<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE TEI PUBLIC "-//TEI P5//DTD Main Document Type//EN" "../tei_all.dtd">
<TEI><teiHeader><fileDesc><titleStmt><title ana="actual">Vidyānandin's Satyaśāsanaparīkṣā</title><title type="subtitle" subtype="bare-text">Bare text of Trikha's 2013 edition</title></titleStmt><publicationStmt><publisher>Published within the Digital Corpus of Vidyānandin's Works at <span type="ref-site" target="../">www.dipal.org/dcv</span></publisher><availability><licence> under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License</licence></availability><date type="published">November 24, 2025</date></publicationStmt><sourceDesc><bibl>Vidyānandi-kṛta-Satyaśāsanaparīkṣā. sampādaka: Gokulchandra Jain. (Jñānapīṭha Mūrtidevī Jaina Granthamālā: Saṃskṛta Grantha 30). Calcutta 1964.</bibl><bibl>Jens Wilhelm Borgland: A Translation and Investigation of Vidyānandin’s Satyaśāsanaparīkṣā. MA Thesis, Department of Culture Studies and Oriental Languages, University of Oslo 2010.</bibl><bibl ana="SŚP-HT">Himal Trikha: Perspektivismus und Kritik. Das pluralistische Erkenntnismodell der Jainas angesichts der Polemik gegen das Vaiśeṣika in Vidyānandins Satyaśāsanaparīkṣā. (Publications of the De Nobili Research Library 36). Vienna 2012.</bibl><bibl type="base-resource">Plain text: <span target="SŚP-HT'13-t.html">dcv/Satyaśāsanaparīkṣā/SŚP-HT'13-t</span></bibl></sourceDesc></fileDesc><encodingDesc><projectDesc><p rend="measured"><seg type="project-general">This resource for the text of the <seg type="essential" subtype="wor_name">Satyaśāsanaparīkṣā</seg> (<seg type="essential" subtype="wor_abbr">SŚP</seg>) is published alongside <span type="ref-site work" target="./">other digital resources for the work</span>. The resource at hand, <seg type="essential" subtype="tra_sigl">SŚP-HT'13‑b</seg>, is a resource for the specific text of the edition by Trikha (HT) in 2013. </seg><seg type="derivat" subtype="bare-text">The resource renders the bare text (b) only. </seg><seg type="thanks">H. Trikha created this resource during his occupations at the Institutes for <span type="organisation">South Asian, Tibetan and Buddhist Studies, University of Vienna,</span> and for the <span type="organisation">Cultural and Intellectual History of Asia, Austrian Academy of Sciences.</span> Substantial work was done in the project “Perspectivism and intertextuality in Vidyānandin’s works,” funded by the Austrian Science Fund (FWF Schrödinger project J 3880-G24). Trikha is grateful to Jens Borgland for the permisssion to include his capture of G. Jain's text. </seg></p></projectDesc></encodingDesc></teiHeader><text type="plain-text"><body><div n="0"><div resp="HT"><span type="ref-block" n="1 r_SŚP-H­T­'­12#1.0_r"/><l rend="blocked">vidyānandādhipaḥ svāmī vidvaddevo jineśvaraḥ </l><l rend="blocked">yo lokaikahitas tasmai namastāt svātmalabdhaye </l><p n="a_2 b_H­T­'­12_1.1" rend="measured"><span type="ref-block" n="2 r_SŚP-H­T­'­12#1.1_r"/>atha satyaśāsanaparīkṣā iyam eva parīkṣā yo 'syedam upapadyate na veti vicāraḥ sā ca śāsanasya satyatva evopapadyate tatraiva vivādād vaktur āptatvavat na tu śāsanatvamātre tadabhāvād vaktṛtvamātravat </p><p n="a_3 b_H­T­'­12_1.2" rend="measured"><span type="ref-block" n="3 r_SŚP-H­T­'­12#1.2_r"/>iha hi puruṣādvaitaśabdādvaitavijñānādvaitacitrādvaitaśāsanāni cārvākabauddhaseśvaranirīśvarasāṅkhyanaiyāyikavaiśeṣikabhāṭṭaprābhākaraśāsanāni tattvopaplavaśāsanam anekāntaśāsanaṃ cety anekaśāsanāni pravartante na ca sarvāṇy api tāni satyāni bhavanti dvaitādvaitabhāvābhāvādiparasparaviruddhārthapratipādanāt na ca tatra na kiñcid api satyaṃ syād ity ārekitavyam ekāntānekāntayor dvaitādvaitayor bhāvābhāvayor vā tejastimirayor iva parasparaṃ vipratiṣiddhayor dvayor api vidhivat pratiṣedhasyāpy asambhavenānyatarasya niyamena vidher upapatteḥ kasyacit satyasyāvaśyam abhyupagantavyatvāt </p><p n="a_4 b_H­T­'­12_1.3" rend="measured"><span type="ref-block" n="4 r_SŚP-H­T­'­12#1.3_r"/>tathā ca tatra kiṃ nu khalu śāsanaṃ syāt satyam iti parīkṣyate idam eva hi satyaśāsanasya satyatvaṃ nāma yad dṛṣṭeṣṭāviruddhatvam pratyakṣānumānādipramāṇaviruddhasyāpi satyatve na kiñcid asatyaṃ jagati syāt tadaviruddhasyāpy asatyatve kim api na satyaṃ syāt ato 'vyāptyativyāptyasambhavāsambhavād aduṣṭam idaṃ satyalakṣaṇam upalakṣyate </p><p n="a_5 b_H­T­'­12_1.4" rend="measured"><span type="ref-block" n="5 r_SŚP-H­T­'­12#1.4_r"/>tac ca dṛṣṭeṣṭāviruddhatvam anekāntaśāsana eveti tad eva satyaśāsanadhavīm āroḍhum īṣṭe ekāntaśāsanaṃ tu sarvam asatyam eva dṛṣṭeṣṭaviruddhatvāt tathā hi </p></div></div><div n="1"><p corresp="SŚP/HT/1547737679 SŚP/GJ/1547754833" n="a_6 b_GJ_1,22" rend="measured"><span type="ref-block" n="6 r_SŚP-GJ#1,22_r"/>tāvat parabrahmādvaitaṃ dṛṣṭeṣṭaviruddham eva idaṃ hi brahmavādimatam </p><div n="1.1"><p corresp="SŚP/GJ/1547712220 SŚP/HT/1547738082" n="a_7 b_GJ_1,22­-­24" rend="measured"><span type="ref-block" n="7 r_SŚP-GJ#1,22­-­24_r"/>deśakālākārāvyavacchinnanirvyabhicārasakalāvasthāvyāpipratibhāsamātram akhaṇḍajñānānandāmṛtam ayaṃ parabrahmaikam evāsti na tu dvitīyam ekam evādvitīyaṃ brahma ity ādy āmnāyāt </p><p n="a_8 b_GJ_2,1-6" rend="measured"><span type="ref-block" n="8 r_SŚP-GJ#2,1-6_r"/>katham ekam eva parabrahmāsti parasparaṃ bhinnānāṃ nānātmanāṃ pratīter iti cet na ekasyāpi tasya bhūte bhūte vyavasthitasya jaleṣu candravat anekadhā pratibhāsasaṃbhavāt tad uktam </p><l rend="blocked">eka eva tu bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthitaḥ </l><l rend="blocked">ekadhā bahudhā caiva dṛśyate jalacandravat iti </l><p n="a_10 b_GJ_2,6-8" rend="measured"><span type="ref-block" n="9 r_SŚP-GJ#2,6-8_r"/>tathā pṛthivyādayo 'pi na tatas tattvāntarāṇi tadvivartatvāt tac coccāvacacarācararūpaprapañcasyāsya tata eva janmādibhāvāt tathaivoktaṃ bhagavatā bādarāyaṇena janmādy asya yataḥ iti </p><p n="a_11 b_GJ_2,9­-­10" rend="measured"><span type="ref-block" n="10 r_SŚP-GJ#2,9­-­10_r"/>atha kathaṃ prapañcādhyavasāyavidhvaṃsanakarāt paramapuruṣāt janmādīti cet na anādyavidyāsacivād eva tasmāt tasya bhāvāt </p><p n="a_12 b_GJ_2,11­-­17" rend="measured"><span type="ref-block" n="11 r_SŚP-GJ#2,11­-­17_r"/>avidyā tarhi dvitīyā syād iti cet tad asat tasyāḥ sadasattvavicārābhyāṃ pramāṇapadavīm avigāhamānāyāḥ anirvācyatvāt tad uktam </p><l rend="blocked">anirvācyāvidyādvitayasacivasya prabhavato </l><l rend="blocked">vivartā yasyaite viyadanilatejobavanayaḥ </l><l rend="blocked">yataścābhūd viśvaṃ caram acaram uccāvacam idam </l><l rend="blocked">namāmas tad brahmāparimitasukhajñānam amṛtam iti </l><p n="a_14 b_GJ_2,18­-­22" rend="measured"><span type="ref-block" n="12 r_SŚP-GJ#2,18­-­22_r"/>nanv evam api vivartavivarte dvaitasya bhāvāt katham advaitasiddhir iti cet na vivartānāṃ rajjau bhujaṅgākāravat māyārūpāṇām eva tasmin pratibhāsanāt tad uktam </p><l rend="blocked">yasmin rajjubhuṅgavat tribhuvanaṃ bhāti bhramān nirbhaye </l><l rend="blocked">so 'haṃ nityanirāmayāmṛtavapuḥ saṃsārasāraḥ param iti </l><p n="a_16 b_GJ_2,23­-­29" rend="measured"><span type="ref-block" n="13 r_SŚP-GJ#2,23­-­29_r"/>sakalo 'py eṣa vivartaḥ satyām avidyāyāṃ pratibhāti na tv avidyānivṛttau sā cāvidyānivṛttir eva mokṣaḥ tasya copāyo brahmasākṣātkāra eva so 'pi śravaṇamananadhyānair bhavati tathaiva śrutiḥ ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ tathā smṛtiś ca </p><l rend="blocked">śrotavyaḥ śrutivākyebhyo mantavyaś copapattibhiḥ </l><l rend="blocked">matvā ca satataṃ dhyeya ete darśanahetavaḥ iti </l><p n="a_18 b_GJ_2,30­-­3­,2" rend="measured"><span type="ref-block" n="14 r_SŚP-GJ#2,30­-­3­,2_r"/>tatropaniṣadvākyānāṃ parabrahmaṇi tātparyāvadhāraṇaṃ śravaṇaṃ śrutārthasya yuktyā vicāraṇaṃ mananam śravaṇamananābhyāṃ niścitārthasya manasā paricintanaṃ dhyānam tac ca nityānityavastuvivekaḥ śamadamādisaṃpattir atrāmutra ca vairāgyaṃ mumukṣutvam iti sādhanacatuṣṭayasaṃpannasya saṃpadyate tasmiṃś ca brahmasākṣātkāraḥ tatra ca parabrahmaikībhāvalakṣaṇamokṣaprāptir iti </p></div><div n="1.2"><p n="a_19 b_GJ_3,4-7" rend="measured"><span type="ref-block" n="15 r_SŚP-GJ#3,4-7_r"/>tad etad advaitaikāntaśāsanaṃ pratyakṣaviruddhaṃ pratyakṣena deśakālākārabhedaviśiṣṭānāṃ kriyākārakāṇāṃ sthānagamanādigrāmārāmakarituragādirūpāṇāṃ nānābahirarthānāṃ tadviṣayavicitrapratibhāsaviśeṣāṇāṃ paramārthānāṃ parasparato vyāvṛttānāṃ prasphoṭam adhyavasāyāt bhedāvabhāsinā ca pratyakṣeṇādvaitasya viruddhatvāt sarvathaikasmin bhedapratyakṣasyānupapatteḥ </p><p n="a_20 b_GJ_3,8­-­13" rend="measured"><span type="ref-block" n="16 r_SŚP-GJ#3,8­-­13_r"/>nanv ekasminn api kriyākārakabhedapratyakṣādeḥ saṃbhavāt svapnasaṃvedanavat katham advaitaṃ viruddham iti cet na svapnasaṃvedanasyāpy ekatve tadvirodhasya tadavasthātvāt tatrānyad eva hi kriyāviśeṣasaṃvedanaṃ svavāsanottham anyad eva ca kārakaviśeṣasaṃvedanaṃ pratyakṣam na punar ekam eva taddhetuvāsanābhedābhāvaprasaṃgāt jāgraddaśāyām iva svapnādidaśāyām api puṃso 'nekaśaktyātmakasya kriyākārakaviśeṣapratibhāsavaicitryavyavasthiteḥ kasyacid ekarūpasyātmagaganāder apy anekāntavādinām anekakriyākārakaviśeṣapratibhāsālambanatvāsiddher viruddham eva tatpratyakṣeṇādvaitam </p><p n="a_21 b_GJ_3,14­-­19" rend="measured"><span type="ref-block" n="17 r_SŚP-GJ#3,14­-­19_r"/>nanu bhedāvabhāsīdaṃ pratyakṣaṃ bhrāntam indrajālādipratyakṣavad iti cet tad etad bhrāntataram uktadoṣāparihārāt sarvathaikasmin bhrāntasyā 'bhrāntasya vā bhedapratyakṣasya dṛṣṭāntābhāvenāsaṃbhavāt bhrāntenāpi tenādvaitavirodhasya tadavasthātvāt yathā kathañcid uktam apy etad ayuktam yasmād indrajālādikam eva bhrāntam bādhakasadbhāvāt na hi karoti kumbhaṃ kumbhakāro daṇḍādinā bhuṅkte pāṇinaudanam ity ādi kriyākārakabhedapratyakṣam bhrāntaṃ bādhakābhāvād iti bālābalādayo 'pi pratipadyante tad uktam bhaṭṭākalaṅkadevaiḥ </p><l rend="blocked">indrajālādiṣu bhrāntam īrayanti na cāparam </l><l rend="blocked">api cāṇḍālagopālabālalolavilocanāḥ </l><p n="a_23 b_GJ_3,23­-­25" rend="measured"><span type="ref-block" n="18 r_SŚP-GJ#3,23­-­25_r"/>nanv atrāpi bādhakam asty eveti cet tad asat pratyakṣaviṣayabhedānyathābhūtaparamabrahmādvaitasādhakasya kasyacid api pramāṇasyāsaṃbhavāt viṣayānyathātvasādhakasyaiva bādhakatvopapatteḥ śuktau rajatajñānasya śuktikājñānavat </p><p n="a_24 b_GJ_3,26­-­4­,9" rend="measured"><span type="ref-block" n="19 r_SŚP-GJ#3,26­-­4­,9_r"/>nanu ca pratyakṣam eva paramabrahmasādhakam akṣivisphālanānantaraṃ nirvikalpakasya sanmātravidhiviṣayatayotpatteḥ sattāyāś ca paramabrahmasvarūpatvāt </p><l rend="blocked">asti hy ālocanajñānaṃ prathamaṃ nirvikalpakam </l><l rend="blocked">bālamūkādivijñānaṃ sadṛśaṃ śuddhavastujam </l><p n="a_26" rend="measured">iti vacanād iti cet tad etat sutarāṃ pratyakṣabādhitam sakalaviśeṣarahitasya sarvathā nityasya niravayavasya vyāpakasya sanmātrasya paropavarṇitasya jātucid apy ananubhavāt akṣivisphālanānantaram api pratiniyatadeśakāladraṣṭavyatvādiviśeṣaviśiṣṭasyaiva sattādisāmānyasya sākṣātkaraṇāt apratiniyatadeśasya draṣṭur ananyasyādarśanāt anyathā pratītyapalāpaprasaṃghāt daṇḍakuṇḍalādyākārakuṇḍalinor iva sāmānyaviśeṣayor anyonyaparihāreṇāvasthānānupapatteḥ anyatarasyābhave 'nyatarasyāpy abhāvac ca tad uktam </p><l rend="blocked">nirviśeṣaṃ na sāmānyaṃ bhavet kharaviṣāṇavat </l><l rend="blocked">sāmānyarahitatvāc ca viśeṣas tadvad eva hi </l><p n="a_28 b_GJ_4,10­-­11" rend="measured"><span type="ref-block" n="20 r_SŚP-GJ#4,10­-­11_r"/>tato na pratyakṣaṃ paramabrahmasādhakaṃ pratyuta tadbādhakam eva syāt vidhivat parasparavyāvṛtter apy adhyakṣataḥ pratīteḥ </p><p n="a_29 b_GJ_4,12­-­24" rend="measured"><span type="ref-block" n="21 r_SŚP-GJ#4,12­-­24_r"/>nanu na pratyakṣam advaitabādhakaṃ tasya vidhātṛtvena niṣeddhṛtvābhāvāt </p><l rend="blocked">āhur vidhātṛ pratyakṣaṃ na niṣeddhṛ vipaścitaḥ </l><l rend="blocked">naikatva āgamas tena pratyakṣeṇa prabādhyate </l><p n="a_31" rend="measured">iti vacanād iti cet tad asaṃgatam pratiniyatārthavidhiviṣayasya pratyakṣasyāgamasya vā niṣeddhṛtvopapatteḥ kevalavidhipratipatter eva anyapratiṣedhapratipattirūpatvāt kevalabhūtalapratipatter eva ghaṭābhavapratipattirūpatvasiddheḥ na hy ayaṃ pratipattā kiṃcid upalabhamānaḥ pararūpaiḥ saṃkīrṇam upalabhate yataḥ pramāṇāntarāt tatpratiṣedhaḥ sādhyate tato vidhātreva pratyakṣam upaniṣadvākyañ ceti niyamasyāsaṃbhavaḥ anyathā tato vidyāvadavidyāvidhānānuṣaṃgāt so 'yam avidyāvivekena sanmātraṃ kutaścit pratīyann eva na niṣeddhṛ pratyakṣam anyad vā iti bruvāṇaḥ kathaṃ svasthaḥ kathaṃ vā pratyakṣāder niṣeddhṛtvābhāvam pratīyāt yatas tatpratipattiḥ tasyaivā 'bhāvaviṣayatvasiddheḥ pratyakṣāder vidhātṛtvapratipattir eva niṣeddhṛtvābhāvapratipattir iti cet tarhi siddhaṃ bhāvābhāvaviṣayatvaṃ tasya tathā ca pratyakṣenādvaitaikānto bādhyata eveti kathaṃ tat tasya sādhakaṃ syāt </p><p n="a_32 b_GJ_4,25­-­5­,5" rend="measured"><span type="ref-block" n="22 r_SŚP-GJ#4,25­-­5­,5_r"/>nanv anumānaṃ tatsādhakam asti vivādāpannaṃ sarvaṃ paribhāsāntaḥpraviṣṭam pratibhāsasamānādhikaraṇatvāt yat pratibhāsasamānādhikaraṇaṃ tat pratibhāsāntaḥpraviṣṭam yathā pratibhāsasvarūpam pratibhāsasamānādhikaraṇaṃ ca sarvam iti nirduṣṭatvād dhetoḥ pratibhāsamātrarūpaparamabrahmasiddhir iti cet tad etad svavadhāya kṛtyotthāpanaṃ brahmavādinām pratibhāsasamānādhikaraṇatvād dhetoḥ sarvasya pratibhāsāntaḥpraviṣṭatvena puruṣādvaitasiddhau hetusādhyadvaitasya durnivāratvāt tad uktaṃ svāmisamantabhadrācāryaiḥ </p><l rend="blocked">hetor advaitasiddhiś cet dvaitaṃ syād dhetusādhyāyoḥ </l><l rend="blocked">hetunā ced vinā siddhir dvaitaṃ vāṅmātrato na kim iti </l><p n="a_34 b_GJ_5,6­-­18" rend="measured"><span type="ref-block" n="23 r_SŚP-GJ#5,6­-­18_r"/>nanu hetor advaitasiddhāv api na hetusādhyayor dvaitaṃ bhaviṣyati tādātmyopagamāt na ca tādātmye sādhyasādhanayos tadbhāvavirodhaḥ sattvānityatvayor api tathā bhāvavirodhānuṣaṃgāt kalpanābedād iha sādhyasādhanadharmabhede prakṛtānumāne 'pi katham avidyopakalpitahetusādhyayos tadbhāvavighātaḥ sarvathā viśeṣābhāvād iti cet na śabdādau sattvānityatvayor api kathaṃcit tādātmyāt sarvathā tādātmyāsiddheḥ tatsiddhau sādhyasādhanabhāvavirodhāt kiṃ ca na samyag idaṃ sādhanaṃ viruddhatvāt pratibhāsatadviṣayābhimatayoḥ kathañcid bhede sati samānādhikaraṇatvasya pratīteḥ sarvathā pratibhāsāntaḥ praviṣṭatvāsādhanāt svaviṣayasya na hi śuklaḥ paṭaḥ ity ādāv api sarvathā guṇadravyayos tādātmye sāmānādhikaraṇyam asti sarvathābhedavat pratibhāsasvarūpaṃ pratibhāsate ity atrāpi na pratibhāsatatsvarūpayor llakṣyalakṣaṇabhūtayoḥ sarvathā tādātmyam asti pratibhāsya sādhāraṇāsādhāraṇadharmādhikaraṇasya svasvarūpād asādhāraṇadharmād kathañcid bhedaprasiddheḥ anyathā tatsāmānādhikaraṇyāyogyāt suvarṇaṃ suvarṇam iti yathā sahyavindhyavad vā tad evaṃ yat pratibhāsasamānādhikaraṇaṃ tatpratibhāsāt kathañcid arthāntaram yathā pratibhāsasvarūpam pratibhāsasamānādhikaraṇaṃ ca sukhanīlādi sarvam iti sādhyaviparītasādhanāt hetor nādvaitasiddhiḥ </p><p n="a_35 b_GJ_5,19­-­20" rend="measured"><span type="ref-block" n="24 r_SŚP-GJ#5,19­-­20_r"/>athāgamas tatsādhako 'sty eva sarvaṃ vai khalv idaṃ brahma ity ādy āgamasya paramabrahmasādhakasya sadbhāvād iti cet tad api svavadhāya kṛtyotthāpanam eva advaitatadāgamayor dvaitaprasaṃgāt </p><p n="a_36 b_GJ_5,21­-­27" rend="measured"><span type="ref-block" n="25 r_SŚP-GJ#5,21­-­27_r"/>yadi punar āgamo 'py advayapuruṣasvabhāva eva na tato vyatirikto yena dvaitam anuṣajyate iti matam </p><l rend="blocked">ūrdhvamūlam adhaḥ śākham aśvatthaṃ prāhur avyayam </l><l rend="blocked">chandāṃsi yasya parṇāni yas tam veda sa vedavit </l><p n="a_38" rend="measured">iti vacanāt tadā brahmavat tadāgamasyāpy asiddhatvaṃ syāt sarvathāpy asiddhasvabhāvasya siddhatvavirodhāt siddhāsiddhayor bhedaprasakteḥ </p><p n="a_39 b_GJ_5,28­-­6­,3" rend="measured"><span type="ref-block" n="26 r_SŚP-GJ#5,28­-­6­,3_r"/>kiṃ ca sarvaṃ vai khalv idaṃ brahma ity ādy āmnāyād api dvaitasiddhir eva syāt sarvasya prasiddhasyāprasiddhena brahmatvena vidhānāt sarvathā