<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE TEI PUBLIC "-//TEI P5//DTD Main Document Type//EN" "../tei_all.dtd">
<TEI><teiHeader><fileDesc><titleStmt><title ana="actual">Vidyānandin's Patraparīkṣā</title><title type="subtitle" subtype="digital-edition" ana="potential">Digital edition based on Gajādharalāl Jaina's 1913 printed edition</title><title type="subtitle" subtype="plain-text">Plain text of Trikha's 2025 edition</title></titleStmt><publicationStmt><publisher>Published within the Digital Corpus of Vidyānandin's Works at <span type="ref-site" target="../">www.dipal.org/dcv</span></publisher><availability><licence> under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License</licence></availability><date type="published">November 21, 2025</date></publicationStmt><sourceDesc><bibl>Print edition: Vidyānandasvāmi-viracitā ... Āptaparīkṣā Patraparīkṣā ca Gajādharalālajainaśāstriṇā sampādite. (Sanātanajainagranthamālā 1). Kāśī 1913.</bibl><bibl type="base-resource">Enriched digital edition: <span target="PaP-HT-d.html">dcv/Patraparīkṣā/PaP-HT-d</span></bibl></sourceDesc></fileDesc><encodingDesc><projectDesc><p rend="measured"><seg type="project-general">This resource for the text of the <seg type="essential" subtype="wor_name">Patraparīkṣā</seg> (<seg type="essential" subtype="wor_abbr">PaP</seg>) is published alongside <span type="ref-site work" target="./">other digital resources for the work</span>. The resource at hand, <seg type="essential" subtype="tra_sigl">PaP-HT‑t</seg>, is a resource for the specific text of the edition by Trikha (HT) in 2025. </seg><seg type="derivat" subtype="plain-text">The resource renders only the plain text (t) without metatext except for punctuation and indication of verse or prose. </seg><seg type="thanks">H. Trikha created this resource during his occupations at the Institutes for <span type="organisation">South Asian, Tibetan and Buddhist Studies, University of Vienna,</span> and for the <span type="organisation">Cultural and Intellectual History of Asia, Austrian Academy of Sciences.</span> Substantial work was done in the project “Perspectivism and intertextuality in Vidyānandin’s works,” funded by the Austrian Science Fund (FWF Schrödinger project J 3880-G24). Trikha is especially grateful to the late Helmut Krasser for financing the capture of the printed edition. </seg></p></projectDesc><refsDecl><p rend="measured"><seg type="PaP-GL" ana="potential">References in the left margin pertain to page and line of Gajādharalāl's printed edition. </seg><seg type="PaP-HT" ana="actual">References in the left margin represent the current numner of basic divisional units, i.e., line groups and paragraphs. </seg></p></refsDecl></encodingDesc></teiHeader><text type="plain-text"><body><lg rend="one-line" corresp="PaP/GL/1547709001 PaP/GL/1547709028" n="a_1 b_1"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 1</span><l rend="blocked">śrī­va­rddha­mā­na­m ānutya syā­dvā­da­nyā­ya­nā­ya­kaṃ | </l><l rend="blocked">pra­bu­ddhā­śe­ṣa­ta­ttvā­rthaṃ pa­tra­vā­kyaṃ vi­cā­rya­te || </l></lg><p corresp="PaP/GL/1547739253" n="a_2 b_2" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 2</span><s type="Q"><w type="Q">kasmāt</w> punaḥ śrī­va­rddha­mā­na­m arhaṃtaṃ bhagavaṃ taṃ syā­dvā­da­nyā­ya­nā­ya­kaṃ pra­ka­rṣe­ṇa sā­kṣā­dbu­ddhā­śe­ṣa­dra­vya­pa­ryā­yā­tma­jī­vādi­pa­dā­rtha­m e­vā­nu­tya pa­tra­vā­kya­m ā­cā­rya­pa­raṃ­pa­ra­yā vi­ca­ra­t vi­cā­rya­te | </s> nanv a­kṣa­pā­dā­dye­kāṃ­ta­vā­di­nā­m a­nya­ta­ma­m ity a­tro­cya­te | </p><lg type="q" n="a_3 b_3"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 3</span><l rend="blocked">nai­kāṃ­ta­vā­di­nāṃ pa­tra­vā­kyaṃ saṃ­bha­va­da­rtha­kaṃ | </l><l rend="blocked">ta­tta­ttvā­dhi­ga­mo­pā­ya­pra­kā­śa­ra­hi­ta­tva­taḥ || </l><l rend="blocked">yat tu saṃ­bha­va­da­rthā­tmā na tat tā­dṛ­kṣa­m īkṣitaṃ | </l><l rend="blocked">yathā syā­dvā­da­bhṛ­dvā­kyaṃ ta­dṛ­kve­daṃ na tat tathā || </l></lg><p n="a_4 b_4" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 4</span><seg type="PR"><w>nanv</w></seg> <q>a­kṣa­pā­dā­dī­nāṃ pa­tra­vā­kyaṃ tāvan <w ana="na"/></q><seg type="ES">nety</seg> <seg type="PO"><w ana="iti"/><seg type="ES"/> ayuktaṃ </seg> <phr>tasya pra­si­ddhā­va­ya­va­tve­na pra­si­ddha­tvā­t de­va­da­ttā­di­vā­kya­va­t</phr><corr> | </corr><s>nāpi tad<corr> </corr>a­saṃ­bha­va­da­rtha­kaṃ sve­ṣṭa­syā­rtha­sya sā­dha­ka­tvā­t | </s> na cā­sā­dhu­gū­ḍha­pa­da­prā­ya­m api patram ā­sa­jya­te <phr>sā­dhu­gū­ḍha­pa­da­prāyasyaiva ni­rā­ku­la­sya tasya tair ā­ve­di­ta­tvā­t | </phr><seg type="PR">tad ucyate — </seg> </p><lg type="q" n="a_5 b_5"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 5</span><l rend="blocked">pra­si­ddhā­va­ya­vaṃ vākyaṃ sve­ṣṭa­syā­rtha­sya sādhakaṃ | </l><l rend="blocked">sā­dhu­gū­ḍha­pa­da­prā­yaṃ patram āhur a­nā­ku­laṃ || </l></lg><p n="a_6 b_6" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 6</span><s type="Q"><w type="Q">kathaṃ</w> punaḥ pra­si­ddhā­va­ya­va­tvā­di­vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śi­ṣṭaṃ vākyaṃ patraṃ nāma <phr>tasya śru­ti­pa­tha­sa­ma­dhi­ga­mya­pa­da­sa­mu­dā­yavi­śe­ṣa­rū­pa­tvā­t patrasya ta­dvi­pa­rī­tā­kā­ra­tvā­t</phr><corr> | </corr></s> <s>na ca yad yato 'nyat tat tena vya­pa­di­śya­te '­ti­pra­saṃ­gā­t<corr> | </corr></s> <s>nī­lā­da­yo <corr>'</corr>pi hi kaṃ­ba­lā­di­bhyo 'nye <corr>၊ </corr>na te nī­lā­di­vya­pa­de­śa­he­ta­vaḥ <phr>teṣāṃ tad<corr>v</corr>ya­pa­de­śa­he­tu­ta­yā pra­tī­ya­mā­na­tvā­t ki­rī­ṭā­dī­nāṃ puruṣe ta­dvya­pa­de­śa­he­tu­tva­va­t ta­dyo­gā­t tatra ma­tva­rthī­ya­vi­dhā­nā­t | </phr></s> nī­lā­da­yaḥ saṃti yeṣāṃ te nī­lā­da­yaḥ kaṃ­ba­lā­da­ya <seg type="PO">iti</seg> gu­ṇa­va­ca­ne­bhyo ma­tva­rthī­ya­syā­bhā­va­pra­si­ddhe­r <seg type="PO">iti cet</seg> u­pa­ca­ri­to­pa­cā­rā­d <seg type="PO">iti kramaḥ | </seg> śro­tra­pa­tha­pra­sthā­yi­no hi śabdātmakasya pa­da­sa­mu­dā­ya­vi­śe­ṣa­rū­pa­sya lipyām u­pa­cā­raḥ tatra tasya janair ā­ro­pya­mā­ṇa­tvā­t li­pyu­pa­ca­ri­ta­vā­kya­syā­pi patre sa­mu­pa­ca­rya­mā­ṇa­tvā­t tatra li­khi­ta­sya pa­tra­stha­tvā­t ta­du­pa­ca­ri­to­pa­cā­rā­t pa­tra­vya­pa­de­śa­si­ddheḥ<corr> | </corr> na ca yad yato 'nyat tat te­no­pa­cā­rā­d u­pa­cā­ro­pa­cā­rā­t vā vya­pa­de­ṣṭu­m aśakyaṃ śakrād anyatra vya­va­ha­rtṛ­ja­ne śa­krā­bhi­prā­ye sphuṭam u­pa­cā­rada­rśa­nā­t tato '­nya­trā­pi kā­ṣṭā­dā­v u­pa­cā­ro­pa­cā­rā­t śa­kra­vya­pa­de­śa­si­ddheḥ<corr> | </corr> tad uktaṃ — </p><lg n="a_7 b_7"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 7</span><l rend="blocked">mukhyaṃ śa­bdā­tma­kaṃ vākyaṃ lipyām ā­ro­pya­te janaiḥ |</l><l rend="blocked"> pa­tra­stha­tvā­t tu tat patram u­pa­cā­ro­pa­cā­ra­taḥ || </l></lg><p n="a_8 b_8" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 8</span>athavā pra­kṛ­ta­vā­kya­sya mukhyata eva pa­tra­vya­pa­de­śa iti ni­ga­dā­maḥ<corr> | </corr> padāni trāyaṃte gopyaṃte rakṣyaṃte parebhyaḥ pra­ti­vā­di­bhyaḥ svayaṃ vi­ji­gī­ṣu­ṇā yasmin vākye tat patram iti pa­tra­śa­bda­sya ni­rva­ca­na­si­ddheḥ | tathā loke vya­va­ha­rtta­ri śāstre ca gu­ru­pa­rva­kra­mā­yā­te pratīteḥ<corr> | </corr> na ca padāni vi­ni­ści­ta­pa­da­sva­rū­pa­ta­da­bhi­dhe­ya­ta­ttve­bhyaḥ parebhyas trātum a­śa­kyā­ny eva ku­ta­ści­d va­rṇa­vi­pa­ryā­sa­nā­deḥ pra­kṛ­ti­pra­tya­yā­di­go­pa­nā­d vā ta­ttrā­ṇa­saṃ­bha­vā­t pa­da­gū­ḍhā­di­kā­vya­va­t<corr> | </corr>tad uktaṃ — </p><lg n="a_9 b_9"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 9</span><l rend="blocked">trāyaṃte vā padāny asmin parebhyo vi­ji­gī­ṣu­ṇā |</l><l rend="blocked"> ku­ta­ści­d iti patraṃ syāl loke śāstre ca rūḍhitaḥ || </l></lg><p n="a_10 b_10" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 10</span>na cai­va­ma­sā­dhu­pa­dā­spa­da­ma­pi vākyaṃ pa­tra­mā­sa­jya­te­su­spa­ṣṭa­pa­da­me­va vā sā­dhu­gū­ḍha­pa­da­prā­ya­mi­ti­va­ca­nā­tta­du­ktaṃ — </p><lg n="a_11 b_11"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 11</span><l rend="blocked">na­cā­sā­dhu­pa­daṃ vākyaṃ pra­spa­ṣṭa­pa­da­me­va vā |</l><l rend="blocked">sā­dhu­gū­ḍha­pa­da­prā­ya­mi­ti tasya vi­śe­ṣa­ṇā­t || </l></lg><p n="a_12 b_12" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 12</span>pa­da­pā­dā­di­gū­ḍha­kā­vya­me­vaṃ patraṃ prāpnoti iti ce­nna­pra­si­ddhā­va­ya­va­tve­na vi­śi­ṣṭa­sya pa­tra­tva­va­ca­nā­t na hi­pa­da­gū­ḍhā­di­kā­vyaṃ pra­mā­ṇa­si­ddha­pra­ti­jñā­dya­va­ya­va­vi­śe­ṣa­ṇa­ta­yā­kiṃ­ci­tpra­si­ddhaṃ tasya tathā pra­si­ddhau­pa­tra­vya­pa­de­śa­si­ddhe­ra­vā­dhi­ta­tvā­tta­du­ktaṃ — </p><lg n="a_13 b_13"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 13</span><l rend="blocked">pa­da­gū­ḍhā­di­kā­vyaṃ ca naivaṃ patraṃ pra­sa­jya­te |</l><l rend="blocked">pra­si­ddhā­va­ya­va­tve­na vi­śi­ṣṭa­syā­bhi­dhā­na­taḥ || </l></lg><p n="a_14 b_14" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 