<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE TEI PUBLIC "-//TEI P5//DTD Main Document Type//EN" "../tei_all.dtd">
<TEI><teiHeader><fileDesc><titleStmt><title ana="actual">Bhāsarvarjña's Nyāyabhūṣaṇa</title><title type="subtitle" subtype="e-text" ana="actual">Text according to T. Neill's electronic resource based on Yogīndrānanda's 1968 edition</title><respStmt><resp>Digital textresource created <span type="initial-creation">initally in 2021 </span>by </resp><persName>T. Neill</persName></respStmt></titleStmt><publicationStmt><publisher>Published within the Digital Corpus of Vidyānandin's Works at <span type="ref-site" target="../">www.dipal.org/dcv</span></publisher><availability><licence> under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License</licence></availability><date type="published">November 24, 2025</date></publicationStmt><sourceDesc><bibl>Bhāsarvajña-praṇītasya Nyāyasārasya svopajñaṃ vyākhyānaṃ Nyāyabhūṣaṇam. tad etad Yogīndrānandaḥ saṃśodhya, ṭippaṇādibhiḥ pariskṛtya sampāditavān. (Ṣaḍdarśanaprakāśanagranthamālā 1). Vārāṇasī 1968.</bibl><bibl>Text resource created by Tyler Neill in or before 2021. Download, Jul 28, 2021 from https://github.com/tylergneill/pramana-nlp/tree/master/data_prep/3_etext_cleaned</bibl></sourceDesc></fileDesc><encodingDesc><projectDesc><p><seg type="project-general">This resource for the text of the <seg type="essential" subtype="wor_name">Nyāyabhūṣaṇa</seg> (<seg type="essential" subtype="wor_abbr">NBhū</seg>) is published alongside <span type="ref-site work" target="./">other digital resources for the work</span>. The resource at hand, <seg type="essential" subtype="tra_sigl">NBhū-TN‑x</seg>, is a resource for the specific text of the edition by Neill (TN) in 2021. </seg><seg type="project-specific">This resource is a digital edition, as the text published here is not available in another medium. The resource is labelled as a "simplified digital edition" (x), because deviations from the source are not indicated in the resource. </seg><seg type="project-specific">Neill's inital resource was a basic capture of Yogīndrānanda's printed edition, readings deviating from the printed edition were not indicated. The resource at hand was prepared in 2022, when H. Trikha adapted Neill's intial resource to xml-markup according to the TEI P5 conventions. </seg><seg type="history">Main steps in the preparation: <list><item>2021: Download from T. Neill's site </item><item>2022: Creation of the xml resource, application of the conventions of the Text Encoding Initiative, integration into DCV by H. Trikha</item></list></seg><seg type="thanks">Trikha is grateful to T. Neill for his permission to integrate this resource into the DCV. </seg></p></projectDesc><refsDecl><p> References in the left margin refer to page and line of the respective paragraph in Yogīndrānanda's printed edition. The tilde ("~") indicates that the respective text ends in or after the mentioned line. </p></refsDecl><editorialDecl><ab>The main structural divisions in the body of the resource are paragraphs (p), line groups (lg) and blocks with Yogīndrānanda's analytical remarks (ab type='head' resp='YA'). p-tags and lg-tags contain references to the printed edition (span type='ref_edition' resp='TN' ) by indication of the page and the line at which the individual unit starts.</ab><ab type="plain-text" subtype="exclusion">Excluded in plain text: <seg><gi>ab</gi><att>type</att>=<val>head</val></seg>, <seg><att>ana</att>=<val>not-accepted-in-plain-text</val></seg>, <seg><att>ana</att>=<val>no-in-brackets</val></seg>, <seg><gi>ab</gi><att>type</att>=<val>note-block-container</val></seg>, <seg><gi>ref</gi><att>type</att>=<val>note-up</val></seg></ab></editorialDecl></encodingDesc></teiHeader><text><body><ab type="head" resp="YA">pra­tya­kṣa­pa­ri­cche­daḥ</ab><lg n="a_1 b_YA_1,7~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 1,7~</span><l>u­mā­pa­tiṃ sa­rva­ja­ga­tpa­tiṃ sadā praṇamya ni­rvā­ṇa­da­m īśvaraṃ param | </l><l>gurūṃś ca sarvān anu mo­kṣa­si­ddha­ye pra­va­kṣya­te nyā­ya­sa­da­rtha­sa­ṅgra­haḥ || </l></lg><p n="a_2 b_YA_2,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 2,2~</span>tasyādau '­pra­ṇa­mya­' ityādi vākyaṃ ma­ṅga­lā­rthaṃ sa­mba­ndha­pra­yo­ja­nā­bhi­dhe­ya­pra­ti­pa­ttya­rthaṃ ca. pra­ṇā­ma­kṛ­te­na hi ma­ṅga­le­nā­dha­rma­pra­ti­ba­ndha­ke­nā­dha­rma­mū­lā vi­ghna­vi­nā­ya­kāḥ pro­tsā­rya­nte­, tataḥ śā­stra­pa­ri­sa­mā­pti­r ity a­rtha­vā­n pra­ṇā­maḥ­. yatra tu na sa­mā­pti­s tatra pra­ṇā­ma­sya a­sa­mya­ktva­m a­nu­me­yaṃ karttur a­dha­rma­bā­hu­lyaṃ vā. na caivam a­sā­ma­rthya­m eva pra­ṇā­ma­sya­, anyatra sā­ma­rthyā­t­. na hi pra­dī­pta­ha­sti­śā­lā­gnyu­pa­śa­mā­sa­ma­rtha­sya ku­mbha­śa­to­da­ka­syā­nya­trā­py a­sā­ma­rthyaṃ dṛ­ṣṭa­m­. yatrāpy a­nta­re­ṇa praṇāmaṃ śā­stra­pa­ri­sa­mā­pti­r dṛṣṭā tatrāpi mānasaḥ kāyiko vā praṇāmo '­nu­me­yaḥ­, sā­dha­nā­nta­ra­sā­dhyo vā dharmaḥ. vā­ci­ka­pra­ṇā­me tv a­nye­ṣā­m apy u­pa­de­śa­si­ddhiḥ syāt. sarvāpi kriyā ma­he­śva­ra­pra­ṇā­ma­pū­rvi­kai­va mu­mu­kṣu­ṇā vi­śe­ṣe­ṇai­va ka­rtta­vyā­, yena śā­stra­pa­ri­sa­mā­pti­va­d mo­kṣa­sa­mā­pti­r apy a­vi­ghna­taḥ syād iti. atha vi­ghna­he­tu­r adharma eva nāsti, dharmo vāsti ta­tpra­ti­ba­ndha­kaḥ pū­rva­kṛ­taḥ­. tathāpi ta­dā­śa­ṅka­yā karttavya eva pra­ṇā­maḥ­, śa­trvā­dyā­śa­ṅka­yā­strā­di­sa­ṅgra­ha­va­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">sa­mba­ndhā­dya­bhi­dhā­na­syā­va­śya­ka­tā</ab><p n="a_3 b_YA_2,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 2,15~</span>śro­tṛ­pra­vṛ­ttya­rthaṃ sa­mba­ndhā­dya­bhi­dhā­na­m­, a­rtha­saṃ­śa­ya­dvā­re­ṇa pra­vṛ­tti­he­tu­tvā­t­. ta­da­na­bhi­dhā­ne tv a­na­rtha­saṃ­śa­yo 'pi ni­vṛ­tti­he­tuḥ syāt, pra­ti­jñā­tā­pra­ti­jñā­ta­bho­ja­na­gṛ­ha­yoḥ pra­vṛ­tti­ni­vṛ­tti­va­t­. na cā­na­va­sthā­, prathamaṃ ji­jñā­sā­taḥ kā<ref type="note-up">1</ref>pī­ḍa­yā­pi pravṛtteḥ sa­mbha­vā­t­. u­tta­ro­tta­ra­pra­vṛ­ttau punaḥ pra­yā­sa­bhū­ya­stvaṃ ma­nya­mā­naḥ sa­mba­ndhā­dya­bhi­dhā­naṃ pre­kṣā­vā­n a­pe­kṣa­te­. na ca sa­mba­ndhā­di­mā­traṃ niḥ­śre­ya­sā­rthi­nāṃ pra­vṛ­tti­ni­mi­tta­m­, kiṃ tarhi? ta­da­bhi­pre­taṃ pra­yo­ja­naṃ pra­yo­ja­no­pā­yā­di­saṃ­jñi­taṃ cā­bhi­dhe­ya­m­. tābhyāṃ śi­ṣyā­cā­ryā­bhyāṃ ca saha śāstrasya sa­mba­ndha­ś ceti. tathā ca sūtram — "­pra­mā­ṇā­di­ta­ttva­jñā­nā­n niḥ­śre­ya­sā­dhi­ga­ma­" iti. atra śā­stra­śi­ṣyā­cā­ryā­ṇāṃ nyā­ya­la­bhya­tvā­n nā­bhi­dhā­naṃ kṛ­ta­m­, vyākhyātrā tu ka­rta­vya­m­, yena pra­yo­ja­nā­di­sa­mba­ddha­m idaṃ śā­stra­m­, ayam ācārya e­ta­cchā­stra­vyā­khyā­ne yogyaḥ, aham apy atra śra­va­ṇā­dhi­kā­rī­ty evaṃ sa­mbhā­vyā­trai­vā­bhi­pre­tā­rtha­si­ddhi­r bha­vi­ṣya­tī­ti ma­nya­mā­naḥ śrotā pra­va­rta­te­. paraṃ pra­yo­ja­naṃ vya­va­hi­taṃ niḥ­śre­ya­sā­khyaṃ tad eva mukhyaṃ pra­vṛ­ttya­ṅga­tve­na saṅgrahe kasmān noktam iti cet, na, pra­bo­dhā­khya­sya pra­yo­ja­na­syā­bhi­dhā­nā­d eva la­bdha­tvā­t­, ta­da­rtha­tvā­t pra­bo­dha­sya­, ta­da­rtha­tvaṃ co­tta­ra­tra va­kṣyā­maḥ­. ve­da­sū­tra­śru­ti­to vā ta­ttva­jñā­naṃ niḥ­śre­ya­sa­he­tu­tve­na niścitaṃ tena ta­ttva­jñā­na­he­tā­v eva jijñāsā ta­da­nu­ro­dhe­nā­pa­ra­m eva pra­yo­ja­na­m uktam iti.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: ya </seg> </ab><p n="a_4 b_YA_5,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 5,8~</span>samyag a­dhyā­tma­jñā­na­ra­hi­tā­nā­m a­nya­śā­stro­pā­dhyā­yā­nā­m apy a­tro­pa­sa­nnā­nāṃ pu­tra­va­d vyu­tpā­dya­tva­jñā­pa­nā­rthaṃ śi­śu­gra­ha­ṇa­m­.</p><ab type="head" resp="YA">a­bhi­dhe­ya­bhe­dāḥ</ab><p n="a_5 b_YA_5,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 5,11~</span>dvi­vi­dha­m a­trā­bhi­dhe­ya­m — pra­dhā­na­m a­pra­dhā­naṃ ca. tatra pradhānaṃ pra­mā­ṇā­da­yaḥ pa­dā­rthāḥ­, ta­lla­kṣa­ṇa­m a­pra­dhā­na­m­; ta­nni­śca­yā­rtha­tvā­t la­kṣa­ṇa­sya­. pra­mā­ṇā­di­ṣv api pradhānaṃ pra­me­ya­m­, tatrāpy ā­tma­ta­ttva­m­, ta­da­rtha­tvā­d i­ta­re­ṣā­m iti. la­kṣa­ṇa­m eva pradhānaṃ prā­pta­m­, ta­tpu­ru­ṣa­syo­tta­ra­pa­da­prā­dhā­nyā­d iti cet, na; pū­rva­pa­da­prā­dhā­nya­syā­pi dṛ­ṣṭa­tvā­t­, yathā chā­tra­śa­taṃ bho­ji­ta­m iti. bhavatu vā la­kṣa­ṇa­sya prādhānyaṃ tathā ca sū­tra­kā­raḥ pra­mā­ṇā­dī­nāṃ tattvam iti śaiṣikyā ṣa­ṣṭhyā­rthā­nta­raṃ tattvam uktvā "­ta­ttva­jñā­nā­n niḥ­śre­ya­sā­dhi­ga­ma­" ity āha. tattvaṃ ca pra­mā­ṇā­dī­nāṃ la­kṣa­ṇa­m e­vo­cya­te­. pra­mā­ṇā­dī­nā­m a­vi­jñe­ya­tva­m a­vyā­khye­ya­tvaṃ ca prāptam ity etad apy a­co­dya­m­, na hi go­la­kṣa­ṇe khu­ra­ka­ku­da­da­go­tva­sā­snā­di­saṃ­jñi­to gaur a­ni­ści­to bha­va­ti­, pratyuta su­ni­ści­ta eva bha­va­ti­. tathā hi — sva­ni­śca­ya­sā­ma­rthyā­t pa­dā­rthā­nāṃ pa­ra­spa­rā­saṃ­ka­re­ṇa ni­ścā­ya­ko dharmo la­kṣa­ṇa­m ity ucyate ta­da­ni­śca­ye pa­dā­rthā­nā­m apy a­ni­śca­ya evety ataḥ prādhānyaṃ la­kṣa­ṇa­sye­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­mā­ṇā­di­la­kṣa­ṇā­bhi­dhā­ne cā­rvā­ka­sya ni­ṣpra­yo­ja­na­tvā­śaṃ­kā</ab><p n="a_6 b_YA_6,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 6,10~</span>nanu coktam —</p><lg n="a_7"><l>"­pra­si­ddhā­ni pra­mā­ṇā­ni vya­va­hā­ra­ś ca tatkṛtaḥ | </l><l>pra­mā­ṇa­la­kṣa­ṇa­syo­ktau jñāyate na pra­yo­ja­na­m || "</l></lg><p n="a_8 b_YA_6,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 6,13~</span>ity evaṃ pra­me­yā­di­ṣv api vācyam iti. a­ne­nai­ta­d ucyate — na hi tāval la­kṣa­ṇe­na lakṣyaṃ kri­ya­te­, gavādeḥ sā­snā­di­la­kṣa­ṇe­nai­ka­kā­la­tva­da­rśa­nā­t­, ā­tmā­di­la­kṣya­sya ca ni­tya­tvā­t­. nāpi jñā­pya­te­, la­kṣa­ṇā­pra­si­ddhā­v api loke la­kṣya­pra­tī­ti­da­rśa­nā­t­, a­na­va­sthā­pra­sa­ṅga­ś ca du­rni­vā­raḥ syāt. atha pra­vṛ­tti­ni­vṛ­tti­rū­paḥ­, śābdo, bā­dhya­bā­dha­ka­vya­va­hā­ra­ś ca pra­mā­ṇā­di­ṣu la­kṣa­ṇa­m a­nta­re­ṇa na si­dhya­tī­ti­, na; tasyāpi si­ddha­tvā­t­. loke bā­dhya­bā­dha­ka­la­kṣa­ṇo 'pi siddha e­ve­ti­. saṃjñā ni­ya­me­nā­pra­si­ddhe­ti cet, na; pra­si­ddha­tvā­t­. tathā hi strī­śū­drā­da­yo 'pi bruvanto dṛśyante — tvadīyaṃ vacaḥ pra­tya­kṣe­ṇai­va bādhyata ity evam ādi. tasmāt pra­mā­ṇā­di­la­kṣa­ṇaṃ ni­ṣpra­yo­ja­na­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">tasyā nirāsaḥ</ab><p n="a_9 b_YA_7,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 7,2~</span>atra tāvad u­tpa­tti­pa­kṣe '­na­bhyu­pa­ga­ma eva pa­ri­hā­raḥ­. pra­ti­pa­tti­s tu la­kṣa­ṇa­dvā­re­ṇa dṛṣṭaiva ga­vā­dau­. tathā hi — bahuṣv api goṣv a­sā­dhā­ra­ṇa­la­kṣa­ṇa­da­rśa­ne­nā­tmī­yāṃ gāṃ ni­ści­no­ti­, la­kṣa­ṇā­n a­bhi­jña­s tu sa­ndi­hya­ta iti. evaṃ sarvatra sthā­va­ra­ja­ṅga­ma­ra­tnā­di­vi­śe­ṣe­ṣv apy u­dā­ha­ra­ṇaṃ dra­ṣṭa­vya­m­. la­kṣa­ṇa­syā­pi la­kṣa­ṇā­nta­re­ṇa niścaye saty a­na­va­sthe­ti cet, na; sa­nde­ha­vi­ṣa­ya eva ni­ya­mā­bhyu­pa­ga­mā­t­. yatraiva vastuni sa­nde­ha­s tatraiva la­kṣa­ṇo­pa­la­mbha­pū­rva­ko niścaya ity ayaṃ niyamo '­bhyu­pa­ga­mya­te­. na ca sarvatra sandeho 'sti, na hi sthā­ṇvā­di­ṣv iva va­krā­di­vi­śe­ṣe­ṣv api sandeha u­tpa­dya­te­. ta­da­bhyu­pa­ga­me ca pra­tya­kṣā­di­vi­ro­dhaḥ syāt. atha kasmāt sthā­ṇvā­di­ṣv eva sandeho bha­va­ti­, na va­krā­di­vi­śe­ṣa­pa­raṃ­pa­rā­sv a­pī­ti­? sthā­ṇvā­di­ṣu sa­nde­ha­kā­ra­ṇa­sa­dbhā­vā­di­ta­ra­trā­sa­dbhā­vā­d iti. na, atrāpi pa­rya­nu­yo­gā­ni­vṛ­tteḥ­, kasmāt ta­dvi­śe­ṣa­pa­raṃ­pa­rā­sv api sa­nde­ha­kā­ra­ṇaṃ na bha­va­tī­ti­? va­stu­sva­bhā­vai­r a­tro­tta­raṃ vā­cya­m­. ye evaṃ bha­va­nti­.</p><ab type="head" resp="YA">a­vyā­pa­kā­di­dha­rma­syā­pi la­kṣa­ṇa­tva­m</ab><p n="a_10 b_YA_7,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 7,15~</span>vayaṃ tu ya­thā­dṛ­ṣṭa­m arthaṃ bruvāṇā no­pā­la­mbha­m a­rhā­maḥ­. sa­nde­ha­vi­ṣa­ye 'pi niścayo vi­śe­ṣa­da­rśa­nā­t­, na la­kṣa­ṇa­da­rśa­nā­d iti cet, na; vi­śe­ṣā­ṅka­ci­hna­la­kṣa­ṇa­śa­bdā­nāṃ pa­ryā­ya­tvā­t­. a­vyā­pa­kā­ti­vyā­pa­ka­yo­r api la­kṣa­ṇa­tva­pra­sa­ṅga iti cet, na; a­ti­vyā­pa­ka­syā­pi vi­śe­ṣa­ka­tvā­t — vi­ṣā­ṇā­dy api ke­na­ci­d vai­la­kṣa­ṇye­nā­va­ga­mya­te yadā, tadā go­la­kṣa­ṇa­tve­ne­ṣṭa­m­. a­vyā­pa­ko 'pi viśeṣo la­kṣa­ṇa­tve­nā­bhyu­pa­ga­mya­te­, yathā dravyasya kri­yā­va­ttva­m­; na hi kri­yā­va­ttva­m u­pa­la­bhya­mā­naṃ dra­vya­ni­śca­yaṃ na ka­ro­ti­. yad eva kri­yā­va­t tad eva dravyam ity a­bhi­prā­ya­va­taḥ khalv a­vyā­pti­do­ṣa u­dbhā­vya­te ni­ṣkri­ya­syā­kā­śā­de­r a­dra­vya­tva­pra­sa­ṅga iti. yat kri­yā­va­t tad dravyam evety a­bhi­prā­ya­va­ta­s tu ni­ra­va­dyaṃ la­kṣa­ṇa­m iti. e­te­ne­cchā­dyā­tma­la­kṣa­ṇa­m­, ce­ṣṭā­śra­ya­tvaṃ śa­rī­ra­sya­, yu­ga­pa­jjñā­nā­nu­tpa­tti­r ma­na­saḥ­, vi­mṛ­śye­tyā­di­ni­rṇa­ya­sya lakṣaṇaṃ ca vyā­khyā­ta­m­. la­kṣyā­nta­re tu mu­ktā­tmā­dau u­kta­la­kṣa­ṇā­bhā­ve 'pi la­kṣa­ṇā­nta­rā­d ā­tmā­di­vya­va­hā­raḥ si­dhya­ti­. yathā kri­yā­va­ttvā­bhā­ve 'pi ā­kā­śā­di­ṣu gu­ṇa­va­ttvā­di­la­kṣa­ṇā­d dra­vya­vya­va­hā­raḥ­, evam ā­tma­tvā­n mu­ktā­tma­svā­tma­vya­va­hā­raḥ­, ra­ṇḍā­ntaḥ­ka­ra­ṇe­ṣu ma­na­stvā­n ma­no­vya­va­hā­raḥ­, śi­lā­nta­rga­ta­śa­rī­re­ṣu śa­rī­ra­tvā­d i­ndri­yā­śra­ya­tvā­c ca śa­rī­ra­vya­va­hā­raḥ­, ka­ra­ta­lā­di­ni­rṇa­ye­ṣv a­vya­bhi­cā­ri ni­śca­yā­nu­bha­va­tvā­n ni­rṇa­ya­vya­va­hā­raḥ — ity evam a­nya­trā­py ūhyam iti. la­kṣa­ṇā­nta­ra­m evāstu vyā­pa­ka­tvā­t­, a­na­rtha­ka­m a­vyā­pa­ka­la­kṣa­ṇā­bhi­dhā­na­m iti cet, na; asyāpi sva­la­kṣya­ni­śca­ye sa­ma­rtha­tvā­t­, ā­tma­tvā­di­pra­ti­pa­ttā­v i­cchā­di­la­kṣa­ṇa­syai­va sa­ma­rtha­tvā­c ca.</p><p n="a_11 b_YA_8,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 8,17~</span>lakṣaṇe 'pi vi­pra­ti­pa­ttau la­kṣa­ṇā­nta­rā­bhi­dhā­ne saty a­na­va­sthe­ti cet, na; sarvatra vi­pra­ti­pa­ttya­sa­mbha­vā­t­. ka­tha­m­? yadi tāvad ayaṃ vi­pra­ti­pa­dya­mā­naḥ ce­ta­nā­ce­ta­no­pā­yo­pe­yā­di­sva­rū­paṃ pra­ti­pa­dya­te­, tadā pu­ru­ṣa­vi­śe­ṣaṃ prati ta­nnyā­ye­nā­nyo 'py arthaḥ pra­sā­dha­yi­ta­vyaḥ­. atha kiṃcid api na pra­ti­pa­dya­te­, tadā pu­ru­ṣa­vi­śe­ṣa­m prati śa­bda­vi­śe­ṣo­ccā­ra­naṃ na prā­pno­ti­. kutaḥ? vṛ­kṣā­di­kaṃ dṛṣṭvāpi yat kiṃcid brū­yā­t­, tataś co­nma­tta­va­d u­pe­kṣa­ṇī­yaḥ syāt.</p><p n="a_12 b_YA_9,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 9,1~</span>na ceyaṃ la­kṣa­ṇa­pa­raṃ­pa­rā­bhyu­pa­ga­mya­te­, ka­smā­t­? la­kṣa­ṇa­la­kṣa­ṇa­sya sa­ka­la­la­kṣa­ṇa­va­rga­vya­va­cche­da­ka­tve­na svātmano 'pi vya­va­cche­da­ka­tvā­t­. yathā anityaḥ sarvaḥ śabda ity e­ta­dvā­kyaṃ svātmano 'py a­ni­tya­tā­m a­bhi­dha­tte­. "­svā­dhyā­yo '­dhye­ta­vyaḥ­" ity ayaṃ vidhiḥ svātmano 'py a­dhye­ya­tvaṃ vidhatta iti. ka­rma­ka­ra­ṇa­yo­r e­ka­kri­yā­yā­m e­ka­tva­m a­yu­kta­m iti cet, na, pra­mā­tṛ­pra­me­ya­va­t kvacid dṛ­ṣṭa­tvā­t­. ta­ddṛ­ṣṭā­nte­nai­va sa­rva­dā­py a­bhe­da­pra­sa­ṅga iti cet, na, pa­ṭa­tu­rī­ve­mā­dī­nāṃ bhedasya pra­tya­kṣā­di­si­ddha­tvā­t­. tad evaṃ sarvatra sa­nde­ha­vi­ṣa­ye ni­śca­ya­he­tu­tvā­t na la­kṣa­ṇa­va­ca­naṃ ni­ṣpra­yo­ja­na­m iti. la­kṣa­ṇa­syai­va ni­śca­ya­he­tu­tve ni­ra­rtha­kaṃ pra­mā­ṇa­m iti cet, na, la­kṣa­ṇa­syā­pi ni­śca­ya­sā­dhya­tve­na pra­mā­ṇa­tvā­t­. atha lakṣaṇaṃ kiṃ pra­mā­ṇa­pa­ryā­yaḥ­, uta pra­tya­kṣā­dī­nā­m a­nya­ta­ma­tta­da­rthā­nta­raṃ veti? ke­va­la­vya­ti­re­kī­ty eke. a­smā­bhi­s tv a­bhi­hi­ta­m eva "­vi­śe­ṣā­ṅgā­di­śa­bdāḥ pa­ryā­yā­" iti. ata eva na pra­mā­ṇa­pa­ryā­yaḥ pra­mā­ṇa­sā­dha­na­sya sa­rva­syā­pi pra­mā­ṇa­tvā­t­, lakṣaṇaṃ tu pra­me­ya­vi­śe­ṣa­ka­m eva. tac ce­ndri­yā­di­sa­ha­kā­ri­tve­na pra­tya­kṣā­di­vya­pa­de­śa­m api la­bha­te­. ta­syā­va­ya­vā­di­va­t pra­yo­ja­na­va­śā­t pṛthag a­bhi­dhā­na­m­.</p><ab type="head" resp="YA">la­kṣa­ṇā­bhi­dhā­na­sya bhrā­nti­ni­va­rta­ka­tā</ab><p n="a_13 b_YA_10,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10,2~</span>śāstram a­nta­re­ṇā­pi pra­mā­ṇā­di­la­kṣa­ṇaṃ pra­si­ddha­m eva. anyathā laukikā kathaṃ pra­mā­ṇā­di­vya­va­hā­raṃ ku­rva­ntī­ty ato '­na­rtha­kaṃ tadarthaṃ śāstram iti cet, na, bhrā­nti­ni­vṛ­tta­ye '­nu­vā­da­ka­ra­ṇā­t­. da­rśa­nā­nta­rā­bhi­ni­vi­ṣṭaiḥ khalu bhrāntair a­nya­thā­nya­thā la­kṣa­ṇā­bhi­dhā­ne­na loke 'pi pra­mā­ṇā­di­ṣu vi­saṃ­vā­dya­te­, ataḥ pra­si­dda­m eva la­kṣa­ṇa­m anūdya tadbhramo ni­va­rttya­te bhrā­nta­pi­tṛ­da­rśa­na­sya ta­cci­hnā­nu­vā­de­na bhra­ma­ni­vṛ­tti­va­t­, tathā hi — pra­tya­kṣā­di­la­kṣa­ṇa­m anūdya yatra bhrāntāḥ samyak pra­mā­ṇe­ṣv apy ā­tmā­di­vi­ṣa­ye­ṣu pra­mā­ṇā­bhā­sa­tā­m a­na­rthā­nta­re­ṣv apy a­rthā­pa­ttyā­di­ṣv a­rthā­nta­ra­tāṃ ca pra­ti­pa­dya­nte­, tatra vi­dhī­ya­te­. yatra punaḥ pra­mā­ṇā­bhā­se­ṣv apy a­dvai­ta­kṣa­ṇi­ka­tva­ve­dā ni­tya­tvā­tmā­dya­sa­ttvā­di­vi­ṣa­ye­ṣu pra­tya­kṣā­di­pra­mā­ṇa­tā­m a­rthā­nta­re­ṣv apy a­na­rthā­nta­ra­tāṃ ca pra­ti­pa­dya­nte­, tatra pra­ti­ṣi­dhya­te — ity evam ā­tmā­di­la­kṣa­ṇe­ṣu saṃ­śa­yā­di­la­kṣa­ṇe­ṣu cā­nu­vā­da­pra­yo­ja­naṃ dra­ṣṭa­vya­m iti. e­te­nā­tmā­di­jñā­na­m u­pā­ya­tve­na niḥ­śre­ya­saṃ co­pe­ya­tve­no­pa­ni­ṣa­tsv anyeṣu ca yo­ga­śā­stre­ṣu pra­si­ddha­m ato '­na­rtha­kaṃ ta­dvi­dhā­ya­ka­m etac chāstram ity etad api pa­ri­hṛ­ta­m­, na, hy a­trā­tmā­di­vi­jñā­naṃ niḥ­śre­ya­saṃ vā vi­dhī­ya­te kiṃ tarhi? ta­tpra­si­ddha­m e­vā­nū­dya śā­kyā­di­da­rśa­nā­pa­hṛ­ta­ce­ta­sā­m ā­tmā­di­jñā­naṃ mi­thyā­tve­na saṃ­sā­ra­kā­ra­ṇaṃ sātmakaṃ niḥ­śre­ya­sa­m a­vi­dya­mā­naṃ ca pra­ti­pa­dya­mā­nā­nāṃ bhra­ma­ni­vṛ­ttya­rtha­m ā­tmā­di­sa­ma­rtha­na­dvā­re­ṇā­śe­ṣa­pra­ti­pa­kṣa­pra­ti­ṣe­dha­dvā­re­ṇa ca pra­mā­ṇo­pa­pa­nna­tvaṃ tasya vi­dhī­ya­te­, ye­no­pa­ni­ṣa­dā­dya­bhi­hi­ta­m eva sarvaṃ tathyam eveti niścitya ni­rā­śaṃ­ka­sya pre­kṣā­va­taḥ ta­tpra­si­ddha­m e­vo­pā­ya­m a­nu­ti­ṣṭha­to '­pa­va­rga­prā­pti­r bha­va­tī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­mā­ṇa­sā­mā­nya­la­kṣa­ṇa­m</ab><p n="a_14 b_YA_10,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10,21~</span>tathā cā­tmā­dī­nāṃ pra­mā­ṇo­pa­pa­nna­tvaṃ pra­ti­pā­dya "­a­dhyā­tma­vi­dhyu­pā­yaiḥ­" ity uktaṃ śrī­ma­tsū­tra­kṛ­te­ti­. ye 'pi tarhi śi­va­mu­ṣṭi­nyā­ye­nā­dhyā­tma­śā­strā­rthaṃ gṛ­hī­tvā­nu­ti­ṣṭha­nti­, te 'py a­pa­va­rgaṃ prā­pnu­va­nty evāto '­na­rtha­ka­m idaṃ śāstram iti na, nyā­ya­kā­ṅkṣi­ṇaḥ sā­rtha­ka­tvā­t­. na hi sa­rvā­nu­gra­hā­rthaṃ śāstram ā­ra­bhya­te­, sa­rva­pu­ru­ṣā­nu­gra­ha­syā­śa­kya­tvā­t­, ā­na­ntyā­d a­vya­va­sthi­tā­bhi­prā­ya­tvā­c ca prā­ṇi­nā­m­. kiṃ tv a­dhi­kā­ri­pu­ru­ṣā­nu­gra­hā­rtha­m­. a­dhi­kā­ri­ṇa­ś cātra santy eva nyā­ya­kāṃ­kṣi­ṇaḥ sa­ndi­gdhā­di­vi­śe­ṣāḥ­, yeṣām apy u­kti­mā­trā­d a­dhyā­tma­śā­strā­rtha­ni­śca­ye sati vi­pra­ti­pa­ttiṃ śṛ­ṇva­tā­m api ku­ta­ści­n ni­mi­ttā­t sandeho na bha­va­ti­, teṣām apīdaṃ śāstraṃ śrotuṃ yuktaṃ pa­rā­nu­gra­hā­rthaṃ sva­ni­śca­ya­pā­la­nā­rthaṃ ca. tathā coktam — "­ta­ttvā­dhya­va­sā­ya­saṃ­ra­kṣa­ṇā­rtha­m­" i­tyā­di­. evaṃ ca sarvāṇy u­dde­śa­la­kṣa­ṇa­pa­rā­ṇi sūtrāṇy a­nu­vā­dā­rthā­ni­, pa­rī­kṣā­sū­trā­ṇi tv a­nu­vā­dā­rtha­pha­le­na vi­dhi­pra­ti­ṣe­dha­saṃ­jña­ke­nā­rtha­va­nti dra­ṣṭa­vyā­nī­ty evaṃ pa­ra­tā­sya śā­stra­sye­ti­.</p><p n="a_15 b_YA_11,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11,11~</span>nanu ca kṛ­ṣyā­di­ṣu śā­stra­śra­va­ṇe ca ya­dva­da­rtha­saṃ­śa­yā­d e­vā­rthi­nāṃ pra­vṛ­tti­r bhavaty evaṃ mo­kṣa­sā­dha­ne 'pi bha­vi­ṣya­tī­ty ataḥ kim anena śā­stre­ṇe­ti­? na, kṛ­ṣyā­di­pha­la­sya bā­hu­lye­na dṛ­ṣṭa­tvā­d a­tya­ntā­dṛ­ṣṭa­tve­nā­sa­mbhā­vya­tvā­d a­pa­va­rga­sya­. na ca kṛ­ṣyā­di­ṣu pū­rvo­pā­rji­ta­sa­ma­sta­vi­tta­dā­rā­di­tyā­ge­na pravṛttiḥ pha­la­vi­pra­ti­pa­tti­r vāsti, vi­pa­rya­s tv a­pa­va­rga­sā­dha­ne 'to '­na­rtha­saṃ­śa­ya­ni­vṛ­tti­he­tuḥ sa­sā­dha­no '­pa­va­rga­ni­śca­yaḥ prārthyate pre­kṣā­pū­rva­kā­ri­bhiḥ­. sa ca niścayaḥ pra­mā­ṇa­ni­śca­yā­t­, pra­mā­ṇa­ni­śca­ya­s tu la­kṣa­ṇa­ni­śca­yā­d ato la­kṣa­ṇa­m e­vā­dā­v ucyate —</p><p n="a_16 b_YA_11,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11,18~</span>"­sa­mya­ga­nu­bha­va­sā­dha­naṃ pra­mā­ṇa­m­" iti. anena sa­mā­na­jā­tī­ye­bhyaḥ pra­mā­ṇā­bhā­se­bhyo '­sa­mā­na­jā­tī­ye­bhya­ś ca pra­me­yā­di­bhyo vya­va­cche­daḥ pra­sā­dhya­te­. evaṃ pra­tya­kṣā­di­la­kṣa­ṇā­nā­m api sa­mā­nā­sa­mā­na­jā­tī­ya­vya­va­cche­da­ka­tvaṃ vyā­khyā­ta­vya­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">sa­mya­kpa­da­sya pra­yo­ja­na­m</ab><p n="a_17 b_YA_11,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11,22~</span>pra­mā­ṇa­sya sa­mā­na­jā­tī­yā­ni vya­va­cche­dyā­ni naiva santīti yo manyate taṃ pratyāha — "­sa­mya­ggra­ha­ṇaṃ saṃ­śa­ya­vi­pa­rya­yā­po­hā­rtha­m­"­. saṃ­śa­ya­vi­pa­rya­ya­yoḥ pra­mā­ṇa­pha­la­tve­na vyā­vṛ­tti­r ni­rā­ka­ra­ṇa­m a­po­ha­s ta­da­rtha­m­. atha vā saṃ­śa­ya­vi­pa­rya­yā­bhyāṃ sa­kā­śā­d apoho vyā­vṛ­tti­r a­nu­bha­va­sya ta­da­rtha­m ity arthaḥ. tataḥ ta­tsā­dha­nā­nā­m api pra­mā­ṇa­tvaṃ vya­va­cchi­nnaṃ bha­va­ti­. phalasya hi sa­mya­ktvā­sa­mya­ktvā­bhyāṃ pra­mā­ṇa­ta­dā­bhā­sa­yoḥ sa­mya­ktvā­sa­mya­ktve niścetuṃ śa­kye­te­, tena samyag ity etat pha­la­vi­śe­ṣa­ṇa­tve­na vyā­khyā­ya­te — samyak cāsāv a­nu­bha­va­ś ceti. ta­thā­bhū­tā­rtha­ni­śca­ya­sva­bhā­va­tvaṃ sa­mya­ktva­m­, ta­dvi­pa­rī­tā­nu­bha­va­sva­bhā­va­tva­m a­sa­mya­ktvaṃ­.</p><ab type="head" resp="YA">saṃ­śa­ya­la­kṣa­ṇaṃ</ab><p n="a_18 b_YA_12,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 12,7~</span>tac ca saṃ­śa­ya­vi­pa­rya­ya­yo­r asti lo­ka­śā­stra­yo­s ta­thā­vya­va­hā­ra­da­rśa­nā­d iti. nā­jñā­ta­sva­rū­paṃ hātum u­pā­dā­tuṃ vā śakyam ity atas tayoḥ svarūpaṃ va­kta­vya­m iti. a­the­da­m ucyate — "­ta­trā­na­va­dhā­ra­ṇa­jñā­naṃ saṃ­śa­yaḥ­" . a­na­va­dhā­ra­ṇaṃ ca tajjñānaṃ ceti. vyā­ghā­tā­n na yuktam iti cet, na, go­śa­bdā­di­va­j jā­ti­ni­mi­tta­tvā­j jñā­na­śa­bda­sya­. yathā go­pa­ṅka­jā­di­śa­bdā na vyu­tpa­tti­va­śe­na svārtheṣu rūḍhāḥ, kiṃ tarhi? jā­ti­ni­mi­tta­tve­na tathā jñā­na­śa­bdo 'pi jñā­na­tva­jā­ti­ni­mi­ttaḥ svārthe ni­rū­ḍhaḥ­. sā ca jñā­na­tvā­di­jā­ti­r ni­śca­yā­ni­śca­ya­sva­bhā­vā­su vyaktiṣu va­rta­te­. a­ni­śca­ya­jñā­naṃ cā­na­va­dhā­ra­ṇa­m ity u­kta­m­. ata eva ni­rvi­ka­lpa­ka­pra­tya­kṣa­sya saṃ­śa­ya­tvaṃ na pra­sa­jya­te­, tasyāpi ni­śca­yā­tma­ka­tvā­t­. ni­śca­yā­tma­ka­tvaṃ ca ta­tpra­bha­va­smṛ­tya­nu­me­ya­m­. tathā hi — idaṃ vastu tatra nāsty eva, anena sa­dṛ­śa­m eva ta­dva­stu­, e­ta­smā­d adhikaṃ nyūnaṃ cety evam ātmikā smṛtiḥ pū­rvā­nu­bha­vaṃ ni­śca­yā­tma­kaṃ sū­ca­ya­ti­. yataś cā­nu­bha­vā­d a­ni­śca­yā­tmi­kā smṛtir u­tpa­dya­te sa saṃśaya e­vā­ni­śca­yā­tma­ka­tvā­t­. a­nu­bha­vā­kā­rā­nu­kā­ri­ṇī hi smṛtiḥ, sā katham anyathā bhaved iti? pra­tha­mā­kṣa­da­rśa­na­jaṃ jñānaṃ vi­śe­ṣa­da­rśa­nā­di­ni­mi­tta­m a­nta­re­ṇo­pa­jā­ya­mā­naṃ ni­śca­yā­tma­kaṃ saṃ­śa­yā­tma­kaṃ vā kathaṃ bha­vi­tu­m a­rha­tī­ti cet, na, a­dṛ­ṣṭā­di­sā­ma­grī­va­śā­t ta­tho­tpa­tteḥ­. a­nya­thā­na­va­sthā­bha­yā­d vi­śe­ṣa­da­rśa­na­m a­nta­re­ṇo­pa­jā­taṃ vi­śe­ṣa­da­rśa­na­m a­ni­śca­yā­tma­kaṃ syāt. tasya cā­ni­śca­yā­tma­ka­tve vi­śe­ṣa­va­to 'py a­ni­śa­ca­ya ity a­ni­śca­yā­tma­kaṃ jagat syāt. na hi śi­raḥ­pā­ṇyā­di­vi­śe­ṣā­ni­śca­ya­jñā­nā­t puruṣe '­ni­śca­yo dṛṣṭaḥ. a­dṛ­ṣṭā­de­ś ca sā­ma­rthyā­bhyu­pa­ga­me tataḥ eva niścayo bha­va­tu­, kim a­ni­śca­yā­tma­ke­na vi­śe­ṣa­da­rśa­ne­nā­nu­pa­pa­nna­pra­mā­ṇa­ke­ne­ti­? tad evaṃ vi­śe­ṣa­da­rśa­nā­di­ni­mi­tta­m a­nta­re­ṇā­pi kvacin ni­śca­yā­tma­ka­m a­ni­śca­yā­tma­kaṃ ca jñānam astīty ato ni­ra­va­dyaṃ la­kṣa­ṇa­m — "­a­na­va­dhā­ra­ṇa­jñā­naṃ saṃ­śa­yaḥ­" iti.</p><ab type="head" resp="YA">saṃ­śa­ya­sya bhedāḥ ta­lla­kṣa­ṇā­ni ca</ab><p n="a_19 b_YA_13,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13,18~</span>yady etāv ataiva saṃ­śa­ya­la­kṣa­ṇaṃ ni­ra­va­dyaṃ "­sa­mā­nā­ne­ka­dha­rmo­pa­pa­tte­r­" i­tyā­di­sū­traṃ tarhy a­na­rtha­ka­m­? nā­na­rtha­kaṃ vi­bhā­gā­rthaṃ vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇā­rthaṃ ca. ta­da­rtha­m evāha — "sa ce­tyā­di­. pañcadhā bhi­dya­te­" sa­mā­na­dha­rmā­di­mā­trā­d a­sa­mbha­vī saṃśaya iti cet, na, a­na­va­dhā­ra­ṇā­t­. na hy evam a­va­dhā­rya­te sa­mā­na­dha­rmā­d eva saṃśaya iti, kiṃ tarhi? i­ndri­yā­rtha­sa­nni­ka­rṣa­va­d a­sā­dhā­ra­ṇa­kā­ra­ṇa­va­ca­naṃ sa­mā­na­jā­tī­ya­vya­va­cche­dā­rtha­m­, vi­jā­tī­ya­vya­va­cche­da­s tu sā­mā­nya­la­kṣa­ṇe­nai­va kṛ­ta­tvā­n nā­nu­kri­ya­te­, sā­mā­nya­la­kṣa­ṇā­nu­vā­de­na hi vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇaṃ dra­ṣṭa­vya­m­. te­nā­ya­m arthaḥ siddhyati — sa­mā­na­dha­rmā­t sā­ma­grya­ntaḥ­pa­ti­tā­d a­na­va­dhā­ra­ṇa­jñā­naṃ bha­va­ti­, ta­da­ne­ka­dha­rmā­dyu­pa­la­kṣi­ta­sā­ma­grī­ja­ni­te­bhyaḥ saṃ­śa­ye­bhyo '­rthā­nta­ra­m iti. evam a­nya­trā­pi vyā­khyā­ta­vya­m ity ato nā­ti­vyā­pti­do­ṣo 'py asti.</p><p n="a_20 b_YA_14,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14,8~</span>sū­tra­kā­re­ṇa tū­pa­la­bdhya­nu­pa­la­bdhya­vya­va­sthā­di­gra­ha­ṇaṃ ku­co­dya­pa­ri­hā­rā­rthaṃ sa­ha­kā­ryu­dā­ha­ra­nā­rthaṃ ca kṛ­ta­m­, na tv a­ne­nai­va saṃpūrṇā sāmagrī pra­ti­pā­dya­te­, a­dṛ­ṣṭā­ntaḥ­ka­ra­ṇā­de­r a­na­bhi­dhā­nā­t­. kucodyaṃ punar atraivaṃ bhavati — sa­mā­na­dha­rmo­pa­la­mbho 'pi na saṃ­śa­ya­kā­ra­ṇa­m­, saty api tasmin ga­ccha­ta­s tṛ­ṇā­di­ṣu saṃ­śa­yā­nu­pa­la­bdhe­r iti. ta­tro­tta­ra­m — vi­śe­ṣā­pe­kṣā iti vi­śe­ṣe­ṣv apekṣā ākāṅkṣā smṛ­ti­rū­pā yasya saṃ­śa­ya­sya kā­ra­ṇa­tve­na sa ta­tho­ktaḥ­. kim uktaṃ bha­va­ti­? vi­śe­ṣā­kā­ṅkṣā ca yataḥ saṃ­śa­ya­kā­ra­ṇa­m­, ataḥ tām a­nta­re­ṇā­pi saṃśayo na bha­va­ti­. na ca yasya sadbhāve 'pi sa­ha­kā­ri­kā­ra­ṇā­bhā­vā­t kāryaṃ no­tpa­dya­te ta­syā­kā­ra­ṇa­tva­m eva, sa­rva­syā­py a­kā­ra­ṇa­tva­pra­sa­ṅgā­d iti.</p><p n="a_21 b_YA_14,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14,17~</span>nanv evam api dū­ra­sthā­yāṃ pri­ya­ta­mā­yā­m u­bha­ya­sa­dbhā­ve 'pi saṃśayo na bha­va­ti­, ato '­kā­ra­ṇaṃ vi­śe­ṣā­kā­ṅkṣā­sa­hi­to 'pi samāno dharma iti. a­syo­tta­ra­m — u­pa­la­bdhya­nu­pa­la­bdhya­vya­va­sthā­ta iti. vi­dhi­pra­ti­ṣe­dha­tve­na ni­śca­ya­kā­ra­ṇā­bhā­vā­d ity arthaḥ. etad uktaṃ bhavati — na vi­śe­ṣā­kā­ṅkṣai­va sa­ha­kā­ri­kā­ra­ṇaṃ ki­ntū­pa­la­bdhya­nu­pa­la­bdhya­vya­va­sthā­pī­ty atas ta­da­bhā­ve 'pi saṃśayo na bha­va­ti­. tathā vegena gacchataḥ pa­na­sā­di­ṣu vṛ­kṣa­sa­mā­na­dha­rmo­pa­la­mbhe 'py u­pa­la­bdhya­nu­pa­la­bdhya­vya­va­sthā­yā­m api vi­śe­ṣā­kā­ṅkṣā­bhā­vā­n na saṃśayo bha­va­tī­ty ataḥ sa­ka­la­sa­ha­kā­ryu­pe­ta­syai­va sa­mā­na­dha­rma­sya saṃ­śa­ya­he­tu­tva­m a­bhyu­pa­ga­mya­ta iti. a­dṛ­ṣṭā­de­ś ca kā­ryā­nta­re­ṣv api sā­dhā­ra­ṇa­tvā­d a­na­bhi­dhā­ne 'pi sa­ha­kā­ri­tvaṃ labhyata ity a­bhi­prā­ya­va­tā­tra no­kta­m­. sa­mā­na­dha­rma­va­d a­ne­ka­dha­rmā­de­r apy a­śe­ṣa­sa­ha­kā­ryu­pe­ta­sya saṃ­śa­ya­he­tu­tvaṃ vyā­khye­ya­m iti. a­syai­vā­rthaḥ pa­rī­kṣā­yāṃ pra­pa­ñci­ta ity a­pau­na­ru­ktya­m­. sa­mā­na­dha­rma ity atra sa­mā­sa­dva­yaṃ vi­ka­lpe­na dra­ṣṭa­vya­m — ka­rma­dhā­ra­yaḥ ṣa­ṣṭhī­ta­tpu­ru­ṣa­ś ceti. yadā ka­rma­dhā­ra­ya­s tadā samānaḥ sadṛśaḥ pa­ri­mā­ṇā­di­la­kṣa­ṇo dharmaḥ praty āśrayaṃ bhinno la­bhya­te­. yadā ta­tpu­ru­ṣaḥ tadā praty āśrayaṃ abhinno dharmaḥ sā­mā­nyā­va­ya­va­saṃ­yo­gā­di­la­kṣa­ṇo labhyata iti. a­tro­dā­ha­ra­ṇa­m — "tad yathā" iti. ūrdhvatvaṃ ca di­gvi­śe­ṣā­va­sthi­te dī­rgha­dra­vya ū­rdhva­pra­tya­ya­ni­mi­tta­m­. tac ca pa­ri­mā­ṇaṃ vā bhavatu sāmānyaṃ vā ṣa­ṭpa­dā­rtha­vya­ti­ri­kta­dha­rma­saṃ­jña­kaṃ vā nāsya vicāraḥ kriyate a­nu­pa­yo­gi­tvā­d iti.</p><p n="a_22 b_YA_15,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15,15~</span>"­a­ne­ka­dha­rmā­d­" iti. vi­va­kṣi­ta­jā­tī­yaṃ ta­dvi­pa­rī­taṃ cā­ne­ka­m­. a­ne­ka­smā­d vyā­va­rtta­ko dharmo '­ne­ka­syā­sa­mba­ndhī vā­ne­ka­smi­n pra­ti­ṣi­ddho vā­ne­ka­pra­tya­ya­he­tu­r vā bhe­da­sā­dha­ka­tve­ne­ty ato '­ne­ka­dha­rma iti sarvatra ma­dhya­ma­pa­da­lo­pe­na sa­mā­saḥ­, sa­rva­thā­py a­sā­dhā­ra­ṇa­dha­rmo '­bhi­pre­taḥ­. tathā cā­kā­śā­di­vi­śe­ṣa­gu­ṇa­tvā­t kim ayaṃ śabdo nityaḥ syād anityo vety u­dā­ha­ra­ṇa­m­. kathaṃ punar a­sā­dhā­ra­ṇo dharmaḥ saṃśayaṃ ka­ro­ti­? na hy ayaṃ vi­ru­ddha­vi­śe­ṣaiḥ saha ka­dā­ci­d u­pa­la­bdho 'pi ye­nā­syo­pa­la­mbhaḥ ta­tsmṛ­ti­he­tuḥ syāt. na cā­pra­ti­ba­ddhā­rtha­da­rśa­ne smṛtir yuktā, sarvadā sa­rvā­nu­bhū­tā­rtha­smṛ­ti­pra­sa­ṅgā­t­. na ca vi­ru­ddha­vi­śe­ṣā­nu­smṛ­ti­m a­nta­re­ṇa saṃśayo bha­va­ti­, a­dṛ­ṣṭa­tvā­t­. api cāyam a­sā­dhā­ra­ṇo dharmaḥ sva­dha­rmi­ṇāṃ viśeṣa eva, vi­śe­ṣa­da­rśa­nā­c cānyo 'pi saṃśayo ni­va­rtta­te­, kathaṃ tataḥ saṃśayo bha­va­tī­ti­? na hi go­tva­da­rśa­nā­d gavi saṃśayaḥ prā­du­rbha­va­nn u­pa­la­bhya­te­, a­nu­cche­da­pra­sa­ṅgā­c ca. yas tāvat sa­mā­na­dha­rma­da­rśa­no­tpa­nnaḥ saṃśayaḥ sa vi­śe­ṣa­da­rśa­nā­n ni­va­rtta­te­, yas tu vi­śe­ṣa­da­rśa­nā­d u­tpa­nnaḥ­, sa kutaḥ pra­dhvaṃ­sa­m ā­sā­da­yi­ṣya­tī­ti­? tasmān nā­sā­dhā­ra­ṇo dharmaḥ saṃ­śa­ya­he­tu­r iti.</p><p n="a_23 b_YA_15,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15,28~</span>atraike pra­ti­sa­mā­dhā­naṃ kurvanti — tu­lya­jā­tī­ye­ṣv a­rthā­nta­ra­bhū­te­ṣu ca vi­śe­ṣa­syo­bha­ya­thā dṛ­ṣṭa­tvā­n na vi­ru­ddha­vi­śe­ṣaiḥ sa­hā­da­rśa­na­m a­sā­dhā­ra­ṇa­sye­ti­. etad uktaṃ bhavati — yadā tu­lya­jā­tī­ya­tve­nā­ni­tyāḥ padārthā vi­va­kṣi­tā­s ta­dā­rthā­nta­ra­bhū­tā nityā uktāḥ teṣu tu­lya­jā­tī­ye­ṣu gha­ṭā­di­ṣu a­rthā­nta­ra­bhū­te­ṣu cā­tmā­di­ṣu vi­śe­ṣa­sya gha­ṭa­tvā­de­r ā­tma­tvā­de­ś ca u­bha­ya­thā pra­kā­ra­dva­ye­na ni­tya­tvā­ni­tya­tva­sa­ha­ca­ri­ta­tve­na dṛ­ṣṭa­tvā­t pra­mā­ṇe­no­pa­la­bdha­tvā­d ity arthaḥ. asti ca śabde viśeṣaḥ śrā­va­ṇa­tva­m ā­kā­śa­vi­śe­ṣa­gu­ṇa­tvaṃ ca. tan na vidmaḥ, kiṃ nityasya sataḥ śa­bda­syā­yaṃ vi­śe­ṣaḥ­? u­tā­ni­tya­sye­ti­? nedaṃ saṃ­śa­ya­kā­ra­ṇaṃ sa­mā­na­dha­rmā­d a­rthā­nta­ra­m­, ka­tha­m­? vi­śe­ṣa­va­ttvaṃ hi vi­ru­ddha­vi­śe­ṣa­smṛ­ti­he­tu­tve­na saṃ­śa­ya­ni­mi­tta­m­, tac ca sā­mā­nya­va­ttvā­di­va­n ni­tyā­ni­tya­yoḥ sa­mā­na­m iti katham a­rthā­nta­raṃ bha­ve­t­? pūrvaṃ sā­dhā­ra­ṇa­dha­rma­va­ttva­m uktam idānīṃ tv a­sā­dhā­ra­ṇa­da­rma­va­ttva­m ity etāv ataiva vi­śe­ṣe­ṇa pṛ­tha­gva­ca­na­m ity eke. vayan tv a­sā­dhā­ra­ṇe­nai­va rū­pe­ṇā­sya saṃ­śa­ya­he­tu­tvaṃ va­rṇa­yā­maḥ­. katham iti? nityebhyo vyā­vṛ­tta­tva­m­, a­ni­tye­ṣv eva dṛṣṭam a­ni­tye­bhyo vyā­vṛ­tta­tvaṃ ca nityeṣv eva dṛ­ṣṭa­m­, ayan tu śabdaḥ śrā­va­ṇa­tvā­di­vi­śe­ṣe­ṇa nityebhyo '­ni­tye­bhya­ś ca vyā­vṛ­ttaḥ­, tan na jā­nī­ma­he kiṃ nityebhyo vyā­vṛ­tta­tvā­d gha­ṭā­di­va­d anityaḥ syād u­tā­ni­tye­bhyo vyā­vṛ­tta­tvā­d ā­tmā­di­va­n nitya iti? na ca ni­tya­tvā­ni­tya­tva­yo­r ekatra sambhavo 'sti pa­ra­spa­ra­pa­ri­hā­ra­sthi­ti­dha­rma­tvā­t­. na cā­tya­nta­saṃ­śa­ya­pra­sa­ṅgaḥ­, sa­ha­kā­ri­kā­ra­ṇa­syo­pa­la­bdhya­nu­pa­la­bdhya­vya­va­sthā­deḥ sā­ta­tye­nā­sa­mbha­vā­t­. nāpy a­ni­vṛ­tti­pra­sa­ṅgaḥ­, kṛ­ta­ka­tvā­di­vi­śe­ṣa­da­rśa­nā­n ni­vṛ­tteḥ­. na ca vi­śe­ṣa­tva­sā­myā­c chrā­va­ṇa­tvā­di­va­t kṛ­ta­ka­tvā­di­to 'pi saṃ­śa­ya­pra­sa­ṅgaḥ­, kṛ­ta­ka­tvā­de­r a­ni­tya­tvā­vi­nā­bhā­vi­tve­nā­nya­tro­pa­la­bdha­tvā­d iti. tasmād a­sā­dhā­ra­ṇo 'pi dharmaḥ saṃ­śa­ya­he­tu­r iti sthi­ta­m­.</p><p n="a_24 b_YA_16,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16,18~</span>atha vā­ne­ka­ś cāsau dharmaś ceti ka­rma­dhā­ra­ya­s tena vi­ru­ddhā­ne­ka­dha­rma­syai­ka­tro­pa­la­bhya­mā­na­sya saṃ­śa­ya­he­tu­tvaṃ la­bhya­te­, yathā kiṃ nu kri­yā­va­ttvā­t śa­ra­va­n mūrtaṃ manaḥ syād u­tā­spa­rśa­tvā­d ā­kā­śa­va­d a­mū­rtta­m iti? na ca mū­rtta­tvā­mū­rtta­tva­yo­r ekatra sa­mbha­vaḥ­, pa­spa­ra­pa­ri­hā­ra­sthi­ti­dha­rma­tvā­t­. u­pa­la­bdhya­nu­pa­la­bdhya­vya­va­sthā­de­ś cātrāpi sa­ha­kā­ri­tva­m ato na sarvadā sarvatra vā saṃ­śa­ya­pra­sa­ṅga iti. tu­lya­ba­la­tve tayor vi­ro­dhā­n ni­rṇa­yā­nu­tpā­da­ka­tvaṃ syān na saṃ­śa­yo­tpā­da­ka­tva­m iti cet, na, ata eva ta­tsi­ddheḥ­. na hy ayaṃ ni­rṇa­yā­nu­tpa­ttā­v a­ce­ta­na­ku­ḍyā­di­va­d āste vi­pa­rye­ti vā, kiṃ tarhi? pa­ryā­lo­ca­ya­n praśnaṃ vā kurvann u­pa­la­bhya­te na ca saṃ­śa­ya­m a­nta­re­ṇa pa­ryā­lo­ca­naṃ pra­śna­ka­ra­ṇaṃ vā yu­jya­te­. a­na­dhya­va­sā­ya iti cet —</p><p n="a_25 b_YA_17,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17,4~</span>atha manyase ni­rṇa­yā­nu­tpa­ttā­v a­na­dhya­va­sā­yo 'sya na tu saṃśaya iti, tad a­yu­kta­m­, vi­pra­ti­pa­tti­to 'py a­na­dhya­va­sā­ya­pra­sa­ṅgā­t­. na hi vi­pra­ti­pa­ttyā sa­hā­syā­ne­ka­dha­rma­sya viśeṣaḥ kaścid asti. kiṃ cā­na­dhya­va­sā­ya­syā­pi saṃśaye '­nta­rbhā­va­pra­ti­pā­da­nā­t­. pra­de­śā­nta­re ca vi­ru­ddha­dha­rma­dva­ya­sya saṃ­śa­ya­he­tu­tve­na svayam u­kta­tvā­t­. tathā ca "­ga­ma­na­tvaṃ kiṃ ka­rma­tva­pa­ryā­ya ā­ho­svi­d aparaṃ sā­mā­nya­m iti? praśnaṃ kurvataḥ kutas te saṃśaya ity a­nu­yo­gaṃ ca kṛtvā sa­rve­ṣū­tkṣe­pa­ṇā­di­ṣu ka­rma­tva­va­d a­nu­ga­ta­pra­tya­ya­he­tu­tva­m u­tkṣe­pa­ṇā­di­va­t pṛ­tha­ga­bhi­hi­ta­tvaṃ ca dha­rma­dva­yaṃ saṃ­śa­ya­he­tu­tve­no­kta­m­" iti. tasmād aneko 'pi dharmaḥ saṃ­śa­ya­he­tu­r iti.</p><p n="a_26 b_YA_17,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17,12~</span>vi­pra­ti­pa­tti­r iti, vyāhataḥ pravādo vi­pra­ti­pa­ttiḥ­. tāṃ śṛṇvataḥ pū­rvo­kta­sa­ha­kā­ri­sa­dbhā­ve sati saṃśayo bhavati — kiṃ bhau­ti­kā­nī­ndri­yā­ṇy u­tā­bhau­ti­kā­nī­ti­? kiṃ śa­rī­rā­di­vya­ti­ri­kta ātmāsty uta nāsti? nityo 'nityo ve­tyā­di­vi­pra­ti­pa­tta­yo draṣṭavyā iti. vi­dhi­mu­khe­na pravṛttaṃ jñānam u­pa­la­bdhiḥ­. pra­ti­ṣe­dha­mu­khe­na pravṛttaṃ jñānaṃ jñā­nā­nu­tpā­da­ś cā­nu­pa­la­bdhiḥ­, tayoḥ pṛthak saṃ­śa­ya­he­tu­tva­m a­vya­va­sthā­vi­śe­ṣa­ṇa­tvaṃ ca, tenātra pa­ñca­sū­trī draṣṭvyā — u­pa­la­bdhyu­pa­pa­tte­r u­pa­la­bdhya­nu­pa­la­bdhya­vya­va­sthā­to vi­śe­ṣā­pe­kṣo vimarśaḥ saṃ­śa­yaḥ­, a­nu­pa­la­bdhyu­pa­pa­tte­r u­pa­la­bdhya­nu­pa­la­bdhya­vya­va­sthā­to vi­śe­ṣā­pe­kṣo vimarśaḥ saṃśaya iti, evaṃ sa­mā­na­dha­rmo­pa­pa­tte­r i­tyā­di­ṣv api yo­jya­m­. evaṃ ca sa­rva­trā­py u­pa­la­bdhi­vi­ṣa­ye '­nu­pa­la­bdhi­vi­ṣa­ye ca saṃ­śa­ya­pra­sa­ṅga ity a­nu­pa­pa­nnaṃ co­dya­m­, na hy a­tro­pa­la­bdhi­mā­tra­m a­nu­pa­la­bdhi­mā­traṃ vā saṃ­śa­ya­kā­ra­ṇa­m iṣṭam iti. bhavatu nāmaivaṃ tathāpy anayoḥ sa­mā­na­dha­rmā­d a­rthā­nta­ra­tvaṃ nāsti. ka­tha­m­? yadi tāvad u­pa­la­bdhya­nu­pa­la­bdhi­vi­ṣa­ya eva sa­tyā­sa­tya­tve­na saṃ­śa­ya­s ta­do­pa­la­bdhi­tva­m a­nu­pa­la­bdhi­tvaṃ ca sā­mā­nya­m­. a­tho­pa­la­bhya­mā­nā­nu­pa­la­bhya­mā­ne­ṣu ja­la­pi­śā­cā­di­ṣu vi­dya­mā­nā­vi­dya­mā­na­tve­na saṃ­śa­yaḥ­, tathāpi jñā­nā­va­bhā­si­tva­m a­na­va­bhā­si­tvaṃ ca sā­mā­nya­m iti. atraike pa­ri­ha­ra­nti — samāno '­ne­ka­ś ca dharmo jñe­ya­sthaḥ­, u­pa­la­bdhya­nu­pa­la­bdhī punar jñā­tṛ­sthe­, e­tā­va­tā vi­śe­ṣe­ṇa pṛ­tha­gva­ca­na­m iti. vayaṃ tu brūmaḥ — pra­yo­ja­na­va­śā­t prtha­ga­bhi­dhā­na­m­. ka­tha­m­? a­nu­pa­la­bdhi­mā­tre­ṇa vādinaḥ sva­rgā­pū­rva­de­va­tā­de­r a­sa­ttva­m i­ccha­nti­, u­pa­la­bdhi­mā­tre­ṇa śabde sthāyitvaṃ śarīre cai­ta­nyā­di­kaṃ sā­mā­nyā­deḥ svā­śra­ye­ṇā­bhe­daṃ ce­ccha­nti­. ta­nni­rā­ka­ra­ṇā­rtha­m u­pa­la­bdhya­nu­pa­la­bdhi­mā­tra­sya saṃ­de­ha­ni­mi­tta­tva­m uktam iti.</p><ab type="head" resp="YA">ū­hā­na­dhya­va­sā­ya­yoḥ saṃ­śa­yā­d a­na­rthā­nta­ra­tā</ab><p n="a_27 b_YA_19,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19,3~</span>sa­mya­ggra­ha­ṇe­na saṃ­śa­ya­vi­pa­rya­yau ni­rā­kṛ­tau­. atha ū­hā­na­dhya­va­sā­yau kena ni­rā­kṛ­tau­? iti yaś co­da­yi­ṣya­te ta­sye­da­m uttaraṃ va­kta­vya­m — a­na­va­dhā­ra­ṇa­tve­ti­. yadā tu na saṃ­śa­yā­d a­rthā­nta­ra­bhā­va­s tadā saṃ­śa­ya­ni­rā­ka­ra­ṇe­nai­va ta­dā­tma­bhū­ta­yo­r apy ū­hā­na­dhya­va­sā­ya­yoḥ pra­mā­ṇa­pha­la­tvaṃ ni­rā­kṛ­ta­m ity arthaḥ. tathā ca sū­tra­kā­re­ṇa saṃ­śa­ya­vya­va­cche­dā­rthaṃ vya­va­sā­yā­tma­ka­gra­ha­ṇa­m eva kṛtaṃ no­hā­na­dhya­va­sā­ya­vya­va­cche­dā­rthaṃ pa­dā­nta­ra­m iti. vi­ka­lpe­no­bha­yā­rthā­va­la­mbī saṃ­śa­ya­s ta­dvi­la­kṣa­ṇau tū­hā­na­dhya­va­sā­yau­, tat kathaṃ tayoḥ saṃ­śa­yā­n nā­rthā­nta­ra­bhā­va iti cet, na, ta­de­ka­la­kṣa­ṇa­sa­ṅgṛ­hī­ta­yo­r a­vā­nta­ra­vai­dha­rmya­mā­trā­t ta­da­rthā­nta­ra­tvā­yo­gā­t­. na hi mṛ­dvai­la­kṣa­ṇyā­t pā­ṣā­ṇa­sya pṛ­thi­vī­to 'py a­rthā­nta­ra­bhā­va iti nyā­yya­m­. tathā ca yady api loke bhū­bhā­ga­vi­śe­ṣa eva pṛ­thi­vī­vya­va­hā­ra­s tathāpi śāstre ga­ndha­va­ttvā­vi­śe­ṣā­t pā­ṣā­ṇā­dā­v api pṛ­thi­vī­tva­m i­ṣṭa­m­, ta­thā­na­va­dhā­ra­ṇa­tvā­vi­śe­ṣā­d ū­hā­na­dhya­va­sā­ya­yoḥ saṃ­śa­ya­tva­m iṣṭam iti.</p><p n="a_28 b_YA_19,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19,14~</span>pra­mā­sā­dha­na­tvā­vi­śe­ṣā­t pra­tya­kṣā­dī­nā­m e­ka­tva­pra­sa­ṅga iti cet, a­bhyu­pa­ga­mā­d a­do­ṣaḥ­. eka evāyaṃ pra­mā­ṇa­va­rga­s tasya pra­tya­kṣā­di­bhe­do '­vā­nta­ra iti. na ca pra­tya­kṣa­vya­va­hā­ra­ni­mi­tta­m a­nu­mā­nā­dā­v asti, a­nu­mā­na­vya­va­hā­ra­ni­mi­ttaṃ ce­ta­ra­trā­sti­, yataḥ pra­tya­kṣā­di­bhe­da­vya­va­hā­ro ni­va­rtte­ta­. etena pa­ro­kṣā­nu­bha­va­sā­dha­na­tvā­vi­śe­ṣā­d a­nu­mā­nā­ga­ma­yo­r ekatvaṃ pa­ryu­da­sta­m­. na caivaṃ saṃ­śa­ya­vya­va­hā­ra­ni­mi­tta­m a­na­va­dhā­ra­ṇa­jñā­na­tva­m ūhādau nā­stī­ti­.</p><p n="a_29 b_YA_20,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20,3~</span>kaś cāyam ūhaḥ? saṃ­śa­ya­ni­rṇa­yā­nta­rā­la­bhā­vī bha­vi­ta­vya­tā­tma­kaḥ pra­tya­yaḥ­. tad yathā — vā­hyā­lī­ti­.</p><p n="a_30 b_YA_20,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20,5~</span>saṃ­śa­ya­s tarhi, a­na­va­dhā­ra­ṇā­tma­ka­tvā­t­. a­vi­ka­lpā­tma­ka­tvā­n na saṃśaya iti cet — atha manyase vi­ka­lpā­tma­kaḥ saṃśayo bhavati kim ayaṃ sthāṇuḥ puruṣo veti? ayaṃ tu vā­dha­ka­pra­mā­ṇā­t ko­ṭya­nta­rā­śa­ṅkā­yāṃ ni­vṛ­ttā­yāṃ paścād bha­va­tī­ty ato na saṃ­śa­yaḥ­, nāpi nirṇayaḥ sā­dha­ka­pra­mā­ṇā­bhā­ve 'py u­tpa­tteḥ­. na hi pra­ti­pa­kṣa­ni­ṣe­dhā­d eva nirṇayo bha­va­ti­, pa­kṣa­pra­ti­pa­kṣā­bhyā­m iti va­ca­nā­t­, pṛthag u­ddi­ṣṭa­tvā­c ca na saṃśayo na nirṇayo veti. yat tāvad vi­ka­lpā­tma­kaḥ saṃśaya iti, tat na, a­nya­thā­pi saṃ­śa­ya­sya da­rśa­nā­t­. ya­thā­va­ga­ta­pha­la­vi­śe­ṣa­syo­pā­ya­vi­śe­ṣaṃ prati saṃśayo bhavati — ko 'sya pha­la­syo­pā­ya­vi­śe­ṣa iti? yathā vā jātasya dhruvaṃ mṛtyur iti niścitya kā­la­vi­śe­ṣa­m a­jā­nā­naḥ saṃdegdhi — kadā mṛtyur me bha­vi­ṣya­tī­ti­? a­dya­ta­na­śva­sta­nā­di­vi­ka­lpo '­trā­na­nu­bhū­ya­mā­no 'pi nyā­ya­la­bhya eva. tathā hi — pu­ru­ṣe­ṇa tāvad anena bha­vi­ta­vya­m­, pu­ru­ṣa­sa­mbhā­va­ne kā­ra­ṇa­bhū­ya­stva­da­rśa­nā­t­. pa­kṣā­nta­ra­m api vā ka­dā­ci­t syāt, sarvasya pa­kṣā­nta­ra­syā­bhā­vā­ni­śca­yā­t­. niścaye tu nirṇaya eva syāt. sa­rva­pa­kṣā­nta­rā­bhā­vo­pa­la­kṣi­ta­m ū­rdhva­tva­m eva hi pu­ru­ṣa­sya viśeṣa iti, tathā kṣe­tra­vi­śe­ṣaṃ dṛṣṭvā manyate kaścit — atra kṣetriṇā sa­sya­bā­hu­lye­na bha­vi­ta­vya­m­, gṛ­ha­stha­vi­śe­ṣaṃ dṛṣṭvā bho­ja­na­prā­ptyā bha­vi­ta­vya­m ity e­va­mā­di­ṣu­, na pa­kṣā­nta­rā­bhā­va­ni­śca­yo 'sti, atha ca bha­vi­ta­vya­tā­tma­kaḥ pratyayo dṛṣṭa iti. saṃ­śa­yā­d ūrdhvam u­tpa­dya­mā­na­tvā­d ity ayaṃ hetur yadi va­rgā­pe­kṣa­yo­kta­s tadā sā­dhyā­vi­śi­ṣṭaḥ­, ū­ha­jñā­na­syā­pi saṃ­śa­ya­vi­śe­ṣa­tve­ne­ṣṭa­tvā­t­. atha vya­kti­vi­va­kṣa­yā ta­dā­nai­kā­nti­kaḥ­, saṃ­śa­ya­syā­pi saṃ­śa­ya­vya­ktyu­tta­ra­kā­la­bhā­vi­tvā­t­. pṛ­tha­gu­ddi­ṣṭa­tvā­d ity ayam apy a­nai­kā­nti­kaḥ­, pra­mā­ṇā­na­rthā­nta­ra­tve 'py a­va­ya­vā­nāṃ pṛ­tha­gu­ddi­ṣṭva­tvā­t­. he­tvā­bhā­sā­dī­nāṃ ca ni­gra­ha­sthā­nā­nta­rbhā­ve '­pī­ti­. sū­tra­vi­ro­dho 'py ata eva nāsti, pra­yo­ja­nā­nta­ra­va­śe­na pṛ­tha­ga­bhi­dhā­nā­t­. saṃ­śa­ya­sya tāvat sā­mā­nye­na pra­yo­ja­naṃ nyā­ya­pra­va­rta­ka­tva­m­. ka­tha­m­? "­nā­nu­pa­la­bdhe na nirṇīte 'rthe nyāyaḥ pra­va­rtta­te­, kiṃ tarhi? saṃ­śa­yi­te­" kiṃ kā­ra­ṇa­m­? a­nu­pa­la­bdhe tāvad ā­śra­yā­si­ddha­tva­pra­sa­ṅgaḥ­, nirṇīte ca vaiyarthya pra­sa­ṅgaḥ­, ity ataḥ sā­mā­nya­ta u­pa­la­bdhe vi­śe­ṣa­ta­ś cā­ni­ści­te nyāyaḥ pra­va­rtta­ta iti. kiṃ punar a­trā­va­dhā­rya­te­? yadi saṃdigdha evārthe nyāyaḥ pra­va­rta­ta iti, tan na, a­saṃ­di­gdhe 'pi pra­vṛ­tti­da­rśa­nā­t­. na hi vādinaḥ pra­ti­vā­di­no vā nyāyaṃ pra­va­rtta­ya­taḥ sandeho 'sti. svā­rthā­nu­mā­na eṣa niyamaḥ iti cet, na, pra­yo­ja­nā­nta­re­ṇā­ṭa­vyā­m aṭato dhū­mā­dya­nu­mā­na­pra­vṛ­tti­da­rśa­nā­t­. atha saṃdigdhe 'py arthe nyāyaḥ pra­va­rtta­te evety a­va­dhā­ra­ṇa­m­, tad apy a­sa­mbha­vi kvacid a­na­rthi­tvā­di­ni­mi­ttā­d a­pra­vṛ­tti­da­rśa­nā­d ity ato '­kā­ra­ṇaṃ nyā­ya­pra­vṛ­tteḥ sandeha iti. naitad asti, yo­gya­tā­pe­kṣa­yā pū­rvā­va­dhā­ra­ṇā­bhyu­pa­ga­mā­t­. saṃ­śa­yi­ta evārthe saṃ­śa­ya­yo­gya evārthe nyāyaḥ pra­va­rtta­ta iti vi­va­kṣi­ta­m­. yogyatā ca sā­mā­nya­ta u­pa­la­bdhi­r vi­śe­ṣā­ni­śca­ya­sa­hi­tā vi­pra­ti­pa­tti­ś ca vā­dā­di­ṣv iti. evaṃ ca sati na saṃ­śa­ya­va­d vi­pa­rya­ya­syā­pi vi­cā­rā­ṅga­tve­na pra­mā­ṇa­pra­me­ya­pa­da­sa­ṅgṛ­hī­ta­syā­pi pṛ­tha­ga­bhi­dhā­naṃ prā­pta­m­. na hi vi­pa­rya­yā­dhya­va­si­te dharmiṇi hetuḥ sa­mya­ksā­dha­na­tā­m ā­sā­da­ya­ti­. nāpi sa­nde­ha­ni­vṛ­tti­va­d vi­pa­rya­ya­ni­vṛ­ttya­rthaṃ pra­va­rtta­mā­naḥ kaścid u­pa­la­bhya­te­. yo 'pi pra­ti­vā­di­r vi­pa­rya­ya­ni­vṛ­ttya­rthaṃ pra­va­rtta­te­, so 'pi vi­pra­ti­pa­tti­ni­rā­ka­ra­ṇa­bu­ddhyā sva­ni­śca­ya­po­ṣa­ṇā­rthaṃ śi­ṣyā­dī­nāṃ ni­śca­yā­dhā­nā­rthaṃ ca vi­pra­ti­pa­tti­vi­ṣa­ye nyāyaṃ pra­va­rtta­ya­ti­. sa ca vi­pra­ti­pa­tti­vi­ṣa­ya­sa­nde­hā­rtha ity ataḥ sandeha eva vi­cā­rā­ṅga­tve­no­ktaḥ sū­tra­kā­re­ṇe­ti­. tasmād u­pa­pa­nnaṃ nyā­ya­pra­va­rtta­ka­tvaṃ sa­nde­ha­sya pra­yo­ja­na­m iti.</p><p n="a_31 b_YA_21,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21,20~</span>sa­nde­hā­nta­rbhū­ta­sya tarkasya pṛ­tha­ga­bhi­dhā­ne tarhi kiṃ pra­yo­ja­nā­nta­ra­m­? tad ucyate pra­mā­ṇā­nu­grā­ha­ka­tva­m­. "­ta­rka­vi­vi­kte viṣaye pra­mā­ṇā­ni pra­va­rta­mā­nā­ni ta­rke­ṇā­nu­gṛ­hya­nta­" iti pū­rvā­cā­ryāḥ­. vayaṃ tu pra­ti­pa­dyā­ma­he — vā­dā­di­pra­vṛ­tti­vi­śe­ṣa­ṇā­rthaṃ tarkaḥ pṛ­tha­gu­pa­di­ṣṭaḥ­. katham iti? kecid evaṃ manyante — vā­dā­di­ṣu nai­yā­yi­ka­sya pra­vṛ­tti­r na yuktā. kiṃ kā­ra­ṇa­m­? vi­cā­ra­ka­sya ni­śca­ya­m a­nta­re­ṇa pra­vṛ­tte­r a­yo­gā­t­. na cātra niścayo 'sty anena dū­ṣa­ṇe­na sā­dha­ne­na vā mayātra pra­ti­vā­dī pa­rā­je­ta­vyaḥ sa­mbo­dha­yi­ta­vyo veti, pa­rā­bhi­prā­ya­sya du­ra­nva­ya­tvā­t­. yasyāpi hi prajñā kāle na pa­rī­kṣi­tā­, tasyāpi ka­dā­ci­d u­pā­dhyā­yā­di­nā pra­ti­pā­dya­mā­na­syā­pra­ti­pa­tti­r a­nya­thā­pra­ti­pa­tti­ś ca dṛ­śya­te­. ta­tho­pā­dhyā­yo 'pi kvacin ni­ru­tta­rī­kri­ya­mā­ṇa u­pa­la­bhya­te­. tena sva­pra­ti­pa­ttyu­pā­yo 'pi vya­bhi­cā­rī­ty ataḥ pa­ra­pra­ti­pā­da­no­pā­yā­ni­śca­yā­d vā­dā­di­ṣu pra­vṛ­ttya­nu­pa­pa­tte­r a­na­rtha­kaṃ vā­dā­di­pa­ri­jñā­na­m iti. tān prati sū­tra­kā­raḥ tarkaṃ pṛthag uddiśya la­kṣa­yi­tvā vā­dā­di­ṣu pra­vṛ­tti­sā­dha­na­tve­no­kta­vā­n "­pra­mā­ṇa­ta­rka­sā­dha­no­pā­la­mbha­" iti. etad uktaṃ bhavati — ja­ya­pa­rā­ja­ya­he­tu­tve­na pra­mā­ṇa­ni­ści­tau vā sā­dha­no­pā­la­mbhau ta­rka­vi­ṣa­yī­kṛ­tau vā vā­dā­di­ṣu nai­yā­yi­ke­nā­bhi­dhā­ta­vyau­. ka­smā­t­? tato '­rtha­prā­ptya­na­rtha­pa­ri­hā­ra­yoḥ sa­mbha­vā­t­. yadā tāvat pra­mā­ṇe­nā­rtha­m a­va­dhā­rya pra­va­rtta­te­, tadāsya so 'rthaḥ sidhyaty eva. yadā ni­śca­yā­bhā­ve sati kā­ra­ṇo­pa­pa­tti­taḥ sa­mbhā­vyā­rthaṃ pra­va­rtta­te­, tadāpi so 'rthas tāvad asya sidhyaty eva. kā­la­tā­lī­ya­nyā­ye­na yadi vya­bhi­ca­ra­ti­, yathā tantuṣu pra­vṛ­tta­sya ku­vi­nda­sya paṭa iti. tasmāt parair ā­kṣi­pte­nā­pi nai­yā­yi­ke­na vā­dā­di­ṣu tāvan na pra­va­rti­ta­vyaṃ yāvan na svātmanaḥ sāmarthyaṃ jñā­nā­dya­ti­śa­ya­la­kṣa­ṇa­m­, ta­dvi­pa­rī­taṃ ca pa­ra­syā­sā­ma­rthya­m­, sa­bhā­pa­ti­prā­śni­ka­yo­r a­nyā­ya­pra­vṛ­tti­ni­vā­ra­ṇa­sā­ma­rthya­m­, mādhyasthyaṃ ca su­ni­ści­taṃ su­sa­mbhā­vi­taṃ vā bha­va­ti­. yaḥ punar a­haṃ­kā­ra­mā­tre­ṇa sva­sā­ma­rthyā­di­ka­m a­vi­cā­ryai­va pra­va­rta­te­, sa nai­yā­yi­ka eva na bha­va­ti­, a­vi­cā­ra­ka­tvā­t­. na hi su­bu­bhu­kṣi­to 'pi sa­vi­ṣa­tvā­śaṃ­kā­m a­ni­va­rtya pre­kṣā­pū­rva­kā­rī bhoktum annaṃ pra­va­rtta­ta iti.</p><p n="a_32 b_YA_22,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22,17~</span>a­rtha­saṃ­śa­ya­syā­pi pra­vṛ­tti­he­tu­tvā­d iti cet — atha manyase ya­thā­na­rtha­saṃ­śa­yā­na­rtho­hā­na­rtha­ni­śca­yā­s trayo 'py a­pra­vṛ­tti­he­ta­vaḥ pra­si­ddhā­s ta­thā­rtha­saṃ­śa­yā­rtho­hā­rtha­ni­śca­yā api pra­vṛ­tti­he­ta­vaḥ­. kathaṃ saṃ­śa­ya­sya vā­dā­di­ṣu pra­vṛ­tti­he­tu­tvaṃ nā­stī­ti­? na, a­nya­thā­rtha­saṃ­śa­ya­sya pra­vṛ­tti­he­tu­tvā­t­. yadā duḥkhārtaḥ kaścid duḥ­kho­pa­śa­ma­na­he­tu­ṣu saṃ­di­hya­mā­no 'nyaṃ duḥ­kho­pa­śa­ma­na­he­tuṃ na pa­śya­ti­, ta­dā­rtha­saṃ­śa­yā­d eva pra­va­rtta­te­, pra­va­rtta­mā­na­sya hi duḥ­kha­ni­vṛ­tti­r bhavati ka­dā­ci­t­. a­pra­va­rtta­mā­na­sya ta­da­va­stha­m eva duḥkham iti. ya­dā­pī­ṣṭā­rtha­he­tu­ṣu saṃ­di­hya­mā­no 'nyam i­ṣṭā­rtha­he­tuṃ na paśyati pra­yā­sa­bhū­ya­stva­m a­na­rtha­prā­ptiṃ vā pravṛttau na sa­mbhā­va­ya­ti­, ta­dā­rtha­saṃ­śa­yā­d eva pra­va­rta­ta iti. itthaṃ vi­cā­ra­ka­syā­rtha­saṃ­śa­yo 'pi pra­vṛ­tti­he­tu­r na tu dyū­tā­di­ṣv i­ve­ti­. ja­lpa­vi­ta­ṇḍa­yo­s tu pa­rā­ji­ta­sya mahān anartho bha­va­ti­, a­pra­va­rtta­mā­na­sya tu na kācin mahatī kṣatir ity ato vi­cā­ra­ke­ṇa saṃ­de­hā­d vāde 'pi prathamaṃ na pra­va­rti­ta­vya­m­. a­sa­tsā­dha­nā­di­pra­yo­gaṃ ku­rvā­ṇa­sya hi ja­ḍa­bu­ddhi­vi­ṣa­ya­tve­nā­na­va­dhe­ya­va­ca­na­tva­pra­sa­ṅgā­t­. yo 'pi prathamaṃ sā­dha­na­sā­ma­rthyā­d a­ni­śca­yaḥ­, ta­nni­śca­yā­rthaṃ gu­rvā­di­bhiḥ saha vādaṃ ka­ro­ti­, so 'pi śiṣya eva jñā­nā­rja­nā­bhi­prā­ya­tvā­c chā­strā­rtha­ci­nta­na­pra­vṛ­tta­va­n na sa­mya­gvā­dī­ti­. tad evaṃ vā­dā­di­pra­vṛ­tti­vi­śe­ṣa­ṇā­rthaṃ tarkaḥ pṛ­tha­gu­pa­di­ṣṭaḥ saṃ­śa­yā­nta­rbhū­yo '­pī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">a­na­dhya­va­sā­ya­sya saṃ­śa­ye­'­nta­rbhā­vaḥ</ab><p n="a_33 b_YA_23,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23,9~</span>kiṃ saṃjñako 'yaṃ vṛkṣa i­tya­na­dhya­va­sā­yaḥ saṃ­śa­yā­n na bhi­dya­te­. vṛ­kṣa­saṃ­jñā­vi­ṣa­yo hi yo 'rthaḥ so '­pa­ra­saṃ­jñā­vi­ṣa­yo 'pi dṛṣṭo, ya­thā­mrā­di­r ity evaṃ sā­mā­nye­na vi­śe­ṣa­saṃ­jñā­m a­nu­mā­ya ta­dbhe­da­m ā­mrā­di­va­d a­nu­sma­ra­n saṃ­di­hya­te kiṃ saṃjñako 'yaṃ vṛkṣa iti? saṃ­jñā­bhe­da­sya hi pra­si­ddha­syā­pra­si­ddha­sya ca ba­hu­tve­na sthā­ṇvā­di­saṃ­śa­ya­va­d vi­śe­ṣa­saṃ­jño­lle­khī no­tpa­dya­te­, yathā tva­dī­yai­kā gauḥ pra­sū­te­ty ukte pra­si­ddha­go­vi­śe­ṣa­saṃ­jña­syā­pi go­sa­ha­sra­pa­teḥ katamā gauḥ pra­sū­te­ty evam ākāra eva saṃśayo bha­va­ti­, na bhadrā na na­nde­tyā­di­vi­śe­ṣa­vi­ka­lpī­. etena vyā­sa­ṅgā­d a­na­rthi­tvā­c ce­ṣu­kā­rā­dī­nā­m a­na­dhya­va­sā­yaḥ saṃ­śa­yā­nta­rbhā­vi­to dra­ṣṭa­vyaḥ­. sthā­ṇvā­di­saṃ­śa­ye 'pi hi na jānīmaḥ kim idam ity ullekho bhavaty e­vā­nta­rā­le nai­tā­va­tā­rthā­nta­ra­tva­m­, sa­vi­ka­lpa­ka­ni­rvi­ka­lpa­ka­pra­tya­kṣa­jñā­na­yo­r i­vā­vā­nta­ra­bhe­de 'pi la­kṣa­ṇai­ka­tvā­d iti. tad evaṃ sthitam e­ta­da­na­va­dhā­ra­ṇa­tvā­vi­śe­ṣā­d ū­hā­na­dhya­va­sā­ya­yo­r na saṃ­śa­yā­d a­rthā­nta­ra­bhā­va iti.</p><ab type="head" resp="YA">saṃ­śa­ya­nā­sti­tvā­śa­ṅkā</ab><p n="a_34 b_YA_23,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23,21~</span>nanu ca saṃśaya eva nāsti kutas ta­trā­nta­rbhā­va­ś ci­ntye­ta­? tathā hi — tasmin saṃ­śa­ya­jñā­ne kiṃ pra­ti­bhā­ti­? dharmī dharmo vā? yadi dharmī, sa tāttviko '­tā­ttvi­ko vā? yadi tā­ttvi­kaḥ­? kathaṃ tadbuddheḥ sa­nde­ha­rū­pa­tā­? tā­ttvi­kā­rtha­gṛ­hī­ti rū­pa­tvā­t ka­ra­ta­lā­di­ni­rṇa­ya­va­t­. a­thā­tā­ttvi­ka­s tathāpy a­tā­ttvi­kā­rtha­vi­ṣa­ya­tvā­t ke­śā­di­jñā­na­va­d bhrāntir eva, na sa­nde­haḥ­. atha dharmaḥ, sthā­ṇu­tva­la­kṣa­ṇaḥ­? pu­ru­ṣa­tva­la­kṣa­ṇaḥ­? ubhayaṃ vā? yadi sthā­ṇu­tva­la­kṣa­ṇa­s tatas tā­ttvi­kā­tā­ttvi­ka­yoḥ pū­rva­va­d doṣaḥ. atha pu­ru­ṣa­tva­la­kṣa­ṇaḥ­, tatrāpi pū­rva­va­d eva doṣaḥ. a­tho­bha­ya­m­, tathāpi u­bha­ya­sya tā­ttvi­kā­tā­ttvi­ka­yoḥ sa eva doṣaḥ. a­thai­ka­sya tā­ttvi­ka­tva­m a­nya­syā­tā­ttvi­ka­tva­m­, tathāpi ta­dvi­ṣa­yaṃ jñānaṃ tad eva bhrāntaṃ tad eva cā­bhrā­nta­m iti prā­pta­m­. atha saṃdigdho 'rtho '­va­bhā­ti sa­nde­ha­jñā­ne­, sa saṃdigdho 'rtho vi­dya­te­? na vā? i­tye­va­mā­di — vi­ka­lpa­ga­ha­ne patitaḥ khalv ayaṃ sa­nde­ha­s ta­pa­svī­, na ta­ttva­jñā­na­vi­pa­rya­yā­bhyā­m a­rthā­nta­raṃ bhū­tvā­tmā­na­m ā­ve­da­yi­tuṃ samartha iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tpa­ri­hā­raḥ</ab><p n="a_35 b_YA_24,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24,8~</span>so 'yaṃ go­ma­ya­pā­ya­sī­ya­nyā­ye­na saṃdehaṃ ni­rā­ku­rvā­ṇaḥ pra­kṛ­ta­ja­nai­r apy u­pe­kṣya­te­. sandehaḥ khalu sa­rva­prā­ṇi­nā­m a­na­va­dhā­ra­ṇa­pra­tya­yā­tma­ka­tve­na svā­tma­saṃ­ve­dyaḥ­, sa dha­rmi­vi­ṣa­yo vāstu, dha­rma­vi­ṣa­yo vā, ekaṃ vā jñānaṃ bhavatv anekaṃ vā, tā­ttvi­kā­tā­ttvi­kā­rtha­vi­ṣa­yo vā, kim ebhir vi­ka­lpai­r asya vā­lā­gra­m api kha­ṇḍa­yi­tuṃ śa­kya­te­? pra­tya­kṣa­si­ddha­bhe­da­syā­pa­hna­ve hi su­kha­duḥ­kha­bhe­da­syā­pa­hna­vaḥ syāt. iṣṭa eveti cet, kutaḥ kā­ra­ṇā­t­? ta­ttvo­pa­pla­va­si­ddhe­r iti cet, sāpi kutaḥ siddhā? yadi pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­, pra­mā­ṇā­bhā­vo 'pi kutaḥ si­dhya­ti­? la­kṣa­ṇā­bhā­vā­t­, ity atrāpi yadi la­kṣa­ṇā­bhā­va­si­ddhā­v u­pa­pa­tti­r u­cya­te­, tadā sai­vo­pa­pa­tti­s tattvam iti kathaṃ ta­ttvo­pa­pla­va­si­ddhiḥ­? atha nocyate tathāpy u­pa­pa­ttya­bhā­vā­d a­si­ddhiḥ­. va­ca­na­mā­tre­ṇa ca siddhau sa­rva­vā­da siddhiḥ syāt.</p><p n="a_36 b_YA_24,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24,18~</span>kiṃ ca la­kṣa­ṇā­bhā­va­syā­pi pra­mā­ṇā­bhā­va­pra­ti­pā­da­ka­tve­na pra­mā­ṇa­tvā­t­, kathaṃ sa­rva­pra­mā­ṇā­bhā­va­si­ddhiḥ­? atha pa­ra­pa­rya­nu­yo­ga eva kriyate '­smā­bhi­r na ka­sya­ci­t siddhir iti, tad apy a­yu­kta­m­, pa­ra­sva­rū­pā­ni­śca­ye pa­rya­nu­yo­gā­nu­pa­pa­tteḥ­? sa­rva­pra­mā­ṇā­na­bhyu­pa­ga­mā­n na lokaḥ siddho na ta­dvya­va­hā­ro na ta­syā­vi­cā­ri­ta­sya ra­ma­ṇī­ya­tva­m ity ataḥ pra­lā­pa­mā­traṃ sarvam a­na­rtha­ka­m iti. a­rthā­nta­ra­sya sa­mā­na­dha­rmā­de­r da­rśa­nā­d a­rthā­nta­re dharmiṇi saṃśayo na yukta ity eke. tad apy a­yu­kta­m­, yato '­rthā­nta­ra­tvā­vi­śe­ṣe 'pi ta­ntvā­di­va­d dṛ­ṣṭa­m­. kiṃcid eva ka­sya­ci­t sa­ha­kā­ri janakaṃ ca, na sarvaṃ sa­rva­sye­ti­. sa­mā­na­dha­rmā­di­ma­dda­rśa­nā­t tasminn eva vi­śe­ṣa­tve­na saṃśaya ity ā­cā­ryo­dyo­ta­ka­raḥ­. tasmād asti saṃśayaḥ sa­mā­na­dha­rmā­di­ja­nya­ś ceti.</p><ab type="head" resp="YA">vi­pa­rya­ya­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_37 b_YA_25,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25,7~</span>mi­thyā­dhya­va­sā­yo vi­pa­rya­yaḥ­. vi­pa­rī­tā­rtha­ni­śca­yo '­ta­smiṃ­s ta­da­bhi­mā­no vi­pa­rya­ya ity arthaḥ. tad yathā — dvau candrāv iti. suptasya ga­jā­di­da­rśa­naṃ ca — ity u­dā­ha­ra­ṇā­nta­raṃ kim a­rtha­m­? sa­ka­la­vi­pa­rya­ya­sa­ṅgra­hā­rthaṃ ma­tā­nta­ra­ni­ṣe­dhā­rthaṃ ca. kecid atra sva­pna­jñā­naṃ pra­mā­ṇa­pha­la­smṛ­tyā­di­bhyo '­rthā­nta­ra­m i­ccha­ntī­ty atas ta­nni­ṣe­dhaḥ kri­ya­te­. na hi vi­pa­rya­ya­la­kṣa­ṇe­na sa­ṅgṛ­hī­ta­sya tato '­rthā­nta­ra­tvaṃ yu­kta­m­. yad api sva­pna­jñā­naṃ vi­pa­rya­yā­di­vi­la­kṣa­ṇa­m­, tad api nā­vi­dyā­nta­ra­m­. kiṃ kā­ra­ṇa­m­? yad tāvad a­na­va­dhā­ra­ṇā­tma­ka­m­, ta­tsaṃ­śa­yā­nta­rbhū­ta­m­. sa­mā­na­dha­rmā­di­vi­ṣa­ya<ref type="note-up">1</ref>kā­ra­ṇā­bhā­vā­n na suptasya saṃśaya iti cet, na, vi­ṣa­ya­śa­bde­na vi­ṣa­yi­ṇa­s ta­jjñā­na­syā­bhi­dhā­nā­t­. tac ca sa­mā­na­dha­rmā­di­jñā­naṃ samyag vā bhavatu bhrāntaṃ vā ity u­bha­ya­thā­pi sa­ha­kā­ri­sa­hi­taṃ saṃ­śa­ya­kā­ra­ṇa­tve­ne­ṣṭa­m­, kā­rya­da­rśa­nā­d dhi kā­ra­ṇa­sya sā­ma­rthya­m a­va­dhā­rya­ta iti. yac cā­nu­bhū­tā­rtha­mā­trā­va­bhā­si­sva­pna­jñā­na­m­, ta­tsma­ra­ṇa­m­. yat tu sa­mya­ga­nu­bha­vā­tma­ka­m­, ta­tpra­tya­kṣā­di­pha­la­m­, yathā su­khā­di­saṃ­ve­da­na­m iti. evaṃ ca yat sva­pna­jñā­naṃ ya­lla­kṣa­ṇe­na sa­ṅgṛ­hī­taṃ tat ta­trai­vā­nta­rbhū­taṃ draṣṭavyaṃ jā­gra­jjñā­na­va­n na tebhyo '­rthā­nta­ra­m iti. ni­mi­tta­bhe­de­nā­py a­ne­ka­dhā vi­pa­rya­yo bhi­dya­te­, yad yathā — sā­dṛ­śyā­d rajjau sarpa iti, sthāṇau puruṣa ity e­va­mā­di jñā­na­m­, dra­vyā­nta­ra­saṃ­sa­rgā­c chukle 'pi paṭādau ra­ktā­di­jñā­naṃ spha­ṭi­kā­dau co­pā­dhi­saṃ­ni­dhā­na­mā­trā­d iti, kra­ma­bhā­vi­ṣv apy ā­śu­bhā­vā­d yu­ga­pa­jjñā­na­m­, nā­vā­di­yā­nā­t sthireṣv api ca­la­dbu­ddhiḥ­, ma­ntrau­ṣa­dhā­di­sā­ma­rthyā­d i­ndra­jā­lā­di­jñā­na­m ity e­va­mā­di bā­hya­ni­mi­tta­pra­dhā­naṃ vi­pa­rya­ya­jñā­naṃ dra­ṣṭa­vya­m iti. a­thā­dhyā­tmi­ka­ni­mi­tta­pra­dhā­naṃ — ca­kṣu­rā­deḥ pi­ttā­dya­bhi­bha­vā­c cha­ṅkhā­di­ṣu pī­tā­di­jñā­na­m­, ti­mi­ra­do­ṣā­t ke­śā­bhā­ve 'pi ke­śo­ṇḍu­ka­jñā­na­m­, e­ka­smiṃ­ś ca­ndrā­dā­v a­ne­ka­tvā­va­bhā­sa­ś ca, saṃ­skā­rā­ti­śa­yā­d asaty api yu­va­tyā­dya­rthe yu­va­tyā­dya­va­bhā­saḥ­, a­sa­cchā­strā­bhyā­sā­d a­śre­ya­sy a­nu­pā­yā­di­ṣu ca vi­pa­rī­ta­bu­ddhiḥ­, a­dṛ­ṣṭa­sā­ma­rthyā­d di­gā­di­mo­haḥ­, tathā ni­drā­sa­hi­te­bhyaḥ saṃ­skā­rā­ti­śa­yā­di­bhyaḥ sva­pna­jñā­naṃ ve­di­ta­vya­m iti.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: jñāna </seg> </ab><p n="a_38 b_YA_26,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26,8~</span>vi­ṣa­ya­dvā­re­ṇa tarhi vi­pa­rya­yo vi­cā­rya­tāṃ <span ana="no-in-brackets">(1)</span> kim a­khyā­ti­r eva? <span ana="no-in-brackets">(2)</span> kiṃ vā a­sa­tkhyā­tiḥ­? <span ana="no-in-brackets">(3)</span> atha pra­si­ddhā­rtha­khyā­tiḥ­? <span ana="no-in-brackets">(4)</span> u­tā­lau­ki­kā­rtha­khyā­tiḥ­? <span ana="no-in-brackets">(5)</span> kiṃ vā smṛ­ti­vi­pra­mo­ṣaḥ­? <span ana="no-in-brackets">(6)</span> u­ta­svi­d ā­tma­khyā­tiḥ­? <span ana="no-in-brackets">(7)</span> atha sa­da­sa­ttvā­dya­ni­rva­ca­nī­yā­rtha­khyā­tiḥ­? <span ana="no-in-brackets">(8)</span> ā­ho­svi­d vi­pa­rī­ta­khyā­ti­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­khyā­ti­vā­da­s ta­nni­rā­ka­ra­ṇaṃ ca</ab><p n="a_39 b_YA_26,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26,13~</span>tatra pra­mā­ṇā­bhā­vā­t tāvad a­khyā­ti­r a­yu­ktā­, na, pra­mā­ṇo­pa­pa­tteḥ­. tathā hi — jā­lā­va­bhā­si­ni jñāne tāvad na ja­la­sa­ttā­va­la­mba­nī­bhū­tā­sty a­bhrā­nta­tva­pra­sa­ṅgā­t­, ja­lā­bhā­va­s tu na pra­ti­bhā­ty evāto nā­la­mba­na­m­, ata eva ma­rī­ca­yo 'pi nā­la­mba­naṃ pra­ti­bhā­sā­bhyu­pa­ga­me 'pi ta­dgra­ha­ṇa­syā­bhrā­nta­tva­pra­sa­ṅga iti. to­yā­kā­re­ṇa ma­rī­ci­gra­ha­ṇa­m ity apy a­yu­kta­m­, ta­da­nya­tvā­t­, na hi gha­ṭā­kā­re­ṇa ta­da­nya­sya pa­ṭā­de­r grahaṇaṃ dṛ­ṣṭa­m­, tasmān ni­rā­la­mba­naṃ ja­lā­di­vi­pa­rya­ya­jñā­naṃ sva­pna­vi­pa­rya­ya­va­d iti. tad etad a­yu­kta­m­, vi­śe­ṣa­to '­ni­rde­śa­pra­sa­ṅgā­t­. tatra hi svā­tma­rū­paṃ pa­ra­rū­paṃ vā na kiṃcid api pra­ti­bhā­ti­, tatkena vi­śe­ṣe­ṇa ja­la­jñā­naṃ ra­ja­ta­jñā­na­m iti ca vya­pa­di­śye­ta­? bhrā­nti­su­ṣu­ptā­va­stha­yo­r a­vi­śe­ṣa­pra­sa­ṅga­ś ca syāt. na hy atra pra­ti­bhā­sa­mā­nā­rtha­vya­ti­re­ke­ṇā­nyo 'sti vi­śe­ṣaḥ­, pra­ti­bhā­sa­mā­na­ś cārthas ta­jjñā­na­syā­la­mba­na­m ity u­cya­te­. katham a­khyā­ti­r eva vi­pa­rya­ya iti.</p><ab type="head" resp="YA">satkhyātiḥ</ab><p n="a_40 b_YA_27,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27,7~</span>anyas tv āha — satyaṃ bha­va­to­ktaṃ tathāpi sa pra­ti­bhā­sa­mā­no 'rthaḥ sadrūpo vā­sa­drū­po vā vi­cā­rya­mā­ṇo nāstīty ato '­sa­tkhyā­ti­r e­ve­ṣṭā­. śu­kti­kā­di­ṣv api na śu­klā­di­pra­ti­bhā­so bhrāntaḥ, kiṃ tarhi? ra­ja­ta­pra­ti­bhā­saḥ­, sa ca ra­ja­tā­kā­ra­s tatra nāstīty ato '­sa­tkhyā­ti­r e­ve­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tkha­ṇḍa­naṃ pra­si­ddhā­rtha­khyā­ti­ni­rū­pa­ṇaṃ ca</ab><p n="a_41 b_YA_27,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27,12~</span>tad apy a­yu­kta­m ity a­pa­raḥ­. ka­smā­t­? asataḥ kha­pu­ṣpā­di­va­t pra­ti­bhā­sā­sa­mbha­vā­t­. bhrā­nti­vai­ci­tryā­bhā­va­pra­sa­ṅga­ś ca. na hy a­sa­tkhyā­ti­vā­di­no '­rtha­ga­taṃ jñā­na­ga­taṃ vā vai­ci­trya­m asti, ye­nā­ne­kā­kā­rā bhrāntiḥ pra­tī­ye­ta­, tasmāt pra­mā­ṇa­si­ddha eva vicitro 'rthaḥ pra­ti­bhā­ti bhrāntāv api. na ca tasya vi­cā­rya­mā­ṇa­syā­sa­ttva­m­, vi­cā­ra­sya pra­tī­ti­vya­ti­re­ke­ṇā­nya­syā­sa­mbha­vā­t­, pra­tī­ti­vā­dhi­ta­tvā­c ca. ka­ra­ta­lā­de­r api hi pra­ti­bhā­sa­ba­le­nai­va sattvaṃ si­dhya­ti­, sa ca pra­ti­bhā­so '­nya­trā­py asti, yady apy u­tta­ra­kā­laṃ tathā so 'rtho na pra­ti­bhā­ti­, tathāpi yadā pra­ti­bhā­ti tadā tāvad asty eva. anyathā vi­dyu­dā­de­r api sa­ttva­si­ddhi­r na syād iti. tasmāt pra­si­ddhā­rtha­khyā­ti­r eva yu­kte­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tpra­tyā­khyā­na­m a­lau­ki­kā­rtha­khyā­ti­va­rṇa­naṃ ca</ab><p n="a_42 b_YA_27,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27,21~</span>naitad apy u­pa­pa­nnaṃ yathā vya­va­sthi­tā­rtha­gra­ha­ṇā­vi­śe­ṣe hi bhrā­ntā­bhrā­nta­vya­va­hā­rā­bhā­vaḥ syāt. api co­tta­ra­tro­da­kā­de­r abhāve 'pi ta­cci­hna­sya bhū­sni­gdha­tā­de­r u­pa­la­mbhaḥ syāt. na hi vi­dyu­dā­de­r i­vo­da­kā­de­r apy ā­śu­bhā­vī ni­ra­nva­yo vināśaḥ kvacid u­pa­la­bhya­te­, sa­rva­ta­dde­śa­dra­ṣṭṭa­vi­saṃ­vā­de­no­pa­la­mbha­ś ca vi­dyu­dā­de­r iva syāt. vā­dhya­vā­dha­ka­bhā­va­ś ca na prā­pno­ti­, sa­rva­jñā­nā­nāṃ pra­si­ddhā­rtha­vi­ṣa­ya­tvā­vi­śe­ṣā­d iti. tasmād a­lau­ki­ko 'yam artha evaṃ pra­ti­bhā­ti­, te­nā­lau­ki­kā­rtha­khyā­ti­r e­ve­ṣṭe­ty āha ka­ści­t­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­ra­sa­na­pū­rva­kaṃ smṛ­ti­pra­mo­ṣa­sthā­pa­na­m</ab><p n="a_43 b_YA_28,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28,4~</span>tad apy a­sā­ra­m­, ta­syā­rtha­sya pra­mā­ṇā­bhā­vā­d a­si­ddheḥ­. yas tāvat to­yā­di­r arthaḥ pra­tya­kṣā­di­si­ddhaḥ sa bhrāntau na pra­ti­bhā­ty eva, pū­rvo­kta­do­ṣā­t­. pra­tya­kṣā­di­si­ddhā­d a­vya­ti­ri­kta­s tu kutaḥ siddha iti? ni­ṣpra­mā­ṇa­ka­tvā­d e­vā­lau­ki­ko 'sāv iti cet, na, pra­mā­ṇā­bhā­ve vya­va­sthā­nu­pa­pa­tteḥ­. anyathā hi sa­rva­trā­py a­pra­mā­ṇi­kai­va vyavasthā bha­vi­ṣya­tī­ti kiṃ pramāṇaiḥ ka­lpi­tai­r iti? ta­da­rtha­si­ddha­ye tarhi vi­pa­rya­yā­khyaṃ pramāṇaṃ ka­lpa­nī­ya­m — na cāsāv artho '­na­rtha­kri­yā­kā­rī da­rśa­na­jā­rtha­kri­yā­kā­ri­tvā­t ca­ndrā­di­va­d iti. na, ca­ndrā­di­da­rśa­na­va­d a­vā­dhya­tva­pra­sa­ṅgā­t­. na ca loke śāstre vā vā­dhya­mā­na­sya pra­mā­ṇa­tvaṃ dṛṣṭam iti. api ca ya­thā­bhū­ta evārthaḥ pra­tya­kṣā­di­bhiḥ pra­tī­ya­te­, ta­thā­bhū­ta eva bhrā­nti­jñā­ne 'pi pra­ti­bhā­ti­, nā­lau­ki­ko 'nyaḥ, tenāyaṃ bhramaḥ smṛ­ti­vi­pra­mo­ṣa ity u­cya­te­, dṛ­ṣṭā­rthā­nu­kā­ri­tvā­t ta­da­nya­smṛ­ti­va­d ity aparo ma­nya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tkha­ṇḍa­na­m</ab><p n="a_44 b_YA_28,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28,15~</span>tad apy a­nu­pa­pa­nna­m — na hi smṛtir idaṃ ra­ja­ta­m ity evam ākārā bha­vi­tu­m a­rha­ti­, a­nu­bha­ve­nā­vi­śe­ṣa­pra­sa­ṅgā­t­. na ca smṛtiḥ pra­tya­yā­nta­re­ṇa vā­dhya­te­, ya­thā­nu­bha­vā­ve­di­tā­rtha­vi­ṣa­ya­tvā­d iti. vi­pra­mu­ṣi­ta­tvā­d iti cet, ko 'yaṃ vi­pra­mo­ṣo nāma? yadi ma­no­do­ṣā­d a­nya­vi­ṣa­ya u­tpā­daḥ­, sa smṛter a­sa­mbha­vī leśato 'pi hy a­pū­rvāṃ­śa­pra­ti­bhā­si­tve pra­tya­bhi­jñā­na­va­d a­smṛ­ti­tva­pra­sa­ṅgaḥ syāt. yadi ma­no­do­ṣā­d anyam eva viṣayaṃ sva­vi­ṣa­yā­kā­re­ṇā­va­bhā­sa­ya­ti smṛtis tadā vi­pa­rī­ta­khyā­ti­r eva saṃ­jñā­nta­re­ṇe­ṣṭā syāt. na ca ma­no­do­ṣā­d eva bhrāntiḥ, ti­mi­rā­di­do­ṣā­d apy u­tpa­tteḥ­. ato 'pi na smṛtir i­ya­m­. a­thā­nu­bha­ve­na saha kṣī­ro­da­ka­va­d a­vi­ve­ke­na smṛter utpādo vi­pra­mo­ṣa ity u­cya­te­. ko 'yam a­vi­ve­kaḥ kṣī­ro­da­ka­yo­r api? yadi bhinnayoḥ sa­to­ra­bhe­de­na gra­ha­ṇa­m­, tadā vi­pa­rī­ta­khyā­tiḥ syāt. atha saṃ­śle­ṣa­vi­śe­ṣaḥ­, saṃ­jñā­na­yo­r na sa­mbha­vī­ti­. a­thā­na­nta­rye­ṇo­tpā­daḥ­, ta­dā­nu­me­ya­śa­bdā­rtha­de­va­da­ttā­di­jñā­nā­nāṃ sma­ra­ṇā­na­nta­ra­bhā­vi­nāṃ smṛ­ti­vi­pra­mo­ṣa­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. yad apy uktaṃ smṛ­tya­nu­bha­va­yo­r vi­ve­kā­gra­ha­ṇā­d a­khyā­ti­r eva smṛ­ti­vi­pra­mo­ṣaḥ­. tata uttaraṃ jñānaṃ tayor bhi­nna­vi­ṣa­ya­yo­r vivekaṃ kurvad u­tpa­dya­te na bādhakaṃ ka­sya­ci­d iti. tad api pra­tī­ti­vi­ro­dhā­n na yu­kta­m­. tathā hi — yad tad ra­ja­ta­m ity a­va­ga­taṃ pūrvaṃ ta­cchu­kti­kā­śa­ka­laṃ na ra­ja­ta­m ity evaṃ bādha u­tpa­dya­mā­no '­nu­bhū­ya­te­, na tu rajataṃ smṛtaṃ śu­kti­kā­śa­ka­la­m idam a­nu­bhū­ta­m iti. ra­ja­ta­m iti jñā­na­sye­da­m iti jñā­na­sa­mā­na­vi­ṣa­ya­tve­nā­nu­bhū­ya­mā­na­syā­pi smṛtitve śu­kti­ke­ti jñā­na­syā­pi smṛ­ti­tva­pra­sa­ṅgo­, vi­śe­ṣā­bhā­vā­t­. tataś cedam iti pra­tī­ya­mā­naṃ na rajataṃ na śu­kti­ke­ty a­nu­pā­khya­m eva prā­pta­m­. na caitad u­pa­pa­nna­m­. kiṃ cā­ti­ni­ra­nta­ro­tpa­nnā­pi smṛtir a­nu­bha­va­bu­ddhi­ś ca yadi ya­thā­va­sthi­tā­kā­re­ṇa svārtham a­va­bhā­sa­ya­ti­, tadā kutas tatra bhra­ma­vya­va­hā­raḥ­? tad a­nya­ya­thā­va­t svā­rthā­va­bhā­si­jñā­na­va­t­. a­thā­nya­thā­va­bhā­sa­ya­ti tadā vi­pa­rī­ta­khyā­ti­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">ā­tma­khyā­tiḥ</ab><p n="a_45 b_YA_29,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29,21~</span>a­pa­ra­s tv āha — ra­ja­ta­jñā­naṃ ja­la­jñā­na­m ity e­va­mā­di­vi­śi­ṣṭa­vya­va­hā­ro vi­śe­ṣā­bhā­ve sati na yuktaḥ, te­nā­va­śyaṃ jñā­na­ga­to '­rtha­ga­to vā viśeṣo vācyaḥ. tatra ra­ja­tā­de­r a­rtha­syā­vi­dya­mā­na­tve­nā­nu­pa­la­mbhā­d vi­śe­ṣa­ka­tva­m a­yu­ktaṃ­. na hi yo yasya sa­mba­ndhi­tve­na viśeṣo nā­va­dhā­ri­taḥ­, sa tasya vi­śe­ṣa­ko bha­vi­tu­m a­rha­ti­; smṛ­tyu­pa­sthā­pi­to 'pi pū­rvā­nu­bha­va­syai­va vi­śe­ṣa­kaḥ syāt, ne­dā­nī­nta­na­sya ta­da­sa­mba­ndhi­tvā­t­. atha ra­ja­tā­di­bhrā­nteḥ śu­kti­kā­di­r eva viṣaya iti, tad a­yu­kta­m­; ra­ja­tā­di­pra­ti­bhā­sā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­. na hi rū­pa­vi­ṣa­yaṃ jñānaṃ rasam a­va­bhā­sa­ya­tī­ti yu­kta­m­. ata eva bhrāntir iti cet — atha mataṃ yata e­vā­nya­d ā­la­mba­na­m anyac ca pra­ti­bhā­ti­, ata eva bhrāntir ity u­cya­te­. yasmiṃs tu jñāne tad e­vā­la­mba­naṃ tad eva ca pra­ti­bhā­ti­, ta­tta­ttva­jñā­na­m e­ve­ti­. tad idam a­nu­pa­pa­nna­m­; na hi pra­ti­bhā­sa­mā­nā­rtha­vya­ti­re­ke­ṇa jñā­na­syā­la­mba­nā­rtho 'nyaḥ kra­ya­krī­to 'sti. kena vā vi­śe­ṣe­ṇa ta­syā­la­mba­na­tva­m­? yadi ka­rma­kā­ra­ka­tve­na­, ta­tka­rma­kā­ra­ka­tvaṃ ja­na­ka­tve­nā­vi­śi­ṣṭa­sya pra­ti­bhā­sa­mā­na­tā­m a­nta­re­ṇa katham a­va­ga­ntuṃ pā­rya­te­? taddeśaṃ prati va­rtta­mā­na­tvā­d iti cet, na; ta­dde­śa­va­rti­na­s tṛ­ṇā­de­r api ka­rma­kā­ra­ka­tva­pra­sa­ṅgā­t­. na hi pra­ti­bhā­sa­m a­nta­re­ṇa ma­rī­cyā­bhi­mu­kha evāyaṃ pravṛtto na ta­dde­śa­stha­tṛ­ṇā­dya­bhi­mu­kha ity atra vi­śe­ṣa­he­tu­r asti. api cā­tī­tā­nā­ga­tā­rtha­pra­ti­bhā­si­jñā­naṃ prati kasya ka­rma­kā­ra­ka­tva­m­? yadi ta­syai­va­, ta­trā­vi­dya­mā­na­tvā­t­. a­thā­nya­sya­, tadā ta­jjñā­na­sya bhrā­nta­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. tataś cā­tī­tā­dya­rtha­pra­ti­pa­ttya­bhā­va iti, tasmād yad eva pra­ti­bhā­ti tad e­vā­va­la­mba­naṃ vi­ṣa­ya­ś cety u­cya­te­. na ca śu­kti­kā­di­vi­ṣa­ya­vi­śe­ṣi­ta­tve 'pi sati rajataṃ me pra­ti­bhā­ti­, ra­ja­ta­jñā­na­m idaṃ ja­la­jñā­na­m ity e­va­mā­di­vya­va­hā­ro yuktaḥ. tasmād u­pa­la­mbha­syai­va ra­ja­tā­dyā­kā­ro '­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­. sa cā­nā­dya­vi­dyo­pa­pla­va­sā­ma­rthyā­d bahir iva pra­ti­bhā­ti­, a­nā­di­vi­ci­tra­vā­sa­nā­ś ca kra­ma­vi­pā­ka­va­tyaḥ puṃsāṃ santi. te­nā­ne­kā­kā­rā­ṇi vi­jñā­nā­ni svā­kā­ra­mā­tra­saṃ­ve­dyā­ni krameṇa bha­va­ntī­ti tasmād ā­tma­khyā­ti­r eva si­ddhe­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ā­tma­khyā­ti­pra­tyā­khyā­na­m</ab><p n="a_46 b_YA_30,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30,24~</span>naitad api yu­kta­m­, svā­tma­saṃ­vi­tti­ni­ṣṭha­tve a­rthā­kā­ra­tve ca hi jñā­na­syā­tma­khyā­tiḥ si­dhye­ta­. tad u­bha­ya­m apy u­tta­ra­tra ni­rā­ka­ri­ṣyā­maḥ­. kiṃ ca sa­rva­jñā­nā­nāṃ svā­tmā­kā­ra­grā­hi­tvā­vi­śe­ṣe bhrā­ntā­bhrā­nta­vi­ve­ko vā­dhya­vā­dha­ka­bhā­va­ś ca na prā­pno­ti­, svā­tmā­kā­ra­vya­bhi­cā­rā­bhā­vā­d iti. yadi ca jñā­nā­tma­ni sthita eva ra­ja­tā­dyā­kā­raḥ saṃ­ve­dya­te­, tadā su­khā­dyā­kā­ra­va­n na bahiṣṭhaḥ pra­tī­ye­ta­. pra­ti­pa­ttā­pi ta­du­pā­dā­nā­rthaṃ na pra­va­rte­ta­, a­sthi­ra­tve­na pra­vṛ­ttya­vi­ṣa­ya­tvā­d iti. a­thā­vi­dyo­pa­pla­va­va­śā­d va­hi­ṣṭha­sthi­ra­tvā­dhya­va­sā­ya iti ma­nya­se­. nanv evaṃ tarhi vi­pa­rī­ta­khyā­ti­r eveṣṭā bha­va­ti­. bo­dhā­bhi­nna­syā­sthi­ra­syā­rthā­kā­ra­syā­nya­thā­dhya­va­sā­yā­bhyu­pa­ga­mā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­ni­rva­ca­nī­ya­khyā­tiḥ</ab><p n="a_47 b_YA_31,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31,8~</span>anyas tv āha — na jñānasya viṣaya u­pa­de­śa­ga­myo '­nu­mā­na­sā­dhyo vā, yena vi­pa­rī­to 'rthaḥ ka­lpye­ta­. kiṃ tarhi? yo yasmin jñāne ca bhāti, sa tasya viṣaya ity u­cya­te­. ja­lā­di­jñā­ne ca ja­lā­dya­rtha eva pra­ti­bhā­ti­, na ta­dvi­pa­rī­taḥ­, ja­lā­di­jñā­na­vya­pa­de­śā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­. sa ja­lā­di­r arthaḥ san na bha­va­ti­, ta­dbu­ddhe­r a­bhrā­nta­tva­pra­sa­ṅgā­t­. nāpy a­sa­n­, kha­pu­ṣpā­di­va­t pra­ti­bhā­sa­pra­vṛ­ttyo­r a­vi­ṣa­ya­tva­pra­sa­ṅgā­t­. nāpi sa­da­sa­dā­tma­kaḥ­, u­bha­ya­do­ṣā­t­, sa­da­sa­to­r ai­kā­tmya­vi­ro­dhā­c ca. di­ga­mba­ra­ma­te­nā­pi sa­rva­jñā­nā­nāṃ sa­da­sa­dā­tma­kā­rtha­pra­ti­bhā­si­tvā­vi­śe­ṣā­d bhrā­ntā­bhrā­nta­vya­va­sthā­nu­pa­pa­ttiḥ­, tasmād ayaṃ bu­ddhi­saṃ­da­rśi­to 'rthaḥ sa­ttve­nā­sa­ttve­nā­nye­na vā dha­rmā­nta­re­ṇa nirvaktuṃ na śakyata iti. ata e­vā­vi­dyā brahmaṇaḥ kiṃ bhi­nnā­thā­bhi­nne­tyā­di­vi­ka­lpo ni­ra­va­kā­śaḥ­. kasmāt na hy avidyā pa­ra­mā­rtha­taḥ kenāpi rūpeṇa ni­rva­ca­nī­yā­. yadi ni­rva­ca­nī­yā syāt, tatas tattvam eva syāt nā­vi­dye­ti­. a­ta­ttva­rū­pā hy avidyā sarvair iṣṭā tasmād a­ni­rva­ca­nī­yā­rtha­khyā­tiḥ si­ddhe­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tpra­tyā­khyā­na­m a­nya­thā­khyā­ti­pra­khyā­pa­naṃ ca</ab><p n="a_48 b_YA_31,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31,21~</span>etad apy a­yu­kta­m — a­dvai­ta­si­ddhau ta­tsi­dhya­ti­, tac cādvaitaṃ ni­rā­ka­ri­ṣyā­maḥ­. yac coktaṃ na vi­jñā­na­sya viṣaya u­pa­de­śa­ga­mya i­tyā­di­, nanu bha­va­tā­m e­vo­pa­de­śa­ga­myaḥ prāptaḥ. tathā hi — ja­lā­di­bhrā­ntau ni­ya­ta­de­śa­kā­la­sva­bhā­vaḥ sa­dā­tma­ka­tve­nai­va ja­lā­di­r arthaḥ pra­ti­bhā­ti­, ta­dgra­ha­ṇe­pso­s tatraiva pra­vṛ­tti­da­rśa­nā­t­. katham asāv a­ni­rva­ca­nī­yaḥ syāt? na hy evaṃ bhūte pra­ti­bhā­sa­pra­vṛ­ttī a­ni­ra­ca­nī­ye 'rthe sambhvata iti. atha vi­cā­rya­mā­ṇa evāsau sa­da­sa­ttvā­di­bhi­r a­ni­rva­ca­nī­yaḥ saṃ­pa­dya­te­, na tu bhrā­nti­kā­le tathā pra­ti­bhā­tī­ti­. evaṃ tarhi a­nya­thā­pra­ti­bhā­sā­d vi­pa­rī­ta­khyā­ti­r e­ve­ti­. nanu ca vi­pa­rī­ta­khyā­ti­r api pra­ti­bhā­sa­vi­ro­dhā­n na yu­kte­ti­, na, a­bhi­prā­yā­pa­ri­jñā­nā­t­. na brūmo vi­pa­rī­to 'yam artha ity evaṃ khyātiḥ, kiṃ tarhi? pu­ru­ṣa­vi­pa­rī­te sthāṇau puruṣo 'yam iti khyātir vi­pa­rī­ta­khyā­ti­r ity u­cya­te­. nanu ca pu­ru­ṣā­va­bhā­si­ni jñāne sthāṇor a­pra­ti­bhā­sa­mā­na­sya vi­ṣa­ya­tva­m a­yu­kta­m­, sa­rva­trā­py a­vya­va­sthā­pra­sa­ṅgā­d iti. naitad asti sthāṇur eva hi puruṣo 'yam ity e­ta­smi­n jñāne pra­ti­bhā­ti­, na pu­ru­ṣaḥ­, pu­ru­ṣā­va­bhā­si­jñā­na­m ity etad ity ayam api bhramaḥ sthā­ṇu­pra­ti­bhā­si­tvā­t­. tathā hi — bā­dho­tta­ra­kā­laṃ pra­ti­saṃ­dha­tte — sthāṇur ayaṃ me puruṣa ity evaṃ pra­ti­bhā­sa iti. dra­vya­bu­ddhyā ca ke­ṣāṃ­ci­d a­pa­dra­vya­gra­ha­ṇaṃ dṛ­ṣṭa­m­, tad api vi­pa­rī­ta­khyā­tā­v eva yu­jya­te­. tathā ca hastena gṛ­hī­tvā­nye­ṣā­m api ka­tha­ya­ti — mayedaṃ suvarṇaṃ rajataṃ vā labdhaṃ krītaṃ veti. tasmāt sthā­ṇvā­di­r eva ta­ttva­syā­gra­ha­ṇā­d a­dha­rmā­di­va­śā­c ca pu­ru­ṣā­dyā­kā­re­ṇā­dhya­va­sī­ya­ta iti yu­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">sva­pnā­rtha­vi­ma­rśaḥ</ab><p n="a_49 b_YA_32,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 32,15~</span>atha sva­pnā­di­jñā­ne kas tarhi vi­pa­rī­to 'rtha iti? ta­dde­śa­sthaḥ kha­ṭvā­di­r ity eke. tan na; pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. na hi sa­nni­hi­ta­tvā­d eva jñānasya vi­ṣa­yaḥ­, kiṃ tarhi? yaḥ pra­ti­bhā­ti sa co­tta­ra­kā­laṃ pra­ti­saṃ­dhā­na­ba­le­nā­pi vya­va­sthā­pya­te­. na ca khaṭvādau pra­ti­saṃ­dhā­na­m apy asti, tasmān nāsau vi­ṣa­yaḥ­, kiṃ tarhi? pū­rvo­pa­la­bdho '­nu­pa­la­bdho vā vi­dya­mā­no '­vi­dya­mā­no vā yaḥ pra­ti­bu­ddhā­va­sthā­yāṃ bā­dha­ka­pra­tya­ye­na sthā­ṇvā­di­va­d a­nu­saṃ­dhī­ya­te­, sa khalu de­śa­kā­la­sva­bhā­vā­nya­tve­na sva­pna­jñā­ne pra­ti­bhā­sa­nā­t vi­pa­rī­ta ity u­cya­te­. tathā hi — prabuddhaḥ san ka­tha­ya­ti — mayādya svapne mṛtaḥ pitā jī­va­tī­ti dṛṣṭaḥ, putras tu de­śā­nta­ra­sthi­ta i­ha­sthi­ta iti, andho nāndha ity e­va­mā­di­. ke­śo­ṇḍu­ka­jñā­ne 'py a­vi­dya­mā­naḥ ke­śa­sa­mū­haḥ sa­dā­kā­ra­ta­yā pra­ti­bhā­ti­, bā­dha­ko­tpa­ttau ta­thā­nu­saṃ­dhā­nā­t­. nanu cā­vi­dya­mā­na­syā­la­mba­na­tvā­yo­gā­n ni­rvi­ṣa­yo vi­pa­rya­yaḥ prāpta iti. na, a­tī­tā­nā­ga­ta­yo­r a­vi­dya­mā­na­tve 'py ā­la­mba­na­tvā­t­. ni­rā­la­mba­na­tve hy a­khyā­ti­r eva syāt. tatra ca doṣa ukta iti. a­tī­tā­nā­ga­ta­sva­pnā­di­jñā­nā­nā­m a­vi­dya­mā­nā­rthā­la­mba­na­tvā­vi­śe­ṣā­t­, bhrā­ntā­bhrā­nta­vi­śe­ṣā­nu­pa­pa­tti­r iti cet, na; ta­drū­pā­ta­drū­pa­gṛ­hī­ta­tve­na ta­ttva­jñā­ne­ta­ra­yo­r vi­śe­ṣo­tpa­tteḥ­. na hi vi­dya­mā­nā­vi­dya­mā­nā­rthā­la­mba­na­tve­na ta­ttva­jñā­ne­ta­ra­vi­bhā­gaḥ­, kiṃ tarhi? a­vi­dya­mā­no 'py artho yadā ta­thā­bhū­te­nai­vā­vi­dya­mā­nā­kā­re­ṇa ni­ścī­ya­te­, tadā ta­dvi­ṣa­yaṃ ta­ttva­jñā­na­m eva; ta­drū­pā­vya­bhi­cā­rā­t­. yadā tu vi­dya­mā­ne­nā­nye­na vā vi­pa­rī­tā­kā­re­ṇā­sa­nn artho '­dhya­va­sī­ya­te­, tadā bhrāntir iti.</p><p n="a_50 b_YA_33,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33,8~</span>etena yad āhur eke — sa­tyo­da­ka­m a­sa­tyo­da­kaṃ cety u­da­ka­pra­pa­ñco 'yaṃ ma­dhu­ro­da­kā­di­va­t­. tatra yathā sa­tyo­da­ka­bu­ddhau nā­sa­tyo­da­kaṃ pra­ti­bhā­ti­, a­nu­da­kaṃ vā, evam a­sa­tyo­da­ka­jñā­ne 'pi na sa­tyo­da­kaṃ pra­ti­bhā­ty a­nu­da­kaṃ veti. sva­vi­ṣa­ye pa­rya­va­sā­yi­nyo hi bu­ddha­yaḥ­. tasmān na vi­pa­rī­to '­stī­ti­. tad api ni­ra­sta­m­, na hy a­sa­tyo­da­kaṃ nāma kiṃcid asti. vi­dya­mā­na­m api ya­dī­da­m a­sa­tyo­da­ka­m ity evaṃ ni­ścī­ya­te­, tadā bhaved a­bhrā­nta­jñā­na­m­. yadā tu pā­nā­di­sa­ma­rtho­da­kā­kā­re­ṇā­dhya­va­sī­ya­te­, tadā katham a­bhrā­nta­jñā­na­m­? vi­pa­rī­tā­rthā­dhya­va­sā­ya­sya sa­rva­lo­ka­śā­stre­ṣu bhrā­nta­tve­na pra­si­ddha­tvā­t­. ta­dvi­ro­dhe­na ca pra­va­rtta­mā­no 'yaṃ na laukiko na pa­rī­kṣa­ka ity u­pe­kṣa­ṇī­ya e­ve­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">cā­rvā­ka­sya bhrā­nta­tva­ga­ma­kā­bhā­vā­kṣe­paḥ</ab><p n="a_51 b_YA_33,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33,17~</span>nanu ca jñānasya bhrāntatvaṃ kuto '­va­ga­mya­te­? na pra­tya­kṣā­t­, ta­da­rtha­li­psa­yā hi bhrāntasya jñātuḥ pra­vṛ­tti­r na syāt, nāpi bā­dho­tpa­tti­kā­le tasya pra­tya­kṣa­tva­m­, tadā bhrā­nta­jñā­na­syā­tī­ta­tvā­t­. na cā­tī­ta­m a­sma­dā­di­pra­tya­kṣe­ṇa saṃ­ve­dya­ta iti tena cā­tya­ntā­pra­tya­kṣe­ṇa bā­dho­tpa­tte­r anyasya vā liṅgasya vyā­ptya­pra­si­ddhe­r a­nu­mā­na­m api na pra­va­rtta­te­, na hi sā­mā­nya­to 'pi kā­rya­ka­rtrā­di­va­d atra vyāptiḥ kvacid gṛ­hī­tā­. sarvatra cā­nu­mā­ne­na vyā­pti­gra­ha­ṇe tv a­na­va­sthā syād iti. e­te­nā­bhrā­nta­tva­syā­pi grahaṇaṃ pra­tyu­kta­m­. api cā­bhrā­nta­tva­sya liṅgaṃ kim a­du­ṣṭa­kā­ra­ko­tpā­dya­tva­m uta bā­dhā­nu­tpā­daḥ­? kiṃ vā pra­vṛ­tti­sā­ma­rthya­m iti? na tāvad a­du­ṣṭa­kā­ra­ko­tpā­dya­tva­m­, na­ya­nā­dṛ­ṣṭā­di­kā­ra­ṇā­nā­m a­tī­ndri­ya­tve­nā­du­ṣṭa­tva­syā­ni­śca­yā­t­. na hi svayam asiddhaṃ liṅgaṃ liṅginaḥ pra­ti­pā­da­ka­m­. na ca ta­du­dbhū­ta­vi­śi­ṣṭa­jñā­nā­d eva kā­ra­kā­du­ṣṭa­tva­si­ddhiḥ­, i­ta­re­ta­rā­śra­ya­tva­do­ṣe­ṇo­bha­yo­r a­si­ddhe­r iti. nāpi bā­dhā­nu­tpā­da­s tasya li­ṅga­m­, bā­dhā­nu­tpā­da­sya pu­ru­ṣā­pra­vṛ­tti­de­śā­nta­ra­ga­ma­na­ma­ra­ṇā­di­ni­mi­ttā­d api sa­mbha­vā­t­. api ca sa­rva­pu­ru­ṣa­bā­dhā­nu­tpa­tte­r a­sa­rva­vi­dā­va­ga­ntu­m a­śa­kya­tvā­t­. pra­ti­pa­ttṛ­bā­dhā­nu­tpa­tti­s tv a­nai­kā­nti­kī ka­ti­pa­ya­pu­ru­ṣā­ṇā­m api a­ne­ka­kā­la­bhrā­nta­tva­da­rśa­nā­t­. ka­dā­ci­d api bādhā no­tpa­dya­ta ity etan nā­sa­rva­vi­dā­va­ga­ntuṃ pā­rya­te­. tasmān na bā­dhā­nu­tpa­tti­r api li­ṅga­m­. nāpi pra­vṛ­tti­sā­ma­rthya­m­, pra­vṛ­tti­sā­ma­rthyaṃ hy a­rtha­prā­ptya­na­rtha­pa­ri­hā­ra­la­kṣa­ṇa­m­, tac ced a­na­va­ga­taṃ katham asiddhaṃ gamakaṃ bha­ve­t­? a­thā­va­ga­ta­m­, ta­da­va­ga­te­r a­vya­bhi­cā­ri­tvaṃ katham a­va­ga­mya­ta ity a­pa­ri­hā­ryā pū­rvo­kta­vi­ka­lpa­pa­ra­mpa­rā syād iti. api ca ca­ndrā­di­pra­ti­bhā­sa­syā­bhrā­nta­tvaṃ na si­dhye­t­, ca­ndrā­dya­rtha­sya prā­ptya­sa­mbha­vā­t­. na co­da­kā­rtha­syā­pi pra­ti­bhā­ta­sya prāptiḥ sa­mbha­va­ti­, tasya vā­yvā­di­bhiḥ prā­ṇi­vi­śe­ṣai­ś cā­va­ya­va­kri­yo­tpā­da­na­dvā­re­ṇa pra­ti­kṣa­ṇaṃ vi­nā­śya­mā­na­tvā­t­, ta­jjā­tī­yā­rtha­prā­pte­s tv a­nai­kā­nti­ka­tvā­n na ga­ma­ka­tva­m­. ta­dvaṃ­śa­jā­rtha­prā­pti­r ga­mi­ke­ti cet, na; a­ntyā­va­ya­vi­nā­m a­ja­na­ka­tve­na ta­dvaṃ­śa­jā­rthā­sa­mbha­vā­t­. na ca ta­da­si­ddhau ta­dvaṃ­śa­jo 'yam artha ity a­nu­mā­naṃ kiṃcid asti, tad e­va­mā­di­bhi­r dū­ṣa­ṇai­r a­vya­bhi­cā­ri­tva­sya liṅgam ni­rā­kṛ­ta­m ity ato na liṅgato 'pi gra­ha­ṇa­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tsa­mā­dhā­na­m</ab><p n="a_52 b_YA_34,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34,16~</span>a­tro­cya­te — yadi bhrā­nta­tvā­di­ni­śca­yo nāsti, kathaṃ tarhy ayaṃ lo­ka­śā­stre­ṣu vya­va­hā­raḥ — samyag a­va­ga­taṃ mayā, mithyā jñātaṃ tva­ye­ti­. na hi va­stu­ta­thā­tva­ni­śca­ya­m a­nta­re­ṇa ta­dvya­va­hā­ro yu­jya­te­. mi­thyā­ni­śca­ya­pū­rva­ko 'yaṃ vya­va­hā­ra iti cet, nanu ni­śca­ya­sya mi­thā­tvā­na­va­ga­me kathaṃ jānīṣe mi­thyā­ni­śca­ya­pū­rva­ko vya­va­hā­ra iti. yaś cātra pra­ti­pa­ttyu­pā­ya­s tva­yo­cya­te­, tata e­vā­nya­trā­pi bhrā­nta­tva­ni­śca­ya­s ta­dvi­pa­rya­yā­c cā­bhrā­nta­tva­ni­śca­yo 'pīti kathaṃ sarvatra bhrā­nta­vā­di­ni­śca­yā­bhā­va iti? na mayā pramāṇaṃ kvacid ucyate sarvatra sa­nde­ha­mā­tra­pra­da­rśa­nā­d iti cet, nanu sandeho 'py u­bha­yā­da­rśa­ne sati bha­va­ti­, tataś ca sthā­ṇu­tva­pu­ru­ṣa­tvā­di­va­d bhrā­nta­tvā­di­ni­śca­yaḥ kvacid a­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­. tatsiddhau ca ta­nni­mi­ttaṃ pramāṇaṃ yad u­pa­pa­dya­te tad avaśyaṃ tvayāpi ci­nta­nī­ya­m­, pra­si­ddha­vya­va­hā­ra­ni­mi­tta­ci­ntā­pa­ra­tvā­t pa­rī­kṣa­kā­ṇā­m­. sa­nde­ha­pra­da­rśa­na­m api nā­pra­mā­ṇe­na yu­jya­te­, yenaiva pra­da­rśya­te tasyaiva pra­mā­ṇa­tvā­t­, kathaṃ na pramāṇaṃ kvacid u­cya­te­? a­thā­ne­ka­vi­ka­lpaiḥ parasya sandehaḥ kriyate na tu pra­da­rśya­te iti, na; a­ne­ka­vi­ka­lpā­nāṃ sa­nde­ha­ja­na­ka­tvā­ni­śca­ye saty u­pā­dā­nā­yo­gā­t­. na hi kā­ra­ṇa­sya sā­ma­rthyā­ni­śca­ye kā­rya­vi­śe­ṣaṃ pra­tyu­pā­dā­naṃ yu­kta­m­, yasya ka­sya­ci­d u­pā­dā­na­pra­sa­ṅgā­t­. sandehe 'pi ta­ntvā­dī­nāṃ kā­rya­vi­śe­ṣaṃ pra­tyu­pā­dā­naṃ dṛṣṭam iti cen na; ta­ntvā­dī­nā­m api pa­ṭā­di­kā­ryo­tpā­da­na­yo­gya­tā­yā ni­ści­ta­tvā­t­, ta­ntvā­dya­bhā­ve pa­ṭā­di­kā­ryā­nu­tpā­da­sya ca ni­ści­ta­tvā­t ni­ya­to­pā­dā­naṃ yu­kta­m­. bha­va­ta­s tu na kvacin niścaya ity a­pra­vṛ­tti­r a­vya­va­sthi­ta­pra­vṛ­tti­r vā pra­sa­kte­ti­. tasmād ātmano '­sa­mba­ddha­pra­lā­pi­tva­pa­ri­hā­rā­rthaṃ kvacid vācyaṃ pra­mā­ṇa­m­. tac cā­ni­ści­taṃ vaktum aśakyaṃ tan ni­śca­ya­ś ca bhrā­ntā­bhrā­nta­vi­ve­ka­ni­śca­yā­bhā­vā­n no­pa­pa­dya­ta ity ato 'sti bhrā­nta­tvā­di­ni­śca­yaḥ­. sa tarhi kutaḥ pra­mā­ṇā­d iti cet, nanu pa­ryā­lo­ca­nī­ya­m etad ā­va­yo­r api. tatra jñā­no­da­yā­na­nta­ra­m eva ni­rvi­ka­lpa­kaṃ pratyakṣaṃ bhrā­nta­tvā­di­vi­śi­ṣṭa­jñā­na­grā­ha­ka­m a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m anyathā hy ayaṃ bhrā­ntā­bhrā­nta­vya­hā­ro nirmūlaḥ syāt. na ca vi­pa­rya­sta­syā­pra­vṛ­tti­pra­sa­ṅgaḥ­, ta­dbhrā­nta­tva­gra­ha­ṇa­syā­vya­kta­tvā­d dhāvataḥ ka­ṇṭa­kā­di­gra­ha­ṇa­va­t­. vyaktaṃ hi jñānaṃ sma­ra­ṇā­tma­ka­m a­nu­bha­vā­tma­kaṃ vā­ni­ṣṭa­vi­ṣa­ya­ni­vṛ­tti­ni­mi­ttaṃ dṛ­ṣṭa­m­. a­vya­kta­gra­ha­ṇe 'pi ni­mi­tta­vi­śe­ṣā­d vyaktā smṛtir dṛṣṭā. yathā pra­tha­ma­go­pi­ṇḍa­gra­ha­ṇa­kā­le go­tva­syā­nu­ga­ta­vyā­vṛ­tta­sva­rū­pā­vya­kta­gra­ha­ṇe saty u­tta­ra­kā­laṃ sa­jā­tī­ya­vi­jā­tī­ya­pi­ṇḍa­da­rśa­nā­t spaṣṭā smṛtir bhavati — anena sadṛśo mayā dṛṣṭaḥ, e­ta­dvi­la­kṣa­ṇo mayā dṛṣṭa, etat sādṛśyaṃ ta­syai­ta­d vai­la­kṣa­ṇyaṃ iti. evaṃ bhrā­nta­tvā­bhrā­nta­tva­yo­r a­spa­ṣṭa­gra­ha­ṇo­tta­ra­kā­laṃ bā­dha­ka­saṃ­vā­da­ka­jñā­na­ni­mi­ttā­t spaṣṭā smṛtir bhavati — mithyā samyag vā jñānaṃ tad iti. atha vā bā­dha­ka­saṃ­vā­da­ka­jñā­no­tpa­ttya­na­nta­ra­m eva tayoḥ pra­tya­kṣa­tva­m­, tadānīṃ tayoḥ pra­tya­kṣa­tva­m a­yu­kta­m iti cen na, ma­na­sa­s tri­kā­la­vi­ṣa­ya­tvā­t­. anyathā hi yo­gi­nā­m apy a­tī­tā­nā­ga­ta­gra­ha­ṇaṃ na syāt. yogināṃ yo­ga­ja­dha­rma­sā­ma­rthyā­d a­tī­tā­di­pra­tya­kṣaṃ yuktam iti cet, nanv a­sma­dā­de­r api kvacid viṣaye ni­mi­tta­vi­śe­ṣa­sa­hi­ta­pū­rvo­pā­rji­tā­dṛ­ṣṭa­sā­ma­rthyā­t kiṃ na yu­kta­m­? kā­ryā­nu­me­ya­tvā­d a­dṛ­ṣṭa­sā­ma­rthya­sye­ti­. atha bā­dho­tpā­dā­dya­nu­mā­ne­nai­va bhrā­nta­tvā­di ni­ścī­ya­te­. vyāptis tarhi kena gṛ­hī­tā­? nanv a­nu­mā­nā­nta­re­ṇa tasyāpy a­nu­mā­nā­nta­re­ṇe­ti bhūtā tarhy a­na­va­sthā­. tataḥ ko doṣaḥ? saṃ­sā­ra­syā­nā­di­tvā­d i­ṣṭai­ve­ti­. prathamaṃ tāvad ā­hā­rā­di­sma­ra­ṇa­va­d vyā­pti­sma­ra­ṇa­m api ja­nmā­nta­ra­bhā­vi­saṃ­skā­rā­d a­dṛ­ṣṭo­pe­tā­d bha­va­ti­. dṛ­ṣṭā­nta­pa­ra­mpa­rā­sā­dha­no­pa­kṣī­ṇa­sya na pra­kṛ­ta­sā­dhya­si­ddhi­r iti cet, na; dṛ­ṣṭā­nta­sya prāg eva si­ddha­tvā­t­. na hi kaścid a­gnya­nu­mā­na­kā­le ma­hā­na­sā­di­ṣv a­gni­dhū­ma­yoḥ sambandhaṃ pra­tye­ti­. atha paraṃ pra­tya­nu­mā­na­kā­le 'vaśyaṃ dṛṣṭāntaḥ sā­dha­nī­ya iti. sa yadi paraḥ sarvatra dṛṣṭāntaṃ prati vi­pra­ti­pa­dya­te­, tadāsya tanmūlo bhrā­ntā­bhrā­nta­ni­śca­yo na prā­pno­ti­, ta­da­bhā­ve lo­ka­śā­stra­pra­si­ddha­s ta­dvya­va­hā­ro ni­va­rtta­te­. dhū­mā­di­vyā­pti­gra­ha­ṇa­syā­pi a­pa­hna­vaṃ kurvāṇo hi lo­ka­vya­va­hā­ra­vi­ro­dhe­nai­va ni­rā­kri­ya­te nā­nya­thā­. sa ca virodho 'trāpi sa­mā­naḥ­, tasmāt pa­ra­syā­pi kvacit prasiddho dṛṣṭāntaḥ ta­dba­le­nā­nyo 'pi sādhyata iti. atha vā ādau tāvat sa­rva­pra­tya­kṣa­da­rśi­nā ke­na­ci­d a­sa­rva­vi­daḥ kecid vyāptiṃ grā­hi­tāḥ­, tais tv ā­pto­pa­de­śā­dy asya jñānasya bādhā bhavati ta­dbhrā­nta­m­, yasya tu saṃ­vā­da­kaṃ jñā­nā­nta­raṃ bhavati ta­da­bhrā­nta­m ity evaṃ vyāptiṃ gṛ­hī­tvā­nye grā­hi­tā­s tair apy anye tair apy anya ity evaṃ yāvad a­sma­dā­da­yo gha­ṭā­di­di­vya­vyā­pti­va­d iti. kā­rya­kā­ra­ṇa­yo­r api pra­tya­kṣā­nu­mā­nā­bhyāṃ vyā­pti­gra­ha­ṇa­m a­na­yai­vo­pa­pa­ttyā sa­ma­rtha­yi­ta­vya­m iti.</p><p n="a_53 b_YA_36,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36,18~</span>yac coktam a­du­ṣṭa­sā­ma­grī­ja­nya­tva­m a­bhrā­nta­tva­li­ṅgaṃ na bha­va­tī­ti­. ta­da­bhyu­pa­ga­mya­ta eva, bā­dhā­nu­tpa­tti­s tu gamikā kvacid iṣṭaiva ya­trā­va­bhā­tā­rthā­vi­pa­rī­ta­tva­m a­nta­re­ṇā­nya­thā bā­dhā­nu­tpa­tti­r na sa­mbhā­vya­te vi­cā­ra­kai­r api yathā de­śa­kā­lā­va­sthā­di­vi­śe­ṣo­pe­ta­sya jñātuś ca­ndrai­ka­tva­jñā­ne­, yat punar e­ta­dvi­pa­rya­ya­jñā­naṃ sva­kā­ra­ṇa­sā­ma­rthyā­t ta­thā­vi­dha­m u­tpa­nna­m­, ya­dbā­dha­ka­jñā­no­tpā­da­pra­ti­ba­ndha­kṛ­t ta­ddha­vaṃ­so 'pi ta­thā­vi­dha eva, pa­re­ṣṭa­sa­mya­gjñā­na­va­d iti.</p><p n="a_54 b_YA_37,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37,3~</span>tad apy a­yu­kta­m­, na hi pareṇa sa­mya­gjñā­naṃ bā­dha­ka­jñā­no­tpā­da­pra­ti­ba­ndha­kṛ­d i­ṣṭa­m­, kiṃ tarhi? ya­thā­pra­ti­bhā­sa­vi­ṣa­ya­syā­vai­pa­rī­tyaṃ bhrā­ntya­nu­tpā­do vā. na ca ka­sya­ci­d u­tpā­da­sya bhū­ta­syā­bhū­ta­sya vā pra­ti­ba­ndhaḥ kartuṃ śa­kya­te­, kiṃ tarhi? kāraṇaṃ pra­ti­ba­dhya­te­, yat kāraṇaṃ sa­ha­kā­ri­ṣu satsv api ka­sya­ci­t sadbhāve kāryaṃ na ka­ro­ti­, abhāve tu ka­ro­ti­, tat tena pra­ti­ba­ddha­m u­cya­te­, yathā gu­ru­tvā­di­kaṃ saṃ­yo­gā­di­nā­. bā­dho­tpa­ttau ca kiṃ kena pra­ti­ba­dhya­ta iti. na ca yad yasya pra­ti­ba­ndha­kaṃ taddhvaṃso 'pi tasya pra­ti­ba­ndha­ko bha­va­ti­, na hi saṃ­yo­gā­di­dhvaṃ­so 'pi gu­ru­tvā­deḥ pra­ti­ba­ndha­kaḥ­, pratyuta sa­ha­kā­rye­ve­ti­. tasmāt taddhvaṃso 'pi ta­thā­vi­dha evety a­nu­pa­pa­nna­m­. śu­kti­ke­yaṃ ra­ja­ta­m i­tyā­di­jñā­na­sya prā­gu­tpa­nna­ra­ja­ta­m idam i­tyā­di­jñā­na­bā­dha­ka­tve­na lo­ka­śā­stre­ṣu pra­si­ddha­tvā­t­. tasya kim artho bā­dhya­te­, jñānaṃ ve­tyā­dya­ne­ka­vi­ka­lpai­r ni­rā­ka­ra­ṇaṃ go­ma­ya­pā­ya­sī­ya­nyā­ya­m ā­kṣi­pa­ti­. tathā ca keyaṃ jñānasya bādhā vi­ṣa­yā­pa­hā­ra­la­kṣa­ṇā pha­lā­pa­hā­ra­la­kṣa­ṇā vetyādi vicāro 'pi na kvacid u­pa­yu­jya­te­. bhrā­nti­jñā­na­syai­va bādhā bhavati na ya­thā­rtha­jñā­na­sye­ty evaṃ vyā­pti­pra­ti­pā­da­na­m e­vo­pa­yu­jya­te­. tad evaṃ bā­dhā­nu­tpā­de­na kvacid a­bhrā­nta­tvaṃ ga­mya­te­. kvacit punaḥ pra­vṛ­tti­sā­ma­rthye­na ya­tho­da­kā­dya­rtha­prā­ptyā pū­rvo­di­to­da­kā­di­jñā­na­sye­ti­.</p><p n="a_55 b_YA_37,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37,18~</span>nanu ca pra­ti­bhā­tā­rtha­sya prāptir na sa­mbha­va­tī­ty u­kta­m­, na; pā­ṣā­ṇā­dya­rtha­sya ka­sya­ci­d a­va­bhā­ta­sya prā­pti­sa­mbha­vā­t­, u­da­kā­dya­rtha­sya tu vināśe 'pi ta­tsaṃ­tā­na­bhā­vi­naḥ prāptir ga­mi­kā­. kaḥ punar ayaṃ sa­ntā­naḥ­? ta­tsa­dṛ­śa­ni­ra­nta­ro­tpā­daḥ­. tad e­ve­da­m iti lau­ki­kā­vi­saṃ­vā­di­pra­tya­ya­he­tuḥ­. na hi bhrā­ntyā­rtha­m a­va­dhā­rya pra­va­rtta­mā­na­s ta­tsa­ntā­na­bhā­vya­rtha­m api yathā pra­ti­bhā­naṃ prā­pno­ti­, tasmād a­va­bhā­tā­rtha­prā­ptyā ta­tsa­ntā­na­bhā­vya­rtha­prā­ptyā ca pū­rva­jñā­na­syā­bhrā­nta­tvaṃ ga­mya­te­. etena ta­dde­śa­tvaṃ vyā­khyā­ta­m­. ta­da­ni­śca­ye kutaḥ ta­tsa­ntā­na­bhā­vi­tva­ni­śca­ya iti cet, na; a­vi­saṃ­vā­da­ta­s ta­nni­śca­yā­t­, na hy a­va­bhā­tā­rtha­syā­sa­mbha­ve '­nya­thā­tve vāyaṃ pra­ti­pa­ttā pra­vṛ­ttyu­tta­ra­kā­laṃ sa e­vā­ya­m iti tam arthaṃ vya­va­sā­yā­ne­ke­ṣu ja­na­sa­mū­he­ṣu vya­va­ha­ra­nn api na vi­saṃ­vā­dya­te­. tad evam a­vi­saṃ­vā­dā­n ni­ścī­ya­te ya­thai­vā­sā­v arthaḥ pra­ti­bhā­ta­s ta­thai­ve­ti­.</p><p n="a_56 b_YA_38,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38,5~</span>yas tu punar a­pra­vṛ­tto 'py a­va­bhā­tā­rtha­sya vi­śe­ṣā­nu­pa­la­bha­te sa ta­dde­śa­stha eva tair vi­śe­ṣai­r a­rtha­ta­thā­bhā­vaṃ vya­va­sā­ya pū­rva­jñā­na­syā­bhrā­nta­tvaṃ pra­ti­pa­dya­te pu­ru­ṣā­nta­ra­va­ca­na­saṃ­vā­dā­d veti. evaṃ ca ca­ndrā­di­jñā­nā­nā­m a­bhrā­nta­tvaṃ na sidhyed ity u­kta­m­, na hi pra­vṛ­tti­sā­ma­rthyā­d evety a­va­dhā­rya­te­, hu­tā­śa­nā­di­va­d a­bhrā­nta­tva­syā­pi vi­ka­lpe­nā­ne­ka­li­ṅgā­nu­me­ya­tvā­t pra­mā­ṇā­nta­ra­ga­mya­tvā­c ceti.</p><p n="a_57 b_YA_38,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38,10~</span>anye tu va­rṇa­ya­nti — pra­vṛ­tti­sā­ma­rthya­m ity anena pra­mā­ṇā­nta­ra­saṃ­vā­do '­bhi­pre­taḥ­. sa cā­va­bhā­tā­rtha­sya na­ṣṭa­syā­na­ṣṭa­sya vā vi­śe­ṣo­pa­la­mbhā­t sa­mbhā­vi­tā­ne­ka­pu­ru­ṣā­bhi­dhā­nā­d vā bha­va­ti­, tena sa­rva­trā­pi saṃ­śa­ya­vi­ṣa­ye pra­vṛ­tti­sā­ma­rthyā­d e­vā­vya­bhi­cā­ri­tva­ni­śca­ya­m a­bhyu­pa­ga­ccha­tā na doṣaḥ kaścid iti.</p><p n="a_58 b_YA_38,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38,14~</span>yā punar iyam a­na­va­sthā coditā ta­da­va­ga­te­r a­vya­bhi­cā­ri­tvaṃ katham a­va­ga­mya­ta i­tyā­di­nā­, sāpi ni­śca­ya­pū­rva­ka­lo­ka­vya­va­hā­ra­bā­dhi­ta­tvā­d a­nu­pa­pa­nnā­. yato dvi­tī­ye­na tṛ­tī­ye­na vā vi­śe­ṣo­pa­la­mbhe­na ni­rā­kā­kā­ṅkṣā vya­va­ha­rtā­ro dṛśyanta iti. prāg eva vā­na­va­sthā ni­rā­kṛ­te­ty ato '­na­va­sthā­bha­yā­t sva­taḥ­prā­mā­ṇya­m api nā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­.</p><ab type="head" resp="YA">sva­taḥ­prā­mā­ṇya­va­rṇa­na­m</ab><p n="a_59 b_YA_38,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38,19~</span>yad āhur eke —</p><lg n="a_60"><l>"yadā sva­taḥ­pra­mā­ṇa­tvaṃ ta­dā­nya­n naiva mṛgyate | </l><l>ni­va­rtta­te hi mithyātvaṃ do­ṣā­jñā­nā­d a­ya­tna­taḥ || "</l></lg><p n="a_61" rend="justify">sva­taḥ­pra­mā­ṇa­tvaṃ ca — pra­mā­ṇā­nā­m utpattau pravṛttau jñaptau ca ni­ra­pe­kṣa­tva­m­. a­pra­mā­ṇā­nāṃ tv a­pe­kṣā­tra­yo­pe­ta­tvā­t parato '­prā­mā­ṇya­m iti. yathā hi — mi­thyā­jñā­naṃ bo­dha­ja­na­ka­kā­ra­ṇa­ka­lā­pa­vya­ti­ri­kta­m i­ndri­yā­di­do­ṣa­m a­pe­kṣyo­tpa­dya­mā­na­m a­pra­mā­ṇaṃ bha­va­ti­, na tv evaṃ sa­mya­gjñā­naṃ ya­thā­rtha­tve bo­dho­tpā­da­ka­sā­ma­grya­ti­ri­ktaṃ kiṃcid a­pe­kṣa­te­, sva­bhā­ve­nai­va ta­tkā­ra­ṇā­nāṃ ni­rma­la­tvā­t­, na nai­rma­lyā­pe­kṣā­pi yuktā, doṣās tv ā­ga­ntu­kā iti a­prā­mā­ṇya­sya yuktā ta­da­pe­kṣā­, ata eva do­ṣa­pro­tsā­ra­ṇe guṇānāṃ vyā­pā­ro­, na tu prā­mā­ṇyo­tpa­ttau­. na hy a­jā­ta­ti­mi­rā­di­do­ṣā­kṣa­syāṃ­ja­nā­di­gu­ṇā­bhā­ve sati prāmāṇyaṃ no­tpa­dya­te­. na cā­dṛ­ṣṭā­nva­ya­vya­ti­re­ka­syā­pi sa­ttā­mā­tre­ṇa kā­ra­ṇa­tvaṃ yuktam a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. a­ñja­nā­di­dṛ­ṣṭā­ntā­d a­nye­ṣā­m apy ā­pto­kta­tvā­di­gu­ṇā­nāṃ do­ṣa­ni­rā­ka­ra­ṇa eva vyāpāro '­nu­mā­ta­vya iti. tathā sa­mya­ga­rtha­pra­kā­śa­nā­khye svakārye pra­va­rtta­mā­naṃ pramāṇaṃ svā­tma­jñā­naṃ kā­ra­ṇa­gu­ṇā­n vā nā­pe­kṣa­te­. sva­jña­ptā­v api bo­dhā­tma­ka­tva­vya­ti­re­ke­ṇa na kiṃcid a­pe­kṣa­te­, a­na­va­sthā­pra­sa­ṅgā­t­. a­pra­mā­ṇaṃ tu he­tū­ttha­do­ṣa­jñā­na­m a­rthā­nya­thā­tva­jñā­naṃ vā­pe­kṣa­ta iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ pa­ra­ta­hprā­mā­ṇya­vya­va­sthā­pa­naṃ ca</ab><p n="a_62 b_YA_39,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39,14~</span>yat tāvad utpattau ni­ra­pe­kṣa­tva­m iti tan na, pra­kā­śa­de­śā­dṛ­ṣṭā­di­vi­śe­ṣā­pe­kṣa­tvā­t­. na hi ya­thā­bhū­tāḥ pra­kā­śā­di­vi­śe­ṣāḥ sa­mya­gjñā­no­tpa­ttau ca­kṣu­rā­di­bhi­r a­pe­kṣya­nte­, ta­thā­bhū­tā mi­thyā­jñā­no­tpa­ttā­v a­pī­ti­. na ca tair do­ṣā­pa­ga­ma eva kri­ya­te­, ta­da­bhā­ve ta­ttva­jñā­no­tpa­tte­r apy a­sa­mbha­vā­t­. li­ṅgā­di­ta­ttva­jñā­naṃ cā­nu­me­yā­di­bu­ddhā­v a­nva­ya­vya­ti­re­kā­va­dhā­ri­ta­sā­ma­rthya­m a­ntaḥ­ka­ra­ṇā­di­bhi­r a­pe­kṣya­te­. tat kathaṃ pra­mā­ṇa­sya ni­ra­pe­kṣa­tva­m­? kā­ca­kā­ma­lā­da­ya­s tu go­la­kā­di­sa­nni­vi­ṣṭā­nāṃ dhātūnāṃ vai­ṣa­myā­va­sthā­mā­tra­tvā­t­. kathaṃ ta­da­pe­kṣa­yā parataḥ prā­mā­ṇya­m­? sā­myā­va­sthā­pe­kṣa­yā parataḥ prā­mā­ṇya­pra­sa­ṅgā­t­. api ca bhā­va­va­d a­bhā­va­syā­py a­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ kā­ra­ṇa­tva­si­ddheḥ­, pa­ta­na­ka­rmā­di­ṣv iva kathaṃ na do­ṣā­bhā­vā­pe­kṣi­tve 'pi ca­kṣu­rā­deḥ prā­mā­ṇyo­tpa­ttau sā­pe­kṣa­tva­m­, bhāvād a­rthā­nta­ra­tvaṃ cā­bhā­va­syo­tta­ra­tra pra­ti­pā­da­yi­ṣyā­maḥ­.</p><p n="a_63 b_YA_39,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39,24~</span>atha bhā­vā­tma­ka­m adhikaṃ kāraṇaṃ nā­pe­kṣa­ta iti sva­taḥ­prā­mā­ṇya­m u­cya­te­, na; sa­ma­ya­mā­tra­tvā­t­. a­nya­thā­pi samayaḥ śakyate kartum iti nai­tā­va­tā kācid a­rtha­si­ddhiḥ­. na ca sva­taḥ­prā­mā­ṇyo­tpa­ttau kiṃcit pra­mā­ṇa­m asti, vi­pa­rya­ye tv idam a­nu­mā­na­m — prāmāṇyaṃ parato bhavati a­bhū­tvā­bhā­vi­tvā­d a­prā­mā­ṇya­va­d iti. sva­kā­rya­pra­vṛ­ttā­v api prā­mā­ṇya­sya sā­pe­kṣa­tva­m­, vi­śi­ṣṭa­bo­dha­ja­na­ka­sya ca­kṣu­rā­de­r eva pra­mā­ṇa­tvā­t­. tasya ca sā­pe­kṣa­tvaṃ pra­ti­pā­di­ta­m­. sā­ma­grya­va­sthā­yāṃ tu ni­ra­pe­kṣa­tva­m a­prā­mā­ṇye 'py asti na viśeṣaḥ ka­ści­t­. ke­va­la­syai­va bodhasya prāmāṇyaṃ ni­rā­ka­ri­ṣyā­maḥ tena tasya svataḥ parato vā pra­vṛ­tti­r na ci­ntya­te­. yo 'py ayaṃ dṛṣṭāntaḥ sva­taḥ­pra­vṛ­ttā­v uktaḥ —</p><lg n="a_64"><l>"­mṛ­cca­kra­da­ṇḍa­sū­trā­di ghaṭo janmany a­pe­kṣa­te | </l><l>u­da­kā­ha­ra­ṇe tasya ta­da­pe­kṣā na vidyate || "</l></lg><p n="a_65 b_YA_40,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40,8~</span>so '­prā­mā­ṇye 'py a­vi­śi­ṣṭaḥ­. kiṃca gha­ṭa­syā­pi saṃ­yo­gā­dya­pe­kṣa­tvā­n ni­ra­pe­kṣa­tva­m a­si­ddha­m iti. tathā ca jñaptir api pa­ra­taḥ­, svato jña­pti­si­ddhau pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. vi­pa­rya­ye punar idam a­nu­mā­na­m — prāmāṇyaṃ parato jñāyate jñe­ya­tvā­d a­prā­mā­ṇya­va­d iti. bo­dhā­tma­ka­tve­nai­va prā­mā­ṇya­si­ddhau sva­taḥ­prā­mā­ṇya­m iti cet, na; bo­dhā­tma­ka­tva­syā­prā­mā­ṇye 'pi sa­mā­na­tvā­t­. a­tho­tsa­rgā­pa­vā­dā­bhyāṃ tayoḥ siddhiḥ, yasmād uktam —</p><lg n="a_66"><l>"­ta­smā­d bo­dhā­tma­ka­tve­na prāptā buddheḥ pra­mā­ṇa­tā | </l><l>a­rthā­nya­thā­tva­he­tū­ttha­do­ṣa­jñā­nā­d a­po­dya­te || "</l></lg><p n="a_67" rend="justify">iti tad a­yu­kta­m­, mi­thyā­jñā­na­syā­pi prā­ga­pa­vā­dā­d bo­dhā­tma­ka­tve­na prā­mā­ṇya­pra­sa­ṅgā­t­. pra­mā­ṇa­bhū­te ca bodhe bā­dho­tpa­tti­r a­yu­ktā­, sa­rva­bo­dhe­ṣu bā­dho­da­ya­pra­sa­ṅgā­t­. na cai­ka­syai­va bodhasya prā­mā­ṇyā­prā­mā­ṇye yukte, vi­ru­ddha­sva­bhā­va­yo­r e­ka­tvā­sa­mbha­vā­t­. kā­la­bhe­de­na sa­kri­ya­tva­ni­ṣkri­ya­tvā­di­va­t tayor apy e­ka­trā­vi­ro­dha iti cen na, bo­dha­syā­sthi­ra­tve­na ta­da­sa­mbha­vā­t­, na hi naṣṭasya dharmiṇaḥ paścād dharmo bha­vi­tu­m a­rha­tī­ti­. atha bha­vi­ṣya­ntī­m api bādhām apekṣya bodhasya prā­mā­ṇyā­pa­vā­da i­ṣya­te­, yasmād uktam — yasya de­śā­nta­re kā­lā­nta­re pu­ru­ṣā­nta­re a­va­sthā­nta­re ca bādho no­tpa­dya­te sa bodhaḥ pra­mā­ṇa­m iti. na tarhi bo­dhā­tma­ka­tva­mā­traṃ prā­mā­ṇya­ni­ścā­ya­ka­m­, kiṃ tarhi? trai­kā­li­ka­bā­dhā­bhā­va­vi­śi­ṣṭaṃ bo­dha­tva­m­, tac cā­śa­kya­ni­śca­yaṃ kim a­syo­tta­ra­kā­laṃ bādhā bha­vi­ṣya­ti na veti? sa­mya­ktve­nā­dhya­va­si­ta­syā­pi pa­kṣa­mā­sā­di­kā­la­vi­ka­lpe­na bā­dho­tpa­tte­r u­pa­la­mbhā­t­. "­do­ṣa­jñā­ne tv a­nu­tpa­nne nāśaṅkā ni­ṣpra­mā­ṇi­kā­" ity api na yu­kta­m­, do­ṣa­jñā­ne tūtpanna e­vā­śa­ṅkā­yā sa­mbha­vā­t­. utpanne hi do­ṣa­jñā­ne sa­tya­prā­mā­ṇya­ni­śca­ya eva syāt. a­thā­du­ṣṭa­kā­ra­ṇa­ja­nya­tvā­di­ni­śca­ye­nā­prā­mā­ṇyā­śa­ṅkā ni­va­rta­te­, nā­du­ṣṭa­kā­ra­ṇa­ja­nya­tvā­di­ni­śca­ya­syā­pi pū­rva­ni­śca­ya­va­d ā­śa­ṅkā­vi­ṣa­ya­tvā­t­. atha tatrāpi ta­da­du­ṣṭa­kā­ra­ṇa­ja­nya­tvā­di­ni­śca­ye­nā­śa­ṅkā ni­va­rtya­te­, na; ta­nni­va­rtta­ka­syā­pi ni­śca­ya­sya pū­rva­va­d ā­śa­ṅkā­vi­ṣa­ya­tvā­t­. tatrāpy ā­śa­ṅkā­ni­va­rtta­ka­ni­śca­ya­prā­rtha­ne sati kathaṃ nā­na­va­sthā syāt. nanu cā­na­va­sthā bha­ṭṭe­nai­va pa­rya­hri­ya­ta­. yasmād uktam —</p><lg n="a_68"><l>"evaṃ tri­ca­tu­ra­jñā­na­ja­nma­no nādhikā matiḥ | </l><l>prārthyate tāvad evaikaṃ sva­taḥ­prā­mā­ṇya­m aśnute || "</l></lg><p n="a_69 b_YA_42,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42,1~</span>adhikā matir na prārthyata iti kutaḥ pra­ti­pa­tta­vya­m­? sarvatra saṃ­śa­yā­bhā­vā­n ni­rā­kā­ṅkṣa­tve­na vi­cā­ra­kā­ṇā­m api vya­va­hā­ra­da­rśa­nā­c ceti. nanv ayam e­vā­na­va­sthā­pa­ri­hā­ro '­a­smā­bhi­r a­bhi­dhī­ya­mā­naḥ kim iti bhavatāṃ vidveṣaṃ ja­na­ya­ti­? yenaiva pra­mā­ṇe­nā­prā­mā­ṇya­śa­ṅkā ni­va­rtya­te tenaiva prā­mā­ṇya­ni­śca­yo 'pi kriyate sthā­ṇvā­di­ni­śca­ya­va­t­, pra­mā­ṇa­dva­ya­vyā­pā­rā­na­nu­bha­vā­t tan nā­śa­ṅkā­ni­vṛ­ttau paścād bo­dha­tve­na prā­mā­ṇya­ni­śca­ya iti. atha prāg eva bo­dha­tve­na prāmāṇyaṃ niścitaṃ pra­mā­ṇā­nta­re­ṇa tv ā­śa­ṅkai­va ni­rā­kri­ya­ta iti, tad a­yu­kta­m­; prā­ga­vi­śi­ṣṭa­sya bo­dha­tva­syo­rdhva­tvā­di­va­d a­nai­kā­nti­ka­tve­na ni­śca­ya­ja­na­ka­tvā­yo­gā­t­. ni­rni­mi­tta­ś ca niścayo na bha­va­ti­. kiṃca bu­ddhi­mā­tra­syā­pi bha­va­nma­te '­tī­ndri­ya­tvā­nu­me­ya­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­, kuto bu­ddhi­vi­śe­ṣa­sya prāmāṇyaṃ svataḥ pra­tī­ye­ta­? atha pra­mā­ṇa­m a­jñā­ta­m evārthaṃ pra­kā­śa­ya­ti tena sva­taḥ­prā­mā­ṇya­m u­cya­te­, anyathā hi jñā­ta­syā­rtha­pra­kā­śa­ka­tve­nā­na­va­sthā syāt tad uktam —</p><lg n="a_70"><l>"jāte 'pi yadi vijñāne tāvan nārtho '­va­dhā­rya­te | </l><l>yāvat kā­ra­ṇa­śu­ddha­tvaṃ na pra­mā­ṇā­nta­rā­d gatam || </l><l>tatra jñā­nā­nta­ro­tpā­daḥ pratīkṣyaḥ kā­ra­ṇā­nta­rā­t | </l><l>yāvad dhi na pa­ri­cchi­nnā tāvac chuddhir a­sa­tsa­mā || </l><l>tasyāpi kāraṇe śuddhe tajjñāne syāt pra­mā­ṇa­tā | </l><l>tatrāpy evam itītthaṃ ca na kvacid vya­va­ti­ṣṭha­te || " iti.</l></lg><p n="a_71 b_YA_42,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42,19~</span>tad a­yu­kta­m­, na hi vayaṃ ni­ści­ta­sya pra­mā­ṇa­syā­rtha­pra­kā­śa­ka­tva­m a­bhyu­pa­ga­cchā­mo ye­nā­ya­m a­rtha­vā­n u­pā­la­mbhaḥ syāt. jñā­no­tpā­da­ka­tva­m eva hi pra­mā­ṇa­syā­rtha­pra­kā­śa­ka­tvaṃ nai­yā­yi­kai­r a­bhyu­pa­ga­mya­te­. tac ca jñānam a­ni­ści­tā­d eva pra­mā­ṇā­d bha­va­ti­, na kevalaṃ pra­mā­ṇā­d a­pra­mā­ṇā­d apy a­ni­ści­tā­d eva jñānaṃ bha­va­ti­. pra­vṛ­tti­r api pu­ru­ṣa­syā­bhi­lā­ṣā­di­pū­rvi­kā­rtha­prā­ptya­na­rtha­pa­ri­hā­rā­nu­ṣṭhā­na­la­kṣa­ṇā bhavantī prāyeṇa pra­mā­ṇa­ta­dā­bhā­sa­vi­ve­ka­ni­śca­yaṃ nā­pe­kṣa­te­, kin tu tathā pravṛtto '­rtha­prā­pti­vi­pra­la­mbhā­bhyāṃ saṃ­di­hya­mā­naḥ kvacid ai­kā­nti­kā­rtha­prā­ptya­rthaṃ pra­mā­ṇa­ni­śca­ya­m apekṣya pre­kṣā­pū­rva­kā­rī pra­va­rtta­ta ity a­rtha­va­ttvaṃ tatra pra­mā­ṇa­ni­śca­ya­sye­ti­. bo­dha­mā­tre yathā prathamaṃ sa­mya­ktvā­dhya­va­sā­yo ni­mi­ttā­nta­rā­nu­pa­la­mbhā­d api, na tathā kvacin mi­thyā­tvā­dhya­va­sā­yo bha­va­ti­, tena pra­mā­ṇā­pra­mā­ṇa­yoḥ sva­taḥ­pa­ra­ta­s tadbhāva iti cet, nā­nya­ni­mi­tta­tvā­t­. yathā bā­hu­lye­na sā­dhu­pu­ru­ṣā­n dṛ­ṣṭa­va­taḥ pu­ru­ṣa­mā­tre prathamaṃ sā­dhu­tvā­dhya­va­sā­yo bha­va­ti­, a­sā­dhu­tvā­dhya­va­sā­ya­s tu ni­mi­ttā­nta­ro­pa­la­mbhā­t­. tathā bodhānāṃ bā­hu­lye­na sa­mya­ktva­da­rśa­nā­t ta­da­bhyā­sa­ja­ni­ta­pa­ṭu­saṃ­skā­ra­sya bo­dha­mā­tre prathamaṃ sa­mya­ktvā­dhya­va­sā­yo bha­va­ti­, mi­thyā­tvā­dhya­va­sā­ya­s tu ta­tsaṃ­skā­ra­pā­ṭa­vā­bhā­vā­n ni­mi­ttā­nta­ro­pa­la­mbha­m a­pe­kṣa­te­. na cai­tā­va­tā ni­mi­tte­na sva­taḥ­pra­taḥ­prā­mā­ṇyā­prā­mā­ṇya­saṃ­jñā­ka­ra­ṇe pra­kṛ­tā­rtha­si­ddhi­r ity alaṃ pra­sa­ṅge­na­. tad evaṃ sa­mya­ktvā­sa­mya­ktva­yoḥ sa­ṅgrā­hyā­po­hya­yoḥ pra­mā­ṇa­si­ddha­tvā­d a­nu­bha­va­sya samyag iti vi­śe­ṣa­ṇaṃ sā­rtha­ka­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­nu­bha­va­pa­da­sya pra­yo­ja­na­m</ab><p n="a_72 b_YA_43,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43,17~</span>"­sma­ra­ṇā­jñā­na­" iti. sma­ra­ṇa­sya a­jñā­na­sya ca yāgādeḥ pra­mā­ṇa­pha­la­tva­m a­nu­bha­va­gra­ha­ṇe­na pa­ryu­da­sta­m­, na hi tayor bhā­va­vyu­tpa­ttā­v a­nu­bha­va­śa­bda­vā­cya­tvaṃ kvacit pra­si­ddha­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">sā­dha­na­pa­da­sya kṛtyam</ab><p n="a_73 b_YA_44,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44,2~</span>sā­dha­na­gra­ha­ṇa­m iti. kathaṃ punar e­tā­vā­n arthaḥ sā­dha­na­śa­bdā­d a­vi­śi­ṣṭā­t pra­tī­ya­te­? neṣṭataḥ kā­ra­ka­pa­ri­gra­ha­ṇe­na vi­śi­ṣṭa­tvā­t­, yasmād iṣṭataḥ kā­ra­ka­pa­ri­gra­haṃ śa­bda­vi­do '­bhyu­pa­ga­ccha­nti­. tad ayaṃ sādhyate '­ne­ne­ti vi­va­kṣi­ta­ka­ra­ṇā­rthā­bhi­dhā­yī sā­dha­na­śa­bdaḥ­, pra­mā­tṛ­pra­me­ye ka­rtṛ­ka­rma­ṇī phalaṃ ca ka­ra­ṇa­ja­nyaṃ katham a­bhi­dhā­tu­m a­rha­ti­? sā­dha­ka­ta­maṃ hi ka­ra­ṇa­m­, na ca ka­rmā­dī­nāṃ sā­dha­ka­ta­ma­tva­m asti. atha kim idaṃ sā­dha­ka­ta­maṃ nāma?</p><ab type="head" resp="YA">ke­ṣāṃ­ci­n mate ka­ra­ṇa­tva­pa­dā­rthaḥ</ab><p n="a_74 b_YA_44,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44,10~</span>ka­rtṛ­vyā­pā­ro '­śe­ṣa­kā­ra­ka­ja­nya ity eke. sarvāṇi khalu kā­ra­kā­ṇi sa­vyā­pā­rā­ṇi bhūtvā karttur vyāpāraṃ ja­na­yi­tvā ca­ri­tā­rthā­ni bha­va­nti­, ka­rtṛ­vyā­pā­ra­sya cā­ca­ri­tā­rtha­tvā­d a­vya­va­dhā­ne­na kri­yā­ja­na­nā­c ca sā­dha­ka­ta­ma­tva­m­. kartāpi kā­ra­kā­nta­ra­vyā­pā­ra­ni­ra­pe­kṣa­s tena vyā­pā­re­ṇa kriyāṃ ni­ṣpā­da­ya­n svatantraḥ kartety u­cya­te­. sambhūya kā­ra­kā­ṇāṃ kri­yā­ja­na­ka­tve hi tu­lya­vyā­pā­ra­tvā­t kaḥ sā­dha­ka­ta­ma­tvā­rthaḥ sva­ta­ntrā­rtho veti sa­rva­pā­ri­ṣa­daṃ vyā­ka­ra­ṇaṃ vi­ru­dhya­te­. ata eva jñā­tṛ­vyā­pā­ra­sya pra­mā­ṇa­tva­m āhuḥ. sa ca jñā­tṛ­vyā­pā­ra­ś cidrūpe jñātari tā­dā­tmye­na sthi­ta­tvā­d bo­dhā­tma­ka iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_75 b_YA_44,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44,19~</span>tad etad a­yu­kta­m­, ka­rtṛ­tā­dā­tmye­na sthitasya vyā­pā­ra­syo­tpā­de hi kartur apy utpādaḥ syāt. tad a­nu­tpā­de vā vyā­pā­ra­syā­nu­tpā­da­s tā­dā­tmya­vi­ro­dho vā vyo­ma­ja­lā­di­va­t syāt. nityatve ca vyā­pā­ra­sya kri­yā­nu­pa­ra­maḥ syāt. atha bhi­nnā­bhi­nna­tvaṃ tā­dā­tmya­śa­bdā­rtha iti, na; a­ne­kā­nta­pa­kṣa­syo­tta­ra­tra ni­rā­ka­ri­ṣya­mā­ṇa­tvā­t­. atha bhinna eva vyā­pā­raḥ­, sa kiṃ ca­la­nā­tma­ko '­ca­la­nā­tma­ko vā, a­nti­ma­sa­ha­kā­ri­bhū­to veti? ca­la­nā­tma­ka­tve ni­śca­lā­nāṃ ni­rvyā­pā­ra­tve­na kā­ra­ṇa­tvaṃ na syāt. a­thā­ca­la­nā­tma­kaḥ sa kā­rya­he­tu­r vā na vā? yady a­he­tu­s tadā kiṃ te­nā­kiṃ­ci­tka­re­ṇa kā­ra­ka­sya­. atha karoti kiṃcit sa kiṃ vyā­pā­rā­nta­rā­pe­kṣī vā na vā? vyā­pā­rā­nta­rā­pe­kṣi­tve ta­dvyā­pā­rā­nta­ra­syā­pi pū­rva­va­d a­nya­vyā­pā­rā­nta­rā­pe­kṣi­tva­prā­ptā­v a­na­va­sthā­pra­sa­ṅgaḥ syāt. atha ni­rvyā­pā­ra­s tadā kā­ra­kā­ṇy api ni­rvyā­pā­rā­ṇy eva kāryaṃ ka­ri­ṣya­nti­, na vyāpāraḥ ka­lpa­nī­yaḥ­; tasya ni­ṣpra­mā­ṇa­tvā­t­. api ca ya­dā­śra­yo vyāpāra u­tpa­dya­te ta­syā­va­śyaṃ sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tva­m a­bhyu­pa­ga­nta­vyaṃ guṇaṃ prati dra­vya­va­t­. tataś ca ta­tkā­ra­kaṃ sva­vyā­pā­raṃ kurvat kiṃ sa­vyā­pā­ra­m iti kṛtvā ka­ro­ti­? ni­rvyā­pā­raṃ vā? sa­vyā­pā­ra­tve vyā­pā­ra­pa­ra­mpa­rā­pra­sa­ṅge­no­pa­kṣī­ṇa­sya pra­kṛ­ta­kā­rya­ka­ra­ṇaṃ na syāt. ni­rvyā­pā­ra­tve ca vyā­pā­ra­ka­ra­ṇa­va­t kā­rya­kā­ra­ṇa­m api ni­rvyā­pā­ra­syai­vā­stu kiṃ vyā­pā­ra­ka­lpa­na­yā­? tataś ca yad āhuḥ — "­sa­rvā­ṇi kā­ra­kā­ṇi sva­kri­yo­tpa­ttau ka­rtṝ­ṇi­, pra­dhā­na­kri­yo­tpa­ttau ca ka­rma­ka­ra­ṇā­di­rū­pā­ṇi bha­va­nti­" iti tad apy a­pā­sta­m­. na hy a­ne­ka­kā­ra­ka­ja­nya­kri­yā­vya­ti­ri­kta­kri­yā­sti­tve pramāṇaṃ kiṃcid asti, e­ka­syai­va ja­na­ka­tvā­yo­gā­d iti.</p><p n="a_76 b_YA_45,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45,15~</span>nāpy antimaṃ sa­ha­kā­ri­kā­ra­ṇaṃ vyā­pā­ra­s ta­syā­nti­mā­nta­rā­sa­mbha­ve­na ni­rvyā­pā­ra­tva­prā­ptā­v a­kā­ra­ṇa­tva­pra­sa­ṅgā­t­. tasmān na kā­ra­kā­ṇāṃ pa­ra­spa­ra­sa­ha­kā­ri­tva­vya­ti­ri­kto vyāpāraḥ kaścid asti. tataś ce­ndri­yā­di­bhya e­vā­rtha­saṃ­vi­ttyu­pa­pa­tteḥ­. kṣīṇā jñā­tṛ­vyā­pā­raṃ pra­tya­rthā­pa­ttiḥ­, na ca saṃ­vi­tti­pra­mi­tyā­di­śa­bdai­r bodhād anyo 'rtho '­bhi­dhī­ya­te­, ye­ne­ndri­yā­dī­nā­m a­rthā­va­bo­dha­ja­na­ka­tve 'pi ja­ḍa­sva­bhā­va­tve­na a­rtha­pra­kā­śa­ka­tvaṃ na syāt. na ca bo­dha­vya­ti­re­ke­ṇa te­jaḥ­pra­bhā­vya­ti­re­ke­ṇa vānyo '­rtha­dha­rmaḥ prakāśaḥ prākaṭyaṃ vā pra­mā­ṇe­no­pa­la­bhya­te­, ya­syā­nya­thā­nu­pa­pa­dya­mā­na­tve­na bu­ddhi­pra­ti­pā­da­ka­tvaṃ syāt. tasmāt sva­rū­pā­si­ddheḥ pha­lā­bhā­vā­c ca na buddher eva ka­ra­ṇa­tva­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">vai­yā­ka­ra­ṇa­ma­te ka­ra­ṇa­tva­pa­dā­rthaḥ</ab><p n="a_77 b_YA_46,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46,2~</span>vi­va­kṣā­taḥ kā­ra­kā­ṇi bha­va­ntī­ty anye. yathā mṛtpiṇḍo ghaṭaṃ ka­ro­ti­, mṛ­tpi­ṇḍa­m āsādya ghaṭo bha­va­ti­, mṛ­tpi­ṇḍe­na ghaṭaṃ kulālaḥ ka­ro­ti­, mṛ­tpi­ṇḍā­d ghaṭo bha­va­ti­, mṛ­tpi­ṇḍa­sya ghaṭo vi­kā­ro­, mṛtpiṇḍe ghaṭa u­tpa­dya­ta iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tkha­ṇḍa­na­m</ab><p n="a_78 b_YA_46,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46,6~</span>ta evaṃ praṣṭavyāḥ kiṃ vi­va­kṣā­taḥ kā­ra­ka­m a­vi­dya­mā­na­m api bhavaty uta kā­ra­ka­tve sthite paścād vi­va­kṣā­ta­s ta­da­bhi­dhā­yi­śa­bda­pra­yo­go bha­va­tī­ti­? prathame pakṣe gha­ṭo­tpa­ttau mṛ­tpi­ṇḍa­sya saṃ­pra­dā­na­tvaṃ ku­lā­la­sya ka­ra­ṇa­tva­m api syāt, na kvacit kā­ra­kā­pa­pra­yo­ga­do­ṣo bha­ve­t­, sarvatra vi­va­kṣā­yāḥ pra­tī­ghā­tā­bhā­vā­t­. a­tho­tta­raḥ pakṣaḥ, tadā teṣāṃ kā­ra­kā­ṇāṃ bhe­da­vya­va­sthā­he­tuḥ sva­rū­pa­bhe­do vācyo yena ta­lla­kṣa­ṇa­sa­mā­ve­śe tu­lā­di­ṣv iva śa­bda­sa­mā­ve­śo yuktaḥ syād iti.</p><ab type="head" resp="YA">śā­kya­ma­te ka­ra­ṇa­tva­pa­dā­rthaḥ</ab><p n="a_79 b_YA_46,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46,13~</span>pra­mi­ti­kri­yā­m apekṣya tāvad a­rthā­kā­ra­syai­va jñā­na­ga­ta­sya ka­ra­ṇa­tva­m iti śākyāḥ. tathā ca tair uktam —</p><lg n="a_80"><l>arthena gha­ṭa­ya­ty enāṃ na hi mu­ktvā­rtha­rū­pa­tā­m | </l><l>tasmāt pra­me­yā­dhi­ga­teḥ pramāṇaṃ me­ya­rū­pa­tā || </l></lg><p n="a_81" rend="justify">na hi kriyāyāḥ sā­dha­na­m ity eva sarvaṃ sarvasyāḥ sā­dha­na­m­, kiṃtu yā yataḥ pra­si­ddhi­m u­pa­yā­ti­. ta­trā­nu­bha­va­mā­tre­ṇa sa­dṛ­śā­tma­no jñānasya sarvatra karmaṇi te­nā­tma­nā bha­vi­ta­vyaṃ ye­nā­sye­da­m iti pra­ti­ka­rma vi­bha­jya­te­. a­nā­tma­bhū­ta­ś cā­sye­ndri­yā­rtha­sa­nni­ka­rṣā­di­ṣu hetuṣu vi­dya­mā­no 'pi bhedo bhinne karmaṇy a­bhi­nnā­tma­no na bhedena ni­yā­ma­kaḥ­, kri­yā­ni­ba­ndha­tvā­t ka­ra­ṇa­tva­sya­. ta­da­vi­śe­ṣe tasyā api vi­śe­ṣā­si­ddhe sato 'pi vā vi­śe­ṣa­sya ta­da­na­ṅga­ta­yā­kā­ra­ṇa­tvā­t­. tasmād yato '­syā­tma­bhe­dā­d a­sye­ya­m a­dhi­ga­ti­r ity ayam asyāḥ <ref type="note-up">1</ref> karmaṇi ni­ya­ma­s ta­tsā­dha­na­m­. na ceyam a­rtha­gha­ṭa­nā a­rtha­sā­rū­pyā­d anyato jñānasya sa­mbha­va­ti­. na hi pa­ṭu­ma­ndā­kṣā­di­bhiḥ sva­bhe­dai­r bhe­da­ka­m a­pī­ndri­yā­dya­rthe­nai­ta­d gha­ṭa­ya­ti­, tatra pra­tyā­sa­tti­ni­ba­ndha­nā­bhā­vā­t­. asty a­nu­bha­va­vi­śe­ṣo '­rtha­kṛ­to yata iyaṃ pra­tī­ti­r na sā­rū­pyā­d iti cet, atha kim idānīṃ sato 'pi rūpaṃ na ni­rdi­śya­te­? nedam i­da­nta­yā śakyaṃ vya­pa­de­ṣṭu­m­. a­ni­rū­pi­te­nā­ya­m ātmanā bhāvān vya­va­sthā­pa­ya­ti idam asyedaṃ neti su­vya­va­sthi­tā bhāvāḥ, tasmāt pra­me­yā­dhi­ga­teḥ sādhanaṃ me­ya­rū­pa­tā iti.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: a­dhi­ga­teḥ </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_82 b_YA_47,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47,14~</span>yat tāvad arthena gha­ṭa­ya­ty enām ity ādi, tatra yadi gha­ṭa­ya­ti sa­mba­ndha­ya­tī­ti vi­va­kṣi­ta­m­, tad a­yu­kta­m­; yato nā­rtha­sa­mba­ndho jñā­na­syā­rtha­rū­pa­ta­yā kri­ya­te­, kiṃtu sva­kā­ra­ṇai­s ta­jjñā­na­m a­rtha­sa­mba­ddha­m e­vo­tpā­di­ta­m­. na hi jñānam utpadya paścād arthena sa­mba­dhya­te­. na cā­rtha­rū­pa­tā jñānasya kā­ra­ṇa­m­, tā­dā­tmyā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­. a­thā­rtha­rū­pa­tā arthena gha­ṭa­ya­ti jñānam a­rtha­sa­mba­ddhaṃ ni­ścā­ya­ya­tī­ti vi­va­kṣi­ta­m­, tad apy a­yu­kta­m­, sa­mba­ndhā­pra­si­ddheḥ­. na hi jñā­na­ga­tā­rtha­rū­pa­tā­rtha­sa­mba­ddhe­na jñānena sa­ha­ca­ri­tā kvacid u­pa­la­bdhā yena sā ta­tpra­ti­pā­di­kā syāt.</p><p n="a_83 b_YA_48,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48,5~</span>a­thā­ya­m a­bhi­prā­yaḥ — a­rtho­tpā­dya­tva­m eva hi jñā­na­syā­rtha­sa­mba­ndhaḥ­, sa ca jñānād a­na­rthā­nta­raṃ ta­thā­bhū­te­na ca jñā­ne­nā­rthā­kā­ra­sya tā­dā­tmya­sa­mba­ndho 'sti. tataś ca jñānasya sva­saṃ­ve­dya­tve­na pra­tya­kṣa­tvā­t­, ta­da­na­rthā­nta­raṃ sambandho 'pi pra­tya­kṣa­si­ddha iti kathaṃ sa­mba­ndhā­pra­si­ddhiḥ­? na; tā­dā­tmya­sa­mba­ndha­syā­nu­mā­na­vi­cā­re vi­sta­re­ṇa ni­rā­ka­ri­ṣya­mā­ṇa­tvā­t­. evaṃ ca na hi kri­yā­sā­dha­na­m ity eva sarvaṃ sarvasyāḥ kriyāyāḥ sā­dha­na­m ity a­trā­vi­vā­da eva, kā­ra­ka­vi­śe­ṣa­syai­va sā­dha­na­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­.</p><p n="a_84 b_YA_48,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48,11~</span>yac coktam — kiṃtu yā yataḥ pra­si­ddhi­m u­pa­yā­tī­ti­, tad a­yu­kta­m­; pra­si­ddhe­r u­tpa­tti­la­kṣa­ṇā­yā jña­pti­la­kṣa­ṇā­yā­ś ca vi­cā­ri­ta­tvā­d a­bhi­dhā­na­la­kṣa­ṇā­yā­s tu vi­va­kṣā­sā­dhya­tvaṃ na tv a­rthā­kā­ra­sā­dhya­tva­m iti. ta­trā­nu­bha­va­mā­tre­ṇe­tyā­dya­py a­yu­kta­m­, yato va­ca­na­sva­bhā­ve­na sa­rva­ka­rma­ka­rtṛ­ṣu sa­dṛ­śā­tma­no vācas ta­dā­kā­ra­vi­ra­hi­ta­tve 'pi pra­ti­ni­ya­mo dṛśyate — nī­la­śa­bdaḥ­, pī­ta­śa­bda iti de­va­da­tta­vā­g iyaṃ jña­da­tta­vā­g iti.</p><p n="a_85 b_YA_48,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48,16~</span>yad apy a­nā­tma­bhū­ta­ś cā­sye­tyā­di­, tad apy a­yu­kta­m­, yato '­nā­tma­bhū­ta­syai­va ni­yā­ma­ka­tvaṃ dṛ­ṣṭa­m­, yathā pitṛbhyāṃ putro ni­ya­mya­te­, svāminā bhṛtyaḥ, saṃ­yo­gā­di­nā da­dhyā­di­ka­m iti. kri­yā­ni­ba­ndha­na­tvaṃ ca ka­ra­ṇa­ta­ttva­syā­bhyu­pa­ga­mya­te­.</p><p n="a_86 b_YA_48,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48,19~</span>yat tu ta­da­vi­śe­ṣe tasyā api vi­śe­ṣā­si­ddhe­r ity etan na yu­kta­m­, ka­rmā­di­kā­ra­ka­vi­śe­ṣā­d api kri­yā­vi­śe­ṣo­pa­pa­tteḥ­. tasmād yato '­syā­tma­bhe­dā­d ityādy api na yuktaṃ svātmana eva bhe­dā­sa­mbha­vā­t­, bhede hy a­bhi­nnā­tma­ka­tvaṃ vi­ru­dhye­ta­. na ca svā­tma­ni­yā­ma­ka­tve pramāṇaṃ kiṃcid asti, vi­pa­rya­ye tv a­nu­mā­na­m — a­thā­nta­ra­ni­yā­mye­ya­m a­dhi­ga­ti­r ni­yā­mya­tvā­t pu­trā­di­va­t­. yater apy a­rthā­nta­re­ṇa jñā­na­pra­ya­tnā­di­nā ni­yā­mi­ta­tvā­n nā­nai­kā­nti­ka­tva­m­. na ceyam a­rtha­gha­ṭa­ne­tyā­dy api na yu­kta­m­, a­rtha­gha­ṭa­nā­yā­ś ca­kṣu­rā­di­bhya eva sa­mbha­vā­t­.</p><p n="a_87 b_YA_48,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48,26~</span>nanv atroktaṃ na hi pa­ṭu­ma­nda­tā­di­bhi­r i­tyā­di­, tan na; a­si­ddha­tvā­t­. tathā hi — cakṣuṣā rūpaṃ pa­śyā­mī­tyā­di­vya­va­hā­rā­d a­va­ga­mya­te — ca­kṣu­rā­dy e­vā­dṛ­ṣṭā­dyu­pa­kṛ­taṃ rūpādau pratītiṃ gha­ṭa­ya­ti­. pra­tyā­sa­tti­ni­ba­ndha­nā­bhā­vo 'py a­si­ddhaḥ­, sa­nni­ka­rṣa­vi­śe­ṣa­sya pra­ti­pā­da­nā­t­. a­thā­sye­daṃ jñānam ity a­rtha­sa­mba­ddha­jñā­na­pra­tī­ti­r eva gha­ṭa­nā­. sāpy a­ntaḥ­ka­ra­ṇe­nā­dṛ­ṣṭā­di­sa­ha­kṛ­te­na kri­ya­te­, bā­hyā­dhyā­tmi­kā­rtha­vi­ṣa­ya­tvā­d a­ntaḥ­ka­ra­ṇa­sya­. api ca vi­śi­ṣṭo­tpā­da eva jñā­na­syā­rtha­sa­mba­ndho na tu saṃ­śle­ṣā­tma­kaḥ­, tasmin ma­na­so­pa­la­bdhe bhavaty asyedaṃ jñānam — ity a­dhi­ga­tiḥ­.</p><p n="a_88 b_YA_49,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49,6~</span>yac cā­nu­bha­va­vi­śe­ṣe dūṣaṇaṃ uktam — atha kiṃ idānīṃ sato 'pi rūpaṃ na ni­rdi­śya­ta i­tyā­di­nā­, tad a­yu­kta­m­; santy eva hi ta­thā­bhū­tāḥ kecid viśeṣā ye pra­tī­ya­mā­nā api vi­śe­ṣa­to nirdeṣṭuṃ na śa­kya­nte­, yathā ra­sā­dī­nāṃ <ref type="note-up">1</ref><ref type="note-up">2</ref> vi­śe­ṣāḥ­, uktaṃ ca —</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: śu­ktā­nā­m <ref type="note-below">2</ref> [?] </seg> </ab><lg n="a_89"><l>i­kṣu­kṣī­ra­gu­ḍā­dī­nāṃ mādhur ya­syā­nta­raṃ mahat | </l><l>bhedas tathāpi nākhyātuṃ sa­ra­sva­tyā­pi śakyate || iti.</l></lg><p n="a_90 b_YA_49,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49,12~</span>evaṃ ca sthite '­ta­smā­t pra­me­yā­dhi­ga­teḥ sādhanaṃ me­ya­rū­pa­tā­' iti ni­ga­ma­na­m a­yu­kta­m­. api cā­dhi­ga­te­r abhinnā me­ya­rū­pa­tā kathaṃ sā­dha­na­m­? si­ddhā­si­ddhā­va­stha­yoḥ svātmani kri­yā­nu­pa­pa­tteḥ­. syād etad uktam evātra pra­ti­sa­mā­dhā­na­m­. yad āha —</p><lg n="a_91"><l>"­sā­dha­ne 'nyatra ta­tka­rma­sa­mba­ndho na pra­si­dhya­ti | </l><l>sā ca ta­syā­tma­bhū­tai­va tena nā­rthā­nta­raṃ phalam || </l><l>dadhānaṃ tac ca tām ātmany a­rthā­dhi­ga­ma­nā­tma­nā | </l><l>sa­vyā­pā­ra­m i­vā­bhā­ti vyā­pā­re­ṇa sva­ka­rma­ṇi || </l><l>ta­dva­śā­t ta­dvya­va­sthā­nā­d a­kā­ra­ka­m api svayam | " iti.</l></lg><p n="a_92 b_YA_50,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50,1~</span>yat tāvat sādhane '­nya­smi­nn a­bhyu­pa­ga­mya­mā­ne ta­tkri­yā­ka­rma­ṇo­s ta­tsā­dha­na­ka­rma­ṇo­r vā sambandho na pra­si­dhya­tī­ti­. tad a­yu­kta­m­, bhinna eva sādhane sati chi­dā­di­kri­ya­yā ku­ṭhā­rā­di­sā­dha­ne­na ca vṛ­kṣā­di­ka­rma­ṇaḥ sa­mba­ndha­pra­si­ddheḥ­, ku­ṭhā­re­ṇa vṛkṣaṃ chinatti vṛkṣasya che­da­na­m iti. na ca ku­ṭhā­ra­sya chi­dā­na­rthā­nta­ra­tvaṃ vṛ­kṣā­kā­ra­tvaṃ vā ta­tsā­dha­na­tve 'pi pra­si­ddha­m­. yat punar etat dadhānaṃ tac cā­rtha­jñā­naṃ svātmani dhā­ra­ya­n tām a­rthā­kā­ra­tāṃ svasminn a­rtha­rū­pe karmaṇi sa­vyā­pā­ra­m i­vā­rthā­dhi­ga­ma­sva­bhā­ve­na vyā­pā­re­ṇā­bhā­ti svayam a­kā­ra­ka­m api ta­da­rthā­kā­ra­tā­va­śā­t ta­tpra­ti­ka­rma­vya­va­sthā­nā­d iti. tad apy a­sā­dhu­, yasmād anena gauṇatvaṃ sā­dha­na­sya uktaṃ syāt. tathā ca mu­khya­pū­rva­ka­tvā­d gau­ṇa­sya­, mukhyaṃ kiṃ sā­dha­na­m iti vā­cya­m­? na hi kriyām a­ku­rva­d eva pra­ti­bhā­sa­mā­na­tve­no­tpa­dya­mā­na­tve­na vā mukhyaṃ sādhanaṃ loke śāstre vā pra­si­ddha­m­. tad ayaṃ ri­ktā­bhi­r eva vāgbhiḥ śā­strā­bhā­saṃ ra­ca­yi­tvā ma­nda­ma­tī­n pra­tā­ra­ya­n lā­bha­pū­jā­khyā­tī­r eva sa­mī­ha­te ḍi­ṇḍi­ka­va­n na pa­ro­pa­kā­raṃ leśato '­pī­ti­. sa­vyā­pā­ra­m ivety u­pa­mā­pi na yuktā, sa­vyā­pā­rā­sa­vyā­pā­ra­bhe­dā­sa­mbha­vā­d go­ga­va­ya­va­t­. na hi bhavatāṃ mate bhū­ti­vya­ti­re­ke­ṇa vyāpāraḥ kā­ra­ka­tvaṃ vā ka­sya­ci­d asti. a­bhi­nna­s tu vyāpāraḥ sa­rva­trā­py a­vi­śi­ṣṭo 'sti, kri­yā­kā­ra­ka­yo­r bhū­tyā­tma­ka­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. tathāpy upamā na yuktā, na hi bhavati gaur ivāyaṃ sā­snā­di­mā­n artha iti. sa­mā­no­pa­me­yaṃ iti na yu­kta­m­, tasyāḥ pra­mā­ṇa­śā­stre­ṣu lo­ka­vya­va­hā­re­ṣu cā­pra­yo­gā­t ni­ṣpra­yo­ja­na­tvā­c ca. na hi yathā rā­ma­rā­va­ṇa­yo­r ivety a­ne­nā­na­nya­vṛ­tti­r yu­ddhā­ti­śa­yaḥ pra­ti­pā­dya­te­, tathā sa­vyā­pā­ra­m ivety anena kaścid a­rthā­ti­śa­ya iti.</p><p n="a_93 b_YA_50,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50,20~</span>lo­ka­vya­va­hā­rā­nu­sā­ri­tvaṃ pra­yo­ja­na­m iti cet, syān matir eṣā sarva eva lokāḥ pa­ra­śvā­di­ka­m u­dya­ma­na­ni­pā­ta­nā­di­kri­yā­khye­na ca vyā­pā­re­ṇa sa­vyā­pā­raṃ pra­ti­pa­dya­mā­nāḥ ka­ra­ṇa­m iti vya­va­ha­ra­nti­. ta­dvya­va­hā­ra­m a­nu­sa­ra­dbhi­r asmābhiḥ sa­vyā­pā­ra­m ity u­kta­m­. etad uktaṃ bhavati — yathaiva lokaiḥ sa­vyā­pā­ra­pra­tī­ti­ve­śe­na ka­ra­ṇa­tvaṃ pa­ra­śvā­de­r a­bhyu­pa­ga­mya­te­, ta­thai­vā­smā­bhi­r a­rthā­kā­ra­sya jñā­na­syā­rthā­dhi­ga­mā­tma­nā vyā­pā­re­ṇa sa­vyā­pā­ra­tva­pra­tī­teḥ ka­ra­ṇa­tva­m a­bhyu­pa­ga­ta­m­. lo­ka­vya­va­hā­ra­syai­va śabdārthaṃ prati pra­mā­ṇa­tvā­t­. na ca pa­ra­śvā­de­r apy u­dya­ma­nā­di­kri­yā­tma­ko vyāpāraḥ sva­vya­ti­ri­kto 'sti, kṣa­ṇi­ka­tve­na sa­rva­bhā­vā­nā­m a­nā­śra­ya­tvā­t­, ta­tkṛ­to­pa­yo­gā­bhā­vā­c ca. tathāhi — sva­he­to­r eva taddravyaṃ yadi sa­kri­ya­m u­tpa­nna­m­, ta­dā­rthā­nta­ra­kri­ya­yā na kiṃcit pra­yo­ja­na­m­, vai­ya­rthyā­t­. atha ni­ṣkri­ya­m­, tadā a­rthā­nta­ra­kri­yo­tpā­de 'pi kathaṃ sakriyaṃ bhaved a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. tasmāt pa­ra­śvā­de­ś cha­trā­di­cchā­yā­va­n ni­ra­nta­ra­de­śo­tpā­da eva kriyety u­cya­te­, ta­tpra­tī­ti­va­śe­na tasya ka­ra­ṇa­tvaṃ yathā, tathā jñā­na­syā­pi kra­ma­bhā­vi­nīṃ nī­la­pī­tā­dya­ne­kā­kā­ra­tāṃ dharataḥ sa­vyā­pā­ra­tvaṃ pra­tī­ya­te ta­dva­śe­na pa­ra­śvā­di­va­t tasyāpi mukhyam eva ka­ra­ṇa­tva­m iti.</p><p n="a_94 b_YA_51,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51,14~</span>yat tāvat kṣa­ṇi­ka­tva­ba­le­na pa­ra­śvā­de­r a­rthā­nta­ra­kri­yā­ni­rā­ka­ra­ṇa­m­, tan na yu­kta­m­; ma­no­ra­tha­mā­tra­tvā­t­. yathā cā­kṣa­ṇi­ka­syai­va sataḥ pa­ra­śvā­de­r a­rthā­nta­ra­bhū­ta­yai­va kriyayā sa­kri­ya­tvaṃ ta­tho­tta­ra­tra pra­ti­pā­da­yi­ṣyā­maḥ­. yadi sa­vyā­pā­ra­pra­tī­ti­mā­tre­ṇa ka­ra­ṇa­tvaṃ tadā puṃso 'pi che­da­ka­sya sa­vyā­pā­ra­tvaṃ pra­tī­ya­ta iti ka­ra­ṇa­tvaṃ syāt. atha vṛ­kṣā­di­dvai­dhī­bhā­va­kri­yāṃ prati paraśoḥ pra­tyā­sa­nna­tve­na sā­dha­ka­tvaṃ tena tasyaiva ka­ra­ṇa­tvaṃ na pu­ru­ṣa­sye­ti­; nanv evaṃ tarhi pra­tyā­sa­nna­sya kri­yā­sā­dha­ka­sya ka­ra­ṇa­tva­m a­bhyu­pa­ga­taṃ tataś ca dvai­dhī­bhā­va­kri­yā­va­d a­rthā­kā­ra­jñā­na­sā­dhyā kriyā sā­dha­nā­d vya­ti­ri­ktā vā­cye­ti­, kathaṃ nā­rthā­nta­raṃ pha­la­m­. atha manyase pa­ra­śo­r api na dvai­dhī­bhā­va­sā­dha­ka­tve­na ka­ra­ṇa­tva­m­, sarveṣāṃ ta­tsā­dha­kā­nāṃ ka­ra­ṇa­tva­pra­sa­ṅgā­t­, kiṃ tu dvai­dhī­bhā­va­ni­mi­tta­m āsādya vi­śi­ṣṭā­kā­re­ṇa pa­ra­śo­r utpādo 'syedaṃ sā­dha­na­m iti pra­si­ddhi­he­tuḥ­, ta­dva­śe­na tasya ka­ra­ṇa­tvaṃ vya­va­hri­ya­te­, tathā jñā­na­syā­pī­ti­, na; kṣa­ṇi­ka­tvā­si­ddheḥ­. kṣa­ṇi­ka­tve hy eṣā prakriyā śo­bhe­ta­, ta­syā­si­ddhiṃ ca va­kṣyā­maḥ­.</p><p n="a_95 b_YA_52,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52,1~</span>api ca dvai­dhī­bhā­va­kri­yāṃ prati kasya ka­ra­ṇa­tva­m­? na hi ka­ra­ṇa­m a­nta­re­ṇa kriyā sa­mbha­va­ti­. na ca dvai­dhī­bhā­va eva karaṇaṃ tasya che­dyā­tma­ka­tve ka­rma­tve­nai­va pra­si­ddha­tvā­t­. a­rthā­nta­ra­vi­śle­ṣā­tma­ka­tve 'pi kri­yai­ka­rū­pā­tve­na pra­si­ddha­tvā­t­. tato '­rthā­nta­ra­m anyat karaṇaṃ vā­cya­m­, tataś ca ta­ddṛ­ṣṭā­nte­na sarvatra kri­yā­ka­ra­ṇa­yo­r bhe­da­si­ddheḥ kathaṃ kvacid abheda iti.</p><p n="a_96 b_YA_52,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52,6~</span>yac ca vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­jñā­na­yoḥ sā­dhya­sā­dha­na­bhā­vā­nā­m u­pa­pa­tti­m a­bhi­dhā­ya jñā­nāṃ­śa­yo­s tu sā­dhya­sā­dha­na­bhā­vo vya­va­sthā­śra­ya­tvā­d ity u­kta­m­, tad a­ti­ma­hā­su<ref type="note-up">1</ref>bhā­ṣi­ta­m­. bhi­nna­yo­r vastunoḥ sā­dhya­sā­dha­na­bhā­vo '­ne­ko­dā­ha­ra­ṇa­si­ddho 'pi na yuktaḥ, e­ka­jñā­nāṃ­śa­yo­s tu sva­rū­pe­ṇā­sa­to­r api yukta iti ka evaṃ sva­pa­kṣa­rā­ga­mo­hā­ndhī­bhū­tā­d anyo vaktum a­rha­ti­? vya­va­sthā­pa­ka­m api vya­va­sthā­pye kriyāṃ kurvad bha­va­ti­, yathā śiṃ­śi­pā­tvaṃ vṛkṣe niścayaṃ kurvad ity ato na vya­va­sthā­pa­ka­tve 'pi sā­dha­na­sya kriyāto '­na­rthā­nta­ra­tva­m­, vya­va­sthā­pyaṃ tu prameyaṃ na kri­ye­ti­. nāyaṃ va­stu­saṃ­ni­ve­śī vya­va­hā­ra ity ayam api na yuktaḥ pa­ri­hā­raḥ­. sarvathā ni­rva­stu­ka­tve vya­va­hā­ra­sya yasya ka­sya­ci­t sā­dha­na­tvā­bhi­dhā­na­pra­sa­ṅgā­t­. tataś cā­nya­pa­kṣa­vyu­dā­se­nā­rthā­kā­ra­jñā­na­syai­va pra­mā­ṇa­tva­pra­ti­pā­da­na­pra­yā­so vyartha iti. tasmād vi­śi­ṣṭā­kā­ra­tva­m eva ka­ra­ṇa­vya­va­hā­re ni­mi­tta­m­. tac cā­rthā­nta­ra­kri­yā­nu­tpa­ttau na yuktam iti.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: śu </seg> </ab><p n="a_97 b_YA_52,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52,17~</span>nanu ca kri­yā­nta­rā­nu­tpā­da­ka­tve 'pi sā­dṛ­śya­vi­śi­ṣṭo­tpā­da­mā­tre­ṇa ka­rmā­di­kā­ra­ka­vya­va­sthā dṛṣṭā, tad yathā — mā­ta­ra­m a­nu­ha­ra­ti putraḥ pi­ta­ra­m a­nu­ha­ra­tī­ti­, na hy atra pi­tṛ­sa­dṛ­śa­pu­tro­tpā­da­vya­ti­re­ke­ṇā­nyā­nu­ha­ra­ṇa­kri­yā vidyata iti. yadi na vidyate kā­ra­ka­vya­va­sthā­py atra tarhi vāstavī mā bhūt, yathā gavayo gām a­nu­ha­ra­ti i­tyā­dau­. sā­dṛ­śya­pra­ti­pa­tti­kri­yā­yā­s tu vya­ti­ri­kta­m eva karaṇaṃ ca­kṣu­rā­di­. evaṃ ca yatra kriyā pra­mā­ṇe­no­pa­la­bhya­te ta­trā­va­śyaṃ che­da­na­kri­yā­va­t ta­dvya­ti­ri­kte­na ka­ra­ṇe­na bha­vi­ta­vya­m anyathā hy ā­ka­smi­kī kriyā syād iti. na cādṛṣṭe pitari va­stu­ta­s ta­tsa­dṛ­śa­pu­tra­rū­pa­da­rśa­nā­d eva pitū rūpaṃ gṛ­hṇā­tī­ti kaścid evaṃ pra­ti­pa­dya­te­. e­te­nai­ka­kā­la­ja­bhrā­tṛ­sa­dṛ­śo­dā­ha­ra­ṇaṃ vai­bhā­ṣi­ka­pa­kṣe ni­ra­sta­m iti.</p><p n="a_98 b_YA_53,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53,8~</span>api ca jñāne yo nī­lā­dya­rthā­kā­raḥ­, sa kiṃ sā­dhā­ra­ṇo '­sā­dhā­ra­ṇa iti? yadi sā­dhā­ra­ṇaḥ sa­ttvā­di­la­kṣa­ṇaḥ­, tadā kathaṃ tataḥ pra­ti­ka­rma­vya­va­sthā si­dhya­ti­? ta­dā­kā­ra­ka­sya sa­rva­trā­vi­śe­ṣā­t­. a­thā­sā­dhā­ra­ṇo nī­la­tvā­di­la­kṣa­ṇo '­ta­dvyā­vṛ­tti­la­kṣa­ṇo vā, tadā jñānasya ta­tsa­mba­ndhā­d a­bo­dhā­tma­ka­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. kasmāt nī­la­tva­sa­mba­ddha­syā­nī­le­bhyo vyā­vṛ­tta­sya vā ni­ya­me­nā­bo­dhā­tma­ka­tvo­pa­la­mbhā­t­. go­ga­va­ya­yo­r e­kā­kā­ra­tve 'pi bhi­nna­jā­tī­ya­tvo­pa­la­mbhā­d a­ne­kā­nta iti cet, na; ta­dā­kā­ra­syā­va­ya­va­sa­nni­ve­śa­vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇa­sya sā­dhā­ra­ṇa­tvā­d dā­ru­ci­trā­di­ma­ye­ṣv api ta­dā­kā­ra­da­rśa­nā­t­. etena pi­tṛ­pu­trā­dyu­dā­ha­ra­ṇa­m api pra­tyu­kta­m­, jñānasya hi rū­pā­di­ra­hi­ta­tvā­t ni­ra­va­ya­va­tvā­c ca. ta­thā­vi­dha­m api sādṛśyaṃ nāsti. na ca ta­thā­vi­dha­sā­dṛ­śya­yo­gi­tve 'py a­bo­dhā­tma­ka­tva­pra­sa­kti­r vya­bhi­ca­ra­ti­, tataś ca na jñānaṃ nārtha iti ga­rdda­bhī­kṣī­ra­ma­tha­na­va­t na kiṃcit syād iti.</p><p n="a_99 b_YA_53,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53,19~</span>sa­rvā­rthā­nāṃ bo­dhā­tma­ka­tvā­t­, a­bo­dhā­tma­tve dṛṣṭānta eva nāsti, kuto jñā­na­syā­bo­dhā­tma­ka­tva­pra­sa­kti­r iti cet, nanv etad api vyasanaṃ te ni­va­rtta­yi­ṣyā­mo mā tv a­ri­ṣṭhāḥ­. mu­khā­kā­ra­da­rpa­ṇa­va­d ity api na yu­kta­m­, tasya bhrā­nta­tvā­t­. yadi nāma mu­kha­jñā­naṃ ta­trā­bhrā­ntaṃ ta­dda­rpa­ṇā­bhe­da­jñā­naṃ tu bhrāntam e­ve­ti­. api ca tato jñā­na­sthā­n nī­lā­dya­rthā­kā­rā­t kṣa­ṇi­ka­tvā­dyā­kā­raḥ kiṃ bhinno '­thā­bhi­nna iti? yadi bhinnas tato nī­lā­dya­rthā­kā­ra­syā­kṣa­ṇi­ka­tvā­di­pra­sa­ṅgaḥ­, kṣa­ṇi­kā­kā­ra­vyā­vṛ­tti­la­kṣa­ṇa­tvā­d a­kṣa­ṇi­ka­tva­sye­ti­. tato bā­hyā­rtha­syā­pi nī­la­tvā­di­si­ddhi­va­d a­kṣa­ṇi­ka­tvā­di­si­ddhi­r api syāt. a­thā­bhi­nna­s tathāpi te­nā­rthā­kā­re­ṇā­rtha­sya nī­la­tvā­di­si­ddhi­va­t kṣa­ṇi­ka­tvā­di­si­ddhi­r api kṛtety a­na­rtha­kaṃ ta­da­rtha­m a­nu­mā­naṃ syāt, asiddhau vā kṣa­ṇi­ka­tvā­de­s ta­dā­kā­rā­n nī­la­tvā­de­r api siddhir na syāt, ta­du­bha­yā­kā­ra­jñā­na­pra­ti­ba­ndhā­vi­śe­ṣā­d iti.</p><p n="a_100 b_YA_54,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54,6~</span>syād etat — ni­ścā­ya­kaṃ hi pra­mā­ṇa­m iṣṭaṃ te­nā­ne­ka­sva­bhā­vā­rthā­kā­ra­tve 'pi jñānasya yasminn evāṃśe saṃ­skā­ra­pā­ṭa­vā­n ni­śca­yo­tpā­da­ka­tvaṃ tatraiva prāmāṇyaṃ na sa­rva­tre­ti­. sa tarhi niścayaḥ sākāro vā ni­rā­kā­ro veti? sā­kā­ra­tve so 'pi ta­da­rthā­kā­raḥ kṣa­ṇi­ka­tvā­dyā­kā­rā­t kiṃ bhinno '­thā­bhi­nna iti pū­rva­va­t pra­sa­ṅgaḥ­. tatrāpi ni­śca­yā­nta­ra­ka­lpa­nā­yā­m a­na­va­sthā syāt. atha ni­rā­kā­raḥ­, tadāpi ni­śca­yā­tma­nā sa­rvā­rthe­ṣv a­vi­śi­ṣṭa­sya jñā­na­syā­ya­m a­syā­rtha­sya niścaya iti ka­rma­ni­ya­maḥ kutaḥ pra­si­dhye­t­? ni­rā­kā­ra­syā­pi ku­ta­ści­n ni­mi­ttā­t pra­ti­ka­rma­vya­va­sthā­si­ddhā­v a­nya­trā­pi tata eva tatsiddheḥ kim ā­kā­ra­ka­lpa­na­ye­ti­. yadi cā­rtha­jñā­na­syā­rthā­kā­raḥ pra­mā­ṇa­m­, tadā ke­śā­di­jñā­na­syā­pi bhrāntasya ke­śā­dyā­kā­raḥ pramāṇaṃ syāt.</p><p n="a_101 b_YA_54,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54,15~</span>nanu cā­vi­saṃ­vā­di­jñā­na­syai­vā­rthā­kā­raḥ pra­mā­ṇa­m iṣyate yasmād uktaṃ "­pra­mā­ṇa­m a­vi­saṃ­vā­di­jñā­na­m­" iti. atha kim idam a­vi­saṃ­vā­di­tvaṃ nāma? nanv a­rtha­kri­yā­sa­ma­rtha­va­stu­prā­pa­ka­tva­m ity u­kta­m­, yad āha — "na hy ābhyām arthaṃ pa­ri­cchi­dya pra­va­rtta­mā­no '­rtha­kri­yā­yāṃ vi­saṃ­vā­dya­ta­" iti loke 'pi pūrvam u­pa­da­rśi­ta­m arthaṃ prā­pa­ya­t saṃ­vā­da­ka­m u­cya­te­, tadvaj jñānam api pra­da­rśi­ta­m arthaṃ prā­pa­ya­t saṃ­vā­da­ka­m iti. ta­thā­bhū­tā­rtha­prā­pa­ka­tvaṃ ca jñānasya ta­da­rtha­pra­vṛ­tti­ja­na­ka­tva­m eva, yataḥ pravṛttau satyāṃ so 'rthaḥ prā­pya­te­. pra­vṛ­tti­ja­na­ka­tva­m api pra­vṛ­tti­vi­ṣa­ya­pra­kā­śa­ka­tva­m eva, na hi jñānaṃ grīvāṃ gṛhītvā puruṣaṃ pra­va­rta­ya­ti­. tasmād a­rtha­kri­yā­sa­ma­rtha­va­stu­pra­da­rśa­ka­tva­m eva jñā­na­syā­vi­saṃ­vā­di­tvaṃ pra­mā­ṇa­la­kṣa­ṇa­m iti. tan na; a­nu­mā­na­la­kṣa­ṇa­syā­pra­mā­ṇa­tva­pra­sa­ṅgā­t­, na hi ta­syā­rtha­kri­yā­sa­ma­rtha­va­stu­pra­da­rśa­ka­tva­m asti. a­sa­tsā­mā­nya­vi­ṣa­ya­tve­na bhrā­nta­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. a­bhrā­nte­r apy a­rtha­sa­mba­ndhā­d a­vi­saṃ­vā­da­ka­tva­m ity api na yu­kta­m­, grā­hyā­rthe­nā­nu­mā­na­sya sa­mba­ndhā­sa­mbha­vā­t­. a­grā­hyā­rtha­sa­mba­ndhā­d a­vi­saṃ­vā­da­ka­tve tu sva­pne­ndra­jā­lā­di­jñā­nā­nā­m api ke­na­ci­d arthena sa­mba­ndhā­d a­vi­saṃ­vā­di­tvaṃ pra­sa­jye­ta­. a­dhya­va­si­tā­rtha­sa­mba­ndhā­d a­vi­saṃ­vā­da iti cet. syād etan matam — dvividho hi pra­mā­ṇā­nāṃ viṣayo grāhyaś cā­dhya­va­se­ya­ś ceti. tatra yady apy a­nu­mā­na­sya grā­hyā­rthā­pe­kṣa­yā­rtha­prā­pa­ka­tvaṃ na bha­va­ti­, tathāpy a­dhya­va­si­tā­rtha­prā­pti­r asti, yato '­nu­mā­ne­nā­pi dā­hā­rtha­kri­yā­sa­ma­rtha e­vā­gni­r a­dhya­va­sī­ya­te­; ta­da­rtha­kri­yā­rthi­nāṃ tataḥ pra­vṛ­tti­da­rśa­nā­t­. tasmāt pra­tya­kṣa­va­d a­dhya­va­si­tā­rtha­prā­pa­ka­tve­nā­nu­mā­na­syā­py a­vi­saṃ­vā­di­tva­m iti.</p><p n="a_102 b_YA_55,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55,12~</span>sa punar a­dhya­va­sā­yaḥ kiṃ dṛṣṭam e­vā­rtha­m a­dhya­va­sya­ti a­thā­dṛ­ṣṭa­m a­pī­ti­? dṛ­ṣṭā­dhya­va­sā­yi­tve dā­hā­di­sa­ma­rtho 'gnir nā­nu­mā­ne­nā­dhya­va­sī­ye­ta­, tena ta­syā­dṛ­ṣṭa­tvā­t­. dṛṣṭatve vā pra­tya­kṣa­va­n na bhrā­nta­tva­m­. a­dṛ­ṣṭā­dhya­va­sā­yi­tve tu trai­lo­kyā­dhya­va­sā­yo 'pi syād a­dṛ­ṣṭa­tvā­vi­śe­ṣā­t­. atha manyase sma­ra­ṇā­dhyā­ro­pa­sā­ma­rthyā­n na trai­lo­kyā­dhya­va­sā­yaḥ­, yathā pra­dī­pa­da­rśa­ne maṇir e­vā­dhya­va­sī­ya­te na trai­lo­kya­m­. bhrānter evaṃ sva­bhā­va­tvā­d yad a­nya­da­rśa­ne 'nyad a­dhya­va­sī­ya­ta iti. evaṃ tarhi pra­tya­kṣa­syā­pi bhrāntatvaṃ prāptaṃ dṛ­ṣṭa­vya­ti­ri­kta­kṣa­ṇā­dhya­va­sā­yā­t­, na hi na­śva­ra­kṣa­ṇā­dhya­va­sā­ye '­rtha­kri­yā­rthi­nāṃ pra­vṛ­tti­r u­pa­pa­dya­te­. na ca nīlāṃśo 'pi kṣaṇād anyo 'sti yatra pra­vṛ­ttyā­dya­vi­saṃ­vā­daḥ syāt. jñā­na­mā­traṃ tu ke­śā­di­ṣv apy a­vi­śi­ṣṭa­tvā­t nā­vi­saṃ­vā­dī­ti­. ya eva santānaḥ pra­tya­kṣe­ṇa dṛṣṭaḥ sa e­vā­dhya­va­sī­ya­ta iti na ca yu­kta­m­, kṣa­ṇa­vya­ti­re­ke­ṇa sa­ntā­na­syā­pi vastuto '­sa­mbha­vā­t­. saṃ­vṛ­ti­sa­dvi­ṣa­ya­tvaṃ ca pra­tya­kṣa­sya ne­ṣṭa­m­, a­nu­mā­ne­nā­vi­śe­ṣa­pra­sa­ṅgā­t­. lo­ka­saṃ­vya­va­hā­ra­mā­tre­ṇa pra­tya­kṣa­sya dṛ­ṣṭā­dhya­va­sā­yi­tve­nā­bhrā­nta­tve tata e­vā­nu­mā­na­syā­pi ta­thā­bhā­vaḥ syād a­vi­śe­ṣā­t­. āstāṃ tāvad iyaṃ mahatī kathā.</p><p n="a_103 b_YA_56,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56,4~</span>tathā yo­gi­jñā­nā­nā­m api na va­stu­sa­da­rtha­pra­da­rśa­ka­tva­m asti, a­tī­tā­nā­ga­ta­yo­r a­sa­ttve­nā­rtha­kri­yā­kā­ri­tvā­yo­gā­t­. tathā sva­saṃ­ve­da­na­syā­pi pra­vṛ­tti­vi­ṣa­yā­pra­da­rśa­ka­tve­nā­vi­saṃ­vā­di­tvaṃ na syāt. tad evam a­vi­saṃ­vā­di­tva­m api na sau­ga­ta­ma­te vi­cā­ra­kṣa­ma­m­. tasmād a­rthā­kā­ra­mā­tra­sya bhrā­nti­jñā­ne 'pi sa­mbha­vā­t na pra­mā­ṇa­tva­m­.</p><p n="a_104 b_YA_56,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56,8~</span>api ca bā­hyā­rtha­syā­bo­dha­sva­bhā­vaḥ pra­tī­ya­te vā na vā? yadi na pra­tī­ya­te bā­hyā­rtha­vā­rttā­pi tarhi ni­vṛ­ttā­, bo­dha­vi­la­kṣa­ṇa­sva­bhā­vā­pra­tī­teḥ­. atha pra­tī­ya­te 'sau ta­dā­kā­re­ṇa jñā­ne­na­, ta­dā­kā­re­ṇa vā­ta­dā­kā­re­ṇa vā? yady a­ta­dā­kā­re­ṇa tadvan nī­lā­de­r apy a­nī­lā­dyā­kā­re­ṇai­va jñānena pra­tī­ti­r astu, kiṃ nī­lā­dyā­kā­re­ṇa jñānasya ka­lpi­te­ne­ti­? a­thā­bo­dha­sva­bhā­vo 'pi ta­dā­kā­re­ṇai­va jñānena pra­tī­ya­te­, nanv evam a­bo­dha­sva­bhā­vā­kā­ra­tā­dā­tmyā­di­vi­jñā­na­syā­py a­bo­dha­sva­bhā­va­tvaṃ prā­pta­m­. a­thā­bo­dhā­kā­ra­tā­dā­tmye 'pi vi­jñā­na­syā­bo­dha­sva­bhā­va­tvaṃ ne­ṣṭa­m­, evaṃ tarhi bo­dhā­kā­ra­tā­dā­tmye 'pi nī­lā­dyā­kā­ra­syā­jñā­nā­tma­ka­tva­m e­vā­stu­, a­vi­śe­ṣā­t­. jñā­nā­jñā­na­sva­bhā­va­yo­ś ca vi­ru­ddha­tvā­d e­ka­tva­m a­nu­pa­pa­nna­m­. tathā ca dha­rma­kī­rti­nai­vo­kta­m — "­a­ya­m eva hi bhedo bhe­da­he­tu­r vā bhāvānāṃ ya­dvi­ru­ddha­dha­rmā­dhyā­saḥ kā­ra­ṇa­bhe­da­ś ca" iti. tataś cen na bhe­da­si­ddhi­r na ka­sya­ci­t kutaś cid bheda ity ekaṃ dravyaṃ viśvaṃ syād iti. tad evaṃ jñā­nā­rthā­kā­ra­yo­r bhi­nna­tvā­n na pra­mā­ṇa­pha­la­yo­s tādātmyaṃ śā­kya­ma­te hy u­pa­pa­dya­te­. tataś ca yad uktam —</p><lg n="a_105"><l>"­a­vi­bhā­go 'pi buddhyātmā vi­pa­ryā­si­ta­da­rśa­naiḥ | </l><l>grā­hya­grā­ha­ka­saṃ­vi­tti­bhe­da­vā­n iva lakṣyate || "</l><l>"­ya­thā­nu­da­rśa­naṃ ceyaṃ mā­na­me­ya­pha­la­sthi­tiḥ | </l><l>kriyate '­vi­dya­mā­nā­pi grā­hya­grā­ha­ka­saṃ­vi­dā­m || " iti.</l></lg><p n="a_106 b_YA_57,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57,10~</span>tan ni­ra­sta­m­, grā­hya­grā­ha­ka­saṃ­vi­tti­bhe­da­sya vā­sta­va­tve­na pra­ti­pā­da­nā­t­. yadi ca vi­pa­rya­sta­da­rśa­nā­nu­sā­re­ṇa mā­na­me­ya­pha­la­sthi­ti­r a­vi­dya­mā­nā­pi kri­ya­te­, tataḥ ke­śā­di­bhrā­ntī­nā­m api kiṃ na sā kri­ya­te­, vi­pa­rya­sta­da­rśa­nā­vi­śe­ṣā­t­. tataś ca pra­mā­ṇā­pra­mā­ṇa­vi­bhā­gā­nu­pa­pa­tti­r iti. nanu coktam evātra pra­ti­sa­mā­dhā­na­m­. kiṃ tad iti? ucyate — vi­jña­pti­mā­tra­vā­dy apy u­pa­pla­va­vā­sa­nā­bhi­sa­ndhi­do­ṣā­d a­pra­bu­ddha­syā­py a­nā­śvā­si­kaṃ vya­va­hā­ra­m u­tpa­śya­nn ekam a­pra­mā­ṇa­m ā­ca­kṣī­ta­, a­pa­ra­m ā­saṃ­sā­ra­m a­vi­śli­ṣṭā­nu­ba­ndha­dṛ­ḍha­vā­sa­na­tvā­d iha vya­va­hā­rā­vi­saṃ­vā­dā­pe­kṣa­yā pra­mā­ṇa­m­, sāṃ­vyā­va­hā­ri­ka­sya caitat pra­mā­ṇa­sya rūpaṃ yu­kta­m­. atrāpi pare vimūḍhā vi­saṃ­vā­da­ya­nti lokam iti ci­ntā­ma­yī­m eva prajñām a­nu­śī­la­ya­nte vi­bhra­ma­vi­ve­ka­ni­rma­la­m a­na­pā­yi pā­ra­mā­rthi­kaṃ pramāṇaṃ a­bhi­mu­khī­ku­rva­ntī­ti­. tad a­yu­kta­m­, sarvasya hi lo­ka­pra­si­ddha­pra­mā­ṇa­syā­pā­ra­mā­rthi­ka­tve vi­bhra­ma­vi­ve­ka­ni­rma­laṃ pā­ra­mā­rthi­kaṃ kuto ni­ścī­ya­te­? na pra­tya­kṣe­ṇa­, yo­gi­jñā­na­syā­sma­dā­di­pra­tya­kṣā­vi­ṣa­ya­tvā­t­. atha sva­saṃ­ve­da­na­m evaikaṃ pā­ra­mā­rthi­kaṃ pra­tya­kṣa­m­, tathāpi na tena pā­ra­mā­rthi­ke­ta­ra­vi­ve­ka­si­ddhiḥ­, ta­syā­vi­śi­ṣṭa­sva­sa­ttā­ve­da­na­mā­tra­tvā­t­. nāpy a­nu­mā­ne­na­, tasya tri­rū­pa­li­ṅgā­va­ga­mā­pe­kṣa­tvā­t­. na ca ni­raṃ­śa­sya jñā­na­syā­rtha­sya vā trairūpyaṃ vā­sta­va­m asti, ka­lpi­ta­trai­rū­pyā­d vā­sta­vā­rtha­si­ddhau tu pa­ra­pa­ri­ka­lpi­tā­nu­mā­nā­d api vā­sta­vā­rtha­si­ddhiḥ syāt, vi­śe­ṣā­bhā­vā­d lo­ka­vya­va­hā­rā­vi­saṃ­vā­da­sya tu pra­mā­ṇa­pra­mi­tyā­di­bhe­dā­nu­mā­ne 'pi sa­mbha­vā­t­. api cā­kṣa­ṇi­ka­tvā­dya­rthā­nāṃ sa­rva­lo­kā­vi­saṃ­vā­de­na da­ha­nā­dya­nu­mā­na­va­t pra­tī­ya­mā­na­tvā­t kim ity a­bhyu­pa­ga­mo na kri­ya­te­. vi­cā­ra­kai­r bā­dha­ko­dbhā­va­nā­d iti cet, na; bā­dha­ka­syo­tta­ra­tra ni­rā­ka­ri­ṣya­mā­ṇa­tvā­t­. yadi ca lo­ka­vya­va­hā­rā­vi­saṃ­vā­de­na pra­tī­ya­mā­na­syā­pi vi­cā­ra­kaiḥ bā­dha­ka­pra­ti­pā­da­nā­d a­bhyu­pa­ga­mo na kri­ya­te­, jñā­na­ga­tā­rthā­kā­ro 'pi tarhi nā­bhyu­pa­ga­nta­vya­s ta­dbā­dha­ka­sya tva­yai­vo­kta­tvā­t­. tad uktam —</p><lg n="a_107"><l>"­a­nya­thai­ka­sya bhāvasya nā­nā­rū­pā­va­bhā­si­naḥ | </l><l>satyaṃ kathaṃ syur ā­kā­rā­s ta­de­ka­tva­sya hānitaḥ || " iti.</l></lg><p n="a_108" rend="justify">ā­tmā­dvai­ta­vā­di­naṃ praty etad vākyam iti cet, na; sa­mā­na­tvā­d iti va­kṣyā­maḥ­. vi­sta­re­ṇā­py u­tta­ra­tra jñā­na­syā­rthā­kā­raṃ ni­rā­ka­ri­ṣyā­ma ity ataḥ śā­kya­ma­te 'pi sā­dha­ka­ta­mo 'rtho no­pa­pa­dya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">a­ti­śa­ye­na sādhakaṃ ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_109 b_YA_58,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58,14~</span>anye tv anyathā va­rṇa­ya­nti — bahūnāṃ sā­dha­kā­nāṃ madhye '­ti­śa­ye­na yat sā­dha­ka­m­, tat sā­dha­ka­ta­ma­m ucyate "­a­ti­śā­ya­ne ta­ma­bi­ṣṭha­nā­v­" iti va­ca­nā­t­. sa­tya­m­, kintu tam e­vā­ti­śa­yaṃ na ka­sya­ci­t sā­dha­ka­sya paśyāmaḥ sa­rva­kā­ra­kā­ṇā­m e­ka­kri­yā­yāṃ vyā­pā­rā­vi­śe­ṣā­d iti. nanu tamo '­ri­ṇā­ne­ka­dhā­ti­śa­yo vyā­khyā­taḥ­. katham iti? bhā­vā­bhā­va­yo­s tadvattā — pramāṇe sati pramā bhavantī bhavaty eva, pra­mā­ta­ri prameye tu sati bha­va­ti­, na tu bhavaty e­ve­ti­. sator vā pra­mā­tṛ­pra­me­ya­yoḥ pra­mā­nu­tpā­da­ka­tvaṃ yad a­bhā­vā­t so '­ti­śa­yaḥ­. ca­ra­ma­bhā­vo vā. pra­ti­pa­tte­r ā­na­nta­ryaṃ vā — yad a­na­nta­ra­m eva pra­ti­pa­tte­r janma, so '­ti­śa­ya ity arthaḥ. a­sā­dhā­ra­ṇa­kā­ra­ṇa­bhā­vo vā­ti­śa­yaḥ­. pra­mā­ja­na­ka­saṃ­yo­gā­nu­grā­ha­ka­tvaṃ vā. a­ca­ri­tā­rtha­tā vā — pra­mā­tṛ­pra­me­ye pramāṇaṃ kṛtvā ca­ri­tā­rthe bha­va­taḥ­, pramāṇaṃ tv a­ca­ri­tā­rthaṃ pramāṃ kurvat sā­dha­ka­ta­ma­m ucyata ity arthaḥ. yadvān vā pra­mi­mī­te­, so '­ti­śa­yaḥ iti. śiṣyasya saṃ­śa­ya­ni­vṛ­ttya­rthaṃ pra­vṛ­tte­nā­cā­rye­ṇa a­vya­va­sthi­tā­n a­ne­ka­pa­kṣā­n pra­da­rśyā­bhi­va­rddhi­ta eva saṃśayaḥ — kim atra sā­dha­ka­ta­ma­m iti?