prasiddhasya vidhānāyogād aprasiddhavat kvacid ātmavyaktau prasiddhasyaikātmyarūpasya brahmatvasya sarvātmasv anātmābhimateṣu ca vidhānāt dvaitaprapañcāropavyavacchede 'pi tadāgamād vyavacchedyavyavacchedakasadbhāvasiddheḥ katham advaitasiddhiḥ āmnāyasya paramabrahmasvabhāvatve na tatas tadadvaitasiddhiḥ svabhāvasvabhāvavatos tādātmyaikāntānupapatteḥ </p><p n="a_40 b_GJ_6,4-6" rend="measured"><span type="ref-block" n="27 r_SŚP-GJ#6,4-6_r"/>atha svasaṃvedanam eva puruṣādvaitasādhakam iti cet na svasaṃvedanātmanor dvaitaprasaṃgāt na hi svasaṃvedanam api sādhanam ātmano 'nanyad eva sādhanatvavirodhāt anumānāgamavat sādhyasyaiva sādhanatvopapatteḥ prakṛtānumānāgamayor iva svasaṃvedanapratyakṣasyāpi sādhanasyābhāvāt </p><p n="a_41 b_GJ_6,7-8" rend="measured"><span type="ref-block" n="28 r_SŚP-GJ#6,7-8_r"/>na ca puruṣādvaitaṃ svataḥ siddhyati vijñānādvaitavat svarūpasya svatogater abhāvāt anyathā kasyacit tatra vipratipatter ayogāt vijñānādvaitasyāpi prasiddher iṣṭahāniprasaṃgāc ca </p><p n="a_42 b_GJ_6,9­-­15" rend="measured"><span type="ref-block" n="29 r_SŚP-GJ#6,9­-­15_r"/>nanu vijñānādvaitaṃ na svato 'vasīyate tasya kṣaṇikasyaikakṣaṇasthāyitayā niraṃśasyaikaparamāṇurūpatayā sakṛd apy anubhavābhāvād iti cet na puruṣādvaitasyāpi nityasya sakalakālakalāpavyāpitayā sarvagatasya ca sakaladeśapratiṣṭhitatayā sakṛd apy anubhavābhāvāviśeṣāt svataḥ siddhaṃ brahma ity upagame dvaitam api svataḥ sakalasādhanā'bhave 'pi kim na siddhyeta tattvopaplavamātraṃ vā nairātmyaṃ vā svābhilāpamātrāviśeṣāt sarvasya sarvamanorathasiddhir api durnivārā syāt evaṃ parabrahmasādhakasya kasyacid api pramāṇasyābhāvāt bhedagrāhipratyakṣasya bādhakābhāvo vyavatiṣṭhata eva etad anyasyāpi bādhakasya ayogāt </p><p n="a_43 b_GJ_6,16­-­20" rend="measured"><span type="ref-block" n="30 r_SŚP-GJ#6,16­-­20_r"/>syād ākūtam vivādāpannaṃ pratyakṣādi mithyaiva bhedapratibhāsatvāt svapnapratyakṣādivad iti tad asat prakṛtānumāne pakṣahetudṛṣṭāntabhedapratibhāsasyāmithyātve tenaiva hetor vyabhicārāt tanmithyātve tasmād anumānāt sādhyāprasiddheḥ parābhyupagamāt pakṣādibhedapratibhāsasyāmithyātve 'pi na doṣaḥ iti cet na svaparābhyupagamabhedapratibhāsena vyabhicārāt tasyāpi parābhyupagamāntarād amithyātvād doṣābhāve sa eva tadbhedapratibhāsena vyabhicāraḥ iti na kvacid vyavatiṣṭheta </p><p n="a_44 b_GJ_6,21­-­23" rend="measured"><span type="ref-block" n="31 r_SŚP-GJ#6,21­-­23_r"/>kaścid āha brahmādvaitasyāmithyā saṃvinmātrasya svataḥ siddhasya kriyākārakabhedapratyakṣādīnāṃ bādhakasyābhāvāt teṣāṃ bhrāntatvaṃ tato na tadvirodhakatvaṃ iti tad api na sādhīyaḥ tathā sati bādhyakabādhakayor bhedāt dvaitasiddhiprasaṃgāt </p><p n="a_45 b_GJ_7,1­-­11" rend="measured"><span type="ref-block" n="32 r_SŚP-GJ#7,1­-­11_r"/>na ca paropagamamātrāt tayor bādhyabādhakabhāvaḥ paramārthatas tadabhāvāpatteḥ tataḥ sakalabādhakābhāvāt abhrāntena pratyakṣena prasiddho 'yaṃ bhedaḥ katham advaitaṃ na virundhyāt tayoḥ parasparavirodhāt tata eva bhedam advaitaṃ virundhyād iti cet na advaitasyābhyupagamamātratvāt tatsādhakapramāṇābhāvasya prāg evoktatvāt bhedasya ca pramāṇasiddhatvāt tadgrāhipratyakṣasya bādhakābhāvāt abhrantatvena sādhitatvāt na hi kasyacid abhyupagamamātraṃ pramāṇasiddhaṃ kriyākārakabhedaṃ pratiruṇaddhi kṣaṇikābhyupagamavat tad evaṃ sakalabādhakavaidhuryād abhrāntapratyakṣaprasiddhakriyākārakabhedaḥ so 'yam advaitaikāntapakṣe virudhyata eveti siddhaṃ paramabrahmādvaitaśāsanaṃ pratyakṣaviruddham iti tad uktaṃ ṣrīsvāmisamantabhadrācāryaiḥ </p><l rend="blocked">advaitaikāntapakṣe 'pi dṛṣṭo bhedo viruddhyate </l><l rend="blocked">kārakāṇāṃ kriyāyāś ca naikaṃ svasmāt prajāyate </l><p n="a_47 b_GJ_7,12­-­17" rend="measured"><span type="ref-block" n="33 r_SŚP-GJ#7,12­-­17_r"/>etenaiva iṣṭaviruddhaṃ cādvaitaśāsanam uktaṃ ca advaitasādhakānumānāgamābhyāṃ dvaitasya siddher uktatvāt advaitaśabdaḥ svābhidheyapratyanīkaparmārthāpekṣaḥ nañ pūrvākhaṇḍapadatvāt ahetvabhidhānavat ity anumānavirodhāc ca tad apy uktaṃ bhagavadbhiḥ svāmibhiḥ </p><l rend="blocked">advaitaṃ na vinā dvaitād ahetur iva hetunā </l><l rend="blocked">saṃjñinaḥ pratiṣedho na pratiṣedhyād ṛte kvacit iti </l><p n="a_49 b_GJ_7,18­-­19" rend="measured"><span type="ref-block" n="34 r_SŚP-GJ#7,18­-­19_r"/>tathā brahmavādināṃ dharmānuṣṭhānaṃ na pratiṣṭhām iyarti teṣāṃ puṇyapāpasukhaduḥkhehaparalokavidytarabandhamokṣāsaṃbhavāt tattvopaplavavādivat tathaiva svāminaḥ prāhuḥ </p><l rend="blocked">karmadvaitaṃ phaladvaitaṃ lokadvaitaṃ ca no bhavet </l><l rend="blocked">vidyāvidyādvayaṃ na syād bandhamokṣadvayam tathā </l><p n="a_51 b_GJ_7,23­-­29" rend="measured"><span type="ref-block" n="35 r_SŚP-GJ#7,23­-­29_r"/>etena yad uktaṃ vedāntavādibhiḥ ekam eva brahma nānātmyatayā dṛṣyate brahmavivartāḥ pṛthivyādayaḥ brahmaprāptir mokṣaḥ śravaṇādibhiḥ brahmasākṣātkāra ity ādi tat sarvaṃ bandhyāstanandhayasaurūpyavyāvarṇanavadupekṣam arhati kenāpi pramaṇena brahmasiddher abhāvāt anyathā pramāṇaprameyadvaitaprasaṃgāt bhrāntena pramāṇena tatsiddhau svapnopalabdhadhūmādinā paramārthapāvakādisiddhiprasaṃgāt candramarīcijālasannidhiviśeṣāt pariṇamajjalapudgalavikāratvāt paramārthenaiva pratibimbena candrapratipatteḥ bhrāntena pramāṇena pramāṇam antareṇa vā brahmādvaitasiddhau tathā dvaitanairātmyādisiddhir api durnivārā syāt tathā dvaitādvaitayor bādhakasādhakābhāvād vedāntināṃ dṛṣṭahānir adṛṣṭakalpanyaṃ kevalam upahāsāya jāyate </p><p n="a_52 b_GJ_8,1­-­14" rend="measured"><span type="ref-block" n="36 r_SŚP-GJ#8,1­-­14_r"/>kiṃ ca yady ekam eva parabrahmāsti tarhi tad eva kuto na pratītipatham avatarati yadi vā prapañcaḥ kharaviṣāṇavad abhāvarūpaḥ kutas tarhi sa eva ahamahamikatayā pratītipatham āpanipadyate iti pṛṣṭhaḥ spaṣṭam ācaṣṭāṃ paraḥ avidyayā tathti cet tad asat avidyāyā eva paropavarṇitasvarūpāyā vyavasthāpayitum aśakteḥ vikalpanānatikramāt avidyāyā asattve mithyāpratītihetutvānupapatteḥ sata eva adṛṣṭadoṣasaṃskārayantramantratantrādeḥ svapnendrajālādimithyāpratītihetutvapratipatteḥ tasyāḥ sadrūpatve dvaitasiddhiḥ prasakter iti avidyāyāḥ sadasattvābhyām anirvācyatve katham avidyā saṃsāradaśāyām asti saṃsārasyāvidyāvilāsatvāt muktidaśāyāṃ tu nāsti mukter avidyānivṛttirūpatvāt iti śiṣyaṃ prati pratipādyeta tadā tasyāḥ sadasattvābhyāṃ vācyatvasaṃbhavāt tathā cāpratipādane vineyānāṃ kathaṃ mokṣāya pravṛttiḥ saṃsāramokṣasvarūpānavabodhāt anirvācyāvidyā ity avidyāsvarūpakathanam idam svavacanaviruddham </p><l rend="blocked">yāvaj jīvam ahaṃ maunī brahmacārī ca matpitā </l><l rend="blocked">mātā mama bhaved avandhyā smarābho 'nupamo bhavān </l><p n="a_54" rend="measured">iti vacanavat anirvācyaśabdenāvidyābhidhāne cānarthakavacanatayā nigrahasthānatvāpatteḥ </p><p n="a_55 b_GJ_8,15­-­9­,7" rend="measured"><span type="ref-block" n="37 r_SŚP-GJ#8,15­-­9­,7_r"/>nanu vastuny eva pramāṇapravṛttir nāvastuni tato 'smābhir vastuvṛttam apekṣyāvidyā vyavasthāpyate tad uktam </p><l rend="blocked">brahmāvidyāvad iṣṭaṃ cen nanu doṣo mahān ayam </l><l rend="blocked">niravidye ca vidyāyā ānarthakyaṃ prasajyate </l><l rend="blocked">nāvidyāsyeti avidyāyām evāsitvā prakalpyate </l><l rend="blocked">brahma tv avidyyaṃ na kathañcana yujyate </l><l rend="blocked">yato 'nubhavato 'vidyā brahmāmīty anubhūtivat </l><l rend="blocked">ato manotthavijñānadhvastā sāpy anyathātmatā </l><l rend="blocked">brahmaṇy avidite bādhān nāvidyty upapadyate </l><l rend="blocked">nitarāṃ cāpi vijñāte mṛṣā nāsty abādhitā </l><l rend="blocked">avidyāvān avidyāṃ tām na nirūpayituṃ kṣamaḥ </l><l rend="blocked">vastuvṛttam ato 'pekṣya nāvidyeti nirūpyate </l><l rend="blocked">vastuno 'nyatra mānānāṃ vyāpṛttir na hi yujyate </l><l rend="blocked">avidyā ca na vastvīṣṭaṃ mānāghātāsahiṣṇutaḥ </l><l rend="blocked">avidyāyā avidyātve idam eva ca lakṣaṇam </l><l rend="blocked">mānāghātāsahiṣṇutvam asādhāraṇam iṣyate </l><p n="a_57" rend="measured">na caivam apramāṇikāyām avidyāyāṃ kalpyamānāyāṃ kaścid dośaḥ tasyāḥ saṃsāriṇaḥ svānubhavāśrayatvāt dvaitavādina eva dṛṣṭādṛṣṭārthaprapañcasya pramāṇabādhitasya kalpanāyām anekavidhāyāṃ bahuvidhadoṣānusaṃgāt tad apy uktam </p><l rend="blocked">tvatpakṣe bahukalpyaṃ syāt sarvaṃ māṇavirodhi ca </l><l rend="blocked">kalpyāvidyaiva matpakṣe sā cānubhavasaṃśrayā </l><p n="a_59" rend="measured">iti kaścit so 'pi na prekṣāvān sarvapramāṇātītasvabhāvāyāḥ svayam avidyāyāḥ svīkaraṇāt na hi prekṣāvān sakalapramāṇātikrāntarūpām avidyāṃ vidyāṃ vā svīkurute </p><p n="a_60 b_GJ_9,9­-­13" rend="measured"><span type="ref-block" n="38 r_SŚP-GJ#9,9­-­13_r"/>na ca pramāṇānām avidyāviṣayatvam ayuktam vidyāvad avidyāyā api kathaṃcid vastutvāt tathā vidyātvaprasaṃgaḥ iti cet na kiṃcid aniṣṭam yathā yatrāvisaṃvādas tathā tatra pramāṇatā ity akalaṅkadevais apy uktatvāt bahiprameyāpekṣyā tu kasyacit saṃvedanasyāvidyātvaṃ bādhakapramāṇāvaseyaṃ katham apramānaviṣayaḥ tadbādhakaṃ punar arthānyathātvasādhakaṃ eva pramānam anubhūyata iti vastuvṛttam apekṣyaivāvidyā nirūpaṇīyā </p><p n="a_61 b_GJ_9,14­-­16" rend="measured"><span type="ref-block" n="39 r_SŚP-GJ#9,14­-­16_r"/>na ca kathaṃcid vidyāvato 'py ātmanaḥ pratipattur avidyāvattvaṃ virudhyate yato 'yaṃ mahān doṣaḥ syāt nāpy avidyāśūnyatve kathaṃcid vidyānarthakyaṃ prasajyate tatphalasya sakalavidyālakṣaṇasya bhāvāt </p><p n="a_62 b_GJ_9,17­-­22" rend="measured"><span type="ref-block" n="40 r_SŚP-GJ#9,17­-­22_r"/>na cāvidyāyām eva sthitvā asyeyam avidyā ity prakalpyate sarvasya vidyāvasthāyām eva avidytaravibhāganiniścayāt svapnādyavidyādaśāyāṃ tadabhāvāt tataś cātmādvāraivāvidyā ayuktamatī yasmād anubhavāt avidyāvān aham asti ity anubhavavān ātmā tataḥ eva kathaṃcit pramāṇotthavijñānābādhitād avidyāpi saivety ātmatāvirodhābhāvāt na cātmani kathaṃcid vidite 'py avidyeti nopapadyate bādhāvirodhāt kathaṃcid vijñāte 'pi vāvidyti nitarāṃ ghaṭate viditātmana eva tadbādhakatvaviniściteḥ kathaṃcid bādhitāyā buddher mṛṣātvasiddher </p><p n="a_63 b_GJ_9,23­-­25" rend="measured"><span type="ref-block" n="41 r_SŚP-GJ#9,23­-­25_r"/>na ca kathaṃcid avidyāvān eva naras tām avidyāṃ nirūpayituṃ kṣamaḥ sakalaprekṣāvadvyavahāravilopāt yad api pramāṇāghātāsahiṣṇutvam asādhāraṇaṃ lakṣaṇam avidyāyāḥ tad api pramāṇasāmartyād eva niścetavyam iti na pramāṇātikrāntā kācid avidyā nāma yad abhyupagame brahmādvaitaṃ tu viruddhyate </p></div><trailer resp="GJ" corresp="SŚP/GJ/1547755901" n="a_64">iti puruṣādvaitaśāsanaparīkṣā </trailer></div><div n="2"><p n="a_65 b_GJ_10,2­-­10" rend="measured"><span type="ref-block" n="42 r_SŚP-GJ#10,2­-­10_r"/>tad etena śabdādvaitam api nirastam puruṣādvaitavat tasyāpi nigaditadoṣaviṣayatvasiddheḥ prakriyāmātrabhedāt tadvyavasthānupapatteḥ svapakṣetarasādhakabādhakapramāṇābhāvāviśeṣāt svataḥ siddhyayogāt gatyantarābhāvāc cety alam atiprasaṃginyā kathayā sarvathaivādvaitasya dṛṣteṣṭaviruddhatvenāsatyatvasya vyavasthitatvāt </p><l rend="blocked">brahmāvidyāpramāpāyāt sarvaṃ vedāntināṃ vacaḥ </l><l rend="blocked">bhavet pralāpamātratvān nāvadheyaṃ vipaścitām </l><l rend="blocked">brahmādvaitamataṃ satyaṃ na dṛṣṭeṣṭavirodhataḥ </l><l rend="blocked">na ca tena pratikṣepaḥ syādvādasyeti niścitam </l><trailer resp="GJ" n="a_67">iti śabdādvaitaśāsanaparīkṣā </trailer></div><div n="3"><p corresp="SŚP/GJ/1547848147" n="a_68 b_GJ_11,2" rend="measured"><span type="ref-block" n="43 r_SŚP-GJ#11,2_r"/><s>tathā vijñānādvaitaśāsanaṃ dṛṣṭeṣṭaviruddham </s> </p><div n="3.1"><p n="a_69 b_GJ_11,4-6" rend="measured"><span type="ref-block" n="44 r_SŚP-GJ#11,4-6_r"/><s>tathā hi </s> <s type="PR">tāvad idaṃ khalu vijñānādvaitinām iṣṭam </s> <s><cl>antarāṅgasya svasaṃviditajñānasyaiva vastutā </cl><cl>na tu bahiraṅgasyārthasya </cl><phr>jaḍasya pratibhāsāyogāt vedyavedakalakṣaṇasya paraparikalpitasya vyabhicāritvāt </phr></s> </p><p n="a_70 b_GJ_11,7­-­10" rend="measured"><span type="ref-block" n="45 r_SŚP-GJ#11,7­-­10_r"/><s> tāvat sautrāntikaparikalpitatajjanmatādrūpyatadadhyavasāyāḥ na pratyekaṃ vedyavedakalakṣaṇam <phr>cakṣuṣā samānārthasamanantaravedanena śuktikāyāṃ rajatādhyavasāyena ca vyabhicārāt </phr><phr>kāmalādyupahatacakṣuṣaḥ śukle śaṅkhe pītākārajñānasamanantarajñānena ca vyabhicārāt </phr></s> </p><p n="a_71 b_GJ_11,11­-­18" rend="measured"><span type="ref-block" n="46 r_SŚP-GJ#11,11­-­18_r"/><s>yaugāṅgīkṛtaṃ kāryanimittakāraṇatvam api na tallakṣaṇam <phr>cakṣuṣānekāntāt </phr></s> <s>tathā anyaparikalpitakāryakāraṇabhāvākhyaprabhavayogyatādikam api na tallakṣaṇam <phr>tenaiva vyabhicārāt </phr></s> <s>tataḥ kasyacid api grāhyagrahakalakṣaṇasyāyogāt sarvaṃ grāhyagrāhakākārajñānaṃ bhrāntam eva </s> <s><seg type="PR">tathā prayogaḥ </seg> <seg type="q"><s>yad grāhyagrāhakākāraṃ <cl>tat sarvaṃ bhrāntam </cl>yathā svapnendrajālādijñānam </s> tathā ca pratyakṣādikam</seg> <seg type="PO">iti </seg> </s> <s>na hi bhrāntapratyakṣādikaṃ bahirarthasya vyavasthāpakam <phr>svapnapratyakṣāder api arthavyavasthāpakatvaprasaṃgāt </phr></s> <s><cl>evaṃ yuktyā anupapadyamānā bahirarthā dṛṣṭā api na śraddheyāḥ </cl><seg type="q">yuktyā yan na ghaṭām upaiti tad ahaṃ dṛṣṭvāpi na śraddadhe </seg> <seg type="PO">iti vacanāt </seg> </s> </p><p corresp="SŚP/GJ/1547827792" n="a_72 b_GJ_11,19­-­26" rend="measured"><span type="ref-block" n="47 r_SŚP-GJ#11,19­-­26_r"/><s>bahirarthānām evam asaṃbhavāt saṃvittir eva khaṇḍaśaḥ pratibhāsamānā sakalavedyavedakavyavahārāya kalpyate </s> <seg type="PR">tad uktam </seg> </p><l rend="blocked">nāvanir na salilaṃ na pāvako na marun na gaganaṃ na cāparam </l><l rend="blocked">viśvanāṭakavilāsasākṣiṇī saṃvid eva parito vijṛmbhate iti </l><p corresp="SŚP/GJ/1547852997" n="a_74" rend="measured"><seg type="PR">anyac ca </seg> </p><l rend="blocked">ekasaṃvidi vibhāti bhedadhīr nnīlapītasukhaduḥkharūpiṇī </l><l rend="blocked">nimnanābhir iyam unnatastanī strīti citra phalake same yathā iti </l><p n="a_76 b_GJ_12,1" rend="measured"><span type="ref-block" n="48 r_SŚP-GJ#12,1_r"/><s>tad evaṃ bahirarthākhyadvitīyarahitatvād advaitam anubhavasiddhavijñānamātram eva vyavatiṣṭhat<orig>a</orig><reg>e</reg></s> <seg type="PO" ana="abschnitt">iti </seg> </p></div><div n="3.2"><p n="a_77 b_GJ_12,3­-­10" rend="measured"><span type="ref-block" n="49 r_SŚP-GJ#12,3­-­10_r"/><s>tad etat vijñānādvaitaṃ pratyakṣaviruddham <phr>vijñānarūpāntararthavad bahirarthasyāpi nīlādeḥ paramārthasya pratyakṣenopalakṣaṇāt </phr></s> <s><seg type="q">bhrāntaṃ tad pratyakṣam</seg> <phr type="PO">iti cet </phr>na bādhakābhāvāt </s> <s><seg type="q">ukta eva vedyavedakalakṣaṇābhāvo bādhaka </seg> <seg type="PO">iti cet </seg> <cl>tāvad evaṃ vadatā yogācāreṇa vijñānānāṃ kṣaṇikatvam ananyavedyatvaṃ nānāsaṃtānatvam anumānenaiva vyavasthāpanīyam </cl>svasaṃvedanāt tadasiddheḥ <cl>saṃvidāṃ kṣaṇikatvenānanyavedyatvena nānāsaṃtānatvena ca nityatvena sarvavedyatvenaikatvena paramabrahmaṇa iva svasaṃvedanābhāvāt </cl>anyathā tato brahmasiddher api durnivārāt </s> <s>tataḥ kṣaṇikatvādivyavasthāpanam anumānenaivāstu </s> <s>tathā ca <cl>kṣaṇikatvādau kathaṃcid vedyalakṣaṇaṃ yadi vyavatiṣṭhet </cl><cl>tadā prakṛtasaṃvidāṃ kṣaṇikatvādisādhanaṃ laiṅgikajñānena kṛtaṃ syān </cl>nānyathā </s> </p><p n="a_78 b_GJ_12,11­-­13" rend="measured"><span type="ref-block" n="50 r_SŚP-GJ#12,11­-­13_r"/><s>na cānuktadoṣaṃ vedyalakṣaṇam asti <phr>vijñānavādinā tajjanmāder anaikāntikatvadoṣavacanāt </phr></s> <s>saṃvidkṣaṇikatvādāv anumānavedanasya tatsaṃbhave <cl>nānyatra bahirarthe tadasaṃbhavo 'bhidheyaḥ </cl>sarvathā viśeṣābhāvāt </s> </p><p n="a_79 b_GJ_12,14­-­19" rend="measured"><span type="ref-block" n="51 r_SŚP-GJ#12,14­-­19_r"/><seg type="PR">atrāyaṃ prayogaḥ </seg> <s type="q">vimatyadhikaraṇabhāvāpannaṃ jñānaṃ sākṣāt paramparayā vā svarūpavyatiriktārthālambanaṃ <phr>grāhyagrāhakākāratvāt </phr>saṃtānāntarādyanumānavat </s> <s><seg type="q">viplavajñānagrāhyagrāhakākāritvena vyabhicāra</seg> <phr>iti cet </phr>na saṃtānāntarādisādhanasyāpi vyabhicāraprasaṃgāt </s> <s>na hi <cl>vyāpāravyāhārabhenirbhāso vipluto nāsti </cl>yenāvyabhicārihetuḥ syāt </s> <s>yadi jāgraddaśābhāvisatyābhimatavyāpārādihetur