14</span>sva­ya­mi­ṣṭa­syā­rtha­syā­sā­dha­ka­ma­pi tā­dṛ­gvā­kyaṃ­pa­tra­me­va­mā­sa­kta­mi­ti cenna sve­ṣṭā­rtha­sā­dha­na­syai­ve­ha­pa­tra­vi­cā­re patratvava­ca­nā­t ta­da­pya­bhi­hi­taṃ — </p><lg n="a_15 b_15"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 15</span><l rend="blocked">sve­ṣṭhā­rthā­sā­dha­na­syā­pi naivaṃ pa­tra­tva­mā­pa­te­t |</l><l rend="blocked">sve­ṣṭā­rtha­sā­dha­na­syai­va pa­tra­tva­va­ca­nā­di­ha || </l></lg><p n="a_16 b_16" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 16</span>tato nā­kṣa­pā­dā­dī­nā­me­kāṃ­ta­vā­di­nāṃ­pa­tra­vā­kya­ma­saṃ­bha­va­da­rtha­kaṃ iti ke­ci­tta­da­sa­tya­tho­kta­la­kṣa­ṇa­sya patravākyasya te­ṣāṃ­vi­cā­rya­mā­ṇa­syā­vya­va­sthi­teḥ tathāhi — nā­kṣa­pā­da­sya­tā­va­dya­tho­kta­la­kṣa­ṇaṃ pa­tra­vā­kyaṃ saṃ­bha­va­ti prasiddhā­va­ya­va­tva­sya vi­ra­hā­tsu­ga­tā­dī­nā­mi­va | ta­da­va­ya­vā­hi­pra­ti­jñā­da­yaḥ paṃ­cā­kṣa­pā­de­nā­bhi­dhī­yaṃ­te­pra­ti­jñā­he­tū­dā­ha­ra­ṇo­pana­ya­ni­ga­ma­nā­nya­va­ya­vā i­ti­sū­tra­pra­ṇa­ya­nā­t | ta­trā­ga­maḥ pratijñā vi­śva­ta­śca­kṣu­ri­ti­vi­śva­to mukho viśvato bāhuriti viśvataḥ pā­tsaṃ­bā­hu­bhyāṃ dhamati saṃ­pa­ta­ttrai­rdyā­vā­bhū­mī ja­na­ya­nde­va­e­ka iti yathā ā­ga­mā­rtho vā pratijñā vi­vā­dā­dhyā­si­ta­mu­pa­la­bdhi­ma­tkā­ra­ṇa­ka­mi­ti | ya­thā­he­tu­ra­nu­mā­naṃ tena pra­ti­jñā­tā­rtha­syā­nu­mī­ya­mā­na­tvā­t kā­rya­tvā­di­ti | yathā u­dā­ha­ra­ṇaṃ pratyakṣaṃ vā­di­pra­ti­vā­di­no­rya­tra­bu­ddhi­sā­myaṃ ta­du­dā­ha­ra­ṇa­mi­ti va­ca­nā­t va­strā­di­va­di­ti yathā u­pa­na­ya­mu­pa­mā­naṃ dṛṣṭāṃtaḥ dha­rmi­sā­dhya­dha­rmi­ṇoḥ sā­dṛ­śyā­t­, "­pra­si­ddha­sā­dha­rmyā­t sā­dhya­sā­dha­na­mu­pa­mā­na­mi­ti­" va­ca­nā­t yatkāryaṃ ta­du­pa­la­bdhi­ma­tkā­ra­ṇa­kaṃ dṛṣṭaṃ yathā va­strā­di­ta­thā ca vi­vā­dā­dhyā­si­ta­mi­ti | ya­thā­sa­rve­ṣā­me­ka­vi­ṣa­ya­tva­pra­darśa­na­pha­laṃ ni­ga­ma­naṃ­ta­smā­du­pa­la­bdhi­ma­tkā­ra­ṇa­ka­mi­ti ya­thā­ā­ga­mā­nu­mā­na­pra­tya­kṣo­pa­mā­na­va­t pha­la­sa­mu­dā­ya­rū­patvā­tpaṃ­cā­nā­ma­va­ya­vā­nā­mi­ti vyā­khyā­nā­t | na cai­te­paṃ­cā­va­ya­vāḥ pra­mā­ṇa­to vi­cā­rya­mā­ṇā vi­pa­ści­cce­ta­si suniścitā­śca­kā­sa­ti­, pa­tra­vā­kyā­bhā­se­'­pi saṃ­bha­vā­t te­ṣāṃ­pa­kṣa­dha­rma­tva­sa­pa­kṣe­sa­tva­vi­pa­kṣā­sa­tva­mā­trā­ṇā­mi­va­tra­yā­ṇā­ma­va­ya­vā­nāṃ su­ga­ta­saṃ­ma­tā­nāṃ vī­tā­dī­nā­mi­va­ka­pi­la­vi­ka­lpi­tā­nāṃ ta­da­bhā­ve­'­pi pa­tra­vā­kya­sya svā­rtha­sā­dha­na­sya­da­rśa­nā­t sā­dhyā­vi­nā­bhā­va­ni­ya­ma­ni­śca­ya­la­kṣa­ṇā­de­va he­toḥ­sā­dhya­pra­si­ddheḥ taduktaṃ — </p><lg n="a_17 b_17"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 17</span><l rend="blocked">na caivaṃ lakṣaṇaṃ pa­tra­ma­kṣa­pā­da­sya yujyate |</l><l rend="blocked">pra­si­ddhā­va­ya­va­tva­sya vi­ra­hā­tsu­ga­tā­di­va­t || </l><l rend="blocked">pa­tra­syā­va­ya­vāḥ paṃca pra­ti­jñā­da­ya i­tya­sa­t |</l><l rend="blocked">pa­trā­bhā­se­'­pi sa­dbhā­vā­tte­ṣāṃ trai­rū­pa­mā­tra­va­t || </l><l rend="blocked">ta­da­bhā­ve­'­pi patrasya svā­rtha­sā­dha­na­te­kṣa­ṇā­t |</l><l rend="blocked"> he­toḥ­sā­dhyā­vi­nā­bhā­va­ni­ya­mā­tma­ka­to yathā || </l><l rend="blocked">sa­tsa­tsa­di­ti­saṃ­kṣe­pā­tsā­dhya­sā­dha­na­da­rśa­naṃ |</l><l rend="blocked"> vyā­ptyāḥ­sā­ma­rthya­taḥ sa­rva­nā­mā­bhā­ve­'­pi niścitaṃ || </l></lg><p n="a_18 b_18" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 18</span>nanu ca ya­tkṛ­ta­kaṃ ta­da­ni­tyaṃ dṛṣṭaṃ yathā ghaṭa i­tyā­dau­sa­ti sa­rva­nā­ma­pra­yo­ge vyāptyā sā­dhya­sā­dha­na­va­ca­namu­pa­la­bdhaṃ na pu­na­ra­sa­ti yataḥ sa­tsa­di­tya­tra­sa­rva­nā­ma­pra­yo­gā­bhā­ve­'­pi saṃ­kṣe­pa­ta­sta­tsi­ddhye­tdha­rmi­ṇa­ścā­va­ca­na­mi­hāyuktaṃ a­gni­ra­tra­dhū­mā­di­tyā­di­ṣu­dha­rmi­va­ca­na­da­rśa­nā­di­ti kaścit so­'­pya­nā­lo­ci­ta­va­ca­na­pa­thaḥ­sā­ma­rthyā­dga­mya­mā­na­sya sa­rva­nā­mno pra­yo­ge­vi­ro­dha­vai­dhu­ryā­t paṃ­cā­va­ya­va­vā­di­naḥ­sā­dha­rmyā­va­ya­va­vyā­khyā­nā­da­rtha­to­ga­mya­mā­nā­nāṃ vaidharmyāva­ya­vā­nā­mi­va kva­ci­da­va­śyaṃ ta­tpra­yo­ge paṃ­cā­va­ya­va­va­ca­ne­nyū­na­tā­nu­ṣaṃ­gā­t a­va­ya­va­vā­di­nāṃ bauddhānāṃ tryaṃśasya hetorbhā­ṣa­ṇā­t sā­ma­rthya­to ga­mya­mā­nā­nāṃ pra­ti­jñā­dī­nā­mi­va­ta­tpra­yo­ge sva­ya­ma­sā­dha­nāṃ­ga­va­ca­na­sya ni­gra­hā­dhi­ka­ra­ṇa­sya tai­ra­bhi­dhā­nā­t tata eva dha­rmi­ṇo­'­pya­va­ca­na­mi­ti­saṃ­kṣi­pta­pa­tra­vā­kye­na vi­ru­ddhya­te ta­sya­pa­rī­kṣā­da­kṣai­ra­kṣū­ṇa­ta­yo­pala­kṣi­ta­tvā­tta­du­ktaṃ — </p><lg n="a_19 b_19"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 19</span><l rend="blocked">vai­dha­rmyā­va­ya­vā ya­dva­tpaṃ­cā­va­ya­va­vā­di­naḥ |</l><l rend="blocked">sā­dha­rmyā­va­ya­vā­khyā­nā­dga­myaṃ­te­'­rthā­da­bhā­ṣi­tāḥ || </l><l rend="blocked">pra­ti­jñā­yā­śca ke­ṣāṃ­ci­ddhe­to­stryaṃ­śa­sya bhā­ṣa­ṇā­t |</l><l rend="blocked">sā­ma­rthyā­dga­mya­mā­na­tvā­nna prayojyā yathaiva tu || </l><l rend="blocked">tathā sā­ma­rthya­ga­mya­tvā­tsa­rva­nā­mno­pya­bhā­ṣa­ṇaṃ |</l><l rend="blocked">kva­ci­di­ṣṭaṃ pa­rī­kṣā­yāṃ da­kṣai­rddha­rmi­ṇa eva ca || </l></lg><p n="a_20 b_20" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 20</span>nanvevaṃ kva­ci­da­pi pra­ti­jñā­di­pra­yo­ge na syā­dvā­di­nāṃ­yu­kta­rū­po­bha­ve­t tasya sā­ma­rthyā­dga­mya­mā­na­tvā­tsa­rvanā­ma­va­di­ti na ma­nī­ṣi­bhi­rma­na­si nidheyaṃ te­ṣāṃ­pra­ti­pā­dyā­nu­ro­dhe­na pra­yo­go­pa­ga­mā­t yathaiva hi­ka­sya­ci­tpra­ti­bodhya­syā­nu­ro­dhe­na sā­dha­na­vā­kye­saṃ­dhā­bhi­dhī­ya­te dṛ­ṣṭāṃ­tā­di­ka­ma­pi na cai­vaṃ­sā­dha­na­syai­ka­la­kṣa­ṇa­tvaṃ svayaṃ pa­rī­kṣi­tama­pa­kṣi­pya­te ta­to­'­nyāṃ­śā­nāṃ sa­tā­ma­pi­ta­lla­kṣa­ṇa­tvā­pā­yā­tsā­dha­nā­bhā­se­pi­ta­tsaṃ­bha­vā­da­sā­dhā­ra­ṇa­tā­vi­ra­hā­t tathaiva hi­ku­mā­ra­naṃ­di­bha­ṭṭā­ra­kai­ra­pi sva­vā­da­nyā­ye­ni­ga­di­ta­tvā­tta­dā­ha — </p><lg n="a_21 b_21"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 21</span><l rend="blocked">pra­ti­pā­dyā­nu­ro­dhe­na pra­yo­ge­ṣu pu­na­rya­thā |</l><l rend="blocked"> pra­ti­jñā­pro­cya­te ta­jjñai­sta­tho­dā­ha­ra­ṇā­di­kaṃ || </l><l rend="blocked">na caivaṃ sā­dha­na­syai­ka­la­kṣa­ṇa­tvaṃ vi­ru­dhya­te |</l><l rend="blocked">he­tu­la­kṣa­ṇa­tā­pā­yā­da­nyāṃ­śa­sya ta­tho­di­taṃ || </l><l rend="blocked">a­nya­thā­nu­pa­pa­ttye­ka­la­kṣa­ṇaṃ liṃ­ga­maṃ­gya­te |</l><l rend="blocked">pra­yo­ga­pa­ri­pā­ṭī tu pra­ti­pā­dyā­nu­ro­dha­taḥ || </l></lg><p n="a_22 b_22" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 22</span>nanu cā­ti­saṃ­kṣi­pta­pa­tra­vā­kye he­tu­re­va pra­yo­kta­vyaḥ­tā­va­nmā­trā­tsā­dhya­ma­va­bo­ddhuṃ sa­ma­rthā­n na­rā­npra­ti sādhyābhi­dhā­na­sya ni­ra­rtha­ka­tvā­t pra­paṃ­ca­tā­ra­ta­myā­t sā­dhyaṃ­ni­śce­tu­mī­śā­n prati dvau cā­va­ya­vau pra­yo­kta­vyau pa­kṣo­he­tu­śce­ti tra­ya­ścā­va­ya­vāḥ kāṃścana pra­ti­pa­kṣo­he­tu­rdṛ­ṣṭāṃ­ta­śce­ti | catvāro vā ta­e­vā­va­ya­vāḥ­so­pa­na­yāḥ pa­rā­nu­gra­ha­pra­va­ṇaiḥ sadbhiḥ pra­yo­kta­vyāḥ | paṃca vā pra­ti­jñā­he­tū­dā­ha­ra­ṇo­pa­na­ya­ni­ga­ma­na­bhe­dā­t | anyathā ta­tpra­ti­pa­tte­ra­yo­gā­di­tya­nye prāhuḥ tadāha — </p><lg n="a_23 b_23"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 23</span><l rend="blocked">he­tu­re­va pra­yo­kta­vya­stā­va­nmā­trā­tpra­ve­di­tuṃ |</l><l rend="blocked">sa­ma­rthā­npra­ti­bo­dhyā­n nṝn sādhyaṃ saṃ­kṣe­pa­to nanu || </l><l rend="blocked">dvau ca trayaśca catvāraḥ paṃca cā­va­ya­vāḥ pare |</l><l rend="blocked">pra­yo­kta­vyāḥ pra­paṃ­ce­na sa­dbhi­ri­tya­pa­re viduḥ || </l></lg><p n="a_24 b_24" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 24</span>te­'­pye­vaṃ pṛṣṭavyāḥ he­tu­stā­va­tke­va­laḥ pra­yu­jya­mā­naḥ­ka­thaṃ pra­yu­jya­ta iti yadi pra­tha­māṃ­taḥ sa­tsa­di­tye­va tadāsya kutaḥ sā­dhya­tva­vya­va­cche­daḥ­sā­dhya­la­kṣa­ṇa­vai­ka­lyā­t sa­tsa­ttva­sya pra­si­ddha­tvā­tsā­dhya­syā­pra­si­ddha­la­kṣa­ṇa­tvā­t kiṃ punaḥ sa­tsa­di­tyu­cya­te­ya­ta­sta­tsa­ka­la­ja­na­pra­si­ddhaṃ sā­dhya­vya­va­cche­de­na­sā­dha­na­tve­nai­va bu­ddhyā­ma­he na punaḥ sā­dhya­ni­rde­śatvena śaṃ­kā­ma­he sa­tsa­di­ti cet ime brūmahe sa­da­naṃ­sa­di­ti pramā ya­to­'­trā­bhi­pre­tā sa­rvai­rga­tya­rtha­tvā­tga­tya­rtha­sya ca jñā­nā­rtha­tvā­tsa­rve gatyarthā jñānārthe varttaṃte i­ti­va­ca­nā­tsa­tī vi­dya­mā­nā sā yasmin ta­tsa­tsa­dvi­dya­mā­na­pra­maṃ­pra­me­ya­mi­ti yāvanna ka­sya­ci­tpra­mā­ṇa­vā­di­naḥ­pra­me­ya­ma­pra­si­ddhaṃ | saṃ­vi­ta­mā­tra­pra­mā­ṇa­vā­di­naḥ­ta­da­pra­si­ddha­mi­ti na maṃtavyaṃ tasyāpi saṃ­vi­tsva­rū­pe­pra­me­ya­tva­pra­si­ddheḥ sva­rū­pa­sya svato ga­ti­ri­ti­sva­ya­ma­bhi­dhā­nā­tsaṃ­vṛ­tyā ta­da­bhi­dhā­ne pa­ra­mā­rtha­taḥ svarūpā­di­ga­ti­vi­ro­dhā­tsaṃ­vi­da­dvai­ta­si­ddhe­ra­yo­gā­t | ya­di­pu­na­ru­tpā­dā­di­sva­bhā­va­tvaṃ satvaṃ tadā ta­tsa­tsa­tsā­dhya­mi­ti­yu­ktaṃ vi­dya­mā­no­tpā­dā­di­sva­bhā­va­tva­sya sa­tsa­ttva­sya­ke­ṣāṃ­ci­da­pra­si­ddha­tvā­t sā­dhya­la­kṣa­ṇa­saṃ­pra­ti­pa­tte­ri­tye­vaṃ­ye bruvaṃte teṣāṃ sa­tsa­di­tyu­kte sa­tsa­tva­sya pra­si­ddha­ta­yā­sā­dhya­vya­va­cche­da­si­ddhā­va­pi