­द्भा­वा­त् ताº, श्रº । ४८५ ति­क्त­क­टु­का­म्ल­म­धु­र­क­षा­या र­स­प्र­का­राः । ८ । ति­क्ता­द­यः पञ्च र­स­प्र­का­राः वे­दि­त­व्याः । गन्धः सु­र­भि­र­सु­र­भि­श्च । ९ । गन्धो द्विविधः — सु­र­भि­र­सु­र­भि­श्चे­ति । वर्णाः पञ्चधा नी­ल­पी­त­शु­क्ल­कृ­ष्ण­लो­हि­त­भे­दा­त् । १० । नी­ला­दि­भिः पञ्चभिः प्रकारैः वर्णा भिद्यन्ते । एषां च स्प­र्श­ना­दी­ना­मे­कै­क­स्य ए­क­द्वि­त्रि­च­तुः­सं­ख्ये­या­ऽ­सं­ख्ये­या­न­न्त­गु­ण­प­रि­णा­मो­ऽ­व­से­यः । ०५स­क­ल­रू­पा­दि­द्र­व्य­ध­र्म­नि­र्दे­शा­त् अ­व­शि­ष्ट­वि­शे­ष­प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­मा­ह — श­ब्द­ब­न्ध­सौ­क्ष्म्य­स्थौ­ल्य­सं­स्था­न­भे­द­त­म­श्छा­या­त­पो- द्यो­त­व­न्त­श्च ॥ २४ ॥ श­ब्दा­दी­ना­म­भि­हि­त­नि­र्व­च­ना­नां प­रि­प्रा­प्त­द्व­न्द्वा­नां मतुना अ­भि­सं­ब­न्धः । १ । श­ब्दा­दी­नां नि­र्व­च­ने­न प्र­ति­ल­ब्धा­र्था­नां प­र­स्प­रा­पे­क्षा­यां सत्यां द्वन्द्वं कृत्वा मतुना संबन्धो यो­ज­यि­त­व्यः । १०तद्यथा — श­प­त्य­र्थ­मा­ह्व­य­ति प्र१त्या­य­य­ति­, शप्यते येन, श­प­न­मा­त्रं वा शब्दः । ब­ध्ना­ति­, ब­ध्य­ते­ऽ­सौ­, ब­ध्य­ते­ऽ­ने­न­, ब­न्ध­न­मा­त्रं वा बन्धः । लिङ्गेन आत्मानं सू­च­य­ति­, सू­च्य­ते­ऽ­सौ­, सू­च्य­ते­ऽ­ने­न­, सूच- नमात्रं वा सूक्ष्मः, सूक्ष्मस्य भावः कर्म वा सौक्ष्म्यम् । स्थू­ल­य­ते प­रि­वृं­ह­य­ति­, स्थू­ल्य­ते­ऽ­सौ­, स्थूल्य- ते­ऽ­ने­न­, स्थू­ल­न­मा­त्रं वा स्थूलः । स्थूलस्य भावः कर्म वा स्थौल्यम् । सं­ति­ष्ठ­ते­, सं­स्थी­य­ते­ऽ­ने­ने­ति­, सं­स्थि­ति­र्वा सं­स्था­न­म् । भि­न­त्ति­, भि­द्य­ते­, भे­द­न­मा­त्रं वा भेदः । पू­र्वो­पा­त्ता­शु­भ­क­र्म­द­या­त् ताम्यति १५आत्मा, त­म्य­ते­ऽ­ने­न­, त­म­न­मा­त्रं वा तमः । पृ­थि­व्या­दि२घ­न­प­रि­णा­म्यु­प­श्ले­षा­त् दे­हा­दि­प्र­का­शा­व­र­ण- तु­ल्या­का­रे­ण छि­द्य­ते­, छि­न­त्त्या­त्मा­न­मि­ति वा छाया । अ­स­द्वे­द्यो­द­या­त् आ­त­प­त्या­त्मा­न­म्­, आ­त­प्य­ते- ऽ­ने­न­, आ­त­प­न­मा­त्रं वा आतपः । नि­रा­व­र­ण­मु­द्यो­त­य­ति­, उ­द्यो­त्य­ते­ऽ­ने­न­, उ­द्यो­त­न­मा­त्रं वा उद्योतः । शब्दश्च बन्धश्च सौक्ष्म्यं च स्थौल्यं च संस्थानं च भेदश्च तमश्च छाया च आ­त­प­श्च उ­द्यो­त­श्च श­ब्द­ब­न्ध­सौ­क्ष्म्य­स्थौ­ल्य­सं­स्था­न­भे­द­त­म­श्छा­या­त­पो­द्यो­ताः­, ते येषां सन्ति ते श­ब्द­ब­न्ध­सौ­क्ष्म्य- २०स्थौ­ल्य­सं­स्था­न­भे­द­त­म­श्छा­या­त­पो­द्यो­त­व­न्तः । शब्दो द्वेधा भा­षा­ल­क्ष­ण­वि­प­री­त­त्वा­त् । २ । शब्दो द्वेधा व्य­व­ति­ष्ठ­ते । कुतः ? भा­षा­ल­क्ष­ण- वि­प­री­त­त्वा­त् — भा­षा­ल­क्ष­णो वि­प­री­त­श्चे­ति । भा­षा­त्म­क उ­भ­य­था अ­क्ष­री­कृ­ते­त­र­वि­क­ल्पा­त् । ३ । तत्र भा­षा­त्म­कः शब्दः उ­भ­य­था कल्प्यते । कुतः ? अ­क्ष­री­कृ­ते­त­र­वि­क­ल्पा­त् । अ­क्ष­री­कृ­तः शा­स्त्रा­भि­व्य­ञ्ज­कः सं­स्कृ­त­वि­प­री­त­भे­दा­त् २५आ­र्य­म्ले­च्छ­व्य­व­हा­र­हे­तुः । अ­व­र्णा­त्म­को द्वी­न्द्रि­या­दी­ना­म्­, अ­ति­श­य­ज्ञा­न­स्व­रू­प­प्र­ति­पा­द­न­हे­तु­श्च । स एव सर्वः प्रा­यो­गि­कः । अ­भा­षा­त्म­को द्वेधा प्र­यो­ग­वि­स्र­सा­नि­मि­त्त­त्वा­त् । ४ । अ­भा­षा­त्म­कः शब्दो द्वेधा वि­भ­ज्य­ते । कुतः ? प्र­यो­ग­वि­स्र­सा­नि­मि­त्त­त्वा­त् । तत्र वै­स्र­सि­को व­ला­ह­का­दि­प्र­भ­वः । प्र­यो­ग­श्च­तु­र्धा त­त­वि­त­त­घ­न­सौ­षि­र­भे­दा­त् । ५ । प्र­यो­ग­जः शब्दः चतुर्धा भिद्यते । कुतः ? तत- ३०वि­त­त­घ­न­सौ­षि­र­भे­दा­त् । तत्र च­र्म­त­न­ना­त्त­तः पु­ष्क­र­भे­री­द­र्दु­रा­दि­प्र­भ­वः । विततः त­न्त्री­कृ­तो वीणा- सु­घो­षा­दि­स­मु­द्भ­वः । घ­न­स्ता­ल­घ­ण्टा­ला­ल­ना­द्य­भि­घा­त­जः । सौषिरो वं­श­श­ङ्खा­दि­नि­मि­त्तः । स शब्दः आ­का­श­गु­णः इति ३के­षा­ञ्चि­त् द­र्श­न­म्­; त­द­यु­क्त­मि­त्यु­क्तं पु­र­स्ता­त् । १ज्ञा­प­य­ति । २ — दिपरि — श्रº । ३वै­शे­षि­का­णा­म् — सº । ४८६ a१परे मन्यन्ते२ — ध्वनयः क्षणिकाः क्र­म­ज­न्मा­नः स्व­रू­प­प्र­ति­पा­द­ना­दे­वो­प­क्षी­ण­श­क्ति­का नार्था- न्त­र­म­व­बो­ध­यि­तु­म­ल­म् । यदि समर्थाः स्युः; पदेभ्य इव प­दा­र्थे­षु ३प्र­ति­व­र्णं व­र्णा­र्थे­षु प्रत्ययः स्यात् । एकेन