avyabhicārī syāt <cl>tarhi tathāvidhagrāhyagrāhakākāratvahetur avyabhicārī bhavet </cl>tathaiva vivakṣitatvāt </s> </p><p n="a_80 b_GJ_12,20­-­28" rend="measured"><span type="ref-block" n="52 r_SŚP-GJ#12,20­-­28_r"/><s><seg type="PR">atha </seg> <seg type="q">satyābhimatajñānena vāsanābhedo gamyata</seg> <phr type="PO">iti cet </phr>tad anyatrāpi samānam </s> <s>yathaiva hi jāgraddaśāyāṃ bahirarthavāsanāyā dṛḍhatamatvāt tadākārajñānasya satyatvābhimānaḥ <cl>svapnādidaśāyāṃ tu tadvāsanāyā dṛḍhatvābhāvāt tadvedanasyāsatyatvābhimāno </cl><cl>tathānupaplavadaśāyāṃ saṃtānāntarajñānasya vāsanāyā dṛḍhatamatvāt satyatābhimāno </cl>anyatra tadadārḍhyād asatyatā vyavahāra<reg>ḥ</reg></s> <s><cl>iti vāsanābhedo gamyatām </cl>na tu saṃtānāntaram </s> <s>tadanabhyupagame svasaṃtānakṣaṇakṣayādisiddhiḥ katham abhyupagamyate </s> <s>tataḥ sudūram api gatvā kiṃcid vedanaṃ sveṣṭatattvāvalambanam eṣitavyam </s> <s><seg type="PR">tasmād ayaṃ mithyādṛṣṭiḥ </seg> <seg type="q">parapratyāyanāya śāstraṃ vidadhānaḥ paramārthatas saṃvidatāṃ vācanaṃ tattvajñānaṃ ca pratiruṇaddhi</seg> <seg type="PO"> iti </seg> na kiṃcid etat </s> <s>tad evaṃ <phr>vedyavedakākāratvasādhanaṃ bahirarthavedanasya svarūpavyatiriktālambanatvaṃ sādhayatīti bādhakabādhanāt</phr> na bādhako vedyavedakalakṣaṇābhāvaḥ </s> </p><p n="a_81 b_GJ_13,1­-­10" rend="measured"><span type="ref-block" n="53 r_SŚP-GJ#13,1­-­10_r"/><s><seg type="PR">nanv </seg> <seg type="q"><cl>asty eva bahirarthapratyakṣasya bādhakam </cl><seg type="q">nīlatajjñānayor abhedaḥ sahopalambhaniyamāt dvicandravat </seg> <seg type="PO">ity</seg> anumānasya tadbādhakatvād </seg> <phr type="PO">iti cet </phr>na hetor viruddhatvāt <phr>yaugapadyārthe sahaśabde tanniyamasyābhedaviruddhe nānā bhāvāt </phr></s> <s><seg type="q">abhede'pi candradvitaye bhāva </seg> <phr type="PO">iti cet </phr>na tatrāpi yathā pratibhāsaṃ bhedabhāvāt </s> <s><seg type="q">tathā tattvam abhedo 'pi </seg> <phr type="PO">iti cet </phr>na yathātattvaṃ sahopalambasyāpi abhāvāt </s> <s>evaṃ dṛṣṭānto 'pi sādhyasādhanavikalaḥ syāt </s> <s>tanmātrasya hetutve tasya bhedamātra eva bhāvād viruddha eva hetuḥ syāt </s> <s><cl>tathā asiddhaś cāyaṃ hetuḥ </cl>yato <cl>nartakyādyekārthasaṃgatadṛṣṭayaḥ paracittavido vā nāvaśyaṃ tadbuddhiṃ tadarthaṃ vā saṃvidantīti hetor asiddhiḥ </cl>niyamasyāsiddheḥ </s> <s><seg type="q">nartakīrūpasyāpi bahutvān na tanniyamāsiddhir</seg> <phr type="q">iti cet </phr>na tadrūpasyaikatvāt tatra sarveṣāṃ sabhāsamavāyināṃ ekavākyatāpratipatteḥ </s> <s><seg type="q">vyāmohād eva kutaścit tatra teṣām ekavākyatvaṃ vastuto nānaiva tadrūpam</seg> <phr type="PO">iti cet </phr><cl>kośapānād etat pratyetavyaṃ </cl>na pramāṇataḥ kutaścid api tadabhāvāt </s> </p><p n="a_82 b_GJ_13,11­-­17" rend="measured"><span type="ref-block" n="54 r_SŚP-GJ#13,11­-­17_r"/><s><seg type="PR">atha</seg> <seg type="q"><seg type="q">sarve pratyayāḥ nirālambanatāḥ pratyayatvāt svapnapratyayavat </seg> <seg type="PO">ity</seg> anumānaṃ prakṛtabādhakam</seg> <phr type="PO">iti cet </phr>na prakṛtasādhyasādhanapratyayayoḥ svārthālambanatvābhāvena hetor vijñānamātrasiddhiḥ <phr>hetusādhyayor abhāvāt athārthavattve tābhyām eva hetor vyabhicārāt </phr></s> <s type="PR">tad uktam bhagavadbhiḥ svāmibhiḥ </s> </p><l rend="blocked">anarthikā sādhanasādhyadhīś ced vijñānamātrasya na hetusiddhiḥ </l><l rend="blocked">athārthavattvaṃ vyabhicāradoṣo na yogigamyaṃ paravādisiddham iti </l><p n="a_84 b_GJ_13,18­-­19" rend="measured"><span type="ref-block" n="55 r_SŚP-GJ#13,18­-­19_r"/><s>tad evaṃ sakalabādhakavaidhuryād abhrāntena pratyakṣena bahirarthasiddher dṛṣṭaviruddhaṃ vijñānādvaitaśāsanam </s> </p><p n="a_85 b_GJ_13,20­-­26" rend="measured"><span type="ref-block" n="56 r_SŚP-GJ#13,20­-­26_r"/><s>tatheṣṭaviruddhaṃ ca anumānād bahirarthasiddheḥ </s> <s><seg type="PR">tac cedam anumānam </seg> <seg type="q">santi bahirarthāḥ sādhanadūṣaṇaprayogāt</seg> <seg type="PO">iti</seg> </s> <s><seg type="q"><cl>katham punar ato bhāvadharmino bahirarthasya sādhanam </cl><cl>katham ca na syāt </cl><phr>asya sadbhāvadharmatve tadvadasiddhatvāpatteḥ </phr><phr>tadabhāvadharmatve cātas tad abhāvasyaiva siddher viruddhatvopanipātāt </phr><phr>tadubhayadharmatve ca vyabhicāraprasaṃgāt</phr></seg> <phr type="PO">iti cet </phr> na pratyekobhayadharmavikalpavikalasyaivāsyābhyanujñānāt </s> <s><seg type="q">katham evaṃ tasya bahirarthabhāvaṃ praty eva liṅgatvaṃ na tadabhāvam praty <seg type="ES">apīti</seg> <w ana="api"/></seg> <phr type="PO"><w ana="iti"/> cet </phr>na tatraiva tasyāvinābhāvaniyamāt <phr>dharmidharmasyāpi kṛtakatvāder anityatvādau tata eva gamakatvopapatteḥ</phr></s> <s>na dharmidharmatvamātreṇa <phr>ekaśākhāprabhavatvādāvapi tadupanipātenātiprasaṃgāpatteḥ </phr></s> </p><p n="a_86 b_GJ_14,1­-­10" rend="measured"><span type="ref-block" n="57 r_SŚP-GJ#14,1­-­10_r"/><s><cl>tatra sādhanaṃ nīlādeḥ saṃvedanatvasamarthanam </cl><cl>dūṣaṇaṃ bahirarthatvaniṣedhanam</cl><cl>tayoḥ prayogaḥ prakāśanam </cl><seg type="q"> nīlādiḥ saṃvedanād avyatiriktaḥ tadvedyatvāt tatsvarūpavat </seg> <cl type="PO">ity ādiḥ</cl><seg type="q"> na jaḍo nīlādiḥ pratibhāsamānatvāt sukhādivat </seg> <cl type="PO">ity ādiś ca </cl></s> <s><seg type="q">kathaṃ punar asya bahirarthābhave 'nupatapattir</seg> <phr type="PO">iti cet </phr> asya bahirarthaviśeṣatvād eva </s> <s>na hi tadabhāve tadviṣeṣasya saṃbhavaḥ <phr>vṛkṣābhāve śiṃśapābhāvasyaiva pratipatteḥ </phr></s> <s><seg type="q">nāsau tadviśeṣa āropitarūpatvād</seg> <phr type="PO">iti cet </phr> na tataḥ sarvaśaktivikalād aniṣṭavad iṣṭasyāpy asiddheḥ </s> <s><seg type="q">anāropito 'py ayaṃ bodha eva na bahirartha</seg> <phr type="PO">iti cet </phr> na pratipādyasya tadbhāvāt </s> <s><seg type="ES">pratipādakasyeti</seg> <seg type="q"><w ana="pratipādakasya"/></seg> <phr type="PO"><w ana="iti"/> cet </phr> kathaṃ tataḥ pratipādasya prakṛtārthasya pratipattiḥ <phr>anyabodhād anyasya tadanupapatteḥ </phr> anyathā pratyātmaṃ buddhibhedakalpanāvaiphalyopanipātāt </s> <s>tasmād <seg type="q">arthaviśeṣa evāyam</seg> <phr type="PO">ity</phr> upapannam evāto bahirarthavyavasthāpanam </s> <s>tataḥ sādhūktam iṣṭaviruddhaṃ vijñānādvaitam</s> <seg type="PO" ana="abschnitt">iti </seg> </p></div><trailer resp="GJ" n="a_87">iti vijñānādvaitaśāsanaparīkṣā </trailer></div><div n="4"><p n="a_88 b_GJ_14,13" rend="measured"><span type="ref-block" n="58 r_SŚP-GJ#14,13_r"/>etena citrādvaitam api pratyuktam tanmate 'pi bahirarthāpahnavāt pratyakṣānumānābhyāṃ bahirarthasya ca vyavasthāpitatvād ity alaṃ prasaṃgena sarvathā antaraṅgārthaikāntaśāsanasya dṛṣṭeṣṭaviruddhatvāt asatyatvasiddheḥ </p><l rend="blocked">pramāṇābhāvataḥ sarvaṃ vijñānādvaitināṃ vacaḥ </l><l rend="blocked">bhavet pralāpamātratvān nāvadheyaṃ vipaścitām </l><l rend="blocked">jñānādvaitaṃ na satyaṃ syād dṛṣṭeṣṭābhyāṃ virodhataḥ </l><l rend="blocked">na ca tena pratikṣepaḥ syādvādasyeti niścitam </l></div><div n="5"><p n="a_90 b_GJ_15,3-4" rend="measured"><span type="ref-block" n="59 r_SŚP-GJ#15,3-4_r"/>athānekārthavādiśāsanānāṃ madhye tāvac cārvākamataṃ dṛṣṭeṣṭaviruddham idaṃ hi teṣām abhimatam </p><div n="5.1"><p n="a_91 b_GJ_15,4-7" rend="measured"><span type="ref-block" n="60 r_SŚP-GJ#15,4-7_r"/>iha tāvan na kaścit sarvajñaḥ sugatādiṣu saṃbhavati </p><l rend="blocked">sugato yadi sarvajñaḥ kapilo neti kā pramā </l><l rend="blocked">tāv ubhau yadi sarvajñau matabhedaḥ kathaṃ tayoḥ </l><p n="a_93" rend="measured"> iti vacanāt </p><p n="a_94 b_GJ_15,8­-­14" rend="measured"><span type="ref-block" n="61 r_SŚP-GJ#15,8­-­14_r"/>nāpy āgamas tarko vā pramāṇabhūto 'sti parasparavirodhādidoṣāt tataḥ kathaṃ dharmo vyavatiṣṭheta tad uktam </p><l rend="blocked">tarko 'pratiṣṭhaḥ śrutayo vibhinnāḥ nāsau munir yasya vacaḥ pramāṇam </l><l rend="blocked">dharmasya tattvaṃ nihitaṃ guhāyāṃ mahājano yena gataḥ sa panthāḥ iti </l><p n="a_96 b_GJ_15,15­-­19" rend="measured"><span type="ref-block" n="62 r_SŚP-GJ#15,15­-­19_r"/>tataḥ āptas tu kaścid devatārūpo gurur bṛhaspatir eva pratyakṣaprasiddhapṛthivyāditattvopadeśāt tathā hi pṛthivyaptejovāyava iti catvāry eva tattvāni kāyākārapariṇatebhyas tebhyaḥ piṣṭodakaguḍaghātakīsaṃyogān madaśaktivat snāyulābūdaṇḍāṅguṣṭhāṅguliprayatnāc chravaṇaramaṇīyakvaṇitavac ca tadātmakaṃ caitanyaṃ jāyate tac ca garbhādimaraṇaparyantaṃ jīva ātmā ity ādi vyapadeśabhāk pravartante garbhāt pūrvakāle maraṇād uttarakāle ca tadabhāvaḥ </p><p n="a_97 b_GJ_15,20­-­16­,9" rend="measured"><span type="ref-block" n="63 r_SŚP-GJ#15,20­-­16­,9_r"/>tataḥ parlokino 'bhāvaḥ paralokino 'bhāvāt paralokasyāpy abhāvaḥ paralokābhāve tallokasukhānubhavanārtham aihikasukhavimukhā ḍimbhikā iva dambhapralambhanādhīnāḥ śarīrārthavyayavidhānena bahudhā mudhāvat kleśam aśnuvate tathaivoktam </p><l rend="blocked">yāvaj jīvet sukhaṃ jīven nāsti mṛtyor agocaraḥ </l><l rend="blocked">bhasmībhūtasya dehasya punarāgamanaṃ kutaḥ </l><l rend="blocked">agnihotraṃ trayo vedāḥ tridaṇḍaṃ bhasmaguṇṭhanam </l><l rend="blocked">buddhipauruṣahīnānāṃ jīvikti bṛhaspatiḥ </l><p n="a_99" rend="measured">strīmudrām makaradhvajasya mahatīṃ nirvāṇasaṃpatkarīṃ ye mohād avadhīrayanti kudhiyo mithyāsukhānveṣiṇaḥ te tenaiva nihatya nirdayataraṃ bhasmīkṛtā luṇṭhitāḥ kecit pañcaśikhīkṛtā hi jaṭinaḥ kāpālikāś cāpare anyac ca payodharabharālasāḥ smaravighūrṇitārdrekṣaṇāḥ kvacin malayapañcamoccaritagītajhaṅkāriṇīḥ vihāya ramaṇīr amūraparamokṣasaukhyārthinām aho jaḍimaḍiṇḍimo viphalabhaṇḍapākhaṇḍinām iti </p></div><div n="5.2"><p n="a_100 b_GJ_16,11­-­13" rend="measured"><span type="ref-block" n="64 r_SŚP-GJ#16,11­-­13_r"/>tad etac cārvākamataṃ tāvad dṛṣṭaviruddham pratyakṣeṇa pṛthivyādīnāṃ parasparam upādānopādeyabhāvadarśanāt teṣāṃ sarvathā tattvāntaratvasya pakṣasya pratyakṣavirodhasiddheḥ teṣāṃ parasparam upādānopādeyabhāve 'pi tattvāntaratve bījāder aṅkurāder api tattvāntaraprasaṃgāt </p><p n="a_101 b_GJ_16,14­-­16" rend="measured"><span type="ref-block" n="65 r_SŚP-GJ#16,14­-­16_r"/>na ca teṣāṃ parasparam upādānopādeyabhāvadarśanam asiddham pṛthivyātmakacandrakāntasūryakāntakāṣṭhaviśeṣebhyo jalānalayor utpatteḥ pradīpajalaviśeṣābhyāṃ pṛthvirūpāñjanamuktāphalayoḥ pṛthvīviśeṣatālavṛntāder vāyoḥ sākṣād vīkṣaṇāt anyathā dṛṣṭāpalāpaprasaṃgāt </p><p n="a_102 b_GJ_16,17­-­21" rend="measured"><span type="ref-block" n="66 r_SŚP-GJ#16,17­-­21_r"/>tathā jīvo nāstīty abhimatam api dṛṣṭaviruddham sukhaduḥkhaharṣaviṣādādyanekapariṇāmātmakasya ātmatattvasya svasaṃvedanapratyakṣeṇa nirbādham anubhāvāt hetubhir vinaiva astitvasya siddheḥ </p><l rend="blocked">tasya hi hetur vācyo yasmin momuhyate matir nṛṇām </l><l rend="blocked">na hi darpaṇa ādeyaḥ karakaṅkaṇadarśanāya buddhaiḥ </l><p n="a_104" rend="measured">iti vacanāt </p><p n="a_105 b_GJ_16,22­-­26" rend="measured"><span type="ref-block" n="67 r_SŚP-GJ#16,22­-­26_r"/>na ca jīvasya jñānātmano svasaṃvedanam asiddham jñānasya asvasaṃviditatve cābhāvāpatter grāhakābhāvāt jñānāntareṇa grahaṇe tasyāpi tadanantareṇa grahaṇakalpanāyām anavasthopanipātāt tadakalpanāyāṃ tathā vaktum aśakeḥ na cānumānena tadgrahaṇam tadanupagamāt pramāṇasaṃkhyāvyādhātāc ca tataḥ svasaṃvedanam eṣitavyam tatra ca svasaṃvedanena jīvasya bhoktṛtvāsādhāraṇadharmabhṛtaḥ sākṣātkaraṇād dṛṣṭaviruddham idaṃ bārhaspatyam matam </p><p n="a_106 b_GJ_16,27­-­17­,2" rend="measured"><span type="ref-block" n="68 r_SŚP-GJ#16,27­-­17­,2_r"/>nāsiddhaṃ bhoktṛtvasyāsādhāraṇatvaṃ acetanasya śarīrādes tadanupapatteḥ na hy acetanasya śarīrasya bhoktṛtvam upapadyate śarīrasya bhogādhiṣṭhānatvena prasiddhaḥ anyathā mṛtakasyāpi bhoktṛtvaprasaṃgāt nāpi karaṇagrāmasya tasya bhogopabhogakaraṇatvāt na ca śabdādiviṣayasya bhogyatvena tasya pratīteḥ tato bhoktṛtvam ātmany aveti tadapalāpino lokāyatikasya bhoktṛtvaṃ kvāpi na vyavasthām āstighnuvīta </p><p n="a_107 b_GJ_17,3­-­13" rend="measured"><span type="ref-block" n="69 r_SŚP-GJ#17,3­-­13_r"/>nanu pṛthivyādisamudayaśarīrakāryānvayini garbhādimaraṇaparyante caitanye sarvacetanāviśeṣavyāpini bhoktṛtvaṃ saṃbhavati śarīrādivilakṣaṇatvāt tasyeti cet tad evātmadravyam astu janmanaḥ pūrvaṃ maraṇād ūrdhvam api tasya sadbhāvopapatteḥ vivādāpannaṃ caitanyam anādy anantaṃ pṛthivyādisamudayaśarīrendriyaviṣayebhyo 'tyantavailakṣaṇasyānyathānupapatteḥ na hi tatkāryaṃ tato 'tyantavilakṣaṇam asti rūpādisamanvayāt caitanyasyāpi sattvādisamanvayān nātyantavilakṣaṇatvam iti cet na tattvabhede 'pi tasya bhāvāt pṛthivyādīnām abhedāpatteḥ pṛthivyāditattvabhedānām ekavikārisamanvayābhāvād bheda eva keṣaṃcit prāgabhāvādibhedavat kim idānīṃ caitanyabhūtayor ekavikārisamanvayo 'sti yena tattvāntaratvena bhedo na syāt tasmād ekavikārisamanvayāsattvaṃ vailakṣanyam tad eva ca tattvāntaratvam ity anādyanantarāṃ caitanasya sādhayatīty anādyanantatvena prasiddhaḥ so 'yam ātmā harṣaviṣādādyanekākāravivartaḥ pratyātmavedanīyaḥ pratiśarīraṃ bhedābhedātmako 'pratyākhyānārhaḥ pratikṣipantam ātmanaṃ pratibodhayatīty kṛtaṃ prayāsena tataś cārvākamataṃ dṛṣṭaviruddham iti siddham </p><p n="a_108 b_GJ_17,14­-­18" rend="measured"><span type="ref-block" n="70 r_SŚP-GJ#17,14­-­18_r"/>etena tadiṣṭaviruddhaṃ ca siddhaṃ anādyanantasyātmanaḥ sādhitatvāt pratiṣedhagauṇakalpanādibhis tasya sādhayiṣyamāṇatvāc ca tad uktam </p><l rend="blocked">pratiṣedhagauṇakalpanaśuddhapadānekasaṃmatijinoktaiḥ </l><l rend="blocked">nirbādhalakṣaṇārthair liṅgair api bhāvyate bhāvaḥ iti </l><p n="a_110 b_GJ_17,19­-­21" rend="measured"><span type="ref-block" n="71 r_SŚP-GJ#17,19­-­21_r"/>tad yathā nāsti jīvaḥ iti pratiṣedhavacanam eva jīvasya mukhyavṛttyā astitvaṃ sūcayati nirūpākhyeṣu vidhipratiṣedhānupapatteḥ yathā nāstīha ghaṭaḥ iti pratiṣedho deśāntare ghaṭāstitvaṃ prakāśayati tathā svarūpādicatuṣṭayena sata eva jīvasya pararūpādicatuṣṭayena nāstitvaṃ ghaṭate nānyathā </p><p n="a_111 b_GJ_17,22­-­24" rend="measured"><span type="ref-block" n="72 r_SŚP-GJ#17,22­-­24_r"/>nanu kharaviṣāṇādīnām atyantābhāvarūpāṇām api niṣedhaviṣayasyopapattir iti cet na gavādimastake sata eva viṣāṇasya kharādimastake pratiṣedhadarśanāt tataḥ sataḥ pratītau pratiṣedhasiddhir iti sunirūpitam </p><p n="a_112 b_GJ_17,25­-­27" rend="measured"><span type="ref-block" n="73 r_SŚP-GJ#17,25­-­27_r"/>tathā citrapuruṣādau idaṃ sajīvacitram iti gauṇakalpanaṃ mukhyavṛttyā jīvāstitvaṃ kathayati yathā siṃho māṇavakaḥ iti māṇavake siṃhatvaṃ viśiṣṭajātyādipariṇatasiṃhāstitvam iti tasmād gauṇakalpanād mukhyasiddir iti niravadyam </p><p n="a_113 b_GJ_17,28­-­29" rend="measured"><span type="ref-block" n="74 r_SŚP-GJ#17,28­-­29_r"/>tathā jīvaḥ iti śuddhapadaṃ mukhyavṛttyā svārthavat śuddhapadatvāt pramāṇapadavat tataḥ śuddhapadatvāt asti jīvaḥ iti ca siddham </p><p n="a_114 b_GJ_17,30­-­31" rend="measured"><span type="ref-block" n="75 r_SŚP-GJ#17,30­-­31_r"/>tathaivānekaviśiṣtajanasaṃmatatvāt āptapraṇītatvāc ca asti jīvaḥ iti suvyavasthitam </p><p n="a_115 b_GJ_18,1-5" rend="measured"><span type="ref-block" n="76 r_SŚP-GJ#18,1-5_r"/>kiṃ ca bhūtacaitanyayor bahirantarmukhāvabhāsayoḥ bālyādirāgādiviruddhadharmādhyāsitayor dravyāntarabhāvena bhinnapramāṇa grāhyatvāt bheda eva tayor deśabhedenādarśanād abhede śarīrākārapariṇatāvanivanapavanasakhapavanānām apy ekatvaprasaṃgāt upādānakāraṇasadṛśaṃ hi kāryaṃ bhavati iti vacanād dhāraṇereṇadravoṣṇatārūpeṇa bhūtasādṛśyābhāvāt amūrtacaitanyasya mūrtakāryatvāyogāc ca śarīrabhinnam eva caitanyam </p><p n="a_116 b_GJ_18,6­-­12" rend="measured"><span type="ref-block" n="77 r_SŚP-GJ#18,6­-­12_r"/>tasya cābhilāṣo hi pratyabhijñāne sati prādurbhavati pratyabhijñānaṃ ca smaraṇe sati smaraṇaṃ ca pūrvānubhava eva bhavatīti pūrvānubhavaḥ siddhaḥ anyathā tadaharjātabālakasya stanādāv abhilāṣā 'bhāvaprasaṃgāt mṛtānāṃ keṣāṃcid rakṣoyakṣādikuleṣu svayamutpannatvena kathayatāṃ darśanāt keṣāṃcid bhavasmṛter upalambhāc ca paraloko 'py asti tad uktam </p><l rend="blocked">tadaharjjastanehāto rakṣodṛṣṭer bhavasmṛteḥ </l><l rend="blocked">bhūtānanvayanāt siddhaḥ prakṛtijñaḥ sanātanaḥ iti </l><p n="a_118 