</p><ab type="head" resp="YA">u­dyo­ta­ka­ro­kta­pa­kṣe­ṣv antimaḥ pakṣas ta­tkha­ṇḍa­naṃ ca</ab><p n="a_110 b_YA_59,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59,11~</span>sa­rva­pa­kṣe­ṣv a­nti­ma­syai­va kā­ra­ṇa­sya sā­dha­ka­ta­ma­tvaṃ vi­va­kṣi­ta­m ity eke. tac ca naivam — pra­me­ya­syā­pi su­kha­duḥ­khā­deḥ svo­pa­la­bdhau ca­ra­ma­bhā­va­da­rśa­nā­t­, na hi tatra sambandho 'pi paścād bha­va­ti­. tatrāpi su­kha­tvā­di­jñā­na­sya ca­ra­ma­bhā­va iti cet ni­rvi­ka­lpa­ka­pra­tya­kṣe sā­mā­nya­gra­ha­ṇa­pū­rva­ka­tvā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­, tathā ca va­kṣyā­maḥ­. sva­ga­ta­rū­pā­dyu­tpa­ttau cā­va­ya­vi­nāṃ ca­ra­ma­bhā­vo 'sti, teṣāṃ tv a­dhi­ka­ra­ṇa­tvā­n na ka­ra­ṇa­tvaṃ yu­kta­m­. rū­pā­dyu­pa­la­bdhau ca na­ya­nā­deḥ ka­ra­ṇa­tvā­na­bhyu­pa­ga­me ta­tsa­tva­si­ddhiḥ kri­yā­tvā­nu­mā­nā­n na syāt. loke 'pi pa­ra­śvā­deḥ ka­ra­ṇa­tvaṃ pra­si­ddha­m­, na va­sta­vā­rtha­si­ddhiḥ syāt, vi­śe­ṣā­bhā­vā­d lo­ka­vya­va­hā­rā­vi­saṃ­vā­da­sya tu pra­mā­ṇa­ta­tsaṃ­yo­ga­syai­va­. tu­lā­sū­tra­vi­ro­dhā­c ca na ca­ra­ma­syai­va ka­ra­ṇa­tva­m iti. a­ne­ka­pa­kṣo­pa­nyā­se yad atra yuktaṃ tad eva grā­hya­m­, svayaṃ vānyad a­bhyū­hya­m iti ru­ci­kā­raḥ tamo 'rer a­bhi­prā­yaṃ ma­nya­mā­naḥ ka­rma­ka­rtṛ­vi­la­kṣa­ṇa­sya sa­rva­syā­pi kā­ra­ṇa­sya sā­dha­ka­ta­ma­tva­m u­kta­vā­n­. etac ca yadvān vā pra­mi­mī­te so '­ti­śa­ya ity a­ne­no­kta­m­. kathaṃ yāni sa­ha­kā­rī­ṇi vidyante 'syeti ya­dvā­n­, yaiḥ sa­ha­kā­ri­bhi­r upetaḥ kartā karmaṇi kriyāṃ ni­ṣpā­da­ya­ti­, tāny eva sā­dha­ka­ta­mā­ni­, na karttā karma vety arthaḥ. svayaṃ vā­bhyū­hyo­ktaṃ ka­rma­ka­rttṛ­vi­la­kṣa­ṇaṃ sarvaṃ kārakaṃ ka­ra­ṇa­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">sāmagryā eva sā­dha­ka­ta­ma­tvaṃ ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_111 b_YA_60,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 60,14~</span>anye tu vai­la­kṣa­ṇya­mā­tre­ṇa kā­ra­kā­ṇā­m a­ti­śa­yā­nu­pa­pa­ttiṃ ma­nya­mā­nāḥ sāmagryā eva sā­dha­ka­ta­ma­tva­m āhuḥ. sā hi ni­ṣpa­ttya­na­nta­ra­m eva kriyāṃ ja­na­ya­ti­, nai­ka­de­śa­va­t kiṃcid a­pe­kṣa­ta ity ayam asyās ta­de­ka­de­śe­bhyo '­ti­śa­yaḥ sā­dha­ka­ta­ma­tve­no­cya­ta iti. tad apy a­yu­kta­m­, ka­rtṛ­ka­ra­ṇā­di­kā­ra­ka­sā­ka­lyaṃ hi sā­ma­grī­, kathaṃ sā ka­ra­ṇa­m e­ve­ti­. na ca ka­rtrā­de­r a­ja­na­kā­va­sthā­yā­m eva ka­rtrā­di­rū­pa­tva­m­, ja­na­kā­va­sthā­yāṃ ca ka­ra­ṇa­tvaṃ yu­kta­m­, ka­rtrā­di­bhā­va­syā­pi kri­yā­ni­ba­ndha­na­tvā­t­. nāpi ja­na­kā­va­sthā­yā­m eva sa­mu­dā­yā­pe­kṣa­yā ka­ra­ṇa­tvaṃ e­ka­de­śā­pe­kṣa­yā ca ka­rtrā­di­bhā­vaḥ­, tasya kā­lpa­ni­ka­tve­na śā­kyā­bhyu­pa­ga­ta­va­d a­pā­ra­mā­rthi­ka­tva­pra­sa­ṅgā­t­. atha ka­rtrā­di­bhyo '­rthā­nta­raṃ sā­ma­grī­, tasyāḥ ka­ra­ṇa­tva­m iti, na; ka­rtrā­de­r a­ja­na­ka­tva­pra­sa­ṅgā­t­, sā­ma­grī­ta eva kā­ryo­tpa­tte­r i­ṣṭa­tvā­t­, ca­ra­ma­kā­ra­ṇa­pa­kṣo­kta­dū­ṣa­ṇa­du­ṣṭa­tvā­c ca. dha­rma­mā­tra­tve­na kā­ra­ṇa­tve­nā­bhyu­pa­ga­tā­yā api sāmagryāḥ ka­ra­ṇa­tva­m ayuktaṃ sā­dha­ka­ta­ma­tva­vi­ro­dhā­d iti. evaṃ tarhi ru­ci­kā­ra­ma­ta­m e­vā­stu­, na; saṃ­pra­dā­nā­di­kā­ra­kā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­. tṛ­ṇo­la­pa­nyā­ye­na ka­ra­ṇa­bhe­de­ṣu saṃ­pra­dā­nā­di­vya­va­hā­ra iti cet, na; pra­tī­tya­bhā­vā­t­. na hi ya­tho­la­pā­di­ṣu tṛ­ṇa­pra­tī­ti­r dṛṣṭā, tathā saṃ­pra­dā­nā­di­ṣv api ka­ra­ṇa­pra­tī­ti­r iti. sa­ma­ya­mā­tre­ṇa tathā vya­va­hā­rā­bhyu­pa­ga­me ka­rtṛ­ka­rma­ṇoḥ ka­ra­ṇa­bhe­da­tvā­bhyu­pa­ga­mo 'py a­ni­vā­ryaḥ syāt. tataś ca vāstavī kā­ra­ka­vya­va­sthā kvacid api na syāt. na ca ka­rtṛ­ka­rma­bhyāṃ vai­la­kṣṇya­mā­tre­ṇa kā­ra­kā­ṇāṃ a­ti­śa­ya­va­ttvaṃ yu­kta­m­, tayor api pa­ra­spa­ra­vai­la­kṣye­ṇa sā­dha­ka­ta­ma­tva­pra­sa­ṅgā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">bhū­ṣa­ṇa­kā­rā­bhi­ma­taṃ sā­dha­ka­ta­ma­tva­m</ab><p n="a_112 b_YA_61,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 61,16~</span>kim idānīṃ tarhi sā­dha­ka­ta­ma­tvaṃ bhaved iti? sā­kṣā­tka­rtrdhi­ṣṭhi­ta­syā­sā­dhya­sya sataḥ kri­yā­sā­dha­ka­tva­m­. na cai­ta­tsaṃ­pra­dā­nā­di­ṣv asti, na hi go­dā­nā­di­kri­yāṃ kurvatā sā­kṣā­du­pā­dhyā­yā­da­yo '­dhi­ṣṭhī­ya­nte­. kintu hasto vā, vāg vā, mano vā, anyad vā kiṃcid iti. yatra cai­ta­nni­mi­ttaṃ nāsti tatra ka­ra­ṇa­vya­va­hā­ro bhavann api na mukhyaḥ, ka­rmā­di­ṣu ka­rtṛ­vya­va­hā­ra­va­t­. na hi sva­ta­ntra­tā­m a­nta­re­ṇa mukhyaṃ kartṛvaṃ yu­kta­m­. svātantryaṃ punaḥ svecchayā kri­yā­sā­dha­ka­tva­m­. tac ca ce­ta­ne­ṣv au­pa­cā­ri­kaṃ ka­lpa­nā­sa­mā­ro­pi­taṃ vā, yathā kuḍyaṃ pa­ti­tu­m i­ccha­tī­ti­.</p><p n="a_113 b_YA_61,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 61,23~</span>su­khā­di­ka­rma­ṇo 'pi sākṣāt pu­ru­ṣā­dhi­ṣṭhi­ta­sya svo­pa­la­bdhi­kri­yā­sā­dha­ka­tvā­t ka­ra­ṇa­tva­pra­sa­ṅgaḥ iti cet, na; a­sā­dhya­sye­ti vi­śe­ṣi­ta­tvā­t­. tri­vi­dha­m api hi karmātra sā­dhya­śa­bde­no­kta­m — nirvartyaṃ ca vikāryaṃ ca prāpyaṃ ceti. na ta­lla­kṣa­ṇa­sa­mā­ve­śa­m a­nta­re­ṇa kasyāpi karmaṇaḥ ka­ra­ṇa­tvaṃ pra­sa­jya­te­. ta­lla­kṣa­ṇa­sa­mā­ve­śa­s tu kā­ra­kā­ṇāṃ vastuto 'pi kvacid asti, yathā svā­tma­pra­ti­pa­tti­kri­yā­yāṃ ta­syai­vā­tma­naḥ ka­rtṛ­tva­ka­rma­tva­m a­dhi­ka­ra­ṇa­tvaṃ ceti. tad evaṃ kā­ra­kā­ṇāṃ vya­va­sthi­ta­la­kṣa­ṇa­bhe­da­si­ddhe­r vāstava eva ka­rmā­di­vya­va­hā­ra­s ta­dā­bhā­se­ṣu gauṇa eva. yatra punar u­pa­cā­ra­ni­mi­tta­m api nāsti, tatrāpi ta­lla­kṣa­ṇa­ka­lpa­nā­dhyā­ro­pe­ṇa vya­va­hā­ra u­pa­pa­dya­te­. vā­sta­vā­bhā­ve tu ka­lpa­nā­dhyā­ro­pe­ṇā­pi na syāt, na hi sa­rva­thā­py adṛṣṭo 'rthaḥ ka­lpa­yi­tuṃ śa­kya­te­, vi­ṣā­ṇā­de­r api gavādau dṛ­ṣṭa­syai­va śa­śā­di­ma­sta­ke ka­lpa­ne­ti­. tad evaṃ vā­sta­va­m eva pramāṃ prati sā­dha­ka­ta­maṃ yat, tad bo­dha­sva­bhā­va­m a­bo­dha­sva­bhā­vaṃ ca pra­mā­ṇa­m ity u­cya­te­. tatra ta­da­bhi­dhā­yi­nā sā­dha­na­śa­bde­na pra­mā­pra­mā­tṛ­pre­me­yā­ny a­bhi­dhī­ya­nta iti sthi­ta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­mā­trā­dī­nāṃ la­kṣa­ṇā­ni</ab><p n="a_114 b_YA_62,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 62,11~</span>pra­mā­pra­mā­tṛ­pra­me­yā­ṇā­m api bhedo nā­vā­sta­va­s ta­lla­kṣa­ṇā­nāṃ vā­sta­ve­bhe­dā­t­. tathā ca sa­mya­ga­nu­bha­vaḥ pramā. pra­mā­śra­yaḥ pra­mā­tā­, pra­mā­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­m ity arthaḥ. pra­mā­vi­ṣa­yaḥ pra­me­ya­m — pramāyāṃ yo 'rthaś cakāsti sa pramāyā viṣayaḥ pra­me­ya­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">pra­mā­tṛ­di­kkā­lā­dī­nāṃ prameye '­nta­rbhā­vaḥ</ab><p n="a_115 b_YA_62,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 62,15~</span>yady evaṃ pra­tha­ma­sū­tre tarhi pra­mā­ṇā­d bhi­nna­la­kṣa­ṇa­tvā­t pra­me­yā­di­va­t pra­mā­tā­pi pṛ­tha­gu­pa­de­ṣṭa­vya iti, na; pra­mā­ṇo­dde­śā­d eva ta­tsi­ddheḥ­. na hi pra­mā­tā­ra­m a­nta­re­ṇa pramāṇaṃ sa­mbha­va­ti tu­lya­yo­ga­kṣe­ma­tva­jñā­pa­nā­rtha­tvā­c ca. yenaiva nyāyena pra­mā­ṇa­sya sattvaṃ vi­śi­ṣṭā­vi­śi­ṣṭa­pha­la­ja­na­ka­ta­vaṃ ca sā­dhya­te­, tenaiva pra­mā­tu­r a­pī­ti­, ato nāsya pṛ­tha­gu­dde­śaḥ kṛtaḥ. pra­me­ya­syā­pi tarhi pṛ­tha­gu­dde­śo na prā­pno­ti­, sa­tya­m­; pra­me­ya­mā­tra­sya pṛ­tha­gu­dde­śā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. pra­me­ya­vi­śe­ṣa­syo­dde­śaḥ kṛtaḥ, pra­yo­ja­na­va­śā­t­. tac ca pra­yo­ja­na­m u­tta­ra­tra vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇo­pa­va­rṇa­ne da­rśa­yi­ṣyā­maḥ­. pra­mi­ti­mā­tra­syā­pi pra­me­ya­mā­tra­va­t pra­mā­ṇo­dde­śā­d e­vo­dde­śaḥ­. ta­ttva­jñā­na­pa­de­na tu ta­dvi­śa­ṣa­syo­dde­śo '­pa­va­rga­he­tu­tva­jñā­pa­nā­rtha­m iti. yadi pra­me­ya­pa­de­na pra­me­ya­vi­śe­ṣa­syo­dde­śaḥ kri­ya­te­. nanv evaṃ tarhi di­kkā­la­pa­ra­mā­ṇvā­dī­nāṃ saṅgraho na prā­pno­ti­. tataś ca sa­ma­sta­sya ja­ga­tkā­ra­ṇa­syā­pra­ti­pā­da­nā­d a­dhyā­tma­śā­stra­tva­m a­syā­nu­pa­pa­nna­m iti. naiṣa doṣaḥ, pra­mā­ṇo­dde­śa­sā­ma­rthyo­ddi­ṣṭa­pra­me­ya­mā­tre sa­rva­syā­nta­rbhā­vā­t­. evaṃ ca sati sa­drū­pa­m a­sa­drū­paṃ vā na kiṃcid a­trā­nu­ddi­ṣṭa­m asti pra­mā­vi­ṣa­ya­tve­na sarvasya pra­me­ya­tvā­d iti. saṃ­sa­yā­dī­nā­m api tarhi pṛ­tha­gva­ca­na­m a­na­rtha­ka­m­, pra­mā­ṇe­ṣu prameye vā­nta­rbhā­vā­d iti, na; a­nta­rbhā­ve 'pi pra­yo­ja­na­va­śe­na pṛ­tha­gu­dde­śa­ka­ra­ṇā­t­. tathā ca saṃ­śa­ya­sya pra­ti­pā­di­taṃ pra­yo­ja­naṃ nyā­ya­pra­vṛ­tti­he­tu­tva­m iti. pṛ­tha­gu­dde­śa­ni­rde­śā­bhyāṃ khalu su­ni­ści­ta­sva­rū­pā­ṇāṃ saṃ­śa­yā­dī­nāṃ pṛ­tha­kpra­yo­ja­na­va­ttvaṃ su­khā­va­bo­dhaṃ bha­vi­ṣya­tī­ty a­bhi­prā­ya­va­tā śrī­ma­tsū­tra­kṛ­tā sū­tra­lā­gha­va­m a­nā­dṛ­tya da­ṇḍa­ka­sū­traṃ ru­ci­ta­m iti. tatra saṃ­śa­ya­syai­va svarūpaṃ pra­yo­ja­naṃ tu prā­gu­kta­m­, na tu pra­yo­ja­nā­dī­nā­m atas teṣām iti va­kta­vya­m­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­yo­ja­na­sya pra­yo­ja­no­pa­va­rṇa­na­m</ab><p n="a_116 b_YA_63,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 63,6~</span>atha pra­yo­ja­na­sya tāvat kiṃ pra­yo­ja­na­m iti? nāyaṃ yukataḥ praśnaḥ, ta­dā­tma­ka­tvā­t­. a­pra­yo­ja­nā­tma­ka­syo­pā­dā­ne hi pra­yo­ja­na­pra­śna u­pa­pa­dya­te kim anena pra­yo­ja­na­m iti? pra­yo­ja­nā­tma­ka­sya tu pra­yo­ja­na­pra­śnā­nu­pa­pa­ttiḥ­, na hi bhavati sukhena kiṃ pra­yo­ja­na­m iti, na; a­bhi­prā­yā­pa­ri­jñā­nā­t­. na brūmaḥ pra­yo­ja­ne­na kiṃ pra­yo­ja­na­m iti, kiṃ tarhi? pra­mā­ṇa­pra­me­yā­nta­rbhū­ta­syā­pi pra­yo­ja­na­sya pṛ­tha­ga­bhi­dhā­ne kiṃ pra­yo­ja­na­m iti? tatra bhā­ṣya­kṛ­d a­bra­vī­t — "­te­nā­ne­na sarve prāṇinaḥ sarvāṇi karmāṇi sarvāś ca vidyā vyāptāḥ, ta­dā­śra­ya­ś ca nyāyaḥ pra­va­rtta­te­" iti. vayaṃ tv etan na sa­ho­da­ra bu­ddhyā­ma­he pra­yo­ja­na­vyā­pte­r a­nya­trā­pi loke śāstre ca pra­si­ddha­tvā­t­. tathā hi — sarve śāstrajñā lau­ki­kā­ś ca sa­rva­prā­ṇi­ka­rma­vi­dyā­nāṃ nyāyasya ca pra­yo­ja­na­va­ttvaṃ sā­mā­nye­nā­va­ga­ccha­nta­s ta­dvi­śe­ṣaṃ prati pa­rya­nu­yo­gaṃ kurvanti — kena pra­yo­ja­ne­nā­yaṃ pumān pra­vṛ­ttaḥ­? kim artham idaṃ karma? kim artham idaṃ śā­stra­m­? kim a­ne­nā­nu­mā­ne­ne­ti­? tasmād a­nya­tpra­yo­ja­na­m u­cya­te­.</p><p n="a_117 b_YA_63,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 63,18~</span>kecid atra pa­ra­mā­tma­jñā­naṃ niḥ­śre­ya­sa­ni­mi­ttaṃ ni­rā­ci­kī­rṣa­vaḥ pa­ra­me­śva­ra­syai­va pra­yo­ja­nā­bhā­vā­t pra­vṛ­ttya­sa­mbha­ve­nā­bhā­vaṃ pra­ti­pā­da­ya­ntaḥ sa­rva­prā­ṇi­ni­gra­hā­nu­gra­ha­la­kṣa­ṇaṃ pra­yo­ja­naṃ nai­yā­yi­ke­no­ktaṃ na pra­ti­pa­dya­nte kila, nā­nya­dī­yaṃ sukhaṃ duḥ­khā­bhā­vo vānyasya pra­yo­ja­naṃ yu­kta­m­. pa­ri­ni­gra­ho 'pi vī­ta­rā­ga­sya na pra­yo­ja­na­m iti, tat sa­ma­rtha­nā­rthaṃ sū­tra­kā­raḥ pra­si­ddha­m eva pra­yo­ja­na­sva­rū­paṃ pṛthag u­ddi­śyā­nu­va­da­ti — "yam artham a­dhi­kṛ­tya pra­va­rtta­te tat pra­yo­ja­na­m­"­. etad uktaṃ bhavati — loke 'pi yasmād yo yam arthaṃ svātmanaḥ pareṣāṃ vā saṃ­pā­da­yi­ṣyā­mi ni­va­rtta­yi­ṣyā­mi vety u­ra­rī­kṛ­tya pra­va­rtta­te­, tat tasya pra­yo­ja­naṃ si­ddha­m­. tasmād bha­ga­vā­n api yam artham a­dhi­kṛ­tya pra­va­tta­te­, tad evāsya pra­yo­ja­na­m­. sa hi bha­ga­vā­n ni­ra­ti­śa­ya­jñā­na­vai­rā­gyai­śva­ryo­pe­to 'py e­vaṃ­sva­bhā­vo yena sa­rva­saṃ­sā­ri­ṇāṃ ka­rmā­nu­rū­pā­rthā­na­rtha­saṃ­pā­da­na­m a­dhi­kṛ­tya pra­va­rtta­te­, tasmāt tad eva bha­ga­va­taḥ pra­yo­ja­na­m­, pra­yo­ja­na­la­kṣa­ṇo­pa­pa­nna­tvā­t­, u­bha­yā­bhi­ma­ta­su­khā­di­va­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">dṛ­ṣṭā­nta­sya svarūpaṃ pra­yo­ja­naṃ ca</ab><p n="a_118 b_YA_64,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 64,6~</span>atha dṛ­ṣṭā­nta­sya kiṃ svarūpaṃ pra­yo­ja­naṃ ceti? ba­hi­rvyā­pti­sthā­na­m­, dṛṣṭānta ity eke. sā­dhya­dha­rmi­vya­ti­ri­ktaḥ sā­dhya­sā­dha­ndha­rma­vāṃ­s ta­dra­hi­ta­ś ca dṛṣṭānta ity eke. "­pra­tya­ka­ṣa­vi­ṣa­yo 'rtho dṛ­ṣṭā­ntaḥ­" iti bhā­ṣya­m­. "yatra lau­ki­ka­prī­kṣa­kā­ṇāṃ bu­ddhi­sā­myaṃ sa dṛṣṭāntaḥ " iti sū­tra­m­. yatra ba­hi­rvyā­pti­sthā­ne­, yatra co­dā­ha­ra­ṇe­, yatra vā sā­dhya­sā­dha­na­dha­rma­va­ti­, ta­dra­hi­te cety a­dhyā­hā­rya­m­, lau­ki­ka­pa­rī­kṣa­kā­ṇāṃ pra­ti­pā­dya­pra­ti­pā­da­kā­nāṃ bu­ddhi­sā­myaṃ saṃ­pra­ti­pa­ttiḥ­, sa dṛṣṭānta iti. svā­rthā­nu­mā­na­kā­le pra­ti­pā­dya­pra­ti­pā­da­kā­bhā­vā­t kathaṃ ta­dbu­ddhi­sā­mya­vi­ṣa­yo dṛṣṭānta iti cet, na; tatrāpi pa­ryā­lo­ca­ya­ta­s ta­syai­vo­bha­ya­rū­pa­tvā­c chā­stra­ka­rtṛ­va­t­. yo­gya­tā­pe­kṣa­yā vā sa­ma­rtha­nī­ya­m­, la­kṣa­ṇā­nta­raṃ vānena la­kṣa­ṇe­nā­sa­ṅgṛ­hī­ta­sya dra­ṣṭa­vya­m­, kri­yā­va­ttve­nā­sa­ṅgṛ­hī­ta­sye­va dra­vya­sye­ti­.</p><p n="a_119 b_YA_64,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 64,16~</span>anye tu va­rṇa­ya­nti — laukikāḥ sā­dhya­dha­rmāḥ­, pa­rī­kṣa­kāḥ sā­dha­na­dha­rmāḥ­, teṣāṃ vyā­pa­ka­vyā­pya­bhā­va­si­ddhā­v a­vi­pra­ti­pa­tti­r yatra, sa dṛṣṭānta iti. tasya pṛthag a­bhi­dhā­ne bhā­ṣya­kṛ­tā pra­yo­ja­na­m uktam — "­ta­dā­śra­yau a­nu­mā­nā­ga­mau­, tasmin sati syātām a­nu­mā­nā­ga­mau­, asati ca na syā­tā­m­. ta­dā­śra­yā ca nyā­ya­pra­vṛ­ttiḥ­. dṛ­ṣṭā­nta­vi­ro­dhe­na pa­ra­pa­kṣa­pra­ti­ṣe­dho va­ca­nī­yo bha­va­ti­. dṛ­ṣṭā­nta­sa­mā­dhi­nā ca svapakṣaḥ sthā­pa­nī­yo bha­va­ti­. nā­sti­ka­ś ca dṛ­ṣṭā­nta­m a­bhyu­pa­ga­ccha­n nā­sti­ka­tvaṃ ja­hyā­t­, a­na­bhyu­pa­ya­n kiṃ­sā­dha­naḥ param u­pā­la­bhe­ta­? nirukte ca dṛṣṭānte śakyam a­bhi­dhā­tuṃ "­sā­dhya­sā­dha­rmyā­t ta­ddha­rma­bhā­vī dṛṣṭānta u­dā­ha­ra­ṇaṃ ta­dvi­pa­rya­yā­d vā vi­pa­rī­ta­m­" iti. a­smā­bhi­s tu prāg e­vo­kta­m — u­dde­śa­la­kṣa­ṇā­bhi­dhā­na­m a­nu­vā­dā­rtha­m­, a­nu­vā­de ca vi­pa­rya­stā­nāṃ bhrā­nti­ni­vṛ­tta­ye dṛ­ṣṭā­nta­ta­dā­bhā­sa­yo­r vi­dhi­pra­ti­ṣe­dhau pra­yo­ja­na­m­. ta­da­vi­ru­ddhaṃ bhā­ṣya­kā­ro­kta­m api pra­ti­pa­tta­vya­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">si­ddhā­nta­sya sva­rū­pa­pra­yo­ja­ne</ab><p n="a_120 b_YA_65,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 65,7~</span>si­ddhā­nta­sya tarhi svarūpaṃ pra­yo­ja­naṃ ca vācyam iti. svayam a­bhyu­pa­ga­to 'rthaḥ si­ddhā­ntaḥ­. a­rtha­gra­ha­ṇaṃ pū­rva­pa­kṣa­tve­na prau­ḍhi­vā­di­tve­na vā svayam a­bhyu­pa­ga­ta­syā­pi sva­si­ddhā­nta­tva­ni­ṣe­dhā­rthaṃ va­rtta­mā­na­kā­le 'py a­bhyu­pa­ga­mya­mā­na­sya si­ddhā­nta­tva­jñā­pa­nā­rthaṃ ca. "asty ayam ity a­bhya­nu­jñā­ya­mā­no 'rthaḥ si­ddhā­ntaḥ­" iti bhā­ṣya­m­. "­sā­mā­nya­vi­śe­ṣa­vā­n arthaḥ pra­mā­ṇa­mū­le­nā­bhyu­pa­ga­me­nā­bhyu­pa­ga­mya­mā­naḥ si­ddhā­nta­" iti ṭī­kā­kā­rāḥ­. te bhāṣyam apy e­ta­smi­nn arthe vyā­ca­kṣa­te­. tatra sā­mā­nya­vi­śe­ṣa­vā­n iti vi­śe­ṣa­ṇa­m a­na­rtha­kaṃ va­rta­mā­nā­bhi­dhā­naṃ ca, na hi prā­ga­bhyu­pa­ga­to na si­ddhā­ntaḥ­. a­na­va­dhā­ra­ṇā­d a­bhyu­pa­ga­to 'pi siddhānta iti cet, evaṃ tarhi a­bhyu­pa­ga­ma­gra­ha­ṇa­m evāstu kim a­kṣa­ra­gau­ra­ve­ṇa­? pra­mā­ṇa­mū­le­ne­ti kim a­rtha­m­? yadi bau­ddhā­dya­bhyu­pa­ga­tā­rthā­nā­m a­si­ddhā­nta­tva­m­, evaṃ tarhi teṣāṃ si­ddhā­nta­vi­ro­dho no­dbhā­va­yi­ta­vyaḥ­. si­ddhā­ntā­sa­mbha­ve hi kutas ta­dvi­ro­dhaḥ­? pra­mā­ṇa­śa­bda­va­t ta­dā­bhā­se 'pi si­ddhā­nta­śa­bdaḥ pra­va­rtta­ta iti cet, na; vya­va­hā­ra­mā­tra­pra­vṛ­tteḥ­. na hi jānann api kaścid a­nu­nma­taḥ pra­mā­ṇā­bhā­se­nā­pi vi­ro­dha­m u­dbhā­va­ya­ti­. ta­du­dbhā­va­yi­tu­r e­vā­do­ṣo­dbhā­va­na­ni­gra­ha­sthā­na­pra­sa­ṅgā­t­. tasmād bau­ddhā­dya­bhyu­pe­tā­rthā­nā­m api ta­da­bhi­prā­ya­si­ddha­tve­na si­ddhā­nta­tva­m a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. tathā ca loke śāstre 'py ayaṃ vya­va­hā­ro 'sti — bau­ddhā­nā­m ayaṃ si­ddhā­ntaḥ­, sāṃ­khyā­nā­m a­ya­m­, mī­māṃ­sa­kā­nā­m ayam iti. kiṃ ca sā­mā­nye­nai­ṣāṃ si­ddhā­nta­tve sati pra­mā­ṇo­pa­pa­nna­tvā­nu­pa­pa­nna­tva­vi­śe­ṣo 'pi syād iti. "­ta­ntrā­dhi­ka­ra­ṇā­bhyu­pa­ga­ma­saṃ­sthi­tiḥ si­ddhā­nta­" iti sū­tra­m­. saṃ­sthi­ti­r iti si­ddhā­nta­pa­ryā­yaḥ­. ta­ntra­saṃ­sthi­tiḥ­, a­dhi­ka­ra­ṇa­saṃ­sthi­tiḥ­, a­bhyu­pa­ga­ma­saṃ­sthi­ti­r iti trividhaḥ si­ddhā­ntaḥ­, ta­ntra­bhe­dā­d u­tta­ra­sū­tre­ṇa ca­tu­rvi­dha ukta iti bhā­ṣya­kā­ra­ma­ta­m­. ṭī­kā­kā­rā­s tv āhuḥ — "tantraṃ pramāṇaṃ ta­da­dhi­ka­ra­ṇaṃ mūlaṃ yasyā a­rtha­vi­śe­ṣā­bhyu­pa­ga­ma­saṃ­sthi­teḥ sā ta­tho­ktā­, tataś ca sā­mā­nya­vi­śe­ṣa­vā­n i­tyā­di­la­kṣa­ṇa­m a­ne­no­ktaṃ bha­va­tī­ti ma­nya­nte­.­" bhāṣyaṃ trai­vi­dhyā­bhi­dhā­ya­ka­m e­ka­de­śī­ya­ma­te­na vyā­ca­kṣa­te­.</p><p n="a_121 b_YA_66,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 66,4~</span>a­sma­da­bhi­prā­ye tv a­bhyu­pa­ga­ma­saṃ­sthi­ti­r ity etad eva la­kṣa­ṇa­m­. ka­tha­m­? a­bhyu­pa­ga­ma­pa­de­na ka­rma­sā­dha­ne­nā­bhyu­pa­ga­to 'rtha uktaḥ, tasya saṃsthitiḥ vya­va­sthā­? yo yenārtho '­bhyu­pa­ga­taḥ sa tasya siddhānta ity arthaḥ. sā ca saṃsthitiḥ trividhā bhavati — ta­ntra­vi­śe­ṣi­tā­, a­dhi­ka­ra­ṇa­vi­śe­ṣi­tā­, ni­rvi­śe­ṣi­tā cety atas trividhaḥ si­ddhā­ntaḥ­. tantram a­na­bhyu­pa­ga­mya vivādaṃ ku­rva­tā­m a­dhi­ka­ra­ṇā­bhyu­pa­ga­ma­si­ddhā­ntā­bhyāṃ vi­ro­dhe­nai­vā­pa­si­ddhā­nto bha­va­ti­, na ta­ntrā­rtha­vi­ro­dhe­ne­ty a­syā­rtha­sya jñā­pa­nā­rthaṃ trai­vi­dhyā­bhi­dhā­na­m­. ta­ntra­bhe­da­vi­va­kṣa­yā tu ca­tu­rvi­dha­s tadarthaṃ "­sa­rva­ta­ntra­pra­ti­ta­ntrā­dhi­ka­ra­ṇā­bhyu­pa­ga­ma­saṃ­sthi­tya­rthā­nta­ra­bhā­vā­d­" iti sū­tra­m­. a­rthā­nta­ra­bhā­vo 'siddha iti cet, na; la­kṣa­ṇa­bhe­de­na pra­tī­ya­mā­na­tvā­t­. tadarthaṃ sū­tra­ca­tu­ṣṭa­ya­m­. tatra "­sa­rva­ta­ntrā­vi­ru­ddha­s tantre '­dhi­kṛ­to 'rthaḥ sa­rva­ta­ntra­si­ddhā­ntaḥ­"­. tad yathā — mā­na­ni­ba­ndha­nā me­ya­sthi­tiḥ­, kā­ra­ṇā­t kā­ryo­tpa­ttiḥ­, pra­si­ddha­saṃ­ke­ta­vā­kya­śra­va­ṇā­d va­ktṛ­vi­va­kṣi­tā­rthā­va­ga­ti­r iti. na hy etad a­na­bhyu­pa­ga­me ka­sya­ci­d a­nu­nma­tta­sya śā­stra­pra­ṇa­ya­na­śra­va­ṇa­vyā­khyā­ne­ṣu vivāde vā pra­vṛ­tti­r u­pa­pa­dya­ta iti.</p><p n="a_122 b_YA_66,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 66,17~</span>"­sa­mā­na­ta­ntra­pra­si­ddhaḥ pa­ra­ta­ntrā­pra­si­ddhaḥ pra­ti­ta­ntra­si­ddhā­ntaḥ­"­. samānaṃ tantraṃ kā­pi­lā­nāṃ pā­ta­ñja­la­m­, pā­ta­ñja­lā­nāṃ ca kā­pi­la­m ity evaṃ pra­kā­ra­ka­m u­dā­ha­ra­ṇaṃ kecid i­ccha­nti­. ṭī­kā­kā­rā­s tu ne­ccha­nti­, a­pra­mā­ṇo­pa­pa­nna­tvā­d iti ma­nya­mā­nāḥ­. tanmate tv etad e­vo­dā­ha­ra­ṇa­m — samānaṃ tantraṃ nai­yā­yi­kā­nāṃ vai­śe­ṣi­ka­śā­stra­m­, vai­śe­ṣi­kā­ṇāṃ nyā­ya­śā­stra­m iti. vayaṃ tv anyathā vyā­ca­kṣma­he — a­ne­ke­ṣā­m u­pa­ni­ba­ndha­kā­rā­ṇāṃ vyā­khyā­tṛ­śro­tṝ­ṇāṃ ca mū­la­bhū­ta­m ekaṃ tantraṃ sā­dhā­ra­ṇaṃ sā­mā­na­m ity u­cya­te­. yathā samānaṃ gṛhaṃ samānaṃ dhanam iti, tasmin sa­mā­na­ta­ntre yaḥ siddho 'rthaḥ pa­ra­ta­ntre tu kvacit sarvatra vā na siddhaḥ, sa pra­ti­ta­ntra­si­ddhā­ntaḥ­. evaṃ ca sva­śā­strā­si­ddho 'rthaḥ sa­dṛ­śa­ta­ntra­si­ddho 'pi pra­ti­ta­ntra­si­ddhā­nto na bha­va­tī­ti ga­mya­te­. tataś ca ta­dvi­ro­dhe 'pi nā­pa­si­ddhā­ntaḥ pra­sa­jya­ta iti.</p><p n="a_123 b_YA_67,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 67,1~</span>"yat siddhāv a­nya­pra­ka­ra­ṇa­si­ddhiḥ so '­dhi­ka­ra­ṇa­si­ddhā­ntaḥ­" ya­syā­rtha­sya siddhau sā­ma­rthyā­kṣi­ptā­yāṃ ta­da­nya­sya pra­ka­ra­ṇa­sya pra­kri­ya­ta iti pra­ka­ra­ṇa­m­, tasya pra­kṛ­tā­rtha­sya siddhir ni­ra­va­dyā bhavati so '­dhi­ka­ra­ṇa­si­ddhā­ntaḥ­. yathā kṣi­tyā­di­kā­rya­sya bu­ddhi­ma­t ka­rtṛ­pū­rva­ka­tva­si­ddha­s tatkartuḥ sa­rva­jña­tvā­di­dha­rma­si­ddhau sā­ma­rthyā­kṣi­ptā­yāṃ ni­ra­va­dyā bha­va­ti­. na hi sa­rva­jña­tvā­di­dha­rma­ra­hi­taḥ prā­ṇi­ka­rma­vi­pā­kā­nu­rū­pā­ṇi ta­nu­bhu­va­nā­di­kā­ryā­ṇi u­tpā­da­yi­tuṃ sa­ma­rthaḥ­. tad evaṃ sā­dhyā­nu­ṣaṃ­gī jñāto 'rtho '­dhi­ka­ra­ṇa­si­ddhā­nta iti, atha vā sādhyo '­dhi­ka­ra­ṇa­si­ddhā­ntaḥ­. ka­tha­m­? yasya sādhyasya siddhau kri­ya­mā­ṇā­yāṃ ta­da­nye­ṣāṃ vi­śe­ṣā­ṇāṃ pra­ka­ra­ṇā­t ta­tsā­dha­nā­d eva siddhir bha­va­ti­, sa sādhyo 'rthas tān vi­śe­ṣā­n gṛhītvā siddho '­dhi­ka­ra­ṇa­si­ddhā­nta iti. "­he­tva­rtha e­vā­dhi­ka­ra­ṇa­si­ddhā­nta­" iti ṭī­kā­kā­raḥ­. ka­tha­m­? yasya dhūmādeḥ siddhau satyāṃ ta­da­nya­syā­gnyā­deḥ siddhiḥ, sa dhū­mā­di­r a­dhi­ka­ra­ṇa­si­ddhā­nta iti.</p><p n="a_124 b_YA_67,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 67,12~</span>"­a­pa­rī­kṣi­tā­bhyu­pa­ga­mā­t ta­dvi­śe­ṣa­pa­rī­kṣa­ṇa­m a­bhyu­pa­ga­ma­si­ddhā­ntaḥ­"­. "­sā­dhya­m e­vā­bhyu­pa­ga­ma­si­ddhā­ntaḥ­" iti ṭī­kā­kā­rāḥ­. ka­tha­m­? a­pa­rī­kṣi­ta­syā­ni­tya­tvā­di­rū­pe­ṇā­vi­cā­ri­ta­sya śabdādeḥ dha­rmi­tve­nā­bhyu­pa­ga­mā­t ta­dvi­śe­ṣo '­ni­tya­tvā­di­dha­rmaḥ pa­rī­kṣa­ta iti pa­rī­kṣa­ṇa­m a­bhyu­pa­ga­ma­si­ddhā­nta­ś ceti. bhāṣyasya tu ya­thā­śru­tā­rtha­pa­rī­kṣi­tā­d vi­pa­rī­to 'rtho '­pa­rī­kṣi­to '­sva­śā­stra­kaḥ sa e­vā­bhyu­pa­ga­ma­vi­śi­ṣṭo '­bhyu­pa­ga­ma­si­ddhā­ntaḥ­, te­nā­pa­rī­kṣi­tā­bhyu­pa­ga­mo '­bhyu­pa­ga­ma­si­ddhā­nta ity etad eva la­kṣa­ṇā­rthaṃ sūtraṃ vi­bha­ja­nī­ya­m­. tatra yadi kaścid āha — kim arthaṃ jānann apy a­sva­śā­stra­ka­m artham a­bhyu­pa­ga­ccha­tī­ti­? ta­tro­tta­ra­m — a­pa­rī­kṣi­tā­bhyu­pa­ga­mā­t ta­dvi­śe­ṣa­pa­rī­kṣa­ṇaṃ kartum i­ccha­tī­ty a­dhyā­hā­rya­m­. kim anyathā ta­dvi­śe­ṣa­pa­rī­kṣa­ṇaṃ kartuṃ na śa­kno­tī­ti­? ka evam āha? kiṃtu sva­bu­ddhya­ti­śa­ya­khyā­pa­naṃ ca vī­ta­rā­ga­sya mu­mu­kṣo­r a­yu­kta­m iti cet, na; bau­ddhā­dī­nā­m a­rtha­lā­bha­pū­jā­khyā­tya­rtha­m evaṃ pa­ra­va­rta­mā­na­tvā­t teṣām a­bhyu­pa­ga­ma­si­ddhā­nte­na virodhaṃ bru­va­tā­m a­pa­si­ddhā­nto­dbhā­va­naṃ mu­mu­kṣu­ṇā­pi kriyata ity etad artham asya ni­rū­pa­ṇa­m­. sva­pa­kṣa­syā­ne­ka­nyā­ya­pu­ṣṭa­tva­jñā­pa­nā­rthaṃ vi­du­ṣā­m a­bhyu­pa­ga­ma­vā­de­na pra­vṛ­tti­r dṛṣṭā. yathā vedānāṃ ni­tya­tva­m a­bhyu­pa­ga­myā­py ā­pta­prā­mā­ṇyā­d eva prāmāṇyaṃ sā­dhya­te­. na hy a­vyā­khyā­tā­d eva vedāt ta­da­rtha­pra­ti­pa­tti­r bha­va­ti­, vyākhyānaṃ cā­pra­kṛ­ta­m eva sa­mya­ga­rthā­va­bo­dha­na­m iti. viduṣāṃ cā­bhyu­pa­ga­ma­vā­daṃ ku­rva­tā­m a­pa­si­ddhā­nta­pa­ri­hā­raḥ pra­yo­ja­na­m­. si­ddhā­nta­bhe­dā­bhi­jño hi ta­dvi­ro­dhaṃ sva­vā­kye­ṣu pa­ri­ha­rtuṃ pa­ra­vā­kye­ṣū­dbhā­va­yi­tuṃ śaknoty etad arthaṃ sarve si­ddhā­nta­bhe­dā ni­rū­pi­tā iti. bhā­ṣya­kā­raḥ punar idaṃ pra­yo­ja­na­m āha — "­si­ddhā­nta­bhe­de­ṣu satsu vā­da­ja­lpa­vi­ta­ṇḍāḥ pra­va­rta­nte nāto '­nya­thā­" iti.</p><ab type="head" resp="YA">nyā­yā­va­ya­vā­nāṃ svarūpaṃ lakṣaṇaṃ ca</ab><p n="a_125 b_YA_68,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 68,2~</span>a­thā­va­ya­vā­nāṃ kiṃ svarūpaṃ pra­yo­ja­naṃ ceti? "­sā­dha­nī­ya­syā­rtha­sya yāvati śa­bda­sa­mū­he siddhiḥ pa­ri­sa­mā­pya­te­, tasya pa­ñca­bhā­gāḥ — pra­ti­jñā­da­yaḥ­. sa­mū­ha­m a­pe­kṣyā­va­ya­vā ity u­cya­nte­" ity a­va­ya­va­sva­rū­pa­m uktaṃ bhā­ṣya­kā­re­ṇa­, tad iṣṭam a­smā­ka­m­. teṣāṃ pṛthag a­bhi­dhā­ne pra­yo­ja­na­m u­kta­m­. teṣu pra­mā­ṇa­sa­ma­vā­yaḥ — āgamaḥ pra­ti­jñā­, hetur a­nu­mā­na­m­, pra­tya­kṣa­m u­dā­ha­ra­ṇa­m­, u­pa­mā­na­m u­pa­na­yaḥ­, sa­rve­ṣā­m e­kā­rtha­sa­ma­vā­ye sā­ma­rthya­pra­da­rśa­nā­rthaṃ ni­ga­ma­na­m iti. so 'yaṃ paramo nyāyaḥ. etena vā­da­ja­lpa­vi­ta­ṇḍāḥ pra­va­rta­nte ta­dā­śra­yā ca ta­ttva­vya­va­sthe­ti­, ta­da­smā­kaṃ sva­ma­tā­vi­ro­dhe­ne­ṣṭa­m­. svamate tu pra­ti­jñā­di­la­kṣa­ṇā­nu­vā­da­pū­rva­kau pra­ti­jñā­di­ta­ttva­ta­dā­bhā­sa­yo­r vi­pa­rya­stā­n prati vi­dhi­pra­ti­ṣe­dhau pra­yo­ja­na­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­rka­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_126 b_YA_68,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 68,12~</span>tarkasya tu svarūpaṃ pra­yo­ja­naṃ ca pūrvam eva ni­rū­pi­ta­m­. tasya la­kṣa­ṇā­rtha­m idaṃ sūtram — "­a­vi­jñā­ta­ta­ttve 'rthe kā­ra­ṇo­pa­pa­tti­ta­s ta­ttva­jñā­nā­rtha­m ūhas tarkaḥ" iti. a­vi­jñā­taṃ tattvaṃ ni­rṇa­ya­ni­mi­ttaṃ vi­śe­ṣa­ṇaṃ ya­syā­rtha­sya so '­vi­jñā­ta­ta­ttvaḥ­, tasminn arthe kā­ra­ṇo­pa­pa­tti­ta iti bā­dha­ka­pra­mā­ṇa­sa­mbha­vā­d ūhaḥ ta­rka­pa­ryā­yo bha­va­ti­. sa ca ta­ttva­jñā­nā­rthaḥ­, ta­ttva­jñā­na­vi­ṣa­ya­vi­ve­ca­ka­tvā­d iti pū­rvā­cā­ryāḥ­. vayaṃ punar brūmaḥ — kā­ra­ṇo­pa­pa­ttiḥ sā­dha­na­sa­mbhā­va­nā­, yat sādhanaṃ svasādhyaṃ prati ka­dā­ci­d eva yadi vya­bhi­ca­ra­ti­, ta­dda­rśa­nā­d anena bha­vi­ta­vya­m iti sā­dhya­vi­ṣa­yo bhavaty ūhaḥ. sa ca pu­ru­ṣa­pra­vṛ­tti­dvā­re­ṇa ta­ttva­jñā­nā­rtho 'pi bha­va­ti­, tathā vā­dā­di­pra­vṛ­tti­dvā­re­ṇa pū­rvo­tpa­nna­ta­ttva­jñā­na­pā­la­nā­rtho ja­ya­pa­rā­ja­ya­ta­ttva­jñā­na­syo­tpa­tya­rtha­ś ca bha­va­ti­. yogārthaṃ ca pra­va­rta­mā­na­syā­pra­si­ddhe '­nta­rā­yo­pa­śa­ma­sā­dha­na­vi­śe­ṣe ci­tta­sthi­ti­sā­dha­na­vi­śe­ṣe cohaḥ pā­ra­mpa­rye­ṇā­tma­da­rśa­nā­rtho bhavaty evam a­nya­trā­pi pra­vṛ­tti­dvā­re­ṇa sva­vi­ṣa­ye vi­ṣa­yā­nta­re vā ta­ttva­jñā­nā­rtha­tva­m ūhasya dra­ṣṭa­vya­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ni­rṇa­ya­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_127 b_YA_68,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 68,25~</span>"­vi­mṛ­śya pa­kṣa­pra­ti­pa­kṣā­bhyā­m a­rthā­va­dhā­ra­ṇaṃ ni­rṇa­yaḥ­" iti sū­tra­m­. vimṛśya saṃśayaṃ kṛtvā pu­ru­ṣe­ṇa nirṇayaḥ kri­ya­te­, kutaḥ pa­kṣa­pra­ti­pa­kṣā­bhyā­m — pa­kṣa­vi­ṣa­yaṃ sādhanaṃ pa­kṣa­śa­bde­no­kta­m­, pra­ti­pa­kṣa­vi­ṣa­yaṃ dūṣaṇaṃ pra­ti­pa­kṣa­śa­bde­no­kta­m­. kim u­pa­cā­re pra­yo­ja­na­m­? vi­ṣa­ya­vi­bhā­ga­si­dhiḥ — pa­kṣa­vi­ṣa­ya­m eva sā­dha­na­m­, pra­ti­pa­kṣa­vi­ṣa­ya­m eva dū­ṣa­ṇa­m iti. sā­dha­na­dū­ṣa­ṇā­bhyā­m ity u­cya­mā­ne hi tayor e­ka­vi­ṣa­ya­tva­m apy ā­śaṃ­kye­ta­. a­rthā­va­dhā­ra­ṇa­m iti pa­ryā­yā­bhi­dhā­na­m­. vi­mṛ­śye­ty a­yu­kta­m­, vi­ma­rṣā­bhā­ve 'pi hi ka­ra­ta­lā­di­ṣv a­gnyā­di­ṣu cākṣajo lai­ṅgi­ka­ś ca niścayo dṛṣṭa iti, na; a­tī­ndri­yā­rtha­ni­rṇa­ya­sya la­kṣya­tve­nā­bhi­pre­ta­tvā­t­. kutaḥ? niḥ­śre­ya­sā­rtha­tvā­c chā­stra­sya­, niḥ­śre­ya­saṃ cā­tmā­di­ni­rṇa­yā­d evety ataḥ sa eva la­kṣa­ya­te­. ā­tmā­di­ni­rṇa­yo 'pi ke­ṣāṃ­ci­d ā­ga­mā­d eva sva­pa­kṣa­sā­dha­nā­d eva vā bha­va­tī­ty ataḥ pa­kṣa­pra­ti­pa­kṣā­bhyā­m ity a­yu­kta­m­. na, vi­cā­ra­kaṃ prati śā­strā­ra­mbhā­t — nyā­ya­śā­stra­tvā­d atra vi­cā­ra­ko '­dhi­kri­ya­te­, tasya ca vi­pra­ti­pa­tti­ni­rā­sa­mu­khe­na nirṇayaḥ ka­rta­vyaḥ­, sa ca tathā nirṇayo na sā­dha­na­mā­trā­t­, u­bha­ya­pa­kṣa­sā­dha­no­pa­pa­ttau vi­ru­ddhā­vya­bhi­cā­ri­tva­pra­sa­ṅgā­t­. nāpi dū­ṣa­ṇa­mā­trā­t­, sā­dha­nā­bhā­ve sā­dhya­si­ddhe­r a­yo­gā­t­. kiṃ tarhi? pra­ti­pa­kṣa­dū­ṣa­ṇa­sa­hi­tā­t sva­pa­kṣa­sā­dha­nā­t sa­ma­rthi­tā­t bha­va­tī­ty ataḥ pa­kṣa­pra­ti­pa­kṣā­bhyā­m ity u­kta­m­. ni­rṇa­ya­mā­tra­la­kṣa­ṇa­vi­va­kṣā­yāṃ tv a­rthā­va­dhā­ra­ṇaṃ nirṇaya ity e­tā­va­d eva sūtraṃ dra­ṣṭa­vya­m iti.</p><p n="a_128 b_YA_69,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 69,16~</span>nanu ca ni­rṇa­ya­sya pra­mā­ṇa­pha­la­tvā­t ta­du­dde­śā­d e­vo­dde­śaḥ siddhaḥ, ta­dvi­śe­ṣo 'pi ta­ttva­jñā­na­pa­de­no­pa­di­ṣṭaḥ­, tat kim arthaṃ pṛthag a­syā­ra­mbhaḥ­? na, a­na­nya­pa­ra­tve­na niḥ­śre­ya­sa­he­tu­tva­jñā­pa­nā­rtha­tvā­t­. pra­mā­ṇā­dī­nāṃ tattvam la­kṣa­ṇa­m u­kta­m­, ta­nni­śca­yā­t pra­mā­ṇā­di­ni­śca­yaḥ­. pra­mā­ṇā­di­ni­śca­yā­d ā­tmā­di­ni­rṇa­yaḥ­, ity anena krameṇa pra­mā­ṇā­di­ta­ttva­jñā­naṃ niḥ­śre­ya­sa­kā­ra­ṇa­m u­kta­m­. yadāpi pra­mā­ṇā­di­ni­śca­ya eva pa­ra­mā­ṇā­di­ta­ttva­jñā­na­m­, tadāpi ā­tmā­di­ni­rṇa­ya­dvā­re­ṇai­va ta­nniḥ­śre­ya­sa­kā­ra­ṇaṃ bha­va­ti­, na tv evam ā­tmā­di­ni­rṇa­yo '­nya­tra­ni­śca­yaṃ kurvan niḥ­śre­ya­sa­he­tu­r ity ato 'sya yuktaḥ pṛ­tha­gā­ra­mbhaḥ ta­ttva­jñā­na­vi­śe­ṣa­ṇā­rthaḥ — nau­pa­de­śi­ka­va­d ā­tmā­di­ta­ttva­jñā­na­mā­traṃ vi­cā­ra­ka­sya niḥ­śre­ya­sa­kā­ra­ṇa­m­, kiṃ tarhi? yan ni­rṇa­yā­tma­ka­m­, ta­dvi­pra­ti­pa­kṣa­ni­rā­ka­ra­ṇa­sa­hi­tā­t su­vi­cā­ri­tā­t sā­dha­nā­d utpānnaṃ na vi­ca­la­tī­ti­. bhā­ṣya­kā­ra­s tu pra­yo­ja­na­m āha — "­ta­da­va­sā­no vādas tasya pā­la­nā­rthaṃ ja­lpa­vi­ta­ṇḍe­. tāv etau ta­rka­ni­rṇa­yau lo­ka­yā­trāṃ va­ha­ta­" iti.</p><ab type="head" resp="YA">vā­dā­dī­nāṃ pra­yo­ja­na­m</ab><p n="a_129 b_YA_70,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 70,6~</span>vā­dā­dī­nāṃ sva­rū­pa­m u­tta­ra­tra va­kṣyā­maḥ­. pra­yo­ja­naṃ tu vādasya tāvat "­pṛ­tha­ga­bhi­dhā­na­m u­pa­la­kṣa­ṇā­rtha­m­. u­pa­la­kṣi­te­na vya­va­hā­raḥ ta­ttva­jñā­nā­rthaṃ bha­va­ti­" iti bhā­ṣya­m­. vā­da­sva­rū­pa­m anūdya ta­ttva­jñā­nā­rthi­naḥ ka­rta­vya­tve­nā­bhi­dhī­ya­te­, lā­bhā­dya­rtha­tā­sya pra­ti­ṣi­dhya­ta iti ma­nma­ta­m­. tathā ca sūtram — "taṃ śi­ṣya­gu­ru­sa­bra­hma­cā­ri­śi­ṣṭa­śre­yo '­rthi­bhi­r a­na­sū­yi­bhi­r a­bhyu­pe­yā­t­" iti. ta­tro­tta­ma­pra­jñaiḥ saha saṃ­śa­yo­cche­dā­rtha­m a­va­si­tā­bhya­nu­jñā­nā­rtha­m­, a­na­va­si­tā­va­bo­dhā­rthaṃ ca vinīto bhūtvā vādaṃ ku­ryā­t­, sa­mā­na­pra­jñai­r madhyasthaiḥ saha ni­ra­haṃ­kā­ra­sya vādaṃ kurvataḥ pra­jñā­pa­ri­pā­kaḥ­, pūrvoktaṃ ca pha­la­m­, nyū­na­pra­jñaiḥ sādhubhiḥ saha pa­rā­nu­gra­haḥ phalaṃ pūrvoktaṃ cā­nu­ṣaṃ­gā­d iti. ja­lpa­vi­ta­ṇḍa­yo­s tu ta­ttvā­dhya­va­sā­ya­saṃ­ra­kṣa­ṇā­rtha­tva­m u­kta­m­, tac co­pa­ri­ṣṭhā­d vi­cā­ri­yi­ṣyā­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">ni­gra­ha­sthā­nā­nāṃ pra­yo­ja­na­m</ab><p n="a_130 b_YA_70,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 70,17~</span>he­tvā­bhā­sa­ccha­la­jā­ti­ni­gra­ha­sthā­nā­nāṃ tu sva­vā­kye­ṣu pa­ri­va­rja­naṃ pa­ra­vā­kye­ṣu co­dbhā­va­naṃ pra­yo­ja­na­m­. he­tvā­bhā­sā­di­la­kṣa­ṇaṃ cānūdya ta­tsva­rū­pe­ta­ra­yo­r vi­pra­ti­pa­dya­mā­naṃ prati vi­dhī­ya­te pra­ti­ṣi­dhya­te ceti. "­ni­gra­ha­sthā­ne­bhyaḥ pṛ­tha­gu­pa­di­ṣṭā he­tvā­bhā­sā vāde co­da­nī­yā bha­vi­ṣya­nti­" iti bhā­ṣya­m­. na, u­bha­ya­thā­pi vyāpter a­sa­mbha­vā­t­. yadi tāvad ye ye ni­gra­ha­sthā­ne­bhyaḥ pṛ­tha­gu­pa­di­ṣṭā­s te te vāde co­da­nī­yāḥ­, tadā saṃ­śa­yā­da­yo 'pi vāde co­da­nī­yāḥ syuḥ. atha ye ye vāde co­da­nī­yāḥ­, te te ni­gra­ha­sthā­ne­bhyaḥ pṛ­tha­gu­pa­di­ṣṭāḥ­, ta­dā­pa­si­ddhā­ntā­di­bhi­r a­ne­kā­ntaḥ­, teṣāṃ vāde co­da­nī­ya­tve 'pi pṛ­tha­ga­nu­pa­di­ṣṭa­tvā­d iti. ni­gra­ha­sthā­nā­nta­rbhū­tā santo ye tataḥ pṛ­tha­gu­pa­di­ṣṭā­s te vāde co­da­nī­yāḥ cha­lā­di­va­d ity eke pa­ri­ha­ra­nti­. na, pra­yo­ja­nā­na­bhi­dhā­nā­t­. cha­la­jā­tyo­r api ni­gra­ha­sthā­na­tvā­bhyu­pa­ga­me ni­gra­ha­sthā­ne­bhya­s tra­yā­ṇā­m api pṛ­tha­ga­bhi­dhā­ne pra­yo­ja­naṃ va­kta­vya­m­, tac ca no­kta­m­. vāde co­da­nī­ya­tvaṃ cā­pa­si­ddhā­ntā­di­va­d a­pṛ­tha­gu­pa­de­śe 'py u­pa­pa­dya­ta ity ato '­na­rtha­kaṃ pṛ­tha­ga­bhi­dhā­naṃ prāptam iti. vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇa­pra­pa­ñca­dvā­re­ṇa he­tvā­bhā­sā­nāṃ bhe­da­pra­pa­ñca­pra­ti­pa­tya­rthaṃ ni­gra­ha­sthā­ne­bhyaḥ pṛ­tha­gu­pa­de­śa iti mataṃ me. na hi pra­ti­jñā­hā­nyā­dī­nā­m a­pṛ­tha­gu­pa­di­ṣṭā­nā­m itthaṃ prapañco 'sti. he­tvā­bhā­sa­bhe­da­pra­pa­ñca­bhe­da­pra­ti­pa­ttau cā­nu­mā­tu­r a­ti­nai­pu­ṇyaṃ bhavati nānyathā iti. cha­la­jā­tyo­r api yadi ni­gra­ha­sthā­nā­nta­rbhā­vi­tvaṃ ta­dai­ta­d eva pṛ­tha­ga­bhi­dhā­ne pra­yo­ja­naṃ dra­ṣṭa­vya­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">nyā­ya­vi­dyā­yāḥ sa­rvo­tta­ma­tva­pra­ti­pā­da­na­m</ab><p n="a_131 b_YA_71,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 71,13~</span>seyam ā­nvī­kṣi­kī nyā­ya­vi­dyā pra­mā­ṇā­di­bhiḥ padārthaiḥ pra­ti­vi­bha­jya­mā­nā —</p><lg n="a_132"><l>"­pra­dī­paḥ sa­rva­vi­dyā­nā­m upāyaḥ sa­rva­ka­rma­ṇā­m | </l><l>āśrayaḥ sa­rva­dha­rmā­ṇāṃ vi­dyo­dde­śe pa­rī­kṣi­tā || "</l></lg><p n="a_133" rend="justify">iti bhā­ṣya­m­. tac cedaṃ vi­cā­rya­te — kiṃ vi­ṣa­ya­bhe­dā­d vidyānāṃ bheda uta pra­yo­ja­na­bhe­dā­d iti? yadi vi­ṣa­ya­bhe­dā­t­, na tarhi catasra eva vidyāḥ ca­tu­rda­śā­nāṃ vidyānāṃ bhi­nna­vi­ṣa­ya­tvā­t­, tad uktam —</p><lg n="a_134"><l>"­a­ṅgā­ni vedāś catvāro mīmāṃsā nyā­ya­vi­sta­raḥ | </l><l>purāṇaṃ dha­rma­śā­straṃ ca vidyā hy etāś ca­tu­rda­śa || "</l></lg><p n="a_135" rend="justify">iti. ca­tu­rda­śā­va­dhā­ra­ṇa­m api na yu­kta­m­, śai­va­si­ddhā­ntā­dī­nāṃ vai­dya­śā­strā­dī­nāṃ ca bhi­nna­vi­ṣa­ya­tvā­d iti.</p><p n="a_136 b_YA_72,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 72,1~</span>atha pra­yo­ja­na­bhe­dā­d bhedaḥ, tathāpi da­ṇḍa­nī­ti­vā­rtta­yo­r apy e­ka­pra­yo­ja­na­tvā­d a­bhe­daḥ­, ta­tho­pa­ni­ṣa­dā­nvī­kṣi­kyo­r apy abheda e­ve­ti­, kathaṃ tra­yyā­di­bhe­de­na catasro vidyāḥ syuḥ? tasmād mu­khya­gau­ṇa­pu­ru­ṣā­rtha­bhe­de­na catasro vidyā dra­ṣṭa­vyāḥ­, dha­rmā­rtha­kā­ma­mo­kṣa­śā­strā­ṇī­ti­. tatra kā­ma­mo­kṣau su­kha­duḥ­kho­pa­ga­mā­pa­ga­mā­v uktau, ta­du­pā­yau dṛ­ṣṭā­dṛ­ṣṭa­bhe­de­nā­rtha­dha­rmā­v uktāv iti. nanv evaṃ tarhi tra­yyā­nvī­kṣi­kyo­r a­pa­va­rgā­rtha­tvā­d abhedaḥ prā­pno­ti­. sa­tya­m­, tathāpi vi­cā­ra­ka­vi­ṣa­ya­tve­na sa­rva­vi­dyā­nu­grā­ha­ka­tve­na cāsyāḥ sa­rva­vi­dyā­bhyaḥ prā­dhā­nya­m a­vā­nta­ra­bhe­da­ś cāsti. sa­rva­vi­dyā­nu­grā­ha­ka­tvaṃ ca nyā­ya­śā­stra­tvā­t­. nyāyena hi sa­rva­vi­dyā­nāṃ prāmāṇyaṃ sa­ma­rthya­te pra­tya­kṣā­di­vi­ṣa­ya­tve 'pi nyā­ya­śā­stra­m evedaṃ kutaḥ pra­ti­pa­tta­vya­m iti ced ucyate — nyā­ya­pra­vṛ­tti­śu­ddhya­ṅga­tve­nā­tra saṃ­śa­yā­dī­nā­m u­dde­śā­di­bhiḥ pra­ti­pā­da­nā­t­. ata e­vā­nya­śā­strā­ṇā­m a­nu­mā­nā­bhi­dhe­ya­tve 'pi na nyā­ya­śā­stra­tva­m­. na hy a­nya­śā­stre­ṣv itthaṃ saṃ­śa­yā­da­yo ni­gra­ha­sthā­nā­ntā ni­rū­pi­tāḥ­. tad evaṃ nyā­ya­pra­dhā­na­tvā­d iyam eva nyā­ya­vi­dyā sa­rva­vi­dyā­nu­grā­ha­ka­tvā­n niḥ­śre­ya­sa­he­to­s ta­ttva­jñā­na­sya ca ni­mi­tta­tvā­d uttamā ceti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­ttva­jñā­nā­t krameṇa mokṣaḥ</ab><p n="a_137 b_YA_72,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 72,15~</span>tat khalu vai ta­ttva­jñā­naṃ kim ā­tma­lā­bhā­na­nta­ra­m eva niḥ­śre­ya­saṃ saṃ­pā­da­ya­tī­ti­? ucyate — na, kiṃ tarhi? ta­ttva­jñā­nā­d "­duḥ­kha­ja­nma­pra­vṛ­tti­do­ṣa­mi­thyā­jñā­nā­nā­m u­tta­ro­tta­rā­pā­ye ta­da­na­nta­rā­pā­yā­d a­pa­va­rgaḥ­. bha­va­ti­" iti vā­kya­śe­ṣaḥ­. atra duḥ­kha­ja­nma­pra­vṛ­tti­do­ṣa­mi­thyā­jñā­nā­nā­m anādiḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ saṃsāra ity a­dhyā­hā­re­ṇa dvitīyaṃ sūtraṃ dra­ṣṭa­vya­m­. ta­ttva­jñā­nā­nu­tpā­do­tpā­dā­bhyāṃ hi saṃ­sā­rā­pa­va­rga­yoḥ sambhava ity etad anena sūtreṇa pa­rī­kṣya­te­, yena ta­ttva­jñā­na­syā­pa­va­rgā­vā­pti­sā­ma­rthya­m a­va­dhā­rya ta­du­tpa­tta­ye khalv ayaṃ mu­mu­kṣu­r ā­da­re­ṇa pra­va­rte­ta­. saṃ­sā­ra­syā­nā­di­tva­jñā­pa­nā­rthaṃ mi­thyā­jñā­nā­dī­nāṃ vi­pa­rya­ye­ṇā­trā­bhi­dhā­naṃ kṛ­ta­m­.</p><p n="a_138 b_YA_72,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 72,23~</span>ta­trā­tmā­dau prameye mi­thyā­jñā­na­m a­ne­ka­pra­kā­raṃ vartate — sa­tyā­tmā­ntaḥ­ka­ra­ṇā­dau nāstīti jñā­na­m­, a­nā­tma­ny ā­tme­ti­, bhinneṣv a­bhi­nna­m iti, aśucau śucir iti, sva­kṛ­te­ṣu duḥkheṣv anyaḥ ka­rtte­ti­, pa­ra­kṛ­te­ṣv ahaṃ ka­rtte­ti­, ju­gu­psi­te '­bhi­ma­ta­m iti, anitye nityam iti, hātavye pra­ti­pa­tta­vya­m iti — e­vaṃ­vi­dhā­n mi­thyā­jñā­nā­d a­nu­kū­le­ṣv artheṣu rāgaḥ, pra­ti­kū­le­ṣu dveṣaḥ, tābhyāṃ pra­yu­kta­sya vā­kkā­ya­ma­no­bhiḥ pra­va­rta­mā­na­sya dha­rmā­dha­rma­saṃ­ca­yau bha­va­taḥ­. ka­tha­m­? di­vya­vi­ṣa­ye­ṣu ja­nmā­nta­ra­bho­gye­ṣu­, a­di­vya­vi­ṣa­ye­ṣu vā rāgāt pra­va­rtta­mā­no vi­hi­ta­yā­gā­dya­nu­ṣṭhā­na­dvā­re­ṇa dha­rma­saṃ­ca­yaṃ ka­ro­ti­. dṛṣṭeṣu punar vi­ṣa­ye­ṣu rāgāt pra­va­rta­mā­naḥ pra­ti­ṣi­ddhā­nu­ṣṭhā­na­vi­hi­tā­ti­kra­ma­dvā­re­ṇā­dha­rma­saṃ­ca­yaṃ ka­ro­ti­. dveṣād api prāyeṇa vi­hi­tā­nu­ṣṭhā­na­sa­mbha­vā­d a­dha­rma­saṃ­ca­ya­m eva ka­ro­ti­. tāv etau da­rmā­dha­rma­saṃ­ca­yau pra­vṛ­tti­sā­dha­na­tvā­d atra pra­vṛ­tti­śa­bde­no­ktau­, tābhyāṃ de­va­ma­nu­ṣya­ti­rya­ksthā­ne­ṣu śa­rī­re­ndri­ya­sa­mba­ndha­la­kṣa­ṇaṃ janma bha­va­ti­, tato ga­rbha­vā­sā­dya­ne­ka­pra­kā­raṃ duḥkhaṃ mi­thā­jñā­naṃ ca bha­va­ti­, tataḥ punar do­ṣā­di­sa­mbha­va ity evaṃ mi­thyā­jñā­nā­dī­nā­m a­vi­cche­de­na kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ saṃsāra ity u­cya­te­. yadā tu ta­ttva­jñā­nā­t mi­thyā­jñā­na­m a­pai­ti­, tadā mi­thyā­jñā­nā­pā­ye doṣā a­pa­ya­nti­, do­ṣā­pā­ye pra­vṛ­tti­r a­pai­ti­, pra­vṛ­ttya­pā­ye ja­nmā­pai­ti­, ja­nmā­pā­ye duḥ­khā­pā­yo '­tya­nta­m a­pa­va­rgo bha­va­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">mi­thyā­jñā­nā­di­ni­vṛ­ttā­vā­kṣe­paḥ</ab><p n="a_139 b_YA_73,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 73,14~</span>atha ko 'yaṃ mi­thyā­jñā­na­syā­pā­yaḥ — kim a­nu­tpa­ttiḥ­? kiṃ vā pradhvaṃsa iti? a­nu­tpa­tti­s tāvan na ta­ttva­jñā­nā­d bha­va­ti­, na hy a­nu­tpa­tti­r anādiḥ satī ke­na­ci­t kartuṃ śa­kya­te­. atha pra­dhvaṃ­saḥ­, sa ta­ttva­jñā­nā­nu­tpā­de 'pi bhavati sa­rva­jñā­nā­nā­m ā­śu­ta­ra­vi­nā­śi­tvā­t­, na ca nāśe 'pi kā­ra­ṇa­kṛ­to viśeṣaḥ kaścid u­pa­la­bhya­te­. ta­ttva­jñā­nā­n nivṛtte mi­thyā­jñā­ne­, mi­thyā­jñā­nā­nta­raṃ nānyad u­tpa­dya­ta ity etad api nāsti. tathāhi — rajvādau sa­rpā­di­jñā­ne ta­ttva­jñā­nā­n nivṛtte 'pi punaḥ kā­lā­nta­re tatrāpi rajvādau sa­rpā­di­jñā­naṃ prā­du­rbha­va­d u­pa­la­bhya­te­; tathā ca kā­ra­ṇa­pra­ti­ba­ndho 'pi ni­ra­nu­mā­na iti. mi­thyā­jñā­nā­pā­ye do­ṣā­pā­ya ity etad apy a­yu­kta­m­, ta­ttva­jñā­na­va­tā­m api rā­ga­dve­ṣā­ndhī­bhū­ta­tva­da­rśa­nā­t­. na te ta­ttva­jñā­na­va­nto ye rā­gā­dya­bhi­bhū­tā iti cet, tat kim idānīṃ nyā­ya­śā­stra­m api vyā­ku­rva­tāṃ na ta­ttva­jñā­no­tpa­ttiḥ sa­mbhā­vya­te­? sā tarhi kiṃ sādhanā bha­ve­t­? rā­gā­dyu­pa­śa­ma­s tu kiṃcit kālaṃ ta­ttva­jñā­na­ra­hi­tā­nā­m api ke­ṣāṃ­ci­d u­pa­la­bhya­te­, ā­tya­nti­ka­s tu na ke­ṣāṃ­ci­d apy asti, ma­hā­yo­gi­nā­m api ha­ri­hi­ra­ṇya­ga­rbha­pra­bhṛ­tī­nāṃ kvacid viṣaye ka­dā­ci­d rā­gā­dya­bhi­bha­va­śra­va­ṇā­t­. ataś ca na ci­ntā­ma­ya­m api ta­ttva­jñā­naṃ rā­gā­dyu­pa­śa­ma­kā­ra­ṇa­m iti. do­ṣā­pā­ye pra­vṛ­ttya­pā­ya ity apy a­yu­kta­m­, na hy ayaṃ jīvann eva pā­ṣā­ṇa­va­d a­va­sthā­tuṃ śa­kno­ti­. yadi ca dha­rma­pa­ri­hā­rā­rthaṃ vihitaṃ na ka­ro­ti­, pra­ti­ṣi­ddhā­c ca na ni­va­rtta­te­, ta­dā­va­śya­m a­dha­rme­ṇa bha­vi­ta­vya­m­, vi­hi­tā­ti­kra­ma­pra­ti­ṣi­ddhā­ca­ra­ṇa­yo­r a­dha­rma­he­tu­tvā­t­, ta­dvi­pa­ryā­c ca dharma iti katham u­bha­ya­pa­ri­hā­raḥ kartuṃ śa­kya­te­? tad evaṃ pra­vṛ­ttya­pā­yā­sa­mbha­vā­n na janmano 'py a­pā­yaḥ­, ta­da­sa­mbha­vā­n nā­tya­nti­ka­duḥ­khā­pā­ya­la­kṣa­ṇo '­pa­va­rga u­pa­pa­dya­ta iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tsa­mā­dhā­na­m</ab><p n="a_140 b_YA_74,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 74,5~</span>atra pra­ti­vi­dhī­ya­te — mi­thyā­jñā­na­syā­pā­ya­s tāvad a­nā­ga­ta­syā­nu­tpa­tti­r u­tpa­nna­sya dhvaṃsaś ceti. yac coktam a­nā­di­tvā­d a­nu­tpa­tteḥ kathaṃ ta­ttva­jñā­nā­d bhāva iti? tan na, a­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. na brūmaḥ prā­ga­sa­tī ta­ttva­jñā­nā­d a­nu­tpa­tti­r mi­thyā­jñā­na­sya bha­va­tī­ti­, kiṃ tarhi? ta­da­nu­tpa­tte­r ni­rva­rtta­ko yo hetur a­dha­rmā­diḥ­, tasya pra­ti­ba­ndhaḥ ta­ttva­jñā­nā­d bha­va­ti­. na ca kā­ra­ṇa­pra­ti­ba­ndho ni­ra­nu­mā­naḥ­, ta­ttva­jñā­na­vi­ṣa­ye sthāṇvādau mi­thyā­jñā­no­tpa­tte­r a­nu­pa­la­mbhā­t­. na hi mi­thyā­dhya­va­sā­yaḥ kvacit ta­ttvā­dhya­va­sā­yaṃ bādhitvā prā­du­rbha­va­nn u­pa­la­bhya­te­. ta­ttva­jñā­na­mi­thyā­jñā­na­yo­r iva ta­tsaṃ­skā­ra­yo­r api bā­dhya­bā­dha­ka­bhā­vo '­nu­me­yaḥ­, tathā hi — sa­kṛ­du­tpa­nna­ta­ttva­jñā­na­ja­ni­to 'pi saṃ­skā­ra­s ta­tsa­mā­na­vi­ṣa­yaṃ mi­thyā­jñā­na­ja­saṃ­skā­ra­sa­mū­ha­m api bādhitvā vi­śi­ṣṭa­vya­va­hā­ra­sa­ma­rthāṃ ta­ttva­jñā­nā­kā­rā­nu­kā­ri­ṇī­m eva smṛtiṃ ja­na­ya­ti­, tataś ca ta­ttva­jñā­nā­bhyā­sā­t tajjaḥ saṃskāraḥ pra­ti­di­na­m u­pa­cī­ya­te­, mi­thyā­jñā­na­ja­ś cā­pa­cī­ya­te tā­va­t­, yāvat sarvo 'pi mi­thyā­jñā­na­jaḥ saṃskāraḥ pra­kṣī­ya­te­. tataś cādharmo 'pi sa­ha­kā­ri­kā­ra­ṇā­bhā­vā­t ta­ttva­jñā­ne­na ta­tsaṃ­skā­re­ṇa vā pra­ti­ba­ddha­tvā­c ca mi­thyā­jñā­na­m a­ku­rva­nn eva ku­ta­ści­n ni­mi­ttā­t ka­dā­ci­d atyantaṃ vi­na­śya­ti­, tannāśe ca mi­thyā­jñā­naṃ kā­ra­ṇā­bhā­vā­n na ka­dā­ci­d u­tpa­dya­te­, tataś ca mi­thyā­jñā­nā­nu­tpa­ttiḥ ka­dā­ci­d api na ni­va­rtta­te­, sā tathā pālitā satī ta­ttva­jñā­ne­na kṛtā ity u­pa­ca­rya­te­. dhvaṃ­sa­pa­kṣe tu yad uktaṃ na vināśe viśeṣaḥ kaścid iti, tanna, dṛ­ṣṭa­tvā­t — pra­dī­pa­sya hi pra­ti­kṣa­ṇaṃ vināśe 'pi na ta­tkā­rya­sya cā­kṣu­ṣa­vya­va­hā­rā­ñja­na­sa­ñca­yā­de­r ni­rvṛ­tti­r bha­va­ti­. yadā punar u­da­kā­di­nā vināśaḥ kriyate tadā sa­rva­syā­pi pra­dī­pa­kā­rya­syā­pra­vṛ­ttiḥ pra­dī­pā­bhā­va­vya­va­hā­ra­ś ca bha­va­ti­. ka­ndo­tpā­ṭa­va­d vā — yathā ka­nda­vi­ṭa­pa­sya kha­ni­trā­di­nā sa­mū­lo­tpā­ṭa­ne kṛte punas tatra na sa­mbha­vaḥ­, tathā ta­ttva­jñā­ne­na mi­thyā­jñā­na­sya sa­saṃ­skā­ra­sya vināśe kṛte punar na sa­mbha­vaḥ­, sa­mū­lo­cchi­nna­tvā­t­. ta­ttva­jñā­na­sya tu mi­thyā­jñā­na­saṃ­skā­ra­ni­vṛ­ttā­v asti sāmarthyaṃ pra­ti­pa­kṣa­jñā­na­vi­ro­dhi­tvā­t saṃ­skā­ra­sye­ti­.</p><p n="a_141 b_YA_75,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 75,4~</span>ekatra mi­thyā­jñā­na­ni­vṛ­ttā­v apy a­nya­tro­tpa­tti­r a­ni­vā­ryā iti cet, na vai sarvaṃ mi­thyā­jñā­naṃ saṃ­sā­ra­ni­mi­ttaṃ yena sa­rva­syā­pi ni­vṛ­tti­r a­nvi­ṣya­te­. kiṃ tarhi ā­tmā­di­vi­ṣa­ya­m eva. tasmiṃś cātmādau prameye tattvato niścite sthā­ṇvā­dā­v iva na mi­thā­jñā­naṃ punar u­tpa­dya­ta iti. nanu coktaṃ tatrāpi kā­lā­nta­re mi­thyā­jñā­naṃ prā­du­rbha­va­d u­pa­la­bdha­m iti. sa­tya­m­, bhra­ṣṭa­vi­śe­ṣā­nu­sa­ndhā­na­sya prā­du­rbha­va­ti na punar ā­tmā­di­vi­ṣa­ye­, mu­mu­kṣo­r vi­śe­ṣā­nu­sa­ndhā­naṃ ni­va­rtta­te­. tasya hi saṃ­sā­ra­bha­yā­d a­ha­rni­śaṃ bhā­va­nā­sthi­rī­ka­ra­ṇe pra­vṛ­ttiḥ­. tathā ca bha­ga­vā­n a­kṣa­pā­daḥ — "­ta­ttva­jñā­na­pa­ri­pā­la­nā­rthaṃ ta­dvi­dyai­ś ca saha saṃ­vā­da­" i­tyā­di­nā sa­ta­tā­bhyā­se­na bhā­va­nā­sthi­rī­ka­rta­vye­ty u­pa­di­ṣṭa­vā­n iti. pra­me­ya­vi­śe­ṣa­syā­py a­na­nta­vya­kti­tvā­t kathaṃ tatrāpy e­kā­nte­nā­jñā­na­ni­vṛ­tti­r iti cet, na; sā­mā­nyo­pā­dā­ne­na sa­rva­syā­tmā­de­s ta­thā­bhā­va­ni­śca­ye sati saṃ­sā­ra­mū­la­syā­jñā­ja­sya ni­vṛ­tteḥ­. na hi pra­me­ya­vi­śe­ṣe 'pi sarvaṃ mi­thyā­jñā­naṃ ni­va­rtta­yi­ta­vya­m­, kiṃ tarhi? yo do­ṣa­ni­mi­tta­dvā­re­ṇa saṃ­sā­ra­mū­la­m­. yady ā­tmā­di­mi­thyā­jñā­naṃ saṃ­sā­ra­ni­mi­tta­m­, pra­la­yā­dya­va­sthā­yāṃ tarhi ta­syā­sa­mbha­vā­d a­pa­va­rgaḥ prā­pno­ti­, na, ta­tsaṃ­skā­rā­va­sthā­ne ta­da­tya­nto­cche­dā­sa­mbha­vā­t­. ata eva sa­rva­śa­rī­ri­ṇā­m api mi­thyā­jñā­na­ni­mi­ttaḥ saṃ­sā­raḥ­. ka­sya­ci­t tv īdṛśaṃ hi mi­thyā­jñā­naṃ samaste vyaste vā­tmā­di­pra­me­ye vidyate ya­ddo­ṣa­ni­mi­tta­dvā­re­ṇa saṃsāraṃ pra­ta­no­ti­. tac ca sā­mā­nyo­pā­dā­ne­na sa­rva­smi­n prameye tattvato niścite punar na bha­va­ti­, ya­thai­ka­trā­mṛ­ta­vi­ṣa­yo­r a­rthā­na­rtha­he­tu­tvaṃ vi­ni­ści­tya sa­rva­trā­pi ta­jjā­tī­ya­tva­ni­śca­yaṃ kurvāṇo na vi­pa­rya­ye­ṇa pra­va­rtta­te­, ta­the­ndri­yā­rtha­tva­sā­mā­nye­na sarve viṣayā vi­ṣa­va­n ni­ści­tāḥ­, punas teṣu na rā­ga­ni­mi­ttaṃ mi­thyā­jñā­naṃ bha­va­ti­. duḥ­kha­he­ta­va­s tu sarve sva­ka­rma­pha­la­dā­ya­ka­tve­nā­śa­kya­pa­ri­hā­rā iti niścitāḥ punas teṣu na dve­ṣa­ni­mi­ttaṃ mi­thyā­jñā­naṃ bha­va­ti­. tathā śa­rī­rā­di­vya­ti­ri­kte pa­ra­lo­ki­ni sa­ttva­ni­tya­tvā­di­dha­rma­ke niścite punar api vya­ti­re­kā­di­jñā­naṃ mo­ha­ni­mi­ttaṃ na bha­va­ti­. evaṃ sarvatra pra­me­ya­vi­śe­ṣe mi­thyā­jñā­na­syā­na­rtha­mū­la­sya ta­ttva­jñā­nā­d apāyo draṣṭavya iti.</p><ab type="head" resp="YA">mi­thyā­jñā­nā­pā­yā­d do­ṣā­pā­ya­sya sa­ma­rtha­na­m</ab><p n="a_142 b_YA_76,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 76,6~</span>yat punar etat — ta­ttva­jñā­na­va­tā­m api rā­gā­di­do­ṣa­sa­mbha­vā­t na mi­thyā­jñā­nā­pā­ye do­ṣā­pā­ya iti, tad apy a­yu­kta­m­, dṛ­ṣṭa­tvā­t­. dṛṣṭas tāvad iha mi­thyā­jñā­nā­pā­ye do­ṣā­pā­yaḥ­. tathā hi — mitrādau śatrur iti mi­thyā­dhya­va­sā­yā­d utpanno dveṣas ta­ttva­jñā­nā­t ta­ccha­tru­pra­tya­ya­ni­vṛ­ttā­v a­pai­ti­. mātrādau ca pri­ya­ta­me­ti mi­thyā­dhya­va­sā­yā­d utpanno rāgas ta­ttvo­pa­la­mbhā­t ta­dvi­pa­rya­ya­ni­vṛ­ttau ni­va­rtta­ta ity evaṃ ba­hu­dhā­py u­dā­ha­ra­ṇaṃ dra­ṣṭa­vya­m iti. mi­thyā­dhya­va­sā­yā­bhā­ve tu na kvacid rā­gā­di­sa­mbha­vo dṛṣṭaḥ. tathā coktam — "teṣāṃ mohaḥ pā­pī­yā­n nā­mū­ḍha­sye­ta­ro­tpa­tteḥ­" iti. nanu ca śā­strā­rtha­vi­dā­m api ke­ṣāṃ­ci­d rā­gā­dya­bhi­bha­vo dṛṣṭaḥ. sa­tya­m­, kiṃtu teṣām apy ā­dhyā­tmi­ka­do­ṣo ba­li­ṣṭhaḥ­, ta­ttva­jñā­na­m a­bhi­bhū­ya raṃ­ja­nī­ya­ko­pa­nī­yau mi­thyā­dhya­va­sā­yau ja­na­ya­ti­, tābhyāṃ rā­ga­dve­ṣau prā­du­rbha­va­ta iti. dṛṣṭaś ca ta­ttva­jñā­na­va­to 'py ā­dhyā­tmi­ka­do­ṣa­sā­ma­rthyā­n mi­thyā­dhya­va­sā­yaḥ­. tad yathā — a­rko­da­yā­di­li­ṅge­nā­va­dhā­ri­ta­di­gvi­bhā­ga­syā­pi ka­sya­ci­d a­dha­rma­sā­ma­rthyā­d diṅmoho bha­va­ti­. ni­ści­ti­ca­ndrai­ka­tva­syā­pi ti­mi­rā­di­do­ṣa­sā­ma­rthyā­d a­ne­ka­ca­ndrā­dhya­va­sā­yaḥ­. ity evaṃ ra­sa­nā­di­do­ṣa­ja­ni­to 'py u­dā­ha­rtta­vyo mi­thyā­dhya­va­sā­ya iti. yathā ca ta­tre­ndri­ya­do­ṣā­d ayaṃ me mi­thyā­dhya­va­sā­ya ity evaṃ vidvān au­ṣa­dha­vi­śe­ṣe­ṇe­ndri­yā­di­do­ṣā­pa­ga­maṃ kurvan mi­thyā­dhya­va­sā­yaṃ ni­va­rtta­ya­ti­. tadvad ayam api śā­strā­rtha­ta­ttva­jño mu­mu­kṣu­r i­ṣṭā­ni­ṣṭa­vi­ṣa­ye­ṣv a­dṛ­ṣṭa­sā­ma­rthyā­d imau raṃ­ja­nī­ya­ko­pa­nī­yau mi­thyā­dhya­va­sā­yau me prā­du­rbha­va­ta ity evaṃ pra­ti­pa­dya pra­saṃ­khyā­na­pa­ro bhūtvā yo­gā­ṅgā­nu­ṣṭhā­nā­bhi­yo­ge­nā­dṛ­ṣṭa­saṃ­skā­ra­kṣa­pa­ṇa­dvā­re­ṇa tāv api raṃ­ja­nī­ya­ko­pa­nī­yau mi­thyā­saṃ­ka­lpau ni­va­rtta­ya­ti­. tathā ca sūtram — "­ta­da­rthaṃ ya­ma­ni­ya­mā­bhyā­m ā­tma­saṃ­skā­ro yogāc cā­dhyā­tma­vi­dhyu­pā­yai­r­" iti. ye punaḥ pra­mā­dā­la­syo­pa­ha­tā­s tair anyo 'pi pu­ru­ṣā­rthaḥ sā­dha­yi­tuṃ na śakyate kim u­tā­pa­va­rga iti. tad evaṃ ta­ttva­jñā­nā­d a­pra­mā­di­naḥ pra­saṃ­khyā­nā­bhi­yu­kta­sya mi­thyā­jñā­no­cche­de doṣā apy u­cchi­dya­nta iti. ta­ttva­jñā­na­ra­hi­tā­nāṃ tu bā­lo­nma­ttā­di­va­d do­ṣa­bī­je­na mo­hā­nvi­ta­tvā­t kuto rā­gā­dyu­cche­daḥ­? yathā coktam —</p><lg n="a_143"><l>"­a­jñā­ne­ṣu ya­dvai­rā­gyaṃ pa­rā­dhī­ne­ṣu yat sukham | </l><l>a­bhra­cchā­yā tṛ­ṇā­gni­ś ca kṣipram eva vi­na­śya­ti || " iti.</l></lg><ab type="head" resp="YA">yogināṃ rā­gā­dya­bhi­bhū­ta­tvā­kṣe­pa­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_144 b_YA_77,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 77,9~</span>yad apy uktam — yo­gi­nā­m api rā­gā­dya­bhi­bha­va­śra­va­ṇā­n na ci­ntā­ma­ya­m api ta­ttva­jñā­naṃ rā­gā­dhyu­pa­śa­ma­ni­mi­tta­m iti. tad apy a­yu­kta­m­, ci­ntā­ma­ya­ta­ttva­jñā­na­sva­rū­pā­na­va­bo­dhā­t­. yasmād ātmādau prameye he­yā­di­rū­pe­ṇa caturdhā bhāvanā sthi­rī­bhū­tā ci­ntā­ma­yaṃ ta­ttva­jñā­na­m u­cya­te­, na tu yo­gi­jñā­na­mā­tra­m­. na hi sarve 'pi yogino mu­mu­kṣa­va­s ta­ttva­jñā­na­va­nto vā, ba­hū­nā­m api jñā­na­si­ddha­ye tāvan mā­tro­pa­de­śe­nā­pi yo­gā­bhyā­sa­pra­vṛ­tteḥ­. tathā jai­gī­ṣa­vyā­di­śā­stre­ṣu bahvyo dhāraṇā bho<ref type="note-up">1</ref><ref type="note-up">2</ref>gārthaṃ vyā­khyā­tāḥ­. sa­na­tku­mā­ra­ś ca yo­gai­śva­ryā­ti­śa­ye­na ha­ri­hi­ra­ṇya­ga­rbhā­dya­bhya­dhi­ko 'pi pa­ra­me­śva­raṃ prati vi­pra­ti­pa­dya­mā­no bha­ga­va­tā­kṣa­pā­de­na pa­rā­ji­ta iti śrū­ya­te­. tasmān na yo­gi­tvā­d eva ta­ttva­jñā­na­va­ttvaṃ rā­gā­di­hī­na­tvaṃ vā si­ddhya­tī­ti­. tasmād u­kta­sva­rū­pā­d eva ta­ttva­jñā­nā­n mo­ho­cchi­ttau do­ṣo­cche­da iti sthi­ta­m­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: yo <ref type="note-below">2</ref> [?] </seg> </ab><p n="a_145 b_YA_77,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 77,19~</span>yat punar idam uktam — do­ṣā­pā­ye 'pi pra­vṛ­ttya­pā­yo na yujyata iti, tad apy a­yu­kta­m­; pra­vṛ­ttya­pā­ya­sva­rū­pā­na­va­bo­dhā­t­. na hy atra kri­yā­mā­tra­ni­vṛ­ttiḥ pra­vṛ­ttya­pā­yo '­bhi­pre­taḥ­, kiṃ tarhi? dha­rmā­dha­rma­yo­r a­nā­ga­ta­yoḥ kā­ra­ṇā­bhā­vā­d a­nu­tpa­ttiḥ saṃ­ci­ta­yo­ś ca kā­ryā­va­sā­yā­j jñā­nā­gni­dā­hā­c ca prakṣaya iti. nanu cā­nā­ga­ta­yoḥ sā­dha­na­pa­ri­hā­rā­śa­kya­tvā­d a­nu­tpa­tti­r a­yu­kte­ty u­kta­m­, na; do­ṣa­pa­ri­hā­ra­syo­kta­tvā­t­. doṣo hi pradhānaṃ sādhanaṃ ta­da­bhā­ve ca dha­rmā­dha­rma­yo­r i­ta­ra­kā­ra­ṇa­sa­dbhā­ve 'py a­nu­tpa­ttiḥ śā­li­bī­jā­bhā­ve ta­da­ṅku­rā­nu­tpa­tti­va­t­. tathā ca sūtram — "na pravṛttiḥ pra­ti­saṃ­dhā­nā­ya hī­ṇa­kle­śa­sya­" iti. pā­ta­ñja­la­m api sūtram — "­kle­śa­mū­laḥ ka­rmā­śa­yo dṛ­ṣṭā­dṛ­ṣṭa­ja­nma­ve­da­nī­yaḥ­"­. "sati mūle ta­dvi­pā­ko jā­tyā­yu­rbho­gā­" iti ta­thā­nu­mā­na­m apy a­tro­cya­te — '­vi­va­kṣi­taḥ puruṣaḥ pra­va­rta­mā­no 'pi na dha­rmā­dha­rmā­bhyāṃ sa­mba­dhya­te­, do­ṣa­ra­hi­ta­tvā­t­, ma­he­śva­ra­va­d­' iti. pra­kṣī­ṇa­do­ṣa­syai­va ca ta­ttva­jñā­na­m a­ti­ni­rma­laṃ dha­rmā­dha­rma­ma­lā­pa­ga­me 'pi sa­ma­rtha­m­, nā­pra­kṣī­ṇa­do­ṣa­sya yogino 'pi ka­lu­ṣi­to­da­ka­va­t­. yathā vā samiddho 'py agniḥ kā­rpā­sā­di­dā­hya­m o­ṣa­dhī­vi­śe­ṣe­ṇa sambaddhaṃ na da­ha­ti­, evaṃ jñā­nā­gni­r api do­ṣa­sa­mba­ddhaṃ karma dagdhuṃ na śa­kno­tī­ti­. ka­rma­dā­hya­tvaṃ ca sa­rva­yo­ga­śā­stre­ṣu ve­dā­nte­ṣu ca prasiddhaṃ te­nā­pra­mā­ṇa­ka­m api na bha­va­tī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">nābhuktaṃ kṣīyate karmeti ke­ṣāṃ­ci­n mataṃ ta­dā­lo­ca­naṃ ca</ab><p n="a_146 b_YA_78,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 78,11~</span>sva­kā­ryā­va­sā­yā­d eva karmaṇāṃ nāśa ity eke kila — "­nā­bhu­ktaṃ kṣīyate ka­rma­ka­lpa­ko­ṭi­śa­tai­r api" iti. jñātvā prā­ptai­śva­ryaḥ khalu yogī sa­rva­sthā­ne­ṣu ka­rmā­nu­rū­pā­ṇi se­ndri­yā­ṇi śa­rī­rā­ṇi nirmāya yu­ga­pa­d i­ṣṭā­ni­ṣṭa­bho­gā­nu­pa­bhu­ṅkta iti.</p><p n="a_147 b_YA_78,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 78,14~</span>evaṃ tarhi bra­hma­ha­tyā­śva­me­dhā­di­prā­pa­kā­bhyāṃ karmabhyāṃ tatkāryaṃ kṛtvā ni­va­rti­ta­vya­m­, tataḥ punaḥ ka­rma­saṃ­ca­ya iti katham a­tya­nto­cche­daḥ­? pra­kṣī­ṇa­kle­śa­tva­m api na prāpnoti yato rā­gā­di­he­tu­nā karmaṇā rā­gā­di­kaṃ kṛtvā ni­va­rti­ta­vya­m iti prā­ya­ści­ttā­di­vi­ro­dha­ś ca prā­pno­ti­. atha rā­gā­dya­rtho 'py adharmo duḥ­kha­mā­tra­m eva kṛtvā ni­va­rtta­te­, dharmas tu su­kha­mā­tra­m eva kṛ­tve­ti­, ta­ntvā­dī­nā­m iva sa­ha­kā­ri­vai­gu­ṇyā­t kā­rya­vai­gu­ṇyo­pa­pa­tteḥ­, ka­rma­vi­pā­ka­kā­lā­ni­ya­mā­c ceti. bhavaty eṣāpi kalpanā na kaścid doṣaḥ. pa­ra­mā­tma­da­rśa­na­m ekam a­ṅgī­kṛ­tya śā­stra­śra­va­ṇā­dau yo­gā­ṅgā­nu­ṣṭhā­ne ca pra­vṛ­tta­sya sa­nto­ṣa­ja­khe­da­je su­kha­duḥ­khe kṛtvā niḥ­śe­ṣā­v eva dha­rmā­dha­rmau pra­ṇa­śya­ta ity āhur ā­cā­ryāḥ­. yogino yu­ga­pa­dbho­ga­mu­kti­r apy ā­ga­ma­ba­le­nai­vā­bhyu­pa­ga­mya­te­, kas tarhi jñā­nā­gni­ka­rma­dā­he­nā­pa­rā­dhaḥ kṛtaḥ, sa­rvā­ga­ma­si­ddha­tve 'pi yenāsau nā­bhyu­pa­ga­mya­te­? "­nā­bhu­ktaṃ kṣīyate karma" — i­tyā­di­r āgamo 'pi yady ayaṃ tathāpy a­kṛ­ta­prā­ya­ści­ttā­ta­ttva­vi­dvi­ṣa­ya­tve­nā­syā­rtha­va­ttvaṃ dra­ṣṭa­vya­m iti.</p><p n="a_148 b_YA_79,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 79,11~</span>ka­rma­dā­ha­ka­tve jñānasya yo­ga­ja­dha­rmo­pa­ca­ya­vi­ro­dha iti cet, na; a­kṣī­ṇa­do­ṣā­va­sthā­yāṃ ta­du­pa­pa­tteḥ­. saṃ­skā­ra­va­d vā pra­ti­pa­kṣa­syai­va nivṛttiḥ — ya­thai­ka­vi­ṣa­ya­jñā­nā­bhyā­sā­t ta­tsaṃ­kā­ra­syo­pa­ca­yaḥ ta­tpra­ti­pa­kṣa­saṃ­skā­ra­sya pra­kṣa­ya­ś ca bhavati evaṃ saṃ­sā­ra­ji­hā­soḥ pa­ra­mā­tma­jñā­nā­bhyā­sā­t saṃ­sā­ra­ni­mi­tta­yo­r dha­rmā­dha­rma­yoḥ sa­mā­dhi­pra­ti­pa­kṣa­tvā­t prakṣayo bha­va­ti­. sa­mā­dhi­ni­mi­tta­sya dharmasya co­pa­ca­ya­s tā­va­t­, yāvat pa­ra­mā­tma­da­rśa­naṃ bha­va­ti­. so 'pi dharmaḥ sva­kā­ryā­va­sā­yā­n ni­va­rtta­te­. pra­hī­ṇa­do­ṣa­tvā­c ca nā­syā­nā­ga­ta­yo­r dha­rmā­dha­rma­yoḥ ka­dā­ci­d apy u­tpa­ttiḥ­, tataḥ kā­ra­ṇa­syā­tya­nto­cche­dā­j janmano 'py a­tya­nto­cche­daḥ­, ta­da­tya­nto­cche­dā­c ca duḥ­khā­nā­m apy a­tya­nto­cchi­tti­r ity u­pa­pa­nno '­pa­va­rga iti.</p><ab type="head" resp="YA">pra­mā­ṇa­bhe­da­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_149 b_YA_79,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 79,20~</span>a­the­dā­nīṃ ta­ttva­jñā­no­tpa­ttya­rthaṃ pra­mā­ṇā­di­saṃ­khyā­vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇā­ni ji­jñā­sa­mā­naṃ prati pra­mā­ṇa­saṃ­khyā tāvad ucyate — tri­vi­dha­m iti. tri­vi­dha­gra­ha­ṇa­m a­va­dhā­ra­ṇā­rtha­m­, sarvāsāṃ pra­mā­ṇa­vya­ktī­nāṃ pra­tya­kṣā­di­la­kṣa­ṇai­s tribhir eva sa­ṅgṛ­hī­ta­tvā­t­. tathā co­pa­mā­nā­dī­nā­m a­trai­vā­nta­rbhā­vaṃ pra­ti­pā­da­yi­ṣyā­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­tya­kṣai­ka­pra­mā­ṇa­vā­di­cā­rvā­ka­ma­ta­kha­ṇḍa­na­m</ab><p n="a_150 b_YA_80,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 80,5~</span>pra­tya­kṣa­m evaikaṃ pra­mā­ṇa­m ity eke, tad a­yu­kta­m­, pra­tya­kṣe­ṇa pra­mā­ṇe­ta­ra­vi­bhā­gā­si­ddheḥ­, su­kha­duḥ­khā­di­sā­dha­nā­pra­ti­pa­tte­ś ca. tanmūle pra­vṛ­tti­ni­vṛ­ttī api na syā­tā­m­. nā­pra­tya­kṣaṃ pra­mā­ṇa­m astīty a­bhyu­pa­ga­mya pa­ra­pra­tyā­ya­nā­rthaṃ śāstraṃ pra­ṇa­ya­n vākyaṃ co­ccā­ra­ya­n svām eva pravṛttiṃ svavācā vi­ḍa­mba­ya­tī­ty aho bhadraṃ pā­ṇḍi­tya­m ātmanaḥ pra­ka­ṭi­vā­n iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­nu­mā­nai­ka­pra­mā­ṇa­vā­di­no ni­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_151 b_YA_80,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 80,11~</span>a­nu­mā­na­m evaikaṃ pra­mā­ṇa­m ity etad api na yu­kta­m­, pra­tya­kṣā­bhā­ve '­nu­mā­no­tthā­nā­sa­mbha­vā­t­. su­dū­ra­m api gatvā dha­rmi­li­ṅga­dṛ­ṣṭā­ntā­nā­m a­nu­mā­na­pra­vṛ­tti­m i­ccha­tā­va­śyaṃ pra­tya­kṣe­ṇa gra­ha­ṇa­m a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. e­te­nā­ga­ma evaikaṃ pra­mā­ṇa­m ity etad api ni­ra­sta­m­, tatrāpi pra­tya­kṣe­ṇā­nu­mā­ne­na vā pa­da­vā­kyā­dya­pra­si­ddhā­v ā­ga­mā­rtha­pra­ti­pa­tte­r a­sa­mbha­vā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">jai­na­ma­ta­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_152 b_YA_80,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 80,17~</span>pra­tya­kṣa­pa­ro­kṣa­bhe­de­na dvi­vi­dha­m eveti cet, na; ta­dvya­va­hā­rā­pra­si­ddheḥ­. na hi pa­ro­kṣe­ṇā­haṃ jā­nā­mī­ti vya­va­hā­raḥ kvacit pra­si­ddho­, yathā pra­tya­kṣe­ṇā­haṃ jā­nā­mi­, a­nu­mā­ne­na vā­ga­me­na veti. ni­ṣpra­yo­ja­na­tvā­c ca — yathā pṛ­tha­kpṛ­tha­k prā­mā­ṇya­pra­ti­pa­ttyu­pā­ya­pra­ti­pā­da­naṃ pra­tya­kṣā­dī­nāṃ bhe­de­nā­bhi­dhā­na­pra­yo­ja­na­m­, naivaṃ pa­ro­kṣa­tve­nā­nu­mā­nā­ga­ma­yoḥ saṅgrahe pra­yo­ja­naṃ kiṃcid asti. yadi punar ayaṃ sva­pa­kṣa­rā­ge­ṇa dvai­vi­dhya­mā­tra­si­ddhya­rthaṃ parokṣaṃ sā­mā­nya­m a­bhi­dhā­ya ta­dvi­śe­ṣā­v a­nu­mā­nā­ga­mau bhi­nna­la­kṣa­ṇau brū­yā­t­, bravītu ko 'sya ni­vā­ra­yi­tā­? na tv evam apy asmad uktaṃ traividhyaṃ ni­va­rtta­te­, trayāṇāṃ pa­ra­spa­ra­to '­saṃ­kī­rṇa­la­kṣa­ṇa­pra­ti­pā­da­nā­d iti. atha pra­tya­kṣa­m a­nu­mā­na­m iti yo 'rthaḥ sa evārthaḥ pratyakṣaṃ pa­ro­kṣa­m iti, tathāpi na dvi­vi­dha­m eva, tato '­rthā­nta­ra­syā­ga­ma­syā­pi pra­mā­ṇa­tvā­t­. tasya cā­nu­mā­ne '­nta­rbhā­vaṃ ni­ṣe­tsyā­maḥ­, tato na pra­tya­kṣā­nu­mā­na­bhe­de­nā­pi dvi­vi­dha­m­. tasmāt tri­vi­dha­m e­ve­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">vi­bhā­ga­sū­tra­vi­ro­dha­pa­ri­hā­raḥ</ab><p n="a_153 b_YA_81,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 81,7~</span>vi­bhā­ga­sū­tra­vi­ro­dhā­n na hi tri­vi­dha­m iti cet, syān matir eṣā — "­pra­tya­kṣā­nu­mā­no­pa­mā­na­śa­bdāḥ pra­mā­ṇā­ni­" iti vi­bhā­ga­sū­tra­m e­ta­t­, vi­bhā­ga­sya ca nyū­nā­dhi­ka­saṃ­khyā­vya­va­cche­daḥ pha­la­m­, anyathā hi la­kṣa­ṇa­ca­tu­ṣṭa­yā­bhi­dhā­nā­d eva ca­tu­ṣṭva­si­ddhi­r ity a­na­rtha­ko vibhāgaḥ syāt. na cāyam u­dde­śaḥ­, pa­rī­kṣya­mā­ṇa­tvā­t­. na hi pra­mā­ṇā­dī­nā­m uddeśaḥ pa­rī­kṣi­taḥ­, vi­bhā­ga­s tu "na ca­tu­ṣṭva­m­" i­tyā­di­nā pa­rī­kṣi­taḥ­; tasmāc catvāry eva pra­mā­ṇā­nī­ti­.</p><p n="a_154 b_YA_81,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 81,13~</span>tad etat sarvaṃ ghrā­ṇā­di­sū­tre­ṇa vya­bhi­cā­ri­tvā­d a­yu­kta­m­. ghrā­ṇā­di­sū­tre hi i­ndri­yā­ṇāṃ vibhāgaḥ kṛtaḥ, "­tva­ga­vya­ti­re­kā­d­" i­tyā­di­nā pa­rī­kṣi­ta­ś ca. na ca pa­ñcai­ve­ty a­va­dhā­ra­ṇa­m­, manaso '­pī­ndri­ya­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­, pa­rī­kṣya­mā­na­tvā­vi­śe­ṣe 'pi pra­tya­kṣā­di­sū­tra­m eva vi­bhā­gā­rtha­m­, ghrā­ṇā­di­sū­traṃ tv a­nu­vā­dā­rtha­m ity atra ko­śa­pā­na­m eva ka­rtta­vya­m­. na hi vi­śe­ṣa­he­tuḥ kaścid a­stī­ti­. tasmād ya­the­ndri­yā­ṇāṃ nyū­na­tva­m e­vā­śaṃ­kya sū­tra­kṛ­tā ni­rā­kṛ­ta­m ity a­dhi­ka­tvā­bhyu­pa­ga­mo na vi­ru­dhya­te­, tathā pra­mā­ṇā­nā­m a­dhi­ka­tva­m e­vā­śaṃ­kya ni­rā­kṛ­ta­m ity atas trai­vi­dhyā­bhyu­pa­ga­mo na vi­ru­dhya­te­, nyā­ya­la­bhya­tva­syo­bha­ya­trā­pi sa­mā­na­tvā­t­. nyā­ya­la­bhya­tvaṃ ca pra­mā­ṇa­trai­vi­dhya­sya sū­trā­vi­ro­dhe­no­tta­ra­tro­pa­pā­da­yi­ṣyā­ma iti.</p><ab type="head" resp="YA">pra­mā­ṇā­nāṃ saṃplavo vyavasthā ca</ab><p n="a_155 b_YA_81,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 81,23~</span>pra­mā­ṇa­m ity e­ka­va­ca­naṃ kim a­rtha­m­? tra­yā­ṇā­m apy e­ka­vi­ṣa­ya­tva­jñā­pa­nā­rtha­m — yathā pa­rva­tā­di­pra­de­śe­ṣv ā­pta­va­ca­nā­d agniṃ pra­ti­pa­dya pra­va­rtta­mā­na­s tam eva dhūmaṃ dṛṣṭvā pra­ti­pa­dya­te­. tato '­ti­pra­tyā­sa­nnaḥ tam evāgniṃ pra­tya­kṣe­ṇa pra­ti­pa­dya­te­. ta­thā­pto­pa­de­śā­d ā­tma­sva­rū­paṃ pra­ti­pa­dya i­cchā­di­li­ṅge­nā­pi pra­ti­pa­dya­te­, punaḥ sa­mā­dhi­ba­le­na pra­tya­kṣe­ṇa­, iti saṃ­pla­va­si­ddhiḥ­.</p><p n="a_156 b_YA_82,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 82,5~</span>"­pra­tya­kṣa­m a­nu­mā­na­m ā­ga­ma­" iti vya­stā­bhi­dhā­naṃ kvacid e­kai­ka­śo 'pi ni­ya­ta­vi­ṣa­ya­tva­jñā­pa­nā­rtha­m­, yathā "­a­gni­ho­traṃ ju­hu­yā­t sva­rga­kā­ma­" i­tyā­dyā­ga­mā­rthe '­sma­dā­dī­nāṃ na pratyakṣaṃ nā­nu­mā­na­m iti. sta­na­yi­tnu­śa­bde śrū­ya­mā­ṇe śa­bda­he­tā­v a­śru­tā­ga­ma­syā­sma­dā­de­r a­nu­mā­na­m evaikaṃ pra­va­rtta­ta iti. pāṇau pra­tya­kṣa­ta u­pa­la­bhya­mā­ne '­nu­mā­nā­ga­ma­yo­r ā­kā­ṅkṣā­bhā­vā­d a­pra­vṛ­ttiḥ­. pra­tya­kṣo­pa­la­bdha evārthe pra­mā­ṇā­nta­rā­kā­ṅkṣā ni­va­rtta­te­, nā­ga­mo­pa­la­bdhe '­nu­mā­no­pa­la­bdhe vā ity a­pra­mā­ṇa­m iti cet, na; pra­tya­kṣa­syai­va ni­rde­śyā­ni­rde­śyā­ne­ka­vi­śe­ṣa­vi­śi­ṣṭā­rtha­pra­da­rśa­ka­tve­nā­kā­ṅkṣā­ni­vṛ­tti­he­tu­tvā­t­, na hi yāvad vi­śe­ṣa­vi­śi­ṣṭo 'rthaḥ pra­tya­kṣe­ṇa pra­da­rśya­te­, tāvad vi­śe­ṣa­vi­śi­ṣṭo '­nu­mā­nā­di­nā­pī­ti­. evaṃ tarhy a­tu­lya­vi­ṣa­ya­tvā­d a­nu­mā­nā­di­nā pra­tya­kṣa­sye­tya­nu­pa­pa­nnaḥ saṃplava iti, naitad asti; ki­ya­ddha­rma­vi­śi­ṣṭa­dha­rmya­pe­kṣa­yā saṃ­pla­vo­pa­pa­tteḥ­. ya eva hi de­śā­di­vi­śi­ṣṭo vahnir ā­ga­me­na pra­ti­pā­di­taḥ­, sa e­vā­nu­mā­ne­na pra­tī­ya­te­, sa eva ca pra­tya­kṣe­ṇa — iti. yady api pra­tya­kṣo­pa­la­bdhe 'py arthe kvacid a­tī­ndri­ya­vi­śe­ṣa­vi­śi­ṣṭa­tve­no­pa­la­bdhi­m icchato '­ni­ccha­to vā pra­mā­ṇā­nta­ra­pra­vṛ­tti­r bha­va­ti­, tathāpi sarvatra na bhavati tataś ca yatra pra­mā­ṇā­nta­raṃ na pra­va­rtta­te tatra vyavasthā si­dhya­ti­, anyatra tu saṃplava iti. e­ke­no­pa­la­bdhe 'rthe dvi­tī­ya­sya vyarthā pra­vṛ­tti­r iti cet, na; su­kha­duḥ­kha­vi­śe­ṣa­ja­na­ka­tvā­t saṃ­skā­rā­ti­śa­ya­ja­na­ka­tvā­c ca. na ca sarvatra pu­ru­ṣā­rthā­ya­ttā pra­mā­ṇā­nāṃ pra­vṛ­ttiḥ­, ni­ṣpra­yo­ja­ne 'pi tṛ­ṇā­dā­v aniṣṭe 'pi ca ba­ndha­nā­dau pra­mā­ṇa­pra­vṛ­ttyu­pa­la­mbhā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">sau­ga­tā­nāṃ saṃ­pla­vā­nu­pa­pa­tti­śa­ṅkā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_157 b_YA_83,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 83,12~</span>nanu ca sva­la­kṣa­ṇa­vi­ṣa­ya­m eva pra­tya­kṣa­m­, sā­mā­nya­vi­ṣa­ya­m e­vā­nu­mā­na­m ity a­nu­pa­pa­nnaḥ saṃplava iti, sa­tya­m­; asty ayaṃ bauddhānāṃ ma­no­ra­thaḥ­, sa tu a­lī­kā­rtha evety u­pa­ri­ṣṭā­n ni­ve­da­yi­ṣyā­maḥ <ref type="note-up">1</ref>. tasmād asti saṃ­pla­vaḥ­, kvacid vyavasthā ceti. sū­tra­kṛ­tā­pi pra­mā­ṇā­nāṃ sa­ma­ste­nai­ka­pa­de­nā­bhi­dhā­nā­d a­bhi­nna­vi­ṣa­ya­tvaṃ sū­ci­ta­m­, ba­hu­va­ca­ne­nā­bhi­dhā­nā­d vya­va­sthi­ta­vi­ṣa­ya­tvaṃ sū­ci­ta­m iti. ta­da­rtha­pra­ti­pā­da­na­pra­kā­ra­pra­da­rśa­nā­rtha­m i­hā­nya­thā saṃ­pla­va­vya­va­sthe sūcita iti. i­ti­śa­bda u­kta­pra­kā­rā­va­dhā­ra­ṇā­rthaḥ — a­ne­nai­va pra­kā­re­ṇa tri­vi­dha­m ity a­va­dhā­rya­te­. anyathā hi sa­mya­ga­nu­bha­va­sā­dha­na­tvā­vi­śe­ṣe­ṇai­ka­vi­dha­m eva. pra­tya­kṣā­dī­nā­m a­vā­nta­ra­bhe­da­vi­va­kṣa­yā tu sa­pta­vi­dha­m a­bhya­dhi­ka­vi­dhaṃ ceti. tasmāt pra­tya­kṣā­di­bhe­de­nai­va tri­vi­dha­m iti.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: ve­da­yi­ṣyā­maḥ </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">pra­tya­kṣa­la­kṣa­ṇa­m</ab><p n="a_158 b_YA_84,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 84,3~</span>"tatra sa­mya­g­" iti. sa­mya­kpa­da­va­d a­pa­ro­kṣa­pa­da­syā­py a­nu­bha­va­pa­de­na ka­rma­dhā­ra­yaḥ­. pra­tya­kṣa­m iti kaḥ sa­mā­saḥ­? yady akṣam akṣaṃ prati varttata ity a­vya­yī­bhā­vaḥ kri­ya­te­, tadā pa­ñca­mī­tṛ­tī­yā­sa­pta­mī­vya­ti­ri­ktā­nāṃ vi­bha­ktī­nā­m '­a­m­'­bhā­va eva syāt, tataś ca pra­tya­kṣa­sya la­kṣa­ṇa­m­, pratyakṣo ghaṭaḥ, pratyakṣā nārī — i­tyā­di­vya­va­hā­ro na syāt. tena pra­ti­ga­ta­m akṣaṃ pra­tya­kṣa­m iti "­ku­ga­ti­prā­da­ya­" i­tya­ne­na ta­tpu­ru­ṣaḥ samāsa i­ṣya­te­. evam api "­pa­ra­va­lli­ṅgaṃ dva­ndva­ta­tpu­ru­ṣa­yo­r­" i­tya­ne­na pa­ra­va­lli­ṅga­tva­prā­pteḥ pratyakṣo ghaṭaḥ i­tyā­de­r a­nu­pa­pa­tti­r iti, naitad asti; ga­ti­sa­mā­se hi pa­ra­va­lli­ṅga­tva­pra­ti­ṣe­dhā­d a­bhi­dhe­ya­li­ṅga­tva­m i­ṣṭa­m­. tathā ca "­prā­ptā­pa­nnā­laṃ­ga­ti­sa­mā­se­ṣu pa­ra­va­lli­ṅga­pra­ti­ṣe­dha­" iti va­ca­na­m­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­tya­kṣa­pa­da­sya vyu­tpa­tti­pra­vṛ­tti­ni­mi­tta­yo­r bhedaḥ</ab><p n="a_159 b_YA_84,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 84,13~</span>kathaṃ punar akṣaṃ pra­ti­ga­ta­m­? ta­jja­nya­tve­na ta­tsa­ha­kā­ri­tve­na ta­dvi­ṣa­ya­tve­na ceti. phalaṃ tāvad a­kṣa­ja­nya­tve­nā­kṣaṃ prati ga­ta­m­, pha­la­sā­dha­naṃ ca ta­tsa­ha­kā­ri­tve­na­, ta­da­rtha­s tu ta­dvi­ṣa­ya­tve­ne­ti­. yady a­kṣa­sa­ha­kā­ri­tve­na pratyakṣaṃ sā­dha­na­m i­ṣṭa­m­, nanv akṣasya pra­mā­ṇa­tvaṃ na prā­pno­ti­, na hi tad eva tasya sa­ha­kā­rī­ti yu­kta­m­, pra­mā­tu­ś cā­kṣa­sa­ha­kā­ri­tve­na pra­tya­kṣa­tvaṃ prā­pta­m­, tathā saṃ­śa­yā­deḥ su­khā­de­ś cā­kṣa­ja­nya­tve­na pra­tya­kṣa­pha­la­tvaṃ pra­sa­jya­ta iti, na; vyu­tpa­tti­dvā­re­ṇa śa­bdā­rtha­pra­ti­pā­da­na­mā­tra­tvā­t­. na tu vyu­tpa­tti­r eva śabdānāṃ ni­ya­tā­rtha­pra­vṛ­tti­ni­mi­tta­tve­nā­bhyu­pa­ga­mya­te­, tathā hi — go­pa­ṅka­jā­di­śa­bdā­nāṃ na vyu­tpa­tti­va­śā­n ni­ya­tā­rtha­tva­m­, kintu go­tvā­di­la­kṣa­ṇa­va­śā­t­. pra­tya­kṣa­pra­mā­ṇa­pha­la­yo­r apy asti la­kṣa­ṇa­bhe­daḥ — sa­mya­ga­pa­ro­kṣā­nu­bha­vaḥ pra­tya­kṣa­pha­la­m­, tasya sādhanaṃ pratyakṣaṃ pra­mā­ṇa­m iti.</p><p n="a_160 b_YA_85,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 85,9~</span>nanv a­nu­mā­nā­ga­ma­yo­r api pra­tya­kṣa­tva­pra­sa­ṅgaḥ­, ta­tpha­la­syā­pi su­khā­di­va­d a­pa­ro­kṣa­tvā­d iti na; a­pa­ro­kṣa­śa­bda­sya jā­ti­ni­mi­tta­tve­na vi­va­kṣi­ta­tvā­t­, su­khā­de­ś cā­pa­ro­kṣā­nu­bha­va­vi­ṣa­ya­tve­nā­pa­ro­kṣa­tva­m­, na tu vi­ṣa­ye­ṣv a­pa­ro­kṣa­tvaṃ jātir asti, sa­rva­pu­ru­ṣā­pa­ro­kṣa­tva­pra­sa­ṅgā­t­, jāteḥ sā­dhā­ra­ṇa­tvā­t na hi nī­la­tva­jā­ti­yu­ktaṃ ka­sya­ci­d eva ta­nnī­la­m­, na sa­rva­sye­ti­. yadā tv a­pa­ro­kṣa­tva­jā­ti­yu­ktaṃ jñānam e­vā­bhyu­pa­ga­mya­te­, ta­dā­rtha­sya na sa­rva­pu­ru­ṣā­pa­ro­kṣa­tvaṃ pra­sa­jya­te­, ya­dī­ya­syai­vā­pa­ro­kṣa­jñā­na­sya viṣayo 'rthaḥ ta­syai­vā­pa­ro­kṣa iti. yathā na sarveṣāṃ sandigdho 'rthaḥ, kintu yasyaiva tasminn arthe sandigdhaṃ jñānaṃ bha­va­tī­ti­. tan na sa­ndi­gdha­tva­va­d a­pa­ro­kṣa­tva­jā­ti­r artheṣv a­stī­ti­, evaṃ cā­nu­mā­nā­di­jñā­na­sya pa­ro­kṣa­syā­pi sa­ndi­gdha­jñā­na­vi­ṣa­ya­tve­na sa­ndi­gdha­tva­va­d a­pa­ro­kṣa­jñā­na­vi­ṣa­ya­tve­nā­pa­ro­kṣa­tva­m­, na tv a­pa­ro­kṣa­tva­jā­ti­yo­ge­ne­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">vi­ro­dhi­ma­ta­ni­rā­sa­pū­rva­kaṃ pra­tya­kṣa­tvā­de­r jā­ti­tva­vya­va­sthā­pa­na­m</ab><p n="a_161 b_YA_85,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 85,20~</span>yo 'pi pa­ro­kṣa­tvā­pa­ro­kṣa­tva­jā­ti­vi­śe­ṣā­v eva jñāneṣu nā­bhyu­pa­ga­ccha­tī­ti­, tenāpi ta­dvya­va­hā­ra­ni­mi­ttaṃ vā­cya­m­. na ce­ndri­yā­rtha­sa­nni­ka­rṣa­ja­tva­m a­pa­ro­kṣa­tva­vya­va­hā­ra­ni­mi­tta­m­, ta­syā­pa­ro­kṣa­tvā­si­ddhā­v a­si­ddheḥ­, a­si­ddha­sya ca vi­śe­ṣa­ka­tva­m a­yu­kta­m­. na cā­rthā­nu­bha­va­mā­traṃ tasya li­ṅga­m­, vi­śi­ṣṭa­ś cā­nu­bha­vo '­pa­ro­kṣa­tva­jā­tya­bhā­vā­n na sa­mbha­va­ti­, sā­kṣā­tkā­ri­tvaṃ cā­pro­kṣa­tva­syai­va paryāya iti. pra­tya­kṣa­lai­ṅgi­kā­tmā­nu­bha­va­yo­r apy ātmanaḥ sa­nni­ka­rṣa­ja­tvā­pa­ro­kṣa­tvā­di­jā­tya­bhā­ve vi­śe­ṣā­nu­pa­pa­ttiḥ­. ni­rde­śyā­ni­rde­śya­vi­śe­ṣa­vi­śi­ṣṭā­rthā­va­bhā­si­tvaṃ jñā­na­dha­rmo '­pa­ro­kṣa­tva­m­, na jātir iti cet; nanu tam apy a­va­bhā­si­tva­śa­bda­vā­cyaṃ jñānasya jā­ti­vi­śe­ṣā­d anyaṃ dharmaṃ na pā­śyā­maḥ­, kiṃ ca ni­rvi­śi­ṣṭa­vi­śe­ṣa­ṇā­va­bhā­si­jñā­na­syā­pa­ro­kṣa­tvaṃ na syāt. kā­ra­ṇa­ja­nya­tve­nā­pi vi­śi­ṣṭa­vya­va­hā­ra­vi­ṣa­ya­tvā­bhyu­pa­ga­me­, gha­ṭa­vṛ­kṣā­di­vya­va­hā­ro 'pi tata eva syāt, na gha­ṭa­tva­vṛ­kṣa­tvā­di­jā­ti­taḥ­. tataś ca pū­rṇa­ma­no­ra­thaḥ ta­thā­ga­tāḥ syur iti. tasmāt satsv api kā­ra­ṇa­vi­śe­ṣe­ṣu gha­ṭa­vṛ­kṣā­dī­nā­m iva jñā­na­vya­ktī­nā­m a­nu­ga­ta­vyā­vṛ­tta­vya­va­hā­ra­he­ta­vo '­vā­nta­ra­jā­ti­vi­śe­ṣā a­bhyu­pa­ga­nta­vyāḥ­, ye­nā­sa­jjā­ti­vā­di­nā­m apy a­va­kā­śo na bhaved iti. tad evam a­nu­bha­va­tvā­pa­ro­kṣa­tvā­di­jā­ti­vi­śe­ṣaiḥ sma­ra­ṇā­nu­mā­nā­di­jñā­ne­bhyaḥ pra­tya­kṣa­pha­laṃ vya­va­cchi­nnaṃ pra­tya­kṣa­m a­tī­ndri­yaṃ sa­mā­nā­sa­mā­na­jā­tī­ye­bhyo vya­va­cchi­na­ttī­ty a­ne­nā­bhi­prā­ye­ṇa sū­tra­kā­ro '­pī­ndri­yā­rtha­sa­nni­ka­rṣo­tpa­nna­tvā­di­vi­śe­ṣa­ṇaṃ pha­la­syai­vo­kta­vā­n iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­pa­ro­kṣa­tvā­di­jā­teḥ sū­tra­pa­daiḥ sa­ma­rtha­na­m</ab><p n="a_162 b_YA_86,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 86,15~</span>atra "­i­ndri­yā­rtha­sa­nni­ka­rṣo­tpa­nna­m­" ity a­ne­nā­nu­bha­va­tvā­pa­ro­kṣa­tva­vi­śi­ṣṭa­m ity a­bhi­pre­taṃ ta­dvi­śi­ṣṭa­tva­sya pra­tya­kṣa­si­ddha­tve­na la­kṣa­ṇa­bhā­vo­pa­pa­tteḥ­. pha­la­vi­śe­ṣā­si­ddhau hī­ndri­yā­rtha­sa­nni­ka­rṣa­syai­vā­si­ddha­tvā­t ta­du­tpā­dya­tvaṃ katham a­ni­ści­taṃ lakṣaṇaṃ syāt? na ca vya­va­hi­tā­rthā­nu­pa­la­bdhi­r i­ndri­yā­rtha­sa­nni­ka­rṣā­nu­mā­pī­kā­, sā hi ta­da­bhā­vā­nu­mā­pi­kā yadi syāt, a­thā­vya­va­hi­ta­syai­va yā­rtha­syo­pa­la­bdhiḥ sā ta­tsa­dbhā­vā­nu­mā­pi­ke­ti­.</p><p n="a_163 b_YA_86,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 86,21~</span>kim idaṃ vya­va­dhā­na­m­? dū­ra­de­śā­va­sthā­na­m­, ta­dā­rkā­de­r api vya­va­dhā­naṃ syāt. a­thā­nta­rā­le gha­nā­dya­va­ya­vi­dra­vya­sa­dbhā­vaḥ­, tadā kā­cā­bhra­spha­ṭi­kā­dya­nta­ri­ta­syā­pi vya­va­dhā­naṃ syāt. atha yasminn e­vā­nta­ra­sthe ya­syā­nu­pa­la­bdhiḥ­, tad eva tasya vya­va­dhā­na­m­. evaṃ tarhi ku­ḍya­nta­ri­ta­syā­gnyā­de­r a­nu­mā­nā­ga­mā­bhyā­m u­pa­la­bdhe­r a­vya­va­hi­ta­tvaṃ syāt.</p><p n="a_164 b_YA_87,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 87,1~</span>a­thā­kṣa­jo­pa­la­bdhi­r a­vya­va­hi­ta­tve li­ṅga­m­, nanu kiṃ mano 'kṣaṃ na bha­va­ti­? kiṃ cā­nu­mā­nā­di­jñā­naṃ ma­no­ja­ni­taṃ na bha­va­tī­ti­? ka evam āha? kintv a­rthā­sa­nni­kṛ­ṣṭe­na manasā ja­ni­ta­m ity a­na­kṣa­jaṃ tad u­cya­te­. nanv evam api cakrakaṃ du­ru­tta­raṃ syāt — a­kṣā­rtha­sa­nni­ka­rṣa­ja­tve­nā­kṣa­ja­tva­m­, a­kṣa­ja­tve­na cā­vya­va­hi­tā­rtho­pa­la­bdhi­tvaṃ tena cā­kṣā­rtha­sa­nni­ka­rṣa­ja­tva­m — ity e­ka­syā­dā­v asiddhau sa­rvā­si­ddhi­r iti.</p><p n="a_165 b_YA_87,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 87,6~</span>ka­ra­ṇa­sya ca sato manasaḥ katham a­nu­me­yā­di­ka­rma­ṇy a­sa­mba­ddhe kri­yā­ja­na­ka­tva­m­? ja­na­ka­tve cā­bhyu­pa­ga­ma­vi­ro­dhaḥ syāt. a­thā­nu­me­yā­di­nā manasaḥ saṃ­yo­gā­di­la­kṣa­ṇaḥ sa­nni­ka­rṣo nāstīty a­sa­nni­kṛ­ṣṭaṃ mana u­cya­te­, na; ā­tmā­dya­nu­me­yā­di­nā saṃ­yo­gā­dyu­pa­pa­tteḥ­. a­thā­tmā­de­r i­ndri­yā­rtha­tva­m eva nāsti, tena ta­tsa­mba­ndho ne­ndri­yā­rtha­sa­nni­ka­rṣa iti. evaṃ tarhi ta­dvi­ṣa­yaṃ yo­gi­pra­tya­kṣa­m­, i­ndri­yā­rtha­sa­nni­ka­rṣa­jaṃ na syāt. atha yo­gā­pe­kṣa­yā­tmā­de­r i­ndri­yā­rtha­tva­m i­ṣya­te­. kim atra kā­ra­ṇa­m­? yo­gī­ndri­yaṃ tatra viśiṣṭaṃ jñānaṃ ja­na­ya­tī­ti cet, ko '­pa­ro­kṣa­tva­sā­mā­nyā­d anyo vi­śe­ṣaḥ­? sā­kṣā­tkā­ri­tva­m api tasyaiva pa­ryā­yaḥ­. sa­mba­ndha­sma­ra­ṇā­ja­nya­tvaṃ viśeṣa iti cet, na; tasyāpy a­ni­śca­yā­t­.</p><p n="a_166 b_YA_87,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 87,15~</span>ta­da­nu­pa­la­mbhe ta­du­tpā­dā­d eva ta­nni­śca­ya iti cet, na; ā­śu­bhā­vi­tve 'pi sa­mba­ndha­sma­ra­ṇā­nu­pa­la­mbha­sya sa­mbha­vā­t­. pra­ṇi­dhā­ne­nā­vi­nā­bhā­vā­di­sa­mba­ndha­sma­ra­ṇe saty a­na­nta­ra­m eva kvacid a­rtha­pra­tya­kṣo 'pi bha­va­ti­, nai­tā­va­tā ta­syā­ni­ndri­yā­rtha­tva­m­. tasmād ya­trai­vā­rthe yasya puṃso pa­ro­kṣa­tva­vi­śi­ṣṭa­jñā­na­m a­dṛ­ṣṭā­di­va­śā­d bha­va­ti­, sa eva ta­sye­ndri­yā­rtha iti yuktam u­tpa­śyā­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­tya­kṣa­jñā­ne '­rtha­ja­tva­vi­śe­ṣa­ṇa­sya pra­yo­ja­na­m</ab><p n="a_167 b_YA_87,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 87,21~</span>yady api sma­ra­ṇa­vya­va­cche­dā­rtha­m a­rtha­ja­tvaṃ vi­śe­ṣa­ṇa­m u­pā­dī­ya­te kaiścit tad api na yu­kta­m­, a­na­rtha­ja­syā­py a­tī­tā­dya­rtha­jñā­na­sya pra­mā­ṇa­pha­la­tve­ne­ṣṭa­tvā­t­. anyathā hy a­tī­tā­dya­rtha­sya ja­na­ka­tvā­bhā­vā­n na vi­jñā­na­vi­ṣa­ya<ref type="note-up">1</ref>tvam ity a­pra­me­ya­tva­m eva prāptaṃ ja­na­ka­tve­nā­va­rtta­mā­na­tai­va syāt, vi­dya­mā­na­syai­va ja­na­ka­tva­sa­mbha­vā­t­. tasmān na ja­na­ka­tve­nai­vā­rtha­sya pra­me­ya­tva­m­. yo­gi­pra­tya­kṣa­vi­ṣa­ya­tvā­t na pratyakṣe 'py ayaṃ niyama iti.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: viṣaya </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">a­tī­tā­dya­rtha­sya bhā­va­tva­m</ab><p n="a_168 b_YA_88,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 88,4~</span>nanu cā­tī­tā­nā­ga­tā­rthau nā­śā­nu­tpa­tti­la­kṣa­ṇā­va­bhā­vā­v eva tayoś ceha śāstre ja­na­ka­tva­m iṣṭam evātaḥ kathaṃ ta­jjñā­na­syā­na­rtha­ja­tva­m iti? naitad asti, ya­nni­ṣpa­ttya­rthaṃ hi kā­ra­ṇo­pā­dā­naṃ kri­ya­te­, ta­da­nā­ga­ta­m ucyate na cetthaṃ prā­ga­bhā­vaḥ­, ta­syā­nā­di­tvā­t­. tathā yad eva nirvṛttaṃ tad e­vā­tī­ta­m ucyate na pra­dhvaṃ­sā­bhā­vaḥ­, ta­syā­ni­vṛ­tta­tvā­t­.</p><p n="a_169 b_YA_88,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 88,8~</span>kiṃ sva­bhā­va­s tarhi so '­tī­tā­dya­rtha iti? na bhāvaḥ sa­ttvā­di­ra­hi­ta­tvā­t­, nāpy abhāvaḥ prā­ga­bhā­vā­di­vi­la­kṣa­ṇa­tvā­t­; atas tṛtīyaṃ pra­me­ya­m ity eke. tac ca nai­va­m­, gha­ṭā­gha­ṭa­va­t sa­rva­vyā­pteḥ — yo hi ghaṭo na bha­va­ti­, sa sarvo 'py aghaṭa eva, ta­nni­ṣe­dhe ca ghaṭa eva syān na ga­tya­nta­ra­m­. evaṃ yaḥ kaścid bhāvo na bhavati sa sarvo 'py abhāva eva pra­ti­ṣe­dha­dva­ye hi bhāva eva syāt. na cā­dha­rma­va­d a­bhā­va­sya jā­ti­vi­śe­ṣo lakṣaṇaṃ yena tṛtīyaṃ prameyaṃ syāt. idam eva hy a­bhā­va­sya la­kṣa­ṇa­m — yad bhāvād a­rthā­nta­ra­tva­m­. vi­dhi­pra­ti­ṣe­dha­vya­ti­ri­kta­vya­va­hā­rā­bhā­vā­c ca na tṛtīyaṃ pre­me­ya­m a­stī­ti­.</p><p n="a_170 b_YA_88,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 88,16~</span>a­tī­tā­dya­rtha­sya tarhi kiṃ sva­rū­pa­m­? bhā­va­sva­rū­pa­m eva. sa­ttvā­di­ra­hi­ta­tvā­d a­yu­kta­m iti cet, na; a­si­ddha­tvā­t­. tathā hi — gha­ṭā­di­r artha e­vā­tī­to '­nā­ga­to va­rta­mā­na­ś co­cya­te­, kathaṃ tasya sa­ttvā­di­ra­hi­ta­tva­m­? sarvadā sa­ttvā­dyu­pe­ta­tvā­n ni­tya­tva­pra­sa­ṅga iti cet, na; ā­śra­yā­si­ddha­tvā­t­. gha­ṭā­di­dha­rmy eva na sa­rva­dā­sti kutas tasya sa­ttvā­di­dha­rma iti? na hi vinaṣṭo '­nu­tpa­nno vā ghaṭo 'stīti śakyaṃ va­ktu­m­. nanv a­tī­tā­nā­ga­ta­rū­pe­ṇa vi­dya­te­. atha kim ayaṃ ghaṭo na­ṭa­va­d a­ne­ka­rū­pa­tāṃ dhatte? sa­tya­m­, kuta e­ta­t­? ta­tho­pa­la­mbhā­t­.</p><p n="a_171 b_YA_89,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 89,7~</span>nanv evam a­ne­ka­rū­pa­tāṃ dadhānaḥ kathaṃ nāstīty u­cya­te­? sa­ttvā­di­dha­rmā­bhā­vā­d iti cet, so 'pi sa­ttvā­di­dha­rmaḥ prāk paścād gha­ṭa­va­d a­ne­ka­rū­pa­tāṃ dadhānaḥ kathaṃ nāsti? ta­dgha­ṭa­sa­mba­ndhā­bhā­vā­d iti cet, na; atrāpi codyasya sa­mā­na­tvā­t­. etena va­rtta­mā­na­tvā­bhā­vo '­bhi­vya­ktya­bhā­va­ś ca pra­tyu­ktaḥ­, tasmād asann eva ghaṭo '­nu­tpa­nno naṣṭaś ca na kenāpi rūpeṇa vidyata iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­tī­tā­dyrtha­syā­ro­pi­ta­tve­nā­bhā­va­vi­śe­ṣa­ka­tva­m</ab><p n="a_172 b_YA_89,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 89,13~</span>a­vi­dya­mā­na­sya ghaṭasya prā­ga­bhā­vā­di­vi­śe­ṣa­ka­tvaṃ katham iti cet, śa­śa­vi­ṣā­ṇa­va­t ka­lpa­nā­sa­mā­ro­pi­ta­sye­ty eke. ya­thā­nya­tra vi­ṣā­ṇa­m uplabhya ta­jjā­tī­yaṃ śa­śa­ma­sta­ko­tpa­nna­tve­na ka­lpa­yi­tvā ta­da­bhā­va­m u­pa­la­bha­mā­naḥ śa­śa­vi­ṣā­na­syā­bhā­va iti pra­ti­pa­dya­te­, na punaḥ śa­śa­vi­ṣā­ṇaṃ kvacid asti. yadi punaḥ ta­dvi­śe­ṣa­ṇa­tve­na gṛhītaṃ syāt tadā sā­mā­nyā­di­va­t ta­da­bhā­vo na syāt. ata eva śa­śa­vi­ṣā­ṇa­vya­va­hā­ro mithyā na ta­da­bhā­va­vya­va­hā­ro 'pi, candrādau dvi­tvā­di­ta­da­bhā­va­vya­va­hā­ra­va­t­. a­bhā­va­vya­va­hā­ra­sya mithyātve bhā­va­si­ddhi­r eva syāt. evaṃ gha­ṭā­de­r api prā­kpa­ścā­d a­bhā­va­vya­va­hā­ro na mithyā, bhā­va­vya­va­hā­ra­s tu mi­thyai­va­, bhāve sa­tya­bhā­va­vya­va­hā­ra­va­t­. tasmād anyatra dṛṣṭasya pa­ṭā­de­r iha ka­lpa­nā­sa­mā­ro­pi­ta­syā­bhā­va­vi­śe­ṣa­ka­tvaṃ na tu pa­ra­mā­rtha­ta iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­tī­tā­dya­rtha­sya smṛ­ta­tve­nā­bhā­va­vi­śe­ṣa­ka­tva­m</ab><p n="a_173 b_YA_89,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 89,24~</span>naitad asti. śa­śa­vi­ṣā­ṇaṃ hi na kvacid deśe kāle vā kenāpy u­pa­la­bdha­m atas ta­syā­tya­ntā­sa­taḥ ka­lpa­nā­sa­mā­ro­pi­ta­tvaṃ yu­kta­m­, na gha­ṭā­de­s tasya ka­dā­ci­d u­pa­la­mbhā­t­, tasyaiva ca vi­śe­ṣa­ka­tva­pra­tī­teḥ­. tathā hi — yo 'sau ghaṭo dṛṣṭaḥ, ta­sye­dā­nīṃ ni­vṛ­tta­tvā­n nāstīti pra­tī­tiḥ­, a­bhā­va­kā­le tu tasya sma­rya­mā­ṇa­tvaṃ syān na ka­lpi­ta­tva­m­. smṛtir eva ka­lpa­ne­ti cet, kas tvāṃ saṃjñāṃ kurvantaṃ ni­vā­ra­ya­ti­? loke tv a­ya­thā­rtha­sa­mā­ro­pa­sya ka­lpa­nā­tvaṃ pra­si­ddha­m­, yathā svātmani gu­ru­ḍā­di­ka­lpa­nā­, citrādau rā­jā­śvā­di­ka­lpa­ne­ti­. na caivaṃ sma­ra­ṇe­nā­nya­thā­rthaḥ ka­lpya­te­, tasya ya­thā­dṛ­ṣṭā­rthā­nu­sa­ndhā­na­rū­pa­tvā­d iti. smṛtir eva tarhy a­tī­tā­dya­rtha­syā­nu­bha­vo 'stīti cet, na; a­nu­bha­vā­bhā­ve smṛter a­bhā­vā­t­. yo hi yam arthaṃ na prā­ga­nu­bhū­ta­vāṃ­s tasya katham ādau tatra smṛtiḥ? pā­ṇḍa­vā­di­ṣv iva. na cā­nyā­rthā­nu­bha­ve '­nyā­rtha­sma­ra­ṇa­m a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. tasmāt smṛ­ti­ni­mi­tta­syā­rtha­syā­dau gra­ha­ṇa­m a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">bhāvasya sato '­tī­tā­de­r a­tī­ta­tvā­di ni­yā­ma­ka­m</ab><p n="a_174 b_YA_90,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 90,10~</span>ta­drū­pe­ṇa gṛ­hya­mā­ṇa­sya katham a­tī­tā­nā­ga­ta­tva­m iti cet, na; kā­la­vya­va­dhā­nā­t ta­du­pa­pa­tteḥ­. yathā sa eva ta­thā­bhū­taḥ sthāṇur de­śa­vya­va­dhā­nā­vya­va­dhā­nā­bhyāṃ dūrasthaḥ sa­nni­kṛ­ṣṭa­ś cety u­cya­te­, tathā sa evārthaḥ prā­ga­bhā­va­kā­le­na vya­va­dhā­nā­d a­nā­ga­taḥ­, pra­dhvaṃ­sā­bhā­va­kā­le­na vya­va­dhā­nā­d a­tī­taḥ­, ta­du­bha­yā­vya­va­dhā­nā­d va­rtta­mā­na iti. de­śa­vya­va­hi­ta­sya ca­ndrā­de­r iva kā­la­vya­va­hi­ta­syā­pi a­rtha­kri­yā­kā­ri­tva­pra­sa­ṅga iti cet, na; sa­mba­ndhā­bhā­vā­t­. candrādeḥ khalu de­śa­vya­va­hi­ta­syā­pi pu­ru­ṣā­kṣa­ku­mu­dā­di­bhiḥ saha sambandho 'stīti yuktam a­rtha­kri­yā­kā­ri­tva­m­. kā­la­vya­va­hi­ta­sya tu sva­rū­pe­ṇai­vā­vi­dya­mā­na­tvā­n na sambandhaḥ ke­na­ci­d a­stī­ti­, ato nā­rtha­kri­yā­kā­ri­tva­m­. vi­dya­mā­na­tve vā kā­la­vya­va­hi­ta­tvaṃ vi­ru­dhye­ta — na hi prā­ga­bhū­taṃ vinaṣṭaṃ ca vi­dya­mā­na­m iti yu­kta­m­, a­vi­dya­mā­na­tve­nā­ja­na­ka­tve sa­mba­ndhā­bhā­ve ca '­ta­sye­daṃ jñā­na­m­' ity ayaṃ niyamaḥ kuta iti cet, a­dṛ­ṣṭā­di­sā­ma­gryāḥ­. ta­tpra­ti­bhā­si­tve­na ni­ya­mi­ta­syai­va jñā­na­syo­tpa­tteḥ ta­dda­rśa­nā­d a­ja­na­ka­syā­pi ta­jjñā­ne­na saha vi­ṣa­ya­vi­ṣa­yi­bhā­vaḥ sambandha iti vya­va­hri­ya­te­. yac ca na jñāne pra­ti­bhā­ti tasya ja­na­ka­syā­pi na vi­ṣa­ya­tvaṃ ya­the­ndri­yā­deḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">a­tī­tā­dya­rtha­syā­ja­na­ka­syā­pi jñā­na­ka­rma­tā</ab><p n="a_175 b_YA_91,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 91,2~</span>nanu cā­tī­tā­dya­rthaṃ jā­nā­mī­ti — a­ja­na­ka­sya kathaṃ ka­rma­kā­ra­ka­tva­m­? na, vaktur vi­va­kṣā­mā­tre­ṇa a­kā­ra­ke­ṣv api kā­ra­ka­vya­va­hā­ra­da­rśa­nā­t­. yathā ghaṭaṃ ja­na­yā­mi ghaṭo jāyata iti, yathā cātra kā­ra­ka­tva­m e­vā­vi­dya­mā­na­m ā­ro­pya­te na ja­ni­kri­yā­, ta­thā­tī­tā­dya­rtha­sya jñā­na­kri­yā nā­vā­sta­vī­ti­.</p><p n="a_176 b_YA_91,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 91,6~</span>nanv evaṃ tarhi kha­pu­ṣpa­bu­ddhi­r api nā­vā­sta­vī­ti kha­pu­ṣpa­si­ddhi­r api syāt. naitad e­va­m­, yadi hi khapuṣpaṃ nāstīty eṣā buddhiḥ, kha­pu­ṣpa­bu­ddhiḥ sā ta­tpra­ti­ṣe­dhi­kā­, kathaṃ ta­dvi­dhā­yi­kā syāt? atha kha­pu­ṣpa­m astīti buddhiḥ, sāpi bā­dhya­mā­na­tve­na bhrā­nta­tvā­n na ta­tsā­dhi­kā­. atha kha­pu­ṣpa­śa­bdā­d e­vo­tpa­nnā sāpi ta­tsa­ttvā­dhya­va­sā­yi­nī vā, sandigdhā vā, ta­tpra­ti­ṣe­dhi­kā veti, nā­nya­thā­rtha­bu­ddhi­r u­pa­la­bhya­te­. a­tī­tā­dya­rtha­bu­ddhi­r e­ṣai­va­m iti cet, na; tasyās ta­da­rthā­dhya­va­sā­yi­tve 'pi a­bā­dhya­mā­nā­bhrā­nta­tvā­t­. na hy atīto 'rtho nāsīd a­nā­ga­ta­ś ca bha­vi­ṣya­tī­ti­. yadi punar i­dā­nī­m apy asti so 'rtha ity evaṃ pratītiḥ syāt, tadā tasyā iṣṭam eva bhrā­nta­tva­m­, ta­drū­pa­vya­bhi­cā­rā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">a­tī­tā­dya­rtha­sya bhā­va­tvā­na­bhyu­pa­ga­me '­nu­mā­na­sya tri­kā­la­vi­ṣa­ya­tva­vi­ro­dhaḥ</ab><p n="a_177 b_YA_91,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 91,17~</span>kiṃ­cā­tī­tā­rtha­jñā­na­syā­py a­sa­mya­ktve tri­kā­la­vi­ṣa­ya­m a­nu­mā­naṃ vi­ru­dhye­ta­. syād etat — kā­ra­ṇa­śa­ktya­nu­mā­na­m e­vā­nā­ga­tā­nu­mā­na­m­, nadyā upari vṛ­ṣṭi­ma­dde­śa­sa­mba­ndhi­tvā­nu­mā­na­m a­tī­tā­nu­mā­na­m ity ato na virodha iti, tarhi kā­ra­ṇa­sya kā­ryo­tpā­da­na­sā­ma­rthyaṃ nadyā upari vṛ­ṣṭi­ma­dde­śa­sa­mba­ndhi­tvaṃ ca ya­dī­dā­nīṃ vi­dya­mā­na­m e­vā­nu­mī­ya­te­, tadā va­rta­mā­na­vi­ṣa­ya­m e­vā­nu­mā­naṃ syāt, katham a­tī­tā­dya­rthā­nu­mā­na­m­? a­thā­vi­dya­mā­na­m a­nu­mī­ya­te­, tadā kathaṃ nā­ja­na­ka­sya pra­me­ya­tva­m­. kā­ra­ṇa­śa­ktyā­dā­v a­nu­mi­te sā­ma­rthyā­d e­vā­nā­ga­tā­dya­rtha­pra­tī­ti­r iti cet, sā­ma­rthyā­d api pra­tī­tya­bhyu­pa­ga­me kathaṃ nā­ja­na­ka­sya pra­me­ya­tva­m­? mithyaiva sā pra­tī­ti­r iti cet, su­sa­ma­rthi­taṃ tri­kā­la­vi­ṣa­ya­m a­nu­mā­na­m­. de­śā­di­vi­śe­ṣā­ṇāṃ ja­na­ka­tvā­t ta­dvi­śe­ṣa­ṇa­tve '­nā­ga­tā­rthā­nāṃ vi­ṣa­ya­bhā­va iti cet, naitad asti; de­śā­di­vi­śe­ṣā­ṇā­m eva hi ja­na­ka­tve­na vi­ṣa­ya­bhā­vo 'stu na ta­dvi­śe­ṣā­ṇā­m­, tato '­nya­tvā­t­, anyasya ja­na­ka­tve­nā­nya­sya vi­ṣa­ya­bhā­ve hy a­ti­pra­sa­ṅgaḥ syāt.</p><p n="a_178 b_YA_92,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 92,9~</span>atha nā­tī­tā­nā­ga­tā­rthā­nāṃ vi­ṣa­ya­bhā­va i­ṣya­te­, ta­jjñā­na­sya ni­rvi­ṣa­ya­tve­nā­pra­mā­ṇa­pha­la­tva­pra­sa­ṅgā­d­; api tu ta­du­pa­sa­rja­nā de­śā­di­vi­śe­ṣā eva yo­gi­pra­tya­kṣa­jñā­na­syā­sa­ma­dā­dya­nu­mā­na­jñā­na­sya vā­la­mba­nī­bha­va­ntī­ti­, naitad apy u­pa­pa­nna­m­; yadi hy a­tī­tā­rtha­jñā­naṃ ni­rvi­ṣa­ya­tve­nā­pra­mā­ṇa­pha­la­m i­ṣṭa­m­, evaṃ tarhi ta­dvi­śi­ṣṭa­de­śā­di­jñā­na­m apy a­sa­dvi­śe­ṣa­ṇā­va­cche­de­no­tpa­nnaṃ bhrāntam eva pra­sa­kta­m­. 'dvau ca­ndrau­'­, 'sukhī stambha' i­tyā­di­jñā­na­va­d a­bhrā­nta­tve cāvaśyaṃ vi­śe­ṣa­ṇa­tve­nā­tī­tā­dya­rtha­sya gra­ha­ṇa­m a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m a­gṛ­hī­ta­sya vi­śe­ṣa­ṇa­tvā­yo­gā­t­, ta­da­bhyu­pa­ga­me vā­ja­na­ka­syā­pi vi­ṣa­ya­bhā­va iti si­ddha­m­. na cā­tī­tā­dya­rtha­jñā­naṃ ni­rvi­ṣa­ya­tve­na bhrā­nta­m­, ta­drū­pe­ṇa gra­ha­ṇa­syā­vya­bhi­cā­ri­tvā­t­. a­nya­thā­gra­ha­ṇaṃ khalu vi­dya­mā­ne 'py arthe vya­bhi­cā­ry a­bhi­dhī­ya­te sthāṇau pu­ru­ṣa­jñā­na­va­t­. yadā tv asanto 'py arthāḥ '­pā­ṇḍa­vā­da­yo '­bhū­va­nn­' iti '­bha­vi­ṣya­nti gha­ṭā­da­ya­' ity a­vya­bhi­cā­re­ṇai­va gṛ­hya­nte­, tadā ta­jjñā­na­m­, bā­dha­kā­bhā­vā­d a­bhrā­nta­m e­vā­sti­, ayaṃ ghaṭa iti jñā­na­va­t­. na cā­ja­na­ka­sya ja­na­ka­tve sarveṣāṃ sa­rva­jña­tva­pra­sa­ṅgaḥ­, saṃ­sā­ri­pu­ru­ṣa­jñā­nā­nāṃ dha­rmā­di­sā­ma­grī­vi­śe­ṣa­ni­ya­mi­tā­nāṃ ni­ya­tā­rtha vi­ṣa­ya­tve­no­tpā­dā­t­. yat tu jñānaṃ kā­ra­ṇa­sā­ma­gryā na ni­ya­mi­taṃ tad asty eva nityaṃ sa­rvā­rtha­vi­ṣa­yaṃ bha­ga­va­to ma­he­śva­ra­sye­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">smṛter apy a­rtha­ja­nya­tva­m</ab><p n="a_179 b_YA_93,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 93,2~</span>api ca smṛter api katham a­na­rtha­ja­tva­m­? a­rthā­bhā­ve 'pi smṛ­tyu­tpa­tte­r iti cet, kutaḥ punar asāv asann arthaḥ smṛtiṃ na ja­na­ya­ti­? a­sa­ttvā­d eveti cet, a­tī­tā­dya­rtha­jñā­na­sya tarhi katham a­rtha­ja­tva­m­? api ca yathā smṛteḥ pra­ṇi­dhā­nā­di­sa­hi­tā­t saṃ­skā­rā­d u­tpa­dya­mā­nā­yā­s ta­da­rtha­bhā­vā­bhā­vā­nu­vi­dhā­yi­tvaṃ nāsti, tathā sa­mba­ndha­smṛ­ti­sa­hi­tā­c cha­bdā­di­jñā­nā­d u­tpa­dya­mā­na­syā­nu­bha­va­syā­pi nā­rthā­nu­vi­dhā­yi­tvaṃ pa­śyā­maḥ­, sa­nni­hi­tā­sa­nni­hi­tā­rtha­yo­s tataḥ pra­ti­pa­tte­r a­vi­śe­ṣā­t­. a­rthā­bhā­ve saty u­tpa­dya­mā­naṃ śa­bdā­di­jñā­na­m eva bhrāntaṃ syāt na smṛtir iti cet, na; a­nya­thā­rthā­va­bhā­si­tve­nai­va bhrā­nta­tvā­t­. tathā ca smṛtir apy a­nya­thā­rthā­va­bhā­si­tve­no­da­ya­m ā­sā­da­ya­ntī mi­thyai­va­. yathā śa­tru­sa­dṛ­śa­da­rśa­ne bhavati mithyā smṛtiḥ — 'kiṃ na smarāmy ahaṃ yo 'nena ma­mā­pa­kā­raḥ kṛta' iti. evaṃ pā­ṭha­vyā­khyā­nā­di­ṣv apy anyathā smṛtir dra­ṣṭa­vyā­. tasmāt tu­lya­yo­ga­kṣe­ma­tvā­d āyātaṃ smṛter apy a­rtha­ja­tva­m­, śa­bdā­di­jñā­na­syā­pi cā­na­rtha­ja­tva­m iti ta­trā­rtha­ja­tva­vi­śe­ṣa­ṇaṃ smṛ­ti­vyu­dā­sā­rthaṃ yuktam iti. tasmād i­ndri­yā­rtha­sa­nni­ka­rṣo­tpa­nna­tve­nai­kā­rtha­sa­mba­ddhe­nā­pa­ro­kṣā­nu­bha­va­tva­m eva pra­tya­kṣa­pha­la­sya lakṣaṇaṃ sū­tra­ka­rttu­r a­bhi­pre­ta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">sva­ma­te­na pra­tya­kṣa­la­kṣa­ṇa­m</ab><p n="a_180 b_YA_93,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 93,17~</span>la­kṣa­ṇa­pra­ti­pa­tte­r evam api dṛ­ṣṭa­tvā­t — yathā yo 'yaṃ śuklo gacchati sa gaur iti, ya­syo­pa­ry ayaṃ chatrī puruṣo dṛśyate so 'śva i­tye­va­mā­dya­bhi­dhā­ne 'pi ga­ma­nā­dyu­pa­la­kṣi­taṃ ta­da­na­nya­sā­dhā­ra­ṇaṃ gotvādy eva la­kṣa­ṇa­tve­na pra­ti­pa­dya­nte vya­va­ha­rttā­ra­s ta­thā­trā­pi ca­kṣu­rā­dī­ndri­ya­gha­ṭā­dya­rtha­sa­mba­ndha­bhā­vā­bhā­vā­nu­vi­dhā­ne­na yad ayaṃ ghaṭa i­tyā­di­jñā­na­m u­tpā­dya­te ta­tpra­tya­kṣa­m ity a­bhi­hi­te 'pi ta­da­nya­sā­dhā­ra­ṇaṃ sa­nni­ka­rṣa­ja­tve­no­pa­la­kṣi­ta­m a­pa­ro­kṣā­nu­bha­va­tva­m eva lakṣaṇaṃ vi­cā­ra­kaiḥ pra­ti­pa­tta­vya­m­, na tu sa­nni­ka­rṣa­ja­tva­m­, ta­syā­na­nya­sā­dhā­ra­ṇa­tvā­sa­mbha­vā­d ity u­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">sau­tra­la­kṣa­ṇa­sya pra­yo­ja­na­m</ab><p n="a_181 b_YA_94,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 94,2~</span>kim arthaṃ tarhi tad e­vā­pa­ro­kṣā­nu­bha­va­tvaṃ na sākṣād uktam iti? pra­tya­kṣa­bhe­da­jñā­pa­nā­rthaṃ yad a­sma­dā­di­pra­tya­kṣaṃ ta­di­ndri­yā­rtha­sa­nnni­ka­rṣa­ja­m eveti va­kṣyā­maḥ­. sa­nni­ka­rṣā­di­vi­pra­ti­pa­ttyu­tthā­na­jñā­pa­nā­rthaṃ vā, vi­pra­ti­pa­ttau hi pa­rī­kṣo­pa­pa­tteḥ­, ta­nni­śca­yo bhavati tataś ca kṣa­ṇa­bha­ṅga­vā­di­no vi­jñā­na­vā­di­na­ś cā­tmā­di­ta­ttva­jñā­na­vi­plā­va­ne ni­ra­va­kā­śā bha­ve­yu­r iti. tathā ca te kṣa­ṇa­bha­ṅgā­di­si­ddhya­rthaṃ saṃ­yo­gā­di­sa­mba­ndhaṃ ni­rā­kṛ­tyai­ka­sā­ma­grya­dhī­na­tvaṃ bhi­nnā­nā­m e­ka­kā­ryo­tpā­da­ne pra­ti­ba­ndha­m āhuḥ, grā­hya­grā­ha­ka­bhā­vaṃ ca vi­jñā­na­vā­da­si­ddhya­rtha­m iti. tatra sa­rva­sa­nni­ka­rṣā­bhā­ve dṛ­ṣṭā­nta­si­ddhya­rthaṃ tāvad āhuḥ —</p><ab type="head" resp="YA">i­ndri­yā­ṇā­m a­prā­pya­kā­ri­tva­m iti saugataṃ matam</ab><p n="a_182 b_YA_94,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 94,11~</span>na prā­pya­kā­ri­ṇī ca­kṣuḥ­śro­tre sā­nta­ra­gra­ha­ṇā­t — prā­pya­kā­ri­tve hi ca­kṣu­ra­rtha­yoḥ śro­tra­śa­bda­yo­ś cā­nta­rā­la­gra­ha­ṇaṃ na syāt pa­ra­śu­vṛ­kṣa­va­t­. prāptiś ca ka­tha­m­? kiṃ ca­kṣu­rde­śa­m āgatya sa­mba­dhya­te arthaḥ? u­tā­rtha­de­śaṃ gatvā ca­kṣuḥ­sa­mba­dhya­ta iti? prathame pakṣe pra­tī­ti­vi­ro­dhaḥ­, a­gni­da­rśa­ne ca­kṣu­rā­di­dā­ha­pra­sa­ṅga­ś ca. dvitīye 'pi pakṣe pra­tī­ti­vi­ro­dhaḥ — na hi śa­ra­va­da­rtha­sa­ṅga­taṃ cakṣuḥ ke­na­ci­d u­pa­la­bhya­te­. sū­kṣma­tvā­d a­nu­pa­la­bdhi­r iti cet, naitad asti; go­la­ka­m eva hi cakṣur iti sa­rva­lo­ka­pra­tī­ta­m­, ta­du­pa­ghā­te '­rtha­da­rśa­nā­bhā­vā­c ca. sū­kṣu­ma­tvā­bhyu­pa­ga­me 'pi kiṃ ta­dā­kā­śa­va­d a­mū­rta­tve­na sū­kṣma­m­? u­tā­lpa­pra­mā­ṇa­tve­ne­ti­? prathame pakṣe sa­rvā­rtha­sa­mba­ddha­tvā­dyu­pa­grā­ha­ka­tvaṃ syāt, a­mū­rtta­dra­vya­sya vyā­pa­ka­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. a­thā­lpa­pa­ri­mā­ṇa­tve­na sū­kṣma­m­, tad a­yu­kta­m­; pṛ­thu­ta­ra­gra­ha­ṇā­t — yā­va­tai­va pra­de­śe­na sambandhaṃ dṛṣṭaṃ na­kha­ni­kṛ­nta­nā­di­, tāvaty eva pradeśe kriyāṃ kurvad u­pa­la­bdhaṃ tataś cā­lpa­pa­ri­mā­ṇa­sya cakṣusaḥ pa­rva­tā­di­grā­ha­ka­tvaṃ no­pa­pa­dya­ta iti. itaś ca na prā­pya­kā­ri cakṣuḥ, śā­khā­ca­ndra­ma­so­s tu­lya­kā­la­gra­ha­ṇā­t­, gacchato hi cakṣuṣaḥ kra­ma­sa­mba­ndhā­rha­sya kra­me­ṇai­va grā­ha­ka­tvaṃ yu­kta­m­, na caitad asti. nāpy ā­śu­bhā­vā­d yu­ga­pa­d a­bhi­mā­naḥ­, ca­ndra­ma­so '­ti­vi­pra­ka­rṣā­d avaśyaṃ ci­ra­kā­la­vya­va­dhā­ne­na sambandha iti. śabdasya tarhi sa­ntā­ne­nā­ga­ta­sya śro­tra­sa­mba­ndhā­d u­pa­la­bdhi­r astu, na; di­gde­śa­vya­pa­de­śā­t­. na hi ka­rṇa­de­śe śa­bdo­pa­la­bdhau pū­rvā­pa­rā­di­di­gvya­pa­de­śo grā­mā­ra­ṇyā­di­gde­śa­vya­pa­de­śo vā yujyata iti. tatsiddhaṃ śro­tra­syā­prā­pya­kā­ri­tva­m­, tasmād anena dṛ­ṣṭā­nte­na sa­rve­ndri­yā­ṇāṃ prā­pya­kā­ri­tvaṃ ni­ṣe­ddha­vya­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­ra­sa­na­m</ab><p n="a_183 b_YA_94,30~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 94,30~</span>a­tro­cya­te — yat tāvat sā­nta­ra­gra­ha­ṇā­d iti, ta­da­si­ddha­tvā­d a­sā­dha­na­m­, ca­kṣu­rā­de­r a­tī­ndri­ya­tvā­t­. kathaṃ tato 'rthasya viśleṣaḥ pra­tya­kṣa­grā­hyaḥ syāt? a­nu­mā­ne­na tv a­rtha­saṃ­śli­ṣṭa­syai­va ca­kṣu­rā­deḥ pra­dī­pā­di­dṛ­ṣṭā­ntā­d a­rtha­pra­kā­śa­ka­tvaṃ ga­mya­te­. yac coktaṃ prāptiḥ katham i­tyā­di­, ta­tro­cya­te — cakṣur eva ra­śmi­dvā­re­ṇā­rtha­de­śaṃ gatvā pra­dī­pa­va­t sa­mba­dhya­te­, ta­dra­śma­ya­ś cā­nu­dbhū­ta­rū­pa­tvā­t na dṛ­śya­nte­. a­nu­dbhū­ta­rū­pā­ṇā­m a­rtha­pra­kā­śa­ka­tva­m a­yu­kta­m iti cet, na; pra­dī­pā­di­pra­kā­śa­sa­hi­tā­nāṃ ta­du­pa­pa­tteḥ­. ata eva yeṣām a­dṛ­ṣṭa­sā­ma­rthyā­d u­dbhū­ta­rū­pā nā­ya­na­ra­śma­ya u­tpa­nnā­s teṣāṃ bā­hya­pra­kā­śa­ni­ra­pe­kṣa­yā evārthaṃ pra­kā­śa­ya­nti yathā na­ktaṃ­ca­rā­ṇā­m­, tathā ca ke­ṣāṃ­ci­n na­ktaṃ­ca­rā­ṇāṃ nā­ya­na­ra­śma­yaḥ pra­tya­kṣe­ṇai­va dṛśyanta iti.</p><ab type="head" resp="YA">na­ya­na­ra­śmī­nā­m u­dbhū­ta­rū­pa­va­ttva­m</ab><p n="a_184 b_YA_95,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 95,10~</span>atha vā­lo­kā­va­ya­va­sa­hi­te­bhyaḥ ta­da­va­ya­ve­bhya u­dbhū­ta­rū­pā eva nā­ya­na­ra­śma­ya u­tpa­dya­nte­. dṛṣṭau hi te­ja­sā­m ā­śu­ta­ra­vi­nā­śo­tpā­dau rū­pa­spa­rśau co­dbhū­ta­tvā­nu­dbhū­ta­tva­dha­rma­vi­ka­lpo­pe­tā­v iti. u­dbhū­ta­rū­pa­tve­no­tpa­nnā­nā­m api ra­śmī­nā­m a­nya­smi­n sa­mā­ve­śā­d vi­ve­ke­nā­gra­ha­ṇa­m­, ya­thā­ne­ka­pra­dī­pa­ra­śmī­nā­m e­kā­rtha­sa­mba­ddhā­nā­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">pṛ­thu­ta­ra­gra­ha­ṇo­pa­pā­da­na­m</ab><p n="a_185 b_YA_95,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 95,15~</span>pṛ­thu­ta­ra­gra­ha­ṇā­d ity etad a­nai­kā­nti­ka­m­, na hi yāvat pa­ri­mā­ṇaḥ pra­dī­pa­s tāvat pa­ri­mā­ṇa­m evārthaṃ pra­kā­śa­ya­ti ra­śmi­dvā­re­ṇa pṛ­thu­ta­ra­syā­pi vyā­pa­ka­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">śā­khā­ca­ndra­ma­so­r e­ka­kā­la­gra­ha­ṇa­tva­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_186 b_YA_95,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 95,18~</span>yat punaḥ śā­khā­ca­ndra­ma­so­s tu­lya­kā­la­gra­ha­ṇā­d iti, tad apy a­si­ddha­tvā­d a­sā­dha­na­m­, ā­śu­bhā­vi­tve­na yu­ga­pa­d a­bhi­mā­nā­t­. ca­ndra­ma­so '­ti­vi­pra­kṛ­ṣṭa­tvā­d iti cet, na; lā­gha­vā­ti­śa­ye­na ra­śmī­nā­m a­ti­śī­ghra­ga­ti­tvā­d a­rka­ra­śmi­va­t — na hi bhā­nu­ra­śma­yo 'rthaiḥ saha sa­mba­dhya­mā­nāḥ kra­me­ṇo­pa­la­bhya­nta iti.</p><ab type="head" resp="YA">di­gde­śa­vya­pa­de­śo­pa­pā­da­na­m</ab><p n="a_187 b_YA_96,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 96,5~</span>yac coktaṃ di­gde­śa­vya­pa­de­śā­d iti, tan na; ta­syā­nya­thā­pi sa­mbha­vā­t­. tathā hi — yadā pū­rva­di­gvi­śi­ṣṭa ka­rṇa­śa­ṣku­lya­va­ya­vā­va­cchi­nne na­bho­de­śe śabdam u­pla­bha­te tadā pūrvasyāṃ diśi śabda utpanna iti pra­ti­pa­dya­te­. evaṃ da­kṣi­ṇā­di­di­gvi­śe­ṣv api dra­ṣṭa­vya­m­. ka­rṇa­śa­ṣku­lya­va­ya­vai­r a­va­cchi­nno hi na­bho­de­śaḥ śro­tra­m­. te cā­va­ya­vāḥ sa­rva­di­kṣu vidyanta iti yuktā di­gvi­śe­ṣā­va­cche­de­na śa­bdo­pa­la­bdhi­r iti. iyati dūre śabda utpanna iti pra­ti­pa­tti­ś cā­nu­mā­ni­kī­. ka­tha­m­? yāvato dūrāt pra­tya­kṣā­ga­mo­pa­la­bdha­kā­ra­ṇa­vyā­pā­ra­bhā­vi­naḥ śabdasya sa­ntā­ne­nā­ga­ta­sya yān vi­śe­ṣā­nu­pa­la­bdha­vāṃ­s tāvad dṛ­ṣṭa­kā­ra­ṇa­ka­syā­pi śabdasya vi­śe­ṣā­nu­pa­la­bdha­mā­na­s tāvati dūre śa­bdo­tpā­daṃ pra­ti­pa­dya­te­. yathā kaiścid eva viśeṣaiḥ śa­ṅkhā­di­kaṃ va­ktṛ­vi­śe­ṣaṃ ca pra­ti­pa­dya­ta iti. yas tu ta­thā­bhū­tā­n vi­śe­ṣā­n na la­kṣa­ya­ti tasya saṃśaya iti dṛśyate — kasya kuto vāyaṃ śabda iti? tasmiṃś ca di­gde­śa­vi­śe­ṣe '­nu­mi­te grā­mā­di­kaṃ sambhāvya tatra śa­bdo­tpā­daṃ vya­pa­di­śa­ti­, na tu de­śā­dī­nāṃ śro­tra­grā­hya­tva­m iti. tasmād bā­hye­ndri­ya­tvā­d ra­sa­nā­di­va­c ca­kṣuḥ­śro­tra­yo­r api prā­pya­kā­ri­tvaṃ si­ddha­m­.</p><ab type="head" resp="YA">a­prā­pya­kā­ri­tve sa­rvā­rtho­pa­la­mbhā­pa­ttiḥ</ab><p n="a_188 b_YA_96,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 96,19~</span>prā­ptya­bhā­ve hi sa­rvā­rtho­pa­la­mbhaḥ syāt, na hi prā­ptya­bhā­ve 'nyā kācid yo­gya­tā­sti­, ye­no­cya­te yo­gya­de­śā­va­sthi­ta­syai­va gra­ha­ṇa­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­ya­skā­ntā­de­r api prā­pya­kā­ri­tva­m</ab><p n="a_189 b_YA_96,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 96,22~</span>a­ya­skā­ntā­di­va­d iti cet, na; dṛ­ṣṭā­nta­mā­tre­ṇa sa­nde­hā­ni­vṛ­tteḥ­. kim a­ya­skā­ntā­di­va­d a­prā­pya­kā­ri­tva­m i­ndri­yā­ṇā­m­? uta prā­pya­kā­ri­tvaṃ vā­śyā­di­va­d iti? nātra vi­śe­ṣa­he­tu­r u­cya­te­. api cā­ya­skā­nta­saṃ­śli­ṣṭaṃ vā­yu­dra­vyaṃ vi­śi­ṣṭa­m utpannaṃ śarīre prā­ṇa­va­t­, tac cāyaḥ prā­pye­vā­ka­rṣa­ti prāṇa iva to­ya­tū­lā­di­ka­m­, ta­tspa­rśā­nu­pa­la­mbhe 'pi ta­tkā­rye­ṇai­va ta­thā­bhū­ta­sya ta­syo­tpa­nna­sya sadbhāvo '­va­ga­mya­ta iti. mantro 'pi sa­mba­ddha­m eva de­va­tā­tmā­na­m ā­rā­dha­ya­ti­. sa ca de­va­tā­vi­śe­ṣaḥ prāpyaiva ja­pi­tu­r a­bhi­pre­ta­m arthaṃ ka­ro­tī­ti na ka­sya­ci­d a­prā­pya­kā­ri­tva­m­.</p><ab type="head" resp="YA">bhū­ṣa­ṇa­kā­ra­ma­te prā­pya­kā­ri­tva­pa­dā­rthaḥ</ab><p n="a_190 b_YA_97,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 97,7~</span>śa­bdā­ntaḥ­ka­ra­ṇā­de­r a­tī­tā­dya­rthe­nā­prā­pta­syā­pi ta­jjñā­na­ja­na­ka­tvā­t kathaṃ prā­pya­kā­ri­tva­m iti cet, na; a­pa­ri­jñā­nā­t­. sa­ha­kā­ri­ṇaṃ prāpya kā­ra­ṇa­sya kā­rya­ja­na­ka­tvaṃ prā­pya­kā­ri­tva­m u­cya­te­. tac ca śa­bdā­ntaḥ­ka­ra­ṇā­de­r apy asti. a­tī­tā­dya­rtha­sya tu kā­ra­ṇa­tva­m eva nāstīty u­kta­m­, tena ta­da­prā­pa­ka­tve 'pi nā­prā­pya­kā­rti­tva­m­. na caivaṃ cā­kṣu­ṣā­dya­rtha­syā­py a­ja­na­ka­tva­m­, ta­syā­lo­kā­di­va­d a­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ kā­ra­ṇa­tva­si­ddheḥ­. prā­pta­syā­py a­ñja­nā­de­r a­nu­pa­la­bdhi­r ity etad api na yu­kta­m­, na hi yad i­ndri­ye­ṇa prāptaṃ tad u­pa­la­bhya­ta eveti ni­ya­mya­te­, kiṃ tarhi? yad bā­hye­ndri­ye­ṇo­pa­la­bhya­te ta­tprā­pta­m eveti ni­ya­maḥ­. kiṃ kā­ra­ṇa­m­? bā­hye­ndri­yā­ṇāṃ bhau­ti­ka­tve­na pra­dī­pa­va­t prā­ptā­rtha­pra­kā­śa­ka­tvā­t­. i­ndri­ya­tvā­n manaso 'pi prasaṅga iti cet, kvacit ta­thā­bhā­vā­t­. si­ddha­sā­dha­na­m­, ni­ya­ma­pa­kṣe tv a­tī­tā­dya­rthai­r ukto vi­ro­dhaḥ­. kiṃ cā­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ bā­hye­ndri­ye­ṇa vi­dya­mā­naṃ ja­na­ka­m e­vo­pa­la­bhya­te ja­na­kā­nāṃ ca gha­ṭā­di­he­tū­nā­m iva pa­ra­spa­ra­sa­mba­ddhā­nā­m e­vai­ka­kā­rya­he­tu­tva­m iti siddhaḥ sa­nni­ka­rṣaḥ­, ta­jja­ni­ta­tvaṃ jñā­na­sye­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">a­vya­pa­de­śya­pa­da­sya pra­yo­ja­na­m</ab><p n="a_191 b_YA_97,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 97,20~</span>a­thā­vya­pa­de­śya­pa­daṃ kim a­rtha­m­? u­bha­ya­ja­jñā­na­vya­va­cche­dā­rtha­m ity eke, tad a­sa­mbha­vā­d a­yu­kta­m ity a­pa­re­. tathā hi — śrotram a­dhi­ṣṭhā­ya manaḥ śa­bdo­pa­la­bdhiṃ kṛtvā kri­yā­vi­bhā­ga­dvā­re­ṇa gatvā yāvac cakṣur a­dhi­ti­ṣṭha­ti­, tāvac chabdo ni­va­rtta­ta eveti na vyā­pri­ye­ta­. na ca mano '­na­dhi­ṣṭhi­tā­nāṃ bā­hye­ndri­yā­ṇāṃ vyāpāraḥ sa­mbha­va­ti­. nāpi yu­ga­pa­da­dhi­ṣṭhā­tṛ­tvaṃ manaso '­ṇu­tvā­t­. vayaṃ punar a­bhyu­pa­ga­myā­pi brūmaḥ — kiṃ tad u­bha­ya­jaṃ jñā­na­m­? sā­kṣā­tkā­ri­, na vā? yadi sā­kṣā­tkā­ri­, tadā ta­da­po­hyaṃ na yu­kta­m­, sā­kṣā­tkā­rya­nu­bha­va­sya pra­tya­kṣa­pha­la­tve­na sarvatra pra­si­ddha­tvā­t­. atha na sā­kṣā­tkā­ri­, tathāpi ta­dvi­ṣa­yo ne­ndri­yā­rtha iti kathaṃ ta­di­ndri­yā­rtha­sa­nni­ka­rṣa­ja­m­? na hī­ndri­ya­sa­mba­ddha­tvā­d e­ve­ndri­yā­rthaḥ­, kintu ya eva sā­kṣā­tkā­ri­jñā­na­vi­ṣa­yaḥ­. a­nya­thā­nu­me­ya­syā­pi ka­sya­ci­d i­ndri­ya­sa­mba­ddha­tvā­d i­ndri­yā­rtha­tva­pra­sa­ṅga iti, ta­jjñā­na­ni­vṛ­ttya­rtha­m api vi­śe­ṣa­ṇā­nta­raṃ karttavyaṃ syāt. kathaṃ vā śa­bda­bhā­vā­bhā­vā­nu­vi­dhā­yi­no jñā­na­sye­ndri­yā­rtha­sa­nni­ka­rṣa­ja­tvaṃ ga­mya­te­? i­da­nta­yo­tpa­tte­r iti cet, tan na; spa­rśā­nu­me­ye 'gnāv a­pī­da­nta­yā jñā­no­da­ya­da­rśa­nā­t­. api ca ta­du­bha­ya­jaṃ jñānam u­bha­ya­pha­la­m astu, pra­mā­ṇā­nta­ra­pha­laṃ vā, kathaṃ śābdam eveti u­cya­te­? sū­tra­kṛ­tai­va khalv evam u­pa­di­ṣṭa­tvā­d iti cet, na khalu vai sū­tra­kā­ra­ni­yo­ga­bha­yā­t padārthāḥ svadharmaṃ hātum a­rha­nti­. yadi cā­vi­cā­ri­ta­m eva sū­tra­kā­ra­va­caḥ pra­mā­ṇa­m­, pa­rī­kṣā­sū­trā­ṇāṃ tarhi vaiyarthyaṃ syāt. tasmād u­bha­ya­ja­sya śābdatve nyāyo vācyaḥ. ta­da­vya­pa­de­śā­d iti cet, na; anyathā ta­dvya­pa­de­śo­pa­pa­tteḥ­. asya śa­bda­syā­ya­m artho '­bhi­dhe­ya ity ayaṃ sambandho de­va­da­tte­nā­khyā­ta iti ma­nya­mā­no vya­pa­di­śa­ti — de­va­da­tte­nā­yaṃ sa­mā­khyā­ta iti. anyathā hi ta­tsa­mba­ndha­pra­tī­tiḥ kutaḥ syāt? dṛṣṭaś cāyaṃ sa­mba­ndha­pra­ti­pa­ttā­v eva vya­pa­de­śo yathā kaścid a­pra­si­ddha­sa­ma­yo nai­ka­pu­ru­ṣa­ma­dhye caitraṃ paśyann api ayaṃ caitara ity a­pra­ti­pa­dya­mā­naḥ pṛcchati — ko 'tra caitra iti? tataḥ kaścit ta­syā­ṅgu­lyā­di­ni­rde­śa­mā­traṃ ka­ro­ti­, tato 'sau a­ṅgu­lyā­di­da­rśa­nā­d eva samayaṃ pra­ti­pa­dya vya­pa­di­śa­ty a­ne­nā­yaṃ caitro ma­mā­khyā­ta iti. na ca sa­mba­ndha­pra­ti­pa­tti­r i­ndri­yā­rtha­sa­nni­ka­rṣa­jā­, tasmān na ta­dvya­va­cche­dā­rtha­m a­vya­pa­de­śya­pa­da­m­.</p><p n="a_192 b_YA_98,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 98,23~</span>a­pa­ra­s tv āha — gaur i­tyā­di­jñā­ne saṃ­jñā­vi­śi­ṣṭo 'rthaḥ pra­ti­bhā­ti vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­yo­ś cai­ka­jñā­nā­va­la­mba­na­tva­m­, tena ta­sye­ndri­yā­rtha­sa­nni­ka­rṣa­ja­tvaṃ na yu­kta­m­. tathāpy a­bhyu­pa­ga­taṃ kai­ści­t­, atas ta­nni­rā­ka­ra­ṇā­rtha­m āha — a­vya­pa­de­śya­m iti.</p><p n="a_193 b_YA_99,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 99,3~</span>yady evam ā­nu­mā­ni­ka­syā­pi ka­sya­ci­j jñānasya sa­nni­ka­rṣa­ja­tvaṃ kaiścid a­bhyu­pa­ga­taṃ ta­nni­rā­ka­ra­ṇā­rthaṃ kiṃ vi­śe­ṣa­ṇa­m­? sa­nni­ka­rṣa­ja­tva­m eveti cet, gaur i­tyā­di­jñā­na­ni­rā­ka­ra­ṇā­rtha­m api ta­de­vā­stu kim a­vya­pa­de­śya­pa­de­ne­ti­.</p><p n="a_194 b_YA_99,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 99,6~</span>ye 'pi śa­bdā­dvai­ta­ni­rā­ka­ra­ṇā­rtha­m a­vya­pa­de­śya­pa­daṃ va­rṇa­ya­nti­, tair api bra­hmā­dvai­tā­di­ni­rā­ka­ra­ṇā­rthaṃ vi­śe­ṣa­ṇā­nta­raṃ ka­rta­vya­m­, tu­lya­yo­ga­kṣe­ma­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">bhū­ṣa­ṇa­kā­ra­ma­te '­vya­pa­de­śya­pa­da­pra­yo­ja­na­m</ab><p n="a_195 b_YA_99,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 99,9~</span>kim i­dā­nī­m a­na­rtha­ka­m e­vā­vya­pa­de­śya­pa­da­m­? nā­na­rtha­ka­m­, ni­rṇa­ya­va­d vi­śi­ṣṭa­pra­tya­kṣa­la­kṣa­ṇā­rtha­tvā­t­. yat tan ni­rvi­ka­lpa­kaṃ pratyakṣaṃ tad anena la­kṣya­te­. tad dhi sa­rva­yo­gi­bhiḥ prā­rthya­te­, vi­ka­lpa­va­ta­ś ci­tta­sthi­te­r a­sa­mbha­vā­t­. sa­rva­mū­laṃ ca tat, ta­da­bhā­ve '­nya­pra­mā­ṇa­pra­vṛ­tte­r a­sa­mbha­vā­t­. na hi pra­tya­kṣā­bhā­ve '­nu­mā­nā­deḥ pravṛttiḥ sa­mbha­va­ti­. na ca ni­rvi­ka­lpa­kā­pra­vṛ­ttau sa­vi­ka­lpa­ka­sya pra­vṛ­ttiḥ­, tasya saṃ­jñā­smṛ­ti­pū­rva­ka­tvā­t­. smṛtis tu ta­da­rtha­da­rśa­nā­d udbhūtā gaur ayam i­tyā­di­jñā­na­he­tu­r na smṛ­ti­mā­tra­m­, tasya sā­ma­rthyā­na­va­dhā­ra­ṇā­t­. vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­ta­tsa­mba­ndhā­nāṃ sva­rū­pa­gra­ha­ṇe hi paścād da­ṇḍī­tyā­di­jñā­na­m api bha­va­ti­, tasmān ni­rvi­ka­lpa­pū­rva­ka­m eva sa­vi­ka­lpa­ka­m­. evaṃ ca yat pratyakṣaṃ tat sarvaṃ sa­vi­ka­lpa­ka­m eva pra­mā­ṇa­tvā­t­, a­nu­mā­na­va­d ity etad vā­dhi­ta­vi­ṣa­ya­tvā­d a­yu­kta­m iti. na ni­rvi­ka­lpa­kaṃ pramāṇaṃ vya­va­hā­rā­ni­mi­tta­tvā­t­, a­na­dhya­va­sā­ya­va­d iti cet, na; a­si­ddha­tvā­t­. tathā hi — sa­rpa­ka­ṇṭa­kā­de­r a­pa­ri­mi­ta­syā­ni­ṣṭa­syā­bhā­vaṃ ni­rvi­ka­lpa­ka­pra­tya­kṣe­ṇai­va paśyan ni­rā­śaṃ­kaḥ pra­va­rtta­te­. ta­thā­bhā­vā­tma­kaṃ vā­pa­ri­mi­ta­m arthaṃ sakṛd dṛṣṭvā krameṇa smṛ­ti­ni­mi­ttaṃ prāpya smṛtvā smṛ­tvā­nya­syā­pi ka­tha­ya­tī­daṃ dṛṣṭam idaṃ na dṛṣṭam iti. na ca tad api darśanaṃ sa­vi­ka­lpa­ka­m eva, tasya nīlam idam ity ā­kā­re­ṇā­nu­tpa­tte­r iti. tad evaṃ pra­mā­ṇa­tvā­n ni­rvi­ka­lpa­ka­sya yuktaṃ la­kṣa­ṇa­m­, tadāha — a­vya­pa­de­śya­m iti. de­va­da­tta iti jñānaṃ daṇḍīti jñānam ity e­va­mā­di vya­pa­de­śā­rhaṃ na bha­va­tī­ty arthaḥ.</p><p n="a_196 b_YA_10­0­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­0­,1~</span>sa­vi­ka­lpa­m api pra­tya­kṣa­m "­pṛ­thi­vyā­di­gu­ṇā­s ta­da­rthā­" ity anena "­vya­ktyā­kṛ­ti­jā­ta­ya­s tu pa­dā­rthāḥ­" ity anena ca leśataḥ sū­ci­ta­m­. pra­tya­kṣa­vi­ṣa­ya­sya vi­śe­ṣya­tva­vā­cya­tva­pra­ti­pā­da­nā­d a­dhi­ga­ta­vi­ṣa­ya­syā­pi pra­mā­ṇa­tvā­bhyu­pa­ga­mā­c ceti. atha vā vya­va­sā­yā­tma­ka­pa­de­nai­va sa­vi­ka­lpa­ka­m apy a­va­ru­ddha­m iti samyag iti vaktavye yad a­vya­bhi­cā­ri vya­va­sā­yā­tma­ka­m ity a­kṣa­ra­gau­ra­vaṃ karoti te­nā­sa­mya­gjñā­na­sya vya­bhi­cā­rya­vya­va­sā­ya­bhe­de­na dvai­vi­dhya­m eva, na cā­tu­rvi­dhya­m iti jñā­pa­ya­ti­, etac ca prāg eva pra­pa­ñci­ta­m­. a­vya­bhi­cā­ri vya­va­sā­yā­tma­kaṃ yat taj jñānam eva pra­si­ddha­m ato na jñānaṃ pṛthag vā­cya­m­, sa­tya­m­, tathāpi kecid a­jñā­na­ni­vṛ­tteḥ pra­mā­ṇa­pha­la­tva­m āhuḥ. ta­dā­śa­ṅkā­pa­no­da­nā­rthaṃ vi­śe­ṣya­pra­ti­pa­ttya­rthaṃ ca pṛ­tha­gjñā­na­m a­pa­di­ṣṭa­m iti na doṣaḥ.</p><ab type="head" resp="YA">pra­tya­kṣa­sya dvai­vi­dhya­ka­tha­na­m</ab><p n="a_197 b_YA_10­0­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­0­,12~</span>tad evaṃ pra­tya­kṣa­sya la­kṣa­ṇa­m a­bhi­dhā­ya sū­trā­vi­ro­dhe­na bhe­da­jñā­pa­nā­rtha­m idam ucyate — tad dvividhaṃ yo­gi­pra­tya­kṣa­m a­yo­gi­pra­tya­kṣaṃ ceti. ca­śa­bdā­t sa­vi­ka­lpa­ni­rvi­ka­lpa­ka­bhe­de­nā­pi dvi­vi­dha­m iti si­ddha­m­. dvi­vi­dha­gra­ha­ṇaṃ ca­tu­rvi­dha­ni­rā­ka­ra­ṇā­rthaṃ mā­na­sa­rā­gā­di­pra­tya­kṣa­yo­r a­sa­mbha­vā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">sau­ga­ta­saṃ­ma­ta­mā­na­sā­tma­saṃ­ve­da­na­yo­r ni­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_198 b_YA_10­1­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­1­,6~</span>pa­ra­ma­te hi "­sva­vi­ṣa­yā­na­nta­ra­vi­ṣa­ya­sa­ha­kā­ri­ṇe­ndri­ya­jñā­ne­na janitaṃ jñānaṃ mā­na­sa­m­" pra­tya­kṣa­m­. su­khā­dī­nāṃ sva­saṃ­ve­da­na­m su­khā­di­gra­ha­ṇaṃ spa­ṣṭa­saṃ­ve­da­na­pra­da­rśa­nā­rtha­m­, sa­rva­jñā­nā­nā­m api sva­saṃ­ve­da­na­m ity anena gṛhītaṃ tac caitad u­bha­ya­m api pratyakṣaṃ ni­ṣpra­mā­ṇa­ka­tvā­n na yu­kta­m­. kṣa­ṇa­bha­ṅga­ni­ṣe­dhā­c ca mānasaṃ ni­ṣi­ddha­m­. sva­saṃ­ve­da­na­ni­ṣe­dhā­t su­khā­de­r a­bo­dhā­tma­ka­tvā­c ca rā­gā­di­saṃ­ve­da­na­m api ni­ṣi­ddha­m­. ma­na­sa­ś ce­ndri­ya­tvā­n ne­ndri­ya­pra­tya­kṣā­d a­nya­pra­tya­kṣa­m asti, tasmād e­tā­va­d eva yuktaṃ yo­gi­pra­tya­kṣa­m a­yo­gi­pra­tya­kṣaṃ ceti.</p><ab type="head" resp="YA">a­yo­gi­pra­tya­kṣa­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_199 b_YA_10­2­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­2­,9~</span>yady api yo­gi­pra­tya­kṣa­syā­ti­pra­kṛ­ṣṭa­tvā­d ādāv u­dde­śa­s tathāpy a­yo­gi­pra­tya­kṣa­si­ddhā­v eva ta­da­sma­dā­di­nā­va­ga­mya­ta iti dṛ­ṣṭā­nta­si­ddhya­rthaṃ tatra tasmin pra­tya­kṣa­sa­mu­dā­ye tāvad ādau ni­rdhā­ryā­yo­gi­pra­tya­kṣaṃ vyā­khyā­ya­te "­pra­kā­śa­de­śa­dha­rmā­dya­nu­gra­hā­di­ndri­yā­rtha­sa­mba­ndha­vi­śe­ṣe­ṇa sthū­lā­rtha­grā­ha­ka­m­" iti. prakāśaḥ pra­dī­pā­di­la­kṣa­naḥ ci­tta­sa­mā­dhā­na­la­kṣa­ṇa­ś ca deśaḥ pu­ro­va­rtyā­di­la­kṣa­ṇaḥ­. dharma i­ṣṭo­pa­la­bdhau­, a­ni­ṣṭo­pa­la­bdhau tv a­dha­rmaḥ­, anyad apy a­trā­nu­ktaṃ nimitttaṃ yena vinārtho na gṛhyate tat sarvam ā­di­gra­ha­ṇā­d a­va­ga­nta­vya­m­. tad evaṃ pra­kā­śā­di­la­kṣa­ṇaṃ ni­mi­tta­m a­nu­gra­ho gṛhyate '­ne­ne­ti kṛtvā ta­da­nu­gra­hā­d akṣaṃ sā­dha­ka­ta­ma­m­, sā­dha­ka­ta­ma­tvaṃ cā­kṣa­syā­rthe­na saha sa­nni­ka­rṣa­vi­śe­ṣa­s te­no­pe­taṃ ta­di­ndri­ya­m a­rtha­gṛ­hī­tiṃ sā­dha­ya­tī­ti­.</p><p n="a_200 b_YA_10­3­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­3­,4~</span>nanu ca pra­dī­pe­na pa­śyā­mī­ti pra­dī­pa­syā­pi sā­dha­ka­ta­ma­tvaṃ pra­tī­ya­te­, na cātra bādhakaṃ kiṃcid asti, tat katham akṣam eva sā­dha­ka­ta­maṃ pra­dī­pa­ś ca ni­mi­tta­m iti? sa­tya­m­, kintu prā­dhā­nyā­pe­kṣa­yā­kṣaṃ pra­tya­kṣa­m u­kta­m­, prādhānyaṃ ca ta­tpha­la­sya ta­dvya­pa­de­śya­tvaṃ ya­vā­ṅku­rā­di­va­t­. pra­dī­pa­syā­pi sā­dha­ka­ta­ma­tva­m i­ta­ra­ni­mi­ttā­nu­gra­hā­t­, a­rtha­sa­mba­ndha eva <ref type="note-up">1</ref> pha­lo­tpa­tteḥ­, sambandha eva sā­dha­ka­ta­ma­tva­m u­cya­te­. tad yathā — ca­kṣuḥ­spa­rśa­saṃ­yo­gā­d a­na­nta­ra­m eva gha­ṭā­di­dra­vya­jñā­na­m iti. yady api kvacid a­ca­ra­ma­syā­pi sa­mba­ndha­sya jñā­na­he­tu­tva­m asti, tathāpi bā­hu­lyā­d a­pe­kṣa­yai­ta­d u­kta­m­. pa­ra­mā­rtha­s tu yad eva caramaṃ tad e­ve­ndri­yā­deḥ sā­dha­ka­ta­ma­tva­m iti 'tva' pra­tya­ya­vā­cya­m­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: sa­mba­ndhā­ne­na </seg> </ab><p n="a_201 b_YA_10­3­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­3­,13~</span>yadi tarhi sambandhaḥ sā­dha­ka­ta­ma­tva­m­, tadā sa­rvā­tma­nā­rtha­gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgaḥ­, sa­rvā­tma­nā­rtha­sya sa­mba­ddha­tvā­d iti, na; kā­ra­ṇa­sya ni­ya­ta­vi­ṣa­ye sā­ma­rthyā­t — na hi paraśuḥ sa­mba­ddha­tvā­d eva vṛ­kṣa­va­t ta­ddha­rmā­nā­kā­śā­di­kaṃ cāpi chi­na­tti­, dhūmaś cā­gni­dha­rmā­n a­śe­ṣā­n na ga­ma­ya­ti­. bhavata eva pakṣe dha­rma­dha­rmi­ṇo­r a­bhe­dā­bhyu­pa­ga­mā­t sa­rvā­tma­nā­rthe­na ja­ni­ta­syā­rpi­ta­svā­kā­ra­sya jñānasya sa­rvā­tma­nā­rtha­ni­ścā­ya­ka­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. so 'yam u­ṣṭra­la­ku­ṭa­nyā­ya­m a­nu­ti­ṣṭha­n kathaṃ no­pa­hā­sa­vi­ṣa­yaḥ syād iti? dha­rmi­dha­rmā­ṇāṃ khalu bhede sati ya­syai­ve­ndri­ya­gra­ha­ṇā­rtha­tvaṃ sa eva dharmo dharmī vā sambaddha i­ndri­ye­ṇa gṛ­hya­te­. yasya tu ne­ndri­ya­gra­ha­ṇā­rha­tvaṃ sa sambaddho 'pi na gṛhyate ta­da­rtha­m evoktaṃ sthū­lā­rtha­grā­ha­ka­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­va­ya­vi­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_202 b_YA_10­4­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­4­,6~</span>nanu cā­sthū­la­syā­rtha­sya grā­ha­ka­m­, na tu jñā­nā­kā­ra­sya sthaulyam astīty ato na jñā­nā­tma­kaṃ sthūlaṃ grāhyam iti <ref type="note-up">1</ref> jñānād a­rthā­nta­raṃ sthūlaṃ sutarāṃ na sa­mbha­va­ti­, tathā hi — na tāvad eko '­va­ya­vī­, tathā sati tasya pā­ṇyā­di­ka­mpe sa­rva­ka­mpa­prā­pteḥ­, a­ka­mpa­ne vā ca­lā­ca­la­yoḥ pṛ­tha­ksi­ddhi­pra­sa­ṅgā­t­, va­stro­da­ka­va­t­. ekasya cā­va­ra­ṇe sa­rva­syā­va­ra­ṇa­pra­sa­ṅgā­d a­bhe­dā­t na vā ka­sya­ci­d ā­va­ra­ṇa­m ity a­vi­ka­laṃ dṛ­śye­ta­. a­va­ya­va­syā­va­ra­ṇaṃ nā­va­ya­vi­na ity a­bhyu­pa­ga­me 'py a­rddhā­va­ra­ṇe 'py a­nā­vṛ­ta­tvā­t prag ivāsya da­rśa­na­pra­sa­ṅgaḥ­. a­va­ya­va­da­rśa­na­dvā­re­ṇā­va­ya­vi­da­rśa­na­m ity asminn api pakṣe sa­rva­thā­va­ya­vi­no '­pra­ti­pa­tti­pra­sa­ṅgaḥ­, sa­rvā­va­ya­vā­nāṃ draṣṭum a­śa­kya­vā­t­. ka­ti­pa­yā­va­ya­va­da­rśa­nā­d a­va­ya­vi­da­rśa­ne yadvad a­trā­va­ya­va­da­rśa­ne 'pi ta­thā­bhū­ta­syai­va da­rśa­na­pra­sa­ṅgaḥ­. rakte cai­ka­smi­nn a­va­ya­ve yady a­va­ya­vī raktas ta­dā­nyā­va­ya­va­stho 'pi rakta eva dṛ­śye­ta­, no cet tadā sa­rvā­va­ya­va­rā­ge 'py a­va­ya­vya­ra­kta e­vo­pa­la­bhye­ta­. vṛ­ttya­nu­pa­pa­tte­ś cā­va­ya­vī nāsti, tathā hi — gavi śṛṅgam iti lau­ki­ka­m­, śṛṅge gaur ity a­lau­ki­kaṃ tato yady a­va­ya­vi­ny a­va­ya­vā varttante ta­dai­ke­nai­vā­va­ya­ve­nā­kha­ṇḍa­syā­va­ya­vi­no '­va­ru­ddha­tvā­d anye a­va­ya­vāḥ kva va­rtte­ra­n­? na hi mū­rttā­nā­m e­ka­de­śā­va­sthā­na­m asti. na cā­va­ya­va­vya­ti­re­ke­ṇā­va­ya­vi­naḥ pra­de­śa­bhe­do 'sti, ye­nā­va­ya­vā­nā­m e­ka­de­śa­tvaṃ na pra­sa­jye­ta­. e­ka­dra­vya­vṛ­tti­tve ca dra­vya­syā­bhyu­pa­ga­me yu­kti­bā­dhā­pi syāt. a­thā­va­ya­ve­ṣv a­va­ya­vī vartata iti pakṣaḥ. tatrāpy e­ka­smi­nn e­vā­va­ya­ve yadi sa­rvā­tma­nā va­rtta­te­, tadānye '­va­ya­vā­s ta­da­nā­śra­yāḥ syuḥ; e­kā­śra­ya­tve ca dravyasya sa­do­tpa­tti­r a­vi­nā­śa­ś ca syāt. a­thai­ka­de­śe­nai­ka­trā­va­ya­ve va­rtta­te­, na; ta­syā­kha­ṇḍa­syā­va­ya­va­vya­ti­ri­kta­de­śā­sa­mbha­vā­t­. ta­da­bhyu­pa­ga­me vā teṣv api deśeṣv anyair deśair vṛttir ity a­na­va­sthā syāt.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: nanu ca </seg> </ab><p n="a_203 b_YA_10­6­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­6­,3~</span>itaś ca nāsty a­va­ya­vī­, buddhyā vi­ve­ca­ne '­nu­pa­la­mbhā­t­. na hi ayaṃ tantuḥ, ayaṃ tantuḥ — ity evaṃ buddhyā pṛ­tha­kkri­ya­mā­ṇe­ṣv a­va­ya­ve­ṣu tadanyo '­va­ya­vī pra­ti­bhā­ti­. e­te­nā­va­ya­va­dha­rmo '­va­ya­vī­ty ayam api pakṣo ni­ra­staḥ­. tasmān nāsty eko '­va­ya­vī yaḥ sthū­la­pra­ti­bhā­sa­vi­ṣa­yaḥ syāt. nāpi pa­ra­mā­ṇu­sa­mū­ha eva sthū­la­pra­ti­bhā­sa­vi­ṣa­yaḥ­, tasya pa­ra­mā­ṇu­vya­ti­ri­kta­syā­va­ya­vi­nyā­ye­nā­pā­sta­tvā­t­. pa­ra­mā­ṇū­nāṃ ca pratyekaṃ na sthū­la­tva­ma­stī­ti­, sa­mu­di­tā­nā­ma­pi kathaṃ syāt? na hi pra­tye­ka­m a­ra­ktā­nāṃ sa­mu­dā­yā­va­sthā­yāṃ ra­ktā­kā­ra­to­pa­la­bhya­te­. ma­rī­cī­nā­m u­da­kā­kā­ra­tā­va­d bhrā­nto­pa­la­mbhaḥ syāt.</p><p n="a_204 b_YA_10­6­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­6­,11~</span>a­thai­va­m ucyate — yadi sthūlaṃ jñānād a­rthā­nta­raṃ grāhyaṃ na sa­mbha­va­ti­, sūkṣmam eva tarhi grāhyaṃ bha­vi­ṣya­tī­ti­. tad apy a­sa­t­, yataḥ —</p><lg n="a_205"><l>"­ṣa­ṭke­na yu­ga­pa­d yogāt pa­ra­mā­ṇoḥ ṣa­ḍaṃ­śa­tā | </l><l>ṣaṇṇām apy e­ka­de­śa­tve piṇḍaḥ syād a­ṇu­mā­tra­kaḥ || "</l></lg><p n="a_206" rend="justify">iti.</p><p n="a_207 b_YA_10­7­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­7­,1~</span>mūrtasya ca di­kpra­vi­bhā­ge­nā­va­śyaṃ da­śāṃ­śa­ta­yā­pi bha­vi­ta­vya­m­, na ca sva­rū­pe­ṇā­nu­pa­la­bhya­mā­na­syā­sti­tvaṃ śakyam a­bhi­dhā­tu­m­. kiṃ cā­kā­śa­vya­ti­bhe­dā­d ā­kā­śā­sa­rva­ga­ta­tvaṃ vety ato na pa­ra­mā­ṇu­r apy asti, tasmān na bāhyaṃ grāhyam u­pa­pa­dya­te­. tad uktam —</p><lg n="a_208"><l>"nānyo '­nu­bhā­vyo buddhyāsti tasyā nā­nu­bha­vo 'paraḥ | </l><l>grā­hya­grā­ha­ka­vai­dhu­ryā­t svayaṃ saiva pra­kā­śa­te || "</l></lg><p n="a_209 b_YA_10­7­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­7­,6~</span>sva­vya­ti­ri­kta­grā­hya­grā­ha­ka­vi­ra­hā­t ta­du­bha­yā­kā­rā buddhiḥ svayam e­vā­tma­sva­rū­pa­pra­kā­śi­kā pra­kā­śa­va­d iti sa­mu­dā­yā­rthaḥ­. api ca — <lg n="a_210"><l>"­sa­ho­pa­la­mbha­ni­ya­mā­d abhedo nī­la­ta­ddhi­yoḥ | "</l></lg></p><p n="a_211 b_YA_10­8­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­8­,1~</span>na hi bhi­nnā­va­bhā­si­tve 'py a­rthā­nta­ra­m evaṃ rūpaṃ nī­la­syā­nu­bha­vā­t tayoḥ sa­ho­pa­la­mbha­ni­ya­mā­t­, dvi­ca­ndrā­di­da­rśa­na­va­t­. na hy a­na­yo­r e­kā­nu­pa­la­mbhe '­nyo­pa­la­mbho 'sti na caitat sva­bhā­va­bhe­de yu­kta­m­, pra­ti­ba­ndha­kā­ra­ṇā­bhā­vā­t­.</p><p n="a_212 b_YA_10­8­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­8­,4~</span>atha paścād a­rtho­pa­la­mbha­sya jñā­nā­nta­re­ṇa saṃ­ve­da­na­m­, tad apy a­yu­kta­m­; yasmāt —</p><lg n="a_213"><l>"­a­pra­tya­kṣo­pa­la­mbha­sya nā­rtha­dṛ­ṣṭiḥ pra­si­dhya­ti | "</l></lg><p n="a_214 b_YA_10­8­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­8­,6~</span>na hi vi­ṣa­ya­sa­tta­yā vi­ṣa­yo­pa­la­mbhaḥ­, kiṃ tarhi? ta­du­pa­la­mbha­sa­tta­yā­, sā cā­prā­mā­ṇi­kī na sa­ttā­ni­ba­ndha­nāṃ­s ta­dvya­va­hā­rā­n a­nu­ru­ṇa­ddhi­. ta­da­pra­si­ddhau vi­ṣa­ya­syā­py a­pra­si­ddhi­r iti sa­dvya­va­hā­ro­cche­daḥ syāt, na hi sad apy a­nu­pa­la­mbhya­mā­naṃ sad iti vya­va­ha­rttuṃ śa­kya­te­.</p><p n="a_215 b_YA_10­8­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­8­,10~</span>a­thā­rtha­saṃ­ve­da­na­m anyena saṃ­ve­da­ne­na saṃ­ve­dya­te­, tad api saṃ­ve­da­na­m a­si­ddha­sa­ttā­ka­m a­sa­tka­lpaṃ katham anyasya sādhakaṃ syāt? tatrāpi saṃ­ve­da­nā­nta­rā­nve­ṣa­ṇe '­na­va­sthā syāt, tathā ca na ka­sya­ci­d arthasya siddhir iti a­ndha­mū­kaṃ jagat syāt. kvacin ni­ṣṭhā­bhyu­pa­ga­me ca svayam ātmānaṃ vi­ṣa­yā­kā­raṃ yu­ga­pa­du­pa­la­bha­ta iti tad anye 'pi tathā bha­va­ntu­, vi­śe­ṣa­he­tva­bhā­vā­t­. tatsiddhaḥ sa­ho­pa­la­mbhaḥ­, tasmāt sa­ho­pa­la­mbhā­d abhedo '­rtha­ta­ddhi­yo­r iti. evaṃ ca nī­lo­pa­la­mbha iti nī­la­sva­bhā­vo­pa­la­mbha ity e­tā­va­d uktaṃ bhavati — a­nā­di­vā­sa­nā­va­śā­d buddhir e­vā­ne­kā­kā­ro­tpa­dya­mā­nā saṃ­ve­dya­te sva­pna­bu­ddhi­va­d iti. api ca —</p><lg n="a_216"><l>dhiyo nī­lā­di­rū­pa­tve bāhyo 'rthaḥ kiṃ­ni­ba­ndha­naḥ | </l><l>dhiyo '­nī­lā­di­rū­pa­tve bāhyo 'rthaḥ kiṃ­ni­ba­ndha­naḥ || </l></lg><p n="a_217 b_YA_10­8­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­8­,20~</span>yady ayaṃ nī­lā­kā­ro buddher eva dharmas ta­dā­tma­bhū­to '­va­bhā­sa­te­, tatas ta­dvya­ti­ri­kto nī­lā­di­r artho 'stīti na kiṃcid pra­mā­ṇa­m­. atha nāyaṃ buddher ākāra i­ṣya­te­, tathāpi sā ni­rā­kā­rā­nya­thā­kā­rā vā buddhiḥ kathaṃ nīlādeḥ sādhikā syāt? na hi pra­ti­ba­ndha­m a­nta­re­ṇā­rthā­nta­rā­d a­rthā­nta­ra­sya siddhiḥ, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. ta­du­tpa­tti­pra­ti­ba­ndhe tu na­ya­nā­dṛ­ṣṭā­dī­nā­m api vi­ṣa­ya­bhā­vaḥ syāt. svā­kā­rā­na­rpa­ka­tve ja­na­ka­tva­vi­śe­ṣa­syā­py a­si­ddheḥ­. kathaṃ ja­na­ka­tvā­vi­śe­ṣe 'pi ka­rma­kā­ra­ka­tva­m­? sva­vi­ṣa­ya­jñā­na­ja­na­ka­tvaṃ vā ta­syai­va­? ucyate — ye 'py e­ka­sā­ma­grya­dhī­na­tvaṃ pra­ti­ba­ndha­m āśritya sa­mā­na­kā­la­yo­r eva grā­hya­grā­ha­ka­bhā­va­m i­ccha­nti­, tanmate 'pi na­ya­nā­dṛ­ṣṭā­dī­nāṃ tad e­ka­sā­ma­grya­dhī­nā­nāṃ grāhyatvaṃ pra­sa­jya­te vi­śe­ṣā­bhā­vā­t­.</p><p n="a_218 b_YA_10­9­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­9­,1~</span>a­thā­rthā­kā­ra­tvaṃ vi­śe­ṣa­s tathāpi bāhyārthaḥ kiṃ­ni­ba­ndha­naḥ­? ekaḥ khalv ayaṃ nī­lā­kā­ra u­pa­la­bhya­te­, sa jñā­nā­tmai­ve­ṣṭaḥ ta­ddvi­tī­ya­s tv ākāro na dṛ­śya­te­, so '­dṛ­śya­mā­naḥ kathaṃ bā­hya­tve­nā­va­ti­ṣṭhe­ta­? vyā­ptya­si­ddhe­r a­nu­mā­na­ga­myo 'pi na sa­mbha­va­ti­.</p><p n="a_219" rend="justify">anye tv evaṃ paṭhanti —</p><lg n="a_220"><l>"dhiyo nī­lā­di­rū­pa­tve bāhyo 'rthaḥ kiṃ­pra­mā­ṇa­kaḥ | </l><l>dhiyo '­nī­lā­di­rū­pa­tve sa ta­syā­nu­bha­vaḥ katham || "</l></lg><p n="a_221 b_YA_10­9­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­9­,7~</span>atrāpy ayaṃ tā­tpa­ryā­rthaḥ — buddher ni­rā­kā­ra­tve pra­ti­ka­rma­vya­va­sthā­nu­pa­pa­ttiḥ­, sā­kā­ra­tve ca bāhyo 'rtho '­pra­mā­ṇa­ka iti. atha brūyād a­rthā­kā­ro grā­hya­tve­nai­va pra­tī­ya­te­, bo­dhā­kā­ra­s tu grā­ha­ka­tve­nai­ve­ti­. katham a­na­yo­r ai­kya­m­? ekatve hi vya­tya­ye­nā­pi tayoḥ pra­ti­bhā­saḥ syād iti, naitad asti; a­nā­dyu­pa­pla­va­vā­sa­nā­sā­ma­rthyā­d evaṃ pra­tī­ti­vya­va­stho­pa­pa­tteḥ­. tad uktam —</p><lg n="a_222"><l>"­a­ve­dya­ve­da­kā­kā­rā yathā bhrāntair ni­rī­kṣya­te | </l><l>vi­bha­kta­la­kṣa­ṇā grā­hya­grā­ha­kā­kā­ra­vi­pla­vā || </l><l>ta­thā­kṛ­ta­vya­va­sthe­yaṃ ke­śā­di­jñā­na­bhe­da­va­t | </l><l>yadā tadā na saṃ­co­dya­grā­hya­grā­ha­ka­la­kṣa­ṇā || " iti.</l></lg><p n="a_223 b_YA_10­9­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­9­,16~</span>asyārthaḥ — sva­rū­pe­ṇā­vi­dya­mā­na­ve­dya­ve­da­kā­kā­rā­pi buddhir yathā bhrāntair vya­va­ha­rtṛ­bhi­r ni­rī­kṣya­te­, tathaiva kṛ­ta­vya­va­sthe­yaṃ vya­va­hri­ya­te­. tais tu bhrāntair iyaṃ vi­bha­kta­la­kṣa­ṇa­grā­hya­grā­ha­kā­kā­ra­vi­pla­vā ni­rī­kṣya­te­. vi­bha­kta­la­kṣa­nā­v iva grā­hya­grā­ha­kā­kā­rā­v eva viplavo yasyāḥ sā ta­tho­ktā­, kim iva? ke­śā­di­jñā­na­bhe­da­va­t­. yathā ti­mi­rā­dyu­pa­plu­tā­kṣā­ṇā­m a­vi­dya­mā­nā eva ke­śā­da­yo bodhāt bhinnā iva pra­ti­bhā­nti­, tadvan nī­lā­da­yo '­pī­ti­. ya­dā­ya­m a­vi­dyā­ni­ba­ndha­na eva buddheḥ pra­vi­bhā­gaḥ­, tadā evaṃ na saṃ­co­dya­grā­hya­grā­ha­ka­la­kṣa­ṇā — saṃcodye pa­rya­nu­yo­jye­, grā­hya­grā­ha­ka­la­kṣa­ṇe yasyāḥ sā tathā na bha­va­ti­. na hy a­vi­dyā­sa­mā­ro­pi­tā­kā­raḥ pa­rya­nu­yo­ga­m a­rha­tī­ti­. tad evaṃ bu­ddhi­vya­ti­ri­kta­grā­hya­grā­ha­kā­sa­mbha­vā­t­, buddhir e­vā­nā­di­vā­sa­nā­va­śā­d a­ne­kā­kā­rā­va­bhā­sa­te tasmād a­yu­kta­m uktam — sthū­lā­rtha­grā­ha­ka­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­va­ya­vi­na­s ta­tsthau­lyā­dī­nāṃ ca sa­ma­rtha­na­m</ab><p n="a_224 b_YA_10­9­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 10­9­,27~</span>atra pra­ti­vi­dhī­ya­te — yat tāvan nāsty eko '­va­ya­vī­, tasya pā­ṇyā­di­ka­mpe sa­rva­ka­mpa­prā­pte­r iti, tad a­yu­kta­m­; vyāpter a­si­ddha­tvā­t­. na hi yasya pā­ṇyā­di­ka­mpe sa­rva­ka­mpa­prā­ptiḥ­, ta­syā­bhā­va ity evaṃ vyāptiḥ kvacid gṛ­hī­tā­. nāpi yasya sa­ttva­m­, tasya na pā­ṇyā­di­ka­mpe sa­rva­ka­mpa­prā­pti­r ity evaṃ vyāptiḥ pareṇa dṛṣṭā, na ca dṛ­ṣṭā­ntā­bhā­ve sva­pa­kṣa­si­ddhau pa­ra­pa­kṣa­ni­rā­ka­ra­ṇe vā kvacid dhetoḥ sāmarthyaṃ dṛ­ṣṭa­m­. prasaṅgo 'py u­bha­yo­r vyā­pti­si­ddhā­v ātmānaṃ la­bha­te­, pra­bhā­pra­dī­pa­pra­sa­ṅga­va­t­. a­ka­mpa­ne vā ca­lā­ca­la­yoḥ pṛ­tha­ksi­ddhi­pra­sa­ṅga ity api bā­hyā­rthā­sa­mbha­ve '­nu­pa­pa­nna­m­. na hy evaṃ kaścid a­nu­nma­ttaḥ pra­tya­va­ti­ṣṭha­te — nāsty eko va­ndhyā­pu­tra­s tasya pā­ṇyā­di­ka­mpe sa­rva­ka­mpa­prā­pteḥ­, a­ka­mpa­ne vā ca­lā­ca­la­yoḥ pṛ­tha­ksi­ddhi­pra­sa­ṅgaḥ­; kha­pu­ṣpa­kha­ra­śṛ­ṅga­va­d iti. ca­lā­ca­la­yo­r e­ka­tva­vi­ro­dhā­d e­ka­tva­m a­bhyu­pa­ga­ccha­tā­va­ya­vi­na­ś ca­la­tva­m eva sa­rvā­tma­nā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. ca­lā­ca­la­tva­m a­bhyu­pa­ga­ccha­tā caikatvaṃ nā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m ity ayaṃ pra­sa­ṅgā­rtha iti cen na, vai­ya­rthyā­t­. na hi nai­yā­yi­ko vai­śe­ṣi­ko vā kaścid e­ka­syā­va­ya­vi­na­ś ca­lā­ca­la­tva­m a­bhyu­pa­ga­ccha­ti­, yaṃ pratyayaṃ prasaṅgo '­rtha­vā­n bha­ve­t­.</p><p n="a_225 b_YA_11­0­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­0­,12~</span>nanv e­kā­va­ya­va­ka­mpa­ne 'py a­nyā­va­ya­vā­nā­m a­ka­mpa­nā­d asti ca­lā­ca­la­tva­m­, tena bhe­da­si­ddhiḥ­. tataḥ kim a­ni­ṣṭa­m­? yadi nā­mā­va­ya­vā­nāṃ ca­lā­ca­la­tve­na bhedaḥ tato '­rthā­nta­ra­syā­va­ya­vi­naḥ kim ā­yā­ta­m­? yadā khalv a­va­ya­vi­na­ś ca­la­tva­m u­tpa­dya­te ta­dā­va­ya­va­sya ka­sya­ci­d a­ca­la­tve 'pi na ta­syā­ca­la­tva­m­. yadā tu no­tpa­dya­te ta­dā­va­ya­va­sya calatve 'pi nā­va­ya­vi­na­ś ca­la­tva­m­. tayor a­va­ya­vā­va­ya­vi­ca­la­na­yo­r bhi­nna­sā­ma­grī­ja­nya­tve­na yu­ga­pa­du­tpa­tti­ni­ya­mā­yo­gā­t­. a­rdhā­va­ya­va­ca­la­na­kā­le tarhi kim a­va­ya­vi­na­ś ca­la­tva­m asti vā na veti na vidmaḥ, tathā pra­tya­ya­syo­bha­ya­thā­pi sa­mbha­vā­t­. tathā niścale 'pi calatsv ā­śre­ye­ṣu dṛ­śya­mā­ne­ṣu ca­la­na­pra­tya­yo rū­pā­di­ṣv i­vo­pa­pa­dya­te­, calaty api ni­śca­lā­va­ya­va­sa­ma­vā­ya­ni­mi­tte­na ca­la­na­syā­gra­ha­ṇā­n ni­śca­la­pra­tya­yaḥ sa­mbha­va­ti­, dū­rā­di­ni­mi­ttā­d a­gṛ­hī­ta­ca­la­na­va­t­. na caivaṃ sa­rva­trā­nā­śvā­saḥ­, saṃ­śa­ya­ni­mi­ttā­nu­pa­la­bdhau ta­nni­śca­yo­pa­pa­tteḥ­. anyathā hi ca­lā­ca­la­vya­va­hā­ra­sya ni­rmū­la­tai­va syād iti.</p><p n="a_226 b_YA_11­1­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­1­,6~</span>atha vā saṃ­yo­ga­va­c ca­la­na­syā­pi pra­de­śa­vṛ­tti­tvaṃ te­nai­ka­syā­pi ca­lā­ca­la­pra­tya­ya­vi­ṣa­ya­tvaṃ na vi­ru­dhya­te­, dhāvati puruṣe ca­la­na­syā­pra­de­śa­vṛ­tti­tvo­pa­la­mbhā­d a­yu­ktya­m iti cet, evaṃ tarhi va­stro­da­kā­di­saṃ­yo­ga­syā­pra­de­śa­vṛ­tti­tvo­pa­la­mbhā­t saṃ­yo­ga­syā­pi pra­de­śa­vṛ­tti­tva­m a­yu­kta­m­.</p><p n="a_227 b_YA_11­1­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­1­,10~</span>ta­tro­da­kā­di­nā sa­rvā­va­ya­va­saṃ­yo­gaiḥ saha vastrādeḥ saṃ­yo­go­pa­la­mbhā­d a­pra­de­śa­vṛ­ttya­bhi­mā­na iti cet, sa­mā­na­m atrāpi sa­rvā­va­ya­va­ca­la­naiḥ sa­hā­va­ya­vi­na­ś ca­la­no­pa­la­mbhā­d a­pra­de­śa­vṛ­ttya­bhi­mā­na eveti ku­ḍyā­di­nā­ṅgu­li­saṃ­yo­ge śa­rī­ra­syā­pi saṃyogo 'sti, na tu ha­sta­ca­la­ne 'pi śa­rī­ra­sya ca­la­na­m ity atra vi­śe­ṣa­ni­śca­ye pramāṇaṃ na pa­śyā­maḥ­, pra­kri­yā­mā­trā­t tu sa­rva­vā­da­si­ddhiḥ syāt. tasmāc ca­la­na­syā­pi pra­de­śa­vṛ­tti­tvā­d e­ka­smi­nn a­va­ya­vi­ni saṃ­yo­go­pa­la­mbhā­nu­pa­la­mbha­va­c ca­la­na­syā­py u­pa­la­mbhā­nu­pa­la­mbhā­v a­vi­ru­ddhā­v iti. etena vṛ­tā­nā­vṛ­ta­tvaṃ pra­yu­kta­m­. na vā­va­ya­vyu­pa­la­mbhe '­va­ya­vo­pa­la­mbho '­va­ya­vā­kṣa­sa­nni­ka­rṣo vā kāraṇaṃ ye­nā­rdha­tri­bhā­gā­dya­va­ya­vā­va­ra­ṇe '­va­ya­vi­no 'py a­gra­ha­ṇa­m­, kiṃ tarhi? ta­tsa­nni­ka­rṣo '­śe­ṣa­sa­ha­kā­ri­sa­hi­taḥ­, sa ca ta­du­pa­la­mbhā­nu­me­ya­s ta­da­nu­pa­la­mbhe­na tu sa­ha­kā­rya­sa­ma­gra­tai­vā­nu­mī­ya­te­.</p><p n="a_228 b_YA_11­1­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­1­,20~</span>a­rdhā­va­ra­ṇe 'py a­vi­ka­lo '­va­ya­vī kin na dṛśyata iti cet, na; a­bhi­nnā­tma­na­s ta­syā­vi­ka­la­syai­va dṛ­ṣṭa­tvā­t tasmiṃs ta­thā­va­ya­ve dṛṣṭe '­va­ya­vā­di­vi­śe­ṣā­vi­śe­ṣā­pe­kṣa­yā sandeho 'py a­vi­ru­ddhaḥ ta­da­va­ya­vā­dyu­pa­la­mbhā­nāṃ cā­va­ya­vyu­pa­la­mbha­sya ca pra­ti­ni­ya­ta­kā­ra­ṇa­tvā­n na sa­ha­bhā­va­ni­ya­maḥ­, tasmād a­va­ya­vā­nu­pa­la­mbhe 'py a­va­ya­vī gṛhyata iti.</p><p n="a_229 b_YA_11­1­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­1­,24~</span>yad apy uktam — rakte cai­ka­smi­nn i­tyā­di­. tad apy a­yu­kta­m­, na hy a­va­ya­va­ra­ktā­ra­kta­tā­bhyā­m a­va­ya­vi­na­s ta­thā­bhā­va­s tasya tebhyo '­rthā­nta­ra­tvā­t­, api tv a­va­ya­vi­na eva ra­kta­dra­vya­saṃ­yo­go raktatā ta­da­bhā­va­ś cā­ra­kta­te­ti saṃ­yo­ga­sya cā­vyā­pya­vṛ­tti­tve­na ra­kta­tā­ra­kta­tva­m apy e­ka­syā­va­ya­vi­no na vi­ru­dhya­te­. katham e­ka­syā­vyā­pti­r iti cet, na; saṃ­yo­ga­syai­va hy evaṃ dharmo yena yatra ya­trā­va­ya­ve sambaddho '­va­ya­vī dṛśyate tatra tatra rū­pā­di­va­t ta­du­pa­la­mbha­kā­ra­ṇā­vai­gu­ṇye 'pi saṃyogo no­pa­la­bhya­te­. tathā yatra ya­trā­kā­śa­m asti tatra tatra na ka­rṇa­śa­ṣku­lyā­kā­śa­saṃ­yo­ge­nā­va­cchi­dya­te­, sa­rva­śa­bdā­nāṃ ta­tsa­ma­vā­ye­nai­ka­śro­tra­vi­ṣa­ya­pra­sa­ṅgā­t­. ata eva śa­bda­syā­pi na vyā­pya­vṛ­tti­tva­m­, kvacid u­tpa­nna­syā­pi sa­rva­śro­tra­vi­ṣa­ya­tva­pra­sa­ṅgā­t­. evaṃ dha­rma­ka­tvaṃ saṃ­yo­ga­śa­bdā­dī­nāṃ pra­de­śa­vṛ­tti­tva­śa­bde­nā­pi vya­va­hri­ya­te na punar ā­kā­śā­de­r a­kha­ṇḍa­sya pradeśo 'sti. yady apy a­va­ya­vi­no '­va­ya­vaḥ pradeśo 'sti, tathāpi na ta­trā­va­ya­vi­saṃ­yo­go va­rtta­te­, sa­rva­syā­py a­va­ya­vi­naḥ saṃ­yo­gā­nā­śra­ya­tva­pra­sa­ṅgā­t­. pa­ra­mā­ṇo­s tu pra­de­śā­bhā­vā­t saṃyogo na syāt. tataś ca śa­rī­rā­dya­nu­tpa­ttau sa­rva­syā­gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgaḥ­, tasmād yathā tvanmate ni­rvi­ka­lpe­na jñānena tad eva sa­vi­ka­lpa­kaṃ jñānam ā­tma­sa­dṛ­śaṃ ka­thaṃ­ci­d u­tpā­di­taṃ ka­thaṃ­ci­n nety a­bhi­nna­syai­vāṃ­śaḥ pa­ri­ka­lpya­te­, tathā saṃ­yo­gā­dyā­dhā­ra­syā­pī­ty aduṣṭaṃ saṃ­yo­gā­deḥ pra­de­śa­vṛ­tti­tva­m­. tasmād e­ka­syā­pi ra­ktā­ra­kta­tva­m a­vi­ru­ddha­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ci­tra­rū­pā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_230 b_YA_11­2­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­2­,13~</span>yas tarhi ra­ktā­ra­ktai­r e­vā­va­ya­vai­r a­va­ya­vī ni­ṣpā­di­ta­s tasya kiṃ rūpam iti? vi­śe­ṣā­nā­ra­mbhā­d a­ni­rde­śya­m eva vi­śe­ṣa­to vi­ru­ddha­vi­śe­ṣā­ṇāṃ kā­ra­ṇa­rū­pā­ṇāṃ vi­śe­ṣā­ra­mbhe tu virodho na sā­mā­nyā­ra­mbhe nī­la­pī­tā­di­ṣu sarvatra rū­pā­tma­naḥ sa­mbha­vā­t nī­lā­di­vi­śe­ṣa­ra­hi­ta­m api rūpam u­tpa­nna­m ity a­va­ya­vi­da­rśa­nā­d e­vā­va­ga­mya­te nī­rū­pa­dra­vya­sya da­rśa­nā­yo­gā­d a­nya­rū­pe­ṇā­nya­da­rśa­ne cā­ti­pra­sa­ṅgā­t­. tasmād vi­śe­ṣa­to '­ni­rde­śyaṃ rū­pa­mā­tra­m eva ta­to­tpa­nna­m iti, ci­tra­pra­ti­bhā­sa­s tu tatra ci­trā­va­ya­va­sa­mba­ndhā­t sphaṭike nī­lā­di­pra­ti­bhā­sa­na­va­t­. yady evaṃ dvya­ṇu­ka­rū­pa­m api vi­ru­ddha­vi­śe­ṣa­rū­pā­ra­mbhā­d a­ni­rde­śyaṃ prāptaṃ tataś ca ta­tpū­rva­ka­sya sa­rva­syā­py a­va­ya­vi­rū­pa­syā­ni­rde­śya­tvaṃ syāt tataḥ pa­ra­rū­pa­vi­śe­ṣa­syā­tī­ndri­ya­tvā­d rū­pa­vi­śe­ṣa­ni­rde­śo­cche­da eva syād iti.</p><ab type="head" resp="YA">ci­tra­rū­po­pa­pā­da­na­m</ab><p n="a_231 b_YA_11­3­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­3­,2~</span>naitad e­va­m­, sa­rvā­ra­mbha­syā­dṛ­ṣṭā­ya­tta­tvā­d a­dṛ­ṣṭa­sya ca pu­ru­ṣā­rtho­pa­yo­gi­kā­ryā­ra­mbha­ka­tvā­t­, ta­thā­ra­mbhe tu na pu­ru­ṣā­rtho­pa­yo­ga iti na, sarvatra ta­thā­ra­mbhe rū­pa­vi­śe­ṣo­pa­la­mbha­vi­ro­dhā­c ceti. atha vā citram eva ta­drū­pa­m utpannaṃ ta­thai­vā­bā­dhi­ta­pra­ti­bhā­sā­t­. ekaṃ tac citraṃ ceti vi­ro­dhā­d a­yu­kta­m iti cet, na; e­ka­syā­py a­ne­ka­nī­la­tvā­di­dha­rmā­dhi­ka­ra­ṇa­tve­na ci­tra­pra­ti­bhā­sa­vi­ṣa­ya­tva­sa­mbha­vā­t­; yathā gai­ri­kā­dya­ne­ka­va­rṇa­sa­mba­ddhaṃ vastraṃ citram iti pra­tī­ya­te­. nī­la­tvā­di­jā­tī­nāṃ vi­ru­ddha­tvā­d e­ka­tra­sa­ma­vā­yo na yukta iti cet, na; vi­ro­dha­syā­si­ddha­tvā­t­. anyatra sa­hā­da­rśa­nā­t ta­tsi­ddhi­r iti cet, na; nī­la­tvo­tpa­la­tva­yo­r api vi­ro­dha­pra­sa­ṅgā­t­. tayor ekatra da­rśa­nā­d a­vi­ro­dha iti cet, sa­mā­na­m e­ta­t­. yuktyāpi bhi­nna­jā­tī­ya­rū­pā­ra­bdha­syā­va­ya­vi­rū­pa­syā­ne­ka­jā­tya­dhi­ka­ra­ṇa­tvaṃ sa­mbhā­vya­te­, a­va­ya­va­rū­pā­ṇāṃ ni­ya­me­nā­va­ya­vi­ni sa­mā­na­jā­tī­ya­rū­pā­ra­mbha­ka­tva­da­rśa­nā­d iti. pa­ra­ma­te 'py a­ne­ka­vā­sa­nā­kha­ci­taṃ jñānaṃ citram ity a­stū­dā­ha­ra­ṇa­m­. jā­ti­bhe­dā eva hi vyā­vṛ­tti­bhe­da­śa­kti­bhe­da­śa­bdā­bhyā­m a­bhi­la­pya­nte­. teṣām ā­śra­ye­bhyo '­nya­tva­m a­na­nya­tvaṃ veti vi­vā­dā­nta­ra­m e­ta­t­. tasmād a­ne­ka­jā­tya­dhi­ka­ra­ṇa­m ekaṃ rūpaṃ vi­ci­tra­m­. tac ca ta­thā­bhū­ta­m api yadā ku­ta­ści­n ni­mi­ttā­d a­ne­ka­jā­tya­da­rśa­nā­d e­kai­ke­nai­va jā­ti­vi­śe­ṣe­ṇa viśiṣṭaṃ gṛ­hya­te­, tadā śuklam iti vā raktam iti vā gṛhyate na citram iti. yathā dhā­ra­ṇi­rū­pa­m­. atha śuklam iti raktam iti vā­va­ya­vi­rū­pa­m eva gṛ­hya­te­. a­va­ya­vi­rū­pa­sya tu citram iti gra­ha­ṇa­kā­la eva pra­tya­kṣa­tva­m i­ṣya­te­. evam astu nātra nirbandho '­smā­ka­m­, śā­kyo­kta­dū­ṣa­ṇa­pa­ri­hā­ra­sya sa­rva­tho­pa­pa­tteḥ­.</p><p n="a_232 b_YA_11­3­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­3­,21~</span>ye tv a­va­ya­vi­naṃ nā­bhyu­pa­ga­ccha­nti­, tair api ci­trā­di­pra­ti­bhā­sa­sya viṣayo va­kta­vyaḥ­, pa­ra­mā­ṇu­vi­la­kṣa­ṇā­va­ya­va­vi­ṣa­yā­bhyu­pa­ga­me sa e­vā­va­ya­vya­bhyu­pa­ga­to bha­va­ti­. pa­ra­mā­ṇū­nāṃ tv a­tī­ndri­ya­tvā­n nā­kṣa­vi­ṣa­ya­tvaṃ vi­ṣa­ya­la­kṣa­ṇa­ra­hi­ta­tvā­c ca, svā­kā­ra­jñā­na­ja­na­ka­tvaṃ hi vi­ṣa­ya­la­kṣa­ṇaṃ tair i­ṣṭa­m­. na ca pa­ra­mā­ṇū­nāṃ svā­kā­ra­ja­na­ka­tva­m asti, sarvatra sthū­lā­dyā­kā­ra­syai­va saṃ­ve­da­nā­t­. vi­la­kṣa­ṇā­kā­ra­ja­na­ka­syā­pi vi­ṣa­ya­bhā­ve ca­kṣu­rā­de­r api vi­ṣa­ya­tvaṃ syāt.</p><p n="a_233 b_YA_11­4­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­4­,6~</span>atha nī­lā­dyā­kā­rā­rpa­ka­tvaṃ pa­ra­mā­ṇū­nā­m asti ta­dva­śe­nai­va vi­ṣa­ya­tva­m­, tad a­yu­kta­m­; yato nī­lā­dyā­kā­raḥ sthū­lā­dyā­tma­ka­tve­nai­va saṃ­ve­dya­te­, nānyo '­saṃ­śli­ṣṭa­pa­ra­mā­ṇvā­tma­ko nī­lā­dyā­kā­raḥ pra­ti­bhā­ti­. kutaś cāyaṃ viśeṣo '­va­dhā­rya­te nī­lā­dyā­kā­ra­syai­va bā­hyo­pā­dā­na­tvaṃ na sthū­lā­dyā­kā­ra­sye­ti­? na hy ā­kā­ra­vā­di­nā sthū­lā­dyā­kā­ra­va­n nī­lā­dyā­kā­ro 'pi jñā­na­sthā­d ā­kā­rā­d a­rthā­nta­ra­bhū­to dṛṣṭaḥ. tat kathaṃ pra­tya­kṣā­nu­pa­la­mbhā­bhyā­m a­rtha­vi­śe­ṣa­ta­dā­kā­ra­yo­r he­tu­pha­la­bhā­vo vya­va­sthā­pya­te­? a­rthā­pa­ttyā tu sthū­lā­kā­ra­syā­pi bā­hyo­pā­dā­na­tva­si­ddhiḥ­, sa­mā­na­yo­ga­kṣe­ma­tvā­d iti. bahavaḥ sa­nni­vi­ṣṭāḥ pa­ra­mā­ṇa­va eva sthū­la­tve­nā­va­bhā­sa­nta iti cet, na; u­kta­tvā­t­. pra­tye­ka­m a­saṃ­ci­tā­sthū­le­ṣu pa­ra­mā­ṇu­ṣu ta­thā­kā­raṃ jñānaṃ bhrāntam eva syāt. api ca te bahavaḥ pa­ra­mā­ṇa­vaḥ kim ekam e­vā­kā­ra­m a­rpa­ya­nti­? uta pra­ti­pa­ra­mā­ṇu bhinnam iti? yady ekam e­vā­kā­raṃ jñāne '­rpa­ya­nti­, tadā pra­tya­kṣa­syā­pi sā­dhā­ra­ṇā­kā­ra­grā­ha­ka­tve­na sā­mā­nya­vi­ṣa­ya­tvaṃ prā­pta­m­, bhrāntatvaṃ ca pratyekaṃ bhi­nnā­kā­rā­ṇā­m e­kā­kā­re­ṇa gra­ha­ṇā­t­. ci­tra­pra­ti­bhā­sa­ś ca na syāt, na hy e­kā­kā­ra­sya citratā nāma. atha pra­ti­pa­ra­mā­ṇu­bhi­nnā­kā­raṃ jñā­na­m­, tad apy a­yu­kta­m­; a­bhi­nna­jñā­na­syā­kā­ra­bhe­dā­sa­mbha­vā­t­. ā­kā­ra­bhe­de hi jñā­na­syā­pi bhedaḥ syāt, tā­dā­tmya­vi­pa­rya­yo vā, ga­tya­nta­rā­bhā­vā­d iti. iṣṭa e­vā­kā­ra­bhe­de jñā­na­bhe­da iti cet, na; a­nu­bha­va­vi­ro­dhā­t­. ekam eva sta­mbhā­di­jñā­na­m a­nu­bhū­ya­te na pra­ti­pa­ra­mā­ṇu bhinnāny a­pa­ra­saṃ­khyā­tā­ni jñā­nā­nī­ti­. e­kai­kā­kā­ra­pa­rya­va­si­ta­tve ca jñānānāṃ bhi­nna­sa­ntā­na­jñā­nā­nā­m iva pa­ra­spa­rā­saṃ­vi­di­tā­kā­ra­tvā­t kathaṃ bahuṣv api sthū­lā­dyā­kā­ra­tve­na pra­ti­pa­tti­r i­ṣya­te­?</p><p n="a_234 b_YA_11­5­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­5­,1~</span>atha naiva bāhyo 'rtho 'stīti sarvatra buddhir eva ta­dā­kā­rā­va­bhā­sa­ta iti, tad apy a­yu­kta­m­; buddhir apy ekā satī kathaṃ ci­trā­kā­rā bha­ve­t­? a­bhi­nnā­tma­na­ś ci­tra­tvā­bhyu­pa­ga­me­, khalv a­va­ya­vi­nā ko '­pa­rā­dhaḥ kṛto, yenāsau sa­rva­lo­ka­pra­si­ddho 'pi ni­rā­kri­ya­te­?</p><p n="a_235 b_YA_11­5­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­5­,4~</span>atha nā­bhi­nnā­tma­na­ś ci­trā­kā­ra­te­ṣya­te­, kintu pra­ti­ni­ya­tā­kā­raṃ yu­ga­pa­du­tpa­nna­m anekaṃ vijñānaṃ citram ity ucyata iti, tad api na yu­kta­m­; sva­saṃ­ve­da­na­ni­ṣṭha­tve­nai­ka­syai­vā­kā­ra­syā­nu­bha­vā­n na jātu jñānaṃ jñā­nā­nta­rā­kā­ra­m a­nu­bha­va­ti­. a­na­nu­bha­ve ca yu­ga­pa­d a­ne­kā­kā­ra­jñā­no­tpā­da­ka­sya kathaṃ citratvaṃ bhi­nna­sa­ntā­nā­ne­kā­kā­ra­jñā­na­va­t­? atha tair e­ka­sa­ntā­no­dbha­vai­r eko vi­ka­lpa­ś ci­trā­kā­rā­dhya­va­sā­yī janyata iti, na; spa­ṣṭā­va­bhā­si­no 'pi ci­tra­jñā­na­sya da­rśa­nā­t­. na ca vi­ka­lpa­sya spa­ṣṭā­va­bhā­si­tvaṃ bha­va­dbhi­r i­ṣṭa­m­. vikalpo 'pi yady e­kā­kā­raḥ­, tadā kathaṃ ci­trā­kā­rā­dhya­va­sā­yī­? bhi­nnā­kā­ra­ś cet katham a­bhi­nna­sya bhi­nnā­kā­ra­te­ti­? vā­sa­nā­pra­pa­ñco 'py a­ne­nai­va ni­ra­staḥ­.</p><p n="a_236 b_YA_11­5­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­5­,12~</span>atha yu­ga­pa­du­tpa­nnā­ne­ka­jñā­nā­nā­m e­ko­pā­dā­na­ja­nya­tve­nā­nyo­nya­saṃ­ve­dya­tva­m i­ṣya­te­, te­nā­ne­kā­kā­ro­pa­la­mbha eva ci­tra­pra­ti­bhā­sa iti. naitad asti, yadi hi jñānaṃ jñā­nā­nta­rā­kā­raṃ svī­ku­rva­d u­pa­la­bhya­te­, tataḥ katham e­kā­kā­raṃ ta­dā­kā­ra­ra­hi­taṃ ca? kathaṃ tatrāsya saṃ­ve­da­na­m­? tadvad a­rtha­syā­pi syāt. a­ta­dā­tma­bhū­ta­ś ced ākāraḥ saṃ­ve­dya­te ni­ṣprā­mā­ṇi­ky e­vā­kā­ra­ka­lpa­nā syād iti.</p><ab type="head" resp="YA">ci­trā­dvai­ta­si­ddhiḥ</ab><p n="a_237 b_YA_11­5­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­5­,18~</span>astu tarhi ci­trā­dvai­ta­m­. na caivaṃ bā­hya­m­, tasya vi­ve­cya­mā­na­sya bhi­nnā­tma­no '­sa­mbha­vā­t­. na ca jñā­na­syā­pi vi­ve­ca­naṃ sa­mbha­va­ti­, na hi jñānena svayam ātmā vi­vi­cya­te­, ta­syā­bhi­nnā­tma­sva­rū­pa­syai­va ve­da­nā­t­. nāpi jñā­nā­nta­re­ṇa­, tasyāpi svā­tma­saṃ­ve­da­na­mā­tra­tvā­t­. atha pū­rva­jñā­nā­kā­rā­d a­pra­ti­bhā­sa­mā­nā­d idānīṃ kevalaḥ pra­ti­bhā­sa­mā­no 'nya iti vi­ve­ca­na­m­, na, pūrvasya pa­ro­kṣa­tve­nā­saṃ­ve­da­nā­t­. ta­da­pra­tī­tau ca tato 'haṃ bhinnam iti kathaṃ pra­ti­pa­dya­te­? atha smṛtyā jñā­ya­te­, na, smṛter a­pra­mā­ṇa­tvā­t­. a­nu­bha­va­ja­nya­tve­na pra­mā­ṇa­m eveti cet, na; ta­jja­nya­tve pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. na hy a­nu­bha­va­m a­vi­di­tvai­va smṛtiḥ '­a­nu­bha­vā­d aham u­tpa­nnā­' — iti jā­nā­ti­. a­nu­bha­va­ve­da­ne tv a­nu­bha­va eva syān na smṛtir iti. e­te­nā­nu­mā­nā­di­jñā­naṃ ni­ra­sta­m­, tasyāpi sva­saṃ­vi­nni­ṣṭha­tvā­n nā­nya­saṃ­ve­da­ne sā­ma­rthya­m asti. a­nya­ve­da­ne hi ta­dā­kā­rā­pa­ttau tad eva syād iti. tasmād a­śa­kya­vi­ve­ca­na­tvā­d grā­hya­grā­ha­ka­nī­lā­dyā­kā­ra­ci­tra­bu­ddhi­r e­kai­ve­ti siddhaṃ ci­trā­dvai­ta­m­. pra­mā­ṇa­tve­ne­tthaṃ sva­bhā­va­syo­pa­la­mbhā­d virodho 'pi nā­stī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ci­trā­dvai­ta­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_238 b_YA_11­6­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­6­,7~</span>a­tro­cya­te — saṃ­khyai­kā­ntā­si­ddhiḥ kā­ra­ṇā­nu­pa­pa­ttyu­pa­pa­tti­bhyā­m ity a­ne­nai­va sūtreṇa sa­rva­syā­py a­dvai­ta­vā­da­sya ni­ra­sta­tvā­d a­nu­pa­pa­tti­s tathā caitad u­tta­ra­tra pra­pa­ñca­yi­ṣyā­maḥ­. kintv e­tā­va­d iha pa­rya­nu­yu­jya­te — yadi ci­trā­dvai­ta­vā­da e­vā­bhi­pre­to bha­va­taḥ­, tadā kim arthaṃ ve­da­ni­rā­ka­ra­ṇe ma­hā­pra­yā­saḥ­? tatrāpi hi bo­dha­sva­bhā­va eka evātmā vi­śvā­kā­ra iti pa­ra­mā­rthaḥ­. tathā ca "sarvaṃ khalv idaṃ brahma" iti, "­jñā­na­gha­na evāyaṃ pu­ru­ṣaḥ­" iti, "­e­ka­m evedaṃ na dvi­tī­ya­m­" iti ca śrutiḥ. e­ta­syai­va ve­dā­rtha­sya ni­śca­yā­rtha­m idaṃ śāstram ity evam eva bhavato 'pi vaktuṃ yu­kta­m­. śā­rī­ra­kā­di­śā­stra­kā­ra­va­t na tu ta­da­prā­mā­ṇyaṃ vaktuṃ nyā­yya­m­. ta­da­bhi­nnā­rtha­tve­na tva­cchā­stra­syā­py a­prā­mā­ṇya­pra­sa­ṅgā­d iti. syād etat —</p><p n="a_239 b_YA_11­7­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­7­,3~</span>ci­trā­kā­ra­tā­pi pra­ti­pa­ttu­m a­śa­kya­tvā­d a­vā­sta­vī eva, tathā hi — sva­saṃ­vi­di­taṃ jñānaṃ sva­saṃ­ve­da­nā­kā­ra­ve­da­na eva ni­ma­gna­tvā­d nā­kā­rā­nta­ra­ve­da­na­m­. ta­dve­da­ne 'pi ko virodha iti cet, sva­rū­pa­pa­ra­rū­pā­sa­mbha­va eva. tad dhi vedanaṃ sva­rū­pe­ṇā­kā­rā­nta­raṃ vettīti na yu­kta­m­, sva­rū­pa­sya svātmani vya­va­sthā­nā­t­. svarūpe niviṣṭaṃ yadrūpaṃ tat svā­bhi­mu­kha­m eva kathaṃ paraṃ vetti? a­nyā­bhi­mu­khaṃ tad iti cet, tena tarhi svātmā na pra­tī­ya­te­, tataḥ sa­ntā­nā­nta­ra­ve­da­na­va­n na dva­ya­pra­tī­tiḥ­. yasya ta­dā­bhi­mu­khya­dva­yaṃ sa eka eveti cet, dvayam etad iti kaḥ pra­ti­pa­tti­mā­n­? sa eveti cet punar ā­bhi­mu­khya­dva­yaṃ sva­saṃ­ve­da­naṃ ca tṛtīyaṃ pra­sa­jya­te­. tatas tra­ya­ve­da­ne 'para ā­tmā­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­, ta­syā­bhi­mu­khya­tra­yaṃ sva­saṃ­ve­da­naṃ ca caturthaṃ pra­sa­jya­te­. punar aparaḥ punar apara iti mahaty a­na­rtha­pa­raṃ­pa­rā syāt. tasmād ekam eva vedanaṃ tatra bhe­dā­va­bhā­sa u­pa­pla­va eva iti. jñānam api sva­rū­pe­ṇā­pra­ti­pa­nna­m asad eveti śū­nya­tai­vā­va­śi­ṣya­te­. na hi ta­da­nyā­pra­ti­pa­trā ta­drū­pa­pa­rā­vṛ­ttaṃ śakyaṃ pra­ti­pa­ttu­m­. na cā­ve­da­nā­d vyā­vṛ­tta­tvā­na­va­ga­ma­ve­da­na­m iti vya­va­sthā­pa­yi­tuṃ śakyam iti. tad uktam —</p><lg n="a_240"><l>"idaṃ va­stu­ba­lā­yā­taṃ yad vadanti vi­pa­ści­taḥ | </l><l>yathā ya­thā­rthā­ś cintyante vi­śī­rya­nte tathā tathā || " iti.