चार्थे कृते व­र्ण­न्त­रो­पा­दा­न­म­न­र्थ­कं स्यात् । नापि क्र४म­ज­न्म­नां स­ह­भा­वः सं­घा­तो­ऽ­स्ति५ यो­ऽ­र्थे­न युज्यते । अ­त­स्ते­भ्यो­ऽ­र्थ­प्र­ति­पा­द­ने समर्थः शब्दात्मा अमूर्तो नि­त्यो­ऽ­ती­न्द्रि­यो नि­र­व­य­वो निष्क्रियो६ ०५ध्व­नि­भि­र­भि­व्य­ङ्ग्य७ इ­त्य­भ्यु­प­ग­न्त­व्य इति; ए­त­च्चा­नु­प­प­न्न­म्­; कुतः ? व्य­ङ्ग्य­व्य­ञ्ज­क­भा­वा­नु­प­प­त्तेः । व्य­ङ्ग्य­स्ता­व­त् शब्दात्मा स्वेन स्व­रू­पे­णा­व­स्थि­तो वा व्य­ज्ये­त­, अ­न­व­स्थि­तो वा ? यदि स्व­रू­पे­णा- वस्थितो व्य­ज्ये­त­; तत्रापि द्वैतं८ भवति ध्व­नि­स­न्नि­धेः प्राक् प­श्चा­च्चा­नु­प­ल­ब्धेः सौक्ष्म्यं वा हेतुः स्यात्, प्र९ति­ब­न्ध­कं वा किञ्चित् ? यदि सौ­क्ष्म्या­न्नो­प­ल­भ्ये­त­; स­र्व­का­ल­म­स्या­ग्र­ह­ण­मे­व स्यात् आ­का­शा­दि­व­त् । अथ ध्व­नि­स­न्नि­धा­ने स्थौ­ल्य­म­स्य१० स्यात्; वि­का­र­प्रा­प्तेः११ नित्यता हीयते । १२नापि किञ्चित् प्रति- १०ब­न्ध­क­म­स्ति घ­टो­प­ल­ब्धौ त­मो­व­त् । प्र­भा­भा­व­स्त­मो न व­स्त्व­न्त­र­मि­ति चेत्; न; अ­ति­श­य­व­त्त्वा­त्१३ १४स­म्प­न्न­रू­प­व­त्त्वा­च्च नी­ला­दि­व­र्ण­व­त् । स्व­रू­पे­णा­न­व­स्थि­त­श्चे­त्­; नासौ व्यङ्ग्यः १५कार्यः स्यात् ध्व­नि­स­न्नि­धा­ने स्व­रू­प­प्रा­प्तेः । तत एवैषां ध्वनीनां व्य­ञ्ज­क­त्व­म­यु­क्त­म् । किञ्च, आद्यो व­र्ण­ध्व­निः १६श­ब्दा­त्म­नः स­क­ल­स्य वा व्यञ्जकः स्यात्, ए­क­दे­श­स्य वा ? यदि स­क­ल­स्य­; इ­त­रे­षां ध्व­नी­ना­म् आ­न­र्थ­क्यं स्यात् । अ­थै­क­दे­श­स्य­; नि­र­व­य­व­त्व­म­स्य हीयते । किञ्च, स १५ध्व­नि­र्व्य­ञ्ज­कः स्फोटस्य१७ वा उ­प­का­रं कु­र्या­त्­, श्रो­त्र­स्य­, उ­भ­य­स्य वा ? न तावत् पृ­थि­वी­ग­न्ध­स्य जल- से­क­व­त् स्फो­ट­स्यो­प­ग्र­हे व­र्त­ते­; तस्य नि­त्य­त्वा­त्१८ वि­का­र­प्रा­प्त्य­न­भ्यु­प­ग­मा­त् । न चा­मू­र्त­स्या­भि­व्य­ङ्- ग्यस्य वि­क्रि­यो­प­प­द्य­ते । नापि च­क्षु­षो­ऽ­ञ्ज­न­व­त् श्रो­त्र­स्यो­प­का­रे व­र्त­ते­; व­धि­र­स्य गु­णा­न्त­रो­त्पा­द­न­श- क्त्य­भा­वा­त् । युज्यते ने­त्र­स्या­ञ्ज­न­मु­प­का­र­क­मि­ति