b_GJ_18,13­-­23" rend="measured"><span type="ref-block" n="78 r_SŚP-GJ#18,13­-­23_r"/>jananādikāraṇāviśeṣe 'pi sukhaduḥkhādivaicitryadarśanāt puṇyapāpādikam apy asty eva evaṃ pramāṇaprasiddhe paraloke paralokapuṇyapāpapradveṣi bṛhaspatimataṃ na satāṃ mano manāg api prīṇayati kiṃtu upālabham evārhati sa coktaḥ svāmibhiḥ </p><l rend="blocked">madyāṅgavad bhūtasamāgame jñaḥ śaktyantaravyaktir adaivasṛṣṭiḥ </l><l rend="blocked">ity ātmaśiśnodarapuṣṭituṣṭair nirhrībhayair hā mṛdavaḥ pralabdhāḥ </l><l rend="blocked">dṛṣṭe 'viśiṣṭe jananādihetau viśiṣṭatā kā pratisattvam eṣāṃ </l><l rend="blocked">svabhāvataḥ kim na parasya siddhir atāvakānām api hā prapātaḥ </l><l rend="blocked">svacchandavṛtter jagataḥ svabhāvād uccair anācārapadeṣv adoṣam </l><l rend="blocked">nirghuṣya dīkṣāsamamuktimānās tvaddṛṣṭibāhyāḥ bata vibhramanti </l><p n="a_120" rend="measured">iti tato nāyaṃ bṛhaspatir āptatāṃ ātmasātkaroti </p><p n="a_121 b_GJ_18,24­-­28" rend="measured"><span type="ref-block" n="79 r_SŚP-GJ#18,24­-­28_r"/>yad uktam sarvajño nāsti ity ādi tad api pralāpamātram eva pratyakṣataḥ sarvajñasya muneḥ anumānasyāgamasya ca nāstitvavyavasthāpanāsaṃbhavāt tasya bhāvaviṣayatābhyupagamāt yadi kiṃcit pratyakṣaṃ tatrāpravartamānatvād eva tadabhāvaṃ vyavasthāpayet tadā puruṣāntarādipratyakṣāntarāṇām apy abhāvaṃ tad eva gamayet tadviṣayāṇāṃ ca kṣmādīnām ity atiprasaṃgaḥ svayam iṣṭasya bṛhaspatyādipratyakṣasyāpi saviṣayasyābhāvasiddheḥ </p><p n="a_122 b_GJ_19,1-6" rend="measured"><span type="ref-block" n="80 r_SŚP-GJ#19,1-6_r"/>atha pratyakṣāntaraṃ svayam ātmānaṃ vyavasthāpayati pṛthivyādisvaviṣayaṃ ca tatra pravartanād ato na tadabhāvaprasaṃga ity matam tarhi sarvajño 'pi svasaṃvedanād ātmānaṃ svargāpūrvādiviṣayaṃ ca vyavasthāpayati iti kathaṃ tadabhāvasiddheḥ pramāṇāntarasya ca tadvacanasya hetuvādarūpasyāhetuvādarūpasya ca sa eva vyavasthāpakaḥ syād iti kutas tadabhāvasiddhiḥ sarvajñaḥ svaparavyavasthāpako 'stīty atra kiṃ pramāṇam iti cet svapratyakṣaikapramāṇavādinaḥ pratyakṣāntaraṃ svaparaviṣayam astīty atra kiṃ pramāṇam tathā prasiddhir anyatrāpi iti na pratyakṣaṃ tadabhāvāvedakam atiprasaṃgasya duḥpariharatvāt </p><p n="a_123 b_GJ_19,7-9" rend="measured"><span type="ref-block" n="81 r_SŚP-GJ#19,7-9_r"/>kiṃ ca sarvajñatvābhāvaḥ pratyakṣeṇa kvacit kadācit kasyacid vyavasthāpyate sarvatra sarvadā sarvasya vā tatrādyapakṣe parasyeṣṭāpādanam dvitīyapakṣe sarvatra sarvadā sarvasya sarvajñatvābhāvaṃ pratyakṣataḥ saṃvidan svayaṃ sarvajñaḥ syāt tathā sati vyāhatam etat sarvajñābhāvavacanaṃ cārvākasya </p><p n="a_124 b_GJ_19,10­-­11" rend="measured"><span type="ref-block" n="82 r_SŚP-GJ#19,10­-­11_r"/>nāpy anumānaṃ tadabhāvasādhakam tadanabyupagamāt svayam anumānaṃ nirākurvann anumānād eva sarvajñābhāvaṃ sādhayati iti katham anunmattaḥ </p><p n="a_125 b_GJ_19,12­-­20" rend="measured"><span type="ref-block" n="83 r_SŚP-GJ#19,12­-­20_r"/>tad evaṃ bādhakābhāvād asti sarvajñaḥ sa ca syādvādī bhagavan arhann evānyayogavyavacchedena niścīyate tasyaiva yuktiśāstrāviruddhavākyatvāt anyeṣāṃ nyāyāgamaviruddhabhāṣitvāt tatas tadukto dharmo mokṣaś ca vyavatiṣṭhate tannirākaraṇe cārvākānāṃ pramāṇābhāvasya pratipāditaprāyatvāt pralāpamātrasya ca prekṣāvatām anādaraṇīyatvād iti sthitaṃ dṛṣṭeṣṭaviruddhatvāt cārvākamatam asatyam iti </p><l rend="blocked">svaparāviditādhyakṣacārvākāṇāṃ vaco 'khilam </l><l rend="blocked">bhavet pralāpamātratvān nāvadheyaṃ vipaścitām </l><l rend="blocked">na cārvākamataṃ satyaṃ dṛṣṭādṛṣṭeṣṭabādhataḥ </l><l rend="blocked">na ca tena pratikṣepaḥ syādvādti niścitam </l></div></div><div n="6"><p n="a_127 b_GJ_20,2-3" rend="measured"><span type="ref-block" n="84 r_SŚP-GJ#20,2-3_r"/>tathā tathāgataśāsanam api dṛṣṭeṣṭaviruddham evaṃ hi sarvabhāvānāṃ kṣaṇabhaṅgasamgamam evāṅgaśṛgāram aṅgīkurvāṇās tathāgatāḥ saṃgirante </p><div n="6.1"><p n="a_128 b_GJ_20,3­-­10" rend="measured"><span type="ref-block" n="85 r_SŚP-GJ#20,3­-­10_r"/>rūpādipañcaskandhā eva tattvāni rūparasagandhasparśaparamānavaḥ sajātīyavijātīyavyāvṛttāḥ parasparāsaṃbaddhā rūpaskandhāḥ sukhaduḥkhādayo vedanāskandhāḥ savikalpakanirvikalpakajñānāni viñjānaskandhāḥ jātikriyāguṇadravyasaṃjñā pañcaiva kalpanāḥ aśvo yāti sito ghaṇṭikas tadākhyeti yathākramam iti ity etat kalpanāsahitaṃ savikalpakam tadrahitaṃ nirvikalpakam tathā vṛkṣādināmāni saṃjñāskandhāḥ jñānapuṇyapāpavāsanāḥ saṃskāraskandhāḥ rūpavedanāvijñānasaṃjñāsaṃskārā iti pañca skandhāḥ </p><p n="a_129 b_GJ_20,11­-­21" rend="measured"><span type="ref-block" n="86 r_SŚP-GJ#20,11­-­21_r"/>teṣu ca pūrvapūrvacittaviśeṣaprabhavā uttarottaracittakṣaṇā upādānopādeyarūpeṇa sajātyuttarakṣaṇaṃ janayantaḥ parasparāsaṃpṛktā niranvayapratikṣaṇaviśarāravo niraṃśāś ca bhrāntivaśāt grāhyagrāhakasaṃvedanākāratrayākrāntā vijātīyāvyavadhānalaghūtpattisadṛśāparāparotpattivipralabdhabuddheḥ saṃtānarūpeṇa vartamānā ātmābhidhānaṃ janayanti tatraikatvapratyabhijñānam api lūnapunarjātanakhakeśādau pūrvāparaikatvābhāve 'pi darśanān nityatvasamarthanāya nālam iti trikālānuyāyyekatvarahitā eva vartante kiṃ tu jñānavairāgyabhāvanātiśayavasād avidyātṛṣṇāvigame niḥśaktikānām uttarottaravijñānakṣaṇam ajanayatāṃ niranvayavināśena saṃtānocchittir mokṣaḥ pradīpanirvāṇakalpam ātmanirvāṇam iti vacanāt tad uktam </p><l rend="blocked">kṣaṇād ūrddhvaṃ na tiṣṭhanti śarīrendriyabuddhayaḥ </l><l rend="blocked">dīpārcir iva vartante skandhāḥ kṣaṇavilambitāḥ iti </l><p n="a_131 b_GJ_20,22­-­23" rend="measured"><span type="ref-block" n="87 r_SŚP-GJ#20,22­-­23_r"/>tasya ca mokṣasyopāyaḥ kāṣāyacīvaraparidhānaśirastuṇḍamuṇḍanabrahmacaryadhāraṇādayaḥ tathaiva duḥkhasamudayanirodhamārgā iti catvāraḥ padārthāś caturāryasatyābhidānā mumukṣubhir jñātavyāḥ </p><p n="a_132 b_GJ_20,24­-­21­,4" rend="measured"><span type="ref-block" n="88 r_SŚP-GJ#20,24­-­21­,4_r"/>tatra sahajaśārīramānasāgantukāni duḥkhāni tatra sahajaṃ kṣuttṛṣṇāmanobhūbhayādikam śārīraṃ vātapittapīnasānāṃ vaiṣamyasaṃbhūtam mānasaṃ dhikkārāvajñcchavighātādijanitam āgantukaṃ śītavātātapāśanipātādijanitam etad duḥkhaviśiṣṭāś cittakṣaṇāḥ saṃsāriṇāṃ duḥkham ity ucyate tadduḥkhajananabandhahetubhūte avidyātṛṣṇe samudayaśabdenocyete tatra vastuyathātmyāpratipattir avidyā iṣṭāniṣṭendriyaviṣayaprāptiparihāravāñchā tṛṣṇā nirodho nāma avidyātṛṣṇāvināśena nirāsravacittasaṃtānotpattilakṣaṇaḥ saṃtānocchittilakṣaṇo vā mokṣaḥ tathā mokṣahetubhūtaḥ mārgaḥ </p><p n="a_133 b_GJ_21,5­-­16" rend="measured"><span type="ref-block" n="89 r_SŚP-GJ#21,5­-­16_r"/>sa ca samyaktvasaṃjñāsaṃjñīvākkāyakarmāntarvyāyāmājīvasthitisamādhilakṣaṇāṣṭāṅgaḥ tatra samyaktvaṃ padārthānāṃ yāthātmyadarśanaṃ saṃjñā vācakaḥ śabdaḥ saṃjñī vācayo 'rthaḥ vākkāyakarmaṇī vākkāyavyāpārau antarvyāyāmo vāyudhāraṇā ājīvasthitir āyuravasānaparyantaṃ prāṇadhāraṇā samādhir nāma sarvaṃ duḥkham sarvaṃ kṣaṇikam sarvaṃ nirātmakaṃ śūnyam iti satyabhāvanā tasyāḥ prakarṣād avidyātṛṣṇāvigame nirāsravacittakṣaṇāḥ sakalapadārthāvabhāsakāḥ samutpadyante tad yogipratyakṣam sa ca yogī yāvad āyus tāvat kālam upāsakānāṃ dharmam upadeśya āyuravasāne pradīpanirvāṇakalpam ātmanirvāṇaṃ prāpnoti uttaracittasyotpatter abhāvād iti </p><l rend="blocked">dīpo yathā nirvṛttim abhyupeto naivāvaniṃ gacchati nāntarikṣam </l><l rend="blocked">diśaṃ na kāṃcid vidiśaṃ na kāṃcit snehakṣayāt kevalam eti śāntim </l><l rend="blocked">jīvas tathā nirvṛttim abhyupeto naivāvaniṃ gacchati nāntarikṣam </l><l rend="blocked">diśaṃ na kāṃcid vidiśaṃ na kāṃcit mohakṣayāt kevalam eti śāntim iti </l></div><div n="6.2"><p n="a_135 b_GJ_21,18­-­20" rend="measured"><span type="ref-block" n="90 r_SŚP-GJ#21,18­-­20_r"/>tad etat saugatamataṃ tāvat dṛṣṭaviruddham saugatābhimatasya niranvayavināśiparamāṇumātralakṣaṇasvalakṣaṇasya sthūlasthirasādhāraṇākārāvabhāsinā pratyakṣena viruddhatvāt na hi pratyakṣe sūkṣmakṣaṇikāsādhāraṇarūpāḥ paramāṇavaḥ pratibhāsante sthūlasthirasādhāraṇākārātmanām eva ghaṭādīnāṃ pratibhāsanāt </p><p n="a_136 b_GJ_21,21­-­24" rend="measured"><span type="ref-block" n="91 r_SŚP-GJ#21,21­-­24_r"/>nanu paramāṇuṣv avātyāsannāsaṃsṛṣṭeṣu dṛṣṭau pratibhāsamāneṣu kutaścid vibhramanimittād ātmani paratra cāsantam eva sthūlādyākāraṃ darśayantī saṃvṛttiḥ tān saṃvṛṇoti keśādibhrāntavad iti cet naivam bahir antaś ca pratyakṣasya bhrāntatvāpatteḥ tasya abhrāntatvakalpanāpoḍhatvābhāvaprasaṃgāt pratyakṣaṃ kalpanāpoḍham abhrāntam iti lakṣaṇasyāsaṃbhavadoṣānuṣaṃgāt </p><p n="a_137 b_GJ_21,25­-­28" rend="measured"><span type="ref-block" n="92 r_SŚP-GJ#21,25­-­28_r"/>nanu naiṣa doṣaḥ paramāṇupratyakṣasya tallakṣaṇasaṃbhavād iti cet na paramāṇūnāṃ jātucid adhyakṣabuddhāv apratibhāsanāt na hi kaścil laukikaḥ parīkṣako vā deśakālaviprakṛṣṭārthavat paramāṇūn sākṣāt pratyeti anyathā pratītyapalāpaprasaṅgāt ta ime paramāṇavaḥ pratyakṣabuddhāv ātmānaṃ na samarpayanti pratyakṣatāṃ ca svīkartum icchantīty amūlyadānakrayiṇaḥ </p><p n="a_138 b_GJ_22,1-5" rend="measured"><span type="ref-block" n="93 r_SŚP-GJ#22,1-5_r"/>na ca paramāṇavaḥ pratyakṣā bhavitum arhanti tatsākṣātkaraṇe pramāṇābhāvāt nirvikalpakaṃ pratyakṣam astīti cet na tasyāvyavasāyātmakasyāprāmāṇyāt avisaṃvādavaikalyāt tathā hi yad avisaṃvādavikalaṃ na tat pramāṇaṃ yathā ajñasya viṣadarśanam tad vikalaṃ ca saugataparikalpitaṃ darśanam avisaṃvādo hītthaṃ geyam itthaṃ citram ity abhisandhikaraṇam eva abhiprāyanivedanād avisaṃvādanam iti vacanāt na ca tannivedanam avyavasāyasya ajñaviṣadarśanasyāpi tatprasaṃgāt </p><p n="a_139 b_GJ_22,6-8" rend="measured"><span type="ref-block" n="94 r_SŚP-GJ#22,6-8_r"/>avyavasāyasyāpi darśanasya vyavasāyajananāt tannivedanam iti cet na vyavasāyasyaivāsaṃbhavāt kutaścid api tatsvarūpasyāvyavasthiteḥ vikalpasvarūpasya svasaṃvedanena vyavasthāpane 'pi tasya vikalpanāntarāpekṣatvaprasaṃgāt nīlādisvalakṣaṇadarśanavat </p><p n="a_140 b_GJ_22,9­-­13" rend="measured"><span type="ref-block" n="95 r_SŚP-GJ#22,9­-­13_r"/>yadi svasaṃvedanaṃ niścayasvarūpaṃ niścayanirapekṣatayā pariniṣṭhāpayet tadā vastudarśanam api svalakṣaṇam viśeṣābhāvāt tathā ca kiṃ niścayāpekṣayā vastudarśanasya niścayāpekṣāyāṃ vā niścayasvarūpasaṃvedanasyāpi niścayāntarāpekṣaṇād anavasthā syād vikalpasya vikalpāntareṇa vyavasthāpane 'pi tasyāpi tadantareṇa vyavasthti tadavasthaivānavasthā tato vyavasāya eva na saṃbhavati yatas tajjananāt pratyakṣaṃ prāmāṇyam upaḍhauketa </p><p n="a_141 b_GJ_22,14­-­17" rend="measured"><span type="ref-block" n="96 r_SŚP-GJ#22,14­-­17_r"/>yathā kathaṃcid vyavasāyasya saṃbhave vā na tajjananaṃ saṃbhavati avyavasāyād vyavasāyasya gardabhād aśvasyevānutpatteḥ abhilāpaśūnyād apy adhyakṣād vyavasāyakalpanāyāṃ svalakṣaṇaṃ kiṃ nādhyavasāyaṃ janayet svayam abhilāpaśūnyam api pratyakṣam adhyavasāyasya hetur na punaḥ rūpādir iti kathaṃ sunirūpitābhidhānam </p><p n="a_142 b_GJ_22,18­-­20" rend="measured"><span type="ref-block" n="97 r_SŚP-GJ#22,18­-­20_r"/>yadi punar avikalpakād api pratyakṣād vikalpātmano 'dhyavasāyasyotpattiḥ pradīpādeḥ kajjalādivat vijātīyād api kāraṇāt kāryasyotpattidarśanād iti matam tadā tādṛśo 'rthād vikalpātmanaḥ pratyakṣasyotpattir astu tata eva </p><p n="a_143 b_GJ_22,21­-­24" rend="measured"><span type="ref-block" n="98 r_SŚP-GJ#22,21­-­24_r"/>jātidravyaguṇakriyāparibhāṣākalpanārahitād arthāt kathaṃ jātyādikalpanātmakaṃ pratyakṣaṃ syād iti cet pratyakṣāt tadrahitād vikalpaḥ kathaṃ jātyādikalpanātmakaḥ syād iti samānaḥ paryanuyogaḥ vikalpasya jātyādiviṣayatvād adoṣaḥ iti cet na pratyakṣavat tasya jātyādiviṣayatvavirodhāt tata eva tasya vastuno 'py utpattiprasakteś ceti vyavasāyahetutvam anupapannam eva </p><p n="a_144 b_GJ_22,25­-­23­,5" rend="measured"><span type="ref-block" n="99 r_SŚP-GJ#22,25­-­23­,5_r"/>atha vyavasāyavāsanonmīlanena avyavasāyasyāpi vyavasāyahetutvaṃ darśanasyeti cet na tadvad arthasyaiva taddhetutvaprasaṃgena antargaḍuno darśanasyākalpanāpatteḥ vyavasāyahetutvena cāvisaṃvāditvam aupacārikam eva darśanasya syāt mukhyataḥ saṃnipatyābhiprāyanivedanena vyavasāyasyaiva tadupapatteḥ na ca tatas tasya prāmāṇyam sannikarṣādāv api tatprasaṃgāt tato yuktam avisaṃvādavaikalyāt darśanam apramāṇam iti tad uktam </p><l rend="blocked">viṣadarśanavat sarvam ajñasyākalpanātmakam </l><l rend="blocked">darśanam na pramāṇaṃ syād avisaṃvādahānitaḥ </l><p n="a_146 b_GJ_23,6-7" rend="measured"><span type="ref-block" n="100 r_SŚP-GJ#23,6-7_r"/>prāmāṇyābhāve ca dūrataḥ pratyakṣatvam tasya tadviśiṣtatvena tadabhāve 'nupapatteḥ ataḥ pratyakṣābhāvān na paramāṇūnāṃ pratibhāsane pratyakṣaṃ prabhavati </p><p n="a_147 b_GJ_23,8" rend="measured"><span type="ref-block" n="101 r_SŚP-GJ#23,8_r"/>nāpy anumānam tasya liṅgadarśanapūrvakasya pratyakṣābhāve 'nupapatteḥ nāpy āgamaḥ vācāṃ vastuviṣayatvāniṣṭeḥ evaṃ sakalapramāṇābhāvāt katham arthapramitiḥ syāt tadabhāve paroditapañcaskandharūpāśeṣaprameyānupapattiḥ tathā ca jagac chūnyam eveti syādvādavidveṣināṃ saugatānāṃ mahadaniṣṭam upanipatati tad uktam svamisamantabhadrapādaiḥ </p><l rend="blocked">pratyakṣabuddhiḥ kramate na yatra talliṅgigamyaṃ na tadarthaliṅgam </l><l rend="blocked">vāco na vā tadviṣayeṇa yogaḥ kā tadgatiḥ kaṣṭam aśṛṇvatāṃ te iti </l><p n="a_149 b_GJ_23,15­-­17" rend="measured"><span type="ref-block" n="102 r_SŚP-GJ#23,15­-­17_r"/>tataḥ prāk paramāṇavaḥ pratibhāsanta iti pareṣāṃ pratijñā poplūyate tathā paścāt saṃvṛtyā sthūlādyākārāḥ pratīyante iti pratijñāpi prāg api pratyakṣeṇa nīlādivat sthūlādyākārāṇāṃ darśanāt nīlavikalpavat sthūlādivikalpānāṃ ca pratīteḥ </p><p n="a_150 b_GJ_23,18­-­19" rend="measured"><span type="ref-block" n="103 r_SŚP-GJ#23,18­-­19_r"/>tasmād indriyabuddhayo 'pi svalakṣaṇaviṣayā mā bhūvan kevalaṃ sthūlādyākārān paśyeyuḥ adṛṣṭe vikalpāyogāt atiprasaṃgāc ca </p><p n="a_151 b_GJ_23,20­-­22" rend="measured"><span type="ref-block" n="104 r_SŚP-GJ#23,20­-­22_r"/>yathaiva hi nīle pītādīnām adrstatvān na tadvikalpotpattiḥ nīlasya dṛṣṭatvān nīlavikalpasyotpatteḥ tathaiva sthūlādīn apaśyataḥ tadvikalpotpattir mā bhūt svalakṣaṇadarśanāt svalakṣaṇavikalpotpattir evāstu </p><p n="a_152 b_GJ_23,23­-­24­,1" rend="measured"><span type="ref-block" n="105 r_SŚP-GJ#23,23­-­24­,1_r"/>na caivam sthūlādyākāreṣv eva vikalpotpatteḥ yadi punaḥ sthūlādyākārāṇām adarśane 'pi tadanādivāsanāvaśād eva tadvikalpotpattir uararīkriyate tadā nīlādirūpādarśane 'pi tadvāsanāsāmarthyād eva nīlādivikalpotpattiḥ tato nīlādirūpavyavasthā mā bhūt tadvat sukhādivyavasthitir api kutaḥ saṃbhāvyet svasaṃvedanavyavasthā ca tanniścayotpatteḥ durghaṭaiva tadanutpateḥ sutarāṃ tadavyavasthā svargaprāpaṇaśaktyvad vedyākāravivekavad vā svarūpasya svato gatiḥ ity api tathā niścayānutpattau na siddhyet brahmādvaitādivad iti sarvaṃ viplavate </p><p n="a_153 b_GJ_24,2-3" rend="measured"><span type="ref-block" n="106 r_SŚP-GJ#24,2-3_r"/>tataḥ kutaścin niścayāt nīlādisvabhāvavyavasthāyāṃ sthūlādiniścayāt vastuni paramārthataḥ sthūlādyākāravyavasthitir āstheyā anyathā kvacid api vyavasthānāsiddheḥ </p><p n="a_154 b_GJ_24,4-5" rend="measured"><span type="ref-block" n="107 r_SŚP-GJ#24,4-5_r"/>tato na teṣāṃ sāṃvṛtatvam saṃvṛte vikalpātmikāyāḥ prāg eva pratyādiṣṭatvāc ceti prāg uktaṃ śākyavākyam aśeṣataḥ pratijñārūpaṃ prajñair avajñāyate </p><p n="a_155 b_GJ_24,6­-­17" rend="measured"><span type="ref-block" n="108 r_SŚP-GJ#24,6­-­17_r"/>nanu paramārthāḥ sthūlādyākārāḥ bādhakasadbhāvāt tathā hi sthūlākāro 'vayavī sādhāraṇākāraḥ sāmānyam tatra caikasyāvayavino 'nekeṣv avayaveṣu sāmānyasyaikasya anekavyaktiṣu vṛttiḥ parair iṣṭā pratyāśrayam kim ekadeśena sarvātmanā vā syāt prakārāntarābhāvāt samavāyaḥ prakārāntaram iti cet na ayutasiddheṣu vartate samavaitīty anayor arthabhedābhāvāt tatraikam anekatra vartamānaṃ pratyadhikaranaṃ na tāvad ekadeśena niḥpradeśatvāt nāpi sarvātmanā avayavyādibahutvaprasaṃgāt yāvanto 'vayavādayas tāvanto 'vayavyādayaḥ syuḥ teṣām pratyekaṃ sarvātmanā vṛttatvāt atha pradeśavattvaṃ manyeta avayavyādīnāṃ tatrāpi vṛttivikalpo 'navasthā ca tathā vāvayavyādi sarvaṃ tad ekam eva na syād iti vṛtter doṣasya bādhakasya bhāvād iti cet tad asat bhedaikāntavādināṃ pratipāditadoṣopanipātāt syādvādibhir api </p><l