sā­dha­na­sya dharmiṇo vya­va­cche­daḥ­si­ddhye­t tasyāpi pra­si­ddha­tve­na saṃ­ma­ta­tvā­tpra­si­ddho­dha­rmī­ti va­ca­nā­t yadi pu­na­rvi­du­ṣāṃ­sā­dhya­si­ddhya­rthaṃ dharmiṇo pra­yo­jya­tvā­tta­sya sā­dhyā­vi­nā­bhā­vā­bhā­vā­de­va vya­va­cche­da­si­ddhi­ri­ti ma­taṃ­ta­dā hetuḥ kevalaḥ kathaṃ teṣāṃ prayojyaḥ syāt sveṣṭasiddhyarthaṃ sā­dhya­syā­na­bhi­dhā­ne te­na­ta­syā­vi­nā­bhā­vā­pra­si­ddheḥ | pra­stā­vā­dga­mya­mā­ne­na­sā­dhye­nā­nu­kte­nā­pi he­to­ra­vi­nābhā­va­stā­va­dvi­dbhi­ra­va­dhā­rya­te iti cet na­cai­ta­tpa­rī­kṣā­kṣa­maṃ­pra­stā­va­sye­ṣṭā­ni­ṣṭa­yo­ra­rtha­yo­ra­vi­śe­ṣā­tka­ta­ra­smi­nna­rthe­he­tuḥ pra­yu­kto­ya­mi­ti jñā­tu­ma­śa­kteḥ ki­ma­ni­tyaḥ śabdo ni­tyo­ve­tyu­bha­yāṃ­śā­va­laṃ­vi­ni śaṃsaye sati he­tu­pra­yo­ga­sye­ṣṭatvā­t­"­saṃ­di­gdhe­'­rthe he­tu­va­ca­nā­di­ti­" kai­ści­tsva­ya­ma­bhi­dhā­nā­t | a­tha­ya­dai­ka­mu­kha­e­va pra­stā­va­stryā­tma­kaṃ jagat ka­tha­me­tadi­ti­ka­sya­ci­tpra­śne tadā he­tu­sta­trai­vā­ya­mi­ti jñātuṃ śa­kya­tvā­tpra­stā­vā­dga­mya­mā­ne­na sādhyena he­to­ra­vi­nā­bhā­vaḥ si­ddhya­tye­ve­tya­pi na saṃgataṃ pṛ­ṣṭa­vi­pa­rī­tā­rthe­he­to­rva­ca­na­sa­dbhā­va­da­rśa­nā­t a­tryā­tma­ka­mi­daṃ sa­rva­mi­ti­sva­ya­ma­bhī­psa­tāṃ tatraiva he­tu­pra­yo­go­pa­pa­tteḥ ya­di­pu­na­sta­tra pra­yu­kta­sya he­to­rvi­ru­ddha­tva­ni­śca­yā­t tathā ca­tryā­tma­ka­syai­va si­ddhe­ra­tryātma­ka­tva­sya sā­dhya­tvā­yo­gā­tna tena he­to­ra­vi­nā­bhā­va­si­ddhi­ri­ti mataṃ tadā tryā­tma­ka­tva­syā­pi­ku­taḥ sā­dhya­tvaṃ­, pra­si­ddha­sya sā­dhya­tva­vi­ro­dhā­tsā­dha­na­va­t | ka­sya­ci­ddhe­to­ra­tryā­tma­ka­tve sā­dhye­vi­ru­ddha­tā­ma­va­bu­ddhya­mā­na­sya sā­ma­rthyā­t tryā­tma­ka­tve­sā­dhye sa­mya­gdhe­tu­tva­ni­rṇa­ya­gha­ṭa­nā­tta­ttryā­tma­ka­pra­si­ddha­tvo­pa­pa­tteḥ yo hyanagnau sā­dhye­dhū­ma­va­ttva­sya he­to­rvi­ru­ddha­tā­ma­va­bu­dhya­te sa ta­syā­gnau­sā­dhye sa­mya­gdhe­tu­tva­ma­pi budhyata eva | na cai­vaṃ­bu­dhya­mā­na­sya pra­ti­pā­dya­tā ghaṭate pra­ti­pā­da­ka­va­t tatona taṃ prati hetuḥ kevalaḥ pra­yo­kta­vyaḥ syāt | atha ya­tpṛ­ṣṭaṃ­pra­ti­pā­dye­na tatra heturya­dā­cā­rye­ṇa pra­yu­jya­te ta­dā­ta­sya te­nā­vi­nā­bhā­vā­va­ga­ti­rbha­va­tye­ve­ti mataṃ tadapi na­sa­mī­cī­naṃ sā­dhya­ni­rdde­śa­syai­va sa­mā­ga­teḥ­pra­ti­pā­dya­kṛ­ta­pra­śna­vi­śe­ṣa­syā­nya­thā ta­trā­nu­pa­pa­tteḥ­u­tpā­dā­dyā­tma­kaṃ sarvaṃ kuta e­ta­di­ti praśne pra­me­ya­tvāditi he­to­rva­ca­ne­'­pi saṃ­baṃ­dhā­tsā­dhya­ni­rdde­śa­pra­si­ddheḥ­e­ka­ni­rdde­ṣṭu­ri­va bhi­nna­ni­rdde­ṣṭu­ra­pi tasya te­na­saṃ­baṃ­dhā­vi­śe­ṣā­t yathaiva hyekasya va­ktuḥ­sā­dhya­ni­rde­śā­naṃ­ta­raṃ sā­dha­na­sya nirdeśe ta­sya­te­nā­vi­nā­bhā­va­saṃ­baṃ­dha­sā­dhya­si­ddheḥ sā­dhya­vyā­ptasā­dha­no­pa­da­rśa­naṃ sphu­ṭa­ma­va­sī­ya­te tathā pra­ti­pā­dye­na­sā­dhya­pra­śna­va­ca­ne kṛte pra­ti­pā­da­ke­na sā­dha­nā­mi­dhā­ne­'­pi bhi­nna­va­ktṛ­ni­rdi­ṣṭa­yo­ra­pi­sā­dhya­sā­dha­na­yo­ra­vi­nā­bhā­vā­vi­ro­dhā­tka­tha­ma­nya­thai­ka­vā­kya­sya nā­nā­va­ktṛ­bhi­ru­dī­rya­mā­ṇa­sya saṃ­ba­dha­tā siddhyet tataḥ sarveṣāṃ vādināṃ a­vi­gā­ne­na­si­ddhaṃ saṃ­kṣe­pa­taḥ sā­dhya­sā­dha­na­ni­rde­śa­mā­traṃ na punaḥ kevalaṃ he­tu­va­ca­naṃ vi­du­ṣā­ma­pi ta­da­yo­gā­t kiṃvat sarveṣāṃ vā­di­nāṃ­a­vi­gā­ne­na saṃ­kṣe­pa­taḥ sā­dhya­sā­dha­na­da­rśa­naṃ prasiddhami­ti­ce­du­cya­te śrī­ma­da­ka­laṃ­ka­de­va­sya­, pratyakṣaṃ viśadaṃ jñā­naṃ­pra­mā­ṇa­mi­tyā­di­va­t | dha­rma­kī­rteḥ pratyakṣaṃ kalpanāpo­ḍha­ma­bhrāṃ­ta­mi­tyā­di­va­t | yo­ga­sya­sa­da­kā­ra­ṇa­va­nni­tya­mi­tyā­di­va­t | sāṃkhyasya cai­ta­nyaṃ­pu­ru­ṣa­sya sva­rū­pa­mi­tyā­di­va­t sa­tsa­tsa­di­ti­pa­tra­vā­kya­ma­nā­ku­la­me­va saṃ­bhā­va­yā­maḥ­sva­sā­dhyā­rthā­vi­nā­bhā­vi­sā­dha­na­syā­bhi­dhā­nā­t yathaiva hi­vi­śa­dajñā­nā­tma­ka­tva­maṃ­ta­re­ṇa pra­tya­kṣa­ma­nu­pa­pa­nnaṃ­jñā­nā­tma­ka­tve­na ca vinā pra­mā­ṇa­tvaṃ ke­ṣāṃ­ci­tpa­re­ṣāṃ­ka­lpa­nā­po­ḍhā­bhrāṃ­tā­bhyāṃ vinā pra­tya­kṣa­tvaṃ a­nye­ṣāṃ­ni­tya­tvā­dṛ­te sa­da­kā­ra­ṇa­va­tva­mi­ta­re­ṣāṃ pu­ru­ṣa­sva­rū­pā­bhā­ve­cai­ta­nyaṃ ta­tho­tpā­dā­di­tra­yātma­ka­tva­la­kṣa­ṇa­sa­tva­maṃ­ta­re­ṇa sa­tsa­tvā­khyā­pra­me­ya­tā­pi no­pa­pa­dya­ta eva pra­mā­ṇa­ba­la­taḥ pra­si­ddhā­yā­sta­syāḥ­a­nya­tra kva­ci­tsa­dbhi­rni­śca­yā­t | ā­tmā­di­dra­vya­mu­tpā­da­vya­ya­ni­rmu­ktaṃ prameyaṃ si­ddhaṃ­pa­ryā­ya­śca dhrau­vya­ni­rmu­ktaḥ pra­me­yo­'­stī­ti cā­yu­ktaṃ­dra­vya­pa­ryā­ya­yo­rbhe­dā­bhe­dai­kāṃ­te­'­na­va­sthā­nā­t ta­thā­cai­ta­tsa­ka­la­ma­bhya­dhā­yi | </p><lg n="a_25 b_25"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 25</span><l rend="blocked">te'pi pra­yuṃ­ja­te hetuṃ satsatvaṃ yadi kevalaṃ |</l><l rend="blocked"> sa­tsa­di­tye­va sā­dhya­tva­vya­va­cche­do­'­sya tatkṛtaḥ || </l><l rend="blocked">sā­dhya­la­kṣa­ṇa­vai­ka­lyā­tsa­tya­tva­sya pra­si­ddhi­taḥ |</l><l rend="blocked"> sa­da­naṃ­sa­tpra­mā hyatra satī sā yatra tanmataṃ || </l><l rend="blocked">sa­tsa­tpra­me­ya­me­ta­cca prasiddhaṃ mā­na­vā­di­naḥ |</l><l rend="blocked"> saṃ­vi­nmā­tre­'­pi mānasya sva­rū­pe­sti pra­me­ya­tā || </l><l rend="blocked">u­tpā­dā­di­sva­bhā­va­tvaṃ sattvaṃ sādhyaṃ tu yujyate |</l><l rend="blocked"> ta­syā­pra­si­ddhi­taḥ sā­dhya­la­kṣa­ṇaṃ pra­ti­pa­tti­taḥ || </l><l rend="blocked">e­va­mā­ca­kṣa­te ye'pi teṣāṃ syā­ddha­rmi­ṇaḥ kutaḥ |</l><l rend="blocked"> sā­dha­na­sya­vya­va­cche­daḥ pra­si­ddha­tve­na saṃ­ma­tā­t || </l><l rend="blocked">vi­du­ṣā­ma­pra­yo­jya­tvā­ddha­rmi­ṇaḥ sā­dhya­si­ddha­ye |</l><l rend="blocked"> ta­sya­sā­dhyā­vi­nā­bhā­vā­bhā­vā­de­ve­ti tanmataṃ || </l><l rend="blocked">hetuḥ kathaṃ prayojyaḥ syā­tke­va­laḥ sve­ṣṭa­si­ddha­ye |</l><l rend="blocked"> sā­dhya­syā­va­ca­ne te­nā­vi­nā­bhā­vā­pra­si­ddhi­taḥ || </l><l rend="blocked">pra­stā­vā­dga­mya­mā­ne­na hetoḥ sādhyena buddhyate |</l><l rend="blocked"> vi­dva­dbhi­ra­vi­nā­bhā­vo­'­nu­kte­nā­pī­ti cenna vai || </l><l rend="blocked">pra­stā­va­syā­rtha­yo­ri­ṣṭā­ni­ṣṭa­yo­ra­vi­śe­ṣa­taḥ |</l><l rend="blocked"> kvārthe he­tuḥ­pra­yu­kto­'­ya­mi­ti jñā­tu­ma­śa­kti­taḥ || </l><l rend="blocked">ya­dye­ka­mu­kha­e­va syāt pra­stā­va­stryā­tma­kaṃ jagat |</l><l rend="blocked"> ka­tha­me­ta­di­ti praśne tadā hetuḥ sa tatra cet || </l><l rend="blocked">na pṛ­ṣṭa­vi­pa­rī­tā­rthe he­to­rva­ca­na­saṃ­bha­vā­t |</l><l rend="blocked"> a­tryā­tma­ka­mi­daṃ vi­śvā­mi­ti sva­ya­ma­bhī­psa­tāṃ || </l><l rend="blocked">tatra he­to­rvi­ru­ddha­tva­ni­śca­yā­tsā­dhya­tā na cet |</l><l rend="blocked"> ta­thā­tryā­tma­kaṃ si­ddhe­sta­sya syā­tsā­dhya­tā kutaḥ || </l><l rend="blocked">yo hyagnau vi­ru­ddha­tvaṃ dhū­ma­va­ttva­sya budhyate |</l><l rend="blocked"> so­'­gnau­sā­dhye kathaṃ tasya na vi­dyā­tsa­tya­he­tu­tāṃ || </l><l rend="blocked">na caivaṃ bu­dhya­mā­na­sya ghaṭate pra­ti­pā­dya­tā |</l><l rend="blocked"> pra­ti­pā­da­ka­va­dye­na hetustaṃ prati kevalaḥ || </l><l rend="blocked">yatpṛṣṭaṃ pra­ti­pā­dye­na tatra hetuḥ pra­yu­jya­te |</l><l rend="blocked"> ya­dā­cā­rye­ṇa te­nā­syā­vi­nā­bhā­va­ga­ti­sta­thā || </l><l rend="blocked">bha­va­tye­ve­ti cetsādhye ni­rdde­śo­pye­va­mā­ga­taḥ |</l><l rend="blocked"> pra­ti­pā­da­kṛ­taḥ pra­śna­vi­śe­ṣaḥ kvā­nya­thā­sya sa || </l><l rend="blocked">u­tpā­dā­dyā­tma­kaṃ viśvaṃ kuta etaddhi niścitaṃ |</l><l rend="blocked"> iti pra­śne­pra­me­ya­tvā­di­ti he­to­rva­ca­sya­pi || </l><l rend="blocked">prasiddhaḥ sā­dhya­ni­rde­śaḥ saṃ­baṃ­dhā­du­pa­va­rṇi­taḥ |</l><l rend="blocked"> e­te­nai­vai­ka­ni­rde­ṣṭu­ri­va bhi­nnā­da­pi sphuṭaṃ || </l><l rend="blocked">tataḥ saṃ­kṣe­pa­taḥ­si­ddhaḥ sa­rve­ṣā­ma­vi­gā­na­taḥ |</l><l rend="blocked"> sā­dhya­sā­dha­na­ni­rde­śa­mā­tra­kaṃ na tu he­tu­vā­k || </l><l rend="blocked">pratyakṣaṃ viśadaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ jñā­na­mi­tya­pi |</l><l rend="blocked"> a­ka­laṃ­ka­va­co­ya­dva­tsā­dhya­sā­dha­na­sū­ca­kaṃ || </l><l rend="blocked">pratyakṣaṃ ka­lpa­nā­po­ḍha­ma­bhrāṃ­ta­mi­ti kī­rti­vā­k |</l><l rend="blocked"> sa­da­kā­ra­ṇa­va­nni­tya­mi­ti yo­ga­va­co­'­pi ca || </l><l rend="blocked">caitanyaṃ pu­ru­ṣa­sya syā­tsva­rū­pa­mi­ti sāṃ­khya­vā­k |</l><l rend="blocked"> e­va­mā­di­pa­rai­ri­ṣṭaṃ sve­ṣṭa­si­ddhi­ni­baṃ­dha­naṃ || </l><l rend="blocked">sa­tsa­tsa­di­ti ta­dva­tsyā­tpa­tra­vā­kya­ma­nā­ku­laṃ |</l><l rend="blocked">sva­sā­dhya­rthā­vi­nā­bhā­vi­sā­dha­na­syā­bhi­dhā­na­taḥ || </l><l rend="blocked">u­tpā­dā­di­tra­yā­tma­tva­maṃ­ta­re­ṇa pra­me­ya­tā |</l><l rend="blocked"> na hi­kva­ci­tpra­si­ddhā­sti pra­mā­ṇa­va­la­taḥ satāṃ || </l><l rend="blocked">no­tpā­da­vya­ya­ni­rmu­kta­mā­tmā­di­dra­vya­ma­sti naḥ |</l><l rend="blocked"> pra­me­yaṃ­nā­pi paryāyo dhrau­vya­mu­kto­'­sti kaścana || </l><l rend="blocked">dra­vya­pa­ryā­ya­yo­rbhe­dā­bhe­dai­kāṃ­te­'­na­va­sthi­teḥ |</l><l rend="blocked"> śrī­ma­tsa­maṃ­ta­bha­drā­ryai­yu­kti­vi­dbhi­sta­tho­kti­taḥ || </l><l rend="blocked">dra­vya­pa­ryā­ya­yo­rai­kyaṃ ta­yo­ra­vya­ti­re­ka­taḥ |</l><l rend="blocked"> pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣā­cca