</l></lg><p n="a_241 b_YA_11­7­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­7­,19~</span>yadi svayam e­vā­rthā­nā­m etad a­bhi­pre­taṃ yad vi­cā­rya­mā­ṇo ni­va­rta­ta iti. tataḥ kim atra vayaṃ kurmaḥ? na cā­vi­cā­ri­taṃ vastu nyā­ya­vā­di­nā pra­ti­bhā­sa­mā­tre­ṇā­bhyu­pa­ga­ntuṃ yu­kta­m­, sva­pnā­dya­rtha­syā­py a­bhyu­pa­ga­ma­pra­sa­ṅgā­d iti. kathaṃ tarhi pa­ra­pa­kṣa­vyu­dā­se­na pra­tya­kṣā­di­sva­rū­pa­pra­ti­pā­da­na­m­? uktam atra sāṃ­vyā­va­hā­ri­ka­sye­tyā­di­. tasmād iha sa­rva­dha­rma­śū­nyaṃ pra­ti­bhā­sa­mā­tra­m advaitaṃ na bra­hmā­dvai­tā­di­tu­lya­m iti.</p><p n="a_242 b_YA_11­8­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­8­,5~</span>tad etad apy a­yu­kta­m­, yato vede 'pi ekam e­ve­da­m ity a­va­dhā­ra­ṇā­t­, na citratvaṃ vastutaḥ pa­ri­ṇā­mi­tvaṃ vā­bhi­pre­ta­m­. yathā bhavatāṃ sāṃ­vyā­va­hā­ri­ka­mā­tre­ṇa sā­kā­ra­tva­kṣa­ṇi­ka­tvā­da­yo dharmā uktās tathā vede 'pi ni­tya­tva­vyā­pa­ka­tvā­da­yo dharmā iti. yathā ca bha­va­tā­nya­vyā­vṛ­tti­mu­khe­na cā­dvai­ta­m uktaṃ tathā vede 'py a­ga­ndha­m a­ra­sa­m a­rū­pa­m i­tyā­di­no­kta­m iti. atha na kiṃcid apy astīti śūnyam a­bhi­pre­ta­m­, tad a­yu­kta­m­, sva­va­ca­no­ccā­ra­ṇa­vi­ro­dhā­t­. u­pa­pla­va e­vo­ccā­ra­ṇa­m iti cet, tathāpi yena yac co­pa­plū­ya­te­, tad asty eva. anyathā hi tamo '­kā­śya­m evedaṃ sarvaṃ syād iti. yadi nāmāsti kiṃcit tataḥ kim? nanu ve­da­ni­rā­ka­ra­ṇaṃ na ka­rtta­vya­m­, tatrāpi vi­dyā­vi­dya­yoḥ pra­ti­pā­da­nā­t­. atha vede '­nya­ni­rā­ka­ra­ṇe­nā­dvai­taṃ pra­tī­ta­m­, atra punar anyan na vi­dhī­ya­te na pra­ti­ṣi­dhya­te­, api tu bhe­da­pra­ti­bhā­sa­sya mi­thyā­tva­pra­ti­pā­da­nā­d e­vā­dvai­ta­m iti. tad a­yu­kta­m­, yāvad dhi bhedo na pra­ti­ṣi­dhya­te tāvat ta­tpra­ti­bhā­sa­sya kathaṃ mi­thyā­tva­pra­ti­pā­da­na­m­? nanu pa­rā­ma­rśā­d eva bhe­da­ve­da­na­m a­ta­thya­m­, tathā hi — sva­pa­ra­ve­da­naṃ yadi bhe­da­ve­da­na­m­, tadā sva­saṃ­ve­da­naṃ pa­ra­ve­da­naṃ cety uktaṃ syāt, tathā ca sva­saṃ­ve­da­naṃ svā­tma­ni­ṣṭhaṃ pa­ra­ve­da­na­m api parasya svā­tma­ni­ṣṭha­m iti naikam api bhe­da­ve­da­na­m­. atha nī­la­pī­tā­di­ve­da­naṃ bhe­da­ve­da­na­m­, tad apy a­sa­t­, yato nī­la­ve­da­naṃ nī­lā­tma­ni­ṣṭhaṃ pī­ta­ve­da­naṃ pī­tā­tma­ni­ṣṭha­m iti sarvaṃ vedanaṃ sva­saṃ­ve­da­na­m eveti kim atra bhe­da­ve­da­na­m­? a­thā­ne­ka­nī­lā­dya­rtha­vi­ṣa­ya­m ekaṃ vedanaṃ bhe­da­ve­da­na­m­, tathāpi tad eva nī­la­ve­da­naṃ tad eva pī­ta­ve­da­na­m ity a­bhi­nna­ve­da­na­syai­va pa­ryā­yā­bhi­dhā­na­mā­traṃ syāt. na cā­bhi­nna­ve­da­nā­d bhi­nna­vya­va­sthā yuktā, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. tasmān na bhe­da­prai­bhā­saḥ samyag iti.</p><p n="a_243 b_YA_11­8­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­8­,24~</span>tad etad ā­kā­śa­ca­rva­ṇa­m iva sau­ga­tā­bhi­dhā­na­m a­sa­mba­ddha­m eva pra­ti­bhā­ti­. tathā hi — bhe­da­pra­ti­bhā­sa­s tāvat sarveṣāṃ bha­va­ti­, ta­syā­sa­tya­tā kutaḥ pra­tī­ya­te — kiṃ tata eva pra­ti­bhā­sā­d­? uta pra­ti­bhā­sā­nta­rā­d iti? tata e­ve­ti­, na yu­kta­m­, tasya bhe­da­vi­ṣa­ya­tvā­t­. na hi bhinnā ete 'rthā iti pra­ti­bhā­saḥ svātmano '­sa­tya­tāṃ ni­ści­no­ti­, ta­nni­śca­ye hi vi­pa­rya­yā­t pra­vṛ­tti­r na syāt. atha jñā­nā­nta­re­ṇā­sa­tya­tvaṃ ni­ścī­ya­te­, tad api jñā­nā­nta­raṃ sva­saṃ­ve­da­na­ni­ya­taṃ katham a­nya­syā­sa­tya­tvaṃ vetti? a­tho­bha­ya­vi­ṣa­yaṃ kathaṃ na bhe­dā­va­ga­tiḥ­? u­bha­ya­vi­ṣa­ya­tve 'pi na bhe­dā­va­ga­ti­r iti sva­va­ca­na­vi­ro­dhaḥ­. pa­rā­bhyu­pa­ga­me­nā­bhi­dhā­nā­d a­vi­ro­dha iti cet, sa pa­rā­bhyu­pa­ga­maḥ kiṃ svā­bhyu­pa­ga­mā­bhe­de­nā­va­ga­taḥ­? atha bhe­de­ne­ti­? yady a­bhe­de­nā­va­ga­taḥ­, tadāsau svā­bhyu­pa­ga­ma eva syāt. atha bhe­de­nā­va­ga­taḥ­, ta­da­va­stha eva vi­ro­dhaḥ­. lo­ka­vya­va­hā­rā­nu­vā­da eṣa iti cet, na; sa khalu lo­ka­vya­va­hā­raḥ ta­ttva­dṛ­ṣṭe­r a­rthā­nta­ra­m­? a­na­rthā­nta­raṃ veti? yadi nā­rthā­nta­ra­m­, tatas ta­ttva­dṛ­ṣṭi­r eva lo­ka­vya­va­hā­raḥ­, tatas ta­dvya­va­hā­rā­d eva bhe­da­si­ddhiḥ­. atha ta­ttva­dṛ­ṣṭe­r a­rthā­nta­raṃ lo­ka­vya­va­hā­raḥ­, tataḥ kathaṃ na bhedaḥ? u­pa­pla­va eṣa iti cet, so 'pi ta­ttva­da­rśa­nā­d bhinnaḥ? a­thā­bhi­nnaḥ iti? pū­rva­va­t pra­sa­ṅgaḥ­.</p><p n="a_244 b_YA_11­9­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­9­,15~</span>sāṃvṛto 'sti bheda ity api na yu­kta­m­, saṃ­vṛ­ti­r api ta­ttva­dṛ­ṣṭe­r a­nyā­na­nyā vā? ity a­ni­vṛ­ttaḥ pra­sa­ṅgaḥ­. tasmād a­dvai­ta­vā­di­nāṃ varaṃ maunaṃ jyāyaḥ. punar apy advaitaṃ vi­sta­re­ṇa ni­rā­ka­ri­ṣyā­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">sva­saṃ­ve­da­na­tā­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_245 b_YA_11­9­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­9­,19~</span>sva­saṃ­ve­da­na­vā­dī tāvad a­nu­yu­jya­te — ve­dya­ve­da­na­bhe­dā­dhya­va­sā­ya­sya mithyātvaṃ kena ni­ścī­ya­te­? na tāvat te­nai­va­, tasya bhe­da­ni­śca­ya­rū­pa­tvā­t­. nāpi jñā­nā­nta­re­ṇa­, jñānasya jñā­nā­nta­ra­vi­ṣa­ya­tvā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­, a­bhyu­pa­ga­me vā grā­hya­grā­ha­ka­vai­dhu­ryā­d ity ayaṃ hetur asiddhaḥ syāt. atha bhrāntyā jñānasya jñā­nā­nta­ra­vi­ṣa­ya­tva­m­, na; bhrānter a­pra­mā­ṇa­tvā­t­. etac cā­nu­mā­ne pra­ti­pā­da­yi­ṣyā­maḥ­.</p><p n="a_246 b_YA_11­9­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 11­9­,24~</span>kā ceyaṃ bhrāntiḥ — kiṃ svā­kā­ra­gra­ha­ṇa­mā­tra­m­? kiṃ vānyatra svā­kā­rā­ro­pa­ṇa­m­? uta svātmany a­nyā­kā­rā­ro­pa­ṇa­m iti? na tāvat svā­kā­ra­gra­ha­ṇa­mā­traṃ bhrāntiḥ, sa­rva­jñā­nā­nāṃ bhrā­nta­tva­pra­sa­ṅgā­t­. nāpy anyatra svā­kā­rā­ro­pa­ṇaṃ bhrāntiḥ, tad a­nya­smi­nn adṛṣṭe svā­kā­rā­ro­pa­ṇā­sa­mbha­vā­t­. na hi sa­rva­thā­nu­pa­la­bdhe 'rthe ka­sya­ci­d ā­kā­ra­syā­ro­pa­ṇaṃ dṛ­ṣṭa­m­. atha svātmany a­nyā­kā­rā­ro­pa­ṇaṃ bhrāntiḥ, tatrāpi kiṃ dṛ­ṣṭā­kā­rā­ro­pa­ṇa­m­? a­thā­dṛ­ṣṭā­kā­rā­ro­pa­ṇa­m iti? dṛ­ṣṭā­kā­rā­ro­pa­ṇaṃ tāvan na yu­kta­m­, mi­thyā­kā­ra­syā­dṛ­ṣṭa­tvā­t­. na hi bhavatāṃ mate grā­hya­grā­ha­ka­bhe­dā­dhya­va­sā­ya­sya mithyātvaṃ kvacid a­dhya­kṣe­ṇo­pa­la­bdhaṃ ya­dā­kā­rā­ro­pa­ṇaṃ jñā­nā­nta­re syāt. a­thā­dṛ­ṣṭā­kā­rā­ro­pa­ṇa­m­, tan na; a­dṛ­ṣṭā­kā­rā­ro­pa­ṇā­da­rśa­nā­t­. sarvatra hi bhrāntau dṛ­ṣṭa­syai­va pī­tā­dyā­kā­ra­sya saṃ­khā­dā­v ā­ro­pa­ṇaṃ dṛ­śya­te­. ca­ndrā­di­ṣv api dvi­tvā­di­dha­rma­syā­nya­tra dṛ­ṣṭa­syai­vā­ro­pa­ṇa­m iti. yadi cā­dṛ­ṣṭā­kā­rā­ro­pa­ṇaṃ bhrāntiḥ, tadā sā dvi­ca­ndrā­di­bhrā­nti­va­t ta­dā­kā­rā­vi­saṃ­vā­di­nī na syāt. tataś ca grā­hya­grā­ha­ka­bhe­dā­dhya­va­sā­ya­sya mi­thyā­tva­jñā­na­m a­pra­mā­ṇa­m eva syāt. ta­da­prā­mā­ṇye ca grā­hya­grā­ha­ka­bhe­dā­dhya­va­sā­yaḥ samyag e­ve­ti­. bā­hyā­rtha­bhrā­ntā­v api sa­rva­thā­nu­pa­la­bdhau bā­hyā­rthā­kā­raḥ katham ā­ro­pya­te­? na hi rā­ja­ko­śa­ra­tna­vi­śe­ṣā­kā­ro '­ta­dda­rśi­nā kvacid ā­ro­pi­to dṛ­śya­te­. api ca bhrāntau bā­hyā­rthā­kā­raḥ kiṃ jñā­nā­nta­re­ṇā­ro­pya­te­? atha saiva ta­dā­kā­re­ti­? jñā­nā­nta­re­ṇa tāvan nā­ro­pya­te­, ta­da­vi­ṣa­ya­tvā­t­, na hy a­vi­ṣa­ye ra­sā­di­ṣv iva cakṣuṣā kaścid ākāraḥ ke­na­ci­d ā­ro­pya­te­. na ca tvanmate jñānaṃ jñā­nā­nta­ra­sya vi­ṣa­yaḥ­. atha bhrāntir eva ta­dā­kā­re­ti­, na; a­bhi­nnā­tma­no bhi­nnā­ne­kā­kā­ra­vi­ro­dhā­t­. a­thā­vi­dya­mā­nai­vā­ne­kā­kā­ra­tā­va­bhā­ti­, na; sa­rva­śū­nya­tā­va­kā­śa­pra­sa­ṅgā­t­. tatra ca doṣa uktaḥ. a­sa­tkhyā­ti­vā­da­ś ca syāt. sa ca bhavataḥ sva­kṛ­tā­nta­vi­ro­dhī­. a­thā­ne­kā­kā­ra­tvaṃ jñā­na­syai­va svabhāva i­ṣya­te­, na cā­tmī­ye­nai­va sva­rū­pe­ṇa ka­sya­ci­d virodha iti. nanv evaṃ tarhi kiṃ sa­ma­sta­ma­ryā­dā­ti­kra­me­ṇa­? varaṃ bā­hyā­rtha­syai­va ta­drū­pa­m i­ṣya­tā­m­. ta­da­bhyu­pa­ga­me hi na lo­ka­vi­ro­dho na yu­kti­vi­ro­dha iti. na hi dha­rma­dha­rmi­ṇo­r e­ka­tva­m a­bhyu­pa­ga­ccha­tai­ka­syā­ne­kā­kā­ra­tva­vi­ro­dhaḥ pa­ri­ha­rtuṃ śa­kya­te­. sa­rva­ja­ga­tsva­bhā­vā­bhyu­pa­ga­me 'py ekasya vi­ro­dhā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­. tasmād a­ne­ka­dha­rmā­dhi­ka­ra­ṇa­m ekam e­vā­va­ya­vi­no rūpam ity a­bhyu­pa­ga­me na kaścid virodho 'sti.</p><ab type="head" resp="YA">na vi­ve­ca­nā­d abhāvo '­va­ya­vi­naḥ</ab><p n="a_247 b_YA_12­1­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 12­1­,2~</span>yac cedam uktaṃ dhiyā vi­vi­cya­mā­na­sya bā­hya­syā­sa­mbha­vā­t­, na tu jñānasya vi­ve­ca­naṃ sa­mbha­va­tī­ti­, tad a­pa­ryā­lo­ci­tā­bhi­dhā­na­m­; sva­saṃ­ve­da­na­pa­kṣe hi jñānaṃ tāvad u­pa­la­bdhi­yo­gya­tvā­t ka­dā­ci­d vi­ve­ca­yi­tuṃ śa­kya­te­. bāhyaṃ punar a­tya­ntā­nu­pa­la­mbha­sva­bhā­vaṃ kathaṃ vi­ve­cya­te­? na hy adṛṣṭvā rā­jā­ntaḥ­pu­rā­bha­ra­ṇā­di­kaṃ vi­ve­ca­yi­tuṃ śa­kya­te­. jñā­nā­kā­kā­ra­sya bā­hya­tve­nā­bhi­ma­ta­sya dṛ­śya­tvā­d vi­ve­ca­no­pa­pa­tti­r iti cet, kiṃ ta­dvi­ve­ca­nā­t ta­syai­vā­bhā­vo '­thā­nya­sye­ti­? ta­syai­ve­ti na yu­kta­m­, jñānasya ni­rā­kā­ra­tva­pra­sa­ṅgā­t­. tataś ca ci­trai­ka­tva­vi­ro­dhaḥ­. nāpy a­nya­syā­bhā­vaḥ­, a­nya­vi­ve­ca­ne hy a­nyā­bhā­va­si­ddhau trai­lo­kyā­bhā­vaḥ syāt. atha tasyaiva jñānād a­rthā­nta­ra­tvaṃ ni­ṣi­dhya­te­, na; a­pra­stu­ta­tvā­t­. nātra jñānād a­rthā­nta­ra­tvā­na­rthā­nta­ra­tvaṃ vā pra­stu­ta­m­, kin tu ci­trā­kā­ra­tā katham e­ka­sye­ti pra­stu­ta­m­. tatra jñānād a­rthā­nta­ra­tve ci­trā­kā­ra­tā­yāḥ su­ta­rā­m a­nu­pa­pa­tti­r ity u­kta­m­. atha bā­hya­syā­ne­kaiḥ pu­ru­ṣai­r vi­ve­ca­nā­d a­nu­pa­pa­ttiḥ­, jñānaṃ punaḥ sva­saṃ­ve­da­na­mā­tra­tvā­d a­ne­kā­kā­ra­m ātmānaṃ viditvā nivṛttaṃ kena vi­ve­cya­te­? tad a­yu­kta­m­; jñānasya jñā­nā­nta­rā­vi­ṣa­ya­tve hy a­dvai­ta­vā­da eva syāt. ka­thaṃ­ci­d vi­ṣa­ya­tve vā tathaiva vi­ve­ca­na­m apīti kathaṃ vi­ve­ca­nā­nu­pa­pa­ttiḥ­. bā­hya­syā­ne­kaiḥ pu­ru­ṣai­r vi­ve­ca­nā­d a­nu­pa­pa­tti­r iti — ity etad api vyā­ha­ta­tvā­d a­yu­kta­m­, yasya hy a­ne­ka­pu­ru­ṣa­jñā­na­vi­ṣa­ya­tvaṃ tasya kuto '­sa­ttva­m­? bhrā­nti­ta­s ta­syā­ne­ka­pu­ru­ṣa­jñā­na­vi­ṣa­ya­tva­m iti cet, bhrāntaṃ tarhi vi­ve­ca­naṃ tato '­pra­mā­ṇa­tvā­n nā­sa­ttva­sā­dha­ka­m­. bhrāntir apy a­rtha­sa­mba­ndha­taḥ prameti cet, tad a­yu­kta­m­; bā­hyā­rthe­na hi bhrānteḥ sa­mba­ndhā­bhā­vā­t­. ta­tsa­mba­ndhe vā na ta­syā­sa­ttva­m iti.</p><p n="a_248 b_YA_12­1­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 12­1­,21~</span>api ca kim a­va­ya­vi­bu­ddhyā­va­ya­vī vi­ve­cya­te­? a­thā­va­ya­va­bu­ddhye­ti­? na tāvad a­va­ya­vi­bu­ddhye­ti­, vi­ve­cya­mā­na­syā­va­ya­vi­no 'sattvaṃ si­dhya­ti­; tasyās ta­tsa­ttva­gṛ­hī­ti­rū­pa­tvā­n nī­lā­di­bu­ddhi­va­t­. yadi punas ta­tsa­ttva­bu­ddhyā ta­da­sa­ttvaṃ vya­va­sthā­pya­te­, tadā ta­da­sa­ttva­bu­ddhyā tatsattvaṃ vya­va­sthā­pya­ta iti syāt. tataḥ sādhvī vya­va­sthi­tiḥ­. atha ta­da­sa­ttva­bu­ddhyā vi­ve­cya­mā­na­sya ta­syā­sa­ttva­m­, bhavatv evaṃ yatra ta­da­sa­ttva­bu­ddhi­r a­bhrā­ntā­sti­, na sarvatra gha­ṭā­dya­sa­ttva­bu­ddhi­r bha­va­ti­, tato na sa­rva­trā­sa­ttva­si­ddhiḥ­. a­thā­va­ya­va­bu­ddhyā vi­ve­cya­mā­na­sya ta­syā­sa­ttva­m­, tad apy a­yu­kta­m­; yato '­va­ya­va­bu­ddhi­r a­va­ya­vā­nā­m eva sattvaṃ vi­dha­tte­, nā­va­ya­vi­naḥ sattvaṃ vidhātuṃ pra­ti­ṣe­ddhuṃ vā śa­kno­ti­, ta­da­vi­ṣa­ya­tvā­t tasyāḥ.</p><p n="a_249 b_YA_12­2­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 12­2­,5~</span>a­thā­va­ya­ve­ṣū­pa­la­bhya­mā­ne­ṣv a­va­ya­vī no­pa­la­bhya­te­, tato 'sau nāsty e­ve­ti­, evaṃ tarhi ga­ndha­spa­rśa­rū­pe­ṣū­pa­la­bhya­mā­ne­ṣu raso no­pa­la­bhya­te pu­ru­ṣā­nta­rā­jñā­naṃ ca, tatas tayor apy abhāvaḥ prā­pno­ti­. i­ndri­yā­nta­re­ṇa rasasya pu­ru­ṣā­nta­re­ṇa ta­jjñā­na­sya co­pa­la­mbhā­n nābhāva iti cet, evaṃ tarhi a­va­ya­vi­no 'py u­pa­la­mbhā­nta­re­ṇo­pa­la­mbhā­n nā­bhā­vaḥ­. tathā hi — bhi­nnā­kā­ra­pra­ti­bhā­so '­va­ya­ve­ṣv eva bha­va­ti­, a­va­ya­vi­ni tv a­bhi­nnā­kā­raḥ pra­ti­bhā­sa iti. a­bhi­nne­ndri­ya­vi­ṣa­ya­tvā­n na bheda iti cet, na; nī­la­pī­tā­di­bhi­r a­nai­kā­ntā­t­. api ce­ndri­yā­ṇā­m eva kathaṃ bhedaḥ? pra­ti­bhā­sa­bhe­dā­d iti cet, sa e­vā­nya­trā­py astu kim i­ndri­ya­bhe­do­pa­nyā­se­na­? a­thā­va­ya­vī yady asti kim ity a­va­ya­va­vyā­vṛ­ttaḥ ka­sya­ci­d api na pra­ti­bhā­ti­? ka evam āha? mamaiva tāvat pra­ti­bhā­ti­. bhrāntir eṣā taveti cet, ta­thai­vā­bhe­da­pra­ti­pa­tti­r bhrāntiḥ sa­rva­lo­ka­vya­va­hā­rā­vi­saṃ­vā­di­nī khalv eṣā mama pratītiḥ — ba­hu­bhi­s ta­ntu­bhi­r ayam ekaḥ paṭo ni­ṣpā­di­ta iti, kathaṃ bhrāntiḥ syāt? ta­tho­tpā­do 'pi, kṣa­ṇa­bha­ṅga­ni­ṣe­dhā­d a­nu­pa­pa­tteḥ­, tasmān na vi­ve­ca­nā­d abhāvo '­va­ya­vi­naḥ­. etena ta­ntva­pa­ka­rṣa­ṇe­na pa­ṭa­bu­ddhi­r a­nu­pa­pa­nne­ti ni­ra­sta­m­. yadi hi tantūnāṃ vi­śle­ṣa­ṇa­m a­pa­ka­rṣa­ṇaṃ vi­va­kṣi­ta­m­, tataḥ saṃ­yo­ga­vi­nā­śā­d a­bhā­va­s ta­sye­ṣya­ta eva. na ca yasya pradhvaṃsaḥ ta­syā­tya­ntā­sa­ttva­m­, jñā­na­syā­py a­tya­ntā­sa­ttva­pra­sa­ṅgā­t­. bu­ddhyā­pa­ka­rṣa­ṇaṃ tu vi­ve­ca­ne­nā­bhi­nnā­rtha­tvā­t ta­nni­ṣe­dhe­nai­va ni­ṣi­ddha­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">saṃ­ve­da­na­sya svā­bhi­mu­kha­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_250 b_YA_12­2­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 12­2­,22~</span>yad api sva­saṃ­ve­da­na­mā­tra­si­ddhya­rthaṃ svā­bhi­mu­khyaṃ pa­rā­bhi­mu­khyaṃ ce­tyā­di­ka­m u­kta­m­, tatra jñānasya sva­saṃ­ve­dya­tvaṃ nāstīti va­kṣyā­maḥ­. tena svā­bhi­mu­khyaṃ ne­ṣya­te­, pa­rā­bhi­mu­khyaṃ jñā­na­dha­rmo '­bhyu­pa­ga­mya­ta eva, yasya vi­ṣa­ya­vi­ṣa­yi­bhā­va­saṃ­jñā­. ta­da­ve­da­ne 'py arthasya ve­da­nā­d a­na­va­sthā­pi nāsti. dha­rma­dha­rmi­ṇo­ś ca bhedān na dha­rma­bhe­de dharmiṇo 'pi bheda iti va­kṣyā­maḥ­. yataś cābhinne 'pi jñāne nī­la­pī­tā­da­yo '­ne­kā­rthāḥ kecid a­va­bhā­nti tasmād idam apy a­yu­kta­m­. na cā­bhi­nna­ve­da­nā­d bhi­nnā­rtha­vya­va­sthā yuktā, a­ti­pra­sa­ṅgā­d iti. tasmād e­ka­syā­pi jñā­na­syā­ne­kā­rtha­ve­da­ne ko 'pi na doṣa iti.</p><ab type="head" resp="YA">vṛ­ttya­nu­pa­pa­tti­ni­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_251 b_YA_12­3­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 12­3­,8~</span>yad apy a­va­ya­vi­ni­rā­ka­ra­ṇe vṛ­ttya­nu­pa­pa­tti­r ity u­kta­m­. tatra kim idaṃ sva­ta­ntra­sā­dha­na­m­? atha pra­sa­ṅgā­pā­da­na­m iti? sva­ta­ntra­sā­dha­naṃ tāvan na yu­kta­m­, na hi bhavatāṃ pakṣe ka­sya­ci­d api kā­rtsnye­nai­ka­de­śe­na vā kvacid vṛttir astīty ato vṛ­ttya­nu­pa­pa­tteḥ sa­rva­syā­py abhāvaḥ prā­pno­ti­. nāpi pra­sa­ṅga­sā­dha­na­m­, pra­dī­pa­pra­bhā­va­d vyā­ptya­sa­mbha­vā­t­. vyā­ptya­bhyu­pa­ga­me vā pra­dī­pa­va­d eva na kṛ­tsnai­ka­de­śā­bhyā­m a­va­ya­vi­vṛ­tte­r a­tya­ntā­bhā­vaḥ­, vyā­pa­kā­bhā­va­si­ddhau hi vyā­pyā­bhā­va­si­ddhi­r yuktā. na cā­tya­ntā­nu­pa­la­bdhā­yā vṛtter vyā­pa­ka­tvaṃ śakyam a­va­ga­ntu­m­, tat kathaṃ vṛ­ttya­bhā­vā­d a­va­ya­vi­no '­sa­ttva­m­? kvacid vyā­pa­ka­tvā­va­ga­me 'pi nā­va­ya­vi­no '­tya­ntā­bhā­vaḥ­? pareṇa vṛtter a­va­ya­vi­vyā­pa­ka­tvā­bhyu­pa­ga­mā­d iti cet, tad a­yu­kta­m­; evaṃ hi pareṇa mū­la­pra­kṛ­te­r a­śe­ṣa­kā­rya­vyā­pa­ka­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t tan nivṛttau sa­rva­syā­pi bo­dhā­bo­dha­sva­bhā­va­sya kā­rya­syā­bhā­vaḥ syāt. na ca parair a­va­ya­vi­naḥ kṛ­tsnai­ka­de­śā­bhyāṃ vṛttir a­bhyu­pa­ga­tā ity ataḥ pa­rā­bhyu­pa­ga­ma­vi­ro­dho­dbhā­va­na­m api no­pa­pa­dya­te­. bhinneṣv a­va­ya­ve­ṣv abhinno '­va­ya­vī sa­ma­vā­ya­vṛ­ttyai­va vartata iti pa­rā­bhyu­pa­ga­maḥ­. sa­ma­vā­yo '­syā­stī­ti va­kṣyā­maḥ­.</p><p n="a_252 b_YA_12­3­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 12­3­,21~</span>vaṃśo 'pi stambheṣu saṃ­yo­ga­vṛ­ttyā va­rta­te­, nai­ka­de­śe­na­, e­ka­de­śa­syā­vṛ­tti­tvā­t­. kathaṃ tarhi vaṃ­śa­sta­mbhe­ṣv e­ka­de­śe­na vartata iti pra­tī­tiḥ­? neyaṃ du­rgha­ṭā­, deśo '­va­ya­vi­naḥ khalv a­va­ya­va­s te­nai­ke­nā­va­ya­ve­na saha saṃyuktaṃ ca saṃ­pa­śya­ta­s tathā pra­tī­ti­r iti. na punar e­ka­de­śa eva vṛttir vṛ­tti­he­tu­r vā pa­ra­mā­ṇvā­kā­śā­deḥ saṃ­yo­gā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­, tataḥ sa­rva­kā­ryā­nu­tpā­da eva syād iti.</p><p n="a_253 b_YA_12­4­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 12­4­,3~</span>atha yad ekaṃ tad e­ka­trai­va vartate yathā rūpam ity ato '­va­ya­vyā­de­r e­ka­tva­m a­bhyu­pa­ga­ccha­tā­ne­ka­vṛ­tti­tvaṃ nā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m iti, na; tu­lya­pra­mā­ṇa­si­ddha­tvā­t­. yata eva pra­mā­ṇā­d rū­pa­syai­ka­vṛ­tti­tvaṃ siddhaṃ tata e­vā­va­ya­vyā­de­r a­ne­ka­vṛ­tti­tvaṃ siddhaṃ kiṃ ne­ṣya­te­? yathā vā rū­pā­śra­ya­syā­ne­kai­r ga­ndha­ra­sā­di­bhiḥ saha sa­ma­vā­ya­s ta­thā­va­ya­vyā­de­r api a­ne­kā­śra­yaiḥ saheti ko 'tra vi­ro­dhaḥ­?</p><p n="a_254 b_YA_12­4­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 12­4­,8~</span>nanu ca vṛkṣe śākhā gavi śṛṅgam iti sarveṣāṃ pra­tī­tiḥ­, tat katham a­va­ya­vā­nā­m ā­śra­ya­tva­m iti? na, anyathā ta­tpra­tī­teḥ­. vṛ­kṣā­dya­va­ya­vi­ni ya­thā­va­sthi­te ta­da­dha­sta­na­va­ya­va­sa­mba­ndha­pra­ti­ba­ndhā­d a­pa­ta­naṃ śā­khā­dya­va­ya­vaṃ paśyatāṃ vṛkṣādau ta­dā­śra­ya­tva­bu­ddhi­r bha­va­ti­. a­va­ya­vā­nāṃ tv ā­śra­ya­tvaṃ teṣu satsv e­vā­va­ya­vi­no '­va­sthi­ti­r asatsu cābhāva e­ve­ti­. etena rū­pā­dī­nā­m api dra­vyā­śri­ta­tvaṃ vyā­khyā­ta­m­. ta­dda­rśa­nā­d ni­tyā­nā­m api ā­śri­ta­tvaṃ ka­lpya­te­. tathā sā­mā­nyā­nāṃ ni­tyā­nā­m api piṇḍeṣv e­vo­pa­la­mbhā­n na vya­va­hā­ra­vi­ṣa­ya­tvaṃ nāsatsu piṇḍeṣv ity atas ta­dā­śri­ta­tvaṃ vya­va­hri­ya­te­. tasmād —</p><lg n="a_255"><l>"syād ādhāro ja­lā­dī­nāṃ ga­ma­na­pra­ti­ba­ndha­naḥ | </l><l>a­ga­tī­nāṃ kim ādhāraiḥ gu­ṇa­sā­mā­nya­ka­rma­ṇā­m || "</l></lg><p n="a_256" rend="justify">ity etad api a­pa­ryā­lo­ci­tā­rthā­bhi­dhā­na­m­, na hi gu­ru­tva­pra­ti­ba­ndha­ka e­vā­dhā­ro loke prasiddhaḥ kintv a­nya­thā­pi­. yathā darpaṇe mu­kha­m­, śarīre duḥ­khā­da­yaḥ­, khaṅge dīptir iti tasmād a­va­ya­vyā­de­s tāvad e­ka­syā­ne­kaiḥ saha dra­vya­syai­ka­sya rū­pā­di­bhi­r a­ne­kai­r iva sa­mba­ndha­vi­śe­ṣo yatnena sā­dhya­te­. ta­trā­dhā­rā­dhe­ya­bhā­vo ya­thā­sa­mbha­vaṃ ka­lpya­tā­m iti.</p><p n="a_257 b_YA_12­5­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 12­5­,8~</span>atha rū­pā­dī­nā­m api dravye sa­ma­vā­yo ne­ṣya­te­, kim ā­śra­ya­s tarhy ayaṃ prasaṅgaḥ — yad ekaṃ tad e­ka­trai­va vartata iti. api ca rūpaṃ rū­pā­nta­ra­m u­tpā­da­ya­ti kiṃ sa­rvā­tma­nā­thai­ka­de­śe­ne­ti­? yadi rū­pā­nta­ro­tpā­da­ne sa­rvā­tma­nā rūpaṃ pa­rya­va­si­ta­m­, tadāsya jñā­nā­di­ja­na­ka­tvaṃ na syāt — na hi ta­syā­tma­bhe­do 'sti, nāpy e­ka­de­śe­na ni­rbhā­ga­sya de­śā­bhā­vā­t­. de­śa­syai­va ja­na­ka­tva­pra­sa­ṅgā­c ca. jñānam api kiṃ sa­rvā­tma­nā rūpād u­tpa­nna­m­, u­tai­ka­de­śe­ne­ti­? sa­rvā­tma­nā ced rūpād utpannaṃ jñā­nā­nta­rā­d u­tpa­nna­m­, tarhi na prā­pno­ti­. nāpy e­ka­de­śe­na tasya de­śā­bhā­vā­t­.</p><p n="a_258 b_YA_12­5­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 12­5­,15~</span>vi­jñā­na­mā­tra­vā­di­no nāyaṃ prasaṅga iti cet, na; tatrāpy ekasya jñā­na­syā­ne­ka­jñā­na­ja­nya­tve '­ne­ka­jñā­na­ja­na­ka­tve '­ne­kā­kā­ra­ve­da­ka­tve ca prasaṅgo na ni­va­rtta­te­. ta­da­na­bhyu­pa­ga­me cā­dvai­ta­m eva syāt tatra coktaṃ do­ṣa­jā­laṃ vakṣyate ca. e­te­nā­dhi­pa­ti­pra­tya­ya­sa­ma­na­nta­ra­pra­tya­ya­bhā­vo 'py a­nu­pa­pa­nno dra­ṣṭa­vyaḥ­. tasmād vṛ­tti­vi­ka­lpe­nā­va­ya­vi­na­m ni­rā­ku­rva­taḥ sva­śā­strā­rtho 'pi ni­va­rta­ta iti. e­ka­syai­va jñānasya tā­dṛ­ktva­bhā­va­ś ced a­va­ya­vi­no 'pi tarhi ta­thā­bhū­taḥ svabhāvaḥ sa­mā­na­yo­ga­kṣe­ma­tvā­n na pa­rya­nu­yo­jyaḥ­.</p><lg n="a_259"><l>"yaś cobhayoḥ samo doṣaḥ pa­ri­hā­ra­ś ca tatsamaḥ | </l><l>naikaḥ pa­rya­nu­yo­jyaḥ syāt tā­dṛ­ga­rtha­vi­cā­ra­ṇe || "</l></lg><p n="a_260 b_YA_12­6­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 12­6­,6~</span>itas tarhi nā­va­ya­vī pṛthag asti a­va­ya­vā­gra­he ta­da­gra­hā­d iti. ya­syā­gra­he yan na gṛ­hya­te­, tan na pṛthag asti, yathā ca­ndrā­gra­he ca­ndrā­nta­ra­m iti. nāyaṃ hetur a­nai­kā­nti­ka­tvā­t­. tathā hi — kṛ­tti­kā­nta­rā­gra­ha­ṇe kṛ­ti­kā­nta­raṃ na gṛ­hya­te­, atha ca bhinnāḥ kṛttikāḥ santi a­si­ddha­tvā­c ca hetoḥ. tathā hi — dūrāt ta­ntvā­dya­va­ya­vā­nā­m agrahe 'pi pa­ṭā­di­r a­va­ya­vī gṛ­hya­te­. na ca ta­ttvā­di­rū­pe­ṇā­pra­ti­bhā­sa­ne 'pi ta­ntvā­di­gra­ha­ṇaṃ ka­lpa­yi­tuṃ śa­kya­m­, a­ti­pra­sa­ṅgā­d iti. "­se­nā­va­na­va­d gra­ha­ṇa­m­" iti cet, na; a­tī­ndri­ya­tvā­d a­ṇū­nā­m­. syān matir eṣā — yathā ha­stya­śva­ra­thā­dī­nāṃ vṛkṣāṇāṃ ca dūrāt ta­drū­pā­gra­ha­ṇe 'pi na tato 'nyatra seneti vanam iti ca gra­ha­ṇa­m­. tathā dūrāt ta­ntvā­di­rū­pe­ṇā­gra­he 'pi teṣv eva pa­ṭā­di­bu­ddhi­r iti. pa­ra­mā­ṇu­vya­ti­ri­ktā­s ta­ntvā­da­yo 'py a­va­ya­vya­na­bhyu­pa­ga­mā­n na vi­dya­nte­, kathaṃ teṣv api pa­ṭā­di­bu­ddhiḥ­? pa­ra­mā­ṇu­ṣv eveti cet, na; a­tī­ndri­ya­tvā­d a­ṇū­nā­m­. na hi bhrāntir apy a­tī­ndri­ye­ṣu i­ndri­yā­d bha­vi­tu­m a­rha­ti­. na hi cākṣuṣaṃ jñānaṃ ra­sā­di­ṣu bha­va­ti­. yathā ca pa­ra­mā­ṇu­ṣv a­tī­ndri­ye­ṣv i­ndri­ya­jaṃ jñānaṃ na bhrāntaṃ nāpy abhrāntaṃ yu­kta­m­, tathā ta­dga­te­ṣu gu­ṇā­di­ṣv a­pī­ti­. a­va­ya­vā­bhā­vā­c cha­bda­su­khā­de­r apy u­tpa­tti­r na bha­va­tī­ti ta­dgra­ha­ṇa­m api na syād etad evāha — "­sa­rvā­gra­ha­ṇa­m a­va­ya­vya­si­ddhe­r i­ti­"­. ke­śa­sa­mū­he tai­mi­ri­ko­pa­la­bdhi­va­d iti cet, atha manuṣe yathā ti­mi­ro­pa­ha­ta­ca­kṣu­ṣaḥ pratyekaṃ na keśāḥ pra­ti­bhā­nti­, saṃ­ha­tā­s tu pra­ti­bhā­nty eva, tathā pa­ra­mā­ṇa­vo '­pī­ti­. yathā cā­nu­pa­ha­ta­ca­kṣu­ṣaḥ pra­tye­ka­m api keśāḥ pra­ti­bhā­nti­, tato na sa­rva­thā­tī­ndri­yā­s tathā yoginaḥ pa­ra­mā­ṇa­vaḥ pratyekaṃ pra­ti­bhā­nti tatas te 'pi na sa­rva­thā­tī­ndri­yā iti. evaṃ tarhi na kiṃcid a­tī­ndri­ya­m astīti prā­pta­m­, sarveṣāṃ yo­gī­ndri­ya­vi­ṣa­ya­tvā­t­. tataḥ sarve 'py arthāḥ pa­ra­mā­ṇu­va­d a­sma­dā­di­bhiḥ ka­dā­ci­d i­ndri­ye­ṇo­pa­la­bhye­ra­n­. na co­pa­la­bhya­nte­, tasmād a­tī­ndri­ya­tvā­d a­dṛ­ṣṭā­di­va­n nā­sma­dā­di­bhiḥ pa­ra­mā­ṇa­vaḥ pra­tya­kṣe­ṇo­pa­la­bhya­nte­, keśās tu ti­mi­ro­pa­ha­ta­ca­kṣu­ṣo 'pi nā­tī­ndri­yāḥ­, ke­śa­sa­mū­ho 'yam iti pra­tī­teḥ­. na tv evaṃ pa­ra­mā­ṇu­sa­mū­ho 'yam iti ka­sya­ci­t pra­tī­ti­r asti. yadi ca sa­rva­trā­ṇu­saṃ­ghā­ta eva dṛ­śya­te­, tadā vṛ­kṣa­saṃ­ghā­te va­na­pra­ti­pa­tti­va­d a­ne­ka­dhā jā­ti­bhe­da­pra­ti­pa­tti­r na syāt. sa­mu­dā­yi­nāṃ bhi­nnā­kā­ra­tvā­t ta­tsa­mu­dā­ye­ṣv a­ne­ka­dhā jā­ti­bhe­da­gra­ha­ṇa­m iti cet, pa­ṭa­ta­ntvā­dī­nāṃ tarhi yady anye sa­mu­dā­yi­na­s tataḥ siddhaṃ pa­ṭa­ta­ntvā­dī­nā­m a­nya­tva­m­.</p><p n="a_261 b_YA_12­7­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 12­7­,11~</span>atha ya eva paṭasya sa­mu­dā­yi­na­s ta eva ta­ntvā­dī­nā­m iti kathaṃ tarhi jā­ti­bhe­do­pa­la­bdhiḥ­? na hi se­nā­sa­mu­dā­ye 'pi se­nā­di­la­kṣa­ṇo­pa­la­bdhi­r asti. jā­ti­pra­dve­ṣi­bhi­r api tatsthāne vyā­vṛ­tti­bhe­do '­bhyu­pa­ga­taḥ­, so 'pi a­va­ya­vya­na­bhyu­pa­ga­me na syāt. na hi ke­śa­pu­ñje­bhya­s ta­tsa­mu­dā­yo vyā­vṛ­tta­s ta­ntu­pa­ṭa­va­tpra­ti­bhā­ti­. a­rtha­kri­yā­bhe­dā­nu­ro­dhā­t pra­ti­bhā­sa­bhe­da iti cet, na; ta­da­da­rśa­ne 'pi pra­ti­bhā­sa­bhe­da­da­rśa­nā­t­.</p><p n="a_262 b_YA_12­7­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 12­7­,17~</span>yo­gya­tā­da­rśa­nā­d iti cet, kānyā khalu yogyatā jā­ti­bhe­daṃ muktvā? a­bhi­nnā­śra­yā­sau yo­gya­te­ti cet, na; ta­da­va­ya­ve­ṣv api pa­ṭā­di­pra­tya­ya­pra­sa­ṅgā­t­. tasyās ta­trā­da­rśa­nā­d iti cet, a­tī­ndri­yā tarhi sā yogyatā ye­nā­śra­ye gṛ­hya­mā­ṇe 'pi na gṛ­hya­te­, tataś ca na ka­dā­ci­d api pa­ṭā­di­pra­tya­yaḥ syāt. sa­ma­stā­va­ya­vai­s ta­da­rtha­kri­yā sādhyate tena sa­ma­sto­pa­la­bdhā­v eva sā yo­gya­to­pa­la­bhya­ta iti cet, na; sa­rvā­va­ya­vā­nāṃ draṣṭum a­śa­kya­tvā­t­. tasmād a­va­ya­vi­sa­dbhā­vā­d eva jā­ti­śa­bda­gra­ha­ṇaṃ yu­kta­m­. tena vṛ­kṣa­tva­jā­tyu­pa­la­bdhau ta­dā­śra­ya­sa­mū­he va­na­saṃ­jñā­. saṃ­ke­tā­d vanaṃ vanam iti pratyayo 'py u­pa­pa­dya­te­. ta­nni­mi­ttā­bhā­ve hi saṃketo 'pi kartuṃ na pāryata iti va­na­pra­tya­ya­syā­py abhāvaḥ syād iti.</p><p n="a_263 b_YA_12­7­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 12­7­,26~</span>anye tu nā­bhi­nna­pra­tya­yaḥ kvacid bhinneṣv artheṣv astīti ma­nya­mā­nāḥ se­nā­di­pra­tya­yo 'pi ba­hu­tva­saṃ­khyā­vi­ṣa­ya ity āhuḥ. sa­ttā­vi­ṣa­ya ity a­pa­re­. na tāvat se­nā­di­bu­ddhau ba­hu­tva­saṃ­khyā sa­ttā­di­kaṃ vā pra­ti­bhā­ti­. a­bhi­nna­pra­ti­bhā­sā­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā cet ka­lpya­te­, pa­ṭā­di­pra­tya­ya­sya tarhi saṃ­khyā­di­r eva viṣayo 'stu. ta­syā­va­ya­vi­vi­ṣa­ya­tve 'pi bā­dha­kā­bhā­vā­d iti cet, sā­dha­kā­bhā­ve 'pi kathaṃ ta­dvi­ṣa­ya­tva­m­. a­va­ya­va­pra­ti­bhā­sa­vai­la­kṣa­ṇya­m eva sā­dha­ka­m iti cet, na; saṃ­khyā­di­vi­ṣa­ya­tve 'pi ta­dvai­la­kṣa­ṇyo­pa­pa­tteḥ­. tasmād yathā pa­ṭā­di­pra­tya­ya­sya kri­yā­gu­ṇa­vi­śi­ṣṭa­pra­tya­ya­sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyā­n na saṃ­khyā­di­vi­ṣa­ya­tva­m­, tathā se­nā­di­pra­tya­ya­syā­pi­. tathā ca sū­tra­kṛ­tā se­nā­va­nā­di­va­d gra­ha­ṇa­m iti codyasya na se­nā­di­r apy a­bhi­nna­tvā­t sai­ni­kā­di­bhyo '­rthā­nta­ra­tvā­d veti pra­ti­sa­mā­dhā­naṃ no­kta­m­, kintu nā­tī­ndri­ya­tvā­d a­ṇū­nā­m ity u­kta­m­. "­bhi­nne­ṣv a­bhi­nna­vya­va­hā­ro na bha­va­ti­" iti bru­vā­ṇa­sya sū­tra­vi­ro­dho 'pi syāt. "te vi­bha­ktya­ntāḥ pa­da­m­" ity a­nte­na­, na hi a­va­ya­vā api varṇā ekaṃ padam ity u­kta­m­. yadi ca puṣpitaṃ chidyate va­na­m­, mahatī gacchati senety e­va­mbhū­ta­syā­pi pra­tya­ya­sya gu­ṇa­kri­yai­kā­rtha­sa­ma­vā­ya­ni­mi­tta­tve­na saṃ­khyā­di­vi­ṣa­ya­tvaṃ sa­ma­rthya­te­. tadā jā­ti­pa­dā­rtha­vā­dy api śuklo gaur ga­ccha­tī­tyā­di­sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyaṃ pra­tyā­sa­tti­vi­śe­ṣa­m āśritya sa­ma­rtha­yi­tuṃ śaknoty eva. tataś ca "­vya­ktyā­kṛ­ti­jā­ta­ya­s tu pa­dā­rthāḥ­" ity a­pra­mā­ṇa­m eva syat. tasmād gu­ṇa­kri­yā­śra­ya eva se­nā­di­bu­ddhau pra­ti­bhā­ty a­bhi­nna­pra­ti­bhā­sa­s tu tatra bhrānta eva, dūrād bhe­da­syā­gra­ha­ṇā­d grāme vṛkṣā iti pra­ti­bhā­sa­va­t­. pa­ṭā­di­pra­tya­yo 'py evam iti cet, na; vi­cā­ri­ta­tvā­t­. yatra vā rū­pā­di­ma­ty a­bhi­nna­pra­ti­bhā­so na bhrāntaḥ sa e­vā­va­ya­vī­ti­. na ca sa­rva­trai­va bhrā­nta­tva­m­. bhe­da­gra­ha­ṇe­na hy a­bhe­da­pra­ti­bhā­so bā­dhya­te­. na ca sa­rva­trā­bhi­nna­syā­gra­ha­ṇe bhe­da­gra­ha­ṇa­m api vāstavaṃ yu­kta­m­, bhe­da­syā­bhi­nnā­ne­kā­śra­ya­tvā­t­. pa­ra­mā­ṇā­va­bhe­da­gra­ha­ṇa­m iti cet, na; a­tī­ndri­ya­tvā­t­. api caite pa­ṭā­di­pra­tya­yāḥ pa­ra­mā­ṇu­vi­ṣa­yāḥ­, ma­ha­tpra­tya­ye­na sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyā­d ā­kā­śā­di­pra­tya­ya­va­t­. ato yatrāpi a­ṇu­vya­ti­ri­kte pa­ṭā­di­pra­tya­yaḥ so '­va­ya­vī­ti­. pa­ra­mā­ṇu­dha­rma e­vā­sā­v ity āhur anye. sa kiṃ rū­pā­di­yu­kta­s ta­dra­hi­to vā? yadi rū­pā­di­mā­n a­ṇu­vya­ti­ri­kta­s tadā na vivādaḥ ka­ści­t­, kāryasya kā­ra­ṇa­dha­rma­tvā­vi­ro­dhā­t­. atha rū­pā­di­ra­hi­taḥ­, ta­dā­dhya­kṣa­vi­ro­dhaḥ­; pra­tya­kṣe­ṇai­va rū­pā­dyu­pe­ta­sya pa­ṭā­de­r u­pa­la­mbhā­t­. sāṃ­khya­pa­kṣe 'pi dha­rma­dha­rmi­ṇo­r a­bhe­dā­bhyu­pa­ga­mā­d a­tī­ndri­ya­dha­rma­sya pra­tya­kṣa­tva­m a­yu­kta­m­. pra­tya­kṣa­tve hi ta­da­bhi­nna­sya dharmiṇo 'pi pra­tya­kṣa­tva­pra­sa­ṅgaḥ­, tā­dā­tmya­vi­pa­rya­yo veti.</p><ab type="head" resp="YA">de­va­ku­lā­dī­nā­m a­va­ya­vi­tva­m</ab><p n="a_264 b_YA_12­9­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 12­9­,6~</span>dvau imau ghaṭau saṃ­yu­ktā­v iti ca pra­tī­ti­r na bahavaḥ pa­ra­mā­ṇa­va­s taddharmo veti. ta­dde­va­ku­lā­di­pra­tya­ya­va­d iti cet — atha manyase ya­the­ṣṭa­kā­dī­nāṃ saṃ­yo­ga­vi­śe­ṣa eva de­va­ku­laṃ prā­kā­ra­ś co­cya­te­. atha ca tatra rū­pā­di­ma­ntau de­va­ku­la­prā­kā­rau saṃ­yu­ktā­v ity evaṃ pratyayo bha­va­ti­, tathā gha­ṭā­di­ṣv a­pī­ti­, na; de­va­ku­lā­de­r apy a­va­ya­vi­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. tamo 'riṇā tu sāṃ­khyā­bhi­prā­ye­ṇa de­va­ku­lā­di­pra­tya­yaḥ saṃ­yo­ga­vi­ṣa­ya uktaḥ, sarvathā bau­ddha­pa­kṣe dṛṣṭānto no­pa­pa­dya­ta iti jñā­pa­nā­rtha­m­. na ca sa­rva­vyā­khyā­tṛ­ma­tā­vi­ro­dhe­na śāstraṃ vyākhyātuṃ śa­kya­te­. sa­rva­śā­stre­ṣu vi­ru­ddhā­bhi­prā­ya­vyā­khyā­tṛ­bhe­da­sa­mbha­vā­t­, anyo '­nya­vyā­khyā­tṝ­ṇāṃ do­ṣa­pra­ti­pā­da­nā­t­. tasmāt pra­mā­ṇa­vi­ro­dha eva yatnena pa­ri­ha­rtta­vyaḥ­. prā­kā­rā­deḥ khalu saṃ­yo­gā­tma­ka­tve­na kevalaṃ pū­rvo­kta­pra­tya­yo na sa­mbha­va­ty a­bhi­nna­pra­tya­yo na syād i­ṣṭa­kā­di­saṃ­yo­gā­nāṃ ba­hu­tvā­d iti.</p><p n="a_265 b_YA_12­9­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 12­9­,17~</span>nanu ca sa­mā­na­jā­tī­yā­nā­m eva dra­vyā­ra­mbha­ka­tvā­t kathaṃ vi­jā­tī­yaiḥ kā­ṣṭe­ṣṭa­kā­di­bhi­r ā­ra­bdha­sya de­va­ku­lā­de­r a­va­ya­vi­tvaṃ pra­mā­ṇa­vi­ru­ddhaṃ na bha­va­tī­ti­? na, vi­jā­tī­yā­nā­m api śa­rī­rā­ra­mbha­ka­tva­da­rśa­nā­t­. ka­thaṃ­ci­t teṣāṃ sa­mā­na­jā­tī­ya­tve kā­ṣṭhe­ṣṭa­kā­dī­nā­m api pā­rthi­va­tvā­di­rū­pe­ṇa sa­mā­na­jā­tī­ya­tva­m astu, kim a­trā­vi­ru­ddha­m­? nanu ca pā­rthi­vā­di­rū­pa­tve 'pi ta­ntu­vī­ra­ṇā­dī­nāṃ kim iti pa­ṭā­ra­mbha­ka­tvaṃ nāsti? nanu ke­va­lā­nā­m api vī­ra­ṇā­nāṃ sa­mā­na­jā­tī­yā­nāṃ kim iti pa­ṭā­dya­nā­ra­mbha­ka­tva­m­? a­sā­ma­rthyā­d iti cet, a­sā­ma­rthya­m eva tarhi vā­cya­m­, na vi­jā­tī­ya­tva­m­. ra­jvā­dyā­ra­mbhe tu ta­ntu­vī­ra­ṇā­dī­nā­m api sā­ma­rthya­m asti tasmāt sa­mā­na­jā­tī­yā­nāṃ vā yatra kārye '­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ sā­ma­rthya­m a­va­dhā­ri­taṃ ta­tkā­ryā­ra­mbha­ka­tva­m a­bhya­nu­jñe­ya­m­. nāyam e­kā­ntā­gra­haḥ ka­ra­ṇī­yaḥ — sa­mā­na­jā­tī­yā­nā­m e­vā­ra­mbha­ka­tva­m iti.</p><p n="a_266 b_YA_12­9­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 12­9­,27~</span>nanv evaṃ pa­ñcā­nā­m api bhū­tā­nā­m e­ka­kā­ryā­ra­mbha­ka­tve 'py a­vi­ro­dhaḥ syāt. bha­va­tu­, yadi ta­thā­bhū­taṃ kāryam u­pa­la­bhya­te­. ta­tkā­rya­m eva na paśyāma iti nā­bhya­nu­jñā­ya­te­. nanu śarīraṃ pa­ñcā­tma­ka­m asti, na; tasya pa­ñca­ni­mi­tta­tve­na pa­ñcā­tma­ka­tvo­pa­cā­rā­t­, na tu pa­ñca­sa­ma­vā­yi­tve­na­. tathā hi — vyā­pa­ka­tvā­d a­spa­rśa­tvā­c cā­kā­śa­sya tāvad dra­vyā­ra­mbha­ka­tva­m eva nāsti, ta­tsa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tve śa­rī­ra­sya vyā­pa­ka­tvaṃ rū­pā­di­vi­hī­na­tvaṃ ca syāt, vā­yu­ja­nya­tve 'pi spa­rśai­ka­gu­ṇa­tva­m­. te­jo­ja­nya­tve 'pi ga­ndha­ra­sa­gu­ru­tva­yo­gi­tvaṃ na syāt, u­da­ka­ja­nya­tve ca ga­ndha­va­ttvaṃ na syāt. vi­ru­ddha­rū­pā­di­gra­ha­ṇaṃ ca syāt, a­va­ya­vi­no '­va­ya­va­rū­pā­dya­nu­vi­dhā­nā­t­. ato nā­ne­ka­bhū­ta­ja­nya­tvaṃ śa­rī­ra­sya­. pra­tya­kṣa­ta­ś ca pā­rthi­vā­va­ya­vā­nā­m eva gra­ha­ṇā­t kle­do­ṣmo­cchvā­sā­dī­nāṃ gha­ṭā­di­ṣv iva saṃ­yu­kta­sa­ma­ve­tā­nā­m eva gra­ha­ṇā­d iti.</p><p n="a_267 b_YA_13­0­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­0­,10~</span>evaṃ jha­ṣā­dyā­ra­mbhe 'pi pā­rthi­vā­nāṃ sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tva­m i­ta­re­ṣāṃ tu ni­mi­tta­tva­m iti. yadi tu ci­tra­rū­pā­di­yu­ktaṃ kāryaṃ dṛ­śya­te­, tadā ta­da­va­ya­vā­nāṃ vi­ru­ddha­dha­rma­kā­ra­ṇā­nā­m apy e­ka­kā­ryā­ra­mbha­ka­tva­m iṣyata eveti prāg u­kta­m­. tad evaṃ kā­ṣṭhe­ṣṭa­kā­dī­nāṃ de­va­ku­lā­dyā­ra­mbhe ke­ṣāṃ­ci­t sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tvaṃ ke­ṣāṃ­ci­n ni­mi­tta­tvaṃ sarveṣāṃ vā sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tvaṃ ya­thā­da­rśa­na­m a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. tatsiddhaṃ de­va­ku­lā­de­r apy a­va­ya­vi­tva­m iti.</p><p n="a_268 b_YA_13­0­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­0­,15~</span>grā­mā­di­la­kṣa­ṇo 'py a­va­ya­vī tarhy a­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­, satyam iti eke. pa­ra­spa­ra­m a­saṃ­yu­ktā­nāṃ gṛ­hā­dī­nāṃ grā­mā­dyā­ra­mbha­ka­tva­m a­yu­kta­m ity a­pa­re­. saṃ­yu­kta­saṃ­yo­ge­nā­ra­mbha­ka­tve de­śā­nta­rā­va­sthi­tā­va­ya­vā­nā­m apy ā­ra­mbha­ka­tva­pra­sa­ṅgā­t­. tasmād gṛ­hā­di­sa­mu­dā­ye­ṣv eva grā­mā­di­vya­va­hā­ro dra­ṣṭa­vyaḥ­. pa­ri­ṣa­dā­di­vya­va­hā­ro 'pi e­te­nai­va vyā­khyā­taḥ­. pa­ra­mā­ṇu­sa­mu­dā­ye­ṣv i­ttha­mbhū­to 'pi vya­va­hā­ra­bhe­do na sa­mbha­va­tī­ty uktaṃ prāg eva. tasmād asty a­va­ya­vī­ti­. yad api ṣa­ṭke­ne­tyā­di pa­ra­mā­ṇu­ni­rā­ka­ra­ṇā­rtha­m u­kta­m­, tad apy a­yu­kta­m­, ta­tkā­ryo­pa­la­mbhe­nai­va bā­dhi­ta­tvā­t­. na hy u­pā­dā­na­kā­ra­ṇā­bhā­ve kāryasya sattvam u­pa­la­bhya­te­. pra­sā­dhi­taṃ cā­va­ya­vi­naḥ sa­ttva­m­, ta­syo­pā­dā­ne­nā­va­śyaṃ bhā­vya­m­. yat tasya mūlam u­pā­dā­naṃ sa pa­ra­mā­ṇuḥ­, asya sā­va­ya­va­tva­m a­nu­pa­pa­nna­m­. sā­va­ya­va­tve hi mū­la­tva­m eva na syāt. atha nāsty eva mū­lo­pā­dā­na­m­, tathāpi mū­lā­bhā­vā­t sa­rva­syā­py abhāvaḥ syāt. a­thā­va­ya­va­pa­ra­mpa­rā sā­va­dhi­r ne­ṣya­te­, tathāpy a­na­ntā­va­ya­tvā­vi­śe­ṣe tru­ṭi­pa­rva­tā­deḥ pa­ri­mā­ṇa­gu­ru­tva­vi­śe­ṣo na syāt. tasmād a­lpa­ta­ra­ta­mā­de­r asty a­va­dhi­s tasya kṣa­ṇi­ka­tva­ni­ṣe­dhā­d a­kṛ­ta­ka­tvaṃ si­ddha­m­. na hi ni­ru­pā­dā­na­sya tu­lyā­dhi­ka­pa­ri­mā­ṇo­pā­dā­nā­d vā ka­sya­ci­d u­tpa­tti­r asti. pa­ra­mā­ṇoḥ ṣa­ḍaṃ­śa­te­ti sva­va­ca­na­vi­ro­dhā­d a­yu­kta­m­, mātā me vandhyeti yathā. yato hy a­ṇu­ta­raṃ nāsti sa pa­ra­mā­ṇu­r u­cya­te­, tasya kutaḥ ṣa­ḍaṃ­śa­tā­? ta­daṃ­śa­syai­vā­ṇu­ta­ra­tvā­d aṃ­śa­va­taḥ kha­lū­pa­cā­re­ṇa pa­ra­mā­ṇu­tva­m­, mukhyas tu niraṃśa eva pa­ra­mā­ṇu­r iti. "­ṣa­ṇṇā­m e­ka­de­śa­tve 'pi piṇḍaḥ syād a­ṇu­mā­tra­kaḥ­" — ity etad apy a­yu­kta­m­, yato '­va­ya­va­pa­ri­mā­ṇā­d a­va­ya­vi­naḥ pa­ri­mā­ṇā­ti­śa­yo dṛśyate tataḥ pa­ra­mā­ṇvā­ra­bdha­syā­py a­dhi­ka­pa­ri­mā­ṇa­tva­m a­nu­mī­ya­te­. ta­tpa­ri­mā­ṇā­c ca ta­tkā­rya­syā­dhi­ka­pa­ri­mā­ṇa­tva­m iti katham a­ṇu­mā­tra eva piṇḍaḥ syād iti.</p><ab type="head" resp="YA">pa­ra­mā­ṇo­r da­śāṃ­śa­tā­ni­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_269 b_YA_13­1­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­1­,11~</span>yac coktam — di­gvi­bhā­ge­na da­śāṃ­śa­te­ti­, tad apy a­yu­kta­m­; yato '­nya­smi­nn a­va­dhi­bhū­te 'nyāny eva dravyāṇi digbhiḥ pra­vi­bha­jya­nte yathā pra­yā­gā­d u­tta­re­ṇa sthito hi­mā­la­yo­, da­kṣi­ṇe­na vindhya i­tyā­di­.</p><p n="a_270 b_YA_13­1­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­1­,14~</span>nanu cā­va­dhi­bhū­ta­syā­pi pra­vi­bhā­go dṛ­śya­te­, ya­thā­syā­yaṃ pūrvo bhāgo 'yaṃ paścimo 'yaṃ dakṣiṇo 'yaṃ cottara iti, na; tatrāpy a­va­ya­vā­nta­rā­va­dhi­tve­nā­va­ya­vā­nta­rā­ṇāṃ pra­vi­bhā­go­pa­pa­tteḥ­. ni­ra­va­ya­va­ś ca pa­ra­mā­ṇu­r ato na tasya pū­rvā­di­di­gvi­bhā­ga­vi­ka­lpaḥ­.</p><p n="a_271 b_YA_13­1­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­1­,17~</span>atha dra­vyā­nta­re­bhyo '­va­dhi­bhū­te­bhyaḥ sa pa­ra­mā­ṇuḥ pūrvo dakṣiṇaḥ paścima u­tta­ra­ś ceti vi­ka­lpya­te­, tadā na kaścid vi­ro­dhaḥ­; u­pā­dhi­bhe­de­nā­bhi­nne 'pi vastuni vya­pa­de­śa­bhe­da­da­rśa­nā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">ā­kā­śa­vya­ti­bhe­da­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_272 b_YA_13­2­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­2­,2~</span>ā­kā­śa­vya­ti­bhe­dā­d ity api na yu­kta­m­, ni­tya­ni­ra­va­ya­va­syā­śa­kya­bhe­dā­t­. atha yady antas ta­syā­kā­śaṃ nāsti, tato '­sa­rva­ga­ta­m ākāśaṃ prā­pno­tī­ti­, na; sa­rva­ga­ta­sva­rū­pā­pa­ri­jñā­nā­t­. tathā hi — ya­syā­bhi­nnā­tma­naḥ sa­rva­mū­rti­ma­dbhiḥ sa­mba­ndhaḥ­, tad dravyaṃ sa­rva­ga­ta­m u­cya­te­. asti cā­kā­śa­syai­ta­d rūpaṃ sarvatra śa­bdo­tpā­dā­nu­mi­ta­m­, tasmāt tad api sa­rva­ga­ta­m eva. pa­ra­mā­ṇu­ma­dhye­nā­sa­mba­ndhā­d a­sa­rva­ga­ta­m iti cet, na; tasya śa­śa­vi­ṣā­ṇa­va­d a­tya­ntā­bhā­vā­t­. na hi ni­raṃ­śa­syai­ka­sya bā­hyā­nta­ra­bhā­vo 'sti. yac cāsti mūrttaṃ tena sarveṇa saṃ­yu­jya­ta iti katham a­sa­rva­ga­ta­m­? tasmād a­kṛ­ta­bu­ddhi­vyā­mo­ha­na­mā­tra­m etad a­pī­ti­. evaṃ cā­va­ya­vyā­di­sa­dbhā­vā­d grā­hya­grā­ha­ka­vai­dhu­ryā­d ity asiddho hetuḥ.</p><ab type="head" resp="YA">jñā­nā­rtha­yoḥ sa­ho­pa­la­mbha­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_273 b_YA_13­2­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­2­,11~</span>yad apy uktam — sa­ho­pa­la­mbha­ni­ya­mā­d abhedo '­rtha­ta­dbu­ddhyo­r dvi­ca­ndrā­di­da­rśa­na­va­d iti. ta­trā­nai­kā­nti­ka­tvaṃ tāvad asya hetoḥ, tathā hi — kṛ­tti­kā­nāṃ sa­ho­pa­la­mbha­ni­ya­mo 'sti, na cā­bhe­daḥ­, ta­dbhe­da­sya sa­rvā­vi­saṃ­vā­de­na pra­si­ddha­tvā­t­. yathā ca vi­cā­ra­ya­taḥ kṛ­tti­kā­nāṃ vi­ve­ke­no­pa­la­mbha­s tathā jñā­nā­rtha­yo­r a­pī­ti­. vi­ru­ddha­ś cāyaṃ hetuḥ sa­ha­śa­bdā­rtha­sya bhede saty eva sa­mbha­vā­t­, na hy e­ka­smi­nn eva sahārthaḥ kaścid asti. bhrā­ntya­pe­kṣa­yā sahārtho 'stīti cet — atha manuṣe bhrāntyaiva a­bhi­nna­m api bhe­de­nā­dhya­va­sī­ya­te­, ta­da­pe­kṣa­yā sa­ho­pa­la­mbha ity ucyate dvi­ca­ndro­pa­la­mbha­va­t­, va­stu­sthi­tyā tv e­ka­syai­vo­pa­la­mbha iti, na; tatra bhi­nnā­kā­ra­syā­ro­pi­ta­syā­va­bhā­sa­nā­t­, tena cā­ro­pi­tā­kā­re­ṇa va­stu­bhū­ta­syā­kā­ra­syā­bhe­da­sā­dha­naṃ na yu­kta­m­. na hi pī­tā­kā­re­ṇa śa­ṅkha­rū­pa­syā­bhe­daḥ sa­mbha­va­ti­, tathā hi — bhi­nnā­kā­ra­tā tatra vi­dya­mā­nā vā pra­ti­bhā­ti a­vi­dya­mā­nā vety u­bha­ya­thā­py a­bhe­da­sā­dha­na­vi­ro­dhaḥ­. pa­ra­mā­rtha­to hi bhi­nnā­kā­ra­tā yayos tayor abhedaḥ kutaḥ? a­pā­ra­mā­rthi­kī ced bhi­nnā­kā­ra­tā­, tasyāḥ pa­ra­mā­rthe­na sa­hā­bhe­daḥ ka­tha­m­? bhi­nnā­kā­ra­tve­no­pa­la­bhya­mā­na­yo­r e­vā­bhe­daḥ sā­dhya­te­. nanu bhi­nnā­kā­ra­tā­yā­s tasyās tu­ccha­rū­pa­tvā­d iti cet, tathāpy a­nai­kā­nti­ko hetuḥ; yato '­rthā­nta­ra­bhū­tā­pi bhi­nnā­kā­ra­tā bo­dhā­kā­re­ṇa sa­hai­vo­pa­la­bhya­te­, ta­da­na­rthā­nta­ra­tve vā ta­dā­tma­bhū­ta­sya bo­dhā­kā­ra­syā­pi tu­cchā­tma­ka­tva­pra­sa­ṅga iti. e­ke­nai­vo­pa­la­mbhā­d ity ayam api hetvartho '­si­ddha­tvā­d ayukto '­rtha­syā­ne­ka­pu­ru­ṣai­r u­pa­la­bhya­mā­na­tvā­d iti.</p><p n="a_274 b_YA_13­3­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­3­,9~</span>yo 'py āha — sa­ho­pa­la­mbha­ni­ya­mā­d ity a­syā­ya­m arthaḥ — e­ka­syai­vo­pa­la­mbhā­d iti. tenāpi va­kta­vya­m — kiṃ jñā­na­syai­vo­pa­la­mbhā­d u­tā­rtha­syai­ve­ti­? yadi jñā­na­syai­vo­pa­la­mbhā­t­, tadā ta­syā­nu­pa­la­bhya­mā­ne­nā­rthe­na saha katham a­bhe­daḥ­? trai­lo­kye­nā­py a­bhe­da­pra­sa­ṅgā­t­. ta­dā­tma­nai­va ta­syā­bhe­da­sā­dha­ne vyartho hetuḥ, tatra vi­vā­dā­bhā­vā­t­. e­te­nā­rtha­syai­vo­pa­la­mbhā­d iti pra­tyu­kta­m­. a­si­ddha­tvaṃ ca, jñā­na­syā­rtha­sya co­pa­la­mbhā­d iti. a­thā­rtho­pa­la­mbha­kā­le jñānaṃ no­pa­la­bhya­te­, jñā­no­pa­la­mbha­kā­le vā nārthaḥ, te­nai­ka­syo­pa­la­mbhaḥ si­ddhya­ti­, tathāpi sva­si­ddhā­nta­vi­ro­dhaḥ pa­ra­pa­kṣā­bhyu­pa­ga­ma­ś ca pra­sa­jye­ta­.</p><p n="a_275 b_YA_13­3­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­3­,17~</span>atha jñā­nā­rtha­yo­r eka e­vo­pa­la­mbha­s tata e­ko­pa­la­mbhā­n na bhe­da­vya­va­sthi­tiḥ­, sa tarhi tayoḥ kiṃ bhe­da­grā­hī vā, na vā? yadi na bhe­da­grā­hī­, ta­da­bhe­dā­t kathaṃ jñā­nā­rtha­yo­r ity u­cya­te­? bhe­da­grā­hī cet, kathaṃ tato na bhe­da­vya­sthe­ti­? dvi­ca­ndrā­di­jñā­na­va­d iti cet, na; ta­trā­ro­pi­tā­kā­re­ṇā­bhe­dā­nu­pa­pa­tte­r ity u­kta­tvā­t­. kutaś ca jñā­nā­rtha­yo­r eka e­vo­pa­la­mbhaḥ si­ddhya­ti­? na­nū­kta­m — "­a­pra­tya­kṣo­pa­la­mbha­sya nā­rtha­dṛ­ṣṭiḥ pra­si­ddhya­ti­" iti. keyam a­rtha­dṛ­ṣṭeḥ prasiddhiḥ — kim utpattiḥ ā­ho­svi­d u­pa­la­bdhiḥ­? kaś co­pa­la­mbho 'pi ya­syā­rtha­pra­tya­kṣa­tve saty a­rtha­dṛ­ṣṭi­r na pra­si­ddhya­ti — kiṃ sai­vā­rtha­dṛ­ṣṭi­r uta ta­jja­na­kaṃ jñānam iti? tad yadi sai­vā­rtha­dṛ­ṣṭi­r u­pa­la­mbha­s ta­syā­pra­tya­kṣa­tve saty u­tpa­tti­r na sa­mbha­va­tī­ti­, tad a­yu­kta­m­; utpāde hi sati paścād a­rtha­dṛ­ṣṭeḥ pra­tya­kṣa­tvaṃ yuktaṃ na pūrvam eva, na hi pra­tya­kṣe­ṇa paścād u­tpa­tti­r ity ayaṃ kramaḥ kvacid u­pa­la­bhya­te­. a­thā­rtha­dṛ­ṣṭi­ja­na­kaṃ jñānam u­pa­la­mbhaḥ ta­syā­pra­tya­kṣa­tve '­rtha­dṛ­ṣṭi­r no­tpa­dya­ta iti, tad a­yu­kta­m­; ca­kṣu­rā­di­va­d a­pra­tya­kṣa­syā­py u­tpā­da­ja­ka­tva­sa­mbha­vā­t­, tī­vra­spa­rśā­di­nā su­ṣu­pta­pra­bo­dhe pū­rva­jñā­nā­saṃ­ve­da­nā­c ca, na cā­rtha­dṛ­ṣṭeḥ pra­tya­kṣo­pa­la­mbha­ja­nya­tve 'py a­rtha­jñā­na­yo­r e­ko­pa­la­mbha­ni­ya­maḥ si­ddhya­ti­. a­thā­rtha­dṛ­ṣṭeḥ pra­si­ddhi­r u­pa­la­bdhiḥ­, tathāpy ayaṃ vākyārtho bhavati — '­a­pra­tya­kṣo­pa­la­mbha­sya nā­rtho­pa­la­mbhaḥ pra­tya­kṣa­h­' iti, na vā tena kiṃcit sādhitaṃ bha­va­ti­. atha dṛśyata iti dṛṣṭir artha eva, tataś cā­pra­tya­kṣo­pa­la­mbha­syā­rtho 'pi pratyakṣo na bha­va­tī­ty ayaṃ vā­kyā­rthaḥ­, na; u­pa­la­mbhā­d a­rthā­nta­ra­tvā­t­. na cai­ka­syā­pra­tya­kṣa­tve ta­da­nya­syā­pra­tya­kṣa­tvaṃ nyā­yya­m­, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­, a­tho­pa­la­mbha­syā­pra­tya­kṣa­tve saty artho dṛṣṭa ity evaṃ pra­tī­ti­r na bha­va­ti­. etad a­smā­ka­m apy a­bhi­ma­ta­m '­nā­gṛ­hī­taṃ vi­śe­ṣa­ṇaṃ vi­śi­ṣṭa­pra­tī­tau ni­mi­tta­m i­ti­'­. na ca sarvatra da­rśa­na­vi­śi­ṣṭa evārtho gṛ­hya­te­, śuklo gacchati gaur iti — nātra go<ref type="note-up">1</ref> da­rśa­na­m a­nu­bhū­ya­te­, api tu gu­ṇa­kri­yā­vi­śi­ṣṭo gaur e­vo­pa­la­bhya­te­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: jñānam </seg> </ab><p n="a_276 b_YA_13­5­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­5­,6~</span>nanv atroktaṃ na hi vi­ṣa­ya­sa­tta­yā vi­ṣa­yo­pa­la­mbhaḥ­, kiṃ tarhi? ta­du­pa­la­mbha­sa­tta­ye­ti­. tataḥ kim? nanūktaṃ sā cā­prā­mā­ṇi­kī na sa­ttā­ni­ba­ndha­nā­n vya­va­hā­rā­n a­nu­ru­ṇa­ddhī­ti­. ko 'sya vā­kya­syā­rthaḥ — kim a­pra­tī­tā­yāḥ sattāyā vya­va­hā­ra­mā­traṃ pra­va­rtta­ka­tva­m api nāsty uta sva­vi­śi­ṣṭa­vya­va­hā­ra­pra­va­rtta­ka­tvaṃ nā­stī­ti­? na tāvad ādyaḥ pakṣaḥ, a­pra­tī­tā­yā­pi ca­kṣu­rā­di­sa­ttā­to rūpādau jñā­nā­bhi­dhā­nāṃ na­ya­nā­di­vya­va­hā­rā­ṇāṃ pra­vṛ­tti­da­rśa­nā­t­. ta­da­pra­tī­tau tato 'mī vya­va­hā­rāḥ pravṛttā iti kuto '­va­ga­ma iti cet, ta­dvya­va­hā­ra­da­rśa­nā­d e­vā­ṅku­ra­duḥ­khā­di­da­rśa­nā­t­, bī­jā­di­dha­rmā­di­ni­śca­ya­va­t­. a­thā­pra­tī­ta­sa­ttva­sya ta­dvi­śi­ṣṭa­vya­va­hā­ra­pra­va­rtta­ka­tvaṃ na sa­mbha­va­tī­ti­, nātra vi­vā­daḥ­, kiṃ tu sarvatra ta­dvi­śi­ṣṭa­vya­va­hā­rā­nu­pa­la­mbhā­n nā­va­śya­m a­rtho­pa­la­mbha­syo­pa­la­mbha iti. ta­da­pra­si­ddhau vi­ṣa­ya­syā­pra­si­ddhi­r iti cet, kim atra kā­ra­ṇa­m­? na hi ta­du­pa­la­mbhaḥ sva­vi­ṣa­yaṃ li­ṅga­va­t sā­dha­ya­ti­, yena ta­da­pra­si­ddhau vi­ṣa­ya­syā­py a­pra­si­ddhiḥ syāt, kiṃ tarhi? ta­dgṛ­hī­ta­rū­pa­ta­yo­tpā­da­na­mā­tre­ṇa taṃ vi­ṣa­ya­vya­va­hā­ra­yo­gyaṃ ka­ro­ti­. ta­da­pra­si­ddhā­v api viṣayaḥ prasiddha evety u­cya­te­. ta­du­pa­la­mbha­syā­py u­tta­ra­kā­laṃ pra­tya­kṣa­to vā­nu­mā­na­to vā­dhi­ga­ma i­ṣya­te­. na caivam a­ni­ṣṭā­pa­ttiḥ­, sa­rva­syo­pa­la­mbha­sya ve­da­nā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. ya e­vo­pa­la­mbhaḥ saṃ­ve­dya­te tasya saṃ­ve­da­naṃ jñā­nā­nta­ra­m u­cya­te­, na punar a­vi­di­to nāsty e­vo­pa­la­mbhaḥ svakāryaṃ vā na ka­ro­tī­ti­. e­tā­va­t tu yuktaṃ yāvan na vedyate tāvad astīti vya­va­ha­rtuṃ na śakyate da­ha­nā­di­va­d iti. na cā­vi­di­te da­ha­nā­dau ta­tkā­rya­sya dhūmādeḥ a­nu­tpa­tti­r a­pra­ti­pa­tti­r veti. tad evam a­gnyā­di­va­d a­saṃ­vi­di­tā­d e­vo­pa­la­mbhā­t ta­nni­mi­tta­sya vi­ṣa­ya­sma­ra­ṇā­bhi­dhā­na­na­ya­nā­di­la­kṣa­ṇa­sya kāryasya sa­mbha­vā­n na ta­du­pa­ro­dhe­na sva­saṃ­ve­da­na­m a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­.</p><p n="a_277 b_YA_13­5­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­5­,26~</span>yadi na sva­saṃ­vi­di­taṃ jñā­na­m­, a­pra­kā­śā­tma­kaṃ tarhi prā­pta­m­, svayam a­pra­kā­śā­tma­kaṃ ca gha­ṭā­di­va­d a­nya­syā­pi kathaṃ pra­kā­śa­kaṃ bhaved iti.</p><p n="a_278 b_YA_13­6­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­6­,1~</span>kim idam a­pra­kā­śā­tma­ka­tvaṃ nāma — kiṃ bo­dhā­ja­na­ka­tva­m­? u­tā­pra­bha­tva­m­? ā­ho­svi­d a­bo­dha­sva­bhā­va­tva­m iti? bo­dhā­ja­na­ka­tvaṃ tāvad a­yu­kta­m­, ca­kṣu­rā­de­r a­sva­saṃ­vi­di­ta­syā­pi bo­dha­ja­na­ka­tvā­t­. a­thā­pra­bha­tva­m­, tatas te­jo­vi­la­kṣa­ṇa­tvā­t e­vā­pra­bha­tva­m a­bhā­sva­ra­rū­pa­tva­m­, na sva­saṃ­vi­di­ta­tvā­d iti. a­thā­bo­dha­sva­bhā­va­tvaṃ pra­sa­jya­te­, na; a­vi­di­ta­syā­pi sva­rū­pā­tyā­gā­n na hi yo yasya svabhāvaḥ sa ta­syā­sva­saṃ­ve­da­nā­d eva ni­va­rtta­ya­ta iti.</p><p n="a_279 b_YA_13­6­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­6­,7~</span>sva­saṃ­ve­da­nā­bhā­ve ko 'nyo bodhasya svabhāva iti cet, bo­dha­tva­m eva bodhasya sva­bhā­vaḥ­. tad eva sva­saṃ­ve­da­na­m iti cet, na; saṃ­jñā­nta­ra­mā­tre­ṇa svā­tmā­va­bhā­sa­ka­tvā­si­ddheḥ­. svā­tmā­va­bo­dha­ka­tvā­bhā­ve katham asau bo­dha­sva­bhā­va iti cet, svā­tma­dā­ha­ka­tvā­bhā­ve 'pi ya­thā­gne­r da­ha­na­sva­bhā­vaḥ­, svā­tma­dī­pa­ka­tvā­dya­bhā­ve 'pi, yathā dā­trā­di­kaṃ dā­trā­di­sva­bhā­va­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">smṛter api na sa­ho­pa­la­mbha­ni­ya­maḥ</ab><p n="a_280 b_YA_13­6­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­6­,13~</span>nanu ca dṛṣṭaṃ mayeti sa­rva­da­rśa­na­vi­śi­ṣṭa­syai­vā­rtha­sya sma­ra­ṇā­t kathaṃ nā­nu­bha­vā­rtha­yo­r e­ko­pa­la­mbha­ni­ya­ma iti, naitad asti; ke­va­la­syā­py arthasya smṛ­ti­da­rśa­nā­t­. tathā hi — mātaraṃ pitaraṃ śu­śrū­ṣi­ta­vā­n a­ha­m­, santi me pañca bhṛtyā daśa gāvaś ca gṛhe 'sti de­va­da­tta i­tyā­dā­v artha eva sma­rya­te­, nā­nu­bha­va iti.</p><p n="a_281 b_YA_13­6­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­6­,17~</span>nanv a­nu­bha­vo 'py atra smaryate yasmād asau pṛṣṭaḥ sannāha — mayaiva <ref type="note-up">1</ref> dṛṣṭo de­va­da­tta iti, na; a­nya­thā­pi ta­du­pa­pa­tteḥ­. ke­va­la­syā­py a­rtha­sma­ra­ṇā­t tasya dṛ­ṣṭa­tva­m a­nu­mā­ya ta­thā­bhi­dha­tta iti. yadi punar evaṃ nā­bhyu­pa­ga­mya­te­, tadā ca­kṣu­rā­de­r api sa­ho­pa­la­mbha­ni­ya­maḥ syāt. tathā hi — kathaṃ tvayāsau jñātaḥ ity evaṃ pṛṣṭaḥ sannāha ca­kṣu­ṣai­va dṛṣṭa iti. bhavatu tathāpi sa­ho­pa­la­mbha­ni­ya­ma iti cet, na; pra­tī­ti­sva­śā­stra­vi­ro­dhā­t­. na hi tāvan nī­lā­dya­rtha­grā­hi­ṇi jñāne ca­kṣu­rā­di­pra­tī­tiḥ ka­sya­ci­d asti. nāpi ca­kṣu­rā­dyā­kā­raḥ svaśāstre '­bhyu­pa­ga­ta iti. kiṃ vā­bhi­lā­pa­saṃ­sa­rga­syā­pi sa­ho­pa­la­mbha­ni­ya­ma­pra­sa­ṅgaḥ­, ta­tsaṃ­sṛ­ṣṭa­syai­va sma­ra­ṇā­t­. na hi su­śi­kṣi­to 'pi kaścic chuddham arthaṃ sma­ra­ṇe­no­pa­sthā­pa­yi­tuṃ śa­kno­ti­, pṛṣṭo vānyeṣāṃ ka­tha­yi­tu­m iti. a­bhi­lā­pa­saṃ­sṛ­ṣṭa­sya cā­nu­bha­ve ka­lpa­nā­po­ḍha­m i­tyā­di­vi­ro­dhaḥ śa­bdā­dvai­ta­vā­da­pra­sa­ṅga­ś ca. tasmān na sma­ra­ṇā­d api sa­ho­pa­la­mbha­ni­ya­ma­si­ddhiḥ­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> (­e­m­. for ma­thai­va­) </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">jñānasya bā­hya­tvā­pa­tti­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_282 b_YA_13­7­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­7­,4~</span>sva­saṃ­ve­da­nā­bhā­ve jñānasya rū­pā­di­va­d bāhyatvaṃ pra­sa­jya­te svā­tmī­yā­bhā­va­ś ca sa­ntā­nā­nta­ra­jñā­na­va­d iti cet, kim idaṃ tāvad bā­hya­tva­m­? yadi sva­śa­rī­rā­d ba­hi­rde­śā­va­sthā­na­m­, tad a­yu­kta­m­; yato na rū­pā­de­r apy a­sva­saṃ­ve­da­na­tvā­d bā­hya­tva­m­, kiṃtu sva­sā­ma­grī­sā­ma­rthyā­t ta­tro­tpa­nna­tvā­t­. jñā­na­su­khā­de­s tu śa­rī­rā­nta­rde­śa e­vo­tpā­di­kā sāmagrī vi­dya­te­, tato na bahir u­tpā­daḥ­. etena ba­hi­ṣṭha­tve­na saṃ­ve­da­naṃ bā­hya­tva­m a­pā­sta­m­.</p><p n="a_283 b_YA_13­7­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­7­,10~</span>nāpi jñā­na­va­rgā­d a­rthā­nta­ra­tvaṃ bā­hya­tva­m­, ta­jjā­tī­ya­sya ta­dva­rgā­d a­rthā­nta­ra­tvā­yo­gā­t­. su­khā­de­s tu jñā­na­va­rgā­d a­rthā­nta­ra­tvaṃ bā­hya­tva­m iṣṭam eva. tathāpi sva­sā­ma­grī­sā­ma­rthyā­c cha­rī­rā­nta­rde­śa e­vo­tpa­nnaṃ vedyata iti bāhyaṃ no­cya­te­. yad vā­tma­sa­ma­vā­yi­tvā­d a­bā­hya­tva­m­, ta­tsa­ma­vā­yi­tvaṃ ca sva­he­tu­ni­ya­mi­ta­tvā­t­, na tu sva­saṃ­vi­di­ta­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­nā­tmī­ya­tva­pra­sa­ṅga­bha­ṅgaḥ</ab><p n="a_284 b_YA_13­7­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­7­,15~</span>yad apy a­nā­tmī­ya­tva­pra­sa­ṅgaḥ sa­ntā­nā­nta­ra­jñā­na­va­d iti u­kta­m­, tad apy a­nu­pa­pa­nna­m­; yato na sva­saṃ­ve­da­nā­sva­saṃ­ve­da­nā­bhyā­m ā­tmī­ya­tvā­nā­mī­ya­tve­, kiṃ tarhi? svā­tma­sa­mba­ndhā­sa­mba­ndhā­bhyā­m­. tvanmate tu sa­rva­jñā­nā­nāṃ sva­saṃ­ve­da­na­tvā­n na kiṃcid a­nā­tmī­yaṃ jñānaṃ syāt. atha yady asya sva­saṃ­ve­da­kaṃ na bha­va­ti­, tat ta­syā­nā­tmī­ya­m­. evaṃ tarhi pū­rvo­tta­ra­jñā­naṃ ja­nmā­nta­ro­pā­rji­tā­dṛ­ṣṭaṃ cātmīyaṃ na syāt, na hi sa­rva­jñā­nā­nu­yā­yī sva­saṃ­ve­da­kaḥ santāno 'py asti, yasya satsarvaṃ svātmīyaṃ syāt.</p><p n="a_285 b_YA_13­7­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­7­,21~</span>a­tho­pa­kā­ryo­pa­kā­ra­ka­bhā­ve­nā­sva­saṃ­vi­di­ta­m apy ā­tmī­ya­m u­cya­te­, hanta tarhi na vaktavyaṃ sa­ntā­nā­nta­ra­jñā­na­va­d a­sva­saṃ­vi­di­ta­tvā­d a­nā­tmī­ya­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">sva­pra­kā­śa­tā­sā­dha­kā­nu­mā­na­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_286 b_YA_13­7­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­7­,24~</span>yad apy anyad uktam — svā­tma­pra­kā­śa­kaṃ jñā­na­m­, pra­kā­śa­tvā­t pra­dī­pa­va­d iti. atrāpi svā­tma­pra­kā­śa­ka­m iti ko 'rthaḥ? yadi sva­saṃ­ve­dya­tva­m eva vi­va­kṣi­ta­m­, tadā sā­dhya­śū­nyaṃ ni­da­rśa­na­m — na hi bha­va­nma­te 'pi sva­rū­pā­tma­ka­sya pra­dī­pa­sya sva­saṃ­ve­dya­tva­m asti. jñā­nā­tma­ka­tvaṃ ca pra­dī­pa­syo­bha­yo­r a­si­ddha­tvā­n no­dā­ha­ra­ṇaṃ yu­kta­m­. a­thā­svā­tma­ve­da­naṃ prati sa­jā­tī­yā­n apekṣyaṃ svā­tma­pra­kā­śa­ka­tva­m u­cya­te­, tadā spa­rśā­de­r api svā­tma­pra­kā­śa­ka­tvaṃ syāt. na ca svā­tma­saṃ­ve­da­no­tpā­da­ne sa­jā­tī­yaṃ sa­ha­kā­ri­ṇa­m a­pe­kṣa­ta ity e­tā­va­tai­va sva­saṃ­ve­dya­tva­si­ddhiḥ­. pra­kā­śa­ka­syā­pi sa­jā­tī­yā­na­pe­kṣa­tva­m asiddhaṃ ta­da­va­ya­vā­va­ya­vi­rū­pa­yo­r a­nyo­nya­sa­ha­kā­ri­tvā­n na­ya­na­rū­pā­pe­kṣi­tvā­c ceti, kuta e­ta­t­? pra­kā­śya­mā­na­sya ta­da­rthā­nta­re­ṇa pra­kā­śa­nā­d gha­ṭā­di­va­d iti.</p><p n="a_287 b_YA_13­8­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­8­,9~</span>yat punar a­tro­kta­m — "na ca ghaṭo 'pi pra­dī­pe­na pra­kā­śya­te­, api tu ta­thā­bhū­ta­syai­va u­tpa­tti­r­" iti, na; kṣa­ṇa­bha­ṅga­sya ni­rā­ka­ri­ṣya­mā­ṇa­tvā­t­. ta­tho­tpā­de 'pi, a­nya­ta­s ta­tho­tpa­tteḥ pūrvaṃ ghaṭasya siddham a­pra­kā­śā­tma­ka­tva­m­, ta­ddṛ­ṣṭā­ntā­t pra­dī­pa­sya jñānasya ceti katham a­saṃ­ve­dyaṃ jñānaṃ nāstīty u­cya­te­? nanu ca yathā cakṣuṣi svā­va­ya­ve rūpe ca saty api ghaṭaḥ pradīpaṃ pra­kā­śa­ka­m a­pe­kṣa­te­, tathā dīpo 'pi syād. atha dīpo nā­pe­kṣa­te­, ghaṭo 'py evaṃ syāt, evaṃ ca­kṣu­rā­di­vya­ti­re­ke­ṇa nānyaṃ pra­kā­śa­ka­m a­pe­kṣe­ta­. "atha ghaṭasya dvayaṃ pra­kā­śa­kaṃ pra­dī­pa­ś cakṣuś ca, pra­dī­pa­sya tu cakṣur e­ve­ti­, evaṃ tarhi, </p><lg n="a_288"><l>ekaṃ ka­sya­ci­d anyasya dvayam eva pra­kā­śa­ka­m | </l><l>ya­thā­sa­mbha­va­to 'nyasya naikam apy astu kā kṣatiḥ || </l></lg><p n="a_289 b_YA_13­9­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­9­,1~</span>a­tya­nta­m a­śa­kta­sya dva­ya­m­, a­pa­ra­syai­ka­m­, anyasya naikam apīti va­stu­sva­bhā­va eṣa iti. kaivātra kṣatiḥ?</p><p n="a_290 b_YA_13­9­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­9­,3~</span>atha svātmani kri­yā­vi­ro­dha ity u­cya­te­, tad a­yu­kta­m ity āha —</p><lg n="a_291"><l>yadā svarūpaṃ tattasya tadā kaiva vi­ro­dhi­tā | </l><l>sva­rū­pe­ṇa virodhe hi sarvam eva pra­lī­ya­te || "</l></lg><p n="a_292" rend="justify">yad tāvat — 'ekaṃ ka­sya­ci­d­' i­tyā­di­, tad a­yu­kta­m — yadi nāma kvacid ekaṃ sa­ha­kā­ri­sa­ma­rthaṃ kvacid anekaṃ tathāpy ā­ka­smi­kī kriyā na yuktā. tathā hi —</p><lg n="a_293"><l>"nityaṃ sattvam asattvaṃ vā­he­to­r a­nyā­na­pe­kṣa­ṇā­t | </l><l>a­pe­kṣā­to hi bhāvānāṃ kā­dā­ci­tka­tva­sa­mbha­vā­t || "</l></lg><p n="a_294 b_YA_13­9­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­9­,10~</span>na ca sa­ma­sta­sa­ha­kā­ri­vi­ka­la­sya vṛ­kṣā­śmā­deḥ svā­tma­ca­la­nā­di­kri­yā­yāṃ sāmarthyaṃ dṛṣṭaṃ sa­ha­kā­ri­saṃ­khyā­vi­ka­lpa­s tv a­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ dṛṣṭo '­bhyu­pa­ga­mya­te­. yadā svarūpaṃ tat ta­sye­tyā­dy apy a­yu­kta­m­, tathā sva­rū­pa­syai­vā­si­ddha­tvā­t­. na hi dṛ­ṣṭā­nta­he­tvo­r a­nu­pa­pa­ttau svā­tma­saṃ­ve­da­ka­tvaṃ si­ddhya­ti­. pra­kā­śa­ka­tvā­d ity asyāpi ko 'rthaḥ kiṃ bhā­sva­ra­rū­pa­tvā­t­? uta ve­dya­sa­ha­kā­ri­tvā­t­? ā­ho­svi­d bo­dha­sva­bhā­va­tvā­d iti? bhā­sva­ra­rū­pa­tvaṃ bo­dha­syā­si­ddha­m­, ve­dya­sa­ha­kā­ri­tvaṃ tu ca­kṣu­rā­di­bhi­r a­nai­kā­nti­ka­m­. bo­dha­sva­bhā­va­tvaṃ punar a­sā­dhā­ra­ṇa­m eva.</p><p n="a_295 b_YA_13­9­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­9­,17~</span>na cā­ni­rū­pi­tā­d arthasya hetor ga­ma­ka­tvaṃ yu­kta­m­, śa­bda­sā­myā­d a­bhe­di­na­s tu svayam eva śākyair a­nu­mi­ti­sā­dha­ka­tvaṃ ni­rā­kṛ­ta­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">jñā­nā­nta­ra­ve­dya­tve pra­mā­ṇo­pa­nyā­saḥ</ab><p n="a_296 b_YA_13­9­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­9­,20~</span>jñā­nā­nta­ra­ve­dya­tve­'­pi jñānasya kiṃ pra­mā­ṇa­m iti cet, yad eva de­vā­ryai­r uktam — "jñānaṃ sva­vya­ti­ri­kta­ve­da­na­ve­dyaṃ ve­dya­tvā­t­, rū­pā­di­va­d­" iti. tadvad bā­hya­tvā­bo­dha­tvā­di­pra­sa­ṅga ity u­kta­m­, vi­śe­ṣa­vi­ru­ddha­syā­dū­ṣa­ṇa­tve­na va­kṣya­mā­ṇa­tvā­t­. a­nai­kā­nti­ka­tva­pa­ri­hā­rā­rthaṃ pa­ra­me­śva­ra­sya jñā­na­dva­ya­m a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. ta­dvya­ti­re­ke­ṇa vā sa­rva­jña­tva­m­. a­ni­tya­tve satīti vā vi­śe­ṣa­ṇaṃ ka­rtta­vya­m iti. tad evaṃ sva­saṃ­ve­da­na­syā­si­ddheḥ sa­ho­pa­la­mbha­ni­ya­mo­'­py asiddha iti na jñā­nā­rtha­yo­r a­bhe­da­si­ddhiḥ­.</p><p n="a_297 b_YA_13­9­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 13­9­,26~</span>tataś caitad apy a­yu­kta­m —</p><lg n="a_298"><l>"­nī­lā­di­rū­pa­s tasyāsau svabhāvo '­nu­bha­va­ś ca saḥ | </l><l>nī­lā­dya­nu­bha­vaḥ khyātaḥ sva­bhā­vā­nu­bha­vo 'pi san || "</l></lg><p n="a_299 b_YA_14­0­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­0­,1~</span>api cāyaṃ sa­ho­pa­la­mbha­ni­ya­maḥ kim a­nva­ya­vya­ti­re­ko­pa­pa­nno 'tha ta­dvi­ka­la iti? na tāvad a­nva­ya­vya­ti­re­ka­vi­ka­la­sya ga­ma­ka­tva­m a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. a­nva­ya­vya­ti­re­ko­pa­pa­nna­tvaṃ ca bhe­dā­gra­ha­ṇe kathaṃ pra­tī­ya­te­? na hi svātmany eva kaścid a­nva­ya­vya­ti­re­kau pra­ti­pa­ttuṃ śa­kno­ti­. na ca bhrā­nte­nai­va bhe­do­pa­la­mbhe­na vya­ti­re­kā­di­vya­va­sthā yuktā, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. na ca sa­rva­thai­va bhe­dā­pra­ti­pa­ttau bhrā­ntya­bhrā­nti­vya­va­sthā­pi gha­ṭa­te­, vā­ṅmā­tre­ṇa ca sa­rva­vā­da­si­ddhiḥ syāt.</p><p n="a_300 b_YA_14­0­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­0­,7~</span>atha jñā­nā­rtha­yo­r eva bhedo na gṛ­hya­te­, na tu jñā­na­yo­r a­pī­ti­, tad a­yu­kta­m­; yataḥ sva­saṃ­ve­da­na­pa­kṣe jñā­na­yo­r api bhedaḥ pratyetuṃ na śakyata ity uktaṃ ci­tra­vi­cā­ra­pra­stā­ve­. api ca jñānayoḥ pra­tya­kṣe­ṇa bhedas tāvan na gṛ­hya­te­, svā­tma­ve­da­na­mā­tra­tvā­t­. na hi pa­rā­pra­tī­tau sva­pa­ra­yo­r bhe­da­pra­tī­ti­r yuktā. pa­ra­pra­tī­tya­bhyu­pa­ga­me ca nānyo '­nu­bhā­vya i­tyā­de­r vyā­ghā­ta­pra­sa­ṅgaḥ­, sa­ho­pa­la­mbha­ś cā­nai­kā­nti­kaḥ syāt. na cā­ta­dā­kā­re­ṇa jñā­nā­nta­ra­sya grahaṇaṃ yu­kta­m­, nī­lā­de­r apy a­nī­lā­dyā­kā­re­ṇai­va jñānena gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgā­t­. ta­dā­kā­ra­tve ca tad eva syāt, kathaṃ jñā­na­yo­r api grā­hya­grā­ha­ka­yo­r bhe­da­si­ddhiḥ­? siddhau vā ta­dva­da­rtha­jñā­na­yo­r api syāt. tasmān na pra­tya­kṣe­ṇa jñā­na­yo­r eva bhedo gṛ­hya­te­, nāpy a­nu­mā­ne­na­, tasya pra­tya­kṣa­pū­rva­ka­tvā­t­. na hi sarvathā pra­tya­kṣe­ṇa vyā­ptya­gra­ha­ṇe '­nu­mā­na­m ā­tmā­na­m ā­sā­da­ya­ti­. tad evaṃ grā­hya­grā­ha­ka­yo­r a­bhe­da­vā­di­nāṃ sva­sa­ntā­ne jñā­nā­nta­ra­gra­ha­ṇaṃ nāsti, kutaḥ sa­ntā­nā­nta­ra­si­ddhiḥ­? tataś ca pa­ra­lo­ka­bu­ddā­di­vā­rtā­pi dū­ro­tsā­ri­tai­ve­ty a­sa­maṃ­ja­saṃ sarvam eva saugataṃ śāstram iti. na hi bhe­dā­dya­si­ddhau sā­dha­na­dū­ṣa­ṇā­di­vya­va­hā­ra u­pa­pa­dya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">grā­hyā­dhya­va­se­ya­yo­r bhe­da­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_301 b_YA_14­0­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­0­,21~</span>atha matam — grā­ha­ka­sya grā­hye­ṇai­va sa­hā­bhe­do '­bhyu­pa­ga­mya­te­, na tv a­dhya­va­se­ye­ne­ti­. atha grā­hyā­dhya­va­se­ya­yoḥ ko bhedaḥ? ucyate — yo buddhau vastutaḥ pra­ti­bhā­tyā­kā­raḥ­, sa grāhyaḥ. yas tv ā­ro­pi­taḥ so '­dhya­va­se­yaḥ­. atha vā yad buddhau pra­ti­bhā­ti­, tad grā­hya­m­, yasmiṃs tu a­pra­ti­bhā­te 'pi gṛ­hī­ta­tā­bhi­mā­naḥ­, ta­da­dhya­va­se­ya­m­. ta­da­dhya­va­sā­yā­d eva pra­vṛ­ttiḥ­. tad uktam — sva­pra­ti­bhā­se­nā­rthe '­rthā­dhya­va­sā­ye­na pra­va­rtta­nā­. bhrāntir apy a­rtha­sa­mba­ndhe­na ta­da­vya­bhi­cā­rā­t pra­mā­ṇa­m iti. tad apy a­yu­kta­m — yathaiva hi bā­hyā­dhya­va­sā­ya­sya bā­hyā­rthe­nā­tya­ntā­dṛ­ṣṭe­na sa­mba­ndhā­gra­ha­ṇā­d a­vya­bhi­cā­rā­si­ddheḥ­, pra­mā­ṇa­tvā­nu­pa­pa­ttiḥ­. tathā sva­pa­ra­sa­ntā­na­jñā­na­bhe­dā­dhya­va­sā­ya­syā­pi­. lo­ka­vya­va­hā­rā­vi­saṃ­vā­da­mā­tre­ṇa pra­mā­ṇa­tve bā­hyā­rthā­dhya­va­sā­ya­syā­pi lo­ka­vya­va­hā­rā­vi­saṃ­vā­da­mā­tre­ṇa ta­da­rtha­vya­va­sthā­pa­ka­tva­m astu sa­mā­na­yo­ga­kṣe­ma­tvā­t­.</p><p n="a_302 b_YA_14­1­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­1­,3~</span>atha sva­jñā­nā­nta­raṃ sa­ntā­nā­nta­ra­jñā­naṃ ca ta­dā­tma­nai­va dṛṣṭaṃ tena ta­du­tpa­nna­sya bhrā­nta­syā­pi ta­da­dhya­va­sā­ya­sya pra­mā­ṇa­ta­vaṃ yu­kta­m­. bāhyas tv artho na kenāpi dṛṣṭa iti kathaṃ ta­da­dhya­va­sā­ya­sya ta­du­tpa­nna­tvaṃ pra­mā­ṇa­tvaṃ ca śakyaṃ vya­va­sthā­pa­yi­tu­m iti? na; ta­da­dhya­va­sā­ye­na ta­da­bhā­vā­na­va­ga­mā­t­. yathaiva bā­hyā­dhya­va­sā­ye­na svā­tmai­ka­grā­hi­ṇā na bā­hyā­rtha­sya sva­saṃ­ve­dya­tva­m a­saṃ­ve­dya­tvaṃ vā­va­ga­ntuṃ pā­rya­te­, tathā jñā­nā­nta­ra­syā­pi ta­da­dhya­va­sā­ye­ne­ti­, na hy atra viśeṣaḥ kaścid asti. smṛtis tv a­dhya­va­sā­ya eveti na sma­ra­ṇa­m api jñā­nā­nta­ra­vya­va­sthā­pa­kaṃ jñā­nā­nta­rā­d u­tpa­nna­m sva­rū­pa­m ātmano gṛhṇat sva­saṃ­ve­da­naṃ kathaṃ na jñā­nā­nta­raṃ vya­va­sthā­pa­ka­m iti cet, bā­hyā­rthā­d u­tpa­nna­m ātmanaḥ svarūpaṃ gṛhṇat kathaṃ na bā­hyā­rtha­vya­va­sthā­pa­ka­m iti samānaḥ pra­sa­ṅgaḥ­. na ca sva­saṃ­ve­da­na­m evainaṃ viśeṣaṃ jānāti — jñā­nā­nta­rā­d e­vā­ha­m utpannaṃ na bā­hyā­rthā­d iti. tad evaṃ jñā­nā­nta­ra­sthā­pa­ne­na bā­hyā­rtha­sthā­pa­na­sya sa­mā­na­yo­ga­kṣe­ma­tvā­n na bā­hyā­rthā­sa­mbha­vo na vā­na­yo­r api bhe­da­si­ddhiḥ­. tataś ca sa­ho­pa­la­mbhā­di­ko hetus trai­rū­pyā­va­ga­ma­sya mūlaṃ bhe­do­pa­la­mbha­s ta­nni­rā­ku­rva­nn ā­tmā­na­m eva hantīti kathaṃ tato bā­hyā­bhā­va­si­ddhiḥ­? etena "dhiyo nī­lā­di­rū­pa­tva­" ityādy api ni­ra­sta­m­.</p><p n="a_303 b_YA_14­1­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­1­,17~</span>tathā hi —</p><lg n="a_304"><l>buddher bu­ddhya­nta­rā­bha­tve tadbhedaḥ kiṃ­pra­mā­ṇa­kaḥ | </l><l>bu­ddhya­nta­rā­sva­rū­pa­tve sā tasya grāhikā katham || </l><l>yadvat sa­mba­ndha­saṃ­vā­dau bāhyeṣv artheṣu durghaṭau | </l><l>bu­ddhya­nta­re 'pi tadvan tau sva­saṃ­vi­nni­ṣṭha­vā­di­naḥ || </l><l>lo­ka­pra­si­ddhi­saṃ­vā­dā­d bu­ddhi­bhe­da­pra­sā­dha­ne | </l><l>bā­hyā­rtha­syā­pi saṃ­si­ddhi­s tata eva pra­sa­jya­te || </l><l>yathā bāhyasya saṃ­si­ddhi­r na sū­kṣme­kṣi­ka­ye­kṣya­te | </l><l>tathā bu­ddhya­nta­ra­syā­pi tat tadbhedo 'pi durghaṭaḥ || </l><l>a­gṛ­hī­tā­d yathā bāhyān na buddhir bhedam ātmanaḥ | </l><l>vetti bu­ddhya­nta­rā­t tadvat pa­ro­kṣa­tvā­vi­śe­ṣa­taḥ || </l><l>buddher vi­la­kṣa­ṇā­kā­ra­syā­nya­thā­nu­pa­pa­tti­taḥ | </l><l>bu­ddhi­bhe­da­pra­si­ddhi­ś ced bā­hya­syā­pi kathaṃ na saḥ || </l></lg><p n="a_305" rend="justify">iti sa­ṅgra­ha­ślo­kāḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">grā­hya­grā­ha­ka­bhe­da­ni­rā­ka­ra­ṇe doṣaḥ</ab><p n="a_306 b_YA_14­2­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­2­,2~</span>tad evaṃ grā­hya­grā­ha­ka­yo­r bhedaṃ ni­rā­ku­rvā­ṇe­nā­dvai­ta­m e­vā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. ta­da­na­bhyu­pa­ga­me hi a­ve­dya­ve­da­kā­kā­rā yathā bhrāntaiḥ i­tyā­de­r apy a­nu­pa­pa­nna­tva­m­. jñā­nā­nta­ra­gra­ha­ṇe­na bā­hyā­rtha­gra­ha­ṇa­sya sa­mā­na­yo­ga­kṣe­ma­tve­na da­rśi­ta­tvā­t­. a­dvai­tā­bhyu­pa­ga­me 'pi virodho '­pa­ri­hā­rya evety uktaṃ so 'yaṃ ga­ḍu­pra­ve­śā­kṣi­tā­ra­ka­vi­ni­rga­ma­nyā­yaḥ śā­kyā­nā­m ā­pa­ti­taḥ­. tasmād itthaṃ vi­ro­dha­pa­ri­hā­rā­ya bāhyārtho '­ta­dā­kā­re­ṇai­va jñānena vedyata ity a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. sa ca bāhyo 'rthaḥ prāyas tāvad yathā vya­va­sthi­te­nai­vā­kā­re­ṇa gṛ­hya­te­. kvacit tv ā­ro­pi­te­nā­py ā­kā­re­ṇā­va­bhā­sa­te ti­mi­rā­di­sā­ma­rthyā­d ato bhrā­ntya­bhrā­nti­vya­va­sthā­pi yuktā. na tv a­nyo­pā­dhi­vi­ni­rmu­kta­jñā­na­saṃ­ve­da­ne sa­tī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ni­rā­la­mba­na­tvā­nu­mā­na­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_307 b_YA_14­2­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­2­,12~</span>a­pa­ra­s tv āha — "sarve vi­vā­dā­s pa­dī­bhū­tāḥ pratyayā ni­rā­la­mba­nāḥ pra­tya­ya­tvā­t­, sva­pnā­di­pra­tya­ya­va­d­" iti. yathā ca sva­pnā­va­sthā­yāṃ bā­hyā­rthā­sa­mbha­ve 'pi jñā­nā­kā­ra­mā­tra­saṃ­ve­da­nā­d eva bā­hyā­rthā­dhya­va­sā­yo bhrā­ntya­bhrā­nti­vya­va­sthā ca bha­va­ti­, tathā jā­gra­da­va­sthā­yā­m api, bhe­dā­va­bhā­so 'pi tadvad eva dra­ṣṭa­vyaḥ­. evaṃ ca ni­rā­la­mba­na­tva­m eva sādhyate na tu bhe­dā­va­bhā­so ni­ṣi­dhya­te­. tato '­nu­mā­ne bhe­da­vi­tyā virodho 'pi nāsti. bhe­dā­va­bhā­sa­sya ca bhrāntatve 'pi vya­va­hā­rā­vi­saṃ­vā­dā­pe­kṣa­yā pra­mā­ṇa­tvā­n nā­nva­yā­dya­si­ddhi­r iti.</p><p n="a_308 b_YA_14­2­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­2­,19~</span>saṃ­di­gdhā­nai­kā­nti­ka­s tāvad ayaṃ hetuḥ — pra­tya­ya­tva­sā­la­mba­na­tva­yo­r vi­ro­dhā­si­ddheḥ­. na ca ke­ṣāṃ­ci­t pra­tya­yā­nāṃ ya­thā­dhya­va­si­ta­m ā­la­mba­naṃ na dṛṣṭam ity e­tā­va­tai­va vya­ti­re­ka­si­ddhiḥ tva­dda­rśa­ne 'py a­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. tathā coktam —</p><lg n="a_309"><l>na yu­ktā­dṛ­ṣṭi­mā­tre­ṇa vipakṣe '­vya­bhi­cā­ri­tā | </l><l>sa­mbhā­vya­vya­bhi­cā­ri­tvā­t sthā­lī­ta­ṇḍu­la­pā­ka­va­t || </l><l>ya­syā­da­rśa­na­mā­tre­ṇa vya­ti­re­kaḥ pra­da­rśya­te | </l><l>tasya saṃ­śa­ya­he­tu­tvā­c che­ṣa­va­t ta­du­dā­hṛ­ta­m || </l></lg><p n="a_310 b_YA_14­3­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­3­,3~</span>a­thā­nya­d a­nya­syā­la­mba­naṃ na yu­kta­m­. ko 'tra vi­ro­dhaḥ­? sa­rva­syā­la­mba­na­tva­pra­sa­ṅgo '­nya­tvā­vi­śe­ṣā­d iti cet, na; anyatve 'pi kā­ra­ṇa­va­n ni­ya­ma­sa­mbha­vā­t­, na hi dhūmasya svātmaiva kāraṇaṃ sarvaṃ vā­nya­tvā­vi­śe­ṣā­d iti. bo­dho­tpā­de 'pi prāg i­vā­pra­kā­śo 'rthaḥ kathaṃ pra­kā­śa­tāṃ yā­yā­t­? pra­kā­śā­tmo­tpā­de vā sa eva bodhas tasya pra­kā­śa­la­kṣa­ṇa­tvā­d iti cet, na; a­kṣa­ṇi­ka­tva­si­ddhau ta­dvi­ṣa­ya­pra­kā­śa­sa­mba­ndhā­d eva tasya pra­kā­śya­vā­t pra­dī­pa­gha­ṭa­va­t­. kiṃ cā­ne­ka­jñā­tṛ­saṃ­ve­dyaṃ na jñā­na­m­, ta­dvi­pa­rī­ta­s tu bāhyo 'rthaḥ. tathā hi — nartakī na­rti­ṣya­ti iti śrutvā ta­dda­rśa­no­tsu­kā bahavo lokāḥ pra­vṛ­ttā­s tām a­vi­śe­ṣe­ṇa pa­śya­nti­. svapne 'py etad astīti cet, na; ta­tro­tta­ro­tta­ra­saṃ­vā­dā­nu­pa­pa­tteḥ­. 'sarva eva pratyayā ni­rā­la­mba­nā­' iti bru­vā­ṇa­sya sva­vā­kyo­pa­nyā­sa­vi­ro­dhaḥ­, tathā hi — idaṃ vākyaṃ sā­dha­na­tve­na bhavatā pa­ra­pra­tyā­ya­nā­rtha­m u­pa­nya­sta­m­, na ca bhavataḥ pa­rā­va­bo­dho 'sti, a­va­bo­dhe vā, pa­rā­va­bo­dha­syai­va sā­la­mba­na­tvā­t te­nai­vā­nai­kā­ntaḥ­. pa­rā­pra­ti­pa­ttau ca kathaṃ sa­rva­pra­tya­yā­nāṃ pra­tya­ya­tvaṃ gṛ­hya­te­? na cā­gṛ­hī­taṃ pa­kṣa­dha­rma­tvaṃ ga­ma­ka­m­, tathā dṛ­ṣṭā­ntā­si­ddhā­va­ga­ma­ka­tva­m­, tatsiddhau vā­nai­kā­nti­ka­tva­m­. ta­thā­nu­mā­na­m api yadi sa­rva­pra­tya­ya­vi­ṣa­ya­m­, tadā tasyaiva sā­la­mba­na­tvaṃ no cet tadā kathaṃ sa­rva­pra­tya­yā­nāṃ ni­rā­la­mba­na­tva­si­ddhiḥ­? sa­rvā­nu­mā­na­sya ni­rā­la­mba­na­syai­va pra­mā­ṇa­tvā­bhyu­pa­ga­mā­d ayam adoṣa iti cet? tad a­yu­kta­m­; ni­rā­la­mba­na­sya pra­mā­ṇa­tvā­yo­gā­t­. na hi pā­ri­bhā­ṣi­kaṃ jñānasya pra­mā­ṇa­tvaṃ ni­rā­la­mba­na­tvaṃ ca. kiṃ tarhi? prameyaṃ pa­ri­cchi­dya­te yena tat pra­mā­ṇa­m­, yatra tu na kiṃcit pra­ti­bhā­ti tan ni­rā­la­mba­na­m u­cya­te­. tat kathaṃ nā­na­yo­r vi­ro­dhaḥ­?</p><p n="a_311 b_YA_14­3­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­3­,22~</span>svā­tmā­la­mba­na­syā­py a­rthā­nta­rā­la­mba­na­tvā­bhi­dhā­nā­d a­vi­ro­dha iti cet, na; kim idānīṃ svā­tmā­pe­kṣa­yai­va ta­syā­nu­mā­na­tva­m­. na ca svā­tmai­ka­vi­ṣa­ye­ṇā­rthā­nta­rā­ṇāṃ sā­la­mba­na­tvaṃ vā siddhyaty a­vi­ṣa­ya­tvā­t­. na hi yo yasya na vi­ṣa­yaḥ­, sa tena sā­dha­yi­tuṃ śa­kya­te­, ta­tsā­dha­ne hi sa eva tasya viṣayaḥ syāt, ā­tma­sva­rū­pa­va­t sā­dhya­la­kṣa­ṇa­tvā­d vi­ṣa­ya­sya­. ma­ṇi­va­d a­vi­ṣa­ya­syā­py a­vi­saṃ­vā­dā­d eva siddhir iti cet, na; a­vi­saṃ­vā­di­no ma­ṇi­jñā­na­sya pra­bhā­vi­ṣa­ya­tvā­si­ddheḥ­, siddhau vā sa eva vi­saṃ­vā­da iti kathaṃ ta­syā­vi­saṃ­vā­di­tva­m­? ta­du­tta­ra­m eva ma­ṇi­jñā­naṃ pra­mā­ṇa­m iti va­kṣyā­maḥ­. pra­tya­yā­nta­ra­si­ddhyā ca bā­hya­si­ddheḥ sa­mā­na­yo­ga­kṣe­ma­tvaṃ prāg eva da­rśi­ta­m­. tena ca pra­tya­yā­nta­ra­si­ddhi­va­n nī­lā­de­r apy a­bo­dhā­tma­ka­tva­si­ddhiḥ­. ka­sya­ci­d bā­hyā­rtha­jñā­na­sya pra­mā­ṇā­bhā­sa­tva­da­rśa­nā­t sa­rva­bā­hyā­rtha­jñā­nā­nāṃ pra­mā­ṇā­bhā­sa­tva­m a­yu­kta­m­, sva­pnā­va­sthā­nu­mā­na­dṛ­ṣṭā­nte­na sa­rvā­nu­mā­nā­nāṃ pra­mā­ṇā­bhā­sa­tva­pra­sa­ṅgā­t­. tataḥ kim a­trā­nu­pa­pa­nna­m­? ni­rā­la­mba­nā­nu­mā­na­m eva nānyat kiṃ­ci­t­. ni­rā­la­mba­nā­nu­mā­na­syā­py a­pra­mā­ṇa­tve bhavataḥ kā­rtha­si­ddhi­r iti cet, na kācid a­bhi­pre­tā­rtha­si­ddhiṃ muktvā. syād etad — yathā ka­dā­ci­d ra­ja­ta­pra­tya­ya­bā­dha­ka­sya śu­kti­kā­pra­tya­ya­sya pra­tya­yā­nta­re­ṇa bā­dhi­ta­syā­sa­ttve 'pi naiva sva­pne­ndra­jā­lā­di­ṣu ra­ja­ta­pra­tya­ya­sya sa­tya­to­pa­pa­dya­te­. tadvan ni­rā­la­mba­nā­nu­mā­na­syā­sa­ttve 'pi tad bā­dhi­ta­sya sā­la­mba­na­jñā­na­sya satyatā na yu­kte­ti­. kim anena vaktum a­bhi­pre­ta­m­? yadi pra­mā­ṇa­m a­nta­re­ṇa pra­mā­ṇā­bhā­se­na cā­tya­ntā­dṛ­ṣṭā­nāṃ pra­tya­yā­nta­rā­ṇā­m a­sa­tya­tai­va vya­va­sthā­pya­ta iti, tad a­yu­kta­m­, pra­mā­ṇa­m a­nta­re­ṇa pra­me­ya­vya­va­sthā­si­ddhe­r a­yo­gā­t­.</p><p n="a_312 b_YA_14­4­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­4­,9~</span>bā­hyā­rtha­vya­va­sthā­si­ddhi­r api tata eva syāt ta­tsi­ddhi­ni­mi­tta­syai­vā­bhrā­nta­pra­mā­ṇa­tvā­t­. na hi pra­mā­ṇā­bhrā­ntā­v asya viṣāṇe staḥ, kiṃ tarhi? yenaiva pa­dā­rtha­s ta­thā­tve­na vya­va­sthā­pya­te tad e­vā­bhrā­ntaṃ pra­mā­ṇa­m­, tvanmate sva­saṃ­ve­da­na­va­t­. na ca ra­ja­ta­jñā­na­syā­py a­sa­tya­tvaṃ bhrāntena śu­kti­kā­jñā­ne­na vya­va­sthā­pya­te­, kiṃ tarhi? tad u­tta­re­ṇā­bhrā­nte­nai­va jñā­ne­no­bha­yo­r api ra­ja­ta­śu­kti­kā­jñā­na­yo­r a­sa­tya­tvaṃ vya­va­sthā­pya­te­.</p><p n="a_313 b_YA_14­4­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­4­,14~</span>yad vā śu­kti­kā­jñā­na­sya śu­kti­kā­vi­ṣa­ya­tve­nai­v bhrāntatvaṃ mi­thyā­tva­vi­śi­ṣṭa­ra­ja­ta­jñā­na­vi­ṣa­ya­tve­na bhrā­nta­tva­m eva ta­trā­vi­saṃ­vā­di­tvā­d a­vi­saṃ­vā­di­na­ś ca bhrāntatve sva­saṃ­ve­da­na­syā­pi bhrāntatvaṃ syāt, tataś ca pā­ri­bhā­ṣi­kaṃ jñānānāṃ bhrā­nta­tva­m uktaṃ syāt. atha ra­ja­ta­jñā­nā­di­dṛ­ṣṭā­nte­na sa­rva­pra­mā­ṇa­pra­me­yā­nā­m a­vya­va­sthai­va sā­dhya­te­. tathā sati su­ra­gu­ru­ma­tā­nu­pra­ve­śaḥ tataś ca pa­ra­lo­kā­di­vi­cā­ra­s ta­nni­mi­tta­pra­mā­ṇa­vi­cā­ra­ś cā­nu­pa­pa­nna e­ve­ti­.</p><p n="a_314 b_YA_14­4­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­4­,20~</span>nanu cā­vya­va­sthā­pya­pra­tī­tā­nāṃ pra­tya­yā­nta­rā­ṇāṃ sā­dha­yi­tuṃ na śa­kya­te­, sva­saṃ­ve­da­nai­ka­ni­ṣṭha­s tu bhavān na pra­tya­yā­nta­raṃ pa­śya­ti­. sva­saṃ­ve­da­na­ve­dya­sya cātmano ni­rā­la­mba­na­tvaṃ bhrāntatvaṃ vā sā­dha­ya­ntaṃ na kaścit tvāṃ ni­vā­ra­ya­ti­, kintu sa­rva­śa­bdo '­na­rtha­kaḥ­, pra­tya­yā­nta­rā­va­ga­me vā­nai­kā­nti­ka­tva­m u­kta­m­, viruddho vāyaṃ hetuḥ. tathā hi — sarve pratyayāḥ sā­la­mba­nāḥ pra­tya­ya­tvā­t­, pra­tya­yā­nta­rā­la­mba­na­pra­tya­ya­va­d iti. dha­rmya­si­ddho dṛṣṭānta iti cet, tat kim idānīṃ sva­pnā­di­pra­tya­yāḥ pu­ru­ṣā­nta­ra­pra­tya­yā­ś ca na pra­tī­ya­nta eva? a­pra­tī­tai­ś ca taiḥ kathaṃ vya­va­hā­ra iti? ka evam āha — na pra­tī­ya­nta iti, kintu nā­la­mba­nī­bha­va­ntī­ti brūmaḥ. pra­tī­ya­nte na cā­la­mba­nī­bha­va­ntī­ti su­vyā­hṛ­ta­m­. na hi pra­tī­ya­mā­nā­d anyad e­vā­la­mba­na­m­, sva­saṃ­ve­da­na­syā­pi ni­rā­la­mba­na­tva­pra­sa­ṅgā­t­. yad vastu yasminn a­nu­bha­ve sva­rū­pe­ṇa pra­ti­bhā­ti tat ta­syā­la­mba­naṃ na pra­tī­ya­mā­na­mā­tra­m­, sma­rya­mā­ṇa­syā­py ā­la­mba­na­tva­pra­sa­ṅgā­d iti cet, na; ā­la­mba­na­vi­pa­rī­tā­vi­pa­rī­ta­sa­ndi­gdhā­dya­ne­ka­la­kṣa­ṇo­pa­pa­nna­tvā­t­, yato jñeyam ā­la­mba­naṃ viṣayo 'rthaḥ pra­tya­yā­va­bhā­sī­ti pa­ryā­yāḥ­. yac cā­vi­saṃ­vā­di­ni jñāne pra­ti­bhā­ti ta­tsva­rū­pe­ṇai­va pra­ti­bhā­tī­ti kathaṃ na pra­tya­yā­nta­rā­ṇy ā­la­mba­nī­bha­va­nti­?</p><p n="a_315 b_YA_14­5­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­5­,4~</span>nanu ca pra­tya­yā­nta­rā­ṇāṃ sā­mā­nyā­kā­re­ṇa pratīteḥ kathaṃ sva­rū­pa­pra­tī­tiḥ­? na hi teṣāṃ sā­dhā­ra­ṇaṃ sva­rū­pa­m asti, yac ca teṣām a­sā­dhā­ra­ṇa­m­, svarūpaṃ tat pa­ro­kṣa­tvā­n na pra­ti­bhā­ty evāto nā­la­mba­na­m iti, tad a­yu­kta­m­; sā­dhā­ra­ṇa­rū­pa­syā­pi vā­sta­va­tvā­t ta­da­nu­mā­na­sya ceti va­kṣyā­maḥ­.</p><p n="a_316 b_YA_14­5­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­5­,8~</span>yadi ca pra­tya­yā­nta­rā­saṃ­sa­rgya­vā­sta­va­m eva rūpaṃ pra­ti­bhā­ti tasyaiva ni­rā­la­mba­na­tvaṃ sā­dhya­te­, tataḥ śa­śa­vi­ṣā­ṇa­tai­kṣa­ṇya­sā­dha­kā­nu­mā­na­va­d a­na­rtha­ka­m evedaṃ syāt. na hi śa­śa­vi­ṣā­ṇa­va­d a­tya­ntā­nu­pa­la­bdhaiḥ pa­ra­mā­rthā­sa­dbhiḥ pra­tya­yā­nta­raiḥ saha pā­raṃ­pa­rye­ṇā­pi sambandho '­va­ga­ntuṃ pā­rya­te­. ma­ṇi­dṛ­ṣṭā­nto 'py atra na sā­dhī­yā­n­, yato ma­ṇi­sva­rū­paṃ pa­ra­mā­rtha­sa­d eva tenaiva pramātrā pra­vṛ­ttyu­tta­ra­kā­la­m u­pa­la­bhya­te naivaṃ pra­tya­yā­nta­rā­ṇāṃ sva­rū­pa­m­, ta­du­pa­la­mbhe vā kathaṃ na ta­du­pa­la­mbha­sya sā­la­mba­na­tva­m­?</p><ab type="head" resp="YA">svā­pna­jā­ga­ri­ta­pra­tya­ya­vai­la­kṣa­ṇyaṃ</ab><p n="a_317 b_YA_14­5­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­5­,15~</span>yad apy uktam — lo­ka­pra­tī­tyai­va jāgrat sva­pnā­di­pra­tya­yā­nāṃ bhe­da­si­ddheḥ­, ta­dā­śra­ye­ṇa tāvat sā­dha­na­vya­va­hā­raḥ­, tataḥ paścād yadi pa­rā­mṛ­śa­tā kiṃcid atra vi­bhā­ga­kā­ra­ṇa­m u­pa­la­kṣya­ta ity abhedaṃ sā­dha­ya­ti­, tathā sati kaḥ parasya doṣaḥ? evaṃ hi doṣe ve­da­prā­mā­ṇya­sā­dha­ne 'pi doṣaḥ syāt. tathā hi — yāvad ve­da­syā­pra­mā­ṇe­bhyo lau­ki­ka­vā­kye­bhyo na pṛ­tha­ggra­ha­ṇaṃ tāvan na dha­rmi­sva­rū­pa­si­ddhiḥ­, ta­da­si­ddhau ca na ta­tprā­mā­ṇya­m api siddham iti ni­ṣpha­la­m a­nu­mā­naṃ syāt. na ca sva­ra­va­rṇā­nu­pū­rvī­vi­śe­ṣā­d vi­śe­ṣa­si­ddhiḥ­, ta­da­nye­ṣā­m api pa­ra­spa­ra­ta­s tathā bhe­da­sa­mbha­vā­t­.</p><p n="a_318 b_YA_14­5­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­5­,22~</span>athāsti tāvad ayaṃ prabandhaḥ — kim ayaṃ vedaḥ, uta na? iti vi­cā­rya­mā­ṇo yadi pramāṇaṃ bha­vi­ṣya­ti tadāyaṃ veda eva, a­thā­nya­thā nānena pra­yo­ja­na­m iti pa­ri­tya­jā­maḥ­. sa­mā­na­m a­trā­pi­. pra­tya­ya­s tāvad īkṣyate sva­pna­pra­si­ddhi­r asmāt kiṃ bhinnā, na vā? iti vi­ka­lpa­ne yathā paraṃ bha­vi­ṣya­taḥ tadā drakṣyāma ity api yadi paścād vi­cā­rya­mā­ṇaṃ sva­pna­jñā­na­m anyad vā pa­ra­spa­raṃ bhinnaṃ bhavet tadā bhedaṃ gra­hī­ṣyā­maḥ­. atha bhe­da­kā­ra­ṇaṃ na kim apy astīty abhedaṃ tad pra­ti­pa­tsyā­ma­he­. tataḥ ko 'tra virodha iti? tad etad a­ndha­vi­jṛ­mbhi­taṃ ve­da­prā­mā­ṇya­vā­di­naḥ­? khalu tāval lokaṃ paśyanti ta­tpra­tī­tiṃ ca jā­na­nti­, tataḥ sā­mā­nye­na lo­ka­pra­si­ddha­sya ve­dā­khya­sya dharmiṇaḥ pra­mā­ṇa­tvā­di­vi­śe­ṣa­pa­rī­kṣa­ṇaṃ yu­kta­m­. tvaṃ punaḥ sva­saṃ­ve­da­na­vya­ti­re­ke­ṇa kiṃcid api na pa­śya­si­. pra­mā­ṇā­bhā­se­na ca pa­kṣā­di­gra­ha­ṇe katham a­lī­kā­ṅgo hetuḥ pramāṇaṃ syād iti.</p><ab type="head" resp="YA">pra­jñā­ka­ra­sa­mā­dhā­na­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_319 b_YA_14­6­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­6­,7~</span>nanu cā­la­ṅkā­re pra­jñā­ka­ra­gu­pte­nai­va svayam etad āśaṅkya pa­ri­hṛ­ta­m­. yad āha — "pūrvaṃ bhe­da­grā­ha­ka­m a­pra­mā­ṇa­m iti cet, bhavatu ko doṣaḥ? pa­kṣā­di­pra­vi­bhā­go na bhaved iti cet, mā bhūd idānīṃ kiṃ no vi­gha­ṭi­ta­m­? idam eva — yad a­pra­mā­ṇa­tva­m a­bhe­da­sā­dha­na­sye­ti <ref type="note-up">1</ref> evaṃ tarhi ve­da­la­kṣa­ṇa­pra­mā­ṇā­pra­mā­ṇa­sā­dhā­ra­ṇā­sā­dhā­ra­ṇa­dha­rmi­pra­ti­pa­tti­r a­pra­mā­ṇa­m eva syāt, paścāt pra­mā­ṇa­tva­sā­dha­ne­na ni­va­rtta­nā­t­. tato dha­rmi­sā­dha­na­syā­pra­mā­ṇa­tvā­t ta­ddvā­re­ṇa prā­mā­ṇya­sā­dha­na­m api a­pra­mā­ṇaṃ bhaved iti na ve­da­prā­mā­ṇya­si­ddhiḥ­. tataḥ sa­ka­la­sā­dhya­sā­dha­na­vya­va­hā­ro vi­śī­rye­ta­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: cet, </seg> </ab><p n="a_320 b_YA_14­6­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­6­,14~</span>atha dharmiṇaḥ sā­dhā­ra­ṇa­sya grahaṇe 'pi na ta­dgrā­ha­ka­m a­pra­mā­ṇa­m­, prā­mā­ṇya­syā­dhi­ka­sya tatraiva sā­dha­nā­d iti. tad apy a­sa­t­, yataḥ —</p><lg n="a_321"><l>pra­mā­ṇa­tvaṃ hi tasyaiva svarūpaṃ dharmiṇo yadā | </l><l>tasya ta­tpa­ri­hā­re­ṇa grahaṇe 'pi kathaṃ pramā || </l></lg><p n="a_322 b_YA_14­6­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­6­,18~</span>pra­mā­ṇa­sva­rū­paṃ hi ve­da­va­ca­naṃ tasya ta­dvi­pa­rya­ya­gra­ha­ṇe ta­dvi­pa­rya­yo­nmū­la­ne pareṇa kṛte katham a­pra­mā­ṇa­tā na bha­ve­t­?</p><ab type="head" resp="YA">dha­rma­dha­rmi­bhe­da­ni­rā­sa­pa­ri­hā­raḥ</ab><p n="a_323 b_YA_14­6­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­6­,21~</span>atha vya­ti­ri­kta­dha­rmā­bhyu­pa­ga­mā­n naitad dū­ṣa­ṇa­m­, na; a­na­va­sthā­pra­sa­ṅgā­t­. tathā hi —</p><lg n="a_324"><l>vya­ti­ri­kto yadā dharmas tena yogaḥ paro bhavet | </l><l>tena yogaḥ punas tenety ananto dha­rma­vi­pla­vaḥ || </l><l>tad yuktatvaṃ tayor eva svarūpaṃ yadi sa­mma­ta­m | </l><l>pra­mā­ṇa­tvaṃ tathā prāptam asmākaṃ kā vi­ro­dhi­tā || </l><l>bhe­de­nā­pi gṛ­hī­ta­sya sa­mā­ro­pa­sya bhāvataḥ | </l><l>pa­rā­ma­rśā­d a­bhe­da­sya pra­ti­pa­ttiḥ kim apramā || </l></lg><p n="a_325 b_YA_14­7­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­7­,3~</span>a­bhe­da­pra­ti­pa­ttuḥ pa­kṣā­di­vi­bhā­ge­na sādhanaṃ na pra­va­rtta­ta ity api nā­śa­ṅka­nī­ya­m­, yataḥ pa­ra­pra­tya­yā­pe­kṣa­ye­da­m a­nu­vā­da­mā­tra­kaṃ svayam api cā­pū­rvā­bhyā­se­na sā­dha­na­pra­yo­ga ity a­na­va­dya­m­. mamāpy evam āsīd iti paraḥ pra­ti­pā­dya­ta­" iti.</p><p n="a_326 b_YA_14­7­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­7­,6~</span>tad etad ī­rṣyā­śa­lya­vi­tu­dya­mā­na­ma­rmmā­yaṃ viklavaṃ kro­śa­tī­ti pa­śyā­maḥ­. tathā hi — vedasya tāvat sā­mā­nya­vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇau dharmau yadi vya­ti­ri­ktau sā­dha­yi­ṣyā­ma­s tathā saty a­na­va­kā­śa eva tva­dda­rśa­na­sya­.</p><p n="a_327 b_YA_14­7­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­7­,9~</span>athāpy a­ta­dvyā­vṛ­tti­ni­ba­ndha­nau­, tathāpi dṛṣṭe dharmiṇi sa­dṛ­śā­tma­nā niścite sati dha­rmā­nta­rā­da­rśa­na­sa­mā­ro­pa­vya­va­cche­dā­rtha­m a­nu­mā­naṃ pra­va­rtta­ta iti yu­kta­m­. yadā tu dharmiṇa eva pra­tya­yā­nta­ra­la­kṣa­ṇāḥ ka­dā­ci­d api na dṛ­ṣṭi­go­ca­rā­s tadā kim ā­śra­ya­m a­nu­mā­naṃ pra­va­rtte­ta­? na hi su­śi­kṣi­to 'pi kaścid ākāśe ci­tra­vi­nyā­saṃ śaktaḥ ka­rttu­m­. yadi hi dharmiṇaḥ pra­tya­yā­nta­ra­la­kṣa­ṇāḥ sva­rū­pe­ṇa dṛṣṭā bha­va­nti­, tadā ta­dda­rśa­na­ba­lo­dbhū­te­na pra­tya­ya­tva­ni­śca­ye­na ni­rā­la­mba­na­tvā­da­rśa­na­sa­mā­ro­pa­vya­va­cche­dā­rtha­m a­nu­mā­naṃ pra­va­rtta­ta ity eṣāpi prakriyā sa­mbhā­vye­ta­, na ca pi­śā­ca­va­d a­dṛ­ṣṭe­ṣu dha­rmi­ṣu­.</p><p n="a_328 b_YA_14­7­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­7­,16~</span>na ca sva­saṃ­ve­da­na­vya­ti­re­ke­ṇa bhavataḥ pra­tya­yā­nta­ro­pa­la­mbho 'py astīty u­kta­m­. yat punar etad bhe­de­nā­pi gṛ­hī­ta­sye­tyā­dī­daṃ vi­smṛ­ta­pra­ka­ra­ṇa­syā­bhi­dhā­na­m­, yataḥ sa­rva­pra­tya­yā­nāṃ ni­rā­la­mba­na­tva­sā­dha­naṃ prakrāntaṃ nādvaitaṃ sā­dha­na­m­. atha sa­rva­pra­tya­yā­nāṃ ni­rā­la­mba­na­tve­nā­vi­śe­ṣa e­vā­bhe­do '­bhi­pre­to na tv a­dvai­ta­m­, tathāpi pra­tya­yā­nta­rā­gra­ha­ṇe '­nu­mā­nā­pra­vṛ­ttiḥ ta­dgra­ha­ṇe tv a­nai­kā­nti­ka­tvaṃ hetor ity u­kta­m­.</p><p n="a_329 b_YA_14­7­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­7­,21~</span>a­thā­ne­na krameṇa sva­saṃ­ve­da­na­syai­va bhe­da­sa­mā­ro­pa­vya­va­cche­daḥ sā­dhya­te­, na, prāg eva vi­cā­ri­ta­tvā­t­. api ca kiṃ yenaiva bhedaḥ sa­mā­ro­pya­te­, tenaiva vya­va­cchi­dya­te­? pra­tya­yā­nta­re­ṇa veti? te­nai­ve­ti na yu­kta­m­, sa­mā­ro­pa­ṇa­vya­va­cche­da­kā­kā­ra­yo­r e­kā­tma­tva­vi­ro­dhā­t­.</p><lg n="a_330"><l>"atha pra­tya­yā­nta­re­ṇa­, na pra­tya­yā­nta­rā­d bhidā | </l><l>evaṃ tāvad vacaḥ ko 'nyo bha­da­ntā­d vaktum arhati || "</l></lg><p n="a_331" rend="justify">pa­ra­pra­tya­yā­pe­kṣa­ye­da­m a­nu­vā­da­mā­tra­ka­m­, svayam api pū­rvā­bhyā­se­ne­tyā­dy api a­bhe­da­vi­ru­ddhā­d a­yu­kta­m e­ve­ti­. na cā­pra­ti­pa­nna­pra­tya­yaḥ pūrvo '­bhyā­sa­ś ca he­tu­tve­nā­bhi­dhā­tuṃ yuktaḥ. ke­śā­di­va­d a­nā­la­mba­ne­nai­va pra­tī­ya­ta iti cet, na, ke­śā­di­jñā­na­syā­pra­mā­ṇa­tvā­t­. ata eva '­a­ve­dya­ve­da­kā­kā­rā­' i­tyā­di­ślo­ka­dva­yaṃ pra­mā­ṇī­ku­rva­tā śā­kye­nā­dvai­ta­m e­vā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m anyathā ta­dvi­ro­dhaḥ syāt. pra­tya­yā­nta­ra­va­d bā­hyā­rtha­si­ddhi­r api ni­rā­la­mba­na­pra­tya­yā­d eva bha­vi­ṣya­tī­ti dustare vyasane batāyaṃ bhikṣuḥ patita iti.</p><p n="a_332 b_YA_14­8­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­8­,4~</span>yadi ca svā­tmā­la­mba­na­tvaṃ ni­rā­la­mba­na­tva­m a­bhi­pre­ta­m­, tadā sā­dhya­vi­ka­lo dṛṣṭāntaḥ sva­pnā­di­pra­tya­yā­nā­m api svā­tmā­la­mba­na­tvā­si­ddheḥ­, sva­saṃ­ve­da­ne pra­mā­ṇā­bhā­va­syo­kta­tvā­t­, a­nya­saṃ­ve­da­na­sya ca sā­dhi­ta­tvā­t­.</p><p n="a_333 b_YA_14­8­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­8­,7~</span>atha na kiṃcid ā­la­mba­na­m astīti vi­va­kṣi­ta­m­, tadā gha­ṭā­di­va­d bo­dha­syā­py a­si­ddhi­s tataḥ sva­dṛ­ṣṭi­vi­ro­dho 'staṃ ja­ga­tsyā­t­. atha bā­hyā­la­mba­na­m eva vi­va­kṣi­ta­m­, tad a­yu­kta­m­; vi­pa­rī­ta­khyā­ti­sa­ma­rtha­nā­t­, smṛter api sma­rtta­vyā­la­mba­na­tva­pra­ti­pā­da­nā­t­. yathā pra­ti­bhā­tā­rthā­la­mba­na­tvaṃ sva­pnā­di­jñā­na­va­d iti cet, evaṃ tarhi bo­dhā­va­bhā­si­te 'pi pra­tya­ya­sya ta­dā­la­mba­na­tvaṃ na syāt. tataś ca bā­hyā­rtha­va­d bo­dha­syā­py a­si­ddhi­r ity ā­yā­ta­m āndhyam a­śe­ṣa­sya ja­ga­taḥ­, na hi ka­sya­ci­t tattvato 'siddhau bhrā­ntyu­pa­pla­vo 'pi siddhyati pa­ri­bhā­ṣā­mā­tra­pra­sa­ṅgā­t­. atha bā­hya­tve­na pra­tī­ta­sya ke­śā­de­r a­rtha­prā­ptya­nu­pa­la­mbhe­nā­sa­ttva­si­ddhe­s ta­tpra­ti­bhā­sa­sya ni­rā­la­mba­na­tva­si­ddhau ta­tsa­mā­na­rū­po­pa­la­kṣa­ṇā­t sa­rva­pra­tya­yā­nāṃ ni­rā­la­mba­na­tva­si­ddhi­r na punar ā­tmā­la­mba­na­tve bādhakaṃ kiṃcid a­stī­ti­, tad apy a­yu­kta­m­; sa­mā­na­rū­po­pa­la­kṣa­ṇā­si­ddheḥ­, sa­rva­trā­rtha­prā­ptau hi sa­mā­na­rū­pa­tvaṃ si­ddhya­ti­. yadā tu kvacid arthaḥ prā­pya­te­, tadā kutaḥ sa­mā­na­rū­pa­tva­m­? atha naiva kvacid a­rtha­prā­pti­r asti, ta­tpra­ti­ṣe­dha­s tarhi ka­tha­m­? na hi pi­śā­cā­di­va­d a­tya­ntā­dṛ­ṣṭā­rtha­sya pra­ti­ṣe­dhaḥ śakyaḥ ka­rttu­m­. jñānād asya bhedaḥ pra­ti­ṣi­dhya­te­, na tv artha eva tasya jñā­nā­tma­ka­tvā­d iti cet, bhedo 'py a­tya­ntā­dṛ­ṣṭaḥ kathaṃ pra­ti­ṣi­dhya­te­? dṛṣṭaś cen na tarhi ta­syā­tya­ntā­sa­ttva­m­. kha­ra­vi­ṣā­ṇa­pra­dhā­nā­deḥ kathaṃ pra­ti­ṣe­dha iti cet, na; tatrāpi hi dṛ­ṣṭa­syai­va vi­ṣā­ṇa­jā­tī­ya­sya kha­ra­ma­sta­ko­dbhū­ta­tvaṃ pra­ti­ṣi­dhya­te­. su­kha­duḥ­kha­mo­hā­nāṃ ca ja­ga­du­pā­dā­na­tvaṃ pra­ti­ṣi­dhya­te­. ja­ga­du­pā­dā­na­sya vā pa­ra­mā­ṇu­nyā­ye­nā­nu­mi­ta­sya su­khā­dyā­tma­ka­tva­m ekatvaṃ ca ni­ṣi­ddhya­ta ity evam a­nya­trā­pi dṛ­ṣṭa­syai­va de­śa­kā­la­sā­ma­rthyā­di­pra­ti­ṣe­dho draṣṭavya iti. sva­saṃ­ve­da­na­pa­kṣe ca bhe­da­da­rśa­naṃ na kvacid astīty u­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­tya­kṣe­ṇa bhe­da­pra­ti­ṣe­dha­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_334 b_YA_14­8­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­8­,28~</span>pra­tya­kṣe­ṇā­pā­sta­vi­ṣa­ya­tvā­c ca na bhe­da­pra­ti­ṣe­dhaḥ pra­mā­ṇa­m­. tathā hi — jñānam a­nta­rmu­khā­kā­rā­sthi­ra­tvā­di­rū­pe­ṇa ve­dya­te­, nī­lā­dya­rtha­s tu ba­hi­ṣṭha­tva­sthi­ra­tvā­di­ru­pe­ṇe­ti­. prā­ṇa­bhṛ­nmā­tra­vya­va­hā­ra­vi­ro­dhā­c ca — na hi kṣa­ṇa­dhvaṃ­si­jñā­na­mā­trā­va­ga­me kaścid i­ṣṭā­ni­ṣṭa­prā­pti­pa­ri­hā­rā­rthaṃ pra­va­rta­ta iti. sva­pnā­di­va­d etat sarvam iti cet, na; u­tpa­nna­bā­dha­kā­nāṃ bha­va­tā­m api pra­vṛ­ttyā­di­da­rśa­nā­t­.</p><p n="a_335 b_YA_14­9­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­9­,4~</span>nanu ca jñānād a­rthā­nta­ra­tve 'rthasya kathaṃ kaścid e­vā­rtha­s tena dṛṣṭaḥ? yadi da­rśa­na­sa­mba­ndhā­t­, so 'pi sambandho yady a­rthā­nta­ra­m­, tadā ta­tsa­mba­ndha­syā­pi sa­mba­ndhā­nta­ra­ka­lpa­ne­ty a­na­va­sthā syāt. a­thā­na­rthā­nta­ra­m­, tataḥ kathaṃ jñānād a­rthā­nta­ra­m arthaḥ pra­tya­kṣe­ṇa si­ddhya­ti­. tasmāt saṃ­ve­da­nā­ntaḥ­pra­vi­ṣṭaḥ sann arthaḥ saṃ­ve­dya­ta iti yu­jya­te­, na tu ta­da­saṃ­spa­rśī­. tad uktam —</p><lg n="a_336"><l>"­saṃ­ve­da­ne­na bā­hya­tva­m ato 'rthasya na sidhyati | </l><l>saṃ­ve­da­nā­d ba­hi­rbhā­ve sa eva tu na sidhyati || </l><l>yadi saṃ­ve­dya­te nīlaṃ kathaṃ bāhyaṃ tad ucyate | </l><l>na cet saṃ­ve­dya­te nīlaṃ kathaṃ bāhyaṃ tad ucyate || </l><l>anyena vedane tena tenaity eṣān a­va­sthi­tiḥ | </l><l>anyena vedane caitat kuto '­va­si­ta­m ātmanā || " iti.</l></lg><p n="a_337 b_YA_14­9­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­9­,16~</span>tad etad apy a­yu­kta­m — prāg eva hi sa­rva­syā­pi vedyasya ve­da­nā­nta­ra­ve­dya­tvaṃ sā­dhi­ta­m­. dha­rma­dha­rmi­no­ś cā­rthā­nta­ra­tvaṃ va­kṣyā­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">a­na­va­sthā­pa­ri­hā­raḥ</ab><p n="a_338 b_YA_14­9­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 14­9­,19~</span>kiṃ ca ni­śca­ya­va­n nā­na­va­sthā­. yathā tva­dda­rśa­ne vi­ka­lpa­rū­po ni­śca­yaḥ­, sa cā­tmā­na­m a­ni­ści­nva­nn e­vā­rthā­nta­raṃ ni­ści­no­ti­, na ca ni­śca­yā­na­va­sthā­. ta­thā­nya­syā­pi jñā­ta­syā­jñā­ta­syai­vā­rthā­nta­ra­jñe­ya­vya­va­sthā­pa­ka­tva­m a­du­ṣṭa­m­, ni­śca­ya­sya cā­rthā­nta­ra­vya­va­sthā­pa­ka­tvaṃ tva­yai­vā­bhyu­pa­ga­ta­m­. yasmād uktam — "­ke­śa­jñā­ne sati pū­rvā­nu­bhū­ta­sma­ra­ṇā­d e­va­mbhū­ta­pra­ti­bhā­sā­na­nta­raṃ prāptir ā­sī­t­. ta­dvi­ka­lpo grā­hya­grā­ha­ko­lle­khe­no­tpa­tti­mā­n­, so 'pi sva­rū­pe­ṇa grā­hya­grā­ha­ka­rū­pa­ra­hi­ta e­vā­pa­re­ṇa tathā vya­va­sthā­pya­te­. na tasyāpi svato '­vya­va­sthā­" iti vikalpaḥ smṛ­ti­rū­pa­tvā­d a­nā­la­mba­na eveti cet, bhavatu tathāpi tāvad asya grā­hya­grā­ha­ka­kṣa­ṇi­ka­tvā­dyā­tma­ka­tve­nā­rthā­nta­ra­vya­va­sthā­pa­ne sā­ma­rthya­m iṣṭam eva. tadvat sthi­ra­tvā­di­ka­bā­hyā­rtha­vya­va­sthā­pa­ne ni­rā­la­mba­na­m eva sāmarthyaṃ bhavatu iti nāsmākaṃ grahaḥ. syād etat — vi­ka­lpa­sya smṛ­ti­rū­pa­tvā­d ya­thā­nu­bhū­tā­rtha­vya­va­sthā­pa­ka­tve­nai­va prā­mā­ṇya­sa­mbha­vā­t­. sva­vi­di­ta­jñā­na­dha­rma­vya­va­sthā­pa­ka­syai­va vi­ka­lpa­sya pra­mā­ṇa­tvaṃ yu­kta­m­, na tv a­nu­bhū­ta­bā­hyā­rtha­dha­rma­vya­va­sthā­pa­ka­sye­ti­.</p><p n="a_339 b_YA_15­0­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­0­,1~</span>kuta etat pra­ti­pa­tta­vya­m­? na khalu tāvan ni­rvi­ka­lpa­ke­nai­vā­tma­naḥ kṣa­ṇi­ka­tvā­di­sva­bhā­vo '­nu­bhū­ya­mā­naḥ pra­tī­ya­te­? ni­śca­ya­s tu bāhye 'py astīti kathaṃ ta­syā­na­nu­bhū­ta­tva­m­? na ca tvanmate gṛ­hī­ta­grā­hi­ṇaḥ prā­mā­ṇya­m i­ṣṭa­m­, ya­thā­dṛ­ṣṭā­kā­ra­gra­ha­ṇā­n na pra­mā­ṇa­m iti va­ca­nā­t a­jñā­tā­rtha­pra­kā­śo veti vi­śe­ṣa­ṇā­c ca.</p><ab type="head" resp="YA">svā­pnā­rthā­nā­m api nā­sa­ttva­m</ab><p n="a_340 b_YA_15­0­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­0­,6~</span>api ca sva­pnā­di­jñā­ne­ṣv api vi­cche­de­nā­va­bhā­tā­nā­m a­rthā­nā­m asattvaṃ kathaṃ ni­ści­ta­m­? yadi vi­saṃ­vā­dā­d a­rtha­kri­yā­d a­nu­pa­la­bdhe­r vety u­cya­te­, tad a­yu­kta­m­; yadi hy a­vi­saṃ­vā­de­nā­rtha­kri­ya­yā vā vyāpto 'rthaḥ kvacid u­pa­la­bdho bha­va­ti­, tadā ta­da­bhā­vā­d a­rthā­bhā­vaḥ si­ddhya­ti­; da­ha­nā­bhā­vā­d dhū­mā­bhā­va­va­t­. yadā tu bā­hyā­rtha­syā­pa­hna­va­s tadā na tasya kenāpi saha vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­vaḥ pra­ti­pa­nna iti kathaṃ vi­pa­rya­ya­vyā­ptiḥ syāt? syān matam — sva­pnā­di­bu­ddhī­nāṃ vi­ṣa­yā­bhā­vaḥ sa­rva­lo­ka­si­ddha­tvā­n nāsmābhiḥ sādhyata iti, na; lo­ka­pra­si­ddheḥ pra­mā­ṇa­tvā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. a­bhyu­pa­ga­me vā tata eva jā­gra­dbu­ddhī­nāṃ pa­kṣī­kṛ­tā­nāṃ vi­ṣa­ya­si­ddhi­r iti kathaṃ sa­ra­va­pra­tya­yā­nāṃ ni­rā­la­mba­na­tva­si­ddhiḥ­? svayaṃ vā pra­ti­pa­dya­mā­na­sya pa­ra­pra­si­ddhi­mā­tre­ṇa dṛ­ṣṭā­nto­pā­dā­na­m a­yu­kta­m­, pa­rā­rthā­nu­mā­na­sya sva­dṛ­ṣṭā­rtha­pra­kā­śa­na­la­kṣa­ṇa­tvā­t­. tathā coktam — "­ya­thai­va hi svayaṃ tri­rū­pā­l liṅgāl liṅgini jñānam utpannaṃ tathaiva paratra li­ṅgi­jñā­no­tpi­pā­da­yi­ṣa­yā tri­rū­pa­li­ṅgā­khyā­naṃ pa­rā­rtha­m a­nu­mā­na­m­, kāraṇe kā­ryo­pa­ca­rā­t sva­dṛ­ṣṭā­rtha­gra­ha­ṇa­m ā­ga­mā­t­, pa­ra­dṛ­ṣṭaṃ na sādhanaṃ nāpy a­na­rtha­taḥ siddhir iti jñā­pa­nā­rtha­m­" iti. tasmān na pa­ra­pra­si­ddhi­mā­tre­ṇa sva­pnā­di­jñā­nā­nā­m­, dṛ­ṣṭā­nta­tvaṃ yu­kta­m­, sa­ho­pa­la­mbhā­di­sā­dha­naṃ ca prāg eva ni­rā­kṛ­ta­m iti na tato dṛ­ṣṭā­nta­si­ddhiḥ­. siddhau vā tata eva sā­dhya­si­ddhe­r apy u­pa­pa­tti­r iti vyarthaṃ pra­tya­ya­tva­m­. api ca yo 'yaṃ nī­lā­dyā­kā­raḥ sva­pnā­di­jñā­ne­ṣu pra­ti­bhā­ti ta­syai­vā­sa­ttvaṃ bā­dha­kā­t pra­ti­pa­dya­nte vya­va­ha­rttā­raḥ­. tad yad asau jñānād a­rthā­nta­raṃ na bha­va­ti­, tadā jñā­na­syai­vā­sa­ttvaṃ prā­pta­m­. na vā nī­lā­dyā­kā­raṃ sva­pnā­di­jñā­na­m­. tataś ca ni­rā­kā­rāḥ sarve pratyayāḥ pra­tya­ya­tvā­t­, sva­pnā­di­pra­tya­ya­va­d iti vākyārtho ni­rā­la­mba­nā­nu­mā­na­sya prāptaḥ. yadā caivaṃ na vya­ti­ri­kto nāpy a­vya­ti­ri­kto nī­lā­dyā­kā­ro 'sti jñānasya tadā sa­rva­vya­va­hā­ro­cche­da eva pra­sa­jya­ta iti. yadi ca sarva eva pratyayā ni­rā­la­mba­nā­s tadā vya­va­ha­rtṝ­ṇāṃ kvacid vi­saṃ­vā­daḥ kvacit tu de­śa­kā­lā­di­vya­va­dhā­ne 'pi saṃvāda eveti kuto 'yaṃ ni­ya­maḥ­? vā­sa­nā­bhe­dā­d iti cet — atha ma­nya­se­, ya­trā­dṛ­ḍha­vā­sa­nā­ni­mi­ttaṃ tatra vi­saṃ­vā­daḥ­, yatra tu dṛ­ḍha­vā­sa­nā­ni­mi­ttaṃ tatra saṃvāda iti, na; pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">bā­hyā­rtha­ka­lpa­na­m eva jyāyaḥ</ab><p n="a_341 b_YA_15­1­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­1­,5~</span>api ca varam evaṃ bā­hyā­rthā­nā­m eva dṛ­ḍhā­dṛ­dha­bhe­de­na ni­mi­tta­tva­ka­lpa­na­m­, teṣāṃ vya­va­hā­ra­vi­ṣa­ya­tvo­pa­pa­tteḥ­, na tu vā­sa­nā­nā­m­. vā­sa­nā­dṛ­ḍha­tve ca kiṃ ni­mi­tta­m­? na tāvat paṭuḥ pra­tya­yaḥ­, a­pū­rvā­rtha­vi­śe­ṣā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. a­ka­smā­c ca pra­tya­ya­vi­śe­ṣo jñā­na­mā­trā­n no­pa­pa­ya­te­. a­thā­da­ra­pra­tya­yo '­bhyā­sa­pra­tya­yo vā ni­mi­tta­m­, na; vya­bhi­cā­rā­t­. tathā hi — kā­ma­śo­kā­dya­bhi­bhū­tā­nāṃ kā­mi­nya­pa­tyā­dya­rthe­ṣv a­tyā­da­rā­bhyā­sā­ti­śa­ya­pra­tī­te­ṣv api punaḥ ka­dā­ci­t ta­thā­rtha­pra­tya­ya­sya vi­saṃ­vā­di­tvaṃ dṛ­śya­te­, kvacit punar a­tya­ntā­pū­rve '­rthe­nā­śca­rya­kā­ri­ṇy api pratyayaḥ saṃvādy e­ve­ti­. tatrāpi ja­nmā­nta­ro­dbha­va­vā­sa­nā­stī­ti cet, na; a­ta­dvi­pa­rī­ta­pra­tya­yā­bhyā­sā­t tasyās ti­ro­bhā­va­sa­mbha­vā­t­. anyathā hi nai­rā­tmyā­dya­bhyā­sā­d rā­gā­di­vā­sa­nā­nā­m api ti­ro­bhā­vo na syāt. na ca jñā­na­vya­ti­ri­ktā­rthā­sa­mbha­ve ni­ya­ta­vā­sa­nā­pra­bo­dha­kaṃ kā­ra­ṇa­m asti. pū­rva­jñā­na­vi­nā­śe hi sāṃ­pra­ta­m a­ne­ka­vā­sa­nā­tma­ka­m eva jñānam asti kathaṃ tata eva ni­ya­ta­pra­ti­bhā­so­da­yaḥ­? u­tta­ra­trā­pi vā­sa­nā­ni­mi­ttaṃ vi­cā­ra­yi­ṣyā­ma ity āstāṃ tā­va­t­.</p><p n="a_342 b_YA_15­1­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­1­,18~</span>itaś ca na jñā­nā­tma­ka eva nī­lā­di­r arthaḥ, sva­pa­ra­saṃ­ve­dya­tvā­t­. na hi jñā­na­sva­bhā­va­syā­ne­ka­pu­ru­ṣa­saṃ­ve­dya­tva­m u­pa­pa­dya­te­. kathaṃ punar a­rtha­syā­ne­ka­pu­ru­ṣa­ve­dya­tvaṃ ga­mya­te­? va­ca­na­pra­vṛ­ttyā­dya­vi­saṃ­vā­di­li­ṅgā­t­. tai­mi­ri­ka­dva­ya­va­ca­nā­de­s tu pu­ru­ṣā­nta­ra­vi­saṃ­vā­di­tvā­d a­li­ṅga­tva­m­. yadi ca pa­rā­va­bo­dhaḥ pratyetuṃ na śakyate tataḥ śā­stra­pra­ṇa­ya­nā­di­ṣv a­pra­vṛ­tti­r eva prāptā. na hy unmatto 'pi kaścid ā­tmā­va­bo­dhā­rtha­m eva śāstraṃ vyācaṣṭe sā­dha­nā­dyu­pa­nyā­saṃ ca vāde karoty a­sā­dha­nā­ṅga­va­ca­nā­dyu­dbhā­va­ne­na cā­tmā­na­m eva ni­gṛ­hṇa­tī­ti­.</p><p n="a_343 b_YA_15­1­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­1­,25~</span>atha bā­hyā­rthā­bhā­ve 'pi pa­rā­va­bo­dha­vyā­pā­ra­vya­va­hā­ra­pra­ti­bhā­sa­li­ṅgā­nu­me­ya­tvā­d a­do­ṣaḥ­; tathā hi — sva­ga­ta­pra­ya­tna­vi­va­kṣā­ni­ra­pe­kṣa­yo­ś ce­ṣṭā­vā­kya­pra­ti­bhā­sa­yo­r a­nyā­dhi­pa­tye­no­tpa­tti­r a­nu­mī­ya­ta iti, naitad asti; sva­saṃ­ve­da­na­mā­tra­vā­di­nāṃ sva­jñā­nā­nta­rā­va­ga­mo 'pi na sa­mbha­va­ti­, kutaḥ pa­rā­va­bo­dhā­va­ga­maḥ­? iti prāg eva pra­pa­ñci­ta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">ni­rā­la­mba­na­vā­de sa­ntā­nā­nta­rā­si­ddhiḥ</ab><p n="a_344 b_YA_15­2­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­2­,2~</span>api ca sva­pna­va­t sa­rva­pra­tya­yā ni­rā­la­mba­nā iti bru­vā­ṇa­sya kathaṃ sa­ntā­nā­nta­ra­si­ddhiḥ­? na hi sva­pna­dṛ­ṣṭā­ntā­bhyāṃ ga­ma­na­va­ca­na­pra­ti­bhā­sā­bhyāṃ vāstavī pu­ru­ṣā­nta­ra­si­ddhi­r u­pa­pa­dya­te­, nāpi sva­pna­va­d bu­ddhā­khyā­na­vā­dā­di­ka­ra­ṇe pa­rā­nu­gra­ha­ja­ya­pa­rā­ja­yā­di­kaṃ vā kiṃcid u­pa­pa­dya­te­. dha­rmā­pa­va­rgā­di­sā­dha­nā­nu­ṣṭhā­naṃ na prā­pno­ti­. na hi svapne kṛtaṃ bu­ddhā­śra­yā­di­ka­rma bra­hma­ca­ryā­di­kaṃ vā dha­rma­sā­dha­na­m­, a­bha­kṣya­bha­kṣa­ṇā­ga­mya­ga­ma­nā­di­kaṃ vā­dha­rma­sā­dha­naṃ yu­kta­m­. na ca ni­rvi­ṣa­ya­tvā­vi­śe­ṣe sva­pna­jā­gra­d a­va­stha­yo­r viśeṣaḥ kaścid asti.</p><ab type="head" resp="YA">sa­rva­bhrā­nta­tve bu­ddhā­dī­nā­m ā­ḍa­mba­ra­tā</ab><p n="a_345 b_YA_15­2­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­2­,10~</span>ye­nai­ka­tra dha­rmā­di­sā­dha­na­vya­va­sthā nā­nya­tre­ti dha­rmā­di­sā­dha­ne 'pi bhrāntita eva pra­vṛ­tti­r iti cet, bha­va­nta­s tarhi ta­ttva­da­rśi­naḥ santaḥ kim arthaṃ bu­ddha­dha­rma­sa­ṅgha­dā­nā­dyu­pa­de­śe­no­pā­sa­ka­pra­ti­bo­dha­nā­ya pra­va­rtta­nte­. pū­rva­saṃ­skā­rā­d ity etad apy asad u­tta­ra­m­, na hi vi­ka­la­va­t pra­ti­bu­ddho 'pi kaścid a­me­dhyā­di­bha­kṣa­ṇe pra­va­rtta­te­. tasmād ime saugatāḥ śū­nya­tā­bhi­dhā­ne­nā­sā­ra­tāṃ pradarśya buddhāya de­ya­m­, dharmāya de­ya­m­, saṅghāya deyam ity eva lokān vi­pra­tā­rya mi­ṣṭhā­nna­pā­nā­dyu­pa­yo­gaṃ kurvantaḥ pū­rva­saṃ­skā­ra­vi­śe­ṣe 'pi a­me­dhya­bha­kṣa­ṇā­di­kaṃ pa­ri­ha­ra­nta­ś ca­kra­bhra­ma­ṇa­va­d asmākaṃ pū­rva­saṃ­skā­rā­d eva pra­vṛ­tti­r ity evaṃ bru­vā­ṇā­ś ca dhū­rta­tā­m e­vā­tma­naḥ pra­ka­ṭa­ya­ntī­ti­.</p><p n="a_346 b_YA_15­2­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­2­,18~</span>yathaiva hi ca­kra­syā­bhrā­ntau satyāṃ bhra­ma­ṇa­saṃ­skā­ro na bha­va­ti­. evaṃ mi­ṣṭhā­nnā­di­bhrā­nti­ni­vṛ­ttau taddhetuḥ saṃskāro na yu­jya­te­. na hi ja­lā­di­bhrā­nti­ni­vṛ­ttau ta­tsaṃ­skā­rā­d eva ta­da­rtha­kri­yā­si­ddhya­rthaṃ pra­va­rta­mā­naḥ kaścid u­pa­la­bhya­te­. api ca nī­lā­dya­rthā­bhā­ve kathaṃ nī­lā­di­jñā­na­m­, na hi ni­rhe­tu­kaṃ kāryaṃ sa­mbha­va­ti­, nityaṃ sattvam asattvaṃ ce­tyā­di­bā­dha­kā­t­.</p><p n="a_347 b_YA_15­2­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­2­,23~</span>na ca jñā­na­mā­trā­d a­vi­śi­ṣṭā­d eva vi­la­kṣa­ṇa­pra­ti­bhā­saḥ sa­mbha­va­ti­. kā­ryā­nu­mā­na­vi­ro­dha­pra­sa­ṅgā­t­. na hi nī­lā­di­jñā­nā­nāṃ pra­tye­ka­m a­vi­cche­de­nā­nā­diḥ santāno gṛ­hya­te­, yena kā­ra­ṇā­nu­vi­dhā­naṃ kāryasya pra­tī­ye­ta­. e­kā­rtha­pra­ti­bhā­sa­pra­vā­he khalu ta­dvi­la­kṣa­ṇa­he­tu­saṃ­ni­pā­ta­m a­nta­re­ṇa kathaṃ ta­dvi­la­kṣa­ṇaḥ pra­ti­bhā­saḥ prā­du­rbha­va­ti­? bā­hyā­rtha­pa­kṣe tv a­du­ṣṭa­sa­ha­kā­ri­ṇaḥ puṃso ja­lā­dya­rtha­sa­nni­pā­tā­d a­vi­ta­thaṃ ja­lā­di­jñā­naṃ ta­da­rthā­nu­vi­dhā­ne­nai­va bha­va­ti­. du­ṣṭa­sa­ha­kā­ri­ṇa­s tu vi­pa­rya­ya iti. yathā nī­hā­re­ṣv a­dṛ­ṣṭā­dyu­pa­plu­tā­kṣā­nāṃ ga­ndha­rva­na­ga­ra­jñā­na­m­. ma­ntrā­dyu­pa­plu­tā­kṣā­ṇāṃ mā­yā­vi­pra­yu­kta­dra­vya­vi­śe­ṣe bho­ja­nā­di­jñā­na­m­. sva­pnā­di­jñā­na­m api ni­mi­ttā­nta­ro­pa­ni­pā­tā­d bāhya evārthe bha­va­tī­ti prāg eva pra­pa­ñci­ta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">vi­jña­pti­mā­tra­pa­kṣe vā­sa­nā­di­he­tu­vai­ci­tryā­bhā­vaḥ</ab><p n="a_348 b_YA_15­3­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­3­,4~</span>na caivaṃ he­tu­vai­ci­tryaṃ vi­jña­pti­mā­tra­pa­kṣe 'sti, tat kutaḥ pra­ti­bhā­sa­vai­ci­trya­m iti? vā­sa­nā­va­śā­t pra­ti­bhā­sa­vai­ci­trya­m iti cet, jñā­na­vya­ti­ri­ktā­rthā­na­bhyu­pa­ga­me kā vā­sa­nā­?</p><p n="a_349 b_YA_15­3­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­3­,7~</span>nanu coktam — vā­sa­ne­ti pū­rva­jñā­na­ja­ni­tāṃ śaktim ā­ma­na­nti vā­sa­nā­vi­da iti. atha kiṃ pū­rva­jñā­ne­nā­tma­tu­lya­jñā­no­tpā­di­kā śaktir ja­nya­te­, vi­la­kṣa­ṇa­jñā­no­tpā­di­kā veti? pū­rva­smi­n pakṣe nī­la­jñā­no­tpā­di­kā nī­la­jñā­nā­n nī­la­jñā­na­syo­tpa­ttiḥ­, tato 'pi nī­la­jñā­na­syai­ve­ti nī­la­jñā­na­sa­ntā­naḥ­, e­ka­smi­n santāne '­ne­kā­kā­ra­jñā­no­da­yo na syāt. u­tta­ra­smi­n pakṣe tu ki­ya­nta­m api kālam e­kā­kā­ra­jñā­na­pra­vā­ho na syāt. kā­lā­nta­re ca ta­tsa­dṛ­śo­tpā­da­ka­tva­m ity apy a­yu­kta­m­; kṣa­ṇi­ka­tve­na naṣṭasya ja­na­ka­tvā­sa­mbha­vā­t­. kārpāse ra­kta­tā­va­d ity etad apy u­tta­ra­tra ni­rā­ka­ri­ṣyā­maḥ­.</p><p n="a_350 b_YA_15­3­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­3­,14~</span>kiṃ co­pā­dā­nā­d anyena vā­sya­mā­naṃ dṛṣṭaṃ yathā lā­kṣā­di­nā ka­rpā­sā­di­kaṃ pu­ṣpā­di­nā vastraṃ ceti. na ca jñā­na­syo­pā­dā­nā­d a­nya­kā­ra­ṇa­m iṣṭaṃ sa­ntā­nā­nta­ra­jñā­naṃ tu bā­hyā­rtha­va­d a­vi­di­taṃ kathaṃ vā­sa­ka­tve­na ka­lpye­ta­? yadi ca vā­sa­nai­va nimittaṃ syāt tataḥ smṛtir eva syān na spa­ṣṭā­bha­tā­. na hi ke­va­la­vā­sa­nā­taḥ spa­ṣṭa­jñā­ne spa­ṣṭā­bha­tā­yā­m­, u­bha­ya­pra­si­ddhau dṛṣṭānto 'sti, vi­pa­rya­ye tu smṛtir eva dṛ­ṣṭā­ntaḥ­. kā­mā­dya­bhi­bhū­tā­nāṃ stryā­di­ni­rbhā­sa­jñā­naṃ sā­dhya­tvā­d a­nu­dā­ha­ra­ṇa­m­, tasyāpi sta­mbhā­dyā­la­mba­na­tvā­n ni­mī­li­tā­kṣa­syā­nu­tpā­dā­c ceti.</p><p n="a_351 b_YA_15­3­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­3­,21~</span>yad apy ucyate — sva­pno­pa­la­bdhā­rthā­nāṃ yathā jā­gra­da­va­sthā­yā­m a­nu­pa­la­mbhā­d asattvaṃ tathā jā­gra­du­pa­la­bdhā­nāṃ sva­pnā­va­sthā­yā­m a­nu­pa­la­mbhā­d a­sa­ttva­m iti. tad apy a­yu­kta­m — sva­pno­pa­la­bdhā­rthā­nāṃ sva­pnā­va­sthā­yā­m api vi­pla­va­da­rśa­nā­t­. tathā hi — pra­bhū­ta­m udakaṃ pibato 'pi ta­rṣo­pa­śa­mo na bha­va­ti­, bhojyaṃ bhu­ñjā­na­syā­pi kṣunna ni­va­rtta­te­. mṛtā chi­nna­śi­ra­sa­ś ca jīvanto bru­va­ntaḥ­, a­śva­ga­vā­da­yo 'pi bruvāṇā dṛ­śya­nte­, ti­rya­ṅmā­nu­ṣā­dī­nāṃ ca kṣa­ṇa­mā­tre­ṇa jā­ti­vi­pa­rya­yaḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­vi­pa­rya­ya­ś cety e­va­mā­di­vi­pla­vo drśyate. na ca jā­gra­du­pa­la­mbhāḥ sva­pnā­va­sthā­yā­m apy a­sa­tya­tve­nai­vā­nu­sa­ndhī­ya­nte­.</p><p n="a_352 b_YA_15­4­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­4­,7~</span>nanu sva­pno­pa­la­bdhaḥ śu­kra­vi­sa­rgo na vya­bhi­ca­ra­ti­. tataḥ kim? ta­tkā­ra­ṇa­syā­pi strī­saṃ­pa­rka­sya sa­tya­tva­pra­sa­ṅga iti cet, na; mi­thyā­jñā­na­jā­d api rā­gā­ti­śa­yā­d retaḥ spandasya sa­mbha­vā­t­, sra­gvi­le­pa­na­na­kha­kṣa­tā­di­kā­ryā­nu­pa­la­mbhā­c ca. tasmāj jāgrataḥ svapato vā yad a­vi­saṃ­vā­di jñānaṃ tat sa­tyā­rtha­m eva, yasya tu vi­saṃ­vā­do bhavati tad a­sa­tyā­rthaṃ vi­pa­rī­tā­la­mba­na­m ity arthaḥ.</p><p n="a_353 b_YA_15­4­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­4­,12~</span>api ca bhā­va­nā­nva­ya­vya­ti­re­kā­nu­vi­dhā­yi­tvaṃ ya­syo­pa­la­bhya­te­, ta­dvā­sa­nā­ni­mi­ttaṃ yuktaṃ yathā kā­ma­kro­dhā­di­. dha­na­dhā­nyā­di­kaṃ tu bhā­va­nā­ti­śa­yā­d api kṛ­ṣyā­dyu­pā­ya­hī­na­sya na saṃ­pa­dya­te­. vināpi bhā­va­nā­m i­ṣṭā­ni­ṣṭā­pū­rvā­rtha­prā­pti­r u­pa­la­bhya­te­.</p><p n="a_354 b_YA_15­4­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­4­,15~</span>atha vai­jā­tyā­d a­pū­rvā­rtho nai­vo­pa­la­bhya­te­, tad ucyate — tadā mo­kṣa­śā­stro­pa­la­mbho 'py apūrvo na syāt tataś ca mo­kṣo­pā­ya­vā­sa­nā­pi saṃ­sā­ra­ni­mi­tta­vā­sa­nā­va­d a­tā­ttvi­ka­tvā­n na mo­kṣa­sā­dhi­kā­, na hi ka­dā­ci­d a­pū­rva­vā­sa­nā­dhā­ya­kaṃ ni­mi­tta­m u­pa­la­bhya­te ya­dva­śā­d apūrvo '­pa­va­rgaḥ syād iti. tad evaṃ pra­tya­kṣā­di­bhiḥ pramāṇaiḥ sva­śā­strā­rthe­na ca vi­ru­ddha­tvā­d a­yu­kta­m evoktaṃ sarvaṃ ni­rā­la­mba­na­m eva jñānam iti. tasmād arthasya sthū­lā­kā­ra­tā na jñā­na­sye­ti yuktam u­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">dra­vya­pra­tya­kṣa­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_355 b_YA_15­4­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­4­,22~</span>a­rtha­syā­pi na pa­ra­mā­ṇu­sa­mū­hā­tma­ka­sya sthū­la­tva­m­, kiṃ tu ta­du­tpā­di­ta­syā­va­ya­vi­vi­śe­ṣa­sye­ti jñā­pa­nā­rthaṃ gha­ṭā­di­gra­ha­ṇa­m­. '­ā­di­'­gra­ha­ṇaṃ tu sa­rva­syā­sma­dā­dī­ndri­ya­vi­ṣa­ya­syā­va­ya­vi­naḥ sa­ṅgra­hā­rtha­m­, tasyāpi rū­pā­di­bhyo '­rthā­nta­ra­tva­jñā­pa­nā­rthaṃ '­dra­vya­'­gra­ha­ṇa­m­. ā­di­gra­ha­ṇaṃ ta­da­rthā­nta­ra­tvaṃ ca ghaṭādeḥ pra­tya­kṣe­ṇai­va gṛ­hya­te­, yasmād i­ndri­ya­vyā­pā­ra­bhā­vā­bhā­vā­nu­vi­dhā­ne­na ghaṭo 'yam i­tyā­di­jñā­naṃ rū­pā­di­pra­ti­bhā­sa­vi­la­kṣa­ṇaṃ sa­rve­ṣā­m u­tpa­dya­mā­naṃ dṛ­ṣṭa­m­. atra kaścid āha —</p><lg n="a_356"><l>"­a­vi­dya­mā­nā­bhe­de 'pi ta­da­kṣā­go­ca­ra­tva­taḥ | </l><l>spṛśato 'py asti sā buddhir dravyaṃ ta­tspā­rśa­naṃ yadi || </l><l>nāyaṃ ghaṭa iti jñāne va­rṇa­pra­tya­va­bhā­sa­nā­d | "</l></lg><p n="a_357" rend="justify">asyārthaḥ — a­vi­dya­mā­ne­nā­bhe­de 'py a­vi­śe­ṣe 'pi ghaṭasya kathaṃ pra­tya­kṣa­tva­m ity a­dhyā­hā­rya­m­. ya­thai­vā­vi­dya­mā­na­sye­ndri­ya­jñā­no­tpa­ttā­v a­sā­ma­rthyaṃ tathā gha­ṭa­sye­ty eṣo '­vi­śe­ṣaḥ­, tasmāt ta­da­kṣā­go­ca­ra­tva­taḥ­, na hi na­ya­nā­vi­ṣa­ya­sya svātmani ca­kṣu­rjñā­no­tpā­da­ne sā­ma­rthya­m asti. ta­da­kṣā­go­ca­ra­tvaṃ ca nāsiddhaṃ yataḥ spṛśato 'py asti sā buddhiḥ, ca­kṣu­rvi­ṣa­ye spā­rśa­na­bu­ddhi­r na yuktā spa­rśa­na­vi­ṣa­ye ta­cca­kṣu­rbu­ddhi­r na yukteti ma­nya­te­. vi­śe­ṣa­ka­s tv āha — dravyaṃ ta­tspā­rśa­naṃ yadi. dhī­ndri­ya­grā­hya­tvaṃ ghaṭasya yady asti, tataḥ siddhaṃ rū­pā­di­bhyo '­rthā­nta­ra­tva­m ity a­bhi­prā­yaḥ­. a­tro­tta­ra­m — 'nāyaṃ ghaṭa' i­tyā­di­, na hy ayaṃ ghaṭa iti jñānaṃ spa­rśa­ne­ndri­ya­jaṃ yu­kta­m­, nī­lā­di­va­rṇa­syā­py atra pra­tya­va­bhā­sa­nā­t­, tena rū­pa­spa­rśa­vi­jñā­nā­nva­yo mānasa eva smārtto vikalpa iti. tad idaṃ vyā­mū­ḍha­bhā­ṣi­ta­m — na hi spārśane gha­ṭa­jñā­ne rū­pa­pra­ti­bhā­saḥ ka­sya­ci­d asti, kiṃ tu gha­ṭa­jñā­nā­na­nta­ra­m ā­nu­mā­ni­kaṃ rū­pa­jñā­naṃ bha­va­ti­. na cai­tā­va­tai­va gha­ṭa­jñā­na­sya spa­rśa­ne­ndri­yā­ja­nya­tva­m­, spa­rśa­jñā­na­syā­py a­ta­jja­nya­tva­pra­sa­ṅgā­t­.</p><p n="a_358 b_YA_15­5­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­5­,14~</span>nanu ca spārśanaṃ jñānaṃ sa­vi­ka­lpa­kaṃ na bha­va­ti­, ni­rvi­ka­lpa­ka­jñā­ne tu naiva ghaṭaḥ pra­ti­bhā­ti spa­rśa­syai­va pra­ti­bhā­sa­nā­d iti ko­śa­pā­na­m evātra ka­rta­vya­m­, na hi nyāyaḥ kaścid asti. bhavato 'pi tulyam iti cet, na; bhi­nnā­kā­ra­pra­ti­bhā­sa­sya bhi­nnā­kā­ra­ni­śca­ye­na vya­va­sthā­pi­ta­sya nī­la­pī­tā­di­va­d a­rtha­ni­ba­ndha­na­tvā­t­. abhinne 'py arthe kā­mi­nī­ku­ṇa­pā­di­ni­śca­ya­bhe­dā­d a­ne­kā­nta iti cet, na; tatrāpi dha­rma­bhe­da­sya vā­sta­va­tvā­t­. ya eva dṛṣṭo mayā sa eva spṛśyata iti ca pratyayaḥ kathaṃ? rū­pa­spa­rśa­vi­la­kṣa­ṇa­va­stva­gra­ha­ṇe bha­vi­tu­m a­rha­ti­.</p><p n="a_359 b_YA_15­5­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­5­,21~</span>nanu ca da­rśa­na­yo­gī dṛṣṭa ity u­cya­te­, sa ca kathaṃ sparṣṭuṃ śakyata iti? atraike pa­ri­ha­ra­nti — da­rśa­na­spa­rśa­na­vi­śi­ṣṭa eko 'rtho ma­na­sai­vā­dhya­kṣī­kri­ya­te­, manasaḥ sa­rvā­rtha­tvā­t­. na ca sa­rva­jña­tva­pra­sa­ṅgaḥ ca­kṣu­rā­di­vai­ya­rthyaṃ vā, ya­thā­dṛ­ṣṭa­sa­ha­kā­rya­nu­vi­dhā­ne­na manasaḥ pra­vṛ­tya­bhyu­pa­ga­mā­t­. anye tu va­rṇa­ya­nti — da­rśa­na­vi­śi­ṣṭā­rtha­smṛ­ti­sa­hi­te­na spa­rśa­ne­ndri­ye­ṇa sa eva dṛṣṭo mayā spṛśyata iti jñānam u­tpa­dya­te­, sā­ma­grī­bhe­dā­d e­ka­smi­nn evārthe pra­tya­ya­vai­la­kṣa­ṇyo­pa­pa­tte­r iti. na cedaṃ pra­tya­bhi­jñā­naṃ bhrāntam a­bā­dhya­mā­na­tvā­t­. bhrāntam api pra­tya­bhi­jñā­naṃ sā­dṛ­śyā­d u­tpa­dya­te yathā pra­dī­pā­di­ṣu­, na ca rū­pa­spa­rśa­yoḥ sādṛśyaṃ manāg api vi­dya­te­. na ca bhrāntyāpi pra­tya­bhi­jñā­rū­pa­spa­rśa­vi­ṣa­ya­tve­na saṃ­ve­dya­te­. na hy evaṃ kaścit pra­tya­bhi­jā­nā­ti — yad evāhaṃ śauklyam adrākṣaṃ tad etarhi spa­rśā­mi­, yac cauṣṇyam asprākṣaṃ tad e­ve­dā­nīṃ pa­śyā­mī­ti­. rū­pā­di­bhyo '­rthā­nta­raṃ gha­ṭā­di­dra­vya­m a­ne­ke­ndri­ya­sa­mba­ndhi­tve­na pra­ti­saṃ­dhī­ya­mā­na­tvā­t­, a­ha­ṅkā­ra­va­d ity a­nu­mā­na­m api ku­ta­rkā­bhi­ni­vi­ṣṭa­pra­ti­bo­dha­nā­rtha­m u­cya­te­. rū­pā­dya­gra­he 'pi ca dravyaṃ gṛhyate — yathā spa­rśā­gra­he 'py u­da­ka­m­, rū­pā­gra­he 'pi spha­ṭi­kā­di­ka­m iti. a­thā­gni­sa­mba­ndhā­d u­da­ka­spa­rśa evoṣṇa u­tpa­dya­te spha­ṭi­kā­di­rū­paṃ ca ni­mi­ttā­nta­ra­sa­nni­dhā­nā­t ta­drū­pa­sa­dṛ­śa­m iti, na; kṣa­ṇi­ka­tvā­t siddhe a­kṣa­ṇi­ka­tve vā­va­ya­vi­ni ca siddhe sati ā­śu­ta­ra­vi­nā­śi­no 'pi na ni­ra­nva­yo vināśaḥ kā­ra­ṇa­gu­ṇā­nu­vi­dhā­ne­nai­va ca kā­rya­gu­ṇo­tpa­tti­r iti, kathaṃ ta­tho­tpā­daḥ­? tasmād rū­pā­di­bhyo 'nyad eva spha­ṭi­kā­di­dra­vya­m iti sthi­ta­m­. evaṃ cāsyāpy a­na­va­kā­śa eva —</p><lg n="a_360"><l>sarva eva ghaṭo dṛṣṭo? rūpe dṛṣṭe na jāyate | </l><l>tasmāt kas ta­ttva­vi­d brūyād ghaṭaḥ pratyakṣa ity api || </l></lg><p n="a_361" rend="justify">iti. evaṃ tāvad dra­vya­vi­ṣa­yaṃ pratyakṣaṃ vyā­khyā­ta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">gu­ṇā­dī­nāṃ pra­tya­kṣa­m</ab><p n="a_362 b_YA_15­6­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­6­,15~</span>idānīṃ gu­ṇā­di­vi­ṣa­yaṃ vyā­kyā­tu­m u­pa­kra­mya­te — saṃ­yu­kta­sa­ma­vā­yā­d i­tyā­di­nā­. cakṣuṣā saṃyukte gha­ṭā­di­dra­vye sa­ma­ve­tā­nāṃ sā­mā­nya­vi­śe­ṣā­ṇāṃ saṃ­khyā­pa­ri­mā­ṇa­pṛ­tha­ktva­saṃ­yo­ga­vi­bhā­ga­pa­ra­tvā­pa­ra­tva­dra­va­tva­sne­ha­ve­ga­ka­rma­ṇāṃ cākṣuṣaṃ jñā­na­m­, spa­rśa­ne­na saṃyukte ca dravye sa­ma­ve­tā­nāṃ teṣām eva spārśanaṃ jñānam iti. '­ca­kṣu­sai­va­' saṃ­yu­kta­sa­ma­vā­yā­d ity a­nu­va­rtta­te­. rū­pa­jñā­na­syā­nye­ndri­ya­ja­nya­tva­ni­ṣe­dhā­rthaṃ ca­kṣu­sai­ve­ty a­va­dhā­ra­ṇa­m­. yady api manaso 'pi vyāpāro 'sti, tathāpi cakṣuṣa eva prā­dhā­nya­m­, sā­kṣā­da­rtha­sa­mba­ddha­tvā­c cākṣuṣaṃ jñānam iti vya­pa­de­śā­c ca. spa­rśa­nā­nu­vṛ­tti­ni­ṣe­dhā­rtha­tvā­d vā ity evam u­tta­ra­trā­pi dra­ṣṭa­vya­m­. spa­rśe­nai­va spa­rśa­jñā­na­m­, ghrā­ṇe­nai­va ga­ndha­jñā­na­m­, ra­sa­ne­nai­va ra­sa­jñā­na­m­, ma­na­sai­va su­khā­di­jñā­na­m­. sarvatra saṃ­yu­kta­sa­ma­vā­yā­d ity a­nu­vṛ­ttaṃ dra­ṣṭa­vya­m­.</p><p n="a_363 b_YA_15­6­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­6­,25~</span>nanu ca su­khā­dī­nāṃ jñā­nā­tma­ka­tvā­t sva­saṃ­ve­dya­tva­m eva. jñā­nā­tma­ka­tvaṃ tu­lya­he­tu­ja­tvā­t­. tad uktam —</p><lg n="a_364"><l>"­ta­da­ta­drū­pi­ṇo bhāvāḥ ta­da­ta­drū­pa­he­tu­jāḥ | </l><l>ta­tsu­khā­di­ka­m ajñānaṃ vi­jñā­nā­bhi­nna­he­tu­ja­m || "</l></lg><p n="a_365 b_YA_15­7­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­7­,3~</span>tad a­yu­kta­m — jñā­na­syā­pi hi sva­saṃ­ve­dya­tvaṃ nāstīti hi prāg eva pra­pa­ñci­ta­m­. su­khā­de­s tu jñā­nā­tma­ka­tva­m eva nāsti, kutaḥ sva­saṃ­ve­dya­tva­m­? tu­lya­he­tu­ja­tvaṃ ca nā­bhe­da­sā­dha­na­m­, pā­ka­jai­r a­ne­kā­nti­ka­tvā­t­. tvanmate 'pi gha­ṭā­di­bha­ṅga­jaḥ śabdaḥ ka­pā­la­kha­ṇḍā­di­tu­lya­he­tu­jo na ca tadrūpa ity a­nai­kā­ntaḥ­. sarvathā tu­lya­he­tu­ja­tvaṃ cā­si­ddha­m­, su­khā­de­r a­bhi­lā­ṣā­na­bhi­lā­ṣā­di­pra­ti­ni­ya­ta­ni­mi­tta­tvā­d iti. pra­tya­kṣe­ṇā­na­nda­tā­pā­di­bhe­da­grā­hi­ṇā­pā­sta­vi­ṣa­ya­tvā­c ca bhe­da­sā­dha­na­m a­yu­kta­m­. saṃ­śa­ya­vi­pa­rya­ya­ni­rṇa­yā­di­va­d a­vā­nta­ra­bhe­do 'yam iti cet, na, saṃ­śa­yā­di­ṣv iva su­khā­di­ṣu jñānaṃ jñānam ity a­nu­vṛ­tta­pra­tya­yā­nu­pa­la­mbhā­t­. na cā­rtha­vi­ṣa­ya­tve­na saṃ­śa­yā­di­va­t su­khā­da­yaḥ saṃ­ve­dya­nte­, tasmān na jñā­na­rū­pāḥ su­khā­da­ya iti. a­bo­dhā­tma­ka­tve tu su­khā­dī­nāṃ bāhyatvaṃ sā­dhā­ra­ṇa­tvaṃ ca pra­sa­jya­ta iti cet, na, ā­tma­sa­ma­yā­yi­tve­na ta­da­nu­pa­pa­tteḥ­. ce­ta­nā­ś caite su­khā­da­yaḥ saṃ­ve­dya­tvā­rū­pā­d ity ayaṃ rū­pā­di­bhi­r a­nai­kā­nti­ka­tvā­d a­he­tuḥ­. pra­ti­ka­rma­vya­va­sthā ca ni­rā­kā­ra­tve 'pi sā­dhi­tā­, vi­jñā­na­vā­do 'pi ni­rā­kṛ­taḥ ity a­pa­ri­hā­rya­m a­nai­kā­nti­ka­tva­m­, sva­saṃ­ve­da­na­sya ca vi­sta­re­ṇa ni­rā­kṛ­ta­tvā­n na sva­saṃ­ve­dyāḥ su­khā­da­ya iti.</p><p n="a_366 b_YA_15­7­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­7­,17~</span>eteṣu saṃ­khyā­di­ṣu sa­ma­ve­tā­nāṃ sā­mā­nyā­nāṃ svā­śra­ya­grā­ha­kai­r indriyaiḥ saṃ­yu­kta­sa­ma­ve­ta­sa­ma­vā­yā­d gra­ha­ṇa­m — ity atra saṃ­khyā­di­va­ca­naṃ gha­ṭa­tvā­di­ni­ṣe­dhā­rtha­m­, sā­mā­nye­ṣu sa­ma­ve­ta­sā­mā­nyā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. ā­di­gra­ha­ṇe­na su­khā­di­pa­ryya­ntaṃ gṛ­hya­te­. teṣu sa­ma­ve­tā­nāṃ sa­ttā­gu­ṇa­tva­saṃ­khyā­dī­nāṃ su­khā­dya­ntā­nāṃ sā­mā­nyā­nā­m­. svā­śra­ya­grā­ha­kai­r iti saṃ­khyā­di­ka­rmā­nte­ṣu sa­ma­ve­tā­nāṃ cakṣuṣā spa­rśa­ne­na vā saṃ­yu­kta­sa­ma­ve­ta­sa­ma­vā­yā­d gra­ha­ṇa­m­. rū­pā­śri­tā­nāṃ ca­kṣu­ṣai­va­, spa­rśā­śri­tā­nāṃ spa­rśa­ne­nai­va­, ga­ndhā­śri­tā­nāṃ ghrā­ṇe­nai­va­, ra­sā­śri­tā­nāṃ ra­sa­ne­nai­va­, su­khā­dyā­śri­tā­nāṃ ma­na­sai­va­, sa­ttā­gu­ṇa­tva­yo­s tu sa­rva­gu­ṇā­śri­ta­tvā­t sa­rve­ndri­yai­r gra­ha­ṇa­m iti.</p><p n="a_367 b_YA_15­7­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­7­,25~</span>nanu ca sattāyāḥ pra­tya­kṣa­tvaṃ ka­dā­ci­d bha­va­ti­, sarvatra satsad iti pra­tya­kṣa­da­rśa­nā­t­, gu­ṇa­tva­sya tu kathaṃ pra­tya­kṣa­tva­m­? na hi vai­śe­ṣi­kai­r a­pra­tā­ri­tā­nāṃ rū­pā­di­ṣv a­nu­ga­taṃ guṇatvaṃ pra­ti­bhā­ti­. loke śā­strā­nta­re­ṣu cā­nya­trā­pi gu­ṇa­vya­va­hā­ro dṛṣṭaḥ kathaṃ rū­pā­di­ṣv eva gu­ṇa­tva­m­? yadi ca rū­pā­di­ṣv eva guṇatvaṃ syāt tato rūpe rase vā gu­ṇa­sa­ṅkai­ta­gra­ha­ṇā­t sarvatra gu­ṇa­vya­va­hā­raḥ syāt, ga­vā­di­vya­va­hā­ra­va­t­. na hi sāmānyaṃ sva­vya­va­hā­rā­rthaṃ pra­tyā­dhā­raṃ sa­ṅke­ta­m a­pe­kṣa­te­.</p><p n="a_368 b_YA_15­8­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­8­,1~</span>yad apy a­nu­mā­naṃ kaiścid uktam — "­rū­pā­da­yaḥ sa­ttā­vya­ti­ri­ktā­pa­ra­sā­mā­nya­sa­mba­ndhi­naḥ­, a­pa­ra­sā­mā­nya­sa­mba­ndhi­da­tvā­t­, u­tkṣe­pa­ṇā­di­va­d­" iti tad api gu­ṇa­tva­sya pra­tya­kṣa­tva­sā­dha­kaṃ na bha­va­ti­. atha tyaktaṃ pra­tya­kṣa­tva­m­, sattvam e­vā­ne­na sā­dhya­te­, na, ka­rma­ṇā­nai­kā­nti­ka­tvā­t­. na hi karmasu sa­ttā­vya­ti­ri­ktaṃ ka­rma­tvā­t paraṃ sā­mā­nya­m asti. ka­rma­tva­m e­vo­tkṣe­pa­ṇa­tvā­di­bhyaḥ param iti cet, evaṃ tarhi nī­la­tvā­di­bhyaḥ paraṃ rū­pa­tva­m evāstu ma­dhu­ra­tvā­di­bhyaḥ paraṃ ra­sa­tva­m ity evaṃ sarvatra yo­jya­m­.</p><ab type="head" resp="YA">gu­ṇa­ka­rmā­nu­syū­ta­gu­ṇa­tva­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_369 b_YA_15­8­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­8­,8~</span>atha rū­pa­ra­sā­di­ṣv a­nu­ga­te­na sa­ttā­vya­ti­ri­kte­na pra­yo­ja­na­m­, ka­rma­rū­pā­di­ṣv a­nu­ga­te­nā­pi tarhi pra­yo­ja­na­m iti ka­rma­va­rgo 'pi pa­ñca­viṃ­śa­ti­ta­mo gu­ṇa­bhe­da evāstu na kaṃcid atra viśeṣaṃ pa­śyā­maḥ­. kim eṣāṃ gu­ṇa­tva­m iti cet, gu­ṇa­la­kṣa­ṇa­m eva. tac cā­spa­rśa­tve sā­mā­nya­va­tve ca sati dra­vyā­śri­ta­tvaṃ sa­rve­ṣā­m asti rū­pā­dī­nā­m­. sa­rve­ndri­ya­pra­tya­kṣaṃ tu guṇatvaṃ pū­rvā­cā­ryai­r i­ṣṭa­m­. tac ca tathāstu mā bhūd veti, nātra nirbandho '­smā­ka­m­, pra­yo­ja­nā­bhā­vā­t­. dra­vya­la­kṣa­ṇaṃ ca dravyatvaṃ gu­ṇā­śra­ya­tvaṃ ca bhavatu mā bhūd vā, sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tvaṃ tu kena vā­rya­te­? gu­ṇa­la­kṣa­ṇaṃ saṃ­khyā­di­ṣu na yuktaṃ la­kṣyā­si­ddha­tvā­d iti cet, na, yau­kta­pra­tya­ya­si­ddha­tvā­t­. tathā hi — e­kā­di­pra­tya­yā vi­śe­ṣa­ṇa­gra­ha­ṇā­pe­kṣāḥ­, vi­śi­ṣṭa­pra­tya­ya­tvā­t­, daṇḍīti pra­tya­ya­va­t­.</p><ab type="head" resp="YA">e­ka­tvā­de­r gu­ṇa­tva­si­ddhiḥ</ab><p n="a_370 b_YA_15­8­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­8­,18~</span>evam api sa­ttvā­di­va­d e­ka­tvā­deḥ kathaṃ gu­ṇa­tva­si­ddhiḥ­? na hi sa­dā­di­pra­tya­ya­va­d e­kā­di­pra­tya­yaḥ kvacin na bha­va­ti­. ko vātra viśeṣo yena sa­ttvā­dī­nāṃ gu­ṇā­di­ṣv api vṛttiḥ sā­mā­nyā­nā­dhā­ra­tvaṃ ce­ṣya­te­, nai­ka­tvā­dī­nā­m­? e­kā­di­vya­va­hā­ra­ś ca gu­ṇā­di­ṣu ta­de­kā­rtha­sa­ma­vā­yā­t ta­dā­dhyā­ro­pā­d vā. na tv evaṃ sa­dā­di­vya­va­hā­ra iti. atha manyase — yadi saṃkhyā guṇo na syād a­ni­tya­tva­m a­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tvaṃ ca na syāt, asti ca ta­du­bha­ya­m­, tathā coktam — "­e­kā­di­vya­va­hā­ra­he­tuḥ saṃkhyā, sā punar e­ka­dra­vyā cā­ne­ka­dra­vyā ca. ta­trai­ka­dra­vyā­yāḥ sa­li­lā­di­pa­ra­mā­ṇu­rū­pā­dī­nā­m iva ni­tyā­ni­tya­tva­ni­ṣpa­tta­yaḥ­, a­ne­ka­dra­vyā tu dvi­tvā­di­kā pa­rā­rdhā­ntā­. tasyāḥ khalv e­ka­tve­bhyo '­ne­ka­vi­ṣa­ya­bu­ddhi­sa­hi­te­bhyo ni­ṣpa­ttiḥ­, a­pe­kṣā­bu­ddhi­vi­nā­śā­c ca vi­nā­śaḥ­"­. ka­dā­ci­d ā­śra­ya­vi­nā­śā­d u­bha­ya­vi­nā­śā­c ceti cārthaḥ. tathā dvi­tva­ba­hu­tva­yoḥ pa­ri­mā­ṇaṃ pra­tya­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tva­m uktam iti. yat tāvad e­ka­tva­sya ni­tyā­ni­tya­tva­ni­ṣpa­tta­yaḥ iti, tan na, bhe­da­va­d a­sa­mbha­vā­t­.</p><p n="a_371 b_YA_15­9­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­9­,7~</span>yathā na kā­rya­bhi­nna­tā­yāṃ kā­ra­ṇa­bhi­nna­tā­nā­m a­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tvaṃ ka­lpya­te­, bhi­nna­tā­yāḥ sa­ttvā­di­va­d u­tpa­ttyā­dya­sa­mbha­vā­t­, ta­thai­ka­tva­syā­pi ta­syā­bhe­da­pa­ryā­ya­tvā­t­. a­bhe­da­bhe­dau ca svā­tma­pa­rā­tmā­pe­kṣau rū­pā­di­ṣv api bhavata iti na tayor gu­ṇa­tvā­di­ka­lpa­ne­ti­. yathā caikam a­bhi­nna­m iti pa­ryā­ya­s ta­thā­ne­kaṃ bhinnam iti ca pa­ryā­ya­s tataś ca dvi­tvā­di­r apy a­ne­ka­pa­ryā­yaḥ ta­syo­tpa­ttyā­di­ka­lpa­nā na kāryā.</p><p n="a_372 b_YA_15­9­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­9­,12~</span>kathaṃ tarhi dve trī­ṇī­tyā­di­pra­vi­bhā­gaḥ­? kathaṃ ca na syāt? a­ne­ka­tva­syā­vi­śi­ṣṭa­tvā­t­, na, a­pe­kṣā­bu­ddhi­vi­śe­ṣa­va­t tatsiddheḥ — ya­thā­ne­ka­vi­ṣa­yi­tvā­vi­śe­ṣe 'pi kācid a­pe­kṣā­bu­ddhi­r dvi­tvo­tpā­di­kā­, kācit tri­tvo­tpā­di­ke­ti­. na cā­pe­kṣā­bu­ddheḥ pū­rva­va­d dvi­tvā­di­gu­ṇo 'sti, a­na­va­sthā­pra­sa­ṅgā­t­. a­pe­kṣā­bu­ddhi­ja­ni­ta­sya ca dvi­tvā­de­r ā­na­rtha­kya­pra­sa­ṅgā­t­. yata eva vi­śe­ṣā­d a­pe­kṣā­bu­ddhi­vi­śe­ṣa­s tata eva dvi­tā­di­vya­va­hā­ro 'stv iti kim a­nta­rga­ḍu­nā dvi­tvā­di­gu­ṇe­na ka­lpi­te­ne­ti­? evaṃ hi gu­ṇā­di­ṣv api dvi­tva­vya­va­hā­ro '­ka­ṣṭa­ka­lpa­naḥ syāt. tathā ga­ṇi­ta­vya­va­hā­ro 'pi ṣaḍbhir viṃ­śa­ti­bhiḥ sārdhaṃ śatam ity e­va­mā­diḥ sugamaḥ syāt. tasmād abhinnaṃ tāvad ekam ity u­cya­te­, ta­da­pa­re­ṇā­bhi­nne­na saha dva iti, te ta­da­pa­re­ṇā­bhi­nne­na saha trī­ṇī­ti­, tāny a­pa­re­ṇā­bhi­nne­na saha ca­tvā­rī­ty e­va­mā­diḥ samayo ga­ṇi­ta­śā­stra­pra­si­ddha­ś ca dvi­tvā­di­vya­va­hā­ra­he­tu­r draṣṭavya iti.</p><p n="a_373 b_YA_15­9­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 15­9­,23~</span>yad api pa­ri­mā­ṇaṃ praty a­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tva­m u­kta­m­, tad apy a­pra­mā­ṇa­ka­m eva. na hi saṃkhyāyāḥ pa­ri­mā­ṇā­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tve pramāṇaṃ kiṃcid asti. pa­ri­śe­ṣa iti cet, na, kā­ra­ṇa­pa­ri­mā­ṇa­syai­vā­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tva­sa­mbha­vā­d rū­pā­di­va­t­. pa­ra­mā­ṇu­pa­ri­mā­ṇa­ja­nya­tve dvyaṇuke 'pi pa­ra­mā­ṇu­tva­pra­sa­ṅga ity a­yu­kta­m­, kā­rya­kā­ra­ṇa­yo­s tu­lya­pa­ri­mā­ṇa­tve dṛ­ṣṭā­ntā­bhā­vā­t­. sarvatra hi kā­ra­ṇa­pa­ri­mā­ṇā­d a­dhi­ka­m eva kā­rya­pa­ri­mā­ṇaṃ dṛ­śya­te­.</p><p n="a_374 b_YA_16­0­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­0­,3~</span>atha ta­ntu­dvi­ta­ntu­kā­dī­nāṃ ma­ha­ttve­na tu­lya­pa­ri­mā­ṇa­tva­m e­ve­ti­, pa­ra­mā­ṇu­dvya­ṇu­ka­yo­r apy a­ṇu­tve­nā­vi­śe­ṣe 'py a­ṇu­ta­ra­vi­śe­ṣaḥ kena vā­rya­te­? pa­ra­mā­ṇu­saṃ­khyā pa­ri­mā­ṇa­sya kāraṇaṃ na bha­va­ti­, saṃ­khyā­tvā­t­, pa­ṭā­di­saṃ­khyā­va­t­. tathā vi­vā­da­go­ca­rā­pa­nnā saṃkhyā ma­ha­tvā­ra­mbhi­kā­pi na bha­va­ti­, saṃ­khyā­tvā­d u­bha­yā­bhi­ma­ta­saṃ­khyā­va­t­. etena hra­sva­tva­dī­rgha­tvā­ra­mbha­ni­ṣe­dhaḥ kṛto dra­ṣṭa­vyaḥ­. sa­nni­ve­śa­vi­śe­ṣa­ś ca dī­rgha­tva­ma­ha­tva­yoḥ kāraṇaṃ pra­tī­ya­te­, ta­syā­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tvaṃ ni­mi­tta­tvaṃ vā kalpyam iti nā­smā­ka­m ā­gra­haḥ­. tu­lya­pa­ri­mā­ṇai­r ba­hu­bhi­r ārabdhe ma­ha­tvā­ti­śa­ya­da­rśa­nā­t kathaṃ saṃkhyā na kā­ra­ṇa­m iti cet, na, a­nai­kā­ntā­t­. tu­lya­pra­ya­tnai­r bahubhiḥ pā­ṣā­ṇo­tthā­pa­nā­dya­ti­śa­ya­da­rśa­ne 'pi, na tatra saṃkhyāyāḥ kā­ra­ṇa­tva­m­. tatrāpi ni­mi­tta­tvā­bhyu­pa­ga­mā­d iti cet, atrāpi ni­mi­tta­tvaṃ kena vā­rya­te­? sā­mā­nyā­dī­nā­m api ni­mi­tta­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">pa­ri­mā­ṇa­syā­gu­ṇa­tva­m</ab><p n="a_375 b_YA_16­0­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­0­,15~</span>anye tu pa­ri­mā­ṇa­syā­pi guṇatvaṃ ne­ccha­nti­. ma­ha­dā­di­vyā­pā­ra­syā­pe­kṣā­ni­ba­ndha­na­tvā­t­. na ca guṇeṣv evaṃ vya­va­hā­ro 'sti, na hi rū­pā­di­ṣu śu­klā­di­vya­va­hā­raḥ kṛ­ṣṇā­dya­pe­kṣa­yā iti. nanu ca sa­mi­di­kṣu vaṃ­śā­di­ṣu bhākto hra­sva­vya­va­hā­ra ity u­kta­m­, na, atra mu­khya­gau­ṇa­vi­bhā­ga­syā­pra­mā­ṇa­ka­tvā­t­. na hi yathā siṃ­ha­mā­ṇa­va­kā­di­ṣu mu­khya­gau­ṇa­vi­ve­ka­pra­ti­pa­ttiḥ sa­rve­ṣā­m asti, tathā dvyaṇuke e­vā­ṇu­tva­hra­sva­tve mukhye 'nyatra bhākta iti ka­sya­ci­t pra­ti­pa­tti­r asti. pra­kri­yā­mā­tra­sya ca sa­rva­śā­stre­ṣu su­la­bha­tvā­n na tata eva vi­vā­da­ni­vṛ­tti­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">pṛ­tha­ktva­sya bhe­da­rū­pa­tva­m</ab><p n="a_376 b_YA_16­0­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­0­,23~</span>pṛ­tha­ktva­syā­pi gu­ṇa­tva­m a­yu­kta­m­, bhi­nna­tva­syai­va pṛthag iti vya­va­hā­ra­he­tu­tvā­t­. yadā tāvad ekaṃ vastv i­ta­re­bhyo bhinnaṃ paśyati tadaikaṃ pṛthag iti pra­ti­pa­dya­te­. yadā buddhe va­stu­nī­ta­re­bhyo vi­la­kṣa­ṇai­ka­dha­rma­yo­gā­d bhinne pa­śya­ti­, tadā dve pṛthag iti ma­nya­te­. yadā tv e­ka­de­śa­tvā­di­nā dha­rme­ṇe­ta­re­bhyo bahūni bhinnāni pa­śya­ti­, ta­dai­tā­ny etebhyaḥ pṛthag iti pra­ti­pa­dya­te­, yathā rū­pā­da­yo dravyāt pṛthag iti. evaṃ ca bhe­da­pra­tyā­ya­ka­dha­rma­vya­ti­re­ke­ṇa nānyad asti pṛthaktvaṃ tataś ca ta­tpra­kri­yā­ga­ha­na­m api nistīrṇaṃ bha­va­tī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">vi­bhā­ga­sya saṃ­yo­gā­bhā­va­tva­m</ab><p n="a_377 b_YA_16­1­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­1­,2~</span>vibhāgo 'pi saṃ­yo­gā­bhā­va­la­kṣa­ṇa­tvā­n na guṇaḥ, ci­ra­ni­vṛ­tte 'pi saṃyoge kvacid a­nu­tpa­nne 'pi vi­bha­kta­pra­tya­ya­da­rśa­nā­t­. ta­dvya­ti­ri­kta­vi­bhā­ga­sva­rū­pā­nu­pa­la­mbhā­n no­pa­cā­ra­ka­lpa­nā­pi sā­dhvī­ti­. vi­bhā­gā­bhā­ve kutaḥ saṃ­yo­ga­ni­vṛ­tti­r iti cet, na, karmaṇa eva saṃ­yo­ga­ni­va­rtta­ka­tvā­t­. ka­rma­mā­trā­d api saṃ­yo­ga­ni­vṛ­tti­pra­sa­ṅga iti cet, saṃ­yo­ga­mā­tra­ni­vṛ­tti­r i­ṣṭai­va­. ka­rma­vi­śe­ṣā­t tu saṃ­yo­ga­vi­śe­ṣai­vṛ­ttiḥ tvanmate 'pi vi­bhā­ga­vi­śe­ṣo­tpa­tti­va­d iti. saṃ­yo­go­tpā­da­ka­sya kathaṃ ni­va­rtta­ka­tva­m iti cet, ka­rmo­tpā­da­ka­sya tarhi saṃ­yo­ga­sya ka­rma­ni­va­rtta­ka­tvaṃ na prā­pno­ti­. anyasya ta­nni­va­rtta­ka­tva­m iti cet, sa­mā­na­m­, saṃ­yo­gā­ntaṃ karmeti va­ca­nā­t­. na hi yenaiva karmaṇā yaḥ saṃyogo ja­ni­taḥ­, sa tenaiva ni­va­rttya­ta iti. gu­ṇā­nā­m eva kā­rya­kā­ra­ṇo­bha­ya­vi­ro­dhi­tvaṃ na karmaṇa iti cet, na, va­ca­na­mā­trā­d vi­vā­da­ni­vṛ­tte­r a­sa­mbha­vā­t­. a­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ hi yad yathā dṛ­śya­te­, tat ta­thā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. karmaṇo 'pi ca gu­ṇa­tva­m eva sā­mā­nya­va­taḥ spa­rśā­nā­dhā­ra­tve sati dra­vyā­śri­ta­tvā­t­, rū­pā­di­va­d iti. vi­bhā­ga­ja­vi­bhā­ga­sya śabdaṃ praty a­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tvā­t kathaṃ na gu­ṇa­tva­m iti cet, na, a­si­ddha­tvā­t­. vaṃ­śa­pā­ṭa­nā­di­ṣu vā­yu­saṃ­yo­ga­vi­śe­ṣā­d eva śa­bda­vi­śe­ṣo­tpa­tteḥ­, a­ṅgu­li­mu­kta­ta­ntrī­va­t­. vā­yu­saṃ­yo­ga­vi­śe­ṣo 'pi dra­vya­vi­śe­ṣa­sā­ma­rthyā­t kvacid īdṛśo bhavati gha­ṇṭā­di­va­t­, tan na śa­bda­li­ṅgo 'pi vi­bhā­gaḥ­.</p><p n="a_378 b_YA_16­1­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­1­,18~</span>yad apy uktam — vi­va­kṣi­tā­va­ya­va­kri­yā­kā­śā­di­de­śe­bhyo vibhāgaṃ na karoti dra­vyā­ra­mbha­ka­saṃ­yo­ga­vi­ro­dhi­vi­bhā­go­tpā­da­ka­tvā­t­. yā punar ā­kā­śā­di­de­śa­vi­bhā­ga­ka­rtrī sā saṃ­yo­ga­vi­śe­ṣa­ni­va­rta­ka­vi­bhā­ga­ja­ni­kā­pi na bhavati ya­thā­ṅgu­li­kri­ye­ti­. evam <ref type="note-up">1</ref> cā­kā­śā­di­de­śa­vi­bhā­go­tpā­da­ko 'vaśyaṃ vibhāgo '­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­. karmaṇo hi vi­bhā­go­tpā­da­ne viramya vyā­pā­rā­nu­pa­la­bdhe­r iti, na, vi­bhā­go­tpā­da­ka­tva­syā­si­ddha­tvā­t­. kriyāta eva saṃ­yo­ga­ni­vṛ­tti­r ity u­kta­m­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: vākāśā </seg> </ab><p n="a_379 b_YA_16­1­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­1­,24~</span>a­thā­kā­śā­di­de­śa­saṃ­yo­gaṃ sā na ni­va­rta­ya­ti­, dra­vyā­ra­mbha­ka­saṃ­yo­ga­ni­va­rta­ka­tvā­d iti vi­va­kṣi­ta­m­. tathāpy a­sā­dhā­ra­ṇo hetuḥ, sapakṣe 'py ā­kā­śā­di­de­śa­saṃ­yo­gā­ni­va­rta­ke rūpādau na vartata iti. vi­ro­dhā­bhā­va­ś ca yathā kācid a­va­ya­va­kri­yā­kā­śā­di­de­śa­saṃ­yo­gaṃ dra­vyā­ra­mbha­ka­saṃ­yo­gaṃ ca yu­ga­pa­n na ka­ro­ti­, atha ca vi­śi­ṣṭa­kri­yā karoti ta­tho­bha­ya­saṃ­yo­ga­vi­nā­śa­m api. yady api kācit kriyā kurvatī na dṛṣṭā, tathāpi viśiṣṭā ka­ri­ṣya­tī­ti­.</p><p n="a_380 b_YA_16­1­,30~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­1­,30~</span>yadi vi­bhā­ga­ja­vi­bhā­go nāsti ha­sta­ku­ḍya­saṃ­yo­ga­vi­nā­śe 'pi tarhi śa­rī­ra­ku­ḍya­saṃ­yo­ga­vi­nā­śo na prā­pno­ti­, na vai ha­sta­ku­ḍya­saṃ­yo­ga­vya­ti­re­ke­ṇa śa­rī­ra­ku­ḍya­saṃ­yo­gaṃ pa­śyā­maḥ­. so '­dṛ­śya­mā­naḥ kathaṃ ka­lpya­te­? ha­sta­ku­ḍya­saṃ­yo­ga­da­rśa­nā­d eva kalpyata iti cet, ha­sta­ka­rma­da­rśa­nā­t tarhi śarīre 'pi karma kasmān na kalpyate tu­lya­yo­ga­kṣe­ma­tvā­t­. api ca ha­sta­ku­ḍya­saṃ­yo­ga­nā­śā­d eva śa­rī­ra­ku­ḍya­saṃ­yo­ga­nā­śo bha­vi­ṣya­ti­, na vi­bhā­ga­ja­vi­bhā­ge­na pra­yo­ja­na­m­.</p><p n="a_381 b_YA_16­2­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­2­,5~</span>nanu pra­ti­ba­ddha eva vināśo vi­nā­śa­he­tu­r iṣṭo na sarvaḥ. pra­ti­ba­ddha­tvaṃ khalu no­pa­de­śa­ga­myaṃ kin tv a­nva­ya­vya­ti­re­ka­sa­ma­dhi­ga­mya­m­, tac cātrāpy astīti na saṃ­yo­gā­bhā­va­vya­ti­ri­kto vi­bhā­gaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">pa­ra­tvā­de­r a­gu­ṇā­nta­ra­tva­m</ab><p n="a_382 b_YA_16­2­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­2­,9~</span>nāpi pa­ra­tvā­pa­ra­tve­, saṃ­yu­kta­saṃ­yo­gā­lpī­ya­stva­bhū­ya­stva­yoḥ pū­rvo­tta­ra­ja­nma­no­ś ca pa­rā­pa­ra­vya­va­hā­ra­he­tu­tvā­t­. vi­pra­kṛ­ṣṭaṃ param iti vā­na­yo­r bhedaṃ na paśyāmaḥ tathā sa­nni­kṛ­ṣṭa­m a­pa­ra­m iti vā­na­yo­r apy e­kā­rtha­tva­m­. tasmād vi­pra­kṛ­ṣṭa­saṃ­ni­kṛ­ṣṭa­bu­ddhi­bhyāṃ pa­ra­tvā­pa­ra­tva­yo­r u­tpa­tti­r ity api na yu­kta­m­, na hi gha­ṭa­bu­ddhi­m apekṣya kumbha u­tpa­dya­ta iti yu­kta­m­. api caivaṃ sā­mā­nye­ṣv api ma­ha­da­lpā­dhā­ra­tva­bu­ddhya­pe­kṣa­yoḥ pa­ra­tvā­pa­ra­tva­yo­r utpattiḥ ka­lpa­nī­yā syāt, a­vi­śe­ṣā­t­. tasmāt sā­mā­nyā­di­ṣv iva sa­ṅke­ta­ni­ba­ndha­no 'yaṃ pa­rā­pa­ra­vya­va­hā­raḥ­, sa­ṅke­ta­ni­mi­ttaṃ ca saṃ­yu­kta­saṃ­yo­ga­bhū­ya­stvā­di ci­nti­ta­m e­ve­ti­. kiṃ ca pa­ra­tvā­pa­ra­tva­yo­r gu­ṇa­tva­m a­bhyu­pa­ga­ccha­tā­nya­tvaṃ ca guṇo bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­, kā­la­kṛ­ta­di­kkṛ­tā­nya­vya­va­hā­ra­syā­sa­mā­na­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">vegasya kri­yā­rū­pa­tva­m</ab><p n="a_383 b_YA_16­2­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­2­,19~</span>vego 'pi na gu­ṇā­nta­ra­m­, kriyāṇāṃ śī­ghro­tpā­da­mā­tre ve­ga­vya­va­hā­rā­t­. vegena ga­ccha­tī­ti pratīteḥ kriyāto '­rthā­nta­raṃ vega iti cet, na, vegena ga­ccha­tī­ti śīghraṃ ga­ccha­tī­ty e­kā­rtha­tvā­t­. tad yathā vegena śāstraṃ jā­nā­ti­, vegena "­ṣa­ṣṭhi­kāḥ pa­cya­nta­" iti. sa­ntā­ne­nā­ga­taḥ śabda ity atrāpi na śa­bda­vya­ti­ri­kto guṇaḥ sa­ntā­nā­khyo '­bhyu­pa­ga­mya­te­. śa­bda­dha­rmaḥ kā­ra­ṇa­śa­bdo vā santāna iti cet, evaṃ tarhi ka­rma­ka­rma­, kā­ra­ṇa­ka­rma vā vega ity astu. karmaṇaḥ ka­rmā­ra­mbha­ka­tve '­nu­pa­ra­ma­pra­sa­ṅga iti cet, na, śa­bda­va­t ta­du­pa­ra­mo­pa­pa­tteḥ­. "karma ka­rma­sā­dhyaṃ na vi­dya­ta­" ity asya virodha iti cet, na, va­ca­na­mā­tra­vi­ro­dha­syā­vi­ro­dhā­t­.</p><p n="a_384 b_YA_16­2­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­2­,27~</span>nanu sa­rva­jña­tvā­t kā­ṇā­da­sū­trā­ṇāṃ va­ca­na­mā­tra­tva­m a­yu­kta­m­. asya muṣṭinā vajraṃ dhṛ­ta­va­taḥ śakraḥ pratyakṣo 'bhūd iti śrū­ya­te­, sa tathā cāsya bha­ga­vā­n ma­he­śva­raḥ pratyakṣo 'bhūd iti śrū­ya­te­. sa­tya­m­, jai­mi­ne­r api sa­rva­jña­tvā­t ta­tsū­trā­ṇā­m api va­ca­na­mā­tra­tva­m a­yu­kta­m­, tathā cāsyāpi muṣṭinā vajraṃ dhṛ­ta­va­taḥ śakraḥ pratyakṣo 'bhūd iti śrū­ya­te­. tathā śā­rī­ra­ka­sū­tra­pra­ṇe­tu­r api sa­rva­jña­tva­m­, a­tī­ndri­ya­jñā­na­dā­tṛ­tvā­t­. tad uktaṃ —</p><lg n="a_385"><l>"­ṛ­ṣṭi­ś cā­tī­ndri­yā­rā­ja­n dūrāc chrū­va­ṇa­m eva ca | </l><l>pituḥ pra­sā­dā­n me prāptaṃ pā­rā­śa­rya­sya dhīmataḥ || " iti.</l></lg><p n="a_386 b_YA_16­3­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­3­,7~</span>tathā ka­pi­la­syā­pi sa­rva­jña­tva­m­, nai­sa­rgi­ka­jñā­nā­ti­śa­ya­pra­bhā­vā­ti­śa­ya­yu­kta­tvā­t­. tathā cāsya dṛ­ṣṭi­ni­pā­ta­mā­trā­d eva ma­hā­vī­rya­pa­rā­kra­mā­ṇāṃ sa­ga­rā­ṇāṃ ṣa­ṣṭi­sa­ha­srā­ṇi bha­smī­bhū­tā­nī­ti śrū­ya­te­. ta­thā­kṣa­pā­da­syā­pi sākṣād upetya pra­tya­kṣī­bhū­tvā bha­ga­va­tā ma­he­śva­re­ṇa nyā­ya­śā­stra­ka­ra­ṇe '­bhya­nu­jñā datteti śrū­ya­te­. evam eteṣāṃ ma­ha­rṣī­ṇāṃ śāstrāṇi sa­rva­jño­kta­tve­na kiṃ nāsmābhiḥ śra­ddhī­ya­nte­? kintu ma­nda­bu­ddhi­bhi­r a­smā­bhi­r a­vi­ru­ddhā­rtha­tve­na vyākhyātuṃ na śa­kya­nte­. anyair api yathā vyā­khyā­tā­ni tathā pa­ra­spa­ra­vi­ru­ddhā­rthā­ny eva pra­tī­ya­nte­, vi­ru­ddhā­rthā­nāṃ ca sarveṣāṃ prāmāṇyaṃ vaktum a­śa­kya­m­. ka­ta­ma­syā­tra pa­kṣa­pā­taṃ kurmaḥ? sarveṣāṃ sa­rva­jña­tvā­t pū­jya­tvā­c ca. tasmād ya­thā­śru­tā­rthā­nā­m eva yeṣāṃ nyā­ya­vi­ru­ddha­tvaṃ pra­ti­bhā­ti­, teṣāṃ ve­da­vā­kyā­nā­m iva ke­ṣāṃ­ci­d va­ca­na­mā­tra­tve­nā­prā­mā­ṇya­m uktam iti doṣaḥ. nyā­ya­śā­straṃ ca vyākhyātuṃ vayaṃ pra­vṛ­ttā­s te­nā­smā­kaṃ vai­śe­ṣi­ka­ta­ntre­ṇa virodho na do­ṣā­ya­. na ca nyā­ya­sū­traṃ karmaṇaḥ sa­jā­tī­yā­ra­mbha­ka­tva­gu­ṇa­tva­pra­ti­ṣe­dha­kaṃ saṃ­khyā­dī­nāṃ gu­ṇa­tva­vi­dhā­ya­kaṃ cā­stī­ti­.</p><p n="a_387 b_YA_16­3­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­3­,19~</span>yady evaṃ saṃ­khyā­dyā­śri­tā­nāṃ sā­mā­nyā­nāṃ saṃ­yu­kta­sa­ma­ve­ta­sa­ma­vā­yā­d gra­ha­ṇa­m ity etad vi­ru­dhya­te­, na, vi­cā­ra­ṇā­rtha­m a­nya­ma­te­nā­syo­pa­kṣe­pā­t­. asmākaṃ punar ayam a­bhi­prā­yaḥ — pradhāne vastuni yatnaḥ ka­ra­ṇī­yaḥ­, pradhānaṃ ca vastu niḥ­śre­ya­sā­ṅgaṃ va­kṣya­mā­ṇa­ka­m­, yad asiddhau tan na si­ddhya­ti­, tad api yatnataḥ sā­dha­nī­ya­m­, yat siddhau ca ta­syā­si­ddhi­s tac ca pra­ti­ṣe­ddha­vya­m e­ve­ti­. saṃ­khyā­di­pra­ti­ṣe­dhe 'pi nāsmākaṃ pra­yo­ja­na­m­, kintu vi­bhā­ga­je vibhāge dvitve cā­bhi­ni­ve­śaḥ kartavya ity u­pa­de­śa­śra­va­ṇā­d atraiva mu­mu­kṣu­bhi­r āgraho na ka­rta­vyaḥ­, saṃ­khyā­dī­nāṃ gu­ṇa­tvā­si­ddhā­v api mu­mu­kṣū­ṇāṃ na kācit kṣatir ity eted jñā­pa­nā­rthaṃ ta­tpra­ti­ṣe­dho 'pi darśita iti. ta­thā­tī­ndri­ya­gu­ru­tva­m ity atrāpy āgraho na ka­rta­vyaḥ­. ka­ra­ta­lā­dyu­pa­ri sthite dra­vya­vi­śe­ṣe pa­ta­nā­nu­pa­la­mbhe 'pi gu­ru­tva­sya pra­ti­bhā­sa­nā­t­. ra­jaḥ­pra­bhṛ­tī­nā­m api gurutvaṃ kasmān na gṛhyata iti cet, gra­ha­ṇā­yo­gya­tvā­t­. yo­gyā­yo­gya­tve ca ta­dgra­ha­ṇā­gra­ha­ṇā­nu­me­ye­, ra­sā­dī­nā­m iva. anyathā ga­ndha­ra­sā­dī­nā­m apy a­tī­ndri­ya­tvaṃ syāt, ta­dā­śra­ya­pra­tya­kṣe 'pi kvacid a­gra­ha­ṇā­d iti. tai­ja­sa­syā­py asti dra­vya­tva­m ity atrāpy āgraho na ka­rtta­vyaḥ­, su­va­rṇā­dī­nā­m ā­ga­ma­ta­s tai­ja­sa­tva­si­ddhā­v api pā­rthi­va­syai­va dra­va­tva­sya ra­sā­di­va­t tatra saṃ­yu­kta­sa­ma­ve­ta­syā­pi gra­ha­ṇa­sa­mbha­vā­t­. sarvaṃ tejo dra­va­tva­yu­ktaṃ rū­pi­tvā­t to­ya­va­d iti cet, na, pra­tya­kṣe­ṇa sya­nda­na­ka­rmā­nu­pa­la­mbhe­na ca bā­dhi­ta­vi­ṣa­ya­tvā­t­. itthaṃ dharmakaṃ ta­tte­ja­si dravatvaṃ jātaṃ yat pratyakṣaṃ na bhavati spa­nda­na­kri­yāṃ ca na ka­ro­tī­ti cet, gu­ru­tva­ra­sā­v apy e­vaṃ­dha­rma­kau rū­pi­tvā­d eva kinna tejaso '­bhyu­pa­ga­mye­te­? tu­lya­do­ṣa­pa­ri­hā­ra­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">sneho 'pi nāpāṃ guṇaḥ</ab><p n="a_388 b_YA_16­4­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­4­,11~</span>sneho 'pām eva guṇa ity atrāpy āgraho na ka­rta­vyaḥ­, ghṛ­tā­de­r api loke vai­dya­kā­di­śā­stre ca sni­gdha­tve­na pra­si­ddha­tvā­t­. ghṛ­tā­dā­v a­nya­ni­mi­tta au­pa­cā­ri­ko vā sni­gdha­pra­tya­ya iti cet, vi­pa­rya­yaḥ kasmān ne­ṣya­te­? tathā hi — to­ya­saṃ­pa­rke 'py o­da­nā­dau gātrādau ca sni­gdha­pra­tya­yo nāsti, ghṛ­tā­di­saṃ­pa­rke tu sni­gdha­pra­tya­yaḥ sa­rve­ṣā­m api bhavaty e­ve­ti­. mṛ­jā­di­he­tu­tvaṃ ca vā­yva­gnyā­di­va­d dra­vya­vi­śe­ṣa­sā­ma­rthyā­t­, sa­ṅgra­ha­he­tu­tva­m api sne­ha­ra­hi­ta­syā­pi kṣī­ra­ja­tvā­de­r da­rśa­nā­n na sne­ha­ni­mi­tta­m­. tasmān nāpāṃ vi­śe­ṣa­gu­ṇaḥ sneha iti.</p><ab type="head" resp="YA">mṛ­du­tvā­di­sva­rū­pa­vi­cā­raḥ</ab><p n="a_389 b_YA_16­4­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­4­,19~</span>yadi punaḥ kā­ṭhi­nya­mā­rda­vā­di­va­t sni­gdha­tā­pi na guṇa iti kaścid u­pa­pā­da­ya­ti­, tatrāpi nāsmākaṃ grahaḥ, pra­yo­ja­nā­bhā­vā­t­. nanu ca kā­ṭhi­nyā­de­r api saṃ­yo­ga­vi­śe­ṣa­va­tvā­t kathaṃ na gu­ṇa­tva­m­? tathā coktam — "­a­va­ya­vā­nāṃ pra­śi­thi­la­saṃ­yo­ge mṛ­du­tva­m ity ā­khyā­ya­te­, kā­ṭhi­nya­m api saṃ­yo­ga­vi­śe­ṣa eva" iti, tad a­yu­kta­m­, cakṣuṣā saṃ­yo­ge­ṣu gṛ­hya­mā­ṇe­ṣv api mā­rda­vā­de­r a­pra­ti­bhā­sa­nā­t­. ka­ṭā­dya­va­ya­vā­nāṃ pra­śi­thi­la­saṃ­yo­ge 'pi mṛ­du­tvā­pra­tī­teḥ­, vi­śi­ṣṭa­ca­rmā­dya­va­ya­vā­nā­m a­pra­śi­thi­la­saṃ­yo­gi­tve 'pi mṛ­du­tvo­pa­la­bdheḥ­. kathaṃ tarhi ka­ṭhi­na­m eva dravyaṃ ma­rda­nā­di­nā kvacin mṛ­du­tva­m ā­pa­dya­te­? na caitad eva dravyaṃ mṛdu bha­va­ti­. kiṃ tarhi? pū­rva­dra­vya­ni­vṛ­ttau dra­vyā­nta­raṃ ta­ddha­rma­ka­m u­tpa­dya­te­. saṃ­yo­ga­vi­śe­ṣa­mṛ­du­tva­vā­di­nā­pi pū­rva­dra­vya­ni­vṛ­tti­r a­bhyu­pa­ga­nta­vyai­va­. dra­vya­dha­rma­tve mṛ­du­tvā­deḥ gha­ṭa­tvā­di­va­d dvī­ndri­ya­grā­hya­tva­pra­sa­ṅga iti cet, na, su­va­rṇā­dī­nāṃ sthā­va­ra­jā­ti­vi­śe­ṣā­ṇāṃ ca ke­ṣāṃ­ci­d dvī­ndri­ya­grā­hya­tvā­da­rśa­nā­t­. spa­rśa­dha­rmo vāstu mṛ­du­tvā­diḥ­, mṛ­du­spa­rśaḥ ka­ṭhi­na­spa­rśa iti pra­tī­teḥ­. ata eva sparśasya pā­ka­ja­tvaṃ si­ddhya­ti­, gha­ṭā­di­ṣu rū­pā­di­va­d vi­la­kṣa­ṇa­spa­rśo­pa­la­mbhā­t­. na ca kā­ṭhi­nyā­di­vya­ti­re­ke­ṇa spa­rśa­syā­nya­d vai­la­kṣa­ṇyaṃ śakyaṃ vya­va­sthā­pa­yi­tu­m­. a­vai­la­kṣa­ṇye 'pi pā­ka­ja­tva­m a­yu­kta­m­, pa­ri­mā­ṇā­de­r api pā­ka­ja­tva­pra­sa­ṅgā­t­. kā­ṭhi­nyā­de­ś cā­gni­saṃ­yo­gā­nu­vi­dhā­yi­tva­da­rśa­nā­t­. a­nya­trā­pi spa­rśā­nta­ra­prā­du­rbhā­va­da­rśa­ne­nā­dṛ­ṣṭo 'py a­gni­saṃ­yo­go dra­vyā­nta­ra­prā­du­rbhā­va­da­rśa­ne­nai­vā­nu­mā­ta­vya ity alaṃ pra­sa­ṅge­na­.</p><ab type="head" resp="YA">śa­bda­sva­rū­pa­vi­cā­raḥ</ab><p n="a_390 b_YA_16­5­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­5­,11~</span>śa­bdā­śri­tā­ni sā­mā­nyā­ni śa­bda­tva­ka­tvā­dī­ni­, teṣāṃ śro­tre­ndri­ya­sa­ma­ve­tā ye śabdāḥ teṣu sa­ma­vā­ye­na gra­ha­ṇa­m ity arthaḥ. śro­tre­ndri­ye sa­ma­vā­yaḥ śabdānāṃ kutaḥ siddha iti cet, ā­kā­śa­syai­va śro­tra­tvā­t­. nanv ā­kā­śa­m eva tāvad asiddhaṃ kutas tasya śro­tva­tva­m iti, na, ā­kā­śa­sya śa­bda­li­ṅga­tvā­t­. tathā hi — kvacit sa­ma­ve­taḥ śabdo gu­ṇa­tvā­t­, rū­pā­di­va­t­. yatra sa­ma­ve­ta­s ta­syā­kā­śa­m iti saṃjñā kri­ya­te­. guṇatvaṃ kuta iti cet, ucyate — guṇaḥ śabdaḥ sā­mā­nya­va­ttve sati sā­mā­nya­va­d a­nā­dhā­ra­tvā­t­, rū­pā­di­va­d iti. de­śā­nta­ra­ga­ti­pra­tī­teḥ <ref type="note-up">1</ref> dravyaṃ śabda iti cet, na, u­tpa­tti­sa­ntā­nā­c chā­yā­va­d de­śā­nta­re pra­tī­teḥ­. duḥ­kha­vi­śe­ṣa­he­tu­tvā­t spa­rśa­vā­ñ chabdaḥ ka­ṇṭa­kā­di­va­d iti cet, na, tī­vra­tvā­di­vi­śe­ṣa­ni­mi­tta­tvā­t duḥ­kha­vi­śe­ṣa­sya­, tasmāt spa­rśa­vā­ñ chabdaḥ iti bhrāntiḥ. spa­rśa­va­tve hi śabdasya pra­ti­vā­te pa­rṇā­di­va­d ā­ga­ma­naṃ na syāt. ku­ḍyā­di­pa­ra­to '­va­sthi­ta­sya ca śa­ra­vā­yvā­di­va­d ā­ga­ma­naṃ na syāt. tṛ­ṇā­dī­nāṃ ca śabdajaḥ kampo gṛ­hya­te­, ve­ga­va­d dra­vya­vi­śe­ṣa­sa­mba­ndha­sya kri­yā­he­tu­tvā­t­, tasmāt sa­ntā­na­vā­n guṇaḥ śabda iti. pū­rvā­cā­ryai­s tv ayaṃ hetur uktaḥ — sā­mā­nya­va­ttve saty a­ni­tya­tve sati bā­hya­ni­ya­tai­ke­ndri­ya­grā­hya­tvā­d iti. a­trā­spa­rśa­va­ttve satīty api vi­śe­ṣa­ṇaṃ ka­rta­vya­m­, anyathā vā­yu­nā­nai­kā­nti­ko hetuḥ syāt. sa hi tva­gi­ndri­ye­ṇai­va gṛ­hya­te­. na hi spa­rśa­mā­tra­gra­ha­ṇe vāyur ayam iti pratyayaḥ sa­mbha­va­ti­. cākṣuṣo 'pi prasakta iti cet, na, a­rū­pi­dra­vya­syā­cā­kṣu­ṣa­tvā­t­, tṛ­ṇa­dhū­li­vṛ­kṣa­pa­rṇā­di­kri­yā­de­s tu li­ṅga­syā­nu­pa­la­mbhe vā­yu­pra­ti­bhā­sā­bhā­vā­c ceti. tva­gi­ndri­ye­ṇā­pi spa­rśa­gra­ha­ṇā­d vāyur a­nu­mī­ya­ta iti cet, na, u­ṣṇā­di­spa­rśe­nā­bhi­bhū­ta­sya vā­yu­spa­rśa­syā­gra­ha­ṇe 'pi vā­yu­pra­ti­bhā­sa­da­rśa­nā­t­, sva­śa­rī­rā­di­kri­yā­nu­pa­la­mbhe 'pi sa­kri­ya­vā­yu­pra­ti­bhā­sa­mā­nā­c ceti. pṛthivyāṃ spa­rśa­bhe­da­sya dṛ­ṣṭa­tvā­t ta­dvi­śe­ṣa eva vāyur ity eke, tad a­yu­kta­m­, ja­la­te­ja­so­r api pṛ­thi­vī­vi­śe­ṣa­tva­pra­sa­ṅgā­t­. pra­tya­kṣe­ṇa bhi­nna­jā­tī­ya­gra­ha­ṇa­syā­trā­pi sa­mā­na­tvā­t­. gu­ru­tva­ra­hi­ta­tvā­c ca na pṛ­thi­vī­vi­śe­ṣaḥ­. tad eva kuta iti cet, tad ucyate — yāvad eva gurutvaṃ riktāyā bha­strā­yā­s tāvad eva vā­yvā­pū­ri­tā­yā apy u­pa­la­bhya­ta ity alaṃ pra­sa­ṅge­na­. tan na tāvad asiddhaṃ śabdasya gu­ṇa­tva­m ato 'sti kaścid āśrayo '­sye­ti­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: triṣu </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">śa­bdā­śra­ya­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_391 b_YA_16­6­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­6­,7~</span>sa tarhi pṛ­thi­vyā­di­vi­la­kṣa­ṇa iti kuto '­va­ga­mya­te­? na pṛ­thi­vyā­dyā­śra­yaḥ śabdaḥ śro­tra­grā­hya­tvā­t­, cha­bda­tvā­di­va­t­. pṛ­thi­vyā­di­gu­ṇa­tva­śro­tra­grā­hya­tva­yoḥ ko virodha iti cet, ucyate — yadi bhe­ryā­di­śa­bdo bhe­ryā­dyā­śra­ya­s tadā bheryādau vi­pra­kṛ­ṣṭe vya­va­hi­te vā ta­ccha­bda­śra­va­ṇaṃ na syāt. na hī­ndri­ye­ṇā­saṃ­yu­kte guṇini tadguṇo grahītuṃ śakyate ga­ndha­va­d iti cet, na, ga­ndha­va­ddra­vyā­va­ya­vā­nā­m āgatya ghrā­ṇe­ndri­ye­ṇa sa­mba­ddhā­nāṃ ta­dga­ndho­pa­la­bdheḥ pra­ti­vā­te ca ga­ndhā­gra­ha­ṇā­t­. na caivaṃ bheryā a­va­ya­vā­nā­m ā­ga­ma­na­m­, ta­da­va­ya­ve­ṣu tā­dṛ­ccha­bdā­nu­pa­la­bdheḥ pra­ti­vā­te 'pi ta­ccha­bda­śra­va­ṇā­c ca. nā­pī­ndri­yā­ṇāṃ vyā­pa­ka­tva­m­, sa­rvā­rtha­grā­ha­ka­tva­pra­sa­ṅgā­t­. vyā­pa­ka­tve '­pī­ndri­yā­ṇāṃ ta­da­dhi­ṣṭhā­nā­rtha­yo­r avaśyaṃ pra­tyā­sa­tti­r a­pe­kṣa­ṇī­ye­ti­. tasmān na bhe­ryā­di­sa­ma­ve­taḥ śabdaḥ. vya­ktya­nta­re śabdaḥ sa­ma­ve­ta iti cet, na, vya­ktya­nta­raṃ khalu kiṃ bhe­ryā­di­de­śa­stha­m­, uta śro­tra­de­śa­stha­m­? bhe­ryā­di­de­śa­stha­tve pū­rva­va­d doṣaḥ. śro­tra­de­śa­stha­tve katham a­nya­trā­va­sthi­taṃ bhe­ryā­di­kaṃ śro­tra­sa­mba­ddhe dravye śabdaṃ ja­na­ye­t­? a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. e­te­nai­va ma­no­gu­ṇa­tvaṃ ni­ra­sta­m­.</p><p n="a_392 b_YA_16­6­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­6­,20~</span>vyāpakaṃ tad vya­ktya­nta­ra­m iti cet, tad e­vā­kā­śa­m­. vyā­pa­ka­spa­rśā­dya­sa­mbha­vā­d ātmā iti cet, na, ātmano '­na­nta­tvā­d iti va­kṣyā­maḥ­. ta­dgu­ṇa­tve cānanto gakāraḥ sakṛd u­pa­la­bhye­ta­. dik kālo vā śa­bda­syā­śra­ya iti cet, na, saṃ­jñā­bhe­da­mā­tra­tvā­t­. yadi hi dikkālau śa­bdā­śra­yā­d bhinnau sā­dha­yi­tuṃ śa­kṣyā­ma­s tatas tāv a­bhyu­pa­ga­mi­ṣyā­mo no cet tadā na tābhyāṃ pra­yo­ja­na­m­. śa­bdā­śra­ya­s tv ā­kā­śa­m iti si­ddha­m­.</p><ab type="head" resp="YA">ā­kā­śa­syai­va śro­tra­tva­m</ab><p n="a_393 b_YA_16­6­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­6­,27~</span>tathāpi tad eva śrotram iti kutaḥ si­ddhya­ti­? pa­ri­śe­ṣā­t­. tathā hi — pārthivaṃ tāvan na śro­tra­m­, i­ndri­ya­tve sati ga­ndhā­grā­ha­ka­tvā­t­, ra­sa­nā­di­va­t­. evaṃ ra­sā­grā­ha­ka­tvā­n nā­pya­m­, rū­pā­grā­ha­ka­tvā­n na tai­ja­sa­m­. spa­rśā­grā­ha­ka­tvā­n na vā­ya­vī­ya­m iti vi­pa­rya­ye­ṇa u­dā­ha­rtta­vya­m­. ghrāṇasya tu pā­rthi­va­tva­m eva rū­pa­ra­sa­ga­ndha­spa­rśe­ṣu madhye ga­ndha­syai­va vya­ñja­ka­tvā­t­, u­bha­ya­pra­si­ddha­pā­rthi­va­dra­vya­va­t­. grī­ṣma­va­rṣo­da­ke­nā­nai­kā­nta iti cet, na, tasya ra­sa­syā­pi vya­ñja­ka­tvā­t­. tathāpy ayam eva rasanaṃ teṣu madhye ra­sa­syai­va vya­ñja­ka­tvā­t­, da­nto­da­ka­va­t­. tathā tai­ja­sa­m eva cakṣuḥ teṣv eva madhye rū­pa­syai­va vya­ñja­ka­tvā­t­, pra­dī­pa­va­t­. tathā vā­ya­vī­ya­m eva sparśanaṃ teṣv eva madhye spa­rśa­syai­va vya­ñja­ka­tvā­t­, vya­ja­nā­ni­la­va­t­. bā­hye­ndri­ya­grā­hya­gu­ṇa­sa­ma­vā­yi śrotraṃ bā­hye­ndri­ya­tvā­t­, ra­sa­nā­di­va­t­. ta­dva­tsva­gu­ṇā­grā­ha­ka­tva­pra­sa­ṅga iti cet, na, vi­śe­ṣa­vi­ro­dha­syā­dū­ṣa­ṇa­tvā­t­. svatantraṃ cet sā­dha­na­m­, na, śa­bdo­pa­la­bdhyai­va bā­dhi­tvā­t­. ni­rgu­ṇe­nai­ve­ndri­ye­ṇa śa­bdo­pa­la­bdhi­r iti cet, na, ni­rgu­ṇa­sye­ndri­ya­tve ma­no­va­n ni­ya­ta­vi­ṣa­ya­tvā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­. bhau­ti­kā­nā­m eva pra­dī­pā­dī­nāṃ ni­ya­ta­vi­ṣa­ya­tva­da­rśa­nā­t­. "dik śro­tra­m­" ity ā­ga­ma­vi­ro­dhā­n na bhautikaṃ śrotram iti cet, na, a­nyā­rtha­tvā­d ā­ga­ma­sya­. dig iti devatā kācid u­cya­te­. tathā ca jai­gī­ṣa­vyā­di­śā­stre­ṣu cetanā da­śa­bhu­jā ca śro­trā­dhi­ṣṭhā­trī devatā sā dhye­ya­tve­na di­vya­śro­trā­rthaṃ vyā­khyā­tā­. ta­da­dhi­ṣṭhi­taṃ śrotraṃ di­cchro­tra­m ity u­pa­ca­rya­te­. yathā manaś candramā i­tyā­di­. tasmād ā­kā­śa­sya ka­rṇa­śa­ṣku­lya­va­cchi­nna­sya śro­tra­tvā­t ta­tsa­ma­vā­yā­d eva śa­bda­gra­ha­ṇa­m iti yuktam u­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­va­sa­mba­ndhaḥ</ab><p n="a_394 b_YA_16­7­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­7­,19~</span>etad iti pūrvoktāḥ — saṃ­yo­gaḥ­, saṃ­yu­kta­sa­ma­vā­yaḥ­, saṃ­yu­kta­sa­ma­ve­ta­sa­ma­vā­yaḥ­, sa­ma­vā­yaḥ­, sa­ma­ve­ta­sa­ma­vā­ya­ś ceti pa­ñca­sa­mba­ndhā­s taiḥ sambandhaiḥ sambaddhā ye 'rthās taiḥ sa­hā­bhā­va­sya sa­ma­vā­ya­sya ca vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­vaḥ ṣaṣṭhaḥ sa­mba­ndhaḥ­.</p><p n="a_395 b_YA_16­7­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­7­,22~</span>kutaḥ punaḥ ṣa­ḍvi­dha­sa­mba­ndha­si­ddhiḥ­? '­saṃ­'­śa­bdo­pā­dā­nā­t­, ni­ka­rṣa­gra­ha­ṇā­d eva sa­mba­ndha­mā­tra­si­ddheḥ­, '­saṃ­'­śa­bdo '­na­rtha­kaḥ syāt. tasmāt sambhavī ni­ka­rṣaḥ­, sambhavī ca ṣaḍvidha e­ve­ti­. ā­cā­ryā­dhya­ya­na­pā­daḥ­, vi­śva­rū­pa­pra­bhṛ­ta­yo 'py evam eva vyā­ca­kṣa­te­. tais tu '­ni­'­gra­ha­ṇa­syā­pi pra­yo­ja­nā­nta­raṃ vā­cya­m­. ka­rṣa­gra­ha­ṇā­d eva sa­mba­ndha­mā­tra­si­ddhe­r a­ne­kā­rtha­tvā­c ca dhātor iti. sa­mba­ndhā­rtha­tve­na ka­rṣa­śa­bda­syā­pra­si­ddha­tvā­d iti cet, ni­ka­rṣa­śa­bdaḥ kva sa­mba­ndha­vā­ca­ka­tve­na pra­si­ddaḥ­? kin tu ni­kṛ­ṣṭi­r nikarṣa iti ni­kṛ­ṣṭa­tā­bhi­dhā­ya­ka­tve­nai­va pra­si­ddhaḥ­. tasmād u­pa­sa­rga­dva­ya­sa­hi­ta­sya kṛṣeḥ sa­mba­ndha­vā­ca­ka­tvaṃ yathā sa­ma­vā­bhyāṃ sa­hi­ta­sye­ṇaḥ­. śi­ṣṭa­pra­yo­ga­da­rśa­nā­nu­ro­dhe­na hi dhātūnāṃ vya­sta­sa­ma­sto­pa­sa­rga­sā­ma­rthyā­d a­nyā­rtha­tvaṃ svā­rthā­va­dyo­ta­naṃ vā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. ya­dṛ­cchā­śa­bda­ś ced u­pa­sa­rga­vi­cā­re­ṇa tarhi kim? kutas tarhi ṣa­ḍvi­dha­sa­mba­ndha­si­ddhiḥ­? pra­kā­śā­di­sa­ha­kā­ri­si­ddhi­va­d a­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ nyā­ya­si­ddha­syā­pi sū­tra­kā­rā­nu­ma­ta­tvā­d iti.</p><p n="a_396 b_YA_16­8­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­8­,10~</span>tatra saṃ­yu­kta­vi­śe­ṣa­ṇa­bhā­ve­nā­bhā­va­sya gra­ha­ṇa­m — yathā '­gha­ṭa­śū­nyaṃ bhū­ta­la­m­' ity atra gha­ṭā­bhā­va i­ndri­ya­saṃ­yu­kta­bhū­ta­la­vi­śe­ṣa­ṇa­tve­na pra­tī­ya­te­, '­bhū­ta­le ghaṭo nāsti' ity atra vi­śe­ṣya­tve­ne­ti­. vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­va­syā­ni­ya­ta­tvā­d u­bha­ya­thā­py u­dā­ha­ra­ṇaṃ yu­kta­m­. evaṃ sa­rva­tro­dā­ha­ra­ṇī­ya­m­. anuṣṇo 'yaṃ sparśa iti saṃ­yu­kta­sa­ma­ve­ta­vi­śe­ṣa­ṇa­bhā­ve­nau­ṣṇyā­bhā­vo gṛ­hya­te­. to­ya­spa­rśe nāsty auṣṇyam iti saṃ­yu­kta­sa­ma­ve­ta­vi­śe­ṣya­bhā­ve­ne­ti­. aśuklaṃ nī­la­tva­sā­mā­nya­m­, nīlatve śauklyaṃ nāstīti saṃ­yu­kta­sa­ma­ve­ta­sa­ma­ve­ta­vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­vā­c chau­klyā­bhā­vo gṛ­hya­te­. atīvro vī­ṇā­śa­bdo­, vī­ṇā­śa­bde tīvratvaṃ nāstīti sa­ma­ve­ta­vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­vā­t tī­vra­tvā­bhā­vaḥ­. bhe­da­śū­nyaṃ śa­bda­tva­m­, śabdatve bhedo nāstīti sa­ma­ve­ta­sa­ma­ve­ta­vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­vā­d bhe­dā­bhā­vaḥ śabdatve gṛ­hya­te­.</p><p n="a_397 b_YA_16­8­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­8­,20~</span>saṃ­yu­kta­vi­śe­ṣa­ṇā­di­bhā­ve­na sa­rvā­rthā­nāṃ gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅga iti cet, nai­ta­t­, i­ṣṭa­kā­ryaṃ dṛṣṭvā hi kā­ra­ṇa­sā­ma­rthyaṃ ka­lpya­te­, na tu kā­ra­ṇa­sa­dbhā­vā­d a­vi­dya­mā­na­m api kāryaṃ ka­lpya­te­, ca­kṣuḥ­saṃ­yo­gā­d a­ñja­nā­kā­śā­de­r api pra­tya­kṣa­tva­ka­lpa­nā­pra­sa­ṅgā­t­. dṛ­śyā­bhā­va­sye­ti vi­śe­ṣi­ta­tvā­t tena ya­thā­bhū­te deśe ya­thā­bhū­to 'rtho da­rśa­na­yo­gyaḥ­, ta­thā­bhū­te deśe ta­thā­bhū­tā­rthā­bhā­vaḥ pra­tya­kṣe­ṇa gṛhyata iti saṃ­yo­gā­dya­bhā­vo '­pī­ndri­ya­sa­nni­kṛ­ṣṭe­nā­rthe­nā­bhā­va­sya sa­nni­dhi­vi­śe­ṣo 'sty eva yas ta­dda­rśa­na­he­tuḥ­, ta­dda­rśa­ne­nai­va cā­nu­me­yaḥ­. sa ca sa­ha­kā­ri­vi­śe­ṣā­d vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­va­he­tu­tvā­d vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­va ity ucyate saṃ­yo­gā­di­sa­mba­ndha­vai­la­kṣṇya­jñā­pa­nā­rtha­m­, na tu vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­va eva sa­mba­ndhaḥ­, saṃ­yo­ga­sa­ma­vā­yā­na­rtha­kya­pra­sa­ṅgā­t­, vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­va­sya sarvatra vi­dya­mā­na­tvā­d iti.</p><p n="a_398 b_YA_16­8­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­8­,29~</span>na cā­dṛ­ṣṭa­vi­śe­ṣa eva sa­mba­ndhaḥ­, ta­syā­tī­ndri­ya­tvā­t­. sa­mba­ndha­gra­ha­ṇa­syā­pi vi­śi­ṣṭa­pra­tya­yo­tpa­ttā­v a­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ dṛ­ṣṭa­sā­ma­rthya­tvā­t­. tathā hi — daṇḍo '­syā­stī­ti daṇḍīti pra­tī­ya­te­, da­ṇḍa­pu­ru­ṣa­sa­mba­ndhā­pra­tī­tau ca na daṇḍīti pra­tī­ti­r asti, ata eva pratyakṣaḥ sa­ma­vā­yaḥ­. ta­da­pra­tya­kṣa­tve hi śuklaḥ paṭa ity evaṃ gu­ṇa­vi­śi­ṣṭe guṇini pratyayo na syāt. sa­ma­vā­yo 'pi vi­śe­ṣa­ṇa­tve­na ta­dvi­śe­ṣya­tve­na vā gṛ­hya­te­. tatas ta­tsa­mba­ndhā­nta­ra­gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅga ity a­na­va­sthā syād iti cen na, sa­ma­vā­ya­sya sa­mba­ndha­gra­ha­ṇā­kṣe­pa­ka­tve­nā­pra­ti­bhā­sa­nā­t­. na hi pra­tya­kṣā­d anayoḥ sa­ma­vā­ya iti, idam atra sa­ma­ve­ta­m iti vā, sa­ma­vā­yy etad iti vā ka­sya­ci­t pra­tī­ti­r asti, yathā bhūtale ghaṭo nāstīti sa­rve­ṣā­m asti pra­tī­tiḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">sa­ma­vā­ya­syā­pa­ra­sa­mba­ndhā­na­pe­kṣā</ab><p n="a_399 b_YA_16­9­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 16­9­,10~</span>ata eva sa­ma­vā­ya­syā­pi sambandho ne­ṣya­te­. na hi ya­thā­na­yoḥ saṃyoga iti saṃ­yu­kta­m etad iti ca pratyayaḥ saṃ­yo­ga­saṃ­yo­gi­sa­mba­ndha­gra­ha­ṇā­kṣe­pa­ko 'sti, tathā sa­ma­vā­ya­sa­ma­vā­yi­sa­mba­ndha­gra­ha­ṇā­kṣe­pa­kaṃ kiṃcid asti. yau­kti­ke­nā­py anayoḥ sambandha iti jñānena sa­mba­ndhā­nta­raṃ vya­va­sthā­pya­ta iti cet, na, a­na­va­sthā­pra­sa­ṅgā­t­. iṣyata e­vā­na­va­sthe­ti cet, evam astu yadi gha­ṭa­yi­tuṃ śa­kya­te­. e­ka­sa­mba­ndha­ni­rā­ci­kī­rṣa­yā­na­ntā­n sa­mba­ndhā­na­bhyu­pa­ga­ccha­tā­tma­no '­ni­ṣṭa­pa­ri­hā­ra­kau­śa­laṃ khyāpitaṃ bha­va­ti­. na mayā sa­mba­ndhā­na­ntya­m a­bhyu­pa­ga­mya­te­, kintu mau­la­sa­mba­ndha­sā­dha­ka­sya hetor a­nai­kā­nti­ka­tva­m u­dbhā­vya­ta iti cet, na, a­kṣa­ja­pra­tya­ya­sya he­tu­tve­no­kta­tvā­t­, vi­śi­ṣṭa­pra­tya­yo 'kṣajo vi­śe­ṣa­ṇa­ta­tsa­mba­ndha­gra­ha­ṇa­m a­nta­re­ṇa na bha­va­tī­ty u­kta­m­. a­na­kṣa­ja­s tu pratyayaḥ sva­rū­pa­bhe­da­ka­lpa­na­yā­pi bha­va­ti­, yathā dra­vyā­di­ṣu satī sa­tte­ti­. na hī­ndri­yā­d evaṃ pra­ti­bhā­so bha­va­ti­, a­śru­ta­śā­strā­ṇā­m api bha­ve­t­. tasmāt "­sa­ma­vā­ya­sya tu kvacid eva gra­ha­ṇa­m­, yathā ghaṭe rū­pa­sa­ma­vā­ya­" ity etad e­ka­de­śī­ya­ma­te­na dra­ṣṭa­vya­m­. mamaiva vā skha­li­ta­m e­ta­t­, a­pa­ryā­lo­ci­ta­gra­ntha­ka­ra­ṇā­t­. nanu ca ya­the­ndri­ye­ṇa gha­ṭā­bhā­vo bhū­ta­la­vi­śe­ṣa­ṇa­tve­na vi­śe­ṣya­tve­na vā gṛ­hya­te­, tathā sa­ma­vā­yo 'pi gha­ṭā­di­vi­śe­ṣa­ṇa­tve­na vi­śe­ṣya­tve­na vā gṛhyata ity uktaṃ kaiścit tatas tasyāpi sambandho '­bhyu­pa­ga­nta­vya iti, naitad asti, yataḥ sa­ma­vā­ya­sya tu kvacid eva buddhau ta­thā­va­bhā­sa­na­m­, yathā ghaṭe rū­pa­sa­ma­vā­ya iti. a­sa­du­pa­de­śa­vi­pa­ryā­si­ta­bu­ddhā­v eva sa­ma­vā­ya­sya ta­thā­va­bhā­sa­naṃ na tv a­bhā­va­sye­va sa­rva­vya­va­ha­rtṛ­bu­ddhā­v ity arthaḥ. tasmād yau­kti­ka­m eva sa­ma­vā­ya­sya pra­tya­kṣa­tva­m­. a­sa­mba­ddha­sya sa­ma­vā­ya­sya kathaṃ gra­ha­ṇa­m iti cet, na, pra­tya­kṣa­yo­gyo­bha­ya­sa­mba­ndhī­ndri­ya­saṃ­ni­ka­rṣā­d e­vā­dṛ­ṣṭā­di­sa­hi­tā­t sa­mba­ndha­gra­ha­ṇo­pa­pa­tte­r na sa­mba­ndha­syā­pi sa­nni­ka­rṣā­nta­ra­m a­nvi­ṣya­te­, sattāyāṃ sa­ttā­nta­ra­va­t­, sa eva ca sa­ma­vā­ya­sa­ma­vā­yi­no­r i­ndri­ya­saṃ­ni­kṛ­ṣṭa­yo­r ni­rvi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­yoḥ pra­tya­ya­ni­mi­tta­tvā­t saṃyukte vi­śe­ṣa­ṇa­bhā­vā­dī­nā­m a­nya­ta­maṃ vya­pa­de­śa­m api la­bha­te­. ta­tsa­mba­ndhā­bhyu­pa­ga­me vā­na­va­sthā­bhyu­pa­ga­nta­vye­ti­.</p><p n="a_400 b_YA_17­0­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17­0­,8~</span>ye tu nyā­ya­śā­strā­rtha­ni­rā­ka­ra­ṇā­rthaṃ mahatā pra­pa­ñce­na sa­ma­vā­yaṃ ni­rā­ku­rva­nti­, tān prati nai­yā­yi­kai­r api sa­ma­vā­ya­sa­ma­rtha­nā­rthaṃ mahatā pra­pa­ñce­na gu­ṇi­gu­ṇā­dī­nāṃ tādātmyaṃ ni­rā­ka­rtta­vya­m­, ta­nni­rā­ka­ra­ṇa­nyā­yaṃ vā­nyā­po­ha­dū­ṣa­ṇa­pra­stā­ve '­nai­kā­nta­dū­ṣa­ṇa­pra­stā­ve ca da­rśa­yi­ṣyā­maḥ­. tataḥ saṃ­yo­gā­di­sa­mba­ndha­si­ddhiḥ sa­ka­la­śā­strā­rtha­saṃ­si­ddhi­ś ca.</p><ab type="head" resp="YA">saṃ­yo­ga­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_401 b_YA_17­0­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17­0­,13~</span>tatra yu­ta­si­ddha­yoḥ saṃśleṣaḥ saṃ­yo­gaḥ­, yu­ta­si­ddhi­s tu — dravyayoḥ pā­raṃ­pa­rye­ṇā­py a­va­ya­vā­va­ya­vi­bhā­va­ra­hi­ta­tva­m­. evam "­yu­ta­si­ddhya­bhā­vā­n nāsti vibhūnāṃ saṃ­yo­ga­" ity a­yu­kta­m­, hetor a­si­ddha­tvā­t­. pra­mā­ṇa­si­ddha­ś ca vibhūnāṃ saṃ­yo­gaḥ­. tathā hi — ā­kā­śe­na saṃyukta ātmā śa­rī­ra­saṃ­yu­kta­tvā­t­, bhū­ta­lā­di­va­t­. a­yu­ta­si­dda­yoḥ saṃśleṣaḥ sa­ma­vā­ya iti. evaṃ ca na bhū­ta­la­gha­ṭā­bhā­vā­di­sa­mba­ndhe­nā­vi­śe­ṣaḥ sa­ma­vā­ya­sye­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">yo­gi­pra­tya­kṣa­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_402 b_YA_17­0­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17­0­,19~</span>de­śa­vi­pra­kṛ­ṣṭāḥ sa­tya­lo­kā­da­yo '­ti­dū­ra­sthā vya­va­hi­tā­ś ca nā­ga­bhu­va­nā­da­yaḥ­, kā­la­vi­pra­kṛ­ṣṭā­s tv a­tī­tā­nā­ga­tāḥ­, sva­bhā­va­vi­pra­kṛ­ṣṭāḥ pa­ra­mā­ṇvā­kā­śā­da­ya iti, teṣāṃ tri­pra­kā­rā­ṇāṃ vi­pra­kṛ­ṣṭā­nāṃ sa­ma­stā­nāṃ vyastānāṃ vā grāhakaṃ pratyakṣaṃ yo­gi­pra­tya­kṣa­m ity u­cya­te­. tac cā­va­sthā­dva­ye bhavati — yu­ktā­va­sthā­yā­m a­yu­ktā­va­sthā­yāṃ ca. tatra yu­ktā­va­sthā­yā­m ā­tmā­ntaḥ­ka­ra­ṇa­saṃ­yo­gā­d eva dha­rmā­di­sa­hi­tā­d a­śe­ṣā­rtha­gra­ha­ṇa­m­. etac ca pa­ra­ma­yo­gi­vi­va­kṣa­yo­kta­m­, na tu yo­gi­mā­tra­syā­śe­ṣā­rtha­sya grahaṇaṃ bha­va­ti­. ā­tmā­ntaḥ­ka­ra­ṇa­saṃ­yo­gā­d eva ity a­va­dhā­ra­ṇa­m a­rtha­saṃ­ni­ka­rṣa­ni­ṣe­dhā­rtha­m­, na tu sa­ha­kā­ri­mā­tra­ni­ṣe­dhā­rtha­m­, dha­rmā­di­sa­hi­tā­d ity u­kta­tvā­t­. a­rtha­saṃ­ni­ka­rṣa­ni­ṣe­dho­pa­pa­tta­yaḥ prāg evoktā iti.</p><p n="a_403 b_YA_17­0­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17­0­,27~</span>tatra ra­sa­na­ca­kṣu­stva­cā­m a­nya­ta­me­nā­rtha­gra­ha­ṇe ca­tu­ṣṭa­ya­sa­nni­ka­rṣaḥ caturṇāṃ saṃyoga ity arthaḥ. ātmā manasā saṃ­yu­jya­te­, mana i­ndri­ye­ṇa­, i­ndri­ya­m a­rthe­ne­ti­. śro­tre­ṇā­rtha­gra­ha­ṇe tra­yā­ṇā­m ā­tma­ma­naḥ­śro­trā­ṇāṃ saṃ­ni­ka­rṣaḥ­. ma­na­sā­rtha­gra­ha­ṇe dvayor ā­tma­ma­na­soḥ saṃ­ni­ka­rṣa iti. evaṃ cārṣam a­trai­vā­nta­rbhū­ta­m­, na pra­mā­ṇā­nta­ra­m­, yo­gi­pra­tya­kṣa­la­kṣa­ṇe­na sa­ṅgṛ­hī­ta­tvā­t­. de­śā­di­vi­pra­kṛ­ṣṭe­ṣv artheṣu sa­mya­ga­pa­ro­kṣā­nu­bha­vo hi yo­gi­pra­tya­kṣa­sya la­kṣa­ṇa­m­. vyā­sā­dī­nā­m apy e­va­mbhū­ta e­vā­nu­bha­vaḥ pra­kṛ­ṣṭā­d dharmād bha­va­ti­. pra­kṛ­ṣṭa­dha­rma­s tu yo­gā­ṅgā­nu­ṣṭhā­nā­d vā bha­va­tu­, ta­paḥ­pra­ka­rṣā­d vā, ya­jñā­di­sā­dha­na­pra­ka­rṣā­d veti. na ta­dvi­śe­ṣā­d eva pra­mā­ṇā­bhe­da­, a­ti­pra­sa­ṅgā­d iti. yo­gi­sa­dbhā­va­s tu śru­ti­smṛ­ti­pu­rā­ṇe­ti­hā­sā­ne­ka­yo­ga­śā­stre­ṣu prasiddha iti. ta­da­pa­lā­paḥ pā­pā­ti­śa­ya­m eva na­ra­kā­dya­na­nta­yā­ta­nā­di­ni­mi­ttaṃ ja­na­ya­ti­. a­nu­mā­na­m api yo­gi­sa­dbhā­vā­ve­da­ka­m u­tta­ra­tra va­kṣyā­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">bau­ddha­saṃ­ma­taṃ yo­gi­pra­tya­kṣa­m</ab><p n="a_404 b_YA_17­1­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17­1­,11~</span>anye tv anyathā yo­gi­pra­tya­kṣaṃ vyā­ca­kṣa­te —</p><lg n="a_405"><l>"­bhā­va­nā­va­la­ta­spa­ṣṭaṃ bha­yā­dā­v iva bhāsate | </l><l>ya­jjñā­na­m a­vi­saṃ­vā­di ta­tpra­mā­ṇa­m a­ka­lpa­ka­m || "</l></lg><p n="a_406" rend="justify">yo­gi­nā­m api pra­śru­ta­ma­ye­na jñā­ne­nā­rthā­n gṛhītvā yu­kti­ci­ntā­ma­ye­na vya­va­sthā­pya bhā­va­ya­tāṃ ta­nni­ṣpa­ttau ya­tspa­ṣṭā­va­bhā­si jñānaṃ ta­tpra­tya­kṣa­m­, tac cā­vi­saṃ­vā­di­tvā­t pramāṇaṃ spa­ṣṭā­bha­tvā­d a­vi­ka­lpa­ka­m iti. bha­yā­dā­v ivety a­rtha­sā­ma­rthye­na sa­mu­dbha­vā­bhā­ve­nā­pi bhā­va­nā­ba­lā­d eva spaṣṭaṃ jñānam u­tpa­dya­ta ity atra ni­da­rśa­nā­rtha­m­. tad eva spa­ṣṭa­ya­ti —</p><lg n="a_407"><l>"­kā­ma­śo­ka­bha­yo­nmā­da­cau­ra­sva­pnā­dyu­pa­plu­tāḥ | </l><l>a­bhū­tā­n api paśyanti purato '­va­sthi­tā­n iva || "</l></lg><p n="a_408" rend="justify">tatra kā­mā­dyu­pa­plu­tā­nā­m a­bhū­ta­bhā­va­nā­taḥ spaṣṭam api jñānaṃ vi­saṃ­vā­di­tvā­n na pra­mā­ṇa­m­. yogināṃ tu bhū­ta­bhā­va­nā­taḥ ca­tu­rā­rya­sa­tya­pa­ra­lo­kā­di­da­rśa­na­m a­vi­saṃ­vā­di­tvā­t pra­mā­ṇa­m­. tad e­vo­kta­m —</p><lg n="a_409"><l>tasmād bhūtam abhūtaṃ vā yad yad e­vā­bhi­bhā­vya­te | </l><l>bhā­va­nā­pa­ri­ni­ṣpa­ttau ta­tsphu­ṭā­ka­lpa­dhī­pha­la­m || </l><l>tatra pramāṇaṃ saṃvādi yat prāṃ­ni­rṇī­ta­va­stu­va­t | </l><l>ta­dbhā­va­nā­jaṃ pra­tya­kṣa­m iṣṭaṃ śeṣā u­pa­pla­vā || iti.</l></lg><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_410 b_YA_17­2­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17­2­,8~</span>atredaṃ vi­cā­rya­te — sa­rva­jñā­nā­nāṃ ni­rā­la­mba­na­tve sva­saṃ­ve­da­na­mā­tra­tve ca yo­gī­ta­ra­pra­tya­kṣa­yoḥ ko vi­śe­ṣaḥ­? śu­ddhā­śu­ddha­tvaṃ viśeṣa iti cet — atha manyase yo­gi­pra­tya­kṣa­m — "­vi­dhū­ta­ka­lpa­nā­jā­laṃ spaṣṭam e­vā­va­bhā­sa­te­"­. bhavatu nā­mai­va­m­, tathāpi ca­tu­rā­rya­sa­tyā­di­vi­ṣa­ya­tvaṃ na yu­kta­m­, na hi svā­tma­mā­tra­saṃ­ve­da­ne­na ca­tu­rā­rya­sa­tyā­di­kaṃ sā­kṣā­tkṛ­ta­m iti yuktam a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. ta­dā­kā­ra­tvā­t ta­dvi­ṣa­ya­tva­m iti cet, tat kim idānīṃ sau­trā­nti­ka­ma­ta­m a­bhyu­pa­ga­ta­m­? sa­tya­m­; tathāpy a­tī­tā­nā­ga­ta­vi­ṣa­ya­tvaṃ ka­tha­m­? na hy asataḥ kaścid ākāro 'sti. dṛ­ṣṭa­śru­tā­nu­mi­tā­kā­ra­ś ca yadi bhā­va­nā­va­la­taḥ spaṣṭa eva pra­ti­bhā­ti­, tathā sati bhrāntam eva yo­gi­pra­tya­kṣaṃ syād a­vi­dya­mā­na­sya vi­dya­mā­nā­kā­ra­ta­yā pra­ti­bhā­sa­nā­t­, sva­pnā­di­jñā­na­va­t­. a­thā­vi­saṃ­vā­di­tvā­n na bhrā­nta­m­, na, a­nu­mā­na­jā­ta­syā­vi­saṃ­vā­di­tve 'pi bhrā­nta­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. atha bhrā­nta­syā­pi saṃ­vā­di­tve na prā­mā­ṇya­m­, tathāpi pra­tya­kṣa­syā­bhrā­nta­tva­vi­śe­ṣa­ṇaṃ vi­ru­dhya­te­. na cā­vi­saṃ­vā­di­tva­m api tanmate yu­kta­m­, yataḥ prā­pyā­rtha­pra­da­rśa­ka­tva­m­, pra­vṛ­tti­vi­ṣa­ya­pra­da­rśa­ka­tvaṃ vā, a­va­bhā­tā­rthā­d a­rtha­kri­yā­ni­ṣpa­tti­r vā, bha­va­tā­m a­vi­saṃ­vā­di­tva­m a­bhi­pre­taṃ­? na caitad a­tī­tā­dya­rtha­jñā­na­sya sa­mbha­va­ti va­rta­mā­nā­rtha­jñā­na­syā­pi kṣa­ṇi­ka­tva­pa­kṣe no­pa­pa­dya­ta eva, tasmāt sau­ga­tā­nāṃ yo­gi­pra­tya­kṣo­pa­va­rṇa­na­m apy a­sa­ṅga­ta­m e­ve­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">sa­vi­ka­lpa­kaṃ pra­tya­kṣa­m</ab><p n="a_411 b_YA_17­3­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17­3­,10~</span>tad iti yo­gi­pra­tya­kṣaṃ ca­śa­bdā­d a­yo­gi­pra­tya­kṣa­m api dvi­vi­dha­m ity arthaḥ. tatra saṃ­jñā­di­sa­mba­ndho­lle­khe­na jñā­no­tpa­tti­ni­mi­ttaṃ sa­vi­ka­lpa­kaṃ pra­tya­kṣa­m­. tac cā­tī­ndri­ya­tvā­t ta­tsā­kṣā­d u­dā­ha­rtuṃ na śa­kya­te­, ta­tpha­la­m e­vo­dā­hri­ya­te — yathā de­va­da­tto da­ṇḍī­tyā­di­, de­va­da­tta iti jñānaṃ ke­va­la­saṃ­jñā­sa­mba­ndho­lle­khe­no­tpa­dya­te­, daṇḍīti vi­śe­ṣa­ṇa­sa­mba­ddho­lle­khī­ty evaṃ gu­ṇā­di­vi­śe­ṣa­ṇa­tva­sa­mba­ndho­lle­khy api jñānam u­dā­ha­rta­vya­m iti.</p><p n="a_412 b_YA_17­3­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17­3­,15~</span>atha vi­śe­ṣya­jñā­naṃ kiṃ ke­va­la­vi­śe­ṣyā­la­mba­na­m­? ā­ho­svi­d vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣyā­la­mba­na­m iti? kiṃ cātaḥ? ke­va­la­vi­śe­ṣyā­la­mba­na­tve daṇḍīti pratyayo na syād adaṇḍe puruṣe yathā, sato 'py a­na­va­bhā­sa­mā­na­syā­sa­tka­lpa­tvā­t­. sva­jñā­na­vi­śi­ṣṭe­na daṇḍena janitaṃ pu­ru­ṣa­jñā­naṃ katham a­vi­śi­ṣṭa­m iti cet, tad a­yu­kta­m­, sva­jñā­na­vi­śi­ṣṭe hi li­ṅgā­di­nā­nu­me­yā­di­jñā­naṃ ja­nya­te­, na ca ta­ddhū­mī­ye­tyā­di­rū­pe­ṇo­tpa­dya­mā­na­m u­pa­la­bhya­te­. kiṃ cā­gni­mā­n ayaṃ pradeśa iti jñānaṃ pra­tya­kṣa­pha­laṃ pra­sa­jya­te ke­va­la­pra­de­śa­sye­ndri­ya­sa­nni­kṛ­ṣṭa­tvā­d iti. u­bha­yā­la­mba­na­tve 'pi da­ṇḍa­pu­ru­ṣā­v iti syāt. ta­de­ka­jñā­nā­la­mba­na­tvā­vi­śe­ṣe gu­ṇa­pra­dhā­na­bhā­vo 'pi na syāt. de­va­da­ttā­di­pra­tya­ye­nā­sa­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇa­tva­pra­sa­ṅgā­c ceti.</p><p n="a_413 b_YA_17­3­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17­3­,24~</span>ya­thā­da­rśa­na­m ity anye. surabhi dravyam i­tyā­di­jñā­na­sya vi­śe­ṣya­m e­vā­la­mba­na­m a­nu­me­yā­di­jñā­na­syo­bha­yā­la­mba­na­m iti, na, vi­śe­ṣā­bhyu­pa­ga­ma­sya ni­ṣpra­mā­ṇa­ka­tvā­t­. a­nu­me­yā­di­pra­tya­ya­syā­pi pa­rva­tā­di­pra­tya­ye­na sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyo­pa­la­mbhā­t­. rā­ṣṭra­se­nā­di­pra­tya­ya­sya ta­nnā­ya­ka­pra­tya­ye­na sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyā­d a­nai­kā­nta iti cet, na, tatrāpi rā­ṣṭrā­di­vya­va­hā­ro­pa­ca­ri­ta­sya rā­jā­di­vi­ṣa­ya­tvā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. daṇḍīti pratyayo da­ṇḍa­vi­ṣa­yo na bha­va­ti­, pu­ru­ṣa­pra­tya­ye­na sa­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇa­tvā­t­, de­va­da­ttā­di­pra­tya­ya­va­d ity evaṃ sarve pratyayā vi­śe­ṣa­ṇā­nā­la­mba­nāḥ sā­dha­yi­ta­vyā iti. bhrāntaṃ sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇya­m iti cet, āyātaṃ tarhi śā­kya­da­rśa­na­m­. tatra ca sa­rva­ka­lpa­nā­jñā­nā­nāṃ ni­rvi­ṣa­ya­tvā­d ā­la­mba­na­ci­ntā­nu­pa­pa­nnai­ve­ti­. śā­kya­dṛ­ṣṭi­ni­ṣe­dhe ca yathā daṇḍīti jñānam a­bhrā­nta­m­, tathā sa eva daṇḍī bhuṅkta ityādi jñānam apy a­bhrā­nta­m eva. a­va­ya­ve sa­mu­dā­yo­pa­cā­rā­d iti cet, ta­du­pa­cā­ra­jñā­naṃ bhrāntam abhrāntaṃ veti? bhrāntam iti na yu­kta­m­, ni­ṣi­ddha­tvā­t­. abhrāntaṃ cet, yady u­pa­cā­rā­d api daṇḍīti jñānam abhrāntaṃ ke­va­la­pu­ru­ṣā­la­mba­naṃ siddhaṃ tadā mukhyam anyad u­bha­yā­la­mba­na­m astīti kim atra pra­mā­ṇa­m­? na ca ta­da­nya­sya mukhyasya siddhāv u­pa­cā­ra­tva­ka­lpa­nā nyāyyā, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. pra­dhā­nā­pe­kṣa­yā sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇya­m iti cet — atha manyase yad eva daṇḍīti jñāne pradhānaṃ tad eva de­va­da­ttā­di­jñā­ne '­pī­tyu­pa­pa­dya­te sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇya­m iti, na, a­pra­ti­bhā­sa­nā­t­. na hy evaṃ pratītiḥ ka­sya­ci­d asti yad da­ṇḍī­ti­jñā­ne pradhānaṃ tad de­va­da­tta iti jñāne '­pī­ti­. api tu de­va­da­tta eva daṇḍīti daṇḍy eva ca de­va­da­tta iti. pra­dhā­na­ni­rde­śa e­vā­ya­m iti cet, kaḥ pra­ti­kū­lo '­nu­kū­la­m ā­ca­ra­ti­. yadā daṇḍīty anena pra­dhā­na­m eva ni­rdi­śya­te pra­dhā­na­m e­vā­la­mba­na­m iti siddhaṃ naḥ sa­mī­hi­ta­m­. tathā ca daṇḍo yasyāsti sa eva daṇḍīti vya­pa­di­śya­te '­ya­thā­vya­pa­de­śaṃ ca pra­tī­ti­r­' iti. yac coktam — sva­jñā­na­vi­śi­ṣṭe­na li­ṅgā­di­nā­nu­me­yā­di­jñā­naṃ janyate na ca ta­ddhū­mī­ye­tyā­di­rū­pe­ṇo­tpa­dya­ta iti, tad a­yu­kta­m­, na hy e­tā­va­d eva kāraṇaṃ vi­śi­ṣṭa­jñā­no­tpa­ttau ni­ya­mya­te­, kiṃ tarhi? sa­ma­ya­sma­ra­ṇa­sa­ha­kā­ri­ṇā vi­śe­ṣa­ṇa­ta­tsa­mba­ndha­jñā­ne­na viśiṣṭaṃ jñānaṃ ja­nya­te­, vyā­ka­ra­ṇa­pra­si­ddha­ma­tva­rthā­di­sa­ma­ya­bhe­dā­nu­vi­dhā­na­va­t­. smṛ­ti­ni­mi­ttaṃ cā­ni­ya­taṃ pra­ṇi­dhā­nā­di­sū­tre '­bhi­hi­ta­m­. te­nai­ka­smi­nn arthe '­ne­ka­dhā sa­ma­yo­pa­yo­ge yathā yathā saṃ­skā­ra­pra­ti­bo­dhā­t smṛtir bhavati tathā tathā sa­ha­kā­ri­ṇe­ndri­ye­ṇa tasminn evārthe pra­tya­ya­vi­śe­ṣo ja­nya­te­, na ca sa­hā­gni­sa­mba­ndhe­na pra­de­śa­stho dhūmo gṛhyate yena tasyāgnau dhū­mī­ti­jñā­na­ja­na­ka­tva­pra­sa­ṅga­ś co­dya­te­. yad apy a­gni­mā­n ayaṃ pradeśa iti jñānaṃ pra­tya­kṣa­pha­laṃ pra­sa­jya­ta ity u­kta­m­, tatra ya­dī­ndri­yā­rtha­saṃ­ni­ka­rṣā­d a­gni­mā­n ayaṃ pradeśa iti vijñānaṃ bha­va­ti­, tadā kim iti pra­tya­kṣa­pha­laṃ ne­ṣya­te­? a­nu­mā­na­tve­na pra­si­ddhe­r iti cet, na, u­pa­cā­ra­to 'pi pra­si­ddhi­sa­mbha­vā­t­. a­nu­me­yā­gni­vi­śi­ṣṭaḥ pradeśo 'py a­nu­me­ya ity u­cya­te­. na ca dhū­ma­syā­pa­kṣa­dha­rma­tva­pra­sa­ṅgaḥ­, sā­dhya­dha­rma­vi­śi­ṣṭo hi dharmī pakṣa ity ucyate sa cā­nu­me­yo bhavatu vā mā vā bhūt tatstho he­tu­pa­kṣa­vṛ­tti­r eva ta­tra­stha­syai­vā­gne­r a­nu­mī­ya­mā­na­tvā­t­, na vya­dhi­ka­ra­ṇa­tva­m api, na; mahatī jñā­na­mā­lā i­ta­re­ta­rā­śra­ya­tvaṃ vā pra­sa­jya­te vi­śe­ṣa­ṇa­gra­ha­ṇa­sya vi­śe­ṣa­ṇā­nta­ra­gra­ha­ṇa­pū­rva­ka­tva­ni­ya­mā­n a­bhyu­pa­ga­mā­t­. ato '­nu­mā­nā­d a­gni­ta­tsa­mba­ndha­vi­ṣa­ya­m ekam eva jñānam a­ni­rde­śya­m u­tpa­dya­te tato '­gni­mā­n ayaṃ pradeśa iti jñānaṃ pra­tya­kṣa­to 'pi bha­va­ti­. ye tv a­tī­ndri­ya­vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śi­ṣṭā­rtha­sya pra­tya­kṣa­tva­m a­yu­kta­m iti ma­nya­nte­, tanmate sa­vi­ka­lpa­kaṃ pratyakṣaṃ na prā­pno­ti­, de­va­da­tta­saṃ­jñā­vi­śi­ṣṭo hi puruṣo de­va­da­tta iti pra­tī­ya­te­. na ca tadā de­va­da­tta­saṃ­jñā­pra­tya­kṣaḥ saṃ­jñā­yā­ś ca vi­śe­ṣa­ṇa­tva­m­, da­ṇḍā­di­vya­va­cche­da­ka­tvā­t­. tad yathā brā­hma­ṇe­ṣu da­ṇḍi­na­m āhūya bho­ja­ye­d iti brā­hma­ṇā­nta­re­bhyo brāhmaṇo daṇḍena vya­va­cchi­dya­te­, tathā pu­ru­ṣe­ṣu de­va­da­ttaṃ vyā­ha­re­d iti pu­ru­ṣā­nta­re­bhyaḥ puruṣaḥ saṃ­jña­yai­va vya­va­cchi­dya­te­. kā­ka­va­d u­pa­la­kṣa­ṇa­mā­tra­tvā­d iti cet, na, pa­ryā­ya­tvā­t­. u­pa­la­kṣa­ṇaṃ vi­śe­ṣa­ṇaṃ vya­va­cche­da­ka­m iti paryāyā eva. de­va­da­tta­gṛ­haṃ kākīti pra­tī­ti­pra­sa­ṅgā­d iti cet, na, u­kta­tvā­t­. ya­thā­sa­ma­yaṃ pra­tī­ti­r iti daṇḍena pa­ri­brā­ja­kaḥ­, kākena de­va­da­tta­gṛ­ha­m iti nā­na­yo­r vya­va­cche­da­ka­tve viśeṣo 'sti. tasmāt sa­jā­tī­yā­d vā vi­jā­tī­yā­d vā­va­sthā­nta­rā­d vā yad vya­va­cche­da­kaṃ tatsarvaṃ vi­śe­ṣa­ṇa­m ity u­cya­te­. tasmād ga­vā­di­saṃ­jñā­ta­tsa­mba­ndhā­v api sma­rya­mā­ṇau gaur ityādi viśiṣṭaṃ jñānaṃ ja­na­ya­ntau vi­śe­ṣa­ṇa­m eva bha­va­taḥ­. gotvam eva tatra vi­śe­ṣa­ṇa­m iti cet, na, go­tva­da­rśa­ne 'py a­pra­si­ddha­sa­ma­ya­sya gaur i­tyā­di­jñā­nā­nu­tpa­tte­r ity u­bha­ya­vi­śe­ṣa­ṇa­m­.</p><p n="a_414 b_YA_17­5­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17­5­,15~</span>atraike vadanti — saṃ­jñā­vi­śe­ṣa­ṇa­tve go­saṃ­jña­ko 'yaṃ go­śa­bda­vā­cyo 'yam iti jñānaṃ syāt tac cā­nu­mā­ni­ka­m e­ve­ṣya­te­. go­śa­bda­sa­ha­kā­ri­ba­le­na hi sva­vi­ṣa­ya­jñā­na­ja­na­ka­tvaṃ go­saṃ­jña­ka­tva­m ucyate tac cā­tī­ndri­ya­m e­ve­ti­. gaur iti jñānaṃ ca go­tva­vi­śe­ṣa­ṇā­d e­vo­tpa­nnaṃ tena pra­tya­kṣa­m i­ṣya­te­. tathā hi — gaur ayaṃ go­tva­vā­n ayam ity eko 'rthaḥ, saṃketo 'py evam eva pra­ti­pā­dya­te pra­tī­ya­te ceti, tad a­yu­kta­m­, yato na kaścid go­tva­yo­gi­tvaṃ saṃ­ke­ta­kā­le pratyeti pra­ti­pā­da­ya­ti vā tasya sa­ṅke­tā­gra­ha­ṇe 'pi pra­tya­kṣa­si­ddha­tvā­d a­gṛ­hī­ta­saṃ­ke­to hi ma­hi­ṣā­di­bhyo vyā­vṛ­ttā­tāṃ śā­va­le­yā­di­pi­ṇḍā­nāṃ sādṛśyaṃ paśyaty eva. tasmād a­bhi­dhā­nā­bhi­dhe­ya­sa­mba­ndha eva samayaṃ grā­ha­yi­tvā pra­ti­pā­dya­te gaur ayaṃ go­saṃ­jña­ko 'yaṃ go­śa­bda­vā­cyo 'yam ity e­kā­rthā­bhi­dhā­yi­nā­nya­ta­ma­śa­bde­na pra­ti­pa­trā­pi tathaiva pra­tī­ya­te­. tasmād gaur i­tyā­di­jñā­naṃ pra­tya­kṣa­pha­la­m icchatā na vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­yo­r e­ka­jñā­nā­la­mba­na­tva­m a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. nāpy a­tī­ndri­ya­vi­śe­ṣa­ṇa­ja­ni­taṃ vi­śe­ṣya­jñā­na­pra­tya­kṣa­pha­la­m e­ve­ti­. a­ne­ka­vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śi­ṣṭā­rtha­jñā­naṃ citram etat i­tyā­di­rū­paṃ katham iti cet? nedaṃ du­rgha­ṭa­m­, yato vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­yo­r eva krameṇa gra­ha­ṇa­m a­bhyu­pa­ga­mya­te na tu vi­śe­ṣa­ṇa­ta­tsa­mba­ndhā­nā­m api, teṣām e­kai­ka­jñā­nā­la­mba­na­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. kvacit kra­ma­gṛ­hī­tā­nā­m apy e­ka­sma­ra­ṇa­vi­ṣa­yī­kṛ­tā­nāṃ vi­śe­ṣa­ṇa­tva­m iti. kra­ma­gṛ­hī­tā­nāṃ tv e­ka­sma­ra­ṇa­vi­ṣa­ya­tvaṃ yathā tathā vā­kya­vi­cā­re va­kṣyā­maḥ­. tad evaṃ sthitam etad vi­śe­ṣya­jñā­naṃ no­bha­yā­la­mba­naṃ kiṃtu vi­śe­ṣyā­la­mba­na­m e­ve­ti­. ka­lpa­nā­jñā­na­tvā­n nākṣajaṃ śa­bdā­di­saṃ­yo­ja­na­jñā­naṃ nāpy a­rthā­la­mba­na­m iti cet, na, vi­ka­lpa­jñā­na­syā­py a­kṣa­ja­tve a­rthā­la­mba­na­tve ca vi­ro­dhā­bhā­vā­t­. yāś co­pa­pa­tta­ya­s tvayā vyā­khyā­tā­s tā agrata eva dū­ṣa­yi­ṣyā­maḥ­. tatsiddhaṃ sa­vi­ka­lpa­kaṃ pra­tya­kṣa­m­.</p><ab type="head" resp="YA">ni­rvi­ka­lpa­ka­jñā­na­vi­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_415 b_YA_17­6­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17­6­,8~</span>pra­tha­mā­kṣa­sa­nni­pā­ta­jaṃ hi jñānaṃ sa­ma­ya­sma­ra­ṇa­vi­śe­ṣa­ṇa­gra­ha­ṇa­ni­ra­pe­kṣa­m utpannaṃ tena ta­nni­rvi­ka­lpa­ka­m­. yogaḥ samādhiḥ e­kā­gra­to­cya­te­. tatra sthitasya yogino ni­rvi­ka­lpa­ka­m eva pra­tya­kṣa­m iti vi­ka­lpa­tā­yā­m e­kā­ga­ra­tā­nu­pa­pa­tte­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">sau­ga­ta­pra­tya­ṣa­m</ab><p n="a_416 b_YA_17­6­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17­6­,12~</span>yat pratyakṣaṃ tat sarvaṃ ni­rvi­ka­lpa­ka­m eveti śākyāḥ. tathā ca pratyakṣaṃ ka­lpa­nā­po­ḍha­m iti di­gnā­go­ktaṃ la­kṣa­ṇa­m­. sā­mā­nya­la­kṣa­ṇā­nu­vā­de­nai­ta­d dra­ṣṭa­vya­m­. tena yad a­vi­saṃ­vā­di­jñā­naṃ ka­lpa­nā­po­ḍhaṃ tat pra­tya­kṣa­m ity uktaṃ bha­va­ti­. ka­lpa­nā­yā a­po­ḍha­m apetaṃ ka­lpa­nā­po­ḍha­m­, ka­lpa­nā­sva­bhā­va­ra­hi­ta­m ity arthaḥ. atha keyaṃ ka­lpa­nā­? nā­ma­jā­tyā­di­yo­ja­nā­, nā­mā­di­saṃ­sa­rga ity arthaḥ. tatra de­va­da­tta ityādi nā­ma­yo­ja­nā­, gaur ityādi jā­ti­yo­ja­nā­, ga­ccha­tī­tyā­di kri­yā­yo­ja­nā­, śukla ityādi gu­ṇa­yo­ja­nā­, da­ṇḍī­tyā­di dra­vya­yo­ja­nā­, ity eṣā pa­ñca­vi­dhā kalpanā pa­ra­pra­si­ddhyo­dā­hṛ­tā­. svamate tu sa­rvai­ve­yaṃ nā­ma­ka­lpa­ne­ti­. tathā cāha kīrttiḥ — "­a­bhi­lā­pi­nī pratītiḥ ka­lpa­nā­"­. "­a­bhi­lā­pa­saṃ­sa­rga­yo­gya­pra­ti­bhā­sā pratītiḥ ka­lpa­nā­" iti. saṃ­sa­rga­s tv a­bhi­dhā­nā­bhi­dhe­ya­tvā­kā­ra­yo­r ekatra jñā­na­grā­hyā­kā­ra­ta­yā mīlanaṃ nāmādi nai­ka­ta­vā­pā­da­na­pra­ti­pa­tti­r ity anye. yo­gya­gra­ha­ṇe­nā­vyu­tpa­nna­syā­pi kalpanā sa­ṅgṛ­hī­tā­. bālo 'pi hi sta­nā­di­kaṃ dṛṣṭvā pū­rva­dṛ­ṣṭe­na sa e­vā­ya­m ity e­ka­tva­m āpādya saṃ­tu­ṣya­ti­. te­nā­syā­pi ka­lpa­nā­stī­ty a­va­ga­mya­te­.</p><p n="a_417 b_YA_17­7­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17­7­,1~</span>yadi ni­rvi­ka­lpa­kaṃ jñānaṃ pra­tya­kṣa­m­, tadā dvi­ca­ndrā­di­jñā­na­m api pratyakṣaṃ prā­pta­m­. tasya cā­vi­ka­lpa­ka­tva­m a­kṣa­ja­tvā­t­. tathā sva­pna­jñā­na­m api spa­ṣṭa­tvā­n ni­rvi­ka­lpa­kaṃ ga­ma­na­prā­ptyā­di­pra­ti­bhā­sa­ni­mi­tta­tvā­d a­vi­saṃ­vā­dy api tat, ataḥ pratyakṣaṃ prā­pta­m­, ta­dvya­va­cche­dā­rthaṃ dha­rma­kī­rttiḥ "­pra­tya­kṣaṃ ka­lpa­nā­po­ḍha­m a­bhrā­nta­m­" ity evaṃ lakṣaṇaṃ ca­kā­ra­. a­nya­thā­pra­ti­bhā­si­tvaṃ bhrā­nta­tva­m­, grāhye rūpe vi­pa­rya­sta­tva­m ity arthaḥ. naiva dvi­ca­ndrā­di­bhrā­nti­r i­ndri­ya­jā ity eke — kilaikaṃ candraṃ dṛṣṭvā dvittvena ka­lpya­te­. jñānasthaṃ ke­śā­kā­raṃ dṛṣṭvā bā­hya­tve­na kalpyata ity evam a­nya­trā­pi dra­ṣṭvya­m­. atra dū­ṣa­ṇa­m āha dha­rma­kī­rttiḥ — tan na, i­ndri­ya­bhā­vā­bhā­vā­nu­ro­dha­sya ta­ttva­pra­yo­ja­ka­tvā­t ta­sye­hā­pi tu­lya­tvā­t­. i­ndri­ya­vi­kā­re ca vi­kā­rā­t ta­nni­ba­ndha­na­tvā­c cā­śra­ya­sthi­teḥ­, sa­rpā­di­bhrā­nti­va­n ma­no­bhrā­nte­r a­kṣa­vi­kṛ­tā­v api ni­vṛ­tti­pra­sa­ṅgā­t­, ta­thā­kṣa­vi­kā­ra­ni­vṛ­ttā­v apy a­ni­vṛ­tti­pra­sa­ṅgā­t­. tasmād i­ndri­ya­ja­m apy etad bhrānter a­pra­tya­kṣa­m iti.</p><p n="a_418 b_YA_17­7­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17­7­,12~</span>di­gnā­ga­syā­py a­bhrā­nta­tvaṃ vi­śe­ṣa­ṇa­m a­bhi­pre­ta­m iti da­rśa­ya­ti — ata eveti ka­ra­ṇa­vya­va­cchi­nnā­d vi­ka­lpa­va­rggā­t pṛthak ti­mi­ro­pa­la­kṣi­taṃ viplavaṃ pra­tya­kṣā­bhā­sa­m āha —</p><lg n="a_419"><l>"­bhrā­nti­saṃ­vṛ­tti­saṃ­jñā­na­m a­nu­mā­nā­nu­mā­ni­ka­m | </l><l>smā­rttā­bhi­lā­ṣi­kaṃ ceti pra­tya­kṣā­bhaṃ sa­tai­mi­ra­m || "</l></lg><p n="a_420" rend="justify">ity atra. asya tā­tpa­rya­m āha —</p><lg n="a_421"><l>"­tri­vi­dhaṃ ka­lpa­nā­jñā­na­m ā­śra­yo­pa­pla­vo­dbha­va­m | </l><l>a­vi­ka­lpa­ka­m ekaṃ ca pra­tya­kṣā­bhaṃ ca­tu­rvi­dha­m || "</l></lg><p n="a_422" rend="justify">āśrayo vi­ṣa­yaḥ­, ta­syo­pa­pla­vaḥ ta­tsa­dṛ­śa­sma­ra­ṇa­m­. atha vā kā­ra­ṇa­jñā­na­m āśrayaḥ ta­syo­pa­pla­vaḥ vā­sa­nā­vi­śe­ṣaḥ tatas trividhaṃ ka­lpa­nā­jñā­naṃ bhavati — ra­jju­ma­rī­ci­kā­di­ṣu sa­rpa­ja­lā­di­jñā­na­m ekaṃ bhrā­nti­śa­bde­no­kta­m­. gha­ṭā­di­jñā­naṃ dvitīyaṃ saṃ­vṛ­ti­saṃ­jñā­na­śa­bde­no­kta­m­. a­nu­mā­na­jñā­na­m ā­nu­mā­ni­kaṃ ca li­ṅgi­jñā­na­m — etad ubhayaṃ pū­rvā­bhyā­m eva sa­ṅgṛ­hī­ta­m­. kiṃtu pū­rva­yo­r a­na­kṣa­ja­tva­si­ddhya­rthaṃ dṛ­ṣṭa­ta­ttve­na pṛthag u­kta­m­. smā­rtā­bhi­lā­ṣi­kaṃ ceti tṛtīyaṃ da­rśa­na­m eṣv a­bhā­vi­no vi­dhi­pra­ti­ṣe­dha­vi­ka­lpa­yo­r i­da­nta­yo­tpa­dya­mā­na­yoḥ smā­rta­śa­bde­bā­bhi­dhā­na­m­. pra­tya­bhi­jñā­na­syā­py a­na­kṣa­ja­tva­si­ddhya­rtha­m ā­bhi­lā­ṣi­kaṃ pṛthag u­kta­m­. e­ta­smā­d vi­ka­lpa­va­rgā­t pṛthak tai­mi­ra­gra­ha­ṇaṃ ka­lpa­nā­po­ḍha­tva­syā­pa­vā­da­tva­sū­ca­nā­rtha­m u­kta­m­, tai­mi­ra­gra­ha­ṇaṃ co­pa­ghā­ta­jo­pa­la­kṣa­ṇā­rthaṃ sarvam e­vo­pa­ghā­ta­jaṃ jñānaṃ bhrāntam ity evāha dha­rma­kī­rttiḥ — "­ti­mi­rā­śu­bhra­ma­ṇa­nau­yā­na­saṃ­kṣo­bhā­dya­nā­hi­ta­vi­bhra­ma­m a­vi­ka­lpa­kaṃ jñānaṃ pra­tya­kṣa­m­" iti. ke­śā­di­ca­ndrā­di­bu­ddhe­s tu sphu­ṭa­pra­ti­bhā­si­tvā­n na ka­lpa­nā­tva­m­. tasmād uktam —</p><p n="a_423" rend="justify">"na vi­ka­lpā­nu­ba­ddha­sya spa­ṣṭā­rtha­pra­ti­bhā­si­tā­" iti. ta­thā­nya­trā­py uktam —</p><lg n="a_424"><l>"­su­pta­sya jāgrato vāpi yaiva dhīḥ sphu­ṭa­bhā­si­nī | </l><l>sā ni­rvi­ka­lpo­bha­ya­thā­py a­nya­thai­va vi­ka­lpi­kā || "</l></lg><p n="a_425" rend="justify">iti. ka­lpa­nā­ra­hi­ta­tvaṃ ca pra­tya­kṣa­sya pra­tya­kṣe­ṇai­va gamyata ity āha —</p><lg n="a_426"><l>"­pra­tya­kṣaṃ ka­lpa­nā­po­ḍhaṃ pra­tya­kṣe­ṇai­va siddhyati | </l><l>pra­tyā­tma­ve­dyaḥ sarveṣāṃ vikalpo nāma saṃśrayaḥ || </l><l>saṃhṛtya sa­rva­ta­ś cintāṃ sti­mi­te­nā­nta­rā­tma­nā | </l><l>sthito 'pi cakṣuṣā rūpam īkṣate sākṣajā matiḥ || </l><l>punar vi­ka­lpa­ya­t kiṃcid āsīn me ka­lpa­ne­dṛ­śī | </l><l>iti vetti na pū­rvo­ktā­va­sthā­yā­m i­ndri­yā­d gatau || "</l></lg><p n="a_427 b_YA_17­8­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17­8­,16~</span>ka­lpa­nā­jñā­na­m apy a­ta­thā­rthā­va­bhā­si­tvā­d bhrāntam eva, tathāpi vi­pra­ti­pa­tti­ni­vṛ­tya­rthaṃ pṛthag u­kta­m­. yataḥ sa­vi­ka­lpa­ka­m api gaur i­tyā­di­jñā­na­m a­kṣa­ja­tvā­d bhrā­nta­tvā­c cādhyakṣaṃ pra­mā­ṇa­m iti pa­re­ṣā­m a­bhi­ni­ve­śa­s a­tpra­ti­ṣe­dhā­rthaṃ ka­lpa­nā­po­ḍha­m ity u­kta­m­. na hi nā­ma­saṃ­sa­rga­pra­ti­bhā­si­tva­m i­ndri­ya­jñā­ne sa­mbha­va­ti­, arthasya sā­ma­rthye­na sa­mu­dbha­vā­d a­rtha­sā­ma­rthye­no­tpa­dya­mā­naṃ ta­drū­pa­me­vā­nu­ku­ryā­t­. na hy arthe śabdāḥ santi ta­dā­tmā­no vā, yena tasmin pra­ti­bhā­sa­mā­ne pra­ti­bhā­se­ra­n­. na cāyam a­rthā­saṃ­spa­rśā­saṃ­ve­da­na­dha­rmāḥ­, artheṣu ta­nni­yo­ja­nā­t­, tato '­rthā­nā­m a­pra­tī­ti­pra­sa­ṅgā­t­. tasmād ayam u­pa­ni­pa­tya vijñānaṃ ja­na­ya­nn arthaḥ svā­tmā­nu­rū­pa­m eva ja­na­yi­tuṃ yukto nā­rthā­nta­rā­kā­ra­m­. na hi nīlaṃ śu­klā­kā­raṃ ra­sā­dyā­kā­raṃ vā jñānaṃ ja­na­ya­ti­, nāpi ta­dba­le­no­dī­ya­mā­naṃ vi­jñā­na­m a­rthā­nta­ra­m a­nu­sa­rttuṃ yuktaṃ ra­sā­di­jñā­na­va­t­, sato 'pi ta­dā­tma­na i­ndri­yā­nta­ra­jñā­no­tpa­ttā­v a­sā­ma­rthyā­d a­ti­pra­sa­ṅgā­c ca. vi­ka­lpa­kaṃ tu ma­no­vi­jñā­na­m a­rtha­sa­nni­dhā­nā­na­pe­kṣaṃ vi­ka­lpa­vā­sa­no­tthā­pi­ta­m a­ni­ya­te­ndri­yā­rtha­grā­hi ku­ta­ści­d a­nu­bha­va­sa­mba­ndhā­t saha pṛthag vā gṛ­hṇī­yā­t­.</p><p n="a_428 b_YA_17­9­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17­9­,7~</span>api ca —</p><lg n="a_429"><l>a­rtho­pa­yo­ge 'pi punaḥ smārttaṃ śa­bdā­nu­yo­ja­na­m | </l><l>a­kṣa­dhī­rya­dya­pe­kṣe­ta so 'rtho vya­va­hi­to bhavet || </l></lg><p n="a_430 b_YA_17­9­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17­9­,10~</span>na hi saṃ­ke­ta­kā­la­bhā­vi­na­m a­bhi­lā­pa­sā­mā­nya­m a­sma­ra­ta­s ta­dyo­ja­nā sa­mbha­va­ti śa­bdā­nta­ra­va­t­. na cā­rthā­bhi­pā­ta­kṛ­ta a­sa­tyā­nta­re vikāre śa­bda­vi­śe­ṣe smṛtir yuktā, ta­syā­ta­tkṛ­ta­tve ta­nnā­mā­gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgā­t­. tatsmṛtyā vya­va­dhā­nā­n nā­rtho­pa­yo­go '­na­nta­ra­vyā­pā­ra­pha­laḥ syāt, tataś ca "yaḥ prāg a­ja­na­ko buddher u­pa­yo­gā­vi­śe­ṣa­taḥ­"­. sa paścād api syād ā­tmā­bhe­de­na sā­mā­rthyā­vi­śe­ṣā­t­. nai­ka­syai­ka­tra kri­yā­kri­ye sa­mbha­va­taḥ­. "tena syād a­rthā­pā­ye 'pi ne­tra­dhīḥ­" arthasya sā­kṣā­dbu­ddhā­v a­nu­pa­yo­gā­t smṛ­ti­pra­bo­dhe co­pa­yu­kta­tvā­n nā­syā­nu­pa­kā­ri­ṇo bu­ddhi­rbhā­va­ma­pe­kṣe­ta­. a­rthā­bhi­pā­ta­kṛ­te ca bu­ddhi­ja­nma­ny a­bhi­lā­pa­smṛ­tya­nta­rā­bhā­vā­t­, mā mūnnāma vi­ka­lpa­syā­kṣa­ja­tva­m­, jā­tyā­di­vi­ka­lpa­sya tu bha­vi­ṣya­tī­tyā­śaṃ­kā­ni­ṣe­dhā­rtha­m āha —</p><lg n="a_431"><l>"­vi­śe­ṣa­ṇaṃ viśeṣyaṃ ca sambandhaṃ laukikīṃ sthitim | </l><l>gṛhītvā sa­ṅka­la­yyai­ta­t tathā pratyeti nānyathā || "</l></lg><p n="a_432 b_YA_17­9­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 17­9­,21~</span>kiṃcit ke­na­ci­d viśiṣṭaṃ gṛ­hya­mā­ṇaṃ vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­ta­tsa­mba­ndha­lo­ka­vya­va­sthā­pra­tī­tau ta­tsaṃ­ka­la­ne­na gṛhyate da­ṇḍā­di­va­t­. nā­nya­thā­rtha­sa­mba­ndhā­bhi­dhā­na­vya­va­sthā­pa­ri­jñā­ne '­bhā­vā­d­. jā­ti­gu­ṇa­kri­yā­va­tā­m etan na sa­mbha­va­ty eva rū­pa­vi­ve­ka­sa­mba­ndha­yo­r a­pra­ti­bhā­sa­ne­na gha­ṭa­nā­yo­gā­t­. kṣī­ro­da­ka­va­d a­ta­dve­di­ni yatrāpi vi­ve­ka­pra­ti­pa­tti­r asti tasyāpi gra­ha­ṇa­m­.</p><lg n="a_433"><l>"­saṃ­ke­ta­sma­ra­ṇo­pā­yaṃ dṛ­ṣṭa­saṃ­ka­la­nā­tma­ka­m | </l><l>pū­rvā­pa­ra­pa­rā­ma­rśa­śū­nye tad cākṣuṣe katham || "</l></lg><p n="a_434 b_YA_18­0­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­0­,3~</span>na hīdam iyato vyā­pā­rā­t kartuṃ samarthaṃ saṃ­ni­hi­ta­vi­ṣa­ya­ba­le­no­tpa­nne '­vi­cā­ra­ka­tvā­t­, vi­cā­ra­ka­tve ce­ndri­ya­ma­no­jñā­na­yo­r a­bhe­da­pra­sa­ṅgā­t­. abhede cā­tī­tā­nā­ga­ta­va­stu­pra­bhe­da­gra­ha­ṇā­gra­ha­ṇo­hā­nū­hā­rtha­bhā­vā­pe­kṣā­na­pe­kṣā­di­pra­sa­ṅgaḥ­. ma­no­vi­jñā­nā­bhi­saṃ­skṛ­ta­m i­ndri­ya­jñā­naṃ pra­tye­tī­ti cet, na, ya­tho­ktā­grā­hi­ṇa­s tathā pra­vṛ­ttya­yo­gā­t­, a­vi­ṣa­ye '­pra­vṛ­tteḥ­, jā­tyā­di­sa­mba­ndhā­tī­ta­śa­bda­vya­va­hā­rā­dī­nā­m i­ndri­ya­jñā­nā­vi­ṣa­ya­tvā­t­. tasmān ne­ndri­ya­jñā­na­m a­rtha­saṃ­yo­ja­nāṃ ka­lpa­nā­m ā­vi­śa­ti­.</p><p n="a_435 b_YA_18­0­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­0­,9~</span>vi­ka­lpo­tthā­pi­tā sā ca na va­rtte­te­ccha­yā matiḥ. nā­rtha­saṃ­ni­dhi­m ī­kṣe­ta­. api ceyaṃ vi­śe­ṣa­ṇā­di­vi­ka­lpo­tthā­pi­tā satī pra­vṛ­ttā­pi sa­ma­gra­sā­ma­grī­ka­sya punar icchayā ni­va­rte­ta­, ta­da­nya­vi­ka­lpa­va­t­.</p><p n="a_436 b_YA_18­0­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­0­,12~</span>śakyante hi kalpanāḥ pra­saṃ­khyā­ne­na ni­vā­ra­yi­tu­m­, ne­ndri­ya­bu­ddhyaḥ­. sā­ma­grī­sā­ka­lye vi­ni­va­rtya go­bu­ddhi­m aśvam api ka­lpa­ya­to go­da­rśa­nā­t nā­pī­ya­m a­rtha­sa­nni­dhi­m ī­kṣe­ta­, na hi ga­vā­di­vi­ka­lpo '­rtha­sa­nni­dhā­v eva bha­va­tī­ti­. tasmād a­vi­ka­lpa­ka­m eva jñānaṃ pra­tya­kṣa­m­. tatra bā­hyā­rtha­pa­kṣe '­rthā­kā­raḥ pra­mā­ṇā­m­, ta­da­rthā­dhi­ga­maḥ pha­la­m­. vi­jña­pti­mā­tra­tā­yāṃ sva­saṃ­vi­ttiḥ pha­la­m­, grā­ha­kā­kā­raḥ pra­mā­ṇa­m­, ta­dva­śe­na sva­saṃ­ve­da­na­vya­va­sthā­pa­nā­t­.</p><lg n="a_437"><l>"­a­trā­tma­vi­ṣa­ye māne yathā rā­gā­di­ve­da­na­m | </l><l>sa­vyā­pā­ra­pra­tī­ta­tvā­t pramāṇaṃ phalam eva sat || </l></lg><p n="a_438" rend="justify">ity e­ta­tpa­kṣa­dva­ye 'pi sa­mā­na­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">sa­vi­ka­lpa­ka­syā­pi pra­tya­kṣa­tva­sthā­pa­na­m</ab><p n="a_439 b_YA_18­0­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­0­,22~</span>a­tro­cya­te — pra­mā­ṇa­pha­la­vi­cā­ra­sya śā­kyā­di­ma­ta­vyu­dā­se­na prāg eva kṛ­ta­tvā­n neha sa punaḥ kri­ya­te­. kin tv atra gaur ityādi jñā­na­syā­kṣa­ja­tva­m eva sā­dhya­te­. yat tāvad a­rtha­sā­ma­rthye­no­tpa­dya­mā­naṃ ta­drū­pa­m e­vā­nu­ku­ryā­d iti, tan na, jñāne '­rthā­kā­ra­sya prāg eva ni­ra­sta­tvā­t­. yad api na hy arthe śabdāḥ sa­ntī­tyā­di­, tad api vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­yo­r e­ka­jñā­nā­la­mba­na­tva­pra­ti­ṣe­dhe­nai­va ni­ra­sta­m­. na cāyaṃ gaur iti jñāne śabdaḥ pra­ti­bhā­ti­, kiṃ tarhi? sā­snā­di­mā­n arthaḥ, śuklo 'yaṃ pīno viṣāṇī ga­ccha­tī­tyā­di sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇya­pra­tī­teḥ­. ma­hi­ṣā­di­ṣu cāyaṃ gaur ityādi saṃ­vā­di­pra­tī­tya­nu­tpa­tteḥ­. "­sa­vi­ka­lpa­ka­tvā­t ayaṃ mithyā pratyayaḥ ta­da­nya­sa­vi­ka­lpa­va­d­" ity a­yu­kta­m­, ni­rvi­ka­lpa­ka­tvā­t ta­da­nya­ni­rvi­ka­lpa­va­d ity asyāpi pra­sa­ṅgā­t­, tu­lyā­kṣe­pa­pa­ri­hā­ra­tvā­t­.</p><p n="a_440 b_YA_18­1­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­1­,4~</span>yac cā­tro­kta­m —</p><lg n="a_441"><l>"­ma­na­so yu­ga­pa­dvṛ­tteḥ sa­vi­ka­lpā­vi­ka­lpa­yoḥ | </l><l>vimūḍho la­ghu­vṛ­tte­r vā tayor aikyaṃ vya­va­sya­ti || "</l></lg><p n="a_442 b_YA_18­1­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­1­,7~</span>tatredaṃ vi­cā­rya­te — kiṃ tāv eva yu­ga­pa­du­tpa­nnau kra­mo­tpa­nnau vā sa­vi­ka­lpā­vi­ka­lpā­v e­ka­tve­nā­dhya­va­sya­ti­? atha tayor vi­ṣa­yā­v iti? kiṃ cātaḥ? pra­tya­ya­mā­trā­dhya­va­sā­ye vi­ṣa­yo­nmu­khā pra­vṛ­tti­s ta­tprā­pti­ś ca na syād a­vi­saṃ­vā­di­pra­tya­ya­sya ca bhrā­nta­tvā­yo­gā­n na bhrāntito 'pi pra­vṛ­tti­prā­ptī­. atha sa­vi­ka­lpā­vi­ka­lpā­rtha­yo­r aikyaṃ vya­va­sya­ti­, ya­tho­kta­m — dṛ­śya­vi­ka­lpyā­v arthāv e­kī­kṛ­tya ta­da­dhya­va­sā­ye­na pra­va­rta­nā­d iti. tad a­yu­kta­m­, ma­hi­ṣā­di­pi­ṇḍe­ṣv api gaur ity a­dhya­va­sā­ye­na pravṛttau hy a­vi­saṃ­vā­da­pra­sa­ṅgā­t­. ga­kā­rā­di­va­rṇaiḥ sa­mba­ndhā­bhā­va­syo­bha­ya­trā­vi­śe­ṣā­t­. ta­de­ka­tvā­dhya­va­sā­ya­syā­py u­bha­ya­trā­vi­śe­ṣā­d iti. tad api pa­ṇḍi­ta­ma­nye­no­kta­m — "­i­da­m iti pu­ro­va­rtti­ny arthe yad vijñānaṃ tat sva­vi­ṣa­yā­na­nta­ra­vi­ṣa­ya­sa­ha­kā­ri­ṇā­kṣa­jñā­ne­na janitaṃ mānasaṃ pra­tya­kṣa­m i­ṣya­ta­" iti, tad a­pa­ryā­lo­ci­tā­bhi­dhā­na­m­, yad eva hi gaur iti jñānaṃ ga­kā­rā­di­va­rṇa­vi­ṣa­ya­tvā­t sa­vi­ka­lpa­kaṃ bha­va­te­ṣṭa­m­, ta­the­da­m ity a­pī­kā­rā­di­va­rṇa­vi­ṣa­ya­tvā­t sa­vi­ka­lpa­ka­m eva śa­bda­saṃ­sa­rga­pra­ti­bhā­sa­tvā­vi­śe­ṣā­t­. idam iti pu­ro­va­rtti­spa­ṣṭā­kā­ra­tvā­n na gaur iti jñānam iti cet, divyam atra grāhyaṃ nyā­yā­bhā­vā­t­. kvacid a­rthā­bhā­ve 'pi gaur ity u­tpa­tte­r na tad a­rthā­pe­kṣe­ti cet, idam ity api jñānaṃ kvacid a­rthā­bhā­ve bhavaty eva. a­rthā­bhā­ve bhavad bhrāntam anyatra samyag evety etad u­bha­ya­trā­pi sa­mā­na­m­. i­kā­rā­di­śa­bda­saṃ­sa­rgā­pra­ti­bhā­sī­da­m iti jñānaṃ ni­rvi­ka­lpa­m iti cet, tad idaṃ vyā­ha­ta­m­.</p><p n="a_443 b_YA_18­2­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­2­,1~</span>api ca ga­kā­rā­di­śa­bda­saṃ­sa­rgā­pra­ti­bhā­si gaur i­tyā­di­jñā­naṃ ni­rvi­ka­lpa­kaṃ mānasaṃ pra­tya­kṣa­m ity etad api bha­va­tā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­, tu­lya­nyā­ya­tvā­t­. tataś ca gaur i­tyā­di­jñā­na­sya ka­lpa­nā­tve­nā­pra­tya­kṣa­tvā­bhyu­pa­ga­mo '­nu­pa­pa­nna e­ve­ti­.</p><p n="a_444 b_YA_18­2­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­2­,4~</span>yad apy uktam — "­i­da­m ity eva kṛtvā pra­va­rtta­te tena pra­va­rta­ka­tvā­t pra­mā­ṇa­m­" iti, tad apy a­yu­kta­m­, yato nedam ity eva kṛtvā pra­va­rtta­te­, kiṃ tv a­bhī­ṣṭa­ni­śca­yā­d eva jā­ta­mā­tra­syā­pi pra­vṛ­tti­r iti va­kṣyā­maḥ­. tasmād etad e­vo­tta­raṃ yuktam — na mānasaṃ pra­tya­kṣa­m i­ndri­ya­pra­tya­kṣā­d a­rthā­nta­ra­m­. a­rthā­nta­ra­m ā­ga­mo­kta­tve­nai­vo­kta­m­, na tv atra pramāṇaṃ kiṃcid a­stī­ti­.</p><p n="a_445 b_YA_18­2­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­2­,9~</span>yad apy uktam — sato 'pi ta­dā­tma­na i­ndri­yā­nta­ra­jñā­no­tpa­ttā­v a­sā­ma­rthyā­d iti, ta­da­na­bhyu­pa­ga­me­nai­va pa­ri­hṛ­ta­m­. na hi ca­kṣu­rā­di­jñā­na­vi­ṣa­ya­tvaṃ śa­bda­syā­bhyu­pa­ga­mya­te kiṃ tu saṃ­ke­tā­nu­bha­va­sa­ha­kā­ri­ṇā ta­tsmṛ­ti­sa­ha­kā­ri­ṇā vā ca­kṣu­rā­di­ṇā svasminn eva viṣaye gaur i­tyā­di­jñā­na­m u­tpā­dya­te­.</p><p n="a_446 b_YA_18­2­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­2­,13~</span>yad apy uktam — a­rtho­pa­yo­ge '­pī­tyā­di­. tatra yadi smṛ­tya­pe­kṣi­tve 'rthasya kṣa­ṇi­ka­tve­na vya­va­dhā­na­m u­cya­te­, tan na, kṣa­ṇi­ka­tvā­si­ddha­tvā­t­. kṣa­ṇi­ka­vā­di­nā­pi sa­ha­kā­ri­vai­la­kṣa­ṇyā­d e­ka­sa­ntā­na­sya vi­la­kṣa­ṇa­kā­ryo­tpā­da­ka­tva­m a­bhyu­pa­ga­ta­m eva. tataś ca ya­thai­kai­vā­gni­sa­ntā­naḥ ka­sya­ci­d ekasya mṛ­tsa­ntā­na­syā­śma­sa­ntā­na­sya vā sa­ha­kā­ri­bhe­dā­nu­ro­dhe­na rū­pā­dyā­kā­ra­vi­śe­ṣaṃ prati vya­va­hi­ta­tve­nā­kā­ra­ṇa­tva­m i­ṣya­te­, ta­thā­rtha­sa­ntā­na­sye­ndri­ya­sa­ntā­na­sya ca ni­rvi­ka­lpa­kaṃ jñānaṃ ja­na­yi­tvā paścāl la­bdha­sa­ha­kā­ri­vi­śe­ṣa­sya gaur i­tyā­dyā­kā­ra­ja­na­ka­tvaṃ bha­vi­ṣya­tī­ti kathaṃ vya­va­dhā­na­m­? etena — "yaḥ prā­ga­ja­na­ko bu­ddhe­r­" ityādy api ni­ra­sta­m­. na hi ya­syā­kā­ra­sya pra­ga­ja­na­ko vahnis ta­syā­kā­ra­sya paścād apy a­ja­na­ka eveti yu­kta­m­, u­pa­yo­gā­vi­śe­ṣa­ta ity a­si­ddha­m­, sa­ha­kā­ri­vi­śe­ṣa­prā­pte­r e­vo­pa­yo­ga­vi­śe­ṣa­tvā­d iti. nai­ka­syai­ka­tra kri­yā­kri­ye sa­mbha­va­ta ity etad apy a­kṣa­ṇi­ka­tva­pra­stā­ve vi­cā­ra­yi­ṣyā­maḥ­. kiṃ ca ta­tsa­ntā­na­syā­kṛ­ta­kā­rya­syā­pi ta­tkā­rya­ka­rtṛ­tvaṃ pra­da­rśi­ta­m e­ve­ti­. evaṃ cārthasya sākṣād buddhāv a­nu­pa­yo­gā­d ity a­si­ddha­m­. smṛ­ti­pra­bo­dhe co­pa­yu­kta­tvā­d ity anena kim ucyate na tāvad arthasya smṛ­ti­ja­nma­ny u­pa­yo­gaḥ­, smṛter a­na­rtha­ja­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­.</p><p n="a_447 b_YA_18­2­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­2­,27~</span>atha ta­jja­na­kā­nu­bha­va­ja­nma­ny u­pa­yo­gaḥ­, tataḥ kim? a­tro­pa­yu­kta­syā­nya­trā­nu­pa­yo­ga iti cet, na, vahneḥ kra­me­ṇā­ṅgā­ra­bha­smā­di­bhā­ve­ṣū­pa­yo­ga­da­rśa­nā­t­. tathā mā­na­sa­pra­tya­kṣe prāg apy u­pa­yu­kta­syā­rtha­sya paścād u­pa­yo­ga­da­rśa­nā­t­, bhavati mānase 'rthasya paścād u­pa­yo­gaḥ­. kiṃ tu ta­da­kṣa­jaṃ na bha­va­tī­ti cet, a­kṣa­ja­tve tarhi vivādo nā­rtha­ja­tve­, yathā cārthasya prā­ga­rthā­kṣa­bu­ddhā­v eva sāmarthyaṃ ta­tsa­ha­kā­ri­ṇaḥ paścān mā­na­sa­pra­tya­kṣe 'pi sā­ma­rthya­m i­ṣṭa­m­, ta­the­ndri­yā­rtha­yoḥ prā­ga­vi­ka­lpa­bu­ddhā­v eva sā­ma­rthya­m­. paścād ā­sā­di­ta­sa­ha­kā­ri­vi­śe­ṣa­yoḥ sa­vi­ka­lpa­ka­bu­ddhā­v api sāmarthyaṃ kiṃ ne­ṣya­te­? ko 'tra vi­ro­dhaḥ­? ta­dā­kā­ra­pra­sa­ṅga iti cet — atha manyase ya­dī­ndri­yā­rthā­bhyāṃ paścād api jñānaṃ ja­nya­te­, tadā tad api jñānaṃ prā­gu­di­ta­jñā­ne­na tu­lyā­kā­raṃ pra­sa­jya­ta iti, naitad asti, vi­la­kṣa­ṇa­sa­ha­kā­ryu­pa­kṛ­tai­ka­kā­ra­ṇa­ja­nyā­nā­m apy e­kā­kā­ra­tva­da­rśa­nā­t­. anyathā ca­kṣuḥ­pra­kā­śā­bhyāṃ ja­ni­tā­nāṃ sa­rva­jñā­nā­nā­m e­kā­kā­ra­tai­va syāt. ka­thaṃ­ci­d e­kā­kā­ra­tve sa­vi­ka­lpā­vi­ka­lpa­yo­r apy e­kā­kā­ra­tva­m asty eva.</p><p n="a_448 b_YA_18­3­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­3­,10~</span>yad api vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­m i­tyā­dya­bhi­dhā­ye­da­m uktaṃ jā­ti­gu­ṇa­kri­yā­va­tā­m etan na sa­mbha­va­ty eva rū­pa­vi­ve­ka­sa­mba­ndha­yo­r a­pra­ti­bhā­sa­ne­na gha­ṭa­nā­yo­gā­d iti. tad apy a­yu­kta­m­, a­pra­ti­bhā­sa­na­tva­syā­si­ddha­tvā­t­. tathā hi — a­gṛ­hī­ta­sa­ma­yo 'pi ma­hi­ṣā­di­pi­ṇḍe­bhyo vyā­vṛ­ttā­n śā­va­le­yā­di­pī­ṇḍā­n e­kā­kā­rāṃ­ś ca vi­vi­kta­go­tva­sva­rū­pa­ta­tsa­mba­ndho­pa­la­mbhe­nai­va pra­ti­pa­dya­te­. vyā­vṛ­tte­bhyo 'nyā naiva vyā­vṛ­tti­r iti cet, na, a­po­ha­sya ni­rā­ka­ri­ṣya­mā­ṇa­tvā­t­, ta­nni­ṣe­dhe siddhyaty eva jā­ti­gu­ṇa­kri­yā­ṇāṃ ta­tsa­mba­ndha­sya cā­śra­yā­d a­rthā­nta­ra­tva­m­.</p><p n="a_449 b_YA_18­3­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­3­,17~</span>kṣī­ro­da­ka­va­d a­ta­dve­di­ni ity apy a­si­ddha­m­. yenāpi hi kṣī­ro­da­ke pṛthag ādhāre na dṛṣṭe, tasyāpi pra­bhū­te­no­da­ke­na miśritaṃ kṣīraṃ kṣī­ro­da­ka­m etad iti pra­ti­pa­tti­r bhavaty eva. sva­lpe­nā­py u­da­ke­na miśritaṃ kṣīraṃ tajjñasya pra­ti­bhā­ty eva. yas tu svabhāvo vā pa­dā­rthā­nā­m eṣo yena kecid ā­sa­dbhā­vaṃ saṃ­sṛ­ṣṭāḥ­, kecit paścāt kiyantaṃ kā­la­m­, kecit saṃsṛṣṭā api padārthāḥ sa­rve­ṣā­m eva draṣṭṝṇāṃ vi­ve­ke­na pra­ti­bhā­nti kecit ta­jjñā­nā­m eva, kecit tv a­saṃ­sṛ­ṣṭā­va­sthā­yā­m e­vā­sma­dā­dī­nāṃ vi­ve­ke­na pra­ti­bhā­nti saṃ­sṛ­ṣṭā­va­sthā­yāṃ tv a­vi­ve­ke­nai­ve­ti­.</p><p n="a_450 b_YA_18­3­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­3­,24~</span>yad api saṃ­ka­la­na­jñā­na­m ity u­kta­m­. tatra yadi tāvad a­ne­kā­rtha­sma­ra­ṇa­mā­tra­m eva saṃ­ka­la­na­jñā­na­m a­bhi­pre­ta­m­, tan na yu­kta­m­, da­ṇḍī­ti­jñā­na­syā­nu­bha­vā­kā­ra­tve­na saṃ­ve­dya­mā­na­tvā­t­. sma­ra­ṇa­m api da­ṇḍī­tya­nu­bha­vaṃ sū­ca­ya­ti­. na hi pu­ru­ṣa­da­ṇḍa­ga­vā­dī­nāṃ sva­rū­pa­mā­tra­gra­ha­ṇe daṇḍī dṛṣṭo gomān dṛṣṭa i­tyā­dyā­kā­rā smṛtir bha­vi­tu­m a­rha­ti­.</p><p n="a_451 b_YA_18­3­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­3­,29~</span>atha bhrā­nti­jñā­na­m eva saṃ­ka­la­na­jñā­na­m a­bhi­pre­ta­m­, tad apy a­yu­kta­m­, nī­lā­di­pra­ti­bhā­sa­va­d asyāpi sarvadā sa­rve­ṣā­m a­vi­saṃ­vā­de­no­tpa­tteḥ­. kiṃ ca bhrā­nti­ni­mi­ttā­bhā­vā­t na tāvad i­ndri­ya­do­ṣā­d vā­tā­di­vai­ṣa­myā­d vā bhrāntiḥ, sa­rva­vya­va­ha­rtṝ­ṇāṃ saṃ­ni­kṛ­ṣṭā­nā­m apy a­ni­ya­ta­de­śa­kā­lā­vi­śe­ṣa­ṇo­tpa­tteḥ­. vā­sa­nā­py a­ne­nai­va pra­tyu­ktā­. sā­dṛ­śyā­di­ni­mi­tta­m apy atra na sa­mbha­va­ty e­ve­ti­.</p><p n="a_452 b_YA_18­4­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­4­,3~</span>atha vi­śe­ṣa­ṇā­di­gra­ha­ṇa­pū­rva­ka­tve­na saṃ­ka­la­nā­jñā­naṃ tad iṣyata eva dṛ­ṣṭa­sā­ma­rthya­sya kā­ra­ṇa­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. vi­śe­ṣa­ṇā­di­gra­ha­ṇa­sye­vā­kṣa­syā­pi sā­ma­rthyā­va­dhā­ra­ṇā­vi­śe­ṣā­n nā­na­kṣa­jaṃ da­ṇḍī­tyā­di­jñā­na­m­. na hi ya­trai­ka­sya sāmarthyaṃ ta­trā­nya­sya nāsty e­ve­ti­.</p><p n="a_453 b_YA_18­4­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­4­,6~</span>yad api '­saṃ­ke­ta­sma­ra­ṇa­' i­tyā­di­, tad apy a­yu­kta­m eva, saṃ­ke­ta­sma­ra­ṇo­pā­ya­tva­cā­kṣu­ṣa­tva­yo­r vi­śe­ṣā­bhā­vā­t­. saṃ­ni­hi­ta­vi­ṣa­ya­tva­m apy asty evāyaṃ da­ṇḍī­tyā­di­jñā­na­sya pra­tya­bhi­jñā­na­syā­pi ca.</p><p n="a_454 b_YA_18­4­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­4­,9~</span>nanu ca sa ity a­ne­nā­saṃ­ni­hi­taḥ pū­rva­dṛ­ṣṭaḥ pa­rā­mṛ­śya­te­, na, ta­syā­ne­nā­bhi­nna­sya saṃ­ni­hi­ta­tvā­nu­pa­pa­tteḥ­. ta­da­bhi­nna­tvaṃ kena gṛhata iti cet, ca­kṣu­ṣai­va­. pū­rva­da­rśa­na­vi­śi­ṣṭa­tva­m iti smṛ­ti­sa­hi­te­na cakṣuṣā gṛ­hya­te­. ta­dvi­ṣa­yaṃ pra­tya­bhi­jñā­jñā­na­m u­tpā­dya­ta ity arthaḥ. tasmiṃś ca pra­tya­bhi­jñā­jñā­ne­na sa­kā­rā­da­yo varṇāḥ pra­ti­bhā­nti­, na pū­rva­da­rśa­naṃ cā­va­bhā­ti­. kiṃ tu sa evārthaḥ sa ca yādṛśo dṛṣṭas tā­dṛ­śa­syai­va pa­ra­pra­tyā­khyā­nā­rthaṃ ta­da­bhi­dhā­ya­kaṃ sa e­vā­ya­m iti śabdaṃ smṛ­tyo­ccā­ra­ya­ti­. evaṃ da­ṇḍī­tyā­di­jñā­ne 'pi dra­ṣṭa­vya­m­.</p><p n="a_455 b_YA_18­4­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­4­,16~</span>yadi punar a­bhi­lā­pā­di­saṃ­sa­rga­śi­ṣṭo 'rthaḥ ka­dā­ci­d api na gṛ­hya­te­, tadā pa­ra­pra­ti­pā­da­nā­rthaṃ ni­ya­ta­syai­va śa­bda­syo­ccā­ra­ṇaṃ na syāt. bhrā­nti­ta­ś ca yasya ka­sya­ci­d u­ccā­ra­ṇaṃ syāt sa­rva­vya­va­ha­rtṛ­saṃ­vā­dā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­c ca.</p><p n="a_456 b_YA_18­4­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­4­,19~</span>yad api pū­rvā­pa­ra­pa­rā­ma­rśa­śū­nya­tva­m a­vi­cā­ra­ka­tva­m i­ndri­ya­jñā­na­syo­kta­m­, tatra a­vi­cā­ra­ka­ta­vaṃ kim u­cya­te­? yadā smṛ­ti­rū­pa­tvaṃ tena he­tu­nā­kṣa­jñā­na­sya vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śi­ṣṭā­rtha­vi­ṣa­ya­tvaṃ ni­ṣi­dhya­te­, tadā smṛtir eva ta­thā­rtha­vi­ṣa­yā­bhyu­pe­yā tataś ca ni­rvi­ṣa­ya­tvā­bhyu­pa­ga­ma­vi­ro­dhaḥ­. na cā­nu­bha­va­vi­ṣa­yā­d anyo viṣayaḥ smṛteḥ śakyo vya­va­sthā­pa­yi­tu­m­, sarvatra dṛ­ṣṭā­rtha­vi­ṣa­ya­tve­na smṛteḥ saṃ­ve­da­nā­t­.</p><p n="a_457 b_YA_18­4­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­4­,24~</span>atha smṛtir api na vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śi­ṣṭā­rtha­vi­ṣa­yā­, na, ta­dvya­va­hā­ro­cche­da pra­sa­ṅgā­t­. yadā ta­dvi­śi­ṣṭā­rthaḥ smṛ­tyā­nu­bha­ve­na ca naiva vi­ṣa­yī­kri­ya­te­, tadā katham a­pra­ti­pa­nno 'sau vya­va­ha­rtuṃ śa­kya­te­? bhrāntita iti cet, na, bhrānteḥ pra­ti­ṣi­ddha­tvā­t­.</p><p n="a_458 b_YA_18­4­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­4­,28~</span>atha pa­rā­ma­rśa­ja­nya­tva­m a­vi­cā­ra­ka­tvaṃ hetuḥ, tathāpy a­si­ddha­tvā­d a­yu­ktaḥ­. pa­rā­ma­rśo hi smṛtiḥ syād ā­nu­mā­ni­kaṃ vā jñā­na­m­, saṃ­śa­yā­di­rū­paṃ vā? sa­rva­syā­pi vi­śi­ṣṭā­nu­bha­vo­tpa­ttā­v i­ndri­ya­sa­ha­kā­ri­tvaṃ pra­sā­dhi­ta­m e­ve­ti­.</p><p n="a_459 b_YA_18­5­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­5­,1~</span>yad apy uktam — vi­cā­ra­ka­tve ce­ndri­ya­ma­no­jñā­na­yo­r a­bhe­da­pra­sa­ṅgā­d i­tyā­di­, tad apy a­yu­kta­m­, ni­rvi­ka­lpa­ka­tvā­dya­vi­śe­ṣa­va­d a­sa­mbha­vā­t­. yathā tvanmate ca­tu­rvi­dhā­nāṃ pra­tya­kṣā­ṇāṃ ni­rvi­ka­lpa­ka­tvā­bhrā­nta­tvā­vi­śe­ṣe 'py a­vā­nta­ra­dha­rma­bhe­do 'sti vi­ṣa­ya­bhe­daḥ kā­ra­ṇa­bhe­da­ś cāsti, tathā vi­cā­ra­ka­tvā­vi­śe­ṣe '­pī­ndri­ya­ma­no­jñā­na­yo­r nābheda eva. nāpy a­tī­tā­nā­ga­ta­va­stu­bhe­da­gra­ha­ṇā­di­pra­sa­ṅga iti.</p><p n="a_460 b_YA_18­5­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­5­,6~</span>yad apy uktam — jā­tyā­di­sa­mba­ndhā­tī­ta­śa­bda­vya­va­hā­rā­dī­nā­m i­ndri­ya­jñā­nā­vi­ṣa­ya­tvā­d iti, tad apy a­sā­ra­m­, jā­tyā­di­sa­mba­ndha­sye­ndri­ya­vi­ṣa­ya­tve­nā­sā­dhi­ta­tvā­d vi­śi­ṣṭa­jñā­na­sya ca ke­va­la­vi­śe­ṣyā­la­mba­na­tve­na pra­sā­dhi­ta­tvā­t­, nā­tī­ta­śa­bdā­di­vi­ṣa­ya­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. yad api vi­ka­lpo­tthā­pi­tā sā ce­tyā­di­, tad apy a­sa­t­, kā­mā­dyu­pe­ta­sya pu­ro­va­sthi­te kā­mi­nyā­dya­rthe ta­dvi­ka­lpa­sye­cchā­to 'py a­ni­vṛ­tti­da­rśa­nā­t­. atha pra­saṃ­khyā­nā­bhyā­sā­t kā­mi­nyā­di­vi­ka­lpo 'pi ni­va­rtta­te­. evaṃ tarhi ci­tta­vṛ­tti­ni­ro­dhā­bhyā­sā­d i­ndri­ya­bu­ddha­yo 'pi ni­va­rta­nta ity āhuḥ pa­ta­ñja­li­pra­bhṛ­ta­yaḥ­. kiṃ ca su­pta­vyā­sa­kta­ma­na­sāṃ ce­ndri­ya­saṃ­ni­kṛ­ṣṭā­rtha­syā­py a­pra­ti­bhā­sa­nā­n na ma­no­ni­ra­pe­kṣa­sye­ndri­ya­syā­pi vyāpāraḥ sa­mbha­va­ti­.</p><p n="a_461 b_YA_18­5­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­5­,15~</span>yac coktam — sā­ma­grī­sā­ka­lye vi­ni­va­rttya go­bu­ddhi­m aśvam api ka­lpa­ya­to go­da­rśa­nā­d iti, tad a­sa­mba­ddha­m eva pra­la­pi­ta­m­. tathā hi — ayaṃ gaur iti jñānaṃ saṃ­ke­ta­smṛ­tī­ndri­ya­yo­r a­nya­ta­rā­bhā­ve 'pi no­pa­pa­dya­ta ity evaṃ pa­re­ṇo­kte sā­ma­grī­sā­ka­lye vi­ni­va­rtye­tyā­di kvo­pa­yu­jya­te­?</p><p n="a_462 b_YA_18­5­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­5­,19~</span>yad apy uktam — nā­rtha­saṃ­ni­dhi­m ī­kṣe­ta­. na hi ga­vā­di­vi­ka­lpo '­rtha­saṃ­ni­dhā­v eva bha­va­tī­ti­, tad apy a­sa­mī­kṣi­tā­bhi­dhā­na­m­, vi­śi­ṣṭa­vi­ka­lpa­syā­rtha­saṃ­ni­dhi­m a­nta­re­ṇo­tpa­tte­r a­da­rśa­nā­t­. śa­bda­sā­myā­d a­bhe­di­na­ś ca bha­va­tai­vā­nu­mi­ti­sā­dha­na­tva­sya ni­rā­kṛ­ta­tvā­t­. kiṃ ca ke­śā­di­jñā­na­va­d a­kṣa­ja­tva­sā­myā­t sa­rvā­kṣa­ja­jñā­nā­nā­m a­rtha­saṃ­ni­dhi­ni­ra­pe­kṣā­ṇā­m e­vo­da­ya­pra­sa­ṅgā­t­. tataś ca na ka­sya­ci­d a­rtha­sā­ma­rthye­no­dbha­va ity a­rtha­sā­ma­rthyā­d bha­va­tva­m asiddhaṃ syāt. yathā vā bhā­va­nā­ja­tvā­vi­śe­ṣe 'pi yo­gi­jñā­na­m e­vā­vi­saṃ­vā­di­tvā­d abhrāntaṃ pra­tya­kṣa­m i­ṣya­te­, na tu sva­pnā­dyu­pa­pla­va­jñā­na­m­. tathā sa­vi­ka­lpa­ka­tve 'py ayaṃ gaur i­tyā­di­jñā­na­m e­vā­vi­saṃ­vā­di­tvā­d a­rtha­sā­kṣā­tka­ra­ṇa­pra­vṛ­tta­tvā­c ca pra­tya­kṣa­m iti.</p><p n="a_463 b_YA_18­5­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­5­,28~</span>yad apy uktam — saṃ­ke­ta­ba­le­nā­rthe­ṣu śabdaḥ pra­va­rta­te­. saṃ­ke­ta­s tu na vyaktau śakyate karttuṃ grahītuṃ ca, nāpi sā­mā­nye­. yasmād —</p><lg n="a_464"><l>"­e­ka­tra dṛṣṭo bhedo hi kvacin nānyatra dṛśyate | </l><l>na tasmād bhinnam asty anyat sāmānyaṃ bu­ddhya­bhe­da­taḥ || "</l></lg><p n="a_465 b_YA_18­6­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­6­,3~</span>tad apy a­sa­t­, yasmād vyaktau sāmānye ca <ref type="note-up">1</ref> saṃ­ke­ta­sya karaṇaṃ grahaṇaṃ yathā sa­mbha­va­ti­, ta­tho­pa­ri­ṣṭā­d vi­sta­re­ṇa pra­ti­pā­da­yi­ṣyā­maḥ­. tat siddhaṃ sa­vi­ka­lpa­ka­m api pra­tya­kṣa­m­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: tadvastu ca </seg> </ab><p n="a_466 b_YA_18­6­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­6­,6~</span>saṃ­śa­yā­de­r api vi­pra­ti­pa­tti­vi­ṣa­ya­syā­ne­nai­va nyā­ye­nā­kṣa­ja­tva­m a­rtha­vi­ṣa­ya­tvaṃ ca sā­dha­yi­ta­vya­m iti.</p><p n="a_467 b_YA_18­6­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­6­,8~</span>ni­rvi­ka­lpa­kā­dhi­ga­ta­vi­ṣa­ya­tvā­t sa­vi­ka­lpa­ka­syā­pra­mā­ṇa­tva­m iti cet, na; anyathā ta­da­dhi­ga­mā­t­. yo­gi­jñā­na­sya ca dṛ­ṣṭa­śru­tā­di­vi­ṣa­ya­syā­pra­mā­ṇa­tva­pra­sa­ṅgā­t­. saṃ­pla­va­sya ca prāg eva sā­dhi­ta­tvā­t a­dhi­ga­ta­vi­ṣa­ya­tve 'pi na sa­vi­ka­lpa­ka­m a­pra­mā­ṇa­m­. na cā­dhi­ga­ta­vi­ṣa­ya­tve­na smṛtir eva, sma­ra­ṇvi­ṣa­ya­tvā­vi­śe­ṣā­t pra­tya­kṣā­dī­nā­m apy a­bhe­da­pra­sa­ṅga ity alam a­ti­pra­saṃ­ge­ne­ti­.</p><lg n="a_468"><l>iti śrī­ma­dā­cā­rya­bhā­sa­rva­jña­vi­ra­ci­te nyā­ya­bhū­ṣa­ṇe sa­ṅgra­ha­vā­rti­ke prathamaḥ pa­ri­cche­daḥ samāptaḥ || </l></lg><ab type="head" resp="YA">a­nu­mā­na­pa­ri­cche­daḥ</ab><ab type="head" resp="YA">a­nu­mā­na­sva­rū­pa­m</ab><p n="a_469 b_YA_18­9­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­9­,4~</span>a­the­dā­nī­m a­nu­mā­na­sva­rū­paṃ vi­cā­rya­te —</p><p n="a_470 b_YA_18­9­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­9­,5~</span>"­ta­tpū­rva­kaṃ tri­vi­dha­m a­nu­mā­naṃ pū­rva­va­c che­ṣa­va­t sā­mā­nya­to dṛṣṭaṃ ca" iti sū­tra­m­. atra ta­tpū­rva­ka­m a­nu­mā­na­m ity e­tā­va­d eva la­kṣa­ṇā­rtha­m­, pa­ri­śi­ṣṭaṃ tu vi­bhā­gā­rtha­m ity eke, ta­da­pa­vyā­khyā­na­m­; tad ity anena yadi pra­tya­kṣa­m eva pa­rā­mṛ­śya­te­, ta­dā­ti­vyā­ptya­vyā­pti­do­ṣau bhavataḥ — pra­tya­kṣa­pū­rva­ke saṃskāre saṃ­śa­yā­di­jñā­ne cā­ti­vyā­pti­r a­nu­mā­nā­di­pū­rva­kā­nu­mā­ne cā­vyā­pti­r iti. te­nā­vyā­pti­pa­ri­hā­rā­rthaṃ vi­bhā­ga­sū­tra­pra­krā­ntā­ni sa­rva­pra­mā­ṇā­ni pa­rā­mṛ­śya­nte­. vi­gra­ha­vi­śe­ṣā­śra­ya­ṇā­d a­ti­vyā­pti­pa­ri­hā­ro 'pi siddhaḥ. te ca tāni ceti vi­gra­haḥ­. sva­rū­pā­ṇā­m e­ka­śe­ṣā­t tānīti bha­va­ti­. tāni pūrvaṃ yasya tad idaṃ ta­tpū­rva­ka­m­. tatra te ity a­ne­nā­vi­nā­bhā­va­sa­mba­ndha­da­rśa­naṃ li­ṅga­da­rśa­naṃ cā­bhi­sa­mba­dhya­te­. tānīty anena sa­rva­pra­mā­ṇa­pha­lā­ni­. etad uktaṃ bhavati — pra­tya­kṣā­dya­nya­ta­ma­pra­mā­ṇa­ja­ni­ta­m a­vi­nā­bhā­va­sa­mba­ndha­da­rśa­naṃ li­ṅga­da­rśa­naṃ ca pūrvaṃ yasya tat ta­tho­kta­m­. a­nu­mi­ti­r a­nu­mā­na­m­. pha­la­la­kṣa­ṇe hi siddhe ta­tsā­dha­na­la­kṣa­ṇaṃ siddhyaty eva.</p><p n="a_471 b_YA_18­9­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 18­9­,17~</span>atha vā ta­tpū­rva­kaṃ yataḥ ka­rma­ka­rtṛ­vai­la­kṣa­ṇyā­d bha­va­ti­, ta­da­nu­mā­na­m iti. ta­ccha­bde­nā­pi yadā pra­tya­kṣā­di­pra­mā­ṇā­ny eva pa­rā­mṛ­śya­nte­, ta­dai­ka­sya pū­rva­ka­śa­bda­sya lu­pta­ni­rde­śo dra­ṣṭa­vyaḥ­. ta­tpū­rva­ka­pū­rva­kaṃ jā­.­.­.­tyā­di vyā­khye­ya­m­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nu­mā­na­trai­vi­dhya­m</ab><p n="a_472 b_YA_19­0­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­0­,4~</span>tri­vi­dha­gra­ha­ṇaṃ ni­ya­mā­rtha­m — de­śa­kā­la­jā­tya­va­sthā­di­bhe­dā­d a­na­nta­m apy a­nu­mā­naṃ tri­vi­dha­m e­ve­ti­. pra­kā­rā­nta­re­ṇa trai­vi­dhyā­śaṃ­kā­ni­vṛ­ttya­rtha­m — pū­rva­va­dā­di­gra­ha­ṇa­m­. pū­rva­va­d iti kā­ra­ṇā­nu­mā­na­m­. kathaṃ? pū­rva­śa­bde­na kā­ra­ṇā­khya­m iha liṅgam u­kta­m­, tad vidyate ya­syā­la­mba­nī­bhū­taṃ li­ṅgi­jñā­na­sā­dha­na­sya jñānasya ta­tpū­rva­va­t­. pha­la­vi­va­kṣa­yā tu pūrvaṃ vidyate janakaṃ yasya li­ṅgi­jñā­na­sya tat pū­rva­va­t­.</p><p n="a_473 b_YA_19­0­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­0­,9~</span>śe­ṣa­va­d ity atrāpy eṣaiva vyu­tpa­ttiḥ­. śe­ṣa­va­d iti kā­ryā­nu­mā­na­m­. kā­rya­kā­ra­ṇa­yoḥ kāraṇaṃ vyā­khyā­ta­m­. ataḥ kāryaṃ śiṣyata iti śeṣaḥ.</p><p n="a_474 b_YA_19­0­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­0­,11~</span>sā­mā­nya­to­dṛ­ṣṭaṃ nāma ya­da­kā­rya­kā­ra­ṇa­tve 'py a­vi­nā­bhū­ta­m a­rthā­nta­ra­sya ga­ma­ka­m­. yathā ga­ndha­vi­śe­ṣo ra­sā­di­vi­śe­ṣa­sye­ti­. caśabdaḥ sa­mā­na­nyā­ya­tvaṃ sū­ca­ya­ti­. etad uktaṃ bhavati — śākyair a­rthā­nta­ra­sya kāryam eva ga­ma­ka­m i­ṣya­te­, na kā­ra­ṇa­m­, nāpy a­kā­rya­kā­ra­ṇa­m iti. tatra kāryasya ga­ma­ka­tve yo nyāyas tair a­vya­bhi­cā­ra­la­kṣa­ṇo '­pa­di­ṣṭaḥ­, sa i­ta­ra­trā­py astīti ca­śa­bde­na sū­cya­te­. tathā co­tta­ra­tra pra­pa­ñca­yi­ṣyā­maḥ­.</p><p n="a_475 b_YA_19­0­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­0­,16~</span>atha vā pū­rva­va­d iti ke­va­lā­nva­yy a­nu­mā­na­m­, śe­ṣa­va­d iti ke­va­la­vya­ti­re­ki­, sā­mā­nya­to­dṛ­ṣṭa­m ity a­nva­ya­vya­ti­re­kī­ti­. kathaṃ? pū­rva­śa­bde­nā­nva­yo vya­pa­di­śya­te­, prāg a­dhya­va­sī­ya­mā­na­tvā­t­. na hi yāvan nā­gni­bhā­ve dhū­ma­bhā­vo '­dhya­va­sī­ya­te­, tāvad a­gnya­bhā­ve dhū­mā­bhā­vo dṛṣṭo 'py a­dhya­va­sā­tuṃ śa­kya­te­. vi­dhya­dhya­va­sā­ya­pū­rva­ka­tvā­t ni­ṣe­dhā­vya­va­sā­ya­sya­. pūrvam eva vi­dya­te­, anvaya evāsti ya­syā­nu­mā­na­sya ta­tpū­rva­va­t­. śeṣo vya­ti­re­kaḥ sa evāsti yasya tac che­ṣa­va­t­. bā­dha­ko­pa­la­kṣi­ta­sya ke­va­la­vya­ti­re­ka­sya gamakaṃ na vya­ti­re­ka­mā­tra­sye­ti pra­da­rśa­nā­rthaṃ śe­ṣa­va­d ity u­kta­m­, na vya­ti­re­ka­va­d iti. a­nva­ya­vya­ti­re­ka­yoḥ sā­dha­nā­ṅga­yoḥ sā­mā­nye­na yad a­nu­mā­naṃ dṛ­ṣṭa­m­, tat sā­mā­nya­to dṛ­ṣṭa­m­. etad uktaṃ bhavati — ya­thā­nva­ye­nai­ta­d a­nu­mā­na­m u­pa­kṛ­taṃ tathā vya­ti­re­ke­ṇā­pī­ti­. caśabdo '­nva­ya­vya­ti­re­ki­va­d i­ta­ra­yo­r api ga­ma­ka­tva­m astīti sū­ca­ya­ti­.</p><p n="a_476 b_YA_19­0­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­0­,26~</span>śākyāḥ khalu ke­va­lā­nva­yi­naḥ ke­va­la­vya­ti­re­ki­ṇa­ś ca ga­ma­ka­tvaṃ nāstīty āhuḥ, ta­nni­ṣe­dho 'pi sū­ci­taḥ­, tac co­pa­ri­ṣṭā­d va­rṇa­yi­ṣyā­maḥ­.</p><p n="a_477 b_YA_19­1­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­1­,1~</span>atra ta­tpū­rva­ka­m ity e­tā­va­d e­vā­nu­mā­na­la­kṣa­ṇa­m iti na bu­dhyā­ma­he­, saṃ­skā­ra­saṃ­śa­yā­de­r api pra­tya­kṣā­di­pha­la­pū­rva­ka­tvā­t­. atha ta­tpū­rva­ka­m a­vya­bhi­cā­rā­di­vi­śi­ṣṭa­jñā­na­m ity a­dhyā­hri­ya­te­, tathāpi pra­tya­kṣā­ga­ma­jñā­nā­bhyāṃ vya­bhi­cā­ra­s ta­nni­vṛ­ttya­rtha­m apy a­dhyā­hā­rā­nta­raṃ yady ā­śrī­ya­te­, tadā ta­tpū­rva­ka­gra­ha­ṇaṃ vyarthaṃ syāt. a­dhyā­hā­rai­r eva la­kṣa­ṇa­si­ddhe­r iti.</p><p n="a_478 b_YA_19­1­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­1­,6~</span>nanu ca te iti vi­gra­hā­śra­ya­ṇā­d eva sa­rva­vya­bhi­cā­ra­ni­vṛ­ttiḥ siddhā. na hy a­vi­nā­bhā­va­dṛ­ṣṭā­nu­kā­ri­smṛ­ti­sa­hi­te­na li­ṅga­jñā­ne­na saṃ­śa­yā­di­jñā­naṃ pra­tya­kṣā­ga­ma­jñā­naṃ vā janyata iti, na; a­pra­krā­nta­tvā­t­. na hi prāk kvacid a­vi­nā­bhā­va­da­rśa­na­li­ṅga­da­rśa­ne prakrānte yena tayor eva 'te' ity anena pa­rā­ma­rśaḥ syāt. a­pra­krā­nta­syā­pī­cchā­mā­tre­ṇa pa­rā­ma­rśā­bhyu­pa­ga­me vi­śi­ṣṭa­li­ṅgi­jñā­na­syai­va pa­rā­ma­rśaḥ syāt. tataś ca pū­rva­ka­gra­ha­ṇa­m a­na­rtha­kaṃ syāt tad ity e­tā­va­tai­vā­dhyā­hā­ra­sa­hi­te­nā­nu­mā­na­la­kṣa­ṇa­si­ddhe­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">anyeṣāṃ mate '­nu­mā­na­la­kṣa­ṇaṃ ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_479 b_YA_19­1­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­1­,13~</span>anye tu ta­tpū­rva­kaṃ tri­vi­dha­m a­nu­mā­na­m ity e­tā­va­l la­kṣa­ṇa­vā­kyaṃ va­rṇa­ya­nti­.</p><p n="a_480 b_YA_19­1­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­1­,14~</span>asyārthaḥ — pra­tya­kṣā­di­pra­mā­ṇa­pū­rva­kaṃ ke­va­lā­nva­yā­di­li­ṅga­tra­yā­la­mba­naṃ jñānam a­nu­mā­na­m iti, naitad api yuktaṃ; jñā­na­syai­va pra­mā­ṇa­tvā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. sarvaṃ hy a­nu­mi­ti­sā­dha­naṃ jñānam ajñānaṃ cā­nu­mā­na­m i­ṣya­te­. kiṃ ca saṃ­śa­yā­di­jñā­naṃ ja­na­ya­d api ta­tpū­rva­kaṃ trividhaṃ li­ṅgā­la­mba­naṃ jñānam a­nu­mā­naṃ syāt. a­dhyā­hā­rai­r a­vyā­ptya­ti­vyā­pti­ni­vṛ­ttau tata eva la­kṣa­ṇa­si­ddhe­r a­na­rtha­kaṃ sūtraṃ syād iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­pa­re­ṣāṃ mate '­nu­mā­na­la­kṣa­ṇa­m</ab><p n="a_481 b_YA_19­1­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­1­,20~</span>apare tu pū­rva­va­dā­di­pa­dā­ni la­kṣa­ṇā­rtha­tve­na va­rṇa­ya­nti kila — pūrvam u­pā­dā­nā­t pakṣaḥ pū­rva­śa­bde­no­cya­te­, so 'sty eva yasya ta­tpū­rva­va­t pa­kṣa­vyā­pa­kaṃ liṅgam u­cya­te­. śeṣa iti sa­pa­kṣaḥ­, uktāt pakṣāc chi­ṣya­mā­ṇa­tvā­d ataḥ śe­ṣa­va­d iti sa­pa­kṣa­va­d ity uktaṃ bha­va­ti­.</p><p n="a_482 b_YA_19­1­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­1­,24~</span>sā­mā­nya­to­dṛ­ṣṭaṃ vipakṣe ity a­dhyā­hā­rya­m­. vipakṣe sa­mā­nye­nā­dṛ­ṣṭaṃ vi­pa­kṣa­śa­bdā­bhi­dhe­ye sa­rva­trā­dṛ­ṣṭa­m ity arthaḥ. caśabdo '­sa­tpra­ti­pa­kṣa­tvā­bā­dhi­ta­vi­ṣa­ya­tve sa­mu­cci­no­ti­. evaṃ ca pa­ñca­rū­pa­li­ṅga­m uktaṃ bha­va­ti­. ke­va­la­vya­ti­re­ki­ke­va­lā­nva­yi­no­r lakṣaṇaṃ śe­ṣa­va­tsā­mā­nya­to­dṛ­ṣṭa­pa­da­yo­r a­nya­ta­ra­lo­pe­na vyā­khye­ya­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tpū­rva­ka­m iti sūtrasya svā­bhi­ma­to 'rthaḥ</ab><p n="a_483 b_YA_19­2­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­2­,2~</span>bhavatv evaṃ ka­ṣṭa­ka­lpa­na­yā trividhaṃ li­ṅga­la­kṣa­ṇa­m­. tathāpy a­nu­mā­na­la­kṣa­ṇaṃ pra­stu­ta­m a­na­bhi­dhā­yā­pra­stu­taṃ li­ṅga­la­kṣa­ṇa­m e­vā­bhi­da­dha­to '­pra­stu­tā­bhi­dhā­yi­tvaṃ syāt. na hi liṅgam e­vā­nu­mā­na­m­, sa­rva­ka­ra­ṇa­grā­ma­syā­nu­mi­ti­sā­dha­ka­syā­nu­mā­na­tvā­t­, saṃ­śa­yā­di­ja­na­ka­sya ca li­ṅga­syā­na­nu­mā­na­tvā­t­. a­tī­tā­nā­ga­ta­li­ṅga­jñā­nā­d apy a­nu­mi­ti­sa­mbha­vā­d a­kā­ra­ṇa­m api liṅgam a­nu­mi­te­s tat kathaṃ li­ṅga­la­kṣa­ṇā­d e­vā­nu­mā­na­la­kṣa­ṇaṃ si­ddhya­tī­ti­? tasmāt tri­vi­dha­m ity asya pū­rva­va­dā­di­pa­dā­nāṃ ca prāg uktam eva vyākhyānaṃ jyāyaḥ. ta­tpū­rva­ka­gra­ha­ṇaṃ ca sva­kī­yā­nu­mā­na­bhū­ṣa­ṇā­rthaṃ pa­ra­kī­yā­nu­mā­na­dū­ṣa­ṇā­rthaṃ co­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">sā­ṅkhyā­nu­mā­na­kha­ṇḍa­na­m</ab><p n="a_484 b_YA_19­2­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­2­,11~</span>katham iti? yat tāvat sāṃkhyaiḥ gu­ṇa­pu­ru­ṣa­vi­ṣa­ya­m a­nu­mā­na­m u­kta­m­, tan na yu­kta­m­; pra­tya­kṣa­pū­rva­kaṃ hy a­nu­mā­naṃ tair apy a­bhyu­pa­ga­ta­m­, na ca tanmate pratyakṣaṃ pra­mā­ṇa­m u­pa­pa­dya­te­. ke­śo­ṇḍu­kā­di­jñā­na­va­da­lī­kā­rtha­vi­ṣa­ya­tve­na bhrā­nta­tvā­t­. tathā ca tair uktaṃ —</p><lg n="a_485 b_YA_19­2­,14~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­2­,14~</span><l>guṇānāṃ paramaṃ rūpaṃ na dṛ­ṣṭi­pa­tha­m ṛcchati | </l><l>yat tu dṛ­ṣṭi­pa­thaṃ prāptaṃ ta­nmā­ye­va su­tu­ccha­ka­m || iti.</l></lg><p n="a_486 b_YA_19­2­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­2­,16~</span>evaṃ ca mā­yā­dhū­mā­di­da­rśa­na­pū­rva­kā­nu­mā­na­va­da­lī­ka­vi­kā­ra­da­rśa­na­pū­rva­kaṃ pra­dhā­nā­dya­nu­mā­na­m a­pra­mā­ṇa­m eva.</p><ab type="head" resp="YA">a­dvai­tya­nu­mā­na­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_487 b_YA_19­2­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­2­,19~</span>a­dvai­ta­vā­di­nā­m apy a­dvai­ta­vi­ṣa­yā­v a­nu­mā­nā­ga­mā­v a­nva­yā­di­grā­ha­ka­sya pra­tya­kṣa­syā­pra­mā­ṇa­tve­nā­yu­ktau pra­mā­ṇa­tve 'pi tenaiva bā­dhi­tā­v iti. na ca tābhyāṃ pratyakṣaṃ bādhyate yatas ta­tpū­rva­kaṃ tayoḥ sattvam ity evaṃ yo­jya­m­.</p><ab type="head" resp="YA">cā­rvā­ka­ma­ta­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_488 b_YA_19­3­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­3­,2~</span>ye 'pi pra­tya­kṣa­m evaikaṃ pra­mā­ṇa­m ity āhus tair api svārthaṃ parārthaṃ ca hi­tā­hi­ta­prā­pti­pa­ri­hā­rā­nu­ṣṭhā­na­m a­bhyu­pa­ga­ccha­dbhi­s ta­ddhe­tu­sā­dha­na­sā­ma­rthya­ni­śca­yo na pra­tya­kṣā­t sa­mbha­va­ti­, ity atas ta­tpū­rva­ka­m a­nu­mā­na­m a­va­śya­m a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m ato '­vi­nā­bhā­va­sa­mba­ndha­sya gra­hī­tu­m a­śa­kya­tvā­d i­tyā­dya­nu­pa­pa­nna­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">sau­ga­tā­nu­mā­na­la­kṣa­ṇa­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_489 b_YA_19­3­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­3­,7~</span>śā­kyā­nā­m api ta­tpū­rva­ka­m a­nu­mā­naṃ na prā­pno­tī­ti yo­jya­m­. sā­dṛ­śya­jñā­na­sya pra­tya­kṣa­to '­sa­mbha­vā­t­, ta­da­sa­mbha­ve trai­rū­pyā­sa­mbha­vā­t katham a­nu­mā­naṃ pra­va­rta­te­? trai­rū­pyā­l liṅgato '­rtha­dṛ­ga­nu­mā­na­m ity eva hi ta­lla­kṣa­ṇa­m āhuḥ. trai­rū­pya­sya cā­tya­nta­vi­la­kṣa­ṇa­va­stu­mā­tra­grā­hi­ṇaḥ pra­tya­kṣā­n niścayo na sa­mbha­va­tī­ti katham a­ni­ści­tā­t tato '­sa­tka­lpā­d a­rtha­dṛ­ga­nu­mā­na­m­? bhrā­nti­ta­s trai­rū­pya­gra­ha­ṇa­m ity etad apy a­ndha­ce­ṣṭi­ta­m­, mi­thyā­nu­mā­na­pra­sa­ṅgā­t­. na hi loke bhrā­nti­ta­s tri­rū­pa­dhū­mā­va­dhā­ra­ṇā­d a­rtha­kri­yā­sa­ma­rtha­da­ha­nā­nu­mā­naṃ dṛ­ṣṭa­m­.</p><p n="a_490 b_YA_19­3­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­3­,14~</span>a­thā­nu­mā­ne­nai­va trairūpyaṃ gṛ­hya­te­, naitad asti; trai­rū­pya­grā­ha­kā­nu­mā­na­syā­pi trai­rū­pya­gra­ha­ṇā­pe­kṣi­ta­tvā­t­. tatrāpy a­nu­mā­nā­nta­rā­bhyu­pa­ga­me trai­rū­pya­grā­ha­kā­nu­mā­nā­na­va­sthā­nā­d a­bhi­ma­tā­nu­me­yā­pra­ti­pa­tti­r eva syāt. ayam eva hi sū­tra­kā­rā­bhi­prā­yo 'nyair api pra­ka­ṭi­taḥ­. tad uktam —</p><lg n="a_491 b_YA_19­3­,18~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­3­,18~</span><l>"­li­ṅga­li­ṅgya­nu­mā­nā­nā­m ā­na­ntyā­d e­ka­li­ṅgi­ni | </l><l>gatir yu­ga­sa­ha­sre­ṣu bahuṣv api na jāyata || " iti.</l></lg><p n="a_492 b_YA_19­3­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­3­,20~</span>etac ca dū­ṣa­ṇa­m asmākaṃ saṃplavaṃ sa­mba­ndha­sā­dṛ­śyā­deḥ pra­tya­kṣa­vi­ṣa­ya­tvaṃ cā­bhyu­pa­ga­ccha­tā bhū­ṣa­ṇa­m evety āha — ta­tpū­rva­ka­m a­nu­mā­na­m iti.</p><p n="a_493 b_YA_19­4­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­4­,2~</span>nanu bhavato 'py a­nu­mā­nā­ga­ma­pū­rva­kā­nu­mā­nā­bhyu­pa­ga­mā­t kathaṃ na tad dū­ṣa­ṇa­m­? na; tasyāpi pā­ra­mpa­rye­ṇa pra­tya­kṣa­pū­rva­ka­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. vya­va­hi­ta­kā­ra­ṇe 'pi ta­tpū­rva­ka­tva­vya­va­hā­ro dṛ­śya­te­, yathā vṛ­ṣṭi­pū­rvi­kā sa­sya­sa­mpa­tti­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">pra­tya­kṣa­sya nā­nu­mā­ne '­nta­rbhā­vaḥ</ab><p n="a_494 b_YA_19­4­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­4­,6~</span>anye tu pra­tya­kṣa­syā­py a­nu­mā­ne '­nta­rbhā­va­m i­ccha­nti­. ta­nni­ṣe­dha­ka­he­tu­sū­ca­nā­rthaṃ coktam — ta­tpū­rva­ka­m a­nu­mā­na­m iti. tathā ca pa­rī­kṣā­yāṃ "­pra­tya­kṣa­m a­nu­mā­na­m e­ka­de­śa­gra­ha­ṇā­d u­pa­la­bdhe­r­" iti pū­rva­pa­kṣaṃ kṛtvā "na pra­tya­kṣe­ṇa yāvat tāvad apy u­pa­la­mbhā­n­" nā­nu­mā­na­pra­sa­ṅgaḥ­, ta­tpū­rva­ka­tvā­d iti pra­ti­sa­mā­dhā­na­m uktam iti. tasmād anyārthaṃ ta­tpū­rva­ka­gra­ha­ṇa­m a­ptī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nu­mā­na­pa­dā­d eva ta­lla­kṣa­ṇa­m</ab><p n="a_495 b_YA_19­4­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­4­,12~</span>yadi ta­tpū­rva­ka­gra­ha­ṇa­m api na la­kṣa­ṇā­rthaṃ kim idānīṃ tarhy a­nu­mā­na­la­kṣa­ṇā­rthaṃ sū­tra­m­? a­nu­mā­na­pa­da­m eva sa­vyu­tpa­tti­kaṃ la­kṣa­ṇā­rtha­m­, yathā — "­pra­tya­kṣā­nu­mā­no­pa­mā­na­śa­bdāḥ pra­mā­ṇā­ni­" ity atra pra­mā­ṇa­pa­da­m eva vyu­tpa­tti­sa­vya­pe­kṣaṃ la­kṣa­ṇā­rtha­tve­na sa­rva­vyā­khyā­tṛ­bhi­r iṣṭam — pra­mī­ya­te '­ne­ne­ti pra­mā­sā­dha­naṃ pra­mā­ṇa­m ity uktaṃ bha­va­ti­. ta­tha­nu­mī­ya­te '­ne­ne­ti a­nu­mi­tiḥ kriyate yena ta­da­nu­mā­na­m iti la­bhya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nu­mi­ti­la­kṣa­ṇa­m</ab><p n="a_496 b_YA_19­4­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­4­,19~</span>kā punar iyam a­nu­mi­tiḥ­? "­sa­mya­ga­vi­nā­bhā­ve­na pa­ro­kṣā­nu­bha­vaḥ­"­. a­vi­nā­bhā­ve­ne­ti vyā­pti­sma­ra­ṇe­ne­ty uktaṃ bha­va­ti­, vi­ṣa­ya­śa­bde­na vi­ṣa­yi­ṇo '­bhi­dhā­nā­t­. yathā sau­rā­ṣṭra­de­śo bhagna iti. a­vi­nā­bhā­ve­ne­ti sā­dha­ka­ta­mā­rthe tṛ­tī­yā­. yady apy a­ntaḥ­ka­ra­ṇā­de­r apy a­nu­mi­ti­sā­dha­na­tva­m asti, tathāpi ya­vā­ṅku­ra­va­d a­sā­dhā­ra­ṇa­ni­rde­śo '­ya­m­. ata e­vā­vi­nā­bhā­va­syai­va sma­ra­ṇa­syai­va vā­nu­mā­na­tvaṃ no­kta­m­, kin tu te­nā­sā­dhā­ra­ṇa­bhū­te­na yaḥ pa­ro­kṣā­nu­bha­vo janyate tasya sādhanaṃ karaṇaṃ sarvam e­vā­nu­mā­na­m iṣyata ity etad arthaṃ sa­mya­ga­vi­nā­bhā­va­ja­nya­m ity evaṃ lakṣaṇaṃ kṛ­ta­m­. a­vi­nā­bhā­va­smṛ­ti­ma­to 'pi ka­sya­ci­t ku­ta­ści­n ni­mi­ttā­d vi­pa­rya­yaḥ saṃśayo vā bha­va­ti­, yathā lau­kā­yi­ta­ka­sya­, ta­nni­vṛ­ttya­rthaṃ samyag ity u­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">bhrāntam a­nu­mā­na­jñā­na­m iti śā­kya­ma­ta­m</ab><p n="a_497 b_YA_19­5­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­5­,6~</span>atha vā­nu­me­ya­jñā­naṃ bhrāntam evety āhuḥ śākyāḥ. tad uktam — "­bhrā­nti­r apy a­rtha­sa­mba­ndhā­d­" iti tasya ni­ṣe­dhā­rthaṃ sa­mya­ggra­ha­ṇa­m­. na khalu bhrānteḥ pra­mā­ṇa­tvaṃ yu­kta­m­, bhrā­nti­tvā­t­, ke­śā­di­bhrā­nti­va­d iti.</p><p n="a_498 b_YA_19­5­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­5­,9~</span>nanv evaṃ sati jñā­na­tvā­d dvi­ca­ndrā­di­jñā­na­va­t sa­rva­jñā­nā­nā­m a­pra­mā­ṇa­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. sa tv a­ni­ṣṭaḥ­, tasmād yathā jñā­na­tvā­vi­śe­ṣe 'pi na sarvaṃ pra­mā­ṇa­m­. kin tv a­vi­saṃ­vā­dy eva jñā­na­m­. tathā bhrāntir apy ā­vi­saṃ­vā­di­nī pra­mā­ṇa­m iti, na; vi­ru­ddha­tvā­t­. yadi bhrāntiḥ, katham a­vi­saṃ­vā­di­nī­? vya­bhi­cā­rā­bhā­vo hy a­vi­saṃ­vā­dā­rthaḥ­. saṃ­vā­da­ś ced asti li­ṅgi­jñā­na­sya­. tato '­syā­vya­bhi­cā­ri­tvā­d a­bhrā­nta­tva­m eva, kathaṃ bhrā­nta­tva­m­? nanu cā­ta­smiṃ­s tadgraho bhrāntir ity u­cya­te­. tadrūpaṃ ca li­ṅgi­jñā­na­syā­py asti, sva­pra­ti­bhā­se 'narthe '­rthā­dhya­va­sā­ye­na pra­va­rta­nā­t bhrā­nta­syā­py a­vya­va­si­tā­rthā­vya­bhi­cā­rā­d a­vi­saṃ­vā­di­tva­m asti tenāsya pra­mā­ṇa­tva­m i­ṣṭa­m­. pā­ra­mpa­rye­ṇa va­stu­pra­ti­ba­ndhā­d asyaiva ya­thā­dhya­va­si­tā­rthā­va­ñca­ka­tva­m­, na li­ṅgā­bhā­sa­ja­bhrā­nte­r a­pī­ti­.</p><p n="a_499 b_YA_19­5­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­5­,18~</span>tad uktam —</p><lg n="a_500"><l>"­li­ṅga­li­ṅgi­dhi­yo­r eva pā­ra­mpa­ryye­ṇa vastuni | </l><l>pra­ti­ba­ndhā­t ta­dā­bhā­sa­śū­nya­yo­r apy a­va­ñca­na­m || </l><l>tayos ta­drū­pa­śū­nya­yo­s ta­drū­pā­dhya­va­sā­ya­taḥ | </l><l>ta­drū­pā­va­ñca­ka­tve 'pi kṛtā bhrā­nti­vya­va­sthi­tiḥ || "</l></lg><lg n="a_501 b_YA_19­6­,1~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­6­,1~</span><l>"­ma­ṇi­pra­dī­pa­pra­bha­yo­r ma­ṇi­bu­ddhyā­bhi­dhā­va­toḥ | </l><l>mi­thyā­jñā­nā­vi­śe­ṣe 'pi viśeṣo '­rtha­kri­yāṃ prati || </l><l>yathā ta­thā­ya­thā­rtha­tve 'py a­nu­mā­na­ta­dā­bha­yoḥ | </l><l>a­rtha­kri­yā­nu­ro­dhe­na pra­mā­ṇa­tvaṃ vya­va­sthi­ta­m || " iti.</l></lg><p n="a_502 b_YA_19­6­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­6­,5~</span>yat tāvad a­ta­smiṃ­s tadgraho bhrāntir iti, sa­tya­m­; bhavaty evaṃ bhrāntir na tv a­nu­me­yā­gni­jñā­na­syai­va ta­drū­pa­m asti. yat tv atra bhrāntitve sā­dha­na­m uktam — "­sva­pra­ti­bhā­se 'narthe '­rthā­dhya­va­sā­ye­na pra­va­rta­nā­d­" iti, tan na; a­si­ddha­tvā­t­. agnāv e­vā­gnya­dhya­va­sā­yo na tu sva­pra­ti­bhā­se 'nartha iti.</p><p n="a_503 b_YA_19­6­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­6­,9~</span>nanv a­nu­me­yā­gni­jñā­ne sā­mā­nyā­kā­raḥ pra­ti­bhā­sa­te­. na ca sa e­vā­gniḥ­, tasya pra­tya­kṣe­ṇā­nya­thā gra­ha­ṇā­t­. vi­śi­ṣṭā­kā­ra­syai­va cā­rtha­kri­yā­kā­ri­tvā­t pa­ra­mā­rtha­sa­ttvaṃ ta­da­rtha­m e­vā­rtha­kri­yā­rthi­naḥ pra­va­rta­nte­. te­nā­na­rthā­va­bhā­sa­ne 'py a­rthā­dhya­va­sā­ye­na pra­vṛ­tti­r iti, tad apy a­sa­t­; na khalu sā­mā­nyā­kā­ra­mā­traṃ pra­ti­bhā­ty a­nu­me­ya­jñā­ne­, kiṃ tarhi? sā­mā­nya­vi­śi­ṣṭo '­gnyā­di­r artha eva. tathā ca — 'ayaṃ ma­yā­nu­mā­ne­nā­va­ga­ta­' ity u­tta­ra­trā­py a­vya­bhi­cā­ri­ṇī pra­ti­pa­ttiḥ­. e­ka­vi­ṣa­ya­tvā­d e­kā­kā­ra­pra­ti­pa­tti­pra­sa­ṅga iti cet, na; ka­ra­ṇa­bhe­dā­d eva pra­ti­bhā­sa­vi­la­kṣa­ṇo­pa­pa­tte­r iti va­kṣyā­maḥ­.</p><p n="a_504 b_YA_19­6­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­6­,16~</span>niruddhe 'py a­nu­me­ye '­nu­me­ya­pra­ti­bhā­sa­syā­ni­ro­dhā­n na va­stu­vi­ṣa­ya­tva­m iti cet, na; yo­gi­jñā­na­sya va­stu­ni­ro­dhe 'py u­tpa­dya­mā­na­sya ta­dgrā­hi­tvā­bhrā­nta­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. na bhrāntam a­nu­me­ya­jñā­na­m­, a­vi­saṃ­vā­di­tvā­t­, pra­tya­kṣa­jñā­na­va­d iti. sva­saṃ­ve­da­nā­d anyat pra­tya­kṣa­m api bhrāntam eveti cet, na; lo­ka­vya­va­hā­ra­vi­ro­dhā­t­, sva­śā­stra­vi­ro­dhā­c ca. kiṃ ca sva­saṃ­ve­da­na­va­t sa­rva­pra­mā­ṇa­jñā­nā­nā­m a­bhrā­nta­tvaṃ na vā sva­saṃ­ve­da­na­syā­py a­bhrā­nta­tvaṃ vi­śe­ṣā­bhā­vā­d iti. tad apy uktam — "­li­ṅga­li­ṅgi­dhi­yo­r­" i­tyā­di­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_505 b_YA_19­6­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­6­,24~</span>tatredaṃ va­kta­vya­m — kiṃ li­ṅga­li­ṅgi­no­r eva pra­ti­ba­ndha­s ta­da­rthā­va­ñca­ka­tve hetuḥ, āho svit tābhyāṃ saha ta­ddhi­yo­r iti? prācye vikalpe vivādo nāsti, a­vi­nā­bhā­va­sa­mba­ndhā­bhyu­pa­ga­mā­t­. sa kiṃ tā­dā­tmya­ta­du­tpa­tti­bhyāṃ niyato '­thā­nya­thā­pī­ty etad u­tta­ra­tra vi­cā­ra­yi­ṣyā­maḥ­.</p><p n="a_506 b_YA_19­7­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­7­,3~</span>pā­ra­mpa­rye­ṇā­pi na va­kta­vya­m­, sākṣād eva li­ṅga­li­ṅgi­no­r a­nvi­nā­bhā­va­sa­mba­ndhā­bhyu­pa­ga­mā­t­. atha tābhyāṃ taddhiyoḥ pā­ra­mpa­rye­ṇa pra­ti­ba­ndhā­t ta­da­rhā­ba­ndha­ka­tva­m­. mṛ­tyu­nā­śā­dya­nā­ga­tā­rthe­na saha taddhiyaḥ pra­ti­ba­ndhā­bhā­ve 'pi ta­da­rthā­va­ñca­ka­tvā­d iti va­kṣyā­maḥ­.</p><p n="a_507 b_YA_19­7­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­7­,7~</span>yad apy uktam — tayos ta­drū­pa­śū­nya­yo­r i­tyā­di­, tad a­yu­kta­m­; pra­tya­kṣa­jñā­nā­nā­m api nī­lā­dya­rthā­kā­ra­śū­nyā­nāṃ ta­da­rthā­dhya­va­sā­ye­na pra­va­rta­kā­nāṃ bhrā­nta­tva­pra­sa­ṅgā­t­. na hi ka­sya­ci­d api jñā­na­syā­rtha­rū­pa­tā­stī­ti prāg eva pra­pa­ñci­ta­m­. tan nā­dhya­va­si­tā­rthā­vya­bhi­cā­ri­ṇo vi­jñā­na­syā­rthā­kā­ra­śū­nya­tve 'pi bhrā­nta­tva­m iti. bhrāntatve hi ka­dā­ci­t ka­sya­ci­d avaśyaṃ vi­saṃ­vā­daḥ syād iti.</p><p n="a_508 b_YA_19­7­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­7­,12~</span>yac cā­tro­kta­m — ma­ṇi­pra­dī­pa­pra­bha­yo­r i­tyā­di­, tad apy a­sā­dhī­yaḥ­; tathā hi — pra­vṛ­ttyu­tta­ra­kā­laṃ ma­ṇi­pra­bhā­yāṃ ma­ṇi­jñā­na­m utpannaṃ na maṇāv ity eva ta­syā­nya­sya vā vi­cā­ra­ka­sya bādhā bhavati vā, na vā? yadi na bha­va­ti­, kathaṃ pra­bhā­vi­ṣa­ya­tvaṃ tasya vya­va­sthā­pya­te­? ma­ṇi­vi­ṣa­ya­m eva ta­tta­da­vya­bhi­cā­ri­, ma­ṇi­jñā­na­tvā­t­, ka­ra­stha­ma­ṇi­jñā­na­va­d iti. atha bādhā bha­va­ti­, tathā sati ta­nma­ṇi­jñā­naṃ pra­mā­ṇa­m eva na bha­va­ti­, bā­dhi­tā­rtha­tvā­t­, ke­śā­di­bhrā­nti­va­t­. pra­va­rta­ka­tvaṃ ca smṛ­ti­saṃ­śa­ya­vi­pa­rya­yā­ṇā­m apy asti na ca pra­mā­ṇa­tva­m iti.</p><p n="a_509 b_YA_19­7­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­7­,19~</span>yac coktam — a­rtha­kri­yā­nu­ro­dhe­na vya­va­sthi­ta­m iti, tad apy a­sā­ra­m­; yataḥ smṛ­ti­saṃ­śa­ya­vi­pa­rya­yā­ṇāṃ pravṛttiṃ ja­na­ya­tāṃ kvacid a­bhi­ma­tā­rtha­prā­pa­ka­tva­m asti, na ca pra­mā­ṇa­tva­m ity a­nai­kā­ntaḥ­. atha teṣāṃ ta­dde­śā­kā­rā­di­vya­bhi­cā­rā­d a­rtha­prā­pa­ka­tvaṃ nāsti, te­nā­pra­mā­ṇa­tva­m iti; na tarhi ma­ṇi­jñā­na­m u­dā­ha­ra­ṇī­ya­m­. na hi ku­ñci­kā­vi­va­ra­niḥ­sṛ­tā­yāṃ pra­bhā­yā­m utpannaṃ ma­ṇi­jñā­naṃ ta­dde­śa­sthaṃ maṇiṃ prā­pa­ya­ti­. na cā­pra­mā­ṇa­jñā­ne­no­dā­hṛ­te­nā­pi vi­vā­da­vi­ṣa­ya­sya jñānasya pra­mā­ṇa­tvaṃ si­ddhya­ti­, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. a­rtha­mi­thyā­jñā­nā­vi­śe­ṣe 'pi vi­śe­ṣa­s tāvad astīty e­tā­va­d artham u­dā­ha­ra­ṇa­m­.</p><p n="a_510 b_YA_19­7­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­7­,27~</span>tataḥ kiṃ vi­śe­ṣa­mā­tra­sya si­ddha­tvā­t­. atha yathā mi­thyā­tvā­vi­śe­ṣe 'py ayaṃ viśeṣaḥ siddhas tadvad a­ya­thā­rtha­tvā­vi­śe­ṣe 'pi pra­mā­ṇa­tvā­pra­mā­ṇa­tva­vi­śe­ṣo 'pi syād iti, na; dṛ­ṣṭā­nta­mā­trā­d a­rtha­si­ddhya­sa­mbha­vā­t­. athāpi syāt, tad etad api syāt. ya­thā­sa­mya­ktvā­vi­śe­ṣe 'pi mu­mū­rṣā­rthā­mu­mū­rṣā­rtha­sa­ntā­no­tpa­nna­jñā­na­yo­r e­ka­syā­bhi­ma­ta­dā­hā­dya­rtha­kri­yā­kṣa­mā­rtha­prā­pa­ka­tvaṃ nāsty a­pa­ra­syā­stī­ty ayaṃ vi­śe­ṣaḥ­, tadvad ya­thā­rtha­tvā­vi­śe­ṣe 'pi kiṃcit pramāṇaṃ kiṃcid a­pra­mā­ṇa­m ity eṣo 'pi vi­śe­ṣa­s tva­yā­bhyu­pa­ga­nta­vya iti.</p><p n="a_511 b_YA_19­8­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­8­,5~</span>ya­thā­rtha­jñā­na­sya ka­sya­ci­d api vi­saṃ­vā­dā­bhā­vā­d a­pra­mā­ṇa­tvā­bhyu­pa­ga­mo na yukta iti cet, nanv evam a­ya­thā­rtha­jñā­na­sya ka­sya­ci­d api saṃ­vā­dā­bhā­vā­t pra­mā­ṇa­tvaṃ nā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. saṃ­vā­di­jñā­na­syā­py a­ya­thā­rtha­tva­vi­ro­dhā­d a­ya­thā­rtha­tvā­va­ga­ma­syai­va vi­saṃ­vā­da­rū­pa­tvā­t­. a­pra­mā­ṇa­jñā­nā­d a­rtha­prā­ptiḥ katham iti cet, nanv a­pra­mā­ṇā­d apy a­rthi­tve­na pra­va­rta­mā­no yady asti ta­trā­rtha­s tadā tam avaśyaṃ prā­pno­tī­ty u­kta­m­. tan na; a­rtha­kri­yā­nu­ro­dhe­nai­va pra­mā­ṇa­tvaṃ vya­va­sthā­pya­te­. tadā mu­mū­rṣā­rtha­jñā­na­syā­śa­kya­prā­ptya­rtha­jñā­na­sya cā­na­rthi­pu­ru­ṣa­jñā­naṃ syāt. api ca sā­rtha­kri­yā­pra­mā­ṇe­nā­na­va­ga­tā satī svayam a­sa­tka­lpā na pū­rva­jñā­na­syā­pi pra­mā­ṇa­tva­vya­va­sthā­pi­kā­. pra­mā­ṇe­na ced a­va­ga­tā na tv evaṃ sati tasyāpy a­rtha­kri­yā­jñā­na­syā­nye­nā­rtha­kri­yā­jñā­ne­na pra­mā­ṇa­tvaṃ vya­va­sthā­pa­yi­ta­vyaṃ tasyāpy a­ne­ne­ty a­na­va­sthe­ti­. atrāha —</p><lg n="a_512 b_YA_19­8­,15~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­8­,15~</span><l>"­u­tta­rā­rtha­kri­yā­bhā­vā­t pūrvasya yadi mānatā | </l><l>ta­dai­vā­rtha­kri­yā­bhā­vā­d u­tta­ra­sya kathaṃ na sā || "</l></lg><p n="a_513 b_YA_19­8­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­8­,17~</span>ya­syā­rtha­kri­yo­pa­ro­dhe­na pū­rva­syā­pi mānatā vya­va­ti­ṣṭha­te tasya ta­dai­vā­rtha­kri­yā bhavantī sutarāṃ mānatāṃ vya­va­sthā­pa­ya­ti­, "­a­rtha­kri­yā­sthi­ti­r a­vi­saṃ­vā­da­na­m iti sā­mā­nye­nā­bhi­dhā­nā­d­" iti. tad a­yu­kta­m­, yasmān nā­rtha­kri­yā­mā­traṃ pra­mā­ṇa­tva­sā­dha­ka­m­, sva­pne­ndra­jā­lā­di­jñā­ne­ṣv api sa­mbha­vā­t­. kin tv a­rtha­kri­yā­sthi­ti­r a­vi­saṃ­vā­da­na­m iti tva­yo­kta­m­. "­a­rtha­kri­yā­yā­ś ca sthitir a­vi­ca­la­naṃ vyavasthā vā" iti tvayaiva vyākhyānaṃ kṛ­ta­m­. tataś cā­vi­ca­li­ta­tva­m a­rtha­kri­yā­yā nā­rtha­kri­yo­pa­la­mbha­mā­trā­d eva si­ddhya­ti­, sva­pnā­di­ṣv apy a­rtha­kri­yo­pa­la­mbha­mā­tra­sya bhā­vā­t­.</p><p n="a_514 b_YA_19­9­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­9­,5~</span>a­rtha­kri­yā­sva­rū­pa­m e­vā­vi­ca­li­ta­tvaṃ tatas ta­dve­da­ne ta­tsva­rū­paṃ kathaṃ na vi­di­ta­m iti cet, evaṃ tarhi pū­rvā­rtha­jñā­na­syā­pi sva­rū­pa­m e­vā­vi­saṃ­vā­di­tva­m­. tac ca ta­dve­da­nā­d eva vi­di­ta­m ity a­na­rtha­kaṃ ta­tpa­rī­kṣa­ṇa­m­. vidite 'pi ta­tsva­rū­pe khalu vi­saṃ­vā­di­jñā­na­sā­dṛ­śyā­d bhramaḥ sandeho vā jāyate ta­nni­vṛ­ttya­rthaṃ pa­rī­kṣa­ṇa­m iti cet, a­vi­ca­li­ta­sva­rū­pa­ve­da­ne 'pi tarhi vi­ca­li­ta­sva­rū­pa­ve­da­ne 'pi tarhi vi­ca­li­tā­rtha­kri­yā­jñā­na­sā­dṛ­śyā­d bhramaḥ sandeho vā bhavaty eva ity atas ta­nni­vṛ­tta­ye 'pi pa­rī­kṣa­ṇaṃ ka­rta­vya­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">prāmāṇyaṃ vya­va­hā­re­ṇe­ti bau­ddha­ma­ta­m</ab><p n="a_515 b_YA_19­9­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 19­9­,13~</span>na ka­rta­vya­m­, ka­smā­t­? yasmād āha — "­prā­mā­ṇyaṃ vya­va­hā­re­ṇa śāstraṃ mo­ha­ni­va­rta­na­m­" iti. na khalu su­śi­kṣi­to 'pi kaścit prā­mā­ṇe­na prāmāṇyaṃ sā­dha­yi­tuṃ śaktaḥ, tathā hi — pratyakṣaṃ tāvat sva­rū­pa­mā­tra­ve­da­nā­n nātmanaḥ prāmāṇyaṃ vetti. na hi jñā­na­sva­rū­pa­mā­tra­ve­da­ne pra­mā­ṇa­m idam iti. bhavati "svato hi sva­rū­pa­syai­va gatir na pa­ra­rū­pa­sya­, sā­kṣā­dga­ti­r hi pratyakṣaṃ sā­kṣā­tka­ra­ṇaṃ ca sva­rū­pa­sya na pa­ra­rū­pa­sya prā­pti­kā­la­vi­śe­ṣa­ṇa­sya pra­mā­ṇa­tā ca prā­pya­pa­dā­rthā­vya­bhi­cā­ri­tā­. na ca prā­pya­pa­dā­rthā­gra­ha­ṇe ta­tsa­mba­ndha­gra­ha­ṇa­m­. na ca ta­thā­na­va­sī­ya­mā­naṃ pra­mā­ṇa­m ity a­va­si­taṃ bha­va­ti­. pu­ro­va­rti­rū­pā­sa­ṅgi­tā ca sa­rva­jñā­nā­nā­m a­vi­śi­ṣṭā­. na tayā bhā­vi­rū­pa­sa­mba­ndha­pa­ri­gra­haḥ­. nāpi bhā­vi­nā­rtha­kri­yā­jñā­ne­na pū­rva­rū­pa­sa­mba­ndha­pa­ri­gra­ha­s tataḥ sva­rū­pa­saṃ­ve­da­nā­tma­tvā­n na pratyekaṃ sa­mba­ndha­pa­ri­gra­ho­, nāpi sa­mu­dā­ya­sa­mbha­vaḥ­, krameṇa sā­dha­nā­rtha­kri­yā­jñā­na­yo­r bhā­vā­t­. ta­du­tta­ra­kā­la­bhā­vi tu smaraṇaṃ ya­thā­nu­bha­vaṃ pra­va­rta­mā­na­m a­sa­mba­ddha­m eva dvayaṃ vi­ka­lpa­ya­ti­. ya­thā­nu­bha­va­pa­ri­tyā­gā­t tu ta­du­pa­plu­ta­m eveti na tataḥ sa­mba­ndha­pra­ti­pa­ttiḥ­, tatas ta­tsa­mba­ndhā­gra­ha­ṇā­t paścād api dṛ­ṣṭa­sā­dha­rmyā­t kathaṃ pra­ti­pa­tti­r a­nu­mā­nā­d iti na prā­mā­ṇya­pra­ti­pa­ttyu­pā­ya iti. sva­rū­pa­syai­va svato gatir na prā­mā­ṇya­sya­. atha prāmāṇyaṃ sva­rū­pa­m eva, bhā­va­pra­tya­ya­vā­cya­sya tato '­vya­ti­re­kā­t­. tad a­yu­kta­m­;</p><lg n="a_516 b_YA_20­0­,6~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­0­,6~</span><l>jñā­na­sva­rū­paṃ prāmāṇyaṃ prā­pya­rū­pa­sa­ma­nva­yi | </l><l>sva­rū­pa­mā­tra­gra­ha­ṇe ta­da­grā­hya­m i­tī­ri­ta­m || <span ana="no-in-brackets">(­19­7­)</span></l></lg><p n="a_517 b_YA_20­0­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­0­,8~</span>na hi jñā­na­sva­rū­pa­m eva prā­mā­ṇya­m­, prā­pya­sva­rū­pa­sa­mba­ndhe­na ta­ttva­vya­va­sthā­pa­nā­t­. tasya cā­gra­ha­ṇa­m iti pra­ti­pā­di­ta­m eva. tato '­pra­vṛ­tti­ni­vṛ­tti­kaṃ sva­sva­rū­pa­saṃ­ve­da­na­mā­tra­m eva, na bhe­da­vā­dā­va­tā­raḥ­. tasmān na pre­kṣā­va­dbhiḥ kvacit pa­ri­va­rti­ta­vyaṃ ni­va­rti­ta­vyaṃ vā ku­ta­ści­t­.</p><p n="a_518 b_YA_20­0­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­0­,12~</span>kathaṃ tarhi prā­mā­ṇya­m a­prā­ma­ṇa­to nivṛttaṃ vya­va­sthā­pya­te­? prāmāṇyaṃ vya­va­hā­re­ṇa sāṃ­vya­va­hā­ri­ka­m etad iti pra­ti­pā­di­ta­m­. saṃ­vya­va­hā­ra­ś ca vi­cā­rya­mā­ṇo vi­śī­rya­ta eva. tatra yady e­tā­va­tā pa­ri­to­ṣa­s tadā na kiṃcit ka­rta­vya­m iti. muktir eva saṃ­sā­rā­t­, tasya cā­tya­nta­m a­sa­dbhā­vā­t­. atha vya­va­hā­ra­pra­si­ddhaḥ saṃ­sā­ra­s tathā sati pra­mā­ṇe­ta­ra­vi­bhā­go 'py asty eveti na pra­mā­ṇa­tva­pra­ti­pā­da­nā­ya yatna ā­sthe­yaḥ­.</p><p n="a_519 b_YA_20­0­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­0­,17~</span>kiṃ ca sāṃ­vya­va­hā­ri­kaṃ prāmāṇyaṃ pra­ti­pā­da­ya­tā pa­ra­mā­rtha­ta ekam eva sva­saṃ­ve­da­naṃ pra­tya­kṣa­m ity uktaṃ bha­va­ti­. . . . tasmād vya­va­hā­ra­mā­tra­pra­si­ddhā­nu­mā­nā­śra­ye­ṇa prasiddhaṃ sa­mba­ndha­m āśritya tad etad a­rtha­kri­yā­sā­dha­na­m iti da­rśa­ne­na spa­rśā­di­sā­dha­na­sya pra­ti­pa­ttau pra­va­rta­te­. paścād a­bhyā­sā­nu­mā­na­m a­nta­re­ṇā­pi pra­ti­bhā­sa­mā­trā­d eva pra­vṛ­tti­r iti pra­tya­kṣa­m api pra­va­rta­ka­tvā­t pra­mā­ṇa­m­. ta­tro­cya­te — prāmāṇyaṃ vya­va­hā­re­ṇe­ti­. nanu da­rśa­ne­na rūpam e­vo­pa­la­bhya­te na spṛśyaṃ tathā va­rta­mā­na­m eva na bhāvi prā­pya­m­. tathā sva­dṛ­śya­m eva na pa­ra­dṛ­śya­m api. tat katham a­nya­da­rśa­ne '­nya­prā­ptyā pra­mā­ṇa­m­? uktam atra sva­rū­pa­sya svato gatir iti.</p><p n="a_520 b_YA_20­0­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­0­,25~</span>kiṃ ca —</p><lg n="a_521"><l>vya­va­hā­ra­ta e­ka­tvā­t pra­mā­ṇa­tva­vya­va­sthi­tiḥ | </l><l>de­śā­dya­bhe­dā­d ekatvaṃ dravyasya vya­pa­di­śya­te || <span ana="no-in-brackets">(­19­9­)</span></l></lg><p n="a_522 b_YA_20­1­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­1­,1~</span>uktam etat — prāmāṇyaṃ vya­va­hā­re­ṇe­ti­. tato vya­va­hā­ra­pra­si­ddha­m a­va­ya­vi­na ekatvaṃ sa­mā­śri­tya yad eva dṛṣṭaṃ tad eva prāptam iti vya­va­sā­yā­t pra­mā­ṇa­tā­vya­va­hā­raḥ­. sa cai­ka­tvā­dhya­va­sā­yo de­śa­kā­lā­dya­bhe­dā­t­, ta­da­bhe­do 'pi ta­tsa­ma­rtha­sā­ma­grī­ja­na­nā­t­. evaṃ bhā­vi­bhū­ta­yo­r api tad e­ka­sa­ntā­na­pa­ti­ta­tve­na sa­mā­nā­rtha­kri­yā­ta­ś cai­ka­tvā­bhi­mā­naḥ­. tataḥ pra­vṛ­tti­s tato '­rtha­kri­yā­si­ddhau pra­mā­ṇa­tva­vya­va­sthi­tiḥ­. tasmād vya­va­hā­re­ṇai­va pra­mā­ṇa­tva­vya­va­sthi­ti­r " iti.</p><p n="a_523 b_YA_20­1­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­1­,7~</span>"yadi tarhi vya­va­hā­re­ṇa prā­mā­ṇya­m­, pra­mā­ṇa­la­kṣa­ṇa­śā­straṃ kim a­rtha­m­? śā­stra­ni­rdi­ṣṭa­m api na va­ca­na­mā­trā­t tathā bha­va­ti­, api tu vya­va­hā­rā­vi­saṃ­vā­dā­d eva, sa ced asti vyarthaṃ śāstram ity āha śāstraṃ mo­ha­ni­va­rta­na­m­. yadi vya­va­hā­ra­taḥ pra­mā­ṇa­sva­rū­pa­m a­va­ga­mya­te­; kasmāt pa­ra­spa­ra­vi­ro­dhī­ni la­kṣa­ṇa­śā­strā­ṇi­? tato vya­va­hā­re 'pi vi­ma­ti­r eva vya­va­hā­ri­ṇā­m­. tathā hi —</p><lg n="a_524 b_YA_20­1­,12~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­1­,12~</span><l>na sarvo vya­va­hā­re­ṇa prā­mā­ṇya­m a­va­ga­ccha­ti | </l><l>pra­mā­ṇa­la­kṣa­ṇaṃ tena pa­ra­spa­ra­vi­ro­dha­va­t || <span ana="no-in-brackets">(­19­)</span></l><l>pra­tya­kṣā­di­pra­mā­ṇe­na pa­ra­lo­ko na gamyate | </l><l>ā­ga­mā­d aparaḥ prāhety ato na vya­va­hā­ra­taḥ || <span ana="no-in-brackets">(­20­)</span></l></lg><p n="a_525" rend="justify">tasmāt —</p><lg n="a_526 b_YA_20­1­,16~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­1­,16~</span><l>vya­va­hā­ra­pa­rā­ma­rśā­c chāstraṃ mo­ha­ni­va­rtta­na­m | </l><l>pū­rvā­pa­ra­syā­sma­ra­ṇaṃ śā­stre­ṇā­ne­na vāryate || <span ana="no-in-brackets">(­21­)</span></l></lg><p n="a_527 b_YA_20­1­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­1­,18~</span>ata eva śā­stre­ṇai­va sa­rva­jño­kte­na moho ni­va­rttya­te­, nānyena — ity anena pra­kā­re­ṇa sa­rva­jña­va­ca­na­m eva pra­mā­ṇa­m iti pa­ra­mā­rtha­taḥ­, sa­rva­jña­jñā­na­m eva pramāṇaṃ nā­pa­ra­m iti pa­ra­mā­rthaḥ­.</p><lg n="a_528 b_YA_20­1­,21~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­1­,21~</span><l>anyasya na pra­mā­ṇa­tvaṃ pra­me­yā­vyā­pti­sa­mbha­vā­t | </l><l>a­vyā­pi­nā na kā­ryā­di­sa­mba­ndha­sya pa­ri­gra­haḥ || <span ana="no-in-brackets">(­22­)</span></l></lg><p n="a_529 b_YA_20­1­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­1­,23~</span>kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vo hy a­tī­tā­nā­ga­ta­va­rta­mā­na­kā­la­de­śa­vyā­pi­sā­ha­ca­rya­rū­po na khalv a­sa­rva­jña­jñā­na­sya vi­ṣa­yaḥ­. va­rta­mā­na­sa­nni­hi­ta­de­śa­gra­ha­ṇā­t pra­tya­kṣa­syā­nu­mā­na­sya cā­na­va­tā­rā­d­" iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tkha­ṇḍa­na­m</ab><p n="a_530 b_YA_20­2­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­2­,2~</span>a­tro­cya­te — yat tāvat prāmāṇyaṃ vya­va­hā­re­ṇe­ti­. sa khalu vya­va­hā­raḥ pra­mā­ṇa­m­? a­pra­mā­ṇaṃ vā? yadi na pra­mā­ṇa­m­, kathaṃ tena prāmāṇyaṃ vya­va­sthā­pya­te­? na hy a­pra­mā­ṇā­t ka­sya­ci­d vya­va­sthi­tiḥ­; a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. tathā ca sa­rva­śā­strā­ṇāṃ prā­mā­ṇya­vya­va­sthi­tiḥ­, sthi­rā­di­pa­dā­rthā­nāṃ vya­va­sthi­ti­ś ca pra­sa­jya­te­, vya­va­hā­ra­mā­tra­sya sarvatra sa­mbha­vā­t­.</p><p n="a_531 b_YA_20­2­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­2­,7~</span>atha pra­mā­ṇa­bhū­te­na vya­va­hā­re­ṇa prāmāṇyaṃ vya­va­sthā­pya­te­, tad a­yu­kta­m­; pra­mā­ṇa­dva­ya­vya­ti­re­ke­ṇa pra­mā­ṇā­nta­ra­sya tva­yā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. ta­da­nta­rbhā­ve 'pi vya­va­hā­ra­sya ta­ddū­ṣa­ṇe­nai­va dū­ṣi­ta­tvā­n na tataḥ prā­mā­ṇya­vya­va­sthi­tiḥ­.</p><p n="a_532 b_YA_20­2­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­2­,10~</span>a­thā­vi­cā­ri­tā­d eva vya­va­hā­rā­t prā­mā­ṇya­vya­va­sthi­tiḥ­, tathāpy a­vi­cā­ri­ta­vya­va­hā­ra­mā­tra­sya sa­rva­trā­vi­śe­ṣā­d a­ti­pra­sa­ṅga ity u­kta­m­. atha sa­rvā­vi­saṃ­vā­dī yo vya­va­hā­ra­s tataḥ pra­mā­ṇa­si­ddhi­r iti, na; sa­rvā­vi­saṃ­vā­di­vya­va­hā­rā­sa­mbha­vā­t­, vi­pra­ti­pa­tte­ś ca sarvatra sa­mbha­vā­t­.</p><p n="a_533 b_YA_20­2­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­2­,14~</span>a­thā­śru­ta­śā­strā­ṇā­m api yatra prā­mā­ṇya­vya­va­hā­ra­s tat pra­mā­ṇa­m e­ve­ti­. ve­dā­da­ya­s tarhi pra­mā­ṇa­m eva, teṣu prā­mā­ṇya­vya­va­hā­ra­sya sa­rva­lo­ka­pra­si­ddha­tvā­t­. atha dṛ­ṣṭā­rtha­jñā­nā­nā­m eva vya­va­hā­re­ṇa prā­mā­ṇya­m­, na ve­dā­dya­rtha­jñā­nā­nā­m iti, tat kim idānīṃ yūyaṃ lo­kā­ya­ta­śa­ra­ṇaṃ gatāḥ? tathā ca ta­ddū­ṣa­ṇa­m apy a­bhi­dhā­syā­maḥ­. bu­ddhā­di­jñā­nā­nāṃ prāmāṇyaṃ ca na syāt. atheha lo­ka­pra­si­ddha­su­kha­duḥ­kha­sā­dha­nā­pti­pa­ri­va­rja­na­ni­mi­ttā­nāṃ jñānānāṃ yena ni­mi­tte­na prāmāṇyaṃ vya­va­ha­rtṛ­bhi­r vya­va­hri­ya­te­, ta­nni­mi­tta­m a­nya­trā­pi ya­tro­pa­la­bhya­te­; tad api pra­mā­ṇa­m e­ve­ti­, evaṃ tarhi ya­trai­vā­sa­ndi­gdha­tvā­bhrā­nta­tva­m u­pa­la­bhya­te tatraiva vya­va­ha­rtṛ­bhiḥ prāmāṇyaṃ vya­va­hri­ya­te­, ta­dvi­pa­rya­yo­pa­la­mbhe tv a­prā­mā­ṇya­vya­va­hā­ra­da­rśa­nā­t­. tasmād a­nya­trā­py a­sa­ndi­gdhā­bhrā­nta­tvo­pa­la­mbhā­d eva prāmāṇyaṃ vya­va­si­ta­vya­m­, na tv a­rtha­kri­yā­nu­ro­dhā­n nāpi prā­pyā­rtha­sa­mba­ndhā­t pra­va­rta­kā­d vā; mu­mū­rṣā­rtho­pe­kṣa­ṇī­yā­rtha­jñā­ne­ṣu pra­mā­ṇe­ṣv apy a­rtha­kri­yā­dī­nā­m a­sa­mbha­vā­t­, smṛ­ti­sa­nde­ha­vi­pa­rya­ya­jñā­ne­ṣv api bhāvād ity u­kta­m­. a­sa­ndi­gdhā­bhrā­nta­tvaṃ ca pra­mā­ṇe­na ya­thā­va­ga­mya­te­, tathā prāg e­vo­kta­m — pra­mā­ṇa­sā­mā­nya­la­kṣa­ṇa­vi­cā­re­.</p><p n="a_534 b_YA_20­3­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­3­,1~</span>yad uktam — da­rśa­ne­na spa­rśā­di­sā­dha­na­sya pra­ti­pa­ttau pra­va­rta­nte paścād a­bhyā­sā­d a­nu­mā­na­m a­nta­re­ṇā­pi pra­ti­bhā­sa­mā­trā­d eva pra­vṛ­tti­r iti pra­tya­kṣa­m api pra­va­rta­ka­tvā­t pra­mā­ṇa­m­. tatra ucyate — '­prā­mā­ṇyaṃ vya­va­hā­re­ṇa­' iti. tad a­yu­kta­m­; a­tya­ntā­bhyā­sā­d api nā­nya­dṛ­ṣṭā vānyatra pravṛttiḥ sa­mbha­va­ti­. na hy a­gni­da­rśa­ne toyārthī to­yā­bhi­mu­khaṃ pra­va­rta­mā­naḥ kvacid u­pa­la­bhya­te­. tasmād a­tya­ntā­bhyā­sā­d ā­śu­bhā­vi­tve­no­tpa­nna­yoḥ sa­mba­ndha­smṛ­tya­nu­mā­na­jñā­na­yoḥ pra­tya­kṣa­pū­rva­ka­yo­s ta­dvi­ve­ka­tā­vya­va­hā­ra iti, tad apy a­sa­t­; a­va­ya­vye­ka­tvā­pra­ti­pa­ttā­v ayaṃ mi­thyā­bhi­mā­naḥ śākyasya — pra­tya­kṣa­jñā­nā­d eva pravṛtta iti. yadi ca rū­pa­da­rśa­nā­d e­vā­dṛ­ṣṭe 'pi spa­rśā­di­sā­dha­ne pravṛttiḥ sa­mbha­va­ti­, tato dhū­mā­di­da­rśa­nā­d e­vā­gnyā­di­ṣv api pra­vṛ­tti­r iti bru­vā­ṇa­ś cārvākaḥ kena vā­rya­te­?</p><ab type="head" resp="YA">a­va­ya­vye­ka­tva­sya vya­va­hā­ra­mā­tra­si­ddha­tva­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_535 b_YA_20­3­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­3­,12~</span>yad apy uktam — vya­va­hā­ra­pra­si­ddha­m a­va­ya­vi­na ekatvaṃ sa­mā­śri­tya tad eva dṛṣṭaṃ tad eva prāptam iti vya­va­sā­yā­pra­mā­ṇa­tā­vya­va­hā­ra iti, tad apy a­sa­t­; a­va­ya­vye­ka­tvā­bhyu­pa­ga­me ta­tpra­ti­ṣe­dha­vi­ro­dhaḥ­, ta­da­na­bhyu­pa­ga­me ca ta­dā­śra­ye­ṇa pra­si­ddha­sya prā­mā­ṇya­vya­va­hā­ra­syā­py a­na­bhyu­pa­ga­maḥ prāptaḥ, na hi svasthātmā kaścit sva­pne­ndra­jā­lā­dya­rthaṃ mi­thyā­tve­na pra­ti­pa­dya­mā­na­s ta­jjñā­nā­nāṃ ta­dā­śra­ye­ṇa prāmāṇyaṃ pra­ti­pa­dya­te­. saṃ­vya­va­hā­ra­mā­tre­ṇa prā­mā­ṇyā­bhyu­pa­ga­mo na pa­ra­mā­rtha­ta iti cet, tat kim idānīṃ pā­ra­mā­rthi­kaṃ pra­mā­ṇa­m eva nāsti. tathā cā­pā­ra­mā­rthi­ke­na pra­mā­ṇe­na si­ddha­syā­va­ya­vyā­de­r iva kṣa­ṇi­ka­tvā­de­r api pā­ra­mā­rthi­ka­tvaṃ na syāt, tataś ca tadgraho '­na­rtha­ka eva.</p><p n="a_536 b_YA_20­3­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­3­,20~</span>athāsti kiṃcit pā­ra­mā­rthi­kaṃ pra­mā­ṇa­m­, tasya kutaḥ siddhiḥ? na tāvat saṃ­vya­va­hā­re­ṇai­va­, tataḥ siddhasya pā­ra­mā­rthi­ka­tva­vi­ro­dhā­t­. sa­rva­pra­mā­ṇā­nāṃ pā­ra­mā­rthi­ka­tva­pra­sa­ṅgo vā. na hi saṃ­vya­va­hā­rā­d evāsya pā­ra­mā­rthi­kaṃ prā­mā­ṇya­m­, asya sāṃ­vya­va­hā­ri­ka­m ity ayaṃ viśeṣaḥ si­ddhya­ti­. nāpi anya upāyaḥ prā­mā­ṇya­pra­ti­pa­ttā­v asti, prāk tvayaiva ni­ṣi­ddha­tvā­t­. yadi ca saṃ­vya­va­hā­raḥ sarva eva vāstavaḥ tatas ta­tsi­ddha­sya sa­rva­pra­mā­ṇa­syā­py a­vā­sta­va­tva­m­, ta­da­vā­sta­va­tve ca ta­tsā­dhi­ta­sya pa­ra­lo­kā­de­r apy a­vā­sta­ta­va­tvaṃ syāt. sva­pna­vya­va­hā­ra­si­ddha­pra­mā­ṇa­pra­sā­dhi­tā­rtha­va­t­. pa­ra­lo­kā­dya­vā­sta­va­tve tv a­na­rtha­ka­m eva śāstram iti.</p><p n="a_537 b_YA_20­3­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­3­,28~</span>tasmāt saṃ­vya­va­hā­ra­ś ca vi­cā­rya­mā­ṇo vi­śī­rya­te — ity etad api mi­thyā­vi­cā­rā­bhā­sa­syai­va vi­cā­ra­tvā­ro­pa­ṇā­t­. vicāro hi pra­mā­ṇa­m ucyate na ca mū­la­ghā­ti­naḥ pra­mā­ṇa­tvaṃ yuktam iti.</p><ab type="head" resp="YA">sau­ga­ta­sa­mma­ta­prā­mā­ṇya­pra­kā­rā­nu­vā­daḥ</ab><p n="a_538 b_YA_20­4­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­4­,4~</span>yad apy u­dī­ri­ta­m — pra­mā­ṇa­tā ca prā­pyā­rthā­vya­bhi­cā­ri­tā i­tyā­di­, tad a­yu­kta­m­; yasmād a­sthā­yi­pra­dī­pā­dya­rtha­jñā­ne pravṛttaḥ ta­da­rthā­prā­ptā­v api ta­cci­hna­da­rśa­ne­na ta­jjñā­na­sya prā­mā­ṇya­m eva vya­va­ha­ra­ti sarvo 'pi bu­ddhi­mā­n iti.</p><p n="a_539 b_YA_20­4­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­4­,7~</span>nanu ca yady asāv artho na prā­pya­te­, a­rtha­kri­yāṃ ca na ka­ro­ti­, tadā pre­kṣā­va­to '­rtha­kri­yā­rthi­naḥ pra­vṛ­tti­r eva na syād a­bhi­ma­tā­rtha­syā­ni­ści­ta­tvā­t­. sa­nde­he­na pravṛttau tu na tasya prā­mā­ṇya­m­, sa­nde­ha­syā­pra­mā­ṇa­tvā­t­. "­a­thai­va­m ucyate —</p><lg n="a_540 b_YA_20­4­,10~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­4­,10~</span><l>upeye nāma sa­nde­ha­s tāvatā na pra­mā­ṇa­tā | </l><l>ni­ści­ta­tvā­d u­pā­ya­sya pramāsau kin na tāvatā || <span ana="no-in-brackets">(­20­1­)</span></l></lg><p n="a_541 b_YA_20­4­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­4­,12~</span>na kha­lū­pe­ya­sa­nde­ha­pa­ri­ji­hī­rṣā­, sa­rva­tro­pā­ya­ni­śca­ya­mā­tre­ṇa pra­vṛ­tteḥ­. tata u­pā­ya­ni­śca­ye sati kṛ­ṣī­va­lā­di­va­t prā­mā­ṇi­kāḥ pra­va­rta­ntā­m­, tad a­sa­t­; yataḥ —</p><lg n="a_542 b_YA_20­4­,14~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­4­,14~</span><l>u­pe­yā­rthi­ta­yā sarvaḥ pra­va­rta­na­ni­va­rta­ne | </l><l>karoti puruṣaḥ tasya sa­nde­ha­ś cet kathaṃ pramā || <span ana="no-in-brackets">(­20­2­)</span></l></lg><p n="a_543 b_YA_20­4­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­4­,16~</span>ya­da­rtha­m iṣyate pra­mā­ṇa­m­, ta­tro­pe­ye sa­nde­hā­t pra­mā­ṇa­m iti kaiṣā vā­co­yu­ktiḥ­? nanu pra­mā­ṇe­nā­rtho jñā­pa­yi­ta­vyo na tv a­rtha­kri­yā ka­rta­vyā­. a­rtha­kri­yā hi ku­ta­ści­t sā­ma­grī­vi­śe­ṣā­t paścād bhavantī kathaṃ jñā­pa­yi­tuṃ śakyā, tad apy a­sa­t­;</p><lg n="a_544 b_YA_20­4­,19~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­4­,19~</span><l>yadartha eṣa prā­ra­mbha­s ta­da­ni­ṣpa­tti­r eva cet | </l><l>a­si­ddha­sā­dhya­sa­mba­ndhaḥ kathaṃ sādhaka u­cya­tā­m || <span ana="no-in-brackets">(­20­3­)</span></l></lg><p n="a_545 b_YA_20­4­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­4­,21~</span>amutaḥ pra­mā­ṇā­d a­bhi­ma­tā­rtha­si­ddhi­m ā­sā­da­ye­ya­m iti pra­mā­ṇa­tā­nve­ṣa­ṇa­pa­raḥ pre­kṣā­vā­n nā­nya­thā­, vya­sa­na­m eva tv anyathā bha­ve­t­. arthaś ca pra­kā­śi­to yadi nā­rtha­kri­yā­kā­rī­, kutas ta­syā­na­rthā­t tai­mi­ri­ko­pa­la­bdha­ke­śā­de­r vi­śe­ṣaḥ­? atha ka­dā­ci­t ta­trā­rtha­kri­yā bha­va­ti­, na ti­mi­rā­dau­. evaṃ tarhi tadarthī kathaṃ pra­va­rta­te­? na khalu sa­nde­hā­t pra­va­rta­mā­naḥ pra­mā­ṇā­t pravṛtto bha­va­ti­. pramāṇaṃ hi ni­ścā­ya­kaṃ na sa­nde­ha­kṛ­t­. a­rtha­kri­yā­kā­ri­ṇi ni­śca­ya­ś cet, a­rtha­kri­yā­ni­śca­ye kathaṃ tathā ni­śca­yaḥ­? atha tena pra­mā­ṇe­nā­rtha­kri­yā­sā­dha­naṃ vastu da­rśi­ta­m­, a­rtha­kri­yā tu yadi ku­ta­ści­d vai­ka­lyā­n na bhavati na pra­mā­ṇa­syā­sau doṣaḥ, tad apy a­yu­kta­m­;</p><lg n="a_546 b_YA_20­5­,8~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­5­,8~</span><l>a­jñā­pa­ka­tvaṃ mānasya na doṣo yadi bhaṇyate | </l><l>na tasyāsty aparo doṣa iti sarvaṃ pramā bhavet || <span ana="no-in-brackets">(­20­4­)</span></l></lg><p n="a_547" rend="justify">pra­mī­ya­te yena pa­ri­cchi­dya­te sa­mī­hi­to 'rthas tat pra­mā­ṇa­m­, na cā­jñā­pa­ka­sya pa­ri­cche­da­śa­kti­r ity a­pra­mā­ṇa­m eva" iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_548 b_YA_20­5­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­5­,13~</span>tad etad a­nu­pa­pa­nna­m­. yat tāvat pre­kṣā­va­taḥ pra­vṛ­tti­r na syād iti, tan na; pre­kṣā­va­to 'py a­rtha­saṃ­śa­yā­rtho­hā­bhyā­m api pra­vṛ­tti­sa­mbha­vā­d ity uktaṃ pu­ra­stā­t­. tataḥ pravṛttau na tasya prā­mā­ṇya­m ity a­yu­kta­m­, vya­dhi­ka­ra­ṇa­tvā­t­. yadi nā­mā­rtha­kri­yā­saṃ­de­ha­jñā­na­sya prāmāṇyaṃ nāsti. pū­rva­syā­rtha­sva­rū­pa­ni­śca­ya­jñā­na­syā­pra­mā­ṇa­tve kim ā­yā­ta­m­? e­te­no­pe­yā­rthi­ta­ye­tyā­dy api ni­ra­sta­m­. na hy a­na­yo­s tādātmyaṃ ye­no­pe­ya­sa­nde­he pū­rvā­rtha­ni­śca­ya­syā­py a­prā­mā­ṇya­m iti.</p><p n="a_549 b_YA_20­5­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­5­,19~</span>yad apy uktam — "yad artha eṣa prā­ra­mbha­" i­tyā­di­, tac ca na; yo­gya­tā­mā­tra­pa­ri­cche­dā­d e­vā­rtha­kri­yā­rthi­nāṃ ta­tsā­dha­ne­ṣu pra­vṛ­tti­da­rśa­nā­t­. ta­ntvā­di­ṣv iva pa­ṭā­dya­rthi­nā­m iti.</p><p n="a_550 b_YA_20­5­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­5­,21~</span>arthaś ca pra­kā­śi­to yadi nā­rtha­kri­yā­kā­rī kutas ta­syā­na­rthā­t tai­mi­ri­ko­pa­la­bdha­ke­śā­de­r viśeṣa ity apy a­yu­kta­m­; tai­mi­ri­ko­pa­la­bdhā­rtha­sya bā­dha­ka­pra­tya­ye­nā­sa­tya­tvā­va­dhā­ra­ṇā­t­. asya tv a­rtha­kri­yā­nu­tpa­ttā­v api vi­śe­ṣā­nta­ra­da­rśa­ne­na ta­thā­tva­bhe­dā­va­dhā­rya­ta iti katham a­vi­śe­ṣaḥ­?</p><p n="a_551 b_YA_20­6­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­6­,3~</span>yat punar etad a­rtha­kri­yā­nu­pa­la­mbhe kathaṃ ta­tsā­dha­na­ni­śca­ya iti, na; prāg eva ni­ści­ta­tvā­t — e­vaṃ­bhū­te­ṣv eva satsv e­vaṃ­vi­dhaṃ kāryaṃ bhavati nāsatsv ity evaṃ prāg vyā­pti­ni­śca­ye sati ta­thā­vi­dha­kā­ryā­rthī ta­thā­vi­dha­tve­nā­va­dhā­ri­te­ṣu hetuṣu pra­va­rta­te pre­kṣā­vā­n api. ādau katham iti cet, na; āder a­bha­vā­t­, a­nā­di­r ayaṃ saṃsāra iti pra­ti­pā­da­yi­ṣyā­maḥ­.</p><p n="a_552 b_YA_20­6­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­6­,8~</span>nanu ca nāvaśyaṃ hetavaḥ pha­la­va­nto bhavanty a­nta­rā­le pra­ti­ba­ndha­vai­ka­lya­da­rśa­nā­t­, tat kathaṃ ta­thā­vi­dhe­ṣu hetuṣu ta­tpha­lā­rthi­naḥ pre­kṣā­va­taḥ pra­vṛ­tti­r iti? na; pha­la­saṃ­bhā­va­nā­to 'pi pra­vṛ­tti­sa­mbha­vā­t­. jī­vi­tā­rthi­naḥ pre­kṣā­va­to 'pi bho­ja­nā­di­pra­vṛ­tti­va­t­.</p><p n="a_553 b_YA_20­6­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­6­,12~</span>na hi pre­kṣā­vā­n api pha­lā­vā­ptiṃ ni­ści­tyai­va pra­va­rti­tuṃ śaktaḥ, śa­rī­rā­va­sthi­tyā­dya­ni­śca­ye­na pha­la­prā­pti­vya­bhi­cā­rā­śaṃ­kā­sa­mbha­vā­t­. a­pra­va­rta­mā­na­sya ca sa­rva­pu­ru­ṣā­rtha­hā­ni­r a­na­rtha­ś ca syad ity ataḥ pre­kṣā­va­to '­pre­kṣā­va­ttai­va bhaved iti. tasmāt sā­dha­na­yo­gya­tāṃ niścitya ta­tpra­ti­ba­ndha­vai­ka­lye cā­pa­śya­nn eva pha­la­prā­ptiṃ saṃbhāvya pra­va­rta­te pre­kṣā­vā­n­, na ta­nni­śca­yā­d e­ve­ti­.</p><p n="a_554 b_YA_20­6­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­6­,17~</span>yad apy a­jñā­pa­ka­tvaṃ mānasya na doṣo ya­dī­tyā­di­, tad apy a­cā­ru­, sva­vi­ṣa­ya­jñā­pa­ka­tvā­t­. sa­rva­jñā­nā­nāṃ hi sva­vi­ṣa­ya­jñā­pa­ka­tve­nai­va prā­mā­ṇya­m­. tatra vi­ṣa­yā­nta­rā­jñā­pa­ka­tve­nā­prā­mā­ṇya­m a­yu­kta­m­, na hi rū­pa­jñā­naṃ sparśam a­jñā­pa­ya­d a­pra­mā­ṇaṃ yu­kta­m­. evaṃ hi sa­rva­jñā­nā­nā­m a­prā­mā­ṇyaṃ syāt, vi­ṣa­yā­nta­rā­jñā­pa­ka­tvā­vi­śe­ṣā­t­. vi­ṣa­yā­nta­raṃ ca sā­dha­na­jñā­na­sya tatphalaṃ ta­da­jñā­pa­ne kathaṃ ta­syā­prā­mā­ṇya­m­? pha­lā­ni­śca­ye ta­tsā­dha­na­tva­ni­śca­yaḥ katham iti cet, na; prāg eva ni­ści­ta­tvā­d i­tyā­di­no­kta­tvā­t­. tasmāt pha­lā­vā­ptya­ni­śca­ye 'pi pra­vṛ­tta­syā­pra­vṛ­tta­sya vā sā­dha­na­sva­rū­pa­jñā­naṃ vi­śe­ṣa­da­rśa­na­vya­va­sthā­pi­ta­prā­mā­ṇyaṃ nā­prā­mā­ṇa­m ity ataś ca yad uktaṃ prā­pya­rū­pa­sa­mba­ndhe­nai­va prā­mā­ṇya­vya­va­sthā­pa­na­m ity etad a­pra­mā­ṇa­ka­m eva. tathā hi rā­jya­pa­tnyā­la­ṅkā­rā­da­yo 'rthā na­kṣa­trā­da­ya­ś ca naiva prāptuṃ śa­kya­nte­, nāpi pre­kṣā­va­nta­s tatra pra­va­rta­nte­.</p><p n="a_555 b_YA_20­6­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­6­,28~</span>atha ca ta­jjñā­na­sya prāmāṇyaṃ vi­śe­ṣo­pa­la­mbhe­nā­rtha­kri­yā­ni­ṣpa­ttyai­va vya­va­sthā­pya­mā­naṃ dṛ­ṣṭa­m­. ta­da­pa­lā­pe cā­rtha­prā­ptyā­pi prā­mā­ṇya­vya­va­sthi­ti­r na syād vya­va­hā­ra­syo­bha­ya­trā­vi­śe­ṣā­d iti. ta­tho­pe­kṣa­ṇī­yā­rtha­jñā­na­syā­pi nā­prā­mā­ṇya­m­. yadi nāma pra­yo­ja­nā­bhā­vā­n na vi­cā­ri­ta­m­, kim e­tā­va­tā tan nāsty eva? vi­vā­da­ni­vṛ­ttya­rthaṃ vā ji­jñā­su­bhiḥ kaiścid u­pe­kṣa­ṇī­yā­rtha­jñā­na­sya vi­śe­ṣo­pa­la­bdhi­taḥ prāmāṇyaṃ vya­va­sthā­pya­mā­naṃ dṛṣṭam e­ve­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">u­pe­kṣa­ṇī­ya­jñā­na­sya pra­mā­ṇa­tā</ab><p n="a_556 b_YA_20­7­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­7­,6~</span>nanv a­rtha­kri­yā­rthī sarvo 'pi pra­mā­ṇā­nve­ṣa­ṇe pra­va­rta­te­, na vya­sa­ne­na tat katham u­pe­kṣa­ṇī­yā­rtha­jñā­na­m api pra­mā­ṇa­m iti? naitad yu­kta­m­; na hi pu­ru­ṣā­rthi­tva­m apekṣya ca­kṣu­rā­da­yaḥ pra­mā­ṇa­jñā­naṃ ja­na­ya­nti­, kiṃ tarhi? sa­ma­gri­sā­ka­lye saty a­ni­ccha­to 'pi pu­ru­ṣa­syā­na­rtha­ka­tṛ­ṇa­kī­ṭā­di­vi­ṣa­ya­m api pra­mā­ṇa­jñā­na­m u­tpa­dya­te­. a­rthā­dhi­ga­ma­mā­tre hi pra­mā­ṇa­sya vyā­pā­ro­, na pra­vṛ­ttyā­di­ṣu­, teṣām a­bhi­lā­ṣā­di­sā­dhya­tvā­t­. a­bhi­lā­ṣā­dy apy a­nu­mā­na­m ity a­yu­kta­m­, tasya li­ṅga­da­rśa­nā­dya­bhā­ve 'pi bhā­vā­t­. pra­mā­ṇa­vi­cā­re tu pre­kṣā­va­tā­m a­rthi­tve­nai­va pra­vṛ­tti­r na vya­sa­ne­ne­ti yuktam e­ta­t­, tathāpi pra­mā­ṇa­la­kṣa­ṇa­syā­vyā­pti­do­ṣa­ni­vṛ­ttya­rtha­m u­pe­kṣa­ṇī­yā­rtha­jña­na­m api pre­kṣā­va­dbhiḥ sā­mā­nya­taḥ pa­rī­kṣi­ta­vya­m­, a­ti­vyā­pti­do­ṣa­pa­ri­hā­rā­rthaṃ ta­dā­bhā­sa­pa­rī­kṣa­ṇa­va­t­, mumukṣoḥ śiṃ­śa­pā­dya­nu­mā­na­pa­rī­kṣa­ṇa­va­c ceti. yan no­pa­dī­ya­te tat sarvaṃ heyam ity ato no­pe­kṣa­ṇī­yaṃ vastv astīti cet, tad a­yu­kta­m­, la­kṣa­ṇa­bhe­de­na va­stu­tra­ya­sya pra­tī­ya­mā­na­tvā­t­. tathā hi — pu­ru­ṣā­rtha­bu­ddhyā ta­tsā­dha­na­bu­ddhyā vā yat svī­kri­ya­te­, tad u­pā­de­ya­m­. yat tv a­na­rtha­bu­ddhyā­, ta­tsā­dha­na­bu­ddhyā vā yatnataḥ pa­ri­ha­rtu­m i­ṣya­te­, tad dhe­ya­m­. tatra tu pu­ru­ṣā­rthā­na­rtha­bu­ddhi­s ta­tsā­dha­na­bu­ddhi­ś ca na bha­va­ti­, tad u­pe­kṣa­ṇī­ya­m iti. tasmād u­pe­kṣa­ṇī­yā­ra­tha­jñā­na­syā­pi pra­mā­ṇa­tvā­n na pra­va­rta­ka­tvā­di­prā­mā­ṇya­vya­va­hā­re ni­mi­tta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">sva­saṃ­ve­da­nai­ka­pra­tya­kṣa­tā­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_557 b_YA_20­7­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­7­,22~</span>yat punar etat pa­ra­mā­rtha­taḥ sva­saṃ­ve­da­na­m evaikaṃ pra­tya­kṣa­m iti, tad a­ti­du­rma­ti­vi­spa­ndi­taṃ­; sva­saṃ­ve­da­na­sya prāg eva vi­sta­re­ṇa ni­rā­kṛ­ta­tvā­t­. sva­saṃ­ve­da­na­m evaikaṃ pra­tya­kṣa­m iti bru­vā­ṇa­sya sa­rva­jña­jñā­naṃ pra­mā­ṇa­m e­ve­tyā­di­vi­ro­dha­ś ca, na hi va­rta­mā­nā­tmai­ka­jñā­na­mā­tra­ve­da­ne sa­rva­jña­tvaṃ yu­kta­m­. abhrāntaṃ ca pra­tya­kṣa­m i­ṣya­te­, tad yadi sa­rvā­rtha­vi­ṣa­yaṃ pratyakṣaṃ sa­rva­jña­syā­sti­, tadā sarvam ā­la­mba­ne bhrama ity etad api pra­ma­tta­vā­kya­m­. sa­rva­jñā­syā­pi sa­rvā­rtha­vi­ṣa­yaṃ jñānaṃ bhrāntam e­vā­bhyu­pa­ga­mya­te­, tato nāsti virodha iti cet, śo­bha­na­m evaṃ sa­rva­jña­sya sa­rva­jña­tvaṃ varṇitaṃ ta­nmū­la­tve­na śā­stra­syā­pi prāmāṇyaṃ śra­ddhe­ya­m­. tad ayaṃ sva­pa­kṣa­rā­gā­bhi­ni­vi­ṣṭaḥ sva­tī­rtha­ṅka­ra­syā­pi bu­ddhā­de­r mohaṃ pra­ka­ṭa­ya­nn a­na­va­dhe­ya­va­ca­s tvā­du­pe­kṣa­ṇī­ya e­ve­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">prāmāṇyaṃ vya­va­hā­re­ṇe­ti ma­ta­kha­ṇḍa­na­m</ab><p n="a_558 b_YA_20­8­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­8­,2~</span>vya­va­hā­ri­ṇā­m api vya­va­hā­raḥ kaścin mi­thyā­rthaḥ­, kaścit tattvārtha iti katham a­pa­rī­kṣi­te­na vya­va­hā­re­ṇa prāmāṇyaṃ vya­va­sthā­pya­te­? ta­tpa­rī­kṣā tū­bha­ya­vya­va­hā­ra­yo­s ta­ttve­ta­ra­vi­ve­ka­pa­ryā­lo­ca­nā­bhyā­saḥ­, tato dha­rmā­di­ta­ttve­ta­ra­vi­ve­ka­pa­ri­jñā­nā­bhyā­sā­rtha­tvā­c ca pra­mā­ṇa­vi­cā­ra­sye­ti­. yac coktam — "āstraṃ mo­ha­ni­va­rta­na­m­" iti, tat sa­tya­m­, yad a­bhrā­nta­jñā­na­mū­laṃ śāstraṃ tan mohaṃ ni­va­rta­ya­ty eva. tvadīyaṃ tu śāstraṃ bhrā­nta­jñā­na­mū­la­m­, ta­da­bhya­sya­mā­naṃ havir iva hu­ta­bhu­jaṃ va­rddha­ya­ty eva moham iti. yad apy uktam — prā­mā­ṇya­pra­ti­pa­ttyu­pā­yā­sa­mbha­vā­d iti, tad apy a­yu­kta­m­; ta­du­pā­ya­sya prāg eva da­rśi­ta­tvā­t­; u­tta­ra­trā­pi bhi­nna­kā­la­yo­r apy a­vi­nā­bhā­vā­sa­mba­ndha­gra­ha­ṇo­pā­ya­m a­bhi­dhā­syā­maḥ­. api ca prā­mā­ṇya­pra­ti­pa­tti­va­d bhrā­nta­tva­pra­ti­pa­ttā­v apy a­nyo­pā­yā­bhā­vā­d vya­va­hā­ra e­vā­nu­sa­rta­vyaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">sau­ga­ta­na­ye bhrā­nta­tva­gra­ha­ṇā­sa­mbha­vaḥ</ab><p n="a_559 b_YA_20­8­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­8­,13~</span>tathā hi — sva­rū­pa­mā­trā­va­ga­ta­m eva pratyakṣaṃ vyā­pri­ya­te­, na tato bhrā­nta­tvā­va­ga­tiḥ­, na hi sva­rū­pa­mā­tra­saṃ­vi­ttā­v idaṃ bhrāntam iti bha­va­ti­. bhrāntatā ca grāhye vi­pa­rya­sta­tā­. na ca sā grā­hya­vai­pa­rī­tyā­na­va­ga­me '­va­ga­ntuṃ śa­kya­te­. na ca tad eva jñānaṃ sva­grā­hya­vi­pa­rya­sta­tā­va­ga­mā­tma­ta­yo­de­ti­, ta­da­pra­ti­bhā­sa­nā­t­. pra­ti­bhā­sa­ne hi vi­pa­rya­sta­sya puṃso '­va­ga­tā­rtha­prā­ptya­bhi­mā­ne­na pra­vṛ­tti­r na syāt. nāpi pra­vṛ­ttyu­tta­ra­jñā­ne­na bhrā­nta­tā­va­ga­mya­te­, tadā bhrā­nta­jñā­na­syā­tī­ta­tvā­t­. anyatra pra­va­rta­ka­tva­m eva bhrā­nta­tva­m ity etad api kena ve­dya­te­? na hi tad eva jñānaṃ '­grā­hyā­d a­nya­trā­haṃ pra­vṛ­tta­m­, pra­va­rta­kaṃ vā' — ity e­va­mā­tma­naṃ veti. nāpy e­kā­tma­sva­rū­pa­grā­hi­jñā­naṃ ke­na­ci­d ātmanaḥ sambandhaṃ vetti, na cai­ka­rū­pa­saṃ­vi­ttā­v eva sa­mba­ndha­saṃ­vi­ttiḥ­, tathā hi —</p><lg n="a_560 b_YA_20­8­,22~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­8­,22~</span><l>"­dvi­ṣṭha­sa­mba­ndha­saṃ­vi­tti­r nai­ka­rū­pa­pra­ve­da­nā­t | </l><l>dva­ya­sva­rū­pa­gra­ha­ṇe sati sa­mba­ndha­ve­da­na­m || </l></lg><p n="a_561 b_YA_20­8­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­8­,24~</span>na ca tvanmate sva­rū­pa­dva­ya­grā­hi vijñānaṃ kiṃcid asti. api co­tta­re­ṇai­va jñānena bhrāntatvaṃ vya­va­sthā­pya­te­. tac co­tta­ra­jñā­naṃ grā­hya­vai­pa­rī­tya­grā­hi vā syād? grā­hyā­kā­rā­d vi­la­kṣa­ṇā­kā­rā­dhya­va­se­ya­ve­da­kaṃ vā? anyatra pra­vṛ­tti­ve­da­kaṃ vā? tataś ca bhrā­ntyu­tta­ra­jñā­na­yoḥ sva­sva­rū­pa­saṃ­ve­da­nā­tma­tvā­n na pratyekaṃ sa­mba­ndha­pa­ri­gra­haḥ­, nāpi sa­mu­dā­yaḥ­, tayoḥ kā­la­vya­va­dhā­nā­t­. u­tta­ra­kā­la­bhā­vi tu smaraṇaṃ pra­va­rta­mā­na­m a­sa­mba­ddha­m eva dvayaṃ vi­ka­lpa­ya­ti­. ya­thā­nu­bha­va­pa­ri­tyā­gā­t tu ta­du­pa­plu­ta­m eveti na tataḥ sa­mba­ndha­pra­ti­pa­ttiḥ­. tatas ta­tsa­mba­ndhā­gra­ha­ṇā­t paścād api dṛ­ṣṭya­sā­dha­rmyā­t kathaṃ pra­ti­pa­tti­r a­nu­mā­nā­d iti.</p><p n="a_562 b_YA_20­9­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­9­,6~</span>na bhrā­nta­tva­pra­ti­pa­ttyu­pā­yo 'sti. vya­va­hā­rā­c ca ta­tpra­ti­pa­ttau­, a­nu­mā­na­jñā­naṃ bhrāntaṃ pra­ti­pa­tta­vya­m­. na hi sa­mya­ga­nu­mā­na­jñā­ne bhrā­nta­tva­vya­va­hā­ro 'sti kvacid a­vi­saṃ­vā­di­ni jñāne bhrā­nta­tva­vya­va­hā­ro dṛṣṭa iti. evaṃ ca sva­pra­ti­bhā­se 'narthe '­rthā­dhya­va­sā­ye­na pra­va­rta­nā­t — ity etad vya­va­hā­re­ṇai­va bā­dhi­ta­tvā­d a­sā­dha­na­m­, ta­da­bhyu­pa­ga­me tu prā­mā­ṇya­m api na syāt, pū­rvo­ktā­n nyā­yā­t­. api cāprāpye '­dhi­ga­ta­prā­pyā­dhya­va­sā­ye­na pra­va­rta­nā­t pra­tya­kṣa­m api bhrāntaṃ syāt. sāṃ­vya­va­hā­ri­kaṃ cā­bhrā­nta­tva­m u­bha­yo­r api sa­mā­na­m iti, katham a­nu­mā­na­m eva bhrā­nta­m­? ta­tsi­ddha­m etat sa­mya­ggra­ha­ṇa­m a­nu­mā­na­jñā­na­syā­bhrā­nta­tva­jñā­pa­nā­rtha­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">pa­ro­kṣa­pa­da­sya pra­yo­ja­na­m</ab><p n="a_563 b_YA_20­9­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­9­,15~</span>nanu ca ya­syā­nu­bha­va­syā­vi­nā­bhā­va­smṛ­ti­r a­sā­dhā­ra­ṇaṃ kāraṇaṃ sa pa­ro­kṣā­kā­ra eva bha­va­ti­. tat kim arthaṃ pa­ro­kṣa­gra­ha­ṇa­m­? na; vi­pra­ti­pa­tti­ni­rā­ka­ra­ṇā­rtha­tvā­t­. go­tvā­di­va­da­rthā­śri­taṃ pa­ro­kṣa­tva­m­, na jñā­nā­śri­ta­m iti ke­ci­t­, tad a­yu­kta­m­; sa­rva­pra­ti­pa­ttṝ­ṇāṃ nī­lā­di­va­da­vi­śe­ṣe­ṇa gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgā­t­. sa eva ka­sya­ci­t parokṣaḥ ka­sya­ci­d a­pa­ro­kṣa iti na syāt. na hi nīlādy api <ref type="note-up">1</ref> kaiścin nī­lā­di­rū­pe­ṇa vedyate kaiścid a­nī­lā­di­rū­pe­ṇe­ti­. pa­rā­pa­ra­vya­va­hā­ra­va­d iti cet, na; ta­syā­nya­ni­mi­tta­tvā­t­. na khalu pa­rā­pa­ra­vya­va­hā­raḥ sā­mā­nya­ni­ba­ndha­naḥ­, kiṃ tarhi? saṃ­yu­kta­saṃ­yo­ga­ba­hva­lpa­bu­ddhi­ni­ba­ndha­na ity u­kta­m­. ba­hva­lpa­bhā­vo 'py a­pe­kṣā­ni­ba­ndha­naḥ­, kuḍyād a­pa­ra­sta­mbhā­t para i­tyā­di­da­rśa­nā­d iti. na caivaṃ pa­ro­kṣā­pa­ro­kṣa­vya­va­hā­ro 'rtheṣu gu­ṇā­di­ni­ba­ndha­naḥ­, sā­mā­nyā­di­ṣu bhrā­nta­tva­pra­ti­pa­ttyu­pā­yo na syāt.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: karaṇaṃ </seg> </ab><p n="a_564 b_YA_20­9­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 20­9­,25~</span>a­vya­va­hā­rā­c ca ta­tpra­ti­pa­ttau­, nā­nu­mā­na­jñā­naṃ bhrāntaṃ pra­ti­pa­tta­vya­m­. na hi sa­mya­ga­nu­mā­na­jñā­ne bhrā­nta­tva­vya­va­sthā­pi­, pa­ro­kṣā­pa­ro­kṣa­vya­va­hā­ra­da­rśa­nā­t­. nāpi bā­hyā­rthā­pe­kṣaḥ­, ni­ya­me­na jñā­tra­pe­kṣa­tvā­t­, ma­mā­pa­ro­kṣa­s tava parokṣa ity evaṃ pra­tī­teḥ­. akṣāt paraḥ pa­ro­kṣa­s ta­da­nya­s tv a­pa­ro­kṣa iti cet, na; ā­tmā­dya­nu­me­ya­sya mano '­kṣa­vi­ṣa­ya­tve 'pi pa­ro­kṣa­tvā­d ity uktaṃ prāg eva pra­pa­ñce­na­. tasmād a­nu­bhū­ta­tva­smṛ­ta­tva­dṛ­ṣṭa­tvā­di­va­d a­na­dhya­va­si­ta­tvā­di­va­c ca jñā­na­vi­śe­ṣā­la­mba­na­m eva pa­ro­kṣa­m a­pa­ro­kṣaṃ ceti. jñā­na­vya­kti­ṣu ca sa­nde­ha­tva­smṛ­ti­tvā­di­va­t pa­ro­kṣa­tvā­pa­ro­kṣa­tva­jā­ti­vi­śe­ṣā­bhyu­pa­ga­me 'py a­do­ṣaḥ­. pra­tya­yā­vi­śe­ṣo 'pi jā­ti­jā­ti­ma­dyo­gā­d api dṛṣṭaḥ. tadyathā — u­ṣṇa­tva­jā­ti­yo­gā­d u­ṣṇa­spa­rśa­s ta­tsa­mba­ndhā­d uṣṇo 'gnir uṣṇaḥ pāṣāṇa iti. evaṃ pa­ro­kṣa­tva­jā­ti­yo­gā­t parokṣo '­nu­bha­va­s ta­tsa­mba­ndhā­t parokṣo 'rtha iti. a­rtha­va­t pa­ro­kṣā­nu­bha­ve 'py a­pa­ro­kṣā­nu­bha­va­vi­ṣa­ya­tve­nā­pa­ro­kṣa­vya­va­hā­ro 'pi. a­pa­ro­kṣā­nu­bha­ve 'pi pa­ro­kṣā­nu­bha­va­vi­ṣa­ya­tve­na pa­ro­kṣa­vya­va­hā­ro 'pīti sarvaṃ su­stha­m­. tad etad vi­cā­ri­ta­m api pra­me­ya­sya vaiṣamyaṃ dṛṣṭvā punar vi­cā­ri­ta­m­, su­kha­sa­mbo­dha­nā­rtha­m iti.</p><p n="a_565 b_YA_21­0­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­0­,11~</span>atha vā pra­tya­kṣā­dhi­ga­tā­rtha­ga­ntṛ­tve '­nu­mā­na­sya vai­ya­rthya­m­, pra­tya­kṣā­na­dhi­ga­tā­rtha­ga­ntṛ­tve '­nu­mā­na­sya gau­ṇa­tvā­di­do­ṣe­bhyaḥ prā­mā­ṇya­m eva na sa­mbha­va­tī­ty āhuḥ ke­ci­t­, ta­dvyu­dā­sā­rthaṃ pa­ro­kṣa­gra­ha­ṇa­m­. a­vi­nā­bhā­va­ba­lo­dbhū­taḥ pa­ro­kṣā­nu­bha­vaḥ samyag e­vo­pa­la­bhya­te­. ta­tsā­dha­na­syā­nu­mā­na­syā­prā­mā­ṇyaṃ vaktum a­śa­kya­m­, sa­rva­lo­ka­vya­va­hā­ra­vi­ro­dhā­d ity arthaḥ.</p><ab type="head" resp="YA">gau­ṇa­tvā­d a­pra­mā­ṇa­tā­nu­mā­na­sya</ab><p n="a_566 b_YA_21­0­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­0­,17~</span>kathaṃ punas taiḥ sa­rva­lo­ka­pra­si­ddha­syā­nu­mā­na­syā­pa­hna­vaḥ kri­ya­te­? tad ucyate —</p><lg n="a_567"><l>pra­mā­ṇa­syā­gau­ṇa­tvā­d a­nu­mā­nā­d a­rtha­du­rla­bha iti | </l></lg><p n="a_568 b_YA_21­0­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­0­,19~</span>pra­mā­ṇa­syā­gau­ṇa­tvā­d iti vi­pa­rya­ya­he­tuḥ­. etad uktaṃ bhavati — pra­mā­ṇa­syā­nu­pa­ca­ri­ta­vi­ṣa­ya­tve­na prāmāṇya pra­si­ddha­m­, yathā — pra­tya­kṣa­sya­. na cā­nu­mā­na­syā­gau­ṇa­vi­ṣa­ya­tvaṃ śakyaṃ va­ktu­m­, tathā hi — na dharmy eva sādhyaḥ, tasya si­ddha­tvā­t­, dharmo 'py anyatra siddha eva, na ta­tsa­mu­dā­yaḥ sādhyaḥ, tatra ca na hetoḥ pa­kṣa­dha­rma­tvaṃ nāpi te­nā­nva­yaḥ pra­ti­pa­ttuṃ śa­kya­te­, tasmād a­nva­ya­pra­ti­pa­ttya­rthaṃ dharma eva sā­dhya­tve­no­pa­ca­ri­ta­vyaḥ­, pa­kṣa­dha­rma­tva­gra­ha­ṇā­rthaṃ dharmy eva pakṣa iti. tathā cā­nu­mā­na­vā­di­bhi­r uktam — pakṣo dharmī, a­va­ya­ve sa­mu­dā­yo­pa­cā­rā­d iti. evaṃ ca saty u­pa­ca­ri­ta­pa­kṣa­dha­rma­tvā­nva­yo­pa­kṛ­tā­d a­nu­mā­nā­d a­rtha­ni­śca­yo durlabha iti. ta­tro­pa­ca­ri­ta­pa­kṣa­vṛ­tte­r a­bo­dha­ka­tvaṃ dṛ­ṣṭa­m­, yathā dā­hā­di­sa­ma­rtho 'yaṃ baṭur a­gni­tvā­d iti. ta­tho­pa­ca­ri­tā­nva­ya­syā­py a­sā­dha­ka­tva­m­, ya­thā­ni­tyaḥ śabdaḥ, śrā­va­ṇa­tvā­t­, su­khā­di­va­t­. śrā­va­ṇa­śa­bda­bha­vi­ta­tve­na sukhādeḥ śrā­va­ṇa­tvo­pa­cā­rā­d a­nva­ya­si­ddhi­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">sā­dhi­kri­yā­nu­pa­pa­tte­r a­pra­mā­ṇa­tā</ab><p n="a_569 b_YA_21­1­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­1­,5~</span>api ca sā­dhi­kri­yā­m apekṣya sādhyam u­cya­te­. sā cen ni­ṣpa­nnā­, vyarthaṃ pa­kṣa­dha­rma­tvā­di­gra­ha­ṇa­m­, ta­da­rtha­sya pra­si­ddha­tvā­t­. na cen ni­ṣpa­nnā­, kim apekṣya pa­kṣā­di­vya­va­sthā­? bhāvini bhū­ta­va­du­pa­cā­rā­śra­ya­ṇe sa e­vā­nu­mā­na­sya gau­ṇa­tva­do­ṣaḥ­, mu­khyā­nu­mā­nā­bhā­vā­d gauṇam apy a­yu­kta­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­nu­ga­mā­nu­pa­pa­tte­r a­pra­mā­ṇa­tā</ab><p n="a_570 b_YA_21­1­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­1­,10~</span>sā­dhya­vi­ka­lpā­nu­pa­pa­tte­ś cā­nu­mā­nā­nu­pa­pa­ttiḥ­. tathā hi — dharmiṇaḥ si­ddha­tvā­n na sā­dhya­tva­m­. dharmaś cet sādhyaḥ, sa kiṃ sā­mā­nya­la­kṣa­ṇo 'tha vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇa iti? kiṃ cātaḥ? sāmānye si­ddha­sā­dhya­tā­, viśeṣe '­nu­ga­mā­bhā­va iti. sā­mā­nya­syā­gni­ma­tvā­ni­tya­tvā­di­la­kṣa­ṇa­sya kvacit si­ddha­tvā­t­, vyarthaṃ ta­tsā­dha­na­m­. de­śā­di­vi­śi­ṣṭa­syā­na­nva­yā­d e­vā­si­ddhiḥ­. na hi pa­rva­ta­sthe­nā­gni­nā śa­bda­ga­te­na cā­ni­tya­tve­nā­nva­yaḥ kvacid a­stī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">a­vi­nā­bhā­va­gra­ha­ṇā­sa­mbha­vā­d a­pra­mā­ṇa­tā</ab><p n="a_571 b_YA_21­1­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­1­,17~</span>itaś cā­vi­nā­bhā­va­sa­mba­ndha­sya gra­hī­tu­m a­śa­kya­tvā­d a­nu­mā­na­m a­pra­mā­ṇa­m­. na hi pra­tya­kṣe­ṇa dhū­mā­gni­vya­kta­yo 'nantā vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­vā­pa­nnā grahītuṃ śa­kya­nte­. sā­mā­nya­mā­tra­yo­r a­vi­nā­bhā­va­gra­ha­ṇe­, tayor eva ga­mya­ga­ma­ka­bhā­vaḥ syād a­nya­thā­ti­pra­sa­ṅgā­t­. sā­mā­nya­mā­tra­vi­ṣa­yaṃ ca vyartham a­nu­mā­naṃ bha­ve­t­, ta­nmā­tra­sya si­ddha­tvā­d a­pu­ru­ṣā­rtha­tvā­c ceti. ta­dva­tā­m apy ā­na­ntyā­d e­vā­gra­ha­ṇa­m­. na cai­da­ke­śa­gra­ha­ṇe vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­va­pra­ti­pa­ttiḥ­, sa­ha­sra­śo 'pi sa­va­tsa­go­gra­ha­ṇe vya­bhi­cā­ra­da­rśa­nā­t­. tan na pra­tya­kṣe­ṇa vyā­pti­gra­ha­ṇa­m­, nāpy a­nu­mā­ne­nai­va­, a­na­va­sthā­pra­sa­ṅgā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">vi­ru­ddha­tvā­d a­pra­mā­ṇa­tā</ab><p n="a_572 b_YA_21­1­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­1­,25~</span>kiṃ ca vi­ru­ddhā­nu­mā­na­vi­ro­dha­yoḥ sarvatra sa­mbha­vā­t nā­nu­mā­naṃ pra­mā­ṇa­m­. tatra vi­ru­ddha­pra­kā­ra­s tāvad ucyate — dū­ṣa­ṇa­vā­di­pra­ti­vā­dya­bhi­ma­ta­pra­kṛ­ta­sā­dha­na­sā­dhya­dha­rmā­dhi­ka­ra­ṇa­tvā­bhā­vaḥ­, tathā sā­dha­na­dū­ṣa­ṇa­vā­dya­nya­ta­ro­pā­tta­sā­dha­na­sā­dhya­dha­rmā­dhi­ka­ra­ṇa­tvā­bhā­vaḥ­, tathā sā­dha­na­vā­di­pra­ti­vā­dī­ndri­ya­vi­ṣa­yā­pa­nna­vā­dya­bhi­ma­ta­sā­dha­na­sā­dhya­dha­rmā­dhi­ka­ra­ṇa­tvā­bhā­vaḥ­, ta­thā­tī­tā­nā­ga­ta­kā­la­vya­ti­ri­kta­kā­la­sa­mba­ndhi­vā­dya­bhi­ma­ta­sā­dha­na­sā­dhya­dha­rmā­dhi­ka­ra­ṇa­tvā­bhā­va ity ete sa­rva­gāḥ­. pra­ti­sā­dha­na­vṛ­tta­yo 'pi sarvatra sa­mbha­va­nti yathā — etad de­śa­kā­la­saṃ­la­gnā­gni­ma­ttvā­bhā­vaḥ­, śa­bda­syā­kā­śa­vi­śe­ṣa­gu­ṇa­tvā­bhā­vā­śro­tra­grā­hya­tvā­bhā­vaḥ­, su­khā­dī­nā­m ā­tmā­śri­ta­tvā­bhā­vaḥ­, sa­rva­ga­tā­śra­yā­śri­ta­tvā­bhā­vaḥ­, kṣityādeḥ sa­rva­jña­ka­rtṛ­pū­rva­ka­tvā­bhā­vaḥ­, śa­rī­rā­di­vi­ni­rmu­kta­ka­rtṛ­pū­rva­ka­tvā­bhā­vaḥ — ity evaṃ sa­rvā­nu­mā­ne­ṣu vi­ru­ddha­pra­kā­ro dra­ṣṭa­vyaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nu­mā­na­vi­ro­dhā­d a­pra­mā­ṇa­tā</ab><p n="a_573 b_YA_21­2­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­2­,10~</span>a­thā­nu­mā­na­vi­ro­dhaḥ pra­da­rśya­te — na pra­kṛ­ta­vā­dya­bhi­ma­ta­sā­dha­na­sā­dhya­dha­rmā­dhā­ro dharmī, dha­rma­dha­rmi­ṇo­r a­nya­ta­ra­tvā­t sā­dhya­śa­bdā­rthā­va­ya­va­tvā­d vā, sā­dhya­dha­rma­va­t­. na vā prakṛte dharmī viṣayaḥ pra­kṛ­ta­sā­dhya­dha­rmaḥ­, pū­rvo­kta­he­tu­dva­yā­d dha­rmi­va­t­. na pra­kṛ­ta­sā­dhya­dha­rmā­dhi­ka­ra­ṇa­dha­rmi­dha­rma­yo­r a­nya­ta­raḥ­, sā­dhya­dha­rma­dha­rmi­tvā­t­, gha­ṭā­di­va­t­. na pra­kṛ­ta­sā­dhya­dha­rma­vā­n ayaṃ pakṣaḥ, pa­kṣa­vi­pa­kṣa­yo­r a­nya­tra­tvā­t­, vi­pa­kṣa­va­t­. pa­kṣa­kha­ra­śṛ­ṅga­yo­r a­nya­tra­tvā­d vā kha­ra­śṛ­ṅga­va­t­. vā­di­pra­ti­vā­di­vi­pra­ti­pa­ttya­nā­ska­ndi­tā­gni­vya­ti­ri­ktā­gni­mā­n ayaṃ pradeśo na bha­va­ti­, pra­de­śa­tvā­t sa­ttva­jñe­ya­tvā­di­bhya­ś ca, ta­da­nya­pra­de­śa­va­t­. na pra­kṛ­tā­gni­mā­n ayaṃ pradeśaḥ kha­ra­śṛ­ṅga­syā­dhū­ma­tvā­t kha­ra­śṛ­ṅga­va­t­. a­tī­tā­nā­ga­ta­kā­la­vya­ti­ri­kta­kā­la­vi­śi­ṣṭā­sma­tpra­ti­vā­di­pra­yu­kta­sā­dha­na­bhā­vā­pa­nna­dhū­ma­sā­dhya­si­ddhi­sa­mā­na­kā­la­gha­ṭaḥ­, na ghaṭaḥ, kha­pu­ṣpā­pa­tra­tvā­t­, pa­dma­pa­tra­va­d ity evaṃ sa­rvā­nu­mā­ne­ṣv a­nu­mā­na­vi­ro­dho draṣṭavya iti.</p><ab type="head" resp="YA">vi­ru­ddhā­vya­bhi­cā­ri­tvā­d a­pra­mā­ṇa­tā</ab><p n="a_574 b_YA_21­2­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­2­,22~</span>tathā vi­ru­ddhā­vya­bhi­cā­ri­dū­ṣa­ṇa­tve­nā­nu­mā­na­syā­pra­mā­ṇa­tā­. vaktavyaḥ kaḥ punar ayaṃ vi­ru­ddhā­vya­bhi­cā­rī­? vi­ru­ddhā­vya­bhi­cā­rya­nu­mā­na­vi­ro­dha­yoḥ saṃ­jñā­mā­tre­ṇa bheda ity eke. tad a­yu­kta­m­, pṛ­tha­ga­bhi­dhā­nā­na­rtha­kya­pra­sa­ṅgā­t­. tasmād a­nu­mā­naṃ bā­dha­ka­tve­no­ktaṃ yadā bā­dhya­bā­dha­ka­bu­ddhiṃ ja­na­ya­ti ta­dā­nu­mā­na­vi­ro­dha u­cya­te­. yadā punas tu­lya­la­kṣa­ṇa­tve­no­pa­la­bhya­mā­naṃ saṃśayaṃ ja­na­ya­ti­, tadā vi­ru­ddhā­vya­bhi­cā­rī­, evaṃ ca kā­rya­bhe­dā­d bheda iti.</p><ab type="head" resp="YA">viruddhe '­nu­mā­na­vi­ro­dhā­diḥ ta­nni­rā­ka­ra­ṇaṃ ca</ab><p n="a_575 b_YA_21­3­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­3­,2~</span>atha ka­dā­ci­d evaṃ brūyāt pa­ri­hā­ra­vi­dhā­nā­t sādhanaṃ sā­dha­nā­tma­nā vya­va­ti­ṣṭha­ta iti. atrāpi pa­ri­hā­ra­mā­rgaḥ pra­da­rśya­te — tatra viruddhe tāvad a­nu­mā­na­vi­ro­dhaḥ pa­ri­hā­ra­tve­no­cya­te — na pa­ro­pa­nya­sta­vi­ru­ddha­sā­dha­na­sā­dhya­dha­rmā­dhi­ka­ra­ṇo dharmī, dha­rma­dha­rmi­vya­ti­ri­ktā­śe­ṣa­bhā­va­vi­ni­rmu­kta­tvā­t­, sā­dhya­dha­rma­va­t­. na pra­kṛ­ta­dha­rmi­vi­ṣa­ya­vi­vā­da­rū­ḍha­vi­śe­ṣā­bhā­va­sā­dha­ko 'yaṃ he­tu­dha­rma­dha­rmi­ṇo­r a­nya­tra­tvā­t­, dha­rmi­va­t­.</p><p n="a_576 b_YA_21­3­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­3­,7~</span>a­rthā­nta­ra­bhū­ta­vi­vā­dā­rū­ḍha­dha­rmi­vi­śe­ṣā­bhā­va­sā­dha­ka­he­tu­sa­mā­na­kā­la­sa­ttva­gha­ṭo na ghaṭaḥ, śa­śa­śṛ­ṅgā­śṛ­ṅga­tvā­t­, ba­ndhyā­pu­tra­va­t­. a­rthā­nta­ra­bhū­ta­vi­vā­dā­rū­ḍha­dha­rmi­vi­śe­ṣā­bhā­va­sā­dha­no­pa­nyā­sa­kā­lā­va­cchi­nna­sā­dha­na­dū­ṣa­ṇa­vā­dya­nya­ta­ra­vā­di­sa­mā­na­kā­la­sa­ttva­gha­ṭo na ghaṭaḥ, sa­da­sa­to­r a­nya­ta­ra­tvā­t­, pa­ṭa­va­t­. a­rthā­nta­ra­bhū­ta­sa­rva­jña­bu­ddhi­vi­jñā­ta­jñe­ya­sa­rva­bhā­vā­nta­rbhū­ta­pra­kṛ­ta­dha­rmi­vi­ṣa­ya­vi­vā­dā­rū­ḍha­vi­śe­ṣā­bhā­va­sā­dha­no­pa­nyā­sa­kā­la­vi­śi­ṣṭa­sā­dha­na­dū­ṣa­ṇa­vā­dya­nya­ta­ra­vā­di­sa­mā­na­kā­la­sa­tva­gha­ṭo na ghaṭaḥ, sa­di­ta­rā­nu­tpā­da­ka­tvā­t­, pa­ṭa­va­t­, ity evaṃ viruddhe '­nu­mā­na­vi­ro­dhya­nu­mā­na­vi­ro­dhe vi­ru­ddhā­vya­bhi­cā­rī­, vi­ru­ddhā­vya­bhi­cā­ri­ṇi ca vi­ru­ddha­pa­ri­hā­ra­tve­na vaktavya iti. tad a­yu­kta­m­, yataḥ "­pra­mā­ṇe­na pa­ri­hā­re tatrāpi trayam ity a­na­va­sthā­"­. pa­ri­hā­rā­nu­mā­ne 'pi vi­ru­ddhā­di­dū­ṣa­ṇa­tra­ya­m­. tatrāpy a­nu­mā­ne­na pa­ri­hā­re kri­ya­mā­ṇe punar dū­ṣa­ṇa­tra­ya­m ity a­na­va­sthe­ti­. athavā pra­mā­ṇe­ne­ti vi­ru­ddhā­di­tra­ye­ṇa pra­mā­ṇa­bhū­te­na pa­ri­hā­rā­nu­mā­na­prā­mā­ṇya­sya ni­rā­ka­ra­ṇe kri­ya­mā­ṇe lau­kā­ya­ti­kai­r a­nu­mā­na­m e­vā­bhyu­pa­ga­taṃ bha­va­ti­, vi­ru­ddhā­di­tra­ya­syā­py a­nu­mā­nā­tma­ka­tvā­d iti codye <ref type="note-up">1</ref> tatrāpi trayam ity a­na­va­sthe­ti­. vi­ru­ddhā­di­tra­ye 'py a­nu­mā­na­tva­ni­rā­ka­ra­ṇā­rtha­m anyad vi­ru­ddhā­di­dū­ṣa­ṇa­tra­yaṃ va­kta­vya­m­, tatrāpy anyad ity a­na­va­sthā­bhyu­pa­ga­mā­t katham a­nu­mā­nā­bhyu­pa­ga­maḥ­. tasmād a­nu­mā­na­syā­pra­mā­ṇa­tvā­t pa­ro­kṣā­rtha­ni­śca­yo durlabha iti.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: satyāḥ </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">cā­rvā­ka­ma­ta­kha­ṇḍa­ne gau­ṇa­tva­he­tu­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_577 b_YA_21­3­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­3­,24~</span>atra pra­ti­vi­dhī­ya­te — yat tāvat ta­du­pa­ca­ri­ta­pa­kṣa­dha­rma­tā­nva­yo­pa­kṛ­tā­d a­nu­mā­nā­d a­rtha­ni­śca­yo durlabha iti, tan na; a­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. naiva hi pa­kṣa­dha­rma­tvā­nva­yau hetor au­pa­cā­ri­kā­v a­bhyu­pa­ga­mye­te­. ta­da­vya­ti­ri­kta­mu­khya­pa­kṣa­dha­rma­tvā­de­r a­sa­mbha­vā­t­. na hi mu­khyā­sa­mbha­ve kvacid u­pa­cā­raḥ pra­va­rta­te­, tasmād va­kṣya­mā­ṇa­pa­kṣā­di­la­kṣa­ṇa­yo­gā­t pa­kṣā­di­vya­va­sthā nā mu­khye­ti­.</p><p n="a_578 b_YA_21­4­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­4­,1~</span>nanv a­gṛ­hī­ta­sya vi­śe­ṣa­ṇa­tvā­yo­gā­t­, kathaṃ sā­dhya­dha­rma­vi­śi­ṣṭo dharmī pakṣaḥ? sa hi sā­dhya­dha­rmo '­gṛ­hī­ta­ś cet pakṣaṃ vi­śi­na­ṣṭi­, tataḥ pa­kṣa­dha­rma­tvā­di­gra­ha­ṇaṃ vyarthaṃ syāt; ta­da­nta­re­ṇa prāg eva sā­dhya­pra­tī­teḥ si­ddha­tvā­t­. a­pra­tī­te­na ca sā­dhya­dha­rme­ṇa kathaṃ dharmī vi­śi­ṣya­te­? ta­da­vi­śi­ṣṭa­ś ca kevalo dharmī na pakṣaḥ.</p><p n="a_579 b_YA_21­4­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­4­,5~</span>atha yatra dharmiṇi ji­jñā­si­to dharmaḥ, pra­ti­pi­pā­da­yi­ṣi­to vā, sa sā­dhya­dha­rmi­vi­śi­ṣṭa u­cya­te­, tarhi ji­jñā­sā­dya­bhā­ve 'nyārthaṃ pa­rya­ṭa­to dhū­mā­di­da­rśa­nā­d a­gnyā­di­pra­ti­pa­tti­r bhavati yadā, tadā kathaṃ pakṣa iti? na; a­bhi­prā­yā­pa­ri­jñā­nā­t­. na brūmo yadaiva sā­dhya­dha­rme­ṇa viśiṣṭo dharmī ta­dai­vā­sau pakṣaḥ. kiṃ tarhi? prāg api. etad uktaṃ bhavati — yat tu sādhyena dharmeṇa viśiṣṭo dharmī bha­vi­ṣya­ti­, sa tasya hetoḥ prāg api pakṣa iti. bha­vi­ṣya­ta­s ta­dvi­śi­ṣṭa­tva­syā­pra­ti­pa­ttau kathaṃ pa­kṣa­tva­pra­ti­pa­tti­r iti cet, na yo­gya­tā­mā­tra­pra­tī­tā­v eva ta­dvya­va­hā­ra­si­ddheḥ­. yathā pa­ṭā­di­kā­ryā­rthi­na­s ta­ntvā­di­va­stū­ni yo­gya­tā­mā­tra­pra­tī­tā­v eva ta­tkā­ra­ṇa­tve­na vya­va­ha­ra­nti­. na hi kā­ryā­pra­tī­tau ta­tkā­ra­ṇa­tva­pra­tī­tiḥ sa­mbha­va­ti­. ta­da­sa­mbha­ve ca na ta­tkā­ra­ṇa­pra­tī­tiḥ­, tato na ta­tkā­ryā­rthi­nāṃ ta­du­pā­dā­nā­di­vya­va­hā­ra ity a­pra­vṛ­tti­ni­vṛ­tti­kaṃ jagat syāt. gau­ṇa­kā­ra­ṇe­ṣu pravṛttau ca pā­kā­dya­rthi­nāṃ va­ṭvā­di­ṣv api pravṛttiḥ syāt. tasmād yathā yo­gya­tā­mā­tra­pra­tī­tyai­va ta­ntvā­di­va­stū­ni pa­ṭā­di­kā­ra­ṇa­tve­na vya­va­hri­ya­nte­. na cā­gni­va­ṭvā­di­gau­ṇo vya­va­hā­raḥ­. sa­ha­kā­ri­sa­mpa­ttau ca tato '­bhi­pre­ta­kā­rya­si­ddhi­r api bha­va­ti­. tathā sā­dhya­dha­rma­vi­śi­ṣṭa­tva­yo­gya­tā­mā­tra­pra­tī­tyai­va kevalo 'pi dharmī pa­kṣa­tve­na vya­va­hri­ya­te­, na ca ta­tra­stha­sya hetor a­gni­tva­sya vaṭāv iva gau­ṇa­pa­kṣa­dha­rma­tva­m­.</p><p n="a_580 b_YA_21­4­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­4­,21~</span>nanu ca yathā ta­ntvā­di­bhyaḥ pa­ṭā­di­kā­ryo­tpa­tti­r u­pa­la­bdhā tato '­nā­ra­bdha­kā­rye­ṣv api ta­ntvā­di­ṣu ta­tkā­ra­ṇa­tva­vya­va­hā­ra­ni­mi­ttaṃ ta­jjā­tī­ya­tva­m eva yo­gya­tā­khya­m asti, na tv evaṃ ke­va­la­dha­rmi­ṇi pa­kṣa­tva­vya­va­hā­ra­yo­gya­tā­khyaṃ kiṃcin nimittaṃ paśyāma iti, na; atrāpi sā­dhya­ta­n ni­ṣe­dhā­nu­pa­la­mbha­sya yo­gya­tā­khya­ni­mi­tta­tvā­t­. yatra hi dharmiṇi sā­dhya­dha­rma­s ta­nni­ṣe­dha­ś ca no­pa­la­bdhaḥ­, sa e­vā­nā­sā­di­te­na dharmeṇa viśiṣṭo bha­va­tī­ti­, ataḥ sā­dhya­ta­nni­ṣe­dhā­nu­pa­la­mbho 'tra yo­gya­to­cya­ta iti.</p><p n="a_581 b_YA_21­4­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­4­,27~</span>athavā li­ṅga­sa­mba­ndha eva yo­gya­tā­. tathā hi — yatra dharmiṇi hy a­nā­dya­vi­nā­bhū­ta­dhū­mā­di­sa­mba­ndha u­pa­la­bdhaḥ­, sa eva dhū­mā­di­sā­dhi­te­na da­ha­nā­di­nā vi­śe­ṣi­to dṛṣṭaḥ. tato '­nu­pa­la­bdha­da­ha­nā­di­vi­śi­ṣṭa­tve 'pi dharmiṇi ta­da­vi­nā­bhū­ta­dhū­mā­di­sa­mba­ndha­da­rśa­nā­t pa­kṣa­tva­vya­va­hā­raḥ­. tasya na gauṇatvaṃ ta­nni­mi­tta­sya yo­gya­tā­khya­syā­gau­ṇa­tvā­t­, ta­ntvā­di­ṣu pa­ṭā­di­ja­na­ka­tva­vya­va­hā­ra­va­t­.</p><p n="a_582 b_YA_21­5­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­5­,1~</span>atha ta­ntvā­di­ṣv api ja­na­kā­va­sthā­taḥ prā­ga­ja­na­ka­tva­vya­va­hā­ro gauṇa e­ve­ṣya­te­. na; loke ba­ṭu­mā­ṇa­va­kā­di­va­d gau­ṇa­tvā­pra­tī­teḥ­. bhavatu vā ta­ntvā­di­ṣu pa­ṭā­di­kā­ra­ṇa­tva­va­d dharmiṇaḥ pakṣatvaṃ gau­ṇa­m­, kin naś chi­nna­m­? nanu ta­nmū­lā­nu­mā­na­sya gau­ṇa­tve­nā­prā­mā­ṇyaṃ pra­sa­kta­m ity u­kta­m­, naitad asthi; ni­mi­tta­sya gauṇatve 'pi ta­tpha­la­sya pa­ṭā­di­va­da­gau­ṇa­tvā­t­. yathā pa­ṭa­ja­na­nā­rthaṃ ye tantavaḥ krītās teṣāṃ pa­ṭa­ja­na­ka­tvaṃ gauṇaṃ tva­yā­bhi­hi­ta­m­, na ca sa­ha­kā­ri­vi­śe­ṣo­pe­tai­s tair eva ja­ni­ta­syā­pi paṭasya gauṇaṃ pa­ṭa­tva­m­. tathā dharmiṇaḥ pakṣatve gauṇe 'pi sa­ha­kā­ri­vi­śe­ṣo­pe­ta­ta­tpa­kṣa­gha­ṭi­tā­nu­mā­na­sya na gau­ṇa­tva­m iti. na cā­ti­pra­sa­ṅgaḥ­, prā­gu­kta­yo­gya­tā­śra­ya­ṇā­di­to vya­va­stho­pa­pa­tteḥ­. tasmād gau­ṇa­tvā­d a­nu­mā­nā­d a­rtha­ni­śca­yo durlabha ity etad a­yu­kta­m e­vo­kta­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">sā­dhi­kri­yā­nu­pa­pa­tti­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_583 b_YA_21­5­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­5­,12~</span>yac coktam — sā­dhi­kri­yā­m apekṣya sādhyam ucyata iti tan na, arhaty arthe kṛ­tyā­bhi­dhā­nā­t­. tena sā­dha­na­m arhati yat tat sādhyam u­cya­te­. sā­dha­nā­rha­tvaṃ ca si­ddhi­yo­gya­tā­. sā ca prāg apy asti tena sā­dhi­kri­yā­taḥ prāg api sādhyatvaṃ nā­yu­kta­m­. na ca sā­dhya­pa­kṣa­śa­bda­yoḥ pa­ryā­ya­tva­m e­vā­bhyu­pa­ga­mya­te 'smābhiḥ śākyair iva, nāpi sa­mu­dā­yaḥ sādhyaḥ, kiṃ tarhi? dha­rma­vi­śi­ṣṭo vā dharmī, ya­thā­gni­mā­n ayaṃ pra­de­śaḥ­, dha­rmi­vi­śi­ṣṭo vā dharmaḥ sādhyaḥ, ya­thā­gni­r atra dhūmād iti. u­bha­ya­trā­pi pra­de­śā­di­la­kṣa­ṇo dharmy eva pakṣo '­bhyu­pa­ga­mya­te­. ta­tra­stha­sya ca hetoḥ pa­kṣa­dha­rma­tvaṃ mukhyam eva, nau­pa­cā­ri­ka­m­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nu­ga­mā­nu­pa­pa­tti­ni­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_584 b_YA_21­5­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­5­,21~</span>a­nva­ya­syā­pi na gau­ṇa­tva­m­, mu­khyā­nva­ya­la­kṣa­ṇo­pe­ta­tvā­t­, tathā — hi sā­dhya­sā­mā­nye­na sā­dha­na­sā­mā­nya­sya vyāptir anvaya ity a­nva­ya­la­kṣa­ṇa­m­. tatra yadā dha­rma­vi­śi­ṣṭo dharmī sādhyaḥ, tadā sādhyasya sā­mā­nya­m a­gni­ma­ttvā­di­la­kṣa­ṇa­m­. yadāpi dharmistho dharmaḥ sādhyaḥ, tadā sādhyam e­vā­vi­va­kṣi­ta­vi­śe­ṣaṃ sā­dhya­dṛ­ṣṭā­nta­dha­rmi­ṇoḥ sā­dhā­ra­ṇa­tvā­t sā­mā­nya­m u­cya­te­. sā­dha­na­m api sāmānyaṃ dhū­ma­va­ttvā­di­la­kṣa­ṇa­m­. tasya sā­dha­na­sā­mā­nya­sya tena sā­dhya­sā­mā­nye­na vyāptir vyāptatā a­nva­yaḥ­, sa kathaṃ gauṇa iti? tasmād u­pa­ca­ri­ta­pa­kṣa­dha­rma­tvā­nva­yo­pa­kṛ­tā­d a­nu­mā­nā­d a­rtha­ni­śca­yo durlabha ity etad apy a­yu­kta­m­.</p><p n="a_585 b_YA_21­6­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­6­,1~</span>kiṃ ca yady u­kta­la­kṣa­ṇau pa­kṣa­dha­rma­tvā­nva­yau na mukhyau, tadānyau mukhyau va­kta­vyau­, na hi mu­khyo­pa­la­mbhā­sa­mbha­ve kvacit ta­du­pa­cā­raḥ pra­va­rta­te­. mukhyau ced a­nya­tra­pa­kṣa­dha­rma­tvā­nva­yau­, tathāpi tata e­vā­nu­mā­na­prā­mā­ṇya­sya siddher nā­tya­ntā­bhā­va iti.</p><p n="a_586 b_YA_21­6­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­6­,4~</span>yad apy u­kta­m­, dharmiṇaḥ si­ddha­tvā­t sā­dha­na­vai­pha­lya­m iti, tan na; sā­dhya­dha­rma­vi­śi­ṣṭa­syā­si­ddha­tvā­t­. ta­tsā­dhya­tve 'py a­nu­ga­mā­bhā­vo nāsti, sā­dhya­sā­mā­nye­nā­nu­ga­ma­syo­kta­tvā­t­. na hi sā­dhya­vi­śe­ṣe­ṇā­nva­yaḥ kaiścid a­bhyu­pa­ga­mya­te­, loke vā pra­tī­ya­te­. kiṃ tarhi? yo yaḥ kaścid dhū­ma­vā­n kṛ­ta­ka­ś ca sa so '­gni­mā­n a­ni­tya­ś ceti loke pra­tī­ya­te­. dha­rma­sā­dhya­tve 'pi yad uktam — sāmānye si­ddha­sā­dhya­tā viśeṣe '­nu­ga­mā­bhā­va iti, tatra sā­mā­nya­m eva sā­dhya­m­. na ca si­ddha­sā­dha­na­m­, vi­va­kṣi­te dharmiṇy a­si­ddha­sya sā­mā­nya­sya sā­dhya­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. tena cā­nu­pa­ga­mo 'sty eva. tathā hi yatra dhūmas ta­trā­gni­r ity evaṃ loke 'py anvayaḥ pra­si­ddha­s tā­va­nmā­tre­ṇa cā­nu­mā­na­pra­vṛ­tti­da­rśa­nā­t tatra pra­de­śa­vi­śe­ṣe­ṇa ta­tsa­mba­ndha­vi­śe­ṣe­ṇa vānvayo '­kā­ra­ṇa­m­.</p><ab type="head" resp="YA">a­vi­nā­bhā­va­gra­ha­ṇā­sa­mbha­va­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_587 b_YA_21­6­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­6­,15~</span>yad apy a­vi­nā­bhā­va­sa­mba­ndha­sya gra­hī­tu­m a­śa­kya­tvā­d i­tyā­dyu­kta­m­, tad apy a­yu­kta­m­. yato 'sti tāvad iyaṃ lau­ki­ka­pa­rī­kṣa­kā­ṇā­m api pra­tī­ti­r abhrāntā ni­śca­yā­tmi­kā — yatra dhūmas ta­trā­gni­r a­gnya­bhā­ve kvacin na dhūma iti. tasyāḥ khalu ni­rū­pya­mā­ṇaṃ yadi kā­ra­ṇa­tve­nā­kṣa­li­ṅgā­dī­nā­m a­nya­ta­maṃ niścetuṃ śa­kya­te­, ta­dā­ti­bha­dra­ka­m­, no cet tathāpi ni­ści­ta­sya va­stu­na­s ta­tkā­ra­ṇā­ni­śca­yā­d eva nā­pa­hnu­ti­r yu­ktā­ti­pra­sa­ṅgā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">vyā­pti­gra­he ke­ṣāṃ­ci­n mataṃ ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_588 b_YA_21­6­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­6­,21~</span>atra kecid āhuḥ — a­nu­mā­ne­nai­vā­vi­nā­bhā­vo na gṛ­hya­te­, a­na­va­sthā­pra­sa­ṅgā­t — ity a­trā­vi­vā­da eva. nāpi pra­tya­kṣa­mā­tre­ṇa­, kin tu bhū­yo­da­rśa­na­ga­myā hi vyāptir iti, bhū­yo­da­rśa­na­m iti ko 'rthaḥ? bahūni da­rśa­nā­nī­ty arthaḥ. tāni kiṃ pra­tya­rtha­ni­ya­tā­ni­? āho svid a­śe­ṣā­gni­dhū­ma­vi­ṣa­yā­ṇī­ti­? yadi pra­tya­rtha­ni­ya­tā­ni­, tadā ka­lpa­sa­ha­sre­ṇā­pi nā­śe­ṣa­vya­kti­vi­ṣa­yaṃ da­rśa­na­m u­tpā­da­yi­tuṃ śa­kya­te­, de­śa­kā­lā­di­bhe­de­na vya­ktī­nā­m ā­na­ntyā­t­. na cā­śe­ṣa­vya­kti­sa­mba­ndhā­gra­ha­ṇe vya­bhi­cā­ra­śaṃ­kā ni­va­rta­te­. na hi sa­ha­sra­śo 'pi pā­rthi­va­sya lo­ha­cche­dya­tva­da­rśa­nā­d a­vya­bhi­cā­ra­si­ddhi­. atha pra­tye­ka­m a­śe­ṣā­gni­dhū­ma­vi­ṣa­yā­ṇi da­rśa­nā­ni­, ta­dai­ke­nai­va vyā­pti­si­ddheḥ śe­ṣa­da­rśa­nā­na­rtha­kya­m­. kiṃ ca kra­mo­tpa­nnā­nāṃ da­rśa­nā­nā­m a­na­va­sthā­yi­tvā­n na sā­hi­tya­kā­ri­tva­m­. yu­ga­pa­du­tpā­da­s tu na sa­mbha­va­ty a­pra­ti­bhā­sa­nā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">vyā­pti­gra­he 'nyeṣāṃ mataṃ ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_589 b_YA_21­7­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­7­,4~</span>anye tu pa­ri­śe­ṣa­ba­le­na mānasaṃ pratyakṣaṃ vyā­pti­grā­ha­kaṃ va­rṇa­ya­nti­, tad apy a­yu­kta­m­; sa­rva­da­rśi­tva­pra­sa­ṅgā­t­. sa­ma­sta­sa­pa­kṣa­vi­pa­kṣa­da­rśa­ne hi yad yat kṛtakaṃ tat sarvam anityaṃ nityaṃ tu sarvam a­kṛ­ta­ka­m ity evaṃ rūpā vyā­pti­pra­tya­kṣā bhavati nā­nya­thā­. tathā ca sa­rvā­nu­mā­tuḥ sa­rva­da­rśi­tva­pra­sa­ṅgaḥ­.</p><p n="a_590 b_YA_21­7­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­7­,8~</span>sa­rva­smiṃ­s tu pra­tya­kṣe­ṇa dṛṣṭe kim a­nu­mā­ne­na vai­ya­rthyā­t­? vyā­pti­gra­ha­ṇa­kā­la eva sa­rva­da­rśī bha­va­ti­, nā­nya­dā­. te­no­tta­ra­kā­la­m a­nu­mā­naṃ sā­rtha­ka­m eveti cet, na; pā­da­pra­sā­ra­ṇa­mā­tra­tvā­t­. yadi ca vyā­pti­gra­ha­ṇa­kā­le 'py asau sa­rva­da­rśī­, tadā kim iti vyu­tthi­ta­yo­gi­va­t sva­rgā­di­ṣv a­va­sthi­tā e­va­mbhū­tā arthā mayā dṛṣṭā iti vyāptim iva nā­nu­sa­ndha­tte­? a­tī­ndri­ya­vya­va­hā­ra­vi­pra­ti­pa­ttya­pra­ti­pa­ttyo­r a­bhā­va­pra­sa­ṅga­ś ca. na hi mā­na­sa­pra­tya­kṣa­vi­ṣa­ye 'py a­tī­ndri­ya­vya­va­hā­ro vi­pra­ti­pa­tti­r a­pra­ti­pa­tti­ś cāsti, su­khā­di­ṣv a­da­rśa­nā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">vyā­pti­gra­he '­pa­re­ṣāṃ mataṃ ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_591 b_YA_21­7­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­7­,16~</span>apare tv āhuḥ — ka­ti­pa­ya­sa­mba­ndhi­sa­mba­ndha­pra­tī­tā­v a­gṛ­hī­ta­sa­mba­ndha­yo­r api ta­jjā­tī­ya­tva­sā­ma­rthyā­d ga­mya­ga­ma­ka­bhā­vo bha­va­tī­ti­, tad apy a­yu­kta­m­, pā­rthi­va­lo­ha­cche­dya­jā­tī­ya­tva­vya­bhi­cā­re­ṇo­kto­tta­ra­tvā­d a­ta­jjā­tī­yai­r a­gṛ­hī­ta­sa­mba­ndha­tvā­vi­śe­ṣāṃ ceti. sā­mā­nya­mā­tra­yoḥ sa­mba­ndha­gra­ha­ṇe 'pi vya­kti­vi­ṣa­ye pra­ti­pa­tti­pra­vṛ­ttī na syā­tā­m­, sā­mā­nyā­d a­rthā­nta­ra­tvā­d vya­ktī­nā­m­, na cā­nya­sa­mba­ndha­gra­ha­ṇe tato '­rthā­nta­re '­nu­mi­ti­r yu­ktā­ti­pra­sa­ṅgā­t­. nāpi sā­mā­nya­mā­tre­ṇa dā­hā­dya­rthaḥ sādhyate yatas ta­dvi­ṣa­ya­m e­vā­nu­mā­naṃ kṛtārthaṃ syāt.</p><p n="a_592 b_YA_21­7­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­7­,23~</span>nanu "­ni­rvi­śe­ṣaṃ na sāmānyaṃ bhavec cha­śa­vi­ṣā­ṇa­va­t­"­. ataḥ sāmānye '­nu­mi­te '­rthā­pa­ttyā vi­śe­ṣā­dhi­ga­ma­s tataḥ pra­vṛ­tti­s tato '­rtha­prā­ptau dā­hā­di­kā­rya­si­ddhiḥ­, tat kathaṃ sā­mā­nya­vi­ṣa­ya­m a­nu­mā­naṃ ni­ra­rtha­ka­m e­ve­ti­? naitat sādhu; tathā hi — kiṃ dṛ­ṣṭa­ta­tsa­mba­ndha­s ta­da­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā viśeṣo '­va­ga­mya­te­? ta­dvi­pa­rī­to vā? prācīne pakṣe pū­rva­dṛ­ṣṭā­gnyā­di­vi­śe­ṣa­vi­ṣa­yai­va tataḥ pra­ti­pa­ttiḥ pra­vṛ­tti­ś ca syāt tato '­nu­mā­nā­rthā­pa­ttyā smṛtyā sa­hā­vi­śe­ṣā­d a­prā­mā­ṇya­m eva syāt. a­dṛ­ṣṭa­ta­tsa­mba­ndha­syā­py a­va­ga­me 'py a­gni­tvā­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā ga­rda­bhā­di­vi­śe­ṣā­va­ga­mo 'pi syāt. nanu cā­gni­bhā­vo '­gni­tva­m u­cya­te­, na ga­rda­bhā­di­bhā­vaḥ­, tatas ta­da­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā kathaṃ ga­rda­bhā­dya­va­ga­ma iti? a­gni­bhā­vo 'gnitvaṃ na ga­rda­bhā­di­bhā­va ity etad eva kuto ni­ści­ta­m­? lo­ka­pra­si­ddhi­ta iti cet, saiva prasiddhiḥ katam a­pra­mā­ṇa­mū­le­ti vi­cā­ra­yi­tuṃ prārabdhā loke ca kṛ­ṣṇā­kā­śā­di­pra­si­ddhi­va­n mithyā pra­si­ddhi­r api dṛṣṭā. a­thā­gni­vi­śe­ṣe­ṣv e­vā­gni­tvaṃ dṛṣṭaṃ na ga­rda­bhā­di­vi­śe­ṣe­ṣv iti, na; sa­ma­stā­gni­ga­rda­bhā­di­vi­śe­ṣā­gra­ha­ṇe katham a­gni­vi­śe­ṣe­ṣv evety a­va­dhā­ra­ṇa­si­ddhiḥ­? kiṃ cā­gni­tvā­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā kvāpy a­gni­vi­śe­ṣaḥ si­ddhya­tu­, vi­va­kṣi­ta­pra­de­śe kutaḥ si­ddhya­ti­? na hi ta­da­sa­mbha­ve 'gnitvaṃ no­pa­pa­dya­te­. ta­tpra­de­śo­pa­la­kṣi­ta­m a­gni­tva­m anyathā no­pa­pa­dya­ta iti cet, ta­tsa­mba­ndhā­pra­si­ddhau kuto 'yaṃ niyamaḥ siddhaḥ? kiṃ ca ta­tpra­de­śo­pa­la­kṣi­tā­gni­tva­sā­dha­ne 'yam aparo 'narthaḥ prāptaḥ — ta­thā­vi­dhe­na sa­mba­ndhā­gra­ha­ṇe 'pi, ta­thā­vi­dhā­gni­tva­si­ddhau hi sa­rva­trā­py a­gni­tva­si­ddhiḥ syād iti.</p><ab type="head" resp="YA">vyā­pti­gra­he sva­ma­ta­m</ab><p n="a_593 b_YA_21­8­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­8­,16~</span>tat kim idānīṃ su­ra­gu­ru­ma­ta­m e­vā­nu­sa­rtta­vya­m­? nā­nu­sa­rtta­vyaṃ ka­smā­t­? tanmate 'pi pūrvam u­tta­ra­tra ca bā­dha­ka­bhū­ya­stva­pra­ti­pā­da­nā­t kutas tarhi vyā­pti­gra­ha­ṇa­m­? kim ā­ka­smi­ka­m eva? na, pra­tya­kṣa­to 'pi tadvatāṃ vya­pti­gra­ha­ṇā­t­. tathā hi — yatra dhūmas tatrāgniḥ ta­dra­hi­te nāsti dhūma ity ayam a­vi­nā­bhā­va u­cya­te­, sa ca vi­sphā­ri­te­na sā­gnya­na­gni­de­śa­sa­mba­ddhe­na cakṣuṣā pra­tha­ma­m api gṛ­hya­te­. yadi pa­ra­ma­dhya­mā­lpa­me­dha­sāṃ saṃ­skā­ra­pā­ṭa­vā­rthaṃ bhū­yo­da­rśa­naṃ mṛgyate nā­ma­gra­nthā­bhyā­sa­va­t­. nanu ca dhū­ma­da­ha­na­yo­r vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­vo '­vi­nā­bhā­va u­cya­te­. sa ca sa­ma­sta­dhū­mā­gni­vya­kti­ni­ṣṭhaḥ­, tataḥ sa­rva­ta­dvya­ktya­gra­he kathaṃ gṛhyata iti? yaḥ sa­rva­vya­kti­ni­ṣṭhaḥ sa kim e­ka­dvi­tryā­di­vya­kti­ni­ṣṭho na bha­va­ti­, yena tadgrahe 'pi na gṛ­hya­te­? tathā hi — sā­mā­nya­sa­ma­vā­ya­yo­r a­na­nta­vya­kti­ni­ṣṭha­tve 'py e­ka­dvi­tryā­di­vya­kti­gra­ha­ṇa­kā­la eva grahaṇaṃ dṛ­ṣṭa­m­. a­va­ya­vi­na­ś ca na sa­rvā­śra­ya­gra­ha­ṇā­d eva gra­ha­ṇa­m iti prāg eva sā­dhi­ta­m­. saṃ­yo­ga­syā­py e­kā­śra­ya­gra­ha­ṇā­d gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅga ity apy a­co­dya­m­, vi­ci­tra­śa­kta­yo dvi­pa­dā­rthāḥ tatra yo yathā gra­ha­ṇa­yo­gyaḥ sa tathā gṛ­hya­te­. ta­dyo­gya­tā ca pra­ti­ni­ya­ta­he­tva­nva­ya­vya­kti­r e­kā­nu­vi­dhā­yi­gra­ha­ṇā­d e­vā­va­ga­mya­te­, ca­kṣu­rā­di­bhiḥ pra­ti­ni­ya­ta­rū­pā­di­gra­ha­ṇa­va­t­.</p><ab type="head" resp="YA">a­vi­nā­bhā­va­sya bā­hya­pra­tya­kṣa­grā­hya­tā</ab><p n="a_594 b_YA_21­9­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­9­,2~</span>a­vi­nā­bhā­va­s tu yadi dṛśyaḥ sambandhaḥ tadā sa­ma­vā­ya­va­t sa­mba­ndhi­dva­ya­gra­ha­ṇa­kā­le 'pi gṛ­hī­taḥ­. atha vyā­pa­ka­tvaṃ vyāpyatvaṃ cā­gni­dhū­ma­va­rga­yoḥ pra­ti­ni­ya­to dharmaḥ, tathāpy a­gni­tva­dhū­ma­tvā­di­va­d e­ka­dvi­tryā­di­vya­kti­gra­ha­ṇa­kā­la eva gṛ­hī­taḥ­, na sa­rva­gra­ha­ṇa­m ā­kṣi­pa­ti­. a­thā­gni­tva­dhū­ma­tva­yo­r a­nyo­nyā­dhā­ra­gra­ha­ṇa­ni­ra­pe­kṣaṃ yathā gra­ha­ṇa­m­, na tathā vyā­pa­ka­tva­vyā­pya­tva­yo­r ity asamo dṛ­ṣṭā­ntaḥ­. evam api pa­ra­tvā­pa­ra­tva­ma­dhya­tvā­di­va­d dvi­tryā­di­dha­rmi­gra­ha­ṇā­d eva gra­ha­ṇa­m­. a­dṛ­śya­tve tu sa­rva­dha­rmi­gra­ha­ṇe 'pi na tasya grahaṇaṃ pra­tya­kṣa­taḥ­. ta­da­bhā­vā­d a­na­va­sthā­pra­sa­ṅgā­c cā­nu­mā­na­to 'pi na gra­ha­ṇa­m ity abhāva e­vā­vi­nā­bhā­va­sya prāptaḥ, tato '­nu­mā­na­syā­py a­tya­ntā­bhā­vaḥ­, ta­da­bhyu­pa­ga­me ca doṣān va­kṣyā­maḥ­. tasmāt sa­rva­vya­ktya­gra­he 'pi gṛhīta e­vā­gni­dhū­ma­yo­r a­vi­nā­bhā­vaḥ pra­tya­kṣe­ṇe­ti­.</p><p n="a_595 b_YA_21­9­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 21­9­,12~</span>yady evaṃ yayor a­vi­nā­bhā­vo gṛ­hī­ta­s tayor eva ga­mya­ga­ma­ka­bhā­vo 'stu; nā­pū­rvā­gni­dhū­ma­yoḥ­, tayor a­dṛ­ṣṭa­sa­mba­ndha­tvā­t­. a­dṛ­ṣṭa­sa­mba­ndha­yo­r api ga­mya­ga­ma­ka­bhā­ve hy a­ti­pra­sa­ṅgaḥ syād iti na; a­gni­dhū­ma­va­rga­yoḥ sa­mba­ndha­sya dṛ­ṣṭa­tvā­t­. sa cet kvacid dṛṣṭas tadā nā­gni­dhū­ma­yoḥ sambandhaḥ kvacid adṛṣṭo 'sti. yadi nāma dharmiṇāṃ kaścin na dṛṣṭaḥ, tadā ta­ddha­rma­sya dṛṣṭatve kim ā­yā­ta­m­? na hi dha­rma­dha­rmi­ṇo­r abhedo 'sti, nāpi dhū­mā­gni­vya­ktī­nāṃ pratyekaṃ vyā­pya­vyā­pa­ka­dha­rma­bhe­do 'sti. ta­syā­gni­tvā­di­va­t sa­ma­vā­ya­va­d vā ta­lla­kṣa­ṇa­tvā­vi­śe­ṣā­d vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇā­bhā­vā­c cai­ka­tva­m eva. na cā­bhi­nnā­tmai­va dṛṣṭo na dṛṣṭaś cety u­pa­pa­dya­te­. na tv evaṃ sa­ma­vā­yo 'py ekasya dṛṣṭaḥ sa­rva­syā­pi dṛṣṭa e­vā­bhe­dā­ta­, tataś cā­tya­ntā­dṛ­ṣṭā­rtho­pa­la­mbhe 'pi ta­tsa­ma­vā­yi­naḥ sa­rva­syā­nu­mā­naṃ pra­sa­jya­ta iti na, sa­mba­ndha­syā­pi vi­ci­tra­śa­kti­tvā­t­. anyā khalu sa­ma­vā­ya­sya śaktiḥ, anyā saṃ­yo­ga­sya­, anyā ca sa­mba­ndhā­nta­ra­sya­, dha­rmā­nta­ra­sya vā. tatra vi­ṣa­ma­dhvā­dī­nā­m i­ve­ta­ra­śa­kti­sā­myā­pā­da­naṃ kiṃcit sā­dha­rmyā­d a­yu­kta­m­. vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­va­sya tv itthaṃ sāmarthyaṃ yad e­ka­trā­py ayaṃ gṛhīto 'nyatra sma­rya­mā­ṇa­s ta­dva­to­r a­pū­rva­yo­r api ga­mya­ga­ma­ka­bhā­ve nimittaṃ bha­va­ti­. va­stu­ta­s ta­ddha­rma­tve 'pi ta­ddha­rma­tve­nā­dṛ­ṣṭa­syā­vi­nā­bhā­va­sya kathaṃ smṛtir a­dṛ­ṣṭa­dhū­ma­da­rśa­nā­t­? a­pra­ti­ba­ddhā­rtha­da­rśa­na­sya smṛ­ti­he­tu­tve '­ti­pra­sa­ṅgā­d iti cet, na; tena sa­hai­ka­dha­rmi­dha­rma­tve­na dṛṣṭasya dhū­ma­sā­mā­nya­sya smṛ­ti­he­tu­tvā­t­. sa­rva­vyā­pya­vyā­pa­kā­gra­he kathaṃ sa­rvo­pa­saṃ­hā­re­ṇa pra­tī­ti­r iti cet, na; a­nu­mā­na­ta­s ta­tsa­mbha­vā­t­. kathaṃ? ye dhū­ma­vi­śe­ṣā dṛṣṭā atha vā de­śā­nta­ra­stha­tve­na bhū­ta­tve­nā­nā­ga­ta­tve­na sa­mbhā­vya­nte­, sarve '­gni­vyā­ptā dhū­ma­tvā­d u­pa­la­bdha­dhū­ma­va­t­. dhū­ma­va­ntaḥ pradeśā vā­gni­ma­ntaḥ sā­dhya­nte­, dhū­ma­va­ttvā­t­; ta­tho­pa­la­bdha­pra­de­śa­va­t­. tato yad yad ittham tat sarvaṃ ta­thai­ve­ty evaṃ sa­rvo­pa­saṃ­hā­re­ṇa smṛtir api bha­va­ti­. evaṃ sati pa­ri­śe­ṣā­t mānasaṃ pratyakṣaṃ vyā­pti­grā­ha­kaṃ na vaktavyaṃ pa­ri­śe­ṣa­syā­si­ddha­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">vastuto manasa eva vyā­pti­grā­ha­ka­tva­m</ab><p n="a_596 b_YA_22­0­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­0­,5~</span>yadi punaḥ pū­rva­nī­tyā­vi­nā­bhā­va­gra­ha­ṇaṃ sa­ma­rtha­yi­tuṃ na śakyate ta­dā­vi­śi­ṣṭa­pra­tī­tya­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā mā­na­sa­m eva pratyakṣaṃ sa­ma­rtha­nī­ya­m­. yadi tarhi sarvo 'pi prāṇī yogī bhūtvā vyāptiṃ gṛ­hṇā­ti­, ta­dā­gnyā­di­ṣu ca­kṣu­rā­di kvāpi na vyāpṛtaṃ yasya, tasyāpi yatra yatra dhūmas tatra tatra sa­rva­trā­gni­r iti pratītiḥ syād iti, na; manasaḥ sa­rvā­rtha­tve 'py a­ni­ya­ta­sa­ha­kā­ri­tvā­t­. yathā sma­rta­vyā­rtha­sma­ra­ṇe manasaḥ kvacit saṃ­skā­ra­vi­śe­ṣa eva sa­ha­kā­rī ta­da­pa­kṛ­ṣṭa­saṃ­skā­ra­sa­hi­ta­sya tu saṃ­skā­ra­tā­ra­ta­myā­nu­vi­dhā­yi­pra­ṇi­dhā­nā­di­sa­ha­kā­ri­vai­la­kṣa­ṇya­m apy u­pa­la­bhya­te­. evaṃ pra­tya­kṣa­jñā­no­tpā­da­ne kvacid dha­rma­vi­śe­ṣa eva sa­ha­kā­rī­. ta­da­pa­kṛ­ṣṭā­pa­kṛ­ṣṭa­ta­rā­di­dha­rma­sa­hi­ta­sya ta­ddha­rma­vi­śe­ṣā­nu­vi­dhā­na­na sa­mā­dhā­ne­ndri­ya­jñā­na­de­śā­di­vi­śe­ṣo 'pi sa­ha­kā­rī­ty ataḥ ca­kṣu­rā­di­ja­ni­tā­gni­vi­śi­ṣṭa­dhū­ma­jñā­na­sa­hi­ta­sya manasaḥ sa­rvo­pa­saṃ­hā­re­ṇa vyā­pti­grā­ha­ka­tva­m­, tan na ca­kṣu­rā­di­vyā­pā­ra­vai­pha­lya­m­.</p><ab type="head" resp="YA">vyā­pti­gra­he na sa­rva­da­rśi­tva­pra­sa­ṅgaḥ</ab><p n="a_597 b_YA_22­0­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­0­,17~</span>nāpi sa­rva­da­rśi­tva­pra­sa­ṅgaḥ­, sā­mā­nyā­kā­re­ṇai­va gra­ha­ṇā­t­. na khalu yo­gi­va­d a­syā­śe­ṣa­dhū­ma­vya­kti­vi­ṣa­yaṃ ka­ra­ta­lā­ma­la­ka­va­da­nyo­nyā­sā­dhā­ra­ṇā­kā­ra­ta­yā­pi gra­ha­ṇa­m­, kiṃ tarhi? dhū­mā­gnyā­di­sā­mā­nyā­kā­re­ṇai­va­, yathā dū­ra­stha­syā­ṭa­vī­vṛ­kṣe­ṣu vṛ­kṣa­sā­mā­nyā­kā­re­ṇai­va gra­ha­ṇa­m­, na dha­vā­di­vi­śe­ṣā­kā­re­ṇā­pī­ti­. yatra yatreti ca de­śā­nā­m api dhū­mā­dya­dhi­ka­ra­ṇā­kā­re­ṇa sā­mā­nye­nai­va gra­ha­ṇa­m­; na tu ma­ga­dha­pa­rva­tā­di­vi­śe­ṣā­kā­re­ṇā­pi­, ta­drū­pā­pra­ti­bhā­sa­nā­t­. na hi pra­tya­kṣa­jñā­na­sya vi­ṣa­ya­ni­ya­mo '­nu­mā­na­sā­dhyaḥ­, kiṃ tarhi? yatra jñāne yo 'rtho yathā pra­ti­bhā­ti sa tathā tasya vi­ṣa­yaḥ­. tathā hi — cākṣuṣe 'pi pu­ru­ṣā­di­jñā­ne kvacit ke­na­ci­d vi­śe­ṣe­ṇa sa­ma­ste­na vyastena vā viśiṣṭaḥ so 'rthaḥ pra­ti­bhā­ti­, na sa­rva­trā­vi­śe­ṣe­ṇe­ti­. tasmād dṛ­ṣṭā­di­sa­ha­kā­ri­vi­śe­ṣa­ni­ya­mi­ta­sya manaso vyā­pti­grā­ha­ka­tvā­n na sarvathā sa­rvā­rtha­gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgo 'ta eva nā­nu­mā­na­vai­ya­rthya­m­. yathā grahaṇaṃ smaraṇaṃ bha­va­ti­, tena sva­rgā­di­ṣv a­va­sthi­tā e­vaṃ­bhū­tā arthā mayā dṛṣṭā ity a­nu­sma­ra­ṇaṃ na bha­va­ti­; ta­drū­pe­ṇā­gra­ha­ṇā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">nāpy a­tī­ndri­ya­vya­va­hā­ra­lo­paḥ</ab><p n="a_598 b_YA_22­1­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­1­,7~</span>a­tī­ndri­ya­vya­va­hā­ra­vi­pra­ti­pa­ttyo­r abhāvo 'pi na prā­pno­ti­, vi­śe­ṣā­kā­re­ṇa gra­ha­ṇā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. na hi yat kiṃcit kṛ­ta­ka­m­, tat sarvam a­ni­tya­m ity asmin vijñāne dha­rmā­dha­rmā­dyā­kā­re­ṇā­pi sarvam anityaṃ pra­ti­bhā­ti­. nāpi yatra kvacid dhūmas tatra sa­rva­trā­gni­r ity atra ca jñāne tā­rṇa­pā­ra­ṇa­pa­rva­tā­dhi­ka­ra­ṇa­tvā­dyā­kā­re­ṇa sarvo 'gniḥ pra­ti­bhā­ti­. kin tu sā­mā­nyā­kā­re­ṇai­vā­ta­s ta­ddṛ­ṣṭā­kā­rā­pe­kṣa­yā­tī­ndri­ya­vya­va­hā­ro vi­pra­ti­pa­tti­ś ca bha­va­tī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">sā­mā­nya­vyā­ptyā tā­dṛ­gā­nu­mā­na­m i­tyā­kṣe­paḥ ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_599 b_YA_22­1­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­1­,14~</span>nanv evaṃ tarhi sā­mā­nyā­kā­re­ṇai­vā­nu­mā­naṃ syāt — yat kṛtakaṃ tad anityaṃ yatra dhūmas ta­trā­gni­r iti. tataś ca si­ddha­sā­dha­naṃ parvate 'gniḥ, śabdaś cānitya ity a­nu­mā­naṃ na syāt, te­nā­kā­re­ṇā­vi­nā­bhā­va­syā­gṛ­hī­ta­tvā­t­. anyathā he­ṣi­tā­di­tā­rṇā­dyā­kā­re­ṇā­py a­nu­mā­naṃ syāt. na caitad asti na hi bhavati yasmāt kṛtakaḥ śabdas tasmād ayaṃ heṣitaḥ ke­kā­yi­ta­ś ceti. yasmād atra dhūmas tasmād atra tārṇo 'gniḥ, pārṇaś ceti. naitad asti, ca­kṣu­ṣā­de­r iva ni­ya­ta­vi­śe­ṣa­si­ddhau sā­dha­na­sya sā­ma­rthyā­va­dhā­ra­ṇā­t­. na hi striyāṃ vyāpṛtaṃ cakṣuḥ sa­rva­ta­dvi­śe­ṣaṃ gṛ­hṇā­ti­. na cā­kiṃ­ci­d ity u­pa­pa­dya­te­. yatra tasya sāmarthyaṃ tasyaiva gra­ha­ṇā­t­. liṅgasya hi sā­dhya­dha­rmi­sa­mba­ndha­vi­śe­ṣa­si­ddhā­v asti sāmarthyaṃ tena tam eva sā­dha­ya­ti­. na tā­rṇā­di­vi­śe­ṣaṃ tatra sā­ma­rthyā­bhā­vā­t­. kiṃ tat sā­ma­rthya­m iti cet? vyā­pti­gra­ha­ṇo­pa­kṛ­taṃ pa­kṣa­dha­rma­tva­gra­ha­ṇa­m­, tataḥ sā­dhya­dha­rmi­sa­mba­ndha­vi­śe­ṣa­si­ddheḥ­. tathā hi — gṛ­hī­tā­vi­nā­bhā­vo dhūmaḥ pradeśe ya­trai­vo­pa­la­bhya­te­, ta­trai­vā­gni­bu­ddhiṃ ja­na­ya­ti­. yadi punaḥ sā­dhya­dha­rmi­ṇi dhū­ma­sa­dbhā­ve 'pi ta­tsa­mba­ndhy agnir na bhavet tadā yatra yatra dhūmas tatra ta­trā­gni­r iti mi­thyai­ve­yaṃ pratītiḥ syād, dhū­ma­sa­dbhā­vo vā na tatra vāstavaḥ syāt. na caivaṃ tā­rṇā­di­vi­śe­ṣā­sa­mbha­ve 'pi vyā­pti­pa­kṣa­dha­rma­tva­gra­ha­ṇa­yo­r a­nya­tra­syā­pi virodho 'sti yena ta­tsi­ddhi­r api syāt.</p><p n="a_600 b_YA_22­1­,30~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­1­,30~</span>bhavatu vyā­pti­gra­ha­ṇaṃ pa­kṣa­dha­rma­tva­gra­ha­ṇaṃ vā mithyā, kiṃ naś chinnam iti cet, na; sa­tya­jñā­ne­na tu­lya­nyā­ya­tvā­d asyāpi sa­tya­tva­si­ddheḥ­. ya eva hi ta­vā­bhi­pre­ta­sya jñānasya satyatve de­śā­nta­rā­dhā­rā­vā­dhya­tvā­di­la­kṣa­ṇo lo­ka­pra­si­ddhi­la­kṣa­ṇo vā nyāyaḥ, sa khalu mama pakṣe 'pi dha­rma­tva­vyā­pti­jñā­na­syā­pi satyatve samāna iti katham asya mi­thyā­tva­m­? kasyāpi na sa­tya­tva­m a­stī­tya­bhyu­pa­ga­ccha­taḥ sva­va­ca­na­vi­ro­dho 'pi syāt. yato 'syaiva vākyasya satyatve kathaṃ kasyāpi na sa­tya­tva­m asti? asyāpy a­sa­tya­tve kathaṃ sa­rva­syā­sa­tya­tvaṃ pra­ti­pā­da­ya­ti­? tan na, pa­kṣa­dha­rma­tva­vyā­pti­gra­ha­ṇa­syā­py a­sa­tya­tvaṃ ta­tsa­tya­tve cāvaśyaṃ pa­kṣa­sa­mba­ndhā­va­cchi­nna­syā­gneḥ siddhir a­bhyu­pa­ga­nta­vyā­. va­hi­rvyā­ptya­nta­rvyā­pti­pra­sā­dā­d u­bha­ya­si­ddhi­r iti pū­rvā­cā­ryāḥ­. yataḥ pakṣād va­hi­rde­śe ma­hā­na­sā­dā­v a­gni­mā­tre­ṇa dhūmasya vyāptiḥ pra­ti­pa­nnā tato dhūmād agniḥ sā­mā­nye­na si­ddhya­ti­. yatas tu pa­kṣā­nta­rde­śe dhūma u­pa­la­bhya­te­. tatas ta­tsa­mba­ddhā­gni­vi­śe­ṣa eva si­ddhya­ti­, na tā­rṇā­diḥ­; tatsiddhau pra­ti­ba­ndhā­nu­pa­la­bdheḥ­. tā­rṇā­di­vi­śe­ṣā­vi­nā­bhū­taṃ tu dhū­ma­vi­śe­ṣaṃ yo vi­ve­ca­yi­tuṃ śaktaḥ, tasya ta­dvi­da­s tā­rṇā­di­vi­śe­ṣā­nu­mā­na­m api bha­va­ti­. etena śa­bda­vi­śe­ṣā­nu­mā­naṃ vyā­khyā­ta­m­. yadā tu śabde kṛ­ta­ka­tva­mā­tra­m u­pa­la­bhya­te­, tadā tataḥ sā­mā­nye­na kā­ra­ṇa­mā­tra­m a­ni­tya­tva­mā­traṃ cā­nu­mī­ya­te­. tasya śa­bda­sa­mba­ndha­vi­śe­ṣa­si­ddhe­r api pa­kṣa­dha­rma­tva­ba­lā­d a­gni­va­d dra­ṣṭa­vye­ti­. evam aneṣv a­thā­nu­mā­nā­nta­re­ṣu nyāyas tulyo dra­ṣṭa­vyaḥ­. tasmād a­vi­nā­bhā­va­sa­mba­ndha­sya grahītuṃ śa­kya­tvā­d a­nu­mā­naṃ pra­mā­ṇa­m ity u­kta­m­. e­te­nai­ta­d api ni­rā­kṛ­taṃ yad āha "­nai­vā­smā­bhiḥ sarvathā pra­mā­ṇa­tva­m a­nu­mā­na­sya pra­ti­ṣi­dhya­te­, ye tu laukikaṃ pa­nthā­na­m utsṛjya tri­la­kṣa­ṇaṃ ca­tu­rla­kṣa­ṇaṃ vā liṅgam a­nu­me­ya­pra­tī­tya­rthaṃ va­rṇa­ya­nti­, ta­nni­rā­ka­ra­ṇaṃ kri­ya­ta­" iti.</p><ab type="head" resp="YA">lo­ka­vi­ro­dhaḥ ta­tpa­ri­hā­ra­ś ca</ab><p n="a_601 b_YA_22­2­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­2­,22~</span>syād etad evaṃ yadi lau­ki­kā­nā­m a­pra­si­ddhā­nva­ya­vya­ti­re­kā­nā­dhā­ra­li­ṅga­da­rśa­nā­d a­nu­mā­naṃ bha­va­ti­. yāvatā te 'pi gṛ­hī­tā­vi­nā­bhā­vi­li­ṅgaṃ yatra paśyanti tatraiva ta­dvyā­pa­ka­m a­nu­mi­nva­nti­. na hi laukikā grāme dhūmaṃ dṛ­ṣṭvā­ṭa­vyā­m agniṃ pra­ti­pa­dya­nte­. nāpy a­pū­rva­śa­bdā­ṅku­rā­di­kā­rya­gra­ha­ṇā­t tā­kā­ra­ṇa­m a­nu­mi­nva­nti­. tat kathaṃ vayaṃ laukikaṃ panthānaṃ tya­kta­va­ntaḥ­? nanu ca laukikā dhūmaṃ dṛ­ṣṭvā­thā­gniṃ pra­ti­pa­dya­nte­, na tu yūyam iva pa­kṣa­dha­rma­tvā­di­vya­va­hā­raṃ ku­rva­nti­. tasmād a­sā­dha­vo yūyam iti, naitad asti; yadi nāma vya­va­hā­ra­lā­gha­vā­rthaṃ sa­ttā­dī­nāṃ pra­tya­ya­saṃ­jñā­va­t pa­rva­ta­ma­hā­na­sā­dī­nāṃ pa­kṣa­sa­pa­kṣā­di­saṃ­jñāḥ kṛtāḥ katham a­smā­ka­m e­tā­va­tai­vā­sā­dhu­tva­m­? na hi saṃ­jñā­nta­re­ṇa vya­va­hā­rā­rthā­nya­thā­tvaṃ bha­va­ti­. na ca loke pa­kṣā­di­saṃ­jñā na prasiddhā ity e­tā­va­tai­va ta­da­rthā­bhā­vaḥ si­ddhya­ti­, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. ta­da­rtha­s tu loke 'pi siddha ity u­kta­m­. pra­si­ddha­syā­py a­nu­mā­na­la­kṣa­ṇa­syā­bhi­dhā­na­m a­nu­vā­dā­rtha­m­. a­nu­vā­de cā­tmā­di­ta­dvi­pa­rya­yā­nu­mā­na­yo­r vi­dhi­pra­ti­ṣe­dhau pra­yo­ja­na­m ity u­kta­m­. evaṃ cā­tya­ntā­dṛ­ṣṭā­rthā­nu­mā­na­syā­pi ni­rā­ka­ra­ṇaṃ na yu­kta­m­. dhū­mā­dya­nu­mā­ne­na sa­mā­na­yo­ga­kṣe­ma­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">vi­śe­ṣa­vi­ru­ddhā­di­do­ṣa­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_602 b_YA_22­3­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­3­,7~</span>tathā ca sati vi­śe­ṣa­vi­ru­ddhā­de­r api ni­ra­va­kā­śa­tvā­d a­dū­ṣa­ṇa­tva­m­. tathā hi — yadi vi­śe­ṣa­vi­ru­ddhā­di­dū­ṣa­ṇaṃ dhū­mā­dya­nu­mā­na­sya ne­ṣya­te­, tadāsya sa­rva­tra­ga­tvaṃ vi­ru­dhya­te­. pra­ti­pā­di­taṃ ca sa­rva­tra­ga­tva­m­, na cāsti viśeṣo yena dhū­mā­dya­nu­mā­naṃ na ni­va­rta­ya­ty a­nu­mā­nā­nta­raṃ ca sarvam eva ni­va­rta­ya­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nu­mā­na­syā­pra­mā­ṇa­tve lo­ka­vi­ro­dhaḥ sva­va­ca­na­vi­ro­dha­ś ca</ab><p n="a_603 b_YA_22­3­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­3­,12~</span>atha dhū­mā­dya­nu­mā­na­syā­pi ta­ddū­ṣa­ṇa­m e­ve­ṣya­te­, tadā sa­rva­lo­ka­vya­va­hā­ra­vi­ro­dhaḥ sva­va­ca­na­pra­vṛ­tti­vi­ro­dha­ś ca — yady a­nu­mā­naṃ na pramāṇaṃ ta­dā­rtha­vi­śe­ṣa­pra­tyā­ya­nā­rthaṃ va­ca­na­vi­śe­ṣo­ccā­ra­ṇaṃ na syāt. a­nu­mā­na­m a­pra­mā­ṇa­m a­vi­nā­bhā­va­sa­mba­ndha­sya gra­hī­tu­m a­śa­kya­tvā­d i­tyā­di­vā­kyaṃ yāvad u­ccā­ra­ya­si­, tāvad a­nu­mā­na­m a­pra­mā­ṇaṃ pramāṇaṃ vā sa­mya­ga­rthā­va­bo­dha­sā­dhā­nā­d i­tyā­di­vā­kyaṃ kasmān no­ccā­ra­ya­si­? kasmād a­nu­mā­na­m a­pra­mā­ṇaṃ yataḥ pū­rvo­kta­syā­pi vākyasya pa­rā­va­bo­dho­tpā­da­ne sā­ma­rthyā­na­va­dhā­ra­ṇā­t­. tathā sukhārthaṃ kṣī­ra­gu­ḍā­di­kaṃ yāvad ā­svā­da­ya­si­, tāvad a­gni­vi­ṣā­di­kaṃ kasmān nā­svā­da­ya­si­? tathā kū­pa­ka­ṇṭa­kā­di­va­rja­na­su­mā­rga­pā­da­vi­ha­ra­ṇā­di­ṣv apy a­nu­yo­gaḥ kāryaḥ. na hy amutaḥ sā­dha­nā­t sukhaṃ me bha­vi­ṣya­ti­, amutaḥ sā­dha­nā­d anartha ity a­nu­mā­naṃ vinānyaḥ pra­ti­pa­ttyu­pā­yo 'sti. api cā­nu­mī­ya­te­ne­ne­ty a­nu­me­yo 'rthaḥ, samyak pa­ri­cchi­dya­te yena tad a­nu­mā­na­m u­kta­m­, tataś cā­nu­mā­naṃ cā­pra­mā­ṇaṃ ceti vyā­ghā­tā­d a­yu­kta­m­.</p><p n="a_604 b_YA_22­3­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­3­,23~</span>pa­rā­bhi­prā­ye­ṇā­na­nu­mā­na­m apy a­nu­mā­na­m uktam ato na virodha iti cet. a­nu­mā­naṃ vinā kathaṃ pa­rā­bhi­prā­yaṃ jñā­ta­vā­n asi? na ca tvanmate kiṃcid apy a­nu­mā­na­m asti, ya­tsā­dha­rmyā­d a­na­nu­mā­ne 'py a­nu­mā­na­śa­bdaḥ pra­va­rta­te pra­tya­kṣā­bhā­se­ṣu pra­tya­kṣa­śa­bda­va­t­. api cā­nu­mā­na­m a­pra­mā­ṇaṃ kena pra­ti­pā­da­ya­ti­? na hi pra­tya­kṣe­ṇā­nu­mā­na­syā­prā­mā­ṇyaṃ pra­ti­pa­ttuṃ paraṃ ca pra­ti­pi­pā­da­yi­ṣi­tuṃ kaścic cha­kno­ti­. a­nu­mā­na­sya cā­vi­śe­ṣe­ṇa prāmāṇyaṃ tvayā ni­rā­kṛ­taṃ śa­bdā­de­s tu sutarāṃ prāmāṇyaṃ neṣṭaṃ sa­tyā­nṛ­ta­saṃ­de­hai­r i­tyā­di­dū­ṣa­ṇā­t­. tasmād a­nu­mā­na­pra­mā­ṇa­m u­nma­tta­vā­kya­va­d a­pra­mā­ṇa­ka­m e­ve­ti­. yat punar a­tro­kta­m — pa­ra­pra­si­ddhe­na sva­prā­mā­ṇya­m a­na­bhyu­pa­ga­myā­prā­mā­ṇyaṃ pra­ti­pā­dya­te­. na co­bha­ya­si­ddha­m eva pramāṇaṃ yasmād va­ca­nā­tma­ka­m a­nu­mā­naṃ vaktur na pra­mā­ṇa­m atha ca vaktā tena paraṃ pra­ti­pā­da­ya­ti­, pa­ra­pra­ti­pā­da­nā­rtha­tvā­c ca pra­yā­sa­sya tāv asya u­bha­ya­pra­si­ddhe­na pra­yo­ja­na­m idaṃ cātra sa­mpra­dhā­ryaṃ — sva­to­pra­si­ddho hetur dṛṣṭanto vā yasya pra­si­ddha­s taṃ pra­tyu­pā­dī­ya­mā­naḥ paraṃ pra­tyā­ya­ya­ti­? uta neti? na ca śakyaṃ vaktum — pra­tyā­ya­ya­tī­ti­, tasmād u­bha­ya­pra­si­ddhi­r a­kā­ra­ṇa­m iti, tad etad a­yu­kta­m­; yato '­nu­mā­na­syā­pra­mā­ṇa­tve pa­ra­pra­si­ddhi­r eva kutas tvayā ni­ści­tā­? na hi śa­rī­ra­m iva buddhiḥ pra­tya­kṣa­taḥ­, śa­rī­ra­svrū­pa­ni­śca­ye 'pi bu­ddhi­sva­rū­pe sa­nde­ha­da­rśa­nā­t­. evaṃ hetor dṛ­ṣṭā­nta­sya ca pa­ra­pra­si­ddha­tvaṃ tena ca pra­tī­ti­r bhavaty e­ve­ti­. tad etat sarvaṃ jā­tya­ndha­śu­kla­va­lā­kā­di­ni­da­rśa­na­va­d a­nu­pa­pa­nna­m e­ve­ti­.</p><p n="a_605 b_YA_22­4­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­4­,10~</span>ta­dva­ca­nā­t pa­ra­pra­si­ddhi­r a­va­ga­mya­ta iti cet, tat kim idānīṃ pa­ra­va­ca­na­m eva pra­mā­ṇa­tve­na tva­yā­ṅgī­kṛ­ta­m­? naivam iti cet, pa­ra­pra­si­ddha­s ta­dva­ca­nā­d a­va­ga­mya­te na ca ta­tpra­mā­ṇa­m ity aho mohasya mā­hā­tmya­m­? ye­nai­vaṃ­vi­dhaṃ satsu madhye vyāhataṃ vākyam u­ccā­rya­te­. na hi pra­mā­ṇa­sya viṣāṇe staḥ, kin tu yenārtho '­va­ga­mya­te­, tad eva pra­mā­ṇa­m iti. vaktur a­bhi­prā­ya­mā­tra­sū­ca­ka­tve tv a­nu­mā­na­tva­m eva va­ca­na­sya prā­pta­m­, na ca sva­yaṃ­pra­ti­pa­nne­na hetunā dṛ­ṣṭā­nte­na vā pa­ra­pra­tyā­ya­naṃ yu­kta­m­. na hy a­pra­ti­pa­nnaḥ pra­ti­pā­da­yi­tā kaścid u­pa­pa­dya­te­. na hi bā­la­go­pā­lā­dī­nāṃ śā­strā­rtha­pra­ti­pā­da­ne '­dhi­kā­ro 'sti. jā­tya­ndhā­da­yo hi na rū­pā­di­gu­ṇa­do­ṣa­vi­cā­re '­dhi­kri­ya­nte­. tasmāt pa­ra­pra­ti­pā­da­nā­rtha­tvā­c ca pra­yā­sa­sye­tyā­dy apy a­yu­kta­m­.</p><p n="a_606 b_YA_22­4­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­4­,19~</span>yac coktam — va­ca­nā­tma­ka­m a­nu­mā­na­va­ktu­r na pra­mā­ṇa­m iti, tad apy a­cā­ru­; yadi hi vaktus tena pra­mi­ti­r na ja­ni­tā­, tadāsau janitā tadāsau vaktā katham a­na­va­dhā­ri­ta­sā­ma­rthyaṃ vacanaṃ liṅgaṃ vā pa­ra­pra­ti­pā­da­nā­yo­pa­di­śa­ti yat kiṃcid vo­pa­di­śe­d a­na­va­ga­ta­śa­kti­tvā­vi­śe­ṣā­t­. na cā­smā­bhi­r niyamaḥ kriyate yaiva vyaktir ubhayoḥ pramitiṃ ja­na­ya­ti­, saiva pa­ra­pra­tyā­ya­nā­yo­pa­de­ṣṭa­vyaḥ­. yataḥ pra­dī­pe­na kaścid a­rtha­vi­śe­ṣaṃ dṛṣṭvā ta­nni­rvā­ṇe 'py a­nya­syo­pa­di­śa­ti tvam api pradīpaṃ jva­la­yi­tvā tam arthaṃ pa­śye­ti­. andho 'pi pū­rya­dṛ­ṣṭa­sā­ma­rthya­m e­vo­pa­di­śa­ti­. jā­tya­ndha­va­d iti cet, syān matam — yathā jātyandhaḥ pradīpaṃ ka­dā­ci­n na dṛ­ṣṭa­vā­n­, nāpi tena pra­kā­śi­taṃ rū­pā­nta­ra­m­, tathāpy asau ca­kṣu­ṣma­ntaṃ pra­tyu­pa­di­śa­ti — pra­dī­pe­na rūpaṃ pa­śye­ti­. tadvad vayam api he­tvā­di­sva­rū­paṃ ta­tsā­dhyā­nu­me­ya­sva­rū­paṃ na jā­nī­ma­s tathāpi ma­hā­nu­bhā­ve­na pa­rā­nu­gra­ho 'vaśyaṃ kartavya ity a­jñā­tai­r eva he­tvā­di­bhi­s tadvidaṃ pra­ti­pā­da­vā­maḥ­. svayam a­mu­kta­sya yathā ni­ḍā­di­bhyaḥ paraṃ mo­ca­ya­to ma­hā­nu­bhā­va­tai­va no­pā­la­mbha­s tadvad asmākaṃ svayam a­vyu­tpa­nnā­nā­m iva paraṃ vyu­tpā­da­ya­tāṃ ma­hā­nu­bhā­va­tai­va sa­mbha­va­ti­, na tū­pā­la­mbha iti. svayam a­vyu­tpa­nnaḥ paraṃ ma­hā­nu­bhā­va­ta­yā vyu­tpā­da­ya­tī­ti ke­nai­ta­c chra­ddhī­ya­te­? na hi jā­ta­mā­tra­syai­vo­pā­dhyā­ya­tvaṃ yu­kta­m­. jā­tya­ndha­s tu na tāvat pra­dī­pā­dyu­pa­de­śe­na ca­kṣu­ṣma­ntaṃ vyu­tpā­da­ya­nn u­pa­la­bhya­te­. e­tā­va­t tu yadi sa­mbhā­vya­te sva­pra­ti­bhā­sā­ma­rthyā­d ā­pta­va­ca­ne­bhyaḥ pra­dī­pa­sya ca­kṣuḥ­sa­hi­ta­sya rū­pā­di­pra­kā­śa­ka­tvaṃ jā­tya­ndhe­na yady a­va­ga­ta­m­, tadāsau ta­tho­pa­di­śa­ty api. tvaṃ punaḥ ka­thaṃ­ci­d api na hetvādeḥ sā­dha­na­bhū­ta­sya dū­ṣa­ṇa­bhū­ta­sya vā pa­rā­rtha­pra­ti­pā­da­na­sā­ma­rthyaṃ pra­ti­pa­nno 'si, tat kathaṃ jā­ta­mā­tra­va­da­vyu­tpa­nnaḥ paraṃ pra­ti­pā­da­ya­si­? a­pra­ti­pa­nna­sā­ma­rthye­na he­tvā­di­nā pa­ra­pra­ti­pā­da­ne ca bu­ddhyā­di­li­ṅgai­r ā­tmā­dya­sti­tvaṃ ta­jjñā­nā­d a­pa­va­rgaṃ ca kasmān na pra­ti­pā­da­ya­si­? yena ma­hā­nu­bhā­va­tā­pi tava jyāyasī bhaved iti.</p><p n="a_607 b_YA_22­5­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­5­,12~</span>na vayaṃ kiṃcit pra­ti­pa­ttā­raḥ pra­ti­pā­da­yā­mo vā, kiṃ tarhi? pareṣāṃ pa­rya­nu­yo­ga­m eva kurmaḥ, sū­trā­ṇā­m api pa­rya­nu­yo­gā­rtha­tvā­d iti cet, yat kiṃcid etad iti, yadi hi vyartham eva pa­rya­nu­yo­gaṃ ka­ro­ṣi­, ta­do­nma­tta­va­du­pe­kṣī­ṇī­yo 'si. atha pa­rya­nu­yo­ge­nā­yaṃ ma­da­bhi­prā­yaṃ jñātvā yad uttaraṃ dā­sya­ti­, tena vayam a­syā­bhi­prā­yaṃ jñātvā gu­ṇa­do­ṣa­tve­na pa­rī­kṣi­ṣyā­ma­ha ity etad arthaṃ pa­rya­nu­yo­gaṃ ka­ro­ṣi­, tadā kathaṃ pa­rā­bhi­prā­ya­pra­ti­pa­tti­sā­dha­na­m a­nu­mā­naṃ pramāṇaṃ nā­bhyu­pa­ga­ccha­si­? na ca vā­di­pra­ti­vā­di­noḥ pa­rya­nu­yo­ga­mā­tre­ṇa ta­du­tta­ra­mā­tre­ṇa vā kaścid arthaḥ si­ddhya­ti­, ja­ya­pa­rā­ja­yau vā bha­va­taḥ­. kiṃ tarhi? sva­pa­ra­pa­kṣa­yoḥ sā­dha­na­dū­ṣa­ṇā­bhi­dhā­ne­na­, pra­tya­kṣe­ṇai­va <ref type="note-up">1</ref> svapakṣaḥ sā­dha­yi­tuṃ pra­ti­pa­kṣo dū­ṣa­yi­tuṃ na śa­kya­te­. sa­rva­trā­ni­śca­ye ca tat saṃ­bhā­va­nā­pi na syād ato na saṃ­bhā­va­na­yā­pi sā­dha­na­dū­ṣa­ṇo­pa­nyā­so '­tya­nta­sa­ndi­gdha­sye­ti­. api caite vi­ru­ddhā­di­he­ta­vaḥ kim a­nu­mā­ne prā­mā­ṇya­saṃ­de­ho­tpā­da­nā­yo­pa­nya­stāḥ­? āho svid a­pra­mā­ṇya­ni­śca­yo­tpā­da­nā­ye­ti­? yadi saṃ­de­ho­tpā­da­nā­ya­, kim ā­tma­naḥ­? atha pa­re­ṣā­m iti? yady ā­tma­na­s tadā vya­rthā­vi­ru­ddhā­da­yaḥ­, tair vināpy a­nu­mā­ne saṃ­de­ha­s tavāsty eva. pareṣāṃ tu vi­ru­ddhā­di­bhyaḥ saṃdeho bha­vi­ṣya­tī­ty a­nu­mā­nā­prā­mā­ṇye kutas tva­yā­va­ga­ta­m­? a­thā­mu­taḥ pareṣāṃ saṃdeho bha­vi­ṣya­ti ka­dā­ci­nna­ve­ty evaṃ saṃ­de­he­nai­va vi­ru­ddhā­da­ya u­pa­nya­sya­nte­, tathāpi vyarthas ta­du­pa­nyā­sa­s ta­da­nu­pa­nyā­se 'pi ta­da­rtha­sa­mbha­vā­t­. vyarthatve 'pi saṃdeha iti cet, so 'yaṃ saṃ­de­ha­gra­ha­gṛ­hī­taḥ saṃ­de­ha­kā­ra­ṇe 'pi sā­mā­nya­dha­rma­da­rśa­nā­dau yadi niścayaṃ nā­bhyu­pa­ga­ccha­ti­, tato '­ci­ki­tsya­tvā­d u­pe­kṣa­ṇī­ya e­ve­ti­. atha vi­ru­ddhā­da­yo '­nu­mā­nā­prā­mā­ṇye ni­śca­yo­tpā­da­nā­yo­pa­di­śya­nte­, tathā sati ni­śca­yo­tpā­da­ka­tve­na prā­mā­ṇya­m e­vā­na­nu­mā­na­vai­dha­rmyā­d a­nu­mā­na­tvaṃ ceti kathaṃ sa­rvā­nu­mā­nā­prā­mā­ṇya­m­? pa­ra­syā­pi pra­ti­pa­ttiṃ kurvad a­na­nu­mā­naṃ pra­mā­ṇa­m eva pa­ra­kī­ye­ndri­ya­va­t­. yad apy uktam — tatrāpi trayam ity a­na­va­sthe­ti­, tad apy a­bhi­pre­tā­rthā­si­ddhi­pra­sa­ṅgā­d a­yu­kta­m­. vi­ru­ddhā­di­tra­yā­d a­nu­mā­na­syā­prā­mā­ṇya­si­ddhi­r a­bhi­pre­tā­, tac ca vi­ru­ddhā­di­tra­ya­m a­na­va­stha­yā dū­ṣi­ta­m ity a­sā­dha­ka­m eva. a­na­va­stha­yā dū­ṣi­ta­syā­pi sva­sā­dhya­sā­dha­ka­tve­, mū­lā­nu­mā­na­syā­pi sva­sā­dhya­sā­dha­ka­tvaṃ syāt.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: vā chā­tre­ṇai­va vā </seg> </ab><p n="a_608 b_YA_22­6­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­6­,8~</span>atha matam — yathā ma­yo­pa­nya­staṃ vi­ru­ddhā­di­tra­ya­m a­na­va­stha­yā dūṣitaṃ svasādhyaṃ na sā­dha­ya­ti­, evaṃ tva­yo­pa­nya­sta­m ā­tmā­dya­nu­mā­naṃ vi­ru­ddhā­dya­na­va­stha­yā dū­ṣi­ta­m ity a­sā­dha­ka­m e­vā­tmā­de­r iti, naitad e­va­m­; yatas tva­yo­pa­nya­sta­sya vi­ru­ddhā­de­s tva­da­bhyu­pa­ga­mā­d eva duṣṭatvaṃ si­ddha­m­, mayā tu sa doṣo nā­bhyu­pa­ga­taḥ­, kuta ā­tmā­dya­nu­mā­na­sya du­ṣṭa­tva­m­? na hi yathāhaṃ rā­jā­dhi­kṣe­paṃ kṛtvā ji­hvā­cche­da­nā­di­duḥ­kha­m a­nu­bha­vā­mi­, tathā tvam a­nu­bha­ve­ty a­bhi­dhā­na­mā­trā­d a­na­bhyu­pa­ga­ta­rā­jā­dhi­kṣe­po 'pi tad duḥkham a­nu­bha­va­ti­. mū­lā­nu­mā­na­bā­dhi­ta­tvā­c ca vi­ru­ddhā­de­r a­dū­ṣa­ṇa­tva­m­. yathā pū­rvo­tpa­nna­m api ca­ndrai­ka­tvā­ga­ccha­dvṛ­kṣā­di­jñā­naṃ sa­rva­lo­ka­saṃ­vā­da­pra­vṛ­tti­sā­ma­rthyaṃ ni­ści­ta­prā­mā­ṇyaṃ dvi­ca­ndrā­di­jñā­na­syā­kṣa­ja­tvā­vi­śe­ṣe 'pi bā­dha­ka­m eva, na tu dvi­ca­ndrā­di­jñā­ne­no­tta­ra­kā­la­bhā­vi­nā­pi ca­ndrai­ka­tvā­di­jñā­naṃ bā­dhya­te­; tathā dhū­mā­dya­nu­mā­na­jñā­naṃ sa­rva­lo­ka­saṃ­vā­da­pra­vṛ­tti­sā­ma­rthya­m ni­ści­ta­prā­mā­ṇyaṃ vi­ru­ddhā­di­jñā­na­sya bā­dha­ka­m e­vā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. a­nya­thā­kṣa­ja­jñā­nā­m api bā­dhya­bā­dha­ka­bhā­vo na vya­va­ti­ṣṭhe­ta­, tataś ca pra­tya­kṣa­m api pramāṇaṃ na siddhet tathā ca ta­ttvo­pa­pla­va eva syāt, tatra dūṣaṇaṃ bahudhā prāg uktam iti. tasmād dhū­mā­dya­nu­mā­na­jñā­ne­na ni­ści­ta­prā­mā­ṇye­na bā­dhi­ta­sya vi­ru­ddhā­de­r dū­ṣa­ṇā­bhā­sa­tva­m eva dra­ṣṭa­vya­m­. e­va­mā­tmā­dya­nu­mā­ne 'pi vi­ru­ddhā­de­s tu­lya­pra­kā­ra­tvā­d a­dū­ṣa­ṇa­tva­m eva. a­vi­nā­bhā­va­ba­la­hī­na­tvā­c ca na vi­ru­ddhā­di­he­ta­vo mū­la­he­tuṃ bā­dha­nte­. mū­la­he­tu­s tv a­vi­nā­bhā­va­ba­lo­pe­ta­tvā­d dhi vi­ru­ddhā­di­he­tū­n bādhate e­ve­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">vyā­pti­sva­rū­pa­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_609 b_YA_22­6­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­6­,26~</span>kaḥ punar ayam a­vi­nā­bhā­va iti? ucyate — sva­bhā­va­taḥ sādhyena sā­dha­na­sya vyāptir a­vi­nā­bhā­vaḥ­. yo 'yaṃ sā­dhya­sā­dha­na­yoḥ sva­bhā­ve­nā­va­sthi­to niyamaḥ sādhyasya vyā­pa­ka­tvaṃ sā­dha­na­sya vyā­pya­tva­m iti, so '­vi­nā­bhā­va iti. na ca yathā dhū­ma­syā­gni­nā­vyā­pya­tvaṃ sva­bhā­va­ta eva ni­ya­ta­m­, tathā dū­ṣa­ṇa­vā­di­pra­ti­vā­dya­bhi­ma­ta­sā­dha­na­sā­dhya­dha­rmā­dhi­ka­ra­ṇa­tvā­bhā­ve­nā­pi vyāpyatvaṃ dhūmasya sva­bhā­ve­na ni­ya­ta­m asti. tasya dū­ṣa­ṇa­vā­di­pra­ti­vā­dya­na­va­sthi­ta­tve­nā­na­va­sthi­tvā­t­. na hi sā­dha­na­vā­di­tvaṃ dū­ṣa­ṇa­vā­di­tvaṃ ca puruṣe vya­va­sthi­ta­m asti. nāpi ta­du­kta­pra­kṛ­ta­sā­dha­na­sā­dhya­tvaṃ ta­dvi­ka­laṃ ca sva­bhā­ve­na vya­va­sthi­ta­m artheṣv asti. anyathā pra­kṛ­ta­sā­dha­na­sā­dhya­tvā­bhā­va­va­t pra­kṛ­ta­dū­ṣa­ṇa­vā­dyu­kta­pra­ti­ṣe­dha­pra­ti­ṣe­dhya­tvā­bhā­vo 'py a­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­, tu­lya­nyā­ya­tvā­t­. tataḥ kiṃ? pra­kṛ­ta­sā­dha­na­sā­dhya­tva­pra­ti­ṣe­dho vā bhaved uta ta­da­bhā­va iti. e­ka­syā­py a­sa­mbha­ve sva­bhā­va­vya­va­sthi­ta­tva­vi­ro­dhaḥ­, pa­ra­spa­ra­pa­ri­hā­ra­sthi­ti­vi­ro­dhā­n nobhayoḥ siddhir iti.</p><p n="a_610 b_YA_22­7­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­7­,7~</span>etena dha­rma­dha­rmi­ṇo­r a­nya­ta­ra­tvā­d ity e­va­mā­dī­nā­m a­vi­nā­bhā­vaḥ pra­tyu­ktaḥ­, ka­lpa­nā­mā­tre­ṇai­ṣā­m api vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­vā­n na tv a­gni­dhū­ma­va­t sva­bhā­va­to 'sti vyāptiḥ. sva­bhā­va­vyā­ptau hi dhūmād a­gni­va­nni­ya­ta­dha­rma­si­ddhi­r eva syān no­pa­pla­vaḥ­. a­nya­ta­ra­tvā­di­bhya­s tū­pa­pla­vo dṛ­śya­te­. tathā hi — nityaḥ śabdaḥ pa­kṣa­sa­pa­kṣa­yo­r a­nya­ta­ra­tvā­t sa­pa­kṣa­va­da­ni­tya­tve 'py ayaṃ sa­mā­naḥ­. ta­thā­kā­śa­śa­bda­yo­r a­nya­ta­ra­tvā­d ā­kā­śa­va­t­, gha­ṭa­śa­bda­yo­r a­nya­ta­ra­tvā­d gha­ṭa­va­d iti ni­tyā­ni­tya­tvo­pa­pla­vaḥ­. tathā ni­tya­vā­dyu­pa­nya­sta­sā­dha­na­sā­dhya­dha­rmā­dhā­raḥ śabdo na bha­va­ti­, sā­dhya­dha­rma­śa­bda­yo­r a­nya­ta­ra­tvā­t sā­dhya­dha­rma­va­d­, a­ni­tya­vā­dyu­kta­sā­dha­na­sā­dhya­dha­rmā­dhā­raḥ śabdo na bha­va­ti­, he­tu­dṛ­ṣṭā­ntau pū­rva­va­d iti dū­ṣa­ṇo­pa­pla­vaḥ­. tathā na pra­kṛ­ta­sā­dhya­dha­rmā­dhi­ka­ra­ṇa­dha­rmi­dha­rma­yo­r a­nya­ta­raḥ sā­dhya­dha­rmo dha­rmi­tvā­d gha­ṭā­di­va­d ity etat pra­ti­ṣe­dha­pra­ti­ṣi­ddha­sā­dhya­dha­rmi­dha­rma­yo­r a­nya­ta­ro na sā­dhya­dha­rmo dha­rmi­tvā­t­, gha­ṭā­di­va­t­. tathā na pra­kṛ­ta­sā­dhya­dha­rma­vā­n ayaṃ pakṣaḥ pa­kṣa­vi­pa­kṣa­yo­r a­nya­ta­ra­tvā­d vi­pa­kṣa­va­t­, pa­kṣa­kha­ra­śṛ­ṅga­yo­r a­nya­ta­ra­tvā­c ca kha­ra­śṛ­ṅga­va­t­. tathā vā­di­pra­ti­vā­di­vi­pra­ti­pa­ttya­nā­ska­ndi­tā­gni­vya­ti­ri­ktā­gni­mā­n ayaṃ pradeśo na bha­va­ti­, pra­de­śa­tvā­t­; sa­ttva­jñe­ya­tvā­di­bhya­ś ca ta­da­nya­pra­de­śa­va­d ity etat pra­ti­ṣe­dha­pra­ti­ṣi­ddhā­gni­mā­n ayaṃ pradeśo na bha­va­ti­, pra­de­śa­tvā­di­he­tu­bhya­s ta­da­nya­pra­de­śa­va­t­. atha vā vā­di­pra­ti­vā­di­vi­pra­ti­pa­ttya­nā­ska­ndi­tā­gni­vya­ti­ri­ktā­gni­pra­ti­ṣe­dha­vā­n ayaṃ pradeśo na bhavati pū­rvo­kta­he­tu­bhya­s ta­da­nya­pra­de­śa­va­t­. tathā na pra­kṛ­tā­nu­mā­na­vi­ṣa­yā­gni­mā­n ayaṃ pradeśaḥ kha­ra­śṛ­ṅgā­śṛ­ṅga­tvā­t kha­ra­śṛ­ṅga­va­d ity etat pra­ti­ṣe­dha­pra­ti­ṣi­ddhā­gni­mā­n nāyaṃ pra­de­śaḥ­, kha­śṛ­ṅgā­śṛ­ṅga­tvā­t kha­ra­śṛ­ṅga­va­t­. atha vā na pra­kṛ­ta­pra­tya­nu­mā­na­pra­ti­ṣi­ddhā­gni­mā­n ayaṃ pra­de­śaḥ­, pū­rvo­kta­he­tu­dṛ­ṣṭā­ntā­bhyāṃ ta­thā­tī­tā­nā­ga­ta­kā­la­vya­ti­ri­kta­kā­la­vi­śi­ṣṭā­sma­tpra­ti­vā­di­pra­yu­kta­sā­dha­na­bhā­vā­pa­nna­dhū­ma­sā­dhya­si­ddhi­sa­mā­na­kā­la­gha­ṭo na ghaṭaḥ kha­pu­ṣpa­pa­dma­pa­tra­tvā­t pa­dma­pa­tra­va­d ity etat pra­tya­nu­mā­nā­tma­lā­bha­sa­mā­na­kā­la­gha­ṭo na ghaṭaḥ, tāv eva he­tu­dṛ­ṣṭā­ntau­. athavā a­tī­tā­nā­ga­ta­kā­la­vya­ti­ri­kta­kā­la­vi­śi­ṣṭa­vi­va­kṣi­ta­vā­di­pra­yu­kta­sā­dha­na­bhā­vā­pa­nna­dhū­ma­sā­dhya­si­ddhi­vi­pa­rya­ya­sa­mā­na­kā­la­gha­ṭo na ghaṭaḥ, kha­pu­ṣpa­pa­dma­pa­tra­tvā­t­, pa­dma­pa­tra­va­d iti. tad evam a­vya­va­sthi­ta­sā­dhya­tvā­d a­nya­ta­ra­tvā­dī­nāṃ na sā­dhye­nā­vi­nā­bhā­vo 'sti. na hi sā­dhyā­vi­nā­bhū­ta­sya dhū­mā­de­r a­vya­va­sthi­ta­sā­dhya­tvaṃ dṛ­ṣṭa­m­, lau­ki­ka­pa­rī­kṣa­kā­ṇā­m api dhū­mā­di­da­rśa­nā­d a­gnyā­di­ni­śca­ya­pra­vṛ­tti­prā­ptya­rtha­kri­yā­ni­ṣpa­tti­vya­va­sthā­da­rśa­nā­d iti.</p><p n="a_611 b_YA_22­8­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­8­,5~</span>etena sa­dvi­tī­ya­pra­yo­go 'pi nirastaḥ ya­thā­hu­ś cārvākāḥ — "­a­bhi­vya­kta­cai­ta­nya­śa­rī­ra­la­kṣa­ṇa­pu­ru­ṣa­gha­ṭa­yo­r a­nya­ta­ra­sa­dvi­tī­yo ghaṭaḥ, a­nu­tpa­nna­tvā­t­. ku­ḍya­va­d­" iti. cai­ta­nya­vi­śi­ṣṭaḥ kāya eva puruṣo nānyaḥ pa­ra­lo­kī­ti pra­yo­gā­rthaḥ­. atrāpi no­kta­la­kṣa­ṇo '­vi­nā­bhā­vo 'sty a­vya­va­sthi­ta­sā­dhya­tvā­t­, tathā hi — ni­tya­tvā­di­dha­rma­ka­pu­ru­ṣa­gha­ṭā­nya­ta­ra­sa­dvi­tī­yo ghaṭaḥ, a­nu­tpa­nna­tvā­t­, ku­ḍya­va­t­; tathā vi­jña­pti­mā­tra­pa­ra­lo­ki­pu­ru­ṣa­gha­ṭā­nya­ta­ra­sa­dvi­tī­yo ghaṭas tata eva hetor ity evaṃ yat kiṃcit sā­dha­yi­tu­m i­ṣya­te­, tat sarvam anena sādhyata iti vya­va­sthi­ta­sā­dhyā­bhā­vaḥ­. na cāyaṃ pra­mā­ṇa­sya dharmaḥ, kiṃ tu vya­va­sthi­ta­sā­dhya­sā­dha­na­tva­m­, gha­ṭe­nai­va ca sa­dvi­tī­ya­tvaṃ kuḍyasya dṛṣṭaṃ; ta­ddṛ­ṣṭā­nte­na kathaṃ gha­ṭa­syā­bhi­pre­ta­pu­ru­ṣa­sa­dvi­tī­ya­tvaṃ si­ddhya­ti­? a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. ta­du­pa­ga­mā­da­yo 'py a­ne­nai­va pra­tyu­ktā­s ta­du­pa­ga­ma­syā­pi ta­di­cchā­mā­tre­ṇa pra­vṛ­tte­r a­rtha­vi­śe­ṣe­ṇa sva­bhā­va­vyā­ptya­sa­mbha­vā­t­. a­sa­rva­jñā­bhyu­pa­ga­ma­syā­ya­thā­rtha­syā­pi sa­mbha­vā­t­. sa­rva­jña­tvaṃ ca du­rjñā­na­m­, yasyāpi sa­rva­jña­tvaṃ sa­mbhā­vya­te te­nā­bhyu­pa­ga­to 'rtha ā­ga­mā­rtha eva, nā­nu­me­ya iti va­kṣyā­maḥ­. sa­rva­jño­kta­tve­na ta­dva­ca­na­sya prā­mā­ṇya­mā­trā­nu­mā­na­m iṣyata eva. tasmān na na­va­dra­vya­vya­ti­re­ke­ṇa dra­vyā­nta­ra­m asti, ka­ṇā­de­nā­pra­ti­pā­di­ta­tvā­t­. pa­ñca­viṃ­śa­ti­ta­ttva­vya­ti­re­ke­ṇa ta­ttvā­nta­raṃ nāsti, ka­pi­le­nā­pra­ti­pā­di­ta­tvā­t­. <ref type="note-up">1</ref><ref type="note-up">2</ref> pa­ñca­ska­ndha­vya­ti­re­ke­ṇa ska­ndhā­nta­raṃ nāsti, bu­ddhe­nā­pra­ti­pā­di­ta­tvā­t­, kha­pu­ṣpa­va­d ity e­va­mā­de­r a­vi­nā­bhā­vaḥ pra­tyu­ktaḥ­. tasmād yuktam uktaṃ sva­bhā­va­taḥ sādhyena sā­dha­na­sya vyāptir a­vi­nā­bhā­va iti.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: viṃ­śa­ti­ta­ttva­vya­ti­re­ke­ṇa ta­ttvā­nta­raṃ nāsti, ka­pi­le­nā­pra­ti­pā­di­ta­tvā­t <ref type="note-below">2</ref> [?] </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">a­vi­nā­bhā­va­sya bhedāḥ</ab><p n="a_612 b_YA_22­8­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­8­,24~</span>sa dvividho '­nva­ya­vya­ti­re­ka­bhe­dā­t­. vi­dhi­pra­ti­ṣe­dha­pra­tī­ti­bhe­dā­d ity arthaḥ. vi­dhi­mu­khe­na pra­tī­ya­mā­nā vyāptir a­nva­yaḥ­, pra­ti­ṣe­dha­mu­khe­na pra­tī­ya­mā­nā vyāptir vya­ti­re­ka u­cya­te­. nanu ca pra­de­śa­vi­śe­ṣa­stho 'gniḥ sādhyas tena cā­pra­tī­te­na sā­dha­na­sya vyāptiḥ kataṃ pra­ti­pa­ttuṃ śa­kya­te­? sā­dhya­pra­tī­tau ca vyarthaṃ vyā­pti­gra­ha­ṇa­m iti, etat pa­ri­hā­rā­rtha­m āha — sā­dhya­sā­mā­nye­na sā­dha­na­sā­mā­nya­sya vyāptir anvayaḥ pra­tī­ya­ta iti vā­kya­śe­ṣaḥ­. etad uktaṃ bhavati — sa­ka­lā­gni­dhū­ma­vya­ktya­nu­ga­ta eka e­vā­nva­yaḥ­, sa ekatra gṛhīto '­nya­trā­pi gṛhīta eva dhū­ma­tvā­di­va­t­, tad etad a­nva­ya­la­kṣa­ṇaṃ pū­rva­pra­sa­ṅge­na vyā­khyā­ta­m iti. tathā sā­dha­na­sā­mā­nyā­bhā­ve­na sā­dhya­sā­mā­nyā­bhā­va­sya vyāptir vya­ti­re­kaḥ pra­tī­ya­ta iti śeṣaḥ. sā­dha­na­m e­vā­vi­va­kṣi­ta­vi­śe­ṣaṃ sā­mā­nya­m u­cya­te­. ta­syā­bhā­vo dhū­ma­mā­trā­bhā­va ity arthaḥ.</p><p n="a_613 b_YA_22­9­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­9­,6~</span>sādhyaṃ ca dvividhaṃ dha­rma­vi­śi­ṣṭo vā dharmī dha­rmi­vi­śi­ṣṭo vā dharma iti. dha­rmi­vi­śi­ṣṭo dharma iti na yu­kta­m­, vi­śe­ṣa­ṇa­sya dha­rma­tvā­d vi­śe­ṣya­sya ca dha­rmi­tvā­d iti cet, na; sā­dha­na­dha­rmā­śra­ya­tve­na dha­rmi­tva­sya vi­va­kṣi­tvā­t­. pa­rā­śra­ya­tva­mā­tre­ṇa ca dharmatvaṃ vi­va­kṣi­ta­m­. bhū­ta­bhā­vi­la­kṣa­ṇā­pe­kṣa­yā vā vi­śe­ṣya­yo­r dha­rmi­dha­rma­vya­va­hā­raḥ kṛta ity a­do­ṣaḥ­. yadā dharmī sādhyas tadā sādhyasya sā­mā­nya­m a­gni­mā­tra­m a­gni­ma­ttvaṃ vā; yadā tu dharmaḥ sādhyas tadā sādhyam e­vā­vi­va­kṣi­ta­vi­śe­ṣaṃ sā­mā­nya­m­, ta­da­bhā­va­sya sā­dha­na­sā­mā­nyā­bhā­ve­na vyāptir vya­ti­re­kaḥ­. atha vā sā­dha­na­sya sāmānyaṃ dhūmatvaṃ ta­da­bhā­ve­na­, sādhyasya sā­mā­nya­m agnitvaṃ ta­da­bhā­va­sya­, vyāptir ya­trā­gnya­bhā­vā­d a­gni­tvā­nu­pa­la­mbha­s tatra dhū­mā­bhā­vā­d dhū­ma­tvā­nu­pa­la­mbha iti vya­ti­re­kaḥ­. kṛ­ta­ka­tvā­de­s tu sā­mā­nyā­bhā­vā­t pū­rva­ka­m eva vyā­khyā­na­m­. atha vā sā­dha­na­sya sā­mā­nya­m a­sti­tva­mā­tra­m­, tac ca kṛ­ta­ka­tvā­de­r apy asti, tena kṛ­ta­ka­tvā­dya­sti­tvā­bhā­ve­nā­ni­tya­tvā­dya­sti­tvā­bhā­va­sya vyāptir vya­ti­re­ka ity uktaṃ bha­va­ti­. tatra sā­dha­na­sā­mā­nyaṃ vyāpyaṃ sā­dhya­sā­mā­nyaṃ vyā­pa­ka­m ity ayaṃ vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­vo '­nva­yaḥ­. sā­dhya­sā­mā­nyā­bhā­vo vyāpyaḥ sā­dha­na­sā­mā­nyā­bhā­vo vyāpaka ity ayaṃ vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­vo vya­ti­re­ka iti. "­u­dā­ha­ra­ṇa­sā­dha­rmyā­t sā­dhya­sā­dha­naṃ hetuḥ" "tathā vai­dha­rmyā­d­" iti sūtrābhyāṃ vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­va­sya dvaividhyaṃ si­ddha­m­.</p><ab type="head" resp="YA">li­ṅga­bhe­dāḥ</ab><p n="a_614 b_YA_22­9­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 22­9­,23~</span>sādhanaṃ li­ṅga­m­, tad dvi­vi­dha­m — dṛṣṭaṃ sā­mā­nya­to­dṛ­ṣṭaṃ ca. caśabdaḥ svā­rtha­pa­rā­rtha­bhe­de­na ca dvi­vi­dha­m iti sū­ca­ya­ti­. dvi­vi­dha­gra­ha­ṇa­m u­kta­pra­kā­ra­ni­ya­mā­rtha­m­. u­kta­pra­ka­re­ṇai­va dvividhaṃ ni­ya­mya­te­, na punaḥ pū­rva­va­dā­di­pra­kā­re­ṇe­ti­. sūtre tu dṛ­ṣṭā­di­pra­kā­re­ṇa dvaividhyaṃ ca­śa­bda­sū­ci­taṃ dra­ṣṭa­vya­m­. kā­rya­sva­bhā­va­bhe­de­na dvai­vi­dhya­m a­nu­pa­la­bdhe­s tu pra­ti­ba­ndhā­nta­rā­bhā­vā­d a­trai­vā­nta­rbhā­va iti ke­ci­t­, ta­tpra­ti­ṣe­dhā­rthaṃ dṛṣṭaṃ sā­mā­nya­to­dṛ­ṣṭaṃ cety u­kta­m­, tā­dā­tmya­pra­ti­ba­ndha­syā­sa­mbha­vā­t­; tathā ca va­kṣyā­maḥ­. tatra pra­tya­kṣa­yo­gyā­rthā­nu­mā­pa­kaṃ dṛ­ṣṭa­m­, yathā dhūmo 'gner iti. sva­bhā­va­vi­pra­kṛ­ṣṭā­rthā­nu­mā­pa­kaṃ sā­mā­nya­to­dṛ­ṣṭa­m­, yathā rū­pā­di­jñā­naṃ ca­kṣu­rā­de­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">dṛ­ṣṭa­li­ṅga­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_615 b_YA_23­0­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­0­,2~</span>pra­tya­kṣa­yo­gya­tā ca pū­rva­dṛ­ṣṭa­tve­nai­vā­va­ga­mya­te­. yasmād yo 'rthaḥ pūrvaṃ pra­tya­kṣe­ṇa dṛṣṭaḥ, sa eva de­śā­nta­ri­taḥ kā­lā­nta­ri­to vā­nu­mī­ya­te 'tas ta­da­nu­mā­naṃ dṛ­ṣṭā­rtha­vi­ṣa­ya­tve­na dṛṣṭam u­kta­m­. vya­kti­bhe­de 'py e­ka­sā­mā­nyā­va­ṣṭa­mbhā­t­, sa eva dṛṣṭaḥ sa e­vā­nu­mī­ya­ta ity u­kta­m­. kvacit tu saiva vyaktiḥ śa­bdā­di­kā­rya­vi­śe­ṣe­ṇā­nye­na vā­na­nya­sā­dhā­ra­ṇa­li­ṅga­vi­śe­ṣe­ṇā­nu­mī­ya­te­, tad yathā — śa­bda­vi­śe­ṣe­ṇa bhrā­trā­dya­nu­mā­na­m­, ci­trā­di­vi­śe­ṣe­ṇa dṛ­ṣṭa­ci­tra­kā­rā­dya­nu­mā­na­m­, ha­stya­śva­ra­tha­cha­trā­di­vi­śe­ṣe­ṇa dṛ­ṣṭa­rā­jā­dya­nu­mā­na­m­, na­kṣa­trā­di­vi­śe­ṣe­ṇa na­kṣa­trā­di­vi­śe­ṣā­nu­mā­na­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">sā­mā­nya­to dṛ­ṣṭa­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_616 b_YA_23­0­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­0­,10~</span>sā­mā­nya­to­dṛ­ṣṭā­nu­mā­ne tu na vya­ktye­ka­tva­m­, nāpi jā­tye­ka­tva­m­, vā­syā­dī­nāṃ ca­kṣu­rā­dī­nāṃ ca vi­la­kṣa­ṇa­jā­ti­tvā­t ta­thā­rū­po­pa­la­bdhyā­dī­nāṃ chi­dā­dī­nāṃ ca nai­ka­jā­ti­tvaṃ­; tathāpi kri­yā­mā­tra­sya ka­ra­ṇa­mā­tre­ṇā­vya­bhi­cā­ro­pa­la­mbhā­d a­nu­mā­na­pra­vṛ­tti­r a­dhi­ka­ra­ṇa­si­ddhā­nta­ba­lā­d vi­śe­ṣa­si­ddhau ca­kṣu­rā­di­vya­va­hā­ro 'py ataḥ sā­mā­nya­mā­tre­ṇa da­rśa­nā­d a­nu­mā­naṃ sā­mā­nya­to­dṛ­ṣṭa­m u­cya­te­. yady api sa­rvā­nu­mā­ne­ṣv api sā­mā­nya­mā­tre­ṇā­nva­ya­da­rśa­na­m­, tathāpy a­gnyā­dya­nu­me­yaṃ yena sā­mā­nye­na vya­va­hri­ya­te vya­va­hā­ri­bhi­s tad e­vā­gni­tvā­di­sā­mā­nya­m anyatra dṛṣṭam atas ta­da­nu­mā­naṃ dṛṣṭam u­cya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">sāmānye sau­ga­tā­kṣe­paḥ</ab><p n="a_617 b_YA_23­0­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­0­,18~</span>nanu cā­gni­tvā­di­sā­mā­nyaṃ pra­tya­kṣa­grā­hyaṃ na yu­kta­m­, va­stu­sva­rū­pa­grā­ha­kaṃ hi pra­tya­kṣa­m­, vastu ca vyā­vṛ­ttā­kā­ra­m eva nā­nu­ga­tā­kā­ra­m­, tathā hi —</p><lg n="a_618"><l>vyaktayo nā­nu­ya­nty a­nya­da­nu­yā­yi na bhāsate | </l><l>jñānād a­vya­ti­ri­ktaṃ cet katham a­rthā­nta­raṃ vrajet || </l></lg><p n="a_619 b_YA_23­0­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­0­,22~</span>na tāvad vyaktayaḥ pa­ra­spa­ra­m a­nvā­vi­śa­nti­, ta­de­kī­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­. e­ka­vya­kti­tve ca kha­tva­va­n na sāmānyaṃ syāt. nāpi tābhyo '­rthā­nta­raṃ sā­mā­nya­m asti bhū­ta­ka­ṇṭhe­ṣu gu­ṇa­va­da­pra­ti­bhā­sa­nā­t­. na cā­rthā­nta­rā­d a­rthā­nta­re­ṣv a­bhi­nnā­bhi­dhā­na­pra­tya­ya­pra­vṛ­tti­r yu­ktā­ti­pra­sa­ṅgā­t­. saty api sambandhe saṃ­khyā­va­ya­vyā­di­bhya­s ta­dā­śra­ye­ṣu nā­bhi­dhā­na­pra­tya­yā­nu­vṛ­tti­r dṛ­ṣṭā­nte­. tasmād a­nā­di­vā­sa­nā­ni­rmi­to 'yaṃ vi­ka­lpa­bu­ddhe­r a­nu­ga­tā­kā­ra­pra­ti­bhā­so na sā­mā­nya­ni­ba­ndha­naḥ­. sa eva tarhi bu­ddhi­pra­ti­bhā­saḥ sāmānyaṃ tasya jñā­nā­tma­ka­tve­na vastutvaṃ cet, naitad api yu­kta­m­;</p><lg n="a_620"><l>jñānād vya­ti­ri­ktaṃ hi katham a­rthā­nta­raṃ vrajet | </l></lg><p n="a_621 b_YA_23­1­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­1­,1~</span>jñānasya rūpaṃ katham arthānāṃ sā­mā­nya­m­, tasya teṣv a­bha­vā­t­. atha vā jñānād a­vya­ti­ri­kta­m e­ka­smā­t katham anyasya vya­ktya­nta­ra­bhā­vi­no jñānasya rūpaṃ syāt? tataś ca jñā­nā­nta­raṃ vya­ktya­nta­raṃ vā­vyā­pnu­va­t­? kathaṃ sā­mā­nya­m­? "­ta­smā­n mi­thyā­vi­ka­lpo 'yam artheṣv e­kā­tma­tā­gra­haḥ­"­. na hy a­rthā­vya­ti­ri­kte­na­, a­vya­ti­ri­kte­na vā, ke­na­ci­d ātmanā sa­mā­nā­s tathaiṣāṃ grahaṇaṃ mi­thyā­vi­ka­lpa e­ve­ti­.</p><p n="a_622 b_YA_23­1­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­1­,6~</span>itaś ca nāsti sā­mā­nya­m — de­śa­kā­lā­va­sthā­vi­śe­ṣa­vi­ni­ya­tai­ka­saṃ­sa­rga­vya­va­cchi­nna­sva­bhā­vā­nta­ra­vi­ra­hā­d a­ne­ka­vṛ­tte­r ekasya na de­śā­di­vi­śe­ṣa­va­tā­nye­na yoga iti. asyārthaḥ — deśaś ca kālaś cāvasthā ca tā eva vi­śe­ṣāḥ­, vi­śi­ṣya­te 'nyata iti vi­śe­ṣaḥ­, teṣu vi­ni­ya­ta­ś cāsāv ekaś ca, tena saṃ­sa­rga­s tena vya­va­cchi­nnaṃ ca ta­tsva­bhā­vā­nta­raṃ ca, tasya vi­ra­hā­d iti hetuḥ. a­ne­ka­vṛ­tte­r i­tyā­di­pra­ti­jñā­pra­yo­ga­s tu yaś ci­tra­kū­ṭa­de­śe va­rta­mā­na­kā­le yau­va­nā­va­sthā­yāṃ ca vi­ni­ya­taḥ piṇḍas ta­tsaṃ­sa­rga­vya­va­cchi­nnaṃ gotvaṃ na de­śā­nta­ra­kā­lā­nta­rā­va­sthā­nta­ra­vi­śi­ṣṭe­na piṇḍena saṃ­yu­jya­te­. ta­tsva­bhā­va­vya­ti­ri­kta­sva­bhā­va­ra­hi­ta­tvā­t pi­ṇḍa­sva­rū­pa­va­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">sau­ga­ta­ma­ta­ni­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_623 b_YA_23­1­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­1­,15~</span>a­tro­cya­te — yat tāvad uktaṃ vyaktayo nā­nu­ya­ntī­tyā­di­, ta­trā­vi­vā­da eva, na vyaktir vya­ktya­nta­rā­tmi­kā bha­va­ti­, nāpi vya­ktya­nta­ra­saṃ­śle­ṣṭe­ti­. bu­ddhi­sā­mā­nya­ni­rā­ka­ra­ṇe 'py a­vi­vā­da eva. yat tūktam anyad a­nu­yā­yi na bhāsata iti, tad a­si­ddha­m­; sā­dṛ­śya­sya pra­ti­bhā­sa­nā­t­. bhū­ta­ka­ṇṭhe­ṣu gu­ṇa­va­da­pra­ti­bhā­sa­nā­d ity a­yu­kta­m­, sva­rū­pe­ṇai­va sa­rvā­rthā­nāṃ pra­ti­bhā­sa­nā­t­. a­nya­rū­pe­ṇā­pra­ti­bhā­sa­nā­d abhāve hi nī­lā­dī­nā­m apy a­nyo­nya­sva­rū­pe­ṇā­pra­ti­bhā­sa­nā­d abhāvaḥ syāt. kiṃ ca ca bhū­ta­ka­ṇṭha­ga­tā­nā­m api gu­ṇa­va­da­pra­ti­bhā­sa­nā­d abhāvaḥ syāt. a­ne­ka­sa­mba­ndhi­tve­ne­ṣṭa­sya gu­ṇa­va­da­pra­ti­bhā­sa­nā­d abhāvaḥ sādhyata iti cet, na; ci­trā­di­jñā­na­syā­ne­ka­nī­lā­di­sa­mba­ndhi­tve­ne­ṣṭa­sya gu­ṇa­va­da­pra­ti­bhā­sa­ne 'py a­bhā­vā­si­ddheḥ­. kā­ra­ṇa­sya vā­ne­ka­kā­rya­sa­mba­ndhi­tve­ne­ṣṭa­sya gu­ṇa­va­da­pra­ti­bhā­sa­nā­d a­bhā­va­sya siddhiḥ syād iti. sa­mba­ndha­vai­la­kṣa­ṇyā­n na ta­dva­da­pra­ti­bhā­sa­ne 'py abhāva iti cet, sa­mba­ndha­vai­la­kṣa­ṇya­m atrāpy asty eva bhū­ta­ka­ṇṭhe­ṣu guṇaḥ saṃ­yo­gaḥ­, sā­mā­nya­sya tu svā­dhā­re­ṣu sa­ma­vā­ya iti. kā­rya­dra­vya­saṃ­khyā­de­s tu­lya­sa­mba­ndha­tvā­d e­kā­kā­ra­pra­tya­ya­he­tu­tva­pra­sa­ṅga iti cet, na; pa­dā­rtha­śa­kti­bhe­dā­t­. yathā kā­rya­tvā­d a­vi­śe­ṣe 'pi rū­pā­dī­nā­m­, pā­rthi­va­tvā­vi­śe­ṣe 'pi vi­ṣa­ma­dhvā­dī­nāṃ ca vi­la­kṣa­ṇa­kā­rya­da­rśa­ne­na śa­kti­bhe­do '­va­ga­ta­s tathā kā­rya­dra­vya­saṃ­khyā­deḥ sā­mā­nya­sya cā­ne­ka­vṛ­tti­tvā­vi­śe­ṣe 'pi pra­tya­yā­di­vi­la­kṣa­ṇa­kā­rya­da­rśa­ne­na śa­kti­bhe­da e­vā­nu­mā­tuṃ yukto na tv a­bhā­vā­va­ga­ma­s tu­lya­kā­rya­ka­rtṛ­tva­pra­sa­ṅgo vā kartuṃ yukta iti.</p><p n="a_624 b_YA_23­2­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­2­,1~</span>yad api de­śa­kā­le­tyā­di­, tatra tāvat pra­ti­jñā­yāṃ hetau ca de­śā­di­gra­ha­ṇa­m a­na­rtha­ka­m­. yadi hi de­śā­di­vi­śe­ṣa­ra­hi­te­nā­nye­na yogaḥ ka­sya­ci­t siddhas tadā de­śā­di­vi­śe­ṣa­va­te­ti vi­śe­ṣa­ṇaṃ sārthakaṃ bha­ve­t­. ta­thai­ka­saṃ­sa­rga­vya­va­cchi­nna­sva­bhā­vā­nta­ra­vi­ra­hā­d ity ukteḥ ko '­ti­pra­sa­ṅgo­? ya­nni­vṛ­tta­ye de­śā­di­vi­śe­ṣa­ṇa­m u­pā­tta­m­. pra­ti­jñā­pa­da­yo­ś ca vyā­ghā­taḥ­, a­ne­ka­vṛ­tte­r ekasya dhā­rmi­tva­m anyena yogo nāstīti sā­dhya­m­, tad idaṃ jananī ba­ndhye­tyā­di­va­dvi­ro­dhā­d yu­kta­m­; na hy a­ne­ka­vṛ­tti­tva­m e­ka­syā­śra­yā­nta­re­ṇa yo­gā­bhā­ve yu­jya­te­, sā­mā­nya­rū­pa­tā­py ā­śra­yā­nta­re­ṇā­sa­mba­ndhe '­nu­pa­pa­nnā­. tan na sā­mā­nya­syā­pi dha­rmi­tva­m­. atha pa­rā­bhi­prā­ye­ṇā­ne­ka­vṛ­tti­tvaṃ sā­mā­nya­rū­pa­tā vā dharmiṇo '­bhyu­pa­ga­mya­te­, na tu punaḥ svayam a­ne­ka­tra va­rta­mā­naṃ sā­mā­nya­m a­bhyu­pa­ga­mya ta­syā­śra­yā­nta­re­ṇa yogaḥ pra­ti­ṣi­dhya­ta iti. svā­bhi­prā­ye­ṇa tarhi dharmiṇaḥ kiṃ sva­rū­pa­m i­ṣya­te­? yady a­po­ha­la­kṣa­ṇaṃ vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇaṃ vā bu­ddhi­la­kṣa­ṇaṃ vā, tadā tasya vya­ktya­nta­re­ṇa yo­gā­bhā­va­sā­dha­ne si­ddha­sā­dhya­tā­. na vā­po­hā­di­la­kṣa­ṇa­syai­ka­vya­ktyā­pi saṃsargo 'sti tataś cāsiddho hetuḥ syāt. yasmād e­ka­saṃ­sa­rga­vya­va­cchi­nna­sva­bhā­vā­nta­ra­vi­ra­hā­d ity asyārtha e­ka­saṃ­sa­rga­vya­va­cchi­nna­sva­bhā­va­tvā­d iti. nanu ca pra­sa­ṅga­sā­dha­na­m idam uktaṃ te­nā­śra­yā­si­ddha­tvā­di­do­ṣo nāsti. kim idaṃ pra­sa­ṅga­sā­dha­na­m a­nu­mā­na­m a­na­nu­mā­naṃ vā? yady a­nu­mā­na­m­, kathaṃ ta­tpa­kṣa­dha­rma­tvā­di­vi­hī­na­m ātmānaṃ la­bhe­ta­? na ced a­nu­mā­na­m­, kathaṃ tataḥ sā­dhya­si­ddhiḥ­? pra­tya­kṣā­nu­mā­na­vya­ti­ri­kta­sya tvayā pra­mā­ṇa­tvā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­sa­ṅga­sā­dha­ne­na sā­mā­nya­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_625 b_YA_23­2­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­2­,19~</span>pa­ro­pa­ga­ma­si­ddhiṃ dharmiṇaṃ hetuṃ cāśritya pra­sa­ṅga­sā­dha­na­m ucyate iti cet, sa pa­ro­pa­ga­maḥ sa­pra­mā­ṇa­ko vā? na vā? yadi sa­pra­mā­ṇa­kaḥ­, tadā tatsiddho 'rthaḥ tva­yā­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­, pra­mā­ṇa­syā­pa­kṣa­pā­ti­tvā­t­. a­pra­mā­ṇa­ka­ś cet pa­rā­bhyu­pa­ga­maḥ­; tato 'siddha eva dharmo hetuś cety a­pra­mā­ṇa­m eva ta­dā­śra­ya­pra­sa­ṅgaḥ­. nanu cādau sa­pra­mā­ṇa­ka­tvaṃ nā­va­ga­mya­te­, nāpi pa­rī­kṣā­kā­le ka­sya­ci­d a­bhyu­pa­ga­maḥ­, kiṃ tu pa­rī­kṣi­ta­syā­bhyu­pa­ga­maḥ­. tataḥ pa­rā­bhyu­pa­ga­ma­s tāvat pa­rī­kṣya­te sa­pra­mā­ṇa­ko '­pra­mā­ṇa­ko veti? yadi sa­pra­mā­ṇa­ka­m­, ta­dā­smā­ka­m apy asāv a­bhyu­pa­ga­maḥ­.</p><p n="a_626 b_YA_23­2­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­2­,26~</span>a­thā­pra­mā­ṇa­kaḥ­, tadā para eva u­pa­la­bhya­te­. yāvān artho yu­kti­sā­ma­rthyā­d ā­pa­ta­ti­, sa sarvas tva­yā­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­, pra­bhā­bhyu­pa­ga­me pra­dī­pā­bhyu­pa­ga­ma­va­t­. na ca kaścit pra­dī­pā­na­bhyu­pa­ga­me prabhām a­bhyu­pa­ga­ccha­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­va­sā­dha­na­pra­kā­raḥ</ab><p n="a_627 b_YA_23­2­,30~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­2­,30~</span>asati hetau maulasya hetor vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­va­sā­dha­na­pra­kā­ra eṣaḥ — ya­thai­va­m idam api syān na co­bha­ya­m iti dharmayoḥ sa­mba­ndho­pa­da­rśa­nā­t­. maulo hetur u­pa­la­bhya­tve­nā­bhi­ma­ta­sya vi­ve­ka­to '­nu­pa­la­bdhiḥ pra­sa­ṅga­vi­pa­rya­yo vā vyā­pi­tvā­n nai­ka­vya­kti­ni­śca­ya­ta­yo­pa­la­mbhaḥ syād iti pra­sa­ṅgā­rtho maulasya hetor vyā­pti­sā­dha­kaḥ­. yady evam e­ka­vya­kti­ni­ṣṭha­tva­m iṣyate tadā na de­śā­di­vi­śe­ṣa­va­tā­nye­na yo­go­'­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­. a­thā­nye­na yogas tadā ta­syai­vai­ka­vya­kti­vi­ṣṭha­tvaṃ nā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. na cai­ka­vya­kti­ni­ṣṭha­tvaṃ de­śā­di­vi­śe­ṣa­va­tā­nye­na yogaś cety ubhayaṃ sa­mbha­va­ti­, vi­ro­dhā­t­. mā bhūd e­ka­vya­kti­ni­ṣṭha­tvaṃ ta­syā­śe­ṣa­vya­kti­vya­pi­tvā­d iti cet, naitad asti; yataḥ —</p><lg n="a_628"><l>sā­dhā­ra­ṇa­tve tasya syād vyā­pi­tā­vi­tti­ra­kṣa­taḥ | </l><l>na hi ta­drū­pa­m anyena rūpeṇa grāhyam a­bhra­ma­m || <span ana="no-in-brackets">(­67­)</span></l></lg><p n="a_629 b_YA_23­3­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­3­,10~</span>yadi vyā­pi­sā­mā­nyaṃ vyā­pi­ta­yai­vā­dhya­kṣe­ṇa gṛ­hye­ta­, na khalu vi­pa­rī­ta­gra­ha­ṇaṃ pra­mā­ṇa­m­. vyāpitā cet pra­tī­ya­te­, tataḥ sa­ka­la­vya­kti­pra­tī­ti­r eva bha­ve­t­. vyā­pyā­pra­tī­tau vyā­pa­ka­tā­yāḥ pra­tye­tu­m a­śa­kya­tvā­t­. na ca tathā svarūpaṃ sāmānyaṃ pra­tī­ya­te­, tasmān nā­stī­ti­. yady ayaṃ sthitaḥ pakṣaḥ syāt, bhaved dha­rmya­si­ddhi­do­ṣaḥ­. pa­ra­spa­ra­vi­ro­dha­pra­ka­ṭa­na­pa­ra­m e­vai­ta­t <ref type="note-up">1</ref> na vayam e­va­mbhū­ta­m arthaṃ pra­ti­pa­ttuṃ kṣamāḥ, e­vaṃ­bhū­ta­syā­pa­ra­syā­da­rśa­nā­t­. a­nu­mā­naṃ ca na dṛṣṭāntaṃ vi­nā­va­ta­ra­ti­.­"</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: ekatvaṃ vyā­pi­ta­yoḥ </seg> </ab><p n="a_630 b_YA_23­3­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­3­,17~</span>"atha mū­rta­syai­ka­sya vyāpitā na sa­mbha­va­ti­, sāmānyaṃ tv amūrtaṃ tena tatra vyā­pi­tai­ka­tva­yo­r na virodha iti, tan na; a­ntya­vi­śe­ṣa­ka­rmā­dī­nāṃ vyā­pi­tva­pra­sa­ṅgā­t­. sā­mā­nya­syā­pi vā na vyā­pi­tva­m­, vi­śe­ṣā­bhā­vā­t­. sā­mā­nye­ta­ra­bhā­va eva vyā­pti­te­ta­ra­tve ni­ba­ndha­naṃ bha­va­tu­, ko doṣa iti cet. nanu ca pra­mā­ṇā­bhā­va eva doṣaḥ. pra­tya­kṣa­m eva pra­mā­ṇa­m iti cet, pra­tya­kṣe­ṇa vyā­pi­ta­ye­ta­ra­thā vā gṛ­hye­ta­?</p><lg n="a_631 b_YA_23­3­,22~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­3­,22~</span><l>vyā­pi­tā­gra­ha­ṇaṃ cet na pra­tya­kṣa­sye­ya­tī gatiḥ | </l><l>ya­da­śe­ṣa­vya­kti­vyā­pi­sā­mā­nye 'sya pra­va­rta­na­m || <span ana="no-in-brackets">(­70­)</span></l></lg><p n="a_632 b_YA_23­3­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­3­,24~</span>atha vyaktayaḥ sarvā na gṛ­hya­nte­, tathā tarhi sā­mā­nya­m e­ka­vya­kti­sa­ma­nvi­taṃ gṛ­hya­mā­ṇaṃ kathaṃ vyā­pi­ta­yā gṛ­hī­ta­m­? e­ka­vya­kti­vi­śe­ṣa­ṇa­tve ca vi­śe­ṣa­va­tsā­mā­nyaṃ bha­ve­t­. pa­ryā­yā­nta­re­ṇa vya­ktya­nta­ra­vi­śi­ṣṭa­tā­dhi­ga­me 'pi. da­ṇḍā­di­va­d e­ka­tva­si­ddhiḥ kutaḥ? pra­tya­bhi­jñā­nā­c cet, na; ta­syā­pra­mā­ṇa­tvā­t­. tasmād u­kta­la­kṣa­ṇaṃ sā­mā­nya­m a­pra­tī­te­r eva nāsti" iti.</p><p n="a_633 b_YA_23­4­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­4­,1~</span>kathaṃ tarhy sā­mā­nya­syā­vyā­pi­tvaṃ sā­dhya­te­? dha­rmi­tve­na sā­mā­nya­sya siddhau hi tatra dharmasya ka­sya­ci­t sādhanaṃ syāt, nā­nya­thā­; uktam atra pra­sa­ṅga­sā­dha­na­m etan na tvayaṃ maulo hetuḥ. yadi tvayā sāmānyaṃ vyā­pya­bhyu­pa­ga­mya­te­, tadā pra­mā­ṇe­na tat tathā pra­ti­pa­tta­vya­m­, pra­mā­ṇa­ni­ba­ndha­na­ka­tvā­d a­bhyu­pa­ga­ma­sya­. de­śā­dya­va­cchi­nnai­ka­vya­kti­saṃ­sa­rgā­va­cchi­nna­sva­bhā­vā­nta­ra­vi­ra­hi­ta­ta­yā ca pra­tī­ya­mā­naṃ kathaṃ vyāpi tad ity a­bhyu­pa­ga­ntuṃ yu­kta­m­? pra­tye­kṣe­ṇa cā­ne­ka­va­stu­gra­ha­ṇe 'pi na tato ta­dvyā­pi­ta­yā­nya­thā vā pra­tī­ya­ta iti nā­pra­tī­ya­mā­nā­bhyu­pa­ga­mo yuktas tan na sā­mā­nya­m a­stī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">sā­mā­nya­ni­ra­sa­na­sya nirāsaḥ</ab><p n="a_634 b_YA_23­4­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­4­,10~</span>tad etat sarvam a­yu­kta­m­, yat tāvat sa­pra­mā­ṇa­ka­tva­m a­pra­mā­ṇa­ka­tvaṃ vādau nā­va­ga­mya­te­, nāpi pa­rī­kṣā­kā­le ka­sya­ci­d a­bhyu­pa­ga­ma iti, tan na; sā­dhya­si­ddhe­r ādāv eva dhā­rmi­he­tvā­di­sva­rū­paṃ pra­mā­ṇa­to '­va­ga­nta­vya­m anyathā ta­dba­le­na sā­dhya­si­ddhiḥ kathaṃ syāt. na hi pa­ro­pa­ga­mā­d eva dha­rmi­he­tvā­deḥ si­ddhya­ṅga­tva­m­, kha­ra­vi­ṣā­ṇā­dī­nā­m api kaiścid a­bhyu­pa­ga­mā­t si­ddhya­ṅga­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. pa­rī­kṣi­ta­syā­bhyu­pa­ga­ma ity a­trā­vi­vā­do­, na ke­va­la­m a­bhyu­pa­ga­maḥ­. he­tvā­di­bhā­vo 'py a­pa­rī­kṣi­ta­sya na yuktaḥ, a­si­ddha­tvā­di­do­ṣa­pra­sa­ṅgā­t­.</p><p n="a_635 b_YA_23­4­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­4­,16~</span>yat pra­bhā­pra­dī­pa­va­d ity u­kta­m­, tan na; ka­smā­t­? tayor vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­va­sya pra­mā­ṇa­to 'nyatra prasiddhau pra­sa­ṅgā­tma­lā­bhā­t­. nanv atra vyā­pya­vyā­pa­la­bhā­vaḥ kvacit prasiddhaḥ sā­mā­nyā­de­r a­tya­ntā­sa­ttvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. kvacit sattve vā pra­dī­pā­di­va­t pra­sa­ṅga­ba­lā­n nā­tya­ntā­sa­ttvaṃ si­ddhya­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­va­sā­dha­na­pra­kā­ra­sya nirāsaḥ</ab><p n="a_636 b_YA_23­4­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­4­,21~</span>yad apy uktam asati hetau maulasya hetor vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­va­sā­dha­na­pra­kā­ra eṣa iti, tad apy a­yu­kta­m­; pra­mā­ṇa­dva­ya­ni­ya­ma­vā­di­no hi ko 'nyaḥ prakāro 'sti? yato vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­va­si­ddhiḥ syāt. a­nu­mā­naṃ cet pra­kā­raḥ­, katham asati hetau syāt? pratyakṣaṃ cet pra­kā­raḥ­, kathaṃ ta­tsva­rū­paṃ de­śa­kā­le­tyā­di­vā­kye­na pra­bhā­bhyu­pa­ga­ma i­tyā­di­nā vo­cye­ta­? kaś cāyaṃ maulo hetuḥ? yady a­nu­pa­la­bdhiḥ­, sā yady a­dṛ­śya­sya­, tadā katham abhāvaṃ sā­dha­ya­ti pi­śā­cā­de­r iva? atheyaṃ dṛ­śyā­nu­pa­la­bdhiḥ­, tadā gha­ṭā­di­va­n nā­tya­ntā­bhā­vaḥ­, sā­mā­nya­sya kvacid u­pa­la­bdha­tvā­t­. anyathā kathaṃ dṛ­śya­tva­m­? pa­ro­pa­ga­ma­mā­tre­ṇa dṛ­śya­tve­, bu­ddhā­de­r api ke­na­ci­d dṛ­śya­tvā­bhyu­pa­ga­me saty a­nu­pa­la­bdhe­r abhāvaḥ syāt. a­si­ddha­tvaṃ cā­nu­pa­la­bdheḥ pra­ti­pā­da­yi­ṣyā­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­sa­ṅga­vi­pa­rya­ya­kha­ṇḍa­na­m</ab><p n="a_637 b_YA_23­5­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­5­,2~</span>atha pra­sa­ṅga­vi­pa­rya­yo maulo hetuḥ. pra­sa­ṅga­vi­pa­rya­yaḥ kīdṛśo hetuḥ? yady e­ka­ni­ṣṭha­tvā­d iti, ta­do­bha­yo­r a­si­ddhiḥ­. a­thai­ka­tvā­d iti hetuḥ, yad ekaṃ tad asad eveti kva vyāptiḥ pra­si­ddhā­? e­ka­tve­na vyā­pa­ka­tvaṃ vā sādhyata iti cet, na tarhi sā­mā­nya­dha­rmi­ṇaḥ pra­ti­ṣe­dho dha­rma­pra­ti­ṣe­dhā­d­, yathā rū­pā­de­r ni­tya­tvā­di­dha­rma­ni­ṣe­dhā­d iti. a­ne­kā­śra­ya­tva­pra­ti­ṣe­dhe kathaṃ sā­mā­nya­m astīti cet, kim āśrayaḥ tarhy e­ka­tvā­d iti hetuḥ? "­pa­kṣa­dha­rma­s ta­daṃ­śe­na vyāpto hetuḥ tridhaiva sa" iti bruvatā tvayāpy a­nā­śra­yo hetur a­he­tu­r e­ve­ṣṭaḥ­. tasmān na maulo 'pi hetuḥ sa­mbha­va­ti­. yo 'py e­ka­vya­kti­ni­ṣṭha­tva­vyā­pi­tva­yo­r virodha uktaḥ, so '­na­bhyu­pa­ga­me­nai­va pa­ri­hṛ­taḥ­; sā­mā­nya­syā­ne­ka­vya­kti­stha­tvā­bhyu­pa­ga­mā­d iti.</p><p n="a_638 b_YA_23­5­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­5­,11~</span>yac coktam — sā­dhā­ra­ṇa­tve­na tasya syād i­tyā­di­, tan na; vyā­pi­tva­dha­rma­syā­gra­ha­ṇā­t­. vyā­pi­tva­dha­rma­gra­ha­ṇe ta­dvi­śi­ṣṭa­pra­tī­ti­r bha­va­ti­, na ta­tsa­ttā­mā­trā­t­. aham ity ā­tma­sva­rū­pa­gra­ha­ṇe 'pi vyā­pi­tvā­gra­ha­ṇā­d bhrāntir api na bhavaty a­vyā­pi­tve­nā­py a­gra­ha­ṇā­t­. vyā­pi­tvā­vyā­pi­tvā­kā­rau muktvā kathaṃ gra­ha­ṇa­m iti cet, ya­thā­tma­no 'haṃ su­khī­tyā­dyā­kā­re­ṇa gra­ha­ṇa­m­, tathā sā­mā­nya­sya sā­dṛ­śyā­nu­ga­tā­dyā­kā­re­ṇe­ti­. sā­dhya­tvā­d a­nu­dā­ha­ra­ṇa­m iti cet, na; a­nya­trā­tma­pra­tya­kṣa­tva­pra­sā­dha­nā­t­. api ca lo­ṣṭhā­di­va­stu gu­ru­sva­bhā­va­m api gurv idam iti na gṛ­hya­te­, tadā kiṃ lo­ṣṭhā­di­rū­pe­ṇā­pi ta­dgra­ha­ṇaṃ bhrāntaṃ syāt. vi­pa­rī­ta­gra­ha­ṇaṃ hi bhrāntam u­cya­te­. tena vyā­pī­da­m iti sā­mā­nya­gra­ha­ṇaṃ yadi syāt tadā bhaved bhrā­nta­m­, yadā tv anayoḥ sā­dṛ­śya­m­, tad anena sa­dṛ­śa­m­, tena sa­dṛ­śa­m idam iti vā, śe­ṣa­tve­na vā, ta­dgra­ha­ṇaṃ bha­va­ti­; tadā kathaṃ bhrā­nta­m­? yady apy a­vyā­pti­tā­kā­re­ṇa gra­ha­ṇa­m­, tathāpi na sā­mā­nya­sya siddhiḥ, sarvathā ta­jjñā­na­sya bhrā­nta­tā­nu­pa­pa­tteḥ­. yathā dvi­ca­ndrā­di­jñā­naṃ dvi­tvā­dyaṃ­śa eva bhrāntaṃ na ca­ndrā­dyaṃ­śe 'pi, tataś ca­ndrā­dyaṃ­śa­syā­pi nā­si­ddhiḥ­. vi­ka­lpa­jñā­naṃ ca vi­ka­lpāṃ­śa eva bhrāntaṃ tvayeṣṭaṃ na tu bodhāṃśe 'pi, bo­dhāṃ­śa­si­ddhi­ś ca tata e­ve­ṣṭā­, tathā sā­mā­nya­jñā­na­vyā­pi­tāṃ­śa eva bhrāntam astu na tu vya­kti­vi­śe­ṣa­ṇa­tvā­dyaṃ­śe '­pī­ti­. api ca vyā­pi­tva­m eva sā­mā­nya­sya gṛhyate ni­rvi­ka­lpa­ka­bo­dhe­na­. anyathā kathaṃ ta­ddvā­re­ṇa saṃ­ke­tā­vi­nā­bhā­va­sa­mba­ndhau tadvatsu gṛhyete vya­ktī­nā­m ā­na­ntyā­t­. anyatra ta­dgra­ha­ṇe 'nyatra śa­bda­li­ṅgā­bhyāṃ pra­ti­pa­ttya­yo­gā­t­. bhrāntatve ca saṃ­vā­da­ni­ya­mā­yo­gā­t­, tasmāt sā­mā­nya­vyā­pi­tva­gra­ha­ṇā­d eva vya­ktyā­na­ntye 'pi saṃ­ke­tā­vi­nā­bhā­va­gra­ha­ṇaṃ yuktam iti.</p><p n="a_639 b_YA_23­6­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­6­,1~</span>yac coktam — vyā­pyā­pra­tī­to vyā­pi­tva­sya pra­tye­tu­m a­śa­kya­tvā­t sa­ka­la­vya­kti­gra­ha­ṇa­prā­g iti, tan na; pra­tya­kṣa­taḥ sa­ka­la­vya­kti­vi­śi­ṣṭa­vyā­pi­tva­gra­ha­ṇā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. a­nu­mā­nā­c ca sa­ka­la­vyā­pya­vi­śi­ṣṭa­vyā­pi­tva­gra­ha­ṇa­m a­pī­ṣya­te­.</p><p n="a_640 b_YA_23­6­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­6­,4~</span>pra­tya­kṣa­ta­s tv e­ka­vyā­pya­gra­ha­ṇe 'pi vyā­pa­ka­tva­gra­ha­ṇaṃ tvayāpy a­kā­me­nā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m a­nya­thā­gne­r dhū­ma­vyā­pa­ka­tva­pra­tī­ti­r api na syāt. na ca pu­ro­'­va­sthi­ta­kā­rya­kā­ra­ṇa­vya­kti­mā­trā­pe­kṣa­yā vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­va­vya­va­sthā­, de­śa­kā­lā­nta­ri­ta­yo­s ta­dbhā­vā­vya­va­sthi­tā­v a­nu­mā­na­pra­vṛ­tti­r na syāt. a­nu­mā­nā­t ta­dbhā­va­vya­va­sti­tā­v a­na­va­sthā­pra­sa­ṅgaḥ syād i­ta­re­ta­rā­śra­ya­do­ṣo vā. tasmād a­śe­ṣa­dhū­mā­gni­vya­ktya­gra­ha­ṇe 'pi tadvyāpī sā­mā­nya­yo­r vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­vā­pa­nna­yo­r gra­ha­ṇā­d eva tadvatāṃ vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­va­vya­va­sthe­ti yu­kta­m­. yadi punaḥ sā­mā­nya­mā­trā­nvi­tā­nā­m e­va­śe­ṣa­vya­ktī­nāṃ mā­na­sa­pra­tya­kṣā­gra­ha­ṇa­m iṣyate tathāstu puro '­va­sthi­ta­vya­kte­s tv a­ne­ka­vi­śe­ṣa­ṇo­pa­kṛ­taṃ cākṣuṣaṃ grahaṇaṃ tena ta­dva­tpra­ti­bhā­sa­naṃ sa­rva­vya­ktī­nāṃ na bhavati dha­rma­dha­rmi­ṇo­ś cānyatvaṃ va­kṣyā­ma­s tena vya­kti­gra­ha­ṇe 'pi nāvaśyaṃ ta­dvi­śe­ṣa­ṇa­gra­ha­ṇa­m­. ata eva dṛ­ṣṭa­jā­tī­yaṃ vya­ktya­nta­raṃ sthā­va­ra­ja­ṅga­mā­di­la­kṣa­ṇaṃ dṛṣṭvā prāg eva jñātaṃ ma­ye­da­m evaṃ jā­tī­ya­ka­m evaṃ saṃjñakaṃ ceti ni­ści­no­ti ta­dvi­śe­ṣā­pe­kṣa­tve dṛṣṭatvaṃ ma­nya­te­. ya­thā­pū­rve 'yaṃ strī na dṛṣṭo 'yaṃ mayā pumān iti. kiṃ ba­hu­no­kte­na­, a­śe­ṣa­vya­kti­gra­ha­ṇaṃ bhavatu vā mā bhūt sāmānyaṃ tv e­ka­vya­kti­gra­ha­ṇa­kā­le 'pi gṛ­hī­ta­m eva, anyathā vya­ktya­nta­re katham e­vaṃ­jā­ti­ya­m e­ve­da­m iti pratītiḥ syāt. bhrāntatvaṃ ca ni­ṣe­tsyā­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">sā­mā­nya­sya vyā­pi­tva­gra­ha­ṇa­m</ab><p n="a_641 b_YA_23­6­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­6­,20~</span>vyāpitvaṃ ca sā­mā­nya­sya yadi prāg eva na gṛhītaṃ ta­dā­ne­ka­vya­kti­vi­śe­ṣa­sā­mā­nya­gra­ha­ṇo­pa­kṛ­te­na manasā paścād gṛhyata iti ka e­vo­bha­yo­r vi­ro­dhaḥ­? nanu vyā­pi­tvai­ka­tva­yoḥ pa­ra­spa­ra­pa­ri­hā­ra­sthi­ti­la­kṣa­ṇo 'tra virodhaḥ pra­ka­ṭi­ta eva iti, na; ā­kā­śā­dā­v i­vai­ka­tva­vyā­pi­tva­yo­r a­vi­ro­dhā­t­. sā­dhya­va­du­dā­ha­ra­ṇa­m iti cet, na; ā­tma­si­ddhau vi­sta­ra­ta­s ta­tpra­sā­dha­nā­t­. api ca sa­rva­jña­jñā­na­syai­ka­syā­py a­ne­ka­jñe­ya­pra­kā­ra­vyā­pa­ka­tvaṃ kā­ra­ṇa­sya ca ka­sya­ci­d a­ne­kā­sva­kā­rya­vyā­pa­ka­tvaṃ tvayāpy a­bhyu­pa­ga­ta­m­. yathā caikasya jñā­nā­di­kā­rya­syā­ne­ka­rū­pā­lo­kā­di­tyā­śva­tvā­di­la­kṣa­ṇa­syā­na­nta­sya­da­rśa­ne 'pi ta­thā­bhū­ta­syā­pi da­rśa­nā­d ity a­ti­sā­ha­sa­m­. a­kā­ra­ṇa­sa­mba­ndhi­tve virodho nāsti. tadvad ekasya sā­mā­nya­syā­ne­kā­śra­ya­sa­mba­ndhe 'py a­vi­ro­dha iti. evaṃ ca sati yad uktam — na vayam e­va­mbhū­ta­m artham i­tyā­di­, tad a­ne­nai­va pra­tyu­kta­m­. na hi sa­rva­jña­jñā­nā­de­r apy a­ne­ka­jñe­yā­di­vyā­pa­ka­tve ta­thā­bhū­tā­nya­da­rśa­na­m asti pra­ti­vā­di­naḥ sa­rva­tra­vi­vā­dā­t­. sā­mā­nya­sya tu go­tvā­śva­tvā­di­la­kṣa­ṇa­syā­na­nta­sya darśane 'pi tathā bhū­ta­syā­pi ra­syā­da­rśa­nā­d ity a­ti­sā­ha­sa­m­. atha sā­mā­nya­vya­ti­re­ke­ṇā­pa­ra­sya ta­thā­bhū­ta­sya da­rśa­nā­d iti sā­mā­nya­pra­ti­pa­ttuṃ na śa­kya­te­. evaṃ tarhi kha­ro­ṣṭrā­di­vya­ti­re­ke­ṇa ta­thā­bhū­ta­sya da­rśa­nā­d iti kha­ro­ṣṭrā­d artham api bhavantaḥ pra­ti­pa­ttuṃ na kṣamā iti. atha sāmānyaṃ naiva dṛ­śya­te­, tadā tasyaiva da­rśa­nā­d iti va­kta­vya­m­. e­va­mbhū­ta­syā­pa­ra­sye­ty a­na­rtha­kaṃ pra­ti­pā­di­taṃ ca sā­mā­nya­da­rśa­naṃ tad vyā­pi­tva­gra­ha­ṇaṃ ca yad amūrtaṃ ta­dvyā­pye­ve­ty ayaṃ niyamo nā­bhyu­pa­ga­mya­te­. tato nā­nta­vi­śe­ṣā­dī­nāṃ vyā­pi­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. vi­ci­tra­śa­kta­yo hi pa­dā­rthā­s te­nā­mū­rta­tvā­dya­vi­śe­ṣe 'pi sā­mā­nya­syai­vā­na­nta­vya­kti­vyā­pa­na­śa­kti­r nā­nya­vi­śe­ṣā­deḥ mū­rta­tvā­vi­śe­ṣe 'py agnir dahati na jalam ity atra kaḥ pa­rya­nu­yo­gaḥ­?</p><ab type="head" resp="YA">sā­mā­nya­sya sva­rū­pa­m</ab><p n="a_642 b_YA_23­7­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­7­,12~</span>atha sā­mā­nya­sva­rū­pa­m e­vā­si­ddhaṃ tan na, pra­tya­kṣa­si­ddha­tvā­t­. pra­tya­kṣe­ṇa tasya vyā­pi­ta­yā­nya­thā vā grahaṇaṃ bhavatu na doṣaḥ. yac coktam — na pra­tya­kṣa­sye­ya­tī gatir i­tyā­di­. tan na, mā­na­sa­pra­tya­kṣa­syā­śe­ṣa­vya­kti­vyā­pi­sā­mā­nya­grā­ha­ka­tve 'py a­vi­śe­ṣā­t­. e­ka­vya­kti­sa­ma­nvi­ta­gra­ha­ṇe tu yad uktaṃ kathaṃ vyā­pi­ta­yā gṛhītaṃ vi­śe­ṣa­va­da­sā­mā­nyaṃ ca bhaved iti, tan na; e­ka­vya­kti­sa­ma­nvi­ta­gra­ha­ṇe 'pi tadaiva paścād vā vyā­pi­tva­gra­ha­ṇa­syo­kta­tvā­t­. gu­ru­tva­gra­ha­ṇe 'pi hi yathā pāṣāṇaḥ pa­va­na­va­da­gu­ru­sva­rū­pa­sva­bhā­vo na bhavaty evaṃ vyā­pi­tvā­gra­ha­ṇe 'pi na sāmānyaṃ vi­śe­ṣa­va­da­sā­mā­nya­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">pra­tya­bhi­jñā­yāḥ prā­mā­ṇya­m</ab><p n="a_643 b_YA_23­7­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­7­,21~</span>pra­tya­bhi­jñā­na­sya cā­na­nya­ni­mi­tta­sya pra­mā­ṇa­tvaṃ sā­dha­yi­ṣyā­m astena kra­me­ṇā­pi vya­ktya­nta­ra­vi­śi­ṣṭa­tva­gra­ha­ṇe sā­mā­nya­syai­ka­tvaṃ sidhyaty eva na da­ṇḍā­de­śa­bhe­da­sya pra­tya­kṣa­tvā­t ta­tpra­tya­bhi­jñā­na­sya sā­mā­nya­ni­mi­tta­tvā­n na tu sāmānye sā­mā­nya­m asti. tasmāt sā­mā­nyai­ka­tva­ni­ba­ndha­na­m eva ta­dā­dhā­re­ṣv api pra­tya­bhi­jñā­na­m­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­sa­ṅga­sā­dha­na­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_644 b_YA_23­7­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­7­,26~</span>yad apy uktam — pra­sa­ṅga­sā­dha­na­m idaṃ yadi tvayā sāmānyaṃ vyāpyam a­bhyu­pa­ga­mya­te­, tadā pra­mā­ṇe­na tat ta­thā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. pra­mā­ṇa­ni­ba­ndha­na­tvā­d a­bhyu­pa­ga­ma­sya nā­pra­tī­ya­mā­nā­bhyu­pa­ga­mo yukta iti, tad apy a­sa­t­; ko hy a­pra­tī­ya­mā­nā­bhyu­pa­ga­maṃ karoti yaṃ prati sā­rtha­ka­m idaṃ syāt. yadi ca sāmānyaṃ vyā­pi­ta­yā na pra­tī­ya­te kim ā­śri­tyā­nu­mā­na­śa­bdau pra­va­rta­te­. na hi vya­kti­sva­rū­pa­m eva vya­ktya­nta­re 'nvayi bhavaty a­nva­yā­bhā­vaṃ ca sarvo hetur a­sā­dhā­ra­ṇaḥ syāt. śabdo 'py '­saṃ­ke­ti­taḥ kathaṃ he­tvā­di­sū­ca­ko 'pi syāt, na hi kṛ­ta­saṃ­ke­to 'pi ḍi­ttha­śa­bdo '­rthā­nta­raṃ ḍavitthaṃ sū­ca­ya­ti­. ḍi­ttha­ḍa­vi­tthā­di­ṣv iva dhū­ma­bhe­de­ṣv api na kiṃcid ekam a­nu­ga­taṃ ni­mi­tta­m asti ye­nai­ka­śa­bdā­nu­ga­maḥ­. ta­da­nya­vyā­vṛ­tti­dvā­re­ṇā­nu­mā­na­śa­bda­yoḥ pra­vṛ­tti­r iti cet, sā ta­da­nya­vyā­vṛ­tti­r vyaktibhyo 'nyā syād? ananyā veti? yady anyā, sa­rva­vya­kti­ṣv a­va­sthi­tai­kā ca, tadā tad eva sā­mā­nya­m nāmni vi­pra­ti­pa­tti­r nārthe. a­saṃ­sṛ­ṣṭā­ne­kā ca satī kathaṃ ke­ṣu­ci­d eva bhedeṣv a­bhi­nnā­bhi­dhā­na­pra­tya­ya­ni­mi­tta­m­? atha nānyā, tato vyā­vṛ­ttyai­ka­tve vya­ktī­nā­m apy e­ka­tva­pra­sa­ṅgaḥ­, vya­ktya­na­nta­tve vā vyā­vṛ­tte­r apy ā­na­nya­pra­sa­ṅgaḥ­. ta­dā­na­ntye vā­nu­ga­tai­ka­ni­mi­ttā­bhā­vā­n na saṃ­ke­tā­nva­yā­di­gra­ha­ṇa­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">vyāvṛtteḥ niḥ­sva­bhā­va­tā­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_645 b_YA_23­8­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­8­,13~</span>yat punar a­tro­kta­m —</p><lg n="a_646"><l>ni­vṛ­tte­r niḥ­sva­bhā­va­tvā­n na sthā­nā­sthā­na­ka­lpa­nā | </l><l>vastuny eṣa na vikalpaḥ syād vidher va­stva­nu­ro­dha­ta || iti.</l></lg><p n="a_647 b_YA_23­8­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­8­,15~</span>tad apy a­sa­t­, yadi hi niḥ­sva­bhā­vā vyā­vṛ­ttiḥ­, tadā kathaṃ ta­dā­śra­ye­ṇa saṃ­ke­tā­nva­yā­di­gra­ha­ṇaṃ sā­dhya­sā­dha­na­bhā­vo vā? na hi kha­ra­śṛ­ṅgā­dyā­śra­ye­ṇa ke­ṣu­ci­d bhedeṣu saṃketaḥ kartum anvayo vā­dhi­ga­ntuṃ śa­kya­te­. kṛ­ta­ka­tvā­ni­tya­tvā­dī­nāṃ ca vyā­vṛ­tti­rū­pa­tvā­n niḥ­sva­bhā­va­tvaṃ prāptaṃ tataś ca kha­ra­śṛ­ṅga­kha­pu­ṣpā­dī­nā­m iva ca sā­dhya­sā­dha­na­bhā­va vya­va­sthā­.</p><ab type="head" resp="YA">jñā­nā­rtha­yo­r a­nta­rā­la­stha­sā­mā­nya­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_648 b_YA_23­8­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­8­,21~</span>etena jñā­nā­rtha­yo­r a­nta­rā­la­sthaṃ sāmānyaṃ pra­tyu­kta­m­, sa­mā­nā­nāṃ bhāvo hi sā­mā­nya­m u­cya­te­, tat katham a­nta­rā­la­sthaṃ syāt? sarvataḥ sambaddhaṃ pra­ti­ni­ya­ta­dha­rmi­dha­rma­tve­na vya­pa­di­śye­ta­. bhrā­nti­ta­s ta­ddha­rma­vya­pa­de­śe kṛ­ta­ka­tvā­kṛ­ta­ka­tva­yoḥ pa­kṣa­dha­rma­tvā­si­ddha­tva­vya­va­sthā na syāt. yathaiva hi bhavatāṃ śabdeṣu kṛ­ta­ka­tva­bhrā­nti­dā­rḍhya­m­, tathā mī­māṃ­sa­kā­nā­m a­kṛ­ta­ka­tva­bhrā­nti­dā­rḍhya­m iti kasyātra vāstavaṃ pa­kṣa­dha­rma­tva­m asiddhaṃ vā syād iti?</p><ab type="head" resp="YA">vyā­vṛ­tta­yo nai­ka­sva­bhā­vāḥ</ab><p n="a_649 b_YA_23­8­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­8­,28~</span>astu tarhi śabdād a­na­rthā­nta­ra­m eva kṛ­ta­ka­tva­m a­ni­tya­tvaṃ ca tayos tā­dā­tmyā­d a­vya­bhi­cā­raḥ­. tad uktam — sva­bhā­va­pra­ti­ba­ndhe hi saty artho 'rthan na vya­bhi­ca­ra­tī­ti­. no­kto­tta­ra­tvā­d dha­rma­dha­rmi­ṇo­r abhede na tvayā lakṣaṇo doṣaḥ. prāg evoktaḥ kṛ­ta­ka­tvā­di­śa­bdā­nāṃ pa­ryā­ya­tvaṃ ca syāt tataś ca niḥśabdo '­bhi­lā­pā­d iti yādṛg idaṃ vākyaṃ syāt. tādṛg idam api syād anityaḥ śabdaḥ kṛ­ta­ka­tvā­d iti, naiṣa doṣo yataḥ —</p><lg n="a_650 b_YA_23­9­,4~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­9­,4~</span><l>"sarve bhāvāḥ sva­bhā­ve­na sva­sva­bhā­va­vya­va­sthi­teḥ | </l><l>sva­bhā­va­pa­ra­bhā­vā­bhyāṃ yasmād vyā­vṛ­tti­bhā­gi­naḥ || </l><l>tasmād yato yato 'rthānāṃ vyā­vṛ­tti­s ta­nni­ba­ndha­nā | </l><l>jā­ti­bhe­dā vi­ka­lpa­nte ta­dvi­śe­ṣā­va­gā­hi­naḥ || </l><l>tasmād yo yena dharmeṇa viśeṣaḥ saṃ­pra­tī­ya­te | </l><l>sa na śakyas tato 'nyena tena bhinnā vya­va­sthi­tiḥ || "</l></lg><p n="a_651 b_YA_23­9­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­9­,10~</span>sarva eva bhāvāḥ sva­rū­pa­sthi­ta­yaḥ­, na te pa­re­ṇā­tmā­naṃ mi­śra­ya­nti­; tad e­kī­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­. na ca sā­mā­nya­ni­ba­ndha­naṃ bhā­vā­nā­m a­mi­śra­ṇa­m­. ta­syā­nu­pa­la­bdhi­to '­bhā­vā­t­. bhāve vā tasyāpi svātmani vya­va­sthā­nā­d a­mi­śra­ṇa­m anyena tatrāpi sā­mā­nya­ka­lpa­ne '­na­va­sthā syāt. tasmād ime sva­bhā­vāḥ­; sa­jā­tī­yā­d a­bhi­ma­tā­d a­nya­smā­c ca vya­ti­ri­ktāḥ sva­bhā­ve­nai­ka­rū­pa­tvā­t­. yato yato bhinnās ta­dbhe­da­pra­tya­ye­no­pa­kṛ­ta­sa­nni­ve­śaiḥ śabdais tatas tato bhedam u­pā­dā­ya sva­bhā­vā­bhe­de 'py a­ne­ka­dha­rmā­ṇaḥ pra­tī­ya­nte­. te ca śabdāḥ sa­rva­bhe­da­nā­kṣe 'py e­ka­me­da­co­da­nā­t ta­tsva­la­kṣa­ṇa­ni­ṣṭhā eva bha­va­nti­. ta­de­ka­smā­d api tasya bhedo 'stīti tasmād ekasya bhāvasya yāvanti pa­ra­rū­pā­ṇi tā­va­tya­s ta­da­pe­kṣa­yā vyā­vṛ­tta­yaḥ­, yā­va­tya­ś ca vyā­vṛ­tta­ya­s tā­va­tya­ś ca śrutayo '­ta­tkā­rya­kā­ra­ṇa­pa­ri­hā­re­ṇa vya­va­hā­rā­rthāḥ­. tasmāt sva­bhā­vā­bhe­de 'pi yena dharmeṇa nāmnā yo viśeṣo bhedaḥ pra­tī­ya­te na sa śakyas tato 'nyena pra­tyā­ya­yi­tu­m iti naikārthāḥ sarve śabdāḥ. nāpy a­na­nva­yā­di­do­ṣo 'sti, na hy e­kai­vā­gni­vya­kti­r a­dā­hā­di­kā­ri­bhyo vyā­vṛ­tte­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">vyā­vṛ­tti­bhe­da­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_652 b_YA_23­9­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 23­9­,24~</span>a­tro­cya­te — bhavantu nā­mā­mi­śrā­tmā­no 'rthās tathāpi yato yato bhinnās ta­dbhe­da­pra­tyā­ya­nā­ye­tyā­di na yu­kta­m­, bhedo hi vastunaḥ sva­rū­pa­m eva syād rū­pā­nta­raṃ vā? yadi va­stu­sva­rū­pa­m eva tadā ta­nni­mi­ttāḥ śabdāḥ kathaṃ nai­kā­rthāḥ­? kathaṃ ca ta­syā­ne­ka­dha­rma­tva­m­? na hi pa­ra­rū­pa­nā­nā­tve 'pi ta­syā­tma­bhe­do 'sti. u­pa­cā­rā­d iti cet, na; u­pa­cā­ra­ni­mi­ttā­bhā­vā­t­. sā­dhya­sā­dha­na­bhā­vau­pa­cā­ri­ka­tva­pra­sa­ṅgā­c cau­pa­cā­ri­ka­dha­rma­mū­la­tvā­t siṃ­ha­tvā­di­va­d bhedaḥ kalpate nārtho 'pīti cet, ki­ma­rthā­d anyo 'pi bhedo 'sti ye­nai­va­m u­cya­te­? yadi ca dha­rma­bhe­da­s tatvato nāsti tadā śa­bdā­bhi­lā­pa­tvā­dī­nā­m i­vā­ni­tya­tva­kṛ­ta­ka­tvā­dī­nāṃ sā­dhya­sā­dha­na­bhā­vo na syāt ka­lpi­ta­bhe­da­tvā­vi­śe­ṣā­t ta­nni­mi­ttā­nāṃ śrutīnāṃ ca pa­ryā­ya­ta­yai­va syāc cha­bdā­bhi­lā­pā­di­śru­ti­va­t­.</p><p n="a_653 b_YA_24­0­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­0­,6~</span>a­thā­bhi­nnā eva dharmā i­ṣya­nte­. tad uktam e­ka­syai­va bhāvasya yāvanti pa­ra­rū­pā­ṇi tā­va­tya­s ta­da­pe­kṣa­yā vyā­vṛ­tta­ya iti, na; sa­mba­ndhā­bhā­vā­t­. na hi bhāvasya ta­da­nya­vyā­vṛ­tti­bhiḥ saha sambandhaḥ kaścid asti saṃ­yo­gā­deḥ svayam a­na­bhyu­pa­ga­mā­t ta­du­tpa­tti­r api nāsti vyā­vṛ­ttī­nā­m a­ta­tkā­rya­kā­ra­ṇa­tvā­t­. tādātmyaṃ ced iṣyate vyā­vṛ­ttī­nāṃ tarhi nānātve vyā­vṛ­tta­syā­pi nā­nā­tva­pra­sa­ṅga­s ta­de­ka­tve vā tāsām apy e­ka­tva­m iti du­rni­vā­raḥ pra­sa­ṅgaḥ­. tataś cai­ka­syā­ne­ka­dha­rma­tvā­vi­ro­dha­s tathā yo yena dharmeṇa viśeṣaḥ sa­mpra­tī­ya­te na sa śakyas tato '­nye­ne­ty asyāpi vi­ro­dhaḥ­. yā ceyam a­na­gni­vyā­vṛ­tti­r a­gni­śa­bda­pra­vṛ­tti­he­tu­r iṣyate sā kiṃ sa­rvā­gni­vya­kti­ṣv a­bhi­nnai­kā­? atha pra­ti­vya­kti­bhi­dya­ta iti? a­bhi­nna­tve tad eva sāmānyaṃ ta­syā­bhi­nnā­tma­no '­ne­ka­trā­nu­vṛ­tti­vi­dhā­ya­ka­pra­tya­yā­bhi­dhā­ne he­tu­tva­la­kṣa­ṇa­tvā­t­. pra­ti­vya­kti­bhe­de tu pra­ti­vya­kti­vi­śe­ṣa­va­n na ta­da­nu­ga­ma­sta­bhā­vā­n na saṃ­ke­tā­di­gra­ha­ṇa­m ity a­pra­vṛ­tti­r eva śa­bdā­nu­mā­na­yoḥ syāt. yadi vā­ne­ka­trā­na­nu­yā­yi­tve 'pi śa­bdā­nu­mā­na­pra­vṛ­tti­he­tu­tva­m i­ṣya­te­, tathā sati sva­la­kṣa­ṇa­vi­ṣa­ya­tva­m eva śa­bdā­nu­mā­na­yo­r a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­, tayor vi­dhi­mu­khe­na pra­vṛ­tti­da­rśa­nā­t­. a­śa­kya­sa­ma­ya­tvā­di­do­ṣa­ś cāpohe 'pi sa­mā­na­s tathāpi va­stvā­tma­ka­tve '­tya­nta­vyā­vṛ­tta­tvā­t ta­da­nā­tma­ka­tve ca pra­ti­pa­ttya­vi­ṣa­ya­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">va­stu­vi­ṣa­ya­tve '­nu­mā­na­vai­ya­rthyā­śa­ṅkā</ab><p n="a_654 b_YA_24­0­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­0­,22~</span>nanu ca va­stu­vi­ṣa­ya­tve '­nu­mā­nā­de­r ā­na­rtha­kya­m eva syāt, pra­tya­kṣe­ṇai­va sa­rvā­kā­re­ṇa vastunaḥ pa­ri­cchi­nna­tvā­t­. tathā hi —</p><lg n="a_655 b_YA_24­0­,24~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­0­,24~</span><l>"­e­ka­syā­rtha­sva­bhā­va­sya pra­tya­kṣa­sya sataḥ svayam | </l><l>ko 'nyo na dṛṣṭo bhāgaḥ syād yaḥ pramāṇaiḥ pa­rī­kṣya­te || </l><l>no ced bhrā­nti­ni­mi­tte­na saṃ­yo­jye­ta gu­ṇā­nta­ra­m | </l><l>śuktau vā ra­ja­tā­kā­ro rū­pa­sā­dha­rmya­da­rśa­nā­t || "</l></lg><p n="a_656 b_YA_24­0­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­0­,28~</span>yathā śuktau ra­ja­tā­kā­ra­sa­mā­ro­pa­s tathā yady a­kṣa­ṇi­ka­tvā­dyā­kā­raḥ sa­dṛ­śā­pa­rā­pa­ro­tpā­da­da­rśa­nā­di­ni­mi­tte­nā­ro­pi­to na syāt tadā pra­mā­ṇā­nta­ra­vṛ­tti­r a­na­va­kā­śā bha­ve­t­. yāvatā yāvanto 'sya pa­ra­bhā­vā­s tāvanta eva ya­thā­svaṃ­ni­mi­tta­bhā­vi­naḥ sa­mā­ro­pā iti ta­dvya­va­cche­da­kā­ni bhavanti pra­mā­ṇā­nta­rā­ṇi sā­rtha­kā­ni­, śuktau ra­ja­ta­sa­mā­ro­pa­vya­va­cche­da­ka­pra­mā­ṇa­va­t­. na ca pra­mā­ṇā­nta­rā­ṇā­m a­pra­tyā­ya­ka­tva­m­, svāṃ­śa­pra­tyā­ya­ne vṛttis tasya dṛ­ṣṭa­tvā­d a­naṃ­śa­sya cai­ka­de­śe­na da­rśa­nā­yo­gā­t­.</p><lg n="a_657 b_YA_24­1­,5~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­1­,5~</span><l>tasmād dṛṣṭasya bhāvasya dṛṣṭa e­vā­khi­lo guṇaḥ | </l><l>bhrānter ni­ścī­ya­te neti sādhanaṃ saṃ­pra­va­rta­te || </l></lg><p n="a_658 b_YA_24­1­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­1­,7~</span>na kevalaṃ pra­tya­kṣa­dṛ­ṣṭe pra­mā­ṇā­nta­rā­bhā­va­si­ddhiḥ­, a­nu­mā­ne­nā­pi va­stu­ni­śca­ye sa eva doṣa ity āha —</p><lg n="a_659 b_YA_24­1­,9~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­1­,9~</span><l>va­stu­gra­he tu mānāc ca dha­rma­syai­ka­sya niścaye | </l><l>sa­rva­dha­rma­gra­ho 'pohe nāyaṃ doṣaḥ pra­sa­jya­te || </l></lg><p n="a_660 b_YA_24­1­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­1­,11~</span>na hi tasmin niścite ta­dā­tma­nā­m a­ni­śca­yo yuktaḥ. yadā punar a­na­nu­mā­ne­na sa­mā­ro­pa­vya­va­cche­daḥ kri­ya­te­, ta­dā­ne­ka­vya­va­cche­dā­d a­nya­vya­va­cche­da iti ta­da­rtha­m a­nya­tpra­va­rta­te­.</p><lg n="a_661 b_YA_24­1­,14~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­1­,14~</span><l>tasmād a­po­ha­vi­ṣa­ya­m iti liṅgaṃ pra­kī­rti­ta­m | </l><l>anyathā dharmiṇaḥ si­ddhā­va­si­ddhaṃ kim ataḥ param || iti.</l></lg><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_662 b_YA_24­1­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­1­,17~</span>tad etad a­yu­kta­m­, yat tāvad va­stu­vi­ṣya­tve '­nu­mā­nā­de­r ā­na­rtha­kya­m eva syād iti, tan na; dha­rma­dha­rmi­ṇo­r a­bhe­dā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. yo hi dha­rma­dha­rmi­ṇo­r a­bhe­da­m a­bhyu­pai­ti taṃ prati bhavaty eṣa doṣaḥ, asmākaṃ tu bhinnā bahavo dharmā e­ka­syā­pi dha­rmi­ṇa­s ta­trai­ke­na dharmeṇa dṛṣṭo 'pi dharmī dha­rmā­nta­ra­vi­śi­ṣṭo na pratīta iti tadarthaṃ pra­mā­ṇā­nta­raṃ pra­va­rta­te­. nanu ta­dvi­śi­ṣṭo 'pi sa eva, sa­tya­m­; tathāpi dha­rmā­nta­rā­gra­ha­ṇe ta­da­va­cche­de­na tatra pra­tī­ti­r na bhūteti ta­dvi­śi­ṣṭo '­pra­tī­ta ity u­cya­te­, yathaika eva girir dhū­ma­vi­śi­ṣṭo dṛṣṭo '­gni­vi­śi­ṣṭo na dṛṣṭa iti. na hi gi­ri­da­rśa­nā­d eva ta­da­va­ya­vā­nta­ri­to 'py agnir dṛṣṭa iti śakyaṃ va­ktu­m­. ta­dgra­ha­ṇe cā­gni­mā­n ayam a­trā­gni­r iti vā pratītiḥ <ref type="note-up">1</ref>. tasmād e­ka­syā­rtha­sva­bhā­va­sye­tyā­dy a­yu­kta­m eva.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: syāt </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">sa­mā­ro­pa­vya­va­cche­dā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_663 b_YA_24­1­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­1­,27~</span>yad apy uktam — sa­mā­ro­pa­vya­va­cche­da­kā­ni bhavanti pra­mā­ṇā­nta­rā­ṇi sā­rtha­kā­ni syur iti, tad apy a­yu­kta­m­, yato '­ka­smā­d dhūmād a­gnya­nu­mā­naṃ bhavan na sa­mā­ro­pa­vya­va­cche­da­kṛ­t­, na hi ta­trā­na­gni­sa­mā­ro­paḥ sa­mbhā­vya­te­. nanv atrāpy uktam — "­dha­rmi­pra­ti­pa­ttā­v a­bhe­dā­t sa­rva­dha­rma­pra­ti­pa­tti­r bhede vā­sa­mba­ddha­sya tatra pra­ti­pa­tti­r iti. tasmāt tatrāpi ta­dda­rśi­na­s ta­tsva­bhā­vā­ni­śca­yaḥ kuto 'pi vi­pa­ryā­sā­t­. sa ca taṃ pradeśaṃ ta­dvi­vi­kte­na rūpeṇa ni­ści­nva­nn a­gni­ma­ttva­bhā­va­nā­vi­mu­kha­yā buddhyā katham a­vi­pa­rya­sto nāma? ta­dā­kā­ra­sa­mā­ro­pa­saṃ­śa­ya­ra­hi­ta­ś ca ta­tpra­ti­pa­tte liṅgam a­nu­sa­re­d­" iti. tad etad apy a­pra­mā­ṇa­ka­m e­vo­kta­m­, na hi da­ha­na­pra­de­śa­yo­r a­gni­dhū­ma­yo­r vā dha­rma­dha­rmi­bhā­ve 'py abhedaḥ sa­kṛ­ddṛ­ṣṭa­tvaṃ vā śakyate va­ktu­m­. nāpi bhi­nna­tvā­t ta­trā­gne­r a­pra­ti­pa­tti­r eveti salajjo vaktum a­rha­ti­. sa ca taṃ pradeśaṃ ta­dvi­vi­kte­ne­tyā­dy apy a­pra­tī­ti­ka­m e­vo­kta­m­. na hi vi­pa­rya­yaḥ saṃśayo vā­pra­tī­ya­mā­no 'py astīti vaktuṃ śa­kya­te­. na ca ta­da­pra­tī­tau kvacid dhū­ma­da­rśa­nā­na­nta­ra­m e­vā­gnya­nu­mā­naṃ bhavan na dṛ­śya­te­. nāpi vi­pa­rya­ya­sya saṃ­śa­ya­sya cā­nu­mā­naṃ prati sa­mba­ndha­smṛ­ti­va­tkā­ra­ṇa­tvaṃ ni­ści­ta­m­, yena tasya vi­ve­ka­to '­na­nu­bha­ve 'py a­sti­tva­si­ddhiḥ syāt. dha­rmi­ṇa­s ta­dvi­vi­kta­tva­ni­śca­ya eva vi­pa­rya­ya iti cet, na; a­nya­thā­ni­śca­ya­sya vi­pa­rya­ya­tvā­t­. yadi hi nā­gni­mā­n ayam iti niścayo bha­va­ti­, tadā syād vi­pa­rya­yaḥ­. yadā tu dhūmo 'yaṃ dhū­ma­vā­n ayam iti vā ni­śca­yaḥ­, tadā kathaṃ vi­pa­rya­yaḥ­? sa­mā­ro­pa­saṃ­śa­ya­ra­hi­ta­ś ca kim iti liṅgaṃ nā­nu­sa­re­t­? pra­yo­ja­nā­bhā­vā­d iti cet, na; a­gni­pra­tī­te­r eva pra­yo­ja­na­tvā­t­. dha­rmi­si­ddhā­v eva ta­tsi­ddhe­r iti cet, na; vya­va­dhā­nā­vya­va­dhā­na­to '­tu­lya­yo­ga­kṣe­ma­tvā­t­. rū­pa­ra­sā­nāṃ cai­ke­ndri­yā­vi­ṣa­yā­ṇā­m api ga­mya­ga­ma­ka­bhā­vo­pa­la­bdheḥ­. a­bhyā­sā­ti­śa­yā­d a­ni­ccha­to 'py a­nu­mā­na­pra­vṛ­tte­r na sa­mā­ro­pā­bhā­ve '­nu­mā­nā­pra­vṛ­ttiḥ­. a­sa­ndi­gdhe 'pi yo­gya­ta­yā­nu­mā­na­pra­vṛ­tte­r u­kta­tvā­d a­vi­ro­dhaḥ­. sandigdhe 'py a­nu­mā­na­sya na bhrā­nti­ni­vṛ­ttiḥ pha­la­m­, bhrāntes ta­trā­bhā­vā­t sa­nde­ha­sya cā­bhrā­nti­tvā­t­. sandigdhe vi­ka­lpe­nai­ka­dha­rma­sa­mā­ro­po 'sti, ta­dvya­va­cche­do '­nu­mā­na­pha­la­m iti cet, astu nā­mai­va­m­, tathāpi va­stu­vi­ṣa­ya­m e­vā­nu­mā­na­m e­ṣṭa­vya­m­; anyathā tataḥ saṃ­śa­yo­cche­do na syāt. na hy anyatra niścaye 'nyatra saṃśayo ni­va­rta­te­; a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. vi­pa­rya­ya­ni­va­rta­ka­syā­py ata eva vastu vi­ṣa­ya­tvaṃ siddhaṃ pra­tya­kṣa­va­t­. yathā pratyakṣaṃ vastuny eva pra­va­rta­mā­naṃ saṃśayaṃ vi­pa­rya­yaṃ ca ni­va­rta­ya­ti­, ta­thā­nu­mā­na­m a­pī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">sa­vi­ka­lpa­syai­va saṃ­śa­ya­ni­va­rta­ka­tā na pra­tya­kṣa­sye­ti sau­ga­ta­ma­ta­m</ab><p n="a_664 b_YA_24­2­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­2­,27~</span>nanu ca pra­tya­kṣā­n na saṃ­śa­yā­di­ni­vṛ­ttiḥ­, sa­rvā­kā­ra­dṛ­ṣṭe 'py arthe saṃ­śa­yā­di­da­rśa­nā­t­. kiṃ tu ni­śca­yā­t ta­nni­vṛ­ttiḥ­, sa ca sarvo 'py a­po­ha­vi­ṣa­ya evety āha —</p><lg n="a_665 b_YA_24­2­,29~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­2­,29~</span><l>kvacid dṛṣṭe 'pi yajjñānaṃ sā­mā­nyā­rthaṃ vi­ka­lpa­ka­m | </l><l>a­sa­mā­ro­pi­tā­ny āṃśe ta­nmā­trā­po­ha­go­ca­ra­m || </l></lg><p n="a_666 b_YA_24­3­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­3­,1~</span>yatra hi ra­ja­ta­sthi­rā­di­sa­mā­ro­pa­s tatrāṃśe niścayo na bha­va­ti­, śa­ktyā­dyaṃ­śe tu sa­mā­ro­pā­bhā­vā­d bha­va­ti­; tena sa­mā­ro­pi­ta­vi­ve­ke ni­śca­ya­sya pra­vṛ­tti­r iti ga­mya­te­. ta­dvi­ve­ka eva cā­nyā­po­haḥ­. tasmād —</p><lg n="a_667 b_YA_24­3­,4~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­3­,4~</span><l>yāvanto '­ṃ­śa­sa­mā­ro­pā­s ta­nni­rā­se vi­ni­śca­yāḥ | </l><l>tāvanta eva śabdāś ca tena te bhi­nna­go­ca­rāḥ || </l><l>a­nya­thai­ke­na śabdena vyāpye ekatra vastuni | </l><l>buddhvā cā­na­nya­vi­ṣa­ya iti pa­ryā­ya­tā bhavet || iti.</l></lg><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_668 b_YA_24­3­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­3­,9~</span>tad etad apy a­yu­kta­m­, sa­vi­ka­lpa­ka­pra­tya­kṣa­sya prāg eva sā­dhi­ta­tvā­t­. api caivaṃ pra­tya­kṣa­m apy a­po­ha­vi­ṣa­yaṃ prā­pta­m­, tasyāpy a­sa­mā­ro­pa­vi­ṣa­yā­bhā­vā­t­. na hi pra­tya­kṣa­m api ti­mi­rā­di­ni­mi­ttā­ro­pi­ta­dvi­tvā­dyā­kā­re ya­thā­rthā­va­bhā­sa­kaṃ bha­va­ti­. yadi bhavet tadā bhrā­ntya­va­kā­śo na syāt, sa­mya­ṅmi­thyā­da­rśa­na­yo­r vi­ro­dhā­t­.</p><p n="a_669 b_YA_24­3­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­3­,13~</span>atha ya­thā­va­d dṛṣṭe 'pi tattve dvi­tvā­dyā­kā­rā­ro­paḥ paścād bhāvī, tathā da­rśa­na­pṛ­ṣṭha­bhā­vi­tvā­d i­ndri­ya­je­yaṃ bhrāntiḥ, na; yataś cā­bhrā­nta­gra­ha­ṇa­m a­na­rtha­kaṃ syāt. tasmād a­kṣa­ja­jñā­na­syā­py ā­ro­pa­vi­ve­ke pra­vṛ­tti­r ity a­po­ha­vi­ṣa­ya­tvaṃ prā­pta­m­. atha pra­tya­kṣa­sya sā­ma­rthyā­d a­nya­vya­va­cche­da­ka­tve 'pi va­stu­vi­ṣa­ya­tva­m asti, na tu ni­śca­ya­sya­, ka­smā­t­? sa­rvā­kā­ra­grā­ha­ka­tva­pra­sa­ṅgā­d iti, na; va­kṣya­mā­ṇo­tta­ra­tvā­t­. kiṃ ca pra­tya­kṣe­ṇā­pi yadi sa­rvā­kā­re­ṇa gṛhīto 'rthaḥ, tadā ra­ja­tā­di­bhrā­nti­r api kathaṃ syāt? ta­ttva­jñā­na­vi­ṣa­ye bhrānter a­na­va­kā­śā­d a­ti­pra­sa­ṅgā­d vā.</p><ab type="head" resp="YA">sau­ga­ta­sya bhede vya­va­dhā­nā­dyu­pa­pā­da­naṃ ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_670 b_YA_24­3­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­3­,21~</span>na­nū­kta­m atra — na hi sarvato bhinno dṛṣṭo 'pi bhāvas tathaiva pra­tya­bhi­jñā­ya­te­, kvacid bhede vya­va­dhā­na­sa­mbha­vā­t­. yathā <ref type="note-up">1</ref> śu­kti­tve­. yatra tu pra­ti­pa­ttu­r bhrā­nti­ni­mi­ttaṃ nāsti, ta­trai­vā­sya ta­dda­rśa­nā­vi­śe­ṣe 'pi smārto niścayo bha­va­ti­, sa­mā­ro­pa­ni­śca­ya­yo­r bā­dhya­bā­dha­ka­bhā­vā­d iti, tad a­yu­kta­m­; tā­dā­tmya­vi­ro­dhā­t — kvacid vya­va­dhā­naṃ kvacin neti bru­va­ta­s tā­dā­tmyā­bhyu­pa­ga­mo vi­ru­dhya­te­, ku­ḍyā­dyā­vṛ­tā­nā­vṛ­ta­yo­r iva. atha smṛ­ta­tvā­smṛ­ta­tve vya­va­dhā­nā­vya­va­dhā­ne vi­va­kṣi­te­, tato 'pi tā­dā­tmya­vi­ro­dhaḥ­; smṛ­tā­smṛ­ta­yo­r bhedād dṛ­ṣṭe­ta­ra­va­t­. anyathā dṛ­ṣṭā­dṛ­ṣṭa­tve­nā­pi bhedaḥ syāt. atha bhrā­nti­ni­mi­tta­sa­dbhā­vā­sa­dbhā­vau vya­va­dhā­nā­vya­va­dhā­ne­, tathāpi tā­dā­tmya­vi­ro­dhaḥ­, ta­dvi­ṣa­ya­yo­ś ca­ndra­bhu­vo­r iva bhe­dā­t­. bhrā­nti­ni­śca­ya­yo­r vā­sta­va­dha­rma­vi­ṣa­ya­tvā­na­bhyu­pa­ga­mā­d adoṣa iti cet; evaṃ tarhi dṛṣṭo bhavaḥ ka­thaṃ­ci­d api na pra­tya­bhi­jñā­ya­ta iti vā­cya­m­, kvacid i­tyā­di­vi­śe­ṣā­bhi­dhā­na­m a­na­rtha­ka­m­. pā­ra­mpa­rye­ṇā­pi ta­dvi­ṣa­ya­tvā­bhi­dhā­ne ta­da­va­stho vi­ro­dhaḥ­, vya­va­dhā­na­pā­ra­mpa­rye­ṇā­pi ga­ṅgā­ma­ru­ja­la­ni­śca­ya­yo­r bhi­nna­vi­ṣa­ya­tvo­pa­la­mbhā­t­. a­bhi­nna­vi­ṣa­ya­tve dṛ­ṣṭā­ntā­bhā­vā­t­. na hi tasyaiva jñātus ta­trai­vā­rthe tadaiva bhrāntir a­bhrā­nti­ś cety a­tro­bha­ya­pra­si­ddho 'sti dṛ­ṣṭā­ntaḥ­, śu­kti­tvā­di­dha­rmā­ṇā­m api parair bhi­nna­tvā­bhyu­pa­ga­mā­d a­dṛ­ṣṭā­nta­tvaṃ śukteḥ.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: yukteḥ </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">va­stu­vi­ṣa­ya­tvā­d eva ni­śca­ya­sya bhrā­nti­bā­dha­ka­tā</ab><p n="a_671 b_YA_24­4­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­4­,10~</span>api cā­va­stu­vi­ṣa­ya­tve­, ni­śca­ya­sya bā­dha­ka­tva­m api na prā­pno­ti­, na hi dvi­ca­ndrā­di­jñā­naṃ ca­tu­śca­ndrā­di­bhrā­nte­r bā­dha­ka­m iti yu­kta­m­. sva­pna­va­d iti cet, na; tatra bā­dhya­bā­dha­ka­bhā­va­syā­vā­sta­va­tvā­t­. ta­dva­da­bhyu­pa­ga­me ca prāmāṇyaṃ va­stu­vi­ṣa­yaṃ dvayor ity a­nu­pa­pa­nnaṃ syād a­pu­ru­ṣā­rthaṃ ca sarvaṃ ni­śca­ya­jñā­naṃ sva­pna­va­t syāt. tasmād va­stu­ba­la­pra­vṛ­ttaṃ pra­mā­ṇa­jñā­naṃ ta­dā­bhā­sa­sya bā­dha­ka­m iti yu­kta­m­. ittham etad iti cet, kathaṃ na va­stu­vi­ṣa­yaṃ ni­śca­ya­jñā­na­m­? sā­kṣā­da­ta­dvi­ṣa­ya­tvā­d iti cet, bhra­ma­syā­pi va­stu­da­rśa­na­pū­rva­ka­tvā­t ta­da­vi­śe­ṣa­pra­sa­ṅgaḥ­. śu­kti­kā­di­ni­śca­yo ya­thā­dṛ­ṣṭā­kā­ro '­nu­sa­ndhā­tā­, na ra­ja­tā­di­pra­tya­ya iti viśeṣa iti cet, ta­da­vi­ṣa­yaḥ kathaṃ ta­syā­nu­sa­ndhā­te­ty u­cya­te­? ta­dvi­ṣa­ya­tve ca sa­rvā­kā­rā­nu­sa­ndhā­tṛ­tva­pra­sa­ṅgo­, ni­raṃ­śa­tvā­t­. tasyāḥ tatra pra­va­rta­ka­tvā­t ta­dvi­ṣa­ya­tvo­pa­cā­ra iti cet, na; pra­vṛ­tti­vi­ṣa­ya­syā­pi ni­raṃ­śa­tvā­t kathaṃ kvacid evāṃśe niścaya u­cya­te­? a­ne­ka­to vyā­vṛ­tta­tvā­d a­ne­kāṃ­śo 'rthaḥ kalpyata iti cet, kalpyatāṃ nāma tathāpi dṛ­ṣṭa­va­nni­raṃ­śa evāsau ni­ścī­ya­te­. anyathā dṛ­ṣṭā­nu­kā­ro niścayo na syāt, ta­dda­rśa­naṃ vā­ya­thā­va­da­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. yathā ca darśane 'rthaḥ svākāraṃ nāṃ­śe­nā­rpa­ya­ti ni­raṃ­śa­tvā­t tasya, tathā ni­śca­ya­syā­py e­kāṃ­śe­nā­rthā­kā­ra­tvaṃ da­rśa­nā­kā­ra­tvaṃ vā na yuktaṃ ni­raṃ­śa­tvā­n ni­rā­kā­ra­tve ca pra­ti­ka­rma­vya­va­sthā­nu­pa­pa­tteḥ da­rśa­na­syā­pi vā­nā­kā­ra­ka­lpa­nā­. na ca bhi­nna­vi­ṣa­ya­yo­r vā bā­dhya­bā­dha­ka­bhā­vaḥ kvacit prasiddhaḥ sa­mā­na­vi­ṣa­ye tu bhū­pā­lā­di­va­llau­ki­ka­pa­rī­kṣa­kā­ṇāṃ siddha iti.</p><ab type="head" resp="YA">sa­mā­na­vi­ṣa­ya­tve 'pi bā­dhya­bā­dha­ka­bhā­vā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_672 b_YA_24­5­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­5­,2~</span>nanu sa­mā­na­vi­ṣa­ya­tve 'pi jñānayoḥ kathaṃ bā­dhya­bā­dha­ka­bhā­vaḥ­? smṛ­tya­nu­bha­va­yo­s ta­dbhā­va­pra­sa­ṅgā­t­, saṃ­pla­va­vi­ro­dhā­c ca vi­ru­ddha­yo­s tadbhāva iti cet, sa­rva­jñā­nā­nta­re­ṇa vi­ro­dhā­t ta­dbhā­va­pra­sa­ṅgaḥ­. vi­ṣa­yā­pa­hā­ra­s tu bhū­pā­lā­de­r eva sa­mbha­va­ti­, na jñā­na­yoḥ­. na hi jñānasya viṣayo jñā­nā­nta­re­ṇā­pa­ha­rtuṃ śa­kya­te­, sva­vi­ṣa­yo­pa­da­rśa­na­mā­tra­tvā­t­. ata eva na jñānasya ta­da­rtha­sya vā­bhā­va­grā­ha­kaṃ jñānaṃ bā­dha­ka­m­, a­ti­pra­sa­ṅgā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_673 b_YA_24­5­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­5­,8~</span>a­tro­cya­te — yatrārthe ya­jjñā­na­m a­ta­ddha­rmā­dhyā­ro­pe­ṇa pravṛttaṃ tam arthaṃ tā­ttvi­ka­dha­rme­ṇa jñā­nā­nta­raṃ gṛhṇat ta­syā­ta­ddha­rmā­ro­pa­ka­tvaṃ ni­ści­no­ti­, ayam eva ca bā­dhya­bā­dha­ka­bhā­vaḥ­, tathā ca śu­kti­ke­yaṃ na ra­ja­ta­m iti va­stu­ta­ttvaṃ gṛhṇad eva bādhakaṃ bha­va­ti­. na cāsya va­stu­vi­ṣa­ya­tve virodhaḥ kaścid asti, yena va­stu­gra­ha­ṇā­nta­nta­ra­bhā­vi­tvā­t ta­dvi­ṣa­ya­tvā­bhi­mā­naḥ ka­lpya­te­. kiṃ cā­ne­ka­sa­mā­ro­pa­ni­rā­se 'pi na vi­dhi­mu­khe­na dha­rma­bhe­daḥ pra­ti­bhā­ti­, yathā — nāyaṃ kharaḥ, nāśvaḥ, na ma­hi­ṣaḥ­, na ga­va­yaḥ­; kiṃ tu gaur iti. tasmād yāvan na vi­dhi­mu­khe­na niścayāḥ saṃ­vā­di­na­s tāvanto '­rthā­nta­ra­dha­rmā da­ṇḍa­ku­ṇḍa­lā­di­va­da­bhyu­pa­ga­nta­vyāḥ­, ataś ca na sa­rva­dha­rma­gra­hā­di­do­ṣaḥ­. tā­dā­tmya­vā­di­na­s tu bhavaty ayaṃ doṣa iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­rthā­nta­ro­pā­dhi­vā­de 'pi sa­rva­gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgaḥ</ab><p n="a_674 b_YA_24­5­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­5­,18~</span>nanu ca bhi­nna­dha­rma­pa­kṣe 'pi sa doṣaḥ pra­ti­pā­di­ta eva, tathā cāha — yo 'py manyate bhinnā e­vo­pā­dha­yaḥ pa­ra­spa­ra­m ā­śra­yā­c ca ta­nni­ba­ndha­nāḥ śru­ta­ya­s ta­dā­dhā­re­ṣu va­rta­nte­, tatraiva vā ta­dā­ya­m a­pra­sa­ṅga iti, tasyāpi —</p><lg n="a_675 b_YA_24­5­,21~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­5­,21~</span><l>nā­no­pā­dhyu­pa­kā­rā­ṅga­śa­ktya­bhi­nnā­tma­no grahe | </l><l>sa­rvā­tma­no­pa­kā­rya­sya ko bhedaḥ syād a­ni­ści­taḥ || </l></lg><p n="a_676 b_YA_24­5­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­5­,23~</span>yady apy u­pā­dha­yo bhinnā eva śa­bda­jñā­nā­nta­rā­ṇāṃ ni­mi­tta­m arthe <ref type="note-up">1</ref>? e­vo­pa­lī­ya­te­. tasya nā­no­pā­dhī­nā­m u­pa­kā­rā­śra­ya­śa­kti­sva­bhā­va­sya svātmany a­bhe­dā­bhā­va­va­t­. sa­rvā­tma­nā grahaṇe ka e­vo­pā­dhi­bhe­do '­ni­ści­taḥ syāt? sa­rvo­pā­dhyu­pa­kā­ra­ka­tve­na gra­ha­ṇā­t­. na hy u­pa­kā­ra­ka­tva­m anyad eva tasya rūpeṇa gṛ­hya­mā­ṇa­syā­gṛ­hī­ta­m­. ato yadi vāsya sva­bhā­ve­na grahaṇaṃ tad e­vo­pa­kā­ra­ka­tve­nā­pī­ti­, tayor ātmani sa­mba­ndhā­d e­ka­jñā­ne dva­ya­gra­haḥ­. ā­tma­bhū­ta­syo­pā­dhi­ta­dva­to '­rū­pa­kā­ryo­pa­kā­ra­ka­bhā­va­sya gra­ha­ṇā­d e­ka­jñā­ne dvayor api gra­ha­ṇa­m ity e­ko­pā­dhi­vi­śi­ṣṭe 'pi tasmin gṛ­hya­mā­ṇe sa­rvo­pā­dhī­nāṃ gra­ha­ṇa­m­, ta­dgra­ha­ṇā­nta­rī­ya­ka­tvā­d u­pā­dhi­sa­dgra­ha­ṇa­sya­. anyathā tathāpi na gṛ­hye­ta­. na hy anya e­vā­nyo­pa­kā­ra­ko yo na gṛhītaḥ syāt. na cāpy u­pa­kā­ra­ke tathā gṛhīte u­pa­kā­ryā­gra­ha­ṇa­m­, tasyāpy a­gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgā­t sva­svā­mi­tva­va­t­. tasmād a­rthā­nta­ro­pā­dhi­vā­de 'pi samānaḥ pra­sa­ṅgaḥ­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: sa tu tais tadvān eka </seg> </ab><p n="a_677 b_YA_24­6­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­6­,7~</span>athāpi syād bhinnā eva śaktayaḥ śa­kti­ma­to yā­bhi­rū­pā­dhī­n u­pa­ka­ro­ti­, tato nāyaṃ prasaṅga iti.</p><lg n="a_678 b_YA_24­6­,9~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­6­,9~</span><l>dha­rmo­pa­kā­ra­śa­ktī­nāṃ bhede tās tasya kiṃ yadi | </l><l>no­pa­kā­ra­s tatas tāsāṃ tathā syād a­na­va­sthi­tiḥ || </l></lg><p n="a_679 b_YA_24­6­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­6­,11~</span>yadi pra­tyu­pā­dhyu­pa­kā­ra­ka­tvā­ni tasya na svā­tma­bhū­tā­ni nāpi tata u­pa­kā­ra­m a­nu­bha­va­nti­, kiṃ tasyeti tā u­cya­nte­? u­pa­kā­re vā svā­tma­bhū­tā­bhi­r ayam ekaḥ śaktibhiḥ śaktīr u­pa­ku­rva­n nai­ko­pā­dhi­nā­pi gṛ­hya­mā­ṇaḥ sa­rvā­tma­nā gṛhyata eva, tathā hy e­ko­pā­dhi­gra­ha­ṇe ta­du­pa­kā­ri­ṇyāḥ śakter grahaṇaṃ ta­dgra­ha­ṇe ta­du­pa­kā­rī bhāvaḥ svā­tma­bhū­ta­sa­ka­la­śa­ktyu­pa­kā­ro gṛhītaḥ sarvāḥ śaktīr grā­ha­ya­ti tāṃś co­pā­dhī­n iti ta­da­va­sthaḥ pra­sa­ṅgaḥ­.</p><p n="a_680 b_YA_24­6­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­6­,17~</span>atha tā api śa­ktyu­pa­kā­ri­ṇyaḥ śaktayo bhinnā eva bhā­vā­t­. evam u­pā­dhī­nāṃ ta­ccha­ktī­nāṃ ca pa­rā­pa­rā­sv eva śaktiṣv a­pa­rya­va­sā­ne­na gha­ṭa­nā­yo­gā­t­. sa ekas tābhiḥ ka­dā­ci­d apy a­gṛ­hī­taḥ ta­du­pa­kā­rā­tmā ta­dva­ttve­na na gṛ­hye­ta­, yadi punaḥ ke­va­lā­n e­vo­pā­dhī­n śa­bda­jñā­nā­d u­pa­kṣi­pye­yuḥ­, tadā ta­syā­sa­mā­ve­śā­n na bhavati ta­tpra­ti­pa­tti­mu­khe­na sa­rva­pra­ti­pa­ttiḥ­. tadāpi tasya śabdair a­nā­kṣe­pā­n na syāt tatra pra­vṛ­tti­r iti vyarthaḥ śa­bda­pra­yo­gaḥ syāt.</p><p n="a_681 b_YA_24­6­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­6­,23~</span>atha kri­yā­śra­yo hi sarvo vi­dhi­pra­ti­ṣe­dhā­bhyāṃ vya­va­hā­ra u­pā­dha­ya­ś ca ta­trā­sa­ma­rthāḥ­. sa­ma­rtha­ś ca na codyata iti kiṃ śa­bda­yo­gaiḥ­? tataś co­pā­dha­yo no­pā­dha­yaḥ syuḥ. kvacit pravṛttau hi ka­sya­ci­t pra­dhā­na­syā­bhā­vā­t ta­da­pe­kṣa­yā ta­tho­cya­nte­. tasya śabdair a­nā­kṣe­pā­n na te ka­sya­ci­d a­ṅga­bhū­tā iti <ref type="note-up">1</ref>, la­kṣi­ta­la­kṣa­ṇā­d adoṣa iti cet; samānaḥ pra­sa­ṅgaḥ­. sa tā­va­dbhi­r u­pā­dhi­bhi­r nā­nta­rī­ya­ka­ta­yo­pa­la­kṣya­mā­ṇa e­ke­nā­py u­pa­la­kṣa­ṇe­na sa­rvā­tma­no­pa­la­kṣi­ta iti ta­da­va­sthaḥ pra­sa­ṅgaḥ­, ko hy atra vi­śe­ṣaḥ­? śabdāś cainam u­pa­la­kṣa­ye­yu­s ta­lla­kṣi­tā­ś co­pā­dha­yaḥ­. sa tāvat tadānīṃ ni­ścī­ya­te­. sa­rvo­pa­dṛ­śye sūryādau gṛ­hya­mā­ṇe 'pi na sarvatra dra­ṣṭṛ­da­rśa­na­gra­ha­ṇa­m asti. a­ne­nai­ta­d api ni­rā­kṛ­ta­m — na hy anya e­vā­nyo­pa­kā­ra­ko yo na gṛhītaḥ syān na cāpy u­pa­kā­ra­ke tathā gṛhīte u­pa­kā­ryā­gra­ha­ṇaṃ tasyāpy a­gra­ha­ṇa­pa­sa­ṅgā­t­, sva­svā­mi­tva­va­d iti. evaṃ hi sū­rya­gra­ha­ṇe ta­du­pa­kā­rya­sya trai­lo­kya­syā­pi grahaṇaṃ syāt. na hy u­pa­kā­ra­ka­tve­na gṛ­hī­tā­d anya eva trai­lo­kyo­pa­kā­ra­ko bhānur yo na gṛhītaḥ syāt. u­pa­kā­ra­ka­gra­ha­ṇe co­pa­kā­ryā­gra­ha­ṇaṃ nāsti sva­svā­mi­tva­va­d ity e­vaṃ­vā­di­naḥ sū­ryo­pa­kā­rya­trai­lo­kya­gra­ha­ṇaṃ du­rni­vā­raṃ syāt. yat punar idam uktam — ta­du­pa­kā­rī­bhā­vaḥ svā­tma­bhū­ta­sa­ka­la­śa­ktyu­pa­kā­rī gṛhītaḥ sarvāḥ śaktīr grā­ha­ya­ti tāṃś co­pā­dhī­n ity anena kila pā­ra­mpa­ryo­pa­kā­ryā­ṇā­m api ta­dgra­hā­gra­ha­ś codita iti. evaṃ khalu vai sutarāṃ sa­ka­la­ja­ga­dgra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgaḥ­. kathaṃ bhū­dha­nā­rkā­dī­nā­m a­nya­ta­mo 'rthaḥ svo­pa­kā­ra­ka­tve­na gṛ­hya­mā­ṇo '­nyo­pa­kā­ra­ka­tve­nā­pi gṛhyata eva. svā­tma­bhū­taṃ hi ta­syā­nyo­pa­kā­ra­ka­tvaṃ tathā gṛ­hī­ta­ś ca sarvāṇy u­pa­kā­ryā­ṇi grā­ha­ya­ti tāni cānyāni sva­svo­pa­kā­ryā­ṇi tāny apy a­nyā­nī­ti­. ta­tho­pa­kā­ra­ko­pa­kā­rya­tva­m api vastunaḥ svā­tma­bhū­ta­m eva, tena va­stu­gra­ha­ṇe tasyāpi gra­ha­ṇa­m­, tathā gṛ­hī­ta­ś ca bhū­dha­nā­di­r arthaḥ svo­pa­kā­ra­kā­ṇi ca sarvāṇi grā­ha­ya­ti­. tāni vānyāni sva­svo­pa­kā­ra­kā­nta­rā­ṇi tāni vā­nyā­nī­ti sa­ka­la­ja­ga­dgra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgaḥ­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: kim upāyaḥ </seg> </ab><p n="a_682 b_YA_24­7­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­7­,15~</span>kiṃ ca rūpasya ya­drū­pā­tma­ta­yā grahaṇaṃ tad eva ra­sā­dyu­pa­kā­ra­ka­tve­na­, ta­dā­tma­bhū­ta­tvā­t tasya. tathā gṛhītaṃ ca rūpaṃ ra­sā­dī­n api grā­ha­ya­tī­ti ra­sā­dī­nāṃ ca ca­kṣu­rgrā­hya­tva­pra­sa­ṅgaḥ­, tataś ce­ndri­yā­ṇāṃ ni­ya­ta­vi­ṣa­ya­tva­vi­ro­dhaḥ­, tad evam ebhiḥ pra­sa­ṅgai­r bhadanta e­vo­pa­hū­ya­te­, na va­ya­m­; tenaiva pra­sa­ṅga­syā­bhyu­pa­ga­tvā­t­. asmākaṃ yad eva vi­śe­ṣa­ṇaṃ gṛhītaṃ ta­da­va­cche­de­nai­va vi­śe­ṣya­gra­ha­ṇa­m ity a­bhyu­pa­ga­maḥ­, na tv e­ke­nā­py a­va­cchi­nnaṃ gṛ­hya­mā­ṇaṃ sarvair e­vā­va­cchi­nnaṃ gṛhyata iti, tathā pra­tī­tya­bhā­vā­t­. ya­tho­kta­m — yad evāsya sva­bhā­ve­na grahaṇaṃ tad e­vo­pa­kā­ra­ka­tve­nā­pī­ti tan na, svo­pa­kā­ra­ka­tva­dha­rma­sya tato '­nya­tvā­t­. bhavatu vo­pa­kā­ra­ka­tva­gra­ha­ṇa­m­, tathāpi tato '­rthā­nta­rā­ṇā­m u­pā­dhī­nāṃ grahaṇe kim ā­yā­ta­m­? ta­da­gra­ha­ṇe ta­du­pa­kā­ra­ka­tvaṃ kathaṃ gṛhyata iti cet? nanu ta­da­nyā­gra­ha­ṇe ta­da­nya­kā­ra­ka iti na kiṃcid etad iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­rthā­nta­ro­pā­dhi­vā­de na sa­rva­gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgaḥ</ab><p n="a_683 b_YA_24­7­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­7­,26~</span>a­tro­cya­te — yat tāvad uktam — nā­no­pā­dhyu­pa­kā­ra­ni­mi­tta­śa­ktya­bhi­nnā­tma­no 'rthasya sa­rvā­tma­nā grā­ha­kaḥ­, u­pa­kā­rya­sya bheda u­pā­dhe­r bhedaḥ syād a­ni­śca­ye­na ... naitad yu­kta­m­, bhede saty e­ka­gra­he ta­da­pa­ra­gra­ha­ni­ya­mā­yo­gā­d­, ata eva bhe­da­ni­śca­ya­s ta­de­ka­gra­he hy a­bhe­dā­śa­ṅkā­pi syāt. ā­śra­ya­gra­ha­ṇe 'pi nā­śra­yi­ṇāṃ ni­ya­me­na gra­ha­ṇa­m­, bhū­bhū­dha­rā­di­gra­ha­ṇe 'pi ta­dā­śri­tā­nāṃ sa­rve­ṣā­m a­gra­ha­ṇā­t­. atha teṣām e­ka­de­śa­gra­ha­ṇa­m iti, evam api yāvat pa­ri­mā­ṇe 'sāv e­ka­de­śo gṛ­hī­ta­s tāvat pra­de­śa­sthā­nāṃ sarveṣāṃ na gra­ha­ṇa­m ity a­nai­kā­ntaḥ­, tathā śa­rī­ra­gra­ha­ṇe 'pi na ta­dā­śri­tā­nā­m ā­bha­ra­ṇā­dī­nāṃ gra­ha­ṇa­m iti. atha sa­rvā­tma­nā ta­dgra­ha­ṇaṃ nāsti. na tv anyad apy ekaṃ gṛ­hya­mā­ṇa­m e­kā­tma­nai­va gṛ­hya­te­, na sa­rvā­tma­nā­; e­kā­tma­naḥ sa­rvā­tma­tvā­nu­pa­pa­tteḥ­. atha sā­mā­nyā­śra­ya­sa­rva­sva­dha­rmā­śra­ya­tve­na sā­rvā­tmye­ty u­cya­te­, tathāpy asau sa­rva­dha­rmā­gra­ha­ṇe sa­rva­dha­rmā­dhā­ro 'yam ity evaṃ na gṛ­hī­taḥ­, va­stu­sthi­tyā tu ta­thā­bhi­dhā­ne śa­rī­rā­di­ka­m api sa­rva­sva­dha­rmā­śra­ya­tvā­t sa­rvā­tma­nai­va gṛ­hī­ta­m­.</p><p n="a_684 b_YA_24­8­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­8­,6~</span>a­thā­kha­ṇḍā­tma­nā sa­rvā­tma­ne­ty arthaḥ. śa­rī­ra­sva­pra­de­śā­de­r apy a­kha­ṇḍā­tma­nai­va gra­ha­ṇa­m­, na ca ta­dā­śri­tā­nāṃ sarveṣāṃ gra­ha­ṇa­m iti. sādhitaṃ ca śa­rī­rā­de­r a­va­ya­vi­tva­m­, te­nā­kha­ṇḍā­tma­tvaṃ nā­si­ddha­m iti. api cā­gni­dhū­ma­yo­r e­kā­śra­ya­tvaṃ tvayāpy a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­, anyathā vya­dhi­ka­ra­ṇo hetuḥ syāt. na ca dhū­mā­śra­ya­gra­ha­ṇā­d e­vā­gni­gṛ­hī­taḥ­, ta­dā­kā­rā­pra­ti­bhā­sa­ne 'pi ta­dgra­ha­ṇa­ka­lpa­nā­yāṃ trai­lo­kya­gra­ha­ṇa­ka­lpa­nā­pi syāt. kiṃ ca na­rta­kī­gra­ha­ṇe sa­rva­dra­ṣṭṛ­jñā­nā­nāṃ gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgaḥ­, ta­tsa­mba­ndhi­tvā­t sva­jñā­na­va­t­. ta­da­bhyu­pa­ga­me ca "tasyā nā­nu­bha­vo '­pa­raḥ­" — ity asya virodhaḥ pra­ti­bhā­sa­vi­ro­dha­ś ca; na hi pa­ra­kī­yā­ni da­rśa­nā­ni ka­sya­ci­d a­pa­ro­kṣā­ṇi pra­ti­bhā­nti­. yathā ca ta­du­pa­kā­ra­śa­ktya­bhi­nnā­tma­no nartakyāḥ sa­rvā­tma­nā grahaṇe 'pi, na ta­du­pa­kā­ryā­ṇāṃ sa­rva­jñā­nā­nāṃ grahaṇaṃ bha­va­ti­, ta­tho­pā­dhi­ma­dgra­ha­ṇe 'pi na sa­rvo­pā­dhī­nāṃ gra­ha­ṇa­m iti. ta­dgra­ha­ṇa­nā­nta­rī­ya­ka­tvā­d u­pā­dhi­sa­dgra­ha­ṇa­syā­nya­thā tathāpi na gṛ­hye­te­ty a­pra­mā­ṇa­ka­m e­vo­kta­m­. na sa­rvo­pā­dhi­gra­ha­ṇā­d e­vo­pā­dhi­mā­n gṛ­hya­mā­ṇo dṛṣṭaḥ sa­rvā­gra­ha­ṇe cai­ko­pā­dhi­nā­py a­gra­ha­ṇa­m iti. tathā hi — sva­da­rśa­no­pā­dhi­vi­śi­ṣṭe vyā­vṛ­tta­tvaṃ kathaṃ gṛ­hya­te­? ta­da­nya­gra­ha­ṇā­bhyu­pa­ga­me cai­kā­rtha­gra­ha­ṇe sa­rvā­rtha­gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgaḥ­. sarveṣāṃ tato '­nya­tvā­t tataś ca pra­tya­kṣā­nta­ra­syā­py a­pra­vṛ­ttiḥ syāt. de­va­da­ttā­gra­ha­ṇe 'yaṃ sa de­va­da­tta ity evaṃ niścayo mā bhūd, vyā­vṛ­tta­tvaṃ tu ta­da­gra­ha­ṇe 'pi sva­rū­pa­to gṛhyata iti cet, yady evam u­pā­dhya­nta­rā­gra­ha­ṇe ta­du­pa­kā­ra­ko 'yam ity evaṃ niścayo mā bhūt ta­du­pa­kā­ra­ka­tvaṃ tu ta­da­gra­ha­ṇe 'pi sva­rū­pa­to gṛhyata iti na kiṃcid e­ta­t­. sa­rvo­pā­dhī­nā­m e­ka­trā­va­sthi­tā­nā­m e­ka­dai­va grahaṇaṃ kasmān na bha­va­tī­ti cet, ta­thā­grā­ha­kā­dṛ­ṣṭā­di­sā­ma­grī­vai­ka­lyā­t­. ni­rvi­ka­lpa­ke­na tu ke­ṣā­ñci­d bhavaty api tathā gra­ha­ṇa­m­. sa­vi­ka­lpa­kaṃ tu kra­ma­bhā­vi­saṃ­jñā­sma­ra­ṇā­di­sa­ha­kā­ry a­pe­kṣa­te­. tena kra­me­ṇai­va tad bha­va­ti­. tasmān nā­rthā­nta­ro­pā­dhi­vā­de sa­ka­la­gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgaḥ­. gaur i­tyā­di­śa­bda­ś ca na ke­va­lo­pā­dhi­vi­ṣa­yo '­bhyu­pa­ga­mya­te­. tataś ca ta­tpa­kṣo­ktaṃ dū­ṣa­ṇa­m a­na­bhyu­pa­ga­me­nai­va pa­ri­hṛ­ta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">a­na­rthā­nta­ro­pā­dhi­vā­de eva sa­rva­gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgaḥ</ab><p n="a_685 b_YA_24­8­,30~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­8­,30~</span>a­na­rthā­nta­ro­pā­dhi­vā­de '­pa­ri­hā­rya eva sa­ka­lo­pā­dhi­gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgaḥ­. e­ka­de­śa­gra­ha­ṇā­bhe­da­yo­r vi­ro­dhā­d iṣṭa eva sa­rvā­po­ha­gra­haḥ­, tathā ni­śca­ya­s tu bhrāntyā na bha­va­tī­ti cet, na; atrāpi sa­mā­na­pra­sa­ṅga­tvā­t­. e­kā­po­ha­ni­śca­ye ta­da­bhi­nnā­nāṃ sa­rvā­po­hā­nāṃ niścayaḥ pra­sa­jya­te­. na hi niścayaṃ pra­tya­po­haḥ khaṇḍaśo bhūtvā tādātmyaṃ ja­hā­ti­. atha va­stu­na­s tā­dā­tmya­m i­ṣṭa­m­, na tv a­po­hā­nā­m­, na; vyā­vṛ­ttya­po­ha­yo­r a­na­rthā­nta­ra­tvā­t­. vyā­vṛ­tti­ś ca vyā­vṛ­ttā­d vastuno nānyā, tat kathaṃ na va­stu­tvā­tma­ka­tva­m a­po­hā­nā­m­? yadi ca va­stu­vi­ṣa­yo na ni­śca­yaḥ­, tato '­ni­ści­ta­m eva vastu syāt. a­ni­ści­taṃ kathaṃ vya­va­ha­rtuṃ śa­kya­te­? pra­tya­kṣe­ṇa gṛ­hī­ta­m iti cet, nanu kiṃ sandigdhaṃ mu­gdhā­tma­kaṃ pra­tya­kṣaṃ­? naiveti cet, tataḥ kathaṃ na ni­ścā­ya­kaṃ pra­tya­kṣa­m­?</p><ab type="head" resp="YA">pra­tya­kṣa­sya bhe­dā­ni­ścā­ya­ka­tva­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_686 b_YA_24­9­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­9­,10~</span>yac coktam — na pratyakṣaṃ ka­sya­ci­n ni­ścā­ya­ka­m­. tad yad api gṛ­hṇā­ti­, na ta­nni­śca­ye­na­, kiṃ tarhi? ta­tpra­ti­bhā­se­ne­ti­, tan na; a­ni­śca­ya­pra­ti­bhā­sa­sya sa­nde­hā­kā­ra­tvā­t­. na hi tṛtīyaṃ pra­ti­bhā­saṃ pa­śyā­maḥ­. vi­pa­rī­ta­ni­śca­ya­s tu vi­pa­ryaḥ­, ta­rkā­na­dhya­va­sā­ya­yoḥ sa­nde­hā­nta­rbhā­vā­t­. smṛtis tv a­nu­bha­vā­kā­rā­nu­kā­ri­ṇī ni­rvi­ka­lpa­ka­jñā­na­syā­pi dvaividhyaṃ saṃ­śa­ya­la­kṣa­ṇe sa­ma­rthi­ta­m­.</p><p n="a_687 b_YA_24­9­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­9­,15~</span>smṛ­ti­śa­bdā­nu­mā­na­jñā­naṃ ca niścayo '­bhi­pre­taḥ­, so '­po­ha­vi­ṣa­ya eva na va­stu­vi­ṣa­ya iti cet, na; tasyāpi hi va­stu­vi­ṣa­ya­tvaṃ sā­dhi­ta­m­, sā­dha­yi­ṣya­te ca. yadi ca smā­rta­ni­śca­yo na va­stu­vi­ṣa­yaḥ­, tadā kathaṃ gṛ­hī­ta­grā­hī­tve­nā­pra­mā­ṇa­m u­cya­te­? na hy a­rthā­nta­ra­vi­ṣa­yaṃ ni­rvi­ṣa­yaṃ vā jñānaṃ gṛ­hī­ta­grā­hī­ti yu­kta­m­. pra­mā­ṇā­nta­raṃ ca prā­pta­m­, na hi ta­syā­prā­mā­ṇya­m­, pratyakṣe '­nta­rbhā­vo vā, saṃ­vā­di­tve saty a­po­ha­vi­ṣa­ya­tvā­d a­nu­mā­na­va­t­. nāpy a­nu­mā­na­m­, tri­rū­pa­li­ṅgā­ja­nya­tvā­t­, pra­tya­kṣa­va­t­.</p><p n="a_688 b_YA_24­9­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­9­,21~</span>nanu ca pra­tya­kṣa­gṛ­hī­te bhede bhavantī smṛtiḥ kathaṃ pra­mā­ṇā­nta­ra­m­? sa­rvā­kā­ra­ni­śca­ya­s tu sa­ha­kā­ri­vai­ka­lyā­n na bha­va­ti­. tad uktam —</p><lg n="a_689 b_YA_24­9­,23~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­9­,23~</span><l>pra­tya­kṣe­ṇa gṛhīte 'pi viśeṣe '­ṃ­śa­vi­va­rji­te | </l><l>ya­dvi­śe­ṣā­va­sā­yo 'sti pratyayaḥ sa pra­tī­ya­te || </l></lg><p n="a_690 b_YA_24­9­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 24­9­,25~</span>yady apy aṃ­śa­ra­hi­taḥ sarvato bhi­nna­sva­bhā­vo '­nu­bhū­taḥ tathāsti na sa­rva­bhe­de­ṣu tāvan niścayo bha­va­ti­, kā­ra­ṇā­nta­rā­pe­kṣa­tvā­t­. a­nu­bha­vo hi yathā vi­ka­lpā­bhyā­sa iti ni­śca­ya­pra­tya­yaṃ ja­na­ya­ti­. yathā rū­pa­da­rśa­nā­vi­śe­ṣe 'pi ku­ṇa­pa­kā­mi­nī­bha­kṣya­vi­ka­lpāḥ­. tatra bu­ddhi­pā­ṭa­va­ta­dvā­sa­nā­bhyā­saḥ pra­ka­ra­ṇa­m ity e­va­mā­da­yo '­nu­bha­vā­bhe­da­ni­śca­yo­tpa­tti­sa­ha­kā­ri­ṇaḥ­, teṣām eva ca pra­tyā­sa­tti­tā­ra­ta­myā­di­bhe­dā­t pau­rvā­pa­rya­m­. yathā ja­na­kā­dhyā­pa­ka­tvā­vi­śe­ṣe pi­ta­ra­m āyāntaṃ dṛṣṭvāpi <ref type="note-up">1</ref><ref type="note-up">2</ref> iti.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: tam ā­ga­ccha­ti­, no­pā­dhyā­ya <ref type="note-below">2</ref> [?] </seg> </ab><p n="a_691 b_YA_25­0­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­0­,4~</span>tad etad apy a­nu­pa­pa­nna­m­, na hy ayaṃ bhāvaḥ pra­tya­kṣā­d eva vi­bhe­ti­, yena tasyaiva niraṃśo bhū­tvā­tmā­naṃ sa­ma­rpa­ya­ti­. kutaś ca tena ma­ntrau­ṣa­dha­m i­ndra­jā­laṃ śi­kṣi­ta­m­? yad ayaṃ niraṃśo 'pi niścayaṃ pra­tya­ne­kāṃ­śo bhū­tvai­ka­m e­vāṃ­śa­m ātmano da­rśa­ya­tī­ti­. sa­ha­kā­ri­bhe­do 'pi na niraṃśaṃ vastu khaṇḍaśaḥ kartuṃ śa­kno­ti­. tato ni­śca­ya­bhe­da­ś ced, bhede 'pi va­stu­bhe­dā­t tathaiva ni­ścī­ya­ta a­ne­ka­pu­ru­ṣaiḥ sū­rya­va­d­, anyathā da­rśa­na­bhe­dā­d apy a­ne­kāṃ­śa­ka­lpa­nā syāt. tattvato dha­rma­bhe­de hi sa­ha­kā­ri­bhe­do­pa­va­rṇa­naṃ yu­kta­m­. bhi­nnā­nā­m a­tu­lya­yo­ga­kṣe­ma­tvā­d da­ṇḍa­ku­ṇḍa­lā­di­va­t­. ku­ṇa­pā­di­vi­ka­lpa­dṛ­ṣṭā­nto 'py a­yu­ktaḥ­, ku­ṇa­pa­tvā­di­dha­rmā­ṇā­m api bhi­nna­tvā­t­. a­nya­thā­tra bu­ddhi­pā­ṭa­va­ta­dvā­sa­nā­bhyā­sā­di­ni­ścā­ya­ka­m asty anyatra nā­stī­ti­y api tasmād ekatra da­rśa­nā­da­rśa­na­va­t­.</p><ab type="head" resp="YA">a­po­hā­nāṃ tā­dā­tmyā­nu­pa­pa­tti­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_692 b_YA_25­0­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­0­,14~</span>atha ni­śca­ya­vi­ṣa­yā­ṇā­m a­po­hā­nāṃ tādātmyaṃ ne­ṣya­te­, tato na sa­rva­gra­ha­pra­sa­ṅgaḥ­. sa tarhi niścayaḥ kim a­po­ha­dvā­re­ṇa vastuny api pra­va­rta­te­? a­thā­po­ha­mā­tra iti? vastuny api pravṛttau prāptaḥ sa­rvā­po­ha­gra­haḥ­. kasmād a­nu­pa­kā­ra­ke ta­ddvā­re­ṇa tatra pra­vṛ­ttā­v a­ti­pra­sa­ṅgaḥ­. ta­du­pa­kā­ra­ka­tve ca yady a­po­ho­pa­kā­ra­ka­tvaṃ va­stu­na­s tad eva sa­rvā­po­ho­pa­kā­ra­ka­tva­m ity ā­kā­rā­po­ho­pa­kā­ra­ka­tve­nā­pi niścitaṃ vastu sa­rvā­po­ho­pa­kā­ra­ka­tve­nai­va niścitaṃ syāt. na ca sa­rvā­po­hā­ni­śca­ye sa­rvā­po­ho­pa­kā­ra­ka­tvaṃ niścetuṃ śakyate sva­svā­mi­tva­va­d ity ataḥ sa­rvā­po­ha­gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgaḥ ke­va­lā­po­ha­vi­ṣa­ya­tve śabdānāṃ ca bhavati ta­tpra­ti­pa­tti­mu­khe­na sa­rva­pra­ti­pa­tti­s tadāpi vastunaḥ śabdair a­nā­kṣe­pā­n na syāt tatra pra­vṛ­tti­r iti vyarthaḥ śa­bda­pra­yo­gaḥ syāt. a­rtha­kri­yā­śra­yo hi sarvo vi­dhi­pra­ti­ṣe­dhā­bhyāṃ vya­va­hā­ro '­po­ha­ś ca ta­trā­sa­ma­rthaḥ sa­ma­rtha­ś ca na codyata iti, kiṃ śa­bda­pra­yo­gaiḥ­? tataś cā­po­hā­nā­m apohāḥ syuḥ, a­po­hya­mā­na­sya hi ka­sya­ci­d a­ṅga­bhā­vā­t ta­tho­cya­nte­. tasya śabdair ā­kṣe­pā­n na te ka­sya­ci­d a­ṅga­bhū­tā iti katham a­po­hāḥ­? etena bu­ddhyā­kā­ro '­nta­rā­la­va­rtī vā­po­ha­śa­bdā­rthaḥ pra­tyu­ktaḥ­. la­kṣi­ta­la­kṣa­ṇā­d iti cet; samānaḥ pra­sa­ṅgaḥ­. sa tā­va­dbhi­r a­po­hai­r nā­nta­rī­ya­ka­ta­yo­pa­la­kṣa­ṇa e­ke­nā­py u­pa­la­kṣa­ṇe­na sa­rvā­tma­no­pa­la­kṣi­ta iti ta­da­va­sthaḥ pra­sa­ṅgaḥ­. ko hy atra vi­śe­ṣaḥ­? śabdā vainam u­pa­la­kṣa­ye­yu­s ta­lla­kṣi­tā vāpohaḥ sa tāvat tadānīṃ ni­ścī­ya­te sa­rvo­pa­kā­ra­ka iti sa­rva­gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgaḥ­.</p><p n="a_693 b_YA_25­0­,31~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­0­,31~</span>nanu ca ta­vā­po­ho­pa­kā­ra­ko bhāvas tato '­rthā­nta­rā­po­hā­sa­mbha­vā­t­, tathāpi ni­va­rta­mā­na­syā­po­hā­nta­ra­ka­lpa­na­yā­na­va­sthā­pra­sa­ṅgā­t­. tasmād yaiva vyāvṛttiḥ sa eva vyāvṛttaḥ —</p><lg n="a_694 b_YA_25­1­,3~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­1­,3~</span><l>te­nā­nyā­po­ha­vi­ṣa­ye tadvat pa­kṣo­pa­va­rṇa­na­m | </l><l>pra­tyā­khyā­taṃ pṛthaktve hi syād doṣo jā­ti­ta­dva­toḥ || </l></lg><p n="a_695 b_YA_25­1­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­1­,5~</span>yad āhuḥ — a­nyā­po­he 'pi śabdārthe ta­dvi­śi­ṣṭa­syā­bhi­dhā­nā­t ta­dva­tpa­kṣo­di­taḥ sa­rva­pra­sa­ṅgaḥ samāna iti, tad api pra­tyā­khyā­ta­m­; tatra hy a­rthā­nta­ra­m u­pā­dā­yā­nya­tra pra­va­rta­mā­naḥ śabdo '­svā­ta­ntryā­di­do­ṣai­r u­pa­hū­ya­te­. na cā­rthā­nta­ra­m anyathā vyā­vṛ­tti­r iti.</p><p n="a_696 b_YA_25­1­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­1­,9~</span>so 'yam u­jva­la­ka­ṭa­nyā­yo '­nu­sṛ­taḥ­. tathā hi — daṇḍam u­pā­dā­ya daṇḍīti śabdaḥ puṃsi pra­va­rta­mā­no na ku­ṇḍa­lā­dya­bhi­dhā­ya­kaḥ­, tena ku­ṇḍa­lī­tyā­di­śa­bdo 'pi tatra sārthakaḥ syāt. ni­raṃ­śa­sya tu kim a­ni­ści­ta­m asti yadarthaṃ śa­bdā­nta­raṃ pra­va­rte­ta pu­na­ru­kta­tā vā syāt. śa­bda­pra­ti­pa­tti­bhe­daḥ saṃ­ke­ta­bhe­dā­n na tu vā­cya­bhe­dā­d astīti cet, nanu vā­cya­bhe­dā­bhā­vā­t saṃ­ke­ta­bhe­do 'py ayuktaḥ paryāyo vā syāt, gha­ṭa­ku­mbhā­di­va­t­. da­ṇḍā­di­va­n ni­mi­tta­bhe­da­syā­py a­bhā­vā­t­. ni­mi­tta­bhe­dā­bhyu­pa­ga­me ca na dha­rma­dha­rmi­ṇo­r a­bhe­daḥ­. kiṃ ca gavāṃ bhāvo gotvam iti ṣa­ṣṭhī­va­ca­na­bhe­da­ta­ddhi­tpra­yo­go na syāt; pra­kṛ­tya­rthā­ti­ri­ktā­rthā­sa­mbha­vā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">dha­rma­dha­rmi­ṇo­r abhede 'pi bhe­da­ka­śa­bda­pra­vṛ­tti­r iti śā­kya­ma­ta­m</ab><p n="a_697 b_YA_25­1­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­1­,18~</span>nanv a­tro­kta­m —</p><lg n="a_698"><l>dvayor e­kā­bhi­dhā­ne 'pi vi­bha­kti­r vya­ti­re­ki­ṇī | </l><l>bhinnam artham i­vā­nve­ti vā­cya­le­śa­vi­śe­ṣa­taḥ || </l></lg><p n="a_699 b_YA_25­1­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­1­,21~</span>na hi va­stvā­ya­ttā śa­bda­pra­vṛ­ttiḥ­, kiṃ tarhi? va­ktri­cchā­ya­ttā­, tena bhe­da­ma­dhyā­ro­pya saṃ­ke­ti­tā vi­bha­kti­r ya­thā­saṃ­ke­taṃ pra­tī­ti­he­tu­r bha­va­ti­. ya­thai­ka­va­ca­nā­rthe ba­hu­va­ca­naṃ yūyaṃ vayaṃ gurava iti gau­ra­vā­di­khyā­pa­nā­rtha­m­. na cātra saṃ­ke­ta­bhe­da­sya pra­yo­ja­na­m asti. tathā hi —</p><lg n="a_700 b_YA_25­2­,3~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­2­,3~</span><l>bhe­dā­nta­ra­pra­ti­kṣe­pā­pra­ti­kṣe­pau tayor dvayoḥ | </l><l>saṃ­ke­ta­bhe­da­sya pha­la­jñā­tṛ­vā­ñchā­nu­ro­dhi­naḥ || </l></lg><p n="a_701 b_YA_25­2­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­2­,5~</span>yadā saṃjñātā vya­va­cche­dā­nta­rā­na­pe­kṣo '­rtha­vi­śe­ṣe '­śva­vya­va­cche­da­mā­traṃ ji­jñā­sa­mā­naṃ ji­jñā­pa­yi­ṣya­ti­, tadā ta­thā­rtha­kṛ­ta­saṃ­ke­taṃ śabdam a­na­śva­tva­m a­syā­stī­ti prayuṅkte yadā tu vya­va­cche­dā­nta­ra­pra­ti­kṣe­pe­ṇa ta­jjñā­pa­yi­tu­m i­ccha­ti­, ta­dā­na­śvo 'yam iti. ata eva pūrvatra pra­ti­kṣi­pta­bhe­dā­nta­ra­tvā­c cha­bda­vṛ­tte­r na sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyaṃ vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­vo vā gotvam asya śuklam iti. a­pra­ti­kṣi­pta­bhe­dā­nta­re tu bhavati gauḥ śukla iti.</p><lg n="a_702 b_YA_25­2­,11~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­2­,11~</span><l>bhedo 'yam eva sarvatra dra­vya­bhā­vā­bhi­dhā­yi­noḥ | </l><l>śa­bda­yo­r nā­pta­yo­r vācye vi­śe­ṣa­s tena kaś cana || </l><l>ji­jñā­pa­yi­ṣu­r a­rthā­nta­raṃ ta­ddhi­te­na kṛtāpi vā | </l><l>anyā na vā yadi brūyād bhedo nāsti tataḥ paraḥ || </l></lg><p n="a_703" rend="justify">api ca</p><lg n="a_704 b_YA_25­2­,15~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­2­,15~</span><l>yeṣāṃ va­stu­va­śā vāco na vivakṣā pa­rā­śra­yāḥ | </l><l>ṣa­ṣṭhī­va­ca­na­bhe­dā­di­co­dyaṃ tān prati yu­kti­mā­n || </l></lg><p n="a_705 b_YA_25­2­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­2­,17~</span>yadi nāmaite śabdāḥ puruṣaiḥ kvacit pra­ṇi­nī­ṣi­tāḥ­. api na śakyate pra­ṇe­tu­r va­stu­pra­ti­ba­ndhā­d dhū­mā­di­va­t ta­dā­ya­m u­pā­la­mbhaḥ syāt — kathaṃ ṣa­ṣṭhyā­da­ya iti?</p><p n="a_706 b_YA_25­2­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­2­,19~</span>yadā punaḥ</p><lg n="a_707"><l>yad yathā vā­ca­ka­tve­na va­ktṛ­bhi­r vi­ni­ya­mya­te | </l><l>a­na­pe­kṣi­ta­bā­hyā­rthaṃ tat tathā vācakaṃ vacaḥ || </l><l>yaś cāyaṃ sarvatra va­stu­kṛ­ta­m eva śa­bda­pra­vṛ­tti­bhe­da­m i­ccha­ti­, tasya | </l><l>dārāḥ ṣa­ṇṇa­ga­rī­tyā­dau bhe­dā­bhe­da­vya­va­sthi­teḥ | </l><l>khasya svabhāvaḥ khatvaṃ vety atra vā kiṃ ni­ba­ndha­na­m || iti.</l></lg><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_708 b_YA_25­2­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­2­,26~</span>a­tro­cya­te — yat tāvad uktam — vā­cya­le­śa­vi­śe­ṣa­ta iti, tad a­yu­kta­m­; ni­raṃ­śa­sya hi leśato 'pi kuto vā­cya­vi­śe­ṣaḥ­? na hi ke­na­ci­d aṃśena dha­rma­bhe­do­pī­ṣya­te­, a­ne­kā­nta­pa­kṣā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. atha bhe­dā­dhyā­ro­pe­ṇa saṃ­ke­tā­t ta­tho­cya­te­, mithyaiva tarhi tathā pratītiḥ syāt. evam astv iti cet, evaṃ tarhi vastunaḥ śa­bda­tva­kṛ­ta­ka­tva­yoḥ pa­ryā­ya­tā syāt tayoḥ śabdād a­bhi­nna­tvā­t tataś ca śa­bda­tva­va­t kṛ­ta­ka­tva­syā­pi gha­ṭā­di­ṣu nānvayaḥ syāt. yad apy uktam — bhe­dā­nta­ra­pra­ti­kṣe­pā­pra­ti­kṣe­pā­v iti, tatra yathā ta­da­nya­bhe­da­vya­ti­re­ke­ṇā­pi go­tvā­di­dha­rmo 'sti ta­tho­tta­ra­tra va­kṣyā­maḥ­. api ca bhe­dā­nta­rā­ṇy api yadi bhi­dya­mā­nā­n nā­rthā­nta­rā­ṇi­, tadā katham a­ta­tpra­kṣe­paḥ­? na hi su­śi­kṣi­te­nā­pi paṭas ta­dā­tmā­naṃ tyaktvā grahītuṃ śa­kya­te­. pa­ryā­ya­tā ca ta­da­va­sthai­va­. a­thā­rthā­nta­rā­ṇi­, tatra yadi tair viśiṣṭaṃ vastv a­bhi­dhī­ya­te­, tadā vā­ntā­śi­tvaṃ bhavataḥ prāptam — prāg tyaktasya ta­dva­tpa­kṣa­sye­dā­nīṃ svī­ka­ra­ṇā­t­. ko hy atra vi­śe­ṣaḥ­? sā­mā­nyā­di­ma­dva­stva­bhi­dhī­ya­tā­m a­po­hai­r viśiṣṭaṃ veti. atha ke­va­lā­ny eva bhe­dā­nta­rā­ṇy a­bhi­dhī­ya­nte­, tadāpy a­rtha­kri­yā­yo­gya­syā­na­bhi­dhā­nā­d vyarthaḥ śa­bda­pra­yo­ga ity u­kta­m­. kiṃ ca sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyaṃ vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­va­ś ca na syāt, gha­ṭa­pa­ṭā­di­śa­bda­va­t ta­de­kā­rtha­sa­mba­ndhā­bhā­vā­t­. pā­ra­mpa­rye­ṇai­ka­va­stu­sa­mba­ndho 'stīti cet, gha­ṭa­śa­rā­vā­di­śa­bdā­nā­m api sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyā­di­pra­sa­ṅgaḥ­, pā­ra­mpa­rye­ṇai­ka­ku­lā­la­sa­mba­ndhi­tvā­t­. tebhyas ta­trā­dhya­va­sā­yā­bhā­vā­d iti cet, kim ity a­dhya­va­sā­yo na bha­va­ti­? teṣāṃ tatra saṃ­ke­tā­vṛ­tte­r iti cet, evaṃ tarhi yatraiva saṃ­ke­ti­tā­s ta­trai­vā­vi­saṃ­vā­di­ni­śca­yaṃ kurvantaḥ sākṣād eva ta­dvi­ṣa­yāḥ­. kim ucyate pā­ra­mpa­rye­ṇe­ti­? na ca pā­ra­mpa­rye­ṇā­pi bhi­nna­vi­śe­ṣa­ṇa­sa­mba­ndhā­bhā­ve va­stu­mā­tra­sa­mba­ndhe 'pi sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyā­d u­pa­pa­ttā­v u­bha­ya­pra­si­ddho 'sti dṛ­ṣṭā­ntaḥ­. bhi­nna­vi­śe­ṣa­ṇa­sa­mba­ndhe tu da­ṇḍyā­di­śa­bdā­nāṃ ta­thā­bā­vaḥ sa­rva­lo­ka­pra­si­ddha ity asti dṛ­ṣṭā­ntaḥ­.</p><p n="a_709 b_YA_25­3­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­3­,20~</span>yad api ji­jñā­pa­yi­ṣu­r i­tyā­di­, tad apy a­yu­kta­m­; pa­rā­bhi­prā­yā­pa­ri­jñā­nā­t­. na brūmaḥ — kṛ­tta­ddhi­tā­di­śa­bdāḥ kvacid apy e­kā­rthā­bhi­dhā­yi­no bha­va­ntī­ti­, kiṃ tarhi? teṣām e­kā­rthā­bhi­dhā­yi­tve pa­ryā­ya­tai­va syād bhe­da­bhi­nna­tvā­di­śa­bdā­nā­m iva. tathā ca śa­bdā­nta­ro­ccā­ra­ṇa­vai­ya­rthya­m­, gu­ṇa­pra­dhā­na­tvā­bhā­vaḥ­, śu­kla­tvā­di­ne­va go­tve­nā­py a­nva­yā­bhā­va­ś ca syāt. dha­rma­bhe­dā­bhyu­pa­ga­me ca kathaṃ na vākye 'sti viśeṣaḥ kaś cana?</p><p n="a_710 b_YA_25­3­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­3­,25~</span>etena yeṣāṃ va­stu­va­śā vāca ityādy api ni­ra­sta­m­, na hi sarvā vāco '­smā­bhi­r api va­stu­pra­ti­ba­ddhā i­ṣya­nte­, kiṃ tarhi? pra­mā­ṇa­bhū­tā i­ndri­ya­bu­ddha­ya ivāta e­vo­bha­ya­thā­da­rśa­nā­d vi­cā­rya­te­. dārāḥ ṣa­ṇṇa­ga­rī­tyā­di­r apy a­nu­kto­pā­la­mbhaḥ­, na hi bahuṣv a­ba­hu­va­ca­na­m i­tyā­di­ni­ya­mo '­bhyu­pa­ga­mya­te­, ya­thā­sa­ma­yaṃ śa­bda­pra­vṛ­tte­r a­bhyu­pa­ga­mā­t­. tathā ca sūtram — "­sā­ma­yi­ka­tvā­c chabdād a­rtha­saṃ­pra­tya­ya­sya­" iti. na ca gavām ity ekārthe ba­hu­va­ca­naṃ sa­mma­ta­m­, nāpy abhede ṣaṣṭhī, śā­ba­le­yā­dī­nāṃ ba­hū­nā­m e­ka­dha­rma­tve gotvasya pra­tī­teḥ­. nāpi bahuṣu gotvam ity eva vacanaṃ bahutve ta­syā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­. ata eva na rā­kṣa­sā­di­va­d idaṃ svārthe ta­ddhi­ta­vi­dhā­naṃ vya­va­hā­rā­bhā­vā­c ca. yathā rakṣo rākṣasa iti rā­va­ṇā­di­sa­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇa­tve­na vya­va­hā­ro 'sti, na tathā gotvam ayaṃ piṇḍa iti vya­va­hā­ro 'sti.</p><ab type="head" resp="YA">sau­ga­ta­sā­mā­nya­kha­ṇḍa­na­sya nirāsaḥ</ab><p n="a_711 b_YA_25­4­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­4­,8~</span>yat punar a­tro­kta­m — na ca sāmānyaṃ nāma kiṃcid asti, śa­bdā­śra­yā tu buddhir a­nā­di­vā­sa­nā­di­sā­ma­rthyā­d a­saṃ­sṛ­ṣṭā­n api dharmān sṛjantī jā­ya­te­. tasyāḥ pra­ti­bhā­sa­va­śe­na sāmānyaṃ sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyaṃ ca vya­va­sthā­pya­ta iti. dignāgo 'py āha — "sarva e­vā­ya­m a­nu­mā­nā­nu­me­ya­vya­va­hā­ro bu­ddhyā­rū­ḍhe­na dha­rma­dha­rmi­nyā­ye­na­" iti. tad etad a­yu­kta­m­, sva­pnā­di­va­nmi­thyā­nu­mā­na­pra­sa­ṅgā­d a­rthā­nva­yā­bhā­vā­vi­śe­ṣā­t­. va­stu­da­rśa­na­pū­rva­ka­tva­vi­śe­ṣe 'pi vā­ṣpā­de­r api dhū­ma­tve­nā­vya­va­si­ta­syā­gnya­nu­mā­pa­ka­tva­pra­sa­ṅgā­t­. pū­rva­dṛ­ṣṭa­dhū­ma­sā­dṛ­śyā­bhā­va­ś ca dhū­mā­nta­re 'pi sa­mā­naḥ­, sā­mā­nya­syā­bhyu­pa­ga­mo vā sā­dṛ­śya­syai­va sā­mā­nya­śa­bde­nā­bhi­dhā­nā­t­. ta­da­tya­ntā­sa­ttve vātra sā­dṛ­śya­bu­ddhiḥ saṃ­vā­di­kā nātrety ayaṃ viśeṣaḥ kutaḥ syāt?