rend="blocked">ekasyānekavṛttir na bhāgābhāvād bahūni vā </l><l rend="blocked">bhāgitvād vāsya naikatvaṃ doṣo vṛtter anārhate iti </l><p n="a_157" rend="measured">tān prati taddoṣapratipādanāt </p><p n="a_158 b_GJ_24,19­-­24" rend="measured"><span type="ref-block" n="109 r_SŚP-GJ#24,19­-­24_r"/>nanv evaṃ vṛtter doṣaḥ syādvādināṃ ca prasajyate iti cet tarhi nāyaṃ prasaṃgo 'nekānte kathaṃcit tādātmyāt vedyavedakākārajñānavat yathaiva hi jñānasya vedyavedakākārābhyāṃ tādātmyam aśakyavivedanatvāt kim ekadeśena sarvātmanā vā iti vikalpayor na vijñānasya sāvayavatvaṃ bahutvaṃ vā prasajyeta anavasthā vā tathā avayavyāder apy avayavādibhyas tādātmyam aśakyavivecanatvād eva naikadeśena pratyekaṃ sarvātmanā vā yatas tāthāgataḥ sarvathā bheda iva avayavāvayavyādīnāṃ kathaṃcit tādātmye 'pi vṛttiṃ dūṣayet </p><p n="a_159 b_GJ_24,25­-­25­,10" rend="measured"><span type="ref-block" n="110 r_SŚP-GJ#24,25­-­25­,10_r"/>yad atrānyad apy uktam na paramārthaḥ sthūlākāraḥ paramāṇūnāṃ saṃbandhāsiddheḥ teṣāṃ ekadeśena saṃbandhe digbhāgabhedād aṇuṣaṭkena yugapad yoge ṣaḍaṃśatāpatteḥ sarvātmanā saṃbandhe pracayasyaikaparamāṇumātratvāpatter iti tad api dūṣaṇaṃ paramāṇūnām ananyathaikāntavādināṃ syān na punaḥ syādvādinām yathaiva hi naiyāyikādayaḥ paramāṇavo viviktāvasthāvat pracayāvasthāyām api paramāṇutvaṃ na tyajanti iti manyante na tathā syādvādino yena taddoṣas teṣām anuṣajyeta taiḥ paramāṇūnāṃ snigdharūkṣāṇām ajaghanyaguṇānāṃ dvyadhikādiguṇānāṃ vijātīyānāṃ sajātīyānāṃ ca saktutoyavat saṃtaptajatukhaṇḍavat kathaṃcit skandhākārapariṇāmātmakasya saṃbandhasyābhyupagamāt </p><l rend="blocked">ṇiddhassa lukkheṇa havei bandho jahaṇṇavajje visame same vā </l><p n="a_161" rend="measured">iti vacanāṭ </p><p n="a_162 b_GJ_25,11­-­15" rend="measured"><span type="ref-block" n="111 r_SŚP-GJ#25,11­-­15_r"/>parair apy evam abhyupagamaḥ kartavyaḥ anyathā arthakriyāvirodhāt aṇūnām anyonyam asaṃbandhato jaladhāraṇāharaṇādyarthakriyākāritvānupapatteḥ rajjuvaṃśadaṇḍādīnām ekadeśāpakarṣaṇe tadanyākarṣaṇe cāsaṃbandhavādino na syāt asti caitat sarvam vikalpapratibhāsinaḥ pratyakṣadṛṣṭatvasiddheḥ adṛṣṭe vikalpāyogāt anyathātiprasaṃgasyoktaprāyatvāt asaṃbaddhaparamāṇumātragrāhipratyakṣādipramāṇābhāvasya pratipāditatvāc ca tato jalāharaṇādyarthakriyānyathānupapatteḥ saṃbandhaḥ siddhaḥ </p><p n="a_163 b_GJ_25,16­-­22" rend="measured"><span type="ref-block" n="112 r_SŚP-GJ#25,16­-­22_r"/>kiṃ ca evaṃ vedataḥ citrajñānanirbhāsalavaviśeṣāṇāṃ ekadeśena sarvātmanāpi saṃbandhāsiddheḥ sakalanīlādinirbhāsāvayavavyāpy ekatvaṃ tatra na siddhyet tadavayavapṛthaktvakalpanāyāṃ citraikajñānavyavahāro mā bhūt pṛthagvarṇāntaraviṣayānekasaṃtānā ekaikakṣaṇavat tatra pratyāsattiviśeṣaḥ kathaṃcid aikyāt ko 'paraḥ syāt deśapratyāsatteḥ śītavātādibhiḥ vyabhicārāt kālapratyāsatter ekasamayavartibhir aśeṣārthair anekāntāt bhāvapratyāsatter ekārthodbhūtānekapuruṣajñānair anaikāntikatvāt dravyapratyāsattir eva pāriśeṣyāt saṃbhāvyate sā caikadravyatādātmyalakṣaṇatvāt pratyāsattiviśeṣa iti kathaṃcid aikyam evaikatvavyavahāranibandhanaṃ citrajñānasya </p><p n="a_164 b_GJ_25,23­-­26­,3" rend="measured"><span type="ref-block" n="113 r_SŚP-GJ#25,23­-­26­,3_r"/>tad evaṃ pramāṇaprasiddhacitrajñānavat sūkṣmasthūlātmani jātyantare syādvādīṣṭavastunivṛttidoṣādyakhiladoṣo nāvakāśaṃ labhate atrānyatra ca sarvatra virodhādidūṣaṇaṃ citrajñānam evāpahastayatīti kiṃ niścintayā tataḥ syādvādīnāṃ saṃmataḥ sthūlākāraḥ paramārtha eva siddhaḥ etena tadabhimataḥ sādhāraṇākāro 'pi paramārthatayā siddhaḥ syādvādisaṃmatasya sadṛśapariṇāmalakṣaṇasya sāmānyasyāpratikṣepārhatvāt anyathā śuktikāde rajatādyapekṣayā sādharmyadarśanasyābhāvāt kathaṃ tannibandhanas tatra rūpyādhyāropaḥ yata idaṃ sūktaṃ bhavet śuktau vā rajatākāro rūpasādharmyadarśanāt iti </p><p n="a_165 b_GJ_26,4­-­11" rend="measured"><span type="ref-block" n="114 r_SŚP-GJ#26,4­-­11_r"/>na ca sādharmyād aparam asti tasya nityavyāpisvabhāvasya kvacid api aprativedanāt tathā syādvādisaṃmataḥ sthirākāraḥ paramārtha eva citrajñānasyaikasya yugapad anekākāravyāpitvavat krameṇāpy ekasyātmāder anekākāravyāpitvasiddheḥ tathaivoktaṃ bhaṭṭākalaṅkadevaiḥ </p><l rend="blocked">yathaikaṃ bhinnadeśārthān kuryād vyāpnoti vā sakṛt </l><l rend="blocked">tathaikaṃ bhinnakālārthān kuryād vyāpnoti vā kramāt iti </l><p n="a_167" rend="measured">pūrvottarakṣāṇānāṃ sarvathāniranvayatve arthakriyāvirodhāc ca na hi kṣaṇakṣayaikāntapakṣe arthakriyopapannā bahirantararthānāṃ niravayavināśe kāryasya nirhetukatvāpatter janmavirodhasiddheḥ </p><p n="a_168 b_GJ_26,12­-­13" rend="measured"><span type="ref-block" n="115 r_SŚP-GJ#26,12­-­13_r"/>nanu pūrvakṣaṇād uttarakṣaṇasya prādur bhāvāt kuto niṣkāraṇatvaṃ kāryasyeti cet na kāryakālam aprāpnuvataḥ kāraṇatvānupapatteḥ ciratarātītavat </p><p n="a_169 b_GJ_26,14­-­17" rend="measured"><span type="ref-block" n="116 r_SŚP-GJ#26,14­-­17_r"/>nanu kāryakālaṃ prāpnuvato 'pi na kāraṇatvam anyathā sarvasya samānakṣaṇavartinas tatkāraṇatvaprasaṃgāt tato yad anvayavyatirekānuvidhāyi kāryaṃ tad eva tasya kāraṇam nānanukṛtvānvayavyatirekaṃ kāraṇam iti cet na kṣaṇakṣayaikānte anvayavyatirekasyaivāghaṭanāt </p><p n="a_170 b_GJ_26,18­-­21" rend="measured"><span type="ref-block" n="117 r_SŚP-GJ#26,18­-­21_r"/>na khalu samarthe kāraṇe saty abhāvataḥ svayam eva paścād abhavatas tadanvayavyatirekānuvidhānaṃ nāma nityavat svadeśavat svakāla sati samarthe kāraṇe kāryaṃ jāyate nāsati ity etāvatā kṣaṇikapakṣe anvayavyatirekānuvidhāne nitye 'pi tat syāt svakāle 'nādyanante sati samarthe nitye svasamaye kāryasyotpatter pratīyamānatvāt </p><p n="a_171 b_GJ_26,22­-­30" rend="measured"><span type="ref-block" n="118 r_SŚP-GJ#26,22­-­30_r"/>sarvadā nitye samarthe sati svakāla eva kāryaṃ bhavat kathaṃ tadanvayavyatirekānuvidhāyīti cet tarhi kāranakṣaṇāt pūrvaṃ paścāt cānādyanante tadabhāvaviśiṣṭe kvacid eva tadabhāvasamaye bhavat kāryaṃ kathaṃ tadanuvidhāyīti samānam nityasya pratikṣaṇam anekakāryakāritve kramaśo 'nekasvabhāvatvasiddheḥ kathaṃ ekatvaṃ syād iti cet kṣaṇikasya katham iti samaḥ paryanuyogaḥ sa hi kṣaṇasthitir eko 'pi bhāvo 'nekasvabhāvo vicitrakāryatvāt nānārthakṣaṇavat na hi kāraṇaśaktibhedam antareṇa kāryanānātvaṃ yuktam rūpādijñānavat yathaiva karkaṭikādau rūpādijñānāni rūpādisvabhāvabhedanibandhanāni tathā kṣaṇisthiter ekasmāt pradīpādikṣaṇāt vartikādāhatailaśoṣādivicitrakāryāṇi śaktibhedanimittakāni vyavatiṣṭhante anyathā rūpāder api nānātvaṃ na syāt </p><p n="a_172 b_GJ_27,1-3" rend="measured"><span type="ref-block" n="119 r_SŚP-GJ#27,1-3_r"/>nanu ca śaktimato 'rthāntarānarthāntarapakṣayoḥ śaktīnām aghaṭanāt tāsāṃ paramārthasattvābhāvaḥ tarhi rūpādīnām api pratītisiddhadravyād arthāntarānarthāntaravikalpayor asaṃbhavāt paramārthasattvābhāvaḥ syāt syādvādibhiś citrajñānavat jātyantarasya śaktimato 'rthasyopagamāc ca noktadoṣānuṣaṅgaḥ </p><p n="a_173 b_GJ_27,4-7" rend="measured"><span type="ref-block" n="120 r_SŚP-GJ#27,4-7_r"/>atha pratyakṣabuddhau pratibhāsamānatvād rūpādayaḥ paramārthasanto na punas tacchaktayas tāsām anumānabuddhau pratibhāsamānatvāt ity apy ayuktam kṣaṇakṣayasvargaprāpaṇaśaktyādīnām aparamārthasattvaprasaṃgāt tato yathā kṣaṇikasya yugapad anekakāryakāritve 'py ekatvāvirodhas tathā akṣaṇikasya kramaśo 'nekakāryakāritve 'pīty anavadyaṃ sthirākāro 'pi paramārtha iti </p><p n="a_174 b_GJ_27,8-9" rend="measured"><span type="ref-block" n="121 r_SŚP-GJ#27,8-9_r"/>tad evaṃ sakalabādhakābhāvād apratikṣepārhāṇām ārthatābhimatānāṃ sthirasthūlasādhāraṇākārāṇāṃ paramārthatvasiddheḥ abhrāntena tadgrāhipratyakṣeṇa svalakṣaṇalakṣaṇatattvasya viruddhatvaṃ siddhyati eva </p><p n="a_175 b_GJ_27,10­-­11" rend="measured"><span type="ref-block" n="122 r_SŚP-GJ#27,10­-­11_r"/>nanu naiṣa doṣaḥ saugatābhimatasvalakṣaṇatattvasya avācyatvād iti cet tadasaṃgatam avācyaśabdena svalakṣaṇatattvasya vācyatvāt svavacanenaiva svapratijñāhāner darśanāt </p><p n="a_176 b_GJ_27,12­-­17" rend="measured"><span type="ref-block" n="123 r_SŚP-GJ#27,12­-­17_r"/>nanv avācyaśabdenāpi na svalakṣaṇasvarūpam ucyate tenāropitasāmānyākārasyaivābhidhānād iti cet vyāhatam etat sāmānyākhyapararūpavācinā avācyaśabdena svalakṣaṇasvarūpābhidhānasya viruddhatvāt nīlaśabdena pītābhidhānavat tad uktaṃ yuktyanuśāsane svāmibhiḥ </p><l rend="blocked">avācyam ity atra ca vācyabhāvād avācyam evety anyathāpratijñām </l><l rend="blocked">svarūpataś cet pararūpavāci svarūpavācīti vaco viruddham iti </l><p n="a_178 b_GJ_27,18­-­19" rend="measured"><span type="ref-block" n="124 r_SŚP-GJ#27,18­-­19_r"/>tato nāvācyataikāntaḥ śreyān iti katham api pratyakṣavirodho duḥśakaḥ parihartum tasmāt suvyavasthityaṃ pratijñā dṛṣṭaviruddhaṃ śākyaśāsanam iti </p><p n="a_179 b_GJ_27,20­-­30" rend="measured"><span type="ref-block" n="125 r_SŚP-GJ#27,20­-­30_r"/>tathā tāthāgataśāsanam iṣṭaviruddham tadabhimatakṣaṇakṣayaikāntaviruddhasya ātmādīnāṃ kathaṃcin nityatvasyānumānena sādhanāt tathā hi yat sat tat sarvaṃ kathaṃcin nityatvam sarvathā kṣaṇike kramayaugapadyābhyām arthakriyāvirodhāt sattvānupapatteḥ iti atra na tāvad dhetor anaikāntikatvam sarvathā nityatve sattvasyābhāvāt sarvathā kṣaṇikatvavat tadabhāvaś ca kramākramānupapatteḥ tadanupapattiś ca pūrvāparasvabhāvatyāgopādānānvitarūpābhāvāt sakṛd anekaśaktyātmakatvābhāvāc ca na hi kūṭasthe pūrvottarasvabhāvatyāgopādāne staḥ kṣaṇike cānvitaṃ rūpam asti yataḥ kramaḥ kālakṛto deśakṛto vā syāt nāpi yugapad anekasvabhāvatvam yato yaugapadyam kauṭasthyavirodhāt sarvathaikarūpatvāt kūṭasthasya ekarūpatayā tu yas trikālavyāpī saḥ kūṭasthaḥ ity abhidhānāt niranvayakṣaṇikatvavyāghātāc ca tathā kramākramānekāntātmakasyaiva siddheḥ sahakārikramākramāpekṣayā tatra kramayaugapadyakalpanāpi na sādhīyasī svayaṃ tadapekṣākrametarasvabhāvatvābhāve tadanupapatteḥ </p><p n="a_180 b_GJ_28,1-2" rend="measured"><span type="ref-block" n="126 r_SŚP-GJ#28,1-2_r"/>tatkāryāṇāṃ tadapekṣā na punar nityasya kṣaṇikasya cety api na śreyaḥ teṣāṃ tadakāryatvaprasaṃgāt </p><p n="a_181 b_GJ_28,3-8" rend="measured"><span type="ref-block" n="127 r_SŚP-GJ#28,3-8_r"/>tatsahitebhyaḥ sahakāribhyaḥ kāryāṇām utpatteḥ anyathā 'nutpattes tatkāryatvanirṇayaḥ iti cet tarhi yena svabhāvenaikena sahakāriṇā sahabhāvaḥ tenaiva sarvasahakāriṇā yadi tasya syāt tadaikakāryakaraṇe sarvakāryakaraṇāt kramakāryānutpattiḥ sahakāryantarābhāve 'pi ca tatsahabhāvāt sakṛd eva sakalakāryotpattiḥ prasajyeta svabhāvāntaraiḥ sahakāryantarasahabhāve tasya kramākramavṛttyanekasvabhāvatvasiddheḥ kuto nityam ekatvasvabhāvaṃ kṣaṇikaṃ vā vastu kramayaugapadyayor vyāpakaṃ syāt kathaṃcin nityasyaiva kramākramānekasvabhāvasya tadvyāpakatvapratīteḥ </p><p n="a_182 b_GJ_28,9­-­11" rend="measured"><span type="ref-block" n="128 r_SŚP-GJ#28,9­-­11_r"/>etena vipakṣe hetor bādhakasya vyāpakānupalambhasya vyatirekaniścayaḥ kathaṃcin nitye pratyakṣapravṛtteḥ pradarśitaḥ pratyeyaḥ tataḥ satyaṃ kathaṃcin nityam eva sādhayatīti siddhaṃ śauddhodaniśāsanam iṣṭaviruddham iti </p><p n="a_183 b_GJ_28,12­-­15" rend="measured"><span type="ref-block" n="129 r_SŚP-GJ#28,12­-­15_r"/>tathā ca śubhāśubhānuṣṭhānapuṇyapāpaśvabhrasvargādi paralokabadhabandhakāraṇamokṣamokṣakāraṇabandhamokṣaphalabaddhamuktādiparokṣatatkāraṇasvarūpapratipādako 'pi bauddhāgame na pramāṇam dṛṣṭeṣṭaviruddhāgamasamakartṛkasya tasyātīndriyeṣv atitarām aprāmāṇyāpatter iti na bauddhānāṃ dharmānuṣṭhānaṃ pratiṣṭhām iyarti kiṃ bahunā bauddhair yad yad abhidhīyate tad sarvam asad eva tadabhimatasarvatattvasya śūnyatvāt </p><p n="a_184 b_GJ_28,16­-­22" rend="measured"><span type="ref-block" n="130 r_SŚP-GJ#28,16­-­22_r"/>tathā hi vikalpo 'bhilāpasaṃbandhārthagrahaṇarūpaḥ parair iṣṭaḥ sa ca nāsty eva na hi tāvad viṣayasyābhilāpena tadgatenaiva saṃbandhaḥ tatra tadabhāvāt smaraṇopanītena saṃketakālapratipanneneti cet na smaraṇasya nirvikalpakatve tadviṣayasya svalakṣaṇatve na kvacid upanayanānupapatteḥ vyavasāyarūpatve ca tenāpi svaviṣayo 'bhilāpasaṃbandha eva smarttavyaḥ tadabhilāpo 'pi tathāvidhā eva tatsmaraṇenety anavasthitiprasaṃgāt smaraṇasya tadanabhisaṃbandhavastuveditve 'pi vyavasāyasvabhāvatve pratyakṣasyāpi tat kiṃ na syāt svābhidhānaviśeṣāpekṣayā evārthā niścair vyavasīyante ity ekāntatyāgāt nāmnaḥ svalakṣaṇasyāpi svābhidhānaviśeṣānapekṣasyaiva vyavasāyavacanāt </p><p n="a_185 b_GJ_28,23­-­27" rend="measured"><span type="ref-block" n="131 r_SŚP-GJ#28,23­-­27_r"/>evam anavasthādidoṣopanipātān nāmasmaraṇobhāvena kvacid vikalpā na siddhyet smaraṇopanītanāmasaṃbaddhārthagrahaṇasyaiva vikalpatvāt vikalpābhāvena na kvacit pratyakṣam akṛtavikalpena pratyakṣeṇa bahir antar vā gṛhītasyāpy agṛhītakalpatvāt kṣaṇakṣayādisaṃvedanavat pratyakṣābhāve na kvacid anumānam pratyakṣapūrvakatvāt tasyeti sakalapramāṇābhāvaḥ tadabhāve sakalaprameyābhāvaḥ pramāṇāpāye prameyavyavasthānupapatter iti saugatābhimataṃ sarvaṃ tattvaṃ śūnyam eva syāt </p><p n="a_186 b_GJ_29,1-2" rend="measured"><span type="ref-block" n="132 r_SŚP-GJ#29,1-2_r"/>tathā ca saugato heyopādeyopāyarahito 'yam ahrīkaḥ kevalaṃ vikrośatīti upekṣārha eveti kṛtamativistareṇa dṛṣṭeṣṭaviruddhatvāt tanmatasyāsatyatvasiddheḥ </p><l rend="blocked">dṛṣṭeṣṭeṣu dṛṣṭeṣṭavirodhāt sugatoditaḥ </l><l rend="blocked">parokṣeṣu tadekatvād āgamo na pramāṇatām </l><l rend="blocked">vikalpābhāvataḥ sarvahāner bauddhavaco 'khilam </l><l rend="blocked">bhavet pralāpamātratvān nāvadheyaṃ vipaścitām </l><l rend="blocked">dṛṣṭeṣṭābhyāṃ viruddhatvān na satyaṃ śākyaśāsanam </l><l rend="blocked">na ca tena pratikṣepaḥ syādvādasyeti niścitam </l></div><trailer resp="GJ" n="a_188">iti bauddhaśāsanaparīkṣā </trailer></div><div n="7"><p corresp="SŚP/GJ/1547853058" n="a_189 b_GJ_30,3" rend="measured"><span type="ref-block" n="133 r_SŚP-GJ#30,3_r"/>tathā sāṃkhyaśāsanam api dṛṣṭeṣṭaviruddham evaṃ hi tāvad ākhyānti sāṃkhyāḥ </p><div n="7.1"><p corresp="SŚP/GJ/1547853123" n="a_190 b_GJ_30,3-8" rend="measured"><span type="ref-block" n="134 r_SŚP-GJ#30,3-8_r"/>sarvam idaṃ jagat pradhānaṃ ayam pradhānaṃ ca sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthāsvarūpam tathā ca tadgranthāḥ </p><l rend="blocked">sattvaṃ laghu prakāśakam iṣṭam avaṣṭambhakaṃ calaṃ ca rajaḥ </l><l rend="blocked">guruvaraṇakam eva tamaḥ sāmyāvasthā bhavet prakṛtiḥ </l><p corresp="SŚP/GJ/1547853363" n="a_192 b_GJ_30,9­-­15" rend="measured"><span type="ref-block" n="135 r_SŚP-GJ#30,9­-­15_r"/>tatra yad iṣṭaṃ prakāśakaṃ laghu tat sattvam ity ucyate sattvodayāt praśastā eva pariṇāmā jāyante yac ca calam avaṣṭambhakaṃ dārakaṃ grāhakaṃ vā tad raja ity ucyate rajasa udayād rāgapariṇāmā eva jāyante yad guru āvaraṇakam ajñānahetubhūtaṃ tat tama iti nirūpyate tamasa udayāt dveṣād ajñānapariṇāmā eva jāyante sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthā prakṛtiḥ prakṛter mahāṃs tato 'haṃkāras tasmād gaṇaś ca ṣoḍaśakaḥ tasmād api ṣoḍaśakāt pañcabhyaḥ pañcabhūtāni </p><p corresp="SŚP/GJ/1547853595" n="a_193 b_GJ_30,16­-­21" rend="measured"><span type="ref-block" n="136 r_SŚP-GJ#30,16­-­21_r"/>jagadutpādikā prakṛtiḥ pradhānaṃ bahudhānakam iti prakṛter abhidhānāni tataḥ prakṛter mahān utpadyate āsargapralayasthāyinī buddhir mahān tato mahataḥ sakāśād ahaṃkāra utpadyate ahaṃ jñātā ahaṃ sukhī ahaṃ duḥkhī ityādi pratyayaviṣayaḥ tato 'haṃkārād gandharasarūpasparśaśabdāḥ pañcatanmātrāḥ sparśanarasanaghrāṇacakṣuśrotrāni pañcabuddhīndriyāni vākpāṇipādapāyūpasthāni pañcakarmendriyāni manaś ceti ṣoḍaśagaṇāḥ samutpadyante teṣu ṣoḍaśagaṇeṣu pañcatanmātrebhyaḥ pañcabhūtāni samutpadyante </p><p corresp="SŚP/GJ/1547853817" n="a_194 b_GJ_30,22­-­25" rend="measured"><span type="ref-block" n="137 r_SŚP-GJ#30,22­-­25_r"/>tad yathā gandharūparasasparśebhyaḥ pṛthivī rasarūpasparśebhyo jalam rūpasparśābhyāṃ tejaḥ sparśād vāyuḥ śabdād ākāśaḥ samutpadyate iti sṛṣṭikramaḥ etāni caturviṃśatitattvāni pañcaviṃśatko jīvaḥ ṣaḍviṃśatikaḥ parama iti nirīśvarasāṃkhyāḥ ṣaḍviṃśako maheśvaraḥ saptaviṃśatiḥ parama iti seśvarasāṃkhyāḥ teṣu tattveṣu </p><l rend="blocked">mūlaprakṛtir avikṛtir mahādādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta </l><l rend="blocked">ṣoḍaśakaś