śā­kti­ma­ccha­kti­bhā­va­taḥ || </l><l rend="blocked">saṃ­jñā­saṃ­khyā­vi­śe­ṣā­cca sva­la­kṣa­ṇa­vi­śe­ṣa­taḥ |</l><l rend="blocked"> pra­yo­ja­nā­di­bhe­dā­cca ta­nnā­nā­tvaṃ na sarvathā || </l></lg><p n="a_26 b_26" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 26</span>tatra dravyaṃ tā­va­da­nva­yi­ta­de­ve­da­mi­tya­vā­dhi­ta­pra­tya­bhi­jñā­sa­ma­dhi­ga­myaṃ pa­ryā­yo­vyā­vṛ­tā­kā­ra­sva­bhā­vaḥ sa bhedapra­tya­ya­sa­ma­dhi­ga­myaḥ­ka­thaṃ­ci­tta­yo­rai­kya­ma­vya­ti­re­kā­t yayostu naikyaṃ na­ta­yo­ra­vya­ti­re­kaḥ yathā hi­ma­va­dviṃ­dhya­yo­ra­vyati­re­ka­śca­dra­vya­pa­ryā­ya­yo­sta­smā­tta­yo­rai­kya­mi­ti ke­va­la­vya­ti­re­kī he­tuḥ­na­nu cai­kya­ma­vya­ti­re­ka eva sa eva hetuḥ ka­tha­mu­pa­pa­nnaḥ­syā­tsā­dhya­sa­ma­tvā­di­ti na maṃtavyaṃ ka­thaṃ­ci­ttā­dā­tmya­syai­kya­sya­sā­dhya­tvā­t pa­ra­spa­ra­ma­śa­kya­vi­ve­ca­natva­syā­vya­ti­re­ka­sya­sā­dha­na­tvā­t tasyā sā­dhya­sa­ma­tvā­bhā­vā­t pa­ra­spa­raṃ­vya­ti­re­ca­naṃ­vya­ti­re­kaḥ­, ta­da­bhā­va­stva­vya­ti­re­kaḥ sa­ca­śa­kya­vi­ve­ca­na­me­ve­ti kathaṃ sā­dhya­sa­ma­tvaṃ na­cai­va­ma­si­ddho­he­tuḥ ka­sya­ci­jjī­vā­di­dra­vya­sya sva­pa­ryā­ye­bhyo jñā­nā­di­bhyaḥ pa­ra­dra­vya­pa­ryā­yāṃ­ta­rā­ṇi sva­pa­ryā­yā­ṇāṃ­ca jñā­nā­dī­nāṃ­dra­vyāṃ­ta­raṃ ne­tu­ma­śa­kya­tva­sya­pa­ra­spa­ra­ma­śa­kya­vi­ve­ca­na­tva­sya dravyaparyā­ya­yoḥ­su­pra­si­ddha­tvā­t anyathā jñā­nā­di­pa­ryā­yā­ṇāṃ jī­va­pa­ryā­ya­tvā­yo­gā­tjī­vā­di­dra­vya­tva­sya ca ta­ddra­vya­tva­vi­ro­dhā­t nanu sa­tya­pi­dra­vye ta­tpa­ryā­yā­ṇā­mu­tpā­dā­t u­tpa­nnā­nāṃ ca vi­nā­śā­tka­tha­ma­śa­kya­vi­ve­ca­na­tvaṃ si­ddha­mi­ti tu na śaṃka­nī­yaṃ­pa­ryā­yā­ṇā­mu­tpā­da­vi­nā­śā­bhā­ve pa­ryā­ya­tvā­yo­gā­tte­ṣā­mu­tpā­da­vya­ya­la­kṣa­ṇa­tvā­t dra­vya­sya­dhrau­vya­la­kṣa­ṇa­tva­va­t || </p><lg n="a_27 b_27"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 27</span><l rend="blocked">sa­mu­de­ti vi­la­ya­mṛ­ccha­ti bhāvo ni­ya­me­na pa­rya­ya­na­ya­sya­no­de­ti no vi­na­śya­ti bhā­va­na­yā­liṃ­gi­to nityaṃ || </l></lg><p n="a_28 b_28" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 28</span>iti va­ca­nā­t | na ca kā­lā­bhe­do­'­śa­kya­vi­ve­ca­na­tvaṃ­e­ka­kā­la­va­rti­nāṃ nā­nā­rthā­nā­ma­ti­pra­saṃ­gā­t tataḥ kā­lā­bhe­de­sa­tya­pi dra­vya­pa­ryā­yo­rnā­śa­kya­vi­ve­ca­na­tvaṃ ya­tho­kta­la­kṣa­ṇaṃ­vi­ru­ddhya­te | de­śā­bhe­do­'­śa­kya­vi­ve­ca­namityapi vā­rtaṃ­vā­tā­ta­pā­dī­nā­ma­pi ta­tpra­saṃ­gā­t śā­strī­yo­de­śā­bhe­do­'­śa­kya­vi­ve­ca­na­tva­mi­ti cettarhi dra­vya­pa­ryā­ya­yosta­tka­tha­ma­si­ddhaṃ || nanu pa­ryā­yā­ṇāṃ rū­pā­dī­nāṃ­gha­ṭā­di­dra­vya­de­śa­tvā­t gha­ṭā­di­dra­vya­sya tu­svā­raṃ­bha­kā­va­ya­va­de­śa­tvā­t ta­tpa­dā­rthā­nta­ra­tva­si­ddhi­ri­ti cenna pra­mā­ṇā­bhā­vā­tgu­ṇa­gu­ṇi­nau kri­yā­kri­yā­vaṃ­tau jā­ti­ta­dvaṃ­tau vi­śe­ṣa­ta­dvaṃ­tau a­va­ya­vā­vā­ya­vi­nau ca pa­ra­spa­ra­taḥ pa­dā­rthāṃ­ta­ra­bhū­tau­bhi­nna­pra­ti­bhā­sa­tvā­t yau yau bhi­nna­pra­ti­bhā­sau tau tau­pa­ra­spa­ra­taḥ pa­dā­rthāṃ­ta­ra­bhū­tau yathā gha­ṭa­pa­ṭau­bhi­nna­pra­ti­bhā­sau tau i­tya­nu­mā­na­sa­dbhā­vā­nna pra­mā­ṇā­bhā­va i­ti­ce­nna a­syā­nu­mā­na­sya vi­ru­ddha­tvā­t i­ṣṭa­vi­ru­ddha­sya­ka­thaṃ­ci­dā­rthāṃ­ta­ra­sya sā­dha­nā­tka­thaṃ­ci­dbhi­nna­pra­ti­bhā­sa­tva­sya ka­thaṃ­ci­dā­rthāṃ­ta­re­ṇa­vyā­pta­tvā­t sarvathā bhi­nna­pra­ti­bhā­sa­tva­sya he­tu­tve­pu­na­ra­si­ddho hetuḥ dṛ­ṣṭāṃ­ta­śca sā­dhya­sā­dha­na­vi­ka­laḥ pra­tī­ya­te­gha­ṭa­pa­ṭa­yoḥ sarvathārthāṃ­ta­ra­tva­sya sā­dhya­sya­sa­rva­thā­bhi­nna­pra­ti­bhā­sa­tva­sya ca­sā­dha­na­dha­rma­syā­prā­tī­ti­ka­tvā­t | sa­ddra­vyā­dyā­tma­nā tayo ra­bhi­nna­tvā­da­bhi­nna­pra­ti­bhā­sa­mā­na­tvā­cca | nanu ca­sa­ddra­vyā­dyā­tma­no­'­pi gha­ṭa­pa­ṭā­bhyāṃ bhi­nna­tvā­t kathaṃ te­na­ta­yorabhedaḥ syāt | a­bhi­nna­pra­ti­bhā­sa­tvaṃ vā, satvaṃ hi­pa­ra­sā­mā­nyaṃ sa­tsva­bhā­vaḥ dravyatvaṃ cā­pa­ra­sā­mā­nyaṃ­dra­vya­sva­bhā­vaḥ tathā pā­rthi­va­sva­bhā­vo­pi iti ka­tha­ma­sau­ta­to­nā­rthāṃ­ta­ra­bhū­ta­: syāditi kaścit so'pi na yu­kta­vā­dī­sa­tvā­da­rthītaratve ta­yo­ra­sa­tva­pra­saṃ­gā­tdra­vyā­di­sva­bhā­vā­ccā­tyaṃ­ta­bhe­de ta­yo­ra­dra­vyā­di­pra­sa­kteḥ | sa­ttā­saṃ­ba­dhā­t tayoḥ satvaṃ dra­vya­tva­saṃ­baṃ­dhā­tdra­vya­tvo­pa­pa­tteḥ­pā­rthi­va­tvā­di­saṃ­baṃ­dhā­tpā­rthi­va­tvā­di­vya­va­sthā­nā­nna­do­ṣai­ti cet ka­tha­ma­sa­taḥ sva­ya­ma­dra­vya­syā­pā­rthi­vā­de­śca | ta­da­tyaṃ­ta­bhi­nna­sa­tvā­di­saṃ­baṃ­dhā­da­pi sa­dā­di­rū­pa­tā yu­ktā­sva­ra­vi­ṣā­ṇā­de­ra­pi tatprasaṃgāt | prā­ga­sa­dā­deḥ­sa­ttā­di­saṃ­baṃ­dhā­t sa­dā­di­rū­pa­tve pra­dhvaṃ­sā­bhā­va­sya­sva­kā­ra­ṇa­vyā­pā­rā­tprā­ga­bhū­ta­sya ta­da­naṃ­ta­raṃ bha­va­taḥ­sa­ttā­di­pra­saṃ­gaḥ | tasya tadāpi sa­ttā­di­saṃ­baṃ­dhā­saṃ­bha­vā­t na­ta­tpra­saṃ­ga i­ti­ce­tta­di­daṃ jā­ḍya­vi­jṛṃ­bhi­taṃ­, ā­kṣe­pa­syai­va­pa­ri­hā­ra­ta­yā vya­va­hā­rā­t prā­ga­sa­taḥ sa­ttā­saṃ­baṃ­dhā­tsa­tve­'­pi­pra­dhvaṃ­sā­bhā­va­sya sa­ttā­saṃ­baṃ­dhaḥ kasmānna bha­va­ti­, ta­taḥ­sa­tvaṃ ce­tyā­kṣe­paḥ tasya sa­ttā­saṃ­baṃ­dhā­saṃ­bha­vā­t iti sa e­va­pa­ri­hā­raḥ ka­tha­ma­ja­ḍai­ra­bhi­dhī­ya­te sādhyameva ca sā­dha­naṃ­ku­ta­sta­sya sa­ttā­saṃ­baṃ­dhā­bhā­vaḥ sa­ttā­saṃ­baṃ­dhā­bhā­vā­di­ti ku­taḥ­sa­ttā­saṃ­baṃ­dha­la­kṣa­ṇa­sa­tvā­bhā­vaḥ sattāsaṃ­baṃ­dhā­bhā­vā­di­ti­vā yadiḥ punaḥ prā­ga­sa­tvā­da­vi­śe­ṣe­'­pi gha­ṭa­pa­ṭa­yo­re­va­sa­ttā­saṃ­baṃ­dhaḥ ta­nni­mi­ttaṃ ca sattvaṃ tathā pratīteḥ na punaḥ pra­dhvaṃ­sā­bhā­va­sya ta­da­bhā­vā­di­ti­ma­taṃ tadā ka­thaṃ­ci­tsa­ttā­di­tā­da­tmyā­t sa­ttā­di­vya­va­hā­ro ghaṭapa­ṭa­yo­ri­ti nai­kāṃ­te­na satvādi tato bhinnaṃ ye­na­sa­ddra­vyā­tma­nā gha­ṭa­pa­ṭa­yo­ra­bhe­daḥ­ka­thaṃ­ci­da­bhi­nna­pra­ti­bhā­sa­tvaṃ vā na syā­tsā­dhya­sā­dha­na­vai­ka­lyaṃ vā dṛ­ṣṭāṃ­ta­sya tato na­dra­vya­pa­ryā­yo­rbhe­dai­kāṃ­ta­sā­dha­naṃ ni­ra­va­dya­ma­sti ya­ta­sta­yoḥ­pa­dā­rthaṃta­ra­tva­si­ddhau­śā­strī­ya­de­śa­bhe­da­la­kṣa­ṇa­śa­kya­vi­ve­ca­na­tvo­pa­pa­tteḥ­a­śa­kya­vi­ve­ca­na­tva­ma­vya­ti­re­ko he­tu­ra­si­ddhaḥ śakyeta na­cā­ya­ma­nai­kāṃ­ti­ko viruddho vā sarvadā vi­pa­kṣe­vṛ­ttya­bhā­vā­t iti si­ddha­tye­vā­to he­toḥ­ka­thaṃ­ci­ddra­vya­pa­ryā­ya­yo­rai­kyaṃ ta­thā­"­dra­vya­pa­ryā­ya­yo­re­kyaṃ pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣā­t yayostu naikyaṃ natayoḥ pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣaḥ­, yathā sa­hya­viṃ­dhya­yoḥ pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣa­śca dra­vya­pa­ryā­ya­yoḥ­ta­smā­dai­kya­mi­tya­pi vya­ti­re­kī­he­tuḥ nanu ca ko­yaṃ­pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣo­nā­ma yadi pū­rva­vi­nā­śā­du­tta­ro­tpā­da­sta­dā vā­dya­si­ddhaḥ­ni­ra­nva­ya­vi­nā­śā­tyaṃ­tā­pū­rvo­tpā­da­yoḥ syā­dvā­di­nā­ma­ni­ṣṭa­tvā­t | a­tha­pū­rva­sya ti­ro­bhā­vā­du­tta­ra­syā­vi­rbhā­va­sta­dā­pi vā­dya­si­ddhaḥ­sa­rva­thā­sa­ta­sti­ro­bhā­vā­vi­rbhā­va­mā­trā­na­bhyu­pa­ga­mā­t e­te­na­svā­śra­yādbhi­nna­sva­bhā­vaḥ sa­ma­vā­yā­tta­tra va­rta­mā­naḥ­pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣa iti vā­dya­si­ddhaḥ pra­ti­pā­di­taḥ te­ṣāṃ­ta­thā­pya­na­bhyu­pa­ga­mā­t a­tha­pū­rvā­pa­ra­sva­bhā­va­tyā­go­pā­dā­nā­nvi­ta­sthi­ti­la­kṣa­ṇa­sta­dā­pra­ti­vā­dya­si­ddhaḥ sau­ga­ta­sāṃ­khya­yau­gā­nāṃ ta­thā­bhū­tapa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣā­si­ddheḥ iti ka­ści­tso­pi na yu­kta­vā­dī­pū­rvā­pa­ra­sva­bhā­va­tyā­go­pā­dā­nā­nvi­ta­sthi­ti­la­kṣa­ṇa­sya pariṇāma­vi­śe­ṣa­sya pra­mā­ṇa­taḥ si­ddha­tvā­t | tathā hi sarvaṃ va­stu­ya­tho­kta­pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣa­bhā­k satvāt sa­rva­thā­pya­pa­ri­ṇā­mi­ni sau­ga­tā­dī­ṣṭa­pa­ri­ṇā­me­na pa­ri­ṇā­mi­ni ca sa­tva­vi­ro­dhā­tta­dvi­ro­dha­śca a­rtha­kri­yā­vyā­ghā­tā­t ta­dvyā­ghā­ta­śca kramayau­ga­pa­dyā­sa­mbha­vā­t ta­da­saṃ­bha­va­śca­ni­ra­nva­ya­vi­na­śva­ra­ni­raṃ­śai­kāṃ­te de­śa­kā­la­kṛ­ta­kra­ma­sya­nā­nā­kā­rya­ka­ra­ṇa­śa­kti­nā­nātva­ni­baṃ­dha­na­yau­ga­pa­dya­sya ca­vi­ro­dhā­t sarvathā sa­dā­tma­ka­kū­ṭa­stha­va­tpa­ra­spa­ra­to­'­tyaṃ­ta­bhi­nna­dha­rma­dha­rmi­mā­tra­va­cca nahyatra de­śa­kṛ­taḥ kramaḥ pi­pī­li­kā­di­va­t nāpi kā­la­kṛ­to vā­bī­jāṃ­ku­rā­di­va­t saṃ­bha­va­tye­ka­syā­ne­ka­de­śa­kā­la­va­rti­no­ra na­bhyu­pa­ga­mā­t yo yatraiva sa tatraiva yo yadaiva ta­dai­va­saḥ "na de­śa­kā­la­yo­rvyā­pti­rbhā­vā­nā­mi­ha vi­dya­te­" i­ti­va­ca­nā­t nanu ca kṣa­ṇi­kai­ka­sva­la­kṣa­ṇā­pe­kṣa­yā de­śa­kā­la­vyā­ptya­bhā­vā­tbhā­vā­nāṃ mābhūt de­śa­kā­la­kṛ­taḥ kramaḥ sa­kṛ­de­kasyā­ne­ka­sva­bhā­vā­pe­kṣa­yā yau­ga­pa­dya­va­t saṃ­tā­nā­pe­kṣa­yā tusyāt ta­syā­ne­ka­sa­ha­kā­ri­kā­lā­pā­pe­kṣa­yā a­ne­ka­kā­rya­ka­ra­ṇayau­ga­pa­dya­va­t iti cenna saṃ­tā­na­sa­mu­dā­ya­yo­re­va­kra­ma­yau­ga­pa­dyā­bhyā­ma­rtha­kri­yā­kā­ri­tvā­t va­stu­tva­si­ddhi­pra­saṃ­gā­tsva­la­kṣaṇa­syā­va­stu­tā­pa­tteḥ | syā­dā­kū­taṃ­ya­da­nva­ya­vya­ti­re­kā­nu­vi­dhā­nā­tkra­ma­śaḥ­kā­ryo­tpa­tti­sta­tsva­la­kṣa­ṇaṃ kramaśaḥ kā­rya­kā­ri ya­thā­ka­sya­ci­jjā­gra­dvi­jñā­naṃ kra­ma­śaḥ­sva­pna­jñā­na­pra­bo­dha­jñā­nā­di­kā­ra­ṇaṃ kiṃ­ci­ttu­yu­ga­pa­tkā­rya­kā­ri ya­da­nva­ya­vya­tirekābhyāṃ yau­ga­pa­dye­na­kā­ryo­tpa­ttiḥ yathā pra­dī­pa­sva­la­kṣa­ṇaṃ­tai­la­śo­ṣa­ṇāṃ­dha­kā­rā­pa­na­yaṃ­kā­ra­ṇaṃ | na­cai­va­me­ka­syā­ne­kasva­bhā­vā­pa­tti­sta­sya­tā­dṛ­śai­ka­sva­bhā­va­tvā­t iti ta­da­sa­t kū­ṭa­stha­syā­pye­vaṃ­kra­mā­kra­ma­kā­rya­kā­ri­tvo­pa­pa­tteḥ śakyaṃ hi vaktuṃ śā­śva­ti­ko­bhā­vaḥ svā­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ kra­me­ṇā­kra­me­ṇa vānekaṃ kā­ryaṃ­prā­du­rbhā­va­ya­n tathā ta­nni­mi­ttaṃ | na­cā­ne­ka­sva­bhā­va­tvaṃ­ta­sya ta­thā­vi­dhai­ka­sva­bhā­va­tvā­t || nityasya ka­thaṃ­vya­ti­re­ka iti cet kṣa­ṇi­ka­sya kathaṃ | sa­ka­la­kā­la­ka­lā­vyā­pte­ri­ti cet | ni­tya­syā­pi­sa­ka­la­de­śā­vyā­pte­rvya­ti­re­ko­'­stu | na­nu­ni­tyā­dbhi­nna­kā­rya­syo­tpa­ttau de­śa­vya­ti­re­ka­syā­pi na saṃbhavaḥ ta­da­nu­tpa­ttau tu­ta­dde­śa­syai­va kāryasya sa­rva­do­tpa­tteḥ pra­tī­ti­vi­ro­dha iti cettarhi kṣa­ṇi­kā­dbhi­nna­kā­la­sya kā­ryo­tpā­de­vya­ti­re­kā­bhā­va­sta­da­bhā­va­e­va ta­dbhā­vā­t­, ta­da­bhi­nna­kā­la­syo­tpā­de kā­rya­tva­vi­ro­dhaḥ sa­ma­sa­ma­ya­va­rti­tvā­tsvā­tma­va­t | kṣa­ṇi­ka­la­kṣa­ṇe sva­kā­le­sa­ti bhavataḥ kā­lāṃ­ta­re­'­pi kā­rya­syā­nva­ya­va­t tadā tasminnasa­tya­bha­va­to vya­ti­re­kaḥ si­ddhya­tī­ti cet tarhi ni­tye­'­pi­sva­de­śe sati de­śāṃ­ta­re­'­pi bhavataḥ kā­rya­syā­nva­ya­va­t ta­trā­pya­sa­ti ta­syā­bha­va­to vya­ti­re­kaḥ siddhyet | na­cai­va­ma­na­bhi­ma­ta­de­śa­syā­pi kāryasya janma pra­sa­jya­te­ni­tya­vā­di­naḥ kṣa­ṇi­ka­vā­di­no­'­pi ta­da­na­bhi­ma­ta­kā­la­sya­ja­nma­pra­saṃ­gā­t | tataḥ sva­yo­gya­bhi­nna­kā­la­syo­tpa­ttau ni­tyā­da­pi­sva­yo­gyabhi­nna­de­śa­syo­tpa­tte­ra­laṃ pra­baṃ­dhe­na sa­rva­thā­kṣa­ṇi­ke­ta­ra­vā­di­noḥ pa­ra­spa­ra­ma­na­ti­śa­yā­t kṣa­ṇi­kai­kāṃ­ta­sya­ta­syā­nya­tra pra­paṃ­ca­to ni­rā­ka­ra­ṇā­cca na­pū­rvā­pa­ra­sva­bhā­va­vi­nā­śo­tpā­da­mā­tre­ṇa pa­ri­ṇā­me­na pa­ri­ṇā­mi­sa­rvaṃ vastu nā­pyā­vi­nā­bhā­vamātreṇa ni­tyai­kā­nte­ta­da­nu­pa­pa­tteḥ kū­ṭa­stha­syā­vi­rbhā­va­ti­ro­bhā­vo­tpa­ttau­ta­da­va­sthā­vi­ro­dhā­t a­ni­tya­tā­nu­ṣaṃ­gā­t ta­da­va­stha­yo­sta­du­pa­pa­ttau ta­ta­sta­yo­rbhe­da­ka­lpā­na­ti­kra­mā­tbhe­de ni­tya­syā­va­sthe­ti vya­pa­de­śa­si­ddhiḥ saṃ­baṃ­dhā­bhā­vā­t | a­va­sthā­va­sthā­va­dbhā­va­e­va saṃ­baṃ­dhai­ti­ce­t na ta­sya­bhe­dai­kāṃ­te sa­hya­viṃ­dhya­va­da­gha­ṭa­nā­t | etena dra­vya­sya­bhi­nne­na guṇādinā pa­ri­ṇā­me­na pa­ri­ṇā­mi­tvaṃ pra­tyā­khyā­taṃ­gu­ṇā­di­dra­vya­yoḥ sa­ma­vā­ya­syā­pi bhe­dai­kāṃ­te­ta­dva­da­nu­pa­pa­tte­ra­vi­śe­ṣā­t | de­śā­bhe­dā­tta­yoḥ saṃbaṃdha i­ti­ce­nna vā­tā­ta­pa­yo­rā­tmā­kā­śa­yo­rvā ta­tpra­saṃ­gā­tkā­la­bhe­dā­du­bha­yā­bhe­dā­cca sa tayori­tya­syā­pya­ne­nā­pā­staṃ | ta­yo­ra­vi­śva­gbhā­vā­du­pa­pa­nnaḥ saṃbaṃdhaḥ iti cet sa ya­di­de­śa­kā­lā­bhe­da eva tadā saeva doṣaḥ ta­to­nya­śce­tsva­bhā­vā­bhe­daḥ­, pra­ti­bhā­sā­bhe­do­, vya­pa­de­śā­bhe­do­, vā na­tā­va­tsva­bhā­vā­bhe­daḥ saṃ­bha­va­ti dravyasya gu­ṇā­de­śca­bhi­nna­sva­bhā­va­tvo­pa­ga­mā­t | pra­ti­bhā­sa­vya­pa­de­śā­bhe­do­'­pi na­yu­ktaḥ­, ta­syā­si­ddha­tvā­t | ka­thaṃ­ci­de­ka­dra­vyatā­dā­tmya­ma­vi­śva­gbhā­va iti cet syā­dvā­da­ma­ta­si­ddhiḥ­sai­vā­stu ga­tyaṃ­ta­rā­bhā­vā­t iti ya­tho­kta­pa­ri­ṇā­me­nai­va pariṇāmitvaṃ sattvasya vyāpakaṃ siddhaṃ ta­ta­sta­syai­va sā­dha­na­mi­ti­si­ddhaḥ pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣo hetuḥ dra­vya­pa­ryā­ya­yoḥ ka­thaṃ­ci­dai­kyaṃ sā­dha­ya­ti | yathaiva hi dravyasya dra­vya­rū­pa­ta­yā sthitiḥ, pū­rvā­pa­ra­pa­ryā­ya­rū­pa­ta­yā tu nā­śo­tpā­dau pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣa­sta­thā pa­ryā­ya­syā­pi sva­rū­pe­ṇā­tma­lā­bho vi­nā­śa­śca dra­vya­rū­pa­ta­yā tu­sthi­ti­ri­ti ta­lla­kṣa­ṇaḥ pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣo­'­stye­va | ta­thā­dra­vya­pa­ryā­ya­yoḥ ka­thaṃ­ci­dai­kyaṃ śa­kti­ma­ccha­kti­bhā­vā­t ya­yo­stu­nai­kyaṃ na tayoḥ śa­kti­ma­ccha­kti­bhā­vaḥ yathā sa­hya­vi­ndhya­yoḥ­śa­kti­ma­ccha­kti­bhā­va­śca dra­vya­pa­ryā­ya­yo­ri­ti vya­ti­re­kī­he­tu­ra­nya­thā­nu­pa­pa­tti­la­kṣa­ṇaḥ sādhyaṃ sā­dha­ya­ti | śa­kti­ma­ddhi dravyaṃ śaktayaḥ paryāyāḥ pra­tī­tā­e­va ta­dbhā­vaḥ­śa­kti­ma­ccha­kti­bhā­vaḥ si­ddho­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā­tma­ko hetuḥ | na­cā­nya­thā­nu­pa­pa­tti­ra­si­ddhā ka­thaṃ­ci­dai­kya­maṃ­ta­re­ṇa­dra­vya­pa­ryā­ya­yo­rbhe­dai­kāṃ­te ta­da­bhe­dai­kāṃ­te ca­śa­kti­ma­ccha­kti­bhā­va­syāsaṃ­bha­vā­t | a­śa­kya­vi­ve­ca­na­la­kṣa­ṇa­pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣa­va­t | ta­thā­dra­vya­pa­ryā­ya­yoḥ ka­thaṃ­ci­nnā­nā­tvaṃ saṃ­jñā­saṃ­khyā­la­kṣa­ṇapra­yo­ja­na­pra­ti­bhā­sa­bhe­dā­tku­ṭa­pa­ṭa­va­tśa­kra­pu­raṃ­da­rā­di­saṃ­jñā­bhe­de­na kalatraṃ dā­rā­i­tyā­di­saṃ­khyā­bhe­de­na jñā­nā­di­svala­kṣa­ṇa­bhe­de­na­tā­po­dyo­tā­di­pra­yo­ja­na­bhe­de­na spa­ṣṭā­spa­ṣṭā­di­pra­ti­bhā­sa­bhe­de­na­ca vya­bhi­cā­rī he­tu­ri­ti­ce­nna tasyāpi ka­thaṃ­ci­dbhe­da­maṃ­ta­re­ṇā­nu­pa­pa­dya­mā­na­tvā­tsa­rva­syai­kā­ne­ka­sva­bhā­va­tā­bi­ni­śca­yā­tsaṃ­jñe­ya­saṃ­khye­ya­sva­la­kṣya­pra­yo­jya­pra­ti­bhā­sya sva­bhā­va­bhe­dā­rpa­ṇā­yā­me­va­saṃ­jñā­di­bhe­da­vya­va­hā­ra­si­ddhe­ra­nya­thā­ti­pra­saṃ­gā­tta­to­'­na­va­dyaṃ dra­vya­pa­ryā­ya­yoḥ ka­thaṃ­ci­dbhe­da­sā­dha­naṃ ka­thaṃ­ci­dai­kya­sā­dha­na­va­t na­cai­vaṃ­vi­ro­dha­vai­ya­dhi­ka­ra­ṇyā­di­dū­ṣa­ṇaṃ­, pra­mā­ṇa­si­ddha­yoḥ­ka­thaṃ­ci­dbhe­dā­bhe­da­yo­sta­da­go­ca­ra­tvā­t kva­ci­tsa­rva­thā­bhe­dā­bhe­da­yo­re­va vi­ro­dhā­di­vi­ṣa­ya­ta­yā­va­sā­yā­t | nanu ca­dra­vya­pa­ryā­ya­yo­rya­mā­tmā­na­mā­śri­tya bhedo yaṃcāśrityā­bhe­da­stau yadi tato bhinnau tadā bhe­da­e­va na hi­bhi­nnā­da­bhi­nna­ma­bhi­nnaṃ­nā­ma­nā­nā­bhā­ja­na­stha­kṣī­rā­da­bhi­nna­kṣī­rāṃ­ta­ra­va­t a­thā­bhi­nnau tathāpi na bhedaḥ taduktaṃ — </p><lg n="a_29 b_29"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 29</span><l rend="blocked">yā­vā­tmā­nau sa­mā­śri­tya bhe­dā­bhe­dau­dva­yo­sta­yoḥ |</l><l rend="blocked"> tā­va­bhi­nnau tataḥ syātāṃ yadi bhe­da­sta­dā na kim || </l><l rend="blocked">kiṃ bhinnau yadi tau bhedaḥ sa­rva­thā­ke­na vāryate |</l><l rend="blocked"> bhi­nnā­da­bhi­nna­yo­rbhe­dā bhi­nnā­rthā­da­bhe­da­va­t || </l></lg><p n="a_30 b_30" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 30</span>iti sa e­va­ma­pyu­pā­laṃ­bho vastuni na bha­va­tye­va­sva­mi­thyā­vi­ka­lpa­yo­re­va ta­tsaṃ­bha­vā­t vastuno dra­vya­pa­ryā­yātma­no­rjā­tyaṃ­ta­ra­sya ta­daṃ­śa­yo­rdra­vya­pa­ryā­ya­yoḥ­ka­thaṃ­ci­dbhe­dā­bhe­dā­tma­noḥ pra­tī­ti­si­ddha­tvā­t naca ta­thā­pra­tī­tiḥ mithyā, bā­dha­ka­sya ta­dvi­pa­rī­ta­grā­hi­ṇaḥ pra­mā­ṇa­sya­ka­sya­ci­da­pya­saṃ­bha­vā­t ta­trā­na­va­sthā­de­ra­na­va­tā­rā­t tathā hi­dra­vya­pa­ryā­ya­yorya­mā­tmā­naṃ dra­vya­sva­bhā­va­mā­śri­tyā­bhe­daḥ­syā­dvā­di­nāṃ saṃmataḥ sa e­vā­bhe­do na pu­na­ra­nyo­trā­yaṃ­pa­ryā­ya­mā­tmā­na­mā­śri­tya ta­yo­rbhe­do vya­va­hri­ya­te sa­e­va­pa­ryā­yā­tmā bhedaḥ ta­to­nā­pa­ra i­tyā­hu­ra­ne­kāṃ­ta­vā­di­naḥ ta­to­nai­vā­bhe­dai­kāṃ­taḥ pra­sa­jya­te bhe­dai­kāṃ­to vā ta­thā­bhya­dhā­yi­i­tye­va­ma­pyu­pā­laṃ­bho na saṃ­bha­va­ti vastuni ta­thā­pra­tī­ti­si­ddha­tvā­dvā­dha­ka­syā­pya­saṃ­bha­vā­t | </p><lg n="a_31 b_31"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 31</span><l rend="blocked">dra­vya­pa­ryā­yo­ścā­tra bhe­daḥ­syā­dvā­di­nāṃ mataḥ |</l><l rend="blocked"> dra­vyā­tmā­naṃ ya­mā­śri­tya sa e­vā­bhe­dai­tya­pi || </l><l rend="blocked">pa­ryā­yā­tmā­na­mā­śri­tya paṃ­ca­bhe­daḥ­pra­kī­rtya­te |</l><l rend="blocked"> sa eva bheda i­tyā­hu­sta­tta­de­kāṃ­ta­tā kutaḥ || </l></lg><p n="a_32 b_32" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 32</span>iti tata eva ca pra­tī­ti­si­ddha­tvā­dbā­dha­kā­bhā­vā­da­pi­śī­to­ṣṇa­spa­rśa­va­t dra­vya­pa­ryā­yo­rvi­ro­dho dhvastaḥ syāt ta­dva­dvai­ya­dhi­ka­ra­ṇyaṃ ca dhvastaṃ syāt tata e­vā­na­va­sthā­dhva­stā syāt dra­vya­rū­pe­ṇā­bhe­da­syai­va pa­ryā­ya­rū­pe­ṇa bhe­da­syai­vobha­ya­sva­bhā­ve vastuni vya­va­sthi­ta­tvā­tsu­na­yā­rpi­tai­kāṃ­tā­va­dhā­ra­ṇa­syā­pi a­ne­kāṃ­tā­pra­ti­ghā­ta­tvā­t | nanu ca pramāṇārpa­ṇā­da­ne­kāṃ­ta­e­va­na­yā­rya­ṇā­ccai­kāṃ­ta­e­ve­tya­pye­kāṃ­ta­e­va prasakta iti ce­nna­ta­syā­pya­pa­ra­na­ya­pra­mā­ṇa­vi­ṣa­ya­tā­yā­me­kāṃtā­tma­ka­tvā­ta­vya­va­sthi­tā­ne­kāṃ­to­pa­ga­mā­t ā­kāṃ­kṣā­kṣa­yā­de­va­vya­va­sthā­na­si­ddhe­ra­na­va­sthā­do­ṣā­bhā­vā­t | saṃ­ka­ra­ścadhvastaḥ syāt ta­yo­ryu­ga­pa­tprā­ptya­bhā­vā­t | vya­ti­re­ka­śca­pa­ra­spa­ra­vi­ṣa­ya­ga­ma­nā­bhā­vā­t | pra­ti­ni­ya­ta­sva­rū­pa­tvā­tsaṃ­śītirapi dhvastā | ta­thā­na­yo­rna­ya­pra­mā­ṇā­bhyāṃ su­ni­ści­ta­tvā­tta­thai­vā­pra­ti­pa­tti­ra­bhā­va­śca dhvastaḥ syāt yau­gā­bhi­ma­tasā­mā­nya­vi­śe­ṣa­va­t ci­trā­dvai­ta­vā­di­na­ści­tra­ve­da­na­va­t­, sāṃkhyasya sa­tva­ra­ja­sta­mo­ma­yai­ka­pra­dhā­na­va­tci­tra­pa­ṭa­va­ccā­pa­re­ṣāṃ nai­ka­syā­ne­ka­tvaṃ virodhaṃ bha­ja­te­nā­pi vai­ya­dhi­ka­ra­ṇyā­di­do­ṣa­mi­ti pra­ti­pa­tta­vyaṃ | taduktaṃ — </p><lg n="a_33 b_33"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 33</span><l rend="blocked">tata eva vi­ro­dho­'­tra­vi­bhi­nnā­śra­ya­tā­pi vā |</l><l rend="blocked"> a­na­va­sthā­dya­pi dhva­staṃ­syā­tsā­mā­nya­vi­ro­dha­va­t || </l><l rend="blocked">ci­tra­ve­da­na­va­ccā­pi­sa­tvā­dyā­tma­pra­dhā­na­va­t |</l><l rend="blocked"> ci­tra­va­stra­va­de­ka­syā­ne­ka­tvaṃ na­vi­ro­dha­bhā­k || iti</l></lg><p n="a_34 b_34" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 34</span>evaṃ ca na sa­tsa­ttva­la­kṣa­ṇaṃ pra­me­ya­tvaṃ ni­tyai­kāṃ­tā­di­ṣu­kva­ci­da­pi sa­rva­thai­kāṃ­te saṃ­bha­va­ti pra­mā­ṇe­ne­va na­yai­ra­pi jā­tyaṃ­ta­ra­syā­ne­kāṃ­tā­tma­no vastunaḥ pra­ve­da­nā­t | ni­tya­tvā­dye­kāṃ­ta­pra­ve­da­ne­ta­tpra­ti­pa­kṣā­'­ni­tya­tvā­di­dha­rmā­ṇā­ma­ni­rāka­ra­ṇā­tta­tra te­ṣā­ma­pi gu­ṇī­bhū­tā­nāṃ sa­dbhā­vā­t e­tā­va­tai­va vi­pa­kṣe­vyā­vṛ­tti­ni­śca­ye­na hetoḥ pra­kṛ­ta­syā­nya­thā­nu­papa­nna­tā­pra­dhā­na­la­kṣa­ṇa­bhū­tā siddhā | tato yu­ktaṃ­sā­dhya­sā­dha­na­va­ca­naṃ saṃ­kṣe­pa­taḥ pa­tra­vā­kye ke­va­la­sya­he­to­ra­ti saṃ­kṣe­pa­to pra­yo­gā­pra­yo­gā­t­, sa­rva­thā­vi­cā­rā­sa­ha­tvā­t­, sā­dhya­ni­rde­śa­sa­hi­ta­syai­va he­toḥ­pra­yo­gā­rha­tva­sa­ma­rtha­nā­t­, taduktaṃ — </p><lg n="a_35 b_35"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 35</span><l rend="blocked">tathā ca na pra­me­ya­tvaṃ­dhrau­vyai­kāṃ­tā­di­ṣu kvacit |</l><l rend="blocked"> na­yai­ra­pi gu­ṇī­bhū­tā­ne­kāṃ­ta­sya­pra­ve­da­nā­t || </l><l rend="blocked">siddhā cai­tā­va­tā­he­to­ra­nya­thā­nu­pa­pa­nna­tā |</l><l rend="blocked"> pra­dhā­na­la­kṣa­ṇaṃ yu­ktā­sā­dhya­sā­dha­na­bā­k tataḥ || iti</l></lg><p n="a_36 b_36" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 36</span>vi­śe­ṣā­śra­ya­ṇā­tka­sya ka­syā­va­ya­va­sya vacanaṃ pa­tre­pra­yo­ga­yo­gya­mi­ti u­dā­hri­ya­te | </p><lg n="a_37 b_37"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 37</span><l rend="blocked">sā­dhya­dha­rma­vi­śi­ṣṭa­sya dha­rmi­ṇaḥ­sā­dha­na­sya ca |</l><l rend="blocked"> vacaḥ pra­yu­jya­te patre vi­śe­ṣā­śra­ya­to yathā || </l><l rend="blocked">svāṃ­ta­bhā­si­ta­bhū­tyā­dya­tryaṃ­tā­tma­ta­du­bhāṃ­ta­bhā­k |</l><l rend="blocked"> pa­rāṃ­ta­dyo­ti­to­ddī­pta­mi­tī­taḥ svā­tma­ka­tva­taḥ || iti</l></lg><p n="a_38 b_38" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 38</span>aṃta eva hyāṃtaḥ svā­rthi­ke­'­ṇi bhavati vā­na­pra­sthā­di­va­tprā­di­pā­ṭhā­ye­kṣa­yā sorāṃtaḥ svāṃtaḥ — ut tena bhā­si­tā­dyo­ti­tā bhū­ti­ru­dbhū­ti­ri­tya­rthaḥ sā ādyā yeṣāṃ te­svāṃ­ta­bhā­si­ta­bhū­tyā­dyā­ste­ca te aṃtāśca te udrūti­vi­nā­śa­dhrau­vya­dha­rmā i­tya­rthaḥ­, ta e­vā­tmā­naḥ tān ta­no­ti­i­ti svāṃ­ta­bhā­si­ta­bhū­tyā­dya­tryaṃ­tā­tma­ta­di­ti sādhyadha­rmaḥ­u­bhāṃ­tā vāk yasya ta­du­bhāṃ­ta­bhā­k vi­śva­mi­ti dharmo ta­sya­sā­dhya­dha­rma­vi­śi­ṣṭa­sya nirdeśaḥ u­tpā­dā­di­tri­svabhā­va­vyā­pi­sa­rva­mi­ti yāvat | parāṃto yasyeti parāṃtaḥ praḥ­sa­e­va dyo­ti­taṃ­dyo­ta­na­mu­pa­sa­rga ityarthaḥ te­no­ddī­ptā sā cāsau mi­ti­śca­tā­mi­taḥ svātmā yasya ta­tpa­rāṃ­tā­dye­ti­to­ddī­pta­mi­tīḥ ta­tsvā­tma­kaṃ­pra­mi­tiḥ prā­pta­sva­rū­pa­mi­ti yāvat tasya bhā­va­sta­ttvaṃ­pra­me­ya­tvaṃ ta­smā­tta­taḥ pra­me­ya­tvā­t ityarthaḥ pra­mā­ṇa­vi­ṣa­ya­sya­pra­me­ya­tvā­di­ti etasya sā­dha­na­sya cānya­thā­nu­pa­pa­nna­tva­ni­ya­ma­ni­śca­ya­la­kṣa­ṇa­syo­kta­nyā­ye­na­sa­ma­rpi­ta­sya vacanaṃ yatreti vi­śe­ṣā­śra­ye­ṇa pra­yu­jya­te­, dṛṣṭāṃtopa­da­rśa­nā­bhā­ve­'­pi­he­to­rga­ma­ka­tva­sa­ma­rtha­nā­t | tathā tra­ya­śca­tvā­raḥ paṃca ṣa­ḍā­da­yo­vā pa­tra­vā­kye­'­va­ya­vāḥ­syuḥ niyama­syā­vya­va­sthā­nā­di­tye­ta­da­bhi­dhī­ya­te | </p><lg n="a_39 b_39"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 39</span><l rend="blocked">ci­trā­dya­daṃ­ta­rā­ṇī­ya­mā­re­kāṃ­tā­tma­ka­tva­taḥ |</l><l rend="blocked">yaditthaṃ na taditthaṃ na yathā kiṃ­ci­di­ti trayaḥ || </l><l rend="blocked">ta­thā­ce­da­mi­ti pro­ktā­śca­tvā­ro­'­va­ya­vā­ma­tāḥ |</l><l rend="blocked"> ta­smā­tta­the­ti nirdeśe paṃca patrasya ka­sya­ci­t || </l><l rend="blocked">ṣa­ḍā­da­yo­'­pi cai­vaṃ­syu­rni­ya­ma­syā­vya­va­sthi­teḥ |</l><l rend="blocked"> sā­dha­rmye­ta­ra­dṛ­ṣṭāṃ­tā­bhi­dhā­ne cayathā kvacit || </l></lg><p n="a_40 b_40" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 40</span>ci­tra­me­kā­ne­ka­rū­paṃ ta­da­ta­tī­ti­ci­trā­te­kā­ne­ka­rū­pa­vyā­pya­ne­kā­tā­tma­ka­mi­tya­rthaḥ sa­rva­vi­śva­ya­di­tyā­di­sa­rvanā­ma­pā­ṭhā­pe­kṣa­yā yadaṃto vi­śva­śa­bdaḥ | ya­daṃ­to­sye­ti­ya­daṃ­ta i­ti­vṛ­tteḥ­, ya­daṃ­te­na rāṇīyaṃ śa­bda­nī­yaṃ vi­śva­mi­tya­rthaḥ ta­da­ne­nā­ne­kāṃ­tā­tma­kaṃ vi­śva­mi­ti pa­kṣa­ni­rde­śaḥ kṛtaḥ, ā­re­kā­saṃ­śa­yaḥ sāṃ­to­sye­tyā­re­kāṃ­taḥ prameyaḥ pra­mā­ṇa­pra­meya­saṃ­śa­ye­tyā­di­pā­ṭhā­pe­kṣa­yā sa ātmā svabhāvo ya­sya­ta­dā­re­kāṃ­tā­tma­kaṃ tasya bhā­va­sta­ttvaṃ ta­smā­di­ti­sā­dha­na­dha­rma­nirdeśaḥ yaditthaṃ na bhavati ya­cci­trā­nna­bha­va­ti taditthaṃ na bhavati ā­re­kāṃ­tā­tma­kaṃ na bhavati ya­thā­kiṃ­ci­nna kiṃcit ya­thā­cā­kiṃ­ci­t sa­rva­thai­kāṃ­tā­tma­kaṃ­ta­ttvaṃ pa­rā­bhyu­pa­ga­ta­mi­ti tra­yo­'­va­ya­vāḥ patre pra­yu­jyaṃ­te­ta­thā cedaṃ pra­me­yā­tma­kaṃ cedaṃ vi­śva­mi­ti­pa­kṣa­dha­rmo­pa­saṃ­hā­ra­va­ca­ne ca­tva­ro­va­ya­vāḥ pra­yo­ge­'­mī­dṛ­ṣṭāḥ ta­smā­tta­thā­ne­kāṃ­ta­vyā­pī­ti nirdeśe paṃ­cā­va­ya­vāḥ | pa­tra­vā­kya­sya ka­sya­ci­t ṣa­ḍā­da­yo­pi cai­vaṃ­pra­ti­pā­dyāḥ pra­ti­pā­dyā­śa­ya­va­śā­t syuḥ te­ṣā­mi­ya­ttayā­cā­va­dhā­ra­ṇa­syā­bhā­vā­t tanna sā­dha­rmya­dṛ­ṣṭāṃ­ta­sya­vai­dha­rmya­dṛ­ṣṭāṃ­ta­sya ca ga­mya­mā­na­syā­pi va­ca­ne­ṣa­ḍa­va­ya­vāḥ syuḥ | ya­thā­ni­tyaḥ śabdaḥ kṛ­ta­ka­tvā­tya­tkṛ­ta­kaṃ ta­da­ni­tyaṃ dṛṣṭaṃ yathā ghaṭaḥ ya­tpu­na­rni­tyaṃ­ta­da­kṛ­ta­kaṃ dṛṣṭaṃ ya­thā­kā­śaṃ kṛtakaśca śa­bdaḥ­ta­smā­da­ni­tya iti atraiva sā­dha­rmyo­pa­na­ye vai­dha­rmyo­pa­na­ye ca­kṛ­ta­kaḥ śabdaḥ, a­kṛ­ta­ka­stu na bhavatīti pra­yu­jya­mā­ne­sa­ptā­va­ya­vāḥ syuḥ ta­smā­da­ni­tyo nityastu na bhavati i­ti­ni­ga­ma­na­va­ca­ne­'­ṣṭau­, anityaḥ śabdo na tu nityaḥ, i­ti­pra­ti­jñā­dva­ya­va­ca­ne na­vā­va­ya­vāḥ syuḥ­kṛ­ta­ka­tvā­da­kṛ­ta­ka­tvā­bhā­vā­di­ti he­tu­pra­yo­ge daśāpi śrūyaṃte ga­mya­mā­nā­va­ya­va­pra­yo­ge pu­na­ru­kta­do­ṣā­bhā­vā­t­, pra­ti­jñā­dya­va­ya­va­pra­yo­ga­va­t pa­kṣa­dha­rmo­pa­saṃ­hā­ra­va­dvā­du­rā­śaṃ­kāvya­va­cche­da­sya phalasya sa­dbhā­vā­vi­śe­ṣā­t­, sarvatra ni­ṣpha­la­tvā­yo­gā­t­, ta­thā­vi­dha­pra­ti­pā­dyā­śa­ya­vi­śe­ṣa­saṃ­bha­vā­cca­, ya­ta­ścai­vaṃ ta­smā­tsā­dhyā­vi­nā­bhū­ta­sya sā­dha­na­syo­pa­da­rśa­naṃ pra­mā­ṇa­si­ddhaṃ­ta­da­bhā­ve sā­dhya­pra­si­ddheḥ­, paṃ­cā­va­ya­vā­dyu­pa­da­rśa­naṃ tu pareṣāṃ na pra­mā­ṇa­si­ddhaṃ­bo­dhyā­nu­ro­dha­mā­trā­de­ta­du­pa­da­rśa­nā­t evaṃ ca nai­kāṃ­ta­vā­di­nāṃ­pra­si­ddhā­va­ya­vaṃ vākyaṃ saṃ­bha­va­ti yat patrākhyāṃ la­bhe­ta­ta­du­ktaṃ — </p><lg n="a_41 b_41"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 41</span><l rend="blocked">ta­taḥ­sā­dhyā­vi­nā­bhū­ta­sā­dha­na­syo­pa­da­rśa­naṃ |</l><l rend="blocked">pra­mā­ṇā­si­ddha­me­ta­syā­bhā­ve sā­dhyā­pra­si­ddhi­taḥ || </l><l rend="blocked">bo­dhyā­nu­ro­dha­mā­trā­ttu­śe­ṣā­va­ya­va­da­rśa­nā­t |</l><l rend="blocked"> pareṣāṃ na pra­mā­ṇe­na pra­si­ddhā­va­ya­vaṃ­va­ca iti || </l></lg><p n="a_42 b_42" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 42</span>kiṃca yanmate varṇā api na vya­va­ti­ṣṭhaṃ­te pa­dā­nya­pi catasya vākyaṃ kutaḥ pra­mā­ṇā­t siddhyet yat pa­tra­la­kṣa­ṇe­na­ya­tho­kte­na sa­ma­nvi­taṃ syāt | nanu yaugānāṃ va­rṇā­da­yo­vya­va­ti­ṣṭhaṃ­ta eva ā­kā­śa­gu­ṇa­tve­na śabdānā­ma­bhyu­pa­ga­mā­t ta­dbā­dha­kā­bhā­vā­di­ti na saṃbhāvyaṃ ta­thā­bā­dha­ka­sa­dbhā­vā­t kiṃ tā­va­dbā­dha­ka iti ce­du­cya­te nā­kā­śa­gu­ṇaḥ śabdaḥ bā­hyeṃ­dri­ya­jñā­na­jñā­na­vi­ṣa­ya­tvā­tya evaṃ saevaṃ yathā sparśa tathā ca śa­bda­sta­smā­nnā­kā­śaguṇaḥ śabdaḥ iti nā­nya­thā­nu­pa­pa­tti­śū­nyaṃ sādhanaṃ | ga­ga­na­gu­ṇa­tve śabdasya ta­da­nu­pa­pa­tteḥ pa­ra­maṃ­ma­ha­tvā­di­va­t | gha­ṭā­kā­śa­saṃ­yo­gā­di­nā vya­bhi­cā­rī­daṃ sā­dha­na­mi­ti ce­nna­bā­hyeṃ­dri­ya­jñā­na­vi­ṣa­ya­tvā­si­ddheḥ a­tīṃ­dri­ya­yo­ri­vā­tīṃdvi­yeṃ­dri­ya­ka­yo­ra­pi saṃ­yo­ga­sya vi­bhā­gā­de­śca vā­ta­da­gha­ṭa­nā­t­, a­nya­thā­ti­pra­saṃ­gā­t taduktaṃ — </p><lg n="a_43 b_43"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 43</span><l rend="blocked">varṇā na vya­va­ti­ṣṭhaṃ­te pa­dā­nya­pi ca­ya­nma­te |</l><l rend="blocked"> tasya vākyaṃ kutaḥ siddhyet yatpatraṃ la­kṣa­ṇā­nvi­taṃ || </l><l rend="blocked">na śabdaḥ kha­gu­ṇo­bā­hya­ka­ra­ṇa­jñā­na­ga­tva­taḥ |</l><l rend="blocked"> spa­rśa­va­t kha­gu­ṇa­syai­vaṃ­pra­mā­ṇa­vyā­ha­ta­tva­taḥ || iti</l></lg><p n="a_44 b_44" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 44</span>na ca mī­māṃ­sa­ka­syā­pi sa­rva­ga­tā­mū­rta­dra­vya­ni­tyai­kā­tma­ko­va­rṇo yujyate tasya