</p><ab type="head" resp="YA">bauddhānāṃ sa­tya­dva­ya­ka­lpa­nā</ab><p n="a_712 b_YA_25­4­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­4­,18~</span>saṃ­vṛ­tya­saṃ­vṛ­tti­kṛ­to 'sti viśeṣa iti cet, syān matam — yatra saṃ­vṛ­tti­sa­t sāmānyaṃ tatra saṃvādī vya­va­hā­ro bha­va­ti­, nā­nya­tra­; vi­ka­lpa­mā­trā­ro­pi­taṃ hi saṃ­vṛ­tya­py asad iti. saṃ­vṛ­te­s ta­tsā­mā­nya­sya ca svarūpaṃ da­rśa­ya­ti —</p><lg n="a_713 b_YA_25­4­,21~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­4­,21~</span><l>pa­ra­rū­paṃ sva­rū­pe­ṇa yayā saṃ­vri­ya­te dhiyā | </l><l>e­kā­rtha­pra­ti­bhā­si­nyā bhā­vā­nā­śri­tya bhedinaḥ || </l><l>yayā saṃ­vṛ­ta­nā­nā­tvāḥ saṃvṛtyā bhedinaḥ svayam | </l><l>a­bhe­di­na i­vā­bhā­nti bhāvā rūpeṇa ke­na­ci­t || </l><l>tasyā a­bhi­prā­ya­va­śā­t sāmānyaṃ sa­tpra­kī­rti­ta­m | </l><l>tad asat pa­ra­mā­rthe­na ya­thā­saṃ­ka­lpi­taṃ tayā || </l></lg><p n="a_714 b_YA_25­4­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­4­,27~</span>buddhiḥ khalu ta­da­nya­vya­ti­re­ki­ṇaḥ pa­dā­rthā­nā­śri­tyo­tpa­dya­mā­nā vi­ka­lpi­kā sva­vā­sa­nā­pra­kṛ­ti­m a­nu­vi­da­dha­tī a­bhi­nna­sva­bhā­va­m a­go­vyā­vṛ­ttyā­di­rū­paṃ kāraṇaṃ bhinnam eṣāṃ rūpaṃ ti­ro­dhā­ya pra­ti­bhā­sa­m a­bhi­nna­m ā­tmī­ya­m a­dhya­va­sya tān saṃ­sṛ­ja­ntī da­rśa­ya­ti­. sā ceyaṃ saṃvṛtiḥ saṃ­vri­ya­te 'nayā sva­rū­pe­ṇa pa­ra­rū­pa­m iti. te ca tayā saṃ­vṛ­ti­bhe­dāḥ svayaṃ bhedino 'py a­bhe­di­na iva ke­na­ci­d rūpeṇa pra­ti­bhā­nti­. tad eṣāṃ bu­ddhi­pra­ti­bhā­sa­m a­nu­ru­ndhā­nai­r bu­ddhi­pa­ri­va­rti­nā­m eva bhā­vā­nā­m ā­kā­ra­vi­śe­ṣa­pa­ri­gra­hā­d bahir iva pa­ri­sphu­ra­tāṃ sā­mā­nya­m ity u­cya­te­. katham i­dā­nī­m a­nyā­po­haḥ sā­mā­nya­m­? sa eva khalv a­nyā­po­ha­s tam eva gṛhṇantī sā pra­kṛ­ti­vi­bhra­mā­d vi­ka­lpā­nāṃ va­stu­grā­hi­ṇī ca pra­ti­bhā­ti­. sā hi ta­da­nya­vi­ve­ki­ṣv eva bhāveṣu bhavantī vi­ve­ka­vi­ṣa­ye­ti ga­mya­te­.</p><p n="a_715 b_YA_25­5­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­5­,9~</span>nanu bāhyā a­vi­ve­ki­no na ca teṣu vi­klpa­vṛ­tti­r iti kathaṃ teṣu bha­va­ti­? vyā­khyā­tā­raḥ khalv evaṃ vi­ve­ca­ya­nti­, na vya­va­ha­rtā­raḥ­. te tu svā­la­mba­na­m e­vā­rtha­kri­yā­yo­gyaṃ ma­nya­mā­nā dṛ­śya­vi­ka­lpā­v arthāv e­kī­kṛ­tya va­rta­nte­. ta­da­bhi­prā­ya­va­śā­d evam u­cya­te­. ta­tkā­ri­ta­yā­ta­tkā­ri­bhyo bhinnās tathā śabdena pra­ti­pā­da­ya­ntī­ti pra­ti­bhā­sa­bhe­dā­di­bhya­s tu ta­ttva­ci­nta­kā nā­bhe­da­m a­nu­ma­nya­nte­. yadi pra­ti­pa­ttya­bhi­prā­yo '­nu­vi­dhī­ya­te­, a­nyā­po­ho 'pi sāmānyaṃ mā bhūt, na hy evaṃ pra­ti­pa­tti­r iti. na ca ke­va­la­m evam iti pra­ti­pa­ttiḥ­, vya­ti­ri­ktā­vya­ti­ri­ktai­ka­ni­tya­vyā­pi­tā­dyā­kā­ro 'pi naiva pra­ti­pa­ttiḥ­, ke­va­la­m a­bhi­nnā­kā­rā buddhir u­tpa­dya­te­. tasyāḥ ka ā­śra­yaḥ­? ity a­nyā­po­ha u­cya­te­, tasya vastuṣu bhāvād a­vi­ro­dhā­t­. vya­va­hā­ra­sya ca śa­bdā­śra­ya­sya tathā da­rśa­nā­t­. na punaḥ kiṃcit sāmānyaṃ nāmāsti yatheyaṃ buddhiḥ pra­ti­bhā­tī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_716 b_YA_25­5­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­5­,20~</span>tad etad a­yu­kta­m­, buddher a­rthā­kā­ra­sya prāk pra­pa­ñce­na pra­ti­ṣi­ddha­tvā­t­. sa­vi­ka­lpa­sya pra­tya­kṣa­sya sā­dhi­tvā­t­. tena śā­ba­le­yā­di­ṣu sā­dṛ­śya­bu­ddhe­r bhrā­nta­tva­m a­yu­kta­m­. bhrā­nti­ni­mi­ttā­bhā­vā­c ca. na tāvad i­ndri­ya­do­ṣā­di­yaṃ bhrāntiḥ, sarvadā sa­rva­pu­ru­ṣa­bhā­si­tvā­n nī­lā­di­dṛ­ṣṭi­va­t­. nāpi sā­dṛ­śya­ni­mi­ttā­, sā­dṛ­śyā­nta­rā­bhā­vā­t­. nāpi nī­la­spha­ṭi­kā­di­va­d a­nya­saṃ­sa­rga­ni­mi­ttā­, sā­mā­nyā­sa­mbha­ve ta­da­nya­saṃ­sa­rgā­sa­mbha­vā­t­. nāpi nī­lā­kā­śā­di­va­d dūrād dṛ­ṣṭi­kṣo­bha­ni­mi­ttā­, sa­nni­hi­te­ṣv api śā­ba­le­yā­di­ṣu ta­tsā­mā­nya­sya pra­ti­bhā­sa­nā­t­. nau­yā­nā­de­ś cātra sambhava eva nāsti. nāpi vā­sa­nā­tra ni­mi­tta­m­, tasyāḥ svā­pā­di­sa­ka­kā­ri­ra­hi­tā­yā idan tayā bhrā­ntyu­tpa­ttau sā­ma­rthyā­nu­pa­la­bdheḥ­. kā­mā­dya­bhi­bhū­ta­sya stryā­di­bhrā­nti­va­d iti cet, tadvad eva tarhi sa­rva­trā­vi­śe­ṣe­ṇa na syāt, ka­sya­ci­d eva syāt. na hi stryā­di­bhrā­ntiḥ sa­rve­ṣā­m a­vi­śe­ṣe­ṇa­, a­rtha­vi­śe­ṣe­ṣv eva bha­va­ti­. na ca tā­dṛ­ga­rtha­da­rśa­nā­sa­mbha­ve ke­va­lo­pa­de­śa­mā­trā­di­da­nta­yā bhrā­ntyu­tpa­tti­sa­ma­rthā vāsanā sa­mbha­va­ti­. na ca ta­da­rthā­da­rśa­ne vāsanā e­ve­da­n ta­yo­tpa­nnā buddhir a­vi­saṃ­vā­di­nī sa­mbha­va­ti­.</p><p n="a_717 b_YA_25­6­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­6­,3~</span>yac coktam — ta­da­nya­vya­ti­re­ki­ṇaḥ pa­dā­rthā­nā­śri­tyo­tpa­dya­mā­ne­tyā­di­, tatra te ta­da­nya­vya­ti­re­ki­ṇo 'rthāḥ kiṃ pa­ra­spa­ra­to '­sa­mā­nāḥ­? samānā veti? yady a­sa­mā­nāḥ­, tadā ta­dā­śra­yā ta­de­ka­jā­tī­ya­bu­ddhi­r dhū­ma­vā­tyā­dyā­śra­ya­saṃ­vā­di­nī na syāt. atha sa­mā­nāḥ­, tadā teṣāṃ sā­mā­nya­m e­ṣṭa­vya­m anyathā kathaṃ sa­mā­nāḥ­? sva­bhā­ve­na hi vi­sa­dṛ­śā­tmā­no 'rthās tva­ye­ṣṭāḥ­. vi­sa­dṛ­śe­ṣu ca sa­dṛ­śa­tva­bu­ddhiḥ kathaṃ saṃ­vā­di­nī śaṃ­kha­pī­tā­di­bu­ddhi­va­t­? e­ka­sa­mba­ndhā­t tu vi­sa­dṛ­śe­ṣv apy a­nu­ga­ta­bu­ddhi­r a­vya­bhi­cā­ri­ṇī dṛ­śya­te­. ya­thai­ka­rā­ja­svī­kṛ­te­ṣu rā­ja­pu­ru­ṣo rā­ja­pu­ru­ṣa iti. nī­lā­di­ṣv e­ka­dṛ­ṣṭi­sa­mba­ndhā­c ca dṛṣṭaṃ dṛṣṭam iti. yatrāpi dṛ­ṣṭi­bhe­da­s tatrāpy a­dṛ­ṣṭi­tvaṃ ni­mi­tta­m iti. vi­ṣa­ya­ga­tā­va­ya­vi­ni ni­mi­ttā­bhā­ve tu ta­thā­vi­dha­bu­ddhyu­tpā­da eva na sa­mbha­va­ti­. kutas tayā pa­ra­rū­pā­ṇi sva­rū­pe­ṇa saṃ­vri­ya­ta iti? amutaḥ saṃ­vṛ­ti­sa­tsā­mā­nya­m api na si­ddhye­t­. yadi hi sa­mā­nā­rtha­da­rśa­naṃ vā­sa­nā­pra­kṛ­tiḥ syāt tatas tām a­nu­vi­da­dha­tī vi­ka­lpa­bu­ddhiḥ smṛtir bhaved a­nya­thā­ti­pra­sa­ṅgaḥ syāt. na ca sā­mā­nyā­bhā­ve samānā iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­da­nya­vyā­vṛ­tti­rū­pa­sā­mā­nya­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_718 b_YA_25­6­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­6­,16~</span>ta­da­nya­vyā­vṛ­tti­r eva sā­mā­nya­m iti cet, na; tasyāḥ pra­ti­vya­ktya­sā­dhā­ra­ṇa­tve­nā­na­nva­yā­t­. sā­dhā­ra­ṇa­tve ca jā­tyā­vi­śe­ṣaḥ­. ya­thai­ka­jā­tyā­nva­yi­ṣv artheṣu saṃketo 'pi gṛ­hya­te­, ta­thai­ka­vyā­vṛ­ttyā­nva­yi­ṣv api, ko hy atra vi­śe­ṣaḥ­? ta­dva­tpa­kṣo­kta­do­ṣa­s tavāpy a­nu­ṣa­jya­te­.</p><p n="a_719 b_YA_25­6­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­6­,20~</span>nanv astu nāma ta­dva­ddo­ṣaḥ­, jātir anyā mā bhūt. jātim api hy a­bhyu­pa­ga­ccha­tā­va­śyaṃ bhāvānāṃ bhedo '­bhyu­pa­ga­nta­vya­s ta­dvi­śi­ṣṭe­ṣv artheṣu śabdādeḥ pra­vṛ­tti­r astu sarvathā do­ṣa­pa­ri­hā­ra­sya kartum a­śa­kya­tvā­t­. a­ni­ṣṭa­pa­ri­hā­rā­rtho hi śa­bda­pra­yo­ga­s tenāsau vya­va­cche­da­pha­la­s tathā hi — ā­na­ye­ty a­bhi­dhā­ne dra­vyā­nta­re 'py ā­na­ya­na­yo­gye śaṃkā syāt, tad vya­va­cche­dā­rthaṃ dhṛ­ta­gra­ha­ṇa­m­, dhṛ­ta­gra­ha­ṇa­m anyathā vyarthaṃ syāt. evaṃ kri­yā­nta­ra­vya­va­cche­dā­rtha­mā­na­ya­na­gra­ha­ṇaṃ pu­ru­ṣā­nta­ra­vya­va­cche­dā­rthaṃ de­va­da­tta­gra­ha­ṇa­m­. evaṃ sarvatra vya­va­cche­daḥ śa­bdā­rthaḥ­.</p><p n="a_720 b_YA_25­6­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­6­,27~</span>atha jā­ti­ma­d a­bhi­dhā­ne 'pi vya­va­cche­do na vi­cā­rya­te­. ta­tro­kta­m —</p><lg n="a_721"><l>vya­va­cche­do 'sti cedasya na tv e­tā­va­t pra­yo­ja­na­m | </l><l>śa­bdā­nā­m iti kin tatra sā­mā­nye­nā­pa­re­ṇa vā || </l></lg><p n="a_722 b_YA_25­6­,30~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­6­,30~</span>a­tro­cya­te — yady a­vṛ­kṣa­vyā­vṛ­tto vṛkṣa u­cya­te­, ta­dvyā­vṛ­tta­ś cāvṛkṣa iti, so 'yam i­ta­re­ta­rā­śra­yo du­rni­vā­raḥ­. tathā hi — a­vṛ­kṣa­va­rgā­pra­ti­pa­ttau­, na ta­dvya­va­cche­de­na vṛ­kṣa­va­rga­pra­ti­pa­tti­s ta­da­pra­ti­pa­ttau ca na ta­dvya­va­cche­de­nā­vṛ­kṣa­va­rga­pra­tī­ti­s tatas tatra na saṃketo '­pī­tya­vya­va­hā­ra eva syāt. tulyaṃ bhavato 'pīti cet, na tu­lya­m­; na hi va­stu­sa­tsā­mā­nya­vā­di­nā ka­sya­ci­d vya­va­cche­de­na kiṃcid vi­dhī­ya­te­. kiṃ tarhi? vastv ekaṃ puro '­va­sthi­taṃ saṃdarśya vṛkṣo 'yam iti saṃketaḥ kri­ya­te­. saṃ­ke­ta­kā­le tatas tam arthaṃ jā­ti­sa­ma­nvi­taṃ jñātvā ta­dvya­va­hā­ra­m api pra­ti­pa­dya­ta iti. nanv atrāpi vṛkṣo 'yam apy ayam eveti saṃ­ke­tā­nu­pa­pa­ttiḥ­, na; u­bha­ya­thā­pi sa­mbha­vā­t­. vi­śe­ṣā­na­pe­kṣa­yā ayam apy anyo 'py e­vaṃ­la­kṣa­ṇo vṛkṣa iti. jā­tya­pe­kṣa­yā tv ayam eva vṛkṣa iti vyu­tpā­di­to yatraiva vṛkṣatvaṃ na pa­śya­ti­, tam e­vā­vṛ­kṣaṃ svayam api pra­ti­pa­dya­te­; dṛ­ṣṭa­vi­pa­rī­ta­sya su­jñā­na­tvā­t­. naivaṃ vya­va­cche­da­vā­di­naḥ sa­mbha­va­ti­. sa­mu­cca­ya­pa­kṣe na vya­va­cche­da­si­ddhiḥ­, a­va­dhā­ra­ṇa­pa­kṣe tu dṛṣṭasya kvacid a­na­nva­yā­d vya­ktya­nta­re 'pi na syād vṛ­kṣa­pra­tī­tiḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">a­rtha­kri­yā­kā­ri­tva­sya vya­va­cche­da­ka­ta­vaṃ ta­nni­rā­sa­ś ca </ab><p n="a_723 b_YA_25­7­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­7­,13~</span>nanu ca jñā­nā­dye­kā­rtha­kri­yā­kā­ri­ṇo '­ta­tkā­ri­bhyo vya­va­cchi­nnāḥ sarve, te­nai­ka­trā­pi ta­dvya­va­cche­da­m u­pā­dā­ya saṃketaḥ kri­ya­te­. tato vya­va­hā­ra­kā­le 'py a­ta­tkā­ri­vya­va­cche­da­pra­tī­ti­r iti kim a­trā­sa­ma­ñja­sa­m­? katham asati sāmānye bhi­nnā­nā­m abhinnaṃ kāryaṃ sa­mbha­va­ti­? pra­kṛ­ti­r eṣā bhā­vā­nā­m­, yataḥ —</p><lg n="a_724 b_YA_25­7­,17~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­7­,17~</span><l>"­e­ka­pra­tya­va­ma­rśā­rtha­jñā­nā­dye­kā­rtha­sā­dha­ne | </l><l>bhede 'pi niyatāḥ kecit sva­bhā­ve­ne­ndri­yā­di­va­t || </l><l>jva­rā­di­śa­ma­ne kāścit saha pra­tye­ka­m eva vā | </l><l>yathā cau­ṣa­dha­yo dṛṣṭā nānātve 'pi na cāparāḥ || "</l></lg><p n="a_725 b_YA_25­7­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­7­,21~</span>a­tro­cya­te — yat tāvad e­kā­rtha­kri­yā­kā­ri­tvaṃ tad a­ta­tpra­vi­bhā­ga­ni­mi­tta­m iti, tan na; vā­ha­dā­hā­dya­rtha­kri­yā­nu­pa­la­mbhe 'pi ga­vā­gnyā­di­pra­tya­ya­da­rśa­nā­t­. na ca ta­da­ka­ra­ṇe 'pi ta­tkā­ri­tvaṃ yu­kta­m­, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. yo­gya­tai­va ta­tkā­ri­tva­m iti cet, keyaṃ yo­gya­tā­? na tāvat sva­rū­pa­m eva, ta­syā­na­nva­yā­t ta­ta­na­nva­ye ca tato vyā­vṛ­tta­sya vya­ktya­nta­ra­syā­py a­ta­dbhā­va­pra­sa­ṅgaḥ­. kiṃ cā­dṛ­ṣṭa­pū­rva­syā­pi sva­rū­pa­da­rśa­nā­t ta­tkā­ri­tva­ni­śca­yaḥ syāt. atha yogyatā tasya dharmaḥ, sa yady a­na­rthā­nta­ra­m­, tatas ta­tsva­rū­pa­m eva tatra coktaṃ dū­ṣa­ṇa­m­. a­thā­rthā­nta­raṃ tatas tad eva sā­mā­nya­m­, nāsti vi­vā­daḥ­. etena śaktes ta­tkā­ri­tva­m iti pra­tyu­kta­m­. 'bhede 'pi niyatāḥ ke­ci­d­' i­tyā­di­, tan na; e­ka­sā­ma­grya­ntaḥ­pa­ti­tā­nā­m i­ndri­yā­lo­kā­dī­nā­m e­ka­kā­rya­ka­rtṛ­tvaṃ yu­kta­m­, na tu vyaktīnāṃ de­śa­kā­la­vya­va­hi­tā­nā­m e­ka­sā­ma­grya­ntaḥ­pā­ti­tva­n asti, e­ka­sā­ma­grya­ntaḥ­pā­ti­tvaṃ ca pra­ti­ni­ya­ta­jā­tyu­pa­kṛ­tā­nā­m eva sa­mba­ndha­vi­śe­ṣaḥ­. ka­smā­t­? a­sa­mba­ddhā­nā­m a­nya­jā­tī­ya­sa­mba­ddhā­nāṃ ca ta­tkā­rya­kā­ri­tvā­da­rśa­nā­t­. na hy a­sa­mba­ddhe­na rūpeṇa saha sa­mba­ddhe­na ca spa­rśā­di­nā cakṣur ja­na­ya­ti jñā­na­m­. e­te­nau­ṣa­dhī­nā­m e­ka­kā­rya­tvaṃ vyā­kyā­ta­m­. tatrāpi gu­ḍū­cī­tvā­di­sā­mā­nyā­nva­yā­d e­ka­kā­ryā­nva­yaḥ­, kṣī­ra­da­dhyā­dī­nāṃ tu ta­da­bhā­vā­n na ta­tkā­rya­kā­ri­tva­m­.</p><p n="a_726 b_YA_25­8­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­8­,9~</span>nanv a­tro­kta­m — yadi hi sā­mā­nyā­j jva­rā­di­śa­ma­naṃ kāryaṃ syāt, "­ta­syā­vi­śe­ṣā­d vyaktīnāṃ kṣe­trā­di­bhe­de 'pi ci­ra­śī­ghra­pra­śa­ma­nā­di­vi­śe­ṣo gu­ṇa­tā­ra­ta­myaṃ ca na syād" iti uktam idam a­yu­kta­m­; na hi yatraikaṃ sā­mā­nya­m asti tatrānyaḥ sā­mā­nya­vi­śe­ṣaḥ sa­ha­kā­rya­nta­ra­vi­śe­ṣo vā nāsti, yena ta­tkā­rya­vai­ṣa­myaṃ na syāt. na ca sā­mā­nya­m eva ta­tkā­rya­kā­ra­ṇa­m i­ṣṭa­m­, kiṃ tarhi? ta­da­nvi­ta­vya­kta­yaḥ tās tv a­vā­nta­ra­sā­mā­nya­vi­śe­ṣo­pe­tāḥ­. a­vā­nta­ra­vi­śe­ṣo­pe­tā­ni tā­dṛ­śā­ni kāryāṇi ku­rva­nti­. sa­ha­kā­rya­nta­ra­vi­śe­ṣo­pe­tā­s tv a­nyā­dṛ­śā­ny api kā­ryā­ṇī­ti­. tathā cai­vaṃ­jā­tī­ya­sa­ha­kā­ryu­pe­tā­d e­vaṃ­jā­tī­yā­t kā­ra­ṇā­d e­vaṃ­jā­tī­yaṃ kāryaṃ bha­va­tī­ty a­nu­mā­na­m apy u­pa­pa­dya­te­. sā­mā­nyā­bhā­ve tu sā­ma­grya­nta­ra­sa­ha­kā­ri­ṇā­m apy a­tya­nta­bhi­nna­tvā­t kuto '­nva­ya­s ta­da­bhā­ve kuto '­nu­mā­na­m ity a­pra­vṛ­tti­r eva syāt kā­rya­vi­śe­ṣā­rthi­nāṃ kā­ra­ṇa­vi­śe­ṣe­ṣu­. ta­tkā­ri­tvaṃ tu yadi sā­dhā­ra­ṇaṃ tato '­sā­dhā­ra­ṇe­bhyo '­nya­tvā­t tad eva sā­mā­nya­m ity u­kta­m­. na ca ta­tkā­ryā­da­rśa­ne 'pi ta­tkā­ri­tva­ni­śca­yo 'sti. na hy ekatra ku­lā­lā­di­ni­śca­ye 'pi, a­nya­trā­dṛ­ṣṭa­ta­tkā­rye­ṣu ku­lā­la­ku­vi­ndā­di­ṣu ta­nni­śca­yo ka­bha­va­ti­. ya­thai­ka­tra vyu­tpa­nna­syā­nya­trā­dṛ­ṣṭa­ta­tkā­rye­ṣv api vi­ṣā­gnyā­di­ṣu sva­rū­pā­va­lo­pra­nā­d eva ta­nni­śca­ya iti. yadi ca ta­tkā­ri­ṣv a­ta­tkā­ri­bhyo vya­va­cche­de­na śabdo 'pi va­rta­te­, ta­dā­na­ya­nā­lo­kā­di­ṣv e­ka­kā­rya­kā­ri­ṣv a­ta­tkā­ri­bhyo vyā­vṛ­tte­r ekaḥ śabdaḥ pra­va­rte­ta­, śā­ba­le­yā­di­bhe­da­va­dbhi­nna­jā­tī­ya­vya­va­hā­ra­ś ca na syāt. kā­ryā­nta­ra­bhe­dā­d bhe­da­vya­va­hā­ra iti cet, na; kā­ryā­nta­ra­bhe­da­sya pra­ti­vya­kti­sa­mbha­vā­t­, sā­mā­nya­vya­va­hā­ro­cche­daḥ syāt. na ca kiṃcit kāryaṃ ke­va­le­na cakṣuṣā janyate yena tatraiva sa­ta­tkā­ri­bhyo vyā­vṛ­tte­ś ca­kṣuḥ­śa­bdaḥ pra­va­rti­taḥ­, sarvatra jā­tī­ya­vi­jā­tī­ya­kā­ra­ka­mū­hā­t kā­ryo­tpa­tte­r u­pa­la­mbhā­t­, tasmāt sā­ma­gryā­m eva śabdaḥ pra­va­rti­taḥ­.</p><p n="a_727 b_YA_25­8­,30~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­8­,30~</span>atha viśeṣaṃ pra­tye­ka­syai­va kā­ra­ṇa­tva­m­, a­thā­ne­ka­kā­ra­ṇa­ja­nya­syā­pi ghaṭasya mṛ­tpi­ṇḍā­d eva mṛ­tsva­bhā­va­tā ta­tku­lā­lā­d eva sa­nni­ve­śa­vi­śe­ṣa iti gha­ṭā­tma­ka­tve ta­dvi­śe­ṣa­sya kathaṃ nā­ne­ka­kā­ra­ṇa­ja­nya­tva­m­? gha­ṭa­syā­pi vā­ne­ka­kā­ra­ṇa­ja­nya­tvaṃ na syāt? bhede tu tā­dā­tmyā­bhyu­pa­ga­ma­hā­niḥ­. kiṃ ca ku­lā­la­kṛ­tai­va mṛ­tsva­bhā­va­tā ta­tsa­nni­ve­śa­s tu mṛtkṛtaḥ kasmān ne­ṣya­te­? ta­da­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhā­vā­d iti cet, katham a­bhā­vaḥ­? ku­lā­lā­bhā­ve 'pi va­lmī­kā­dau mṛ­tsva­bhā­va­to­pa­la­bdhe­r iti cet, sa­rva­syā­pi gha­ṭa­kā­ra­ṇa­syā­bhā­ve ta­du­pa­la­bdheḥ­, mṛtpiṇḍo 'pi ta­ddhe­tu­r na syāt. anyā tatra mṛd asti hetur iti cet, a­nya­sa­dbhā­ve 'pi kathaṃ tato 'nyasya mṛ­tpi­ṇḍa­sya he­tu­tva­m­? a­ti­pra­sa­ṅgā­t­? mṛtvaṃ tatrāpy astīti cet, so 'yaṃ gho­ṭā­rū­ḍha­sya vismṛto ghoṭa iti vṛ­ttā­ntaḥ­. gha­ṭa­śa­rā­vā­dī­nā­m a­nyo­nya­vyā­vṛ­tta­sva­bhā­va­tvā­t ta­ddhā­tū­nāṃ mṛdāṃ katham e­ka­kā­rya­kā­ri­tva­m a­ta­tkā­ri­vyā­vṛ­tta­tvaṃ vā sāmānyaṃ syāt? sā­mā­nya­vā­di­nāṃ tu mṛ­jjā­tī­ye hetau saty eva mṛ­jjā­tī­ya­syo­tpā­da­s ta­da­bhā­ve gha­ṭa­va­lmī­kā­dī­nā­m api mṛ­jjā­tī­ya­tvaṃ na syād ity a­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ vi­śe­ṣa­to 'pi kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­vya­va­sthā­pa­naṃ yu­kta­m­. sā­mā­nyā­bhā­ve tv atyantaṃ vi­la­kṣa­ṇe­ṣv e­kā­kā­ra­pra­tī­ti­pra­tya­bhi­jñā­pi na syāt.</p><ab type="head" resp="YA">a­rtha­kri­yā­kā­ri­tva­syā­bhe­da­vya­va­hā­ra­ni­yā­ma­ka­tvaṃ ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_728 b_YA_25­9­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­9­,15~</span>yat punar a­tro­kta­m —</p><lg n="a_729"><l>"­jñā­nā­dya­rtha­kri­yāṃ tāṃs tān dṛṣṭvā bhedena kurvataḥ | </l><l>arthān ta­da­nya­vi­śle­ṣa­vi­ṣa­yai­r dhvanibhiḥ saha || </l><l>saṃyojya pra­tya­bhi­jñā­naṃ kuryād e­vā­nya­da­rśa­ne | " iti.</l></lg><p n="a_730 b_YA_25­9­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­9­,19~</span>tad a­ti­du­rma­ti­vi­spa­ndi­ta­m­; na hy a­rtha­kri­yāṃ dṛṣṭvaiva tad e­kā­kā­ra­pra­tya­yo bha­va­ti­. ga­vā­gni­pa­na­sā­di­ṣu ta­da­rtha­kri­yā­nu­pa­la­mbhe 'py e­kā­kā­ra­to­pa­la­nnā­d ity u­kta­m­. na ca nā­ma­saṃ­yo­ja­ne­nai­va pra­tya­bhi­jñā bha­va­ti­, a­pra­si­ddha­sa­ma­ya­syā­pi hi sa­jā­tī­ye­ṣv e­ka­trā­va­sthi­te­ṣv api ja­ṅga­me­ṣu vā­mī­ṣā­m e­vai­kā­kā­ra­tā­, yo '­syā­kā­raḥ sa e­vā­syā­kā­ra iti ca pra­tya­bhi­jñā bha­va­ti­.</p><p n="a_731 b_YA_25­9­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 25­9­,24~</span>nanu caikāṃ jñā­nā­di­kā­m a­rtha­kri­yāṃ paśyato vā­sa­nā­pra­bo­dho­da­ye mi­thyā­pra­tya­yo bhavaty anyathā tu bhe­da­saṃ­sa­rga­va­tī buddhir na syād yathā da­ṇḍi­ṣu­. na hi ta­trai­ka­da­ṇḍa­yo­ge 'py anyatra sa e­vā­ya­m iti bha­va­ti­, kiṃ tarhi? tad i­he­ti­. na caivaṃ pra­tya­bhi­jñā­na­m­, kiṃ tarhi? tad e­ve­da­m iti, na; a­si­ddha­tvā­t — naiva hi vya­ktya­nta­re tad e­ve­da­m iti pra­tya­bhi­jñā bha­va­ti­, kiṃ tarhi? sa e­vā­syā­pyā­kā­ra­s tad e­vā­syā­pi vā rū­pa­m­, ta­jjā­tī­ya­m e­ve­da­m iti vā, na cātra bādhāsti tan neyaṃ bhrāntiḥ. yadi tu bhinneṣv a­bhi­nnā­tma­vya­va­sā­yi­nī pra­tya­bhi­jñā syāt tadā bhaven mithyā, yathā dī­pā­di­ṣu­. yāvatā yathaiva daṇḍas ta­da­dhi­ka­ra­ṇa­tve­na­, so 'syety evaṃ vā ta­dvi­śe­ṣa­ṇa­tve­na vā pra­ti­bhā­ti­, tathā sā­mā­nya­m apy ā­kā­ra­rū­pa­sā­dṛ­śyā­di­śa­bdā­bhi­la­pyaṃ ta­da­dhi­ka­ra­ṇa­tve­na tad asyety evaṃ vā ta­dvi­śe­ṣa­ṇa­tve­na vā pra­ti­bhā­tī­ti­. ja­la­ma­rī­ci­kā­di­ṣv i­vā­sā­mā­nye­ṣv e­kā­kā­re­yaṃ buddhir iti cet, na; tatrāpi sā­mā­nya­mā­tra­sya ni­mi­tta­tvā­t­. kathaṃ tarhi bhrāntiḥ? ta­tsā­mā­nye­na saha dṛ­ṣṭa­syo­da­ka­tvā­de­r a­dha­rmā­dyu­pa­kṛ­ta­yā smṛ­tyā­dhyā­ro­pa­ṇā­t­. nanu sa e­vā­kā­ra­s tan na sāmāṇyaṃ yena bhrāntir na syāt. nāpi sarvatra tadvad ā­ro­pi­ta eva sā­mā­nyā­kā­raḥ pra­ti­bhā­ti­, ta­dva­dbā­dha­kā­bhā­vā­t­. a­tya­ntā­nu­pa­la­bdha­sya kha­ra­śṛ­ṅgā­di­va­d ā­ro­pā­sa­mbha­vā­t­. ta­tsa­hi­ta­sā­mā­nyā­gra­ha­ṇe ca ta­dā­ro­po na syān ma­rī­ci­ṣu ga­rda­bhā­kā­ra­va­t­. tataś cā­ni­ccha­tā­pi sāmānyaṃ svī­kā­rya­m­. nanu vya­ktī­nā­m e­kā­rtha­ja­na­na­śa­kti­r eṣṭavyā tāsām anyebhyo bhi­dya­mā­nā­s tādṛśaṃ pratyayaṃ ja­na­ya­ntu­, kiṃ tatra sā­mā­nye­ne­ti cet, naitad asti; yasmāt sā­mā­nya­m eva yo­gya­tā­khyā śaktis tathā hi — ta­ntvā­da­ya­s ta­tsā­mā­nya­da­rśa­ne saty ete pa­ṭā­di­ja­na­na­yo­gyā iti ni­ści­tā­s ta­da­rthi­bhi­r u­pā­dī­ya­nte­. ca­ra­ma­śa­kti­gra­ha­ṇe tu tadā kāryasya si­ddha­tvā­t ta­da­rthi­nāṃ tatra pra­vṛ­tti­r na syāt. na ca sva­rū­pa­m eva śaktiḥ, a­dṛ­ṣṭa­kā­rye­ṣu sva­rū­pa­gra­ha­ṇe 'pi ta­tsā­ma­rthya­ni­śca­yā­bhā­vā­t­. bhrānter a­ni­śca­ya iti cet, bhrāntiḥ kuto ni­va­rta­te­? ta­tkā­rya­da­rśa­nā­d iti cet, pra­vṛ­tti­vi­ṣa­ye­ṣu ka­tha­m­? na hi tad eva vya­ktya­nta­re­ṣv api svarūpaṃ ye­nai­ka­trā­pi ta­nni­śca­ye '­nya­trā­pi ta­nni­ści­taṃ syāt, sā­mā­nya­va­t­. a­nya­kā­rya­gra­ha­ṇe cā­nya­śa­kti­ni­śca­ye '­ti­pra­sa­ṅgaḥ syāt. a­bhi­nnā­kā­ra­jñā­na­gra­ha­ṇe sarvatra ta­ccha­kti­ni­śca­ya iti cet, nanv etad e­vo­di­taṃ bhinneṣv a­bhi­nnā­kā­raṃ jñānaṃ katham a­vi­saṃ­vā­di syāt. va­stu­sā­mā­rthyā­d iti cet, utsannā tarhi pa­dā­rthā­nāṃ bhi­nnā­kā­ra­vya­va­sthā­. śukleṣv eva nī­la­pī­tā­dyā­kā­raṃ jñānaṃ va­stu­sā­ma­rthyā­d a­vi­saṃ­vā­di bha­vi­ṣya­tī­ti pā­da­pra­sā­ri­ko­pa­pa­tteḥ­. kiṃ ca bu­ddhī­nā­m api pra­tya­rtha­bhi­dya­mā­nā­nā­m e­ka­tva­m a­yu­kta­m­, jātito 'py ekatvaṃ na sa­mbha­va­ti­, tatrāpi jāter a­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. evam a­nyā­sā­ma­rtha­kri­yā­ṇā­m a­nyo­nya­vyā­vṛ­ttā­kā­ra­tvā­t kathaṃ kutas ta­ddhe­tū­nā­m e­kā­rtha­kri­yā­kā­ri­tva­m a­bhe­da­vya­va­hā­ra­ni­mi­ttaṃ syād iti. yad apy āha —</p><lg n="a_732 b_YA_26­0­,26~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­0­,26~</span><l>"­e­ka­pra­tya­va­ma­rśa­sya he­tu­tvā­d dhīr a­bhe­di­nī | </l><l>e­ka­dhī­he­tu­bhā­ve­na vya­ktī­nā­m apy a­bhi­nna­tā || " iti.</l></lg><p n="a_733 b_YA_26­0­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­0­,28~</span>tad apy a­sā­ra­m­, yataḥ pra­tya­va­ma­rśa­syā­pi katham e­ka­tva­m­? kiṃ vya­kti­taḥ­? atha jātita iti? vya­kti­ta­s tāvad a­yu­kta­m­, kra­ma­bhā­vya­ne­ka­vya­kti­da­rśa­nā­t­, pra­ti­pu­ru­ṣaṃ ta­da­nya­tvā­d a­tī­tā­nā­ga­tā­dī­nāṃ dhiyāṃ ta­de­ka­ja­na­ka­tvā­sa­mbha­vā­c ca. nāpi jā­tyai­ka­tva­m­, jāter a­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. tatrāpy e­ka­pra­tya­va­ma­rśa­he­tu­tva­ka­lpa­ne '­na­va­sthā syāt tataś ca ni­mi­ttai­ka­tva­pra­ti­pa­ttā­v e­vo­pa­kṣī­ṇa­śa­kti­tvā­n mū­la­vya­kti­ṣv a­bhe­da­bu­ddhi­r na syāt. tasmāj jā­tye­ka­tva­gra­ha­ṇa­ni­ba­ndha­na eva vyaktiṣv a­bhe­da­vya­va­hā­ra iti. yac cedam uktam —</p><lg n="a_734 b_YA_26­1­,3~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­1­,3~</span><l>"tulye bhede yayā jātiḥ pra­tyā­sa­ttyā pra­sa­rpa­ti | </l><l>kvacin nānyatra saivāstu śa­bda­jñā­na­ni­ba­ndha­na­m || " iti.</l></lg><p n="a_735 b_YA_26­1­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­1­,5~</span>idam api ku­co­dya­m­, na hy evaṃ bhavati — yayā pra­tyā­sa­ttyā da­ṇḍa­sū­trā­di­kaṃ pra­sa­rpa­ti kvacin nānyatra saiva pra­tyā­sa­ttiḥ­, pu­ru­ṣa­spha­ṭi­kā­di­ṣu da­ṇḍi­sū­trī­tyā­di­vya­va­hā­ra­ni­ba­ndha­na­m astu, kiṃ da­ṇḍa­sū­trā­di­ne­ti­? he­tu­sā­ma­grī­ni­ya­mā­c ca ni­ya­ta­jā­ti­ma­t kāryaṃ bha­va­ti­. na ca saiva sāmagrī sthi­rā­śe­ṣa­vya­ktya­nu­ga­tā gaur i­tyā­di­ni­śca­ya­śa­bde­ṣu nimittaṃ bha­vi­tu­m a­rha­ti­, vi­śi­ṣṭa­vya­va­hā­ra­sya ca vi­śe­ṣa­ṇa­gra­ha­ṇā­pe­kṣi­tvā­t­. nanu ca vyaktayaḥ kiṃ vi­śi­ṣṭa­jñā­na­he­ta­vo bhavanti vā na vā? yadi bhavanti kiṃ sā­mā­nye­na­? no cet tadā ta­jjñā­nā­t tatra pra­vṛ­tti­r na syāt.</p><lg n="a_736 b_YA_26­1­,12~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­1­,12~</span><l>"­e­ka­va­stu­sa­hā­yā­ś ced vyaktayo jñā­na­kā­ra­ṇa­m | </l><l>tad ekaṃ vastu kin tāsāṃ nānātvaṃ sa­ma­po­ha­ti || "</l></lg><p n="a_737 b_YA_26­1­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­1­,14~</span>atha na bhedo ja­na­na­vi­ro­dhī­, kiṃ tarhi? kaivalyaṃ tenaiva sahitā ja­na­ya­ty eva. kathaṃ tarhi vyaktīnāṃ sā­ma­rthya­ga­tiḥ­? pratyekaṃ tāsām abhāve 'pi ta­tsa­dbhā­vā­t­, sāmānye saty eva bhāvād iti, na; a­nai­kā­nti­ka­tvā­t­. nī­lā­dī­nā­m a­nya­ta­mā­pā­ye 'pi cakṣur jñānaṃ ja­na­ya­ti­, na tu ne­trā­pā­ye 'pi nī­lā­da­yaḥ­, tathāpi teṣāṃ nā­sā­ma­rthya­m iti.</p><p n="a_738 b_YA_26­1­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­1­,18~</span>yad apy uktam —</p><lg n="a_739"><l>"­tā­sā­m a­nya­ta­mā­pe­kṣyaṃ tac cec chaktaṃ na ke­va­la­m | </l><l>tad ekam u­pa­ku­ryu­s tāḥ katham ekāṃ dhiyaṃ ca na || "</l></lg><p n="a_740 b_YA_26­1­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­1­,21~</span>yadi bhinnā apy abhinnaṃ sā­mā­nya­m u­pa­ku­rva­nti­, tathaiva śa­kti­jñā­na­m e­vo­pa­ku­rva­ntu­, kiṃ ta­trā­nta­rga­ḍu­nā sā­mā­nye­ne­ti­? tad apy a­yu­kta­m­; na hy evaṃ bhavati — yayā śaktyā nī­lā­da­ya­ś ca­kṣu­ru­pa­ku­rva­nti­, tayā jñā­na­vi­śe­ṣa­m eva ku­rva­ntu­, kiṃ ca­kṣu­ṣā­? tathā da­ṇḍo­pa­kā­ra­ka­śa­ktyā daṇḍīti jñānam eva karotu pu­ru­ṣaḥ­, kiṃ da­ṇḍe­na­? evaṃ hi sa­rva­sa­ha­kā­ryā­kṣe­paḥ syād iti.</p><ab type="head" resp="YA">śa­bda­saṃ­ke­tā­kṣe­pa­s ta­tsa­mā­dhā­naṃ ca</ab><p n="a_741 b_YA_26­1­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­1­,27~</span>nanu ca sa­ha­kā­ri­sā­ma­rthyā­d api kathaṃ vastuṣu śabdaḥ pra­va­rta­te­? yataḥ —</p><lg n="a_742"><l>śabdāḥ saṃ­ke­ti­taṃ prāhur vya­va­hā­rā­ya sa smṛtaḥ | </l><l>tadā sva­la­kṣa­ṇaṃ nāsti saṃ­ke­ta­s tena tatra na || </l></lg><p n="a_743 b_YA_26­1­,30~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­1­,30~</span>yatra hi sva­la­kṣa­ṇe vya­va­hā­rā­ya saṃketaḥ kṛtas ta­tsva­la­kṣa­ṇaṃ tadā vya­va­hā­ra­kā­le nāsti, tasya de­śa­kā­la­vya­kti­bhe­dā­nā­ska­ndi­ta­tvā­t­. tasmān na tatra sa­ma­yaḥ­, nāpi sā­mā­nye­, ni­ṣpha­la­tvā­t­. yo hi vā­ha­dā­hā­dya­rtha­kri­yā­sa­ma­rtho 'rthaḥ, sa na śabdena codyata iti kiṃ śa­bda­pra­yo­gaiḥ­? sāmānye '­bhi­dhā­nā­d eva pra­vṛ­ttiḥ­, vyaktiṣu ta­tsa­mba­ndhā­d iti cet? na; saty api sambandhe daṇḍaṃ chindhīty ukte daṇḍiṣu pra­vṛ­ttya­da­rśa­nā­t­. nāpi sa­mbha­vā­d vyaktau pra­vṛ­ttiḥ­, evaṃ hy a­sa­mba­ddha­pra­lā­pi­tvaṃ syāt tato 'nyatra pra­vṛ­tti­r va­lī­va­rdda­do­ha­co­da­nā­di­va­t­. ni­rā­dhā­ra­sya sā­mā­nya­syā­sa­mbha­vā­t­. ta­cco­da­nā­to vya­kti­co­da­ne­ti cet, na; vya­ktya­pā­ye ke­va­la­syā­py a­na­va­sthā­nā­t­. kiṃ ca kṣī­ro­da­kā­di­pā­na­co­da­nā­ta­s ta­dā­dhā­ra­pā­na­co­da­nā­pra­sa­ṅgaḥ­. kiṃ ca kri­yā­gu­ṇā­di­śa­bdaiḥ sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyaṃ vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­va­ś ca na syād iti.</p><p n="a_744 b_YA_26­2­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­2­,10~</span>a­tro­cya­te — a­smā­bhi­r apy ayaṃ doṣas teṣām u­dbhā­va­nī­yaḥ­, ye gaur i­tyā­di­śa­bdā jā­ti­vā­ca­kā evety āhuḥ. vayan tu — go­tvā­di­śa­bdā jā­ti­vā­ca­kāḥ ga­vā­di­śa­bdā­s tu jā­ti­vi­śi­ṣṭa­vya­kti­vā­ca­kā e­ve­ti­, tatraiva ca saṃketaḥ kri­ya­te­. vyaktiṣu śa­bda­pra­vṛ­ttau jāter ā­na­rtha­kya­m iti cet, na; ke­va­la­vya­kti­ṣv a­na­ntā­su saṃ­ke­ta­sya kartum a­śa­kya­tvā­t­. jā­ti­vi­śi­ṣṭe­ṣv apy a­ni­vṛ­tta­mā­na­ntya­m iti cet, na; ta­trā­na­ntya­syā­pra­yo­ja­ka­tvā­t­. yatredaṃ gotvaṃ sa sarvo 'pi gaur ity evaṃ saṃ­ke­ta­gra­ha­ṇe de­śa­kā­lā­kā­rā­nta­ri­te 'pi yatra yatra gotvaṃ paśyati tat sarvaṃ gaur iti pra­ti­pa­dya­te­. sā­mā­nyā­bhā­ve tu yu­dhi­ṣṭhi­rā­di­śa­bda­va­d ekatra kṛ­ta­saṃ­ke­to '­rthā­nta­re na pra­tya­ya­he­tu­r iti taṃ na ku­ryā­t­. na hy a­sā­mā­nya­vā­di­nāṃ sa­rva­vya­kti­ṣv abhinnaṃ ni­mi­tta­m asti.</p><ab type="head" resp="YA">pā­ca­kā­di­ṣu pra­vṛ­tti­ni­mi­tta­va­rṇa­na­m</ab><p n="a_745 b_YA_26­2­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­2­,20~</span>yady evaṃ saṃketo vi­dhī­ya­te­, pā­ca­kā­di­ṣu kim abhinnaṃ ni­mi­tta­m iti cet, pa­ca­na­tvā­di­vi­śi­ṣṭaṃ karma, e­vaṃ­jā­tī­ya­sya karmaṇo yaḥ kartā sa sarvaḥ pācaka ity evaṃ saṃketaḥ kri­ya­te­. tataś ca yad uktam — ka­rmā­śri­tā jātiḥ katham a­rthā­nta­re pra­tya­ya­he­tu­r iti, tan ni­ra­sta­m­; pā­ra­mpa­rye­ṇa he­tu­tvā­t­. jātitaḥ karmasv a­nva­ya­s ta­da­nva­yā­t ta­tka­rtṛ­ṣv anvaya iti. atītaṃ karma smṛtaṃ śabdād a­va­ga­taṃ vā vi­śe­ṣa­ṇa­m­, a­nā­ga­ta­m apy a­nu­mā­ne­na vā­dhi­ga­ta­m­. ta­da­na­va­ga­me­na sandehaḥ — kim ayaṃ pā­ca­kaḥ­? na veti? asataḥ kathaṃ ni­mi­tta­tva­m iti cet, na; ta­dvi­ṣa­ya­sya jñānasya ni­mi­tta­tvā­t­. jñānam evāstu sa­rva­tre­ti cet, na; vi­śe­ṣa­ṇa­jñā­na­sya ni­rvi­ṣa­ya­sya hetutve ta­dvi­śe­ṣya­jñā­na­sya mi­thyā­tva­pra­sa­ṅgaḥ­, viṣāṇī puruṣa i­tyā­di­jñā­na­va­t­. a­tī­tā­nā­ga­ta­vi­śe­ṣa­ṇa­jñā­ne­na ca ta­drū­pa­vi­śe­ṣa­ṇā­va­cche­de­nai­va vi­śe­ṣya­jñā­na­m u­tpā­di­taṃ saṃ­vā­di­kaṃ bhavati — a­pā­kṣī­d ayaṃ pā­ca­kaḥ­, pakṣyaty ayaṃ pācaka ity a­nya­thā­va­ga­tau ca bhrāntir eva syād iti.</p><ab type="head" resp="YA">sā­mā­nya­vi­śe­ṣā­di­ṣu pra­vṛ­ti­ni­mi­tta­va­rṇa­na­m</ab><p n="a_746 b_YA_26­3­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­3­,2~</span>sā­mā­nya­vi­śe­ṣā­di­śa­bda­pra­vṛ­ttau tarhi kiṃ ni­mi­tta­m­? tatrāpy asty ekaṃ la­kṣa­ṇa­m — sā­mā­nya­syai­kā­tma­no '­na­nta­bhe­de­ṣu svā­va­cche­de­nā­nva­yi­jñā­na­he­tu­tvaṃ ni­tyā­bhe­dā­tma­no '­ne­ka­tra sa­ma­ve­ta­tvaṃ vā. vi­śe­ṣa­ṇa­tve­na vyā­vṛ­tta­pra­tya­ya­he­tu­tvaṃ vi­śe­ṣā­ṇāṃ la­kṣa­ṇa­m­, sā­mā­nya­vi­śe­ṣa­ra­hi­ta­tve­na ta­da­va­cche­do­da­yi­jñā­na­vi­ṣa­ya­tve­na vā sādhyate sā­mā­nyā­dhā­ra­tva­m­, sthā­ṇvā­di­va­d iti. na ca ta­trā­va­ya­vā­di­vi­śe­ṣo 'sti, ni­ra­va­ya­va­tvā­t tu­lya­dha­rma­tvā­t­. tu­lya­dha­rma­ṇo '­ntya­vi­śe­ṣa­tve siddhe ta­ddṛ­ṣṭā­nto­pa­kṛ­tā­ni­tya­dra­vya­tvā­d a­tu­lya­dha­rma­ṇo 'pi ni­tya­dra­vya­tva­syā­ntya­vi­śe­ṣa­va­tva­si­ddhiḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">vi­śe­ṣa­pa­dā­rthā­bhyu­pa­ga­ma ā­gra­hā­bhā­vaḥ</ab><p n="a_747 b_YA_26­3­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­3­,10~</span>yadi punaḥ śa­bda­bu­ddhyā­dī­nā­m i­vā­ntya­vi­śe­ṣā­bhā­ve 'pi tu­lya­dha­rma­ṇā­m apy anyena ke­na­ci­d vi­śe­ṣe­ṇa vi­śe­ṣa­tvaṃ kaścid u­pa­pā­da­ye­t­, tato nā­smā­ka­m a­ntya­vi­śe­ṣaiḥ kiṃcit pra­yo­ja­na­m­. tatraiva cā­ntya­vi­śe­ṣa­saṃ­jñāṃ ka­ri­ṣyā­mo ye ni­tya­dra­vye­ṣv a­sā­dhā­ra­ṇa­vi­śe­ṣā­s te '­ntya­vi­śe­ṣā ity arthaḥ. sthitam etat sā­mā­nya­la­kṣa­ṇa­ni­mi­ttaḥ sā­mā­nye­ṣu śabdaḥ pra­va­rta­te­, vi­śe­ṣe­ṣu ta­lla­kṣa­ṇa­ni­mi­tta iti. evaṃ pa­dā­rtha­va­rgā­di­śa­bdāḥ prā­ga­bhā­vā­di­śa­bdā­ś ca pra­ti­ni­ya­ta­la­kṣa­ṇa­ni­mi­ttā draṣṭavyā iti.</p><ab type="head" resp="YA">ke­ṣāṃ­ci­n mate sā­mā­nyā­di­ṣv api pa­ra­mpa­ra­yā sā­mā­nya­m</ab><p n="a_748 b_YA_26­3­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­3­,17~</span>nanu ta­tsā­mā­nyā­di­la­kṣa­ṇaṃ yady a­ne­ka­trā­nva­yi­, tatas tad api sā­mā­nya­m eva syāt tataś ca sā­mā­nyā­di­ṣu sā­mā­nyā­bhā­vā­bhyu­pa­ga­mo vi­ru­dhya­te­. a­thā­na­nva­yi­, tadā tataḥ kathaṃ bhinneṣv a­bhi­nna­śa­bda­pra­vṛ­ttiḥ syād iti? atra kecid āhuḥ — sarvatra bhinneṣv a­bhi­nna­śa­bda­pra­vṛ­tti­ni­mi­ttaṃ sā­mā­nya­m eva. tac ca kvacid vi­dhī­ya­mā­na­m­, kvacit pra­ti­ṣi­dhya­mā­na­m­, kvacit sā­kṣā­t­, kvacit pā­ra­mpa­rye­ṇe­ti­. sā­mā­nyā­di­ṣu pā­ra­mpa­rye­ṇai­ve­ty ato nā­bhyu­pa­ga­ma­vi­ro­dhaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">vastutaḥ sā­mā­nyā­di­ṣu sā­mā­nyā­bhā­vaḥ</ab><p n="a_749 b_YA_26­4­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­4­,2~</span>atha vā sā­mā­nyā­di­ṣu sā­mā­nya­pra­ti­rū­pa­kaḥ kaścid dharmo 'sti, yataḥ sā­mā­nyā­di­śa­bda­pra­tya­yau bhinneṣv apy a­nu­ga­tau bha­va­taḥ­. śa­bda­pra­tya­yā­nu­ga­ma­he­toḥ kathaṃ na sā­mā­nya­bhā­va iti cet, na; ni­ṣkri­yā­di­śa­bda­pra­tya­yā­nu­ga­ma­he­tu­nā­nai­kā­ntā­t­. kutas tarhi sā­mā­nya­ta­t pra­ti­rū­pa­ka­vi­ve­kā­va­ga­maḥ­? pra­tya­yā­nu­ga­ma­vai­la­kṣa­ṇyā­t­. yo hy a­vyu­tpa­nna­syā­pi pra­tya­yā­nu­ga­maḥ­, sā­mā­nya­ni­ba­ndha­naḥ­. ta­dvi­la­kṣa­ṇa­s tu dha­rma­mā­tra­ni­ba­ndha­naḥ­. na hi pra­tya­kṣe­ṣv api go­tvā­di­ṣv a­bhā­va­bhe­de­ṣu ca nī­lā­di­ṣv i­vā­pra­si­ddha­sa­ma­ya­syā­py e­kā­kā­ra­tā­va­ga­mo bha­va­ti­. kiṃ ca sā­mā­nya­va­tsu saṃśayaḥ prāpnoti ta­nni­vṛ­ttya­rthaṃ teṣu viśeṣa e­ṣṭa­vyaḥ­. teṣv api vi­śe­ṣe­ṣu sāmānyaṃ tataḥ saṃ­śa­ya­s ta­nni­vṛ­ttya­rthaṃ tatrāpi viśeṣaḥ punas teṣv api sā­mā­nya­m ity a­na­va­sthā syād iti. tasmān na sā­mā­nyā­di­ṣu sā­mā­nya­m asti. yadi punaḥ śa­bda­pra­tya­yā­nu­ga­ma­he­toḥ sa­rva­syā­pi dharmasya sā­mā­nya­saṃ­jñā kri­ya­te­, tadā sā­mā­nyā­di­ṣv api sāmānyaṃ bhavatu ko vi­ro­dhaḥ­? viśiṣṭaṃ tu sāmānyaṃ tatra nāstīty u­kta­m­. dharmāś cai­ka­trā­pi dharmiṇi bahavaḥ santi tena śabdā api ta­nni­mi­ttā­s tāvanta eva tatra pra­va­rta­nte­. tat kathaṃ sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyā­dya­nu­pa­pa­ttiḥ­?</p><ab type="head" resp="YA">vi­ka­lpi­te 'rthe eva śa­bda­sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇya­m iti sau­ga­ta­ma­ta­m</ab><p n="a_750 b_YA_26­4­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­4­,16~</span>nanu ca bhi­nna­pra­vṛ­tti­ni­mi­tta­yo­r ekatra vṛttiḥ sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇya­m u­cya­te­, na va­stu­ta­s tat sa­mbha­va­ti­; tathā saṃ­ke­tā­bhā­vā­t­. na hi nī­la­śa­bdā­rthe u­tpa­la­śa­bdaḥ saṃ­ke­ti­taḥ­, u­tpa­la­śa­bdā­rthe ca nī­la­śa­bda iti. saṃ­ke­tā­na­pe­kṣa­ś ca na śabdo '­rtha­vā­ca­ka iti, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. kiṃ ca nī­la­śa­bdā­d eva ta­da­rtha­pra­tī­tā­v u­tpa­la­śa­bdā­na­rtha­kyaṃ syāt, a­pra­tī­tau cā­ne­kā­rtha­tva­m­, na hi yo yasmān na pra­tī­ya­te sa tasyārtha iti yu­kta­m­. tasmād vi­ka­lpa­pa­ri­ni­ṣṭhi­to yo 'rthaḥ pra­ti­bhā­ti bāhya iva eka i­vā­na­rtha­kri­yā­kā­rī a­rtha­kri­yā­kā­rī vā, tatrāyaṃ sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyā­di­vya­va­hā­raḥ tatraiva ca dha­rma­dha­rmi­vya­va­hā­ro 'pi pa­ra­spa­raṃ ta­ttvā­nya­tvā­bhyā­m avācyaḥ pra­ta­nya­te­, sa ca mithyārtha eva vya­va­hā­ra­s te­nā­sa­mā­naḥ prasaṅga iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_751 b_YA_26­4­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­4­,26~</span>a­tro­cya­te — yat tāvad uktam — tathā saṃ­ke­tā­bhā­vā­n nī­lā­di­śa­bdā­nāṃ nai­kā­rtha­tva­m iti, tan na; tadvati saṃ­ke­ta­kā­ra­ṇā­t tataś co­tpa­la­tva­vi­śi­ṣṭa­m artham u­tpa­la­śa­bdo '­bhi­dha­tte­. nī­la­gu­ṇa­vi­śi­ṣṭaṃ ca nī­la­śa­bda iti. tataś ca ya­tro­bha­ya­vi­śe­ṣa­ṇa­yo­ga­s ta­tro­bhā­v api śabdau pra­va­rte­te­. na cā­nya­ta­rā­na­rtha­kya­m­, bhi­nna­dha­rmā­va­cche­de­nā­rtha­m a­bhi­da­dha­to­r a­tu­lyā­rtha­tvā­t­. dha­rmya­pe­kṣa­yā tu sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇya­m­. nanv evam u­tpa­la­śa­bdo ra­kto­tpa­lā­di­ka­m apy a­bhi­dha­tte nī­la­śa­bda­s tu kā­kā­di­ka­m a­pī­ti­, kathaṃ dvayor e­kā­rtha­tva­m­? naiṣa doṣaḥ, sā­mā­nye­na kṛ­ta­saṃ­ke­to 'pi śabdaḥ pra­ka­ra­ṇā­di­bhiḥ pra­ti­ni­ya­ta evārthe vya­va­sthā­pya­ta iti va­kṣyā­maḥ­. ata eva vi­śe­ṣya­vi­śe­ṣa­ṇa­bhā­vo 'py u­pa­pa­dya­te­. nī­la­śa­bdo hy a­ne­ka­vi­śe­ṣa­dha­rmo­pe­te 'rthe sā­mā­nye­na dṛṣṭas ta­thai­vā­rthaṃ pra­ti­pā­da­ya­n vi­śe­ṣā­kāṃ­kṣāṃ ja­na­ya­ti­. tatas ta­dvi­śe­ṣa­pra­tī­tya­rtha­m u­tpa­la­śa­bdaḥ pra­yu­jya­te­. ta­tho­tpa­la­śa­bdā­rtha­vi­śe­ṣa­pra­tī­tya­rthaṃ nī­la­śa­bda iti.</p><p n="a_752 b_YA_26­5­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­5­,11~</span>yac coktam — vi­ka­lpa­pa­ri­ni­ṣṭhi­taḥ śa­bdā­rtha­s ta­trai­vā­ya­thā­rthaḥ sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇya­vya­va­hā­ra iti, tad a­yu­kta­m­, na hi svā­tmai­ka­sa­mba­ndhe vi­ka­lpa­pa­ri­ni­ṣṭha­te vā­di­no­r vi­pra­ti­pa­tti­sā­dha­na­dū­ṣā­ṇo­pa­nyā­sa­saṃ­pra­ti­pa­tti­pra­vṛ­ttyā­di­kaṃ sa­mbha­va­ti­. bhrā­nti­ta­s ta­thā­bhā­ve sva­pnā­di­bhi­r a­vi­śe­ṣa­s tataś ca vi­ve­ki­nāṃ śā­stra­pra­ṇa­ya­na­m apy a­na­rtha­kaṃ syāt. ta­tpra­ti­ba­ddha­ja­nma­nāṃ vi­ka­lpā­nā­m a­ta­tpra­bhā­si­tve 'pi vastuny a­vi­saṃ­vā­daḥ pra­bhā­yā­m iva ma­ṇi­bhrā­nte­r iti cet? na; a­si­ddha­tvā­t­, na hy a­rtha­prā­pti­mā­trā­d e­vā­vi­saṃ­vā­daḥ­, kiṃ tarhi? ya­dde­śa­kā­lā­kā­ra­ta­yā­rthaḥ pra­ti­bhā­ta­s tathaiva yady asau prā­pye­ta­, anyathā ma­rī­cyā­di­jñā­na­syā­pi ka­thaṃ­ci­d u­da­ka­prā­pte­r a­vi­saṃ­vā­daḥ syāt. kiṃ ca ta­tpra­ti­ba­ddha­ja­nma­nā­m iti ko 'yaṃ pra­ti­ba­ndha­s tā­dā­tmya­la­kṣa­ṇa­s tāvad vi­ka­lpa­sā­ma­rthye­na vā­sta­ve­nā­ro­pi­te­na vā saha na sa­mbha­va­ti­? svā­kā­re­ṇa ca tādātmyaṃ sa­rva­jñā­nā­nāṃ sa­mā­na­m­. ta­du­tpa­tti­ś cet, vi­ka­lpa­pra­ti­bhā­si­naḥ sā­mā­nyā­kā­ra­sya sa­ttvā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. kathaṃ tataḥ pā­ra­mpa­rye­ṇā­py u­tpa­ttiḥ­? prāpyād u­tpa­tti­s tu kṣa­ṇi­ka­vā­di­nāṃ na ka­sya­ci­t sa­mbha­va­ti­. kiṃ ca ra­ja­tā­di­bu­ddheḥ prā­pa­ṇī­ya­śu­kti­kā­dya­rthā­d u­tpa­tte­r a­vi­saṃ­vā­di­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. atha ya­thā­vya­va­si­tā­rthā­d u­tpa­tti­r a­vi­saṃ­vā­di­tve ni­mi­tta­m­. tatra ma­ṇi­jñā­ne kiṃ sā­mā­nyā­kā­ro vya­va­sī­ya­te­? atha sva­la­kṣa­ṇā­kā­ra iti? sā­mā­nyā­kā­ra­ś cet, kathaṃ tata u­tpa­ttiḥ­? ta­syā­va­stu­tve­nā­ja­na­ka­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. atha sva­la­kṣa­ṇā­kā­raḥ­, tatrāpi kiṃ pū­rva­dṛ­ṣṭā­kā­raḥ­? kiṃ vā ta­da­nya­sva­la­kṣa­ṇā­kā­ra iti? yadi pū­rva­dṛ­ṣṭā­kā­raḥ­, so '­nya­trā­vi­dya­mā­naḥ katham u­tpā­da­kaḥ­? a­ti­pra­sa­ṅgā­t­.</p><p n="a_753 b_YA_26­5­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­5­,29~</span>atha ta­dda­rśa­nā­hi­ta­vā­sa­nā­kra­me­ṇo­tpa­tti­s tata u­tpa­tti­r u­cya­te­, prabhāyāṃ ma­ṇi­jñā­na­syā­pi tarhi tata utpattiḥ syāt, tasyāpi ta­dvā­sa­nā­pra­bha­va­tvā­t­.</p><p n="a_754 b_YA_26­5­,31~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­5­,31~</span>atha yatra pravṛttiḥ so '­dhya­va­sī­ya­te­, tata u­tpa­tti­ś cā­vya­va­dhā­ne­ne­ti­, na; ta­syā­na­nu­bhū­tvā­t­. na hi pi­śā­cā­di­va­d a­tya­ntā­na­nu­bhū­to 'rtho vya­va­sā­tuṃ śa­kya­te­. ke­śo­ṇḍa­kā­dyā­kā­ro 'pi prāg abhūta eva smṛtyā kvacid ā­ro­pyā­dhya­va­sī­ya­te­, tadvad a­trā­pī­ti cet, na; tarhi ta­da­dhya­va­si­tā­kā­rā­d u­tpa­ttiḥ­. kiṃ cā­dhya­va­sā­yo 'pi vikalpa eva sa ca na bā­hyā­la­mba­na iti kṛ­tā­ntaḥ­, tat kathaṃ bāhye '­dhya­va­sā­yo bhavaty a­ta­dvi­ṣa­ya­ś ca kathaṃ te­nā­dhya­va­sī­ya­te­? a­ti­pra­sa­ṅgā­t­.</p><p n="a_755 b_YA_26­6­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­6­,6~</span>yad apy uktam — vyā­khyā­tā­raḥ khalv evaṃ vi­ve­ca­ya­nti­, na vya­va­ha­rtā­ra­s te tu svā­la­mba­na­m e­vā­rtha­kri­yā­yo­gyaṃ ma­nya­mā­nā dṛ­śya­vi­ka­lpā­v arthāv e­kī­kṛ­tya pra­va­rta­nte ta­da­bhi­prā­ya­va­śā­d evam ucyata iti. ta­trai­kī­kṛ­tye­ti ko 'rthaḥ? kiṃ vikalpe dṛ­śyā­kā­ra­m ā­ro­pya­? kiṃ vā dṛśye vi­ka­lpā­kā­ra­m ā­ro­pye­ti­? prathame pakṣe vi­ka­lpā­bhi­mu­khye­nai­va dṛ­śyā­rthi­naḥ pravṛttiḥ syād ra­ja­tā­rthi­naḥ śu­kti­kā­bhi­mu­khye­ne­va­. dvitīye tu pakṣe 'rthe pra­vṛ­tti­r na prā­pno­ti­. na hy a­na­nu­bhū­te śu­kti­kā­dau ra­ja­tā­dyā­kā­ra­m āropya pra­va­rta­mā­naḥ kaścid u­pa­la­bhya­te­.</p><p n="a_756 b_YA_26­6­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­6­,13~</span>kiṃ ca ghṛ­ta­mā­na­ye­ti coditaḥ svāminā yo 'pi tai­lā­di­ka­m ā­na­ya­ti­. so 'py a­ku­śa­lo na syāt, u­bha­ya­sya vi­ka­lpā­kā­rā­dhyā­ro­pe­ṇā­śa­bdā­rthe pra­vṛ­tte­r a­vi­śe­ṣā­t­. na hy a­na­bhi­pre­tā­rtha­kri­yā­yo­gye śabdaḥ pā­ra­mpa­rye­ṇā­pi pra­va­rta­te­, tatra saṃ­ke­tā­sa­mbha­vā­t­.</p><p n="a_757 b_YA_26­6­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­6­,17~</span>yac coktam — yathā rū­pā­lo­ka­ca­kṣu­rā­di­ṣu vya­va­hā­ra­lā­gha­vā­rthaṃ kaścit saṃketaṃ ka­ro­ti­. yavo rū­pā­vi­jñā­na­he­tuḥ saro veti, tathānye 'pi ye kiṃcid ekaṃ sā­dha­ya­nty eke na sādhyante vā te 'pi sa­kṛ­tpra­tya­yā­rtha­brī­hyā­di­śa­bdāḥ kṛ­ta­saṃ­ke­tāḥ kathyanta iti, viṣamo 'yam u­pa­nyā­saḥ­. tatra hi — jñānam evaikaṃ nimittaṃ saṃ­ke­ta­gra­ha­ṇe 'stu de­śā­di­bhe­de­nā­na­ntā­su ca vyaktiṣu nābhinnaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ vāstīty u­kta­m­.</p><p n="a_758 b_YA_26­6­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­6­,22~</span>yad apy āha — ta­trai­vā­ne­na yogyās te 'rthāś co­da­nī­yā­s ta ekena śabdena co­dye­ra­n­, ba­hu­bhi­r veti svā­ta­ntrya­m atra vaktur iti, tad apy a­pa­ryā­lo­ci­tā­bhi­dhā­na­m­; yasmān nātra vaktuḥ svātantryaṃ ni­vā­rya­te­, kiṃ tarhi? śā­ba­le­ye kṛ­ta­saṃ­ke­to go­śa­bdaḥ­, kathaṃ ma­ha­ṣā­di­bhe­de­ṣv i­vā­bhi­nna­ni­mi­tta­m a­nta­re­ṇa bā­hu­le­yā­di­ṣu gṛ­hī­ta­saṃ­ke­to bha­va­ti­? a­gra­hī­ta­saṃ­ke­ta­ś ca kathaṃ pra­ti­pa­ttiṃ ka­ro­ti­? a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. na ca śā­ba­le­ya­bā­hu­le­yā­di­bhiḥ sahaikaṃ kāryaṃ kurvann e­ka­sā­dha­ne­na ja­nya­mā­no vā­nu­bhū­to ye­nai­ka­sā­dhya­ni­mi­ttaḥ sā­dha­na­ni­mi­tto vā śabdaḥ pra­va­rte­ta­. yo­gya­tā­śra­ya­ṇe ca sā­mā­nya­m eva nā­mā­nta­re­ṇe­ṣṭaṃ bhavaty anyathā vya­kti­rū­pa­va­da­ni­ści­tai­va yogyatā syāt. tasmād ekam a­ne­ka­tra va­rta­mā­na­m ekāṃ śrutiṃ pra­va­rta­ya­ty a­nva­ya­bu­ddhiṃ ca ja­na­ya­tī­ti yu­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">sā­mā­nya­syā­ne­ka­vṛ­tti­tva ākṣepaḥ</ab><p n="a_759 b_YA_26­7­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­7­,2~</span>nanu ca keyaṃ ta­syā­ne­ka­tra vṛttiḥ? kim ā­dhe­ya­tā ku­ṇḍa­ba­da­ra­va­t­? uta vyaktir iti? na tāvad ā­dhe­ya­tā­, ni­tya­syā­nu­pa­kā­rya­tvā­n nityasya kiṃ kurvāṇa ādhāraḥ syāt? tasya tatra sa­ma­vā­yā­d ādhāra iti cet. ko 'yaṃ sa­ma­vā­yaḥ­? a­pṛ­tha­ksi­ddhā­nā­m ā­śra­yā­śra­yi­bhā­vaḥ­. tad e­ve­da­m a­nu­pa­kā­ra­ka­syā­śra­ya­tvaṃ na sa­mbhā­va­yā­maḥ­, a­ti­pra­sa­ṅga­bha­yā­t­. tasmāt sa­ma­vā­ya­saṃ­yo­gai­kā­rtha­sa­ma­vā­yā­da­yo 'pi va­stu­sa­mba­ndhāḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vā­n na vya­ti­ri­cya­nte­. nāpi sthāpaka e­vā­dhā­raḥ­, sthāpako hy a­nu­pa­kā­ra­kaḥ kathaṃ syāt sā­mā­nya­sya ca ni­tya­vyā­pa­ka­tve­na sa­dā­va­sthā­nā­d vya­ti­ri­kta­sthi­tya­sa­mbha­vā­di­vya­ti­re­ke sthā­pa­ka­vai­ya­rthyaṃ sā­mā­nya­syā­ni­tya­tā ca. vya­ti­re­ke­ṇā­va­sthi­tau­, a­na­va­sthā­pra­sa­ṅga iti. a­thā­vya­kta­sya vya­kti­bhi­r vyakte sā­mā­nya­sya tatra vṛttir u­cya­te­, na; tad etad rū­pā­ka­ra­ṇe vya­ñja­ka­vai­ya­rthyā­t­. tasmād ye svajñānaṃ prati param a­pe­kṣa­nte­, te 'vaśyaṃ ta­dā­tmā­naṃ pra­ti­la­bha­nte­, sā­mā­nya­sya tu na ku­ta­ści­d ā­tma­pra­ti­la­mbhaḥ sa­mbha­va­ti­. tasmān na tat ke­na­ci­d vya­ṅgya­m­. kiṃ ca —</p><lg n="a_760"><l>"­vya­ñja­ka­sya ca jātīnāṃ jā­ti­ma­ttā ya­dī­ṣya­te | </l><l>prāpto go­tvā­di­nā tadvān pra­dī­pā­di­pra­kā­śa­kaḥ || " iti.</l></lg><ab type="head" resp="YA">ta­tsa­mā­dhā­na­m</ab><p n="a_761 b_YA_26­7­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­7­,17~</span>a­tro­cya­te — vṛttir ā­dhe­ya­tā­, vyaktiś co­bha­ya­m i­ṣya­te­. tac co­bha­ya­m api sā­mā­nya­sya tat tasya sa­ma­vā­ya eva. yad uktam — nā­nu­pa­kā­ra­ka­syā­śra­ya­tvaṃ yu­kta­m­, tan na; a­nu­pa­kā­ra­ka­tva­syā­si­ddha­tvā­t­. ta­tsa­hi­ta­sya vi­śi­ṣṭa­jñā­naṃ hi kāryam e­vo­pa­kā­raḥ­, svā­tma­bhū­ta­ś co­pa­kā­ro na kvacid u­pa­la­bhya­te­. na hi yo yena ja­ni­ta­s tasya te­no­pa­kā­raḥ kṛta iti pra­si­ddhi­r asti. na ca janaka e­vā­dhā­raḥ­, kuṇḍasya ba­da­rā­ja­na­ka­syā­pi ta­dā­dhā­ra­tvā­t­. nanv a­tro­kta­m — pra­kṛ­tyai­va guruṇo dra­vya­syā­sa­mā­na­de­śa­kā­ryo­tpā­da­na­dha­rmi­ṇaḥ sa­mā­na­de­śa­kā­ryo­tpā­da­na­bhā­va ā­dhā­ra­kṛ­taḥ­. tasmāt pū­rva­kṣa­ṇa­sa­ha­kā­ri kuṇḍaṃ tatraiva ba­da­ra­kā­ryaṃ ja­na­ya­d ādhāra ity ucyate iti, na; kṣa­ṇi­ka­tvā­si­ddheḥ­, tad asiddhiṃ co­tta­ra­tra ni­ṣe­dha­yo­ṣyā­maḥ­. tasmāt pā­ta­pra­ti­ba­ndha­ka eva ba­da­rā­dī­nāṃ ku­ṇḍā­di­r ādhāraḥ pā­ta­pra­ti­ba­ndha­ś ca saṃ­yo­ga­vi­śe­ṣa eva, ta­da­bhā­ve hi pā­ta­ka­ra­ṇā­t­. sa­ha­kā­ri­sā­ka­lyaṃ hi kā­ra­kā­ṇāṃ śaktir a­sā­ka­lyaṃ vā śaktir iti va­kṣyā­maḥ­. tena saṃ­yo­ga­vi­śe­ṣe sati ta­da­bhā­va­sa­ha­kā­ri­vai­ka­lyā­t pāto na bha­va­tī­ti taddhetuḥ kuṇḍādiḥ pra­ti­ba­ndha­ka u­cya­te­. atha vā kasmāt tayor evāsau saṃ­yo­gaḥ­? sa­he­tu­sā­ma­grī­sā­ma­rthyā­t tayor eva sa­ma­ve­ta­syo­tpā­dā­t­. sa­ma­vā­yo 'pi kasmāt tayor eveti cet? a­nya­ta­ra­sa­ma­vā­yi­na­s ta­ddha­rma­tve­na sva­he­tu­sā­ma­rthya­ni­ya­mi­ta­syo­tpā­dā­t­, ni­tya­yo­s tu sva­bhā­vaḥ­. a­nya­ta­ra­ni­tya­sya tu sa­ha­kā­ri­vi­śe­ṣa­sā­ma­rthyā­d u­tpa­dya­mā­ne­nā­dhā­re­ṇā­dhe­ye­na vā ya­thā­sa­mbha­vaṃ sa­ma­vā­ya­ni­ya­ma iti. ni­tya­syā­pi ya­thā­sa­ha­kā­ri­vi­śe­ṣaḥ sa­mbha­va­ti ta­tho­tta­ra­tra va­kṣyā­maḥ­. pra­tya­kṣa­to 'pi ku­ṇḍa­ba­da­rā­dī­nāṃ saṃyogaḥ pra­ti­bhā­ti­. ta­syā­dhi­kṣe­po go­ma­ya­pā­ya­sī­yaṃ nyāyam ā­kṣi­pa­ti­. tan na he­tu­pha­la­bhā­va e­vā­śra­yā­śra­yi­bhā­vaḥ­, kin tu pā­ta­pra­ti­ba­ndha­ka eva ba­da­rā­deḥ ku­ṇḍā­di­r ā­dhā­raḥ­. sā­mā­nya­sya tarhi pā­tā­bhā­vā­d ā­dhā­rā­nu­pa­pa­ttiḥ­, na; anyathā sā­mā­nya­gu­ṇa­ka­rmā­dī­nā­m ā­dhā­ra­pra­ti­pā­da­nā­d a­va­ya­vi­vi­cā­re­.</p><p n="a_762 b_YA_26­8­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­8­,9~</span>astu vā sthā­pa­ka­tvaṃ sa­rvā­dhā­ra­vyā­pi­la­kṣa­ṇaṃ ka­tha­m­? tatra tāvat patatāṃ ba­da­rā­dī­nāṃ ga­ti­ni­vṛ­tti­la­kṣa­ṇa­sthi­tiḥ ku­ṇḍā­di­bhiḥ kri­ya­te­. a­va­ya­vi­gu­ṇa­ka­rmā­dī­nāṃ ca krameṇa svā­tma­pra­kā­śa­naṃ kā­ryā­nta­ra­ka­ra­ṇaṃ ca sthitiḥ, sā ta­dā­dhā­ra­sā­ma­rthyā­d bha­va­ti­, ta­dā­dhā­rā­bhā­ve hy a­ni­tyā­nāṃ vināśa eva gatiḥ. sā­mā­nya­sya tv a­sā­ma­rthya­prā­ptiḥ sā ca sa­tyā­dhā­re­ṇa bha­va­tī­ty ādhāraḥ sthāpaka u­cya­te­. gha­ṭā­di­stha­gu­ṇā­di­dṛ­ṣṭā­nte­na ni­tyā­śra­ya­sthā­nā­m api kra­me­ṇā­ne­ka­kā­rya­ka­rtṛ­tvaṃ sthi­ti­śa­bda­vā­cya­m ā­śra­ya­sā­ma­rthyā­d a­va­ga­nta­vya­m­. na ca sa­ha­kā­rya­nta­raṃ sa­rva­ta­tkā­ryo­tpā­de nimittaṃ bha­va­ti­, ato nā­nya­trā­py ā­śra­ya­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. svātmasthaṃ ca da­rśa­ya­ty ādhāro na he­tva­nta­ra­m­, ataś ca prāpto go­tvā­di­nā tadvān pra­dī­pā­di­r ity a­yu­kta­m­. yady api va­stu­sva­bhā­vā­t sva­he­tu­sā­ma­rthyā­d vā kaścid eva ka­sya­ci­d e­vā­dha­ro na sa­rva­sye­ti­, tathāpi ku­ṇḍā­di­ba­da­rā­dī­nā­m idam atrety ā­dhā­rā­dhe­ya­bhā­ve­no­pa­la­mbhaḥ sa­mba­ndhā­vi­nā­bhā­vo dṛṣṭa iti dra­vya­gu­ṇā­dī­nā­m api sa­mba­ndha­ni­mi­tto 'pi vya­va­sthā­pya­te­. sa ca sambandhaḥ saṃ­yo­gā­di­vi­la­kṣa­ṇa­tvā­t sa­ma­vā­ya ity u­cya­te­. tasmād asti sa­ma­vā­ya­la­kṣa­ṇā svā­dhā­re­ṣu sā­mā­nya­sya vṛttir iti.</p><ab type="head" resp="YA">sā­mā­nya­sya vyā­pa­ka­tva ākṣepaḥ</ab><p n="a_763 b_YA_26­8­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­8­,24~</span>atha kim ā­kā­śā­di­va­t sa­rva­ga­taṃ sā­mā­nya­m­? kiṃ vā svā­śra­ya­mā­tra­ga­ta­m­? yadi sa­rva­ga­ta­m­, ta­dai­ka­trā­bhi­vya­ktaṃ sa­rva­trā­bhi­vya­kta­m e­vā­bhi­nnā­tma­ka­tvā­t tasya na kvacid a­nu­pa­la­mbhaḥ syāt, va­stu­sa­ṅka­ra­pra­sa­ṅga­ś ca sa­rva­pi­ṇḍe­ṣu sa­rva­sā­mā­nya­sa­dbhā­vā­t­. kaścid eva piṇḍaḥ ka­sya­ci­d eva vya­ñja­kaḥ­, tato na sa­ṅka­ra­do­ṣa­pra­sa­ṅga iti cet, na; ni­ya­ma­he­tva­bhā­vā­t­. kiṃ ca —</p><lg n="a_764"><l>"­vya­ñja­kā­pra­ti­pa­ttau hi na vyaṅgyaṃ sa­mpra­tī­ya­te | </l><l>vi­pa­rya­yaḥ punaḥ kasmād iṣṭaḥ sā­mā­nya­ta­dva­toḥ || "</l></lg><p n="a_765 b_YA_26­9­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­9­,1~</span>sā­mā­nya­m eva vyañjakaṃ prāptam iti. atha svā­śra­ya­mā­tra­ga­ta­m­? tad apy a­sa­mbha­va­ti­, tathā hi —</p><lg n="a_766"><l>"­a­nya­tra va­rta­mā­na­sya tato '­nya­sthā­na­ja­nma­ni | </l><l>sva­sthā­nā­d a­ca­la­to 'nyatra vṛttir ity a­yu­kti­ma­t || "</l><l>"­ya­trā­sau vartate bhāvas tena sa­mba­dhya­te 'pi na | </l><l>ta­dde­śi­naṃ ca vyāpnoti kim apy etan ma­hā­dbhu­ta­m || "</l><l>"na yāti na ca ta­trā­sī­d asti paścān na cāṃ­śa­va­t | </l><l>jahāti pūrvaṃ nā­dhā­ra­m aho vya­sa­na­sa­nta­tiḥ || " iti.</l></lg><ab type="head" resp="YA">ekeṣāṃ ta­tpa­ri­hā­raḥ</ab><p n="a_767 b_YA_26­9­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­9­,10~</span>atraike pa­ri­ha­ra­nti — svā­śra­ya­sa­rva­ga­ta­m eva sā­mā­nya­m­, ta­trai­vo­pa­la­mbhā­t­. na ca saṃ­yo­ga­sa­ma­vā­yā­di­sa­mba­ndhā­bhā­ve pi­ṇḍā­nta­rā­lā­di­ṣu sāmānyaṃ vya­pa­de­ṣṭuṃ śa­kya­te­. yat punar etad anyatra va­rta­mā­na­sye­tyā­di­, tan na; pra­mā­ṇa­si­ddha­sya va­stu­sva­bhā­va­syo­pa­hā­sa­mā­tre­ṇa tyaktum a­śa­kya­tvā­t­. vicitrā hi pa­dā­rthā­nāṃ śaktis tena sā­mā­nya­syai­ve­dṛ­śī śaktiḥ, yayā he­tu­vi­śe­ṣai­r u­tpa­dya­mā­ne 'rthe pū­rva­sthā­nā­d a­ca­la­d eva va­rta­te­. calane hi pū­rva­sthā­naṃ tacchūnyaṃ syāt. yad api yatrāsau vartata i­tyā­di­nā­tya­dbhu­taṃ śa­ṅki­ta­m­, naitad apy a­dbhu­ta­m­, pa­dā­rtha­śa­kti­vai­ci­tryā­d eva. yathā ma­ntrā­di­saṃ­skṛ­ta­m astram u­da­ra­sthaṃ vyā­dhi­vi­śe­ṣaṃ chi­na­tti­, no­da­ra­m­; sū­trā­di­kaṃ cau­ṣa­dhi­saṃ­skṛ­taṃ nāgnir da­ha­ti­; ta­du­pa­ri bhā­ja­na­sthaṃ taṇḍulaṃ pa­ca­ti­; ka­po­ta­ś ca gṛ­ho­pa­ri­sthi­ta eva pā­dā­vā­bhya­nta­ra­sthi­te dadhyādau vi­nya­sya­ti­; tathā sā­mā­nya­m a­pī­dṛ­kśa­kti­ma­t­. gotvaṃ go­pi­ṇḍe­nai­va sa­mba­dhya­te­, na ta­da­va­ya­vā­di­bhi­s ta­dde­śai­r iti. a­nya­tro­tpa­dya­mā­ne­nā­śra­ye­ṇā­nya­trā­va­sthi­taṃ sāmānyaṃ kathaṃ sa­mba­dhya­ta iti cet, ta­dā­śra­yo­tpā­da­ka­he­tu­sā­ma­rthyā­d a­trā­pi­. va­stu­sva­bhā­va eṣa yena mūrtaṃ vastu de­śā­nta­ra­saṃ­yo­go­tpā­da­ka­he­tu­sā­ma­rthyā­d de­śā­nta­re bha­va­ti­, pū­rva­saṃ­yo­ga­ni­va­rta­ka­he­tu­ta­s tatra na bha­va­ti­. sāmānyaṃ tv ā­śra­yo­tpā­da­ka­he­tu­ta­s tatra bhavati ta­nni­va­rta­ka­he­tu­ta­s tu na tatra bha­va­tī­ti­, vi­nā­śo­tpā­da­ra­hi­ta­tva­m u­bha­ya­trā­pi samānaṃ kevalaṃ sa­mba­ndhā­sa­mba­ndha­he­tu­vai­la­kṣa­ṇya­mā­tra­m iti.</p><p n="a_768 b_YA_26­9­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­9­,26~</span>yat punar etad bhi­nna­de­śā­bhyā­m aṃ­śa­va­ta eva sambandho dṛṣṭa ā­lo­ka­ra­jju­vaṃ­śa­da­ṇḍā­di­va­n na ca sā­mā­nya­m aṃ­śa­va­d iti, tad apy a­va­ya­vi­dū­ṣa­ṇa­ni­rā­ka­ra­ṇā­d de­śa­kā­le­tyā­di­pra­sa­ṅga­dū­ṣa­ṇe co­kto­tta­ra­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">pra­la­yā­va­sthā­yāṃ sā­mā­nya­sya vṛ­tti­tā­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_769 b_YA_26­9­,30~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 26­9­,30~</span>nanu pra­la­yā­va­sthā­yāṃ sa­rva­gha­ṭā­di­vi­nā­śe gha­ṭa­tvā­di­sā­mā­nyaṃ kvāsti? na kva­ci­t­. nanu kiṃ vi­na­ṣṭa­m­? na; tasya ni­tya­tvā­t­. nityaṃ vi­dya­mā­naṃ na kvacid astīti kaiṣā vā­co­yu­ktiḥ­? tadā ni­rā­dhā­ra­m e­vā­stī­ty eṣā vā­co­yu­ktiḥ­, bhū­ta­bhā­vyā­dhā­rā­pe­kṣa­yā tu tadāpi sā­mā­nya­m u­cya­te­. na cā­vya­pa­di­śya­mā­na­m asad eva bha­va­ti­. na ca sarveṣāṃ gha­ṭā­dī­nāṃ yu­ga­pa­dvi­nā­śa ity atrāsti pra­mā­ṇa­m­. nanu pu­rā­ṇā­di­ṣu pralayo ma­hā­pra­la­ya­ś ca śrū­ya­te­, sa­tya­m­; kin tu lo­ka­tra­ya­vi­nā­śaḥ pra­la­yaḥ­, sa­hā­ṇḍe­na ca­tu­rda­śa­sthā­na­vi­nā­śo ma­hā­pra­la­yaḥ­. sa­rvā­ṇḍā­nā­n tu yu­ga­pa­n na vināśaḥ te­nā­ṇḍā­nta­re­ṣu gha­ṭā­da­yaḥ santi. yadi punaḥ sa­rvā­ṇḍā­nāṃ vi­nā­śa­s tadā sa­rva­kri­yo­pa­ra­me "­rā­trī­ś ca <ref type="note-up">1</ref> tā­va­tī­ś caiva" iti. vi­ru­dhya­te­. na hy a­nta­re­ṇa kriyāṃ kālaḥ pa­ri­mā­tuṃ śakyata ity alaṃ pra­sa­ṅge­ne­ti­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: rātrisva </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">vyā­pa­ka­tve 'pi sā­mā­nya­sya na sa­rva­tro­pa­la­bdhiḥ</ab><p n="a_770 b_YA_27­0­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­0­,11~</span>astu vā sa­rva­ga­taṃ sāmānyaṃ tac ca nā­kā­śa­va­tsa­rva­saṃ­yu­kta­m­, nāpi sattvād gotvādy api sa­rva­sa­ma­ve­ta­m­. kiṃ tarhi? sa­nni­dhi­mā­tre­ṇa sa­rva­trā­sti­. yac cā­nya­trā­bhā­vaḥ­, tan na; yataḥ sa­rva­trā­pi vi­dya­mā­naṃ yatraiva sa­ma­ve­taṃ ta­trai­vo­pa­la­bdhi­yo­gya­m­. tena tasya sa­ma­vā­ye­nā­dhā­ro vya­ñja­ka­ś co­cya­te­. tan na jā­ti­saṃ­ka­ro­pī­ti­. nanu tad eva vyaktāv u­pa­la­bhya­mā­na­m a­nya­trā­py asti, tat kiṃ nā­nya­trā­py u­pa­la­bhya­te­? ka evam āha — u­pa­la­bhya­mā­nā­d a­nya­tro­pa­la­bhya­te­? kiṃ tarhi? vya­ktya­nta­rā­lā­de­s ta­dā­dhā­ra­va­d vya­ñja­ka­tvaṃ nāsti tena ta­tro­pa­la­bdhya­bhi­mā­no na bha­va­ti­. na cā­dhā­ra­ta­tsa­mba­ndha­gra­ha­ṇā­dhī­na­tve­nā­gra­ha­ṇe '­tre­da­m iti pratyayo bha­va­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">vya­ñja­kā­pra­ti­pa­tti­do­ṣa­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_771 b_YA_27­0­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­0­,20~</span>yat punar etad vya­ñja­kā­pra­ti­pa­ttau hī­tyā­di­, tan na; a­ni­ya­mā­t­. nāyaṃ niyamaḥ — vya­ñja­ka­pra­tī­ti­pū­rvi­kai­va vya­ṅgya­pra­tī­ti­r iti, api tu vi­śe­ṣa­ṇa­pra­tī­ti­pū­rvi­kai­va vi­śe­ṣya­pra­tī­ti­r ity ayaṃ ni­ya­maḥ­. tataś ca gha­ṭā­dya­rtho 'pi pra­kā­śā­di­vi­śe­ṣa­ṇaṃ yadi syāt tataḥ prāg eva gṛ­hye­ta­. vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­tvā­bhā­ve tu vya­kti­jā­tyo­r apy a­ni­ya­me­na grahaṇaṃ yau­ga­pa­dye­na vā. na ca sva­pra­ti­pa­ttyā pa­ra­pra­ti­pa­tti­he­tu­r vyañjaka iti vya­ñja­ka­la­kṣa­ṇa­m i­ṣya­te­; i­ndri­yā­de­r a­pra­tī­ta­syā­pi vya­ñja­ka­tvā­t­. tasmāt sad eva vastu yad vai­ka­lyā­d a­nu­pa­la­bhya­m āsīt tattasya vya­ñja­ka­m­, na ca jā­ti­vi­ka­lā vyaktiḥ ka­dā­ci­d āsīd yena jātir eva vya­kti­vya­ñji­kā syād iti.</p><ab type="head" resp="YA">sā­mā­nyā­nu­pa­la­bdhi­ni­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_772 b_YA_27­0­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­0­,29~</span>yat punar e­ta­syo­pa­la­bhyā­bhi­ma­ta­syā­nu­pa­la­bdhe­r abhāvo '­nu­pa­la­bhya­tā­yāṃ ca ta­dda­rśa­nā­śra­yāḥ śa­bda­pra­tya­bhi­jñā­nā­da­yo na bha­ve­yu­r iti, tan na; a­nu­pa­la­bdhe­r a­si­ddha­tvā­t­. nanu sato 'pi vyaktiṣu sā­mā­nya­syo­pa­la­bdhi­r na la­kṣya­te­. sā hi va­rṇa­saṃ­sthā­nā­kā­ra­va­tī vi­bhā­vya­te­. na cedṛśaṃ sā­mā­nya­m­, na ca tato 'nyaḥ kaścid ākāro daṇḍiṣu da­ṇḍa­va­t pra­ti­bhā­ti­, na cā­kā­ra­bhe­dā­pra­ti­bhā­sa­ne 'pi va­stu­bhe­da­vya­va­sthā­pa­naṃ yu­kta­m­, a­ti­pra­sa­ṅgā­d iti, naitad asti; sa­mā­na­tā­kā­re­ṇa hi sāmānyaṃ pra­ti­bhā­ti na vyaktir ity u­kta­m­. yat tu da­ṇḍa­va­n na pra­ti­bhā­ti­, ta­tpa­dā­rthā­nā­m i­ta­re­ta­ra­vai­dha­rmyā­t­. ata eva sāmānyaṃ pa­dā­rthā­nta­ra­m­, da­ṇḍa­va­tpra­ti­bhā­sa­ne tu dra­vyā­nta­rbhū­ta­m eva syāt. de­śa­bhe­de­nā­gra­ha­ṇā­da­ya­s tu hetavaḥ prāṅ nirastā e­vā­va­ya­vi­vi­cā­re tena tato 'pi nā­sa­ttva­si­ddhi­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">sā­mā­nya­sya vai­ya­rthya­śa­ṅkā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_773 b_YA_27­1­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­1­,11~</span>nanu vyaktayaḥ sva­bhā­ve­nai­va yadi sa­mā­nāḥ­, kiṃ ta­trā­pa­re­ṇa sā­mā­nye­na­? vai­ya­rthyā­t­? a­thā­sa­mā­nāḥ­, tataḥ kathaṃ tāsu sā­mā­nya­m­? sa­mā­nā­nāṃ bhāvo hi sā­mā­nya­m u­cya­te­, na ca sā­mā­nye­nai­va samānaḥ kriyate ta­tsā­ma­nya­he­tu­ka­tvā­d iti. ucyate — sva­bhā­ve­nai­va sa­mā­nāḥ­, svo bhāvaḥ svakīyo dharmas ta­da­vi­yo­gī sā­mā­nya­m e­vo­cya­te­. tenaiva saṃśliṣṭāḥ samānāḥ pra­ti­bhā­ntya­bhi­dhī­ya­nte cety ataḥ kathaṃ sā­mā­nya­vai­ya­rthya­m­? atha sva­bhā­ve­ne­ty a­nva­yi­dha­rma­vya­ti­re­ke­ṇe­ty a­bhi­pre­ta­m­. ta­da­bhā­ve 'pi kathaṃ samānā a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. kiṃ ca da­ṇḍā­de­r api vai­ya­rthya­pra­sa­ṅgaḥ sva­bhā­ve­nai­va daṇḍinaḥ ku­ṇḍa­li­na­ś ca bha­vi­ṣya­nti­. kiṃ ca da­rśa­na­syā­pi vai­ya­rthya­m­, ta­da­bhā­ve 'pi dṛṣṭā arthā iti. evaṃ tarhi yathā sva­bhā­ve­nā­da­ṇḍi­no 'pi da­ṇḍa­yo­gā­d daṇḍino bha­va­nti­. tathā sva­rū­pe­ṇā­sa­mā­nā api sā­mā­nya­yo­gā­t samānā iti prā­pta­m­, na; sā­mā­nya­sya yā­va­dvya­kti­sa­mba­ndhi­tvā­t­. etad eva kuta iti cet? va­stu­sva­bhā­va­tvā­t­, da­ha­na­śī­ta­dru­tā­di­vi­ci­tra­sva­bhā­va­va­t­. yadi sāmānyaṃ no­pa­la­bhya­te kim āśritya sa­rvo­pa­saṃ­hā­re­ṇa vyā­pti­saṃ­ke­ta­yoḥ pra­ti­pa­tti­r bha­va­ti­? a­po­ha­m ā­śri­tye­ti cet, na; tasya ni­ṣi­ddha­tvā­t­. kiṃ ca tasyāpy u­pa­la­bhyā­bhi­ma­ta­syā­nu­pa­la­bdhe­r abhāvo '­nu­pa­la­bhya­tā­yāṃ vā ta­dda­rśa­nā­śra­yāḥ śa­bda­pra­tya­bhi­jñā­nā­da­yo na syuḥ, na cāsau daṇḍiṣu da­ṇḍa­va­dā­kā­ra­bhe­de­no­pa­la­kṣya­te vi­ka­lpā­ro­pi­ta­mā­tra­sya cāsataḥ kha­pu­ṣpā­di­va­n nā­śra­ya­tvaṃ yu­kta­m­. a­nya­pa­ri­hā­re­ṇa pra­vṛ­tte­r a­nya­vyā­vṛ­tti­r eva śabdārtha iti cet, va­stvā­bhi­mu­khye­na pra­vṛ­tte­r vastv eva kiṃ na śabdārthaḥ pra­tya­kṣa­va­dva­stu­gra­ha­ṇe 'pi ta­da­nya­pa­ri­hā­re­ṇai­va pra­vṛ­ttiḥ­. pra­tya­kṣā­c ca pra­vṛ­tti­s tva­yā­pī­ṣṭā "na hy ābhyām arthaṃ pa­ri­cchi­dya pra­va­rta­mā­no '­rtha­kri­yā­yāṃ vi­saṃ­vā­dya­ta­" ity a­bhi­dhā­nā­t­.</p><p n="a_774 b_YA_27­2­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­2­,6~</span>yac ca vastunaḥ śa­bdā­rtha­tve bā­dha­ka­m­, ta­tpa­ri­hṛ­taṃ pa­ri­ha­ri­ṣya­te ca. dvi­vi­dha­ś ca śabdārtho vācyo gamyaś ca. tatra gaur i­tyā­di­śa­bdā­nāṃ jā­ti­vi­śi­ṣṭo 'rtha eva vācyo '­ta­dvya­va­cche­da­s tu gamyaḥ. nāgaur i­tyā­di­śa­bdā­nāṃ tv a­ta­dvya­va­cche­da­vi­śi­ṣṭo vācyaḥ, sāmānyaṃ tu ga­mya­m­. ta­syā­tya­ntā­bhā­ve tu ta­da­ta­dva­rga­pra­vi­bhā­go 'pi na syād ity u­kta­m­. tasmāt sā­mā­nya­gra­ha­ṇā­śra­yai­ṣā­na­nta­vya­kti­ṣu vyā­pti­saṃ­ke­ta­yoḥ pra­ti­pa­tti­r iti.</p><p n="a_775 b_YA_27­2­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­2­,12~</span>tad evaṃ sthitam etat — vya­kti­bhe­de 'pi dṛ­ṣṭai­ka­sā­mā­nya­vi­śi­ṣṭā­rthā­nu­mā­pa­ka­m a­nu­mā­naṃ dṛṣṭam iti. tasmin pakṣe sū­rya­ga­tyā­dya­nu­mā­na­m api dṛṣṭam eva, sa­mba­ndhi­vai­la­kṣa­ṇye 'py a­bhi­nna­jā­ti­tvā­d gateḥ. pa­rva­tā­di­vai­la­kṣa­ṇye 'py a­gni­jā­ti­va­t­.</p><p n="a_776 b_YA_27­2­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­2­,15~</span>anye tu bruvate — ya­trā­nu­me­yaṃ prāg dṛ­ṣṭa­m­, pra­vṛ­ttyu­tta­ra­kā­le ca draṣṭuṃ śakyate yadi na naśyeta pra­mā­tṛ­sa­dha­rmā­ṇāṃ vā puṃsāṃ kadāpi dṛṣṭaṃ ta­da­nu­mā­naṃ dṛ­ṣṭa­m­, ta­dvi­la­kṣa­ṇaṃ tu sā­mā­nya­to­dṛ­ṣṭa­m iti. asmin pakṣe sū­ryā­di­ga­tya­nu­mā­na­m api sā­mā­nya­to­dṛ­ṣṭa­m eva. kim atra li­ṅga­m­? de­śā­nta­ra­prā­ptiḥ­. kim idaṃ de­śā­nta­raṃ digdeśo 'tha vā deśo vā syāt? ubhayaṃ na pratyakṣaṃ ta­dvṛ­tti­saṃ­yo­go 'pi vā­yu­gi­ri­saṃ­yo­ga­va­n na pra­tya­kṣa­s tat kathaṃ te­nā­si­ddhe­na gatir a­nu­mī­ya­te­? ke­va­la­m ayam ā­di­tya­ma­ṇḍa­laṃ paśyati na de­śā­nta­ra­śa­bda­vā­cyaṃ kiṃcid iti. a­nu­mi­tā de­śā­nta­ra­prā­pti­r liṅgam ity a­do­ṣaḥ­. kathaṃ de­śā­nta­ra­prā­pti­mā­n ā­di­tyaḥ­? dravyatve sati kṣa­ya­vṛ­ddhi­pra­tya­yā­vi­ṣa­ya­tve ca prā­ṅmu­kho­pa­la­bhya­tve cā­nu­tpa­nna­pā­da­vi­hā­ra­syā­pi pa­ri­vṛ­ttya pra­tya­ya­vi­ṣa­ya­tvā­n ma­ṇyā­di­va­d iti. evaṃ tarhi ni­ṣkri­yai­kā­bhi­mu­kha­syā­rka­ca­ndrā­di­bi­mbaṃ paśyato '­rddha­gha­ṭi­kā­dyu­tsthā­na­pra­ti­pa­tti­r na syāt. tasmād anyaḥ kaścid dha­rma­vi­śe­ṣo­r kādeḥ prā­pti­vi­śe­ṣā­nu­mā­pa­ko va­kta­vyaḥ­, pratyakṣā vā prāptir di­gā­di­pra­de­śā­nta­re­ṇa ya­thā­rddha­gha­ṭi­kā­di­pra­tī­tiḥ syān na ca pra­tya­kṣā­pra­tya­kṣa­vṛ­tti­tve­na vā­yu­gi­ri­prā­pti­va­d a­pra­tya­kṣa­tva­m­. na hi dṛṣṭe '­nu­pa­pa­nnaṃ nāma. kutaś cā­rddha­gha­ṭi­kā­di­pra­tī­ti­r a­vi­saṃ­vā­di­nī­? yady a­nya­trā­nya­n nimittaṃ gha­ṭa­mā­naṃ kiṃcid u­cya­te­, tad evāstu nāsmākaṃ nirbandha iti. tat punaḥ svā­rtha­pa­rā­rtha­bhe­de­na dvividhaṃ dṛṣṭaṃ sā­mā­nya­to dṛṣṭaṃ caikaṃ dvividhaṃ vidyate —</p><ab type="head" resp="YA">svā­rtha­pa­rā­rtha­bhe­da­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_777 b_YA_27­3­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­3­,2~</span>tatra pa­ro­pa­de­śā­na­pe­kṣaṃ svā­rtha­m­, ta­da­pe­kṣaṃ ca pa­rā­rtha­m iti. naivaṃ dvividhaṃ yu­kta­m­, svā­rtha­pa­rā­rthā­sa­mbha­vā­t­. va­ktra­pe­kṣa­yā­nu­vā­daḥ śro­tra­pe­kṣa­yā tu svārtham eva. kaś cātra viśeṣaḥ pra­tya­kṣe­ṇa vā­nu­mā­ne­na vā śabdena vā­nu­ga­taṃ liṅgam iti? tan na; la­kṣa­ṇa­bhe­dā­t ta­du­pa­pa­tteḥ­, dṛ­ṣṭā­di­bhe­da­va­t­. ata eva na va­ktra­pe­kṣa­ye­tyā­di yu­kta­m­. na hi va­ktra­pe­kṣa­yā śro­tra­pe­kṣa­yā vā­nu­mā­naṃ dṛṣṭam u­cya­te­, sā­mā­nya­to­dṛ­ṣṭaṃ vā, kin tu la­kṣa­ṇā­pe­kṣa­yā­. bhavatu vā va­ktra­pe­kṣa­yā parārthaṃ yata eva vaktus ta­da­pe­kṣā nāsty a­nu­vā­da­ka­tvā­d ata eva pa­ra­pra­tī­tya­rthaṃ te­no­pa­nya­sta­m iti pārārthyaṃ tasya. astu vā śro­tra­pe­kṣa­yā svayaṃ vyā­pti­sma­ra­ṇā­dau mū­ḍha­tvā­t sā­ma­rthya­vi­ka­laḥ pa­ra­smā­t pra­ti­pā­da­kā­d arthaṃ pra­yo­ja­na­m a­nu­mā­nā­khyaṃ prā­pno­tī­ti pa­rā­rtha­m u­cya­te­. yat punaḥ kaś cātra viśeṣa ity uktaṃ tatra pa­ri­hā­raḥ pa­ro­pa­de­śa­s tu pa­ñcā­va­ya­vaṃ vākyam iti. etad uktaṃ bhavati — yo hi śabdaṃ ca­kṣu­rā­di­va­t sva­sva­rū­pa­mā­tre­ṇa liṅgaṃ brūte va­ktra­pe­kṣaṃ svārtham eva. na hi paras ta­trā­nu­mā­nā­rthaṃ śabdam u­ccā­ri­ta­vā­n­, kin tv a­pra­tī­ta­dhū­mā­di­pra­tī­tya­rtha­m­, nāpi śrotā vyā­pti­sma­ra­ṇā­dau mūḍhaḥ param a­pe­kṣa­te­. yas tu liṅgaṃ pra­ti­pa­dya­mā­no 'pi vyā­pti­sma­ra­ṇā­dau mūḍhaḥ pa­ñcā­va­ya­ve­na vākyena pra­ti­bo­dhya­te­, tasya ta­dvā­kyā­pe­kṣa­m a­nu­mā­naṃ pa­rā­rtha­m u­kta­m­, ta­nmo­ha­ni­va­rta­na­vi­śe­ṣe­ṇe­ti­. atra gṛhīte 'pi vyāptyādau ta­thā­tvā­sma­ra­ṇa­m eva mohas tena sa­ndi­gdha­syā­pi pra­ti­bo­dha­kaṃ pa­rā­rthā­nu­mā­naṃ bha­va­tī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">vā­kyā­syā­nu­mā­na­tvaṃ gauṇam</ab><p n="a_778 b_YA_27­3­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­3­,19~</span>nanu ca so 'yaṃ paramo nyāya ity a­bhi­dhā­nā­d vākyam e­vā­nu­mā­na­m­, tat kim ucyate ta­da­pe­kṣa­m iti? na; vā­kya­syo­pa­cā­re­ṇā­nu­mā­na­tvā­bhi­dhā­nā­t­. na hi vākyaṃ sākṣād a­nu­mi­ti­sā­dha­na­m­, tasya sa­ma­rtha­he­tu­pra­khyā­pa­ne­nai­va ca­ri­tā­rtha­tvā­t­. ni­mi­tta­pra­yo­ja­na­yo­r a­bhā­vā­d a­nu­pa­cā­ra iti cet, na; ta­du­pa­pa­tteḥ­. tathā hi — nimittaṃ tāvat tādarthyaṃ sādhanaṃ vā — ta­tpra­vṛ­ttya­rthaṃ vākyaṃ ta­tsā­dha­kaṃ vā ta­ccha­bde­no­kta­m­, prāg a­va­sthi­ta­m apy a­nu­mi­ti­sā­dha­naṃ vākyena śa­kti­ma­t kri­ya­te­. pra­yo­ja­naṃ punaḥ so 'yaṃ paramo nyāya ity atraiva va­kṣyā­maḥ­. gauṇasya mu­khyā­pe­kṣi­tva­jñā­pa­nā­rthaṃ pa­ro­pa­de­śā­pe­kṣa­m ity uktam —</p><p n="a_779 b_YA_27­3­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­3­,27~</span>nanv evam uktam — pa­ro­pa­de­śaḥ pa­ñcā­va­ya­va­vā­kya­m iti. kiṃ punar atra vākyam u­cya­te­? kutaḥ saṃ­śa­yaḥ­? vi­pra­ti­pa­tteḥ —</p><ab type="head" resp="YA">spho­ṭa­vā­da­s ta­tkha­ṇḍa­naṃ ca</ab><p n="a_780 b_YA_27­3­,30~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­3­,30~</span>kecid atra bruvate — va­rṇa­vya­ti­ri­ktāḥ pa­da­vā­kyā­tmā­naḥ śabdāḥ santi. yathā — svam arthaṃ pa­ri­sphu­ṭa­ya­ntaḥ sphoṭākhyāṃ labhanta iti, na; pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. na hi ta­thā­bhū­ta­śa­bdā­sti­tve pra­mā­ṇa­m asti. na nāsti pra­tya­kṣā­rthā­pa­ttyoḥ sa­mbha­vā­t­. pra­tya­kṣe­ṇai­va tāvad a­bhi­nnā­kā­ra­jñā­ne­na padaṃ vākyaṃ ca pra­tī­ya­te­. na ca bhinneṣv a­bhi­nna­bu­ddhi­r a­vi­saṃ­vā­di­nī yu­ktā­va­ya­vi­pra­tya­kṣa­tve 'py ayam eva nyāyaḥ so 'tra kin na mṛ­ṣya­te­? kiṃ ca spho­ṭā­bhā­ve '­rtha­pra­tī­ti­r na syāt, na hi varṇānāṃ sa­ma­stā­nāṃ vyastānāṃ vā­rtha­pra­ti­pā­da­na­sā­ma­rthya­m asti. sa­mu­dā­yā­sa­mbha­va iti cet, na; ta­da­bhā­ve sa­rvā­gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgā­d ity u­kta­m­. na caivaṃ spho­ṭā­bhā­ve kiṃcid a­ni­ṣṭa­m ā­pa­dya­te­. kiṃ vā­va­ya­vā­gra­ha­ṇe 'py a­va­ya­vi­bu­ddhi­va­d va­rṇā­gra­ha­ṇe 'pi pa­dā­di­bu­dhya­bhā­vā­t­. kiṃ ca varṇeṣv eva vi­bha­ktya­nta­tve­na śiṣṭaiḥ pa­da­saṃ­jñā­ka­ra­ṇā­t­. "­su­pti­ṅa­ntaṃ pa­da­m­" "te vi­bha­ktya­ntāḥ pa­da­m­" iti ca. ta­tsaṃ­ke­tā­nu­sā­re­ṇa varṇeṣv eva pa­da­bu­ddhi­r bha­va­tī­ti­. tan na pra­tya­kṣa­grā­hyaḥ sphoṭaḥ. nāpy a­tha­pra­ti­pa­ttya­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā­, varṇebhya e­vā­rtha­pra­tī­teḥ­. sphoṭād a­rtha­pra­tī­tau ca va­rṇo­ccā­ra­ṇa­vai­ya­rthyaṃ syāt. ta­dvya­ñja­ka­tvā­n na vai­ya­rthya­m iti cet, na; sa­mā­na­do­ṣa­tvā­t­. ye doṣā a­rtha­vya­ñja­ka­tve va­rṇā­nā­m­, spho­ṭa­vya­ñja­ka­tve kathaṃ na? ato yena ca pra­kā­re­ṇa spho­ṭa­vya­ñja­ka­tva­m iṣṭaṃ te­nā­rtha­vya­ñja­ka­tva­m evāstu kim iti — pra­yā­se­ne­ti­?</p><ab type="head" resp="YA">va­rṇa­sa­ntā­nā­ra­bdha­pa­da­pa­kṣe doṣaḥ</ab><p n="a_781 b_YA_27­4­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­4­,18~</span>ye 'py āhuḥ — varṇaiḥ sa­ntā­ne­nā­kā­śe va­rta­mā­naiḥ padam ā­ra­bhya­te­, padais tu vākyam iti. ta­nma­ta­m api spho­ṭa­ni­rā­ka­ra­ṇa­nyā­ye­na ni­rā­ka­rta­vya­m­, va­rṇa­vya­ti­re­ka­pa­kṣa­sya sa­rva­syā­pi spho­ṭa­sa­mā­na­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">va­rṇa­sa­mū­he doṣāḥ</ab><p n="a_782 b_YA_27­4­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­4­,22~</span>va­rṇa­sa­mū­haḥ pa­da­m­, pa­da­sa­mū­ho vā­kya­m­, vā­kya­sa­mū­haḥ pra­ka­ra­ṇa­m­, pra­ka­ra­ṇa­sa­mū­ho ya­thā­sa­ma­yaṃ pādo vāhnikaṃ vādhyāyo vā, ta­tsa­mū­haḥ śāstram iti. kathaṃ punaḥ kṣa­ṇi­kā­nāṃ varṇānāṃ samūhaḥ sa­mbha­va­ti­? naivātra va­nā­di­va­da­va­sthi­tā­nāṃ samūho vi­va­kṣi­taḥ­, kin tu ka­lpa­na­yā yā­gā­di­kri­yā­sa­mū­ha­va­t­.</p><p n="a_783 b_YA_27­4­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­4­,26~</span>kathaṃ punar va­rṇa­sa­mū­haḥ pa­dā­rtha­jñā­na­sya hetuḥ? kathaṃ ca na syāt? a­ntya­va­rṇā­śra­va­ṇe pa­dā­rtha­jñā­nā­nu­tpa­tte­r a­ntya­va­rṇa­kā­le pū­rva­va­rṇā­nāṃ ti­ro­bhā­vā­d a­he­tu­tva­m iti. na cā­ntya­syai­va he­tu­tva­m­, a­dha­sta­no­ccā­ra­ṇā­na­rtha­kya­pra­sa­ṅgā­d iti. atraike bruvate — vinaṣṭ nām api he­tu­tva­m asti, ya­the­ṣṭa­de­śa­prā­ptā­v a­ntya­kri­yā­kā­le a­dha­sta­na­kri­yā­ṇā­m iti, tan na; a­si­ddha­tvā­t­. a­ntya­kri­yai­va tatra hetur na naṣṭāḥ kriyāḥ, naṣṭānāṃ ja­na­ka­tve pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. a­ntya­va­rṇā eva tarhi pa­da­m­. na cā­dha­sta­nā­na­rtha­kya­m­, a­dha­sta­nā­nu­ccā­ra­ṇe '­ntya­tvā­sa­mbha­vā­t­, pū­rva­kri­yā­nu­tpa­ttā­v a­ntya­kri­yā­va­d iti. viṣamo 'yam u­pa­nyā­sa­s tarhi yato hi dū­ra­de­śa­stha­syā­bhi­pre­ta­de­śā­t pū­rva­pū­rva­de­śaiḥ saha saṃyogo yāvan na sa­mbha­va­ti­, tāvad u­tta­ro­tta­ra­pra­de­śaiḥ saṃyogo na bha­va­ti­, tena pū­rva­pū­rva­pra­de­śā­d u­tta­ro­tta­ra­pra­de­śa­saṃ­yo­gā­rthā­ni karmāṇy u­pa­kā­rī­ṇi sa­mbha­va­nti­. yas tv a­bhi­pre­ta­de­śā­na­nta­ra­de­śa­sthaḥ sa ka­rmā­nta­rā­ṇy a­kṛ­tvai­vā­bhi­pre­ta­de­śe­na saṃ­yu­jya­te­. na cātra pū­rva­pū­rva­va­rṇā­nu­ccā­ra­ṇe '­bhi­pre­ta­va­rṇā­c cā­ra­ṇa­m a­śa­kya­m­, yena tad u­ccā­ra­ṇa­m apy a­rtha­va­t syād iti.</p><p n="a_784 b_YA_27­5­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­5­,8~</span>pū­rva­va­rṇa­saṃ­skā­rā­pe­kṣo 'ntyo varṇaḥ padam iti cet, na; saṃ­skā­ra­sya sā­kṣā­da­nu­bha­vo­tpa­ttau sā­ma­rthyā­na­va­dhā­ra­ṇā­t­. anyathā hi li­ṅga­śa­bdā­v api saṃ­skā­rā­pe­kṣā­v e­vā­rtha­pra­ti­pa­ttiṃ ka­ri­ṣya­taḥ­, kiṃ vyā­pti­saṃ­ke­ta­yoḥ smṛtyā ka­lpi­ta­ye­ti­? evaṃ tarhi pū­rva­saṃ­skā­rāḥ smṛtīr ja­na­ya­nti­, tābhiḥ sahāntyo varṇaḥ padam iti, na; jñā­na­yau­ga­pa­dya­pra­ti­ṣe­dhā­t­. ekām eva tarhi smṛtiṃ mecakāṃ ja­na­ya­ntu­, tayā sahāntyo varṇaḥ padam iti, na; pra­ti­ba­ndhā­bhā­vā­t­. e­kā­tma­sa­ma­vā­yi­tva­pra­ti­ba­ndhe­, de­śa­kā­la­vi­ṣa­ya­bhe­de­no­tpa­nnā­nā­m api saṃ­skā­rā­ṇā­m e­ka­smṛ­ti­ja­na­ka­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. etena tebhya e­ka­saṃ­skā­ra­s tasmāc caikā smṛtir ity eṣāpi kalpanā pra­tyu­ktā­. tā etāḥ kalpanā vā­kya­pa­kṣe 'pi kṛtvā dū­ṣa­yi­ta­vyāḥ­, sa­mā­na­nyā­ya­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">pū­rva­pū­rva­va­rṇa­vi­śi­ṣṭo­tta­ro­tta­ra­va­rṇa­kra­ma­pa­kṣaḥ</ab><p n="a_785 b_YA_27­5­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­5­,18~</span>anye tv āhuḥ — pra­tha­ma­va­rṇe­na viśiṣṭo dvitīyaḥ pra­tī­ya­te­, dvi­tī­ye­na viśiṣṭaḥ tṛ­tī­ya­s tāvad yāvad antyo varṇaḥ. sa caivaṃ vi­śi­ṣṭe­nā­nu­bha­ve­na saha padaṃ vākye 'py eṣā kalpanā yadi kri­ya­te­, tato '­pra­tī­tā­rthai­r api padair vi­śi­ṣṭa­m a­ntya­pa­daṃ vākyaṃ syāt te­nā­trai­vaṃ kalpanā — pa­dā­rtha­jñā­na­kā­le pa­da­jñā­na­sya vi­na­śya­ttā dvi­tī­ya­pa­da­jñā­na­syo­tpa­dya­mā­na­tā­, tato dvi­tī­ya­pa­da­jñā­naṃ pū­rva­pa­da­pa­dā­rthā­va­cchi­nna­m u­tpa­dya­te pa­ra­tha­ma­pa­da­saṃ­ke­ta­smṛ­te­r vi­nā­śa­s tṛ­tī­ya­pa­da­jñā­na­syo­tpa­dya­mā­na­te­ty ekaḥ kālaḥ, tato dvi­tī­ya­pa­da­pa­dā­rtha­vi­śi­ṣṭaṃ tṛ­tī­ya­pa­da­jñā­naṃ sa­mbha­va­ty evaṃ pa­da­śa­te 'pi yo­jya­m­. smṛ­tya­nu­bha­va­yo­r virodho nāsti, vi­jā­tī­ya­tvā­t tena smṛteḥ smṛ­tya­nta­rā­d eva vināśa ukto '­nu­bha­va­syā­nu­bha­vā­nta­rā­d e­ve­ti­.</p><p n="a_786 b_YA_27­5­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­5­,27~</span>atha vā pra­tha­ma­pa­da­jñā­ne­na saṃ­ke­ta­sma­ra­ṇā­d vi­na­śya­da­va­sthe­nai­va pa­da­vi­śi­ṣṭaṃ ta­tpa­dā­rtha­jñā­na­m u­tpā­dya­te­, tena ta­tpa­dā­rthā­va­cchi­nnaṃ dvi­tī­ya­pa­da­jñā­na­m ity evaṃ pa­da­śa­te 'pi yo­jya­m­. evaṃ vi­śi­ṣṭa­m a­ntya­pa­daṃ vākyam u­cya­te­. na cātra pū­rva­pa­da­smṛ­tyā pra­yo­ja­na­m­, ta­tkṛ­ta­syā­rtha­sya vi­śe­ṣa­ṇā­nu­kta­vi­śe­ṣya­jñā­no­tpā­dā­d eva si­ddha­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_787 b_YA_27­6­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­6­,2~</span>tad etad apy a­yu­kta­m­, u­tta­ra­pa­de hi jñānam a­ne­ka­va­rṇā­nu­bha­va­kra­me­ṇo­tpa­dya­te tat kathaṃ vi­na­śya­da­va­sthe­na pū­rva­pa­da­jñā­ne­na ta­da­rtha­jñā­ne­na co­tta­ra­pa­da­jñā­naṃ ja­nya­te­? tasya pra­tha­ma­va­rṇā­nu­bha­vā­d eva na­ṣṭa­tvā­t­. kiṃ cā­kṛ­ta­pra­yo­ja­na­syā­ti­bi­la­mbi­to­ccā­ra­ṇe 'pi pa­dā­rtha­sya vā­kyā­rtha­sya ca pra­ti­pa­tti­r bhavati va­rṇā­nta­rā­le pa­dā­nta­rā­le ca kṣu­nni­ṣṭhī­va­nā­di­ka­m api karoti yadā, tadāpy a­rtha­pra­tī­ti­r bhavaty eva. tan na pū­rvo­tta­ra­va­rṇa­yoḥ pa­da­yo­ś ca vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣa­bhā­va iti.</p><ab type="head" resp="YA">anyeṣāṃ vā­kya­ka­lpa­nā</ab><p n="a_788 b_YA_27­6­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­6­,9~</span>anye tu ve­dā­dya­bhyā­sa­ba­le­na saṃ­skā­ra­sya saṃ­skā­ra­he­tu­tvaṃ prasādhya vākyam anyathā ka­lpa­ya­nti — pra­tha­ma­pa­da­jñā­ne­na saṃskāro ja­nya­te­. ta­tsa­hi­te­na dvi­tī­ya­pa­da­jñā­ne­na viśiṣṭo 'nyaḥ saṃskāro ja­nya­te­. evam u­tta­ro­tta­ra­pa­de­ṣv apy u­pā­ntya­pa­daṃ yāvad viśiṣṭaṃ saṃ­skā­ro­tpa­tti­ś ci­nta­nī­yā sa ca saṃskāra u­tta­ra­pa­dā­nu­bha­vā­na­nta­ra­m eva pū­rva­pa­de­ṣv ekāṃ smṛtiṃ ja­na­ya­ti­. ta­yā­nu­bha­ve­na ca vi­śi­ṣṭa­m a­ntya­pa­daṃ vā­kya­m­. saṃ­ke­ta­smṛ­ti­s tu ci­ntya­te­, vākye saṃ­ke­tā­yo­gā­t­. pade tarhi ka­tha­m­? tatrāpy a­ntya­va­rṇā­nu­bha­vā­na­nta­raṃ pū­rva­va­rṇe­ṣu saṃkete caikaiva smṛtir u­tpa­dya­ta iti.</p><ab type="head" resp="YA">pareṣāṃ vā­kya­ka­lpa­nā</ab><p n="a_789 b_YA_27­6­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­6­,17~</span>pare tv a­pra­si­ddhā­rthā­nā­m api padānāṃ vā­kya­tva­pra­sa­ṅga­bha­yā­d anyathā vākyaṃ ka­lpa­ya­nti — pa­da­saṃ­skā­re­ṇa pa­dā­rtha­jñā­ne­na ca viśiṣṭaḥ saṃskāraḥ kṛtas ta­tsa­hi­te­na dvi­tī­ya­pa­da­jña­ne­nā­nya­s ta­tsa­hi­te­na dvi­tī­ya­pa­dā­rtha­jñā­ne­nā­nya­s ta­tsa­hi­te­na tṛ­tī­ya­pa­da­jñā­ne­nai­ve­ty evam u­pā­ntya­pa­daṃ yāvat tataḥ pū­rva­va­da­ntya­pa­daṃ smṛ­tya­nu­bha­va­sa­hi­taṃ vā­kya­m­. a­ntya­pa­dā­rtha­syai­va vā­kyā­rtha­tvā­t tena tatra saṃ­ke­ta­smṛ­ti­r api na ci­nti­tā­.</p><p n="a_790 b_YA_27­6­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­6­,22~</span>pū­rva­pa­da­pa­dā­rthe­ṣv a­ntya­pa­da­saṃ­ke­te caikā smṛtir ity anye.</p><ab type="head" resp="YA">a­pa­re­ṣāṃ vā­kya­ka­lpa­nā</ab><p n="a_791 b_YA_27­7­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­7­,2~</span>apare tv a­ntya­pa­dā­rtha­syai­va vā­kyā­rtha­tvaṃ nā­nu­ma­nya­nte­, pra­dhā­na­sya vā­kyā­rtha­tvā­t­. na cā­ntya­pa­dā­rtha­syai­va pra­dhā­na­tvaṃ gu­ṇa­pra­dhā­na­bhā­va­syā­ni­ya­ta­tvā­t­. ā­di­ma­dhya­pa­de 'pi pradhānaṃ kriyākhyaṃ ka­rtṛ­saṃ­ja­kaṃ vānyad vā pra­tī­ya­ta eva. te tv evaṃ ka­lpa­ya­nti — a­ntya­pa­da­pa­dā­rtha­jñā­ne­nā­pi pū­rva­saṃ­skā­ra­sa­hi­te­na viśiṣṭo 'nyaḥ saṃskāro ja­nya­te­, punar a­dṛ­ṣṭa­va­śā­d a­va­sthi­te '­ntya­pa­de '­nu­bha­va­s tataḥ sa­rva­pa­da­pa­dā­rthe­ṣv ekā smṛtis ta­yā­nu­bha­ve­na ca vi­śi­ṣṭa­m antyaṃ padaṃ pra­tha­ma­pa­dā­rthe 'pi viśiṣṭāṃ pra­ti­pa­ttiṃ kurvad vākyam ucyata iti. nā­śa­he­tau saty apy a­dṛ­ṣṭa­va­śā­n na nāśa ity a­ti­śra­ddhe­yaṃ bu­ddhī­nā­m apy evaṃ kasmān na kalpyata iti. smṛ­ti­sthā­ne mānasaṃ pra­tya­kṣa­m eva ka­lpa­ya­nty anye, tasya tri­kā­la­vi­ṣa­ya­tvā­d a­dṛ­ṣṭā­di­sa­ha­kā­ri­vi­śe­ṣo '­ti­pra­sa­ṅga­ni­vā­ra­kaḥ­. saṃ­skā­ra­vi­śe­ṣā­ra­mbha­m eva sma­ra­ṇa­vā­di­nā­py a­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­, tadvaraṃ mā­na­sa­m eva pra­tya­kṣa­m astu vyā­pti­gra­ha­ṇā­di­ṣv api a­syā­bhyu­pa­ga­ta­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­pa­ra­sya vā­kya­ka­lpa­nā ta­tkha­ṇḍa­naṃ ca</ab><p n="a_792 b_YA_27­7­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­7­,14~</span>a­pa­ra­s tv āha — sā hi śu­ddha­pa­da­pa­dā­rtha­gra­ha­ṇā­pe­kṣi­ṇo '­mā­na­sā­d bhavatu tataḥ sa­rva­vā­kya­mā­tra­gra­ha­ṇā­d vā­kyā­rthā­va­ga­mo bha­va­ti­. te­nā­ntya­pa­da­gra­ha­ṇā­na­nta­raṃ kri­yā­kā­ra­kā­nva­ya­sa­hi­te­ṣu pa­da­pa­dā­rthe­ṣv a­dhya­va­sā­yā­khya­mā­na­saṃ pratyakṣaṃ bha­va­ti­, ta­tsa­hi­ta­m a­ntya­pa­daṃ vākyam iti, tad apy a­sa­mī­kṣyo­kta­m­. ka­smā­t­? tau­sa­lā­bhi­pre­tā­rtha­si­ddhi­pra­sa­ṅgā­t­. yady e­va­mbhū­taṃ pra­tya­kṣa­m i­ṣya­te­, tadā vākyena kiṃ ka­lpi­te­na­? ta­da­rtha­pra­ti­pa­tti­s tu mā­na­sa­pra­tya­kṣā­d eva pa­dā­rtha­gra­ha­ṇā­pe­kṣi­ṇo bha­va­tu­, tataḥ sarvaṃ vākyaṃ da­śa­dā­ḍi­mā­di­tu­lya­m ity e­vaṃ­vā­di­no '­bhi­pre­tā­rtha­si­ddhiḥ syāt. ko hy atra viśeṣo yena kri­yā­kā­ra­kā­nva­yā­di­ṣv eva mānasaṃ pra­tya­kṣa­m i­ṣya­te­? na ta­dvi­śi­ṣṭe 'rthe vā­kyā­rtha­tve­nā­bhi­pre­te­? kiṃ cā­śa­bdā­tma­ka­tve vākyasya pra­mā­ṇā­nta­ra­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. śa­bdā­tma­ka­tve tu kathaṃ saṃ­ke­ta­ni­ra­pe­kṣā­t tato '­rtha­pra­ti­pa­ttiḥ­, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­, sū­tra­vi­ro­dha­pra­sa­ṅgā­c ca? na ca vākye saṃketo 'sti, a­pū­rva­vā­kyā­d apy a­rtha­pra­tī­ti­da­rśa­nā­t­.</p><p n="a_793 b_YA_27­7­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­7­,25~</span>kiṃ cā­ntya­pa­dā­rtha­jñā­na­sa­ma­ka­la­m e­vā­ntya­pa­da­syā­pi na­ṣṭa­tvā­n na vā­kyā­rtha­pra­tī­tiḥ śābdī na cā­ntya­pa­dā­rthe­na pra­tī­ya­te­. tadā ca nā­śa­he­tau saty apy a­dṛ­ṣṭa­va­śā­d a­nā­śa­pū­rva­pa­dā­nā­m apy a­vi­nā­śa­ka­lpa­nā­pra­sa­ṅga­s tu­lya­nyā­ya­tvā­t­. tasmād ya­di­ṣṭai­va vā­kya­saṃ­jñā­, vya­va­hā­ra­mā­tre­ṇa ta­da­rthā­nāṃ saṃ­sa­rga­vi­śi­ṣṭa­pra­tya­ya­s tu mānasa eva. padam api na pū­rva­smṛ­tya­pe­kṣo 'ntyo varṇaḥ, kramasya bā­hye­ndri­yā­vi­ṣa­ya­tvā­t ta­tkra­mā­gra­ha­ṇe ca na pa­da­bhā­va­pra­tī­tiḥ­. tasmāt saṃ­tā­ne­nā­kā­śe va­rta­mā­nāḥ kra­ma­vi­śi­ṣṭā yu­ga­pa­nma­na­sā­nu­bhū­tāḥ padam iti tau­sa­laḥ­. kim ayaṃ yu­ga­pa­da­nu­bha­vaḥ śro­trā­pe­kṣaḥ­? a­na­pe­kṣo veti? śro­trā­pe­kṣa­ś cet tatra varṇānāṃ yu­ga­pa­da­sa­ma­vā­yā­n na yuktaḥ. śro­trā­na­pe­kṣa­tve cā­ti­pra­sa­ṅgaḥ śro­tra­vai­ya­rthyaṃ vā­dhi­ryā­bhā­va­pra­sa­ṅga­ś ca. śro­tre­ṇai­kai­kaṃ gṛhītvā tu yu­ga­pa­nma­na­sā gṛ­hṇā­tī­ti cet, na; pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. ta­dā­śu­bhā­vi­tvā­n mi­thyā­bhi­mā­naḥ śa­ta­pa­tra­bhe­da­va­t­. vi­la­mbya­vi­la­mbyo­ccā­ra­ṇe ca ta­thā­bhi­mā­no 'pi nāsti, kra­ma­pra­ti­pra­tti­r apy asti. tasmāt pū­rva­gra­ha­ṇo­pa­kṛ­ta­bā­hye­ndri­ye­ṇā­pi kramo gṛhyata iti kā­la­vi­śi­ṣṭa­sya katahaṃ bā­hyā­kṣa­grā­hya­tva­m iti cet, na; ga­ndha­vi­śi­ṣṭa­sya ca­kṣu­rgrā­hya­tva­va­t ta­tsa­mbha­vā­d iti.</p><p n="a_794 b_YA_27­8­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­8­,14~</span>yac coktam — "­śa­bdā­tma­ka­tve vākyasya kathaṃ saṃ­ke­ta­ni­ra­pe­kṣā­t tato '­rtha­pra­ti­pa­tti­r­" iti, tan na; a­na­bhyu­pa­ga­mā­t saṃ­ke­tā­bhā­va­sya pa­da­sa­mū­ho hi vākyam u­kta­m­. teṣāṃ saṃ­ke­ta­gra­ha­ṇe kathaṃ vākyasya ta­da­bhā­vaḥ­? na hi sa­rva­vṛ­kṣā­ṇāṃ che­da­pu­ṣpā­di­bhā­ve 'pi vanasya ta­da­bhā­vaḥ sa­mbha­vī­.</p><p n="a_795 b_YA_27­8­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­8­,18~</span>yac coktam — "vākye saṃketo nāsty a­pū­rva­vā­kyā­d apy a­rtha­pra­tī­ti­r­" iti, tan na; a­si­ddha­tvā­t­. a­vyu­tpa­nnā­nā­m api ve­dā­dya­rtha­pra­tī­ti­pra­sa­ṅgā­t­. yad apy uktam — "­vya­va­hā­ra­mā­tre­ṇa padeṣv eva vā­kya­saṃ­jñe­ṣṭai­va­" iti. tad apy a­sa­t­; saṃ­sa­rga­vi­śi­ṣṭā­rtha­pra­ti­pā­da­ka­tve­na saṃ­jñā­ka­ra­ṇā­t­. ta­thā­bhū­te 'rthe saṃ­ke­tā­pra­si­ddheḥ kathaṃ śa­bde­bhya­s tasya pra­tī­ti­r iti cet? na; li­ṅga­va­tpra­tī­teḥ­. yathā sā­mā­nye­nai­va dṛ­ṣṭa­sa­mba­ndhaṃ liṅgaṃ pra­de­śā­di­vi­śe­ṣā­va­cchi­nnaṃ gṛ­hya­mā­ṇaṃ ta­dvi­śe­ṣā­va­cchi­nna­m eva sādhyaṃ sā­dha­ya­ti­. tathā padam apy a­rtha­mā­tre­ṇa pra­tī­ta­sa­mba­ndhaṃ pa­dā­nta­ra­sa­nni­dhā­ne­na śrū­ya­mā­ṇaṃ ta­da­rtha­saṃ­sa­rgā­va­cchi­nna­m evārthaṃ pra­ti­pā­da­ya­ti­. evaṃ hi śabdasya sā­rtha­ka­tvaṃ bha­ve­t­, anyathā sāmānye si­ddha­sā­dhya­tā­va­da­syā­pi vai­pha­lya­do­ṣaḥ syāt tā­va­nmā­trā­rtha­sya saṃ­ke­ta­kā­le 'pi pra­tī­ta­tvā­t sū­tra­vi­ro­dho 'pi nāsti. yathā sā­mā­nye­na gṛ­hī­ta­sa­mba­ndhaṃ liṅgaṃ de­śā­di­vi­śe­ṣaṃ sā­dha­ya­d api na vyā­pti­ni­ra­pe­kṣa­m u­cya­te­. tathā śabdo 'pi sā­mā­nye­na gṛ­hī­ta­sa­ma­yaḥ sa­nni­hi­ta­pa­dā­nta­rā­rtha­vi­śi­ṣṭa­ta­yā­rthaṃ pra­ti­pā­da­ya­nn api sā­ma­yi­ka e­vo­cya­te­.</p><p n="a_796 b_YA_27­9­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­9­,3~</span>nanu ca liṅgasya yatra yatreti sambandhaḥ pra­si­ddha­s tena yatra tad u­pa­la­bhya­te tatraiva deśādau sva­vyā­pa­kaṃ ga­ma­ya­ti­, na tu śa­bda­syai­vaṃ prakāro 'sti, li­ṅgā­nta­rā­na­pe­kṣa­li­ṅga­va­tpa­dā­nta­rā­na­pe­kṣa­pa­dā­d apy a­rtha­vi­śe­ṣā­va­ga­ma­pra­sa­ṅgā­d iti, nedaṃ sā­dhī­yaḥ­; śabdo hi pra­mā­ṇā­nta­raṃ va­kṣyā­ma­s tato nāsya sarvathā liṅgena sā­dha­rmya­m­, sa­rva­sā­dha­rmye hi liṅgam eva śabdaḥ syāt. kiṃcit sā­dha­rmye­ṇa liṅgam u­dā­hṛ­ta­m­. kiṃ cā­pto­pa­de­śaḥ śabda ity u­kta­m­. na ca śuddhān pa­dā­rthā­n padaiḥ pra­ti­pā­da­ya­n nāptaḥ kaścid u­cya­te­, kin tu sopāyaṃ he­yo­pā­de­ya­ta­ttva­m u­pa­di­śa­n­. na ca saṃ­sa­rga­vi­śe­ṣā­na­bhi­dhā­yi­bhiḥ padais ta­du­pa­de­ṣṭuṃ śa­kya­te­. saṃketo 'pi prāyeṇa vā­kya­bhā­vā­pa­nnā­nāṃ padānāṃ gṛ­hya­te­. yathā vyā­ka­ra­ṇe kri­yā­kā­ra­kā­bhi­dhā­yi­nāṃ pa­dā­nā­m a­nyo­nyā­rtha­saṃ­sa­rge­ṇa vi­śi­ṣṭe­ṣv apy artheṣu samayaḥ pra­tī­ya­te nī­lo­tpa­lā­di­pa­dā­nā­m a­nyo­nya­vi­śi­ṣṭā­rthe­ṣv a­pī­ti­. evaṃ lo­ka­vya­va­hā­re 'pi bā­la­vṛ­ddhe­bhya āryāḥ ka­ṇā­dā­di­bhya­ś ca samayaṃ pra­ti­pa­dya­nta iti. evaṃ saṃ­skṛ­ta­bu­ddhi­r a­nya­thā­vi­nya­sta­syā­pi vākyasya pra­ti­bho­hā­bhyāṃ vākyārthaṃ pra­ti­pa­dya­te­. yasyāpi ke­va­la­pa­da­sya kvacid arthe samayaḥ pra­ti­pa­nna­s tasyāpi gṛ­hī­ta­vā­kya­bhā­va­pa­de­ṣu madhye pra­yu­kta­sya ta­dvi­śi­ṣṭa­tvaṃ pra­ti­bho­hā­bhyāṃ pra­ti­pa­dya­te­. yathā kvacit pa­rti­pa­nna­sa­ma­ye­ṣu padeṣu madhye pra­yu­kta­syā­pra­ti­pa­nna­sa­ma­ya­syā­pi pa­da­syā­rthaṃ pra­ti­pa­dya­te­. tadaiva tatra pra­ti­bho­hā­bhyāṃ samayaṃ gṛhītvā tasyārthaṃ pra­ti­pa­dya­te na tv a­saṃ­ke­ti­tā­d a­rtha­pra­tī­ti­r iti cet, vā­kya­syā­pi tarhi kiṃ naiva śi­ṣya­te­? tathā hi yatra pra­ti­bho­hā­bhyāṃ samayaṃ grahītuṃ na śa­kno­ti­, tatra pra­si­ddhe­ṣv api pa­dā­rthe­ṣu vākyārthaṃ pra­ti­vyā­khyā­na­m a­pe­kṣa­te­. atha keyaṃ pra­ti­bhe­ti ja­nmā­nta­rā­bhyā­sa­jaḥ saṃ­skā­ra­vi­śe­ṣaḥ­, ku­ta­ści­n ni­mi­ttā­t pra­ti­bu­ddhaḥ smṛ­ti­he­tuḥ pra­ti­bhā­tra vi­va­kṣi­tā na tv ārṣaṃ pra­tya­kṣa­m iti. ūhas tu bauddhī śaktiḥ pa­rā­ma­rśo vā. yady evam artho 'sya ta­dā­ne­na saṃ­ga­tā­rtha­tvaṃ na syād ato 'yam artha iti pa­rā­ma­rśaḥ­. nanu caivaṃ pa­rā­ma­rśā­t prāg eva naṣṭaḥ śabdaḥ sa katham arthaṃ pra­ti­pā­da­ye­t­? kiṃ ca da­śa­dā­ḍi­mā­di­pa­da­sa­mū­ho 'pi vākyārthaṃ pra­ti­pā­da­ye­t­. tasmān na pa­da­sa­mū­ho vā­kya­m­, kin tu padāni yathā svam arthaṃ pra­ti­pā­dya ni­va­rta­nte tataḥ pa­dā­rtha­sa­mū­hā­d vā­kyā­rtha­pra­ti­pa­tti­r ity a­pa­re­.</p><p n="a_797 b_YA_27­9­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 27­9­,29~</span>tad apy a­sā­dhī­yaḥ­, pa­dā­rtha­sa­mū­ho 'pi hi nāvaśyaṃ vi­dya­mā­naḥ­, pā­ṇḍa­vā­di­pa­dā­rthā­nā­m a­gni­ho­trā­di­kri­yā­ṇāṃ ca ta­tpha­lā­nāṃ cā­va­rta­mā­na­tvā­t­. kutas tato vā­kyā­rthā­va­ga­maḥ­? ta­tsā­dha­naṃ pa­dā­rtha­sa­mū­ha­vi­ṣa­yaṃ jñānam iti cet. pa­da­sa­mū­ha­vi­ṣa­yaṃ jñānaṃ kin na tathā?</p><p n="a_798 b_YA_28­0­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­0­,1~</span>kiṃ ca da­śa­dā­ḍi­mā­di­pa­dā­rtha­sa­mū­ho 'pi vākyārthaṃ kin na ga­ma­ye­t­? ta­trā­pe­kṣā­sa­nni­dhe yo­gya­tā­di­ni­mi­ttā­bhā­vā­d iti cet. pa­da­sa­mū­he 'py ayaṃ samānaḥ pa­ri­hā­raḥ pra­mā­ṇā­nta­ra­pra­sa­ṅga­ś ca. na hi pa­dā­rtha­sa­mū­haḥ pra­tya­kṣā­dī­nā­m a­nya­ta­me '­nta­rbha­va­ti śabdād a­va­ga­taḥ pa­dā­rtha­sa­mū­ho vākyārthaṃ ga­ma­ya­ti­, tenāsau śabde '­nta­rbha­va­tī­ti cet, evaṃ tarhi pra­tya­kṣā­va­ga­ta­yoḥ śa­bda­li­ṅga­yoḥ svā­rtha­pra­ti­pā­da­ka­tvā­t tayoḥ pratyakṣe '­nta­rbhā­va­pra­sa­ṅgaḥ­, pra­tī­tya­bhā­vā­c ca, na hi pa­dā­rthe­ṣu vākyam idam iti — pa­dā­rthe­bhyo mayā vākyārthaḥ pra­ti­pa­nna iti vā pra­tī­ti­r asti.</p><ab type="head" resp="YA">a­nvi­tā­bhi­dhā­na­vā­daḥ</ab><p n="a_799 b_YA_28­0­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­0­,9~</span>nāpy a­bhi­hi­tā­nva­yaḥ­, prāg apy a­nva­ya­sa­dbhā­vā­t­. anvayo hi kri­yā­kā­ra­ka­vi­śe­ṣa­ṇā­dī­nā­m a­nyo­nya­saṃ­sa­rga­vi­śe­ṣo '­bhi­dhī­ya­te­. sa ca prāg apy asti taddarśī hi ta­tpra­ti­pā­da­nā­ya vākyam u­ccā­ra­ya­ti — śyāmaḥ puruṣaḥ ku­ṭhā­re­ṇa girau mahāntaṃ vṛkṣaṃ chi­na­ttī­ti­. a­bhi­hi­tā­nāṃ pa­dā­rthā­nāṃ paścād anvayaḥ pra­tī­ya­te­, te­nā­bhi­hi­tā­nva­ya iti cet, sa punaḥ kiṃ paścād a­rtha­sā­ma­rthyā­t pra­tī­ya­te­? kiṃ vā śa­bda­sā­ma­rthyā­d iti? yady a­rtha­sā­ma­rthyā­t tadā śyāmena kuṭhāraḥ puruṣaṃ giraye mahato vṛkṣeṇa chinatty eva śabdair a­bhi­hi­tā­nā­m apy arthānāṃ sā­ma­rthyā­d anvayaḥ pra­tī­ye­ta­. na hy a­nya­thā­bhi­dhā­ne­na pa­dā­rthā­nāṃ sāmarthyaṃ ni­va­rta­te '­nya­thā­tvaṃ vā bha­ve­t­.</p><p n="a_800 b_YA_28­0­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­0­,17~</span>kiṃ ca kā­vya­śā­strā­di­ṣu pa­dā­rtha­pra­tī­tā­v a­nva­ya­pra­ti­pa­ttya­rthaṃ ke­ṣāṃ­ci­d vyā­khyā­pe­kṣi­tva­da­rśa­nā­t­. kiṃ cā­nva­yā­na­bhi­dhā­ne katham a­nvi­ta­m idaṃ vā­kya­m­, idaṃ tv a­na­nvi­ta­m iti vya­pa­de­śaḥ­? atha śa­bda­sa­ma­rthyā­t paścād anvayaḥ pra­tī­ya­te­, sa kiṃ sva­ta­ntraḥ­? atha pa­dā­rtha­ni­ṣṭha iti? na tāvat sva­ta­ntra­s tathā pra­tī­tya­bhā­vā­d a­bhi­hi­tā­nā­m anvaya iti vi­ro­dhā­c ca. ata eva na pa­dā­rthā­nta­ra­ni­ṣṭha­s ta­tpra­ti­pa­ttyu­pā­yā­bhā­vā­c ca. nāpy a­bhi­hi­ta­pa­dā­rtha­ni­ṣṭhaḥ­, śyā­ma­śa­bde­na hi ya­thā­sa­ma­yaṃ pra­vṛ­tte­nā­pu­ru­ṣo 'py a­bhi­hi­taḥ pu­ru­ṣa­śa­bde­na cāśyāmo 'py evaṃ ku­ṭhā­rā­di­śa­bde­na ku­ṭhā­rā­di­mā­tra­m­. na cai­vaṃ­bhū­tā­nāṃ pa­dā­rthā­nā­m anvayo bha­va­ti­.</p><p n="a_801 b_YA_28­0­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­0­,25~</span>a­thā­nyo­nya­saṃ­sa­rga­vi­śi­ṣṭā­rthā­bhi­dhā­nā­yo­ccā­ri­tāḥ śyā­mā­di­śa­bdāḥ pa­ra­spa­rā­rtha­jñā­nā­pe­kṣā­s ta­thā­vi­śi­ṣṭā­ne­vā­rthā­na­bhi­da­dha­te­. samayo 'py e­va­m­, na hi te sā­mā­nya­śa­bdāḥ­, ye pra­ka­ra­ṇā­dya­pe­kṣā ity u­pa­de­śā­d vya­va­hā­ra­ta­ś ca pra­tī­ya­nta iti siddhaṃ tarhy a­nvi­tā­bhi­dhā­na­m­.</p><p n="a_802 b_YA_28­0­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­0­,29~</span>yat tu kaścid āha — mā­na­sa­pra­tya­kṣa­je­ya­m a­nva­ya­pra­tī­ti­r bā­dhi­tā­nya­sā­dha­na­tve sati vi­śi­ṣṭa­pra­tī­ti­tvā chvo me bhrā­tā­ga­nte­ti pra­tī­ti­va­d iti, tan na; vi­śe­ṣa­ṇā­si­ddha­tvā­t­. na hi vā­kya­ja­nya­tve 'syāḥ kiṃcid bā­dha­ka­m astīti va­kṣyā­maḥ­. śvo me bhrā­tā­ga­nte­ti na ke­ṣāṃ­ci­d asti pra­tī­ti­r ity asiddhaṃ ni­da­rśa­na­m­. nanu bālānāṃ ke­ṣāṃ­ci­d asti, kathaṃ tva­yā­va­ga­ta­m­? ta­dva­ca­nā­vi­saṃ­vā­dā­d iti cet? na; ya­thā­ka­thaṃ­ci­d bruvataḥ saduktiḥ ka­sya­ci­d va­ca­na­sya kā­ka­tā­lī­ya­va­d a­vi­saṃ­vā­do bhavaty apy u­nma­ttā­di­va­n nai­tā­va­tā teṣāṃ ta­da­rtha­ni­śca­yaḥ si­ddhya­ti­. atha vā kā­ka­ru­tā­di­va­d bā­la­va­ca­naṃ śa­ku­na­tve­nā­rthaṃ sū­ca­ya­l liṅgam eva yadi sa­mā­na­saṃ­pra­tya­kṣaṃ vā­kyā­rtha­vi­ṣa­yaṃ syāt. tadā śa­bdā­śra­va­ṇe 'pi su­khā­di­ṣv iva vā­kyā­rthe­ṣu tad bha­ve­t­. sa­ha­kā­ri­vai­ka­lyā­n na bha­va­tī­ti cet, kiṃ śa­bda­jñā­naṃ sa­ha­kā­ri­? pa­dā­rtha­jñā­naṃ vā? śa­bda­jñā­naṃ cet kathaṃ na vā­kyā­rtha­pra­tī­ti­r vā­kya­jā­? pa­da­sa­mū­ha­jñā­na­jai­va hi vā­kya­je­ty u­cya­te­. ya­thā­tī­ta­li­ṅga­jñā­na­jā­py a­nu­me­ya­tra­tī­ti­r na mā­na­sa­pra­tya­kṣa­jā­, kin tu lai­ṅgi­kai­vo­cya­te­. atha pa­dā­rtha­sa­mū­ha­jñā­naṃ ma­naḥ­sa­ha­kā­ri­, tathā saty a­bhi­hi­tā­nva­ya­pa­kṣa­si­ddhiḥ syāt tatra coktaṃ do­ṣa­jā­ta­m­. na cā­bhi­hi­tā­nva­ya­vā­dy api manasaḥ kā­ra­ṇa­tvaṃ pra­tyā­ca­ṣṭe­, sa­rva­jñā­nā­nāṃ ma­naḥ­kā­ra­ṇa­tvā­t­. na ca ma­no­ja­nya­tvā­d eva mānasaṃ pra­tya­kṣa­m­, sa­rva­jñā­nā­nāṃ ta­dbhā­va­pra­sa­ṅgā­t­. bā­hye­ndri­yā­ja­nyā­pa­ro­kṣā­nu­bha­vo ho mā­na­sa­pra­tya­kṣaṃ pha­la­m­, na cā­dṛ­ṣṭe­śva­rā­dau vākyārthe '­sma­dā­de­r a­pa­ro­kṣā­nu­bha­vaḥ sa­mbha­va­ti yo­gya­yo­gi­no­r a­vi­śe­ṣa­pra­sa­ṅgā­t­. kiṃ ca vākyārthe su­kha­duḥ­khā­di­pra­tya­kṣe ca pra­tī­ti­vi­śe­ṣo na syān mā­na­sa­pra­tya­kṣa­tvā­vi­śe­ṣā­t­.</p><p n="a_803 b_YA_28­1­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­1­,18~</span>kiṃ ca pa­dā­rtha­pra­tī­te­r api mā­na­sa­pra­tya­kṣa­ja­tvaṃ ka­lpa­yi­ta­vya­m­, tu­lya­nyā­ya­tvā­t­. sū­kṣme­kṣi­ka­yā pa­dā­rtha­pra­ti­pa­tti­r api na śābdī, pa­da­syā­pi tṛtīye kṣaṇe 'vaśyaṃ mū­rta­dra­vya<ref type="note-up">1</ref>saṃ­yo­gā­t kā­rya­śa­bdā­d vā nivāśaḥ sa­mbha­va­ti­. na ca tṛtīye kṣaṇe pa­dā­rtha­jñā­naṃ bha­va­ti­, saṃ­ke­ta­smṛ­ti­r api hi tadā na sa­mbhā­vya­te­. na ca nā­śa­kā­ra­ṇa­yo­ge 'py a­dṛ­ṣṭa­va­śā­d a­va­sthā­naṃ sa­mbha­va­ti­, pa­da­sa­mū­ha­syā­py a­dṛ­ṣṭa­va­śā­d vā­kyā­rtha­pra­ti­pa­tte­r a­va­sthā­na­pra­sa­ṅgā­t­. kvacit tu pra­ṇi­dhā­na­dha­rmā­dha­rmā­di­bhi­ś cireṇa saṃketaṃ smṛtvā padārthaṃ pra­ti­pa­dya­te­. tathā li­pya­kṣa­re­ṣu ma­na­sai­va padāny a­nu­sa­ndhā­ya ta­tsaṃ­ke­taṃ smṛtvā pa­dā­rthā­d vākyārthaṃ ca pra­ti­pa­dya­te­. tad evaṃ vā­kyā­rtha­jñā­ne­na sa­mā­na­yo­ga­kṣe­ma­tvā­t pa­dā­rtha­jñā­na­syā­pi mā­na­sa­tvaṃ prā­pta­m­. tataś ca śabdākhyāṃ pramāṇaṃ ni­va­rta­te­. na hi pa­dā­rtha­jñā­ne 'pi kvacit śabdasya sā­kṣā­ddhe­tu­tva­m asti, śrū­ya­mā­ṇa­syā­py a­na­va­sthā­na­syo­kta­tvā­t ta­da­rtha­pra­ti­pa­tte­r a­nya­thā­pi sa­mbha­vā­n na ta­da­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā­pi śa­bdā­va­sthā­na­si­ddhiḥ­. tasmād vā­kya­bhā­ve­na śa­bdā­nu­sa­ndhā­nā­d bhavantī vā­kyā­rtha­pra­ti­pa­tti­r api śābdīty u­cya­te­. mu­khya­ta­s tu śa­bdā­nu­sa­ndhā­ne­nai­va sa­ma­yā­dya­pe­kṣe­ṇa pa­dā­rthe­ṣu vā­kyā­rthe­ṣu ca pra­ti­pa­tti­r ja­nya­te­. tatra ca pa­dā­dya­nu­sa­ndhā­ne padatvaṃ vākyatvaṃ śa­bdā­khya­tvaṃ ca gau­ṇa­m­, pra­mā­ṇa­tvaṃ tu mukhyam eva. amukhye tu śabde gauṇaṃ pra­mā­ṇa­tva­m­, sā­kṣā­da­rtha­jñā­nā­sā­dha­na­tvā­t­. a­nā­pta­va­ca­naṃ tu pra­ṇā­li­ka­yā­pi na sa­mya­ga­nu­bha­va­sā­dha­na­m ity a­pra­mā­ṇa­m evety u­cya­te­. naivam ā­pta­va­ca­na­m­, tasya pra­ṇā­li­ka­yā­rtha­ni­śca­ya­sā­dha­na­tvā­t­. tan na gau­ṇa­tvā­d a­vi­śe­ṣaḥ­, pra­ṇā­li­ka­yā­rtha­ni­śca­ya­sā­dha­na­tvaṃ ca sa­rva­va­rṇā­nāṃ sa­rva­pa­dā­nāṃ cāsti, ta­nnā­ntya­va­rṇa eva pa­da­m­, nā­ntya­pa­da­m eva ca vākyam iti. tathā ca "te vi­bha­ktya­ntāḥ pa­da­m­" iti sūtraṃ "­sā­dha­nī­ya­syā­rtha­sya yāvati śa­bda­sa­mū­he­" ityādi bhāṣyaṃ ca. vā­kyai­ka­de­śā­ś cā­va­ya­vā u­cya­nte­, na cā­ntya­pa­dai­ka­de­śāḥ pra­ti­jñā­da­ya iti. tasmāt pa­da­sa­mū­ha eva vākyam iti sthi­ta­m­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: kā­śa­va­t­. </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">a­va­ya­va­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_804 b_YA_28­2­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­2­,13~</span>ta­de­ka­de­śāḥ kiṃ padāny e­vā­va­ya­vā iti? ucyate — na, kiṃ tarhi? pra­ti­jñā­he­tū­dā­ha­ra­ṇo­pa­na­ya­ni­ga­ma­nā­ny a­va­ya­vāḥ­. sā­dha­nā­ṅgā­bhi­dhā­ya­kaṃ vākyam api ma­hā­vā­kya­syā­va­ya­va­m ity arthaḥ.</p><ab type="head" resp="YA">pra­ti­jñā­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_805 b_YA_28­2­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­2­,17~</span>tatra — "­pra­ti­pi­pā­da­yi­ṣa­yā pa­kṣa­va­ca­naṃ pra­ti­jñā­"­. ji­jñā­su­r api sā­dha­na­ji­jñā­sa­nā­rthaṃ pa­kṣa­va­ca­na­m u­ccā­ra­ya­ti tad api pratijñā mā bhūd iti pra­ti­pi­pā­da­yi­ṣa­ye­ti vi­śe­ṣa­ṇa­m­, tatra co­dya­pa­ri­hā­rā­rthaṃ vā "­sā­dhya­ni­rde­śaḥ pra­ti­jñā­" iti sū­tra­m­. tatra he­tu­dṛ­ṣṭā­nta­yoḥ sā­dha­nā­nta­re­ṇa si­ṣā­dha­yi­ṣa­yā nirdeśaḥ kri­ya­te­, tadā pratijñā sā­bhyu­pa­ga­myā­. na hi pa­ra­syā­si­ddha­m ity eva sādhyam a­trā­bhi­pre­ta­m­, kiṃ tarhi? yad yadā pra­ti­pā­da­ke­na si­ṣā­dha­yi­ṣi­taṃ tad, u­kta­sā­dha­nā­pe­kṣa­sya sā­dhya­tvā­t­. kiṃ punar a­trā­va­dhā­rya­te­? yadi sā­dhya­ni­rde­śa eva pra­ti­jñe­ti pra­ti­jñā­va­dhā­rya­te­, tadā sā­dhya­ni­rde­śo '­na­va­dhā­ri­to '­nya­thā­py astīty a­ti­vyā­pa­kaṃ lakṣaṇaṃ syāt. atha punaḥ sā­dhya­ni­rde­śaḥ pra­ti­jñai­ve­ti sā­dhya­ni­rde­śo '­va­dhā­rya­te­, tathāpy a­na­va­dhā­ri­tā pratijñā a­nya­thā­py astīty avyāpi lakṣaṇaṃ syād iti, nā; a­ni­ya­mā­d iti tamoriḥ — nāyaṃ niyamo 'sti sarvaṃ vākyaṃ sā­va­dhā­ra­ṇa­m iti. yathā "eṣa panthāḥ srughnaṃ gacchai" iti.</p><ab type="head" resp="YA">kīrter a­va­dhā­ra­ṇa­pa­kṣaḥ</ab><p n="a_806 b_YA_28­3­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­3­,2~</span>atrāpy a­va­dhā­ra­ṇa­m asty eveti kīrtir yasmād —</p><lg n="a_807"><l>"­a­yo­gaṃ yogam a­pa­rai­r a­tya­ntā­yo­ga­m eva ca | </l><l>vya­va­cchi­na­tti dharmasya nipāto vya­ti­re­ca­kaḥ || </l><l>vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣyā­bhyāṃ kriyayā ca sa­ho­di­taḥ | </l><l>vi­va­kṣā­to '­pra­yo­ge 'pi tasyārtho 'yaṃ pra­tī­ya­te || </l><l>vya­va­cche­da­pha­laṃ vākyaṃ yathā caitro dha­nu­rdha­raḥ | </l><l>pārtho dha­nu­rdha­ro nīlaṃ sa­ro­ja­m iti vā yathā || </l><l>pra­ti­yo­gi­vya­va­cche­da­s tatrāpy artheṣu gamyate | </l><l>tathā prasiddheḥ sā­ma­rthyā­d vi­va­kṣā­nu­ga­mā­d dhvaneḥ || "</l></lg><p n="a_808 b_YA_28­3­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­3­,11~</span>te­nā­trā­pi yadā pa­thya­nta­re śaṅkā, tadaiṣa evety a­va­dhā­ra­ṇa­m­. yadā tu grā­mā­nta­raṃ ga­mi­ṣya­tī­tyā­śaṃ­kā­, tadā srughnam evety a­va­dhā­ra­ṇa­m­; yadā tu naiṣa srughnaṃ yāvad ga­mi­ṣya­tī­tyā­śaṃ­kā­, tadā gacchaty evety a­va­dhā­ra­ṇa­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_809 b_YA_28­3­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­3­,15~</span>atrāpi ta­mo­ri­r u­kta­vā­n — nā­va­dhā­ra­ṇa­sya viṣayaṃ pa­śyā­maḥ­. sā­mā­nya­śru­tā­v a­ti­pra­sa­ṅga­ni­vṛ­tta­ye hy a­va­dhā­ra­ṇa­m i­ṣya­te­. yatra hi vi­śe­ṣa­ṇa­syā­va­kā­śa­s ta­trā­va­dhā­ra­ṇa­syā­pī­ti­. na ca mā­rga­sva­rū­pa­mā­tra­ji­jñā­suṃ prati go­pā­la­ke­nai­ṣa panthāḥ srughnaṃ ga­ccha­tī­ty u­pa­di­ṣṭe kvacit prasaṅgo 'sti, sā­dhya­ni­rde­śaḥ pra­ti­jñe­ty ukte vā, ya­dvya­va­cche­dā­rtha­m a­va­dhā­ra­ṇa­m ā­śrī­ya­te­.</p><p n="a_810 b_YA_28­4­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­4­,5~</span>pārtho dha­nu­rdha­ra ity atrāpi dro­ṇa­śi­ṣya­tve­na śi­ṣyā­nta­re­ṣu ta­ttu­lya­dhā­nu­rdhā­ryā­śaṃ­kā­yāṃ ta­dvya­va­cchi­tta­ye '­va­dhā­ra­ṇaṃ yu­kta­m­, anyathā tv a­yu­kta­m eva. na hi pārtha eva dha­nu­rdha­ra­s tattulyo 'dhiko vā nāstīti śakyaṃ va­ktu­m­?</p><p n="a_811 b_YA_28­4­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­4­,8~</span>caitro dha­nu­rdha­ra ity a­trā­va­dhā­ra­ṇa­m a­yu­kta­m­, dhā­nu­rdhā­rya­vi­dhā­nā­d e­vā­yo­ga­vya­va­cche­da­si­ddhe­r vi­dhi­pra­ti­ṣe­dha­yo­r e­ka­trā­sa­mbha­vā­t­. e­ka­de­śā­vṛ­tti­pra­ti­ṣe­dhā­rthaṃ tu yu­kta­m­, yathā pā­ṇḍu­pu­trāḥ śūrā e­ve­ti­. e­ka­de­śa­vṛ­ttā­v api vṛ­tti­vya­pa­de­śo 'sti, yathā vi­ṣā­ṇi­tvaṃ vipakṣe vartata iti.</p><p n="a_812 b_YA_28­4­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­4­,12~</span>nīlaṃ sarojaṃ bhavaty evety api na yuktaṃ bha­va­ti­, śabdād e­vā­tya­ntā­yo­ga­vya­va­cche­da­sya si­ddha­tvā­t­. vya­va­cche­da­pha­la­tvaṃ ca vākyasya ni­rā­kṛ­taṃ ni­rā­ka­ri­ṣya­te ca. va­stva­bhi­dhā­ya­ka­syā­pi sā­ma­rthyā­d vya­va­cche­da­si­ddhi­r i­ṣṭai­va­.</p><p n="a_813 b_YA_28­4­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­4­,15~</span>sā­dhya­ni­rde­śaḥ pra­ti­jñe­ty atrāpi sā­ma­rthyā­d a­sā­dhya­ni­rde­śaḥ pratijñā na bha­va­tī­ti ga­mya­te­. tathā ca sati pra­ti­jñā­bhā­sā api ni­ra­stā­s tāṃś ca pra­sa­ṅge­no­pa­ri­ṣṭā­d u­dā­ha­ri­ṣyā­maḥ­. sā­dhya­dha­rma­vi­śi­ṣṭo dharmy evātra sā­dhya­śa­bde­no­kta­s tena sā­dhya­ni­rde­śaḥ pa­kṣa­va­ca­na­m ity eko 'rthaḥ. sā­dhya­dha­rma­ni­rde­śa­s tu na pra­ti­jñe­ty ā­cā­ryāḥ­. bhavatu vā dha­rmi­vi­śi­ṣṭa­dha­rma­syā­pi sā­dhya­śa­bde­nā­tra gra­ha­ṇa­m­, ta­nni­rde­śo 'pi pa­kṣa­va­ca­naṃ na hy agnir atreti śabdād a­gni­mā­n pradeśo na pra­tī­ya­te­. na ca vi­śe­ṣya­mā­ṇa eva dharmī pakṣa uktaḥ, kin tu yo­gya­ta­yā­pi ke­va­la­dha­rmi­ṇo 'py a­bhi­dhā­naṃ tarhi pratijñā syāt, na; vai­ya­rthyā­t­. na hi tato '­bhi­pre­tā­rthaḥ kaścit si­dhya­ti­. a­sā­dha­nā­ṅgaṃ vacanaṃ ni­gra­ha­sthā­naṃ syāt.</p><ab type="head" resp="YA">pra­ti­jñā­vai­ya­rthyā­śa­ṅkā</ab><p n="a_814 b_YA_28­4­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­4­,25~</span>evaṃ tarhi pra­ti­jñai­va na ka­rta­vyā­, tataḥ sā­kṣā­tpā­ra­mpa­rye­ṇa vā si­ddhya­sa­mbha­vā­t­. sākṣāt tāvan na kiṃcid vacanaṃ sā­dha­nā­ṅga­m­. yasmāt —</p><lg n="a_815 b_YA_28­5­,1~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­5­,1~</span><l>"­a­rthā­d a­rtha­ga­teḥ śaktiḥ pa­kṣa­he­tva­bhi­dhā­na­yoḥ | </l><l>nārthe tena tayor nāsti svataḥ sā­dha­na­saṃ­sthi­tiḥ || "</l><l>"­sā­dhyā­bhi­dhā­nā­t pakṣoktiḥ pā­ra­mpa­rye­ṇa nāpy alam | </l><l>śaktasya sūcakaṃ he­tu­va­co '­śa­kta­m api svayam || "</l></lg><p n="a_816 b_YA_28­5­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­5­,5~</span>svārthe 'pi li­ṅga­sa­mba­ddha­dha­rmi­da­rśa­naṃ vyā­pti­smṛ­ti­ś cai­tā­va­d e­vo­pa­yo­gi dṛṣṭaṃ tena sva­pra­ti­pa­tti­va­t pa­ra­syā­pi pra­ti­pa­ttiṃ ci­kī­rṣa­yā a­nta­rvyā­pti­ba­hi­rvyā­ptī eva khyā­pa­nī­ye­. tathā pra­ti­pā­di­to 'pi hetuḥ pratijñāṃ vinā pa­ra­pra­ti­pa­ttiṃ na ka­ro­tī­ti cet, tat kim idānīṃ pa­rā­rthi­no dṛṣṭvā pa­rva­brā­hma­ṇa­va­d ayaṃ mūlyaṃ mṛ­ga­ya­te­? kiṃ ca yo yaḥ kṛ­ta­kaḥ­, sa sarvo 'py a­ni­tyaḥ­, yathā ghaṭaḥ, śabdaś ca kṛtaka ity ukte 'py anityaḥ śabda ity arthād gamyad eva. tathā ca ḍi­ṇḍi­ka­rā­gaṃ pa­ri­tya­jyā­kṣi­ṇī ni­mī­lya­ci­nta­ya tāvat kim i­ya­tā­rtha­pra­ti­pa­tti­r bhavati na veti saṃ­śa­yā­t pra­ti­jñā­to nā­rtha­ni­śca­yaḥ­, tasmād a­sā­dha­nā­ṅgaṃ pra­ti­jñe­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tsa­mā­dhā­na­m</ab><p n="a_817 b_YA_28­5­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­5­,14~</span>a­tro­cya­te — yat tāvat sākṣān na sā­dha­na­m iti ta­trā­vi­vā­daḥ­. pā­ra­mpa­rye­ṇā­pi sādhanaṃ sā­dhyā­bhi­dhā­nā­d ity u­kta­m­, hetor a­sā­dhā­ra­ṇa­tvā­t­. he­tva­nu­pa­kṛ­ta­sā­dhyā­bhi­dhā­na­va­n nā­sā­dhā­ra­ṇa­te­ti cet, na; he­tva­bhi­dhā­na­syā­py a­va­ya­vā­nta­rā­nu­pa­kṛ­ta­he­tva­bhi­dhā­na­va­d a­sā­dha­nā­ṅga­tva­pra­sa­ṅgā­t­. tasya śa­kta­sū­ca­ka­tvā­d iti cet, na; dṛ­ṣṭā­nta­va­ca­sā­mā­ne­kā­nta­tvā­t­, śa­ktā­ṅga­sū­ca­ka­tvaṃ ca pra­ti­jñā­va­ca­na­so 'py asti, ta­dvi­ṣa­yo­pa­da­rśa­ka­tvā­t­. na hi kaścid a­nu­pa­da­rśya viṣayaṃ ta­tsā­dha­na­m u­pa­di­śa­ti­, gṛhe sthitaṃ ghaṭaṃ pra­dī­pe­na paśyety u­pa­de­śa­va­t­. etena sva­pra­ti­pa­tti­va­d ityādy api ni­ra­sta­m­, sva­pra­ti­pa­ttyu­pā­ya­mā­tro­pa­de­śo hi gṛhe cakṣuṣā pra­dī­pe­ne­ty e­tā­va­d e­vo­pa­de­ṣṭa­vyaṃ syāt, na caivam u­pa­di­śa­ty a­bhi­pre­tā­rtha u­pa­di­ṣṭo bha­va­ti­. kiṃ ca vā­di­pra­ti­vā­di­gu­ṇa­do­ṣa­ci­ntā parārthe '­nu­mā­ne kri­ya­te­, na svārthe.</p><p n="a_818 b_YA_28­5­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­5­,24~</span>sā ca pa­kṣā­di­pra­vi­bhā­ga­jñā­na­mū­lā­, na ca pratijñāṃ vinā sa­pa­kṣā­sa­pa­kṣa­vi­ve­ka­jñā­na­m­, ta­da­bhā­ve vi­ru­ddha­ta­ttva­vā­di­vi­ve­ko 'pi na syāt. yat kṛtakaṃ tad anityaṃ gha­ṭā­di­va­d iti va­ca­na­sya pra­ti­jñā­m a­nta­re­ṇo­bha­yo­r a­vi­śe­ṣā­t­. tat kim idānīṃ vi­ru­ddha­vā­di­tva­khyā­pa­nā­rtha­m ātmanaḥ pra­ti­jñe­ṣya­te­? naitad e­va­m­, kiṃ tarhi? vi­ru­ddha­bā­dha­vi­śe­ṣā­śa­ṅkā­po­hā­rtha­m­, pratijñāṃ vinā hi prā­śni­kā­nāṃ saṃdeho 'pi syāt. kṛ­ta­ka­tva­sya ni­tya­tvā­ni­tya­tvā­bhyāṃ vyā­ptya­bhi­dhā­nā­d vi­ru­ddha­tva­vā­di­vi­ve­ka­si­ddhi­r iti cet, na; sā­dhya­vi­śe­ṣā­na­dhi­ga­me ta­ddo­ṣa­gu­ṇo­dbhā­va­na­syā­yu­kta­tvā­t­. a­ni­tya­tve sādhye hi kṛ­ta­ka­tva­ni­tya­tve­na vyā­ptya­bhi­dhā­ne 'pi na vi­ru­ddha­m u­dbhā­va­yi­tuṃ yu­kta­m­. vi­pa­rī­ta­vyā­pti­va­ca­na­do­ṣa eva vaktur u­dbhā­va­nī­yaḥ­. nityatve ca sādhye nā­ni­tya­tve­na vyā­ptya­bhi­dhā­ne 'py a­vi­ru­ddhaṃ yu­kta­m­. nityatvaṃ śabde '­bhi­pre­tyā­nu­nma­ttaḥ kathaṃ kṛ­ta­ka­tva­syā­ni­tya­tve­na vyāptiṃ da­rśa­ya­tī­ti cet? kṛ­ta­ka­tva­sya ni­tya­tve­na vyāptim apy a­nu­nma­ttaḥ katham a­bhi­dha­tte­? bhrāntita iti cet, tad i­ta­ra­trā­pi tu­lya­m­. na tv evaṃ pra­ti­jñe­ṣya­te­. nai­ta­t­, evam u­pa­nyā­se 'py a­nā­śvā­sa iti, na; vākyasya gu­ṇa­do­ṣa­pa­rī­kṣā­dvā­re­ṇa vaktus ta­dva­ttvo­dbhā­va­nā­c ci­trā­de­r gu­ṇa­do­ṣa­va­tta­yā ta­tka­rtu­r gu­ṇa­do­ṣa­va­ttvo­dbhā­va­na­va­t­. na ca pa­ra­vyā­mo­ha­nā­rthā viduṣāṃ pra­vṛ­tti­r yena svā­bhi­prā­ya­ni­ve­da­kaṃ pa­ri­sphu­ṭaṃ vākyaṃ no­ccā­rya­te­. pa­kṣā­va­ca­ne hi ma­nda­ma­dhya­ma­śa­ktī­nāṃ śrotṛṇāṃ sā­dhyā­bhi­prā­yā­na­va­ga­me sa­pa­kṣa­vi­pa­kṣa­yo­r api vyāmohaḥ syāt. tasmāt ta­tpa­ri­hā­rā­rthaṃ pa­kṣa­va­ca­naṃ ka­rta­vya­m iti. yac coktam — yo yaḥ kṛtaka i­tyā­di­, tad apy a­sa­t­; na hi kaścid a­ta­rki­ta­m u­dga­ra­pā­tā­ya­mā­naṃ sa­bhā­ma­dhyaṃ gatvā yo ya i­tyā­dyu­pa­nyā­sa­m a­pra­stu­ta­m e­vaṃ­ku­rva­nvi­du­ṣāṃ no­pa­hā­sa­m a­rha­ti­. yadi ca pa­kṣo­kti­r a­sā­dha­nā­ṅga­m­, tat kiṃ tvayā sai­vo­pa­di­śya­te — pakṣoktiḥ pā­ra­mpa­rye­ṇa nāpy a­la­m­, a­ne­ka­vṛ­tte­r ekasya na de­śā­di­vi­śe­ṣa­va­tā­nye­na yoga ity e­va­mā­dyā­. śāstre vā­la­vyu­tpā­da­nā­rtha­m u­pa­di­śya­ta iti cet, a­sā­dha­nā­ṅga­va­ca­ne­na kathaṃ bālānāṃ vyu­tpa­ttiḥ­, pra­tyu­tā­py a­saṃ­skā­ra eva syāt. vyutpattiṃ vā kurvan katham a­sā­dha­na­m­? bālān praty astu sā­dha­na­m iti cet, na; vi­śe­ṣā­bhā­vā­t­, pa­rā­rthā­nu­mā­na­pra­ti­pā­dya­ttvā­vi­śe­ṣā­c ceti. na ca vāde 'py evaṃ kaścid u­pa­la­bhya­te­, yaḥ sā­dhya­ni­rde­śaṃ na ka­ro­ti­. yadi nāma mū­la­pra­yo­ge dvitīye vā tṛtīye vā na ka­ro­ti­, nai­tā­va­tā ta­tpa­ri­hā­ro 'vaśyaṃ hi svapakṣaṃ mahatā pra­pa­ñce­na vi­cā­ra­ya­te­da­m itthaṃ nedam ittham iti vā kvacid vaktavyaṃ tad eva pa­kṣa­va­ca­na­m­, ta­da­rtha­si­ddha­ye he­tū­pa­nyā­saḥ­.</p><p n="a_819 b_YA_28­6­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­6­,26~</span>yac coktam — a­nu­vā­da­mā­traṃ pa­kṣa­va­ca­na­n na tu sā­dha­nā­ṅga­m iti, tad apy a­yu­kta­m­; tathā hi — yady a­nu­vā­da­mā­tra­m­, ni­ra­rtha­kaṃ kiṃ te­no­kte­na­? ni­gra­ha­sthā­naṃ ca syāt. a­nya­pra­yo­ja­na­m apy a­pra­stu­ta­tvā­d a­yu­kta­m­. atha pra­ṇā­li­ka­yā­rtha­si­ddhiḥ pra­yo­ja­na­m­, tataḥ kathaṃ pā­ra­mpa­rye­ṇa nāpy a­la­m­?</p><p n="a_820 b_YA_28­6­,30~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­6­,30~</span>yat punar etaj ji­jñā­sā­dī­nā­m apy a­va­ya­va­ttvaṃ pra­sa­jya­te­, pra­ti­jñā­va­ddhe­tu­va­caḥ­pra­vṛ­tti­ni­mi­tta­tvā­d iti, tad a­yu­kta­m­; yasya hi śa­bda­syai­ka­vā­kya­bhā­vo 'sti tasya vā­kyā­va­ya­va­tva­m­. vā­kyai­ka­de­śā hy a­va­ya­vā ity u­kta­m­. na ca ji­jñā­sā­dī­nāṃ ta­thā­bhā­vo 'sti, tathā hi — vi­śe­ṣa­to 'rthe jñātum icchā ji­jñā­sā­, vyā­ha­ta­dha­rmo­pa­sa­ndhā­tā saṃ­śa­yaḥ­, a­bhi­pre­tā­rtha­ni­ścā­ya­ka­pra­mā­ṇa­sa­mbha­vaḥ śa­kya­prā­ptiḥ­, ta­nni­śca­yaḥ pra­yo­ja­na­m­, pra­ti­pa­kṣa­pra­ti­ṣe­dhaḥ saṃ­śa­ya­vyu­dā­sa iti. na caite va­ca­nā­tma­kā­s tan na da­śā­va­ya­va­pra­sa­ṅga iti.</p><p n="a_821 b_YA_28­7­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­7­,7~</span>yat punar atra bha­da­nte­no­kta­m — "idaṃ tvayā ji­jñā­si­ta­m­, atra te saṃśaya i­tyā­di­va­ca­nā­nā­m a­va­ya­va­tva­pra­sa­ktau da­śā­va­ya­vaṃ vākyaṃ pra­sa­jya­ta­" iti, tan na yu­kta­m­; na hi va­ca­na­tvā­d e­vā­va­ya­vāḥ­, kiṃ tarhi? sā­dha­ka­vā­kyai­ka­de­śa­tvā­t­, na caite sā­dha­ka­vā­kyai­ka­de­śāḥ­. pra­ti­jñā­pi tarhi na sā­dha­ka­vā­kyai­ka­de­śaḥ­, saṃ­śa­ya­he­tu­tvā­t­, na; a­va­ya­vā­nta­rā­nu­pa­kṛ­ta­sya he­tvā­di­va­ca­so 'pi saṃ­śa­ya­he­tu­tvā­t­. svārthe tato na saṃśaya iti cet, na; svārthe 'pi saṃ­de­hā­t­. kim ayaṃ hetvarthaḥ sādhako '­thā­sā­dha­kaḥ­? kasya cāyam iti dha­rmi­mā­tre pra­ti­jñā­rthe 'pi saṃ­de­haḥ­. kiṃ ca he­tvā­dya­rthe 'pi na sarveṣāṃ sa­mpra­ti­pa­ttiḥ­, tadvaco 'pi ka­sya­ci­t sandehaṃ kurvad a­sā­dha­nā­ṅgaṃ tena ni­gra­ha­sthā­naṃ prā­pta­m­. na hi pra­ti­jñā­pi sarveṣāṃ sa­nde­ha­ka­rtrī yathā ca paścād api ni­śca­yī­te hetvādau tadvaco nā­sā­dha­nā­ṅgaṃ tathā pa­kṣa­va­co '­pī­ti­.</p><p n="a_822 b_YA_28­7­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­7­,17~</span>pra­stā­vā­t pra­ti­jñā­rtho labhyate ity a­pa­raḥ­. ko 'yaṃ pra­stā­vaḥ­? vādinoḥ pa­kṣa­pra­ti­pa­kṣa­pa­ri­gra­haḥ­, nanu saiva pra­ti­jñā­. na ca pa­ñcā­va­ya­vaṃ pra­yo­kta­vya­m iti ni­ya­mya­te­. kiṃ tarhi? pa­ñcā­va­ya­va­m eva vākyaṃ sā­dha­ka­m iti. tatra yadi kaścid a­va­ya­vaḥ ku­ta­ści­d ga­mya­mā­nā­rtha­tvā­t pra­ti­pā­dya­pra­jñā­nu­ro­dhā­c ca na pra­yu­jya­te­, na tāvatā doṣaḥ ka­ści­t­. nyūnaṃ tu ni­gra­ha­sthā­naṃ tadā, yadi ji­jñā­si­ta­m api sā­dha­nā­ṅgaṃ pra­ti­pā­da­yi­tuṃ na śa­kno­ti­. yathā kim atra sādhyam ity evaṃ pṛṣṭo 'pi bauddhaḥ sva­sa­ma­ya­vi­ro­dha­bha­yā­t sādhyam ni­rde­ṣṭu­m a­śa­ktaḥ­, sā­ma­rthyā­d jā­nī­ṣṭha­, no cet sā­ma­rthyā­d jñātuṃ śaknoti tato 'dyāpy a­vyu­tpa­nna­s tvam, si­ddha­mā­tṛ­kā­śā­lāṃ pra­vi­śa­, kas te vāde '­dhi­kā­raḥ — ity e­va­mā­dya­sa­du­tta­raṃ vakti. na caitat satāṃ yu­kta­m­. tasmāt pa­rā­va­bo­dhā­rtha­pra­vṛ­tte­na pa­kṣo­kti­r api pra­yo­kta­vye­vā­to nā­sā­dha­nā­ṅgaṃ pra­ti­jñe­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">he­tu­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_823 b_YA_28­7­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­7­,29~</span>sā­dha­na­tva­khyā­pa­kaṃ li­ṅga­va­ca­naṃ hetuḥ. pa­ñca­mya­ntaṃ tṛ­tī­yā­ntaṃ vā yena liṅgasya sā­dhya­si­ddhau hetutvaṃ khyā­pya­te­. tadvat ta­dva­ca­naṃ hetur ity u­pa­ca­rya­te­. mu­khya­ta­s tu liṅgam eva hetus tasyaiva pa­kṣa­dha­rma­tvā­di­sa­dbhā­vā­t­. sa trividha ityādy api mu­khya­gau­ṇa­bhā­ve­na vyā­khye­ya­m­, pa­ro­kta­trai­vi­dhya­pra­ti­ṣe­dhā­rtha­m a­nva­ya­vya­ti­re­kī­tyā­dyu­ktaṃ na tu pū­rva­va­dā­di­pra­kā­ra­pra­ti­ṣe­dhā­rtha­m­.</p><ab type="head" resp="YA">bauddhānāṃ he­tu­tra­ya­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_824 b_YA_28­8­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­8­,6~</span>paro hy evam āha — kā­rya­sva­bhā­vā­nu­pa­la­bdhi­la­kṣa­ṇā­s trayo he­ta­vaḥ­, ya­thā­gni­r atra dhū­mā­t­; vṛkṣo 'yaṃ śiṃ­śa­pā­tvā­t­; iha pradeśe nāsti ghaṭaḥ, u­pa­la­bdhi­la­kṣa­ṇa­prā­pta­syā­nu­pa­la­bdheḥ­. tra­yā­ṇā­m apy eṣāṃ sva­bhā­va­pra­ti­ba­ndho 'sti nānyeṣāṃ ma­te­nā­nye­ṣāṃ he­tu­tva­m­. sva­bhā­va­he­tu­r dvividhaḥ — u­pā­dhya­pe­kṣaḥ­, śuddho vā; nāśe kṛ­ta­ka­tva­sa­ttva­va­t­. a­pe­kṣi­ta­pa­ra­vyā­pā­ro hi bhāvaḥ kṛtaka ity u­cya­te­. a­nu­pa­la­bdhi­s tu dṛ­śyā­dṛ­śyā­nu­pa­la­bdhi­bhe­dā­d dvi­vi­dhā­. ta­trā­dṛ­śyā­nu­pa­la­bdhiḥ sa­dvya­va­hā­ra­pra­ti­ṣe­dha­mā­tra­sā­dha­nī na tv abhāvaṃ sā­dha­ya­ti­, a­nai­kā­nti­ka­tvā­t­. dṛ­śyā­nu­pa­la­bdhi­s tu bhā­va­sā­dha­nī­.</p><p n="a_825 b_YA_28­8­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­8­,13~</span>sā cai­kā­da­śa­dhā — tatra <span ana="no-in-brackets">(1)</span> sva­bhā­vā­nu­pa­la­bdhiḥ pū­vo­dā­hṛ­tā­. <span ana="no-in-brackets">(2)</span> kā­ryā­nu­pa­la­bdhi­r yathā — ne­hā­pra­ti­ba­ddha­sā­ma­rthyā­ni dhū­ma­kā­ra­ṇā­ni santi, dhū­mā­bhā­vā­t­. <span ana="no-in-brackets">(3)</span> vyā­pa­kā­nu­pa­la­bdhi­r yathā — na śiṃ­śa­pā­tra­, vṛ­kṣā­bhā­vā­t­. <span ana="no-in-brackets">(4)</span> sva­bhā­va­vi­ru­ddho­pa­la­bdhi­r yathā — na śī­ta­spa­rśo '­trā­gneḥ­. <span ana="no-in-brackets">(5)</span> vi­ru­ddha­kā­ryo­pa­la­bdhi­r yathā — na śī­ta­spa­rśo 'tra, dhū­mā­t­. <span ana="no-in-brackets">(6)</span> vi­ru­ddha­vyā­pto­pa­la­bdhi­r yathā — dhru­va­bhā­vī vināśo bhū­ta­syā­pi he­tva­nta­rā­pe­kṣa­ṇā­t­. <span ana="no-in-brackets">(7)</span> kā­rya­vi­ru­ddho­pa­la­bdhi­r yathā — nā­trā­pra­ti­va­ddha­sā­ma­rthyā­ni śī­ta­kā­ra­ṇa­ni­, vahneḥ. <span ana="no-in-brackets">(8)</span> vyā­pa­ka­vi­ru­ddho­pa­la­bdhi­r yathā — nātra tu­ṣā­ra­spa­rśo vahneḥ. <span ana="no-in-brackets">(9)</span> kā­ra­ṇā­nu­pa­la­bdhi­r yathā — nātra dhūmo '­na­gneḥ­. <span ana="no-in-brackets">(­10­)</span> kā­ra­ṇa­vi­ru­ddho­pa­la­bdhi­r yathā — nāsya ro­ma­ha­rṣā­di­vi­śe­ṣāḥ­, sa­nni­hi­ta­da­ha­na­vi­śe­ṣa­tvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(­11­)</span> kā­ra­ṇa­vi­ru­ddha­kā­ryo­pa­la­bdhi­r yathā — ro­ma­ha­rṣā­di­vi­śe­ṣa­yu­ktaḥ puruṣo 'tra, dhū­mā­t­. yāvān kaścit pra­ti­ṣe­dhaḥ­, sa sarvo 'py a­nu­pa­la­bdhi­r iti sa­ma­ya­s tena vi­ru­ddhā­dyu­pa­la­bdhi­r apy a­nu­pa­la­bdhi­r e­vo­kte­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">tatra sva­bhā­vā­nu­pa­la­bdhe­r nirāsaḥ</ab><p n="a_826 b_YA_28­8­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­8­,26~</span>atra sva­bhā­va­he­tu­s tāvad a­nu­pa­pa­nna­s tā­dā­tmya­pra­ti­ba­ndha­syā­sa­mbha­vā­t­. ta­da­sa­mbha­va­ś ca dha­rma­yo­r dha­rma­dha­rmi­ṇo­ś cā­rthā­nta­ra­tva­sya pra­sā­dhi­ta­tvā­t­. sva­bhā­vā­nu­pa­la­bdhi­r apy ata eva na hetuḥ. pra­tya­kṣa­si­ddhe hy abhāve '­pā­rthi­kā­nu­pa­la­bdhiḥ­. a­nu­pa­la­bdhau cā­bhā­va­si­ddhau dṛ­ṣṭā­ntā­na­va­sthā syāt. kvacit pa­ra­tya­kṣa­si­ddha­tvā­bhyu­pa­ga­me­, kathaṃ yāvān kaścit pra­ti­ṣe­dhaḥ sa sarvo '­nu­pa­la­bdhe­r ity u­cya­te­? mūḍhaṃ prati vya­va­hā­raḥ sādhyata iti cet, sa yady a­bhi­dhā­na­la­kṣa­ṇaḥ­, pra­vṛ­tyā­di­la­kṣa­ṇo vā; tadā ta­tkā­ra­ka­sya na pra­mā­ṇa­tva­m­. ta­jjñā­pa­ka­tve tv a­rthā­nta­ra­sā­dhya­tva­pra­sa­ṅgaḥ­, tathā ca na tādātmyaṃ sā­dhya­sā­dha­na­yoḥ­. smṛ­ti­la­kṣa­ṇo 'pi vya­va­hā­ro yadi jñā­pya­te­, tadā tad eva dū­ṣa­ṇa­m­. atha kri­ya­te­, tadāpi na pra­mā­ṇa­tva­m­, smṛ­ti­sā­dha­na­sya pra­ṇi­dhā­nā­de­r api pra­mā­ṇa­tva­pra­sa­ṅgā­t­. atha vya­va­hā­ra­yo­gya­tā sā­dhya­te­. sāpy arthād a­nyā­na­nyā vā? yady anyā, tataḥ kathaṃ ta­tsva­bhā­vo hetuḥ? a­thā­na­nyā­, tathāpi he­tu­si­ddhyai­va ta­tsi­ddhe­r vyartham a­nu­mā­na­m­. yasya he­tu­si­ddhā­v apy a­si­ddhi­s tasya hetunā tādātmyaṃ na yu­kta­m­, dhū­mā­gni­va­t­. dha­rmya­pe­kṣa­yā tā­dā­tmya­m evaikaḥ pra­ti­ba­ndhaḥ syāt, dhū­mā­gni­ma­to 'pi dharmiṇaḥ pra­de­śā­de­r e­kā­tma­tvā­t­.</p><p n="a_827 b_YA_28­9­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 28­9­,14~</span>siddhe 'pi sādhye sa­mā­ro­pa­vya­va­cche­da e­vā­nu­mā­ne­na kriyata iti cet, ko 'yaṃ sa­mā­ro­pa­vya­va­cche­daḥ­? kim a­nu­tpa­ttiḥ­? pradhvaṃso vā? ta­da­sa­tya­tā­va­dhā­ra­ṇaṃ vā? ta­dvi­ro­dhi­jñā­naṃ vā? a­nu­tpa­tti­pra­dhvaṃ­sau tāvan na pra­mā­ṇa­pha­la­m­. ta­da­sa­tya­tā­va­dhā­ra­ṇaṃ cet, ta­da­sa­tya­ta­yā saha nārthasya tā­dā­tmya­m­, tan nārthaḥ sa­mā­ro­pā­sa­tya­tā­yāḥ sā­dha­na­m­. atha ta­dvi­ro­dhi­jñā­naṃ sa­mā­ro­pa­vya­va­cche­da u­cya­te­. tat kiṃ gṛ­hī­tā­rtha­m­? u­tā­gṛ­hī­tā­rtha­m­? ni­rvi­ṣa­yaṃ vā? yadi gṛ­hī­tā­rtha­m­, ta­dā­nu­mā­na­sya gṛ­hī­ta­grā­hi­tve­nā­prā­mā­ṇya­m eva prā­pta­m­, smṛ­tya­nta­ra­va­t­. sa­rva­smṛ­ti­sā­dha­nā­nāṃ prā­mā­ṇya­pra­sa­ṅgo vā. a­thā­gṛ­hī­tā­rtha­m­, tataḥ kathaṃ gṛ­hī­tā­gṛ­hī­ta­yo­r li­ṅga­li­ṅgi­no­s tādātmyaṃ gha­ṭa­pi­śā­ca­yo­r iva? atha ni­rvi­ṣa­ya­m­, ta­dā­nu­mā­naṃ na yu­kta­m­; na hi vi­ṣa­yā­na­pe­kṣaṃ prā­mā­ṇya­m asti "­prā­mā­ṇyaṃ va­stu­vi­ṣa­yaṃ dvayoḥ" — ity asya vi­ro­dha­ś ca syāt. pā­ra­mpa­rye­ṇā­pi va­stu­vi­ṣa­ya­tve li­ṅga­li­ṅgi­ni­śca­ya­yo­r a­bhi­nna­vi­ṣa­ya­tvā­d a­nya­ta­rā­na­rtha­kya­m­, dhūmo 'yaṃ dhūmo 'yam ity e­kā­rtha­ni­śca­ya­yo­r iva. tasmān na svabhāvaḥ svātmani hetur nāpi sva­bhā­vā­nu­pa­la­bdheḥ­. nāsty atra ghaṭa iti jñānaṃ ca pra­tya­kṣa­pha­la­m eveti va­kṣyā­maḥ­.</p><p n="a_828 b_YA_29­0­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­0­,3~</span>vya­va­hā­re 'pi sādhye na svabhāvo hetur a­rthā­nta­ra­sā­dhya­tvā­d ity u­kta­m­. tasmāt pū­rva­va­dā­di­bhe­de­nai­va hetos trai­vi­dhya­m­, a­nu­pa­la­bdhi­pra­kā­rā­s tu pū­rva­va­dā­di­ṣv e­vā­nta­rbha­va­nti­. vi­ru­ddha­vyā­pto­pa­la­bdhe­s tu na pa­ro­kta­m u­dā­ha­ra­ṇaṃ yu­kta­m­, dhru­va­bhā­vi­no 'pi gha­ṭā­dya­sa­bhā­ga­kṣa­ṇa­sya he­tva­nta­rā­pe­kṣi­tvā­t­. kiṃ tv idam u­dā­ha­ra­ṇa­m — na he­tva­nta­rā­na­pe­kṣo vināśaḥ kā­la­bhe­de­nai­va pra­tī­ya­mā­na­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">sau­ga­ta­sya sva­bhā­va­he­tu­sa­ma­rtha­na­m</ab><p n="a_829 b_YA_29­0­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­0­,9~</span>yadi svabhāvaḥ svātmani na hetuḥ kāryam evaiko hetus tarhi prāpto 'nyasya pra­ti­ba­ndhā­bhā­ve­nā­he­tu­tva­m­. tad uktam —</p><lg n="a_830"><l>"­kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vā­d vā sva­bhā­vā­d vā ni­yā­ma­kā­t | </l><l>a­vi­nā­bhā­va­ni­ya­mo '­da­rśa­nā­n na na da­rśa­nā­t || </l><l>a­va­śyaṃ­bhā­va­ni­ya­maḥ kaḥ? pa­ra­syā­nya­thā­pa­raiḥ | </l><l>a­rthā­nta­ra­ni­mi­tte vā dharme vāsasi rā­ga­va­t || </l><l>tasmāt ta­nmā­tra­sa­mba­ndhaḥ svabhāvo bhāvam eva vā | </l><l>ni­va­rta­ye­t kāraṇaṃ vā kāryam a­vya­bhi­cā­ra­taḥ || "</l></lg><p n="a_831 b_YA_29­0­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­0­,17~</span>svabhāvo ni­va­rta­mā­no bhāvaṃ ni­va­rta­ya­ti­, yathā — vṛkṣaḥ śiṃśapāṃ śā­khā­di­ma­dvi­śe­ṣa­syai­va tathā pra­si­ddheḥ­, sa tasya sva­bhā­vaḥ­. svaṃ ca svabhāvaṃ pa­ri­tya­jya kathaṃ bhāvo bha­ve­t­? kā­ra­ṇa­m api ni­va­rta­mā­naṃ kāryaṃ ni­va­rta­ya­ti­, anyathā tad asya kāryam eva na syāt. siddhas tu kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ svabhāvaṃ ni­ya­ma­ya­tī­ty u­bha­ya­thā sva­bhā­va­pra­ti­ba­dhyā­d eva ni­vṛ­ttiḥ­.</p><lg n="a_832 b_YA_29­0­,22~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­0­,22~</span><l>"­a­nya­thai­ka­ni­vṛ­ttyā­nya­vi­ni­vṛ­ttiḥ kathaṃ bhavet | </l><l>nā­śva­vā­n iti martyena na bhāvyaṃ go­ma­tā­pi kim || </l><l>saṃ­ni­dhā­nā­t ta­thai­ka­sya katham anyasya saṃnidhiḥ | </l><l>gomān ity eva martyena bhāvyam a­śva­ma­tā­pi kim || "</l></lg><p n="a_833 b_YA_29­0­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­0­,26~</span>tasmāt sva­bhā­va­pra­ti­ba­ndhā­d eva hetuḥ sādhyaṃ ga­ma­ya­ti­. sa ca tā­dā­tmya­la­kṣa­ṇa­s ta­du­tpa­tti­la­kṣa­ṇo vā. sa e­vā­vi­nā­bhā­vo dṛ­ṣṭā­ntā­bhyāṃ pra­da­rśya­ta ity ataḥ sva­bhā­va­pra­ti­ba­ndhā­bhā­vā­n na kā­ra­ṇa­sya­, a­kā­rya­kā­ra­ṇa­sya vā he­tu­tva­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tkha­ṇḍa­na­m</ab><p n="a_834 b_YA_29­1­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­1­,4~</span>a­tro­cya­te — kiṃ kā­rya­tve­nā­vi­nā­bhā­vi­tva­m­? u­tā­vi­nā­bhā­vi­tve­na kā­rya­tva­m iti? na tāvat kā­rya­tve­nā­vi­nā­bhā­vi­tva­m­; yasmād a­ra­ṇi­ni­rma­ntha­na­kā­rya­tva­m agner asti, na ca ta­da­vi­nā­bhā­vi­tva­m­; vya­bhi­cā­rā­t­. a­gni­pā­ṣā­ṇā­bhi­ghā­tā­di­bhyo 'py agner u­tpā­dā­t­. bī­jo­dbha­va­ka­ndo­dbha­va­ka­da­lyā­di­va­dvi­śi­ṣṭa­syā­vya­bhi­cā­ra iti cet, na; a­śa­kya­ni­śca­ya­tvā­t­. na hi kaścid evaṃ niścetuṃ śaknoti — a­ra­ṇi­ni­rma­ntha­na­jo 'gnir īdṛśo 'gniḥ, pā­ṣā­ṇā­bhi­ghā­ta­ja­s tv ī­dṛ­śaḥ­, sū­rya­kā­nta­ja­ś cedṛśa iti. na cā­pra­tī­ya­mā­no 'pi viśeṣo 'stīti śakyaṃ ka­lpa­yi­tu­m­, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. a­thā­vi­nā­bhā­vi­tve­na kā­rya­tva­m­, ta­da­si­ddhā­v apy a­vi­nā­bhā­vi­ttva­sya siddheḥ. i­ta­re­ta­rā­śra­ya­tvaṃ vā — yāvan nā­gni­kā­rya­ttvaṃ dhūmasya siddhyati tāvan nā­gnya­vi­nā­bhā­vi­ttva­m­, yāvac ca nā­gnya­vi­nā­bhā­vi­tvaṃ na tāvad a­gni­kā­rya­tva­m iti. na ca kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va e­vā­vi­nā­bhā­vaḥ­, kṛ­ta­ka­tvā­de­s ta­da­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­. kiṃ ca ka­sya­ci­t prāṇinaḥ ke­na­ci­d ā­hā­ra­vi­śe­ṣe­ṇa vṛddhyādi dṛ­ṣṭa­m­, na ca ka­sya­ci­d vṛ­dhyā­di­nā­hā­ra­vi­śe­ṣo '­nu­mā­tuṃ śa­kya­te­. mātuḥ kṣīraṃ vā śā­lyo­da­no vā, ko­dra­vā­dī­nāṃ māṃ­sa­ka­nda­pha­lā­dī­nā­m a­nya­ta­ma­vi­śe­ṣo veti; sarvatra vya­bhi­cā­rā­t­. na cā­hā­ra­vi­śe­ṣa­kā­ri­taḥ śa­rī­ra­vi­śe­ṣaḥ kaścid a­vya­bhi­cā­ry asti, va­rṇa­lā­va­ṇyā­di­vi­śe­ṣā­ṇāṃ vya­bhi­cā­rā­t­. tan na kā­rya­vi­śe­ṣa­da­rśa­ne 'py ā­hā­ra­vi­śe­ṣā­nu­mā­na­m­.</p><ab type="head" resp="YA">sau­ga­ta­syā­śa­ṅkā</ab><p n="a_835 b_YA_29­1­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­1­,21~</span>nai­vā­hā­ra­vi­śe­ṣaḥ śa­rī­ra­vi­śe­ṣa­syā­pi hetus tathāpi hi —</p><lg n="a_836"><l>"­a­nva­ya­vya­ti­re­kā­d yo yasya dṛṣṭo '­nu­va­rta­kaḥ | </l><l>sva­bhā­va­s tasya ta­ddhe­tu­r ato bhinnān na sambhavaḥ || "</l></lg><p n="a_837" rend="justify">na hi yasya yam a­nta­re­ṇa bhāvaḥ sa tasya hetur bha­va­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_838 b_YA_29­1­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­1­,26~</span>yady āhāro na hetuḥ, sa kasmāt sa­rva­prā­ṇi­bhiḥ śa­rī­ra­vṛ­ddhi­sthi­tyā­dyā­rthi­bhi­r a­pe­kṣya­te­? bhavaty ā­hā­ra­s taddhetuḥ kiṃ tv ā­hā­ra­vi­śe­ṣo na hetur iti cet, tat kim idānīṃ sāmānyaṃ hetuḥ? tathā ca sva­kṛ­tā­nta­yu­kti­vi­ro­dha­s te du­rni­vā­raḥ­. tasmād ā­hā­ra­vi­śe­ṣa eva de­ha­vṛ­ddhyā­di­he­tuḥ­. śā­strau­ṣa­dhā­di­vi­śe­ṣa­ś ca vra­ṇa­ro­ha­ṇā­di­he­tu­r na ca te­nā­vi­nā­bhā­vaḥ kāryasya gṛhyate tan na kā­rya­tvā­d a­vya­bhi­cā­raḥ­.</p><p n="a_839 b_YA_29­2­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­2­,4~</span>yac coktam — sakṛd api da­rśa­nā­da­rśa­nā­bhyāṃ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­si­ddhi­r bha­va­ti­, tatas ta­tpra­ti­pa­tti­r nā­nya­thā­nva­ya­vya­ti­re­ka­yo­r niḥ­śe­ṣa­da­rśa­nā­da­rśa­nā­yā­tta­tvā­d iti, tad a­yu­kta­m­; niḥ­śe­ṣa­da­rśa­nā­da­rśa­nā­t sambhave 'py a­nva­ya­vya­ti­re­ka­gra­ha­ṇa­sya pra­ti­pā­di­ta­tvā­t­. kvacid a­ya­thā­rtha­gra­ha­ṇe 'pi na sarvatra ta­thā­tva­m­, rū­pā­di­gra­ha­ṇa­syā­pi kvacid a­ya­thā­rtha­tve sa­rva­trā­ya­thā­rtha­tva­pra­sa­ṅgā­t­. kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­syā­pi sa­kṛ­dda­rśa­ne 'pi kathaṃ na vya­bhi­cā­rā­śaṃ­kā­? nanv a­tro­kta­m —</p><lg n="a_840"><l>"dhūmaḥ kāryaṃ hu­ta­bhu­jaḥ kā­rya­dha­rmā­nu­vṛ­tti­taḥ | </l><l>sa bhavaṃs ta­da­bhā­ve tu he­tu­ma­ttāṃ vi­la­ṅgha­ye­t || "</l></lg><ab type="head" resp="YA">sa­kṛ­dda­rśa­ne 'pi kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­ni­śca­yaḥ</ab><p n="a_841 b_YA_29­2­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­2­,13~</span>yeṣām u­pa­la­mbhe ta­lla­kṣa­ṇa­m a­nu­pa­la­bdhaṃ yad u­pa­la­bhya­te ta­trai­kā­bhā­ve 'pi no­pa­la­bhya­te tat tasya kāryaṃ tasya ca sva­kā­ra­ṇa­m a­nta­re­ṇa bhāve he­tu­ma­ttai­va na syāt tataś ca —</p><lg n="a_842"><l>"nityaṃ sattvam asattvaṃ vā­he­to­r a­nyā­na­pe­kṣa­ṇā­t | </l><l>a­pe­kṣā­to hi bhāvānāṃ kā­dā­ci­tka­tva­sa­mbha­vaḥ || "</l></lg><p n="a_843" rend="justify">iti, naitad asti; yathā hi de­ha­vṛ­ddhyā­di­kā­rya­sya he­tu­vi­śe­ṣā­nta­rā­t tā­dṛ­śa­syai­va bhavato nā­he­tu­ka­tva­m­, tathā dhū­ma­syā­pī­ty a­ni­vṛ­ttai­va he­tva­nta­rā­śa­ṅkā­. kiṃ cā­gni­va­ttṝ­ṇā­syā­pi sa­kṛ­dda­rśa­nā­da­rśa­nā­bhyāṃ he­tu­tva­ni­śca­yā­n na ca ta­da­bhā­ve dhūmo na bha­va­ti­, tasya ghṛtānn a­kā­ṣṭhā­di­to 'pi bhā­vā­t­. da­ha­nā­d api ke­va­lā­d a­bhā­vā­t­. tṛ­ṇā­bhā­ve 'pi kā­ṣṭhā­di­to dhūmasya bhāvān na tṛ­ṇa­he­tu­tva­m iti cet. kā­ṣṭhā­dya­bhā­ve 'pi tṛṇād utpatteḥ kā­ṣṭhā­di­he­tu­ka­tva­m api na syāt. tṛ­ṇa­kā­ṣṭhā­dī­nā­m a­he­tu­tve a­gni­sa­ha­kā­ri­ttva­m api na syāt, a­he­tū­nāṃ sa­ha­kā­ri­tva­vi­ro­dhā­t­. kevalo 'gniś ca na dhūmasya hetur ity a­he­tu­ka eva dhūmaḥ prāptaḥ. dhū­ma­vi­śe­ṣa­syai­va tṛṇaṃ kā­ra­ṇa­n na dhū­ma­sye­ti cet, kiṃ tṛ­ṇa­kā­ṣṭhā­di­ja­nya­vi­śe­ṣe­bhyo 'nyo 'py asti dhūmo ya­syā­gni­r eva hetuḥ syāt? yathā — dṛ­ṣṭa­sā­ma­grī kā­rye­ṇā­nu­mī­ya­ta iti cet, na; anyathā sā­ma­grī­da­rśa­nā­t­. yādṛśī dhūmasya ra­sa­va­tyāṃ sā­ma­grī­, na tādṛśy a­gni­ho­tre­. tathā kvacit kā­ṣṭho­pa­la­kṣi­tā kvacit tṛ­ṇā­dyu­pa­la­kṣi­tā­, tathā de­ha­vṛ­ddhyā­di­he­tu­sā­ma­grī cā­nya­thā­nya­thā dra­ṣṭa­vyā­. de­śa­kā­lā­dya­nya­ta­ma­vai­la­kṣa­ṇye­nā­pi sā­ma­grī­vai­la­kṣa­ṇyā­t­.</p><p n="a_844 b_YA_29­3­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­3­,3~</span>atha ya­dvi­śe­ṣa­vi­śi­ṣṭaṃ kāryaṃ yena kā­ra­ṇe­na vyāptaṃ ni­ści­ta­m­, ta­dvi­śe­ṣa­vi­śi­ṣṭa­m eva tasya liṅgam iti, kathaṃ tarhi sa­kṛ­dda­rśa­nā­d evetthaṃ niścayo bhavaty agniḥ sa­rva­vi­śe­ṣa­sa­hi­ta­syā­pi dhūmasya vyā­pa­kaḥ­, na tṛṇaṃ kāṣṭhaṃ veti. bahuśo 'pi kecit tṛ­ṇā­gni­bhyā­m eva ja­nya­mā­naṃ dhūmaṃ pa­śya­nti­. kecit kā­ṣṭhā­gni­bhyā­m e­ve­ti­. tat kuto 'gner eva vyā­pa­ka­tva­ni­śca­yaḥ­. kiṃ ca yathā sa­ha­kā­rya­nta­ro­pe­te­nā­gni­no­tpā­di­ta­sya dhūmasya na kā­ṣṭhā­ja­nya­tve­nā­dhū­ma­ttva­m­. tathā sa­ha­kā­rya­nta­ro­pe­te­na kāṣṭhena tṛṇena co­tpā­di­ta­sya dhūmasya nā­gnya­ja­nya­tve­nā­dhū­ma­tvaṃ bha­vi­ṣya­ti­. tataś ca yad uktam — śa­kra­mū­rddhā­di­r api yadi dhūmaṃ ja­na­ya­ti tato 'gnir eva saḥ. a­thā­sā­v a­na­gni­s tato 'sau dhūmaṃ kathaṃ ja­na­ya­tī­ti­? ta­da­pā­sta­m­, atha tṛ­ṇa­ja­ni­to 'pi yo dhū­ma­vi­śe­ṣaḥ sa ta­da­bhā­ve na bhavaty evety a­vya­bhi­cā­raḥ­. evaṃ tarhy a­gni­ja­nyo 'pi dhū­ma­vi­śe­ṣo 'gniṃ mā sma vya­bhi­ca­re­d anyas tu dhū­ma­vi­śe­ṣo vya­bhi­ca­ri­ṣya­ti­. tayoś ca vya­bhi­cā­rya­vya­bhi­cā­ri­dhū­ma­vi­śe­ṣa­yo­r viveko na lakṣyate tadā kathaṃ dhū­me­nā­gni­r a­nu­mī­ya­te­, de­ha­pu­ṣṭyā­hā­ra­vi­śe­ṣa­va­t­? nanu cā­na­gni­ja­nyo dhū­ma­vi­śe­ṣo '­tṛ­ṇa­ja­nya­va­n na kvacid u­pa­la­bhya­te­, tato '­nu­pa­la­mbhā­d evāsau nāstīti kathaṃ nā­vya­bhi­cā­raḥ­? kvacin no­pa­la­bhya­ta ity etad a­sa­rva­vi­dā­va­ga­ntu kathaṃ pā­rya­te­? yathā tā­rṇa­dhū­mo­pa­la­mbha­kā­le '­nu­pa­la­bhya­mā­no 'pi kā­ṣṭhā­di­ja­ni­to dhūmaḥ kā­lā­nta­re­ṇo­pa­la­mbhā­d api na nāsti ghṛ­ta­nā­ri­ke­la­drā­kṣā­di­ja­nya­ś ca dhūmaḥ kaiścit ki­rā­tā­di­bhiḥ sa­rva­dā­nu­pa­la­mbhe 'pi na nāsti, anyair a­nya­tro­pa­la­mbhā­t­, ta­thā­na­gni­ja­nyo 'pi dhūmaḥ kaiścit kvacid u­pa­la­psya­te a­sma­dā­di­bhi­r vā ka­dā­ci­d iti. tan nā­gni­ja­nya­sva­bhā­va eva dhūmaḥ. kiṃ ca ci­ra­ni­vṛ­tte 'py agnau go­pā­la­gha­ṭi­kā­dau dhū­ma­ja­nya­sva­bhā­va­syā­pi dhū­ma­syo­pa­la­mbhā­t pā­ra­mpa­rye­ṇa vā de­hā­da­yo 'py a­gni­ja­nyā iti. nāpy a­gni­ja­nyo dhūma eva, bha­smā­de­r apy a­gni­ja­nya­tvā­t­.</p><p n="a_845 b_YA_29­3­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­3­,25~</span>nāpi dhū­ma­ja­na­ka­sva­bhā­va e­vā­gniḥ­, a­yo­go­la­kā­ṅgā­rā­dya­va­sthā­yāṃ dhū­mā­ja­na­ka­syā­py a­gni­tvā­t­. nāpi dhū­ma­ja­na­ko 'gnir eva, kā­ṣṭhā­de­r apy a­gni­tva­pra­sa­ṅgā­t­. na ca kṣa­ṇi­ka­vā­di­ma­te kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ si­ddhya­tī­ty a­bhi­dhā­syā­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">dhū­mā­gnyo­r vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­vaḥ</ab><p n="a_846 b_YA_29­3­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­3­,29~</span>api ca dhū­me­nā­gniḥ kim atīta eva jñā­pya­te­? kiṃ vā ta­tsa­mā­na­kā­laḥ­? atha prāpyo 'gnir iti? yady atīta eva jñā­pya­te­, tadā vyartham a­nu­mā­na­m­, na hy a­tī­te­na kaścid arthaḥ sā­dhya­te­. "­a­rtha­kri­yā­rthī sarvaḥ pra­mā­ṇa­m a­pra­mā­ṇaṃ ce­tyā­di­vi­ro­dhaḥ­, na hy ā­myā­m­" — ity a­vi­ro­dha­ś cety ato nā­tī­ta­jñā­pa­kaṃ pramāṇaṃ yu­kta­m­. etena dhū­ma­sa­mā­na­kā­lā­gnya­nu­mā­naṃ pra­tyu­kta­m­. dhū­ma­sa­mā­na­kā­la­syā­py agner a­na­va­sthā­yi­tve­na pra­vṛ­tti­prā­ptyo­r a­vi­ṣa­ya­tvā­t­. kṣa­ṇa­bha­ṅga­vā­di­ma­te tu — jñā­na­sa­mā­na­kā­lā­rtha­sya kasyāpi pra­vṛ­tti­prā­pti­vi­ṣa­tvaṃ nāstīti sa­rva­syā­pi va­rta­mā­nā­rtha­jñā­pa­ka­syā­prā­mā­ṇyaṃ prā­pta­m­. na vā sa­mā­na­kā­la­yoḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vo 'sty akāryaṃ cā­rthā­nta­ra­sya liṅgaṃ tvayā nai­ve­ṣṭa­m­. prā­pya­syā­py a­kā­ra­ṇa­tvā­d e­vā­na­nu­me­ya­tva­m­. atha ta­jjā­tī­ya­sya ta­tsa­ntā­na­sya vā kā­ra­ṇa­tvā­t­, prā­ptyā­rtha­syā­pi kā­ra­ṇa­tva­m u­cya­te­; gauṇaṃ tarhi kāraṇaṃ nā­nu­me­yaṃ yu­kta­m­, na hi de­va­da­tta­kṛ­taṃ kā­vya­śā­strā­di­kā­ryaṃ ta­tpu­tra­pau­trā­di­ka­m a­nu­mā­pa­ya­ti­.</p><p n="a_847 b_YA_29­4­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­4­,12~</span>kiṃ cā­gni­kā­ryaṃ bhasmāpi bha­va­ti­. na ca ta­tsa­mā­na­kā­laṃ prāpyaṃ vāgniṃ ga­ma­ya­ti­, vya­bhi­cā­rā­t­. e­te­nai­ta­d api ni­ra­sta­m­, yad āha —</p><lg n="a_848"><l>"­e­ka­sā­ma­grya­dhī­na­sya rū­pā­de­r asato gatiḥ | </l><l>he­tu­dha­rmā­nu­mā­ne­na dhū­me­ndha­na­vi­kā­ra­va­t || "</l></lg><p n="a_849 b_YA_29­4­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­4­,16~</span>ya­the­ndha­na­vi­kā­ro­pā­dā­na­sa­ha­kā­rya­gni­nā janito dhūmas ta­thā­bhū­ta­m agnim a­nu­mā­pa­ya­nni­ndha­na­vi­kā­ra­m apy a­nu­mā­pa­ya­ti­. tathā rū­pa­sa­ha­kā­ri­ṇo rasād utpanno rasas ta­thā­bhū­ta­m eva rasam a­nu­mā­pa­ya­n rūpam apy a­nu­mā­pa­ya­tī­ti­. etena pi­pī­li­ko­tsa­ra­ṇa­ma­tsya­vi­kā­rā­de­r va­rṣā­dya­nu­mā­naṃ vyā­khyā­ta­m­, tatrāpi bhū­ta­pa­ri­ṇā­ma eva kaścid va­rṣā­he­tu­pi­pī­li­kā­saṃ­kṣo­bhā­di­he­tu­r iti. evaṃ tarhi pi­pī­li­ko­tsa­ra­ṇā­di­sa­mā­na­kā­lai­va vṛṣṭiḥ syād e­ka­sā­ma­grya­dhī­na­tvā­t­, rū­pa­ra­sā­di­va­t­, tataś ca pra­tya­kṣai­va vṛṣṭis ta­lli­ṅga­va­t tadānīṃ vṛṣṭer a­nu­pa­la­mbha­kā­ra­ṇā­bhā­vā­t pi­pī­li­ko­tsa­ra­ṇā­di­li­ṅge­na ca bha­vi­ṣya­ntī­m eva vṛṣṭim a­nu­mi­nva­nty a­nu­mā­tā­ra­s tayoś cai­ka­sā­ma­grya­dhī­na­tva­m a­yu­kta­m­. na cai­ka­sā­ma­grya­dhī­na­tve 'py a­vya­bhi­cā­raḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vo vāsti ya­ma­la­ka­yo­r apy e­ka­sā­ma­gryā­dhī­na­tve­na tathā bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­. api cā­rka­syo­da­ye­nā­he­tu­r a­svā­tma­bhū­ta­ś ca bha­vi­ṣya­nn a­sta­ma­yo '­nu­mī­ya­te­. candrasya śu­kla­pa­kṣe pra­ti­di­naṃ vṛddhiḥ, kṛ­ṣṇa­pa­kṣe cā­pa­ca­ya­ntya­s tathā de­ha­gha­ṭā­nāṃ vi­nā­śaḥ­, kṣa­ṇa­saṃ­jña­ko vi­sa­dṛ­śa­kṣa­ṇo­tpā­dā­khyo vā. a­ri­ṣṭā­bhi­jñai­ś ca kā­la­saṃ­khya­yā­pi mṛtyur a­nu­mī­ya­te­. jyo­ti­śśā­stra­jñai­ś ca ka­sya­ci­n ni­mi­tta­sya da­rśa­ne­na so­ma­gra­hā­di­r ity e­va­ma­nu­mā­naṃ tā­dā­tmya­ta­du­tpa­tti­pra­ti­ba­ndhā­bhā­ve 'pi na vya­bhi­ca­ra­ti ka­dā­ci­d vya­bhi­ca­ri­ṣya­tī­ty ā­śaṃ­kā­yāṃ sa­rva­trā­nā­śvā­sa­pra­sa­ṅga iti. na ca ni­ṣpa­nnā­ni­ṣpa­nna­yo­s tādātmyaṃ nāpy a­ni­ṣpa­nnā­d u­tpa­tti­s tatra bha­vi­ṣya­d a­nu­mā­pa­ka­sya svabhāve kārye vā­nta­rbhā­vaḥ­. bha­vi­ṣya­ty arthe pra­mā­ṇā­bhā­va iti bruvata ebhir e­vā­nu­mā­nai­r vi­ro­dhaḥ­.</p><p n="a_850 b_YA_29­5­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­5­,10~</span>kiṃ ce­ṣṭā­ni­ṣṭa­sā­dha­na­yoḥ prā­pti­pa­ri­hā­rā­rthā pravṛttiḥ pre­kṣā­va­tāṃ na syāt. na hi dha­rmā­di­pha­lā­nā­m a­va­śyaṃ­bhā­va­ni­śca­ye tadarthaṃ siddhasya dha­na­dā­rā­de­r arthasya tyāgo yuktaḥ. tyāge hy a­pre­kṣā­va­dbhi­r a­vi­śe­ṣaḥ syād iti. a­pa­ra­s tv āha — ya­dā­rthā­nta­ra­vyā­pa­kaṃ ta­tkā­ra­ṇa­m­, vyāpyaṃ ca kā­rya­m­, tena yayoḥ pa­ra­spa­raṃ vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­va­s tayor e­ka­kā­la­yo­r bhi­nna­kā­la­yo­r vā pa­ra­spa­raṃ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ­, yatra tu vi­ṣa­ma­vyā­pti­r a­gni­dhū­mā­di­va­t­, tatra kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vo 'pi na; pa­ra­spa­raṃ vyā­pya­syai­va kā­rya­tvā­d iti, naitad asti; sva­pa­ri­bhā­ṣā­mā­tra­tvā­t­. na hi loke śāstre vā kvacid vyā­pa­ka­tva­mā­tre­ṇa sa­ha­bhā­vi­no '­nā­ga­ta­sya vā kasyāpi kā­ra­ṇa­tvaṃ pra­si­ddha­m­, kiṃ tarhi? yad yasya janakaṃ tat tasya kā­ra­ṇa­m iti. na ca pa­ra­spa­raṃ ja­nya­ja­na­ka­bhā­vo 'sti; i­ta­re­ta­rā­si­ddha­tve­no­bha­yo­r apy a­nu­tpā­da­pra­sa­ṅgā­t­. a­si­ddha­syā­pi ja­na­ka­tve svā­tma­ja­na­ka­tva­m api syād, vyā­pa­ka­tvā­vi­śe­ṣā­t­. tasmād yad vyā­pā­rā­na­na­nta­raṃ yad u­tpa­dya­te­, tat tasya kā­ra­ṇa­m­.</p><p n="a_851 b_YA_29­5­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­5­,22~</span>yac coktam — "­su­ṣu­pta­sya ciram u­tthi­ta­sya ye vi­ka­lpā­s teṣāṃ pū­rvā­bhyā­sā­d utpādo na syād a­na­nta­ra­bhā­vi­tvā­bhā­vā­d­" iti, tatra pra­ṇi­dhā­nā­dyu­pa­kṛ­tā­t saṃ­skā­rā­t ta­du­tpā­da iti va­kṣyā­maḥ­. bhavatāṃ bhavatv ayaṃ doṣaḥ, saṃ­skā­rā­de­r api sthi­ra­syā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­jñā­ka­ra­sya kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ</ab><p n="a_852 b_YA_29­5­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­5­,27~</span>yat punar etat — "na ca vyāpāra u­tpā­da­ś ca sva­rū­pā­d anyaḥ, tataḥ sva­rū­pā­t sva­rū­pa­m iti prā­pta­m­" na; vā­dā­nta­ra­tvā­t­, idam atra vyā­vṛ­ta­m idam asmād u­tpa­nna­m ity asti tāvad iyaṃ lau­ki­ka­pa­rī­kṣa­kā­ṇāṃ pra­ti­pa­ttiḥ­, sa ca vyāpāra u­tpā­da­ś cā­rthā­nta­ra­m a­na­rthā­nta­raṃ ceti vā­dā­nta­ra­m e­ta­t­. nanv a­na­nta­ra­bhā­vi­ttve­na kā­ra­ṇa­ttve trai­lo­kya­syā­py a­na­nta­ra­bhā­vi­naḥ kā­ra­ṇa­ttvaṃ syāt. na ca sambandhaḥ kaścin ni­yā­ma­ko 'sti, bhi­nna­kā­la­tvā­t­. na khalu kā­ra­ṇa­kā­le kāryaṃ sva­rū­pa­to 'sti, "nāpi kā­rya­kā­le kāraṇaṃ pū­rva­ka­m api sva­rū­pa­to 'sti. a­vi­nā­bhā­vi­tva­mā­traṃ tu bhāviny api vi­dya­te­. atha dṛṣṭaṃ bhūtaṃ vā yat, ta­dvyā­pa­kaṃ sa­tkā­ra­ṇaṃ na tu bhā­vī­ti­, a­tro­cya­te —</p><lg n="a_853"><l>dṛṣṭasya sva­rū­pe­ṇa vyā­pa­ka­tvaṃ pra­tī­ya­te | </l><l>ā­ro­pi­te­na rūpeṇa bhāvino 'pi bhaved idam || <span ana="no-in-brackets">(­20­7­)</span></l></lg><p n="a_854 b_YA_29­6­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­6­,8~</span>dṛ­śya­mā­naṃ hi na tāvatā vyāpakaṃ vyāpyasya ta­dā­nī­m a­pra­tī­teḥ­. yadā ca vyā­pya­pra­tī­ti­s tadā ta­dbhā­vi­bhū­ta­rū­pe­ṇa vyā­pa­ka­m anyathā bhā­vi­sva­rū­pā­gra­ha­ṇe vyāpitā syāt. atha yenaiva sva­rū­pe­ṇa dṛṣṭaṃ tenaiva vyā­pa­ka­tvaṃ pra­tī­ya­te­, na bhā­vi­rū­pe­ṇe­ti­, tad a­sa­d­; yataḥ —</p><lg n="a_855"><l>bhā­vi­rū­pā­pra­tī­tau na vyā­pa­ka­tvaṃ pra­tī­ya­te | </l><l>prā­de­śi­kī na hi vyāptir avyāptiḥ sā tathā bhavet || <span ana="no-in-brackets">(­20­8­)</span></l></lg><p n="a_856 b_YA_29­6­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­6­,14~</span>bhū­ta­bha­vi­ṣya­tkā­la­vyā­pi­tve­na hi pra­tī­ya­mā­naṃ kā­ra­ṇa­m­, nā­nya­thā­. sā ca vyāptir dṛṣṭasya dra­kṣya­mā­ṇa­syā­pi sa­mā­nā­, dra­kṣya­mā­ṇa­sya kathaṃ kā­ra­ṇa­tva­m­? dṛ­ṣṭa­syā­pi ta­dā­nī­m a­sa­tvā­t­. katham iti sa­mā­na­m­. sattvāt ced, dra­kṣya­mā­ṇa­syā­pi sā. tadā nety etad api sa­mā­na­m­. pūrvatā cet, kaḥ pū­rva­pa­ra­yoḥ svabhāve vi­śe­ṣaḥ­? dvayam apy ā­ro­pi­tā­kā­re­ṇa gṛhyate nā­pa­re­ṇe­ti na bhedaḥ. athaikaṃ pū­rva­rū­pa­ta­yā dṛṣṭam ā­ro­pya­te­, aparaṃ dra­kṣya­mā­ṇa­ta­yā pa­ra­rū­pa­ta­yā ca tena dvayor api nāsti kā­ra­ṇa­te­ti­;</p><lg n="a_857 b_YA_29­6­,21~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­6­,21~</span><l>a­nyo­nya­m a­vi­nā­bhā­vo dvayor api tayoḥ samaḥ | </l><l>a­vā­nta­ra­vi­bhā­ga­s tu tatra naḥ kvo­pa­yo­ga­vā­n || <span ana="no-in-brackets">(­20­9­)</span></l></lg><p n="a_858 b_YA_29­6­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­6­,23~</span>yena vinā yan na bha­va­ti­, tat tasya kā­ra­ṇa­m­. yathā ca kā­ra­ṇa­sya pū­rva­bhā­vaṃ vinā kāryaṃ na bha­va­ti­, ta­thā­va­śyaṃ­bhā­vi­naḥ kāryasya pa­ra­bhā­vaṃ vinā na kāraṇaṃ bha­va­tī­ti samānaṃ kā­rya­kā­ra­ṇa­ni­ba­ndha­na­m­.</p><lg n="a_859 b_YA_29­6­,26~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­6­,26~</span><l>sa­mā­na­tvā­n ni­mi­tta­sya kā­rya­kā­ra­ṇa­tā dvayoḥ | </l><l>vyā­pi­tva­vya­ti­re­ka­sya pa­ra­lo­kā­nu­mā­pya­taḥ || <span ana="no-in-brackets">(­21­0­)</span></l></lg><p n="a_860 b_YA_29­6­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­6­,28~</span>na khalu vyāpitāṃ vya­ti­re­kaṃ ca vyu­da­syā­pa­ra­m atra jagati ni­ba­ndha­na­m u­pa­la­bhā­ma­he­. tac ca kā­ra­ṇa­va­da­va­śyaṃ­bhā­vi­naḥ kā­rya­syā­py asti te­no­bha­yoḥ pa­ra­spa­ra­kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­" iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_861 b_YA_29­7­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­7­,4~</span>tad etad a­sa­cchā­strā­bhyā­sa­vi­va­rddhi­ta­ma­hā­mo­ha­vi­ce­ṣṭi­ta­m­, na hi kaścid a­nā­ga­tā­bhyāṃ naṣṭābhyāṃ vā pitṛbhyāṃ putro janyata ity a­vi­na­ṣṭa­dhīḥ pra­ti­pa­dya­te nāpi pi­tṛ­va­t ta­tkā­la­va­rti­nā­m a­nye­ṣā­m api kā­ra­ṇa­tvaṃ pitror eva, tena putreṇa saha ja­nya­ja­na­ka­sa­mba­ndho­pa­la­mbhā­t­. pi­trā­dyu­pa­la­mbha­va­tsa­mba­ndho­pa­la­mbha­syā­pi vi­saṃ­vā­dā­bhā­vā­n na bhrā­nta­tva­m­. sa ca sambandhaḥ kim a­rthā­nta­ra­m­? u­tā­na­rthā­nta­ra­m iti? vā­dā­nta­ra­m e­ta­t­. kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­s tāvat tva­yā­pī­ṣṭaḥ­. sa ca vya­va­ha­rtṛ­pra­si­ddhyā­, na sva­pa­ri­bhā­ṣā­mā­tre­ṇa vya­va­ha­rttā­ra­ś ca vi­dya­mā­na­syai­va kā­ra­ṇa­tvaṃ pra­ti­pa­dya­nte­; yataḥ kā­ryā­rthi­naḥ kā­ra­ṇe­ṣv a­nu­tpa­nne­ṣu naṣṭeṣu ca kāryaṃ no­tpa­dya­ta iti ma­nya­mā­nāḥ kā­ra­ṇā­ṇy u­pā­da­da­te­. yadi punar a­tī­tā­nā­ga­tā­ny api kā­ra­ṇā­ṇi kāryaṃ ja­na­ya­nti­, tat kim arthaṃ kā­ryā­rthi­naḥ kā­ra­ṇā­ni va­rta­mā­nī­ka­rtuṃ pra­va­rta­nte­? tasmād va­rta­mā­nā­ny eva kā­ra­ṇā­ni kāryam u­tpā­da­ya­nti­. kā­ryo­tpa­dya­mā­na­tā­kā­le santy eva kā­ra­ṇā­ni­, kā­rya­kā­le tu bhavantu vā mā bhūvann iti. kṣa­ṇi­ka­tvā­si­ddheḥ kā­rya­kā­le 'pi kā­ra­ṇā­va­sthā­ne nāsti vi­ro­dhaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">a­va­rta­mā­na­sya kā­ra­ṇa­tve doṣaḥ</ab><p n="a_862 b_YA_29­7­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­7­,18~</span>kiṃ cā­nā­ga­ta­sya kā­ra­ṇa­tve sarvadā tataḥ kā­ryo­tpā­da­pra­sa­ṅgaḥ­, ta­drū­pa­sya prāk sa­rva­dā­vi­śe­ṣā­t­. na­ṣṭa­syā­pi ja­na­ka­tve nāśād ūrdhvaṃ tataḥ sarvadā kā­ryo­tpā­da­pra­sa­ṅgaḥ­, ta­drū­pā­vi­śe­ṣā­t­. ta­drū­pe­ṇai­va ca śa­kta­tvā­t­, śaktasya ca kṣe­pā­yo­gā­t­. sa­ha­kā­rya­pe­kṣa­sya ja­na­ka­tvaṃ cet, na; a­tī­tā­nā­ga­ta­yo­r a­nu­pa­kā­rya­tve­na sa­ha­kā­ri­vai­ya­rthyā­t­, u­pa­kā­rya­tve co­pa­kā­ra­syo­pa­kā­ryā­d a­bhi­nna­tvā­t tayoḥ sa­ha­kā­ri­bhya u­tpā­de­na va­rta­mā­na­tā­pra­sa­ṅgaḥ­. kiṃ cā­rtha­kri­yā­la­kṣa­ṇa­tvā­d vastuna ity a­bhyu­pa­ga­mā­d a­tī­tā­nā­ga­ta­yo­r ja­na­ka­tve­na sa­tva­m­, satvena ca kṣa­ṇi­ka­tvaṃ pra­sa­kta­m­, tataś ca kṣa­ṇa­mā­tra­m a­tī­tā­nā­ga­ta­tā ca syāt, kṣa­ṇi­ka­tvā­d va­rta­mā­na­tā­va­t­. kiṃ cā­nā­ga­tā­va­sthā­yāṃ kāryaṃ kṛtvā punar va­rta­mā­nā­va­sthā­yāṃ ka­ro­tī­ty ekasya ka­rma­ka­rtṛ­tvaṃ syāt, tataś cā­kṣa­ṇi­ka­tvā­bhyu­pa­ga­maḥ syād ekasya ka­rma­ka­rtṛ­tva­m eva hy a­kṣa­ṇi­ka­tva­m­.</p><p n="a_863 b_YA_29­8­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­8­,3~</span>yac cedam uktam — bhū­ta­bha­vi­ṣya­tkā­la­vyā­pi­tve­na hi pra­tī­ya­mā­naṃ kā­ra­ṇa­m­, nā­nya­the­ti­, tac ca na; na hy evaṃ kaścit kāraṇaṃ pra­tye­ti­. svātmano 'pi kā­ra­ṇa­tva­pra­sa­ṅga­ś coktaḥ. kiṃ ca kā­ra­ṇa­kā­rya­bhā­va­pra­ti­pa­tti­m a­nta­re­ṇā­vi­nā­bhā­vo na si­ddhya­tī­ty āha kīrtiḥ, tvayā punar vi­pa­rī­taṃ kalpitaṃ tathā ca yady ādau vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­vaḥ pra­tī­ya­te­, na tarhi kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­pra­tī­ti­ni­ba­ndha­nā­vi­nā­bhā­va­pra­tī­tiḥ­. atha nādāv a­vi­nā­bhā­vaḥ pra­tī­tya­te na tarhi vyā­pi­tva­vya­ti­re­ka­sya kā­ra­ṇa­tva­vya­va­sthā­pa­ne ni­mi­tta­tva­m iti.