ca vikāro na prakṛtir na vikṛtiḥ puruṣaḥ </l><p corresp="SŚP/GJ/1547854027" n="a_196 b_GJ_31,1-5" rend="measured"><span type="ref-block" n="138 r_SŚP-GJ#31,1-5_r"/>ity evaṃ prakṛtipuruṣayor bhedavijñānāt prakṛtinivṛttau puruṣasya suṣuptapuruṣavad avyaktacaitanyopayogena svarūpamātrāvasthālakṣaṇo mokṣaḥ tasya copāyaḥ pañcaviṃśatitattvaparijñānam eva </p><l rend="blocked">pañcaviṃśatitattvajño yatra kutrāśrame sthitaḥ </l><l rend="blocked">jaṭī muṇḍī śikhī keśī mucyate nātra saṃśayaḥ </l><p n="a_198" rend="measured">iti vacanāt </p></div><div n="7.2"><p corresp="SŚP/GJ/1547854164" n="a_199 b_GJ_31,7­-­11" rend="measured"><span type="ref-block" n="139 r_SŚP-GJ#31,7­-­11_r"/>tad etat kapilamataṃ dṛṣṭaviruddham tathā hi tāvat puruṣavyatiriktasarvārthāḥ pradhānamayāḥ kāpilair iṣṭāḥ tac ca pradhānaṃ sarvadā vartate nityatvāt sarvatra ca vartate tasya vyāpakatvenābhyupagamāt sarvatra ca saṃpūrṇatayā vartate tasya sarvathāniravayavatveneṣṭatvāt tathā ca sarvaṃ sarvatra vartate ity āyātam sarvamayaṃ pradhānaṃ sarvatra sākalyena vartate ity abhyupagame sarvaṃ sarvatra vartate ity asyāvaśyam abhyupagantavyatvāt </p><p corresp="SŚP/GJ/1547854379" n="a_200 b_GJ_31,12­-­14" rend="measured"><span type="ref-block" n="140 r_SŚP-GJ#31,12­-­14_r"/>nanv iṣṭāpādanam idam sarvaṃ sarvatra cāsta iti kāpilair ururīkaraṇād iti cet tad idaṃ hi spaṣṭaṃ dṛṣṭaviruddham pratyakṣena pratiniyatadeśakālasyaivārthasya darśanāt na hi pratyakṣena sarvaṃ sarvatra dṛśyate aṅgulyagre hastiyūthaśatāder api darśanaprasaṃgāt </p><p corresp="SŚP/GJ/1547855056" n="a_201 b_GJ_31,15­-­21" rend="measured"><span type="ref-block" n="141 r_SŚP-GJ#31,15­-­21_r"/>nanu naiṣa doṣaḥ sarvasya sarvatra sadbhāva 'pi yatra yasyāvirbhāvaḥ sa eva tatra dṛśyate na punar anyas tirohitaḥ ity arthānāṃ darśanayogyāyogyatvavyavasthiter iti cet ko 'yam āvirbhāvo nāma prāg anupalabdhasya vyañjakavyāpārād upalambha iti cet sa ca nityo vā 'nityo vā yady anityaḥ tadā sa prāg asan kāraṇaiḥ kriyeta anyathā nityatvaprasaṃgāt tathā ca ghaṭādir api tadvat prāg asan kāraṇaiḥ kriyatām na caivaṃ satkāryavādavirodhāt āvirbhāvaḥ prāg asan kāraṇaiḥ kriyeta na punar ghaṭādir iti svarucivacanamātraṃ nirupapattikatvāt yadi nityaḥ tadā tad eva sarvatra sarvasya darśanaṃ syāt āvirbhāvasya sadā sattvāt </p><p corresp="SŚP/GJ/1547855636" n="a_202 b_GJ_31,22­-­23" rend="measured"><span type="ref-block" n="142 r_SŚP-GJ#31,22­-­23_r"/>athāvirbhāvasya prāk tirohitasya sata eva kāraṇair āvirbhāvāntaram iṣyate tarhi tasyāpy anyat tasyāpy anyad āvirbhāvanam ity anavasthānān na kadācit ghaṭāder āvirbhāvaḥ syāt </p><p corresp="SŚP/GJ/1547887919" n="a_203 b_GJ_31,24­-­26" rend="measured"><span type="ref-block" n="143 r_SŚP-GJ#31,24­-­26_r"/>athāvirbhāvasyopalambharūpasya tadrūpāvirbhāvāntarānapekṣatvāt prakāśasya prakāśāntarānapekṣatvavan nānavasthti matam tarhi tasya kāraṇasya kāraṇād ātmalābho 'bhyupagantavyaḥ utpattyabhivyaktibhyāṃ prakārāntarābhavāt tatra coktadoṣa iti nāvirbhāvaḥ siddhyet </p><p corresp="SŚP/GJ/1547888201" n="a_204 b_GJ_31,27­-­29" rend="measured"><span type="ref-block" n="144 r_SŚP-GJ#31,27­-­29_r"/>yat tena tirobhāve 'pi pratyādiṣṭaprāyaḥ tasya nityānityapakṣayor uktadoṣānuṣaṅgāt āvirbhāvasya nirastatvena tṛtīyapakṣena cāsambhavāt evam āvirbhāvatirobhāvayor asiddhau tadvaśāt kvacit kasyacit pratīter anupapatteḥ sarvam sarvatra dṛśyatām na caivam iti pratyakṣavirodhas tadavastha eva </p><p corresp="SŚP/GJ/1547888569" n="a_205 b_GJ_32,1­-­13" rend="measured"><span type="ref-block" n="145 r_SŚP-GJ#32,1­-­13_r"/>tathā saty upalabdhiyogyatve saty anupalabdheḥ nāsti pradhānam tadabhāve tannimittakā mahadādayo 'pi na siddheyur iti sarvābhāvaḥ tathāpi vaiyyātyāt mahadādisṛṣṭiprakriyocyate tadāyaṃ praṣṭavyaḥ kim idaṃ mahadādikaṃ pradhānasya kāryaṃ vā pariṇāmo vti prathamampakṣe na tāvat satas tasya kāryatvam sarvathā sataḥ kāraṇavaiyyarthāt puruṣavat yadi sat sarvathā kāryaṃ puṃvan notpattum arhati iti vacanāt nāpy asataḥ </p><l rend="blocked">asadakaraṇād upādānagrahaṇāṭ sarvāsaṃbhavābhāvāt </l><l rend="blocked">śaktasya śakyakaraṇāt kāraṇabhāvāc ca satkāryam </l><p corresp="SŚP/GJ/1547888967" n="a_207" rend="measured">iti svasiddhāntavirodhāt sarvathāpy asataḥ utpattivirodhāc ca yady asat sarvathā kārya tan mā jani khapuṣpakavat iti vacanāt </p><p corresp="SŚP/GJ/1547889242" n="a_208 b_GJ_32,14­-­16" rend="measured"><span type="ref-block" n="146 r_SŚP-GJ#32,14­-­16_r"/>dvitīyapakṣe pariṇāmino bahudhānakasya pariṇāmā mahadādayo 'tyantaṃ bhinnā vā syuḥ abhinnā vā tatra pariṇāmānām tadabhinnānāṃ kramaśo vṛttir mā bhūt pariṇāmino 'kramatvāt tato bhinnānāṃ vyapadeśo na syāt saṃbandhāsiddher anupakārakatvāt </p><p n="a_209 b_GJ_32,17­-­23" rend="measured"><span type="ref-block" n="147 r_SŚP-GJ#32,17­-­23_r"/>na tāvat pradhānaṃ pariṇāmānām upakārakam tatkṛtopakārāntarasya kāryatve sadasatpakṣoktadoṣānuṣaṃgāt pariṇāmatvetarābhinnānāṃ kramotpattir mā bhūt bhinnānāṃ vyapadeśo na syāt sambandhāsiddher anupakārāt upakārāntarakalpanāyām anavasthāprasaṃgāt pariṇāmaiḥ pradhānasyopakāre yāvanto hi pariṇāmās tāvantas tasyopakārās tatkṛtās tato yadi bhinnāḥ tadā tasyeti vyapadeśo 'pi mā bhūt saṃbandhāsiddher anupakārakatvāt tadvatas tair upakārāntare 'pi sa eva paryanuyogaḥ ity anavasthā tatas te yady abhinnās tadā tāvad dhā pradhānaṃ bhidyeta te vā pradhānaikarūpatāṃ pratipaderann iti pradhānasyopakārāṇāṃ cāvasthānāsambhavaḥ </p><p corresp="SŚP/GJ/1548016790" n="a_210 b_GJ_32,24­-­26" rend="measured"><span type="ref-block" n="148 r_SŚP-GJ#32,24­-­26_r"/>atha na bhinno nāpy abhinnaḥ pariṇāmaḥ kevalaṃ mahadādirūpena pradhānaṃ pariṇamate daṇḍakuṇḍalādyākāraiḥ sarpavad iti cet tad etat sveṣṭanityaikāntabādhakam pūrvottarākāraparihārāvāptisthitilakṣaṇapariṇāmābhyupagame nityānityātmakatvasyāvaṣyam bhāvāt </p><p corresp="SŚP/GJ/1548016990" n="a_211 b_GJ_32,27­-­33­,2" rend="measured"><span type="ref-block" n="149 r_SŚP-GJ#32,27­-­33­,2_r"/>tad evam anekabādhakopanipātāt pradhānādicaturviṃśatitattvāni na vyavatiṣṭhante tadavyavasthitau bhogyābhāve puṃso bhoktṛtvābhāvād abhāvaḥ syāt tasya tallakṣaṇatvāt tataḥ prakṛtipuruṣatattvayor avasthānābhāvāt sāṃkhyābhimataṃ sarvaṃ tattvaṃ punar api śūnyaṃ jāyata iti tat kathaṃ pratyakṣasiddhaṃ syāt syāt urvīparvatatarvādipadārthānāṃ brahmamayavat pradhānamayatvasyāpi pratyakṣeṇānupalakṣaṇāt siddham sāṃkhyaśāsanaṃ dṛṣṭaviruddham </p><p corresp="SŚP/GJ/1548017384" n="a_212 b_GJ_33,3-6" rend="measured"><span type="ref-block" n="150 r_SŚP-GJ#33,3-6_r"/>tathā tadiṣṭaviruddhaṃ ca kāpilābhimatasya kūṭasthanityapuruṣasya kathaṃcit tadanityatvasādhakānumānena viruddhatvāt tac cedam vivādāpannaḥ puruṣaḥ syādanityaḥ anityabhogābhinnatvāt yad itthaṃ tad itthaṃ dṛṣṭam yathā bhogasvarūpaṃ iti nāsiddhaṃ bhogasyānityatvam anitya bhogaḥ utpattimattvāt jñānavat ity anumānāt tatsiddheḥ </p><p n="a_213 b_GJ_33,7­-­12" rend="measured"><span type="ref-block" n="151 r_SŚP-GJ#33,7­-­12_r"/>katham utpattimān bhoga iti cet parāpekṣatvāt tadvad eva parāpekṣo 'sau buddhyadhyavasāyāpekṣatvāt buddhyavasitam artham puruṣaś cetayate iti vacanāt bhogasya buddhyadhyavasāyānapekṣatve puṃsaḥ sarvatra sarvadā sarvabhogaprasaṃgāt bhogyasaṃnidhisavyapekṣatayā kādācitkatvāc cānityaḥ siddho bhogaḥ tasya ca puruṣād bhede tena tasya gaganāder iva puruṣāntarasyeva vā bhoktṛtvānupapatteḥ tato bhogasyābhede tadrūpatayā puruṣasya kathaṃcid anityatvaṃ siddhyatīti samyag idaṃ sādhanam ātmānityatvaṃ sādhayati tataḥ sūktam sāṃkhyamatam iṣṭaviruddham iti </p><p corresp="SŚP/GJ/1547748091" n="a_214 b_GJ_33,13­-­25" rend="measured"><span type="ref-block" n="152 r_SŚP-GJ#33,13­-­25_r"/>tathā caturvidhavarṇāśramatattadvidheyavividhācārapuṇyapapaparalokabandhamokṣatatkāraṇatatphalabaddhamuktādisvarūpapratipādakaḥ sāṃkhyāgamo na pramāṇaṃ dṛṣṭeṣṭaviruddhāgamābhinnasya tasya parokṣatatkaraṇeṣu prāmāṇyasaṃbhāvanānupapatter iti na teṣāṃ dharmānuṣṭhānaṃ pratiṣṭhām iyarti kim atra bahunoktena yat kiṃcit seśvaranirīśvarasāṃkhyair asaṃkhyāvadbhir ākhyāyate tatsarvaṃ mṛṣaiva tadabhimatasakalatattvānām āvirbhāvādyapākaraṇadvāreṇa śūnyatvasyāpāditatvād ity alaṃ prasaṃgena dṛṣṭeṣṭaviruddhatvāt sāṃkhyaśāsanasyāsatyatvasiddheḥ </p><l rend="blocked">dṛṣṭeṣṭeṣu dṛṣṭeṣṭavirodhāt sāṃkhyasaṃmataḥ </l><l rend="blocked">parokṣeṣu tadekatvādāgamo na pramāṇatām </l><l rend="blocked">āvirbhāvacyutau sarvacyuteḥ sāṃkhyavaco 'khilam </l><l rend="blocked">bhavet pralāpamātratvāt nāvadheyaṃ vipaśicatām </l><l rend="blocked">na sāṃkhyaśāsanaṃ satyaṃ dṛṣṭādṛṣṭeṣṭabādhataḥ </l><l rend="blocked">na ca tena pratikṣepaḥ syādvādasyeti niścitam </l></div></div><div n="8"><div resp="HT"><p n="a_216 b_H­T­'­12_2.1" rend="measured"><span type="ref-block" n="153 r_SŚP-H­T­'­12#2.1_r"/>atha vaiśeṣikamatam api dṛṣṭeṣṭaviruddham tāvad idaṃ hi teṣām ākūtam </p><div n="8.1"><p n="a_217 b_H­T­'­12_2.2" rend="measured"><span type="ref-block" n="154 r_SŚP-H­T­'­12#2.2_r"/>buddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnadharmādharmasaṃskārāṇāṃ navānām ātmaviśeṣaguṇānām atyantocchittāv ātmanaḥ svātmany avasthānaṃ mokṣo 'nyathātmano 'tyantaviśuddhyabhāvād iti </p><p n="a_218 b_H­T­'­12_2.3" rend="measured"><span type="ref-block" n="155 r_SŚP-H­T­'­12#2.3_r"/>dravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyānāṃ padārthānāṃ sādharmyavaidharmyatattvajñānaṃ niḥśreyasahetuḥ śaivapāśupatādidīkṣāgrahaṇajaṭādhāraṇatrikālabhasmoddhūlanāditapo'nuṣṭhānaviśeṣaś ca </p><p n="a_219 b_H­T­'­12_2.4" rend="measured"><span type="ref-block" n="156 r_SŚP-H­T­'­12#2.4_r"/>tatra dravyāṇi pṛthivyaptejovāyvākāśakāladigātmamanāṃsi sāmānyaviśeṣasaṃjñoktāni navaiva tadvyatirekeṇa saṃjñāntarānabhidhānāt guṇā rūparasagandhasparśasaṅkhyāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāgaparatvāparatvabuddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnāś ca kaṇṭhoktāḥ saptadaśa caśabdasamuccitāś ca gurutvadravatvasnehasaṃskārādṛṣṭaśabdāḥ saptaivety evaṃ caturviṃśatiguṇāḥ utkṣepaṇāpakṣepaṇākuñcanaprasāraṇagamanānīti pañcaiva karmāṇi gamanagrahaṇād bhramaṇarecanaspandanordhvajvalanatiryakpatananamanonnamanādayo gamanaviśeṣā na jātyantarāṇi sāmānyaṃ dvividhaṃ param aparaṃ cānuvṛttipratyayakāraṇam tatra paraṃ sattā mahāviṣayatvāt sā cānuvṛtter eva hetutvāt sāmānyam eva dravyatvādy aparam alpaviṣayatvāt tac ca vyāvṛtter api hetutvāt sāmānyaṃ sad viśeṣākhyām api labhate nityadravyavṛttayo 'ntyā viśeṣāḥ te khalv atyantavyāvṛttibuddhihetutvād viśeṣā eva ayutasiddhānām ādhāryādhārabhūtānāṃ yaḥ sambandha ihapratyayahetuḥ sa samavāyaḥ evaṃ dharmair vinā dharmiṇām uddeśaḥ kṛtaḥ ṣaṇṇām api padārthānāṃ sādharmyam astitvam abhidheyatvaṃ jñeyatvam āśritatvaṃ cānyatra nityadravyebhyaḥ dravyādīnāṃ pañcānām api samavāyitvam anekatvaṃ ca guṇādīnāṃ pañcānām api nirguṇatvaniṣkriyatve </p><p n="a_220 b_H­T­'­12_2.5" rend="measured"><span type="ref-block" n="157 r_SŚP-H­T­'­12#2.5_r"/>ityādy anekavidhaṃ sādharmyaṃ vaidharmyaṃ ceti tattvajñānaṃ mokṣahetuḥ </p><p n="a_221 b_H­T­'­12_2.6" rend="measured"><span type="ref-block" n="158 r_SŚP-H­T­'­12#2.6_r"/>tadyathā duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānām uttarottarāpāye tadanantarābhāvād apavargaḥ tatra tattvajñānān mithyājñānaṃ nivartate mithyājñānanivṛttau tajjanyarāgadveṣanivṛttiḥ taddoṣanivṛttau tajjanyakāyavāṅmanovyāpārarūpapravṛttinivṛttiḥ tatpravṛttinivṛttau tajjanyapuṇyapāpabandhalakṣaṇajanmanivṛttir ity āgāmikarmabandhanivṛttis tattvajñānād eva bhavati </p><p n="a_222 b_HT_2.7" rend="measured"><span type="ref-block" n="159 r_SŚP-HT#2.7_r"/>prāgupārjitāśeṣakarmaparikṣayas tu bhogād eva nānyathā tathā coktam nābhuktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭiśatair api avaśyam anubhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham iti </p><p n="a_223 b_H­T­'­12_2.8" rend="measured"><span type="ref-block" n="160 r_SŚP-H­T­'­12#2.8_r"/>tatrāpi kurvann ātmasvarūpajño bhogāt karmaparikṣayam yugakoṭisahasrāṇi kṛtvā tena vimucyate ity ekaḥ pakṣaḥ </p><p n="a_224 b_H­T­'­12_2.9" rend="measured"><span type="ref-block" n="161 r_SŚP-H­T­'­12#2.9_r"/>ātmano vai śarīrāṇi bahūni manujeśvaraḥ prāpya yogabalaṃ kuryāt taiś ca sarvāṃ mahīṃ varet bhuñjīta viṣayān kaiścit kaiścid ugraṃ tapaś caret saṃharec ca punas tāni sūryas tejogaṇān iva ity ekasminn eva bhave bahubhiḥ śarīraiḥ prāguparjitāśeṣaphalabhoga ity aparaḥ pakṣaḥ </p><p n="a_225 b_H­T­'­12_2­.­10" rend="measured"><span type="ref-block" n="162 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­10_r"/>tataś ca bhogāt prāgupārjitāśeṣakarmaparikṣaya ekaviṃśatibhedabhinnaduḥkhanivṛttir iti tāni duḥkhāni kānīti cet saṃsargaḥ sukhaduḥkhe ca tathārthendriyabuddhayaḥ pratyekaṃ ṣaḍvidhāś ceti duḥkhasaṅkhyaikaviṃśatiḥ iti </p><p n="a_226 b_H­T­'­12_2­.­11" rend="measured"><span type="ref-block" n="163 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­11_r"/>sakalapuṇyapāpaparikṣayāt tatpūrvakabuddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnasaṃskārāṇām api parikṣaya ātmanaḥ kaivalyaṃ mokṣa iti </p></div></div><div n="8.2"><div n="8.2.1" resp="HT"><p n="a_227 b_H­T­'­12_2­.­12" rend="measured"><span type="ref-block" n="164 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­12_r"/>tad etad aulūkyaśāsanaṃ tāvad dṛṣṭaviruddhaṃ tadabhimatasya avayavāvayavinor guṇaguṇinoḥ kriyākriyāvator jātivyaktyor bhedaikāntasya tadabhedagrāhiṇā pratyakṣeṇa viruddhatvāt </p><p n="a_228 b_H­T­'­12_2­.­13" rend="measured"><span type="ref-block" n="165 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­13_r"/>na hy avayavyādir avayavādibhyaḥ sarvathābhinna eva pratyakṣe pratibhāsate 'pi tu kathañcidabhinna eva tantubhyas tadātānavitānāvasthāviśeṣarūpasya paṭasya karpaṭyādeś citrajñāne nīlādinirbhāsavat tatraikalolībhāvam upagatānāṃ rūpādīnāṃ gacchataḥ puruṣād bālyādivat sthityādivad vā tadavasthāviśeṣabhūtakriyāyāḥ sāmānyavato 'rthād vaisādṛśyavat taddharmabhūtasādṛśyalakṣaṇasāmānyasyānarthāntaratayā sakalalokasākṣikam adhyakṣeṇādhyavasāyāt </p><p n="a_229 b_H­T­'­12_2­.­14" rend="measured"><span type="ref-block" n="166 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­14_r"/>nanu samavāyāt tebhyo 'vayavyādir anarthāntaram iva pratibhāsata iti cen nāvayavyādipratyakṣasya sarvatra bhrāntatvaprasaṅgāt timirāśubhramaṇanauyānasaṅkṣobhādyāhitavibhramasya dhāvadhvādidarśanavad asadākāraviśiṣṭārthagrahaṇāt tathā ca avyabhicāritvaṃ pratyakṣalakṣaṇam asambhavi syāt </p><p n="a_230 b_H­T­'­12_2­.­15" rend="measured"><span type="ref-block" n="167 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­15_r"/>na caite 'vayavādaya ime 'vayavyādayaḥ samavāyaś ca teṣām ayam iti pratyakṣabuddhau visrasā bhinnāḥ sakṛd api pratīyante pratyakṣatāṃ ca svīkartum icchantīti te 'mī amūlyadānakrayiṇaḥ pratyakṣabuddhāv ātmānarpaṇena pratyakṣatāsvīkaraṇāt </p><p n="a_231 b_H­T­'­12_2­.­16" rend="measured"><span type="ref-block" n="168 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­16_r"/>na ca paropavarṇitasvarūpaḥ samavāya eva vyavatiṣṭhate yato bhinnānām abhedapratibhāsa iṣyate tathā hi nityavyāpakaikarūpatayā parair abhimataḥ sa samavāyaḥ samavāyyāśrito 'nāśrito vā </p><p n="a_232 b_H­T­'­12_2­.­17" rend="measured"><span type="ref-block" n="169 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­17_r"/>yadāśritas tadā paramārthata upacārād vā </p><p n="a_233 b_H­T­'­12_2­.­18" rend="measured"><span type="ref-block" n="170 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­18_r"/>tatra na paramārthataḥ samavāyaḥ samavāyyāśritas tayoḥ sambandhābhāvāt </p><p n="a_234 b_H­T­'­12_2­.­19" rend="measured"><span type="ref-block" n="171 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­19_r"/>na hi tāvat tayoḥ samavāyaḥ sambandhaḥ samavāyasyaikatvāt samavāyasya samavāyāntareṇa vṛttau tasyāpi tadantareṇaiva vṛttir ity anavasthopanipātāt </p><p n="a_235 b_H­T­'­12_2­.­20" rend="measured"><span type="ref-block" n="172 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­20_r"/>nāpi saṃyogas tasya guṇatvena dravyāśritatvād adravyatvāc ca samavāyasya </p><p n="a_236 b_H­T­'­12_2­.