bā­hye­ndri­ya­grā­hya­sva­bhā­va­tvā­t gha­ṭā­di­va­t | nā­kā­śe­na he­to­rvya­bhi­cā­raḥ ta­sya­bā­hyeṃ­dri­yā­grā­hya­sva­bhā­va­tvā­t kā­lā­di­va­tśu­ṣi­ra­syā­pyā­kā­śa­syānu­me­ya­tvā­t ta­tra­mū­rta­dra­vya­syā­bhā­ve ka­sya­ci­da­mū­rta­dra­vya­sya si­ddheḥ­tu­ccha­syā­bhā­va­syā­gha­ṭa­nā­t­, ni­rā­śra­ya­sya guṇāde­ra­nu­pa­pa­tteḥ pa­ri­śe­ṣā­dā­kā­śa­sya sā­dha­nā­t | śu­bhra­mā­kā­śaṃ­śyā­ma­laṃ ce­da­mi­ti pra­tya­yā­cca­kṣu­rgrā­hya­mā­kā­śa­mi­ti ce­nna­ā­lo­kāṃ­dha­kā­ra­yo­rā­kā­śa­tvo­pa­cā­rā­t tathā pra­tya­ya­sya bhāvān ta­tra­gha­na­dra­vyā­bhā­ve­'­sya ta­du­pa­cā­ra­he­tutvā­tta­yo­re­vā­kā­śa­dra­vya­tvo­pa­ga­me sva­ma­ta­vi­ro­dhā­t na­cā­nya­tkiṃ­ci­tsa­rva­ga­tā­mū­rta­ni­tyai­kā­tma­kaṃ dra­vyaṃ­bā­hyeṃ­dri­ya­grāhya­sva­bhā­vaṃ dṛṣṭaṃ yena vya­bhi­cā­rī­daṃ­sā­dha­naṃ syāt tataḥ pa­ṭa­va­nna tathā śabdaḥ | taduktaṃ — </p><lg n="a_45 b_45"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 45</span><l rend="blocked">na ca­sa­rva­ga­tā­mū­rta­ni­tyai­kā­tmā­tra yujyate |</l><l rend="blocked"> va­rṇo­bā­hyeṃ­dri­ya­grā­hya­sva­bhā­va­tvā­d gha­ṭā­di­va­t || iti</l></lg><p n="a_46 b_46" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 46</span>va­rṇa­vya­ti­ri­ktaṃ padaṃ vākyaṃ vā spho­ṭā­khya­mi­tya­pi na­saṃ­bha­va­ti grā­ha­kā­bhā­vā­t a­rtha­pra­ti­pa­ttya­nya­thā­nu­pa­patti­grā­hi­ke­ti cenna ta­syā­sta­ttva­taḥ­ka­thaṃ­ci­dva­rṇā­tma­ka­pa­da­vā­kya­he­tu­tvo­pa­pa­tteḥ­pa­ro­pa­ga­ta­spho­ṭa­syā­na­bhi­vya­kta­syā­rthapra­ti­pa­tti­he­tu­tva­vi­ro­dhā­t­, va­rṇai­sta­da­bhi­vya­kte­ra­pi­pra­tye­ka­ma­yo­gā­t­, va­rṇāṃ­ta­ro­ccā­ra­ṇa­vai­ya­rthyā­t­, pau­naḥ­pu­nye­na­vā­kyā­rtha bo­dha­nā­nu­ṣaṃ­gā­t sa­mu­di­tai­ra­pi­ta­da­bhi­vya­kte­ra­saṃ­bha­vā­t­, varṇānāṃ sa­mu­dā­yā­gha­ṭa­nā­t­, pū­rva­va­rṇa­śra­va­ṇā­hi­ta­saṃ­skā­ra­sya pra­ti­pa­ttu­raṃ­tya­va­rṇa­śra­va­ṇā­naṃ­ta­raṃ ta­da­bhi­vya­ktau­ta­thā­rtha­pra­ti­pa­tte­re­va siddheḥ spho­ṭa­pa­ri­ka­lpa­nā vai­ya­rthyā­t­, pra­tī­tya­ti­laṃ­ghanācca kra­ma­vi­śi­ṣṭa­va­rṇa­vi­śe­ṣe­bhya­e­vā­rtha­pra­tī­ti­sa­dbhā­vā­t te­ṣā­me­va pa­da­vā­kya­rū­pa­tvo­pa­pa­tteḥ | na­cā­ga­ma­mā­trā­t padavā­kya­spho­ṭa­pra­ti­pa­tti­sta­sya­pra­mā­ṇya­si­ddheḥ | na cā­nya­dgrā­ha­ka­ma­sti ya­ta­sta­dvya­va­sthā­ta­tva­taḥ syāt taduktaṃ — </p><lg n="a_47 b_47"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 47</span><l rend="blocked">narte va­rṇā­tpa­daṃ nāma naca vā­kyaṃ­pa­dā­dṛ­te |</l><l rend="blocked"> sphoṭākhyaṃ grā­ha­kā­bhā­vā­t pa­re­ṣṭa­syā­sya tattvataḥ || </l></lg><p n="a_48 b_48" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 48</span>yasya punaḥ syā­dvā­di­naḥ śa­bdā­tma­kaṃ bāhyaṃ vā­kyaṃ­pu­dga­la­rū­paṃ ci­dā­tma­kaṃ cāṃ­ta­raṃ­ga­mā­tma­sva­bhā­vaṃ pramāṇātsiddhyati tasya vākyaṃ patraṃ bha­ve­tpro­kta­la­kṣa­ṇe­nā­nvi­taṃ­, siddhe dharmiṇi vā­kye­ta­ddha­rma­syo­di­ta­la­kṣa­ṇa­sya parīkṣāvi­ṣa­ya­tva­gha­ṭa­nā­t | nanu cā­ne­kāṃ­ta­vā­di­no­'­pi vākyasya grāhakaṃ kiṃ pra­mā­ṇaṃ­ya­ta­sta­tsi­ddhi­ri­ti cet cidātmanoṃ­'­ta­raṃ­ga­sya­sva­saṃ­ve­da­na­pra­tya­kṣaṃ ta­dā­tma­rū­pa­tvā­tva­rṇa­pa­da­vā­kya­jñā­na­pa­ri­ṇa­to hyātmā bhāvato varṇaḥ pa­daṃ­vā­kyaṃ ca gīyate ta­ta­e­vā­rtha­pra­ti­pa­tti­gha­ṭa­nā­tliṃ­ga­jñā­nā­tma­ka­bhā­va­liṃ­gā­lliṃ­gi­pra­ti­pa­tti­va­t­, ca­kṣu­rā­di­jñā­nā­drū­pā­di­pra­tipa­tti­va­cca­, sa­rva­syā­ce­ta­na­syā­rtha­pra­ti­pa­tti­he­tu­vi­ro­dhā­t a­nya­tro­pa­cā­rā­tta­tkā­ra­ṇa­tvā­t ta­tkā­rya­tvā­cca ta­du­pa­cārasiddheḥ | ta­thā­bā­hya­syeṃ­dri­ya­pra­tya­kṣaṃ grāhakaṃ tata eva ta­tpu­dga­lā­tma­kaṃ­ta­da­nā­tma­ka­syeṃ­dri­ya­pra­tya­kṣa­grā­hya­tvā­nu­pa­pa­tte­ri­ti vi­cā­ri­ta­ma­nya­tra pra­paṃ­ce­na | taduktaṃ — </p><lg n="a_49 b_49"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 49</span><l rend="blocked">bāhyaṃ śa­bdā­tma­kaṃ vā­kya­maṃ­ta­raṃ­gaṃ­ci­dā­tma­kaṃ |</l><l rend="blocked"> pu­dga­lā­tma­sva­rū­paṃ tu pra­mā­ṇā­dya­sya siddhyati || </l><l rend="blocked">tatra vākyaṃ bhavet patraṃ ta­ttva­to­la­kṣa­ṇā­nvi­taṃ |</l><l rend="blocked"> siddhe dharmiṇi dharmasya pa­rī­kṣā­vi­ṣa­ya­tva­taḥ || iti</l></lg><p n="a_50 b_50" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 50</span>svā­bhyu­pa­ga­ma­mā­trā­t sa­rva­thai­kāṃ­ta­vā­di­nāṃ vi­dya­mā­na­ma­pi­vā­kyaṃ dharmiṇaḥ sve­ṣṭā­rtha­sā­dha­na­tva­dha­rmā­dhi­ka­ra­ṇaṃ sva­sā­dhyā­rthā­vi­nā­bhā­vi­liṃ­ga­sya ka­sya­ci­da­pi a­nu­pa­pa­tteḥ­ta­da­bhi­dhā­nā­t sarvasya he­to­ra­si­ddha­tvā­cca | ta­du­cya­te — </p><lg n="a_51 b_51"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 51</span><l rend="blocked">vākyaṃ sadapi nai­kāṃ­ta­pa­kṣe­sve­ṣṭā­rtha­sā­dha­naṃ |</l><l rend="blocked"> svā­sā­dhyā­rthā­vi­nā­bhā­vi­liṃ­ga­syā­nu­pa­pa­tti­taḥ || </l><l rend="blocked">a­si­ddha­tvā­cca sa­rva­sya­he­to­sta­da­bhi­dhā­na­taḥ |</l><l rend="blocked"> kvā­rtha­si­ddhi­sta­thā­co­ktaṃ­ta­ttvā­rtha­ślo­ka­vā­rti­ke || </l><l rend="blocked">tatra sva­rū­pa­to­'­si­ddho vā­di­naḥ­śū­nya­sā­dha­ne |</l><l rend="blocked"> sarvo he­tu­rya­thā bra­hma­ta­ttvo­pa­pla­va­sā­dha­ne || </l><l rend="blocked">sattvādiḥ sarvathā sā­dhye­śa­bda­bhaṃ­gu­ra­tā­di­ke |</l><l rend="blocked"> syā­dvā­di­naḥ ka­thaṃ­ci­ttu­sa­rva­thai­kāṃ­ta­vā­di­naḥ || </l><l rend="blocked">śa­bdā­vi­na­śva­ra­tve tu sā­dhye­kṛ­ta­ka­tā­da­yaḥ |</l><l rend="blocked"> he­ta­vo­'­si­ddha­tāṃ yāṃti bau­ddhā­deḥ­pra­ti­vā­di­naḥ || </l><l rend="blocked">jainasya sa­rva­thai­kāṃ­te­dhū­ma­va­ttvā­da­yo­'­gni­ṣu |</l><l rend="blocked"> sādhyeṣu he­ta­vo­'­si­ddhāḥ pa­rva­tā­dau­ta­thā mitaḥ || </l><l rend="blocked">śabdādau cā­kṣu­ṣa­tvā­di­ru­bha­yā­si­ddhai­ṣya­te |</l><l rend="blocked"> ni­śśe­ṣo­'­pi ta­thā­śū­nya­bra­hmā­dvai­ta­pra­vā­di­noḥ || </l><l rend="blocked">vā­dya­si­ddho­bha­yā­si­ddhau ta­tra­sā­dhyā­pra­sā­dha­nau |</l><l rend="blocked"> sa­ma­rtha­na­vi­hī­naḥ syā­da­si­ddhaḥ­pra­ti­vā­di­naḥ || </l><l rend="blocked">he­tu­rya­syā­śra­yo na syā­dā­śra­yā­si­ddha­e­va saḥ |</l><l rend="blocked"> sva­sā­dhye­na vi­nā­bhā­vā­bhā­vā­da­ga­ma­ko mataḥ || </l><l rend="blocked">pra­tya­kṣā­deḥ pra­mā­ṇa­tve­saṃ­vā­di­tvā­da­yo yathā |</l><l rend="blocked">śū­nyo­pa­pla­va­śa­bdā­dya­dvai­ta­vā­dā­va­laṃ­bi­nāṃ || </l><l rend="blocked">saṃ­de­ha­vi­ṣa­yaḥ sarvaḥ saṃ­di­gdhā­si­ddhau­cya­te |</l><l rend="blocked"> ya­thā­ga­ma­pra­mā­ṇa­tve ru­dro­kta­tvā­di­rā­sthi­taḥ || </l><l rend="blocked">sa­nna­pya­jñā­ya­mā­no­'­trā­jñā­tā­si­ddho­vi­bhā­vya­te |</l><l rend="blocked"> sau­ga­tā­de­rya­thā sarvaḥ sattvādiḥ sve­ṣṭa­sā­dha­ne || </l><l rend="blocked">na ni­rvi­ka­lpa­kā­dhya­kṣā­da­sti­he­to­rvi­ni­śca­yaḥ |</l><l rend="blocked"> ta­tpṛ­ṣṭha­jā­dvi­ka­lpā­ccā­va­stu­go­ca­ra­taḥ kvacit || </l><l rend="blocked">a­nu­mā­nāṃ­ta­rā­ddhe­tu­ni­śca­ye­vā­na­va­sthi­tiḥ |</l><l rend="blocked"> pa­rā­pa­rā­nu­mā­nā­nāṃ pū­rva­pū­rva­tra vṛttitaḥ || </l><l rend="blocked">jñānaṃ jñā­nāṃ­ta­rā­dhya­kṣaṃ­ve­da­tā­ne­na­da­rśi­taḥ |</l><l rend="blocked"> sarvo he­tu­ra­vi­jñā­to­'­na­va­sthā­nā­vi­śe­ṣa­taḥ || </l><l rend="blocked">a­rthā­pa­tti­pa­ri­cche­dyaṃ­pa­ro­kṣa­jñā­na­mā­dṛ­tāḥ |</l><l rend="blocked"> sarve ye te­pya­ne­no­ktā­svā­jñā­tā­si­ddhi­he­ta­vaḥ || </l><l rend="blocked">pratyakṣaṃ tu pha­la­jñā­na­mā­tmā­naṃ vā­sva­saṃ­vi­daṃ |</l><l rend="blocked"> prāhurye ka­ra­ṇa­jñā­naṃ vyarthaṃ teṣāṃ ni­ve­di­taṃ || </l><l rend="blocked">pra­dhā­na­pa­ri­ṇa­mi­tvā­da­ce­ta­na­mi­tī­ri­taṃ |</l><l rend="blocked"> jñā­naṃ­yai­ste kathaṃ na syu­ra­jñā­tā­si­ddha­he­ta­vaḥ || </l><l rend="blocked">pra­ti­jñā­rthai­ka­de­śa­stu sva­rū­pā­si­ddha­e­va naḥ |</l><l rend="blocked"> śabdo nāśī vi­nā­śi­tvā­di­tyā­diḥ sā­dhya­saṃ­nni­bhaḥ || </l><l rend="blocked">yaḥ sā­dhya­vi­pa­rī­tā­rthā­vya­bhi­cā­rī­su­ni­ści­taḥ |</l><l rend="blocked"> sa vi­ru­ddho­va­bo­ddha­vya­sta­thai­ve­ṣṭa­vi­ghā­ta­kṛ­t || </l><l rend="blocked">satvādiḥ kṣa­ṇi­ka­tvā­dau ya­thā­syā­dvā­di­vi­dvi­ṣāṃ |</l><l rend="blocked"> a­ne­kāṃ­tā­tma­ka­tva­sya ni­ya­mā­tte­na sā­dha­nā­t || </l><l rend="blocked">pārārthyaṃ ca­kṣu­rā­dī­nāṃ saṃ­ghā­ta­tvaṃ­pra­sā­dha­ye­t |</l><l rend="blocked"> teṣāṃ dra­vya­vi­va­rta­tva­me­va­mi­ṣṭa­vi­ghā­ta­kṛ­t || </l><l rend="blocked">vi­ru­ddhā­nna ca bhi­nno­sau­sva­ya­mi­ṣṭā­dvi­pa­rya­ye |</l><l rend="blocked"> sā­ma­rthya­syā­vi­śe­ṣe­ṇa bhe­de­vā­ti­pra­saṃ­ga­taḥ || </l><l rend="blocked">vi­vā­dā­dhyā­si­taṃ dhī­ma­ddhe­tu­kaṃ­kṛ­ta­ka­tva­taḥ |</l><l rend="blocked"> yathā śa­ka­ṭa­mi­tyā­di­vi­ru­ddho­'­ne­na darśitaḥ || </l><l rend="blocked">yathā hi bu­ddhi­ma­tpū­rvaṃ ja­ga­de­ta­pra­sā­dha­ye­t |</l><l rend="blocked"> tathā bu­ddhi­ma­to he­to­ra­ne­ka­tvaṃ śa­rī­ri­tāṃ || </l><l rend="blocked">sva­śa­rī­ra­sya kartātmā nā­śa­rī­ro­'­sti­sa­rva­thā |</l><l rend="blocked"> kā­rma­ṇe­na śa­rī­re­ṇā­nā­di­saṃ­baṃ­dha­si­ddhi­taḥ || </l><l rend="blocked">yataḥ sādhye śa­rī­ri­tve dhī­ma­to­vya­bhi­cā­ri­tāṃ |</l><l