</p><p n="a_864 b_YA_29­8­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­8­,10~</span>yat punar etat — kāryasya pa­ra­bhā­vaṃ vinā kāraṇaṃ na bha­va­tī­ti­, tad a­yu­kta­m­; pa­ra­bhū­te kārye '­nu­tpa­nne 'py utpannaṃ kāraṇaṃ kathaṃ tena vinā na bhū­ta­m­? na hi yad u­tpa­dya­mā­naṃ yasya sattāṃ nā­pe­kṣa­te tat tasyāpi kā­ra­ṇa­tvaṃ yu­kta­m­. agner api hi na vyā­pa­ka­tva­mā­tre­ṇa pū­rva­bhā­va­mā­tre­ṇa vā kā­ra­ṇa­tva­m­, kiṃ tu kā­ra­ṇā­nta­re­ṣu satsv api yāvat ta­trā­gni­r na bhavati tāvat tatra dhūmo no­tpa­dya­ta ity agneḥ sā­ma­rthyā­va­ga­tiḥ­. na caivam a­nā­ga­ta­sya sāmarthyaṃ ga­mya­te­. vyā­pa­ka­tva­mā­tre­ṇa vṛkṣo 'pi śiṃ­śa­pā­kā­ra­ṇaṃ syāt. vya­ti­ri­kta­tve satīti vi­śe­ṣa­ṇaṃ na ka­rta­vya­m­. svātmano 'pi ya­dvyā­pa­kaṃ ta­tkā­ra­ṇa­m e­vā­stu­. svātmanaḥ kāraṇaṃ lau­ki­ka­pa­rī­kṣa­kā­ṇā­m a­pra­si­ddha­tvā­n neṣyata iti cet, a­nā­ga­tā­dy api tarhi ne­ṣṭa­vya­m­; na hi tatrāpi kā­ra­ṇa­tva­pra­si­ddhi­r asti. tasmān nā­nā­ga­ta­m api kāraṇaṃ ta­trā­nā­ga­ta­sya pa­ra­lo­kā­de­r a­nu­mā­naṃ kā­ryā­nu­mā­ne '­nta­rbha­va­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">tā­dā­tmyā­bhā­ve 'pi ga­mya­ga­ma­ka­bhā­vaḥ</ab><p n="a_865 b_YA_29­8­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­8­,22~</span>nāpi vṛ­kṣa­tva­śiṃ­śa­pā­tvā­de­s tā­dā­tmya­m asty u­kta­nyā­yā­t­. atha ca ga­mya­ga­ma­ka­bhā­vo 'sti. kiṃ ca sā­mā­nya­yo­r ga­mya­ga­ma­ka­bhā­vaḥ­, na ca tayos tā­dā­tmya­m­, tādātmye hi śiṃ­śa­pā­tva­kṛ­ta­ka­tvā­di­ni­śca­ya eva vṛ­kṣa­tvā­ni­tya­tvā­di­ni­śca­yaḥ syāt, na hi bhi­nna­yo­ga­kṣe­ma­yo­s tādātmyaṃ yu­kta­m­. vastuni ca tādātmye 'pi nā­nu­mā­na­vi­ṣa­ya­tva­m­, li­ṅga­li­ṅgi­vi­ka­lpa­yo­s ta­trā­sa­mbha­vā­t­, sambhave vā li­ṅga­ni­śca­ya eva li­ṅgi­ni­śca­yaḥ syāt, a­bhi­nna­vi­ṣa­ya­tvā­t­. yena ca pra­kā­re­ṇa bhi­nna­vi­ṣa­ya­tva­m­, tena tā­dā­tmya­m api nastīty a­nu­mā­naṃ na syāt.</p><p n="a_866 b_YA_29­8­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­8­,29~</span>kiṃ ca vṛ­kṣa­śiṃ­śa­pa­yo­s tā­dā­tmyā­vi­śe­ṣā­d vi­pa­rya­ye 'pi ga­mya­ga­ma­ka­bhā­vaḥ syāt. na hy aṃśena tā­dā­tya­m­. tā­dā­tmyā­vi­śe­ṣe 'pi vyā­pa­kāṃ­śa­syai­va ga­mya­tva­m­, vyā­pyāṃ­śa­syā­nu­ga­ma­ka­tva­m eveti cet, na; ni­raṃ­śa­tvā­d e­kā­tma­naḥ­, sāṃśatve vā tā­dā­tmya­vi­ro­dhaḥ­. ekaṃ ca tad vastu vyāpakaṃ vā syād vyāpyaṃ veti. etena vṛ­kṣa­vi­śe­ṣa­tvaṃ vṛ­kṣa­sva­bhā­va­tvaṃ vā ta­nmā­trā­nu­ba­ndhi­tvaṃ vā śiṃ­śa­pā­yāḥ­, na tu ta­dvi­śe­ṣa­tvaṃ ta­tsva­bhā­va­tvaṃ vā ta­nmā­trā­nu­ba­ndhi­tvaṃ vā vṛ­kṣa­sye­ti niyamaḥ pra­tyu­ktaḥ­. vṛkṣo vya­bhi­ca­ra­ti na śiṃ­śa­pe­ti cet, tādātmye 'pi yadi vya­bhi­cā­raḥ­, śiṃśapā na vya­bhi­ca­ri­ṣya­tī­ti kā pra­tyā­śā­? atha vṛkṣo '­śiṃ­śa­pā­sva­bhā­vo 'stīti tenāsau vya­bhi­cā­rī­, a­vṛ­kṣa­sva­bhā­vā śiṃśapā nāstīti kiṃ ni­rśe­ṣa­da­rśa­naṃ te 'sti? sāpi hi vṛ­kṣa­va­du­bha­ya­sva­bhā­vā śaṃ­kye­ta­. yathā kvacid deśe nī­lo­tpa­la­m evāsti tatas ta­dde­śa­jaiḥ sarvair apy a­nyā­dṛ­śo­tpa­lā­da­rśa­ne­na nī­la­sva­bhā­va­m e­vo­tpa­la­m iti vya­va­sthā­pi­ta­m­, na tathaiva bha­va­ti­. tasmāt "­kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vā­d vā sva­bhā­vā­d vā" ityādy a­yu­kta­m eva. tathā "­a­nya­thai­ka­ni­vṛ­ttyā­" — ityādy api na yu­kta­m­, vyā­pa­ka­ni­vṛ­ttau hi vyā­pya­ni­vṛ­tti­r vyā­pya­sa­nni­dhā­nā­c ca vyā­pa­ka­sya sa­nni­dhi­r bha­va­ti­. na ca ga­vā­śvā­dī­nāṃ vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­vo 'sti. atha ga­vā­śvā­di­va­d bhede sati na ke­ṣāṃ­ci­d vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­vaḥ prā­pno­tī­ty u­cya­te­, tādātmye saty api tarhi nī­lo­tpa­la­tvā­di­va­n na kvacid api syāt. kiṃ ca bhede sati ga­vā­śvā­di­va­d a­gni­dhū­mā­dī­nāṃ kā­rya­kā­ra­ṇa­bha­vo 'pi na syāt. a­rthā­nta­ra­tvā­vi­śe­ṣe 'pītthaṃ sva­bhā­ve­na niyataṃ vastu kiṃcid eva ka­sya­ci­d vyā­pa­ka­m­, na sarvaṃ sa­rva­sye­ty alaṃ pra­sa­ṅge­na­. ta­tsi­ddha­m etad a­nva­ya­vya­ti­re­kyā­di­gra­ha­ṇaṃ pa­rā­bhi­pre­ta­trai­vi­dhya­ni­ṣe­dhā­rtha­n na tu kā­rya­kā­ra­ṇā­di­bhe­da­ni­ṣe­dhā­rtha­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">kā­ra­ṇā­t kā­ryā­nu­mā­ne śaṅkā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_867 b_YA_29­9­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 29­9­,21~</span>kathaṃ punaḥ kā­ra­ṇe­na kāryam a­nu­mī­ya­te­? na hy avaśyaṃ hetavaḥ pha­la­va­nto bha­va­nti­, a­nta­rā­le pra­ti­ba­ndha­vai­ka­lya­sa­mbha­vā­t­. sā­ma­grī­kā­le 'pi nā­nu­mā­na­m­, li­ṅga­da­rśa­nā­na­nta­ra­m eva kā­rya­ni­ṣpa­tteḥ tadā na kāryaṃ pra­tya­kṣa­m eva syāt. na vā­pra­ti­ba­ndha­sā­ma­grī­vi­śi­ṣṭaṃ kāraṇaṃ niścetuṃ śa­kya­te­, na cā­ni­ści­taṃ liṅgaṃ si­ddhya­ṅga­m iti. a­tro­cya­te — yat tāvan nāvaśyaṃ hetavaḥ pha­la­va­nta iti, tan na; ke­ṣāṃ­ci­d a­va­śya­pha­la­tvā­t­. na khalu sa­rva­kā­ra­ṇā­nāṃ kā­ryā­nu­mā­pa­ka­tvaṃ brūmaḥ, kiṃ tarhi? yad eva kāraṇaṃ ya­thā­vi­śi­ṣṭaṃ yat kāryaṃ na vya­bhi­ca­ra­ti­, tenaiva ta­thā­vi­śi­ṣṭaṃ ta­tkā­rya­m a­nu­mī­ya­te­, yathā — me­dha­vi­śe­ṣa­jñā medhena vi­śi­ṣṭe­na vṛṣṭim a­nu­mi­nva­nti­. na cā­vi­śi­ṣṭa­sya vya­bhi­cā­rā­d vi­śi­ṣṭa­syā­pi vya­bhi­cā­raḥ­, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. kiṃ ca ta­da­bhyā­sā­da­ra­pra­tya­yai­s ta­tkā­rya­sya saṃ­skā­ra­syā­nu­mā­na­m­, ta­tsaṃ­skā­re­ṇa vāyuṣi niścite bhāvinī smṛtir a­nu­mī­ya­te­, hiṃ­sā­di­bhi­ś cā­dha­rmo­tpa­tti­r vi­śi­ṣṭe­na parasya śa­rī­ra­dā­ha­cche­dā­di­nā duḥ­kho­tpa­tti­r ity evam a­nya­trā­pi kā­ra­ṇe­na kā­ryā­nu­mā­na­m ū­hya­m­. yat punar etat —</p><lg n="a_868"><l>"­he­tu­nā yaḥ sa­ma­gre­ṇa kā­ryo­tpā­do '­nu­mī­ya­te | </l><l>a­rthā­nta­rā­na­pe­kṣa­tvā­t sa svabhāvo '­nu­va­rṇi­taḥ || " iti.</l></lg><p n="a_869 b_YA_30­0­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­0­,11~</span>ta­dvyā­mū­ḍha­bhā­ṣi­ta­m­, kā­ryo­tpā­do hi kā­rya­dha­rmaḥ­, sa kathaṃ he­tu­sva­bhā­vaḥ syāt? na hi he­tu­kā­rya­yo­s tādātmyaṃ yu­kta­m­, kā­ryo­tpā­da­na­yo­gya­tā tv a­sa­ma­grā­d api hetor a­nu­mī­ya­te­. kā­ryā­vya­bhi­cā­ri­tā sa­ma­gra­syai­ve­ti cet, sāvaśyaṃ tarhi kāryam apy a­nu­mā­pa­ya­tī­ti siddhaṃ kā­ra­ṇe­na kā­ryā­nu­mā­na­m­. na­dī­pū­rā­di­kā­rye­ṇa bhū­ta­va­rṣā­di­ka­ra­ṇā­nu­mā­na­m­, pi­pī­li­kā­ṇḍa­saṃ­ca­ra­ṇā­di­vi­śe­ṣe­ṇa bha­vi­ṣya­dva­rṣā­nu­mā­na­m ity e­va­mā­dya­kā­rya­kā­ra­ṇā­nu­mā­na­m­.</p><ab type="head" resp="YA">pū­rva­va­d iti sūtrasya vyā­khyā­nta­ra­m</ab><p n="a_870 b_YA_30­0­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­0­,18~</span>atha vā pū­rva­va­d ity a­kā­ra­ṇe­nā­pi pū­rva­ni­ṣpa­nne­no­tta­ra­kā­la­bhā­vi­no '­nu­mā­na­m­. ta­dvi­pa­rya­ye­ṇā­nu­mā­naṃ tu śe­ṣa­va­d ity u­cya­te­. dvayor ekaḥ kālaḥ sā­mā­nya­m­, tena dṛṣṭaṃ sā­mā­nya­to­dṛ­ṣṭaṃ li­ṅga­sa­mā­na­kā­la­tve­na dṛṣṭam ity arthaḥ. e­ta­smi­n pakṣe pi­pī­li­kā­di­nā va­rṣā­nu­mā­naṃ pū­rva­va­d eva, sā­mā­nya­to­dṛ­ṣṭo­dā­ha­ra­ṇaṃ tu rū­pa­ra­sā­dya­nu­mā­naṃ kṛ­ta­ka­tvā­ni­tya­tvā­dya­nu­mā­naṃ veti.</p><p n="a_871 b_YA_30­0­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­0­,23~</span>atha vā pūrvaṃ ni­ṣpa­nna­m a­nu­me­yaṃ ya­syā­sti­, ta­tpū­rva­va­t­, yathā — na­dī­pū­ra­da­rśa­nā­d a­bhū­ta­vṛ­ṣṭi­r ity a­nu­mā­na­m­. pi­pī­li­kā­di­nā va­rṣā­nu­mā­naṃ tu śe­ṣa­va­t­. sā­mā­nya­to­dṛ­ṣṭaṃ tu tad e­ve­ti­. ke­va­lā­nva­yā­di­bhe­do 'pi pū­rva­va­dā­de­r evārtha iti vyā­khyā­ta­m­. ta­sye­dā­nīṃ la­kṣa­ṇo­dā­ha­ra­ṇā­bhyāṃ sva­rū­pa­pra­ka­ṭa­nā­rtha­m u­pa­nyā­saḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">pa­ñca­rū­pa­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_872 b_YA_30­1­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­1­,14~</span>tatra pa­ñca­rū­po '­nva­ya­vya­ti­re­kī­, rūpāṇi tu — <span ana="no-in-brackets">(1)</span> pa­kṣa­dha­rma­tva­m­, <span ana="no-in-brackets">(2)</span> sapakṣe sa­tva­m­, <span ana="no-in-brackets">(3)</span> vi­pa­kṣā­d vyā­vṛ­ttiḥ­, <span ana="no-in-brackets">(4)</span> a­vā­dhi­ta­vi­ṣa­ya­tva­m­, <span ana="no-in-brackets">(5)</span> a­sa­tpra­ti­pa­kṣa­tvaṃ ceti. tatra sā­dhya­dha­rma­vi­śi­ṣṭo dharmī pakṣaḥ, tatra vyā­pya­vṛ­tti­tvaṃ hetoḥ pa­kṣa­dha­rma­tva­m­. tatra tasmin pakṣe vyāpya va­rta­te­, na tu pa­kṣai­ka­de­śe­, sa vyā­pya­vṛ­ttiḥ sa­pa­kṣa­vyā­pa­ka ity arthaḥ. sā­dhya­sa­mā­na­dha­rmā dharmī sa­pa­kṣaḥ­, tasmin sapakṣe sa­rva­smi­nn e­ka­de­śe­na vā hetoḥ vṛttiḥ sapakṣe sa­ttva­m­. sā­dhya­vyā­vṛ­tta­dha­rmā dharmī vi­pa­kṣaḥ­, tatra sa­rva­smi­n vipakṣe hetor a­vṛ­tti­r vi­pa­kṣā­d vyā­vṛ­ttiḥ­. pra­mā­ṇā­vi­ro­dhi­ni pra­ti­jñā­rthe hetor vṛttir a­bā­dhi­ta­vi­ṣa­ya­tva­m­. sā­dhya­ta­dvi­pa­rī­ta­yoḥ sā­dha­na­syā­tri­rū­pa­tva­m a­sa­tpra­ti­pa­kṣa­tva­m­. sa dvi­vi­dhaḥ­. so '­nva­ya­vya­ti­re­kī dvividhaḥ — sa­pa­kṣa­vṛ­tti­bhe­dā­t­. tadyathā — anityaḥ śabdaḥ kā­rya­tvā­d iti sa­pa­kṣa­vyā­pa­kaḥ­, sā­mā­nya­va­ttve saty a­sma­dā­di­bā­hye­ndri­ya­grā­hya­tvā­d iti sa­pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tti­r iti. pa­kṣa­vyā­pa­kaḥ sa­pa­kṣa­vṛ­tti­r a­vi­dya­mā­na­vi­pa­kṣaḥ ke­va­lā­nva­yī­, sa pū­rva­va­d dvi­vi­dhaḥ­, a­nva­ya­vya­ti­re­ki­va­t sa­pa­kṣa­vṛ­tti­bhe­dā­d dvividha ity arthaḥ. tadyathā — vi­vā­dā­spa­dī­bhū­tā­ny a­dṛ­ṣṭā­dī­ni­, ka­sya­ci­t pra­tya­kṣā­ṇi pra­me­ya­tvā­t ka­ra­ta­lā­ma­la­ka­va­d ity ayaṃ sa­pa­kṣa­vyā­pa­ko hetuḥ. tasminn eva pra­ti­jñā­rthe mī­māṃ­sa­kā­nā­m a­pra­tya­kṣa­tvā­d a­sma­tsu­khā­di­va­d ity ayaṃ hetuḥ sa­pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tti­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">ke­va­lā­nva­yi­ny āśaṅkā</ab><p n="a_873 b_YA_30­2­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­2­,9~</span>nanu ca vya­ti­re­kā­bhā­ve '­syā­vi­nā­bhā­va eva na syāt. tena vinā na bha­va­tī­ty ayam eva hi vya­ti­re­kaḥ­. sā­dhyā­bhā­vo hi vi­pa­kṣaḥ­, ta­trā­va­śyaṃ sā­dha­na­syā­sa­ttvaṃ khyā­pa­nī­ya­m­, anyathā sa­ndi­gdhā­nai­kā­nti­ka­tvaṃ syāt. atha sā­dhyā­bhā­va­sya kha­pu­ṣpā­de­r niḥ­sva­bhā­va­tvā­d a­dhi­ka­ra­ṇā­pā­dā­nā­di­bhā­vo '­nu­pa­pa­nna­s tena hetor na tatra sattvaṃ tato ni­vṛ­tti­r veti tat kim idānīṃ vṛttir astu sāpi neti cet, na; tat kim idānīṃ mūkena bha­vi­ta­vya­m­? tad āha —</p><lg n="a_874 b_YA_30­2­,15~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­2­,15~</span><l>"­ni­vṛ­tti­r yadi tasmin na hetor vṛttiḥ kim iṣyate | </l><l>sāpi na pra­ti­ṣe­dho 'yaṃ nivṛttiḥ kin ni­ṣi­dhya­te || </l><l>vidhānaṃ pra­ti­ṣe­dhaṃ ca muktvā śābdo 'sti nāparaḥ | </l><l>vya­va­hā­raḥ sa cāsatsu neti prāptātra mūkatā || </l><l>satāṃ ca na niṣedho 'sti so 'satsu ca na vidyate | </l><l>jagaty anena nyāyena nañarthaḥ pralayaṃ gataḥ || "</l><l>"­ta­smā­d vai­dha­rmya­dṛ­ṣṭā­nte neṣṭo '­va­śya­m i­hā­śra­yaḥ | </l><l>ta­da­bhā­ve ca tan neti va­ca­nā­d api tadgateḥ || "</l></lg><p n="a_875" rend="justify">tasmān na ke­va­lā­nva­yī hetur a­stī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tsa­mā­dhā­na­m</ab><p n="a_876 b_YA_30­2­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­2­,25~</span>tad etad a­yu­kta­m — yat tāvad vya­ti­re­kā­bhā­ve '­vi­nā­bhā­vo na syād iti, tan na; vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­vo hy a­vi­nā­bhā­va u­cya­te­. sa ca ke­va­lā­nva­yi­no 'py asti. śa­bda­vyu­tpa­ttya­sa­mbha­va­mā­tre­ṇā­rtha­pra­ti­ṣe­dhe '­ti­pra­sa­ṅgaḥ syāt, tathā hi — pra­ti­ga­ta­m akṣam iti vyu­tpa­ttya­sa­mbha­vā­n mā­na­sā­di­tra­yaṃ pratyakṣaṃ na syāt, a­ga­cchaṃ­ś ca gaur na syāt. tasmāl la­kṣa­ṇa­va­śā­d eva ta­ttva­vya­va­sthā­sā­dhye­na sā­dha­na­sya vyāptir a­vi­nā­bhā­va uktaḥ, so 'trāpy asty e­ve­ti­.</p><p n="a_877 b_YA_30­3­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­3­,5~</span>yac coktam — sā­dhyā­bhā­ve hetor a­sa­ttva­m eva vya­ti­re­ka­s ta­da­khyā­pa­ne ca sa­ndi­gdhā­nai­kā­nti­ka­tva­m iti, tad apy a­yu­kta­m­; vipakṣe hi sati kiṃ tatra hetur asti? na vā? ity āṃ­śa­kā­pi syāt. na cātra vipakṣo 'sti, sa­rva­syā­pi sa­da­sa­drū­pa­sya pra­tya­kṣa­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. kha­pu­ṣpā­de­ś ca sa­drū­pa­tve­nā­sa­drū­pa­tve­na vā pra­tī­ya­mā­na­tve sā­dhya­tva­m eva, a­pra­tī­ya­mā­na­tve vā kathaṃ tasya sā­dhyā­bhā­va­tvaṃ vi­pa­kṣa­tvaṃ pra­ti­pā­dya­te­? na cā­pra­mā­ṇa­ka­sya vi­pa­kṣa­tvaṃ yu­kta­m­. nāpi tatra hetoḥ sattvam asattvaṃ vā ci­ntya­te­. na hi na­khā­gra­sthe ha­sti­yū­the hetuḥ kim asti? na veti? bu­ddhi­ma­nto vi­cā­ra­m ā­dri­ya­nte­. yadi punar a­pra­mā­ṇa­ke­ṣu kha­pu­ṣpā­di­ṣu hetur nāstīty asyaiva vya­ti­re­ka­saṃ­jñā kri­ya­te­, bhavatv e­vaṃ­vi­dhe­na vya­ti­re­ke­ṇā­yaṃ vya­ti­re­kī kin tū­kta­la­kṣa­ṇā­d vi­pa­kṣā­d vyā­vṛ­tti­r astīti ke­va­lā­nva­yī ka­thya­te­. vi­pa­kṣa­syā­pi lakṣaṇe dha­rmi­gra­ha­ṇaṃ ka­lpi­ta­sya ta­dbhā­va­ni­ṣe­dhā­rtha­m­, sa­pra­mā­ṇa­ko hy arthaḥ sa­pa­kṣa­vi­pa­kṣa­tve­na loke pra­si­ddhaḥ­. tasmād u­kta­la­kṣa­ṇa­vi­pa­kṣā­bhā­vo yasya sa ke­va­lā­nva­yī­ti­.</p><p n="a_878 b_YA_30­3­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­3­,18~</span>ni­vṛ­tti­r yadi tasmin ne­tyā­di­pra­sa­ṅga­s tu bhavata eva siddhāntaṃ bādhate — kṣaṇād ūrdhvaṃ nivṛttau va­stu­na­s tā­dā­tmya­vi­ro­dhaḥ­, ta­da­ni­vṛ­ttau ca kṣa­ṇi­ka­tva­vi­ro­dhaḥ­, ta­du­bha­yā­na­bhyu­pa­ga­me tu '­vi­dhā­naṃ pra­ti­ṣe­dhaṃ ca' ityādi bā­dha­ka­m­. nañartho 'pi tavaiva pralayaṃ gataḥ, yena sato '­pa­ra­ma­bhā­vaṃ nā­bhyu­pa­ga­ccha­si­. yasya ca hetor vya­ti­re­ka­ba­le­na ga­ma­ka­tva­m­, ta­syā­va­śyaṃ vai­dha­rmya­dṛ­ṣṭā­ntā­śra­ya e­ṣṭa­vyaḥ­, anyathā va­ca­na­mā­tre­ṇa vya­ti­re­kā­pra­tī­teḥ­, pratītau vā­nva­ya­dṛ­ṣṭā­ntā­śra­yo 'pi ne­ṣṭa­vya­s tadbhāve tad astīti va­ca­nā­d eva ta­dga­ti­r bha­vi­ṣya­tī­ti­. tasmāt sa­pra­mā­ṇa­ka­syā­vai­dha­rmya­dṛ­ṣṭā­nta­syā­bhā­vā­t ke­va­lā­nva­yi­no na vya­ti­re­ki­tvaṃ nāpy a­he­tu­tva­m­, pa­kṣa­vyā­pa­ka­tve saty a­vā­dhi­ta­vi­ṣa­yā­sa­tpra­ti­pa­kṣa­tve ca sati sapakṣe va­rta­mā­na­tvā­d a­nva­ya­vya­ti­re­ki­va­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">ke­va­la­vya­ti­re­ki­he­tu­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_879 b_YA_30­3­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­3­,29~</span>a­vi­dya­mā­na­sa­pa­kṣaḥ pa­kṣa­vyā­pa­ko vi­pa­kṣā­d vyāvṛttaḥ ke­va­la­vya­ti­re­kī­. yathā — sa­rva­vi­tka­rtṛ­pū­rva­kaṃ sarvaṃ kāryaṃ kā­dā­ci­tka­tvā­t­, yat sa­rva­vi­tka­rtṛ­pū­rva­kaṃ na bha­va­ti­, tan na kā­dā­ci­tka­m­, yathā — a­kā­śā­di­. tathā sātmakaṃ jī­va­ccha­rī­raṃ prā­ṇā­di­ma­tvā­t­, yan na sātmakaṃ na ta­tprā­ṇā­di­ma­t­, yathā lo­ṣṭhā­di­. pra­sa­ṅga­dvā­re­ṇa vā pra­yu­jya­te — nedaṃ ni­rā­tma­kaṃ jī­va­ccha­rī­ra­m­, a­prā­ṇā­di­ma­tva­pra­sa­ṅgā­t­, lo­ṣṭha­va­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">jī­va­ccha­rī­re nai­rā­tmya­ni­ṣe­dhe sau­ga­tā­kṣe­paḥ</ab><p n="a_880 b_YA_30­4­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­4­,9~</span>nanu ca dṛ­ṣṭā­nta­dha­rmi­ṇi dṛṣṭo dharmas ta­dvyā­pte­na hetunā sā­dhya­dha­rmi­ṇi vi­dhī­ya­te vā pra­ti­ṣi­dhya­te vā, na cātmā kvacit prā­ṇā­di­vyā­pa­ka­tve­na dṛṣṭaḥ, tat kathaṃ jī­va­ccha­rī­re­ṣu prā­ṇā­dyu­pa­la­mbhā­d ā­tma­si­ddhiḥ­? ta­nni­vṛ­ttau ca gha­ṭā­di­ṣu prā­ṇā­di­ni­vṛ­tti­r iti? a­thā­prā­ṇā­di­ma­ttve­na vyāptaṃ gha­ṭā­di­ṣu nairātmyaṃ dṛ­ṣṭa­m­, tena jī­va­ccha­rī­re­ṣv a­prā­ṇā­di­ma­ttva­ni­vṛ­ttau nai­rā­tmya­ni­vṛ­tti­r iti, naitad asti; a­dṛ­śyā­nu­pa­la­mbhā­d a­bhā­vā­si­ddhau gha­ṭā­dī­nāṃ nai­rā­tmyā­si­ddheḥ­. pa­rā­bhyu­pa­ga­mā­t siddhir iti cet, katham i­dā­nī­m ā­tma­si­ddhiḥ pa­ra­syā­py a­prā­mā­ṇi­kā­? kathaṃ nai­rā­tmya­si­ddhiḥ­? a­bhyu­pa­ga­ma­mā­tre­ṇa ca ta­tsi­ddhā­vā­ga­mi­ka­tva­m ātmani pra­ti­pa­nnaṃ syān nā­nu­me­ya­tva­m­. tasmād a­da­rśa­ne 'py ātmano ni­vṛ­ttya­si­ddheḥ prā­ṇā­dī­nā­m a­si­ddha­pra­ti­ba­ndha­tvā­n nā­tma­ni­vṛ­ttā­v eva ta­nni­vṛ­tti­si­ddhi­r ity a­ga­ma­ka­tva­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ekeṣāṃ sa­mā­dhā­naṃ ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_881 b_YA_30­5­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­5­,2~</span>atraike pa­ri­ha­ra­nti — gha­ṭā­di­ṣv ātmanā sa­mba­ndha­mā­traṃ nai­rā­tmya­m a­trā­bhi­pre­taṃ na tu ta­dra­hi­ta­tva­m­, ni­tya­vyā­pi­tvā­d ātmanaḥ tatsattvaṃ ve­cchā­di­s tatra siddhaṃ tasya jī­va­ccha­rī­re vya­ti­re­ki­ṇā prā­ṇā­di­ja­na­na­sa­ma­rthaḥ sambandhaḥ sā­dhya­te­. na ni­rā­tma­ka­m ity a­syā­ya­m arthaḥ — na sa­mba­ndha­mā­tro­pe­ta­m iti. gha­ṭā­di­va­da­prā­ṇā­di­ma­ttva­pra­sa­ṅgā­t­. gha­ṭā­di­ṣu ca nairātmyaṃ prā­ṇā­dya­nu­tpa­ttyai­va ni­ści­ta­m iti. te tv evaṃ praṣṭavyāḥ — prā­ṇā­dya­nu­tpa­ttiḥ kim a­nva­ya­sā­ma­rthye­na gha­ṭā­di­ṣu nairātmyaṃ ga­ma­ya­ty āho svid vya­ti­re­ka­sā­ma­rthye­ne­ti­? kiṃ cātaḥ? sarvatra nairātmyaṃ syād ā­tma­sa­mba­ndha­vi­śe­ṣa­va­d a­dṛ­ṣṭa­tvā­n na kvacid a­nva­ya­si­ddhiḥ­. a­nu­mā­ne­nai­vā­na­va­sthā syāt. vai­dha­rmya­dṛ­ṣṭā­ntā­bhā­vā­n na vya­ti­re­ka­to 'pi nai­rā­tmya­si­ddhiḥ­. jī­va­ccha­rī­ra­sya dṛ­ṣṭā­nta­tve tv i­ta­re­ta­rā­śra­ya­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. prā­ṇā­di­kā­ryā­nu­tpa­ttyā ta­tsa­ma­rtha­he­tvā­bhā­vo '­nu­mī­ya­te dā­ru­vā­syā­di­sa­mba­ndha­vi­śe­ṣā­bhā­ve chi­dā­dya­nu­tpa­tti­va­da­to ne­ta­re­ta­rā­śra­ya­tvā­di­do­ṣa iti cet, evaṃ tarhi prā­ṇā­di­kā­ryo­tpa­ttyā­, ta­tsa­ma­rtha­he­tuḥ chi­dā­dyu­tpa­ttau dā­ru­vā­syā­di­sa­mba­ndha­vi­śe­ṣa­va­da­nva­ye­nai­vā­nu­mī­ya­ta ity a­pā­rtha­ko vya­ti­re­kī syād iti.</p><ab type="head" resp="YA">sva­ma­te­na sa­mā­dhā­na­m</ab><p n="a_882 b_YA_30­5­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­5­,16~</span>a­tro­cya­te — "­lau­ki­ka­pa­rī­kṣa­kā­ṇāṃ yasminn arthe bu­ddhi­sā­myaṃ sa dṛ­ṣṭā­ntaḥ­" ity u­kta­m­, gha­ṭā­di­ṣu ca nai­rā­tmya­m a­prā­ṇā­di­ma­ttvaṃ cety asminn arthe 'sty eva bha­va­tā­m asmākaṃ ca sa­mpra­ti­pa­tti­s tat kathaṃ nāyaṃ dṛ­ṣṭā­ntaḥ­? kutaḥ? pra­mā­ṇā­d iti. kim anena vi­cā­re­ṇa­? ā­ga­mā­d anyato vā bha­va­tu­. vi­cā­re­ṇā­pi hi sa­mpra­ti­pa­ttiḥ ka­rta­vyā­, sā cet taṃ vināpi siddhā, kiṃ vi­cā­re­ṇa­? sa­mpra­ti­pa­nna­sya vicāre hy a­na­va­sthā syād iti. yadi ca gha­ṭā­di­ṣu nai­rā­tmya­bu­ddhi­r mithyā, tataḥ sā­tma­ka­tvaṃ samyag astu. tac cāpy a­ni­ṣṭa­m­.</p><ab type="head" resp="YA">jī­va­ccha­rī­re prā­ṇā­di­sa­ttva­m a­nya­trā­sa­ttva­m iti vya­va­sthā­tma­vā­da eva</ab><p n="a_883 b_YA_30­5­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­5­,25~</span>yadi vo­bha­ya­tra sā­tma­ka­tva­m a­nā­tma­ka­tvaṃ vā syāt, ta­dā­nī­m ekatra prā­ṇā­di­sa­mbha­vo 'nyatra neti kiṃkṛto 'yaṃ vi­śe­ṣaḥ­? sva­bhā­va­ta eveti cet, na; nityaṃ sattvam asattvaṃ ce­tyā­di­pra­sa­ṅgā­t­. bu­ddhi­sa­dbhā­vā­sa­dbhā­va­kṛ­ta iti cet, na; prā­ṇā­pā­na­ni­me­ṣo­nme­ṣa­jī­va­na­ma­no­ga­te­ndri­yā­nta­ra­vi­kā­ra­bu­ddhi­su­kha­duḥ­khā­dī­nāṃ prā­ṇā­di­śa­bde­nā­bhi­dhā­nā­t­. vibhoḥ sarvatra sa­dbhā­vā­d gha­ṭā­di­ṣv api sā­tma­ka­tva­pra­sa­ṅga iti cet, na; ā­tmā­dhi­ṣṭhi­ta­tva­vi­śe­ṣa­sya sā­tma­ka­tve­nā­bhi­hi­ta­tvā­t­, tasya ca prā­ṇā­dya­nya­thā­nu­pa­pa­ttyai­va siddhiḥ. sā­tma­kā­nā­tma­ka­tva­vi­śe­ṣo 'pi kiṃkṛta iti cet, a­dṛ­ṣṭa­vi­śe­ṣa­kṛ­ta­m­, ta­dvi­śe­ṣyo 'pi ja­nmā­nta­ra­ja­prā­ṇā­di­vi­śe­ṣa­kṛ­taḥ­. so 'pi ja­nmā­nta­ra­kṛ­ta ity a­nā­di­tvaṃ pa­ri­hā­raḥ­. na cā­dṛ­ṣṭa­vi­śe­ṣa­m a­nta­re­ṇa ka­sya­ci­n ni­ru­ddha­prā­ṇā­di­ka­syai­vo­tpā­daḥ­, ka­sya­ci­d u­tpa­nna­sya di­na­dva­ye­na vā­rddha­mā­sa­saṃ­va­tsa­rā­di­vi­ka­lpe­na vā prā­ṇā­di­ni­ro­dha ity ayaṃ viśeṣa u­pa­pa­dya­te­. pi­trā­di­kā­ra­ṇe­ṣv api vi­śe­ṣā­nu­pa­la­bdheḥ­. jñānam eva pū­rvā­dṛ­ṣṭa­vi­śe­ṣa­ni­ya­mi­taṃ kvacid e­vo­tpa­dya­te­. ki­ya­tkā­laṃ yāvad a­va­ti­ṣṭhe ta­da­nu­vi­dhā­ne na prā­ṇā­de­r apy u­tpa­tti­r a­va­sthā­naṃ ceti kim a­trā­dṛ­ṣṭa­sā­ma­rthye­nā­tma­nā ka­lpi­te­ne­ti cet, naitad asti; jñā­na­syā­pi hi nā­śi­tve­na pa­ra­lo­ki­tvaṃ pū­rva­dṛ­ṣṭā­nu­sa­ndhā­tṛ­tvaṃ ca na sa­mbha­va­tī­ti va­kṣyā­maḥ­. tad yo 'sau pa­ra­lo­kī pū­rva­dṛ­ṣṭā­nu­sa­ndhā­nā­c ca sa e­vā­tmā­, te­nā­dhi­ṣṭhi­te śarīre prāṇā bhavanti nā­nya­the­ti­. evaṃ ca na kha­pu­ṣpā­di­ma­ttva­syā­pi siddhiḥ, kha­pu­ṣpā­deḥ prā­ṇā­dyu­tpa­ttau vi­pa­kṣa­bā­dha­ke­nā­pi sā­ma­rthyā­si­ddhiḥ­, siddhau vā sa e­vā­tme­ti nāsti vi­vā­daḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nva­yā­śa­ṅkā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_884 b_YA_30­6­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­6­,17~</span>nanv evaṃ tarhi prā­ṇā­di­kā­rye­ṇa ta­ddhe­tu­r a­nu­mī­ya­te­, gha­ṭā­di­kā­rya­sya ca he­tu­ma­ttva­da­rśa­nā­d anvayo 'py astīti kathaṃ ke­va­la­vya­ti­re­kī­? na; vi­śi­ṣṭa­sā­dhye­nā­nva­yā­bhā­vā­t­. ni­tya­tvā­di­dha­rma­ko hi prā­ṇā­di­he­tuḥ­, sā­dhya­sthā­vi­dhe­na ca na kvacid anvayaḥ pra­si­ddhaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">sā­mā­nya­si­ddhi­mā­tre­ṇa nātra vi­śe­ṣa­si­ddhiḥ</ab><p n="a_885 b_YA_30­6­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­6­,22~</span>sā­mā­nya­si­ddhā­v a­dhi­ka­ra­ṇa­si­ddhā­nta­ba­le­na de­śā­di­sa­mba­ndha­vi­śe­ṣa eva si­ddhya­ti­, na tu ni­tya­tvā­di­vi­śe­ṣaḥ­, tatra hetoḥ sā­ma­rthyā­bhā­vā­t­. sā­mā­nya­mā­tra­si­ddhau pa­ri­śe­ṣā­d a­bhi­pre­ta­vi­śe­ṣa­si­ddhi­r iti cet, ko 'yaṃ pa­ri­śe­ṣaḥ­? "­pra­sa­kta­pra­ti­ṣe­dhe '­nya­trā­pra­sa­ṅgā­c chi­ṣya­mā­ṇe sa­mpra­tya­yaḥ­, pa­ri­śe­ṣaḥ­" . śi­ṣya­mā­ṇe sa­mpra­tya­yaḥ kuto bha­va­ti­? pra­sa­kta­pra­ti­ṣe­dha­he­ta­va­s tāvat pra­ti­ṣe­dhya­si­ddhā­v eva kṛ­tā­rthāḥ­. ta­du­pa­kṛ­ta­s tu maulo hetus ta­thā­vi­dha­sā­dhye­nā­nva­yā­na­pe­kṣa­s taṃ viśeṣaṃ sā­dha­ya­n ke­va­la­vya­ti­re­ky eva sa­mpa­dya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">maulasya hetor vyā­pti­sa­ma­rtha­kā hetavaḥ</ab><p n="a_886 b_YA_30­7­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­7­,2~</span>tasya sva­sā­dhye­na vyā­pti­sa­ma­rtha­nā­rtha­m itare he­ta­vaḥ­. tathā hi — kā­ra­ṇa­mā­tra­sā­dha­ke­na kā­rya­tve­na prā­ṇā­de­r ni­rhe­tu­ka­tvaṃ pra­ti­ṣi­ddha­m­, a­nya­kṛ­tā­v a­dṛ­ṣṭa­saṃ­skā­rau nānyasya phalata ity anena de­hā­dya­vya­ti­ri­kta­he­tu­ka­tvaṃ pra­ti­ṣi­ddha­m­, pū­rvā­bhya­sta­smṛ­tya­nu­ba­ndha­tvā­di­nā kṛ­ta­ka­he­tu­ka­tvaṃ pra­ti­ṣi­ddha­m ity evaṃ pra­ti­pa­kṣa­bā­dha­ka­he­tu­bhyaḥ prāṇādeḥ sā­dhya­vi­śe­ṣe­ṇa vyāptiḥ kā­ka­tī­rā­da­rśa­na­nyā­ye­na pakṣa eva si­ddhya­ti­. sa e­vā­nva­ya iti cet, bhavatu nā­mai­va­m­; tathāpy anyatra pakṣād anvayo 'sya nā­stī­ti­. vya­ti­re­ki­tva­m uktam ity evaṃ sa­ma­rthi­ta­sya vya­ti­re­ki­ṇaḥ sa­mya­gdhe­tu­tvaṃ na vi­pa­kṣā­da­rśa­na­mā­tre­ṇa­, ḍi­tthā­di­si­ddhā­v api he­tu­tva­pra­sa­ṅgā­t­. tathā sa­rva­vi­tka­rtra­bhā­ve kā­rya­tva­m eva na sa­mbha­va­ti­. na hy a­ce­ta­naṃ ce­ta­nā­na­dhi­ṣṭhi­taṃ pra­va­rta­ta iti va­kṣyā­maḥ­. yatrāpi ku­mbha­kā­rā­di­r a­dhi­ṣṭhā­tā­sti­, tatrāpi na tasyaiva ka­rtṛ­tva­m a­dṛ­ṣṭā­di­kā­ra­ṇā­dhi­ṣṭhā­tṛ­tve sā­ma­rthyā­bhā­vā­t ta­da­na­dhi­ṣṭhi­ta­sya vā­dṛ­ṣṭā­de­r na pra­vṛ­tti­s ta­dvi­ka­lā ca sāmagrī na kā­ryo­tpa­ttau sa­ma­rthā­. na hy e­ka­kā­ra­kā­pra­vṛ­ttā­v api kā­ryo­tpa­ttiḥ kvacid astīty a­dṛ­ṣṭā­di­sa­ha­kā­ri­vi­ka­le­bhyaḥ ku­lā­lā­dya­dhi­ṣṭhi­te­bhyo 'pi hetubhyaḥ kā­ryo­tpā­do na syāt tasmād yathā ku­lā­lā­dya­dhi­ṣṭhi­tā­ni da­ṇḍā­dī­ni ghaṭādau pra­va­rta­nte­, tathā sa­rva­jñā­dhi­ṣṭhi­tā­ny a­dṛ­ṣṭā­dī­nī­ti ku­lā­la­va­d gha­ṭā­di­ṣv api sa­rva­vi­daḥ ka­rtṛ­tva­m­, ataḥ sarvaṃ kāryaṃ sa­rva­vi­tka­rtṛ­pū­rva­ka­m iti si­ddha­m­. evam anyo 'pi vya­ti­re­kī sa­ma­rtha­yi­ta­vya iti.</p><ab type="head" resp="YA">he­tu­la­kṣa­ṇa­sū­tra­sya vyākhyā</ab><p n="a_887 b_YA_30­7­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­7­,20~</span>"­u­dā­ha­ra­ṇa­sā­dha­rmyā­t sā­dhya­sā­dha­naṃ hetuḥ" "tathā vai­dha­rmyā­d­" iti sūtraṃ he­tu­la­kṣa­ṇā­rtha­m­. u­dā­ha­ra­ṇa­śa­bde­nā­tra sā­dha­rmya­dṛ­ṣṭā­nta uktas tena sā­dha­rmya­m­, sā­dhya­sye­ti pra­kra­mā­l la­bhya­te­. evaṃ ca vi­ru­ddha­sā­dhā­ra­ṇa­pra­kā­ra­syā­si­ddha­sya ca vyu­dā­saḥ­. u­dā­ha­ra­ṇe­nai­ve­ty a­va­dhā­ra­ṇā­śra­ya­ṇā­d a­nai­kā­nti­ka­syā­pi vyu­dā­saḥ­. bhā­gā­si­ddha­ni­ṣe­dhā­rthaṃ sādhyasya sā­dha­rmya­m eveti ka­rta­vya­m­. "evaṃ ca dvi­la­kṣa­ṇa­tri­la­kṣa­ṇā­v a­nva­yi­nau la­bdhā­v­" iti tamoriḥ, na; kā­lā­tya­yā­pa­di­ṣṭa­pra­ka­ra­ṇā­sa­ma­yo­r api he­tu­tva­pra­sa­ṅgā­t­. atha ta­nni­vṛ­ttya­rthaṃ sā­dhya­sā­dha­na­gra­ha­ṇa­m­. evaṃ tarhi sā­dhya­sā­dha­na­gra­ha­ṇa­m e­vā­stu­, tata eva hi sa­rva­he­tvā­bhā­sā­naṃ vyudāsaḥ siddhaḥ sā­dhya­sā­dha­na­tvā­vi­śe­ṣā­d iti, satyam evam e­ta­t­; tathāpy u­dā­ha­ra­ṇe­tyā­di vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇā­rthaṃ kṛ­ta­m­. sā­dha­rmyā­d iti vītasya lakṣaṇaṃ vai­dha­rmyā­d ity a­vī­ta­sye­ty ato dvividha eva hetuḥ — sva­rū­pe­ṇa hy a­rtha­sā­dha­ka­tvaṃ vītasya la­kṣa­ṇa­m­, pa­ra­pa­kṣa­ni­ṣe­dhe­nā­vī­ta­sye­ti­. atha vā sā­dha­rmyā­d ity a­nva­yi­naḥ­, vai­dha­rmyā­d iti vya­ti­re­ki­ṇaḥ­, sa­mu­cci­taṃ cā­nva­ya­vya­ti­re­ki­ṇa iti. tathā vai­dha­rmyā­d ity u­dā­ha­ra­ṇa­vai­dha­rmyā­t sā­dhya­sā­dha­naṃ hetur ity arthaḥ. u­dā­ha­ra­ṇaṃ cātra vai­dha­rmya­dṛ­ṣṭā­ntaḥ ta­trā­rthā­tma­ka­he­tu­la­kṣa­ṇā­pe­kṣa­yā pra­tha­mā­nta­m eva sā­dha­rmya­vai­dha­rmya­pa­daṃ dra­ṣṭa­vya­m­. va­ca­nā­tma­kā­pe­kṣa­yā tu pa­ñca­mya­ntaṃ kṛ­ta­m­, tasyaiva prā­dhā­nye­na la­kṣa­ṇa­m a­va­ya­va­pra­stā­vā­t­. u­cya­mā­na­sya karmatvaṃ tatra ca ṣaṣṭhī yukteti cet, na; ni­mi­tta­tva­sya vi­va­kṣi­ta­tvā­t­. ni­mi­tta­tvaṃ cārthe sati ta­dda­rśa­na­m­, tato vi­va­kṣā­kra­me­ṇa śa­bdo­tpa­tti­r iti. ya­dā­nva­yyā­di­la­kṣa­ṇā­rthaṃ pū­rva­va­dā­di­sū­tra­m­, tadā ta­lla­kṣa­ṇa­syā­nu­vā­do '­va­ya­va­la­kṣa­ṇā­rtho dra­ṣṭa­vyaḥ­. yadā tv anyārthaṃ tat sū­tra­m­, ta­dā­trai­vā­nu­ṣaṃ­ga­to '­nva­yā­di­la­kṣa­ṇa­vi­dhā­na­m iti. u­dā­ha­ra­ṇa­sā­dha­rmyā­d yad va­ca­na­m ity a­dhyā­hā­ryaṃ nirdeśo vā­dhi­kṛ­taḥ pra­ti­jñā­sū­trā­t­. ni­ga­ma­na­la­kṣa­ṇe vā va­ca­na­gra­ha­ṇaṃ kṛtaṃ sa­rva­trā­pi dra­ṣṭa­vya­m­. sā­dha­na­pa­da­sya li­ṅga­vā­ci­tvā­t­, sā­dha­rmyā­di­pa­da­va­t pa­ñca­mī­pra­sa­ṅga iti cet, na; va­ca­na­vā­ci­tva­syā­pi vi­va­kṣi­ta­tvā­t­. no­dā­ha­ra­ṇa­sā­dha­rmyā­d utpannaṃ va­ca­na­mā­traṃ hetuḥ, kiṃ tu yat sā­dhya­sā­dha­naṃ sā­dha­na­tva­khyā­pa­ka­m ity arthaḥ, tad vyākhyātaṃ pa­ra­stā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">he­tvā­bhā­sa­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_888 b_YA_30­8­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­8­,23~</span>etena he­tvā­bhā­sā­nā­m a­he­tu­tva­m uktaṃ bha­va­ti­. he­tu­la­kṣa­ṇa­ra­hi­tā he­tu­va­dā­bhā­sa­mā­nā he­tvā­bhā­sāḥ­. "­sa­vya­bhi­cā­ra­vi­ru­ddha­pra­ka­ra­ṇa­sa­ma­sā­dhya­sa­mā­tī­ta­kā­lā he­tvā­bhā­sāḥ­" iti sū­tra­m­. ta­syā­rtha­saṃ­gra­hā­rtha­m "­a­si­ddha­vi­ru­ddhā­nai­kā­nti­kā­na­dhya­va­si­ta­kā­lā­tya­yā­pa­di­ṣṭa­pra­ka­ra­ṇa­sa­mā­" iti vākyaṃ vyu­tpa­ttya­rtha­m anyathā vi­nya­sta­m­. sarvatra ta­tho­pa­nyā­se hi chāndasaḥ śrotā syād iti.</p><ab type="head" resp="YA">1. asiddhaḥ</ab><p n="a_889 b_YA_30­9­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­9­,4~</span>"­a­trā­ni­ści­ta­pa­kṣa­vṛ­tti­r a­si­ddhaḥ­" — a­ni­ści­tā sa­ndi­gdhā­, vi­pra­ti­pa­nnā vā, nāstīti niścitā vā, pakṣe vṛttir yasya hetoḥ sa ta­tho­ktaḥ­. "­sā­dhyā­vi­śi­ṣṭaḥ sā­dhya­tvā­t sā­dhya­sa­maḥ­" iti sū­tra­m­. sa­mpra­ti­pa­ttya­vi­ṣa­ya­tvaṃ sā­dhyā­vi­śi­ṣṭa­tvaṃ vyāpakaṃ lakṣaṇaṃ sā­dhya­tvā­d ity a­nta­rā­si­ddha­sya la­kṣa­ṇa­pra­mā­da­pā­ṭho vā si­ddha­tvā­di­vya­rtho veti.</p><ab type="head" resp="YA">2. viruddhaḥ</ab><p n="a_890 b_YA_30­9­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­9­,10~</span>pa­kṣa­vi­pa­kṣa­yo­r eva va­rta­mā­no vi­ru­ddhaḥ­. "­si­ddhā­nta­m a­bhyu­pe­tya ta­dvi­ro­dhī vi­ru­ddhaḥ­" iti sū­tra­m­. si­ddhā­ntā­bhyu­pa­ga­ma­la­kṣa­ṇaḥ sā­dhya­dha­rma ity arthaḥ, tam a­bhyu­pa­ga­mya yo hetus taṃ viroddhuṃ śīlas ta­dvi­pa­rya­yaṃ vyāpnoti sa vi­ru­ddhaḥ­. katham a­ce­ta­no hetur a­bhyu­pa­ga­ccha­ti­? u­pa­cā­re­ṇa — ta­tpra­yo­ktra­bhyu­pa­ga­taṃ ta­dba­le­na vā te­nai­vā­bhyu­pa­ga­ta­m ity u­pa­ca­rya­te­. u­pa­cā­re ca pra­yo­ja­na­m — vi­śe­ṣa­vi­ru­ddha­ni­vṛ­ttiḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">3. a­nai­kā­nti­kaḥ</ab><p n="a_891 b_YA_30­9­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­9­,17~</span>"­pa­kṣa­tra­ya­vṛ­tti­r a­nai­kā­nti­kaḥ­" "­a­nai­kā­nti­kaḥ sa­vya­bhi­cā­raḥ­" iti sū­tra­m­. paryāyo 'tra la­kṣa­ṇa­m­, buddhir u­pa­la­bdhi­r i­tyā­di­va­t­, ni­ru­kti­r vā­nyo­nya­la­kṣa­ṇa­m­.</p><ab type="head" resp="YA">4. a­na­dhya­va­si­taḥ</ab><p n="a_892 b_YA_30­9­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 30­9­,21~</span>"­sā­dhyā­sā­dha­kaḥ pakṣa eva va­rta­mā­no '­na­dhya­va­si­taḥ­"­. ke­va­la­vya­ti­re­ki­vya­va­cche­dā­rthaṃ sā­dhyā­sā­dha­ka­gra­ha­ṇaṃ sā­dhya­vya­bhi­cā­re '­syā­nta­rbhā­va ity eke — yathā hi hetor u­bha­ya­tra vṛttir vya­bhi­cā­ra­s ta­tho­bha­ya­to vyā­vṛ­tti­r api vya­bhi­cā­raḥ­. yathā ca nai­ka­smi­nn ante vṛttis ta­thā­nai­ka­smā­d antād vyā­vṛ­tti­r iti sā­dhā­ra­ṇa­va­da­sā­dhā­ra­ṇo 'yam a­nai­kā­nti­kaḥ­. a­sa­dvi­pa­kṣo '­nu­pa­saṃ­hā­rya­ś ca tarhi katham a­nai­kā­nti­kaḥ­, yathā sarvaṃ kāryaṃ ni­tya­ja­nma­tvā­t sarvam anityaṃ pra­me­ya­tvā­d iti? nāpy anayoḥ pra­ka­ra­ṇa­sa­me '­nta­rbhā­va­s ta­lla­kṣa­ṇa­vi­ka­la­tvā­t­, ta­lla­kṣa­ṇa­vi­ka­la­syā­pi ta­trā­nta­rbhā­ve hy a­ti­pra­sa­ṅgaḥ syād iti. tasmān na pa­ñca­tvā­va­dhā­ra­ṇā­rthaṃ sa­vya­bhi­cā­ra­vi­ru­ddhe­tyā­di­sū­tra­m­, kin tu ni­da­rśa­nā­rtha­m — yathaite he­tvā­bhā­sā­s tathānyo 'pi he­tu­la­kṣa­ṇa­ra­hi­to he­tu­va­dā­bhā­sa­mā­no he­tvā­bhā­saḥ pra­tye­ta­vya ity arthaḥ.</p><ab type="head" resp="YA">5. kā­lā­tya­yā­pa­di­ṣṭaḥ</ab><p n="a_893 b_YA_31­0­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­0­,6~</span>"­pra­mā­ṇa­bā­dhi­te pakṣe va­rta­mā­no hetuḥ kā­lā­tya­yā­pa­di­ṣṭaḥ­"­. "­kā­lā­tya­yā­pa­di­ṣṭaḥ kā­lā­tī­taḥ­" iti sū­tra­m­. ni­rdi­ṣṭa­pa­kṣo­pa­nyā­sā­na­nta­raṃ he­tū­pa­nyā­sa­kā­la­s ta­da­tya­ye­nā­pa­di­ṣṭaḥ kālam atītaḥ kā­lā­tī­taḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">6. pra­ka­ra­ṇa­sa­maḥ</ab><p n="a_894 b_YA_31­0­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­0­,10~</span>"­sva­pa­ra­pa­kṣa­si­ddhā­v api trirūpo hetuḥ pra­ka­ra­ṇa­sa­maḥ­"­. pra­ka­ra­ṇa­yoḥ pa­kṣa­pra­ti­pa­kṣa­yoḥ siddhau samaḥ tri­rū­pa­tve­na­, tri­rū­pa­tvaṃ ca — pa­kṣa­dha­rma­tva­m­, sapakṣe sa­ttva­m­, vi­pa­kṣā­d vyā­vṛ­tti­r iti. "­ya­smā­t pra­ka­ra­ṇa­ci­ntā sa ni­rṇa­yā­rtha­m a­pa­di­ṣṭaḥ pra­ka­ra­ṇa­sa­maḥ­" iti sū­tra­m­. yasmān ni­tyā­ni­tya­vi­śe­ṣā­nu­pa­la­mbhā­t kim ayaṃ nityo vānitya ity eṣā pra­ka­ra­ṇa­ci­ntā­, sa vi­śe­ṣa­dha­rmā­nu­pa­la­mbho he­tu­tve­no­ktaḥ pra­ka­ra­ṇa­sa­maḥ­, yathā — nityaḥ śabdo '­ni­tya­dha­rmā­nu­pa­la­bdheḥ­, anityaḥ śabdo ni­tya­dha­rmā­nu­pa­la­bdhe­r iti. vi­ru­ddha­vya­bhi­cā­rī tarhi pra­ka­ra­ṇa­sa­maḥ­, vi­pa­kṣa­dha­rmā­nu­pa­la­bdhe­r iti, ucyate — tathāpi sa­ttvā­de­r vi­pa­kṣa­dha­rma­syā­nu­pa­la­bdhi­r u­bha­yā­si­ddhi­vi­śi­ṣṭa­dha­rmā­nu­pa­la­bdhi­ś cā­nya­ta­rā­si­ddhe­ti­. atha yo '­kṛ­ta­ka­tvā­dya­nu­pa­la­bdhe­r a­si­ddha­tāṃ no­dbhā­va­yi­tuṃ śa­kno­ti­, ta­dvi­ṣa­yo 'yaṃ pra­ka­ra­ṇa­sa­maḥ­, vi­ru­ddhā­vya­bhi­cā­ri­ṇo 'pi tarhi ye do­ṣā­nta­raṃ no­dbhā­va­yi­tuṃ śa­knu­va­nti tān prati kin na he­tvā­bhā­sā­nta­ra­tva­m i­ṣya­te­? pa­kṣa­sa­pa­kṣā­nya­ta­ra­tvā­de­ś cānena la­kṣa­ṇe­na kathaṃ saṃgraha iti? ucyate — yasmāt pra­ti­pa­kṣa­si­ddhā­v a­vi­śe­ṣe­ṇa pra­tī­ya­mā­nā­t pra­ka­ra­ṇa­ci­ntā bha­va­ti­, sa pra­ka­ra­ṇa­sa­ma ity e­tā­va­d eva vyāpakaṃ la­kṣa­ṇa­m­. ni­rṇa­yā­rtha­m a­pa­di­ṣṭa ity etad a­nyā­rtha­m­. anyo 'pi he­tvā­bhā­so yenaiva ni­rṇa­yā­rtha­m a­pa­di­ṣṭa­s tasyaiva ni­gra­ha­sthā­naṃ na punaḥ pra­ti­vā­di­nā prā­śni­ke­na vā­nu­bhā­ṣa­ṇā­rtha­m a­pa­di­ṣṭo '­pī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">he­tvā­bhā­sā­vā­nta­ra­bhe­da­pra­pa­ñcaḥ</ab><p n="a_895 b_YA_31­0­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­0­,28~</span>athaiṣāṃ sa­ho­dā­ha­ra­ṇe­nā­vā­nta­ra­bhe­daḥ pra­pa­ñcya­te — nanu de­śa­kā­la­bhe­de­nā­na­ntaḥ­, sū­kṣme­kṣi­ka­yā sva­rū­pa­bhe­de­nā­py ananto he­tvā­bhā­sa­s tat kathaṃ tadbhedaḥ pra­pa­ñce­na vaktuṃ śakyata iti? ucyate — yady api caiṣāṃ sūkṣmo bhedo '­na­nta­tvā­n na śakyate va­ktu­m­, tathāpi sthū­la­dṛ­ṣṭi­m āśritya kiyanto bhedāḥ pra­da­rśya­nte vyu­tpa­ttya­rtha­m­.</p><ab type="head" resp="YA">a­si­ddha­bhe­dāḥ</ab><p n="a_896 b_YA_31­1­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­1­,10~</span>a­si­ddha­bhe­dā­s tāvat — <span ana="no-in-brackets">(1)</span> sva­rū­pe­ṇā­si­ddhaḥ­, svarūpaṃ vāsiddhaṃ yasya so 'yaṃ sva­rū­pā­si­ddho yathā — anityaḥ śabdaḥ, cā­kṣu­ṣa­tvā­d iti. nanu cā­kṣu­ṣa­tvaṃ rū­pā­dā­v asti, tenāsya vya­dhi­ka­ra­ṇā­si­ddha­tvaṃ yu­kta­m­, na; rū­pā­dya­dhi­ka­ra­ṇa­tve­nā­pra­ti­pā­di­ta­tvā­d dharmiṇi cā­pa­di­ṣṭaṃ cā­kṣu­ṣa­tvaṃ na sva­rū­pa­to '­stī­ti­. ā­ha­ṅkā­ri­ka­ca­kṣu­r vi­ṣa­ya­tvaṃ vā, jātyandhaṃ prati vā, sva­rū­pā­si­ddha­m iti. <span ana="no-in-brackets">(2)</span> vya­dhi­ka­ra­ṇā­si­ddho yathā — nityaḥ śabdaḥ paṭasya kṛ­ta­ka­tvā­t­. vya­dhi­ka­ra­ṇa­ś cāsāv a­si­ddha­ś ceti. nanu śabde 'pi kṛ­ta­ka­tva­m asti, sa­tya­m­; na tathā pra­ti­pā­di­ta­m­. na cānyatra pra­ti­pā­di­ta­m anyatra siddhaṃ bha­va­ti­. a­nya­ta­ra­sya vā vya­dhi­ka­ra­ṇā­si­ddha­m­. anyas tv āha — vya­dhi­ka­ra­ṇo 'pi hetur gamako 'sti, yathā — brāhmaṇo 'yaṃ pitror brā­hma­ṇa­tvā­d iti; yady evaṃ na­ṭā­dī­nā­m api brāhmaṇyaṃ kasmān na sā­dha­ya­ti­? teṣāṃ pitror brā­hma­ṇyā­bhā­vā­d iti cet; evaṃ tarhi pra­yo­ja­ka­sa­mba­ndhe­na pa­kṣa­sa­mba­ndho hetuḥ kathaṃ vya­dhi­ka­ra­ṇaḥ­? pra­ti­ba­ndha­śa­ktyā vā­nya­thā­bhi­dhā­ne 'pi brāhmaṇo brā­hma­ṇa­ja­nya­tvā­d ity evaṃ hetvarthaṃ pra­ti­pa­dya sādhyaṃ pra­ti­pa­dya­ta iti. <span ana="no-in-brackets">(3)</span> vi­śe­ṣyā­si­ddho yathā — anityaḥ śabdaḥ sā­mā­nya­va­ttve sati cā­kṣu­ṣa­tvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(4)</span> vi­śe­ṣa­ṇā­si­ddho yathā — anityaḥ śabdaḥ cā­kṣu­ṣa­tve sati sā­mā­nya­va­ttvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(5)</span> bhā­gā­si­ddho yathā — anityaḥ śabdaḥ pra­ya­tnā­na­nta­rī­ya­ka­tvā­t­. nanu ca vā­yvā­di­śa­bdā­nā­m a­pī­śva­ra­pra­ya­tna­pū­rva­ka­tvā­t kathaṃ bhā­gā­si­ddha­tva­m iti? naitad asti, pra­ya­tna­sya tī­vra­ma­ndā­di­bhā­vā­na­nta­ra­śa­bda­sya tathā bhāvo hi pra­ya­tnā­na­nta­rī­ya­ka­tvaṃ vi­va­kṣi­ta­m­. na ce­śva­ra­pra­ya­tna­sya tī­vrā­di­bhā­vo 'sti ni­tya­tvā­d­, a­na­bhyu­pa­ga­te­śva­raṃ prati vā bhā­gā­si­ddha­tva­m­. <span ana="no-in-brackets">(6)</span> ā­śra­yā­si­ddho yathā — asti pradhānaṃ vi­śva­pa­ri­ṇā­mi­tvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(7)</span> ā­śra­yai­ka­de­śā­si­ddho yathā — nityāḥ pra­dhā­na­pu­ru­ṣe­śva­rāḥ­, a­kṛ­ta­ka­tvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(8)</span> vya­rtha­vi­śe­ṣyā­si­ddho yathā — anityaḥ śabdaḥ sā­mā­nya­va­ttve sati kṛ­ta­ka­tvā­t­. nanu cā­si­ddha­la­kṣa­ṇā­bhā­vā­n nāyam a­si­ddhaḥ­, sa­tya­m­, kiṃ tv e­ka­de­śī­yā­bhi­prā­ye­ṇo­ktaḥ­. vyarthatvaṃ tu dūṣaṇaṃ bhavaty eva kin tv a­si­ddha­tvaṃ nāsti, yasya tu śabde kṛ­ta­ka­tva­m a­si­ddha­m­, pra­tya­si­ddha­tva­m apy u­cya­te­. <span ana="no-in-brackets">(9)</span> vya­rtha­vi­śe­ṣa­ṇā­si­ddho yathā — anityaḥ śabdaḥ sā­mā­nya­va­ttve sati kṛ­ta­ka­tvā­t­. vya­rtha­vi­śe­ṣa­ṇa­ś cāsāv a­si­ddha­ś cety evaṃ vya­rtha­vi­śe­ṣyā­si­ddho 'pi vyā­khye­yaḥ­. pa­ra­mā­ṇvā­dau vā pa­kṣī­kṛ­te vya­rtha­vi­śe­ṣyā­si­ddhaḥ­, vya­rtha­vi­śe­ṣa­ṇā­si­ddha­ś ca draṣṭavya iti. <span ana="no-in-brackets">(­10­)</span> sa­ndi­gdhā­si­ddho yathā — dhū­ma­bā­ṣpā­di­vi­ve­kā­ni­śca­ye kaścid āha — a­gni­mā­n ayaṃ pradeśo dhū­ma­va­ttvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(­11­)</span> sa­ndi­gdha­vi­śe­ṣyā­si­ddho yathā — adyāpi rā­gā­di­yu­ktaḥ ka­pi­laḥ­, pu­ru­ṣa­tve saty adyāpy a­nu­tpa­nna­ta­ttva­jñā­na­tvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(­12­)</span> sa­ndi­gdha­vi­śe­ṣa­ṇā­si­ddho yathā — adyāpi rā­gā­di­yu­ktaḥ kapilaḥ sarvadā ta­ttva­jñā­na­ra­hi­ta­tve sati pu­ru­ṣa­tvā­t­. ta ete '­si­ddha­bhe­dā ya­do­bha­ya­vā­dya­si­ddha­tve­na vi­va­kṣi­tāḥ­, ta­do­bha­yā­si­ddhā bha­va­nti­, yadā tv a­nya­ta­ra­vā­dya­si­ddha­tve­na vi­va­kṣi­tā­s ta­dā­nya­ta­rā­si­ddhā bha­va­nti­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nya­ta­rā­si­ddho he­tvā­bhā­so nety eke</ab><p n="a_897 b_YA_31­2­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­2­,22~</span>nāsty a­nya­ta­rā­si­ddho he­tvā­bhā­sa ity eke, tathā hi — pa­re­ṇā­si­ddha ity u­dbhā­vi­te yadi vādī ta­tsā­dha­kaṃ pramāṇaṃ na da­rśa­ya­ti­, tataḥ pra­mā­ṇā­bhā­vā­d u­bha­yo­r a­si­ddhiḥ­. atha pramāṇaṃ da­rśa­ya­ti­, tataḥ pra­mā­ṇa­syā­pa­kṣa­pā­ti­tvā­d ubhayoḥ siddhaḥ. anyathā sādhyam apy a­nta­rā­si­ddhaṃ na ka­dā­ci­t si­ddhya­tī­ti vyarthaḥ pra­mā­ṇo­pa­nyā­saḥ syāt. yāvan na paraṃ pra­ti­pra­mā­ṇe­na pra­sā­dhya­te tāvat taṃ pra­tya­si­ddha iti cet, gauṇaṃ tarhy a­si­ddha­tva­m­, yathā ra­tnā­di­pa­dā­rtha­s tattvato '­pra­tī­ya­mā­na­s tā­va­nta­m api kālaṃ na mukhyaḥ, kin tu ta­dā­bhā­saḥ­. kiṃ ca he­tvā­bhā­sa­ś ca ni­gra­ha­sthā­na­m ity u­kta­m­, tataś cā­nya­ta­rā­si­ddho yadā he­tvā­bhā­sa­s tadā vādī ni­gṛ­hī­taḥ syān na ni­gṛ­hī­ta­sya paścād a­ni­gra­ha iti yu­kta­m­. nāpi he­tu­sa­ma­rtha­naṃ paścād yuktaṃ ni­gra­hā­nta­tvā­d vā­da­sye­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tkha­ṇḍa­na­m</ab><p n="a_898 b_YA_31­3­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­3­,7~</span>a­tro­cya­te — yadi vādī sa­mya­gdhe­tu­tvaṃ pra­ti­pa­dya­mā­no 'pi ta­tsa­ma­rtha­na­nyā­ya­vi­sma­ra­ṇā­di­ni­mi­tte­na pra­ti­vā­di­naṃ prā­śni­kā­n vā pra­ti­bo­dha­yi­tuṃ na śaknoty a­nya­ta­rā­si­ddha­tā­m api nā­nu­ma­nya­te­, ta­dā­nya­ta­rā­si­ddha­tve­nai­va ni­gṛ­hya­te­. svayam a­nya­bhyu­pa­ga­ta­ś ca pa­ra­pra­si­ddha ity e­tā­va­tai­vo­pa­nya­sto hetur a­nya­ta­rā­si­ddho ni­gra­ha­sthā­na­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">vi­ru­ddha­bhe­dāḥ</ab><p n="a_899 b_YA_31­3­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­3­,13~</span>vi­ru­ddha­bhe­dā­s tū­dā­hri­ya­nta iti śeṣaḥ. sati sapakṣe catvāro viruddhāḥ — <span ana="no-in-brackets">(1)</span> pa­kṣa­vi­pa­kṣa­vyā­pa­ko yathā — nityaḥ śabdaḥ kā­rya­tvā­t­. sva­kā­ra­ṇa­sa­ma­vā­yaḥ kā­rya­tva­m­. u­bha­yā­nto­pa­la­kṣi­tā sa­ttā­ni­tya­tva­m ity eke. ta­da­bhi­prā­ye­ṇa prāg a­bhā­va­syā­pi ni­tya­tvā­dyu­kta­m eva vi­ru­ddho­dā­ha­ra­ṇa­m­, anyathā na vi­pa­kṣa­vyā­pi kā­rya­tva­m­. yadā tv ā­di­ma­ttva­m eva kā­rya­tva­m­, tadā pra­dhvaṃ­sa­sya nityatve 'pi kā­rya­tva­m astīty a­nai­kā­nti­kaṃ syān na vi­ru­ddha­m iti. <span ana="no-in-brackets">(2)</span> vi­pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­ttiḥ pa­kṣa­vyā­pa­ko yathā — nityaḥ śabdaḥ sā­mā­nya­va­ttve saty a­sma­dā­di­bā­hye­ndri­ya­grā­hya­tvā­t­. arhaty arthe kṛ­tyā­bhi­dhā­nā­d gra­ha­ṇa­yo­gya­tā­mā­traṃ grā­hya­tva­m u­kta­m­, te­nā­syā­pi pa­kṣa­vyā­pa­ka­tva­m­. <span ana="no-in-brackets">(3)</span> pa­kṣa­vi­pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tti­r yathā — nityaḥ śabdaḥ pra­ya­tnā­na­nta­rī­ya­ka­tvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(4)</span> pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tti­r vi­pa­kṣa­vyā­pa­ko yathā — nityā pṛthivī kṛ­ta­ka­tvā­t­.</p><p n="a_900 b_YA_31­4­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­4­,16~</span>asati sapakṣe catvāro viruddhāḥ — <span ana="no-in-brackets">(1)</span> pa­kṣa­vi­pa­kṣa­vyā­pa­ko yathā — ā­kā­śa­vi­śe­ṣa­gu­ṇaḥ śabdaḥ pra­me­ya­tā­t­. <span ana="no-in-brackets">(2)</span> pa­kṣa­vi­pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tti­r yathā — ā­kā­śa­vi­śe­ṣa­gu­ṇaḥ śabdaḥ pra­ya­tnā­na­nta­rī­ya­ka­tvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(3)</span> pa­kṣa­vyā­pa­ko vi­pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tti­r yathā — ā­kā­śa­vi­śe­ṣa­gu­ṇaḥ śabdo bā­hye­ndri­ya­grā­hya­tvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(4)</span> vi­pa­kṣa­vyā­pa­kaḥ pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tti­r yathā — ā­kā­śa­vi­śe­ṣa­gu­ṇaḥ śabdo '­pa­dā­tma­ka­tvā­t­. nanu catvāra eva vi­ru­ddha­bhe­dāḥ­, ye pa­kṣa­vyā­pa­kā­s te, nānye ye pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tta­ya­s teṣām a­si­ddha­la­kṣa­ṇo­pa­pa­nna­tvā­t­. pa­kṣa­dha­rma­sya hi trayī gatiḥ — hetur viruddho '­nai­kā­nti­ko veti, naiṣa doṣaḥ; u­bha­ya­la­kṣa­ṇo­pa­pa­nna­tve­no­bha­ya­vya­va­hā­ra­vi­ṣa­ya­tvā­t­, tulāyāṃ pra­mā­ṇa­pra­me­ya­vya­va­hā­ra­va­t­. yathā tu­lā­dra­vyaṃ su­va­rṇā­dī­nā­m i­ya­ttā­pa­ri­cche­da­sā­dha­na­tvā­t pra­mā­ṇa­m­. tu­lā­nta­ra­pa­ri­cchi­nne­na dravyeṇa pra­mī­ya­mā­naṃ pra­tya­kṣa­to vā sva­rū­pe­ṇo­pa­la­bhya­mā­naṃ prameyaṃ bha­va­ti­, tathā pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tta­yo '­si­ddha­la­kṣa­ṇa­yo­gā­d asiddhā bha­va­nti­. vi­ru­ddhā­nai­kā­nti­kā­di­la­kṣa­ṇa­yo­gā­d viruddho '­nai­kā­nti­ko na vya­va­sthi­ta­ś ceti yat punar e­ta­tpa­kṣa­dha­rma­sya trayī gatir iti tatra kā­lā­tya­yā­pa­di­ṣṭa­pra­ka­ra­ṇa­sa­ma­yo­r api pa­kṣa­dha­rma­ga­ti­tvā­d iti va­kṣyā­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nai­kā­nti­ka­bhe­dāḥ</ab><p n="a_901 b_YA_31­5­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­5­,14~</span>a­nai­kā­nti­ka­bhe­dā apy u­dā­hri­ya­nte­. <span ana="no-in-brackets">(1)</span> pa­kṣa­tra­ya­vyā­pa­ko yathā — anityaḥ śabdaḥ pra­me­ya­tvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(2)</span> pa­kṣa­vyā­pa­kaḥ sa­pa­kṣa­vi­pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tti­r yathā — nityaḥ śabdaḥ pra­tya­kṣa­tvā­t­. a­sma­dā­dī­ndri­ya­gra­ha­ṇa­yo­gya­tā­mā­traṃ pra­tya­kṣa­tva­m a­trā­bhi­pre­ta­m­. tato nāsya pa­kṣa­tra­ya­vyā­pa­ka­tvaṃ pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tti­tvaṃ vā pra­sa­jya­ta iti. <span ana="no-in-brackets">(3)</span> pa­kṣa­sa­pa­kṣa­vyā­pa­ko vi­pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tti­r yathā — gaur ayaṃ vi­ṣā­ṇi­tvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(4)</span> pa­kṣa­vi­pa­kṣa­vyā­pa­kaḥ sa­pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tti­r yathā — nāyaṃ gaur vi­ṣā­ṇi­tvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(5)</span> pa­kṣa­tra­yai­ka­de­śa­vṛ­tti­r yathā — nityā pṛthivī pra­tya­kṣa­tvā­t­. a­yo­gya­kṣa­vi­ṣa­ya­tva­m evātra pra­tya­kṣa­tvaṃ dra­ṣṭa­vya­m­. <span ana="no-in-brackets">(6)</span> pa­kṣa­sa­pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tti­r vi­pa­kṣa­vyā­pa­ko yathā — dravyāṇi di­kkā­la­ma­nāṃ­sy a­mū­rta­tvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(7)</span> pa­kṣa­vi­pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­ttiḥ sa­pa­kṣa­vyā­pa­ko yathā — na dravyāṇi di­kkā­la­ma­nāṃ­si­, a­mū­rta­tvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(8)</span> sa­pa­kṣa­vi­pa­kṣa­vyā­pa­kaḥ pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tti­r yathā — na dravyāṇy ā­kā­śa­kā­la­di­gā­tma­ma­nāṃ­si­, kṣa­ṇi­ka­vi­śe­ṣa­gu­ṇa­ra­hi­ta­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">a­na­dhya­va­si­ta­bhe­dāḥ</ab><p n="a_902 b_YA_31­5­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­5­,27~</span>a­na­dhya­va­si­ta­bhe­dā­s tū­dā­hri­ya­nte­. <span ana="no-in-brackets">(1)</span> a­vi­dya­mā­na­sa­pa­kṣa­vi­pa­kṣaḥ pa­kṣa­vyā­pa­ko yathā — sarvam anityaṃ sa­ttvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(2)</span> a­vi­dya­mā­na­sa­pa­kṣa­vi­pa­kṣaḥ pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tti­r yathā — sarvam anityaṃ kā­rya­tvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(3)</span> vi­dya­mā­na­sa­pa­kṣa­vi­pa­kṣaḥ pa­kṣa­vyā­pa­ko yathā — anityaḥ śabda ā­kā­śa­vi­śe­ṣa­gu­ṇa­tvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(4)</span> vi­dya­mā­na­sa­pa­kṣa­vi­pa­kṣaḥ pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tti­r yathā — sarvaṃ dravyam anityaṃ kri­yā­va­ttvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(5)</span> a­vi­dya­mā­na­vi­pa­kṣo vi­dya­mā­na­sa­pa­kṣaḥ pa­kṣa­vyā­pa­ko yathā — sarvaṃ kāryaṃ nityam u­tpa­tti­dha­rma­ka­tvā­t­. <span ana="no-in-brackets">(6)</span> a­vi­dya­mā­na­vi­pa­kṣo vi­dya­mā­na­sa­pa­kṣaḥ pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tti­r yathā — sarvaṃ kāryaṃ nityaṃ sā­va­ya­va­tvā­d iti. nanv a­vi­dya­mā­na­sa­pa­kṣo vi­dya­mā­na­vi­pa­kṣaḥ pa­kṣa­vyā­pa­kaḥ pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tti­ś cā­na­dhya­va­si­ta­bhe­dau kasmān no­dā­hṛ­tau­? tayoḥ ke­va­la­vya­ti­re­ki­tvā­d iti cet, evaṃ tarhi pra­dhā­nā­nvi­tā­ni sa­rva­kā­ryā­ṇi ḍi­tthā­dya­nvi­tā­ni co­tpa­tti­ma­ttvā­d rū­pi­tvā­c cety e­va­mā­da­yo 'pi sa­mya­gvya­ti­re­ki­ṇaḥ syur iti, na; kā­lā­tya­yā­pa­di­ṣṭa­bhā­gā­si­ddha­do­ṣā­t­. a­na­dhya­va­si­ta­bhe­dā­v etau bha­va­tā­m­, kṛ­tsno­dā­ha­ra­ṇa­sya cā­pra­ti­jñā­ta­tvā­t­. sā­mā­nya­he­tu­la­kṣa­ṇā­nu­vā­de­na hi ke­va­la­vya­ti­re­ki­ṇo 'pi lakṣaṇaṃ vihitaṃ dra­ṣṭa­vya­m­, te­nā­ti­vyā­pa­kaṃ na bha­va­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">kā­lā­tya­yā­pa­di­ṣṭa­bhe­dāḥ</ab><p n="a_903 b_YA_31­6­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­6­,20~</span>"­kā­lā­tya­yā­pa­di­ṣṭa­bhe­dā­s tu" —</p><ab type="head" resp="YA">pra­tya­kṣa­vi­ru­ddho­dā­ha­ra­ṇa­m</ab><p n="a_904 b_YA_31­6­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­6­,22~</span><span ana="no-in-brackets">(1)</span> pra­tya­kṣa­vi­ru­ddhaḥ pra­tya­kṣā­pa­hṛ­ta­vi­ṣa­yaḥ pra­tya­kṣa­bā­dhi­ta­vi­ṣa­ya ity eko 'rthaḥ. yathā — anuṣṇo 'yam agniḥ kṛ­ta­ka­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nu­mā­na­vi­ru­ddho­dā­ha­ra­ṇa­m</ab><p n="a_905 b_YA_31­6­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­6­,25~</span><span ana="no-in-brackets">(2)</span> "­a­nu­mā­na­vi­ru­ddho yathā" — pa­ra­mā­ṇū­nā­m a­ni­tya­tvaṃ mū­rta­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nu­mā­na­vi­ru­ddhā­nu­mā­nā­na­ṅgī­kā­ra­s ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_906 b_YA_31­6­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­6­,27~</span>anye tv a­nu­mā­na­vi­ru­ddha­m a­nu­mā­naṃ nā­nu­ma­nya­nte­, tu­lyā­dhi­ka­nyū­na­ba­la­tve 'pi bā­dhya­tvā­nu­pa­pa­tteḥ­. tu­lya­ba­la­tve kiṃ kasya bādhakaṃ vā­cya­m­? vā bā­dhya­m­? bādhyaṃ hi nyū­na­ba­la­m eva syān na tu­lya­ba­la­m­. a­dhi­ka­ba­la­m api bādhakaṃ syān na bā­dhya­m­. nyū­na­ba­laṃ tu nyū­na­tvā­d eva du­ṣṭa­m­, kiṃ tasya bā­dha­ke­ne­ti­?</p><p n="a_907" rend="justify">pra­tya­kṣa­vi­ro­dhy api tarhi na prā­pno­ti­, yasmād a­nu­mā­na­la­kṣa­ṇo­pa­pa­nna­m a­śa­kya­bā­dha­m­, ta­dvi­ka­laṃ tu tata eva du­ṣṭa­m­, a­na­rthi­kā pra­tya­kṣa­bā­dhā­. atha tri­rū­pa­sya pra­tya­kṣa­bā­dhya­tve­nai­vā­nu­mā­na­la­kṣa­ṇa­vi­ka­la­tva­m­, hanta tarhi tri­rū­pa­sya mū­rta­tvā­de­r a­nu­mā­na­bā­dhi­ta­tve­nai­va nyū­na­tva­m­, nā­nya­thā­.</p><p n="a_908" rend="justify">nanu ca mū­rta­tvā­de­r a­nya­thā­si­ddha­tve­na du­ṣṭa­tva­m­, yataḥ kṛ­ta­ka­tve­nā­ni­tya­tvaṃ na mū­rta­tve­ne­ti­.</p><p n="a_909" rend="justify">na; sā­dha­na­ni­ya­mā­na­bhyu­pa­ga­mā­d a­ne­kā­ni hi sā­dha­nā­ny e­ka­trā­pi sa­ma­rthā­ny a­bhyu­pa­ga­mya­nte­, anyathā hi sā­va­ya­va­tvā­da­yo 'py a­ni­tya­tva­si­ddhā­v a­nya­thā­si­ddhāḥ syuḥ. kiṃ ca pra­tya­kṣā­ga­ma­vi­ru­ddha­yo­r apy a­nya­thā­si­ddha­tvā­bhyu­pa­ga­me kiṃ vā­cya­m­? na cā­nya­thā­si­ddho '­si­ddha­la­kṣa­ṇe­na saṃ­gṛ­hī­to 'sti nāpi vi­ru­ddhā­di­la­kṣa­ṇe­ne­ti­. kā­lā­tya­yā­pa­di­ṣṭa­bhe­da­syai­va nā­mā­nta­raṃ kṛtaṃ syāt.</p><p n="a_910" rend="justify">kathaṃ tarhi bā­dhya­bā­dha­ka­bhā­vaḥ­? u­bha­yo­r apy a­nu­mā­na­tvā­vi­śe­ṣā­d iti.</p><p n="a_911" rend="justify">na; ba­lā­ba­la­vi­śe­ṣā­d yad vi­cā­rya­mā­ṇaṃ ba­la­va­t pra­ti­bhā­ti ta­dbā­dha­ka­m a­nu­mā­ne­, yac cābalaṃ tad bā­dhya­m­. va­stu­ta­s ta­trā­nu­mā­naṃ ya­tho­ṣṇo­gni­r iti pra­tya­kṣa­m a­nya­ni­mi­ttā­bhā­vā­d vi­ṣa­ya­ba­le­na pravṛttaṃ bā­dha­ka­m a­nu­mā­na­sya na tu to­yā­dā­v uṣṇam ity a­lā­ta­ca­krā­di­pra­tya­kṣaṃ vā. tatra hy a­nu­mā­na­sya ba­lī­ya­stvaṃ tathā pa­ra­mā­ṇu­sva­rū­pa­sā­dha­ke­nā­nu­mā­ne­nā­ni­tya­tvā­nu­mā­naṃ bā­dhya­te­, dha­rmya­si­ddhaṃ vā. na cā­ni­tya­tve pa­ra­mā­ṇu­tvaṃ kṣa­ṇa­bha­ṅga­pra­dhā­na­vā­da­ni­rā­ka­ra­ṇe hy a­lpa­pa­ri­mā­ṇa­m eva dra­vya­syo­pā­dā­na­kā­ra­ṇa­m­. tac ca kathaṃ pa­ra­mā­ṇū­nāṃ syāt? yato hy a­lpa­ta­ra­n nāsti, sa pa­ra­mā­ṇu­r u­cya­te­. a­na­va­dhi­ka­tve cā­lpa­ta­rā­di­bhā­va­sya tru­ṭi­pa­rva­tā­de­r a­na­nta­kā­ra­ṇa­ja­nya­tvā­vi­śe­ṣā­d gu­ru­tva­pa­ri­mā­ṇā­bhyāṃ viśeṣo na syāt. evaṃ pa­ra­mā­ṇu­sā­dha­kā­nu­mā­na­syā­ni­tya­tve­na vi­ro­dhā­d ba­lī­ya­stva­m­, mū­rta­tva­sya tu ni­tya­tve­na vi­ro­dhā­bhā­vā­d a­ba­la­tva­m­. pa­ra­mā­ṇu­sā­dha­kaṃ cedam a­nu­mā­na­m — a­ṇu­ta­ra­ta­mā­di­bhā­vaḥ kvacid viśrāntaḥ pa­ri­mā­ṇa­ta­ra­ta­mā­di­bhā­va­tvā­n ma­ha­tta­ra­ta­mā­di­bhā­va­va­d iti.</p><p n="a_912" rend="justify">evaṃ sarvatra ba­lā­ba­la­va­ttā­dhi­ga­me­na bā­dhya­bā­dha­ka­bhā­vaḥ pra­mā­ṇa­yo­r niśceya iti.</p><ab type="head" resp="YA">ā­ga­ma­vi­ru­ddho­dā­ha­ra­ṇa­m</ab><p n="a_913 b_YA_31­7­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­7­,28~</span><span ana="no-in-brackets">(3)</span> "­ā­ga­ma­vi­ru­ddho yathā" — brā­hma­ṇe­na peyaṃ su­rā­di­, dra­va­dra­vya­tvā­t­, kṣī­ra­va­t­. nātra pā­na­mā­traṃ sā­dhya­m­, kiṃ tarhi? yat pā­pa­ni­mi­ttaṃ tac cā­ga­mai­ka­sa­ma­dhi­ga­mya­m­, nā­nu­mā­na­vi­ṣa­yaḥ­. na hi kṣī­ra­pā­na­syā­pi pā­pa­ni­mi­tta­tvaṃ dha­rma­he­tu­tvaṃ ca a­sma­dā­di­bhiḥ pra­mā­ṇā­nta­re­ṇā­dhi­ga­ntuṃ śa­kya­te­. tasmād a­vi­ṣa­ye pra­vṛ­tta­m a­nu­mā­na­m ā­ga­me­na bā­dhya­te­. na tv a­rū­pa­vyā­pa­kā­tmā­nu­mā­na­m­, ā­di­tya­va­rṇā­ṅgu­ṣṭha­mā­tra­pu­ru­ṣa­pra­ti­pā­da­ke­nā­ga­me­na bā­dhya­te­. tad dhy a­nu­mā­naṃ sva­vi­ṣa­ye pra­vṛ­tta­m­, ā­ga­ma­s tv anyārtha iti.</p><ab type="head" resp="YA">pra­tya­kṣai­ka­de­śa­vi­ru­ddho­dā­ha­ra­ṇa­m</ab><p n="a_914 b_YA_31­8­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­8­,10~</span><span ana="no-in-brackets">(4)</span> "­pra­tya­kṣai­ka­de­śa­vi­ru­ddho yathā" — sarvaṃ tejo '­nu­ṣṇa­m­, rū­pi­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">au­mā­nai­ka­de­śa­vi­ru­ddho­dā­ha­ra­ṇa­m</ab><p n="a_915 b_YA_31­8­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­8­,12~</span><span ana="no-in-brackets">(5)</span> "­a­nu­mā­nai­ka­de­śa­vi­ru­ddho yathā" — ni­tyā­śra­yāḥ sa­rve­ndra­va­ttva­rū­pa­ra­sa­ga­ndha­spa­rśā nityā a­pra­de­śa­vṛ­tti­sa­mā­na­jā­tyā­ra­mbha­ka­tve sati pa­ra­mā­ṇu­vṛ­tti­tvā­t ta­dga­tai­ka­tvā­di­va­t­. saṃ­yo­ga­vi­bhā­ga­yoḥ sa­mā­na­jā­tyā­ra­mbha­ka­tvaṃ pa­ra­mā­ṇu­vṛ­tti­tvaṃ cāsti, ta­dvya­va­cche­dā­rtha­m a­pra­de­śa­vṛ­tti­gra­ha­ṇa­m­. a­ne­ka­tva­saṃ­khyā pa­ri­mā­ṇā­ra­mbhi­ke­ṣṭā ta­dvya­va­cche­dā­rthaṃ sa­mā­na­jā­tyā­ra­mbha­ka­tva­gra­ha­ṇa­m­. ta­trā­nu­mā­ne­na nai­mi­tti­ka­dra­vya­tva­pā­ka­ja­rū­pā­dī­nā­m eva nityatvaṃ vi­ru­dhya­te­, na tu sāṃ­si­ddhi­ka­dra­va­tvā­nā­di­pa­ra­mā­ṇu­rū­pā­dī­nā­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ā­ga­mai­ka­de­śa­vi­ru­ddho­dā­ha­ra­ṇa­m</ab><p n="a_916 b_YA_31­8­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­8­,20~</span><span ana="no-in-brackets">(6)</span> "­ā­ga­mai­ka­de­śa­vi­ru­ddho yathā" — sarveṣāṃ de­va­rṣī­ṇāṃ śa­rī­rā­ṇi pā­rthi­vā­ṇi­, śa­rī­ra­tvā­d a­sma­dā­di­śa­rī­ra­va­t­.</p><p n="a_917 b_YA_31­8­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­8­,22~</span>va­ru­ṇā­di­tya­vā­yvā­dī­nā­mā­py a­tai­ja­sa­vā­ya­vya­śa­rī­ra­śra­va­ṇā­t­. ta­tprā­mā­ṇyā­na­bhyu­pa­ga­me ca dha­rmi­si­ddhi­r api na syād iti.</p><p n="a_918 b_YA_31­8­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­8­,24~</span>nanu caite pra­tya­kṣa­vi­ru­ddhā­da­yaḥ pra­ti­jñā­yā eva doṣā, na hetor iti, na; ka­rma­ṇa­s tā­da­va­sthyā­d ity eke, na hy a­nya­thā­bhi­dhā­ne 'py agnir anyathā bha­va­ti­. kṛ­ta­ka­tva­m apy anyathā na bha­va­tī­ti he­tu­do­ṣā api na syuḥ, sa­tya­m­; sarvaṃ sādhanaṃ sva­vi­ṣa­ye samarthaṃ tad yady a­vi­ṣa­ye pu­ru­ṣe­ṇa pra­yu­kta­m a­rtha­si­ddhiṃ na ka­ro­ti­. tataḥ puruṣa e­vā­pa­rā­dhya­te­, yo '­pa­ri­jñā­nā­d a­vi­ṣa­ye prayuṅkte na tv a­ce­ta­na­sya sā­dha­na­sya kaścid u­pā­la­mbho 'sti. kin tu ta­ddvā­re­ṇa pu­ru­ṣa­syai­va doṣa u­dbhā­vya­te­. yathā ci­trā­di­kā­rya­dvā­re­ṇa ta­tka­rtu­r iti. evaṃ tarhi pra­ti­jñā­dvā­re­ṇā­pi ta­dva­ktu­r do­ṣo­dbhā­va­ne kācin na kṣatir iti pra­ti­jñā­do­ṣā api va­kta­vyāḥ­. te khalu pra­tya­kṣā­di­vi­ro­dhāḥ pra­ti­jñā­dvā­re­ṇo­dbhā­va­yi­tuṃ vi­va­kṣi­tā­s tadā he­tu­do­ṣā iti.</p><p n="a_919 b_YA_31­9­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­9­,13~</span>nanv anye 'pi sva­va­ca­na­vi­ro­dhā­da­yaḥ pra­ti­jñā­do­ṣāḥ santi te kasmān noktāḥ? teṣāṃ pra­tya­kṣā­di­vi­ro­dhe­ṣv e­vā­nta­rbhā­vā­t­. pra­mā­ṇa­tra­ya­ni­ya­ma­sye­ṣṭa­tvā­t­, na cā­pra­mā­ṇe­na virodho 'sti. na śabdo '­rtha­pra­tyā­ya­ka iti sva­va­ca­na­vi­ro­dhaḥ­. sāṃ­khya­syā­sa­tkā­rya­m iti sva­śā­stra­vi­ro­dhaḥ­. śāstraṃ pra­mā­ṇī­kṛ­tya pra­vṛ­tta­sya pra­ti­jñā­yāḥ śāstreṇa vi­ro­dhaḥ­, pra­ti­jña­yā vā śā­stra­sye­ti­. acandraḥ śaśīti pra­si­ddhi­vi­ro­dhaḥ­. hetur a­kiṃ­ci­tka­ra iti pra­ti­jñā­pa­da­yo­r vi­ro­dhaḥ­. ta ime virodhā ā­ga­ma­vi­ro­dhe '­nu­mā­na­vi­ro­dhe vā­nta­rbhū­tā draṣṭavyā iti.</p><ab type="head" resp="YA">pra­ka­ra­ṇa­sa­mo­dā­ha­ra­ṇa­m</ab><p n="a_920 b_YA_31­9­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­9­,21~</span>pra­ka­ra­ṇa­sa­ma­sya tu bhe­dā­bhā­vā­t sā­mā­nye­no­dā­ha­ra­ṇa­m uktam iti. ekatra dharmiṇi tu­lya­la­kṣa­ṇa­yo­r vi­ru­ddha­yo­r hetvoḥ sa­nni­pā­to vi­ru­ddhā­vya­bhi­cā­rī­ty eke yathā — anityaḥ śabdaḥ sā­mā­nya­va­to '­sma­dā­di­bā­hye­ndri­ya­grā­hya­tvā­d gha­ṭa­va­t­; nityaḥ śra­va­ṇa­tvā­t śa­bda­tvā­di­va­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">vi­ru­ddhā­vya­bhi­cā­ri­ṇo '­he­tvā­bhā­sa­tvā­śa­ṅkā</ab><p n="a_921 b_YA_31­9­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 31­9­,26~</span>atrāhuḥ sa­ma­sta­vya­sta­pra­yo­gā­sa­mbha­vā­n nāyaṃ he­tvā­bhā­saḥ­, pṛthak sa­ma­sta­syā­nya­trā­sa­mbha­vā­d a­sā­dhā­ra­ṇa­tvaṃ vya­sta­pra­yo­gaṃ yady ekaḥ kuryāt ta­do­nma­ttaḥ syāt. dvau ced vādinau yu­ga­pa­t ku­rvā­te­, tato '­rtha­pra­ti­pa­tti­r na syāt. atha kra­me­ṇa­, tataḥ pra­tha­ma­sya du­ṣṭa­tva­m a­du­ṣṭa­tvaṃ vā­va­ga­ta­m­? duṣṭatve katham a­vya­bhi­cā­ri­tva­m­? a­du­ṣṭa­tve ta­tsā­dhi­te 'rthe ta­dvi­ru­ddha­he­to­r u­tthā­na­m eva na syāt, pra­tya­kṣa­vi­ru­ddha­va­t­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ sva­ma­ta­sthā­pa­naṃ ca</ab><p n="a_922 b_YA_32­0­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 32­0­,10~</span>a­tro­cya­te — pu­ru­ṣa­vi­śe­ṣa­m a­pe­kṣyā­yaṃ he­tvā­bhā­so '­nya­ta­rā­si­ddha­pra­ka­ra­ṇa­sa­ma­va­t yac coktam — pra­tha­ma­sya du­ṣṭa­tva­m a­du­ṣṭa­tvaṃ veti, tan na. vi­pra­ti­pa­tti­va­da­vi­śe­ṣa­mā­tra­da­rśa­nā­t ta­dvi­śe­ṣa­pra­kā­śa­nā­rtha­m eva hi pra­ti­vā­dī dvitīyaṃ prayuṅkte vi­śe­ṣā­na­bhi­dhā­ne hi sandeho 'tra yukto nā­nya­ta­ra­pa­kṣa­ni­śca­ya ity a­bhi­prā­ya­vā­n­. yathā sa­mya­ktvā­sa­mya­ktvā­ni­śca­ye vi­pra­ti­pa­tte­r utthānaṃ ta­thā­vya­bhi­cā­ri­ṇo '­pī­ti­. a­vya­bhi­cā­ri­tvaṃ cobhayoḥ pra­ti­pa­tra­bhi­prā­ye­ṇa na pa­ra­mā­rtha­ta­s tato no­bha­ya­pa­kṣa­si­ddhiḥ pra­sa­jya­te­. yadā vādī vi­pa­kṣa­bā­dha­ka­dvā­re­ṇa svaheto sā­dhyā­vi­nā­bhā­vi­tva­sa­ma­rtha­na­m i­ta­ra­sya tu kā­lā­tya­yā­pa­di­ṣṭa­to­dbhā­va­naṃ ca kartuṃ na śa­kno­ti­, tadā vi­ru­ddhā­vya­bhi­cā­rī he­tvā­bhā­sa iti.</p><ab type="head" resp="YA">u­dā­ha­ra­ṇa­la­kṣa­ṇa­m</ab><p n="a_923 b_YA_32­0­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 32­0­,20~</span>sa­mya­gdṛ­ṣṭā­ntā­bhi­dhā­na­m u­dā­ha­ra­ṇa­m­. ta­ddvi­vi­dha­m — sā­dha­rmyo­dā­ha­ra­ṇaṃ vai­dha­rmyo­dā­ha­ra­ṇaṃ ca. ta­trā­nva­ya­mu­khe­na dṛ­ṣṭā­ntā­bhi­dhā­naṃ sā­dha­rmyo­dā­ha­ra­ṇa­m­. ya­thā­ni­tyaḥ śabdas tī­vrā­di­dha­rmo­pe­ta­tvā­t­. yad yat tī­vrā­di­dha­rmo­pe­taṃ tat tad anityaṃ dṛ­ṣṭa­m­, yathā su­khā­di­. vya­ti­re­ka­mu­khe­na dṛ­ṣṭā­ntā­bhi­dhā­naṃ vai­dha­rmyo­dā­ha­ra­ṇa­m­. yathā — yad anityaṃ na bhavati na tat tī­vrā­di­dha­rmo­pe­ta­m­, ya­thā­kā­śa­m iti sūtrato 'py u­dā­ha­ra­ṇa­dvai­vi­dhya­m u­kta­m­. yad āha — "­sā­dhya­sā­dha­rmyā­t ta­ddha­rma­bhā­vī dṛṣṭānta u­dā­ha­ra­ṇa­m­" "­ta­dvi­pa­rya­yā­d vā vi­pa­rī­ta­m­" iti. sādhyasya sā­dha­rmya­m u­dā­ha­ra­ṇe­na he­tu­la­kṣa­ṇe vyā­khyā­ta­m­. taddharmaḥ sā­dhya­dha­rmaḥ sa bhavati vidyate yatra dharmiṇi sa ta­ddha­rma­bhā­vī dṛ­ṣṭā­ntaḥ­. ta­dvi­pa­rya­yā­d iti sā­dhya­vai­dha­rmyā­d a­ta­ddha­rma­bhā­vī dṛṣṭānta u­dā­ha­ra­ṇa­m­. pū­rva­va­d asyāpi vyā­khyā­na­m­. atra pa­ñca­mya­rthaṃ pa­śyā­maḥ­. sā­dhya­sā­dha­rmyā­t ta­ddha­rma­bhā­vī kim u­tpa­dya­te­? kiṃ vā jñā­ya­te­? na tāvad u­tpa­dya­te­, anyata u­tpa­nna­tvā­t ka­sya­ci­n ni­tya­tvā­c ca. nāpi jñā­ya­te­, pra­tya­kṣa­taḥ sā­dha­nā­nta­rā­d vā ni­ści­ta­tvā­t­. tasmād anyathā vyā­khyā­ya­te — vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇa­m evātra dṛ­ṣṭā­nta­syo­cya­te­. sā­mā­nya­la­kṣa­ṇaṃ tu prāg eva laukikaḥ pa­rī­kṣa­ke­tyā­di­no­kta­m­. ta­da­nu­vā­de­na sā­dha­rmya­vai­dha­rmyaṃ cātra vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇaṃ dra­ṣṭa­vya­m­. pañcamī tu ta­dbhe­da­si­ddhya­rtha­m­. etad uktaṃ bhavati — pūrvokto dṛṣṭānto dvi­vi­dha­s ta­ddha­rma­bhā­vy a­ta­ddha­rma­bhā­vī ca. sā­dha­rmya­vā­n vai­dha­rmya­vā­n ity arthaḥ. tatra pūrva i­ta­ra­smā­t kuto bhinnaḥ pra­ti­pa­tta­vya ity āha — sā­dhya­sā­dha­rmyā­d ity eva. dvitīye 'pi vyā­khyā­na­m­. yad etat tatraiva dṛ­ṣṭā­nta­la­kṣa­ṇe vaktavye '­trā­bhi­dhā­naṃ sa­bhe­do­dā­ha­ra­ṇa­la­kṣa­ṇa­pra­si­ddhā­rtha­m­. dṛṣṭānta u­dā­ha­ra­ṇa­m ity etat sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyaṃ ka­tha­m­? a­bhi­dhī­ya­mā­na ity a­dhyā­hā­re­ṇe­ty eko yad vā śā­strā­nta­re­ṣu dṛṣṭānta u­dā­ha­ra­ṇa­m ity a­bhe­de­na vya­va­hā­raḥ pra­si­ddha­s tasya gau­ṇa­tva­jñā­pa­nā­rtha­m atrāpy u­pa­cā­re­ṇa dṛṣṭānta u­dā­ha­ra­ṇa­m ity u­kta­m­. dṛ­ṣṭā­nta­gu­ṇa­do­ṣā­bhyā­m u­dā­ha­ra­ṇa­sya gu­ṇa­do­ṣa­va­ttva­m iti co­pa­cā­re pra­yo­ja­na­m­. vā­kyai­ka­de­śā hy a­va­ya­vā ity u­kta­m­, na cārtho vā­kyai­ka­de­śa­s tasmād va­ca­na­m eva mukhyata u­dā­ha­ra­ṇaṃ na dṛ­ṣṭā­ntaḥ­. ta­dva­ca­na­m ity a­dhyā­hā­ro vā­śra­ya­ṇī­ya iti. dṛ­ṣṭā­nta­va­ca­na­m u­dā­ha­ra­ṇa­m ity ukte 'py u­dā­ha­ra­ṇā­bhā­sāḥ pratyuktā bha­va­nti­, teṣām a­dṛ­ṣṭā­nta­va­ca­na­tvā­t­, tat kimarthaṃ sa­mya­ggra­ha­ṇa­m iti? na; va­ca­na­do­ṣa­syā­pi vyu­dā­sā­rtha­tvā­t tathā ca va­kṣyā­maḥ­. u­dā­ha­ra­ṇa­va­dā­bhā­sa­mā­nā u­dā­ha­ra­ṇā­bhā­sāḥ­. ta­lla­kṣa­ṇa­ra­hi­ta­tvaṃ vi­śe­ṣa­ṇaṃ he­tvā­bhā­sa­va­d atrāpi dra­ṣṭa­vya­m­. tattvam api ke­ṣāṃ­ci­t tadvad a­va­bhā­sa­te ta­dvya­va­cche­dā­rtha­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">u­dā­ha­ra­ṇā­bhā­sāḥ</ab><p n="a_924 b_YA_32­2­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 32­2­,6~</span>te co­dā­ha­ra­ṇā­bhā­sā a­ne­ka­pra­kā­rāḥ sā­dhya­vi­ka­laḥ sā­dha­na­vi­ka­la ity e­va­mā­da­yo 'ṣṭāv a­rtha­do­ṣā­ś catvāro va­ca­na­do­ṣāḥ­; ta evaite dvā­da­śa­bhe­dā ba­hu­bhi­r ā­cā­ryai­r a­bhyu­pa­ga­tā i­tyā­dā­v uddiṣṭā dra­ṣṭa­vyāḥ­. tathā ca ta­dbhe­da­pra­ti­pa­ttya­rthaṃ ta­du­dā­ha­ra­ṇā­ṇi dvā­da­śai­vo­cya­nte­. tatra gra­ntha­gau­ra­va­pa­ri­hā­rā­rtha­m anityaṃ mano mū­rta­tvā­d ity e­ta­smi­n prayoge sarvāṇy u­dā­ha­ra­ṇā­ny ucyanta iti. yan mūrtaṃ tad anityaṃ dṛ­ṣṭa­m­, yathā pa­ra­mā­ṇu­r iti sā­dhya­vi­ka­laḥ­. a­ni­tya­tva­sā­dhye­na vikalaḥ pa­ra­mā­ṇu­r iti. yathā ka­rme­ti­sā­dha­na­vi­ka­laḥ­, mūrtatvaṃ sādhanaṃ tena vikalpo 'yaṃ dṛ­ṣṭā­ntaḥ­. yathā ā­kā­śa­m ity u­bha­ya­vi­ka­laḥ­, u­bha­ye­nā­ni­tya­tve­na mū­rta­tve­na ca vi­ka­laḥ­. kha­ra­vi­ṣā­ṇa­m ity ā­śra­ya­hī­no 'yaṃ dṛṣṭāntaḥ svayam asati dharmiṇi kim āśrayaḥ sā­dhya­sā­dha­na­dha­rma­yoḥ vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­vaḥ pra­tī­ya­te­. ta­da­pra­tī­tau va­ca­na­mā­tre­ṇa pratītau vā kiṃ dṛ­ṣṭā­nta­sya pha­la­m­? pra­dhā­nā­di­pra­ti­ṣe­dho 'pi nā­pra­mā­ṇa­ke­na dṛ­ṣṭā­nte­na ka­rta­vyaḥ­, kiṃ tarhi? pa­ra­mā­ṇvā­di­sa­ma­rtha­na­nyā­ye­na­. na hi su­khā­de­r ā­tmā­śri­ta­tve pa­ra­mā­ṇvā­kā­śa­ni­tya­tve ca pra­dhā­nā­di­si­ddhiḥ sa­mbha­va­ti­. ta­dvya­va­hā­ra­pra­ti­ṣe­dho 'py evaṃ kāryaḥ — pra­dhā­nā­dy astīti vya­va­hā­raḥ pre­kṣā­va­dbhi­r na ka­rta­vyaḥ­; pra­mā­ṇa­to '­nu­pa­la­bhya­mā­nā­rtha­tvā­t­, kha­pu­ṣpā­dy astīti vya­va­hā­ra­va­t­. evaṃ tarhi he­tu­dṛ­ṣṭā­nta­yo­r nā­śra­yā­si­ddha­tvā­di­do­ṣaḥ­. pra­mā­ṇa­to '­nu­pa­la­bhya­mā­nā­rtha­tvaṃ ca pa­ro­ktā­nā­m a­nva­ya­pa­ri­mā­ṇā­di­he­tū­nāṃ pra­ti­ṣe­dhe­na sa­ma­rtha­nī­ya­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">u­kta­dū­ṣa­ṇa­m a­ni­ccha­tāṃ matam</ab><p n="a_925 b_YA_32­2­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 32­2­,24~</span>gha­ṭa­va­d ity a­vyā­ptya­bhi­dhā­naṃ śa­bda­dū­ṣa­ṇaṃ kecid icchanti kila. yad yad iti vīpsayā yad itthaṃ tat sarvam ity evaṃ vā vyāptiḥ pra­tyā­ya­te nā­nya­the­ti­. anye tv idaṃ dūṣaṇaṃ nā­nu­ma­nya­nte­, sa­rva­śā­stre­ṣv evaṃ pra­yo­ga­da­rśa­nā­t­. na pra­ti­vā­di­vā­caḥ svā­ta­ntrye­ṇa pra­mā­ṇa­m­, kiṃ tarhi? pra­mā­ṇā­nta­rā­nu­gṛ­hī­ta­m­. tataś ca yadi pra­tya­kṣā­di­si­ddhā­sti vyāptis ta­dā­ni­tyaḥ śabdaḥ kā­rya­tvā­d gha­ṭa­va­d ity evam api pra­tī­ya­te­. atha na pra­tya­kṣā­di­si­ddhā tadā vīpsā sa­rva­gra­ha­ṇā­bhyā­m api na pra­tī­ya­te­. si­ddhā­nu­vā­dā­rthaṃ hi dṛ­ṣṭā­nta­va­caḥ na tv a­si­ddha­vi­dhā­ya­ka­m iti.</p><p n="a_926 b_YA_32­3­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 32­3­,8~</span>yad anityaṃ tan mūrtaṃ dṛṣṭam iti vi­pa­rī­ta­vyā­ptya­bhi­dhā­na­m­. sā­dha­nā­nu­vā­de­na hi sādhyaṃ vi­dhā­ta­vya­m­, yena sā­dha­na­sya sā­dhya­si­ddhau sāmarthyaṃ pra­ti­pā­di­taṃ syāt. anyathā hy a­sā­dha­nā­ṅga­va­ca­naṃ syāt. na hi yo yaḥ kaścid a­gni­mā­n sa sa dhū­ma­vā­n ity evaṃ śabdād agninā vyāpto dhūmaḥ pra­tī­ya­ta iti. etau śa­bda­do­ṣā­v a­vyā­ptya­bhi­dhā­na­vi­pa­rī­ta­vyā­ptya­bhi­dhā­nā­khyau­. pūrve catvāro '­rtha­do­ṣā ity ete ṣaṭ sā­dha­rmyo­dā­ha­ra­ṇā­bhā­sā u­cya­nte­.</p><ab type="head" resp="YA">vai­dha­rmyo­dā­ha­ra­ṇā­bhā­sāḥ</ab><p n="a_927 b_YA_32­3­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 32­3­,15~</span>atha vai­dha­rmyo­dā­ha­ra­ṇā­bhā­sā u­cya­nte­. anityaṃ mano mū­rta­tvā­d ity e­ta­smi­nn eva prayoge yat tu nityaṃ tan mūrtam api na bha­va­ti­, yathā — pa­ra­mā­ṇu­r iti dṛṣṭāntaḥ sā­dha­nā­vyā­vṛ­ttaḥ­. u­dā­ha­ra­ṇā­bhā­sā­pe­kṣa­yā vā sā­dhya­vi­ka­lā­dī­nā­m api pūṃ­lli­ṅga­tā dra­ṣṭa­vyā­. sādhanaṃ mūrtatvaṃ ta­dvyā­vṛ­ttaṃ yasmāt pa­ra­mā­ṇoḥ sa ta­tho­ktaḥ­. yathā — karmeti sā­dhyā­vyā­vṛ­ttaḥ­, sādhyam a­ni­tya­tvaṃ ta­tka­rma­ṇo na vyā­vṛ­tta­m­. yathā ghaṭa ity u­bha­yā­vyā­vṛ­ttaḥ­, sādhyaṃ sādhanaṃ cobhayaṃ na vyāvṛttaṃ yasmāt sa ta­tho­ktaḥ­. yathā — kha­pu­ṣpa­m ity ā­śra­ya­hī­naḥ­. kaiścid vai­dha­rmya­dṛ­ṣṭā­nte dha­rmya­bhā­vo do­ṣa­tve­na nā­bhyu­pa­ga­mya­te­, ta­nni­ṣe­dhā­rtha­m ihāpy ā­śra­ya­hī­na uktaḥ. ke­va­lā­nva­yi­pra­stā­ve hy uktaṃ yatra vya­ti­re­ka­ba­le­na siddhir iṣyate ta­trā­va­śyaṃ vai­dha­rmya­dṛ­ṣṭā­ntā­śra­yo 'py eṣṭavyo va­ca­na­mā­tre­ṇa vyā­pti­si­ddhā­v a­ti­pra­sa­ṅgā­d iti. ā­kā­śa­va­d ity a­vyā­vṛ­ttā­bhi­dhā­na­m­, mū­rta­tva­m a­ni­tya­tvaṃ cā­kā­śā­d vyā­vṛ­tta­m­. na cānena śabdena ta­thā­bhi­hi­ta­m iti śa­bda­do­ṣo '­ya­m­. tulyārthe hi vatiḥ śrū­ya­te­, kathaṃ tato vyā­vṛ­tta­pra­tī­tiḥ­? na ca vīpsāṃ sa­rva­śa­bdaṃ cā­nta­re­ṇa sa­rva­smā­d vi­pa­kṣā­d vyāvṛttiḥ sā­dhya­sā­dha­na­yoḥ pra­tī­ya­ta ity ato '­trā­vyā­vṛ­ttā­bhi­dhā­na­m­. yad amūrtaṃ tad anityaṃ na bhavati ya­thā­kā­śa­m iti vi­pa­rī­ta­vyā­vṛ­ttā­bhi­dhā­na­m­, sā­dhya­vyā­vṛ­ttā­nu­vā­de­na hi sādhanaṃ vyāvṛttaṃ vi­dhā­ta­vya­m­. yena sādhyasya sā­dha­na­vyā­pa­ka­tvaṃ sā­dha­nā­bhā­va­sya sā­dhyā­bhā­va­vyā­pa­ka­tvaṃ ca pra­tī­ye­ta­. sā­dha­na­vyā­vṛ­ttā­nu­vā­de­na tu sādhyaṃ vyāvṛttaṃ yad ucyate tad idaṃ vi­pa­rī­ta­vyā­vṛ­ttā­bhi­dhā­naṃ na sā­dha­nā­ṅga­m­. na hi bhavati yatra nāsti dhūmas tatra sa­rva­trā­gni­r nā­stī­ti­. tasmād atrāpi dvau śa­bda­do­ṣau catvāro '­rtha­do­ṣāḥ sā­dha­nā­vyā­vṛ­ttā­da­ya iti vai­dha­rmyo­dā­ha­ra­ṇā­bhā­sā api ṣaṭ.</p><ab type="head" resp="YA">sa­nde­ha­dvā­re­ṇo­dā­ha­ra­ṇā­bhā­sāḥ</ab><p n="a_928 b_YA_32­4­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 32­4­,19~</span>"anye tu sa­nde­ha­dvā­re­ṇā­pa­rā­n aṣṭāv u­dā­ha­ra­ṇā­bhā­sā­n va­rṇa­ya­nti — <span ana="no-in-brackets">(1)</span> sa­ndi­gdha­sā­dhyo yathā — ma­hā­rā­jyaṃ ka­ri­ṣya­ty ayaṃ so­ma­vaṃ­śo­dbhū­ta­tvā­t­, vi­va­kṣi­ta­rā­ja­pu­ru­ṣa­va­t­. <span ana="no-in-brackets">(2)</span> sa­ndi­gdha­sā­dha­no yathā — nāyaṃ sarvajño rā­gā­di­ma­ttvā­t­, ra­thyā­pu­ru­ṣa­va­t­. <span ana="no-in-brackets">(3)</span> sa­ndi­gdho­bha­yo yathā — ga­mi­ṣya­ti svargaṃ vi­va­kṣi­taḥ pu­ru­ṣaḥ­, sa­mu­pā­rji­ta­śu­kla­dha­rma­tvā­d de­va­da­tta­va­t­. <span ana="no-in-brackets">(4)</span> sa­ndi­gdhā­śra­yo yathā — nāyaṃ sarvajño ba­hu­va­ktṛ­tvā­d bha­vi­ṣya­dde­va­da­tta­pu­tra­va­t­. <span ana="no-in-brackets">(5)</span> sa­ndi­gdha­sā­dhya­vyā­vṛ­tto yathā — yo ma­hā­rā­jya­n na ka­ri­ṣya­ti sa so­ma­vaṃ­śo­dbhū­to 'pi na bhavati yathānyo rā­ja­pu­ru­ṣaḥ­. <span ana="no-in-brackets">(6)</span> sa­ndi­gdha­sā­dha­nā­vyā­vṛ­tto yathā — yas tu sarvajñaḥ sa rā­gā­di­ra­hi­taḥ­, yathā — sa­ma­sta­śā­strā­bhi­jñaḥ­. <span ana="no-in-brackets">(7)</span> sa­ndi­gdho­bha­yā­vyā­vṛ­tto yathā — yaḥ svargaṃ na ga­mi­ṣya­ti sa sa­mu­pā­rji­ta­śu­kla­dha­rmo 'pi na bha­va­ti­, yathā — duṣṭaḥ pu­ru­ṣaḥ­. <span ana="no-in-brackets">(8)</span> sa­ndi­gdhā­śra­yo yathā — yaḥ sarvajñaḥ sa ba­hu­va­ktā­pi na bha­va­ti­, yathā bha­vi­ṣya­dde­va­da­tta­pu­traḥ­.­"</p><ab type="head" resp="YA">u­pa­na­ya­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_929 b_YA_32­4­,31~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 32­4­,31~</span>"­dṛ­ṣṭā­nte pra­si­ddhā­vi­nā­bhā­va­sya sā­dha­na­sya dṛ­ṣṭā­nto­pa­mā­ne­na pakṣe vyā­pti­khyā­pa­kaṃ va­ca­na­m u­pa­na­yaḥ­. sa ca dvi­vi­dhaḥ­. tathā ca tī­vrā­di­dha­rmo­pe­taḥ śabda iti sā­dha­rmyo­pa­na­yaḥ­. na ca tathā tī­vrā­di­dha­rmo­pe­taḥ śabdo na bha­va­tī­ti vai­dha­rmyo­pa­na­yaḥ­.­" tathā ca sūtram — "­u­dā­ha­ra­ṇā­pe­kṣa­s tathety u­pa­saṃ­hā­ro na tatheti vā sā­dhya­syo­pa­na­yaḥ­"­. u­dā­ha­ra­ṇe '­vi­nā­bhā­va­si­ddhā­v apekṣā yasya sa u­dā­ha­ra­ṇā­pe­kṣaḥ dṛṣṭānte pra­si­ddhā­vi­nā­bhā­va ity arthaḥ. ta­the­tyā­di­nā dṛ­ṣṭā­nto­pa­mā­ne­ne­ty uktaṃ bha­va­ti­. sādhyasya sa­mba­ndha­tve­no­pa­saṃ­hā­ro '­rtha­la­kṣa­ṇā­pe­kṣa­yo­pa­saṃ­hri­ya­ta ity u­pa­saṃ­hā­raḥ­. pa­kṣa­vyā­pi­tve­na khyā­pya­mā­no hetur ity arthaḥ. tathā co­pa­nī­ya­ta ity u­pa­na­yaḥ­. prā­sa­ṅgi­kaṃ cā­trā­rtha­la­kṣa­ṇa­m­. a­va­ya­va­la­kṣa­ṇā­pe­kṣa­yā tū­pa­saṃ­hri­ya­te '­ne­ne­ty u­pa­nī­ya­te '­ne­ne­ty u­bha­ya­trā­pi ka­ra­ṇa­vyu­tpa­ttiḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">u­pa­na­ya­syā­na­rtha­kyā­śa­ṅkā ta­nni­rā­ka­ra­ṇaṃ ca</ab><p n="a_930 b_YA_32­5­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 32­5­,14~</span>nanu co­pa­na­ya­va­ca­na­m a­na­rtha­ka­m­, vyāpter u­dā­ha­ra­ṇe­nai­va pra­ti­pā­di­ta­tvā­t­. a­nta­rvyā­pti­si­ddhya­rtha­m iti cet, na; he­tu­va­ca­nā­t ta­tsi­ddheḥ­. cā­kṣu­ṣa­tvā­di­va­ca­nā­d api ta­tsi­ddhi­pra­sa­ṅga iti cet, na; tasya he­tvā­bhā­sa­va­ca­na­tvā­t­. kiṃ ca tathā ca cākṣuṣaḥ śabda ity u­pa­na­yā­d api na tasya pa­kṣa­dha­rma­tvaṃ pra­tī­ya­te­. kiṃ ca he­tu­va­ca­na­syā­na­rtha­kya­pra­sa­ṅgā­d u­pa­na­yā­d eva ta­da­rtha­si­ddheḥ­. tasmāc cha­bda­ka­ra­ṇa­tva­pra­tī­ti­r api bha­vi­ṣya­ti­. a­vi­śi­ṣṭaṃ ka­ra­ṇa­mā­traṃ he­tu­va­co va­ktyu­pa­na­ye­na tu ni­ści­ta­śa­kti­kaṃ pa­kṣa­vi­śi­ṣṭaṃ cocyata iti cet, na; a­vi­śi­ṣṭa­kā­ra­ṇa­mā­trā­bhi­dhā­na­sya ni­ṣpra­yo­ja­na­tvā­t­. pa­kṣa­dha­rma­tva­ni­ścā­ya­kaṃ pra­mā­ṇa­m u­pa­na­ye­no­cya­ta ity apy a­yu­kta­m­, he­tu­va­co­va­da­syā­pi va­ca­na­mā­tra­tvā­n na hy asmād api pra­mā­ṇa­vi­śe­ṣaḥ pra­tī­ya­te­. ta­tpha­lo­pa­saṃ­hā­rā­rtha­m iti cet, na; pra­yo­ja­nā­bhā­vā­d dhe­tu­va­ca­na­m eva vā ta­da­rtha­m astu, a­nya­tho­dā­ha­ra­ṇā­rtha­sa­ma­rtha­na­pra­mā­ṇa­pha­lo­pa­saṃ­hā­rā­rtha­m apy a­va­ya­vā­nta­raṃ ka­ra­ṇī­yaṃ syād iti. svārthe tadartho dṛṣṭa ity apare yasmāt kila svā­rthā­nu­mā­ne vyā­pti­smṛ­tya­na­nta­raṃ tathā cāyam iti pa­rā­ma­rśa­jñā­naṃ bha­va­ti­, ta­da­na­nta­raṃ ca li­ṅgi­jñā­na­m ity ayaṃ dṛṣṭaḥ kramaḥ, sa cāvaśyaṃ vācyaḥ sva­pra­ti­pa­ttyu­pā­ya­pra­ti­pā­da­nā­rthaṃ hi pa­rā­rthā­nu­mā­na­m iti, na; pa­rā­ma­rśa­jñā­nā­sti­tve pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. u­pa­na­yā­na­rtha­kya­pra­sa­ṅga iti cet, śobhanaṃ pra­mā­ṇa­m­, i­ta­re­ta­rā­śra­ya­tvaṃ ca syāt. kiṃ cā­nu­mā­nā­ga­mā­dhi­ga­te liṅge pa­rā­ma­rśa­jñā­naṃ kuto bha­va­ti­? mā­na­sa­pra­tya­kṣā­d iti cet, tad a­yu­kta­m­; pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. kiṃ cā­tī­ndri­ye­ṣv api pra­tya­kṣa­pra­vṛ­ttya­bhyu­pa­ga­me '­nu­mā­nā­dyā­na­rtha­kya­pra­sa­ṅgaḥ­. kāryaṃ dṛṣṭvā ca kāraṇaṃ ka­lpya­te­. na ca pa­rā­ma­rśā­khyaṃ kāryaṃ ni­ści­ta­m­, nāpi ta­da­bhā­ve kiṃcid dṛṣṭaṃ vi­ru­dhya­te­, yatas tat ka­lpye­ta­. li­ṅga­da­rśa­na­vyā­pti­smṛ­ti­bhyā­m ayam a­gni­mā­n i­tyā­dya­nu­mā­na­pra­vṛ­tte­r a­vi­ro­dhā­t­. kiṃ ca yadi nā­mā­dṛ­ḍha­ma­tiḥ punaḥ pu­na­rda­rśa­na­m a­pe­kṣa­te­, kim e­tā­va­tā parārthe 'py ā­vṛ­ttyo­pa­de­ṣṭa­vya­m­? kvacid āvṛttyā vyā­pti­smṛ­tya­pe­kṣi­tve dṛ­ṣṭā­nta­syā­py ā­vṛ­ttyā­bhi­dhā­na­pra­sa­ṅgā­t­, tasmāt sā­dha­nā­ṅga­m eva va­kta­vya­m iti; hetor a­bā­dhi­ta­vi­ṣa­ya­tva­khyā­pa­nā­rtha­m u­pa­na­ya ity a­do­ṣaḥ­. ka­tha­m­? yathā kṛtako gha­ṭā­di­r anityo dṛṣṭaḥ pra­tya­kṣā­di­nā na bā­dhya­te­, tathā ca kṛtakaḥ śabdaḥ, śabdo 'pi kṛtakaḥ sann anityaḥ pra­tī­ya­mā­naḥ pra­tya­kṣā­di­nā na bādhyata ity arthaḥ. na ca tathā śabdo '­kṛ­ta­kaḥ — ity asyāpy ayam arthaḥ — ya­thā­kā­śā­di nityam a­kṛ­ta­kaṃ ca pra­mā­ṇa­ta u­pa­la­bdha­m­, na ca tathā śabdaḥ; yato '­kṛ­ta­ka­s tāvan na bha­va­ti­, kṛ­ta­ka­tvo­pa­la­mbhā­n nāpi kṛtako 'pi san ni­tya­tva­vi­śi­ṣṭaḥ pra­mā­ṇe­no­pa­la­bhya­te­; tasmād a­ni­tya­tvā­vi­nā­bhā­vy eva kṛ­ta­ka­tva­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­bā­dhi­ta­vi­ṣa­ya­tva­sya he­tva­rū­pa­tā­śaṃ­kā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_931 b_YA_32­6­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 32­6­,14~</span>yat punar e­ta­lla­kṣa­ṇa­yu­kte bā­dhā­sa­ma­ve­ta­la­kṣa­ṇa­m eva dūṣitaṃ syāt tasmād bā­dhā­vi­nā­bhā­va­yo­r vi­ro­dhā­n nā­bā­dhi­ta­vi­ṣa­ya­tvaṃ he­tu­rū­pa­m iti, tad a­yu­kta­m­; yo hi trairūpyaṃ he­tu­la­kṣa­ṇa­m ācaṣṭe tanmate ta­lla­kṣa­ṇaṃ dū­ṣi­ta­m e­vā­stu­, kā naḥ kṣatiḥ? vayaṃ tu pa­ñca­rū­pa­tvaṃ ca­tū­rū­pa­tvaṃ vā he­tu­la­kṣa­ṇaṃ brūmas tat katham a­smā­ka­m ayam u­pā­la­mbhaḥ­? na ca triṣv e­vā­vi­nā­bhā­vaḥ pa­rya­va­si­taḥ­, kiṃ tarhi? pañcasu caturṣu vā tasmād a­vi­nā­bhā­va­sva­rū­pa­m a­jñā­tvai­va bā­dhā­vi­nā­bhā­va­yo­r vi­ro­dhā­d ity u­kta­m­. ko hy a­vi­nā­bhā­va­yu­kta­sya bādhāṃ brūte? tri­rū­pa­sya tu bādhā da­rśi­tai­va­. a­bā­dha­yai­va sā­dhya­si­ddhe­r vyartho hetur iti cet, na; a­bā­dhā­yā he­tu­dha­rma­tvā­d a­kṣa­jñā­na­va­t­. ya­thā­kṣa­jñā­na­sya ta­ttvā­ta­ttva­saṃ­śa­ye saty a­bā­dhā­ni­śca­ye­na ta­ttvā­dhi­ga­me '­kṣa­jñā­naṃ vyartham a­bā­dha­yai­va sā­dhya­si­ddhe­r iti codyaṃ na yu­kta­m­, a­bā­dhā­yā­s ta­ddha­rma­tvā­t­, tathā hetor a­bā­dhā­ni­śca­ye­nā­vi­nā­bhā­vi­tvā­dhi­ga­mo 'stu. na tu vai­ya­rthya­m iti. kiṃ cā­bā­dhi­ta­vi­ṣa­ya­tva­rū­pā­na­bhyu­pa­ga­me uṣṇo 'gniḥ kṛ­ta­ka­tvā­d i­tyā­de­r api ga­ma­ka­tva­pra­sa­ṅgaḥ pa­kṣa­dha­rma­tvā­bhā­vā­n neti cet. syād etat sva­rū­pe­ṇai­va nirdeśāḥ svayam iṣṭo '­ni­rā­kṛ­taḥ pakṣa u­cya­te­. na ca ta­thā­la­kṣa­ṇe pakṣe kṛ­ta­ka­tvā­de­r vṛttir ato '­pa­kṣa­dha­rma­tvā­d eva ta­syā­ga­ma­ka­tva­m iti. evaṃ tarhy a­ni­rā­kṛ­ta­tva­ni­śca­yā­d eva sā­dhya­si­ddhau vyartho hetuḥ syāt ta­da­ni­śca­ye tv a­ni­ści­taṃ pa­kṣa­dha­rma­tvaṃ kathaṃ ga­ma­kā­ṅga­m­? a­thā­ni­rā­kṛ­ta­tva­ni­śca­ye 'pi nā­nta­re­ṇa hetuṃ sā­dhya­si­ddhi­s tat kim ucyate — a­bā­dha­yai­va sā­dhya­si­ddhe­r vyartho hetur ity a­ni­rā­kṛ­tā­bā­dhi­ta­śa­bda­yoḥ pa­ryā­ya­tvā­t­. vā­dya­bhyu­pa­ga­mā­pe­kṣa­yai­va pakṣatvaṃ ta­dvṛ­tte­r hetoḥ pa­kṣa­dha­rma­tva­m eveti vādinaḥ prāyeṇa saṃ­pra­ti­pa­nnā­s ta­da­bhi­prā­ya­va­śā­d a­bā­dhi­ta­vi­ṣa­ya­tvaṃ he­tu­rū­paṃ pa­kṣa­dha­rma­rū­pā­t pṛthag u­kta­m­, ta­tkhyā­pa­nā­rtha­m u­pa­na­ya­va­ca­na­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ni­ga­ma­na­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_932 b_YA_32­7­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 32­7­,7~</span>u­pa­na­yā­na­nta­raṃ ni­ga­ma­naṃ va­kta­vya­m­, tad ucyate — sa­he­tu­kaṃ pra­ti­jñā­va­dva­ca­naṃ ni­ga­ma­na­m­. tasmād ity a­nū­dya­mā­na­he­tu­sa­hi­taṃ sa­he­tu­ka­m­. pra­ti­jñā­va­d iti tat tulyaṃ na tu pra­ti­jñai­va­; ni­ga­ma­na­sya bhi­nnā­rtha­tve­na pra­ti­jñā­la­kṣa­ṇā­bhā­vā­t­. a­bhi­nnā­rtha­tve vā pu­na­ru­kta­tvaṃ syād iti. "­he­tva­pa­de­śā­t pra­ti­jñā­yāḥ pu­na­rva­ca­naṃ ni­ga­ma­na­m­" iti sū­tra­m­. he­tva­pa­de­śā­d u­pa­na­ya­nā­d ity eke. vayaṃ tu brūmas tasmād ity ayaṃ he­tva­nu­vā­do he­tva­pa­de­śaḥ­. he­tva­pa­de­śe­na saheti prāpte mo­ha­ni­vṛ­tta­ye tṛ­tī­yā­sthā­ne pañcamy uktā, a­nya­tho­dā­ha­ra­ṇā­t prāg eva he­tva­pa­de­śe­na saha pra­ti­jñā­yāḥ pu­na­rva­ca­naṃ pra­yo­kta­vya­m ity ā­śaṃ­kā­pi syāt. pra­ti­jñā­yāḥ pu­na­rva­ca­na­m ivety u­pa­mā­tra dra­ṣṭa­vyā­. ni­ga­mya­nte pra­ti­jñā­da­ya e­kā­rtha­tve­na vya­va­sthā­pya­nte '­ne­ne­ti ni­ga­ma­na­m­.</p><p n="a_933 b_YA_32­7­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 32­7­,16~</span>athedaṃ kiṃ pra­yo­ja­na­m iti? vā­kya­pa­ri­sa­mā­ptya­rtha­m ity eke. tad a­yu­kta­m­; ta­tsa­mā­ptau pra­yo­ja­nā­bhā­vā­t­. a­nu­mā­ne­na hy atrārthaḥ pra­ti­pā­da­yi­tu­m iṣṭas te­nā­vi­nā­bhā­vi­li­ṅga­m eva vaktavyaṃ tataḥ sādhyaṃ svayam e­vā­va­ga­ccha­tī­ti­. ga­mya­mā­nā­rtha­syā­na­bhi­dhā­ne ni­da­rśa­nā­de­r apy a­na­bhi­dhā­na­pra­sa­ṅga iti cet, bha­va­tu­, yadi ta­da­nta­re­ṇā­pi sā­dhya­si­ddhi­r bha­va­ti­. na hi vya­sa­na­m e­vai­ta­d asya yat siddhe 'py arthe 'vaśyaṃ vākyaṃ pū­ra­yi­ta­vya­m iti. api coktam — "­vi­du­ṣāṃ vācyo hetur eva hi ke­va­la­" iti yadarthaṃ dṛṣṭānta ucyate so 'rthaś cet siddhaḥ kiṃ ta­dva­ca­ne­na­. a­pra­ti­pa­nnā­vi­nā­bhā­vā­n prati yuktaṃ tad va­ca­na­m a­vi­nā­bhā­vi li­ṅga­pra­tī­tau ca tasmād idam ittham iti bhavaty eva pratītiḥ kiṃ tatra ni­ga­ma­ne­ne­ti­, tad apy a­yu­kta­m­; yasmān nedam a­na­rtha­kaṃ sā­dhya­vi­ru­ddhā­bhā­va­pra­ti­pā­da­ka­pra­mā­ṇa­sū­ca­ka­tvā­d asya. etad uktaṃ bhavati — a­sa­tpra­ti­pa­kṣa­tvā­pra­ti­pā­da­ne 'py a­vi­nā­bhā­vo '­pra­ti­pā­di­ta eva syāt pa­kṣa­dha­rma­tvā­di­va­da­sa­tpra­ti­pa­kṣa­tva­syā­pi he­tu­rū­pa­tvā­t ta­tpra­ti­pā­da­nā­rthaṃ ca ni­ga­ma­na­m­. tahā hi — tasmād anitya iti saty ārambho niyamaṃ ga­ma­ya­ty anitya eva tasmān na nitya iti sā­dhya­vi­ru­ddha­sya pra­ti­pa­kṣā­khya­syā­sa­ttvaṃ gamyate tataś ca nāyaṃ vi­ru­ddhā­vya­bhi­cā­rī na pra­ka­ra­ṇa­sa­ma iti siddhaṃ bha­va­ti­. nanu pra­ti­pa­kṣā­bhā­va­si­ddhau pra­mā­ṇā­nta­raṃ vācyaṃ na ni­ga­ma­nā­khyaṃ va­ca­na­mā­traṃ vi­pra­ti­pa­nnaṃ prati va­ca­na­mā­tra­syā­pra­mā­ṇa­tvā­d iti. evaṃ tarhi pa­kṣa­dha­rma­tvā­di­si­ddhā­v api pra­mā­ṇā­nta­ra­m eva vācyam na he­tū­dā­ha­ra­ṇā­di­va­ca­na­mā­tra­m iti pa­kṣa­dha­rma­tvā­di­sā­dha­na­pra­mā­ṇa­sta­ba­ka­tvā­n na va­ca­na­mā­tra­m iti cet, ni­ga­ma­na­m api tarhi pra­ti­pa­kṣā­bhā­va­sā­dha­ka­pra­mā­ṇa­sū­ca­ka­tvā­n na va­ca­na­mā­tra­m­. nanu sā­dhyā­va­dhā­ra­ṇaṃ prastutaṃ tad eva kriyatāṃ kiṃ sā­dhya­vi­ru­ddhā­bhā­va­pra­ti­pā­da­ne­ne­ti­, naitad asti, na hi pra­ti­pa­kṣā­bhā­va­pra­ti­pā­da­na­m a­nta­re­ṇa sā­dhyā­va­dhā­ra­ṇa­m u­pa­pa­dya­te­. tathā coktam — "­pa­kṣa­pra­ti­pa­kṣā­bhyā­m a­rthā­va­dhā­ra­ṇaṃ ni­rṇa­yaḥ­" iti, kṛtam asya vyākhyānaṃ pu­ra­stā­d iti. yadi ni­ga­ma­nā­bhi­dhā­na­m a­sā­dha­nā­ṅga­m a­bhyu­pa­ga­mya­te­, tataḥ kṣa­ṇi­ka­tvā­di­si­ddhau sa­ttva­kṛ­ta­ka­tvā­di­sā­dha­na­m eva va­kta­vya­m­. "­a­sa­nto '­kṣa­ṇi­kā­s tasyāṃ kra­mā­kra­ma­vi­ro­dha­taḥ­" i­tyā­di­nā <ref type="note-up">1</ref>bādhakaṃ pramāṇaṃ nā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. tad a­bhyu­pa­ga­ccha­to hi tava ni­gra­ha­sthā­naṃ pra­sa­jya­te­. kasmān ni­ga­ma­nā­rtha­tvā­d bā­dha­ka­sya­. vi­pa­rī­ta­pra­sa­ṅga­pra­ti­ṣe­dho hy u­bha­yo­r arthaḥ pra­ti­pa­kṣa­pra­ti­ṣe­dha­dvā­re­ṇa hetor a­vi­nā­bhā­va­sa­ma­rtha­na­m u­bhā­bhyā­m apy a­bhi­pre­ta­m­. nanu cā­bhi­hi­te 'pi ni­ga­ma­ne tadarthaṃ prati yadā pra­ti­vā­dī vi­pra­ti­pa­dya­te­, tadāsau bā­dha­ke­nai­va pra­ti­bo­dha­yi­tuṃ śa­kya­te­, na va­ca­na­mā­tre­ṇa­; tasmād bā­dha­ka­m eva va­kta­vya­m iti, tad a­yu­kta­m­; ni­ga­ma­nā­rtha­pra­ti­pa­ttau hi bā­dha­ka­pra­mā­ṇo­pa­nyā­so yu­jya­te­, he­tvā­dya­rtha­vi­pra­ti­pa­ttau ta­tsā­dha­ka­pra­mā­ṇo­pa­nyā­sa­va­t­. anyathā he­tvā­dya­va­ya­vo 'pi na va­kta­vya­s ta­da­rtha­sā­dha­ka­pra­mā­ṇo­pa­nyā­sa eva ka­rta­vyaḥ­. so 'pi na ka­rta­vya­s tadarthe vi­pra­ti­pa­dya­mā­no yena pra­mā­ṇā­nta­re­ṇa pra­ti­bo­dha­yi­tuṃ śakyas tad eva va­kta­vya­m ity a­na­va­sthe­ti­. tasmād yadaiva yad a­va­ya­vā­rthaṃ prati vi­pra­ti­pa­dya­te paras tadaiva tad a­va­ya­vā­rtha­sa­ma­rtha­nā­rthaṃ bādhakaṃ sādhakaṃ vā pra­mā­ṇā­nta­ra­m ucyata ity alaṃ pra­sa­ṅge­na­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: vipakṣa </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">ka­thā­ta­dbhe­da­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_934 b_YA_32­8­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 32­8­,29~</span>so 'yaṃ pa­ñcā­va­ya­va­la­kṣa­ṇaḥ paramo nyāyaḥ ka­smā­t­? vi­pra­ti­pa­nna­pu­ru­ṣa­pra­ti­pā­da­ka­tvā­t­, ka­thā­pra­vṛ­tti­he­tu­tvā­c ca. kā punar iyaṃ kathety ucyate — vā­di­pra­ti­vā­di­noḥ pa­kṣa­pra­ti­pa­kṣa­pa­ri­gra­haḥ kathā. sā­dha­no­pā­la­mbha­ra­hi­taṃ pa­kṣa­pra­ti­pa­kṣa­pa­ri­gra­ha­mā­traṃ kathā mā bhūd iti vā­di­pra­ti­vā­di­gra­ha­ṇa­m­. sā dvividhā — <span ana="no-in-brackets">(1)</span> vī­ta­rā­ga­ka­thā­, <span ana="no-in-brackets">(2)</span> vi­ji­gī­ṣu­ka­thā ceti. yatra kathāyāṃ vī­ta­rā­go vī­ta­rā­ge­nai­va saha ta­ttva­ni­rṇa­yā­rthaṃ sā­dha­no­pa­la­mbhau ka­ro­ti­, sā vī­ta­rā­ga­ka­thā vā­da­saṃ­jña­kai­vo­cya­te na tatra vi­śe­ṣa­saṃ­jñā­nta­ra­m asti. yathā vi­ji­gī­ṣu­ka­thā­yā vāda iti sā­mā­nya­saṃ­jñā jalpa iti vi­ta­ṇḍe­ti ca vi­śe­ṣa­saṃ­jñe­ti­. tatra ka­thā­tra­ye 'pi vāda iti saṃjñā vya­va­hā­ra­taḥ pra­si­ddhā­, katheti saṃjñā tu sūtrataḥ pra­si­ddhā­. yady api da­ṇḍa­ka­sū­tre kathety uddeśaḥ kaṇṭhokto nāsti tathāpy a­bhi­prā­ya­to 'sty e­vā­nya­thā katham u­tta­ra­tra vya­va­hā­raṃ sū­tra­kā­raḥ ku­ryā­t­? "­kā­rya­vyā­sa­ṅgā­t ka­thā­vi­cche­do vi­kṣe­paḥ­" iti. vicitrā hy asya sū­tra­kā­ra­sya pra­vṛ­tti­s tena pra­mā­ṇā­di­va­t katheti sā­mā­nyo­dde­śaṃ da­ṇḍa­ka­sū­tre kṛtvā paścād vā­da­ja­lpa­vi­ta­ṇḍā iti vi­śe­ṣo­dde­śo na kṛtaḥ.</p><ab type="head" resp="YA">vā­da­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_935 b_YA_32­9­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 32­9­,22~</span>vādānāṃ vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇa­m api ka­ṇṭho­kta­m asti. tathā coktam — "­pra­mā­ṇa­ta­rka­sā­dha­no­pā­la­mbhaḥ si­ddhā­ntā­vi­ru­ddhaḥ pa­ñcā­va­ya­vo­pa­pa­nnaḥ pa­kṣa­pra­ti­pa­kṣa­pa­ri­gra­ho vādaḥ" iti. e­ka­dha­rmi­sthau viruddhau dharmau pa­kṣa­pra­ti­pa­kṣau ya­thā­ni­tyaḥ śabdo nityaḥ śabda iti, vi­ro­dha­s tu sa­hā­sa­mbha­vaḥ­, sa ca ya­thā­da­rśa­naṃ pra­tye­ta­vyaḥ­. tatra mū­rtā­mū­rta­tvā­dī­nāṃ kā­la­bhe­de­nā­py e­kā­dhi­ka­ra­ṇa­tvaṃ na sa­mbha­va­ti­, sa­kri­ya­tva­ni­ṣkri­ya­tva­yo­ś ca kā­la­bhe­de­na mūrteṣv asti sambhava ity a­vi­ro­dhaḥ­, tathā sa­ttvā­sa­ttva­yoḥ kā­la­bhe­de­na de­śa­bhe­de­na vā gha­ṭā­di­ṣv e­vā­vi­ro­dho na tv ā­kā­śā­di­ṣv ity evam a­nya­trā­pi vi­ro­dhā­vi­ro­dhau ya­thā­da­rśa­naṃ pra­ti­pa­tta­vyau­. bhi­nna­dha­rmi­stha­yo­r virodha eva nāstīti jñā­nā­rtha­m e­ka­dha­rmi­stha­tva­gra­ha­ṇa­m­. tatra pa­kṣa­pra­ti­pa­kṣa­rū­pa­tā ka­thā­tra­ye 'py astīti vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇā­rtha­m āha — pra­mā­ṇa­ta­rka­sā­dha­no­pā­la­mbha iti. tatra sā­dha­no­pā­la­mbha­gra­ha­ṇe­na vi­ta­ṇḍā­to vya­va­cchi­dya­te­. na hi vi­ta­ṇḍā­yā­m ubhayaṃ sā­dha­na­m u­pā­la­mbha­ś cā­bhi­dhī­ya­te­. jalpād a­vi­śe­ṣa­ni­vṛ­ttya­rthaṃ pra­mā­ṇa­ta­rka­gra­ha­ṇaṃ pra­mā­ṇai­s tarkeṇa ca sā­dha­na­m u­pā­la­mbha­ś cāsmin kriyata iti pra­mā­ṇa­ta­rka­sā­dha­no­pā­la­mbhaḥ­. atra sā­ma­rthyā­t pakṣe sā­dha­na­pra­ti­pa­kṣe vo­pā­la­mbho dra­ṣṭa­vyaḥ­. tatra yadā mukhya eva pra­ti­pa­kṣa­s ta­dai­ka­sya sā­dha­na­śa­bda­sya lu­pta­ni­rde­śo dra­ṣṭa­vyaḥ­. pra­mā­ṇai­s tarkeṇa ca sādhanaṃ sā­dha­no­pā­la­mbha­ś cotpatya ca dra­ṣṭa­vya­m­.</p><ab type="head" resp="YA">vā­da­la­kṣa­ṇe pra­mā­ṇa­gra­ha­ṇa­sya pra­yo­ja­na­m</ab><p n="a_936 b_YA_33­0­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­0­,8~</span>pra­mā­ṇa­gra­ha­ṇaṃ na ka­rta­vya­m­, ga­mya­mā­na­tvā­t­. tathā hi — sādhyate '­ne­ne­ti sā­dha­na­m­, u­pā­la­bhya­te '­ne­ne­ty u­pā­la­mbhaḥ­. pa­ñcā­va­ya­vaṃ vākyaṃ tac ca pra­mā­ṇai­r a­va­ya­vai­r eva kri­ya­te­. teṣu cā­va­ya­ve­ṣu pra­mā­ṇa­śa­bda­pra­vṛ­tte­r eva pra­mā­ṇa­mū­la­tvaṃ labdhaṃ tasmāt pra­mā­ṇa­gra­ha­ṇa­m a­na­rtha­ka­m­. nā­na­rtha­ka­m­, nā­nā­rtha­ka­pra­yo­ga­ni­ya­ma­jñā­pa­nā­rtha­tvā­t­. vāde hi pra­mā­ṇa­mū­la­tve­na buddhau sthitāḥ pra­ti­jñā­da­yo '­va­ya­vāḥ sā­dha­nā­yo­pā­la­mbhā­ya ca vādinā pra­yo­kta­vyā vādasya vī­ta­rā­ga­ka­thā­tvā­t­. na ca vī­ta­rā­gāḥ pa­ra­va­ca­na­bu­ddhyā pra­va­rta­nte­. nanu jalpe 'pi kaścin na jñātvā he­tvā­bhā­sā­n pra­yu­ṅkte­. sa­tya­m­, tathāpy ādau sa­mya­gbu­ddhyā pra­yu­kta­sya pa­re­ṇā­bhā­sa­tve pra­ti­pā­di­te ja­lpā­ka­s ta­tsa­ma­rtha­nā­rthaṃ punar yatate vi­ji­gī­ṣu­tvā­n na ni­va­rta­te­, vāde tu vādī vī­ta­rā­ga­tvā­n ni­va­rta­te­. kiṃ cātmanaḥ pa­rā­ja­yaṃ dṛ­ṣṭvai­kā­nta­pa­rā­ja­yā­d varaṃ saṃdeha ity a­bhi­prā­ye­ṇa jalpākaḥ sā­dha­nā­yo­pā­la­mbhā­ya vā­bhā­sā­n api prayuṅkte na tu vī­ta­rā­gaḥ­. tad ayaṃ pra­yo­ga­ni­ya­maḥ pra­mā­ṇa­gra­ha­ṇā­d ṛte na si­ddhya­ti­. pra­yo­ga­ni­ya­me­na jalpād bhidyate vādas tan nā­na­rtha­kaṃ pra­mā­ṇa­gra­ha­ṇa­m­.</p><p n="a_937 b_YA_33­0­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­0­,21~</span>idaṃ cā­nya­tpra­mā­ṇa­gra­ha­ṇa­sya pra­yo­ja­na­m­. a­nta­re­ṇā­py a­va­ya­va­sa­mba­ndhaṃ pra­mā­ṇā­ny arthaṃ sā­dha­ya­nti ni­ṣe­dha­ya­nti ceti. asyārthaḥ — pra­ti­jñā­dya­va­ya­va­sa­mba­ndha­m a­nta­re­ṇā­pi yadā pra­tya­kṣā­di­bhiḥ svatantraiḥ ka­sya­ci­d arthasya siddhir u­pā­la­mbha­ś ca kri­ya­te­, tadāpi vāda iti jñā­pa­nā­rthaṃ pra­mā­ṇa­gra­ha­ṇa­m­. tarkasya bhū­ta­pū­rva­tve­na vyāpāraḥ svā­rthā­nu­mā­naṃ yat ta­rkā­nu­gṛ­hī­taṃ tad eva va­kta­vya­m­, na tu lau­kā­ya­ti­kai­r iva svayam a­pra­ti­pa­nna­m apīty atas ta­rka­gra­ha­ṇa­m api vī­ta­rā­ga­ka­thā­tva­jñā­pa­nā­rthaṃ kṛ­ta­m­. etat pū­rvā­cā­rya­ma­te­na vyā­khyā­ta­m­. svamate nanu pra­tya­kṣā­dya­nya­ta­maṃ sva­pa­kṣa­si­ddhya­rthaṃ sā­dha­na­m ity u­cya­te­, pra­ti­pa­kṣa­dū­ṣa­ṇā­rtha­m u­pā­la­mbha­s tau pra­mā­ṇe­nā­nu­mā­ne­na ni­ści­ta­sā­ma­rthyau tarkeṇa pra­ti­ṣe­dha­vi­dhe viṣayaṃ kṛ­ta­sā­ma­rthyau vā nai­yā­yi­ke­na vāde va­kta­vyā­v iti pra­mā­ṇa­ta­rka­gra­ha­ṇa­m­. jalpe 'py evaṃ draṣṭavyaṃ ya­tho­kto­pa­pa­nna­gra­ha­ṇā­t­. vi­ta­ṇḍā­yā­m api sa iti pa­rā­ma­rśā­t­. evaṃ ca vā­dā­di­ṣu nai­yā­yi­ka­sya pra­vṛ­tti­r na prāpnoty a­na­rthā­śaṃ­ka­ye­ti co­dyā­na­va­kā­śaḥ­. tad etac codyaṃ pra­ti­sa­mā­dhā­naṃ ca tarkasya pṛ­tha­ga­bhi­dhā­ne pra­yo­ja­na­ka­tha­na­pra­sa­ṅge­na pra­pa­ñci­ta­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">si­ddhā­ntā­vi­ru­ddha­gra­ha­ṇa­sya phalam</ab><p n="a_938 b_YA_33­1­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­1­,4~</span>si­ddhā­ntā­vi­ru­ddhaḥ pa­ñcā­va­ya­vo­pa­pa­nna iti kim arthaṃ ni­gra­ha­sthā­na­ni­ya­mā­rtha­m ity eke jalpe ni­gra­ha­sthā­na­vi­dhā­nā­d vāde ta­tpra­ti­ṣe­dhaḥ pra­ti­ṣe­dhe ca ke­ṣāṃ­ci­d a­bhya­nu­jñā kri­ya­te­. tatra si­ddhā­ntā­vi­ru­ddha­gra­ha­ṇā­d a­pa­si­ddhā­nto '­bhya­nu­jñā­taḥ pa­ñcā­va­ya­vo­pa­pa­nna­gra­ha­ṇā­t pañca he­tvā­bhā­sāḥ­, adhika nyūnaṃ cety aṣṭāv eva vāde ni­gra­ha­sthā­nā­nī­ti­. yady anyāny apy u­dbhā­vya­nte­, tataḥ kiṃ prā­ya­ści­ttaṃ bha­ve­t­? vī­ta­rā­ga­tva­ni­vṛ­tti­r iti cet, na; pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. a­pa­si­ddhā­ntā­dya­ṣṭa­ni­gra­ha­sthā­no­dbhā­va­ne 'pi vī­ta­rā­ga­tvaṃ na ni­va­rta­te­. ni­gra­ha­sthā­nā­nta­ro­dbhā­va­ne tu ta­nni­vṛ­tti­r iti nātra pra­mā­ṇa­m asti. kiṃ ca vāde pra­ti­jñā­hā­nyā­dī­nā­m a­pā­rtha­ka­ni­ra­rtha­kā­dī­nāṃ cā­dū­ṣa­ṇa­tva­pra­sa­ṅga­s ta­ddū­ṣa­ṇa­tve vā kathaṃ ni­gra­ha­sthā­na­ni­ya­mo dū­ṣa­ṇa­syai­va ni­gra­ha­sthā­na­tvā­d a­pa­si­ddhā­ntā­di­va­t­. ni­ra­rtha­kā­pā­rtha­kā­dī­nāṃ tyā­gā­rtha­m u­dbhā­va­naṃ na ni­gra­hā­rtha­m iti cet, a­pa­si­ddhā­ntā­dyu­dbhā­va­naṃ gu­rvā­dī­nāṃ kiṃ ni­gra­hā­rthaṃ na khalu vāde vādināṃ pra­kṛ­tā­nu­pa­yo­gi­tva­pra­tī­ti­pū­rva­ka­pa­ri­tyā­gā­d anyo 'sti ni­gra­haḥ­? kha­rā­ro­ha­ṇā­di­la­kṣa­ṇa­s tu jalpe 'pi nigraho na vi­du­ṣā­m a­nu­ma­taḥ pā­pa­he­tu­tvā­d iti.</p><p n="a_939 b_YA_33­1­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­1­,17~</span>anye tu va­rṇa­ya­nti — si­ddhā­ntā­vi­ru­ddhā­di­gra­ha­ṇa­m u­dā­ha­ra­ṇā­rthaṃ cha­la­jā­ti­ni­gra­ha­sthā­nā­ni sarvāṇi vāde 'py u­dbhā­va­yi­na­vyā­ni­, kin tu vāde tyāgārthaṃ ja­lpa­vi­ta­ṇḍa­yo­s tu ja­ya­pa­rā­ja­yā­rtha­m u­dbhā­vya­nta ity asya vi­śe­ṣa­sya jñā­pa­nā­rtha­m u­tta­ra­sū­tre cha­la­jā­ti­ni­gra­ha­sthā­na­gra­ha­ṇaṃ vi­śe­ṣa­taḥ kṛ­ta­m­, nādāv iti. atha vā si­ddhā­ntā­vi­ru­ddhaḥ pa­ñcā­va­ya­vo­pa­pa­nna­ś ca vādaḥ kartavya iti sū­tra­kā­raḥ śiṣyān śi­kṣa­ya­ti­. kecid vi­śu­ṣka­tā­rki­kāḥ si­ddhā­nta­vi­ro­dhe­nā­pi vādaṃ kurvanti — ya­the­śva­ra­jñā­na­m anityaṃ vi­bhu­dra­vya­vi­śe­ṣe­ṇa gu­ṇa­tvā­d ity e­va­mā­di­ka­m­, ta­tpra­ti­ṣe­dhā­rthaṃ si­ddhā­ntā­vi­ru­ddha­gra­ha­ṇa­m­. tathā coktam —</p><lg n="a_940 b_YA_33­1­,25~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­1­,25~</span><l>"ārṣaṃ dha­rmo­pa­de­śaṃ ca ve­da­śā­strā­vi­ro­dhi­nā | </l><l>yas ta­rke­ṇā­nu­saṃ­dha­tte sa dharmaṃ veda netaraḥ || " iti.</l></lg><p n="a_941 b_YA_33­1­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­1­,28~</span>sva­pa­kṣa­sā­dha­naṃ pra­ti­pa­kṣa­dū­ṣa­ṇaṃ sā­dha­na­sa­ma­rtha­naṃ sā­dha­na­sa­ma­rtha­naṃ śa­bda­do­ṣa­va­rja­na­m­. na cety etaiḥ pa­ñca­bhi­r a­va­ya­vai­r u­pa­pa­nno vādaḥ kartavyo ye­nā­bhi­pre­tā­rtha­si­ddhiḥ syāt śa­bda­do­ṣa­va­rja­na­m iti. ni­ra­rtha­kā­pā­rtha­kā­pra­tī­ta­pra­yo­gā­ti­dru­to­ccā­ra­ṇā­di­do­ṣa­va­rja­na­m ity arthaḥ.</p><p n="a_942 b_YA_33­1­,31~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­1­,31~</span>atha vā vādo 'pi dvividho bhavati — śā­strā­bhyu­pa­ga­ma­pū­rva­ka­s ta­dvi­pa­rī­ta­ś ceti. tatra śāstram a­bhyu­pa­ga­mya si­ddhā­ntā­vi­ru­ddho vādaḥ ka­rta­vya­s tataś ca yena ke­na­ci­c chāstraṃ vi­ru­dhya­te­, tat sarvaṃ tasya vā­cya­m­. śāstram a­na­bhyu­pa­ga­mya pa­ñcā­va­ya­vo­pa­pa­nno vādaḥ ka­rta­vya­s tasya tu śā­stra­vi­ro­dho na do­ṣa­tve­no­dbhā­va­nī­yaḥ­, kiṃ tu yena ke­na­ci­t pa­ñcā­va­ya­vo­pa­pa­nna­tvaṃ vi­ru­dhya­te tat sarvaṃ tasya ni­gra­ha­sthā­na­m u­dbhā­va­nī­ya­m iti.</p><p n="a_943 b_YA_33­2­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­2­,7~</span>vī­ta­rā­ga­ka­thā­pi dvividhā bhavati — sa­pra­ti­pa­kṣā vā pra­ti­pa­kṣā ca. tathā ca sūtram — "na pra­ti­pa­kṣa­hī­na­m api vā kuryāt pra­yo­ja­nā­rthi­tve­na­" — iti. evaṃ cā­vā­nta­ra­bhe­da­vi­va­kṣā­yāṃ catasraḥ kathā bha­va­nti­, na tisra iti. vya­va­hā­ra­s tu vi­śe­ṣa­saṃ­jñā­tra­ye­ṇai­vā­stī­ti tisra eva vi­śe­ṣa­saṃ­jñā u­ddi­ṣṭāḥ­. atha vā tisra eva bha­va­ntu­, vādo 'pi hi pra­ti­pa­kṣa­hī­no vi­ta­ṇḍai­ve­ti va­kṣyā­maḥ­. yatra tu vi­ji­gī­ṣu­ṇā saha lā­bha­pū­jā­khyā­ti­kā­mo jayārthaṃ pra­va­rta­te sā vi­ji­gī­ṣu­ka­thā­.</p><p n="a_944 b_YA_33­2­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­2­,13~</span>nanu ca mo­kṣa­mā­rga­vi­ru­ddha­tvā­l lā­bhā­di­prā­pte­s ta­tpra­yo­ja­nā kathā na yu­kte­ti­, sa­tya­m­; neyaṃ mu­mu­kṣu­ṇā ka­rta­vyā­, kiṃ tu jñātvā va­rja­nī­ye­ti ni­rū­pi­tā­. yadā tu vī­ta­rā­go vi­ji­gī­ṣu­ṇā­kṣi­ptaḥ kathāṃ pa­ri­ha­rtuṃ pa­ro­pa­ro­dhā­n na śa­kno­ti­, tadāsau vī­ta­rā­ga­s tena vi­ji­gī­ṣu­ṇā saha pa­rā­nu­gra­hā­rthaṃ jñā­nāṃ­ku­ra­ra­kṣa­ṇā­rthaṃ ca tām eva ca­tu­ra­ṅgāṃ kathāṃ kuryān na hy a­nya­thā­sau vi­ji­gī­ṣuḥ pra­ti­bo­dha­yi­tuṃ śa­kya­te­. tathā cāha — "­ta­ttvā­dhya­va­sā­ya­saṃ­ra­kṣa­ṇā­rthaṃ ja­lpa­vi­ta­ṇḍe bī­ja­pra­ro­ha­saṃ­ra­kṣa­ṇā­rthaṃ ka­ṇṭa­ka­śā­khā­va­ra­ṇa­va­t­" iti. svātmani śi­ṣyā­dyā­tma­ni co­tpa­nna­s ta­ttvā­dhya­va­sā­yāṃ­ku­raḥ śā­kyā­di­mṛ­gai­r bha­kṣye­tā­pi yadi ja­lpa­vi­ta­ṇḍā­bhyāṃ ka­ṇṭa­ka­śā­khā­bhyā­m ā­va­ra­ṇaṃ na kri­ye­ta­. ye cā­nu­tpa­nna­ta­ttva­jñā­nāḥ­, śi­ṣyā­da­ya­s teṣāṃ pra­ti­vā­di­na­ś cā­nu­gra­hā­rthaṃ vī­ta­rā­ge­ṇā­pi jalpādau pra­va­rta­ta­vya­m ity u­kta­m­. a­nu­gra­ha­ś ca mo­kṣa­śā­strā­cā­ryā­di­ṣu śra­ddho­tpa­tti­dvā­re­ṇa bha­va­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ja­lpa­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_945 b_YA_33­2­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­2­,25~</span>ja­lpa­vi­ta­ṇḍa­yo­s tarhi lakṣaṇaṃ vā­cya­m­. tad ucyate — "­ya­tho­kto­pa­pa­nna­cha­la­jā­ti­ni­gra­ha­sthā­na­syā­sā­dha­no­pā­la­mbho jalpaḥ" ya­tho­kto­pa­pa­nna iti sa­ma­sta­vā­da­la­kṣa­ṇo­pa­pa­nna iti. vā­da­la­kṣa­ṇa­yo­gi­tve 'py a­ṅgā­dhi­kye­nā­ṅga­hā­nyā ca ja­lpa­vi­ta­ṇḍa­yo­r vādād bhedaḥ. ja­lpa­syā­ṅgā­dhi­kya­pra­da­rśa­nā­rthaṃ cha­la­jā­ti­ni­gra­ha­sthā­na­gra­ha­ṇa­m­. evaṃ co­tsa­rgā­pa­vā­da­la­kṣa­ṇa­syā­ti­pyā­pi­tva­do­ṣaḥ­. apare tv e­ka­syo­pa­pa­nna­pa­da­sya lu­pta­ni­rde­śaṃ ma­nya­nte­. ayam arthaḥ — yathokte vā­da­la­kṣa­ṇe yad u­pa­pa­nnaṃ gha­ṭa­mā­naṃ te­no­pa­pa­nna u­pe­ta­ś cha­la­jā­ti­ni­gra­ha­sthā­na­sā­dha­no­pā­la­mbho jalpa iti. nanu cha­lā­di­bhi­r na ka­sya­ci­t sādhanaṃ nāpy u­pā­la­mbhaḥ sa­mbha­va­ty a­yu­kto­tta­ra­tvā­t teṣāṃ pra­ti­ṣe­dhā­rtha­tā ca sā­mā­nya­la­kṣa­ṇe vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇe ca śrūyate iti. na caiṣāṃ pra­ti­ṣe­dhā­rthaṃ nai­vā­rtha­sā­dha­ka­tvaṃ na hy a­pra­mā­ṇi­kā ka­sya­ci­t siddhir asti. kiṃ co­pā­la­mbha­gra­ha­ṇā­d eva ta­da­rtha­si­ddheḥ sā­dha­na­gra­ha­ṇā­na­rtha­kyaṃ syād iti bhrāntaṃ pra­ti­sā­dha­ka­tva­m ity eke. yasya hi cha­la­jā­ti­ni­gra­ha­sthā­nai­r bhramaḥ kriyate ta­syai­tā­ni sā­dha­na­tvaṃ bu­ddhyā­dhya­va­si­tā­ni sā­dha­nā­nī­ty u­cya­nte­. taṃ prati vā sa­du­tta­ra­tvā­d ity asiddhaṃ pra­ti­ṣe­dhā­rtha­tā­pi bhrā­ntā­bhi­prā­ye­ṇai­va na tu pa­ra­mā­rtha­ta­ś cha­lā­dī­nāṃ pra­ti­ṣe­dha­ka­tva­m apy asty a­sa­du­tta­ra­tvā­d iti.</p><p n="a_946 b_YA_33­3­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­3­,13~</span>nanu ca cha­lā­di­bhiḥ parasya bhramaḥ kartavya iti nāyaṃ sa­dā­cā­raḥ­. duṣṭaṃ prati duṣṭena bha­vi­ta­vya­m iti cet, evaṃ tarhi kha­ra­ca­pe­ṭa­vi­ṣa­dā­nā­strā­di­pra­yo­ge­ṇā­pi ta­syā­pa­kā­raḥ kartavyaḥ syād iti, naitad asti, dṛ­ṣṭā­pa­lā­pā­yo­gā­t­. vi­ji­gī­ṣa­vo hi cha­lā­dī­ny api sā­dha­nā­yo­pā­la­mbhā­ya ca pra­yu­ñjā­nā dṛ­śya­nte­, tataḥ sā­dha­no­pā­la­mbha­bu­ddhi­r apy a­ta­dvi­dāṃ bhavantī dṛ­śya­te­. so 'yaṃ dṛ­ṣṭā­nu­vā­daḥ kri­ya­mā­ṇo na do­ṣā­ya­. a­nu­vā­de ca pa­ri­tyā­gaḥ pra­yo­ja­naṃ vi­ji­gī­ṣu­va­nmu­mu­kṣu­bhi­r na pra­va­rti­ta­vya­m­, pa­rā­nu­gra­hā­rthaṃ pra­vṛ­ttā­nāṃ ca vyāmohaṃ vi­ji­gī­ṣu­va­ccha­lā­di­bhiḥ kartuṃ na śa­knu­va­ntī­ti­. na punar atra mu­mu­kṣū­ṇāṃ cha­lā­dī­ni pra­yo­kta­vya­tve­na vi­dhī­ya­nte­.</p><p n="a_947 b_YA_33­3­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­3­,21~</span>apare tu parair da­ṇḍa­ka­to­ṭa­kā­dyu­pa­nyā­se­nā­ku­li­ta­bu­ddhī­nāṃ nai­yā­yi­kā­nā­m api kiyantaṃ kālaṃ cha­lā­di­pra­yo­ktṛ­tva­m i­ccha­nti­, yāvat sa­mya­ksā­dha­ne­ṣu smṛtir na bha­va­ti­. anyathā cha­lā­dī­nā­m a­nu­pa­nyā­se hy a­pra­ti­bhā­di ni­gra­ha­sthā­na­m udbhāvya jayaṃ labdhāpy a­sa­dvā­di­no ga­cche­yu­r iti. bhā­ṣya­kā­ra­s tv āha — na sā­kṣā­ccha­lā­dī­nāṃ sā­dha­no­pā­la­mbha­ni­mi­tta­tva­m i­ṣya­te­. kiṃ tarhi? pra­mā­ṇai­r eva sādhana u­pā­la­mbhe ca kri­ya­mā­ṇe ta­dvi­ghā­tā­ya pareṇa cha­lā­dī­ni pra­yu­ktā­ni yadi no­dbhā­vya­nte­, tataḥ satsv api pra­mā­ṇe­ṣu dū­ṣi­ta­tva­pra­ti­bhā­sā­n na sādhanaṃ no­pā­la­mbhaḥ syāt. u­dbhā­vi­tā­ni cha­lā­dī­ni sa­ddū­ṣa­ṇā­ny e­tā­nī­ti pra­tī­ya­nte tathā pra­tī­tā­ni tu sā­dha­no­pā­la­mbha­ni­mi­ttā­nāṃ pra­mā­ṇā­nā­m a­ṅga­bhā­vaṃ ga­ccha­nti­. ni­ra­va­dye­bhyo hi pra­mā­ṇe­bhyaḥ sā­dha­na­m u­pā­la­mbha­ś ca bha­va­tī­ti­. "tad evam a­ṅga­bhū­tā­nāṃ cha­lā­dī­nā­m u­pā­dā­naṃ jalpe, na sva­ta­ntrā­ṇā­m­" iti.</p><ab type="head" resp="YA">vi­ta­ṇḍā­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_948 b_YA_33­4­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­4­,3~</span>"sa pra­ti­pa­kṣa­sthā­pa­nā­hī­no vi­ta­ṇḍā­" iti. sa ity anena jalpa eva sa­mba­dhya­ta ity a­pa­re­. tathā ca dvirūpā vitaṇḍā bhavati — vi­ji­gī­ṣu­vi­ta­ṇḍā vī­ta­rā­ga­vi­ta­ṇḍe­ti­. taṃ pra­ti­pa­kṣa­hī­na­m api vā pra­yo­ja­nā­rtha­m ity anena vī­ta­rā­ga­vi­ta­ṇḍā­m āha. svapakṣa eva vai­ta­ṇḍi­ka­sya pra­ti­vā­di­pa­kṣā­pe­kṣa­yā­tra pra­ti­pa­kṣa uktaḥ. tasya sthā­pa­nā­sā­dha­na­m­, tena vikalo vādo jalpaś ca vi­ta­ṇḍe­ty u­cya­te­.</p><p n="a_949 b_YA_33­4­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­4­,8~</span>nanu ca sā­dha­nā­bhā­vā­d abhāva eva pra­ti­pa­kṣa­sya prāptaḥ. pa­cya­mā­no hi pakṣa u­cya­te­. sā­dha­nā­bhā­ve tu vya­ktī­kri­ya­mā­ṇa­tvā­bhā­vā­n na pa­kṣa­tva­m­. tataś ca sa pra­ti­pa­kṣa­hī­no vi­ta­ṇḍe­ti vā­cya­m­. sthā­pa­nā­gra­ha­ṇa­m a­na­rtha­ka­m­. tad etad a­yu­kta­m­, yasmād vā­dya­bhyu­pa­ga­ta­tve­na pakṣa u­cya­te­. ta­dvi­ru­ddha­tve­na pra­ti­vā­dya­bhyu­pa­ga­ta­tve­na vā pra­ti­pa­kṣa iti, na tu pa­cya­mā­na­te­nai­va­. tathātve hy eka eva pakṣaḥ syāt, tataś ca vi­vā­dā­bhā­va­pra­sa­kti­r na hy e­ka­pa­kṣā­pe­kṣa­yā vā­di­no­r vivādo dṛśyate kiṃ ca nityaḥ śabda ity a­syā­pa­kṣa­tve tadvṛtteḥ kṛ­ta­ka­tva­pra­me­ya­tvā­de­r viruddhā nai­kā­nti­ka­tvaṃ na vācyaṃ syāt. pa­kṣa­dha­rma­sya trayī gatir ity a­bhyu­pa­ga­mā­t­. tasmād vā­dya­bhyu­pa­ga­ma­mā­tre­ṇa pa­kṣa­tva­m­, na pa­cya­mā­na­tve­nai­ve­ti­.</p><p n="a_950 b_YA_33­4­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­4­,17~</span>nanu ca yathā ni­rṇa­ya­la­kṣa­ṇe pa­kṣa­śa­bde­na ta­dvi­ṣa­yaṃ sā­dha­na­m u­kta­m­. ta­thā­trā­pi sa­pra­ti­pa­kṣa­hī­no vi­ta­ṇḍe­ty ukte 'pi pra­ti­pa­kṣa­vi­ṣa­ya­sthā­pa­nā hīna iti gamyata eva. tasmān na sthā­pa­nā­gra­ha­ṇaṃ kāryam iti, na; pa­ra­ma­ta­ni­ṣe­dhā­rtha­tvā­t — vai­ta­ṇḍi­ka­sya na pakṣaḥ kaścid asti dū­ṣa­ṇa­mā­traṃ hi vi­ta­ṇḍe­ty eke ma­nya­nte­, ta­nni­ṣe­dhā­rthaṃ sthā­pa­nā­gra­ha­ṇa­m­. pa­rā­bhi­pre­tā tu vitaṇḍā yathā na sa­mbha­va­ti ta­tho­cya­te — "­vi­ta­ṇḍa­yā va­rta­mā­no vai­ta­ṇḍi­kaḥ­. sa pra­yo­ja­na­m a­nu­yu­kto yadi pra­ti­pa­dya­te­, so 'sya pakṣa iti vai­ta­ṇḍi­ka­tvaṃ ja­hā­ti­. atha na pra­ti­pa­dya­te­, tato nāyaṃ laukiko na pa­rī­kṣa­ka ity ā­pa­dya­te­, tataś co­nma­tta­va­du­pe­kṣa­ṇī­yaḥ syāt. athāpi pa­ra­pa­kṣa­pra­ti­ṣe­dha­jñā­pa­naṃ pra­yo­ja­naṃ brū­yā­t­, etad api tādṛg eva. yo jñā­pa­ya­ti­, yo jā­nī­te­, yena jñā­pa­ya­ti­, yac ca jñāpyate — etac ca­tu­ṣṭa­yaṃ cet pra­ti­pa­dya­te­, vai­ta­ṇḍi­ka­tvaṃ ja­hā­ti­. atha na pra­ti­pa­dya­te­, ta­dā­pa­ra­pa­kṣa­pra­ti­ṣe­dha­jñā­pa­naṃ pra­yo­ja­na­m ity etan no­pa­pa­dya­te­. vā­kya­sa­mū­ha­ś ca sthā­pa­nā­hī­no vi­ta­ṇḍā­. tasyā yady a­bhi­dhe­ya­m arthaṃ pra­ti­pa­dya­te­, so 'sya pakṣaḥ sthā­pa­nī­yo bha­va­ti­. atha na pra­ti­pa­dya­te­, pra­lā­pa­mā­tra­m a­na­rtha­kaṃ bha­va­ti­, vi­ta­ṇḍā­tvaṃ ca ni­va­rta­ta­" iti tasmān nā­vi­dya­mā­na­pa­kṣa­sya dū­ṣa­ṇa­mā­traṃ vi­ta­ṇḍā­. kiṃ tarhi? yatra ka­thā­yā­m a­nya­ta­ra­vā­dī sva­pa­kṣa­sthā­pa­nāṃ nā­bhi­dha­tte­, pā­ri­śe­ṣyā­t sva­pa­kṣa­si­ddhiṃ ma­nya­mā­naḥ pa­ra­pa­kṣa­dū­ṣa­ṇā­ny e­vā­bhi­dha­tte­. sā vi­ta­ṇḍe­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">cha­la­la­kṣa­ṇa­m</ab><p n="a_951 b_YA_33­5­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­5­,10~</span>cha­la­jā­ti­ni­gra­ha­sthā­na­sā­dha­no­pā­la­mbha ity u­kta­m­. na cā­ni­ści­ta­sva­rū­pā­ṇāṃ cha­lā­dī­nāṃ sā­dha­no­pā­la­mbha­he­tu­tva­m astīti śakyaṃ va­ktu­m­, nāpi svavākye pa­ri­va­rja­naṃ pa­ra­vā­kye­ṣū­dbhā­va­naṃ ca kartuṃ śakyata iti. tasmāc cha­lā­di­sva­rū­paṃ vi­śe­ṣa­to 'pi va­kta­vya­m ity ata ucyate — "­va­ca­na­vi­ghā­to '­rtha­vi­ka­lpo­pa­pa­ttyā cha­la­m­" . va­ca­na­sya vighāto yaḥ kriyate '­rtha­vi­ka­lpo­pa­pa­ttyā tac cha­la­m­. vighāto ni­rā­ka­ra­ṇaṃ dū­ṣa­ṇa­m ity arthaḥ. a­rtha­vi­ka­lpo '­nya­thā­rtha­ka­lpa­naṃ ta­syo­pa­pa­ttiḥ sambhava iti. u­dā­ha­ra­ṇaṃ vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇe draṣṭavyaṃ he­tvā­bhā­sa­va­t­. na hi vi­śe­ṣo­dā­ha­ra­ṇā­d a­nya­tsā­mā­nya­la­kṣa­ṇa­syo­dā­ha­ra­ṇa­m a­stī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">cha­la­bhe­dāḥ</ab><p n="a_952 b_YA_33­5­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­5­,19~</span>"tat trividhaṃ vākchalaṃ sā­mā­nya­ccha­la­m u­pa­cā­ra­ccha­laṃ ca" iti. traividhyaṃ la­kṣa­ṇa­trai­vi­dhyā­t­. yathā la­kṣa­ṇa­trai­vi­dhyā­c cha­la­trai­vi­dhya­m­, ta­tho­cya­te —</p><ab type="head" resp="YA">vā­kcha­la­m</ab><p n="a_953 b_YA_33­5­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­5­,23~</span><span ana="no-in-brackets">(1)</span> "­a­vi­śe­ṣā­bhi­hi­te 'rthe vaktur a­bhi­prā­yā­d a­rthā­nta­ra­ka­lpa­nā vā­kcha­la­m­"­. a­trā­rtha­gra­ha­ṇaṃ va­ca­na­syā­rtha­pra­ti­ṣe­dhā­t pra­ti­ṣe­dho na sva­rū­pa­ta iti jñā­pa­nā­rtha­m­. a­ne­kā­rthā­bhi­dhā­yi padaṃ vākyaṃ vā­vi­śe­ṣa­s ta­syā­rthā­bhi­dhā­nā­ya prayoga e­vā­bhi­hi­to 'rtha ity uktas tasmin sa­ti­va­ktu­r a­bhi­prā­yā­d a­rthā­nta­ra­ka­lpa­nā­ni­mi­ttaṃ yatra va­ca­na­vi­ghā­te ta­dvā­ṅni­mi­ttaṃ chalaṃ vā­kcha­la­m­. nanv anyad api vā­ṅni­mi­tta­m eva cha­la­m­. sa­tya­m­, tathāpy anyatra sā­mā­nyā­di­ni­mi­ttaṃ prā­dhā­nye­nā­stī­ti tenaiva vya­pa­di­śya­te­. na­va­ka­mba­la­ko 'yaṃ mā­ṇa­va­ka ity ukte, cha­la­vā­dy āha — kuto 'sya na­va­ka­mba­lā iti? pra­tya­gra­ka­mba­la­sa­mba­ndhi­tvaṃ vaktur vi­va­kṣi­ta­m­, cha­la­vā­dī tu na­va­saṃ­khyā­va­cchi­nna­ka­mba­la­sa­mba­ndhi­tvaṃ tava vi­va­kṣi­ta­m ity a­dhyā­ro­pyā­sa­mbha­ve­na ni­rā­ka­ro­ti­. atrāyaṃ pa­rya­nu­yo­kta­vyaḥ śabdārthaṃ bu­dhvā­bu­dhvā vā pra­ti­ṣe­dhaṃ ka­ro­ṣi­? yadi budhvā, tadā sā­mā­nya­śa­bdā­d ayaṃ viśeṣaḥ kutas tva­yā­va­ga­taḥ­? na hi sā­mā­nya­śa­bdaḥ pra­ka­ra­ṇā­dya­pe­kṣo '­rtha­vi­śe­ṣaṃ vya­va­sthā­pa­yi­tuṃ yuktaḥ. sā­mā­nya­pra­yo­ge '­rtha­vi­śe­ṣaṃ prati vaktaiva praṣṭavyaḥ — kiṃ te vi­va­kṣi­ta­m iti? tatas ta­da­bhi­prā­yaṃ jñātvā ta­syā­bhya­nu­jñā­dū­ṣa­ṇaṃ vā vaktuṃ yuktaṃ na ccha­nda­taḥ­. pratyakṣe 'rthe śa­bda­pra­yo­ge cā­rtha­da­rśa­na­m eva ni­yā­ma­ka­m­, yathāyaṃ śveto dhā­va­tī­ty ukte śve­ta­syā­da­rśa­ne śuni dṛṣṭe ca śvā ito dhā­va­tī­ty eṣaiva vaktur vivakṣā ga­mya­te­. tathā pra­tya­gra­ka­mba­la­da­rśa­ne na­va­ka­mba­la­ko 'yaṃ mā­ṇa­va­ka iti vaktrā śabda uktas tena pra­tya­gra­ka­mba­lo 'tra vaktur vi­va­kṣi­ta iti pra­ti­pa­tti­r yuktā ta­da­pra­ti­pa­ttau ca ta­syā­pra­ti­pa­tti­la­kṣa­naṃ ni­gra­ha­sthā­naṃ vā­cya­m­. na­va­ka­mba­lā asyeti pra­ti­pa­tti­s tu vi­pa­rī­tā tena vi­pra­ti­pa­tti­la­kṣa­ṇaṃ ni­gra­ha­sthā­naṃ vā­cya­m­. a­thā­bu­dhvai­va śabdārthaṃ pra­ti­ṣe­dhaṃ ka­ro­ṣi­, tathāpy a­pra­ti­pa­tti­la­kṣa­ṇaṃ ni­gra­ha­sthā­na­m­. atha navaḥ kambalo 'syeti vaktur a­bhi­prā­yo '­va­ga­ta eva mayā. tathāpi pra­ti­vā­di­nā­va­śyaṃ kiṃcid uttaraṃ va­kta­vya­m ity u­tta­ra­m uktam — "kuto 'sya nava kambalā iti? tathāpy u­tta­rā­pa­ri­jñā­nā­d a­pra­ti­pa­tti­la­kṣa­ṇaṃ ni­gra­ha­sthā­na­m­. ta­thā­rtha­pra­ti­pa­ttau hi satyaṃ si­ddha­sā­dhya­tā vā" — ity uttaraṃ yu­kta­m­. na hi to­ya­pū­rṇaṃ ta­ḍā­ga­m ity ukte kuto '­trā­gni­r ity uttaraṃ yu­kta­m­. vi­pra­ti­pa­tti­r vā ni­gra­ha­sthā­na­m­, u­tta­ra­sya vi­pa­rī­ta­pa­ri­jñā­nā­t­. atha na­va­śa­bda­sā­dṛ­śyā­d atra saṃ­khyā­pra­ti­pa­ttiḥ­; tathāpi vi­pra­ti­pa­tti­r ni­gra­ha­sthā­na­m­, vi­pa­rī­ta­pa­ri­jñā­nā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">sā­mā­nya­ccha­la­m</ab><p n="a_954 b_YA_33­6­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­6­,28~</span><span ana="no-in-brackets">(2)</span> "­sa­mbha­va­to '­rtha­syā­ti­sā­mā­nya­yo­gā­d a­sa­dbhū­tā­rtha­ka­lpa­nā sā­mā­nya­ccha­la­m­" . vi­va­kṣi­to dha­rma­jña­ś ca­tu­rve­dā­bhi­jña­tvā­di­la­kṣa­ṇā­bhi­prā­ye­ṇa sa­mbha­va­ti­, sa sa­mbha­va­ccha­bde­no­kta­s tam a­ti­kra­myā­ta­ddha­rmi­ṇy api vrātyādau yad va­rta­te­. sāmānyaṃ brā­hma­ṇa­tvā­di­la­kṣa­ṇa­m­, ta­da­ti­sā­mā­nyaṃ tena sa­mbha­va­to 'rthasya yogād a­sa­dbhū­tā­rtha­ka­lpa­nā­ni­mi­ttaṃ yatra va­ca­na­vi­ghā­te­, ta­tsā­mā­nya­ccha­la­m­; sā­mā­nya­ni­mi­tta­tvā­d iti. aho nu khalv asau brā­hma­ṇa­ś ca­tu­rve­dā­bhi­jña ity ukte ke­na­ci­t­, nyā­ya­vā­dy āha — kim a­trā­śca­rya­m­? sa­mbha­va­ti brāhmaṇe ca­tu­rve­dā­bhi­jña­tva­m ity evam ukte, cha­la­vā­dī brā­hma­ṇa­tvaṃ ve­dā­bhi­jña­tve liṅgam uktam ity enām a­sa­dbhū­tā­rtha­ka­lpa­nāṃ kṛtvā pra­ti­ṣe­dha­m āha — nāyaṃ hetur vrā­tye­nā­nai­kā­ntā­t­. kāraṇaṃ ced brā­hma­ṇa­tva­m­, tad vrātye 'pi brā­hma­ṇa­tva­m astīti so 'pi ve­dā­bhi­jñaḥ syād iti. tatrāpi pū­rva­va­nni­gra­ha­sthā­naṃ vācyam — bu­ddhvā­bu­ddhvā vā pra­ti­ṣe­dhaḥ kri­ya­te­? yady a­bu­ddhvā­, tato '­pra­ti­pa­tti­r ni­gra­ha­sthā­na­m­. atha buddhvā, tadāpy a­ya­thā­rthā­va­bo­dhā­d vi­pra­ti­pa­tti­r ni­gra­ha­sthā­na­m­. atha ya­thā­rtha­pra­ti­pa­ttā­v apy avaśyaṃ kiṃcid uttaraṃ va­kta­vya­m ity ato mayāpy evam u­tta­ra­m uktam iti, tathāpy u­tta­rā­pa­ri­jñā­nā­d a­pra­ti­pa­tti­r ni­gra­ha­sthā­na­m­. vi­pra­ti­pa­tti­r vā, vi­pa­rī­ta­pa­ri­jñā­nā­t­. ka­smā­t­? he­tu­tvā­vi­va­kṣi­ta­tvā­t — na hy atra brā­hma­ṇa­tvaṃ li­ṅga­tve­no­kta­m­, ye­nā­nai­kā­nti­ka­tvo­dbhā­va­nā kri­ye­ta­. nāpi brā­hma­ṇa­tva ve­dā­bhi­jña­tva­sya ja­na­ka­m e­vo­kta­m­, ye­nā­ti­pra­sa­ṅgaḥ syāt. kiṃ tarhi? brā­hma­ṇa­tve sati ca­tu­rve­dā­bhi­jña­tvaṃ bā­hu­lye­na dṛ­ṣṭa­tvā­d ā­śca­rya­kā­ra­ṇaṃ na bha­va­tī­ty bhi­prā­yaḥ­, su­kṣe­tra­tve sati śā­li­sa­mpa­tti­va­t­. yo­gya­tā­mā­trā­bhi­dhā­naṃ cedaṃ yathā sukṣetraṃ śā­li­sa­mpa­tti­yo­gyaṃ pra­ti­pa­nna­m­. tatra ku­ta­ści­n ni­mi­tta­vai­gu­ṇyā­c chā­lya­sa­mpa­ttā­v apy ayogyaṃ no­cya­te­. tathā ke­ṣu­ci­d brā­hma­ṇe­ṣu ku­ta­ści­n ni­mi­tta­vai­gu­ṇyā­d ve­da­jñā­nā­sa­mpa­ttā­v apy a­yo­gya­tvaṃ na yu­kta­m­. pra­śaṃ­sā­vā­do vāyam — yathā sa­mbha­va­nty asmin kṣetre śālaya ity anena kṣetraṃ stūyate ka­rṣa­kā­ṇāṃ tatra pra­vṛ­ttya­rtha­m­, tathā sa­mbha­va­ti brāhmaṇe vi­dyā­ca­ra­ṇa­sa­mpa­d ity anena brāhmaṇaḥ pra­śa­sya­te­, tatra śra­ddho­tpā­da­nā­rtha­m a­va­jñā­pa­ri­hā­rā­rthaṃ ca; tato dha­rmā­dha­rma­yo­r u­pa­ca­ya­pa­ri­va­rja­na­si­ddhi­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">u­pa­cā­ra­ccha­la­m</ab><p n="a_955 b_YA_33­7­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­7­,27~</span><span ana="no-in-brackets">(3)</span> "­dha­rma­vi­ka­lpa­ni­rde­śo­'­rtha­sa­dbhā­va­pra­ti­ṣe­dha u­pa­cā­ra­ccha­la­m­"­. a­bhi­dhā­na­sya dharmo yathārthaṃ pra­yo­ga­s tasya vikalpo 'nyatra dṛṣṭasya sa­ha­ca­ra­ṇā­di­ni­mi­tte­nā­nya­tra pra­yo­ga­s ta­nni­rde­śe '­rtha­sa­dbhā­va­sya mu­khyā­dhyā­ro­pe­ṇa pra­ti­ṣe­dhaḥ­. kim uktaṃ bha­va­ti­? u­pa­cā­ra­pra­yo­ge mu­khyā­rtha­ka­lpa­na­yā pra­ti­ṣe­dha u­pa­cā­ra­ccha­la­m­. pra­ti­ṣe­dho mu­khyā­rthā­sa­mbha­ve­na va­ca­na­vi­ghā­taḥ­. mañcāḥ kro­śa­ntī­ty ukte cha­la­vā­dy āha — puruṣāḥ kro­śa­nti­, na mañcās teṣām a­ce­ta­na­tvā­t­, na hy a­ce­ta­nā­nāṃ kā­ṣṭha­saṃ­ghā­tā­nāṃ krośanaṃ sa­mbha­va­ti­. tasmād a­yu­kta­m uktam — mañcāḥ kro­śa­ntī­ti­. tasyāpi pū­rva­va­nni­gra­ha­sthā­na­m — bu­ddhvā­bu­dhvā vā pra­ti­ṣe­dhaḥ­? yady a­bu­ddhvā­, tato '­pra­ti­pa­tti­r ni­gra­ha­sthā­na­m­. buddhvā ced vi­pa­rī­ta­bo­dhā­d vi­pra­ti­pa­tti­r ni­gra­ha­sthā­na­m­. yasmād u­bha­ya­thā­pi mu­khya­gau­ṇa­pra­kā­re­ṇā­pi loke śāstre ca śa­bda­pra­yo­go dṛ­śya­te­. tena vaktā yatheṣṭaṃ mukhyaṃ gauṇaṃ vā śabdaṃ pra­yu­ṅkte­. tatra pra­dhā­na­śa­bda­pra­yo­ge pra­dhā­nā­rtha­syai­vā­nu­jñā pra­ti­ṣe­dho vā yu­jya­te­, bhā­kta­pra­yo­ge tu bhā­ktā­rtha­syai­ve­ti­. yadā tu gu­ṇa­bhū­taṃ śabdaṃ vaktā prayuṅkte paras tu pra­dhā­na­m a­dhā­ro­pya pra­ti­ṣe­dha­ti­, sva­ma­nī­ṣa­yā pra­ti­ṣe­dhaḥ so na pa­ro­pā­la­mbha iti. "­vā­kcha­la­m e­vo­pa­cā­ra­ccha­la­m­, ta­da­vi­śe­ṣā­t­"­. u­bha­ya­trā­py a­rthā­nta­ra­ka­lpa­ne­ti­, na; ta­da­rthā­nta­ra­bhā­vā­t — e­ka­trā­vi­śe­ṣā­bhi­dhā­ne '­rthā­nta­ra­ka­lpa­nā­nya­tra gau­ṇā­bhi­dhā­ne mu­khyā­rtha­ka­lpa­ne­ti katham a­vi­śe­ṣaḥ­? a­vi­śe­ṣe vā kiṃcit sā­dha­rmyā­d e­ka­ccha­la­pra­sa­ṅgaḥ­. vaktur a­vi­va­kṣi­tā­rtha­ka­lpa­nā va­ca­na­vi­ghā­ta­tvaṃ vā sādharmyaṃ cha­la­tra­ye 'py a­stī­tya­bhe­da­pra­sa­ṅga­s tataś ca cha­la­dvi­tvaṃ yad a­bhyu­pa­ga­taṃ tad api ni­va­rta­te­. tasmāl la­kṣa­ṇa­bhe­dā­d u­pa­cā­ra­ccha­la­m apy a­rthā­nta­ra­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">u­pa­cā­rā­bhā­vā­śa­ṅkā</ab><p n="a_956 b_YA_33­8­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­8­,16~</span>u­pa­cā­ra eva nāsti kutas ta­nni­mi­ttaṃ chalam ity a­pa­raḥ­. tathā hi — ma­ñca­śa­bdaḥ kiṃ sa­ma­yā­pe­kṣaḥ pu­ru­ṣe­ṣu buddhiṃ ja­na­ya­ti­? athā ta­nni­ra­pe­kṣa iti? sa­ma­yā­pe­kṣa­ś cet, na tarhi gauṇas ta­tra­kṛ­ta­sa­ma­ya­tvā­n ma­ñca­va­t­. a­ne­kā­rthe­ṣv api saṃ­ke­ti­to go­śa­bdā­di­va­n mukhya eva. atha ta­nni­ra­pe­kṣa­s tathā sati kathaṃ pra­ti­pa­ttiṃ ja­na­ye­t­? na hi śabdaḥ pra­dī­pā­di­va­dyo­gya­ta­yai­vā­rthaṃ pra­ti­pā­da­ya­ti­, kiṃ tarhi? li­ṅga­va­tsa­mba­ndha­gra­ha­ṇa­ba­le­na­. kiṃ ca sa­ma­ya­ni­ra­pe­kṣa­tve gau­ṇa­śa­bdā­nāṃ vyā­khyā­pe­kṣi­tvaṃ na syāt. sū­tra­vi­ro­dha­ś ca "­sā­ma­yi­ka­tvā­c chabdād arthe sa­mpra­tya­ya­sya­" iti. bhrā­ntā­bhrā­nta­vi­ka­lpā­nu­pa­pa­tti­ś ca — yadi bhrāntāṃ pratītiṃ ja­na­ya­ti­, tataḥ śabda evāsau na bha­va­ti­; śa­bdā­bhā­sa­tvā­t­. ā­pto­pa­de­śo hi śabda uktaḥ, na ca bhrā­ntya­rtha­m āptaḥ śabdam u­ccā­ra­ya­ti­. a­thā­bhrā­nta­jñā­na­ja­na­kaḥ­, tathā sati mukhya e­vā­sau­, śabdas ta­lla­kṣa­ṇa­yo­gi­tvā­t­. ma­ñca­śa­bdaḥ pu­ru­ṣe­ṇa sākṣān na sa­mba­ddha­s tenāsau tasminn arthe gauṇa iti cet, ko 'yaṃ sā­kṣā­tsa­mba­ndhaḥ­? saṃ­yo­ga­s tāvad gu­ṇa­tvā­n na śabdānāṃ ke­na­ci­d asti. sa­ma­vā­ya­s tu sa­rva­śa­bdā­nā­m ā­kā­śe­nai­va­. sa­ma­ya­s tu pu­ru­ṣe­ṇā­pi sākṣād e­vā­nya­thā pra­tī­ti­r na syād ity u­kta­m­. na hi sa­mba­ddha­sa­mba­ddhā­d bhū­ta­la­śa­bdā­t tatstheṣu vṛ­kṣā­di­ṣu pra­tī­ti­r dṛṣṭā. kiṃ ca sa­mba­ddha­sa­mba­ndhā­d api yadi viśiṣṭāṃ pratītiṃ ja­na­ya­ti­, tadā na gauṇaḥ śabdo, na hī­ndri­ya­sa­mba­ddha­sa­mba­ddhā­d api gu­ṇā­di­ṣu viśiṣṭaṃ jñānaṃ ja­na­ya­n gauṇa u­cya­te­. a­thā­vi­śi­ṣṭaṃ jñānaṃ ja­na­ya­ti­, tadāpy a­pra­mā­ṇaṃ śabda ity eva va­kta­vya­m­, na gauṇa iti pra­tā­ra­ka­śa­bda­va­t­. tasmān na gauṇaḥ śabdo '­stī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tsa­mā­dhā­na­m</ab><p n="a_957 b_YA_33­9­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­9­,5~</span>tad etad a­kṛ­ta­bu­ddhi­saṃ­mo­ha­na­mā­tra­m­, na viduṣāṃ manāṃsy a­nu­ra­ñja­ya­ti­. lokeṣv api mu­khya­gau­ṇa­bhā­ve­na śa­bda­pra­vṛ­tti­vya­va­hā­ra­pra­si­ddheḥ­. śa­bdā­rtha­vya­va­sthāṃ prati hi vya­va­hā­ri­ṇa eva pa­ṇḍi­tā­s tena vya­va­hā­ra­ta eva śabdārtho vya­va­sthā­pa­yi­ta­vyo 'yaṃ mukhyo 'yaṃ gauṇa iti. tasminn eva khalv arthe ke­na­ci­n ni­mi­tte­na pra­va­rta­mā­naḥ śabdo mukhyaḥ, ke­na­ci­d bhākta ity u­cya­te­. ya­thai­ka­smi­nn eva parvate bhū­dha­ra­s ti­ṣṭha­tī­tyā­diḥ kri­yā­śa­bdaḥ­, śveto ma­hā­ni­tyā­di­r gu­ṇa­śa­bdaḥ­, parvata i­tyā­di­r jā­ti­śa­bdaḥ­, savṛkṣa i­tyā­di­r dra­vya­śa­bdaḥ — ity evaṃ vya­pa­de­śa­bhe­daṃ śabdā ni­mi­tta­bhe­dā­t pra­va­rta­mā­nā la­bha­nte­. yathā vā sa eva śabdaḥ kvacid arthe pā­ri­bhā­ṣi­kaḥ­, kvacin nai­mi­tti­ka ucyate sa­ma­yā­pe­kṣi­tva­vi­śi­ṣṭa­jñā­na­ja­na­ka­tvā­vi­śe­ṣe 'pi. samayo 'pi khalu dvividhaḥ — sā­dhā­ra­ṇo '­sā­dhā­ra­ṇa­ś ceti. tatra yo bahuṣv api śāstreṣu lokeṣu ca vya­va­hā­ra­he­tuḥ­, sa sā­dhā­ra­ṇaḥ­, yathā — vṛ­ddhi­śa­bde­no­pa­ca­yo '­bhya­dhi­kī­bhā­va u­cya­te­. yas tu pra­ti­ni­ya­ta­śā­stre loke vā vya­va­hā­ra­he­tuḥ­, so '­sā­dhā­ra­ṇaḥ­, yathā — "­vṛ­ddhi­r ā­dai­c­"­va­rṇa u­cya­te­. loke ca gṛhe gṛhe svā­bhi­prā­ye­ṇa pu­trā­di­ṣu saṃjñā kri­ya­te­, ga­vā­di­ṣu ca sva­sa­ma­yā­dhi­kṛ­taiḥ saha gu­pta­vya­va­hā­rā­rtha­m apūrvaḥ śabdaḥ saṃ­ke­tya­ta iti. ta­trā­sā­dhā­ra­ṇa­sa­ma­yā­pe­kṣi­ṇaḥ śabdā yeṣu yeṣv artheṣu saṃ­ke­ti­tā­s teṣu teṣu ya­thā­rtha­pra­tī­tiṃ ja­na­ya­nto mukhyā eva. sā­dhā­ra­ṇa­sa­ma­yā­pe­kṣi­ṇo 'pi ye jā­tyā­di­ni­mi­tto­pā­dā­ne­na sa­mi­tā­s te ta­nni­mi­tta­yo­gi­ṣv artheṣu mukhyā eva. ni­mi­tta­ni­ra­pe­kṣo 'pi vyo­mā­di­śa­bdo yasminn arthe pa­ri­bhā­ṣi­ta­s tasmin mukhya eva. ye tu sa­ha­ca­ra­ṇā­di­ni­mi­tto­pā­dā­ne­na sa­mi­tā­s te '­nā­di­kā­la­tve­na bhāktā iti pra­si­ddhāḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">u­pa­cā­ra­sya daśa ni­mi­tta­bhe­dāḥ</ab><p n="a_958 b_YA_33­9­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 33­9­,25~</span>tathā cā­nā­di­pra­si­ddhi­r u­lla­ṅgha­yi­tuṃ na śakyeti manvānaḥ sū­tra­kā­raḥ sa­rva­lo­ka­śā­stra­pra­si­ddhe­r a­nu­vā­daṃ karoti sma — "­a­ha­ca­ra­ṇa­sthā­na­tā­da­rthya­vṛ­tta­mā­na­dhā­ra­ṇa­sā­mī­pya­yo­ga­sā­dha­nā­dhi­pa­tye­bhyo brā­hma­ṇa­ma­ñca­ka­ṭa­rā­ja­sa­ktu­ca­nda­na­ga­ṅgā­śā­ṭa­kā­nna­pu­ru­ṣe­ṣv a­ta­dbhā­ve 'pi tadvad u­pa­cā­raḥ­" iti. a­ya­ṣṭi­kā­di­sva­bhā­ve­ṣv api brā­hma­ṇā­di­ṣu ya­ṣṭi­kā­di­ṣv iva va­rta­mā­naḥ śabda u­pa­cā­ra ucyata ity arthaḥ. <span ana="no-in-brackets">(1)</span> tatra yaṣṭikāṃ bho­ja­ye­ti­, ya­ṣṭi­kā­sa­ha­ca­ri­to brāhmaṇo '­bhi­dhī­ya­te­. <span ana="no-in-brackets">(2)</span> sthānāt — mañcāḥ kro­śa­ntī­ti­, puruṣā u­cya­nte­. <span ana="no-in-brackets">(3)</span> tā­da­rthyā­t — ka­ṭā­rthā­ni vī­ra­ṇā­ni karoti kaṭaṃ ka­ro­tī­ti­. tad a­yu­kta­m­, karoty u­tpā­da­ya­tī­ty e­kā­rtha­tvā­n na co­tpa­nnā­nāṃ vī­ra­ṇā­nāṃ punar u­tpā­da­naṃ yu­kta­m­. kiṃ vā sa­tkā­rya­tva­vi­ro­dhā­n mukhye bā­dha­kā­bhā­vā­c ca. ka­rma­tva­vi­ro­dha iti cen na; jāyata iti kartṛtvaṃ ca saṃ­jñā­mā­tre­ṇa ka­rma­tvā­t tad uktam — trividhaṃ karma — nirvartyaṃ vikāryaṃ prāpyaṃ ceti, tan na sarvatra ja­na­ka­sya kā­ra­ka­tva­m iṣṭaṃ śa­bda­vi­dbhiḥ­, kiṃ tu dvi­tī­yā­di­vi­bha­ktyu­tpa­ttya­rthaṃ kha­ra­vi­ṣā­ṇā­di­ṣv api vi­va­kṣā­mā­tre­ṇa ka­rmā­di­saṃ­jñā kṛtā kha­ra­vi­ṣā­ṇa­m a­bhi­dha­tta iti. tasmād anyathā vyā­khyā­ya­te — ka­ṭā­rthā­ni vī­ra­ṇā­ny ā­nī­ya­nte­, kaṭa ā­nī­ya­ta iti kaścid u­pa­ca­ra­ti­, yūpārthaṃ dā­rvā­nī­ya­te iti. <span ana="no-in-brackets">(4)</span> vṛttāt — yamo 'yaṃ rājā, kubero 'yaṃ rājā, tadvad eva vartata iti. <span ana="no-in-brackets">(5)</span> mānād — ā­ḍha­ke­na mitān saktūn a­śnā­tyā­ḍha­ka­m a­śnā­tī­ti­. <span ana="no-in-brackets">(6)</span> dha­ra­ṇā­t — tulayā dhṛtaṃ candanaṃ tulety u­cya­te­. <span ana="no-in-brackets">(7)</span> sā­mī­pyā­d — gaṅgāyāṃ gāvaś ca­ra­ntī­ti­. <span ana="no-in-brackets">(8)</span> yogāt — nīlaḥ śāṭaka iti. <span ana="no-in-brackets">(9)</span> sā­dha­nā­t — annaṃ vai prāṇā iti. <span ana="no-in-brackets">(­10­)</span> ā­dhi­pa­tyā­d — ayaṃ puruṣaḥ ku­la­m­, ayaṃ ca gotram iti. a­ta­dbhā­ve 'pi ta­dva­du­pa­cā­ra iti bruvatā gau­ṇa­mu­khya­yoḥ skha­la­dga­ti­kṛ­to 'pi viśeṣa u­kta­skha­la­dga­tiḥ śabdo gauṇo '­skha­la­dga­ti­s tu mukhya iti. tathā hi — mañcāḥ kro­śa­ntī­ty ukte kā­ṣṭha­sa­ṅghā­te­ṣv eva tāvad gatir bha­va­ti­, tasyāṃ vā­ca­ke­na bā­dhi­tā­yāṃ paścāt pu­ru­ṣe­ṣu gatir ity ata ekatra skha­li­tvā­nya­tra ga­ti­he­tu­r gauṇaḥ śabdaḥ, na tv evaṃ puruṣāḥ kro­śa­ntī­ty ukte kvacit skha­la­na­m asti. kṣa­ṇi­ka­tvā­c chabdānāṃ kra­ma­vyā­pā­ro na yukta ity api na vā­cya­m­, vā­kya­vi­cā­re ni­rū­pi­ta­tvā­t­. kiṃ ca vākyasya vi­cā­ra­pū­rva­ko '­rtha­ni­śca­yo na syāt. saṃ­ke­ta­mā­trā­pe­kṣi­tve ca gośabdaḥ kam arthaṃ pra­ti­pā­da­ye­t­? vā­gā­dī­nāṃ sarveṣāṃ kvacid apy a­pra­tī­teḥ­, saṃ­ke­ta­ś cā­vi­śe­ṣe­ṇa vṛttas tad uktam —</p><lg n="a_959 b_YA_34­1­,1~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­1­,1~</span><l>vā­gdi­gbhū­ra­śmi­va­jre­ṣu pa­śva­kṣi­sva­rga­vā­ri­ṣu | </l><l>navasv artheṣu medhāvī go­śa­bda­m a­va­dhā­ra­ye­t || </l></lg><p n="a_960 b_YA_34­1­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­1­,3~</span>evaṃ ca dugdhā gaur ity ukte kathaṃ paśur eva pra­ti­pa­tta­vyaḥ­? pra­stā­vā­d iti cet, nanu pra­ka­ra­ṇa­va­śā­n nā­rtha­dhi­ṣa­ṇā iti mataṃ te vi­ru­dhya­te­, na ca go­śa­bdā­nā­m eva viśeṣaḥ kaścid asti, ya­du­pa­la­mbhā­d ayaṃ gośabdaḥ paśau samita iti smṛtvā tataḥ śabdāt paśur eva pra­tī­ye­ta­. tasmāt pra­ka­ra­ṇa­de­śa­kā­la­śa­bdā­nta­ra­sa­nni­dhā­nā­di nimittaṃ śa­bdā­rtha­pra­tī­tau sarvam a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­, na samaya eva ke­va­laḥ­. sū­tra­kā­re­ṇā­pi na samaya eva ni­mi­tta­m ity u­kta­m­, yena pra­ka­ra­ṇā­di­va­śā­d a­rtha­pra­tī­tau sū­tra­vi­ro­dhaḥ syāt. mā­na­sa­pra­tya­kṣā­bhyu­pa­ga­me śa­bdā­khya­pra­mā­ṇa­ni­vṛ­ttiḥ syād — a­rtha­vi­śe­ṣa­vi­ṣa­yo hi śā­bda­vya­va­hā­ro dṛ­śya­te­, sa cā­rtha­vi­śe­ṣo mā­na­sa­pra­tya­kṣe­ṇai­va gṛhyata iti kiṃ śa­bda­pra­mā­ṇe­na­? na cāpto 'py a­vi­śi­ṣṭā­rtha­pra­tī­ta­ye śabdam u­ccā­ra­ya­ti­; tasmān na sa­ma­yā­d eva śabdo 'rthaṃ pra­ti­pā­da­ya­ti­. pra­ka­ra­ṇā­dya­pe­kṣā­c ca śabdāt kra­me­ṇā­py a­rtha­pra­tī­ti­r bhavaty ato nā­nu­mā­ni­ky api pu­ru­ṣa­pra­tī­ti­r eṣṭavyā ma­ñca­stha­tve li­ṅgā­nu­pa­la­bdhe­ś ca, kiṃ tu kro­śa­ntī­ti pa­da­sa­hi­tā­n ma­ñca­śa­bdā­d eva ma­ñca­stha­pu­ru­ṣa­pra­tī­tiḥ­. ayaṃ ca mu­khya­gau­ṇa­yo­r viśeṣaḥ — pu­ru­ṣa­śa­bdaḥ khalu sā­dhā­ra­ṇa­kri­yā­sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇye­na tiṣṭhati puruṣo 'sti puruṣaḥ kro­śa­tī­ty evaṃ prayuktaḥ pu­ru­ṣa­m e­vā­bhi­dha­tta iti mukhya u­cya­te­, ma­ñca­śa­bdaḥ punas tiṣṭhanti mañcāḥ sa­ntī­tyā­di­sā­dhā­ra­ṇa­kri­yā­sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇye­na prayuktaḥ puruṣaṃ na pra­ti­pā­da­ya­ti­, kin tu kriyā na mañceṣu sa­mbha­va­ti­, pu­ru­ṣe­ṣu ca sa­mbha­va­ti­. ta­tsā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇye­nai­va prayuktaḥ puruṣaṃ pra­ti­pā­da­ya­ti­. tena tatra bhākta ity u­cya­te­. evaṃ gu­ṇa­sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇya­pra­yo­ge 'pi mu­khya­gau­ṇa­yoḥ pra­tī­ti­ja­na­ka­tva­vi­śe­ṣo draṣṭavya iti.</p><p n="a_961 b_YA_34­1­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­1­,22~</span>nanu cā­ta­smiṃ­s tad iti jñānaṃ bhrāntam uktaṃ tataś cāmañce puruṣe ma­ñca­jñā­naṃ bhrāntam eva, ta­ddhe­tu­ś ca gauṇaḥ śabdo '­pra­mā­ṇa­m e­ve­ti­, naitad asti; vi­ve­ka­taḥ pra­tī­teḥ­. puruṣo 'tra bhaktyā ma­ñca­śa­bde­no­kta iti vi­ve­ka­taḥ pratītiḥ kathaṃ bhrāntā syāt. a­vi­ve­ke­na hi pra­tī­ti­r bhrāntir bhavati yathā sthāṇau puruṣa e­vā­ya­m iti, nīla evāyaṃ sphaṭika iti. yadi punar evaṃ pra­ti­pa­dya­te sthāṇur evāyaṃ dū­rā­di­ni­mi­ttā­t pu­ru­ṣā­kā­ra­ta­yā pra­ti­bhā­ti­, śukla evāyaṃ sphaṭiko nī­lo­pā­dhi­va­śā­n nī­lā­kā­raḥ pra­ti­bhā­ti­; tadā sa­mya­kpra­tī­ti­r eva na bhrāntir iti. evaṃ cā­ta­smiṃ­s tad iti bhrā­nta­jñā­na­he­tuḥ śabdo gauṇa iti lakṣaṇaṃ dra­ṣṭa­vya­m­.</p><p n="a_962 b_YA_34­1­,30~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­1­,30~</span>kiṃ ca yo yatra sākṣāt saṃ­ke­tya­te­, sa tatra mukhya u­cya­te­. yathā daṇḍīti śabdo daṇḍam u­pā­dā­ya puruṣa eva saṃ­ke­tya­te na tu daṇḍe, saṃ­ke­ti­naḥ tatra bādhake sati puruṣe pra­va­rta­te­. ma­ñca­śa­bda­s tu ma­ñca­tva­m u­pā­dā­ya sā­kṣā­nma­ñce­ṣu saṃ­ke­ti­taḥ­, tatra bādhake sati sthānān ni­mi­ttā­t puruṣe pra­va­rta­ta ity ato 'sti gau­ṇa­mu­khya­yo­r vi­śe­ṣaḥ­. tad evam u­pa­cā­ra­sya sa­mbha­vā­t ta­nni­mi­ttaṃ chalam apy u­pa­pa­nna­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">jā­ti­ni­gra­ha­sthā­na­yoḥ sā­mā­nya­la­kṣa­ṇa­m</ab><p n="a_963 b_YA_34­2­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­2­,8~</span>"­pra­yu­kte hetau sa­mī­ka­ra­ṇā­bhi­prā­ye­ṇa prasaṅgo jā­tiḥ­"­. pra­ti­pa­kṣe­ṇā­vi­śe­ṣa­pra­ti­pā­da­naṃ sa­mī­ka­ra­ṇa­m­. sa ca prasaṅgo dvidhā kriyate — sā­dha­rmye­ṇa­, vai­dha­rmye­ṇa ca. yasmād āha — "­sā­dha­rmya­vai­dha­rmyā­bhyāṃ pra­tya­va­sthā­naṃ jā­ti­r­" iti. pra­tya­va­sthā­na­m u­pā­la­mbhaḥ­, pra­ti­ṣe­dha ity arthaḥ. u­dā­ha­ra­ṇaṃ vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇe­ṣu va­kṣyā­maḥ­.</p><p n="a_964 b_YA_34­2­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­2­,13~</span>pa­rā­ja­ya­ni­mi­ttaṃ ni­gra­ha­sthā­na­m­. tad api saṃ­kṣe­pa­to dvi­vi­dha­m­, yad āha — "­vi­pra­ti­pa­tti­r a­pra­ti­pa­tti­ś ca ni­gra­ha­sthā­na­m­" iti. vi­pa­rī­tā kutsitā vā pra­ti­pa­tti­r vi­pra­ti­pa­ttiḥ­. a­pra­ti­pa­tti­s tv ā­ra­mbha­vi­ṣa­ye '­nā­ra­mbhaḥ­. pakṣam a­bhyu­pa­ga­mya na sthā­pa­ya­ti­, pareṇa sthāpitaṃ vā na pra­ti­ṣe­dha­ya­ti­, pra­ti­ṣi­ddhaṃ vā no­ddha­ra­ti­. "­ba­ha­va­ś cānayoḥ sūkṣmā bhe­dāḥ­"­. bahavo '­pa­ri­saṃ­khyā­tā a­na­yo­r jā­ti­ni­gra­ha­sthā­na­yoḥ sūkṣmā bhedā a­vā­nta­ra­vi­śe­ṣāḥ­. tathā cāha — "­ta­dvi­ka­lpā­j jā­ti­ni­gra­ha­sthā­na­ba­hu­tva­m­" iti. tayor jā­ti­bhe­da­yo­r ni­gra­ha­sthā­na­bhe­da­yo­ś ca vi­ka­lpā­d a­vā­nta­ra­vi­śe­ṣā­j jñā­ti­ba­hu­tvaṃ ni­gra­ha­sthā­na­ba­hu­tvaṃ ca. ba­hu­tva­m a­trā­pa­ri­saṃ­khyā­ta­tvaṃ vi­va­kṣi­ta­m anyathā ca­tu­rviṃ­śa­ti­dvā­viṃ­śa­ti­bhe­dā­bhi­dhā­nā­d eva bahutvaṃ siddham ity a­na­rtha­kaṃ ba­hu­tva­gra­ha­ṇaṃ syād iti. tasmāt teṣāṃ jā­ti­ni­gra­ha­sthā­na­bhe­dā­nā­m a­na­ntā­nāṃ niḥ­śe­ṣā­bhi­dhā­naṃ na śakyata iti kiyanto bhedāḥ śi­ṣya­bu­ddhi­pra­ka­rṣā­rthaṃ la­kṣa­ṇo­dā­ha­ra­ṇā­bhyāṃ pra­da­rśya­nta iti.</p><ab type="head" resp="YA">jā­ti­bhe­dāḥ</ab><p n="a_965 b_YA_34­3­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­3­,10~</span>tatra jā­ti­bhe­dā­s tāvat pra­pa­ñcya­nte — "­sā­dha­rmya­vai­dha­rmyo­tka­rṣā­pa­ka­rṣa­va­rṇyā­va­rṇya­vi­ka­lpa­sā­dhya­prā­ptya­prā­pti­pra­sa­ṅga­pra­ti­dṛ­ṣṭā­ntā­nu­tpa­tti­saṃ­śa­ya­pra­ka­ra­ṇā­he­tva­rthā­pa­ttya­vi­śe­ṣo­pa­pa­ttyu­pa­la­bdhya­nu­pa­la­bdhi­ni­tyā­ni­tya­kā­rya­sa­mā­" iti. sa­ma­śa­bdaḥ pratyekaṃ sa­mba­dhya­te — sā­dha­rmya­sa­ma u­tka­rṣa­sa­ma ity evaṃ sarvatra yo­jya­m­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(1)</span> sā­dha­rmya­sa­ma­sya <span ana="no-in-brackets">(2)</span> vai­dha­rmya­sa­ma­sya ca ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_966 b_YA_34­3­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­3­,15~</span>tatra "­sā­dha­rmya­vai­dha­rmyā­bhyā­m u­pa­saṃ­hā­re ta­ddha­rma­vi­pa­rya­yo­pa­pa­tteḥ sā­dha­rmya­vai­dha­rmya­sa­mau­"­. sā­dha­rmye­ṇā­nva­ye­na vai­dha­rmye­ṇa vya­ti­re­ke­ṇo­pa­saṃ­hā­re dṛ­ṣṭā­nta­ni­rva­ca­ne ta­ddha­rma­vi­pa­rya­yo dṛ­ṣṭā­nta­dha­rma­vi­pa­rya­yaḥ pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­dha­rma ity arthas ta­syo­pa­pa­tteḥ sa­mbha­vā­dau prasaṅgau jā­ye­te­, tau sā­dha­rmya­vai­dha­rmya­sa­mau­. ta­trā­ni­tyaḥ śabdaḥ kṛ­ta­ka­tvā­t pa­ṭa­va­d ity evaṃ sā­dha­rmyo­pa­saṃ­hā­re kṛte, paraḥ pra­tya­va­sthā­naṃ karoti — yady a­ni­tye­na paṭena sā­dha­rmyā­d anitya iṣyate ni­tye­nā­kā­śe­na sā­dha­rmyā­d a­mū­rta­tva­la­kṣa­ṇā­n nityaḥ kin ne­ṣya­te­? na hy atra viśeṣo 'sti ye­nā­ni­tya­sā­dha­rmyā­d anityo bha­va­ti­, na tu ni­tya­sā­dha­rmyā­n nitya iti. yadi cā­ni­tya­pa­ṭa­sā­dha­rmyā­d anitya i­ṣya­te­, tadā ta­dvai­dha­rmyā­n nityaḥ kin ne­ṣya­te­? asti ca vai­dha­rmya­m api — paṭo rū­pā­di­mā­n­, śabdas tu ta­dvi­la­kṣa­ṇa iti. na cātra viśeṣo 'sty a­ni­tya­sā­dha­rmyā­d a­ni­tye­na bha­vi­ta­vya­m­, na punar a­ni­tya­vai­dha­rmyā­n ni­tye­ne­ti­. tathā yan nityaṃ tad a­kṛ­ta­kaṃ dṛṣṭaṃ ya­thā­kā­śa­m­, śabdas tu kṛ­ta­ka­s tasmād anitya ity evaṃ vai­dha­rmye­ṇo­pa­saṃ­hā­re 'py u­bha­ya­thā pra­tya­va­sthā­na­m — yadi ni­tya­vai­dha­rmyā­kṛ­ta­ka­tvā­d anitya i­ṣya­te­, pa­ṭā­dya­ni­tya­vai­dha­rmyā­d a­mū­rta­tvā­di­la­kṣa­ṇā­n nityaḥ kin ne­ṣya­te­? na cātra viśeṣo 'sti — ni­tya­vai­dha­rmyā­d a­ni­tye­na bha­vi­ta­vya­m­, na punar a­ni­tya­vai­dha­rmyā­n ni­tye­ne­ti­. yadi ca ni­tya­vai­dha­rmyā­d a­ni­tya­s ta­tsā­dha­rmyā­n nityaḥ kin ne­ṣya­te­? na cātra viśeṣo 'sti — ni­tya­vai­dha­rmyā­d a­ni­tye­na bha­vi­ta­vya­m­, na punar ni­tya­sā­dha­rmyā­n ni­tye­ne­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">sā­dha­rmya­vai­dha­rmya­sa­ma­yo­r u­tta­ra­m</ab><p n="a_967 b_YA_34­4­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­4­,10~</span>"­a­na­yo­r u­tta­ra­m — a­vi­nā­bhā­vi­naḥ sā­dha­rmya­sya vai­dha­rmya­sya ca he­tu­tvā­bhyu­pa­ga­mā­d a­pra­sa­ṅgo dhū­mā­di­va­d­" iti. ya­thā­gni­ma­tsā­dha­rmyā­d a­na­gni­ma­dvai­dha­rmyā­c ca dhūmād e­vā­gni­ma­ttvaṃ pa­rva­tā­dau si­dhya­ti­, na tv a­na­gni­ma­tsā­dha­rmyā­d a­gni­ma­dvai­dha­rmyā­c ca vṛ­kṣā­di­sa­mba­ndha­tvā­d a­na­gni­ma­ttva­m api si­dhya­ti­, ta­syā­vi­nā­bhā­vi­tvā­bhā­vā­t­. evam a­ni­tya­sā­dha­rmya­sya ni­tya­vai­dha­rmya­sya cā­vi­nā­bhā­vi­na eva kṛ­ta­ka­tvā­deḥ sā­dha­ka­taṃ na tv a­vi­nā­bhā­va­vi­ka­la­syā­py a­mū­rta­tvā­de­r iti. tasmān ni­tya­sā­dha­rmyā­d a­ni­tya­vai­dha­rmyā­c ca ni­tya­tva­si­ddhi­r api prā­pno­tī­ty ayam a­pra­sa­ṅgaḥ­.</p><p n="a_968 b_YA_34­4­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­4­,17~</span>na cātra viśeṣo 'stīty a­si­ddha­m­, a­vi­nā­bhā­vi­tva­ta­dvi­hī­na­tva­vi­śe­ṣa­syo­kta­tvā­t­. tathā ca sūtram — "­go­tvā­d go­si­ddhi­va­t ta­tsi­ddhiḥ­"­. kathaṃ punaḥ gotvāt sā­dhyā­vi­śi­ṣṭā­d gauḥ si­dhya­tī­ti­? go­vya­va­hā­raḥ sādhyata ity a­do­ṣaḥ­. atha vā go­tva­śa­bde­na ta­da­vi­nā­bhū­taṃ sā­snā­di­li­ṅga­m u­kta­m­, tad eva go­sā­dha­rmya­m a­go­vai­dha­rmyaṃ ca goḥ sādhanaṃ bha­va­ti­, ta­da­vi­nā­bhū­ta­tvā­n na tu prā­ṇi­tvā­dy api sā­dha­rmya­mā­traṃ ceti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(3)</span> u­tka­rṣa­sa­maḥ</ab><p n="a_969 b_YA_34­4­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­4­,24~</span>"­sā­dhya­dṛ­ṣṭā­nta­yo­r dha­rma­vi­ka­lpā­d u­bha­ya­sā­dhya­tvā­c co­tka­rṣā­pa­ka­rṣa­va­rṇyā­va­rṇya­vi­ka­lpa­sā­dhya­sa­māḥ­"­. atra ṣaṇṇāṃ la­kṣa­ṇā­bhi­dhā­nā­t ṣaḍ eva vākyāni dra­ṣṭa­vyā­ni­.</p><p n="a_970 b_YA_34­4­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­4­,27~</span>sādhye dṛ­ṣṭā­ntā­d a­ni­ṣṭa­dha­rma­pra­sa­ṅga u­tka­rṣa­sa­ma­s tad yathā — tasminn eva śa­bdā­ni­tya­tvā­nu­mā­ne paraḥ pra­tya­va­ti­ṣṭha­te — yadi kṛ­ta­ka­tvā­d gha­ṭa­va­d anityaḥ śabdas tadā gha­ṭa­va­d eva sā­va­ya­vaḥ prā­pno­tī­ty u­tka­rṣa­sa­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(4)</span> a­pa­ka­rṣa­sa­maḥ</ab><p n="a_971 b_YA_34­4­,31~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­4­,31~</span>atha kṛ­ta­ka­tve saty api sā­va­ya­vaḥ śabdo ne­ṣya­te­, tathā saty anityo 'pi tarhi na syād a­vi­śe­ṣā­d a­śrā­va­ṇa­ś ca ghaṭo dṛṣṭaḥ śabdo 'pi kṛ­ta­ka­tvā­d a­śrā­va­ṇaḥ prāpnoty anityo 'pi vā neṣṭavyo vi­śe­ṣā­bhā­vā­d ity a­pa­ka­rṣa­sa­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(5)</span> va­rṇya­sa­maḥ <span ana="no-in-brackets">(6)</span> a­va­rṇya­sa­ma­ś ca</ab><p n="a_972 b_YA_34­5­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­5­,16~</span>śabdo yadi kṛ­ta­ka­tvā­nu­mā­ne­nā­ni­tyo va­rṇya­te­. tathā sati ghaṭo 'pi kṛ­ta­ka­tvā­nu­mā­ne­nai­va varṇyaḥ syāt. a­thā­na­va­sthā­bha­yā­d ghaṭas te­nai­vā­nu­mā­ne­nā­ni­tyo na varṇyate tataḥ śabdo 'py avarṇyaḥ syād a­vi­śe­ṣā­d iti va­rṇyā­va­rṇya­sa­mau­. etau ca sā­dhya­sa­mā­d u­kti­bhe­da­mā­tre­ṇa bhinnau tena saṃ­gra­he­ṇa vyā­khyā­tau­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(7)</span> vi­ka­lpa­sa­maḥ</ab><p n="a_973 b_YA_34­5­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­5­,21~</span>atha vi­ka­lpa­sa­maḥ kṛ­ta­ka­tvā­vi­śe­ṣe 'pi. yathā — kiṃcin mūrtaṃ kiṃcid amūrtaṃ kiṃcit ka­ṭhi­na­m ity e­va­mā­di­dha­rma­vi­ka­lpa­s tathā kiṃcit kṛtakaṃ nityaṃ kiṃcid a­ni­tya­m ity eṣo 'pi vikalpaḥ syād vi­śe­ṣā­bhā­vā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(8)</span> sā­dhya­sa­maḥ</ab><p n="a_974 b_YA_34­5­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­5­,25~</span>atha sā­dhya­sa­maḥ­. yadi kṛ­ta­ka­tvā­d u­bha­yo­r a­ni­tya­tva­m­, tatas tarhi sā­dhya­tva­m ubhayoḥ syān na vā ka­sya­ci­d atha kṛ­ta­ka­tvā­d api sādhyatvaṃ no­bha­yo­s ta­do­bha­yo­r a­ni­tya­tva­m api na syād vi­śe­ṣā­bhā­vā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">u­tka­rṣa­sa­mā­dī­nāṃ ṣaṇṇām u­tta­ra­m</ab><p n="a_975 b_YA_34­5­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­5­,29~</span>eteṣāṃ ṣaṇṇām uttaraṃ "­kiṃ­ci­tsā­dha­rmyā­d u­pa­saṃ­hā­ra­si­ddhe­r vai­dha­rmyā­d a­pra­ti­ṣe­dhaḥ­"­. yathā dhū­ma­va­ttvā­di­la­kṣa­ṇā­n ma­hā­na­sā­di­pa­rva­tā­di­pra­de­śa­yoḥ kiṃ­ci­tsā­dha­rmyā­d u­pa­saṃ­hā­ra­si­ddhi­r dṛṣṭā. u­pa­saṃ­hri­ya­te 'sminn ity u­pa­saṃ­hā­ro dṛṣṭāntaḥ sādhyaṃ vā hetur vā ka­rma­vyu­tpa­ttyā tasya siddhis tathā bhā­va­vya­va­sthā­. sā tu sā­dhya­dṛ­ṣṭā­nta­yoḥ pa­rva­tā­di­ma­hā­na­sā­di­pra­de­śa­yo­r dha­rma­vi­ka­lpe 'pi dṛṣṭā sa­rva­lo­ka­pra­si­ddhā­, na sarvo ma­hā­na­sā­di­dha­rmaḥ pa­rva­tā­dau si­dhya­ti­. nāpi ta­da­si­ddhā­v agner apy a­si­ddhi­r nāpi ma­hā­na­sā­dā­v a­nu­pa­la­bdho dharmaḥ pa­rva­tā­dau dṛṣṭo 'pi ni­va­rta­te­. nāpi dhū­ma­va­tāṃ dha­rmā­nta­ra­vi­ka­lpa­va­da­gni­ma­ttva­vi­ka­lpo 'pi bha­va­ti­, nāpy ubhayoḥ pra­de­śa­yo­r a­nu­me­ya­tva­m a­na­nu­me­ya­tvaṃ co­bha­yo­r iti seyaṃ vyavasthā sa­rva­vya­va­hā­ri­pra­si­ddhā śāstreṣv apy a­bhyu­pa­ga­tā ta­da­pa­lā­pe ca lo­ka­vi­ro­dhaḥ śā­stra­vi­ro­dhaḥ sa­rvā­nu­mā­nā­prā­mā­ṇya­pra­sa­ṅga­ś ca, sa­rvā­nu­mā­ne­ṣv apy u­tka­rṣā­pa­ka­rṣā­dī­nāṃ sa­mbha­vā­t­. tasmāt sā­dhya­dṛ­ṣṭā­nta­yoḥ kiṃ­ci­tsā­dha­rmyā­d u­pa­saṃ­hā­ra­si­ddhe vai­dha­rmyā­t pra­ti­ṣe­dho na yuktaḥ, sā­dhya­ni­rde­śā­c ca dṛ­ṣṭā­nto­pa­pa­tteḥ­. yena co­bha­ya­pra­si­ddhe­na sādhyam a­ti­di­śya­te sa dṛṣṭānta e­vo­pa­pa­dya­te na tasyāpi sādhyatvaṃ yuktam iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(9)</span> prā­pti­sa­maḥ <span ana="no-in-brackets">(­10­)</span> a­prā­pti­sa­ma­ś ca</ab><p n="a_976 b_YA_34­6­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­6­,21~</span>"prāpya sādhyam aprāpya vā hetoḥ prā­ptyā­vi­śi­ṣṭa­tvā­d a­prā­ptyā­sā­dha­ka­tvā­c ca prā­ptya­prā­pti­sa­mau­"­. hetuḥ sādhyaṃ prāpya sā­dha­ye­t­? aprāpya vā? na tāvat prāpya sā­dha­ye­d ubhayoḥ prā­ptyā­vi­śi­ṣṭa­tvā­d a­ṅgu­lyo­r iva kiṃ kasya sādhanaṃ sādhyaṃ veti? nāpy aprāpya sādhyen na hy aprāptaṃ kāṣṭham agnir dahati pradīpo vā gha­ṭā­dya­prā­ptaṃ pra­kā­śa­ya­tī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">prā­ptya­prā­pti­sa­ma­yo­r u­tta­ra­m</ab><p n="a_977 b_YA_34­6­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­6­,27~</span>a­na­yo­r u­tta­ra­m — "­gha­ṭā­di­ni­ṣpa­tti­da­rśa­nā­t pīḍane cā­bhi­cā­rā­d a­pra­ti­ṣe­dhaḥ­"­. prā­ptya­vi­śe­ṣe 'pi mṛtpiṇḍa eva ku­lā­lā­di­bhi­r ghaṭaḥ kri­ya­mā­ṇaḥ pra­dī­pe­na pra­kā­śya­mā­na­ś ca dṛśyate na tu ta­dvi­pa­rya­yaḥ­. a­prā­ptya­vi­śe­ṣe 'py a­bhi­cā­ra­ka­rma pīḍanaṃ kurvad u­pa­la­bhya­te­, tasmād u­bha­ya­thā­py ayuktaḥ pra­ti­ṣe­dhaḥ­. "­prā­ptya­prā­ptya­vi­śe­ṣe 'pi hi pra­ti­ni­ya­tā­rtha­vṛ­tta­ya evaite sā­dhya­sā­dha­na­tvā­da­yo dharmā dṛṣṭās te ni­rā­ka­rtu­m a­śa­kyāḥ­, sa­rva­pra­mā­ṇa­vi­ro­dhā­d­" iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­11­)</span> pra­sa­ṅga­sa­maḥ <span ana="no-in-brackets">(­12­)</span> pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­sa­ma­ś ca</ab><p n="a_978 b_YA_34­7­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­7­,4~</span>"­dṛ­ṣṭā­nta­sya kā­ra­ṇā­na­pa­de­śā­t pra­tya­va­sthā­nā­c ca pra­ti­dṛ­ṣṭā­nte­na pra­sa­ṅga­pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­sa­mau­"­. dṛ­ṣṭā­nta­syā­pi sādhanaṃ vā­cya­m­. kṛtakaṃ gha­ṭā­dya­ni­tya­m eveti nātra kā­ra­ṇa­m a­pa­di­ṣṭaṃ na cā­pra­mā­ṇi­kā siddhir asti. sā­dhya­syā­pi sā­dha­nā­na­bhi­dhā­na­pra­sa­ṅge­na pra­tya­va­sthā­naṃ pra­sa­ṅga­sa­maḥ­. yathā ca — śro­tra­grā­hyaṃ śabdatvaṃ ni­tya­dṛ­ṣṭa­m­, tathā śabdo 'pi nityaḥ syān na cātra viśeṣo 'sti gha­ṭā­di­dṛ­ṣṭā­ntā­d a­ni­tye­na bha­vi­ta­vya­m­, na punaḥ śa­bda­tva­dṛ­ṣṭā­ntā­n ni­tye­ne­ti pra­ti­dṛ­ṣṭā­nte­na pra­tya­va­sthā­naṃ pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­sa­maḥ­. tatra pra­sa­ṅga­sa­ma­sya sā­dhya­sa­mā­d u­kti­mā­tre­ṇa bhedaḥ pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­sa­ma­sya ca sā­dha­rmya­vai­dha­rmya­sa­mā­bhyā­m ity ato 'nayoḥ saṃgrahe '­na­bhi­dhā­na­m­, sa­ma­stā­bhi­dhā­nā­pra­ti­jñā­nā­c cā­do­ṣaḥ­. tathā ca kiyanto bhedāḥ pra­da­rśya­nta ity u­kta­m­. tatra pra­sa­ṅga­sa­ma­sya tāvad u­tta­ra­m āha — "­pra­dī­po­pā­dā­na­pra­sa­ṅga­vi­ni­vṛ­tti­va­t ta­dvi­ni­vṛ­ttiḥ­" .</p><ab type="head" resp="YA">pra­sa­ṅga­sa­ma­syo­tta­ra­m</ab><p n="a_979 b_YA_34­7­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­7­,16~</span>yathā gha­ṭā­di­pra­kā­śa­nā­yo­pā­tte pradīpe pra­dī­pā­nta­ro­pā­dā­na­pra­sa­ṅgo '­na­rtha­kaḥ­, pra­dī­pa­sya pra­dī­pā­nta­rā­na­pe­kṣa­sya pra­tī­teḥ­; tathā dṛ­ṣṭā­nta­dṛ­ṣṭā­ntā­nta­rā­na­pe­kṣa­sya pra­tya­kṣe­ṇā­pi siddhes ta­tpra­sa­ṅgo '­na­rtha­ka iti.