­21" rend="measured"><span type="ref-block" n="173 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­21_r"/>nāpi viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ sambandhāntarābhisambaddhārtheṣv evāsya pravṛttipratīter daṇḍapuruṣādivat anyathā sarvaṃ sarvasya viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ ca syāt na ca samavāyasamavāyināṃ sambandhāntarābhisambaddhatvaṃ saṃyogasamavāyayor anabhyupagamād viśeṣaṇaviśeṣyabhāvāntareṇa sambaddhatve tasyāpi tadantareṇa sambaddheṣv eva pravṛttir ity anavasthānāt </p><p n="a_237 b_H­T­'­12_2­.­22" rend="measured"><span type="ref-block" n="174 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­22_r"/>nāpy adṛṣṭaṃ ṣoḍhāsambandhavāditvavyāghātāt yadi cādṛṣṭena samavāyaḥ sambadhyate tarhi guṇaguṇyādayo 'py ata eva sambaddhā bhaviṣyantīty alaṃ samavāyādikalpanayeti </p><p n="a_238 b_H­T­'­12_2­.­23" rend="measured"><span type="ref-block" n="175 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­23_r"/>na sambandhāntareṇa samavāyasya sambandhaḥ sidhyati </p><p n="a_239 b_H­T­'­12_2­.­24" rend="measured"><span type="ref-block" n="176 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­24_r"/>nanu na samavāyasya sambandhāntareṇa sambandho 'smābhir iṣṭaḥ yenānavasthādidoṣāḥ syuḥ api tu agner uṣṇatāvat svata evāsya sambandho yuktaḥ svata eva sambandharūpatvān na saṃyogādīnāṃ tadabhāvāt na hy ekasya svabhāvo 'nyasyāpi anyathā svato 'gner uṣṇatvadarśanāj jalādīnām api tat syād iti cet </p><p n="a_240 b_H­T­'­12_2­.­25" rend="measured"><span type="ref-block" n="177 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­25_r"/>tad api pralāpamātraṃ yataḥ pratyakṣaprasiddhe padārthasvabhāve svabhāvair uttaraṃ vaktuṃ yuktaṃ pratyakṣeṇa pratīte 'rthe yadi paryanuyujyate svabhāvair uttaraṃ vācyaṃ dṛṣṭe kānupapannatā iti vacanād anyathā tathottareṇa sarvasya sveṣṭasiddhiprasaṅgāt </p><p n="a_241 b_H­T­'­12_2­.­26" rend="measured"><span type="ref-block" n="178 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­26_r"/>na ca samavāyasya svataḥ sambandhatvaṃ saṃyogādīnāṃ tu tasmād ity adhyakṣaprasiddhaṃ tatsvarūpasyādhyakṣāgocaratvapratipādanād ata evātīndriyaḥ sattādīnām iva pratyakṣeṣu vṛttyabhāvāt svātmagatasaṃvedanābhāvāc ca iti praśastapādabhāṣye 'bhidhānāt samavāyaḥ padārthāntareṇa sambadhyamāno na svataḥ sambadhyate sambadhyamānatvād rūpādivad ity anumānavirodhāc ca </p><p n="a_242 b_H­T­'­12_2­.­27" rend="measured"><span type="ref-block" n="179 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­27_r"/>yādi cāgnipradīpaśvamāṃsādīnām uṣṇaprakāśāśucitvavat samavāyaḥ svaparayoḥ sambandhahetus tarhi taddṛṣṭāntāvaṣṭambhenaiva jñānaṃ svaparayoḥ prakāśahetuḥ kiṃ na syāt tathā ca jñānaṃ jñānāntaravedyaṃ prameyatvād iti viplavate </p><p n="a_243 b_H­T­'­12_2­.­28" rend="measured"><span type="ref-block" n="180 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­28_r"/>kiṃ ca yathārthānāṃ sadātmakasya bhāvasya nānyaḥ sattāyogo 'sty evaṃ dravyādīnāṃ vṛttyātmakasya samavāyasya nānyā vṛttir asti tasmāt svātmavṛttir iti manvānaḥ padārthānāṃ saṃvedanātmakasya jñānasya nānyataḥ saṃvedanam tasmāt svataḥ saṃvedanam iti kiṃ na manyed bhāvavat tādātmyāviśeṣāt tadaviśeṣe 'pi sattādṛṣṭāntena samavāyasyaiva svato vṛttiḥ syāt na punar jñānasya svasaṃvedanam iti svaruciviracitadarśanapradarśanamātraṃ svataḥ sambandha iva svataḥ saṃvedane 'pi svātmani kriyāvirodhābhāvād anyathā tatrāpi tatprasaṅgāt tasyaikasyaiva saṅghaṭanīyasaṅghaṭakatvabhāvāt </p><p n="a_244 b_H­T­'­12_2­.­29" rend="measured"><span type="ref-block" n="181 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­29_r"/>yac cocyate samavāyaḥ sambandhāntaraṃ nāpekṣate svataḥ sambandhatvāt ye tu sambandhāntaram apekṣante na te svataḥ sambandhā yathā ghaṭādayaḥ na cāyaṃ na svataḥ sambandhaḥ tasmāt sambandhāntaraṃ nāpekṣate iti tad api manorathamātraṃ saṃyogenānekāntāt sa hi svataḥ sambandhaḥ sambandhāntaraṃ cāpekṣate na hi svato 'sambandhasvabhāvatve saṃyogādeḥ paratas tad yuktam atiprasaṅgāt samavāyaḥ padārthāntareṇa saṃśleṣe sambandhāntaram apekṣate padārthāntaratvāt yad itthaṃ tad itthaṃ yathā saṃyogaḥ tathā cāyam tasmāt tathaiva ity anumānabādhitaviṣayatvāc ca </p><p n="a_245 b_H­T­'­12_2­.­30" rend="measured"><span type="ref-block" n="182 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­30_r"/>kiṃ ca yathā samavāyaḥ svarūpāpekṣayābhedāt tadavyatiriktaghaṭanīyaghaṭakākārāpekṣayā bhedād bhedābhedātmakaḥ sidhyati tathāvayavyādyapekṣayābhedāt tadapṛthagbhūtāvayavāpekṣayā bhedāt sarvaṃ vastu bhedābhedātmakaṃ jātyantaraṃ sidhyed virodhādidūṣaṇānāṃ samavāyadṛṣṭāntenāpasāraṇād ity arhanmatasiddhis tasya tadiṣṭatvād abhedabhedātmakam arthatattvaṃ tava iti vacanāt tanmatasiddhau parābhimatabhedaikāntarūpaṃ vastu khapuṣpavad asad eva syāt svatantrānyatarat khapuṣpam iti vacanāt </p><p n="a_246 b_H­T­'­12_2­.­31" rend="measured"><span type="ref-block" n="183 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­31_r"/> tad evaṃ svataḥ parataś ca samavāyasya samavāyiṣu vṛttir na syāt avṛttimattvāt samavāyavṛtter na paramārthataḥ samavāyaḥ samavāyyāśritaḥ parais tasya svātantryābhyupagamāc ca </p><p n="a_247 b_H­T­'­12_2­.­32" rend="measured"><span type="ref-block" n="184 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­32_r"/>nāpy upacārād upacāranimittābhāvāt nanu nimittam upacārasya samavāyiṣu satsu samavāyajñānaṃ samavāyiśūnyadeśe samavāyajñānāsambhavād iti cet tad asad digādīnām apy evam āśritatvaprasaṅgān mūrtadravyeṣu satsūpalabdhilakṣaṇaprāpteṣu digliṅgasya idam ataḥ pūrveṇetyādipratyayasya kālaliṅgasya ca paratvāparatvādipratyayasya sadbhāvān mūrtadravyāśritatvopacāraprasaṅgāt tathā ca anyatra nityadravyebhya iti vacanavyāghāto nityadravyasyāpi digāder upacārād āśritatvasiddheḥ tato nopacārād apy āśritatvaṃ samavāyasya </p><p n="a_248 b_H­T­'­12_2­.­33" rend="measured"><span type="ref-block" n="185 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­33_r"/>atha anāśritaḥ samavāya iti mataṃ tadā na sambandhaḥ samavāyaḥ sambandhibhyāṃ bhinnasyobhayāśritasyaiva saṃyogavat sambandhatvavyavasthiteḥ tathā ca prayogaḥ samavāyo na sambandhaḥ sarvathānāśritatvāt yo yaḥ sarvathānāśritaḥ sa sa na sambandho yathā digādiḥ sarvathānāśritaś ca samavāyaḥ tasmān na sambandha iti na cātrāsiddho hetuḥ samavāyasya paramārthata upacārāc cāśritatvasya nirākṛtatvāt </p><p n="a_249 b_H­T­'­12_2­.­34" rend="measured"><span type="ref-block" n="186 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­34_r"/>syād ākūtam samavāyasya dharmiṇo 'pratipattau hetor āśrayāsiddhatvam pratipattau dharmigrāhakapramāṇabādhitaḥ pakṣo hetuś ca kālātyayāpadiṣṭaḥ prasajyate samavāyo hi yataḥ pramāṇāt pratipannas tata evāyutasiddhasambandhatvaṃ pratipannam ayutasiddhānām eva sambandhasya samavāyavyapadeśasiddher iti </p><p n="a_250 b_H­T­'­12_2­.­35" rend="measured"><span type="ref-block" n="187 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­35_r"/>tad api na sādhīyaḥ samavāyagrāhiṇā pramāṇenāśritasyaiva samavāyasya aviṣvagbhāvalakṣaṇasya pratipattes tasyānāśritatvābhyupagame cāsambandhatvasya prasaṅgena sādhanātsādhyasādhanayor vyāpyavyāpakabhāvasiddhau parasya vyāpyābhyupagame tannāntarīyakasya vyāpakābhyupagamasya pratipādanāt na hy anāśritatvam asambandhatvena vyāptaṃ digādiṣv asiddham nāpy anaikāntikam anāśritasya kasyacit sambandhatvāprasiddher vipakṣe vṛttyabhāvāt tata eva na viruddham nāpi satpratipakṣaṃ tasyānāśritasyāpi sambandhatvavyavasthāpakānumānābhāvād iti </p><p n="a_251 b_H­T­'­12_2­.­36" rend="measured"><span type="ref-block" n="188 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­36_r"/>na pareṣāṃ samavāyasambandho 'sti yatas tadvaśād bhinnānām apy avayavyādīnām abhedena pratipattir upapadyeta tatas te bhedenaiva pratiyeran na caivam ataḥ pratyakṣavirodho duḥśakaḥ parihartuṃ pareṣām </p><p n="a_252 b_H­T­'­12_2­.­37" rend="measured"><span type="ref-block" n="189 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­37_r"/>kiṃ ca pratipāditaprakāreṇa samavāyasyāsambhave saṃyogasyāpy asambhavas tasya kāryasya kāraṇasamavāyābhāve 'nupapatteḥ evaṃ sambandhābhāve na kiñcid vastu bhedaikāntavādimate vyavatiṣṭhate </p><p n="a_253 b_H­T­'­12_2­.­38" rend="measured"><span type="ref-block" n="190 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­38_r"/>tathā hi tāvat paramāṇūnāṃ saṃyogābhāve dvyaṇukādiprakrameṇāvayavino 'nutpatteḥ kāryarūpabhūtacatuṣṭayābhāvaḥ tadabhāve tatkāraṇacaturvidhaparamāṇavo 'pi na sambhāvyante kāryaliṅgatvāt kāraṇasya kāryabhrānter aṇubhrāntiḥ kāryaliṅgaṃ hi kāraṇam iti vacanāt tathā bhūtacatuṣṭayāsattve parāparādipratyayāpāyād idam ataḥ pūrveṇetyādipratyayāpāyāc ca na kālo dik ca vyavatiṣṭhate tathā bherīdaṇḍādyākāśasaṃyogābhāvāt saṃyogajaśabdasyānutpattiḥ sarvatrāvayavasaṃyogābhāve tadvibhāgasyāpy ayogād vibhāgajaśabdasyāpy anutpattiḥ tayor anudaye śabdajaśabdasyāsambhava iti sakalaśabdānutpatter ākāśavyavasthāpakopāyāpāyād ākāśahāniḥ tathātmāntaḥkaraṇasaṃyogāsiddher buddhyādiguṇānutpattiḥ tadabhāve cātmavyavasthāpakopāyāsattvād ātmatattvahāniḥ tathā buddhyanutpattau manaso 'siddhiḥ kramato jñānotpatter manoliṅgatvād yugapajjñānānutpattir manaso liṅgam iti vacanāt evaṃ saṃyogābhāve sarvadravyābhāvaḥ </p><p n="a_254 b_H­T­'­12_2­.­39" rend="measured"><span type="ref-block" n="191 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­39_r"/>athavā samavāyābhāve sattāsamavāyāsambhavāt sarvadravyaḥ pracyutaḥ sarvadravyahānau tadāśritaguṇakarmasāmānyaviśeṣāṇām asiddhir āśrayābhāve saty āśrayiṇām abhāvāt tantvabhāve paṭābhāvavad iti saṃsargahāneḥ sakalārthahānir durnivārā vaiśeṣikāṇām upanipatati </p><p n="a_255 b_H­T­'­12_2­.­40" rend="measured"><span type="ref-block" n="192 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­40_r"/>tad uktaṃ svāmisamantabhadrapādaiḥ abhedabhedātmakam arthatattvaṃ tava svatantrānyatarat khapuṣpam avṛttimattvāt samavāyavṛtteḥ saṃsargahāneḥ sakalārthahāniḥ iti </p><p n="a_256 b_H­T­'­12_2­.­41" rend="measured"><span type="ref-block" n="193 r_SŚP-H­T­'­12#2­.­41_r"/>evaṃ vicāryamāṇāḥ sarvathābhinnāvayavāvayavyādayaḥ svayam eva na santi yataḥ pratyakṣeṇa na pratibhāseran tatpratyanīkāś ca kathañcidabhinnās te pratyakṣataḥ pratibhāsanta iti sthitaṃ dṛṣṭaviruddhaṃ vaiśeṣikamatam iti </p></div><div resp="HT" n="8.2.2"><p n="a_257 b_GJ_39,18­-­27" rend="measured"><span type="ref-block" n="194 r_SŚP-GJ#39,18­-­27_r"/>tathā tad iṣṭaviruddhaṃ ca tathā hi vivādāpannaṃ tanukaraṇabhuvanādikaṃ buddhimaddhetukaṃ kāryatvāt ghaṭādivat iti jagato maheśvarakṛtatvaṃ yaugaiḥ vyavasthāpyate tac cānumānaviruddham tadbādhakānumānasadbhāvāt tac ca idam neśvaras tanvādīnāṃ kartā aśarīratvāt ya evaṃ sa evam yathātmā tathā cāyam tasmāt tathaiveti na cātrāsiddho hetuḥ tasya śarīratvāyogāt taccharīrasya sāvayavasya nityatvānupapatteḥ nityasyāpi taccharīrasya buddhimatkāraṇāpūrvakatve tenaiva kāryatvādihetūnāṃ vyabhicārāt tasya buddhimatkāraṇasapūrvatve vā parāparaśarīrakalpanāyām anavasthāprasaṃgāt pūrvapūrvasya śarīreṇottarottarasvaśarīrotpattau bhavasya nimittakāraṇatve sarvasaṃsāriṇāṃ tathā prasiddher īṣvarakalpanāvaiyarthāt svopabhogyabhuvanādyutpattāv api teṣām eva nimittakāraṇatvopapatter iti tatkāryatvācetanopadānatvasanniveśaviśiṣṭahetavo gamakāḥ syuḥ aśarīraṃ vā vasantaṃ na priyāpriye spṛśataḥ iti āgamavirodhāc ca </p><p n="a_258 b_GJ_40,1-5" rend="measured"><span type="ref-block" n="195 r_SŚP-GJ#40,1-5_r"/>evam tasyāśarīratve siddhe neśvaras tanvādīnām kartā syāt vitanukaraṇasya tasya tatkṛter ayogāt tādṛśo 'pi nimittabhāve karmaṇām acetanatve 'pi tannimittatvam avipratiṣiddham sarvathā dṛṣṭāntavyatikramāt yathaiva hi kulālādisatanukaraṇaḥ kumbhādeḥ prayojako dṛṣṭāntaḥ tanukaraṇabhuvanādīnām aśarīrendriyeśvaraprayojakatvakalpanayā vyatikramyate tathā karmaṇām acetanānām api tannimittatvam kalpanayā buddhimān api dṛṣṭānto vyatikramyatāṃ viśeṣābhāvāt </p><p n="a_259 b_GJ_40,6­-­20" rend="measured"><span type="ref-block" n="196 r_SŚP-GJ#40,6­-­20_r"/>syān matam saśarīrasyāpi buddhīcchāprayatanavata eva kulālādeḥ kārakaprayokṛtvaṃ dṛṣṭam kuṭādikāryaṃ kartum abuddhyamānasya tadadarśanāt buddhimato 'pīcchāpāye tadanupalabdheḥ tadicchāvato 'pi prayatnābhāve tadanupalambhāt vitanukaraṇasyāpi buddhimataḥ sraṣṭum icchataḥ prayatnavataḥ śaśvad īśvarasya samastakārakaprayoktṛtvopapatter na dṛṣṭāntavyatikramaḥ saśarīratvetarayoḥ kārakaprayuktiṃ pratyanaṅgatvāt na hi dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoḥ sāmyam asti tadviśeṣavirodhād iti tadayuktam buddhyādīnām api tasyāsaṃbhavāt īśvaro jñānacikīrṣāprayatnatrayavān na bhavati aśarīratvāt muktātmavad iti tadabhāvasiddheḥ aśarīratvāviśeṣe 'pi sādimuktānām eva buddhyādirahitatvaṃ na tv anādimuktasyeśvarasyeti cet na anādimuktāsiddheḥ īśvarasyāśarīratvaṃ sādi aśarīratvāt muktātmāśarīratvavat iti tadbādhakasadbhāvāt atrāpy aśarīratvāviśeṣe 'pi muktātmāśarīratvaṃ eva sādi na tv īśvarāśarīratvam iti cet na anupapattikatvāt jagatkartṛtvasarvajñatvādīnām īśvaraviśeṣaṇānāṃ vivādagocaratve na tato vailakṣaṇyābhidhānānupapatteḥ tathāpi yadi tathṣyate tarhi kāryatvāviśeṣe ghaṭapaṭakaṭakaṭakaśaṭakamukuṭādīnāṃ buddhimaddhetukatvaṃ na tu mahīmahīdharamahīruhādīnām iti kiṃ neṣyate akṛtasamayasyāpi kṛtabuddhyutpādakebhyo ghaṭādibhyaḥ tadanutpādakabhuvanādīnāṃ vailakṣaṇyasyāpi saṃbhavāt evam aśarīratve buddhīcchāprayatnavattvāsiddheḥ tadasiddhau sakalakārakaprayoktṛtvānupapatteḥ sūktam īśvaras tanvādīnāṃ na kartti </p><p n="a_260 b_GJ_40,21­-­27" rend="measured"><span type="ref-block" n="197 r_SŚP-GJ#40,21­-­27_r"/>tathāpi yadi vaiyyātyād īśvaraḥ kartty abhidhīyate tadā prāṇināṃ vicitraghoraduḥkhaśatānīśvaraḥ karoti vā na vā yadi na karoti tadā taiḥ kāryatvādihetūnāṃ vyabhicāraḥ atha karotīti matam tadasaṃbhāvyam iha hi kaścid asarvajño praṇaṣṭarāgadveṣo munir anyo vā sādhuḥ parapīḍāṃ na karoti kila sa eva mahāṛṣīṇām apy ārādhyaḥ sarvajño vītarāgadveṣamoho bhagavān maheśvaraḥ prāṇinām animittam asahyavividhograduḥkhaparamparām utpādya jagattrayaṃ paripīḍayatīti kathaṃ idaṃ prakṣāvadbhiḥ saṃbhāvyate tatkaraṇe vā tasya atyugrāpūrvarākṣasatvam eva na tu mahabhiḥ stutyaṃ maheśvaratvam iti tasya tatkaraṇam asaṃbhāvyam </p><p n="a_261 b_GJ_40,28­-­41­,3" rend="measured"><span type="ref-block" n="198 r_SŚP-GJ#40,28­-­41­,3_r"/>nanu prāṇinām īśvaro duḥkham utpādayatīti cet na duḥkhahetūnām api pāpakarmaṇām īśvarakṛtatve tasyaiva duḥkhahetutvasiddheḥ tatpakṣopakṣiptadoṣānuṣaṃgāt teṣāṃ tadakṛtatve tanukaraṇāder api tatkṛtatvaṃ mā bhūt viśeṣābhāvāt karmabhir īśvarasādhakahetūnām anaikāntikatvāc ca karmaṇām abuddhimannimittatve 'pi kāryatvārthakriyākāritvasthityā pravartanānāṃ saṃbhavāt yadi kalpayitvāpīśvaram avaśyaṃ karmānumanyate tadā kevalaṃ karmaiva tanukaraṇādinimittam iṣyatām kim aneneśvareṇa pramāṇabādhitena tathā ca pareṣāṃ pāramparyapariśramaparihāraḥ syāt </p><p n="a_262 b_GJ_41,4-9" rend="measured"><span type="ref-block" n="199 r_SŚP-GJ#41,4-9_r"/>nanu katham acetanānāṃ karmaṇāṃ vicitropabhogyayogyatanukaraṇādyutpādakatvam iti cet katham unmattamadirāmadanakodravādīnām unmādādivicitrakāryotpādakatvam kathaṃ vā ayaskāntaviśeṣāṇāṃ lohākarṣaṇabhramaṇādikāryakāritvam ity abhidhīyatām tathādṛṣṭatvād iti cet tata eva prakṛtaḥ svabhāvavyālambho 'pi nivartyatām tathā sukhaduḥkhalābhālābhādīnām adṛṣṭaṃ kāraṇam asti dṛṣṭakāraṇavyabhicārānyathānupapatteḥ ity anumitatvāt na caivam īśvarasyāpy anumitatvād apalāmbhaprasaṃganivṛttiḥ syād iti śaṅkanīyam tadanumānasyānekadoṣaduṣṭatvāt </p><p n="a_263 b_GJ_41,10­-­12" rend="measured"><span type="ref-block" n="200 r_SŚP-GJ#41,10­-­12_r"/>tathā hi tanukraṇabhuvanādeḥ kāryatvādisādhanaṃ kim ekabuddhimatkāraṇatvaṃ sādhyet anekabuddhimatkāraṇaṃ vā prathamapakṣe prāsādādinā anekasūtradhārayajamānādihetunā tadanaikāntikam dvitiyapakṣe siddhasādhanam nānāprāṇinimittatvāt tadupabhogyatanvādīnām teṣāṃ tadadṛṣṭakṛtatvāt </p><p n="a_264 b_GJ_41,13­-­17" rend="measured"><span type="ref-block" n="201 