ति­मि­रा­दि­दो­ष­ह­न­न­द­र्श­ना­त्­, न त­थो­प­ह­त­श्र­व­ण­स्य ध्व­नि­कृ­त­मु­प­का­रं १९कि­ञ्चि­द­प्यु­प­ल­भा­म­हे । अथ २०क­ल्पे­न्द्रि­य­स्य उ­प­ग्र­हे व­र्त­ते­; न त­त्रा­र्था­व­बो­ध­ना- २०दु­प­ग्र­हो­ऽ­न्यो­ऽ­स्ति । त­द­भ्यु­प­ग­मे तेनैव कृ­त­कृ­त्य­त्वा­त् स्फो­ट­क­ल्प­ना२१ अ­न­र्थि­का । ना­प्यु­भ­य­स्यो- पग्रहो२२ युक्तः; प्र­त्ये­क­म­यु­क्त­त्वा­दे­व । किञ्च, २३ न ध्वनयः स्फो­टा­भि­व्य­क्ति­हे­त­वो भवन्ति उ­त्प­त्ति­क्ष­णा­दू­र्ध्व­म­न­व­स्था­ना­त् उ­त्प­त्ति­क्ष­णे चा­ऽ­स­त्त्वा­त् । अथ क्षणिका अपि सन्तः अ­भि­व्य­क्ति­हे­त­वः­; क­श्चे­दा­नीं भवतो मत्सरः ? अ­र्थ­प्र­त्या­य­ने त­द­भ्यु­प­ग­मे च स्फो­ट­क­ल्प­ना व्यर्था । प्र­दी­प­व­दि­ति चेत्; न; त­स्या­सि­द्ध- २५त्वात् । नो­त्प­त्त्य­न­न्त­रा­प­व­र्गी प्रदीपः आ­त्म­ला­भे दे­शा­न्त­र­सं­ब­न्ध­नि­मि­त्त­क्रि­या­प­रि­णा­म- वि­प्र­कृ­ष्ट­दे­श­स्थ­घ­टा­दि­प्र­का­श­न­द­र्श­ना­त् । २४क­र्म­व­दि­ति चेत्; अ­सि­द्ध­त्वा­दे­व­, क­र्म­व्य­क्त­यः२५ क्षणिकाः सत्यः क­र्म­त्व­जा­ति­म­भि­व्य­ञ्ज­य­न्ती­त्य­सि­द्ध­म­स्मा­न् प्रति, द्र­व्य­गु­ण­क­र्म­वि­प­य­सा­मा- १मी­मां­स­काः । २“­व­र्णा­नां प्रत्येकं वा­च­क­त्वे द्वि­ती­या­दि­व­र्णो­च्चा­र­णा­न­र्थ­क्य­प्र­स­ङ्गा­त् । आ­न­र्थ­क्ये तु प्र­त्ये­क­मु­त्प­त्ति­प­क्षे यौ­ग­प­द्ये­नो­त्प­त्त्य­भा­वा­त् । अ­भि­व्य­क्ति­प­क्षे तु क्र­मे­णै­वा­भि­व्य­क्त्या स­मु­दा­या­भा­वा­त् । ए­क­स्मृ­त्यु­पा­रू­ढा­नां वा­च­क­त्वे सरो रस इत्यादौ अ­र्थ­प्र­ति­प­त्त्य­वि­शे­ष­प्र­स­ङ्गा­त् त­द्व्य­ति­रि­क्तः स्फोटो नादा- ३०भिव्यङ्ग्यो वाचकः । ” — म­हा­भा­º प्रº पृº १६ । न्या­य­कु­मु­º पृº ७४५टिº९, १० । ३घ­का­र­ट­का­रे- त्यादि । ४घ­का­रा­दि­व­र्णा­ना­म् । ५क्ष­णि­क­त्वा­त् । ६व­र्ण­प­द­वा­क्या­त्म­को लो­क­व्या­पी । ७स्फोट इत्यर्थः । ८द्वौ विकल्पौ भवतः । ९आ­व­र­ण­म् । १०सू­क्ष्म­स्व­रू­प­स्य वर्णादेः । ११नित्यत्वं ही — मुº, दº, बº, ताº । १२नहि कि — आº, मुº, बº । १३दृष्टा हि त­मो­वृ­द्धिः स­न्ध्या­का­ला­दा­र­भ्य आ­या­मा­देः­, त­तो­ऽ­ति­श­य­व­त्त्वा­द् व­स्त्व­न्त­र­मे­व । १४स­प­त्न­व­त्वा­च्च — मूº, दº, भाº । स­म्प­न्न­व­त्त्वा­च्च — मूº, श्रº । त­मा­ल­छा­या­दि­व­त् स्निग्ध- नी­ल­त­म नी­ल­त­र­त्वा­दि­ना । १५कार्यं स्यात् मुº । व्य­ञ्ज­क­स्य । १६शब्दात्मा स — मुº, दº, बº । १७वर्णा- दि­व्य­ङ्ग्य­स्य । १८नि­त्य­त्व­म­स्य क­थ­मि­ति चेदाह । १९ — रकं किञ्चि — मुº, दº । २०क­र्णे­न्द्रि­य­स्य — मुº, दº, ३५बº । अ­दृ­ष्टे­न­, अ­दृ­ष्टे­न्द्रि­य­स्ये­त्य­र्थः । २१ध्वनिना । २२ — होऽपि यु — मुº, दº, बº । २३किंच ते ध्वनयो न स्फो — ताº; श्रº, मूº, मुº, आº, दº, जº । २४व­च­ना­दि­व्या­पा­र­व­त् । २५का­ष्ठ­सं­च­य­ना­ग्नि­स­न्धु­क्ष­णा­दि । ४८७ न्य विशेष१स्यार्थान्त२र­भू­त­स्या­न­भ्यु­प­ग­मा­त्३ । ४क­र्म­णो­ऽ­पि द्र­व्या­द­पृ­थ­ग्भू­त­स्य द्र­व्या­र्था­व­स्था­ना- भ्यु­प­ग­मा­त् । किञ्च, अ­भि­व्य­ञ्ज­का­भि­व्य­ङ्ग्य­वै­ध­र्म्या­त् । यथा मूर्तः क्रि­या­वा­न् प्र­दी­पो­ऽ­भि­व्य­ञ्ज­कः त­द्व्य­ङ्ग्या­श्च घ­टा­द­यः क्रि­या­व­न्तो मू­र्ति­म­न्तो दृष्टाः, न च तथा ध्व­नि­र्मू­र्त्तः क्रि­या­वां­श्च­, तद्व्यङ्ग्यः ०५स्फो­टो­ऽ­पि न ५तद्धर्मः त­तो­ऽ­भि­व्य­क्त्य­भा­वः । किञ्च, स्फोटः ध्व­ने­र­न्यो वा स्यात्, अनन्यो वा ? य­द्य­न­न्यः­; तादात्म्यं प्रा­प्नो­ति­, व्य- ङ्ग्य­त्वा­भा­व­श्च भे­दा­भा­वा­त् । अ­था­न्यः­; तस्य श्रो­त्रो­प­ल­भ्य­त्वा­भा­वः । किञ्च, व्यङ्ग्यत्वे सति अ­नि­त्य­त्वं स्यात् स्फोटस्य घ­टा­दि­व­त् वि­ज्ञा­ने­न व्य­ङ्ग्य­त्वा­त् । आ­का­शा­दे­र्व्य­भि­चा­र इति चेत्; न; मू­र्ति­म­ता६ व्य­ङ्ग्य­त्वा­दि­ति वि­शे­ष्य­व­च­ना­त् । किञ्च, यस्य १०व्यङ्ग्यत्वं तस्य का­र्य­त्व­म­पि दृष्टं यथा घटादेः७ । न तथा स्फोटस्य का­र्य­त्व­म­स्ति नि­त्य­त्वा­भ्यु­प­ग­मा- दिति व्य­ङ्ग्य­त्वा­भा­वः । म­ह­दा­दि­व­दि­ति चेत्; सा­ध्य­स­म­त्वा­त्­, यथा म­ह­दा­दि व्य­ङ्ग्य­मे­व न कार्यं तथा स्फो­टो­ऽ­पी­ति­; तन्न; सा­ध्य­स­म­त्वा­त् । यथेदं