rend="blocked"> ja­ga­tka­rtuḥ pra­pa­dye­ta tena hetuḥ ku­tā­rki­kaḥ­i­ti || </l></lg><p n="a_52 b_52" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 52</span>ya­ta­ścai­va­ma­kṣa­pā­dā­deḥ sa­rva­thai­kāṃ­ta­vā­di­naḥ­sā­dhyā­rthā­vi­nā­bhā­vi­liṃ­gaṃ sarvathā na saṃ­bha­va­tya­si­ddha­tā­di­do­ṣadū­ṣi­ta­tvā­t tasmānna tasya pa­traṃ­saṃ­bha­va­da­rtha­ke pra­ti­ṣṭhā­pa­yi­tuṃ śakyaṃ ka­dā­ci­jjai­nā­n pra­ti­ta­du­ktaṃ — </p><lg n="a_53 b_53"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 53</span><l rend="blocked">tato nai­vā­kṣa­pā­dā­deḥ pa­traṃ­saṃ­bha­va­da­rtha­kaṃ |</l><l rend="blocked"> pra­ti­ṣṭhā­pa­yi­tuṃ śakyaṃ jātu syā­dvā­di­naḥ­pra­ti || </l></lg><p n="a_54 b_54" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 54</span>kuta iti cet</p><lg n="a_55 b_55"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 55</span><l rend="blocked">ta­tta­tvā­dhi­ga­mo­pā­ya­pra­kā­śa­ra­hi­ta­tva­taḥ |</l><l rend="blocked">i­tye­ta­sya pra­si­ddha­tvā­ddhe­to­ra­vya­bhi­cā­ra­taḥ || </l></lg><p n="a_56 b_56" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 56</span>kaḥ pu­na­ra­sau ta­ttva­syā­dhi­ga­mo nā­me­ti­svā­rthā­kā­ra­vi­ni­śca­yaḥ su­ni­rvā­dha iti brū­maḥ­ni­rvi­ka­lpa­ka­da­rśa­na­syavi­ni­śca­ya­sya saṃ­śa­ya­sye­va­ta­ttvā­dhi­ga­ma­tvā­nu­pa­pa­tteḥ kṣa­ṇa­kṣa­ya­pra­da­rśa­na­va­tsvā­kā­ra­mā­tra­vi­ni­śca­ya­syā­pi tadbhāvāyo­gā­tve­dyā­kā­ra­vi­ni­śca­ya­vi­ra­he svā­kā­ra­vi­ni­śca­ya­syā­na­nu­bha­vā­tsva­saṃ­ve­da­na­syā­pi ve­dya­ve­da­kā­kā­rā­tma­naḥ pratīteḥ ta­thā­rthā­kā­ra­mā­tra­vi­ni­śca­ya­syā­pi­ta­ttvā­dhi­ga­ma­ttvā­gha­ṭa­nā­tsvā­kā­ra­vi­ni­śca­ya­maṃ­ta­re­ṇā­rthā­kā­ra­vi­ni­śca­ya­vi­ro­dhā­t | svā­rthā­kā­ra­vi­ni­śca­ya­syā­pi kā­lāṃ­ta­rā­dau sa­bā­dha­sya­ta­dvi­ro­dhā­t ma­rī­ci­kā­vi­ni­śca­ye to­ya­vi­ni­śca­ya­va­t­, de­śa­kā­lāṃta­rā­pe­kṣa­yā­pi suṣṭhu ni­rbā­dha­sya ta­thā­bhā­va­si­ddhe­ri­ti­pra­paṃ­ci­ta­tvā­da­nya­tra | taduktaṃ — </p><lg n="a_57 b_57"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 57</span><l rend="blocked">ta­ttva­syā­dhi­ga­ma­stā­va­tsvā­rthā­kā­ra­vi­ni­śca­yaḥ |</l><l rend="blocked">su­ni­rbā­dho­nya­thā tasya vya­va­sthā­nu­pa­pa­tti­taḥ || </l></lg><p n="a_58 b_58" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 58</span>tarhi ka­sta­syo­pā­ya iti cet kathyate sā­ka­lye­na pra­mā­ṇaṃ­de­śa­to nayaḥ pra­ti­pa­ttu­sta­ttvā­dhi­ga­mo­pā­yaḥ pra­tī­ya­ta e­va­ta­sya śāstre vi­sta­ra­taḥ sa­ma­rthi­ta­tvā­t na­cā­sau­sa­rva­thai­kāṃ­ta­vā­di­nā­ma­kṣa­pā­dā­dī­nā­mu­pa­pa­tti­mā­skaṃ­da­ti teṣāṃ sveṣṭasya dṛ­ṣṭe­ṣṭa­bā­dhi­ta­tvā­t i­ti­ciṃ­ti­ta­prā­yaṃ­pra­paṃ­ca­to­'­nya­tra pa­rī­kṣā­da­kṣa­bu­ddhi­bhi­rla­kṣa­ṇī­yaṃ­, ta eva hi­saṃ­kṣe­peṇāpyuktaṃ la­kṣa­yi­tuṃ kṣamaṃte taduktaṃ — </p><lg n="a_59 b_59"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 59</span><l rend="blocked">ta­syo­pā­ya punaḥ kā­rtsye­nai­ka­de­śe­na vāmataḥ |</l><l rend="blocked"> pra­ti­pa­ttuḥ pramāṇaṃ vā sannayo vā pra­tī­ya­te || </l><l rend="blocked">na cā­sau­sa­rva­thai­kāṃ­ta­vā­di­nā­mu­pa­pa­dya­te |</l><l rend="blocked"> dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vā­dha­nā­tte­ṣāṃ­sve­ṣṭa­sye­tya­pi ciṃtitaṃ || </l><l rend="blocked">lakṣyaṃ pra­paṃ­ca­to­nya­tra­pa­rī­kṣā­da­kṣa­bu­ddhi­bhiḥ |</l><l rend="blocked"> saṃ­kṣe­pa­to­pyu­pa­kṣi­ptaṃ te hi­la­kṣa­yi­tuṃ kṣamāḥ || </l></lg><p n="a_60 b_60" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 60</span>kaḥ pu­na­sta­ttvā­dhi­ga­mo­pā­ya­sya prakāśa iti cet pra­ti­pā­dyaṃ­pra­ti sā­dhu­śa­bdai­sta­sya sphuṭaṃ pra­da­rśa­naṃ prakāśaḥ | na­cā­kṣa­pā­dā­dī­nāṃ sarvathā ta­dvya­va­sthā­sti pra­mā­ṇa­vā­kyā­saṃ­bha­vā­t | ta­da­pya­bhā­ṇi — </p><lg n="a_61 b_61"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 61</span><l rend="blocked">pra­kā­śa­sta­sya sadvācā pra­ti­pā­dyaṃ­pra­ti sphuṭaṃ |</l><l rend="blocked"> darśanaṃ na caiteṣāṃ ta­dvya­va­sthā­sti sarvathā || </l></lg><p n="a_62 b_62" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 62</span>ta­da­ne­nai­kāṃ­ta­vā­di­nāṃ pa­tra­vā­kyaṃ­, na saṃ­bha­va­da­rtha­kaṃ­, ta­tta­ttvā­dhi­ga­mo­pā­ya­pra­kā­śa­ra­hi­ta­tvā­t i­tya­nu­mā­naṃ sa­ma­rthi­taṃ pra­ti­pa­tta­vyaṃ tathā pa­tra­vā­kyaṃ­gū­ḍha­ma­nya­ccā­rtha­gū­ḍhā­di vādinā tri­bhi­ra­bhi­hi­taṃ sa­pta­kṛ­tvo­vā ta­thai­ka­viṃ­śa­ti vā pa­ri­ṣa­tpra­ti­vā­di­bhyā­ma­vi­jñā­tā­rthaṃ­ya­dā tadā ta­de­vā­vi­jñā­tā­rthaṃ nāma ni­gra­ha­sthā­na­mā­yā­taṃ­ta­lla­kṣa­ṇa­syā­nva­yā­t tata eva cā­pra­ti­pa­tti­ni­gra­ha­sthā­naṃ­ta­ttva­to bha­ve­de­ta­sya yadā sva­pa­tra­vā­kya­syā­rthaṃ vyā­ca­ṣṭe­vā­di­pra­ti­vā­di­pa­riṣa­tpra­tyā­ya­nā­ya ta­dā­pi­va­ktu­rvi­pra­ti­pa­tti­rnā­ma ni­gra­ha­sthā­naṃ te­na­mi­thyā­rtha­pra­ti­pā­da­nā­t ta­tpra­ti­pā­di­tā­rtha­sya visaṃvā­di­tva­si­ddhe­ra­ne­kāṃ­te­na bā­dha­nā­t syā­dvā­di­bhiḥ­pa­ścā­tpa­tra­vā­kya­syā­ne­kāṃ­tā­rtha­sya sā­dha­ne­mi­thyā­tva­pra­tī­ti­rvi­pra­tipa­tti­ri­ti la­kṣa­ṇa­sya­bhā­vā­t vākchalaṃ vā­saṃ­bha­va­da­rtha­pa­ri­tyā­ge­nā­saṃ­bha­va­to­'­rtha­sya pa­ri­ka­lpa­nā­tna hi pramāṇa­ba­lā­nnai­yā­yi­kā­di­pa­ri­ka­lpi­taḥ pa­tra­vā­kye­saṃ­bha­va­nna­rthaḥ siddhaḥ pra­tya­kṣāṃ­di­ba­lā­da­ne­kāṃ­ta­syai­va­pra­si­ddheḥ pratyaṃkṣaṃ hi tāvat ba­hi­raṃ­ta­śca ta­ttvaṃ­bhā­vā­bhā­vā­tma­kaṃ vya­va­sya­ti sarvathā vi­ro­dhā­bhā­vā­tbā­dha­ka­ra­hi­taṃ jā­tu­ci­t ekāṃta­syā­sā­kṣā­tka­ra­ṇā­tta­thā­bhū­tā­ne­ka­dha­rmā­dhi­ṣṭhā­naṃ bhā­vaḥ­vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣyā­di­vya­va­hā­rā­nya­thā­nu­pa­pa­tte­ri­tya­nu­mā­nā­cca sarvaṃ bhā­vā­bhā­vā­tma­kaṃ siddhaṃ | ā­ga­mā­c ca­su­ni­rbā­dha­ka­pra­mā­ṇā­d iti pra­paṃ­ca­to ‘nyatra ta­ttvā­rthā­laṃ­kā­re­de­vā­ga­me ca proktam iha pa­tra­pa­rī­kṣā­yāṃ sadbhir a­va­ga­taṃ­vya­mi­ty alaṃ pra­paṃ­ce­na tad apy uktaṃ | </p><lg n="a_63 b_63"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 63</span><l rend="blocked">tathā triḥ­sa­pta­kṛ­tvo­'­pi­pa­tra­vā­kya­mu­dī­ri­taṃ |</l><l rend="blocked"> vā­di­nā­gū­ḍha­ma­nya­ccā­vi­jñā­tā­rtha­mu­pā­ga­taṃ || </l><l rend="blocked">pa­ri­ṣa­tpra­ti­vā­di­bhyā­ma­vi­jñā­ta­tva­sa­ddhi­taḥ |</l><l rend="blocked">ta­ta­ścā­pra­ti­pa­ttiḥ syā­nni­gra­ha­sthā­na­maṃ­ja­sā || </l><l rend="blocked">va­ktu­rvi­pra­ti­pa­tti­rvā­mi­thyā­rtha­pra­ti­pā­da­nā­t |</l><l rend="blocked"> vi­saṃ­vā­da­ka­tā­yo­gā­t ta­du­ktā­rtha­sya­ta­ttva­taḥ || </l><l rend="blocked">syā­dvā­di­bhiḥ pu­naḥ­pa­tra­syā­ne­kāṃ­ta­sā­dha­ne |</l><l rend="blocked"> bha­ve­dvi­pra­ti­pa­tti­rvā­kcha­laṃ vā­la­kṣa­ṇā­nva­yā­t || </l><l rend="blocked">taddhi saṃ­bha­va­to­'­rtha­sya pa­ri­tyā­ge­na­ka­lpa­naṃ |</l><l rend="blocked"> ya­da­saṃ­bha­va­to­rtha­sya pra­mā­ṇa­ba­la­ta­ścha­laṃ || </l><l rend="blocked">na ceha saṃ­bha­va­nna­rtho­yau­gā­di­pa­ri­ka­lpi­taḥ |</l><l rend="blocked">pra­tya­kṣā­di­ba­lā­tsi­ddha­sta­to­ne­kāṃ­ta­si­ddhi­taḥ || </l><l rend="blocked">bhā­vā­bhā­vā­tma­kaṃ vastu ba­hi­raṃ­ta­śca­ta­tva­taḥ |</l><l rend="blocked"> pratyakṣaṃ ni­ści­no­tye­va sarvathā bā­dha­va­rji­taṃ || </l><l rend="blocked">vā­sta­vā­ne­ka­dha­rmā­dhi­ṣṭhā­naṃ bhā­vo­vi­śe­ṣa­taḥ |</l><l rend="blocked"> vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣyā­di­vya­va­hā­ra­pra­si­ddhi­taḥ || </l><l rend="blocked">si­ddha­mi­tya­nu­mā­nā­ccā­naṃ­ta­dha­rma­sa­mā­śri­taṃ |</l><l rend="blocked">samastaṃ vastu ni­rbā­dhā­dā­ga­mā­cca pra­mā­ṇa­taḥ || </l><l rend="blocked">iti pra­paṃ­ca­taḥ­pro­kta­ma­nya­tre­hā­va­ga­mya­tāṃ |</l><l rend="blocked"> sarvaṃ pa­tra­pa­rī­kṣā­yāṃ­sa­dbhi­ri­tyu­pa­ra­mya­te || </l></lg><p n="a_64 b_64" rend="measured"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 64</span>tadevaṃ pa­tra­vi­cā­ra­pra­ka­ra­ṇa­pa­ri­sa­mā­ptau vi­ji­gī­ṣoḥ­syā­dvā­di­no vacanaṃ ca­tu­raṃ­gaṃ ni­rā­kṛ­tā­śe­ṣa­mi­dhyā­pra­vā­daṃ prasaraṃ śri­yā­sa­mya­gda­rśa­nā­di­la­kṣa­ṇa­yo­pā­ya­bhū­ta­yo­pa­me­yā­naṃ­ta­jñā­nā­di­la­kṣa­ṇa­la­kṣmī­pa­ryaṃ­ta­ta­yā­sa­dā ja­ya­tvi­ti jaya vā­de­nā­saṃ­śa­ya­ti — </p><lg rend="one-line" n="a_65 b_65"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 65</span><l rend="blocked">jī­yā­nni­ra­sta­ni­śśe­ṣa­sa­rva­thai­kāṃ­ta­śā­sa­naṃ | </l><l rend="blocked">sadā śrī­va­rddha­mā­na­sya vi­dyā­naṃ­da­sya śāsanaṃ || </l></lg><lg rend="strophe" n="a_66 b_66"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 66</span><l rend="blocked">sū­ktā­bhā­so bha­va­ti­bha­va­ta­stā­va­du­ttā­ra­he­tuḥ</l><l rend="blocked">sva­syā­nye­ṣāṃ gu­ru­ta­ma­ta­ma­śchi­cca mā­dhya­stha­bhā­jāṃ | </l><l rend="blocked">ta­nma­tvai­vaṃ vi­pu­la­ma­ti­bhi­sta­tra­ya­tno vidheyo</l><l rend="blocked">nā­naṃ­dā­yā­khi­la­kha­la­dhi­yāṃ taṃ hi kaḥ ka­rtu­mī­śaḥ || </l></lg><trailer rend="center" n="a_67 b_67"><span resp="dcv" type="ref-block">PaP-HT 67</span>i­ti­śrī­syā­dvā­da­pa­ti­vi­dyā­naṃ­da­svā­mi­vi­ra­ci­tā pa­tra­pa­rī­kṣā samāptā | śubhaṃ bhūyāt</trailer></body></text></TEI>