r_SŚP-GJ#41,13­-­17_r"/>etena buddhimatkāraṇasāmānyasādhane siddhasādhanam uktam tadabhimataviśeṣasyādhikaraṇasiddhāntanyāyenāpy asiddheḥ sāmānyaviśeṣasya sādhyatvād adoṣa iti cet na dṛṣṭādṛṣṭaviśeṣāśrayasāmānyavikalpadvayānativṛtteḥ dṛṣṭaviśeṣāśrayasya sāmānyasya sādhyatve sveṣṭavighātāt adṛṣṭaviśeṣāśrayasya sāmānyasya sādhyatve sādhyaśūnyatvaprasaṃgāt nidarśanāya dṛṣṭetaraviśeṣāśrayasya sāmānyasādhane 'pi svābhimataviśeṣasiddhiḥ kutaḥ syāt </p><p n="a_265 b_GJ_41,18­-­30" rend="measured"><span type="ref-block" n="202 r_SŚP-GJ#41,18­-­30_r"/>adhikaraṇasiddhāntanyāyād iti cet ko 'yam adhikaraṇasiddhānto nāma yat siddhāv anyaprakaraṇasiddhiḥ so 'dhikaraṇasiddhāntaḥ tato dṛṣṭādṛṣṭaviśeṣāśrayasāmānyamātrasya buddhimannimittasya jagatsu prasiddhau prakaraṇājagannirmāṇasamarthaḥ samastakārakāṇāṃ prayoktrā sarvadā 'viluptaśaktir vibhur aśarīratvādiviśeṣāśraya eva siddhyatīti cet syād evam yadi sakala jagannirmāṇa samarthenaikena samastakārakāṇāṃ prayoktrā sarvajñatvādiviśeṣeṇāpi tenāvinābhāvidṛṣṭetaraviśeṣādhikaraṇabuddhimatkāraṇasāmānyaṃ kutaścit siddhyet na ca siddhyati anekabuddhimatkāraṇenaiva svopabhogyatanvādinimittakāraṇaviśeṣeṇa tasya vyāptatvasiddheḥ samarthanāt tathā sarvajñavītarāgakartṛkatve sādhye ghaṭādinā anaikāntikaṃ sādhanam sādhyavikalaṃ ca nidarśanam sarāgāsarvajñakartṛkatve sādhye apasiddhāntaḥ sarvathā kāryatvaṃ ca sādhanaṃ tanvādāvasiddham tasya kathaṃcit kāraṇatvāt kathaṃcit kāryatvaṃ tu viruddham sarvathā buddhimannimittatvāt sādhyād viparītasya kathaṃcidbuddhimannimittatvasya sādhanāt tathā pakṣo 'py anumānabādhitaḥ syāt neśvaras tanvādīnāṃ kartā jñānādirahitatvāt muktavat iti prāguktānumānasya tadbādhakasya bhāvād iti jagato buddhimaddhetukatvaṃ na siddhyati sādhakasyābhāvād bādhakasya saṃbhavad tataḥ sūktam iṣṭaviruddhaṃ vaiśeṣikamatam iti </p></div></div><trailer resp="GJ" n="a_266">iti vaiśeṣikaśāsanaparīkṣā </trailer></div><div n="9"><div n="9.1"><p n="a_267 b_GJ_42,3-6" rend="measured"><span type="ref-block" n="203 r_SŚP-GJ#42,3-6_r"/>vaiśeṣikasamasiddhāntā naiyāyikās tv evam āmananti pramāṇaprameyasaṃśayaprayojanadṛṣṭāntasiddhāntāvayavatarkanirṇayavādajalpavitaṇḍāhetvābhāsachalajātinigrahasthānāṃ tattvajñānān niḥśreyasādhigamaḥ </p><p n="a_268 b_GJ_42,7-8" rend="measured"><span type="ref-block" n="204 r_SŚP-GJ#42,7-8_r"/>kiṃ ca bhaktiyogakriyayogajñānayogatrayair yathāsāṃkhyaṃ sālokyaṃ sārūpyaṃ sāmīpyaṃ sāyujyaṃ muktir bhavati </p><p n="a_269 b_GJ_42,9­-­10" rend="measured"><span type="ref-block" n="205 r_SŚP-GJ#42,9­-­10_r"/>tatra maheśvaraḥ svāmī svayaṃ bhṛtya iti taccitto bhūtvā yāvajjīvaṃ tasya paricaryākaraṇaṃ bhaktiyogaḥ tasmāt sālokyamuktir bhavati </p><p n="a_270 b_GJ_42,11­-­14" rend="measured"><span type="ref-block" n="206 r_SŚP-GJ#42,11­-­14_r"/>tapaḥsvādhyāyānuṣṭhānaṃ kriyāyogaḥ tatronmādakādivyapohārtham ādhyātmikādiduḥkhasahiṣṇutvaṃ tapaḥ praśāntamantrasyeśvaravācino 'bhyāsaḥ svādhyāyaḥ tadubhayam api kleśakarmakṣayāya samādhilābhāya cānuṣṭheyam tasmāt kriyāyogāt sārūpyaṃ sāmīpyaṃ vā muktir bhavati viditapadārthasyeśvarapraṇidhānaṃ jñānayogaḥ </p><p n="a_271 b_GJ_42,15­-­24" rend="measured"><span type="ref-block" n="207 r_SŚP-GJ#42,15­-­24_r"/>parameśvaratattvasya prabandhenānucintanaṃ paryālocanam īśvarapraṇidhānam tasya yogasya yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayaḥ aṣṭāṅgāni tatra deśakālāvasthābhir anityatāḥ puruṣasya viśuddhavṛttihetavo yamāḥ ahimsābrahmacāryāsteyādayaḥ deśakālāvasthāpekṣiṇaḥ puṇyahetavaḥ driyāviśeṣā niyāmāḥ devārcanapradakṣiṇasaṃdhyopāsanajapādayaḥ yogakarmavirodhikleśajayādyarthaś ca raṇabandhaḥ āsanaṃ padmakasvastikādiḥ koṣṭhasya vāyor gaticchedaḥ prāṇāyāmaḥ recakapūrakakumbhakaprakāraḥ śanaiḥśanair abhyasanīyaḥ samādhipratyanīkebhyaḥ samantāt svāntasya vyāvartanaṃ pratyāhāraḥ cittasya deśasaṃbandho dhāraṇā tatraikatānatā dhyānam dhyānotkarṣān nirvātācalapradīpāvasthānam ivaikatra cetanasāvasthānaṃ samādhiḥ etāni yogāṅgāni mumukṣuṇā maheśvare parāṃ bhaktim āśrayityābhiyogena sevitavyāni tato 'cireṇa kāleṇa bhagavantam anaupamyasvabhāvaṃ pratyakṣaṃ paśyati taṃ dṛṣṭvā niratiśayaṃ sāyujyaṃ niḥśreyasaṃ prāpnoti </p></div><div n="9.2"><p n="a_272 b_GJ_42,26­-­27" rend="measured"><span type="ref-block" n="208 r_SŚP-GJ#42,26­-­27_r"/>tad etat tārkikamataṃ dṛṣṭeṣṭaviruddham prāganantaraṃ pratipāditaprakāreṇaiva pratyakṣānumānavirodhayor atrāpy upapatteḥ ato nātra pṛthak tadvirodhasamarthanam upakramyate </p><p n="a_273 b_GJ_42,28­-­30" rend="measured"><span type="ref-block" n="209 r_SŚP-GJ#42,28­-­30_r"/>kiṃ ca tadabhyupagatapadārtheṣu indriyabuddhimanasām arthopalabdhisādhakatvena pramāṇatvāt prameyeṣv antarbhāvānupapatteḥ anyathaikānekātmakatvasiddheḥ saṃśayādīnām prameyatve ca vyavasthānānupapatteḥ viparyayānadhyavasāyayoḥ pramāṇādiṣoḍaśapadārthebhyo 'rthāntarabhūtayoḥ pratīteś ca na ṣoḍaśapadārthavyavasthā </p><p n="a_274 b_GJ_43,1-6" rend="measured"><span type="ref-block" n="210 r_SŚP-GJ#43,1-6_r"/>tathaivaṃ naiyāyikavaiśeṣikasiddhāntasya dṛṣṭeṣṭaviruddhatve siddhe caturvidhavarṇāśramavat tadvidheyavividhācārapuṇyapāpaparalokabandhamokṣatatkāraṇatatphalabaddhamuktādisvarūpapratipādako 'pi yaugāgamo na pramāṇam dṛṣṭeṣṭaviruddhāgamābhinnasya tasyātīndriyeṣu tatkāraṇeṣu ca prāmānyasaṃbhāvanānupapatter iti na teṣāṃ dharmānuṣṭhānaṃ pratiṣṭhām iyarti kiṃ vā bahubhir ālāpaiḥ aulūkyaiḥ tārkikaiś ca laukikaṃ vaidikaṃ vā yat kiṃcid ucyate tat sarvaṃ mṛṣaiva tadabhimatasarvatattvānāṃ saṃsargāsaṃbhavena śūnyatvasyāpāditatvād ity alam atiprapañcena dṛṣṭeṣṭaviruddhatvān naiyāyikavaiśeṣikamatayor asatyatvasiddhatvāt </p><l rend="blocked">dṛṣṭeṣv iṣṭeṣu dṛṣṭeṣṭavirodhād yaugasaṃmataḥ </l><l rend="blocked">parokṣeṣu tadekatvād āgamo na pramāṇyatām </l><l rend="blocked">saṃsargahāneḥ sarvārthahāner yaugavaco 'khilam </l><l rend="blocked">bhavet pralāpamātratvān nāvadheyaṃ vipaścitām </l><l rend="blocked">dṛṣṭeṣṭābhyāṃ viruddhatvān na satyaṃ yaugaśāsanam </l><l rend="blocked">na ca tena pratikṣepaḥ syādvādasyeti niścitam </l></div><trailer resp="GJ" n="a_276">iti naiyāyikaśāsanaparīkṣā </trailer></div><div n="10"><p n="a_277 b_GJ_44,3" rend="measured"><span type="ref-block" n="211 r_SŚP-GJ#44,3_r"/>atha mīmāṃsakamatam api dṛṣṭeṣṭaviruddham </p><div n="10.1"><p n="a_278 b_GJ_44,3-5" rend="measured"><span type="ref-block" n="212 r_SŚP-GJ#44,3-5_r"/>mīmāṃsakeṣu tāvād evaṃ bhāṭṭā bhaṇanti pṛthivyaptejovāyudikkālākāśātmamanaḥśabdatamāṃsi ity ekādaśaiva padārthāḥ tadāśritaguṇakarmasāmānyādīnāṃ tatsvabhāvatvena tādātmyasaṃbhavān na padārthāntaram ity evaṃ padārthayāthātmyajñānāt karmakṣayo bhavatīti </p><p n="a_279 b_GJ_44,6­-­14" rend="measured"><span type="ref-block" n="213 r_SŚP-GJ#44,6­-­14_r"/>prābhākaras tu </p><l rend="blocked">dravyaṃ guṇaḥ kriyājātisaṃkhyāsādṛśyaśaktayaḥ </l><l rend="blocked">samavāyaḥ kramaś ceti nava syur gurudarśane </l><p n="a_281" rend="measured">tatra dravyā guṇā rūpādayaḥ kriyā utkṣepaṇādi jātiḥ sattādravyatvādi saṃkhyā ekatvadvatvādiḥ sādṛśyaṃ gopratiyogikaṃ gavayagatam anyat gavayapratiyogikaṃ gogataṃ sādṛśyam anyat śaktiḥ sāmarthyam sā anumeyaiva guṇaguṇyādīnāṃ saṃbandhaḥ samavāyaḥ ekasya niṣpādanānantaram anyasya niṣpādanaṃ kramaḥ prathamāhutyādipūrṇāhutiparyantam ity evaṃ navaiva padārthāḥ eteṣāṃ yāthātmyajñānān niḥśreyasasiddhir ity ācakṣate </p><p n="a_282 b_GJ_44,15­-­23" rend="measured"><span type="ref-block" n="214 r_SŚP-GJ#44,15­-­23_r"/>kiṃ ca vedam adhītya tadarthaṃ jñātvā taduktanityanaimittakakāmyaniṣiddhānuṣṭhānakramaṃ niścitya tatra vihitānuṣṭhāne yaḥ pravartate tasya svargāpavargasiddhir bhavati trikālasaṃdhyopāsanajapadevarṣipitṛtarpaṇādikaṃ nityānuṣṭhānam darśapaurṇamāsagrahaṇādiṣu kriyamāṇanaimittikānuṣṭhānam taddvayam api niyamena kartavyam kutaḥ akurvan vihitaṃ karmaṃ pratyavāyena lipyate iti vacanāt putrakāmyeṣṭyādikam aihikaṃ kāmyānuṣṭhānam jyotiṣṭomādikam āmutrikaṃ kāmyānuṣṭhānam śyenābhicaran yajet ity ādikaṃ niṣiddhānuṣṭhānam tatkramaṃ niścitya teṣv anuṣṭhāneṣu vihitānuṣṭhāne yaḥ pravartate sa svargāpavargau prāpnoti </p><p n="a_283 b_GJ_44,24­-­28" rend="measured"><span type="ref-block" n="215 r_SŚP-GJ#44,24­-­28_r"/>api ca </p><l rend="blocked">nyāyārjitadhanas tattattvajñānaniṣṭho 'tithipriyaḥ </l><l rend="blocked">śraddhakṛt satyavādī ca gṛhastho 'pi vimucyate </l><p n="a_285" rend="measured">iti vacanāt mumukṣūṇāṃ pravrajyayā bhavitavyam iti niyamo nāsti </p><p n="a_286 b_GJ_45,1-6" rend="measured"><span type="ref-block" n="216 r_SŚP-GJ#45,1-6_r"/>tatrāpi </p><l rend="blocked">mokṣārtho na pravarteta tatra kāmyaniṣiddhayoḥ </l><l rend="blocked">nityanaimittike kuryāt pratyavāyajihāsayā </l><p n="a_288" rend="measured">iti bhāṭṭāḥ </p><p n="a_289" rend="measured">pratyavāyaparihārakāmena nityanaimittakānuṣṭhānayoḥ pravartanāt tayor api kāmyānuṣṭhānakukṣau nikṣepāt tatkaraṇam api mokṣakāṃkṣiṇā nāvadhīyate iti prābhākarāḥ pratyūcire </p></div><div n="10.2"><p n="a_290 b_GJ_45,8­-­14" rend="measured"><span type="ref-block" n="217 r_SŚP-GJ#45,8­-­14_r"/>tad etan mīmāṃsakamataṃ tāvad dṛṣṭaviruddham mīmāṃsakākhyair bhāṭṭair prābhākaraiś ca pṛthivyādayo 'rthāḥ sattādisāmānyato 'nuvyajyante tac ca sattādisāmānyaṃ sarvathā nityaṃ niravayavam ekaṃ vyāpakam iti tair abhimatam tat tu pratyakṣaviruddhaṃ sadṛśapariṇāmalakṣaṇasya sāmānyasyānityasyāsarvagatasya rūpādivad anekavyaktātmatayānekarūpasyaiva pratyakṣataḥ pratīteḥ na hi bhinnadeśāsu vyaktiṣu sāmānyam ekaṃ pratyakṣataḥ sthūṇādau vaṃśādivat pratīyate vyakter utpādavināśe 'pi anutpādam avināśaṃ vā yatas tatpratyakṣaṃ syāt tad idaṃ paroditasvarūpaṃ sāmānyaṃ pratyakṣabuddhāv ātmānaṃ na samarthayati pratyakṣatāṃ ca svīkartum icchatīty amūlyadānakrayitvāt satām upahāsāspadam eva syāt </p><p n="a_291 b_GJ_45,15­-­23" rend="measured"><span type="ref-block" n="218 r_SŚP-GJ#45,15­-­23_r"/>tathāpi yadi yājñikā vaiyātyāt tathaiveti vivadante tarhi tatra brūmaḥ ekatra vyaktau sarvātmanā vartamānasya anyatra vṛttir na syāt tatra hi vṛttiḥ taddeśe gamanāt piṇḍena sahotpādāt taddeśe sadbhāvāt amśavattayā vā syāt na tāvad gamanād anyatra piṇḍe tasya vṛttiḥ niṣkriyatvopagamāt kiṃ ca pūrvapiṇḍaparityāgena tat tatra gacchet aparityāgena vā na tāvat parityāgena prāktanapiṇḍasya gotvaparityāktasya agorūpatāprasaṃgāt nāpy aparityāgena aparityāktapiṇḍasyāsyānaṃśasya rūpāder iva gamanāsaṃbhavāt na hy aparityaktapūrvādhārāṇāṃ rūpādīnām ādhārāntarasaṃkrāntir dṛṣṭā nāpi piṇḍe sahotpādāt tasyānityatānuṣaṃgāt nāpi taddeśe sattvāt piṇḍotpatteḥ prāk tatra nirādhārasyāsyāvyavasthānābhāvāt bhede vā svāśrayamātravṛttitvavirodhaḥ nāpy aṃśavattayā niraṃśatvapratijñānāt tato vyaktyantare sāmānyasyābhāvānuṣaṃgāt </p><p n="a_292 b_GJ_45,24­-­29" rend="measured"><span type="ref-block" n="219 r_SŚP-GJ#45,24­-­29_r"/>pareṣāṃ prayogaḥ ye yatra notpannā nāpi prāg avasthāyino nāpi paścād anyato deśād āgatam antaḥ te tatrāsanto yathā karottamāṅge tad viśāṇam tathā ca sāmānyaṃ tacchūnyadeśotpādatve ghaṭādike vastunīti tad uktam </p><l rend="blocked">na yāti na ca tatrāsīd asti paścān na cāṃśavat </l><l rend="blocked">jahāti pūrvam ādhāram aho vyasanasaṃtatiḥ iti </l><p n="a_294 b_GJ_45,30­-­46­,4" rend="measured"><span type="ref-block" n="220 r_SŚP-GJ#45,30­-­46­,4_r"/>nanv eṣa doṣo bhedavādināṃ eva na tu mīmāṃsakānām taiḥ sāmānyavyaktyos tādātmyāṅgīkaraṇāt </p><l rend="blocked"> tādātmyam asya kasmāc cet svabhāvād iti gamyatām </l><p n="a_296" rend="measured">ity abhidhānād iti cet teṣāṃ vyaktivat tasyāsādhāraṇasādharaṇarūpatvānuṣaṃgāt vyaktyutpādavināśayoś cāsyāpi tadyogitvaprasaṃgāt </p><p n="a_297 b_GJ_46,5­-­16" rend="measured"><span type="ref-block" n="221 r_SŚP-GJ#46,5­-­16_r"/>na sāmānyarūpatā vā sādhāraṇarūpatvam utpādavināśayogitvaṃ cāsya nābhyupagamyate tarhi viruddhadharmādhyāsato vyaktibhyo 'sya bhedaḥ syāt uktam ca </p><l rend="blocked">tādātmyaṃ cen mataṃ jāter vyaktijanmany ajātatā </l><l rend="blocked">nāśo 'nāśaś ca keneṣṭas tadvac cānanvayo na kim </l><l rend="blocked">vyaktijanmany ajātā ced āgatā nāśrayāntarāt </l><l rend="blocked">prāg āsīn na ca taddeśe sā tayā saṃgatā katham </l><l rend="blocked">vyaktināśe na cen naṣṭā gatā vyaktyantaraṃ na ca </l><l rend="blocked">tacchūnye na sthitā deśe sā jātiḥ kveti kathyatām </l><l rend="blocked">vyakter jātyādiyoge 'pi yadi jāteḥ sa neṣyate </l><l rend="blocked">tādātmyaṃ katham iṣṭaṃ syād anupaplutacetasām </l><p n="a_299" rend="measured">ity evam anekadoṣaduṣṭatvāt yājñikānujñātasāmānyaṃ kharaviṣāṇavad asad eva syāt </p><p n="a_300 b_GJ_46,17­-­25" rend="measured"><span type="ref-block" n="222 r_SŚP-GJ#46,17­-­25_r"/>yat tu tatsadbhāvasādhanam uktaṃ parair </p><l rend="blocked">piṇḍabhedeṣu gobuddhir ekagotvanibandhanā </l><l rend="blocked">gavābhāsyekarūpābhyām ekagopiṇḍabuddhivat </l><l rend="blocked">na śābaleyād gobuddhis tato 'nyālambanāpi vā </l><l rend="blocked">tadabhāve 'pi sadbhāvād ghaṭe pārthivabuddhivat </l><p n="a_302" rend="measured">ity ādiḥ tatsarvaṃ siddhasādhanam anuvṛttapratyayasya sadṛśapariṇāmalakṣaṇasāmānyālambanatvasiddheḥ </p><p n="a_303 b_GJ_46,26­-­28" rend="measured"><span type="ref-block" n="223 r_SŚP-GJ#46,26­-­28_r"/>na hi vayaṃ bauddhavat sāmānyasyāpahnavotāraḥ kevalaṃ paraparikalpitasarvathānityatvādiviśeṣaṇaviśiṣṭam eva sāmānyaṃ na mṛṣyāmahe sarvathā nityasyaikasyānaṣṭasya sarvagatasya vicāramāṇasyāsaṃbhavāt </p><p n="a_304 b_GJ_46,29­-­31" rend="measured"><span type="ref-block" n="224 r_SŚP-GJ#46,29­-­31_r"/>nityaṃ sadādi sāmānyaṃ pratyabhijñāyamānatvāt śabdavat iti cet na heto viruddhatvāt kathaṃcin nityasya iṣṭaviruddhasya sādhanāt sarvathā nityasya pratyabhijñānāyogāt tad evedam iti pūrvottaraparyāyavyāpinaikatra pratyayasyopapatteḥ paurvāparyarahitasya pūrvāparapratyayaviṣayatvāsaṃbhavāt </p><p n="a_305 b_GJ_47,1-3" rend="measured"><span type="ref-block" n="225 r_SŚP-GJ#47,1-3_r"/>dharmāv eva pūrvāparabhūtau na dharmisāmānyam iti cet kathaṃ tad evedam iti abhedapratītiḥ pūrvāparasvabhāvayor atītavartamānayoḥ tad ity atītaparāmarśinā smaraṇena idam iti vartamānollekhinā pratyakṣeṇa ca viṣayīkriyamāṇayoḥ parasparaṃ bhedāt </p><p n="a_306 b_GJ_47,4­-­11" rend="measured"><span type="ref-block" n="226 r_SŚP-GJ#47,4­-­11_r"/>sadādisāmānyād ekasmāt tayoḥ kathaṃcid bhedābhedapratipattir iti cet siddham tasya kathaṃcid anityatvam anityasvadharmāvyatirekāt na hy anityād abhinnaṃ nityam eva yuktam anityasvātmavat sarvathā nityasya kramayaugapadyābhyām arthakriyāvirodhāc ca tad anityaṃ sāmānyaṃ viśeṣādeśāt śabdavat tata evānekaṃ tadvat sad ity ādisvapratyayāviśeṣād ekaṃ sattādisāmānyam iti cet na sarvathāsvapratyayāviśeṣasyāsiddhatvāt pratipadādivyaktau sad ity ādipratyayasya viśeṣāt tadvyaktiviṣayo viśeṣapratyaya iti cet tarhi tā vyaktayaḥ sāmānyāt sarvathā yadi bhinnāḥ pratipadyante tadā yaugamatapraveśo mīmāṃsakasya sa cāyuktaḥ tanmate saṃbandhasya nirastatvāt tasyeti vyapadeśānupapatteḥ </p><p n="a_307 b_GJ_47,12­-­21" rend="measured"><span type="ref-block" n="227 r_SŚP-GJ#47,12­-­21_r"/>atha kathaṃcid abhinnāḥ tadā siddhaṃ sāmānyasya viśeṣapratyayaviṣayatvam viśeṣapratyayaviṣayebhyo viśeṣebhyaḥ kathaṃcid abhinnasya sāmānyasya viśeṣapratyayaviṣayatopapatteḥ viśeṣasvātmavat tato naikam eva sattādisāmānyam nāpy anaṃśam kathaṃcit sāṃśatvapratīteḥ sāṃśebhyo viśeṣebhyo 'narthāntarabhūtasya sāṃśatvopapatteḥ tatsvātmavat tathā na sarvagataṃ tat sāmānyaṃ vyaktyantarāle 'nupalabhyamānatvāt tatrānabhivyaktatvāt tasyānupalambha iti cet tata eva vyaktisvātmana iva tatrānupalambo 'stu tatra tasya sadbhāvavedakapramāṇābhāvād asattvād evānupalamba iti cet sāmānyasyāpi viśeṣābhāvād asattvād evānupalambho 'stu vyaktyantarāle tasyāpy sadbhāvavedakapramāṇābhāvāt pratyakṣatas tathānanubhavāt kharaviṣāṇādivat na hi bhinnadeśāsu vyaktiṣu sāmānyam ekam yathā sthūṇādiṣu vaṃśādir iti pratīyate yato yugapadbhinnadeśasvādhāravṛttitve saty ekatvaṃ tasya siddhyet svādhārāntarāle astitvaṃ sādhayed iti tad evam anekabādhakasadbhāvāt bhāṭṭaprābhākarair iṣṭaṃ </p></div><trailer resp="GJ" n="a_308">bhadraṃ bhūyāt </trailer></div></body></text></TEI>