</p><ab type="head" resp="YA">pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­sa­ma­syo­tta­ra­m</ab><p n="a_980 b_YA_34­7­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­7­,20~</span>pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­sa­ma­syā­py u­tta­ra­m āha — "­pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­he­tu­tve ca na hetur dṛ­ṣṭā­ntaḥ­" . pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta e­vo­kta­s tvayā, na tu dṛ­ṣṭā­nta­sya doṣaḥ kaścid ato do­ṣā­bhā­vā­n na hetur dṛṣṭāntaḥ pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­he­tu­tve '­bhi­dhī­ya­mā­ne '­pī­ti­.</p><p n="a_981 b_YA_34­7­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­7­,23~</span>atha vā yo 'yaṃ pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta uktaḥ sa ke­nā­bhi­prā­ye­ṇa­? kiṃ yathā dṛṣṭāntaḥ sā­dha­ka­s tathā pra­ti­dṛ­ṣṭā­nto 'pi sā­dha­kaḥ­? kiṃ vā yathā pra­ti­dṛ­ṣṭā­nto '­sā­dha­ka­s tathā dṛṣṭānto 'py a­sā­dha­ka iti? prācīne pakṣe "­pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­he­tu­tve nā­he­tu­r dṛ­ṣṭā­ntaḥ­"­. dṛ­ṣṭā­nta­va­t pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­sya hetutve '­bhyu­pa­ga­mya­mā­ne '­bhyu­pa­ga­taṃ tāvat tvayāpi dṛ­ṣṭā­nta­syā­ni­tya­tva­si­ddhau he­tu­tva­m­, tataś ca ta­trā­va­yoḥ saṃ­pra­ti­pa­ttiḥ saṃ­jā­te­ti siddho '­sma­tpa­kṣaḥ­. pra­ti­dṛ­ṣṭā­nte tv adyāpi vi­pra­ti­pa­ttiḥ­. dvitīye 'pi pakṣe pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­va­d dṛṣṭānto 'py a­sā­dha­ka iti bru­va­tā­bhyu­pa­ga­taṃ tāvat tvayāpi pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­syā­he­tu­tva­m­, dṛṣṭānte tu vi­cā­rya­m iti. evaṃ ca dṛ­ṣṭā­nta­syā­sā­dha­ka­tva­si­ddhau pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­sya hetutve '­bhi­dhī­ya­mā­ne­nā­he­tu­r dṛṣṭānta ity u­bha­ya­pa­kṣe 'pi sūtraṃ sa­mba­dhya­te­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­13­)</span> a­nu­tpa­tti­sa­maḥ</ab><p n="a_982 b_YA_34­8­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­8­,8~</span>"prāg utpatteḥ kā­ra­ṇā­bhā­vā­d a­nu­tpa­tti­sa­maḥ­"­. anityaḥ śabdaḥ kā­rya­tvā­d ity ukteḥ, paraḥ pra­tya­va­ti­ṣṭha­te — prāg utpatteḥ śa­bda­syā­ni­tya­tva­kā­ra­ṇaṃ kāryatvaṃ nāstīti nityaḥ prāptaḥ, nityasya co­tpa­tti­r a­nu­pa­pa­nne­ti­. a­nu­tpa­ttyā pra­tya­va­sthā­na­m a­nu­tpa­tti­sa­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nu­tpa­tti­sa­ma­syo­tta­ra­m</ab><p n="a_983 b_YA_34­8­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­8­,13~</span>a­syo­tta­ra­m — "­ta­thā­bhā­vā­d u­tpa­nna­sya kā­ra­ṇo­pa­pa­tte­r a­pra­ti­ṣe­dhaḥ­" . a­nu­tpa­nnaḥ khalu śabda eva nāsti kasya ni­tya­tvā­di­dha­rma­ś ci­ntye­ta­? utpanno hi śabdaḥ śabdo bha­va­ti­, tadā cā­ni­tya­tva­sā­dha­kaṃ kāraṇaṃ kā­rya­tva­m u­pa­pa­dya­te­. tasmān ni­tya­syo­tpa­tti­r a­nu­pa­pa­nne­ty ayam a­pra­ti­ṣe­dhaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­14­)</span> saṃ­śa­ya­sa­maḥ</ab><p n="a_984 b_YA_34­8­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­8­,18~</span>"­sā­mā­nya­dṛ­ṣṭā­nta­yo­r ai­ndri­ya­ka­tve samāne ni­tyā­ni­tya­sā­dha­rmyā­t saṃ­śa­ya­sa­maḥ­"­. saty api kṛ­ta­ka­tvā­khye hetau saṃ­śa­ya­kā­ra­ṇa­sa­dbhā­vā­c chabde saṃśayo na ni­va­rta­te­. saṃ­śa­ya­kā­ra­ṇaṃ ca sā­mā­nya­gha­ṭa­yo­r ni­tyā­ni­tya­yoḥ sā­dha­rmya­m ai­ndri­ya­ka­tva­m­, tad asti śabde. atha saṃ­śa­ya­kā­ra­ṇe saty api saṃśayo ne­ṣya­te­, tadā ni­śca­ya­kā­ra­ṇe saty api niścayo 'pi mā bhūd vi­śe­ṣā­bhā­vā­d iti saṃ­śa­ye­na pra­tya­va­sthā­naṃ saṃ­śa­ya­sa­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">saṃ­śa­ya­sa­ma­syo­tta­ra­m</ab><p n="a_985 b_YA_34­8­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­8­,25~</span>a­syo­tta­ra­m — "­sā­dha­rmyā­t saṃśaye na saṃśayo vai­dha­rmyā­d u­bha­ya­thā vā saṃśaye '­tya­nta­saṃ­śa­ya­pra­sa­ṅgaḥ­. ni­tya­tvā­na­bhyu­pa­ga­mā­c ca sā­mā­nya­syā­pra­ti­ṣe­dhaḥ­"­. sā­dha­rmyā­d ai­ndri­ya­ka­tvā­t saṃśaye 'pi vai­dha­rmyā­t kṛ­ta­ka­tvā­n na yuktaḥ saṃ­śa­yaḥ­, tasya vi­śe­ṣa­tvā­d atas ta­du­pa­la­mbhā­d a­ni­tya­ni­śca­ya e­vā­stu­. atha tato 'pi saṃśaya e­ve­ṣya­te­, tadā sā­dha­rmyā­d vai­dha­rmyā­d api saṃśaye '­bhyu­pa­ga­mya­mā­ne '­tya­nta­saṃ­śa­ya­pra­sa­ṅgaḥ­. kuto hy asau saṃśayo ni­va­rte­ta iti?</p><p n="a_986 b_YA_34­9­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­9­,4~</span>yac coktam — saty api kṛ­ta­ka­tve saṃ­śa­ya­kā­ra­ṇa­sa­dbhā­vā­c chabde saṃśayo na ni­va­rta­ta iti, tatrāha — ni­tya­tvā­na­bhyu­pa­ga­mā­d i­tyā­di­. sarvadā saṃ­śa­ya­ka­rtṛ­tvā­na­bhyu­pa­ga­mā­t sā­mā­nya­sye­ty arthaḥ. na hi śi­raḥ­pā­ṇyā­di­vi­śe­ṣa­da­rśa­ne 'py ū­rdhva­tva­sā­mā­nyā­t saṃśaya u­tpa­dya­mā­no dṛ­śya­te­. tasmād ayuktaḥ pra­ti­ṣe­dhaḥ­. saṃgrahe tv asyāpy a­na­bhi­dhā­naṃ vi­sta­ra­pa­ri­hā­rā­rtha­m­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­15­)</span> pra­ka­ra­ṇa­sa­maḥ</ab><p n="a_987 b_YA_34­9­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­9­,10~</span>"­u­bha­ya­sā­dha­rmyā­t pra­kri­yā­si­ddheḥ pra­ka­ra­ṇa­sa­maḥ­" . ubhayaṃ ca ta­tsā­dha­rmyaṃ co­bha­ya­sā­dha­rmyaṃ sā­dha­rmya­dva­ya­m ity arthaḥ. pra­kri­ya­ta iti prakriyā pakṣaḥ pra­ti­pa­kṣa­ś co­cya­te­. ta­trā­ni­tya­sā­dha­rmyā­t pa­kṣa­si­ddhiḥ­, ni­tya­sā­dha­rmyā­t tu pra­ti­pa­kṣa­si­ddhiḥ­. sā­dha­rmya­gra­ha­ṇa­m u­pa­la­kṣa­ṇā­rtha­m­. vai­dha­rmye­ṇā­pi sa­mā­na­m­.</p><p n="a_988 b_YA_34­9­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­9­,14~</span>u­bha­ya­vai­dha­rmyā­t pra­kri­yā­si­ddheḥ pra­ka­ra­ṇa­sa­ma iti. asyāpi sā­dha­rmya­vai­dha­rmya­sa­mā­bhyā­m u­kti­mā­tre­ṇa bhedaḥ. yadi tu vi­ru­ddhā­vya­bhi­cā­ri­va­t tri­rū­pe­ṇa sā­dha­rmye­ṇa pra­tya­va­sthā­naṃ pra­ka­ra­ṇa­sa­maḥ­, sā­dha­rmya­sa­ma­s tu sā­dha­rmya­mā­tre­ṇa pra­tya­va­sthā­na­m ity u­cya­te­; ta­dai­ta­d vai­la­kṣa­ṇya­m apy asti.</p><ab type="head" resp="YA">pra­ka­ra­ṇa­sa­ma­syo­tta­ra­m</ab><p n="a_989 b_YA_34­9­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­9­,19~</span>a­syo­tta­ra­m — "­pra­ti­pa­kṣā­t pra­ka­ra­ṇa­si­ddheḥ pra­ti­ṣe­dhā­nu­pa­pa­ttiḥ pra­ti­pa­kṣo­pa­pa­tteḥ­"­. dvi­tī­ya­pa­kṣā­pe­kṣa­yā pra­tha­ma­syā­tra pra­ti­pa­kṣa­tva­m­. tasmāt pra­ti­pa­kṣā­t pra­tha­ma­sā­dha­nā­t pra­ka­ra­ṇa­sya pra­tha­ma­pa­kṣa­sya siddheḥ. pra­ti­ṣe­dhā­nu­pa­pa­ttiḥ­, dvi­tī­ya­pa­kṣa­syā­nu­tthā­na­m ity arthaḥ. kutaḥ? pra­ti­pa­kṣo­pa­pa­tteḥ­. pra­tha­ma­sā­dha­na­sya ni­ra­va­dya­tvā­d ity arthaḥ.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­16­)</span> a­he­tu­sa­maḥ</ab><p n="a_990 b_YA_34­9­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 34­9­,25~</span>"­trai­kā­lyā­si­ddhe­r hetor a­he­tu­sa­maḥ­"­. hetuḥ sā­dha­na­m­, tat kiṃ sādhyāt pūrvaṃ? kiṃ vā pa­ścā­t­? uta yu­ga­pa­d iti? yadi pūrvaṃ sā­dha­na­m­, asati sādhye kasya ta­tsā­dha­na­m­? atha paścāt sā­dha­na­m­, pūrvaṃ sādhyaṃ katham utpannaṃ sādhanaṃ vinā? bha­vi­ṣya­da­vi­dya­mā­naṃ kathaṃ sā­dha­na­m­? atha yu­ga­pa­t sādhyaṃ sādhanaṃ ca, tathā kiṃ kasya sā­dha­na­m­? vi­dya­mā­na­tve­na dvayos tu­lya­tvā­d iti. hetur a­he­tu­nā na vi­śi­ṣya­ta ity eva pra­tya­va­sthā­na­m a­he­tu­sa­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">a­he­tu­sa­ma­syo­tta­ra­m</ab><p n="a_991 b_YA_35­0­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­0­,5~</span>a­syo­tta­ra­m — "na, hetutaḥ sā­dhya­si­ddheḥ­" . na hi nirvartyaṃ jñāpyaṃ vā kiṃcid api sādhyaṃ hetum a­nta­re­ṇa si­dhya­ti­, he­tu­ta­s tu mṛ­tpi­ṇḍa­ku­lā­lā­di­bhyaḥ pra­dī­pā­kṣa­dhū­mā­di­bhya­ś ca ghaṭādeḥ sādhyasya siddhir u­pa­la­bhya­te­. teṣām api trai­kā­lyā­si­ddheḥ sa­mā­na­tvā­d a­he­tu­tvaṃ prā­pta­m­, tataś ca sa­rva­he­tū­nā­m a­he­tu­tve prāpte na kaścit kvacit pra­va­rte­ta ni­va­rte­ta vety a­ndha­mū­kaṃ sa­rva­vyā­pā­ra­śū­nyaṃ ca jagat syāt, na caitad asti; tasmād dhetuta eva sā­dhya­si­ddhiḥ­. pū­rvā­pa­ra­sa­ha­bhā­vo 'pi ya­thā­da­rśa­na­m a­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ — tatra ni­rva­rta­ko hetuḥ sarvo 'pi sādhyāt prāg eva. jñā­pa­ka­s tu kaścit prāg, yathā — a­kṣā­rkā­di­r u­tpa­dya­mā­nā­nā­m­. kaścit pa­ścā­d­, yathā — dhū­ma­śa­bde­cchā­di­r da­ha­nā­kā­śā­tmā­dī­nā­m­. kaścit sa­ha­bhā­vī­; yathā — rūpādiḥ spa­rśā­dī­nā­m­. yo­gya­tā­m a­nu­mā­yā­sa­ty api sādhye sā­dha­na­vya­pa­de­śaḥ­, saty api ca sādhane sā­dhya­vya­pa­de­śaḥ kriyata iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­he­tu­sa­ma­syo­tta­rā­nta­ra­m</ab><p n="a_992 b_YA_35­0­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­0­,17~</span>"­pra­ti­ṣe­dhā­nu­pa­pa­tte­ś ca" . yo 'yaṃ pra­ti­ṣe­dhaḥ sa kiṃ pra­ti­ṣe­dhyā­t pū­rva­m­? kiṃ vā pa­ścā­t­? uta yu­ga­pa­d iti? yadi pū­rva­m­, tato 'sati pra­ti­ṣe­dhye­, kasyāyaṃ pra­ti­ṣe­dhaḥ­? atha pa­ścā­t­, asati pra­ti­ṣe­dhe­, kathaṃ pra­ti­ṣe­dhya­m­. atha yu­ga­pa­t­, tataḥ sā­dhye­ta­ra­yoḥ go­vi­ṣā­ṇa­yo­r iva pra­ti­ṣe­dha­pra­ti­ṣe­dhya­bhā­vā­nu­pa­pa­ttiḥ­. tad evaṃ trai­kā­lyā­si­ddheḥ pra­ti­ṣe­dhā­nu­pa­pa­ttiḥ­, ta­da­nu­pa­pa­ttau ca ni­ra­va­dyo hetuḥ siddha iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­17­)</span> a­rthā­pa­tti­sa­maḥ</ab><p n="a_993 b_YA_35­0­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­0­,24~</span>"­a­rthā­pa­tti­taḥ pra­ti­pa­kṣa­si­ddhe­r a­rthā­pa­tti­sa­maḥ­" . yady a­ni­tya­sā­dha­rmyā­t kā­rya­tvā­d anityaḥ śabda iṣyate 'rthād āpannaṃ ni­tya­sā­dha­rmyā­n nitya iti, asti ca śabdasya ni­tye­nā­pi sā­dha­rmya­m a­spa­rśa­tva­m­. evaṃ vai­dha­rmya­pra­yo­ge 'py a­rthā­pa­ttyā pra­tya­va­sthā­naṃ dra­ṣṭa­vya­m­. asyāpi sā­dha­rmya­vai­dha­rmya­sa­mā­bhyā­m u­kti­mā­tre­ṇa bhedaḥ. atha vā sā­dha­rmye­ṇo­pa­saṃ­hā­re sā­dha­rmye­ṇai­va pra­tya­va­sthā­naṃ sā­dha­rmya­sa­maḥ — yady a­ni­tya­sā­dha­rmyā­d anityaḥ śabdaḥ, arthād ā­pa­nna­m — ni­tya­sā­dha­rmyā­n nitya iti. vai­dha­rmye­ṇo­pa­saṃ­hā­re vai­dha­rmye­ṇai­va pra­tya­va­sthā­naṃ vai­dha­rmya­sa­maḥ — yadi ni­tya­vai­dha­rmyā­d anityaḥ śabdaḥ, arthād ā­pa­nna­m — a­ni­tya­vai­dha­rmyā­n nityaḥ śabda iti. vai­dha­rmye­ṇo­pa­saṃ­hā­re 'pi sā­dha­rmye­ṇa pra­tya­va­sthā­na­m a­rthā­pa­tti­sa­ma ity ataḥ sva­rū­pa­bhe­do 'sti.</p><ab type="head" resp="YA">a­rthā­pa­tti­sa­ma­syo­tta­ra­m</ab><p n="a_994 b_YA_35­1­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­1­,11~</span>a­syo­tta­ra­m — "­a­nu­kta­syā­rthā­pa­tteḥ pa­kṣa­hā­ne­r u­pa­pa­tti­r a­nu­kta­tvā­t­" . a­nu­kta­sya ni­tya­tva­pa­kṣa­syā­rthā­pa­tti­taḥ siddhim icchataḥ pakṣasya ni­tya­tva­sya hāniḥ prā­pno­ti­. ka­smā­t­? pa­kṣa­hā­ne­r a­nu­kta­tvā­t­. na cā­rthā­pa­tte­r itthaṃ sva­rū­pa­m­, kiṃ tarhi? yena vinā ya­nno­pa­pa­dya­te ta­da­nu­pa­pa­dya­mā­naṃ ta­tka­lpa­ya­d a­rthā­pa­tti­r u­cya­te­. na ca ni­tya­sā­dha­rmyā­n ni­tya­tva­si­ddhiṃ vi­nā­ni­tya­tva­si­ddhi­r no­pa­pa­dya­te­, yena sā tāṃ ka­lpa­ye­t­. "­a­nai­kā­nti­ka­tvā­c cā­rthā­pa­tteḥ­"­. yā ceyaṃ vā­kyā­rtha­vi­pa­rya­ye­ṇai­vā­rthā­pa­ttiḥ­, sā khalv a­nai­kā­nti­kī­, na hi ghanasya grāvṇaḥ pa­ta­na­m ity ukte 'rthād ā­pa­dya­te — dra­vā­ṇā­m a­pā­ma­pa­ta­na­m iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­18­)</span> a­vi­śe­ṣa­sa­maḥ</ab><p n="a_995 b_YA_35­1­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­1­,20~</span>"­e­ka­dha­rmo­pa­pa­tte­r a­vi­śe­ṣe sa­rvā­vi­śe­ṣa­pra­sa­ṅgā­t sa­dbhā­vo­pa­pa­tte­r a­vi­śe­ṣa­sa­maḥ­" . yadi gha­ṭa­śa­bda­yo­r ekasya dharmasya kā­rya­tvā­khya­syo­pa­pa­tte­r a­ni­tya­tve — nā­vi­śe­ṣa i­ṣya­te­. nanv evaṃ tarhi sa­rva­bhā­vā­nā­m apy a­vi­śe­ṣaḥ pra­sa­jya­te­, sa­dbhā­vā­khya­syai­ka­dha­rma­sya sa­rva­tro­pa­pa­tte­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­vi­śe­ṣa­sa­ma­syo­tta­ra­m</ab><p n="a_996 b_YA_35­1­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­1­,25~</span>ta­tre­da­m ucyate — yadi sa­rva­bhā­vā­nāṃ sa­rva­thai­vā­vi­śe­ṣaḥ sā­dhya­te­, tadā pra­tya­kṣā­di­vi­ro­dhaḥ­. atha yena ke­na­ci­d a­vi­śe­ṣaḥ­, tadā pra­me­ya­tvā­di­nā sa­rve­ṣā­m a­vi­śe­ṣā­bhyu­pa­ga­mā­t si­ddha­sā­dha­na­m­. atha ni­tya­tve­nā­ni­tya­tve­na vā sa­rve­ṣā­m a­vi­śe­ṣa­s tadāpy a­nu­mā­nā­di­nā vi­ro­dha­s tad āha — "­kva­ci­t ta­ddha­rmo­pa­pa­tteḥ kvacic cā­nu­pa­pa­tteḥ pra­ti­ṣe­dhā­bhā­vaḥ­"­. kvacid ghaṭādau ta­ddha­rma­syā­ni­tya­tva­syo­pa­pa­tteḥ pra­mā­ṇe­no­pa­la­bdheḥ­, kvacid ā­kā­śā­dau vā­nu­pa­pa­tteḥ pra­mā­ṇa­tā­nu­pa­la­bdheḥ­, pra­ti­ṣe­dhā­bhā­vaḥ sa­rvā­vi­śe­ṣa­pra­sa­ṅgā­bhā­va iti. athavā kvacid a­ni­tya­tvā­dau ta­tsā­dha­ka­sya dharmasya kā­rya­tvā­de­r he­tu­tve­no­pa­pa­tteḥ sa­mbha­vā­t­. kvacic ca sa­rvā­vi­śe­ṣe ca sa­dbhā­va­syā­nya­sya vā dharmasya he­tu­tve­nā­nu­pa­pa­tte­r a­sa­mbha­vā­t pra­ti­ṣe­dhā­bhā­va iti pū­rva­va­t­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­19­)</span> u­pa­pa­tti­sa­maḥ</ab><p n="a_997 b_YA_35­2­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­2­,10~</span>"­u­bha­ya­kā­ra­ṇo­pa­pa­tte­r u­pa­pa­tti­sa­maḥ­" . yady a­ni­tya­tva­kā­ra­ṇo­pa­pa­tteḥ śa­bda­syā­ni­tya­tva­m i­ṣya­te­, nanv evaṃ ni­tya­tva­kā­ra­ṇa­syā­spa­rśa­tva­syo­pa­pa­tte­r ni­tya­tva­m api kin ne­ṣya­te­? ity u­pa­pa­ttyā pra­tya­va­sthā­na­m u­pa­pa­tti­sa­maḥ­, na hy atra viśeṣo '­stī­ti­. sā­dha­rmya­vai­dha­rmya­sa­mā­bhyā­m asyāpy u­kti­mā­tra­bhe­daḥ­, na va­stu­bhe­daḥ­. u­kti­bhe­dā­d a­na­nta­tva­pra­sa­ṅga iti cet, a­bhyu­pa­ga­mā­d a­do­ṣaḥ­, pra­pa­ñco­dā­ha­ra­ṇā­rtha­tvā­t sūtrāṇāṃ pra­ti­sa­mā­dhā­na­pra­kā­ra­vyu­tpa­ttya­rtha­tvā­c ceti.</p><ab type="head" resp="YA">u­pa­pa­tti­sa­ma­syo­tta­ra­m</ab><p n="a_998 b_YA_35­2­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­2­,17~</span>a­syo­tta­ra­m — "­u­pa­pa­tti­kā­ra­ṇā­nu­jñā­nā­d a­pra­ti­ṣe­dhaḥ­"­. u­bha­ya­kā­ra­ṇo­pa­pa­tte­r iti bru­va­tā­nu­jñā­taṃ tāvad a­ni­tya­tva­kā­ra­ṇo­pa­pa­tte­r a­ni­tya­tva­m a­nu­jñā­ta­sya ca pra­ti­ṣe­dho na yuktaḥ. na cā­smā­bhi­r u­bha­ya­kā­ra­ṇo­pa­pa­tti­r a­bhyu­pa­ga­mya­te ye­nā­smā­kaṃ vyāghātaḥ prasaṅgo vā co­dya­te­. a­spa­rśa­tva­syā­kā­ra­ṇa­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­20­)</span> u­pa­la­bdhi­sa­maḥ</ab><p n="a_999 b_YA_35­2­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­2­,22~</span>"­ni­rdi­ṣṭa­kā­ra­ṇā­bhā­ve 'py u­pa­la­mbhā­d u­pa­la­bdhi­sa­maḥ­" . pṛ­thi­vyā­di­ṣu kā­rya­tva­si­ddha­ye ni­rdi­ṣṭa­sya sā­va­ya­va­tvā­khya­sya kā­ra­ṇa­syā­bhā­ve 'pi buddhyādau kā­rya­tva­m u­pa­la­bdha­m ity arthato '­pra­yo­ja­ko 'yaṃ hetuḥ, u­pa­la­bdhyā pra­tya­va­sthā­na­m u­pa­la­bdhi­sa­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">u­pa­la­bdhi­sa­ma­syo­tta­ra­m</ab><p n="a_1000 b_YA_35­2­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­2­,27~</span>"­sa­pa­kṣai­ka­de­śa­syā­pi dhū­mā­de­r ga­ma­ka­tva­da­rśa­nā­d a­pra­ti­ṣe­dhaḥ­" sa­pa­kṣai­ka­de­śa­śa­bde­nā­tra hetur u­pa­ca­ri­taḥ sthānān ni­mi­ttā­n ma­ñca­śa­bda­va­t­. atha vā sa­pa­kṣa­syai­ka­de­śo ya­syā­sā­v ity evaṃ ba­hu­vrī­hiḥ­. na khalv a­pra­yo­ja­ko nāma he­tvā­bhā­so '­si­ddhā­di­bhyo 'sti. ta­dvyā­va­rta­ka­la­kṣa­ṇā­bhā­vā­t­. sa­pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tti­tvaṃ ca dhū­mā­di­he­tu­ṣv apy asti. nāpi bhā­gā­si­ddha­tva­m e­vā­trā­pra­yo­ja­ka­tva­m­, bu­ddhyā­de­r a­pa­kṣa­tvā­t­, na hi buddhyādau sā­va­ya­va­tve­na kāryatvaṃ sā­dha­yi­tu­m i­ṣṭa­m­. evaṃ tarhi buddhyādeḥ kā­rya­tva­si­ddhi­r na syād ata āha — "­kā­ra­ṇā­nta­rā­d api ta­ddha­rmo­pa­pa­tte­r a­pra­ti­ṣe­dhaḥ­"­. yathā ni­rdhū­ma­syā­gne­r nā­si­ddhi­r eva, pra­tya­kṣa­to li­ṅgā­nta­rā­c ca ta­tsi­ddheḥ­, tathā kā­rya­tva­syā­pi pra­mā­ṇā­nta­rā­d api siddher na buddhyādau ta­tsi­ddhi­pra­ti­ṣe­dhaḥ­. kiṃ punar atra pra­mā­ṇa­m­? tad ucyate — kāryaṃ bu­ddhyā­di­ka­m a­nu­pa­la­bdhi­kā­ra­ṇe­ṣv asatsu prāg ūrdhvaṃ cā­nu­pa­la­bdheḥ­, pa­ṭā­di­va­d iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­21­)</span> a­nu­pa­la­bdhi­sa­maḥ</ab><p n="a_1001 b_YA_35­3­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­3­,19~</span>"­ta­da­nu­pa­la­bdhe­r a­nu­pa­la­mbhā­d a­bhā­va­si­ddhau ta­dvi­pa­rī­to­pa­pa­tte­r a­nu­pa­la­bdhi­sa­maḥ­"­. tasya bu­ddhyā­di­kā­rya­sya yā­nu­pa­la­bdhiḥ­, sāpi no­pa­la­bhya­te­. yady u­pa­la­bhye­ta­, ta­do­pa­la­bdhi­r eva syād ato '­nu­pa­la­mbhā­t ta­syā­nu­pa­la­bdhe­r a­bhā­va­si­ddhi­s tatsiddhau cā­nu­pa­la­bdhi­r vi­pa­rī­tā bu­ddhyā­de­r u­pa­la­bdhi­r u­pa­pa­dya­te­. tataḥ prāg ūrdhvam api buddhyādeḥ sadbhāvaḥ se­tsya­tī­ty a­bhi­prā­yaḥ­. na cātra viśeṣo 'sti. buddhyādeḥ prāg a­nu­pa­la­bdhi­r a­bhā­va­m sā­dha­ya­ti­, na tu ta­da­nu­pa­la­bdhe­r a­nu­pa­la­mbha iti. a­nu­pa­la­bdhyā pra­tya­va­sthā­na­m a­nu­pa­la­bdhi­sa­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nu­pa­la­bdhi­sa­ma­syo­tta­ra­m</ab><p n="a_1002 b_YA_35­3­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­3­,27~</span>a­tro­tta­ra­m — "­a­nu­pa­la­mbhā­tma­ka­tvā­d a­nu­pa­la­bdhi­r a­he­tuḥ­" . nāstīti jñānam a­nu­pa­la­bdhiḥ­. sā ta­tsva­bhā­va­ta­yai­va pra­tyā­tma­ve­dyā­ta­s ta­da­nu­pa­la­bdhe­r a­nu­pa­la­bdhi­r a­si­ddhe­ty a­bhi­prā­yaḥ­. yadāpy u­pa­la­bdhya­bhā­vo '­nu­pa­la­bdhi­s tadāpy u­pa­la­bdhya­bhā­va­sya pra­tyā­tma­ve­dya­tvā­t ta­da­nu­pa­la­bdhi­r a­si­ddhā­. tathā hi su­kha­jñā­naṃ me nāsti su­kha­jñā­na­m ahaṃ no­pa­la­bha ity a­nu­pa­la­mbha­tve­nai­va saṃ­ve­dya­te 'ta e­vo­pa­la­bhya­mā­na­tvā­d u­pa­la­bdhi­tvaṃ nā­śaṃ­ka­nī­ya­m­, na hi yathā vi­dhi­mu­khe­no­tpa­dya­mā­no­pa­la­bdhiḥ saṃ­ve­dya­te­, ta­thā­nu­pa­la­bdhi­r a­pī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­22­)</span> a­ni­tya­sa­maḥ</ab><p n="a_1003 b_YA_35­4­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­4­,7~</span>"­sā­dha­rmyā­t tu­lya­dha­rmo­pa­pa­tteḥ sa­rvā­ni­tya­tva­pra­sa­ṅgā­d a­ni­tya­sa­maḥ­" . a­ni­tye­na ghaṭena sā­dha­rmyā­d anityaḥ śabda iti bruvataḥ sa­rva­bhā­vā­nā­m a­ni­tya­tvaṃ pra­sa­jya­te­. asti hi ghaṭena sādharmyaṃ sa­rva­bhā­vā­nā­m a­sti­tvā­di­. na cātra viśeṣo 'sti yena gha­ṭa­sā­dha­rmyā­c cha­bda­syai­vā­ni­tya­tva­m­, na sa­rva­bhā­vā­nā­m iti. a­ni­tya­tve­na pra­tya­va­sthā­na­m a­ni­tya­sa­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">a­ni­tya­sa­ma­syo­tta­ra­m</ab><p n="a_1004 b_YA_35­4­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­4­,13~</span>a­vi­śe­ṣa­sa­mā­da­syo­kti­bhe­dā bhedas tena ta­tro­kta­m u­tta­ra­m atrāpi dra­ṣṭa­vya­m­. vyu­tpa­ttya­rtha­m anyad apy āha — "­sā­dha­rmyā­d asiddheḥ pra­ti­ṣe­dhā­si­ddhiḥ pra­ti­ṣe­dhya­sā­dha­rmyā­t­"­. sa­rva­ni­tya­tva­pra­sa­ṅgaḥ kim arthaṃ co­dya­te­? na hi sa­rvā­ni­tya­tva­pra­sa­ktau śa­bda­syā­ni­tya­tvaṃ na si­dhya­ti­. atha yato '­ti­pra­sa­ṅga­s tato '­rtha­si­ddhi­r neṣṭā, yathā va­ca­na­mā­trā­d iti, nanv evaṃ saty a­sā­dha­ke­na va­ca­na­mā­tre sā­dha­rmyā­t tvayā śa­bdā­ni­tya­tva­he­to­r a­si­ddhi­r iṣṭā. tataḥ kim? a­thā­sā­dha­ke­na sā­dha­rmyā­d dhe­tva­si­ddhe­r a­bhyu­pa­ga­me tva­du­kta­sya pra­ti­ṣe­dha­syā­py asiddhiḥ prā­pno­ti­. ka­smā­t­? pra­ti­ṣe­dhye­nā­sā­dha­ke­na sā­dha­rmyā­d asti hi pra­ti­ṣe­dhye­na pra­ti­ṣe­dha­sya sā­dha­rmya­m a­bhi­dhe­ya­tvā­di­. tasmād ayuktaḥ pra­ti­ṣe­dha iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­23­)</span> ni­tya­sa­maḥ</ab><p n="a_1005 b_YA_35­4­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­4­,23~</span>"­ni­tya­m a­ni­tya­bhā­vā­d anitye ni­tya­tvo­pa­pa­tte­r ni­tya­sa­maḥ­"­. a­ni­tya­tva­dha­rma­sya nityaṃ sarvadā sa­dbhā­vā­d dharmiṇo 'pi śabdasya sarvadā sadbhāvaḥ prā­pno­ti­. anyathā katham asati dharmiṇi dharmaḥ syāt? dharmiṇo 'pi sarvadā vya­va­sthā­ne nā­ni­tya­tva­m­. a­thā­ni­tya­tva­dha­rmaḥ sarvadā nāsti, tathāpy a­ni­tya­tvā­bhā­vā­n nityaḥ śabda iti ni­tya­tve­na pra­tya­va­sthā­naṃ ni­tya­sa­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">ni­tya­sa­ma­syo­tta­ra­m</ab><p n="a_1006 b_YA_35­4­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­4­,29~</span>a­tro­tta­ra­m — "­pra­ti­ṣe­dhye nityam a­ni­tya­bhā­vā­d anitye ni­tya­tvo­pa­pa­tteḥ pra­ti­ṣe­dhā­bhā­vaḥ­"­. pra­ti­ṣe­dhye śabde nityam a­ni­tya­bhā­vā­d iti bru­va­tā­bhyu­pa­ga­taṃ śa­bda­syā­ni­tya­tva­m­. tataś cā­ni­tya­tvo­pa­pa­tteḥ pra­ti­ṣe­dho na yuktaḥ. a­thā­ni­tya­tvaṃ śabde nā­bhyu­pa­ga­mya­te­, tathāpi nityam a­ni­tya­bhā­vā­d ity asya hetor a­si­ddha­tvā­d ayuktaḥ pra­ti­ṣe­dhaḥ­. atha mataṃ nā­ni­tya­tvaṃ mayā pra­ti­ṣi­dhya­te­, kiṃ tu ni­tya­tva­m astīty u­pa­pā­dya­te­, tad apy a­yu­kta­m ity āha — "­ni­tyā­ni­tya­vi­ro­dhā­c ca". na hi vi­dhi­pra­ti­ṣe­dhā­v ekatra sa­mbha­va­taḥ­. sambhave hi dṛ­ṣṭā­dṛ­ṣṭa­pha­lā­na­rtha­prā­pti­pa­ri­hā­rā­rthi­nāṃ sā­dha­na­vi­śe­ṣe­ṣu pra­vṛ­tti­ni­vṛ­tti­ni­ya­mo na syāt. pra­dhvaṃ­sa­ś cā­ni­tya­tva­m­, na tasmin sati śa­bda­sa­dbhā­va iti. nanv evaṃ sati śa­bda­kā­le pra­dhvaṃ­sā­bhā­vā­n nityatvaṃ prā­pta­m­, na; bhā­vi­na­s ta­ddha­rma­tvā­d bhāvī nāśo '­ni­tya­te­ṣya­te­. yasya hi nāśo bha­vi­ṣya­ti ta­da­ni­tya­m ity u­cya­te­, nā­śa­yo­gya­tā­, vā­ni­tya­tā yo­gya­tai­vā­tro­pa­cā­re­ṇa pra­dhvaṃ­sa­śa­bde­no­kte­ti­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­24­)</span> kā­rya­sa­maḥ</ab><p n="a_1007 b_YA_35­5­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­5­,19~</span>"­pra­ya­tna­kā­ryā­ne­ka­tvā­t kā­rya­sa­maḥ­"­. va­rṇā­tma­kaḥ śabdo 'nityaḥ pra­ya­tnā­na­nta­rī­ya­ka­tvā­t­, gha­ṭa­va­d ity ukte paraḥ pra­tya­va­ti­ṣṭha­te — pra­ya­tna­kā­ryā­ne­ka­tvā­d iti. pra­ya­tnā­na­nta­raṃ gha­ṭā­dī­nāṃ janma dṛ­ṣṭa­m­, vya­va­hi­tā­nāṃ tu vya­va­dhā­nā­po­hā­d a­bhi­vya­kti­ś ca. tatra na jñāyate — kiṃ pra­ya­tnā­naṃ­ta­ra­m ā­tma­lā­bhaḥ śa­bda­sya­, āho svid a­bhi­vya­kti­r iti? na cātra viśeṣo 'sti yena śabdasya pra­ya­tnā­na­nta­ra­m ā­tma­lā­bha eveti ni­ścī­ya­te­. kā­rya­bhe­de­na pra­tya­va­sthā­naṃ kā­rya­sa­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">kā­rya­sa­ma­syo­tta­ra­m</ab><p n="a_1008 b_YA_35­5­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­5­,26~</span>a­syo­tta­ra­m — "­kā­ryā­nya­tve pra­ya­tnā­he­tu­tva­m a­nu­pa­la­bdhi­kā­ra­ṇo­pa­pa­tteḥ­"­. yatra hy a­nu­pa­la­bdhi­kā­ra­ṇaṃ vya­va­dhā­nā­dy u­pa­pa­dya­te­, tatra kā­ryā­nya­tve '­bhi­vya­kti­vya­ti­ri­kte janmani pra­ya­tna­syā­he­tu­tvaṃ yu­kta­m­, na ca śa­bda­syā­nu­pa­la­bdhi­kā­ra­ṇaṃ vya­va­dhā­nā­di kiṃcid u­pa­la­bhya­te­. tasmāc cha­bdā­tma­lā­bhe pra­ya­tna­sya nā­he­tu­tva­m iti. atha vā kā­ryā­nya­tve ja­nma­vya­ti­ri­ktā­yāṃ śa­bda­syā­bhi­vya­ktau pra­ya­tnā­he­tu­tvaṃ kasmād a­nu­pa­la­bdhi­kā­ra­ṇo­pa­pa­tte­r a­bhi­vya­kti­he­tu­tvaṃ yato 'nyatra dṛṣṭam ity a­dhyā­hā­rya­m­, na śa­bda­syā­nu­pa­la­bdhi­kā­ra­ṇaṃ kiṃcid asti yena pra­ya­tnā­d a­bhi­vya­ktiḥ syāt. api ca pra­ya­tna­sya tī­vra­ma­ndā­di­bhā­vā­c chabdasya ta­thā­bhā­va u­tpa­tti­pa­kṣa eva yu­jya­te­, na hi mahatā pra­ya­tne­na vya­jya­mā­na­m alpaṃ su­va­rṇā­di ma­ha­dbha­va­ti­. tasmād i­cchā­pra­ya­tna­dha­rmā­nu­vi­dhā­yi­tvā­c chabdasya ve­go­tkṣe­pa­ṇā­di­va­d u­tpa­tti­r eva pra­ya­tnā­na­nta­raṃ śa­bda­sye­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">u­kta­jā­tī­nāṃ jā­tya­nta­ro­pa­la­kṣa­ṇa­tva­m</ab><p n="a_1009 b_YA_35­6­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­6­,6~</span>etena jā­ti­bhe­da­pra­pa­ñcā­bhi­dhā­ne­na ta­ddū­ṣa­ṇa­pra­kā­rā­ś ca su­khe­nai­va vyu­tpā­di­tā bha­va­nti­. yady anye 'pi jā­ti­bhe­dāḥ santi, kasmān no­dā­hri­ya­nte­? sa­rve­ṣā­m u­dā­ha­rtu­m a­śa­kya­tvā­t­. ka­smā­t­? sarvāṇi jā­tyu­tta­rā­ṇy u­dā­ha­rtu­n na śa­kya­nte­, ā­na­ntyā­t­. na cā­na­nta­tvā­bhyu­pa­ga­me sū­tra­vi­ro­dhaḥ­, sū­trā­ṇā­m apy u­dā­ha­ra­ṇā­rtha­tvā­t­. kuta etad gamyate — sū­trā­ṇā­m u­dā­ha­ra­ṇā­rtha­tva­m eva, na punar e­tā­va­nta eva jā­ti­bhe­dā ity a­va­dhā­ra­ṇā­rtha­tva­m iti ga­mya­te­? jā­tya­nta­re­ṇa pū­rva­pa­kṣa­ka­ra­ṇā­t­. yady a­va­dhā­ra­ṇaṃ vi­va­kṣi­taṃ syāt tadā sū­tra­kā­raḥ pū­rva­pa­kṣaṃ kurvaṃś ca­tu­rviṃ­śa­ti­vya­ti­ri­ktāṃ jātiṃ na brū­yā­t­. uktaṃ ca jā­tya­nta­raṃ yathā —</p><ab type="head" resp="YA">a­na­nya­sa­maḥ</ab><p n="a_1010 b_YA_35­6­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­6­,15~</span>"­a­nya­d a­nya­smā­d a­na­nya­tvā­d a­na­nya­d ity a­nya­tā­bhā­vaḥ­" <ref type="note-up">1</ref>. śa­bdā­ni­tya­tva­pa­rī­kṣā­yā­m "­a­bhyā­sā­t­" iti pū­rva­pa­kṣaṃ kṛtvā "­nā­nya­tve 'py a­bhyā­so­pa­cā­rā­t­" ity anena dū­ṣi­ta­vā­n­. punaḥ pū­rva­pa­kṣa­vā­dy āha — yad idam anyad ity u­cya­te­, kim ātmano 'nyad u­tā­na­nya­d iti? yady anyat ta­dā­tma­hā­nā­n nāsty eva. a­thā­na­nya­t ta­dā­na­nya­tvā­d e­vā­nya­n na bha­va­tī­ty a­nya­tā­bhā­vaḥ — e­ṣā­na­nya­sa­mā jātiḥ.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> (­N­S­ū 2­.­2­.­31­) </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">saṃ­pra­ti­pa­tti­sa­maḥ</ab><p n="a_1011 b_YA_35­6­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­6­,22~</span>tathā "­vi­pra­ti­pa­ttau ca saṃ­pra­ti­pa­tteḥ­" iti. yadi na vi­pra­ti­pa­ttiḥ sa­mpra­tī­ya­te­, ta­dā­stī­ti kathaṃ vetsi? atha sa­mpra­tī­ya­te­, tadāpi sa­mpra­tī­ya­ta iti sa­mpra­ti­pa­tti­r eva, sā na vi­pra­ti­pa­ttiḥ­. atha vā yadi tadartho na sa­mpra­tī­ya­te­, tadā mle­ccha­bhā­ṣā­va­d a­pra­tī­tā­rtha­tvā­n na saṃ­śa­ya­he­tuḥ­. atha sa­mpra­tī­ya­te 'rthaḥ, tathāpi svārthaṃ sa­mpra­tyā­ya­ya­ntī sa­mra­ti­pa­tti­r eva — ity eṣā sa­mpra­ti­pa­tti­sa­mā jātiḥ.</p><ab type="head" resp="YA">vya­va­sthā­sa­maḥ</ab><p n="a_1012 b_YA_35­6­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­6­,29~</span>"­a­vya­va­sthā­tma­ni vya­va­sthi­ta­tvā­c cā­vya­va­sthā­yāḥ­"­. atra ṣa­ṣṭhī­vi­va­kṣā­yā­m abhāva ity a­dhyā­hā­rya­m­, pa­ñca­mī­vi­va­kṣā­yāṃ na saṃśaya iti. yady a­vya­va­sthā­tma­ni na vya­va­sthi­tā­, ta­dā­tma­hā­nā­n nāsty eva. a­thā­tma­ni vya­va­sthi­tā­, tadāpi vya­va­sthā­nā­d vya­va­sthai­ve­ya­m — iti vya­va­sthā­sa­mā jātiḥ. tasmān na ca­tu­rviṃ­śa­ti­r evety a­va­dhā­ra­ṇaṃ sū­tra­kā­ra­sya vi­va­kṣi­ta­m­, a­nya­nya­sa­mā­dī­nāṃ co­tta­ra­m — "­ni­mi­ttā­nta­rā­t saṃ­jñā­nta­re saṃ­yo­jya­mā­ne 'rthe ta­thā­bhā­va­sya ni­rā­ka­rtu­m a­śa­kya­tvā­d­" iti. na hi kārye kā­ryā­nta­ra­ja­na­ka­tve­na kā­ra­ṇa­śa­bde saṃ­yo­jya­mā­ne kāryatvaṃ ni­va­rta­te­. nāpi kāraṇe ca svā­tmā­kā­śā­dya­ja­na­ka­tve­nā­kā­ra­ṇa­śa­bde saṃ­yo­jya­mā­ne sva­kā­rya­kā­ra­ṇa­tvaṃ ni­va­rta­ta iti.</p><ab type="head" resp="YA">ni­gra­ha­sthā­na­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1013 b_YA_35­7­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­7­,14~</span>uktā jā­ti­bhe­dāḥ­. a­the­dā­nīṃ ni­gra­ha­sthā­nā­ny u­cya­nte­. tāny api vi­pra­ti­pa­ttya­pra­ti­pa­ttyo­r vi­ka­lpā­n na saṃ­khyā­tā­nī­ty ataḥ saṃ­kṣe­pa­to vyu­tpā­dya­nte — "<span ana="no-in-brackets">(1)</span> pra­ti­jñā­hā­niḥ­, <span ana="no-in-brackets">(2)</span> pra­ti­jñā­nta­ra­m­, <span ana="no-in-brackets">(3)</span> pra­ti­jñā­vi­ro­dhaḥ­, <span ana="no-in-brackets">(4)</span> pra­ti­jñā­saṃ­nyā­saḥ­, <span ana="no-in-brackets">(5)</span> he­tva­nta­ra­m­, <span ana="no-in-brackets">(6)</span> a­rthā­nta­ra­m­, <span ana="no-in-brackets">(7)</span> ni­ra­rtha­ka­m­, <span ana="no-in-brackets">(8)</span> a­vi­jñā­tā­rtha­m­, <span ana="no-in-brackets">(9)</span> a­pā­rtha­ka­m­, <span ana="no-in-brackets">(­10­)</span> a­prā­pta­kā­la­m­, <span ana="no-in-brackets">(­11­)</span> nyū­na­m­, <span ana="no-in-brackets">(­12­)</span> a­dhi­ka­m­, <span ana="no-in-brackets">(­13­)</span> pu­na­ru­kta­m­, <span ana="no-in-brackets">(­14­)</span> a­na­nu­bhā­ṣa­ṇa­m­, <span ana="no-in-brackets">(­15­)</span> a­jñā­na­m­, <span ana="no-in-brackets">(­16­)</span> a­pra­ti­bhā­, <span ana="no-in-brackets">(­17­)</span> vi­kṣe­paḥ­, <span ana="no-in-brackets">(­18­)</span> ma­tā­nu­jñā­, <span ana="no-in-brackets">(­19­)</span> pa­rya­nu­yo­jyo­pe­kṣa­ṇa­m­, <span ana="no-in-brackets">(­20­)</span> ni­ra­nu­yo­jyā­nu­yo­gaḥ­, <span ana="no-in-brackets">(­21­)</span> a­pa­si­ddhā­ntaḥ­, <span ana="no-in-brackets">(­22­)</span> he­tvā­bhā­sā­ś ca ni­gra­ha­sthā­nā­ni­" iti. vi­pra­ti­pa­ttya­pra­ti­pa­tti­li­ṅga­tve­na vā­kyā­tma­kā­nā­m api pra­ti­jñā­hā­nyā­dī­nāṃ pa­rā­ja­ya­ni­mi­tta­tvā­n ni­gra­ha­sthā­na­tva­m uktam iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(1)</span> pra­ti­jñā­hā­niḥ</ab><p n="a_1014 b_YA_35­7­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­7­,25~</span>tatra "­pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­dha­rmā­bhya­nu­jñā sva­dṛ­ṣṭā­nte pra­ti­jñā­hā­niḥ­"­. yadi sva­dṛ­ṣṭā­nte ghaṭādau pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­syā­kā­śā­de­r dharmaṃ ni­tya­tva­m a­nu­jā­nā­ti­, tadā dṛ­ṣṭā­nta­sya sā­dhya­vi­ka­la­tva­m eva ni­gra­ha­ni­mi­ttaṃ syāt, na pra­ti­jñā­hā­niḥ­. atha matam — pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­dha­rmā­nu­jñā­nā­t sva­dṛ­ṣṭā­ntaṃ ja­hā­ti­, dṛṣṭāntaṃ ca jahan ni­ga­ma­nā­nta­m eva pakṣaṃ ja­hā­tī­ti pra­ti­jñā­hā­ni­r ity u­cya­te­, dṛ­ṣṭā­nta­hā­ni­r eva tarhy u­pa­cā­re­ṇa pra­ti­jñā­hā­ni­r ity u­kte­ti­, naiṣa doṣaḥ, pa­kṣa­syā­tra dṛ­ṣṭā­nta­śa­bde­nā­bhi­dhā­nā­t­. ka­tha­m­? "­dṛ­ṣṭa­ś, pra­ti­pa­kṣa­s tu pra­ti­dṛ­ṣṭā­ntaḥ­" — iti ta­mo­riḥ­. vayaṃ tu brūmaḥ — sā­dha­nā­dhi­ka­ra­ṇa­tvā­di­sā­dha­rmyā­t pakṣo 'tra dṛ­ṣṭā­nta­śa­bde­no­pa­ca­ri­taḥ­. sa­ha­ca­ra­ṇā­di­sū­tre '­syo­pa­cā­ra­ni­mi­tta­syā­na­bhi­dhā­nā­d a­yu­kta­m iti cet, na; u­dā­ha­ra­ṇā­rtha­tvā­t­. na hi ta­trā­va­dhā­ra­ṇa­m asti, a­nya­thā­py u­pa­cā­ra­pra­vṛ­tteḥ — siṃho mā­ṇa­va­kaḥ­, agnir vaṭuḥ, sa­mu­dra­s ta­ḍā­gaḥ­, grā­mai­ka­de­śe 'pi dagdhe grāmo dagdha ity e­va­mā­di­. pra­yo­ja­nā­bhā­vā­d a­nu­pa­cā­ra iti cet, na; pra­yo­ja­nā­bhā­ve 'py u­pa­cā­ra­sya dṛ­ṣṭa­tvā­t — yaṣṭikā bhuṅkte, mañcāḥ kro­śa­ntī­tyā­di­. asti cātra pra­yo­ja­na­m — pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­dha­rmā­na­bhyu­pa­ga­me 'pi pra­ti­jñā­ta­m arthaṃ tyajataḥ pra­ti­jñā­hā­ni­r e­ve­ti­. pra­ti­dṛ­ṣṭā­nta­sya yo dharmaḥ sā­dhya­vi­ro­dhī­, taṃ sādhye svapakṣe '­nu­jā­na­taḥ pra­ti­jñā­hā­niḥ­, tad yathā — anityaḥ śabdaḥ kṛ­ta­ka­tvā­t­, gha­ṭa­va­d ity evaṃ kṛte, paro brūte — yadi kṛ­ta­ka­tvā­d a­ni­tya­sā­dha­rmyā­d anityaḥ śabda i­ṣya­te­, nanv ā­kā­śa­va­d a­mū­rta­tvā­n ni­tya­sā­dha­rmyā­n nityaḥ kin ne­ṣya­te­? na cātrāsti viśeṣaḥ kaścid ity evaṃ pra­ti­vā­di­nā jā­ti­pra­yo­ge­ṇā­nya­thā vā­ku­lī­kṛ­to vādy āha — bhavatu nityaḥ śabda iti. tasya ni­tya­tvā­bhyu­pa­ga­me­nā­ni­tya­tva­pra­ti­jñā hīyata ity ataḥ pra­ti­jñā­hā­ni­r ni­gra­ha­sthā­na­m­.</p><p n="a_1015 b_YA_35­8­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­8­,15~</span>a­na­bhyu­pa­ga­mā­n neti cet — syāt ka­sya­ci­n matam — naiva ni­gra­ha­sthā­naṃ kiṃcin ma­yā­bhyu­pa­ga­mya­ta iti; evaṃ tarhi na ka­sya­ci­j jayaḥ pa­rā­ja­yo veti vyarthā vāde pra­vṛ­ttiḥ­. athāsti kiṃcin nimittaṃ yataḥ pa­rā­ji­to '­sā­dhu­vā­dī co­cya­te­; nanu tad eva ni­gra­ha­sthā­na­m­. pra­ti­jñā­tyā­ge­na kathaṃ sā­dhu­vā­di­tva­m­? kathaṃ na pa­rā­ja­ya iti.</p><ab type="head" resp="YA">dha­rma­kī­rte­r āśaṅkā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1016 b_YA_35­8­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­8­,20~</span>nanu ca svayam anityaṃ śabdam a­bhyu­pa­ga­mya svasthātmā kathaṃ nityaṃ pra­ti­pa­dya­te­? yadi nāma pra­ti­pa­dya­te '­ni­tya­dha­rma­syā­pi da­rśa­nā­t saṃ­śa­yi­taḥ syād iti, na; parokte doṣam a­jā­na­taḥ si­ddha­sā­dhya­tā­pa­hṛ­ta­ci­tta­sya ni­tya­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. bhrānteḥ pu­ru­ṣa­dha­rma­tvā­d a­ni­ya­ta­ni­mi­tta­tvā­c ca. na ca viduṣaḥ sva­sthā­tma­naḥ kiṃcid api ni­gra­ha­sthā­naṃ sa­mbha­va­ti­, vi­pra­ti­pa­ttya­pra­ti­pa­tti­la­kṣa­ṇa­tvā­n ni­gra­ha­sthā­na­sya­. saṃ­śa­yi­to 'pi ca vādī nātmanaḥ saṃśayaṃ pra­ka­ṭa­ya­ti­, ja­yā­kāṃ­kṣi­tvā­t­. kiṃ cātra ba­hu­no­kte­na­? yas tāvad yataḥ ku­ta­ści­n ni­mi­ttā­t­? pra­ti­dṛ­ṣā­nta­dha­rma­m a­bhya­nu­jā­nā­ty anyathā vā pra­ti­jñā­ta­m arthaṃ ja­hā­ti­, tasya pra­ti­jñā­hā­ni­r ni­gra­ha­sthā­na­m iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(2)</span> pra­ti­jñā­nta­ra­m</ab><p n="a_1017 b_YA_35­9­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­9­,12~</span>"­pra­ti­jñā­tā­rtha­pra­ti­ṣe­dhe dha­rma­vi­ka­lpā­t ta­da­rtha­ni­rde­śaḥ pra­ti­jñā­nta­ra­m­" . anityaḥ śabda ai­ndri­ya­ka­tvā­d ity asya sa­ttā­di­bhi­r vya­bhi­cā­re­ṇa pra­ti­ṣi­ddhe pra­ti­jñā­te 'rthe dha­rma­vi­ka­lpe­na pra­ti­jñā­nta­raṃ karoti — yathā ghaṭo '­sa­rva­ga­taḥ­, evaṃ śabdo 'py a­sa­rva­ga­to 'nitya iti. tadartha iti sā­dhya­si­ddhya­rthaṃ sa­rva­ga­ta iti ni­rde­śaḥ­. iyam api pra­ti­jñai­va­, na ca pratijñā pra­ti­jñā­nta­ra­sā­dha­na­sa­ma­rthā­, ity a­sa­ma­rtho­pā­dā­nā­n ni­gra­ha­sthā­na­m ity eke tad a­yu­kta­m­, he­tva­nta­raṃ hy etan na pra­ti­jñā­nta­raṃ he­tu­vi­śe­ṣa­ṇa­tve­nā­sa­rva­ga­ta­tva­syo­pā­dā­nā­t­. "na ca pratijñā pra­ti­jñā­sā­dha­nā­yo­cya­mā­nā pra­ti­jñā­nta­raṃ bha­va­ti­, kiṃ tarhi? he­tvā­de­r a­na­nya­ta­maḥ­, sā­dhya­sā­dha­nā­yo­pā­dā­nā­t­. sā­dhya­tve­na hi nirdeśaḥ pra­ti­jño­cya­te­"­. sā­dha­nā­bhi­prā­ye­ṇa tv a­si­ddha­ni­rde­śo 'pi na pratijñā ya­thā­kā­śaṃ mūrtaṃ yato rū­pā­di­ma­d iti.</p><p n="a_1018 b_YA_35­9­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 35­9­,23~</span>tasmād anyathā vyā­khyā­ya­te — "­sa­rva­m anityaṃ sattvād ity atra dṛ­ṣṭā­ntā­bhā­ve­na pra­ti­jñā­tā­rtha­sya pra­ti­ṣe­dhe kṛte, dharmo vi­vā­dā­spa­dī­bhū­ta­tva­la­kṣa­ṇaḥ­, tasya vikalpaḥ — pūrvaṃ pra­ti­jñā­vi­śe­ṣa­ṇa­tve­nā­na­bhi­dhā­naṃ pa­ścā­da­bhi­dhā­na­m iti. tadartha ity atra tad iti pra­ti­ṣe­dha­sya pa­rā­ma­rśaḥ­, a­rtha­śa­bda­ś ca ni­vṛ­tti­vā­cī­, yathā ma­śa­kā­rtho 'yaṃ dhūma" iti. evaṃ tadarthaḥ pra­ti­ṣe­dha­ni­vṛ­ttya­rtha ity arthaḥ. nirdeśa iti sa­vi­śe­ṣa­ṇā­bhi­dhā­naṃ vi­vā­dā­spa­dī­bhū­taṃ sarvam a­ni­tya­m ity etat pra­ti­jñā­nta­raṃ ni­gra­ha­sthā­naṃ he­tva­nta­ra­va­t­. tadyathā — a­vi­śe­ṣo­kte hetau pra­ti­ṣi­ddhe vi­śe­ṣa­m icchato he­tva­nta­ra­m­, ta­thā­trā­py a­vi­śe­ṣo­ktā­yāṃ pra­ti­jñā­yāṃ pra­ti­ṣi­ddhā­yāṃ vi­śe­ṣa­m icchataḥ pra­ti­jñā­nta­raṃ dra­ṣṭa­vya­m­, tu­lya­nyā­ya­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(3)</span> pra­ti­jñā­vi­ro­dhaḥ</ab><p n="a_1019 b_YA_36­0­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­0­,8~</span>"­pra­ti­jñā­he­tvo­r virodhaḥ pra­ti­jñā­vi­ro­dhaḥ­" . yathā gu­ṇa­vya­ti­ri­ktaṃ dravyaṃ rū­pā­di­bhyo '­rthā­nta­ra­tve­nā­nu­pa­la­mbhā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">kī­rti­pro­ktā doṣāḥ ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1020 b_YA_36­0­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­0­,11~</span>vi­pra­ka­rṣi­ṇāṃ bhāvānāṃ bhe­de­nā­nu­pa­la­mbhe 'pi bhe­da­sa­dbhā­vā­n na virodha iti cet, na; va­ktṛ­do­ṣo­dbhā­va­nā­d yadi vyaktir ekaṃ no­pa­la­bha­se­, katham a­jā­nā­naḥ pa­ra­pra­ti­pā­da­nā­ya pratijñāṃ ka­ro­ṣi­? na hy a­vyu­tpa­nnaḥ pra­ti­pā­da­ko 'sti. a­tho­pa­la­bha­se gu­ṇa­dra­vya­yo­r bhedaṃ tathāpi bhe­de­nā­nu­pa­la­bdhe­r iti vyāhato hetus tad evaṃ pra­ti­jñā­he­tva­bhi­dhā­na­yo­r vi­ro­dhā­t pra­ti­jñā­vi­ro­dhaḥ­. pra­tya­kṣā­di­vi­ro­dho 'py atra pra­ti­jñā­vi­ro­dho draṣṭavyo he­tu­gra­ha­syo­pa­la­kṣa­ṇā­rtha­tvā­t­.</p><p n="a_1021 b_YA_36­0­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­0­,17~</span>yac coktam — śramaṇā ga­rbhi­ṇī­tyā­dau pra­ti­jñā­yāṃ sva­va­ca­na­vi­ro­dho­dbhā­va­naṃ na yu­kta­m­, vya­rtha­tvā­d a­sā­dha­nā­ṅga­pra­ti­jñā­pra­yo­ge­ṇai­vo­pa­saṃ­gṛ­hī­ta­tvā­t­, pa­rā­ji­ta­sya ca pa­rā­ja­yā­bhā­vā­d bha­smī­kṛ­ta­jva­la­na­va­d iti. tad a­yu­kta­m­; pra­ti­jñā­yāḥ sā­dha­nā­ṅga­tve­na prāk pra­ti­pā­di­ta­tvā­t­. evaṃ ca pra­ti­jñā­yā vi­ro­dhaḥ­, pra­ti­jña­yā vā virodhaḥ pra­ti­jñā­vi­ro­dha ity u­bha­ya­thā vigrahe 'pi nāsti doṣaḥ. pra­ti­jña­yā he­tu­vi­ro­dha­syo­dā­ha­ra­ṇa­m — nāsty eko bhāvaḥ samūhe bhā­va­śa­bda­pra­yo­gā­d iti. na hy e­kā­bhā­ve samūhaḥ sa­mbha­va­ty e­ka­sa­mu­cca­yo hi samūha iti.</p><p n="a_1022 b_YA_36­1­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­1­,7~</span>nātra pra­ti­jñā­yāḥ prayogo na hetoḥ, kin tarhi? he­tva­nta­ra­sā­dhi­ta­syo­pa­saṃ­hā­ra­va­ca­naṃ tasmān nātra virodha iti cet, ī­dṛ­śa­m api yad u­pa­saṃ­hā­ra­va­ca­na­m­, pra­ti­jñā­he­tu­va­ca­naṃ tarhi kī­dṛ­śa­m­? kiṃ cā­va­ya­va­dva­ya­vā­di­na u­pa­saṃ­hā­ra­va­ca­na­m apy a­sā­dha­nā­ṅga­m eva. na hi pa­rā­rthā­nu­mā­nā­d a­nya­dva­ca­naṃ sā­dha­nā­ṅgaṃ tva­ye­ṣṭa­m­. pa­rā­rthā­nu­mā­naṃ cā­va­ya­va­dva­ye niyataṃ tva­ye­ṣṭa­m­. na co­pa­saṃ­hā­ra­va­co he­tu­dṛ­ṣṭā­nta­va­ca­sy a­nta­rbha­va­ti­. tasmād u­pa­saṃ­hā­ra­va­co 'pi tava ni­gra­ha­sthā­na­m e­ve­ti­.</p><p n="a_1023 b_YA_36­1­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­1­,13~</span>yac coktam — na caikaṃ nāstīti bruvāṇaḥ kaścid ekaṃ sa­mu­cca­ya­rū­paṃ sa­mū­ha­m i­ccha­tī­ti­, tad apy a­yu­kta­m­; na hi tava niḥśeṣaṃ jagat pra­tya­kṣa­m­, vi­ci­trā­bhi­prā­ya­va­nta­ś ca prāṇino dṛ­śya­nte­, te­nai­va­m api kaścid i­ccha­tī­ti sa­mbhā­vya­te­. lo­ka­pra­si­ddhā­rthai­ś ca śabdair vāde vya­va­ha­rtta­vya­m­. tena sa­mū­ha­śa­bda­syā­nya evārtha ity api na vā­cya­m­.</p><p n="a_1024 b_YA_36­1­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­1­,18~</span>yad apy uktam — vi­ro­dha­sya dvi­ṣṭha­tvā­t "tatra he­tu­pra­ti­jñā­yāḥ pṛ­tha­gbā­dho­dā­ha­ra­ṇa­yoḥ na kaścid a­rtha­bhe­da­" iti, sa­tya­m­, na va­stu­taḥ­, kiṃ tu vi­va­kṣā­to bhedo '­bhyu­pa­ga­mya­te — yadā pratijñāṃ pra­mā­ṇī­ka­rtu­m i­ccha­ti­, tadā pra­ti­jña­yā hetor vi­ro­dhaḥ­. yadā tu hetuṃ pra­mā­ṇī­ka­ro­ti­, tadā pra­ti­jñā­yā hetunā virodha ity evam a­bhi­prā­ya­bhe­dā­d bhedaḥ. samūhe bhā­va­śa­bda­pra­yo­gā­d ity ayaṃ vya­dhi­ka­ra­ṇā­si­ddho na pra­ti­jñā­vi­ro­dha iti cet, na; pra­mā­ṇa­saṃ­pla­va­va­ddo­ṣa­saṃ­pla­vā­bhyu­pa­ga­mā­t­. dṛśyate hi loke 'py e­ka­smi­nn api vastuny a­ne­ka­do­ṣa­kī­rta­na­m­. kiṃ cā­ne­ka­do­ṣa­ni­śca­ye sati yo yadā sma­rya­te­, sa ta­do­dbhā­vya­te­. tenaika eva doṣo vaktavya ity ayaṃ niyamaḥ śāstre ne­ṣya­te­.</p><p n="a_1025 b_YA_36­2­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­2­,7~</span>ye 'pi pra­ti­jñā­vi­ro­dhā he­tvā­bhā­se­ṣv e­vā­nta­rbhā­vya­nte­, teṣām apy u­dbhā­va­yi­tuṃ vi­va­kṣā­bhe­de­na bheda uktaḥ kā­lā­tī­to­dā­ha­ra­ṇa­pra­stā­ve­, tan na pra­ti­jñā­vi­ro­dha­syā­pṛ­tha­gva­ca­na­m iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(4)</span> pra­ti­jñā­saṃ­nyā­saḥ</ab><p n="a_1026 b_YA_36­2­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­2­,11~</span>"­pa­kṣa­pra­ti­ṣe­dhe pra­ti­jñā­tā­rthā­pa­na­ya­naṃ pra­ti­jñā­saṃ­nyā­saḥ­" pra­ti­jñā­rtha­syā­pa­na­ya­na­m a­pa­hna­vaḥ­, ata eva pra­ti­jñā­hā­ni­to 'sya bhedaḥ — tatra hy a­sā­ma­rthyā­t pra­ti­jñā­rthaṃ tya­ja­ti­, na tu 'naivaṃ mayā pra­ti­jñā­ta­m­' ity a­pa­hnu­te­. atra punar anuṣṇo 'gnir ity asya pra­tya­kṣa­bā­dhi­ta­tve­na pra­ti­ṣe­dhe kṛte vādī he­tvā­bhā­sa­ni­gra­ha­sthā­na­bha­yā­t ta­da­pa­hna­vaṃ karoti — sa­mpa­śya­dhva­ma­ho madhyasthāḥ sā­kṣi­ṇaḥ­. nāham a­nu­ṣṇa­m agniṃ bra­vī­mī­ty a­nu­kto­pā­la­mbho 'yam ity etat tasya pra­ti­jñā­saṃ­nyā­sa­la­kṣa­ṇaṃ ni­gra­ha­sthā­na­m iti. "samo ga­myṛ­cchi­pra­cchi­" i­tyā­di­sū­tre dṛśeś ceti va­kta­vya­m ity anena sa­mpa­śya­dhva­m ity ā­tma­ne­pa­da­m­.</p><ab type="head" resp="YA">kī­rti­pro­kta­dū­ṣa­ṇaṃ ta­du­ddhā­ra­ś ca</ab><p n="a_1027 b_YA_36­2­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­2­,20~</span>nanu ca he­tvā­bhā­se­na ni­gṛ­hī­ta­sya "kiṃ pra­ti­jñā­saṃ­nyā­sā­pe­kṣa­yā­? tad eva hi nyāyyaṃ ni­gra­ha­sthā­naṃ­, kim a­pa­rai­r a­śa­kya­pa­ri­cche­daiḥ klī­ba­pra­lā­pa­ce­ṣṭi­tai­r u­pa­nya­staiḥ­? evaṃ hy a­ti­pra­sa­ṅgaḥ syāt. pa­kṣa­pra­ti­ṣe­dhe tū­ṣṇīṃ­bha­va­ta­s tū­ṣṇīṃ­bhā­vo ni­gra­ha­sthā­na­m­. pra­pa­lā­yi­tva­m ity e­va­mā­dy api vācyaṃ syāt. tasmād etad apy a­sa­mba­ddha­m­" iti. tad etad a­yu­kta­m­; yasmāt "­ni­mi­ttā­pā­ye nai­mi­tti­ka­syā­py a­pā­yaḥ­" — ity anena nyāyena pra­ti­jñā­pa­hna­vā­d dhe­tvā­bhā­sa­do­ṣaṃ pa­ri­ha­rtu­m i­ccha­ti­, vi­ṣā­di­tyā­gā­t ta­nni­mi­tta­duḥ­kha­pa­ri­hā­ra­va­t­, taṃ pra­tyu­cya­te — yadi pratijñāṃ tya­ja­si­, tatas te pra­ti­jñā­saṃ­nyā­so ni­gra­ha­sthā­na­m­, na cet tya­ja­si­, tadā pū­rvo­kta­m eva. kiṃ ca sa­mya­ksā­dha­na­pra­yo­ge 'pi kaścij jā­tyā­di­bhi­r ā­ku­lī­kṛ­taḥ pra­ti­jñā­m a­pa­hnu­te­, tasyāpy etan ni­gra­ha­sthā­na­m­, sa­mu­cca­yo vā; na kevalaṃ ta­nni­gra­ha­sthā­na­m idaṃ ceti. a­bhyu­pa­ga­ma­vā­de­na vā — mā bhūt tan ni­gra­ha­sthā­na­m­, tathāpy anena pra­ti­jñā­saṃ­nyā­se­na tava nigraha iti. pa­kṣa­pra­ti­ṣe­dhe tū­ṣṇīṃ­bhā­vā­dau saty a­bhyu­pa­ga­ta­m eva tena — ta­ddū­ṣa­ṇaṃ bha­va­tī­ti­, ato na ta­syā­nya­d u­dbhā­vya­te pa­ri­saṃ­khyā­na­bhyu­pa­ga­mā­c cādoṣa iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(5)</span> he­tva­nta­ra­m</ab><p n="a_1028 b_YA_36­3­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­3­,17~</span>"­a­vi­śe­ṣo­kte hetau pra­ti­ṣi­ddhe vi­śe­ṣa­m icchato he­tva­nta­ra­m­" . yathā — nityā vedā a­sma­rya­mā­ṇa­ka­rtṛ­ka­tvā­d ity asya jī­rṇa­kū­pā­di­bhi­r a­nai­kā­nti­ka­tve­na pra­ti­ṣe­dhe kṛte, sa­mpra­dā­yā­vi­cche­de satīti vi­śe­ṣa­m icchato he­tva­nta­raṃ ni­gra­ha­sthā­na­m­, pū­rva­syā­sā­dha­ka­syo­pā­dā­nā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">kīrter dūṣaṇaṃ ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1029 b_YA_36­3­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­3­,22~</span>a­nai­kā­nti­ka­tve­nai­va ni­gṛ­hī­ta­sya vyarthaṃ he­tva­nta­ra­m iti cet, na; a­nai­kā­nti­ka­sya sa­ma­rtha­nā­t­. sa­vi­śe­ṣa­ṇo 'yaṃ hetur na vya­bhi­ca­ra­tī­ty a­nai­kā­nti­ka­tva­pa­ri­hā­re kṛte saty ucyate — na tāvat prathamaṃ sa­vi­śe­ṣa­ṇo hetur uktaḥ, idānīṃ tu vi­śe­ṣa­ṇo­pā­dā­ne 'pi he­tva­nta­raṃ bha­va­ti­, tasya tv a­nai­kā­nti­ka­tvaṃ ta­da­va­stha­m eva, sa­vi­śe­ṣa­ṇa­ni­rvi­śe­ṣa­ṇa­yo­r a­na­nya­tvā­t­. yadi sa­vi­śe­ṣa­ṇa­sya sā­ma­rthya­m­, pūrvaṃ ni­rvi­śe­ṣa­ṇa­syo­pā­dā­naṃ kim artham iti?</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(6)</span> a­rthā­nta­ra­m</ab><p n="a_1030 b_YA_36­4­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­4­,7~</span>"­pra­kṛ­tā­d arthād a­pra­ti­sa­mba­ddhā­rtha­m a­rthā­nta­ra­m­" . nityaḥ śabdaḥ, a­spa­rśa­tvā­d iti hetuḥ, hetuś ca hi­no­te­r dhā­to­stu­n pratyaye kṛdantaṃ padaṃ bha­va­tī­ti­. padaṃ ca nā­mā­khyā­to­pa­sa­rga­ni­pā­ta­bhe­dā­c ca­tu­rvi­dha­m ity evaṃ prastutya nā­mā­dī­ni vyā­ca­ṣṭe­. tataḥ pra­sa­ktyā­nu­pra­sa­ktyā­nya­d apy a­rthā­nta­ra­m u­pa­di­śa­ti tad etat pra­kṛ­tā­nu­pa­yo­gi­tvā­n ni­gra­ha­sthā­na­m­.</p><ab type="head" resp="YA">kī­rtya­nu­mo­da­nā­nu­vā­daḥ</ab><p n="a_1031 b_YA_36­4­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­4­,13~</span>vā­di­na­s tāvad u­pa­nya­sta­sā­dha­na­sya sa­ma­rtha­ne kartavye tad a­kṛ­tvā­nya­sya pra­sa­ṅge­nā­pra­sa­ṅge­na cā­bhi­dhā­naṃ pa­rā­ja­ya­sthā­na­m­. pra­ti­vā­di­no 'pi ta­ddo­ṣo­dbhā­va­na­mā­trā­d a­pa­ra­syo­pa­kṣe­po '­rthā­nta­ra­ga­ma­na­m e­ve­ti­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(7)</span> ni­ra­rtha­ka­m</ab><p n="a_1032 b_YA_36­4­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­4­,17~</span>"­va­rṇa­kra­ma­ni­rde­śa­va­n ni­ra­rtha­ka­m­" . va­rṇa­kra­ma­ni­rde­śaḥ si­ddha­mā­tṛ­kā­pā­ṭhaḥ­, tena tulyaṃ va­rṇa­kra­ma­ni­rde­śa­va­t­. yatra prā­śni­ka­pra­ti­vā­di­bhyāṃ padārtho 'pi na vi­jñā­ya­te ta­nni­ra­rtha­ka­m­. yathā — nityaḥ śabdaḥ ka­ca­ṭa­ta­pā­nāṃ ja­ba­ga­ḍa­da­śa­tvā­t­, jha­bha­gha­ḍha­dha­ṣa­va­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">kī­rti­ka­thi­ta­do­ṣāḥ ta­tkha­ṇḍa­naṃ ca</ab><p n="a_1033 b_YA_36­5­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­5­,7~</span>yady api ka­ca­ṭā­ta­pā­di­śa­bdā­nā­m apy arthaḥ kvacit pra­ka­ra­ṇe 'sti tathāpy evaṃ prayoge na padārtho 'pi kaścit pra­si­ddhaḥ­. prā­śni­kā­di­pra­si­ddhā­rthai­ś ca śabdair vāde vya­va­ha­rta­vya­m­. ta­da­pra­si­ddha­sa­ma­yai­s tva­yā­rthā­n prati ka­rṇā­ṭā­di­śa­bdai­r iva bruvato '­rthā­pra­ti­pā­da­ka­tvā­d e­vā­sā­dha­nā­ṅga­va­ca­naṃ ni­gra­ha­sthā­na­m­. a­tya­lpa­m idam ucyate — ka­po­la­vā­di­ta­ka­kṣa­pi­ṭṭa­na­kā­dī­nā­m api vā­cya­tva­pra­sa­ṅga iti cet, na; u­dā­ha­ra­ṇa­pa­ra­tvā­t sūtrāṇāṃ na teṣāṃ pra­ti­ṣe­dha iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(8)</span> a­vi­jñā­tā­rtha­m</ab><p n="a_1034 b_YA_36­5­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­5­,14~</span>"­pa­ri­ṣa­tpra­ti­vā­di­bhyāṃ trir a­bhi­hi­ta­m apy a­vi­jñā­ta­m a­vi­jñā­tā­rtha­m­"­. yad vācyaṃ trir a­bhi­hi­ta­m apy a­pra­tī­ta­pra­yo­gā­ta­dru­to­ccā­ri­tā­di­nā ni­mi­tte­na pa­ri­ṣa­tpra­ti­vā­di­bhyāṃ na jñāyate ta­da­jñā­na­saṃ­va­ra­ṇā­yo­kta­m a­jñā­tā­rthaṃ nāma ni­gra­ha­sthā­na­m­. yathā — a­rthā­nta­ra­bhū­ta­sa­rvā­rtha­grā­ha­ke­ndri­ya­jñā­nā­dhā­ra­ta­thā­ga­ta­vi­śu­ddha­jñā­na­grā­hya­vi­ṣa­ya­gra­ha­ṇā­dhā­ra­kṣa­pa­ṇa­ka­tī­rtha­ṅka­rā­di­sa­ttva­sa­ma­nu­ga­ta­pa­ṭa­sa­ttva­gha­ṭo na ghaṭaḥ śa­śa­vi­ṣā­ṇā­nu­tpā­da­ka­tvā­t pa­ṭa­va­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">kī­rtyu­kta­do­ṣa­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1035 b_YA_36­6­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­6­,6~</span>ni­ra­rtha­kā­d a­jñā­nā­rthaṃ na bhidyate '­rthā­pra­ti­pā­da­ka­tvā­vi­śe­ṣā­d iti cet, nātra bā­hu­lye­na pa­da­pa­dā­rthā­nu­sa­ndhā­ne 'pi vā­rthā­pra­tī­te­r nāpy a­pā­rtha­kā­d abhedo 'sya, tatra hi vākyārtha eva na sa­mbha­va­ti­. atra tu sa­mbha­va­nn apy a­ti­dru­to­ccā­ri­tā­di­ni­mi­ttā­n na pra­tī­ya­ta iti. evaṃ tarhi vai "­jā­ḍyā­t pa­ri­ṣa­dā­da­yo na pra­ti­pa­dya­nta iti na vidvān ni­gra­ha­m a­rha­ti­" iti, tad a­yu­kta­m­, u­bha­ya­sa­mma­tā hi prāśnikā bhavanti na jaḍāḥ. kiṃ cā­pra­tī­ta­pra­yo­gā­ti­dru­to­ccā­ri­tā­di­ni­mi­tte­ne­ty uktaṃ prā­śni­kā­n api bo­dha­yi­tuṃ na śa­kno­ti­, atha ca vidvān ity aho vi­dva­ttva­m­? yad apy uktam — "­pa­ri­ṣa­dā­dya­pra­ti­pā­da­na­sā­ma­rthye jetā na syān na ni­gra­hā­rha­" iti, tad apy a­yu­kta­m­; ekasya pa­ri­ṣa­tpra­ti­pā­da­ne 'sti sā­ma­rthya­m anyasya nāstīti kathaṃ na ja­ya­pa­rā­ja­yau­? yadi pa­ri­ṣa­tpra­ti­pā­da­ne 'py a­sa­ma­rthaḥ kim ity a­bhyu­pa­ga­maṃ ka­ro­ti­? yu­kta­vā­di­tvaṃ cāsya kaḥ kathaṃ pra­ti­pa­dya­ta iti?</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(9)</span> a­pā­rtha­ka­m</ab><p n="a_1036 b_YA_36­6­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­6­,18~</span>"­pau­rvā­pa­ryā­yo­gā­d a­pra­ti­sa­mba­ddhā­rtha­m a­pā­rtha­ka­m­" . ya­trā­ne­ka­sya padasya vākyasya vā pau­rvā­pa­rye­ṇa yogo nāstīty a­sa­mba­ddhā­rtha­tā gṛ­hya­te­. ta­tsa­mu­dā­yā­rtha­syā­pā­yā­d a­pā­rtha­ka­m­. yathā — daśa dā­ḍi­mā­ni­, ṣa­ḍa­pū­pāḥ­, ka­ṇḍa­ma­jā­ji­na­m­, pa­la­la­pi­ṇḍaḥ­, raurukaṃ kumāryāḥ pā­yya­m­, tasyāḥ pitā a­pra­ti­śī­na iti. etad e­vā­sa­mba­ddhaṃ vākyam a­sa­mba­ddhā­bhi­dhā­naṃ vocyata iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­10­)</span> a­prā­pta­kā­la­m</ab><p n="a_1037 b_YA_36­6­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­6­,24~</span>"­a­va­ya­va­vi­pa­ryā­sa­va­ca­na­m a­prā­pta­kā­la­m­"­. pra­ti­jñā­dī­nā­m a­rtha­va­śā­t kamas teṣāṃ vi­pa­rya­ye­ṇā­bhi­dhā­naṃ ni­gra­ha­sthā­na­m­.</p><ab type="head" resp="YA">dha­rmī­rti­ka­lpi­tā doṣāḥ</ab><p n="a_1038 b_YA_36­6­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­6­,27~</span>evam apy a­rtha­si­ddheḥ­. śa­bdā­pe­ta­va­d etad iti cet, na; evaṃ syān mataṃ yathā — gaur ity asya pa­da­syā­rthe goṇīti padaṃ prayuktaṃ pratītiṃ ja­na­ya­ti­, na tu sā­kṣā­t­, tathā hi — go­ṇī­śa­bdā­d gośabde smṛtir bha­va­ti­, tataḥ smṛ­tyu­pa­sthā­pi­tā­d go­śa­bdā­d eva ka­ku­dā­di­ma­tya­rtha­pra­tī­ti­r iti. tathā pra­ti­jñā­dī­nāṃ vi­pa­rya­yā­bhi­dhā­nā­d ā­nu­pū­rvīṃ pra­ti­pa­dya­te­, tayā ca vā­kyā­rtha­m iti. tad idam a­si­ddha­m a­si­ddhe­na sādhyata ity a­pa­śa­bdā­t sā­dhu­śa­bda­pra­tī­tā­v a­rtha­pra­tī­ti­r ity etad e­vā­si­ddha­m­, na hy asmin krame pramāṇaṃ kiṃcid asti. kiṃ ca yas tāvad ubhayaṃ śabdam a­pa­śa­bdaṃ ca vetti, sa evaṃ pra­tye­tu­, strī­śū­drā­da­yaḥ śa­bdā­pa­śa­bda­vi­ve­kaṃ na jā­na­nti­, te katham a­pa­śa­bdā­c chabdaṃ pra­ti­pa­dya tato 'rthaṃ pra­ti­pa­tsya­nte­?</p><p n="a_1039 b_YA_36­7­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­7­,8~</span>dṛṣṭā cā­nu­bha­ya­ve­di­no 'pi na pa­ra­mpa­ra­yā pra­tī­tiḥ­, arthe a­sa­ma­rtha­sya ca śabde 'pi pra­tī­ti­ja­na­nā­sā­ma­rthyā­t na hy arthe 'pi bo­dha­ka­tvaṃ nā­mā­nya­d eva, ta­dvi­ṣa­ya­pra­tī­ti­ja­na­ka­tvā­t­. a­pa­śa­bda­ś cec chabde pratītiṃ ja­na­ye­d artha eva kin na ja­na­ya­ti­? na hy a­syā­rthā­t kiṃcid bhedaṃ śyāmo, yena taṃ pa­ri­ha­re­t­. a­kṛ­ta­sa­ma­ya­sya śabde 'pi pra­tī­tya­ja­na­nā­c ca — na hy ayam a­pa­śa­bdaḥ śabde 'pi sva­bhā­va­taḥ pratītiṃ ja­na­ya­ti­, a­da­rśa­nā­t­. sa­ma­ya­va­śā­t tu ja­na­ya­nn artha eva kin na ja­na­ya­ti­? evaṃ hi pra­ti­pa­tti­pa­ra­mpa­rā­pa­ri­śra­maḥ pa­ri­hṛ­to bha­va­ti­. vi­pa­rya­ya­da­rśa­nā­c ca — śabdād arthaṃ pra­ti­pa­ttu­m icchanto '­pa­śa­bdai­r eva bahulaṃ vyu­tpā­dya­mā­nā lokā dṛśyanta iti vyarthaṃ śa­bdā­nvā­khyā­na­m­.</p><p n="a_1040 b_YA_36­7­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­7­,17~</span>saṃ­skṛ­ta­śa­bda­vyu­tpa­ttya­rtha­tvā­n na vyartham iti cet, ko 'yaṃ śabdānāṃ saṃ­skā­raḥ­? na hy eṣāṃ pra­jñā­bā­hu­śru­tyā­di­saṃ­skā­raṃ pa­śyā­maḥ­, nāpy e­kā­nte­na śra­vya­tā­, nāpy a­rtha­pra­tyā­ya­ne kaścid a­ti­śa­yaḥ­, nāpi dha­rma­sā­dha­na­tā­, mi­thyā­pra­vṛ­tti­co­da­ne­bhyaḥ saṃ­skṛ­te­bhyo 'py a­dha­rmo­tpa­tteḥ­, pri­ya­hi­ta­sa­tya­va­ca­ne­bhyo '­pa­śa­bde­bhyo 'pi dha­rmo­tpa­tteḥ­. na ca va­ca­na­mā­tra­m ā­ga­ma­m ā­dri­ya­nte yu­kti­jñāḥ­, tasmān na saṃskṛto nāma kaścic chabdaḥ.</p><p n="a_1041 b_YA_36­7­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­7­,22~</span>śi­ṣṭa­pra­yo­gaḥ saṃskāra iti cet, ke śiṣṭāḥ? ye vi­di­ta­ve­dya­tā­di­gu­ṇa­yu­ktāḥ­. kaḥ punar eṣāṃ gu­ṇo­tka­rṣā­na­pe­kṣo '­lī­ka­ni­rba­ndho­, yat te 'mūn eva śabdān pra­yu­ñja­te nā­pa­rā­n­? na cātra kaścic chraddhe '­pa­ro­kṣaḥ sākṣī yata idam evaṃ ni­ści­nu­maḥ pra­yu­ñja­te nāma te śiṣṭāḥ. nanv evaṃ vayaṃ gu­ṇā­ti­śa­ya­m a­pa­śya­ntaḥ saṃskāraṃ ca ke­ṣāṃ­ci­c cha­bdā­nā­m a­nu­ma­nyā­ma­he ta­da­nvā­khyā­na­ya­tnaṃ vā, gu­ṇā­ti­śa­yā­bhā­vā­t­. saty api gu­ṇā­ti­śa­ye nā­nva­khyā­ne yatnaḥ ka­ra­ṇī­yaḥ­, ta­tsva­bhā­va­syā­nya­to 'pi siddheḥ, prā­kṛ­tā­pa­bhraṃ­śa­dra­vi­ḍā­ndhrā­di­bhā­ṣā­va­t­. na hi pra­ti­de­śaṃ bhāṣāṇāṃ kiṃcil la­kṣa­ṇa­śā­stra­m asti, atha ca sa­mpra­dā­ya­va­śā­t tās tathaiva lokas tadbhraṃśaṃ ca pra­ti­pa­dya­te­. tathā saṃ­skṛ­ta­śa­bdā­nā­m api pra­tī­ti­r bha­vi­ṣya­tī­ti ja­ḍa­pra­vṛ­tti­r evaiṣā yā vyā­ka­ra­ṇe pra­vṛ­ttiḥ­.</p><p n="a_1042 b_YA_36­8­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­8­,11~</span>kiṃ ca loke 'pi vi­pra­ti­pa­tti­vi­ṣa­yaḥ kenāpi śabdena nyāyaṃ bruvataḥ śa­bda­skha­la­ne 'pi jaya eva dṛ­śya­te­, na pa­rā­ja­ya­s tan nā­pa­śa­bdaḥ pa­rā­ja­ya­sthā­na­m­.</p><p n="a_1043 b_YA_36­8­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­8­,13~</span>a­va­ya­va­vi­pa­rya­ye ca yadi teṣāṃ sambandho na pra­tī­ya­te­, tato '­pā­rtha­kā­n na bhedo 'sya. atha pra­tī­ya­te tataḥ sā­dha­nā­ṅgā­bhi­dhā­ne 'pi kathaṃ ni­gra­ha­sthā­na­m­? na hy atra kaścit samayaḥ — pra­tyā­ya­nā­vi­śe­ṣe 'py evam e­vā­va­ya­vāḥ pra­yo­kta­vyā iti. sa evaiṣāṃ kramo ya­thā­va­sthi­tā­nāṃ sambandhaḥ pra­tī­ya­te­. na hi vākye padānāṃ kra­ma­ni­ya­maḥ kaścid yathā — rājñaḥ pu­ru­ṣaḥ­, puruṣo rājña iti. tasmān nā­prā­pta­kā­laṃ nāma ni­gra­ha­sthā­na­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1044 b_YA_36­8­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­8­,20~</span>ucyate — śa­bdā­pe­ta­va­d etad ity a­syā­ya­m arthaḥ — ya­thā­pa­śa­bdo ni­ya­ma­ka­thā­yā­m eva ni­gra­ha­sthā­naṃ ta­thā­prā­pta­kā­la­m a­pī­ti­. vi­jñā­nā­bhi­mā­ne­na sra­gdha­rā­di­ccha­ndo '­vi­śe­ṣe­ṇā­pi niyamaṃ kṛtvā vi­ji­gī­ṣa­vaḥ kecid vādaṃ kurvanto dṛ­śya­nte­. teṣāṃ ya­thā­pra­ti­jñā­tā­na­nu­pā­la­na­m eva doṣaḥ. kṛte hi niyame ya­thā­bhā­ṣi­ta­m eva ja­ya­pa­rā­ja­ya­yo­r nimittaṃ dyū­tā­di­ṣv iva; na tatrānyo 'sti nyāya iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­11­)</span> nyūnam</ab><p n="a_1045 b_YA_36­8­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­8­,26~</span>"­hī­na­m a­nya­ta­me­nā­py a­va­ya­ve­na nyūnam ". sā­dha­nā­bhā­ve sā­dhya­si­ddhe­r a­yo­gā­t tathā cā­va­ya­vi­vi­cā­re pa­ñcā­nā­m api sā­dha­nā­ṅga­tvaṃ sa­ma­rthi­taṃ tatraiva ca yathā nyūnaṃ ni­gra­ha­sthā­na­m­, ta­tho­kta­m iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­12­)</span> a­dhi­ka­m</ab><p n="a_1046 b_YA_36­9­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­9­,9~</span>"­he­tū­dā­ha­ra­ṇā­dhi­ka­m a­dhi­ka­m­"­. ekena kṛ­ta­tvā­di­ta­rā­na­rtha­kya­m iti. etad api ni­ya­ma­ka­thā­yāṃ ni­gra­ha­sthā­na­m­, pra­pa­ñca­ka­thā­yāṃ tu ni­ya­mā­bhā­vā­n na doṣaḥ; sa­mpla­vā­n a­bhyu­pa­ga­me tu bha­va­ti­y evāyaṃ doṣa iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­13­)</span> pu­na­ru­kta­m</ab><p n="a_1047 b_YA_36­9­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­9­,13~</span>"­śa­bdā­rtha­yoḥ pu­na­rva­ca­naṃ pu­na­ru­kta­m a­nya­trā­nu­vā­dā­t ". ya­nni­ṣpra­yo­ja­naṃ śabdasya pu­na­ru­ccā­ra­ṇaṃ pa­ryā­ye­ṇā­rthā­bhi­dhā­naṃ vā, pu­na­ru­ktaṃ tad ve­di­ta­vya­m­. tatra nityaḥ śabdo nityaḥ śabda iti śa­bda­pu­na­ru­kta­m­. nityo dhvanir a­vi­nā­śī śabda ity a­rtha­pu­na­ru­kta­m­. yat tu pra­yo­ja­na­va­śe­na śa­bda­syā­rtha­sya vā pu­na­rva­ca­na­m­, tan na pu­na­ru­kta­m­, a­nu­vā­da­tvā­t­; yathā — ni­ga­ma­ne­. tatra tasmād iti śa­bdā­nta­re­ṇa he­tva­rtha­syā­nu­vā­daḥ­. anityaḥ śabda iti tenaiva śabdena ta­syai­vā­rtha­syā­nu­vā­daḥ­. gaur gauḥ kā­ma­du­ghe­ti śa­bda­mā­tra­syai­vā­nu­vā­daḥ­. evaṃ vī­psā­dya­rtha­pau­naḥ­pu­nyā­dya­rthe­ṣv api śa­bda­mā­trā­nu­vā­do draṣṭavya iti.</p><ab type="head" resp="YA">dha­rma­kī­rte­r doṣas ta­du­ddhā­ra­ś ca</ab><p n="a_1048 b_YA_36­9­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­9­,22~</span>nanv evaṃ saty a­rtha­pu­na­ru­kta­m evaikaṃ vācyaṃ tato 'nyasya śa­bda­pu­na­ru­kta­syā­bhā­vā­d iti, satyam e­ta­t­; tathāpi bā­la­vyu­tpa­ttya­rthaṃ ta­syai­vā­vā­nta­ra­bhe­do­dā­ha­ra­ṇa­vi­va­kṣa­yo­tta­ra­sū­tra­m apy ā­ra­bhya­te —</p><ab type="head" resp="YA">pu­na­ru­ktā­nta­ra­m</ab><p n="a_1049 b_YA_36­9­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 36­9­,26~</span>"­a­rthā­d ā­pa­nna­sya sva­śa­bde­na pu­na­rva­ca­naṃ pu­na­ru­kta­m­" . yathā sā­dha­rmyo­dā­ha­ra­ṇā­bhi­dhā­nā­n nyā­ya­la­bdhā­rtha­sya vai­dha­rmyo­dā­ha­ra­ṇa­syā­bhi­dhā­na­m iti. vyā­pti­si­ddhya­rthaṃ hy u­dā­ha­ra­ṇa­m­, sā cai­ke­nai­vo­dā­ha­ra­ṇe­na pra­da­rśi­te­ti vyarthaṃ dvi­tī­ya­m­. e­ka­syā­sā­ma­rthye ca ke­va­lā­nva­yi­naḥ ke­va­la­vya­ti­re­ki­ṇa­ś ca vyā­pti­si­ddhi­r na syāt. yasyāpy a­nva­ya­vya­ti­re­ka­vā­n eva hetus tasyāpi nā­na­nva­yo vya­ti­re­ko nā­vya­ti­re­ko 'nvaya ity e­kā­bhi­dhā­nā­d eva dvi­tī­ya­si­ddhe­r vyarthaṃ ta­dva­ca­na­m­. a­nva­ya­vya­ti­re­ki­tva­pra­tī­tya­rthaṃ dva­yā­bhi­dhā­na­m iti cet, kiṃ ta­tpra­tī­tyā­? na hi ta­tpra­tī­tiḥ sā­dha­nā­ṅga­m­? kiṃ tv a­vya­bhi­cā­raḥ­. sa ced asti, ta­dai­ko­dā­ha­ra­ṇe­nai­va ga­mya­te­. na ced asti, tadā dvayam apy a­sā­dha­na­m­, ni­tya­tva­si­ddhā­v a­mū­rta­tva­he­to­r vyo­ma­gha­ṭo­dā­ha­ra­ṇa­va­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">kī­rti­ca­rci­tā doṣās ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1050 b_YA_37­0­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­0­,11~</span>kathaṃ pu­na­ru­ktaṃ ni­gra­ha­sthā­naṃ­? ka­thā­va­sā­na­vi­ro­dhi­tvā­d ekena kṛ­ta­sye­ta­rā­na­rtha­kyā­c ceti. etad api ni­ya­ma­ka­thā­yā­m eva ni­gra­ha­sthā­naṃ nā­nya­tra­, vyā­ca­kṣā­ṇo hi ka­dā­ci­d a­sa­mya­kśra­va­ṇa­pra­ti­pa­tti­śaṃ­ka­yā sā­kṣi­pra­bhṛ­tī­nāṃ punaḥ punar brūyād api, na tatra cha­la­m­. nāyaṃ gurur na śiṣya ity ato na yatnataḥ pra­ti­pā­da­nī­ya iti cet, na; sākṣiṇāṃ yatnena pra­ti­pā­dya­tvā­t­, ta­da­pra­ti­pā­da­ne ca do­ṣā­bhi­dhā­nā­t­, trir a­bhi­hi­ta­m ity a­bhi­dhā­nā­c ca. tad idam a­dhi­kā­n na bhidyata iti cet, sa­tya­m­; śa­bda­pu­na­ru­kta­va­da­vā­nta­ra­bhe­de­nā­dhi­ka­syā­pi pṛ­tha­ga­bhi­dhā­nā­t­. na cāsya muneḥ sū­tra­la­gha­vaṃ vi­va­kṣi­ta­m­, kiṃ tarhi? śiṣyam ti­vi­stā­ra­ṇa­m­. tac ca tri­dhā­bhi­dhā­ne bhavati — kvacit saṃ­gra­haḥ­, kvacit pra­ma­ñcaḥ­, kvacin madhyamaṃ pra­sthā­na­m iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­14­)</span> a­na­nu­bhā­ṣa­ṇa­m</ab><p n="a_1051 b_YA_37­0­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­0­,21~</span>"­vi­jñā­ta­sya pa­ri­ṣa­dā trir a­bhi­hi­ta­syā­py a­pra­tyu­ccā­ra­ṇa­m a­na­nu­bhā­ṣa­ṇa­m­"­. pra­ti­vā­di­no ni­gra­ha­sthā­na­m a­pra­tyu­ccā­ra­ya­n ki­mā­śra­yaḥ pa­ra­pa­kṣa­pra­ti­ṣe­dhaṃ brū­yā­t­?</p><ab type="head" resp="YA">dha­rma­kī­rtre­r doṣās ta­nni­rā­ka­ra­ṇaṃ ca</ab><p n="a_1052 b_YA_37­0­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­0­,25~</span>nanv asti kaścid uttare sa­ma­rtho­, na pra­tyu­ccā­ra­ṇe­, nāsau tāvatā ni­gra­ha­m a­rha­ti­, sa­du­tta­re­ṇai­va ta­syā­mū­ḍha­tvaṃ ga­mya­te­, kiṃ pra­tyu­ccā­ra­ṇe­ne­ti­? na; u­tta­ra­sya ni­rvi­ṣa­ya­tva­pra­sa­ṅgā­t­. kiṃ ca sa­du­tta­raṃ bra­vī­ti­, na ca pra­tyu­ccā­ra­ya­ti­, tad idaṃ vyā­ha­ta­m u­cya­te­. na cedaṃ pra­ti­jñā­ya­te — pūrvaṃ sarvam u­ccā­ra­yi­ta­vyaṃ paścād uttaraṃ vācyam iti. api tu ya­thā­ka­tha­ñci­d a­nu­bhā­ṣyo­tta­raṃ vācyam anyathā ni­rvi­ṣa­ya­m uttaraṃ pra­sa­jya­te­.</p><p n="a_1053 b_YA_37­1­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­1­,4~</span>yadi nāma pra­sa­ktā­nu­pra­sa­ktyā­ti­vi­stā­ri­tāṃ kathāṃ pra­ti­vā­dī no­ccā­ra­yi­tuṃ śaktaḥ, kas tasya vi­vā­dā­śra­ya­mā­tro­tta­ra­va­ca­ne sā­ma­rthya­vi­ghā­to yenāsau ni­gṛ­hya­ta iti cet, ucyate — yadi vādinā pa­kṣa­sā­dha­nā­nu­pa­yo­gī vistaraḥ kṛtaḥ ślo­kā­di­pā­ṭhaḥ­, kli­ṣṭo­pa­nyā­so vā, tadā vādina e­vā­rthā­nta­ra­ga­ma­na­m a­vi­jñā­tā­rthaṃ vā ni­gra­ha­sthā­na­m­. na ta­da­pra­tyu­ccā­ra­ṇe doṣo 'pi, yadi sākṣiṇo ma­nya­nte­. atha sā­dha­no­pa­yo­gi­na­m akliṣṭaṃ co­pa­nyā­saṃ sākṣiṇaḥ pra­ti­pa­dya­nte­, tadā ta­da­pra­tyu­ccā­ra­ṇe pra­ti­vā­di­naḥ kathaṃ nā­pra­ti­pa­tti­ni­gra­ha­sthā­na­m­? tatra yadi dviruktaṃ na vācyam iti kathā ni­ya­mya­te­, tadā prāk sa­rvā­nu­bhā­ṣa­ṇe 'sti doṣo 'vaśyaṃ hi dū­ṣa­ya­tā­sya do­ṣa­syā­yaṃ viṣaya iti pra­ti­do­ṣa­pra­da­rśa­nā­rthaṃ pu­na­ra­nu­bhā­ṣa­ṇaṃ ka­rta­vya­ma­taḥ prāktanaṃ vyarthaṃ syāt. sarvaiḥ prāg a­nu­bhā­ṣi­ta­vya­m iti niyame tu prā­ga­na­nu­bhā­ṣa­ṇa­do­ṣaḥ­. yadā tv a­ni­ya­ma­ka­thā­, tadā ya­the­ṣṭā­nu­bhā­ṣa­ṇe 'pi na doṣa iti.</p><p n="a_1054 b_YA_37­1­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­1­,15~</span>nanu ca ko 'yaṃ ni­ya­maḥ­, trir a­bhi­hi­ta­syā­na­nu­bhā­ṣa­ṇa­m iti? yadi tāvat pa­ra­pra­ti­pā­da­nā­rthā pra­vṛ­tti­s tadā śataśo 'pi tathā va­kta­vya­m­, yathāsya pra­ti­pa­tti­r bha­va­ti­. atha pa­ro­pa­tā­pa­nā­rthā pra­vṛ­tti­s tathāpi kiṃ trir a­bhi­dhī­ya­te­? sākṣiṇāṃ karṇe nivedya pra­ti­vā­dī ka­ṣṭā­pra­tī­tā­ti­saṃ­kṣi­ptā­di­bhi­r u­pa­dro­ta­vyo ya­tho­tta­ra­pra­ti­pa­tti­vi­mū­ḍha­s tūṣṇīṃ bha­va­ti­. na hi pa­ro­pa­tā­pa­na­pra­kra­me kaścin nyāyo yena kli­ṣṭā­pra­tī­tā­ti­dru­to­ccā­ri­tā­dī­ni pra­ti­ṣi­dhya­nte­, trir a­bhi­dhā­naṃ ca vi­dhī­ya­ta iti, na; trir a­bhi­dhā­na­gra­ha­ṇa­sya pa­ri­ṣa­da­nu­jño­pa­la­kṣa­ṇā­rtha­tvā­t­. yāvad dhi prā­śni­kai­r a­nya­ta­ra­syā­sā­ma­rthyaṃ na ni­ści­ta­m­, tā­va­dva­kta­va­ya­m iti. ubhābhyāṃ parīkṣya vidvāṃsaḥ pra­mā­ṇī­kṛ­tya sākṣiṇo '­bhya­nu­jñā­tā­s te paścād a­pra­mā­ṇī­ka­rtuṃ na yuktā iti.</p><p n="a_1055 b_YA_37­1­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­1­,24~</span>a­pra­ti­pa­tti­tvā­vi­śe­ṣā­d a­jñā­nā­na­nu­bhā­ṣa­ṇa­yo­r a­pra­ti­bhā­to nāsti bheda ity apy a­yu­kta­m­, la­kṣa­ṇa­bhe­de­na bhe­dā­bhi­dhā­nā­t­. sā­ma­rthyā­d a­rtha­prā­ptā­v a­ti­pra­sa­ṅge­na pra­pa­ñcā­dhi­kā­ra­vi­ro­dhā­t­. yadi ca saṃ­gra­ha­ru­ci­tva­m­, tataḥ saṃgraho 'pi vi­pra­ti­pa­tti­pra­ti­pa­tti­bhyāṃ kṛta eva, pra­pa­ñcā­dhi­kā­ra­s tu vi­sta­ra­ru­cī­n pra­tyā­ra­bdha ity a­do­ṣaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­15­)</span> a­jñā­na­m</ab><p n="a_1056 b_YA_37­1­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­1­,29~</span>"­a­vi­jñā­tā­rthaṃ cā­jñā­na­m­" . yac ca vākyaṃ trir a­bhi­hi­ta­m api pa­ri­ṣa­da­va­ga­tā­rthaṃ pra­ti­vā­dī pra­tyu­ccā­ra­ya­nn api nārthataḥ sa­mya­ga­dhi­ga­ccha­ti­, ta­da­jñā­naṃ nāma pra­ti­vā­di­no ni­gra­ha­sthā­na­m­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­16­)</span> a­pra­ti­bhā</ab><p n="a_1057 b_YA_37­2­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­2­,7~</span>"­ka­thā­m a­bhyu­pa­ga­mya tū­ṣṇīṃ­bhā­vo '­pra­ti­bhā vā­di­pra­ti­vā­di­no­r ni­gra­ha­sthā­na­m i­ti­"­. nanu "­u­tta­ra­syā­pra­ti­pa­tti­r a­pra­ti­bhā­" iti sū­tra­m­, sa­tya­m­; a­syai­vā­rthaḥ kathām a­bhyu­pa­ga­mye­tyā­di­no­ktaḥ­. katham iti? u­tta­ra­gra­ha­ṇa­m u­pa­la­kṣa­ṇā­rthaṃ pū­rvo­pa­nyā­sa­syā­py a­pra­ti­pa­tti­r a­pra­ti­bhe­ty a­bhi­pre­ta­m­. na cā­trā­pa­ri­jñā­na­mā­tra­m a­pra­ti­pa­tti­r ity a­bhi­pre­ta­m­, kin tarhi? va­ca­nā­na­dhya­va­sā­yaḥ­. a­na­dhya­va­sā­yā­d a­bru­va­to '­pra­ti­bhe­ty arthaḥ. atha vā pra­tha­ma­vā­di­no 'pi va­ca­na­m u­tta­ra­m a­tro­kta­m­. kathaṃ? pa­ri­ṣa­dā pra­ti­vā­di­nā kas te pakṣaḥ? kiṃ sādhanaṃ ca? iti praśne, tvam eva prathamaṃ brūhi — ity a­nu­yo­ge vā pa­kṣā­di­va­ca­na­m uttaraṃ bhavati tasmin vaktavye ya­dā­na­dhya­va­sā­ye­na tūṣṇīm āste, tadā vādino '­pra­ti­bhe­ti vā­cya­m­. pra­ti­vā­di­na­s tu ka­dā­ci­d a­nu­bhā­ṣa­ṇaṃ kṛtvāpy u­tta­rā­pra­ti­pa­ttiḥ sa­mbhā­vya­te śa­kti­vai­ci­trya­da­rśa­nā­t­. akṛtvā tv a­nu­bhā­ṣa­ṇa­m­. tū­ṣṇī­mbha­va­to '­pra­ti­bho­dbhā­va­ne 'pi na ni­rvi­ṣa­ya­m a­nu­bhā­ṣa­ṇa­m­. yo hy a­pra­tyu­ccā­ra­ya­nn api yat kiṃcid bravīti na tūṣṇīm āste ta­syā­na­nu­bhā­ṣa­ṇaṃ ni­gra­ha­sthā­na­m iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­17­)</span> vikṣepaḥ</ab><p n="a_1058 b_YA_37­2­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­2­,21~</span>"­kā­rya­vyā­sa­ṅgā­t ka­thā­vi­cche­do vi­kṣe­paḥ­" kiṃcit kāryaṃ vyāsajya yaḥ kathāṃ vi­cchi­na­tti­, sa khalv a­nya­ta­ra­ni­gra­hā­ntā­yaṃ kathāyāṃ svayam eva kathantaṃ pra­ti­pa­dya­mā­no ni­gra­hā­rha iti. nanu yadi jva­rā­di­duḥ­khe­nā­bhi­bhū­taḥ pra­yo­ja­nā­ti­śa­ye­na vā tadā na vadati di­nā­nta­re ca va­di­ṣya­tī­ti kas ta­syā­pa­rā­dhaḥ syāt? etad eva sa­bhya­mi­la­nā­t prāg eva duḥkhaṃ pra­yo­ja­naṃ vā ni­ve­da­ya­ti­. yat tu sabhyeṣu mi­li­te­ṣu duḥ­khā­di­ni­ve­da­na­m­, tad du­ṣṭā­bhi­prā­yaṃ pra­ka­ṭa­ya­ti kila — punaḥ punaḥ sabhyā na mi­li­ṣya­nti­, tato vādo na bha­vi­ṣya­ti­, tataḥ sa­mā­na­tai­va vidvadbhiḥ saha mama bha­vi­ṣya­ti­, na bhaṅga iti. yadi punas tadaiva jātaṃ cā­tu­rthi­ka­jva­rā­di­duḥ­khaṃ sākṣiṇo 'pi pra­ti­pa­dya­nte­, tadā na tasya doṣa iti. na cedam a­rthā­nta­re '­nta­rbha­va­ti­, sā­dha­no­pa­nyā­sa­pra­sa­ṅge­na ta­da­nu­pa­yo­gi­va­ca­na­m a­rthā­nta­raṃ sā­dha­no­pa­nyā­sa­m api paścāt ka­ri­ṣyā­mī­ty evaṃ vacanaṃ vikṣepa ity asti vi­śe­ṣaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­18­)</span> ma­tā­nu­jñā</ab><p n="a_1059 b_YA_37­3­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­3­,9~</span>"­sva­pa­kṣa­do­ṣā­bhyu­pa­ga­mā­t pa­ra­pa­kṣa­do­ṣa­pra­sa­ṅgo ma­tā­nu­jñā­"­. yathā — cauras tvam, pa­ra­dra­vyo­pā­di­tsa­yā pra­vṛ­tte­r ity ukte, pa­ro­'­py āha — tvam apy evaṃ caura iti. pra­sa­ṅga­vyā­je­nā­nai­kā­nti­ka­tvo­dbhā­va­nā­d adoṣa iti cet, tad a­yu­kta­m­; vaktur a­bhi­prā­yo hi va­ca­nā­d a­va­ga­mya­te­. pūrvaṃ paścād vā nai­kā­nti­ka­tvo­dbhā­va­no­kti­m a­nta­re­ṇa ca na jñāyate '­nai­kā­nti­ka­tvo­dbhā­va­nā­bhi­prā­ye­ṇā­ya­m evam ā­he­ti­. na ca vāde 'pi vyākhyān a­ga­myai­r vākyair va­kta­vya­m­, kiṃ co­bha­ya­pra­si­ddhyā hetor vi­pa­kṣa­vṛ­ttyā­nai­kā­nti­ka­tvaṃ yu­kta­m­. na ca mama pa­ra­svo­pā­di­tsa­yā pra­vṛ­ttiḥ­. siddhā mamāpy a­si­ddhe­ti cet, a­si­ddha­tva­m eva tarhi vā­cya­m­, kiṃ pa­ra­do­ṣa­pra­sa­ṅge­na­? "yaś co­bha­yo­r­" i­tyā­di­nyā­ye­na prasaṅga iti cet, na; u­bha­yo­s tu­lya­yo­ga­kṣe­ma­tva­sya pra­mā­ṇa­to '­pra­sā­dhi­ta­tvā­t­. kiṃ ca sva­pa­kṣa­do­ṣa­pa­ri­hā­re '­bhi­hi­te 'pi yadā taṃ vyā­mo­hā­n na paraḥ pra­ti­pa­dya­te­, tadā ta­dvyā­mo­ha­ni­va­rta­nā­rthaṃ ta­tpra­ti­pa­nne­na nyāyena sa­hā­tmī­ya­nyā­ya­sya sa­mā­na­yo­ga­kṣe­ma­tāṃ prasādhya yaś co­bha­yo­r i­tyā­di­pra­sa­ṅgaḥ kartuṃ yuktaḥ. yas tu svapakṣe na manāg api doṣaṃ pa­ri­ha­ra­ti­, kevalaṃ pa­ra­pa­kṣe doṣaṃ pra­sa­ñja­ya­ti — tvam api caura iti, sa khalv evaṃ bruvāṇaḥ pa­ra­ma­ta­m a­nu­jā­nā­ti pa­ra­ma­taṃ cā­nu­jā­na­taḥ ta­syai­ve­daṃ ma­tā­nu­jñā­khyaṃ ni­gra­hā­dhi­ka­ra­ṇaṃ bha­va­ti­. ka­smā­t­? tena sva­do­ṣā­bhyu­pa­ga­mā­t­, pa­re­ṇā­na­bhyu­pa­ga­mā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­19­)</span> pa­rya­nu­yo­jyo­pe­kṣa­ṇa­m</ab><p n="a_1060 b_YA_37­3­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­3­,26~</span>"­ni­gra­haṃ prā­pta­syā­ni­gra­haḥ pa­rya­nu­yo­jyo­pe­kṣa­ṇa­m­" . pa­rya­nu­yo­jyo nāma ni­gra­ho­pa­pa­ttyā co­da­nī­ya­s ta­syo­pe­kṣa­ṇaṃ nigrahaṃ prāpto 'sīty a­na­nu­yo­gaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">kī­rtyu­kta­do­ṣo­ddhā­raḥ</ab><p n="a_1061 b_YA_37­4­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­4­,8~</span>etac ca kasya pa­rā­ja­ya ity a­nu­yu­kta­yā pa­ri­ṣa­dā va­kta­vya­m­, na khalu nigrahaṃ prāptaḥ svaṃ kaupīnaṃ vi­vṛ­ṇu­yā­d iti. nigrahaṃ prāptasya ja­yā­va­dhā­ra­ṇa­m api na yu­kta­m­, ta­da­bhā­vā­t pa­rā­ja­yo 'pi na yuktas tasya ja­yā­pe­kṣi­tvā­d iti cet, na; u­bha­yo­r api na yuktas tasya ja­yā­pe­kṣi­tvā­d iti cet, no­bha­yo­r api yu­ktā­yu­ktā­na­bhi­jña­tve­na pa­ri­ṣa­do­pe­kṣa­ṇī­ya­tvā­t tā­da­na­va­dhe­ya­va­ca­na­tva­m evātra ni­gra­haḥ­. yadi punaḥ kiṃcid doṣam u­dbhā­va­ya­ti­, tadā pa­ra­do­ṣā­nu­dbhā­va­ne 'pi je­tai­vā­sau na ni­gra­ha­s tasya na­hi­sta­tta iti kṛtvā sarve doṣā va­kta­vyā­, a­va­ca­ne vā ni­gra­haḥ­, e­ke­nā­pi ta­tsā­dha­na­vi­dhā­nā­t­, e­ka­sā­dha­na­va­ca­na­va­t­. ya­thai­ka­syā­rtha­syā­ne­ka­sā­dha­na­sa­dbhā­ve 'py e­ke­nai­va sā­dha­ne­na ta­tsi­ddhe­r na sa­rvo­pā­dā­naṃ sā­dha­nā­ṅgā­va­ca­naṃ vā bha­va­ti­. sa­rva­sa­mbha­vā­d do­ṣo­dbhā­va­na­ni­ya­ma­pū­rva­ka­vā­de tv e­kā­nu­bhā­va­ne 'pi yuktaṃ pa­rya­nu­yo­jyo­pe­kṣa­ṇaṃ ni­gra­ha­sthā­na­m iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­20­)</span> ni­ra­nu­yo­jyā­nu­yo­gaḥ</ab><p n="a_1062 b_YA_37­4­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­4­,19~</span>"­a­ni­gra­ha­sthā­ne ni­gra­ha­sthā­nā­bhi­yo­go ni­ra­nu­yo­jyā­nu­yo­gaḥ­"­. adoṣe do­ṣo­dbhā­va­na­m ity arthaḥ. yathā — sā­va­ya­va­tve­na pṛ­thi­vyā­deḥ kā­rya­tva­sā­dha­ne paro brūyād — a­pra­yo­ja­na­ko 'yaṃ he­tvā­bhā­sa iti. tasyedaṃ mi­thyā­bhi­yo­ga­la­kṣa­ṇaṃ ni­gra­ha­sthā­na­m­. na hy a­pra­yo­ja­ko nāma he­tvā­bhā­so 'sty a­si­ddhā­di­vya­ti­ri­ktaḥ sa­pa­kṣai­ka­de­śa­vṛ­tte­s tu dhū­mā­di­va­dga­ma­ka­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">kī­rti­ka­thi­ta­do­ṣa­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1063 b_YA_37­4­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­4­,25~</span>a­nu­pa­pa­nno­tta­ra­tvā­d u­tta­rā­pra­ti­pa­tti­r e­vā­ya­m ato '­pra­ti­bhā­to na bhidyata iti cet, na; a­pra­ti­bhā­yā­s tū­ṣṇīṃ­bhā­va­sva­rū­pa­tve­na vyā­khyā­ta­tvā­t­. kiṃ co­tta­ra­mā­traṃ tatra vi­va­kṣi­taṃ na tu sa­du­tta­ra­m iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­21­)</span> a­pa­si­ddhā­ntaḥ</ab><p n="a_1064 b_YA_37­4­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­4­,29~</span>"­si­ddhā­nta­m a­bhyu­pe­tyā­ni­ya­mā­t ka­thā­pra­sa­ṅgo '­pa­si­ddhā­ntaḥ­" . yathā — mī­māṃ­sā­m a­bhyu­pa­ga­mya kaścid a­gni­ho­traṃ sva­rga­sā­dha­na­m ity āha. sa caivaṃ pa­rya­nu­yu­jya­te — kathaṃ punar a­gni­ho­tra­kri­yā dhvastā satī sva­rga­sā­dhi­kā bha­va­tī­ty evaṃ pa­rya­nu­yu­kto '­na­bhyu­pa­ga­tā­tma­gu­ṇaṃ dharmaṃ ga­tya­nta­ra­m a­pa­śya­nn āha — tayā kri­ya­yā­rā­dhi­taḥ pa­ra­me­śva­raḥ phalaṃ dadāti rā­jā­di­va­t­. ta­sye­śva­rā­na­bhyu­pa­ga­mā­d apy a­pa­si­ddhā­nto ni­gra­ha­sthā­na­m­. kecit tu sūtrārthaṃ va­rṇa­ya­nti — ka­sya­ci­d arthasya ta­thā­bhā­vaṃ pra­ti­jñā­tā­rtha­vi­pa­rya­yā­t ka­thā­pra­sa­ṅgaṃ kurvato '­pa­si­ddhā­nto vijñeya iti, tad a­yu­kta­m­; pra­ti­jñā­tā­rtha­vi­pa­rya­yo hi pra­ti­jñā­hā­ni­r nā­pa­si­ddhā­ntaḥ­. tasmāc chāstram a­bhyu­pa­ga­mya ta­da­rtha­vi­ro­dhe­na kathāṃ pra­sa­jja­ya­to '­pa­si­ddhā­nta iti. atha vā sā­dha­na­vā­kye yā pra­ti­jñā­, ta­da­rtha­vi­pa­rya­yā­d eva pra­ti­jñā­hā­ni­r u­cya­te­. yā tu si­ddhā­rtha­syā­bhyu­pa­ga­ma­mā­tre­ṇa pratijñā ke­na­ci­t pra­sa­ṅge­na kṛtā punas ta­da­rtha­vi­pa­rya­yā­t kathāṃ kurvato '­pa­si­ddhā­nta iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­22­)</span> he­tvā­bhā­sāḥ</ab><p n="a_1065 b_YA_37­5­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­5­,18~</span>"­he­tvā­bhā­sā­ś ca ya­tho­ktāḥ­" . he­tvā­bhā­sā­ś ca ni­gra­ha­sthā­nā­ni kiṃ la­kṣa­ṇā­nta­ra­yo­gā­t­, pra­mā­ṇa­pra­me­ya­va­t­? na, kiṃ tarhi? yathoktāḥ he­tvā­bhā­sa­la­kṣa­ṇe­nai­va ya­tho­kte­na he­tvā­bhā­sa­ni­gra­ha­sthā­nā­nī­ty arthaḥ. caśabdo dṛ­ṣṭā­ntā­bhā­sā­va­ro­dha­kaḥ­. na ca ni­gra­ha­sthā­na­pa­ri­saṃ­khyā­rthā­ni sū­trā­ṇi­, kiṃ tarhi? la­kṣa­ṇo­dā­ha­ra­ṇa­pra­pa­ñco­pa­la­kṣa­ṇā­ni­. tasmād etena sū­tra­ka­lā­pe­na du­rva­ca­nā­dī­nāṃ sā­dha­nā­nu­pa­yo­gi­tve­na ni­gra­ha­sthā­na­tvaṃ ve­di­ta­vya­m­. ni­ya­ma­ka­thā­yāṃ tv a­pa­śa­bdā­dī­nā­m a­pī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">dha­rma­kī­rteḥ si­ddhā­nta­sya bhaṅgaḥ</ab><p n="a_1066 b_YA_37­5­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­5­,26~</span>ra­ktā­mba­ra­s tv āha — a­sā­dha­nā­ṅga­va­ca­na­m a­do­ṣo­dbhā­va­naṃ dvayoḥ. ni­gra­ha­sthā­na­m anyat tu na yuktam iti ne­ṣya­te­. ta­trā­sā­dha­nā­ṅga­va­ca­naṃ vādina eva ni­gra­ha­sthā­na­m­, do­ṣo­dbhā­va­naṃ tu pra­ti­vā­di­na e­ve­ti­. siddhiḥ sā­dha­na­sā­dhya­ni­śca­ya­s tasya ni­rva­rta­ka­m a­ṅga­m­, tasya vacanaṃ sā­dha­nā­ṅga­va­ca­na­m­. ta­syā­nu­ccā­ra­ṇa­m a­sā­dha­nā­ṅga­va­ca­naṃ vādam a­bhyu­pa­ga­myā­pra­ti­bha­yā tū­ṣṇīṃ­bhā­vā­t sā­dha­nā­ṅga­syā­sa­ma­rtha­nā­d vā vādino '­sā­dha­nā­ṅga­va­ca­naṃ ni­gra­ha­sthā­naṃ prā­ra­bdhā­rthā­pra­sā­dha­nā­t­. vastutaḥ sa­ma­rtha­sā­dha­no­pā­dā­ne 'pi sā­ma­rthyā­pra­ti­pā­da­nā­t­. na hy a­sa­ma­rthi­tā­t sā­dha­nā­t sā­dhya­si­ddhi­r iti. atha vā sādhyate '­ne­ne­ti sādhanaṃ tri­rū­pa­he­tu­va­ca­na­sa­mu­dā­yaḥ­, tasyāṅgaṃ pa­kṣa­dha­rmā­di­va­ca­naṃ ta­syai­ka­syā­py a­va­ca­na­m a­sā­dha­nā­ṅga­va­ca­na­m­. atha vā tasyaiva sā­dha­na­sya yan nāṅgaṃ pra­ti­jño­pa­na­yā­di ta­syā­sā­dha­nā­ṅga­sya va­ca­na­m­. a­tha­vā­nva­ya­vya­ti­re­ka­yo­r e­ka­syā­bhi­dhā­ne­na siddher a­bhā­vā­t­, dvi­tī­ya­syā­sā­ma­rthya­m iti tasyāpy a­sā­dha­nā­ṅga­syā­bhi­dhā­naṃ ni­gra­ha­sthā­naṃ vya­rthā­bhi­dhā­nā­d eva. atha vā sā­dha­na­sya siddher yan nāṅgaṃ he­tvā­bhā­so '­si­ddhā­di­s ta­syai­ka­syā­pi vacanaṃ ni­gra­ha­sthā­na­m a­sa­ma­rtho­pā­dā­nā­t­. tathā sā­dhyā­di­vi­ka­lpa­syā­na­nva­yā­pra­da­rśi­tā­nva­yā­de­r dṛ­ṣṭā­ntā­bhā­sa­sya va­ca­na­m a­sā­dha­nā­ṅga­va­ca­na­m­. atha vā siddhiḥ sā­dha­na­m­, tadaṅgaṃ dharmo yasya vi­vā­dā­śra­ya­sya vā­da­pra­stā­va­he­toḥ sa sā­dha­nā­ṅga­s ta­dvya­ti­re­ke­ṇā­pa­ra­syā­py a­ji­jñā­si­ta­sya vi­śe­ṣa­sya śā­strā­śra­ya­vyā­jā­di­bhiḥ prakṣepo ghoṣaṇaṃ ca pa­ra­vyā­mo­ha­nā­yā­nu­bhā­ṣa­ṇa­śa­kti­vi­ghā­tā­dya­rthaṃ ca tad apy a­sā­dha­nā­ṅga­va­ca­naṃ ni­gra­ha­sthā­na­m­, a­pra­stu­tā­bhi­dhā­nā­t­. na hi kvacit kri­ya­mā­ṇaḥ prasaṅgo na pra­sa­jya­te nṛ­tya­gī­tā­de­r api pra­sa­ṅge­na sa­mbha­vā­t­. yathā — kaścin nai­rā­tmya­vā­dī brūyāt — nā­styā­tme­ti vayaṃ bauddhā brūmaḥ. ke bauddhāḥ? ye bu­ddha­śā­sa­na­m a­bhyu­pa­ga­tāḥ­. ko buddho? yasya śā­sa­ne­na bha­da­ntā­śva­gho­ṣo nāma pra­vra­ji­taḥ­. ko bha­da­ntā­śva­gho­ṣo­? yasya rā­ṣṭra­pā­la­kaṃ nā­ṭa­ka­m iti prasaṅgaṃ kṛtvā tataḥ pra­vi­śa­ti sū­tra­dhā­ra ityādi paṭhan nṛtyed gāyec ceti pra­ti­vā­dī sarvaṃ taṃ prasaṅgaṃ nā­nu­ka­rtuṃ śakta iti pa­rā­ji­taḥ syāt tasmān nṛ­tyā­di­pra­sa­ṅga­va­da­ji­jñā­si­tā­nāṃ pra­sa­ṅga­pa­ra­mpa­rā­yā­tā­rthā­nāṃ sva­kri­yā­yā­c ca gho­ṣa­ṇa­m a­rthā­nta­ra­ga­ma­na­m eva, ji­jñā­sā­yāṃ tv adoṣa iti.</p><p n="a_1067 b_YA_37­6­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­6­,29~</span>a­do­ṣo­dbhā­va­na­m iti na do­ṣo­dbhā­va­na­m a­do­ṣo­dbhā­va­naṃ he­tvā­bhā­sā­da­yo doṣās teṣām a­nu­dbhā­va­na­m a­pra­tyā­ya­na­m­. sā­dha­na­sya ni­rdo­ṣa­tvā­t­. sa­do­ṣa­tve 'pi pra­ti­vā­di­na­s ta­da­jñā­nā­t­. pra­ti­pā­da­nā­sā­ma­rthyā­d vā. na hi sann api doṣo na pra­ti­pā­di­taḥ pa­rā­ja­ya­he­tu­r bha­va­ti­. atha vā sā­dha­na­sya doṣas ta­syā­do­ṣa­syo­dbhā­va­naṃ pra­ti­vā­di­no ni­gra­ha­sthā­na­m­, mi­thyo­tta­rā­bhi­dhā­nā­d iti. etan nyāyyaṃ ni­gra­ha­sthā­na­la­kṣa­ṇa­m­. anyat tu nai­yā­yi­ko­ktaṃ pra­ti­jñā­hā­nyā­di­kaṃ na yuktam iti ne­ṣya­te­. yathā na pra­ti­jñā­hā­nyā­de­r a­yu­kta­tvaṃ kīrtir uvāca tathā ta­lla­kṣa­ṇe­ṣv eva pū­rva­pa­kṣaṃ kurvatā pra­tye­ka­m ma­yā­bhi­hi­ta­m­. tatraiva ta­tpa­ri­ha­ra­tā kīrter a­pa­ri­jñā­na­m api pra­ka­ṭi­ta­m iti. pra­ti­jño­pa­na­yā­di­va­ca­naṃ ni­gra­ha­sthā­na­m ity atrāpi mohaḥ kīrteḥ pra­kṛ­tyā­di­sā­dha­nā­ṅga­tvaṃ sa­ma­rtha­ya­tā pra­ka­ṭi­taḥ­. yat tu mu­ni­pra­da­rśi­ta­m eva ni­gra­ha­sthā­naṃ bhā­ṣā­nta­re­ṇo­kta­m­, tad a­nu­jñā­ya­te eva. bhā­ṣā­nta­re­ṇā­bhi­dhā­ne 'py arthasya ta­thā­tvā­vi­ro­dhā­d iti.</p><p n="a_1068" rend="justify">śrī­ma­dā­cā­rya­bhā­sa­rva­jña­vi­ra­ci­te nyā­ya­bhū­ṣa­ṇe saṃ­gra­ha­vā­rti­ke dvitīyaḥ pa­ri­cche­daḥ sa­mā­ptaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">ā­ga­ma­pa­ri­cche­daḥ</ab><p n="a_1069 b_YA_37­9­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­9­,6~</span>a­va­si­ta­m a­nu­mā­na­m ā­ga­ma­sye­dā­nīṃ la­kṣa­ṇa­m ucyate — "­sa­ma­ya­ba­le­na sa­mya­kpa­ro­kṣā­nu­bha­va­sā­dha­na­m ā­ga­maḥ­"­. ya­trā­nu­bha­va­sā­dha­ne sa­ma­ya­syā­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ pra­dhā­na­bhā­vo ga­mya­te­, ta­ccha­bdā­tma­ka­m a­śa­bdā­tma­kaṃ vā karaṇaṃ sa­ma­ya­sā­ma­rthye­nā­nu­bha­vaṃ sā­dha­ya­d āgama ity u­cya­te­. sa­ma­yā­vi­nā­bhā­va­yo­r vai­la­kṣa­ṇyaṃ pa­śyā­ma­s te­nā­nu­mā­ne prasaṅgaḥ sa­ma­ya­gra­ha­ṇe­na ni­rva­rti­taḥ­. sa­ma­ya­sā­ma­rthyā­d api saṃśayo vi­pa­rya­ya­ś ca kvacid bha­va­ti­, tadarthaṃ sa­mya­ggra­ha­ṇa­m­. sa­vi­ka­lpa­ka­pra­tya­kṣa­vya­va­cche­dā­rthaṃ pa­ro­kṣa­gra­ha­ṇa­m­.</p><ab type="head" resp="YA">sau­tra­la­kṣa­ṇe­nā­vi­ro­dhā­pā­da­na­m</ab><p n="a_1070 b_YA_37­9­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­9­,13~</span>nanu — "­ā­pto­pa­de­śaḥ śabdaḥ" iti lakṣaṇaṃ sau­tra­m­, sa­tya­m­; a­syai­vā­rtho 'yaṃ pra­ka­ṭi­ta­s tathā hi — u­pa­di­śya­te '­ne­nā­rtha ity u­pa­de­śaḥ sa­ma­yā­pe­kṣa­m a­rtha­pra­tī­ti­sā­dha­na­m u­cya­te­. na hi pra­tya­kṣā­d a­nu­mā­nā­d vā­va­ga­to 'rtha u­pa­de­śa­taḥ pra­ti­pa­nna ity u­cya­te­. nāpi sandigdho vi­pa­rya­sto vārtha u­pa­di­ṣṭa ity u­cya­te­.</p><p n="a_1071 b_YA_37­9­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 37­9­,17~</span>atha vā pra­tya­kṣa­sū­trā­d a­vya­bhi­cā­ri­vya­va­sā­yā­tma­ka­pa­da­yo­r ihāpy a­nu­vṛ­tti­r dra­ṣṭa­vyā­, tato na saṃ­śa­ya­vi­pa­rya­ya­sā­dha­na­yoḥ pra­sa­ṅgaḥ­. evaṃ cā­pta­gra­ha­ṇaṃ na la­kṣa­ṇā­rtha­m­, tena vya­va­cche­dyā­bhā­vā­t­, kiṃ tv a­dṛ­ṣṭā­rthā­nāṃ vākyānāṃ prā­mā­ṇya­si­ddhā­v ā­pto­kta­tvā­he­tu­sū­ca­nā­rtha­m­. astu vā la­kṣa­ṇā­rtha­m­, ya­dā­vya­bhi­cā­ryā­di­pa­da­yo­r i­hā­nu­vṛ­tti­r ne­ṣya­te­. u­pa­de­śa­śa­bda­ś ca mi­thyo­pa­de­śe 'pi dṛṣṭas ta­dā­pta­gra­ha­ṇaṃ sā­rtha­ka­m iti. āpto hy a­jñā­na­rā­gā­di­do­ṣa­ra­hi­ta u­pa­de­ṣṭā bha­ṇya­te­, ta­du­pa­de­śaḥ pra­mā­ṇa­m eva. tathā coktam —</p><lg n="a_1072"><l>āgamo hy ā­pta­va­ca­na­m āptiṃ do­ṣa­kṣa­yaṃ viduḥ | </l><l>kṣī­ṇa­do­ṣo 'nṛtaṃ vākyaṃ na brūyād dhe­tva­sa­mbha­vā­t || iti.</l></lg><p n="a_1073 b_YA_38­0­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­0­,3~</span>a­vyā­pa­ka­tvā­d a­la­kṣa­ṇa­m iti cet, na; pa­rā­pa­ra­bhe­de­na do­ṣa­kṣa­ya­syā­pi dvai­vi­dhyā­t­. ta­trā­pa­ra­syā­pta­sā­rya­mle­cchā­de­r aparo do­ṣa­kṣa­yaḥ­, pra­ti­ni­ya­ta­vi­ṣa­ya­tvā­d a­jñā­nā­di­ni­vṛ­tteḥ­. pa­rā­pta­sya tv ī­śva­rā­deḥ paro do­ṣa­kṣa­yaḥ­, sa­rvā­rthe­ṣv a­jñā­nā­de­r a­tya­nto­cche­dā­d iti. nanv ā­pto­pa­de­śo 'pi śro­tṛ­pra­jñā­di­vai­gu­ṇyā­d a­sā­dha­naṃ saṃ­śa­yā­di­sā­dha­naṃ vā bha­va­ti­. tat katham e­kā­nte­nā­pto­pa­de­śaḥ pra­mā­ṇa­m iti cet, na; ta­syau­pa­cā­ri­ka­tvā­t­. na hi jñānam a­ku­rva­n saṃ­śa­yā­di­jñā­naṃ kurvan vā śabdaḥ kvacid ā­pto­pa­de­śo 'yam iti pra­si­ddhi­r asti, kiṃ tv āpto 'rthaṃ ye­no­pa­di­śya­ti parān ni­ścā­ya­ya­ti sa pa­re­ṣā­m a­vi­pa­rī­tā­rtha­ni­śca­yaṃ kurvann aṃ­ja­sā­pto­pa­de­śa ity u­cya­te­.</p><p n="a_1074 b_YA_38­0­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­0­,11~</span>atha vāptaś cāsāv u­pa­de­śaḥ­. yathā vaktā jñānam a­ku­rva­n saṃśayaṃ vi­pa­rya­yaṃ vā kurvan na loke 'py āpta u­cya­te­, kin tv a­vi­pa­rī­ta­m arthaṃ ni­ścā­ya­ya­nn evāptaḥ pra­si­ddhaḥ­, tathā śabdo 'py a­vi­pa­rī­tā­rtha­ni­śca­yaṃ kurvan āpta ity u­cya­te­. nanv evam ā­pta­vā­g iti laghu lakṣaṇaṃ ka­rta­vya­m­, na; a­śa­bdā­tma­ka­sya ce­ṣṭā­de­r a­na­va­ro­dha­pra­sa­ṅgā­t­. u­pa­de­śa­gra­ha­ṇe tu sa­ma­ya­pū­rva­ke­ṇā­ṅgu­li­ce­ṣṭā­di­nā­pi yenārtha u­pa­di­śya­te­, tat sarvaṃ śabdākhyaṃ pramāṇaṃ la­bhya­te­. smṛ­ti­pra­tya­kṣa­vya­va­cche­do 'py ata eva la­bhya­te­. na hi śabdaṃ śrutvāpi smṛto 'rthaḥ sa­vi­ka­lpa­ka­pra­tya­kṣo­pa­la­bdho vā kvacid ā­pte­no­pa­di­ṣṭa iti pra­si­ddhi­r asti. tasmāt sa­ma­ya­ba­le­na sa­mya­kpa­ro­kṣā­nu­bha­va­sā­dha­na­m āgama ity ayam eva sū­tra­syā­rtha iti.</p><ab type="head" resp="YA">sau­ga­tā­nāṃ pra­mā­ṇa­dvai­vi­dhya­ni­ya­maḥ</ab><p n="a_1075 b_YA_38­0­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­0­,21~</span>nanu ca pa­ro­kṣā­rtha­vi­ṣa­ya­tve śa­bda­syā­nu­mā­nā­d a­na­rthā­nta­ra­bhā­vaḥ prāptaḥ. tathā cāha —</p><lg n="a_1076"><l>"mānaṃ hi dvividhaṃ me­ya­dvai­vi­dhyā­c cha­ktya­śa­kti­taḥ | </l><l>a­rtha­kri­yā­yāṃ ke­śā­di­nā­rtho '­na­rthā­dhi­mo­kṣa­taḥ || "</l></lg><p n="a_1077 b_YA_38­1­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­1­,1~</span>mā­na­dvai­vi­dhya­si­ddhau me­ya­dvai­vi­dhyaṃ hetuḥ, me­ya­dvai­vi­dhye tu śa­ktya­śa­kti­ta iti hetuḥ. sākṣāt svā­kā­ra­jñā­na­ja­na­naṃ prati śaktatvaṃ śaktiḥ, pā­ra­mpa­rye­ṇa śaktatvaṃ tv aśaktiḥ pa­ryu­dā­sa­vṛ­ttyā­. tatra śakto 'rthaḥ svena rūpeṇa la­kṣya­mā­ṇa­tvā­t sva­la­kṣa­ṇaṃ pra­tya­kṣa­sya vi­ṣa­yaḥ­. i­ta­ra­s tu sā­mā­nya­rū­pe­ṇa pra­tī­ya­mā­na­tvā­t sā­mā­nya­la­kṣa­ṇa­m a­nu­mā­na­sya vi­ṣa­yaḥ­. ke­śā­de­s tu pra­mā­ṇa­dva­yā­go­ca­ra­syā­rtha­kri­yā­yāṃ na sākṣān nāpi pā­ra­mpa­rye­ṇa śaktir ity ato nāsāv arthas tasmād a­na­rthā­dhi­mo­kṣa­taḥ tajjñānaṃ na pra­mā­ṇa­m a­na­rthā­dhi­mu­kteḥ a­rthā­dhi­ga­mā­bhā­vā­d ity arthaḥ. pra­ka­ra­ṇā­nte­re 'py amum e­vā­rtha­m āha — "­dvi­vi­dha evārthaḥ — pratyakṣaḥ pa­ro­kṣa­ś ca". tatra yo jñā­na­pra­ti­bhā­sa­m a­nva­ya­vya­ti­re­kā­v ātmano '­nu­kā­ra­ya­ti­, sa pra­tya­kṣa­s ta­da­sā­dhā­ra­ṇaṃ va­stu­rū­paṃ sva­la­kṣa­ṇa­m­. anyas tu sākṣāt sva­bhā­vo­pa­dhā­na­sā­ma­rthya­ra­hi­to '­yu­kta­pra­ti­pa­tti­r eva, na cā­nya­da­rśa­ne '­nya­ka­lpa­nā yu­ktā­ti­pra­sa­ṅgā­t­, tasya nā­nta­rī­ya­ka­ta­yā syāt. sa hi pra­ti­ba­ddha­sva­bhā­vo ya­thā­vi­dha­si­ddha­s ta­thā­vi­dha­sa­nni­dhā­naṃ sū­ca­ya­ti­. sā­mā­nye­na ca sva­sa­mba­ndhi­no 'rthasya pra­ti­pa­tti­r a­nu­mā­na­m iti dve eva pra­mā­ṇe­, anyathā pra­ti­pa­ttya­yo­gā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">tasya kha­ṇḍa­na­m</ab><p n="a_1078 b_YA_38­1­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­1­,15~</span>a­tro­cya­te — me­ya­dvai­vi­dhyaṃ kena ga­mya­te­? yadi pra­mā­ṇa­dvai­vi­dhye­nai­va ta­de­ta­re­ta­rā­śra­ya­tvaṃ syāt. atha pra­tya­kṣe­ṇai­va­, ta­dā­nu­mā­naṃ vyarthaṃ syāt, pa­ro­kṣa­syā­pi pra­tya­kṣe­ṇai­va si­ddha­tvā­t­. na ca pra­tya­kṣe­ṇai­va gṛ­hī­ta­sya pa­ro­kṣa­tvaṃ yu­kta­m­. ta­da­gra­ha­ṇe ca na pra­tya­kṣa­to dvai­vi­dhya­si­ddhiḥ­. pra­tya­kṣa­pū­rva­ka­tvā­n nā­nu­mā­na­to 'pi dvai­vi­dhya­si­ddhiḥ­. pra­mā­ṇā­nta­re­ṇa siddhau ca vi­ru­ddha­tvaṃ syāt, tṛ­tī­ya­syā­pi sa­mbha­vā­t­. śa­ktya­śa­kti­ta ity apy a­yu­kta­m — śa­ktya­śa­kti­bhe­do 'pi ke­nā­va­ga­mya­te­? iti pū­rva­va­t prasaṅgaḥ tasmād asiddhaṃ me­ya­dvai­vi­dhyaṃ kathaṃ sā­dha­na­m iti?</p><p n="a_1079 b_YA_38­2­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­2­,3~</span>yat tv a­tro­kta­m — "­vi­ṣa­ya­dvai­vi­dhyaṃ pra­tya­kṣa­ga­mya­m­. sa­dṛ­śā­sa­dṛ­śa­tva­pra­tī­ti­r hi pa­tī­te­r eva dharmaḥ, sa ca sva­saṃ­ve­da­na­pra­tya­kṣa­si­ddhaḥ­" iti, tad idaṃ vyā­mū­ḍha­bhā­ṣi­ta­m­; na hi pra­tī­ti­dha­rma eva pra­me­ya­m­, tasya śa­ktya­śa­kti­la­kṣa­ṇā­bhi­dhā­nā­t­, na cā­na­rthā­nta­ra­sya pra­tī­ti­dha­rma­sya pra­tī­ti­ja­na­ka­tvaṃ sākṣāt pā­ra­mpa­rye­ṇa cāsti. kathaṃ ca pra­tī­ti­dha­rmo sā­dhā­ra­ṇaḥ sā­dṛ­śya­m u­cya­te­? ta­syā­nya­trā­vṛ­tte­r a­sā­dṛ­śya­la­kṣa­ṇa­tvā­t­. sa­mā­ro­pi­tā­kā­ra­ś ca na pra­tya­kṣa­vi­ṣa­yaḥ­, sva­saṃ­ve­da­na­pra­tya­kṣa­vi­ṣa­ya­syā­pi rā­gā­di­va­t pa­ro­kṣa­tva­m a­yu­kta­m­. "­sva­saṃ­ve­da­ne­nā­rtha­dha­rmaḥ pa­ro­kṣa­tā gṛ­hya­te­. parokṣaṃ tu dha­rmi­pra­tya­kṣā­nta­re­ne­ndri­ya­jñā­ne­na gṛ­hya­te­, tataḥ sa­mba­ndha­pra­tī­ti­s tataḥ pra­tya­kṣe­ṇa pa­ro­kṣa­tā­pra­tī­tā­v api va­stva­nu­mā­ne­na pra­tī­ya­ta­" iti cet, parokṣaṃ vastu i­ndri­ya­pra­tya­kṣe­ṇa pra­tī­ya­ta ity etad api na bu­dhyā­ma­he­. dha­rma­dha­rmi­ṇo­s tā­dā­tmyā­bhyu­pa­ga­me 'pi bhi­nna­pra­mā­ṇa­grā­hya­tvaṃ na na­ṣṭa­dhi­yo 'nyo brūyād iti.</p><ab type="head" resp="YA">me­ya­dvai­vi­dhyā­n mā­na­dvai­vi­dhyā­si­ddhiḥ</ab><p n="a_1080 b_YA_38­2­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­2­,16~</span>kiṃ ca yadi nāma pra­tya­kṣa­pa­ro­kṣa­bhe­de­na me­ya­dvai­vi­dhya­m­, tataḥ pra­tya­kṣā­nu­mā­ne dveṣa eva pramāṇa iti kutaḥ si­dhya­ti­, vya­dhi­ka­ra­ṇa­tvā­t­, pra­ti­ba­ndhā­si­ddhe­ś ceti. la­kṣa­ṇa­bhe­de­na ca pra­mā­ṇa­bhe­da­syā­pi vya­va­sthe­ṣṭā­. na ca tva­yā­dyā­pi me­ya­vi­śe­ṣa­vi­ṣa­ya­tvaṃ mā­na­vi­śe­ṣa­sya la­kṣa­ṇa­m u­kta­m­, yena me­yā­nta­rā­bhā­vā­n mā­nā­nta­rā­bhā­vaḥ si­dhye­t­. na ca ka­lpa­nā­po­ḍha­tve­na pra­tya­kṣa­la­kṣa­ṇe­na tri­rū­pa­li­ṅga­ja­tve­na vā śabdasya saṃgrahaḥ śakyaḥ kartuṃ yena pra­mā­ṇa­sya sato '­trai­vā­nta­rbhā­vā­d iti hetur asiddho na syāt. na­nū­kta­m anyathā pra­ti­pa­ttya­yo­gā­d iti. satyam uktam idam ayuktaṃ tū­kta­m­, tathā hi — kṣāraṃ sa­mu­dro­da­ka­m hi­mā­la­yo girir u­tta­re­ṇa sthita ity e­va­mā­di­śa­bdā­d bhavaty a­rtha­pra­ti­pa­tti­r na ca sā­kṣa­jā­, nāpi liṅgajā pa­kṣa­dha­rma­tvā­dya­pra­tī­teḥ­. tasmān mā­nā­nta­raṃ śabda iti.</p><ab type="head" resp="YA">śa­bda­syā­bhi­prā­yā­nu­mā­pa­ka­tvo­ktiḥ</ab><p n="a_1081 b_YA_38­3­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­3­,4~</span>nanu ca tri­rū­pa­li­ṅga­sū­ca­ka­syai­va śa­bda­syā­rthā­vya­bhi­cā­ri­tve­na pra­mā­ṇa­tvaṃ tasya ca pa­rā­rthā­nu­mā­na­tva­m eva ta­da­nye­ṣāṃ tu śabdānāṃ prā­mā­ṇya­m eva nāsti. yad āha —</p><lg n="a_1082"><l>"­nā­nta­rī­ya­ka­tā­bhā­vā­c chabdānāṃ vastubhiḥ saha | </l><l>nā­rtha­si­ddhi­s tatas te hi va­ktra­bhi­prā­ya­sū­ca­kāḥ || </l></lg><p n="a_1083 b_YA_38­3­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­3­,10~</span>pra­ti­ba­ndhe hi saty artho 'rthaṃ ga­ma­ya­ti­, yathāgniṃ dhūmo, vṛkṣaṃ śiṃ­śa­pe­ti­. na ca śabdānāṃ vastubhiḥ saha a­nya­ta­ro 'pi sambandho 'sti tena nā­rtha­si­ddhi­s tatas tebhyaḥ śabdebhyo nā­rtha­si­ddhi­r ity arthaḥ. va­ktra­bhi­prā­ya­pū­rva­kā­s tu śabdās tena te va­ktra­bhi­prā­ya­sū­ca­kā iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1084 b_YA_38­3­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­3­,15~</span>a­tro­cya­te — yat tāvan nā­nta­rī­ya­ka­tā­bhā­vā­d iti. atha keyaṃ nā­nta­rī­ya­ka­tā­? kiṃ sa­mba­ndha­mā­tra­m­? u­tā­vi­nā­bhā­vaḥ­? sa­mba­ndha­mā­traṃ tāvad asty eva śa­bdā­rtha­yo­r vā­cya­vā­ca­ka­bhā­vo­pa­pa­tteḥ­. a­thā­vi­nā­bhā­vaḥ­, ta­da­bhā­vā­d eva śabdasya pra­mā­ṇā­nta­ra­tva­m u­cya­te­, pra­tya­kṣa­va­t­. a­vi­nā­bhā­va­tve­nā­rtha­pra­ti­pā­da­ka­tve­nā­nu­mā­na­m eva śabdaḥ syāt, kaḥ pra­mā­ṇā­nta­raṃ brū­yā­t­? a­thā­vi­nā­bhā­vi­tvā­bhā­vā­d a­rtha­pra­ti­pā­da­ka­tva­m eva nāsti, tan na, akṣair vya­bhi­cā­rā­t­. teṣāṃ svā­bhā­vi­ka­m a­rtha­pra­tyā­ya­ka­tva­m ity apy a­yu­kta­m­, pra­dī­pā­dya­pe­kṣi­tvā­t­. yathā ca pra­dī­pā­di­sa­ha­kā­ri­vi­śe­ṣa­m a­pe­kṣyā­kṣā­ṇy arthaṃ sā­dha­ya­nti­, tathā śabdā api saṃ­ke­ta­smṛ­tyā­di­sa­ha­kā­ri­vi­śe­ṣa­m a­pe­kṣyā­rthaṃ sā­dha­ya­nti­. a­ni­ya­ta­sa­ha­kā­ri­ṇo hi he­ta­va­s tena ka­sya­ci­t kiṃcit sa­ha­kā­rī­ti­. tasmān nā­nta­rī­ya­ka­tā­yā­bhā­ve 'pi śa­bdā­nā­m a­rthā­sā­dha­ka­tva­m a­yu­kta­m­.</p><p n="a_1085 b_YA_38­3­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­3­,25~</span>syān matam — pra­tya­kṣa­jñā­nā­nā­m api svā­kā­ra­sā­dha­ka­tvaṃ tā­dā­tmye­na­, bā­hyā­rtha­sā­dha­ka­tvaṃ tu ta­du­tpa­ttyā­. a­kṣā­ṇā­m apy arthaiḥ saha ta­du­tpa­tti­sa­mba­ndho 'sty eva tena sarveṣāṃ nā­nta­rī­ya­ka­ta­yai­vā­rtha­sā­dha­ka­m iti. tatra sa­mba­ndha­dva­ya­ni­ya­ma­sya ni­ra­sta­tvā­t kṣa­ṇi­ka­tvā­si­ddhe­ś cā­kṣā­rtha­yo­s ta­du­tpa­tti­r a­si­ddhā­.</p><p n="a_1086 b_YA_38­4­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­4­,3~</span>kiṃ cā­ti­ṭā­nā­ga­tā­rthaiḥ saha yo­gi­jñā­nā­nā­m api kaḥ sa­mba­ndhaḥ­? na hi ta­da­rthā­nāṃ ja­na­ka­tva­m astīty uktaṃ prāk. pā­ra­mpa­rye­ṇa tata u­tpa­tti­r iti cet, na; a­nā­ga­tā­rthā­nāṃ pā­ra­mpa­rye­ṇā­py a­ja­na­ka­tvā­t­. na hi taiḥ kiṃcij jñānaṃ sākṣād u­tpā­di­taṃ yena ta­dvā­sa­no­tpa­tti­kra­me­ṇa jñā­nā­nta­rā­ṇāṃ pā­ra­mpa­rye­ṇa tata utpattiḥ ka­lpye­ta­. ta­jjā­tī­ya­syā­sti ja­na­ka­tva­m iti cet, na; ja­na­ka­syā­tī­ta­tvā­t­. na ca ta­jjā­tī­ya­tve 'py anyata utpannaṃ jñānam anyat pa­ri­cchi­na­tti­, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. e­ka­smā­t strī­su­va­rṇā­dya­rthā­d u­tpa­nna­sya jñānasya sa­rva­strī­su­va­rṇā­dya­rtha­pa­ri­cche­da­ka­tva­pra­sa­ṅgā­t­.</p><p n="a_1087 b_YA_38­4­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­4­,10~</span>api caiva śa­bda­syā­py arthād utpattiḥ kin na ka­lpya­te­? tasyāpy a­rtha­ja­jñā­nā­hi­ta­vā­sa­nā­kra­me­ṇo­tpa­tteḥ­. vya­bhi­cā­rā­n neṣyate iti cet, syān matam — yadi śa­bdā­rtha­yo­s ta­du­tpa­tti­la­kṣa­ṇaḥ pra­ti­ba­ndhaḥ syāt tadā na śabdaḥ ka­dā­ci­d apy arthaṃ vya­bhi­ca­re­t­, vya­bhi­cā­ra­pra­ti­ba­ndha­yo­r vi­ro­dhā­d iti. evaṃ tarhi bhā­va­nā­pra­ka­rṣe­ndri­ya­yo­r apy a­rtha­vya­bhi­cā­rā­t pra­ti­ba­ndho nai­ṣṭa­vya­s tathā hi — indriyaṃ tāvad asatsv api ke­śā­dya­rthe­ṣu ta­nni­rbhā­saṃ jñānam u­tpā­da­ya­ti­. bhā­va­nā­pra­ka­rṣe 'py asatsv api stryādiṣu ta­nni­rbhā­saṃ jñānaṃ ja­na­ya­tī­ty ato bhā­va­nā­pra­ka­rṣa­je­ndri­ya­jñā­na­yo­r apy a­rtha­pra­ti­ba­ndho nai­ṣṭa­vyaḥ­. sarvam i­ndri­ya­jñā­naṃ bhā­va­nā­pra­ka­rṣa­jaṃ ca nā­rtha­pra­ti­ba­ddha­m i­ṣṭa­m­, kiṃ tarhi? ya­syai­vā­rthā­vya­bhi­cā­ra­s tasyaiva ta­tpra­ti­ba­ddha­tva­m iti cet, nanv a­vya­bhi­cā­ra­si­ddhya­rthaṃ pra­ti­ba­ndho '­nvi­ṣya­te­. sa cet pra­ti­ba­ndha­si­ddhiṃ vināpi siddhaḥ, kiṃ pra­ti­ba­ndha­sā­dha­ne­na­? pra­ti­ba­ndha­si­ddhyai­vā­vya­bhi­cā­ra­si­ddā­v a­nyo­'­nya­saṃ­śra­ya­pra­sa­ṅga iti.</p><p n="a_1088 b_YA_38­4­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­4­,21~</span>kiṃ ca śa­bda­jñā­na­syā­pi yasya vya­bhi­cā­ro 'sti, tasya pra­ti­ba­ndho mā bhūt, yasya tv a­rthā­vya­bhi­cā­ro 'sti, ta­syā­rtha­pra­ti­ba­ndhaḥ kin ne­ṣya­te­? ta­tsa­dṛ­śa­sya vya­bhi­cā­rā­d a­pra­ti­ba­ndhe '­kṣa­jā­di­jñā­na­syā­pi ta­tsa­dṛ­śa­sya vya­bhi­cā­rā­d a­pra­ti­ba­ndha­pra­sa­ṅgaḥ­. yathā cā­kṣa­jā­di­jñā­na­yo­r vya­bhi­cā­rya­vya­bhi­cā­ri­ṇo­r bhedaṃ tajjñā vi­ve­ca­ya­nti­, tathā śā­bda­jñā­na­yo­r apīti sarvaṃ sa­mā­na­m­.</p><p n="a_1089 b_YA_38­4­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­4­,26~</span>yac coktaṃ "­va­ktra­bhi­prā­ya­sū­ca­kāḥ­" iti, tad a­yu­kta­m­, tato 'rtheṣv a­pra­vṛ­tti­pra­sa­ṅgā­t­. na hy a­nya­pra­tī­tyā­nya­trā­pra­ti­pa­nne­ṣu pravṛttiḥ sa­mbha­va­ti­, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. bhrāntitaḥ pravṛttau ca śa­bda­vi­śe­ṣā­d a­rtha­vi­śe­ṣe pra­vṛ­tti­ni­ya­mā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­, saṃ­vā­dā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­c ca.</p><ab type="head" resp="YA">vi­va­kṣā­dvā­rā­rtha­pra­tī­ti­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1090 b_YA_38­5­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­5­,2~</span>śabdād vi­va­kṣā­pra­tī­tau tato '­rtha­pra­tī­ti­r iti cet, na; vi­va­kṣā­yā apy arthena sa­mba­ndhā­bhā­vā­d asaty apy arthe vi­va­kṣo­tpa­tti­da­rśa­nā­t­. kā ceyaṃ vi­va­kṣā­? kiṃ śa­bdo­ccā­ra­ṇe­cchā­mā­traṃ­? kiṃ vānena śa­bde­nā­mu­m arthaṃ pra­ti­pā­da­yā­mī­ty eṣo '­bhi­prā­yaḥ­. kiṃ cātaḥ? śa­bda­ni­mi­tte­cchā­pra­tī­tau va­ktṛ­śro­troḥ śā­strā­di­ṣv api pra­vṛ­tti­r na syāt. na hi kaścid a­nu­nma­ttaḥ śa­bda­ni­mi­tte­cchā­mā­tra­pra­ti­pa­ttya­rthaṃ śāstraṃ vā­kyā­nta­raṃ ca praṇetuṃ śrotuṃ vā pra­va­rta­te­. kiṃ ca ka­ca­ṭa­ta­pā­di­da­śa­dā­ḍi­mā­di­vā­kyaiḥ saha sa­rva­vā­kyā­nā­m a­vi­śe­ṣa­pra­sa­ṅgaḥ­, sarveṣāṃ sva­pra­bha­ve­cchā­mā­trā­nu­mā­pa­ka­tvā­vi­śe­ṣā­t­. a­thā­ne­na śa­bde­nā­mu­m arthaṃ pra­ti­pā­da­yā­mī­ty a­bhi­prā­yo vi­va­kṣā­, ta­tsū­ca­ka­tve­na śa­bdā­nā­m a­nu­mā­na­tva­m u­cya­te­. tathāpi vya­bhi­cā­rā­n nā­nu­mā­naṃ śabdaḥ śu­ka­sā­ri­ko­nma­ttā­da­yo hi na ta­thā­bhi­prā­ye­ṇa vākyam u­ccā­ra­ya­nti­. api ca kiṃ sa­ma­ya­ni­ra­pe­kṣaṃ vākyaṃ tā­dṛ­śa­m a­bhi­prā­yaṃ ga­ma­ya­ti­? ā­ho­svi­t sa­ma­yā­pe­kṣa­m iti? sa­ma­yā­na­pe­kṣa­tve sa­rva­pra­ti­pa­tti­pra­sa­ṅgā­t­, na kaścid bhāṣān abhijñaḥ syāt. sa­ma­yā­pe­kṣa­s tu śabdo 'rtham eva kiṃ na ga­ma­ya­ti­? na hy ayam arthād bi­bhe­ti­, yena tatra sākṣān na pra­va­rtta­te­. na cā­bhi­prā­ya­pra­tī­ti­kra­me­ṇā­rtha­pra­tī­ti­r a­nu­bhū­ya­te­. yaś cā­śa­kya­sa­ma­ya­tvā­di­ke 'rthe śa­bdā­pra­vṛ­ttau nyāyaḥ, so '­bhi­prā­ye 'pi samāna ity a­bhi­prā­yā­va­ga­mo 'pi śabdān na syāt. yena vā pra­kā­re­ṇā­bhi­prā­ya­vi­śe­ṣe śa­bda­pra­vṛ­tti­s tenārtha e­vā­stu­, kiṃ pra­tī­ti­vi­ru­ddhe­na pā­ra­mpa­ryā­śra­ya­ṇe­na­?</p><ab type="head" resp="YA">arthe sākṣāt śa­bda­pra­vṛ­ttau doṣaḥ</ab><p n="a_1091 b_YA_38­5­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­5­,20~</span>nanu cārthe sākṣāt śabdasya pra­vṛ­tti­m icchataḥ pa­ro­kṣā­kā­ra­ja­na­ka­tva­vi­ro­dha i­ndri­ya­va­t­. na hy abhinne viṣaye pra­tī­ti­vai­la­kṣa­ṇyaṃ yu­kta­m­; asti cā­kṣa­ja­śa­bda­ja­jñā­na­yo­r vai­la­kṣa­ṇya­m­. tasmān nā­bhi­nna­vi­ṣa­ya­tva­m iti. tad uktam —</p><lg n="a_1092"><l>a­nya­de­ve­ndri­ya­grā­hya­m anyaḥ śabdasya gocaraḥ | </l><l>śabdāt pratyeti bhinnākṣo na tu pra­tya­kṣa­m īkṣate || </l></lg><p n="a_1093 b_YA_38­5­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­5­,25~</span>tatra pū­rvā­rddhe­na pratijñā kṛtā ta­tsā­dha­na­m u­ttrā­rddhe­no­kta­m­. naṣṭākṣo 'pi śabdād arthaṃ pra­tye­ti­, na tu pra­tya­kṣa­va­d īkṣata ity arthaḥ. etad eva spa­ṣṭa­ya­ti —</p><lg n="a_1094"><l>"­a­nya­the­ndri­ya­sa­mba­ndhā­d dāhaṃ dagdho '­bhi­ma­nya­te | </l><l>a­nya­thai­vā­gni­śa­bde­na dāhārthaḥ sa­mpra­tī­ya­te || "</l></lg><p n="a_1095 b_YA_38­5­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­5­,29~</span>tasmān ne­ndri­ya­vi­ṣa­ye śabdaḥ pra­va­rta­ta iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­ra­sa­na­m</ab><p n="a_1096 b_YA_38­6­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­6­,2~</span>tad etad a­yu­kta­m­, yasmān nātra vi­ṣa­ya­bhe­da­kā­ri­taṃ pra­tī­ti­vai­la­kṣa­ṇya­m­, kiṃ tarhi? ka­ra­ṇa­bhe­da­kā­ri­ta­m­. yadi tu vi­ṣa­ya­bhe­da­kā­ri­taṃ syāt tadā ta­tpū­rvi­kā pra­vṛ­tti­r ja­lā­gni­pra­tī­ti­pū­rva­ke­vā­bhi­nna­vi­ṣa­yā na syāt. kiṃ cā­gni­śa­bda­jā­yāḥ pratīteḥ pra­vṛ­tta­sya jñātur i­ndri­ye­ṇā­gni­prā­ptau saṃvādo na syāt. na hi ni­rvi­ṣa­ya­sya jñā­na­syā­rthā­nta­ra­vi­ṣa­ya­sya vā­rthā­nta­ra­prā­ptau saṃ­vā­da­vya­va­sthā loke 'pi dṛṣṭā. ta­da­bhā­vā­n na sa­tya­vā­di­tvaṃ ka­sya­ci­t syāt. pra­ti­jñā­pa­da­yo­ś ca vyāghāts tathā hi — "­a­nya­de­ve­ndri­ya­grā­hya­m­" — ity anena śabdena yo 'rtha u­cya­te­, sa kathaṃ śabdasya gocaro na bha­va­ti­? sākṣād a­go­ca­ra iti cet; pā­ra­mpa­rye­ṇā­pi śabdāt tasminn arthe kiṃ pra­tī­ti­r bha­va­ti­? na vā? yadi na bha­va­ti­, tataḥ pā­ra­mpa­rye­ṇā­py a­go­ca­ra eva. atha bha­va­ti­, sā kim i­ndri­ya­ja­pra­tī­ti­tu­lyā­? ta­dvi­la­kṣa­ṇā vā? yadi ta­ttu­lyā­, tadā "na tu pra­tya­kṣa­m ī­kṣa­te­" ity anena vi­ro­dhaḥ­. ta­dvi­la­kṣa­ṇā cet, na tarhi pra­tī­ti­vai­la­kṣa­ṇyaṃ vi­ṣa­ya­bhe­da­sā­dha­na­m­.</p><p n="a_1097 b_YA_38­6­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­6­,14~</span>dā­ha­śa­bde­na ca ko 'rtha ucyate — kim agnir u­ṣṇa­spa­rśo vā? rū­pa­vi­śe­ṣo vā? visphoṭo vā? tadduḥkhaṃ veti? kiṃ cātaḥ? sarve 'py ayam arthaḥ pra­tya­rtha­kṛ­ta­sa­ma­yā­c chabdāt tathaiva pra­tī­ya­te­. a­gni­śa­bda­s tv agnāv eva kṛ­ta­sa­ma­ya­s tenāsau vi­spho­ṭā­di­kaṃ nā­bhi­dha­tte­. agniś ca tataḥ pra­tī­ya­te­. yady evaṃ kim iti visphoṭaḥ tadduḥkhaṃ vā na bha­va­ti­? na, a­nya­kā­rya­tvā­t­, na khalu da­ha­na­pra­tī­ti­kā­ryaṃ vi­spho­ṭā­di­, kin tarhi? da­ha­na­de­ha­sa­mba­ndha­vi­śe­ṣa­kā­rya­m­, su­ṣu­ptā­dya­va­sthā­yā­m a­pra­tī­tā­v apy agneḥ sa­mba­ndha­vi­śe­ṣā­d vi­spho­ṭā­de­r da­rśa­nā­t­, dū­ra­stha­sya cakṣuṣā pra­tī­tā­v apy a­da­rśa­nā­t­. tathā duḥ­kha­śa­bdā­t ta­tpra­tī­tau duḥ­khi­tva­pra­sa­ṅga ity api ni­ra­sta­m­, duḥ­kha­sa­ma­vā­yo hi duḥ­khi­tva­m­, na duḥ­kha­jñā­na­mā­tra­m­. yasya tu duḥ­kha­jñā­nā­n nānyad asti duḥkhitvaṃ tasya pa­ra­duḥ­kha­jñā­ne 'pi duḥkhitvaṃ pra­sa­kta­m­. tataś ca bu­ddha­syā­pi duḥkhitvaṃ syād a­sa­rva­jña­tvaṃ vā. pratyakṣaṃ ca buddhasya sa­rva­vi­ṣa­ya­jñā­na­m i­ṣṭa­m­. tac ca sākṣāt ta­tsva­rū­paṃ svī­ku­rva­d arthasya grāhakaṃ bha­va­ti­. tena buddhasya pa­ra­duḥ­khaṃ pra­tya­kṣe­ṇa gṛhṇataḥ pa­ra­syai­va duḥ­khā­kā­ra­tā­pa­tte­r duḥkhitvaṃ prā­pta­m­. etena rā­gā­di­ma­ttva­pra­sa­ṅgo 'pi draṣṭavya iti. tasmād abhinne 'pi viṣaye sā­ma­grī­vai­la­kṣa­ṇyā­t pra­tī­ti­vai­la­kṣa­ṇya­m e­ṣṭa­vya­m­, tena śabdān ne­ndri­yā­rthe sarvathā tulyā pra­tī­ti­r bha­va­tī­ty ato '­ndha­syā­na­ndha­tva­pra­sa­ṅgo 'py ayukta iti.</p><ab type="head" resp="YA">śabdasya svā­rtha­pra­ti­pā­da­ne pra­ka­ra­ṇā­dya­pe­kṣā</ab><p n="a_1098 b_YA_38­6­,30~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­6­,30~</span>nanu vi­dhi­vi­ṣa­ya­tve gha­ṭā­di­śa­bda­sya nāsty astīti padābhyāṃ sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyaṃ na prā­pno­ti­, nāstīti padena vi­dhi­vi­ro­dhā­d astīti padasya ca vai­ya­rthyā­d iti, naiṣa doṣaḥ; pra­ka­ra­ṇā­dya­na­pe­kṣa­sya śabdasya svā­rthā­nu­vā­da­mā­tra­ka­rtṛ­tvā­t­. yo hi brūte '­pra­ka­ra­ṇā­da­na­pe­kṣo 'pi śabdaḥ svārthaṃ vi­dha­tta­' iti, taṃ prati syād ayaṃ doṣaḥ. sā­mā­nye­nā­rtha­mā­trā­nu­vā­da­ka­tve tu ta­syo­bha­ya­thā­da­rśa­nā­t­. syāt sandehaḥ — kim asya vidhiḥ? uta pra­ti­ṣe­dha iti? tatra vi­dhi­vi­va­kṣā­yā­m asti ghaṭa ity āha, pra­ti­ṣe­dha­vi­va­kṣā­yāṃ tu nāstīty āha. tatrāpi kvāsti kva ca nāstīti sandehe ta­nni­ścā­ya­kaṃ de­śa­vi­śe­ṣā­di­pa­daṃ pra­yu­ṅkte­, punar vi­śe­ṣa­ṇā­nta­ra­m ā­kā­ṅkṣa­ta­s ta­dvi­śe­ṣa­ṇā­nta­rā­bhi­dhā­yi padaṃ pra­yu­ṅkte­, yāvan ni­rā­kā­ṅkṣo bha­va­ti­. tad evaṃ vā­kye­nai­va niḥ­sa­ndi­gdho 'rthaḥ pra­tyā­yya­ta iti tad eva vastutaḥ pra­mā­ṇa­m­, "padaṃ tv a­bhya­dhi­kā­bhā­vā­t smā­ra­kā­n na vi­śe­ṣya­ta­" iti. pra­mā­ṇa­tve 'py a­do­ṣaḥ­, sā­mā­nya­va­to '­rtha­mā­tra­syā­bhi­dhā­nā­t­. ya­tho­rdhva­va­stu­mā­tre dūrāc cakṣuṣā niścite 'pi sthā­ṇu­tvā­di vi­śe­ṣa­ṇā­ni­ści­ta­tvā­t­, ta­thā­ni­śca­yā­rthaṃ ta­du­pa­sa­rpa­ṇaṃ vi­śe­ṣa­da­rśa­naṃ ca vyarthaṃ na bha­va­ti­, ta­thā­pa­de­na sā­mā­nya­va­to '­rtha­mā­tra­syā­bhi­dhā­ne 'pi kā­la­de­śā­di­vi­ka­lpe­na vi­dhi­pra­ti­ṣe­dha­va­ttva­da­rśa­nā­t syāt sa­nde­ha­s tataḥ pra­ti­pā­dyā­kā­ṅkṣi­ta­vi­śe­ṣa­va­ttve­na ni­ścā­ya­nā­rtha­m a­stī­tyā­di padaṃ sārthakaṃ bha­va­ti­. nāstīty anena sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇya­vi­ro­dho 'pi nāsti — tad eva hy a­nya­trā­nya­dā vā nāstīty u­cya­te­. khapuṣpaṃ sarvatra sarvadā nāstīty atra kā vārteti cet, atrāpi dṛṣṭam eva puṣpaṃ svā­bhā­vā­nya­tve­nā­tya­ntaṃ pra­ti­ṣi­dhya­te­. nanu kha­pu­ṣpa­śa­bdā­d e­vā­ya­m arthaḥ siddho, na hy ā­kā­śā­tma­kaṃ puṣpaṃ ka­dā­ci­t kvacid a­stī­ti­, sa­tya­m­; tathāpi yaḥ ke­na­ci­t pra­tā­ri­to 'nyena vā ni­mi­tte­na naiva pra­ti­pa­dya­te­, taṃ prati pa­dā­nta­raṃ sā­rtha­ka­m­. ākāśaṃ sarvatra sa­rva­dā­stī­ty atrāpi ayam eva nyāyaḥ.</p><ab type="head" resp="YA">a­po­ha­sya śa­bdā­rtha­tvā­śaṃ­kā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1099 b_YA_38­7­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­7­,23~</span>nanu yady ā­śa­ṅkā­ni­vṛ­ttya­rthaṃ pa­dā­nta­ra­m i­ṣya­te­, ta­dā­po­ha eva śa­bdā­rtha­dṛ­ṣṭaḥ syāt. ko 'yam a­po­haḥ­? yaḥ śabdāt pra­tī­ya­te­. kaḥ śabdāt pra­tī­ya­te­? na kiṃ­ci­t­. bhrā­nti­mā­tra­tvā­d ity a­bhi­prā­yaḥ­. tad a­yu­kta­m­; śabdebhyo 'rthaṃ pa­ri­cchi­dya pra­va­rta­mā­na­sya ta­da­rtha­prā­ptya­rtha­kri­yā­saṃ­vā­de­na vi­saṃ­vā­da­ni­vṛ­ttau ta­dvyā­pta­sya bhrā­nta­tva­sya ni­vṛ­tteḥ­. pra­tya­kṣa­syā­pi a­bhrā­nta­tve 'yam eva nyāyaḥ. sa­tyā­nṛ­ta­vya­va­hā­rā­bhā­vā­pra­sa­ṅga­ś cety u­kta­m­, saṃ­vṛ­ti­sa­da­sa­toḥ sa­tyā­nṛ­ta­vya­va­hā­ra iti cet, na; prāg eva vi­sta­re­ṇā­saṃ­vṛ­ta­tva­sya ni­rā­kṛ­ta­tvā­t­. api ca sa­vi­ka­lpa­ka­pra­tya­kṣa­sa­ma­rtha­ne va­stu­sā­mā­nya­sa­ma­rtha­ne ca vastuny api śabdaḥ pra­va­rta­ta iti vi­sta­re­ṇa sa­ma­rthi­ta­m­. tat sarvam a­nu­smṛ­tya va­kta­vya­m ity alaṃ pra­sa­ṅge­na­.</p><ab type="head" resp="YA">śa­bda­syā­nu­mā­nā­d bhe­da­sā­dha­na­m</ab><p n="a_1100 b_YA_38­8­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­8­,2~</span>evaṃ ca śa­bdā­di­vi­śe­ṣa­syā­rtha­pra­ti­pā­da­ka­tve­na pra­mā­ṇa­tve sthite '­nu­mā­nā­d bhedaḥ sidhyate nā­nu­mā­naṃ śabdaḥ, pa­kṣa­dha­rma­tvā­di­gra­ha­ṇā­na­pe­kṣa­tvā­t­, pra­tya­kṣa­va­d iti.</p><p n="a_1101 b_YA_38­8­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­8­,4~</span>asiddho 'yaṃ hetur ity a­pa­re­, tathā hi — gośabdo dharmī, ka­ku­dā­di­ma­da­rtha­pra­ti­pā­da­ka iti sādhyo dharmaḥ, go­śa­bda­tvā­t­, sa­ṅke­ta­kā­lo­pa­la­bdha­go­śa­bda­va­t­. evam i­ndrā­di­śa­bdā­nā­m api i­ndrā­dya­rtha­pra­ti­pā­da­ka­tvaṃ sā­dha­yi­ta­vya­m iti tad etad a­yu­kta­m­; sa­ṅke­ta­kā­le '­rtha­pra­ti­pā­da­ka­tva­si­ddhau dṛ­ṣṭā­ntā­bhā­vā­t­.</p><p n="a_1102 b_YA_38­8­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­8­,8~</span>kiṃ cā­rtha­pra­ti­pā­da­ka­tva­sya śa­bda­dha­rma­sya siddhāv api kathaṃ de­śā­di­vi­śi­ṣṭo 'rthaḥ si­dhya­ti­? na hi rū­pa­grā­ha­kaṃ cakṣuḥ ca­kṣu­ṣṭvā­d ity a­nu­mā­nā­d eva rū­pa­vi­śe­ṣaḥ si­dhya­ti­, evaṃ hi pra­tya­kṣa­syā­py a­nu­mā­na­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. pra­de­śa­vi­śe­ṣe '­gni­si­ddha­ye 'pi na kaścid evam a­nu­mā­naṃ karoti — a­gni­pra­ti­pā­da­ko 'yaṃ dhūmo dhū­ma­tvā­d iti. kiṃ tarhi? a­gni­mā­n ayaṃ pradeśo dhū­ma­va­ttvā­d iti. yadāpi dhūmaḥ pa­kṣī­kri­ya­te tadāpi tasya sa­mā­na­de­śa­sthe­nā­gni­nā sa­mba­ndhi­tva­si­ddhau pra­de­śa­vi­śe­ṣe 'gniḥ si­ddhya­ti­, na tv a­gni­pra­ti­pā­da­ka­mā­tra­sā­dha­nā­d eva. na caivaṃ śabdasya sa­mā­na­de­śa­sthe­nā­rthe­na vyāptiḥ pra­ti­pa­ttuṃ śa­kya­te­. nāpi sa­mu­dra­vṛ­ddhiṃ ca­ndro­da­yā­di­va­t kā­la­vi­śe­ṣā­va­cchi­nne­nā­rthe­na go­śa­bda­sya vyāptiḥ sa­mbha­va­ti­. pa­dā­nta­ra­sa­nni­dhiṃ pra­ka­ra­ṇā­di­kaṃ cāpekṣya gośabdo de­śā­dya­va­cche­de­nā­rthaṃ pra­ti­pā­da­ya­ti­. liṅgany ū­na­li­ṅgā­nta­raṃ pra­ka­ra­ṇā­di­kaṃ cā­na­pe­kṣyā­pi de­śā­dya­va­cchi­nna­m evārthaṃ pra­ti­pā­da­ya­ti­, vā­gā­di­pra­ti­pā­da­ka­go­śa­bde­nā­ne­kā­nta­ś ca. vi­śi­ṣṭa­syā­vya­bhi­cā­ra iti cet, ko 'tra vi­śe­ṣaḥ­? pra­ka­ra­ṇā­di­r eveti cet, na; dhū­ma­syo­rdhva­gā­mi­tvā­di­va­d a­vya­bhi­cā­ri­tve­na­ka­ku­dā­di­ma­da­rtha­pra­ti­pā­da­kā­śe­ṣa­go­śa­bde­ṣv a­vi­śi­ṣṭa­sya pra­ka­ra­ṇā­di­dha­rma­syā­dṛ­ṣṭa­tvā­t­.</p><p n="a_1103 b_YA_38­8­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­8­,23~</span>kiṃ ca liṅgam a­nā­pta­kṛ­ta­m api svasādhyaṃ na vya­bhi­ca­ra­ti­, śabdas tv a­nā­pta­kṛ­to '­sa­tya­rtha eva syāt. kiṃ ca liṅgasya pa­kṣa­dha­rma­tvā­di­ni­śca­ye­nai­vā­vya­bhi­cā­ri­tvaṃ ni­ścī­ya­te­. śabdasya tv ā­pto­kta­tva­ni­śca­ye­na pra­vṛ­tti­sā­ma­rthye­nai­va­, na tu pa­kṣa­dha­rma­tvā­di­ni­śca­ye­ne­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">jñā­pa­na­pra­kā­ra­bhe­dā­d bhedaḥ śa­bdā­nu­mā­na­yoḥ</ab><p n="a_1104 b_YA_38­8­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­8­,28~</span>kiṃ ca li­ṅga­syā­vi­nā­bhā­va­ba­le­nā­rtha­pra­ti­pā­da­ka­tva­m­, śabdasya tu saṃ­ke­ta­mā­tre­ṇa­. sa e­vā­vi­nā­bhā­va iti cet, na; svā­bhā­vi­ka­pu­ru­ṣā­ya­tta­tva­vi­śe­ṣā­t­. svā­bhā­vi­ko hy a­vi­nā­bhā­va­sa­mba­ndhaḥ­, sa­ṅke­ta­s tu pu­ru­ṣe­cchā­nu­vi­dhā­yī­ti­. vi­ru­ddhā­vi­ru­ddhā­rtha­bhe­dā­c ca — śabdo hi sā­snā­di­ma­d a­rtha­vi­ru­ddhe­ṣv api vā­gā­di­ṣu ta­da­nye­ṣu ca vyu­tpā­di­ta­sa­ma­yaḥ pra­yu­jya­mā­naḥ pratītiṃ ja­na­ya­ti­. dhū­mā­di­li­ṅgaṃ tu nā­gnyā­di­vi­ru­ddhe­ṣu ja­lā­di­ṣv a­vi­nā­bhā­ve­na pratītiṃ ku­ta­ści­t pra­stā­vā­d api ja­na­ya­ti­. tasmān nā­nu­mā­naṃ śabdaḥ. kiṃ cā­pto­pa­de­śa­tve­na la­kṣa­ṇe­na pra­tya­kṣā­d api bhidyate iti.</p><ab type="head" resp="YA">ā­pto­kta­tve śaṅkā</ab><p n="a_1105 b_YA_38­9­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­9­,7~</span>nanu cā­pto­kta­tvaṃ śabdasya kuto ni­ścī­ya­te­? sa­rva­pu­ru­ṣā­ṇāṃ jñā­nā­jñā­nā­dyu­pa­pa­ttau sa­tyā­nṛ­ta­va­ktṛ­tva­sa­mbha­ve­na saṃ­śa­yā­dya­ni­vṛ­tteḥ­. pra­vṛ­tti­sā­ma­rthye­na ta­nni­śca­ye tu vyarthas ta­nni­śca­ya­s ta­da­bhā­ve 'pi pra­vṛ­tteḥ­, cakrakaṃ vā syāt — yāvan nā­pto­kta­tva­ni­śca­ya­s tāvan na prā­mā­ṇya­ni­śca­yaḥ­, ta­da­bhā­vā­n na pra­vṛ­ttiḥ­, ta­da­bhā­vā­n na ta­tsā­ma­rthya­m­, ta­da­bhā­vā­c ca nā­pto­kta­ni­śca­ya iti. atha sa­rva­vi­do '­tya­nta­vī­ta­rā­ga­syā­nṛ­ta­va­ktṛ­tvā­sa­mbha­vā­t ta­tpra­ṇī­ta­syā­ga­ma­sya prā­mā­ṇya­ni­śca­ya iti, na; ta­tpra­ṇe­tu­r du­ra­nva­ya­tvā­t­. yady api ta­thā­vi­dhaḥ puruṣo 'sti, tathāpi ta­tpra­ṇī­to 'yam āgama iti kuto ni­ścī­ya­te­? ta­dā­ga­mā­d eveti cet, na; i­ta­re­ta­rā­śra­ya­tva­pra­sa­ṅgā­t — yāvad ā­ga­ma­sya prāmāṇyaṃ na si­ddhya­ti­, tāvan na pu­ru­ṣa­vi­śe­ṣa­pra­ṇī­ta­tvaṃ si­ddhya­ti­, yāvac ca na ta­tpra­ṇī­ta­tva­si­ddhi­s tāvan na prā­mā­ṇya­si­ddhi­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tsa­mā­dhā­na­m</ab><p n="a_1106 b_YA_38­9­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­9­,18~</span>a­tro­cya­te — syād ayaṃ doṣo yadi sa­rva­syā­ga­ma­syā­pto­kta­tve­nai­va prāmāṇyaṃ sā­dhya­te­. yāvatā ka­sya­ci­d ā­pto­kta­tve­na ka­sya­ci­t pra­vṛ­tti­sā­ma­rthye­ne­ti­. na ca pra­vṛ­tti­sā­ma­rthye­na prā­mā­ṇya­si­ddhau ca­kra­ka­m­, ka­smā­t­? a­ni­ści­te 'pi prāmāṇye '­rtha­saṃ­śa­yā­d eva pra­vṛ­tte­r u­kta­tvā­t­. na caivaṃ vyarthas ta­tprā­mā­ṇya­ni­śca­yaḥ­, a­nya­trā­pto­kta­tve­na prā­mā­ṇya­si­ddhau dṛ­ṣṭā­ntā­rtha­tvā­t­. pra­vṛ­tti­sā­ma­rthye­na ni­ści­ta­sya punar ā­pto­kta­tve­na niścayo '­na­rtha­ka iti cet, syād etad eva yad e­ka­vi­dha e­vā­ga­maḥ syāt. yāvatā sa dvividho dṛ­ṣṭā­dṛ­ṣṭā­rtha­bhe­dā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">dṛ­ṣṭā­dṛ­ṣṭā­rthā­nāṃ prā­mā­ṇya­m</ab><p n="a_1107 b_YA_38­9­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 38­9­,26~</span>tatra dṛ­ṣṭā­rthā­nāṃ vākyānāṃ prāyeṇa pra­vṛ­tti­sā­ma­rthyā­t prāmāṇyaṃ ga­mya­te­. tatra hy a­ni­ści­te 'pi prāmāṇye 'rthinaḥ kā<ref type="note-up">1</ref>pīḍayā pra­vṛ­tti­r bha­va­ti­. sva­rgā­di­ṣu punar a­tya­ntā­dṛ­ṣṭa­tve­na prā­pti­sa­mbhā­va­nā­pi nāsti, tena tatra vi­cā­ra­ka­sya prā­mā­ṇyā­ni­śca­ye pra­vṛ­tti­r na sa­mbha­va­ti­. tasmād a­dṛ­ṣṭā­rthā­nāṃ vā­kyā­nā­m ā­pto­kta­tve­na prāmāṇyaṃ niścitya ta­da­rthe­ṣu pre­kṣā­va­ntaḥ pra­va­rta­nta iti.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: ya </seg> </ab><p n="a_1108 b_YA_39­0­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­0­,5~</span>kathaṃ punar a­tya­ntā­dṛ­ṣṭā­nāṃ vākyānāṃ pra­ṇe­tu­r a­da­rśa­ne 'py ā­pto­kta­tvaṃ pratyetuṃ śakyata iti? ucyate — "­kā­rī­riṃ ni­rva­pe­ta vṛ­ṣṭi­kā­maḥ­"­, "­pa­śu­kā­mo ya­je­ta­" "­pu­tra­kā­mo ya­je­ta­" ity e­va­mā­di­vā­kyā­nā­n tā­va­tpra­vṛ­tti­sā­ma­rthye­na prā­mā­ṇya­m a­nu­mī­ya­te­. pra­vṛ­tti­ś cātra vṛ­ṣṭyā­di­bhi­r a­tya­rthi­tvā­d anyasya ni­ści­to­pā­ya­syā­nu­pa­la­mbhā­d a­ni­ści­ta­sā­ma­rthye­ṣu vai­dho­pa­de­śe­ṣv ā­tu­ra­va­t­. ji­jñā­sā­taḥ kā­pī­ḍa­yā­pī­ty u­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">vai­di­ka­vā­kye­ṣv a­prā­mā­ṇyā­śa­ṅkā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1109 b_YA_39­0­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­0­,12~</span>pra­vṛ­tta­syā­pi prāyeṇa vṛ­ṣṭyā­di­pha­lā­nu­pa­la­mbhā­t prā­mā­ṇyā­va­ga­mo na yukta iti cet, "na; ka­rma­ka­rtṛ­sā­dha­na­vai­gu­ṇyā­t­"­. tatra ka­rma­vai­gu­ṇya­m — a­ya­thā­ka­ra­ṇa­m­, ka­rtṛ­vai­gu­ṇya­m — a­vi­dva­ttvaṃ prā­ya­ści­tti­tvaṃ ca ya­ja­mā­na­sya ṛtvijāṃ vā, sā­dha­na­vai­gu­ṇya­m — ha­vi­ra­saṃ­skṛ­ta­m u­pa­ha­taṃ vā mantrā nyū­nā­dhi­kā vā sva­ra­va­rṇa­bhra­ṣṭā vā, dakṣiṇā du­rā­ga­tā hīnā vā ninditā veti. teṣām a­nya­ta­ma­vai­gu­ṇye 'pi phalaṃ na ni­ṣpa­dya­te­. a­vi­gu­ṇe­bhya­s tu ka­rma­ka­rtṛ­sā­dha­ne­bhyaḥ pha­la­ni­ṣpa­tte­r nā­prā­mā­ṇya­m­. loke 'pi a­gni­kā­mo dāruṇī ma­thnī­yā­d iti vā­kya­m­. tatra ka­rma­vai­gu­ṇya­m — mi­thyā­bhi­ma­ntha­na­m­, ka­rtṛ­vai­gu­ṇya­m — pra­jñā­pra­ya­tna­ga­taḥ pra­mā­daḥ­, sā­dha­na­vai­gu­ṇya­m — ārdraṃ suṣiraṃ vā dārv iti. ta­trai­ka­vai­gu­ṇye 'pi phalaṃ na ni­ṣpa­dya­ta iti. tāvatā nā­prā­mā­ṇya­m­, gu­ṇa­yo­ge pha­la­ni­ṣpa­tti­da­rśa­nā­t­. tad evaṃ lau­ki­ka­va­d vai­di­ka­vā­kyā­nā­m api dṛ­ṣṭā­rthā­nāṃ ka­rma­ka­rtṛ­sā­dha­na­vai­gu­ṇyā­bhā­ve sati pha­la­ni­ṣpa­tti­da­rśa­nā­t prā­mā­ṇya­m a­nu­mī­ya­te­, a­nu­mā­ya ca ta­tpra­ṇe­tu­r a­tī­ndri­yā­rtha­da­rśi­tve­na pa­ra­mā­pta­tva­m a­va­dhā­rya­te­. na hy ajñasya ya­thā­rtho­pa­de­śa­ka­rtṛ­tvaṃ sa­mbha­va­ti­. na ca ya­jña­vi­śe­ṣa­pha­la­vi­śe­ṣa­yoḥ sā­dhya­sā­dha­na­bhā­vo '­sma­dā­di­pra­tya­kṣa­go­ca­raḥ­. pra­tya­kṣā­pra­vṛ­ttau ta­trā­nu­mā­na­syā­py a­pra­vṛ­ttiḥ­, ta­tpū­rva­ka­tvā­t sā­mā­nya­to 'py atra vyā­ptya­pra­si­ddheḥ­. ā­ga­mā­nta­re­ṇa ta­tpra­tī­tau vā­na­va­sthā syāt, sā ca pra­mā­ṇā­bhā­vā­d a­nu­pa­pa­nnā­, kvacin mū­la­va­ktra­bhyu­pa­ga­me ca sa e­vā­tī­ndri­yā­rtha­dra­ṣṭe­ty a­va­ga­mya­te­. tatas ta­tpra­ṇī­tā­nāṃ sa­rva­vā­kyā­nā­m a­prā­mā­ṇya­kā­ra­ṇā­bhā­vā­t prā­mā­nya­m a­nu­mī­ya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">ve­da­vā­nāṃ traividhyaṃ pra­tya­kṣā­di­saṃ­vā­dā­t prā­mā­ṇya­m iti pū­rva­pa­kṣaḥ</ab><p n="a_1110 b_YA_39­1­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­1­,15~</span>a­pa­ra­s tv āha — yady anena pra­kā­re­ṇa prā­mā­ṇya­m u­cya­te­, tadā ye brā­hma­ṇā­di­va­dhaṃ svargasya mokṣasya vā sādhanaṃ va­da­nti­, ta­cchā­stra­syā­pi prā­mā­ṇya­pra­sa­ṅgaḥ­, tatrāpy e­ka­de­śa­saṃ­vā­do­pa­pa­tteḥ­. tathā ji­na­bu­ddhā­dyā­ga­mā­nāṃ ca prā­mā­ṇya­pra­sa­ṅgaḥ­; tad e­ka­de­śa­saṃ­vā­da­sa­dbhā­vā­t­. tasmāt <span ana="no-in-brackets">(1)</span> yeṣām eva ve­da­vā­kyā­nāṃ pra­tya­kṣe­ṇā­nu­mā­ne­na vā saṃvādaḥ sa­mbha­va­ti teṣām eva prā­mā­ṇya­m­. <span ana="no-in-brackets">(2)</span> yeṣāṃ tu vi­saṃ­vā­da­s teṣām a­prā­mā­ṇya­m­. pū­rva­pa­kṣa­vā­kyā­ni ca tāni dra­ṣṭa­vyā­ni te­nā­pto­kta­tva­m api na vi­ru­dhya­te­. <span ana="no-in-brackets">(3)</span> yeṣāṃ tu sa­pta­dvī­pā­dya­rthā­nāṃ na saṃvādo nāpi vi­saṃ­vā­daḥ­, teṣāṃ na prā­mā­ṇya­ni­śca­yo nā­prā­mā­ṇya­ni­śca­yaḥ­, sandeha eva ta­tre­ti­. evaṃ tridhā ve­da­vā­kyā­ni dra­ṣṭa­vyā­ni­. anyathā "­a­ṅgu­ṣṭha­mā­traḥ pu­ru­ṣaḥ­"­, "­e­ka­m evedaṃ na dvi­tī­ya­m­" "­a­jā­m e­kā­m­" i­tyā­di­vā­kyā­nā­m api prā­mā­ṇya­pra­sa­ṅgaḥ­, tataś cā­di­tya­va­rṇaḥ puruṣo rū­pā­di­ra­hi­ta­ś ca; vyāpako '­ṅgu­ṣṭha­mā­tra­ś ca, a­dvi­tī­yo '­ne­ka­ś cai­tyā­di­vyā­ghā­taḥ syād iti. tasmāt pra­tya­kṣā­nu­mā­na­saṃ­vā­dā­d eva prā­mā­ṇya­vya­va­sthā­pa­naṃ yu­kta­m­. tatra pa­śu­kā­me­ṣṭyā­dī­nā­m a­nu­ṣṭhā­no­tta­ra­kā­laṃ tāvat pa­śvā­da­yaḥ prā­pya­nte­, tatas ta­da­nu­ṣṭhā­nā­d dharmo bha­va­tī­ty a­nu­mī­ya­te­. ka­tha­m­? ya­ja­mā­na­gu­ṇe­nā­kṛ­ṣṭā pa­śvā­da­yaḥ­, ya­ja­mā­naṃ praty u­pa­sa­rpa­ṇa­va­ttvā­t­, bha­kta­sū­pā­di­va­t­. pa­ri­śe­ṣā­d dha­rma­si­ddhiḥ­. tatsiddhau cā­gni­ho­trā­dī­nā­m api dha­rma­sā­dha­na­tva­m a­nu­mī­ya­te­. tathā hi — a­gni­ho­trā­ca­ra­ṇaṃ dha­rma­ni­ṣpā­da­ka­m­, śra­ddho­pa­gṛ­hī­ta­tve saty ā­ca­ra­ṇa­tvā­t­, pa­śu­kā­me­ṣṭyā­dyā­ca­ra­ṇa­va­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1111 b_YA_39­2­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­2­,4~</span>a­tro­cya­te — yat tāvad uktam — ṭa­ka­śā­strā­de­r apy e­ka­de­śa­saṃ­vā­do­pa­pa­tteḥ prāmāṇyaṃ pra­sa­jya­ta iti, tan na; a­bhi­prā­yā­pa­ri­jñā­nā­t — na brūma e­ka­de­śa­saṃ­vā­da­mā­tre­ṇa sarvasya prā­mā­ṇya­m­, kiṃ tarhi? ya­trai­ka­de­śa­saṃ­vā­da­s ta­tpra­ṇe­tu­r a­tī­ndri­yā­rtha­dra­ṣṭṛ­tvaṃ pū­rvo­kte­na nyāyena vya­va­sthā­pa­ya­ti­. ta­syā­prā­mā­ṇya­kā­ra­ṇa­bhā­vā­t prā­mā­ṇya­m ity u­kta­m­. na cā­nna­bha­kṣa­ṇā­di­vā­kya­saṃ­vā­do 'pi a­tī­ndri­yā­rtha­dra­ṣṭṛ­tvaṃ sā­dha­ya­ti­, sā­ma­rthyā­bhā­vā­d a­ti­pra­sa­ṅgā­c ca.</p><p n="a_1112 b_YA_39­2­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­2­,10~</span>nanu ca cu­li­ka­mā­sā­di­jñā­naṃ divyaṃ ta­du­pa­de­ṣṭu­r a­tī­ndri­yā­rtha­dra­ṣṭṛ­tvaṃ jñā­pa­ya­ti­, sa­tya­m­; kiṃ tu mū­lo­pa­de­ṣṭu­r e­vā­tī­ndri­yā­rtha­dra­ṣṭṛ­tvaṃ jñā­pa­ya­ti no­pa­de­ṣṭṛ­mā­tra­sya­, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. mū­lo­pa­de­ṣṭā ca ve­da­pra­ṇe­tai­va ta­dvi­jñā­naṃ vedāṅge jyo­ti­rjñā­ne '­nta­rbha­va­ti cā­tu­rla­kṣyaṃ hi jyo­ti­rjñā­na­m­, tatra hi dra­vyā­yuḥ­strī­pu­ru­ṣa­la­kṣa­ṇa­vau­rā­di­ga­ṇi­ta­m sarvam asti. tena tato 'rthaṃ vijñāya śa­bdā­nta­re­ṇa cu­li­ka­mā­sā­di­jñā­na­m u­pa­di­śya rā­gā­dyu­pa­ha­te­nai­va dṛṣṭārthaṃ ṭa­ka­śā­strā­di pra­ṇī­ta­m­.</p><p n="a_1113 b_YA_39­2­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­2­,16~</span>ji­nā­di­bhi­s tu dṛ­ṣṭā­rthe­na va­ñci­tai­r a­nā­dya­vi­dyā­bhyā­sa­ja­ni­te­na mi­thyā­bhi­mā­ne­na sva­pa­kṣa­rā­ge­ṇa ca ve­da­ve­dā­ṅge­bhyo 'rthaṃ vijñāya sva­da­rśa­ne pra­tya­yo­tpā­da­nā­rthaṃ gā­ru­ḍā­di­kaṃ ca bhā­ṣā­nta­re­ṇo­pa­di­ṣṭa­m iti. vi­pa­rya­yo na kasmād iti cet, na; ta­da­pra­ti­pā­di­ta­syā­pi śā­nta­pu­ṣṭyā­bhi­cā­rā­di­pha­la­sya ya­jña­pra­kā­ra­sya jyo­ti­rjñā­nā­nta­ra­sya ce­ho­pa­di­ṣṭa­sya saṃ­vā­do­pa­la­mbhā­t­. ji­na­bu­ddhā­dyā­ga­me­ṣu ca yāni vai­di­ka­si­ddhā­ntā­dya­nu­pā­di­ṣṭā­rthā­bhi­dhā­yī­ni vā­kyā­ni­, teṣāṃ vi­saṃ­vā­da eveti kutas ta­tpra­ṇe­tṝ­ṇāṃ sa­rva­jña­tvaṃ ni­ścī­ya­te­?</p><ab type="head" resp="YA">vedasya sa­rva­jña­pra­ṇī­ta­tva­m</ab><p n="a_1114 b_YA_39­2­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­2­,24~</span>vedas tu yady a­sa­rva­jña­pra­ṇī­taḥ syāt tadā ji­nā­di­pra­ṇī­tā­ga­ma­va­t pu­rā­ṇā­dyā­ga­me­ṣv a­pa­ri­mi­te­ṣu na pra­mā­ṇa­tve­na pra­śa­sye­ta­. loke 'pi de­śā­nta­ra­sthi­tā­rtha­vā­rttā­yā­s ta­dva­ktṛ­gu­ṇa­do­ṣa­sa­nde­he 'pi pra­bhū­ta­vā­rttā­saṃ­vā­dā­t prāmāṇyaṃ dṛṣṭaṃ ka­ṇṭha­stha­tvā­nu­pa­pa­tti­pra­sa­ṅgā­c ca. na hy a­sa­rva­jñaḥ pu­sta­ka­ni­ra­pe­kṣo gra­nthā­nā­m a­ne­ka­sa­ha­srā­ṇi praṇetuṃ śa­kno­ti­. pra­ṇī­tā­ni ca yady a­pra­mā­ṇā­ni­, tadā pra­ti­rā­ṣṭra­m a­saṃ­khyā­taiḥ pu­ru­ṣai­r na gṛ­hye­ra­n­. kle­śa­bhū­ya­stvā­d dṛ­ṣṭā­rthā­nu­śa­yā­nu­pa­la­bdhe­ś ca.</p><ab type="head" resp="YA">jai­nā­dyā­ga­mā­nāṃ ve­da­vai­ṣa­mya­m</ab><p n="a_1115 b_YA_39­3­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­3­,5~</span>nanu ji­nā­dyā­ga­mo 'pi dṛṣṭaṃ pra­yo­ja­naṃ vināpi ba­hu­bhi­r gṛ­hī­ta­s tena tasyāpi prā­mā­ṇya­m e­ṣṭa­vya­m­, na; anyathā tasya gra­ha­ṇā­t­. a­dhya­ya­nā­dhyā­pa­ne ma­hā­bhā­gyaṃ śrutvā śūdrāḥ kecid a­dhya­ya­nā­dyu­tsu­kāḥ saṃ­jā­tā­s te cā­na­dhi­kā­ri­tve­na vedān a­dhye­tu­m a­la­bha­mā­nā ji­nā­di­nā khyātim icchatā sva­pra­ṇi­tā­ga­mā­dhya­ya­ne pha­lā­ti­śa­ya­m u­pa­va­rṇya pra­va­rti­tāḥ­, tais tv anye ta­thā­vi­dhāḥ pra­va­rti­tāḥ­, tair api anye brā­hma­ṇā­da­yo 'pi kecana ma­nda­pra­jñā dā­ri­drya­duḥ­kha­sa­nta­ptā­ś ca duḥ­kha­kṣa­yo­pa­de­śe­na patārya pra­va­rti­tāḥ — ity evaṃ ta­dā­ga­maḥ pracayaṃ gataḥ, na; ve­da­va­d va­na­sthai­r api sa­rvā­ga­mā­ba­hi­ṣkṛ­tai­ś ca kaṇṭhasthaḥ kri­ya­te­, nāpi brā­hma­ṇe­nai­vā­dhyā­pya­ma­na­stri­bhi­r eva varṇair '­bhi­dhī­ya­mā­naḥ pracayaṃ gataḥ. tasmān na ve­da­va­j ji­nā­dyā­ga­mā­nā­m api prāmāṇyaṃ pra­sa­jya­te­. yac coktaṃ tridhā ve­da­vā­kyā­ni — pra­mā­ṇā­nya­pra­mā­ṇā­ni sa­ndi­gdha­prā­mā­ṇyā­nī­ti­, tad a­nu­pa­pa­nna­m­; a­sa­rva­jña­pra­ṇī­tā­nāṃ hi vākyānāṃ ka­dā­ci­d a­prā­mā­ṇya­m api sa­mbhā­vya­te­, sa­rva­jña­pra­ṇī­tā­nāṃ tv a­prā­mā­ṇya­kā­ra­ṇā­bhā­vā­t ta­da­nu­pa­pa­ttiḥ­. tathā coktam —</p><lg n="a_1116"><l>rā­gā­jñā­nā­di­bhi­r doṣair gra­sta­tvā­d anṛtaṃ vadet | </l><l>te ceśvare na vidyante sa brūyāt katham anyathā || </l></lg><p n="a_1117 b_YA_39­3­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­3­,19~</span>pū­rva­pa­kṣā­rtha­tvā­d ity apy a­yu­kta­m­, ta­ddū­ṣa­ṇa­si­ddhā­nta­yo­r a­na­bhi­dhā­ne hy ā­ga­ma­sya pū­rva­pa­kṣā­rthā­bhi­dhā­nā­nu­pa­pa­tteḥ­. anyathā hi śrotṝṇāṃ saṃ­mo­ha­ja­na­ka­tve­na ta­tpra­ṇe­tu­r a­nā­pta­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. kiṃ ca yu­kti­śā­stre­ṣu pū­rva­pa­kṣo­pa­nyā­saḥ kri­ya­te­. vedas tv ā­jñā­si­ddha­tve­no­pa­di­ṣṭaḥ pi­trā­di­vā­kya­va­t­, na hy atra yuktyā kaścid arthaḥ pra­ti­pā­di­ta­s tasmāc chu­ṣka­ta­rkā­bhyā­sa­ja­ni­ta­bhra­ma­syā­ya­m ullāpaḥ — pū­rva­pa­kṣā­rthā­ni kā­ni­ci­d ve­da­vā­kyā­nī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">vi­ru­ddhā­rthā­di­ve­da­vā­kya­prā­mā­ṇya­pra­kā­raḥ</ab><p n="a_1118 b_YA_39­3­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­3­,26~</span>kathaṃ tarhi vi­ru­ddhā­rthā­nāṃ vākyānāṃ prā­mā­ṇya­m­? na; vi­ru­ddhā­rthā­bhā­vā­t­. yo hi ve­da­vā­kyā­ṇāṃ tattvato 'rthaṃ na vi­ve­ca­ya­ti­, tasyaiva virodhaḥ pra­ti­bhā­ty u­di­tā­di­vā­kya­va­t­. tad yathā — "­u­di­te ho­ta­vya­m­"­, "­a­nu­di­te ho­ta­vya­m­"­, "­sa­ma­yā­dhu­ṣi­te ho­ta­vya­m­" — ity evaṃ vidhāya ta­tpra­ti­ṣe­dhā­rthaṃ nindāṃ karoti "śyāmo vā­syā­hu­ti­m a­bhya­va­ha­ra­ti­, ya udite ju­ho­ti­"­. "­śa­ba­lo vā­syā­hu­ti­m a­bhya­va­ha­ra­ti­, yo '­nu­di­te ju­ho­ti­" "­śyā­ma­śa­ba­lau vā­syā­hu­ti­m a­bhya­va­ha­ra­to­, yaḥ sa­ma­yā­dhyu­ṣi­te ju­ho­ti­" iti. asya virodhaṃ pa­ri­ha­ra­n āha — "­a­bhyu­pe­tya kā­la­bhe­daṃ do­ṣa­va­ca­nā­t­" iti. etad uktaṃ bhavati — yo yena kālo '­bhyu­pa­ga­ta­s tasya ta­tkā­la­m a­ti­kra­myā­nya­tra kā­la­bhe­de juhvato 'yaṃ doṣa ukta iti. ta­thā­nye­ṣā­m apy ā­ga­ma­vā­kyā­nā­m a­vi­ro­dhe­na vyākhyānaṃ ka­rta­vya­m­. na hy anyāny api śāstrāṇi ku­bu­ddhi­bhi­r vyā­khyā­tā­ni ya­thā­bhi­ma­ta­m arthaṃ jñā­pa­ya­nti­.</p><p n="a_1119 b_YA_39­4­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­4­,8~</span>ta­trā­dvai­tā­bhi­dhā­yī­ni vākyāni pa­ra­mā­tmā­rtha­tve­na pra­mā­ṇā­ni pra­kṛ­tya­bhi­dā­yya­jā­m ekām ityādi vākyaṃ pa­ra­mā­ṇva­rtha­tvā­t pra­mā­ṇa­m­. pa­ra­mā­ṇa­vo hi lo­hi­tā­di­rū­pa­yu­ktā a­ja­nmā­naḥ sa­dṛ­śa­m a­sa­dṛ­śaṃ ca kāryaṃ sthā­va­ra­ja­ṅga­mā­dya­na­nta­bhe­daṃ ja­na­ya­nti­. sa­ma­vā­yi kāraṇaṃ pra­kṛ­ti­s ta­da­pe­kṣa­yā strī­li­ṅga­tvaṃ sa­mu­dā­yā­pe­kṣa­yā tv ekām ity u­kta­m­, anyathā pra­dhā­na­syā­pi tri­gu­ṇa­tvā­d e­ka­tvā­nu­pa­pa­ttiḥ­. ta­thā­ṅgu­ṣṭha­mā­tra i­tyā­de­r apy ā­ti­vā­hi­ka­tai­ja­sa­śa­rī­rā­bhi­dhā­yi­tve­na pra­mā­ṇa­tva­m­, sthūle 'pi śarīre pu­ru­ṣa­śa­bdaḥ pravṛtto dṛṣṭaḥ kim uta tasminn a­nta­ra­ṅge­. atha vā pa­ra­mā­tmai­vā­tya­nta­ni­rma­la­tvā­d ā­di­tya­va­rṇa ity u­pa­ca­rya­te­. a­na­ṅgu­ṣṭha­mā­tra­m apy a­ṅgu­ṣṭha­mā­tre hṛ­tpra­de­śe '­ntaḥ­ka­ra­ṇa­saṃ­ya­mā­d yo­gi­bhi­r u­pa­la­bhya­mā­na­tve­no­pa­ca­rya­ta ity evam a­nye­ṣā­m api vā­kyā­nā­m a­vi­ro­dhe­na yatnato 'rthaḥ pra­ti­pa­tta­vyo na tu pra­jñā­dā­ri­dryā­d ā­la­syā­d vā ya­thā­rtha­pra­ti­pa­ttya­śa­ktā­v a­prā­mā­ṇyaṃ pra­ti­pa­tta­vya­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ā­ga­ma­prā­mā­ṇye pra­tya­kṣā­di­saṃ­vā­dā­n apekṣā</ab><p n="a_1120 b_YA_39­4­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­4­,20~</span>yat punar etat pra­tya­kṣā­nu­mā­na­saṃ­vā­de­nai­vā­ga­ma­sya prā­mā­ṇya­m iti, tad a­yu­kta­m­; sva­rga­dṛ­ṣṭa­vi­śe­ṣa­de­va­tā­di­pra­ti­pā­da­kā­ga­ma­sya prā­mā­ṇyā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­. na ca su­kha­mā­traṃ svargaḥ ko hi bu­ddhi­mā­n u­pa­na­taṃ sukhaṃ pa­ri­hṛ­tya ja­nmā­nta­ra­bhā­vi­su­kha­mā­trā­rthaṃ ta­pa­śca­ra­ṇa­ya­jñā­di­ṣu ma­hā­pra­yā­se­ṣu pra­va­rta­te­? yaś ca pra­vṛ­tti­he­tu­r ā­ga­ma­da­rśi­to '­ne­kā­ny a­bda­sa­ha­srā­ṇi yāvan nai­ra­nta­rye­ṇa su­kha­vi­śe­ṣaḥ­, tatra pra­tya­kṣā­nu­mā­nā­pra­vṛ­tteḥ­, saṃ­vā­dā­bhā­va ity a­pra­vṛ­tti­r eva sva­rgā­rthi­nāṃ prāptā.</p><p n="a_1121 b_YA_39­4­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­4­,26~</span>kiṃ cā­dṛ­ṣṭa­vi­śe­ṣaṃ prati sā­dha­na­vi­śe­ṣā­bhi­dhā­yi­naḥ pa­vi­trā­pa­vi­trā­di­vi­śe­ṣā­bhi­dhā­yi­na­ś cā­ga­ma­sya na pra­tya­kṣā­nu­mā­na­saṃ­vā­do 'stīty a­prā­mā­ṇya­pra­sa­ṅgaḥ­. tathā hi — pa­ñca­ma­hā­ya­jñā­di­kaṃ gṛ­ha­stha­sya dha­rma­sā­dha­na­m­, yates tv a­dha­rma­sā­dha­na­m­. kiṃcit ka­sya­ci­t pavitraṃ tad e­vā­nya­syā­pa­vi­tra­m­. hiṃ­sā­di­ka­m api kvacid dha­rma­sā­dha­na­tve­no­kta­m­, kvacid a­dha­rma­sā­dha­na­tve­ne­ty e­vaṃ­vi­dhe ā­ga­ma­vi­ṣa­ya­vi­bhā­ge '­sma­dā­dī­nāṃ naiva pra­mā­ṇā­nta­ra­m pra­va­rta­ta iti. śro­ddho­pa­gṛ­hī­ta­tve saty ā­ca­ra­ṇa­tvaṃ sā­mā­nya­mā­tra­sā­dha­kaṃ yadi syāt, na ca tad api yu­kta­m­; yataḥ ke­na­ci­d a­nā­pte­na pra­tā­ri­ta­sya ka­sya­ci­d a­dha­rma­sā­dha­na­m api śro­ddho­pa­gṛ­hī­taṃ sa­mbha­va­ti­. tasyāpi dha­rma­sā­dha­na­tve pra­tā­ra­kā­pra­tā­ra­ka­pra­ṇī­tā­ga­ma­yo­r a­vi­śe­ṣaḥ syān na caitad u­pa­pa­nna­m­.</p><ab type="head" resp="YA">dṛ­ṣṭā­nta­sā­dha­na­sya he­tvā­bhā­sa­tva­m</ab><p n="a_1122 b_YA_39­5­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­5­,9~</span>yad api dṛ­ṣṭā­nta­si­ddhya­rthaṃ sā­dha­na­m uktam — de­va­da­tta­gu­ṇe­nā­kṛ­ṣṭāḥ pa­śvā­da­yo de­va­da­tta­m praty u­pa­sa­rpa­ṇa­tvā­d iti, naitad api yu­kta­m­. sa­ndi­gdhā­nai­kā­nti­ka­tvā­t­. a­nya­gu­ṇa­pre­ri­ta­syā­py a­nyā­bhi­mu­kha­m u­pa­sa­rpa­ṇaṃ dṛ­ṣṭa­m­, na cātra bādhakaṃ kiṃcid asti, ye­nā­nya­gu­ṇa­pre­ri­tā­nāṃ pa­śvā­dī­nāṃ de­va­da­ttaṃ praty u­pa­sa­rpa­ṇaṃ na syāt.</p><ab type="head" resp="YA">dha­rma­sā­dha­na­tvā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1123 b_YA_39­5­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­5­,14~</span>api ca dha­rma­sā­dha­na­tvaṃ kutaḥ pra­ti­pa­tta­vya­m­? su­kha­sā­dha­na­vi­śe­ṣo hi dharmaḥ pra­si­ddhaḥ­, tan na jñāyate dha­rme­ṇā­dha­rme­ṇa vā­kṛ­ṣṭāḥ­. kiṃ cāta eva daśamo guṇaḥ sidhyatv iti. dha­rmā­kṛ­ṣṭa­tva­si­ddhā­v api na ta­di­ṣṭe­s ta­ddha­rmo­tpā­da­ka­tva­si­ddhiḥ­, ja­nmā­nta­ra­kṛ­ta­sya dha­rma­syā­dha­rma­sā­dha­no­pe­kṣa­syā­pi pha­la­dā­tṛ­tva­sa­mbha­vā­t­, ya­thā­bhi­cā­rā­ka­rṣa­ṇā­di­ka­rmā­nu­ṣṭhā­yi­nāṃ ḍā­ki­nī­ta­ntrā­di­ṣu krau­rya­ste­ya­mai­thu­nā­dya­ti­ni­ndi­ta­ka­rmo­pe­ta­vra­tā­nu­ṣṭhā­yi­nāṃ dha­ne­śva­rā­de­śe­na tacchatruṃ brā­hma­ṇā­di­ka­m api viśvāsya ghā­ta­ya­tāṃ cau­ryā­di­ka­rma­kā­ri­ṇāṃ ceti. ta­thā­nye­ṣā­m api dha­rmā­dha­rma­kā­ra­ṇa­vi­śe­ṣa­sā­dha­nā­yo­ktā­nāṃ hetūnāṃ sa­ndi­gdhā­nai­kā­nti­ka­tvaṃ sa­ndi­gdha­kā­lā­tī­ta­tvaṃ vā dra­ṣṭa­vya­m­. na hi pra­ti­pa­kṣa­bā­dha­ka­m a­nta­re­ṇa vi­pa­kṣā­da­rśa­na­mā­trā­d dhetor vyāptiḥ si­dhya­ti­, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. tathā hi — sa śyāmas ta­tpu­tra­tvā­t pa­ri­dṛ­ṣṭa­ta­tpu­tra­va­t­, pakvāni tāni phalāny e­ta­cchā­khā­pra­bha­va­tvā­d u­pa­bhu­kta­pha­la­tvā­t­, '­lo­ha­le­khyo va­jra­ma­ṇiḥ pā­rthi­va­tvā­t­' — ity e­va­mā­dī­nā­m api hetutvaṃ syāt.</p><p n="a_1124 b_YA_39­6­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­6­,1~</span>dha­rmi­he­tu­dṛ­ṣṭā­nta­grā­ha­kai­r eva pra­mā­ṇai­r vi­ro­dhā­t kā­lā­tī­to hetur bha­va­ti­, ta­da­bhā­ve sa­mya­gdhe­tu­r evety ayam api mi­thyā­bhi­ni­ve­śaḥ­, ta­tpu­tra­tvā­dī­nā­m api sa­mya­ktva­pra­sa­ṅgā­t­. na hi ta­tpu­tra­tvā­dī­nāṃ dha­rmyā­dya­nya­ta­ma­grā­ha­ka­pra­mā­ṇe­na bādho 'sti, kin tū­tta­ra­kā­la­bhā­vi­nā ta­tpu­tra­rū­pa­da­rśa­ne­na­, ta­tpha­lā­svā­de­na­, lo­ha­vya­vā­pa­rā­pha­la­da­rśa­ne­na­, ā­pta­va­ca­ne­na veti.</p><ab type="head" resp="YA">sa­rva­thā­bā­dhi­ta­tvā­va­ga­mā­sa­mbha­vaḥ</ab><p n="a_1125 b_YA_39­6­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­6­,7~</span>kiṃ ca kasyāpi bādho nāstīty a­sa­rva­vi­dā­va­ga­ma­ntu­m a­śa­kya­m­, ta­tpra­tya­kṣa­da­rśi­nāṃ ca bādhā bha­vi­ṣya­tī­ty ato '­sa­rva­vi­dbā­dā­nu­tpā­de 'pi sa­ndi­gdhā­nai­kā­ti­ka­tvaṃ sa­ndi­gdha­kā­lā­tya­yā­pa­di­ṣṭa­tvaṃ vā hetor dūṣaṇaṃ na ni­rva­rta­te­. na cā­ni­ści­ta­m a­bā­dhi­ta­vi­ṣa­ya­tvaṃ ga­ma­kā­ṅgaṃ he­tu­rū­pa­tvā­t pa­kṣa­dha­rma­tvā­di­va­t tasmād a­bā­dhi­ta­vi­śa­ya­tva­ni­śca­ye sā­dhyā­bhā­va­sā­dha­na­yo­r virodhaḥ pra­da­rśa­nī­yaḥ sa­mbhā­vi­tā­ga­ma­saṃ­vā­do vā­nya­thā­nu­mā­na­mā­traṃ syād iti.</p><ab type="head" resp="YA">sa­pta­lo­kā­di­vā­kyā­nāṃ sa­ndi­gdhā­rtha­tva­ni­ṣe­dhaḥ</ab><p n="a_1126 b_YA_39­6­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­6­,14~</span>yat punar etat sa­pta­lo­kā­di­pra­ti­pā­da­kā­nā­m ā­ga­mā­nāṃ sā­dha­ka­bā­dha­ka­pra­mā­ṇā­bhā­vā­d ā­ga­mā­nta­rā­ṇā­m u­bha­ya­thā da­rśa­nā­c ca sa­ndi­gdhā­rtha­tva­m iti, tad a­yu­kta­m­; i­ndri­yā­di­jñā­na­syā­py u­bha­ya­thā da­rśa­ne­na sā­dha­ka­bā­dha­ka­pra­mā­ṇā­bhā­ve­na ca sa­ndi­gdhā­rtha­tva­pra­sa­ṅgā­t­. vi­śe­ṣa­da­rśa­nā­t tatra sa­nde­ha­ni­vṛ­tti­r iti cet, na; vi­śe­ṣa­da­rśa­na­syā­py u­bha­ya­thā dṛ­ṣṭa­tvā­t­, sā­dha­ka­bā­dha­ka­yo­r apy u­bha­ya­thā dṛ­ṣṭa­tvā­t sa­ndi­gdhā­rtha­tva­m a­na­va­sthā vā syāt. atha yā­dṛ­śe­na ca­kṣu­rā­di­nā liṅgena vā janitaṃ ni­śca­ya­jñā­naṃ pra­vṛ­tti­sā­ma­rthyā­d a­vya­bhi­cā­rī­ti ni­ści­ta­m­, tā­dṛ­śe­nai­va ca­kṣu­rā­di­nā liṅgena vo­tpā­di­taṃ ni­śca­ya­jñā­naṃ bhrā­nti­ni­mi­ttā­nu­pa­la­mbha­mā­trā­d eva pra­mā­ṇa­pha­la­tve­na vya­va­sthā­pya­te­. a­nya­syo­bha­ya­thā darśane 'pi na tasya sa­ndi­gdhā­rtha­tva­m­, nāpy a­na­va­sthā­pra­sa­ṅga iti. yady evam a­nye­ṣā­m ā­ga­mā­nā­m u­bha­ya­thā darśane 'pi pū­rvo­tta­rā­vi­ro­dhe­na vyā­khyā­tai­r ve­da­vā­kyai­r u­tpā­di­ta­sya ni­śca­ya­jñā­na­sya pra­mā­ṇā­nta­ra­saṃ­vā­dā­bhā­ve 'pi sa­ndi­gdhā­rtha­tva­m a­yu­kta­m­, mi­thyā­tva­ni­mi­tta­sya leśato 'py a­nu­pa­la­mbhā­d ya­thā­va­d vyā­khyā­ta­ve­da­vā­kya­ja­ni­ta­jñā­na­sya dṛṣṭeṣv artheṣu sa­mya­ktve­nā­va­dā­ri­ta­sya dṛ­ṣṭā­ntā­bhā­vā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">mī­māṃ­sa­kā­nāṃ ve­dā­pau­ru­ṣe­ya­tā</ab><p n="a_1127 b_YA_39­6­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­6­,28~</span>anye tv a­pau­ru­ṣe­ya­tve­na vedānāṃ prāmāṇyaṃ va­rṇa­ya­nti­. pau­rṣe­ya­tve hi durlabhaḥ prā­mā­ṇya­ni­śca­yaḥ­, pu­ru­ṣā­ṇāṃ do­ṣā­śra­ya­tve­na ta­tsaṃ­śa­yā­ni­vṛ­tteḥ­. yataḥ —</p><lg n="a_1128"><l>"śabde do­ṣo­dbha­va­s tāvad va­ktra­dhī­na iti sthitaḥ | </l><l>ta­da­bhā­vaḥ kva­ci­tsi­ddho gu­ṇa­va­d va­ktṛ­ka­tva­taḥ || "</l></lg><p n="a_1129 b_YA_39­7­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­7­,4~</span>vede tu gu­ṇa­vā­n vaktā du­rjñā­na­s tena do­ṣā­bhā­vo 'py a­śa­kya­ni­śca­yaḥ­, kartur abhāve tu su­khe­nai­va ni­ścī­ya­te­. tathā hi —</p><lg n="a_1130"><l>"doṣāḥ santi na santīti pau­ru­ṣe­ye­ṣu yujyate | </l><l>vede kartur a­bhā­vā­d dhi do­ṣa­śa­ṅkai­va nāsty ataḥ || "</l></lg><p n="a_1131 b_YA_39­7­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­7­,9~</span>puruṣo hi do­ṣā­nā­m ā­śra­ya­s ta­da­bhā­ve kuto do­ṣā­śaṃ­ke­ti­. tad a­yu­kta­m­; yataḥ —</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><lg n="a_1132 b_YA_39­7­,12~"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­7­,12~</span><l>śabde pra­mā­ṇa­tā tāvad va­ktra­dhī­nai­va niścitā | </l><l>ta­da­bhā­vo 'pi sarvatra gu­ṇa­va­d va­ktra­bhā­va­taḥ || </l></lg><p n="a_1133" rend="justify">tataś ca —</p><lg n="a_1134"><l>prāmāṇyaṃ vidyate neti pau­ru­ṣe­ye­ṣu yujyate | </l><l>vede kartur abhāve va­sta­dvā­rtā­pi hi durlabhā || </l></lg><p n="a_1135 b_YA_39­7­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­7­,17~</span>yathaiva hi rā­gā­di­pa­ri­ga­taḥ puruṣo mṛ­ṣā­vā­dī dṛṣṭaḥ, tadvat pa­ri­jñā­na­da­yā­di­yu­ktaḥ sa­tya­vā­dī­, tataś ca yathā śabde va­ktṛ­va­śā­n mi­thyā­rtha­tā­, tathā sa­tyā­rtha­tā­pī­ti sa ni­rva­rta­mā­naḥ tām api ni­rva­rta­ya­tī­ty ā­na­rtha­kya­m eva syāt. va­ktṛ­gu­ṇā­s ta­ddo­ṣā­n e­vā­pa­ghna­nti prāmāṇyaṃ tu svata eveti cet, na; svataḥ prā­mā­ṇya­sya prāg eva ni­ra­sa­tvā­t­. kiṃ cā­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ siddhasya prāmāṇyaṃ prati guṇānāṃ he­tu­bhā­va­syā­nya­thā­tvaṃ ka­lpa­yi­tu­m a­yu­kta­m­, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. api ca va­ktṛ­do­ṣā­s ta­dgu­ṇā­n e­vā­pa­dhna­nty a­prā­mā­ṇyaṃ tu svata evety evam api bruvato na sukhaṃ va­krī­bha­va­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">saṃ­ke­tā­pe­kṣa­ṇe vya­rthai­vā­pau­ru­ṣe­ya­tā</ab><p n="a_1136 b_YA_39­8­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­8­,3~</span>api cā­pau­ru­ṣe­yo 'py avaśyaṃ pu­ru­ṣa­kṛ­taṃ sa­ma­ya­m a­pe­kṣyā­rthaṃ pra­ti­pā­da­ya­ty anyathā hi bā­la­go­pā­lā­dī­nā­m api ve­da­pā­ṭha­śra­va­ṇa­mā­trā­t ta­da­rtha­pra­tī­tiḥ syāt. na cā­sa­ṅke­ti­tāḥ śabdāḥ kvacid apy artham a­bhi­da­dhā­nā dṛṣṭā. sa­ṅke­ta­ś ca pu­ru­ṣe­ṇa yady a­nā­pte­na kṛtaḥ, tadā tam apekṣya ve­da­syā­rtha­m a­bhi­da­dha­to '­prā­mā­ṇya­m eva pra­sa­kta­m­. āptenā kṛtaś cen nanv evam ā­pta­prā­mā­ṇyā­d eva prāmāṇyaṃ ve­da­syā­bhyu­pa­ga­taṃ bha­va­ti­. tataś ca vyartham a­pau­ru­ṣe­ya­tvo­pa­va­rṇa­naṃ pu­ru­ṣa­vi­śe­ṣa­pra­ti­ṣe­dha­vi­ro­dha­ś ca.</p><ab type="head" resp="YA">sa­mba­ndho­pe­kṣa­ṇe 'pi sa eva doṣaḥ</ab><p n="a_1137 b_YA_39­8­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­8­,10~</span>sa­mba­ndha­ba­le­na śabdāḥ sa­ṅke­tā­na­pe­kṣi­ṇo 'rtham a­bhi­da­dha­tī­ti cet, sambandho 'py anityaḥ syāt? nityo veti? a­ni­tya­tve­, sa­ṅke­ta­va­d doṣaḥ. nityatve 'pi sarveṣāṃ ve­da­pā­ṭha­śro­tṝ­ṇāṃ ta­da­rtha­pra­ti­pa­tti­pra­sa­ṅgaḥ­. vyu­tpa­ttya­pe­kṣi­tvā­d a­pra­sa­ṅga iti cet, syān matam — sthito 'sya vā­ca­ka­sya vācyena sambandhaḥ sa­ṅke­ta­s tu tam e­vā­bhi­jva­la­ya­ti­, yathā pi­tā­pu­tra­yo­r a­va­sthi­ta eva sambandhaḥ sa­ṅke­te­nā­bhi­dyo­tya­ta iti, na; pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. yathā pi­tā­pu­tra­yo­r ja­nya­ja­na­ka­la­kṣa­ṇaḥ sambandho '­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ pra­tī­ya­te­, naiva śa­bdā­rtha­yoḥ sa­mba­ndha­vi­śe­ṣā­sti­tve pra­mā­ṇa­m asti.</p><ab type="head" resp="YA">śa­bdā­rtha­yoḥ svā­bhā­vi­ka­sa­mba­ndha­sthā­pa­nā</ab><p n="a_1138 b_YA_39­8­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­8­,18~</span>na nāsti, vya­va­sthā­da­rśa­nā­t­. śabda eva vācako 'rtha eva vācya ity eṣo vyavasthā nāsati sambandhe yuktā. sa­ṅke­ta­kā­ri­tai­ve­ti cet, na; vi­pa­rya­ye­ṇā­pi vā­cya­vā­ca­ka­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t — asya śa­bda­syā­ya­m artho vācako '­syā­rtha­sya cāyaṃ śabdo '­bhi­dhe­ya ity evam api hi saṅketaḥ kartuṃ śa­kya­te­.</p><p n="a_1139 b_YA_39­8­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­8­,22~</span>a­na­va­sthā­pra­sa­ṅgā­c ca — yadi sa­ṅke­ta­ba­le­nai­va śabdo 'rthaṃ pra­ti­pā­da­ya­ti­, sa saṃketo nā­vā­ca­ke­na śabdena kartuṃ śa­kya­te­, sa­ṅke­ta­he­to­r api śabdasya vā­ca­ka­tvaṃ sa­ṅke­tā­nta­ra­sā­ma­rthyā­d ity a­na­va­sthā­pra­sa­ṅgaḥ­, tasmād asti śa­bdā­rtha­yoḥ svā­bhā­vi­kaḥ sambandha iti.</p><ab type="head" resp="YA">śa­bdā­rtha­yoḥ svā­bhā­vi­ka­sa­mba­ndha­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1140 b_YA_39­9­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­9­,4~</span>a­tro­cya­te — yat tāvad vya­va­sthā­da­rśa­nā­d iti, tan na; vya­va­sthā­yā śa­kti­ni­mi­tta­tvā­t­. yā eṣāṃ śa­bdā­nā­m a­bhi­dhā­trī śaktiḥ, sārtheṣu nāstīti teneyaṃ vya­va­sthā­, anyathā hi sarveṣāṃ kā­ra­kā­ṇāṃ vyaṃ­ja­kā­nāṃ ca vya­va­sthā­da­rśa­nā­t sva­kā­ryai­r vyaṅgyaiś ca svā­bhā­vi­kaḥ sambandhaḥ pra­sa­jya­te­.</p><p n="a_1141 b_YA_39­9­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­9­,8~</span>yad apy uktam — a­na­va­sthā­pra­sa­ṅgā­d iti, tad apy a­yu­kta­m­. ni­ya­mā­na­bhyu­pa­ga­mā­t — nāyaṃ niyamo '­bhyu­pa­ga­mya­te — vā­ca­ka­śa­bde­nai­va saṅketaḥ kri­ya­te­, kin tu a­nya­thā­pi — ya­thā­ṅgu­lyā­di­nā nirdiśya hastena saṃspṛśya vāyaṃ gaur iti saṅketaṃ ka­ro­ti­. vṛ­ddha­vya­va­hā­re­ṣu cā­vā­po­dvā­pā­bhyāṃ pa­rā­bhi­prā­ya­sthaṃ saṅketaṃ pra­ti­pa­dya­nte­. yathā ka­rṇā­ṭā­di­vya­va­hā­re­ṣv ārya iti sa­mba­ndha­vyu­tpa­ttya­rthaṃ sa­ṅke­tā­pe­kṣa­ṇe 'py ayaṃ nyāyo '­va­śya­m a­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­. tasmāt sa­ma­ya­ba­le­nai­va śabdānāṃ vā­ca­ka­tvā­n na svābhikaḥ sambandho 'sti.</p><ab type="head" resp="YA">de­śa­vi­śe­ṣe '­ni­ya­mā­d api na svā­bhā­vi­kaḥ sambandhaḥ</ab><p n="a_1142 b_YA_39­9­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 39­9­,15~</span>de­śa­vi­śe­ṣe cā­ni­ya­mā­t — yathā co­ra­śa­bda­s ta­ska­ra­m āryeṣv a­bhi­dha­tte­, dra­vi­ḍe­ṣv o­da­na­m iti. svā­bhā­vi­ka­sa­mba­ndhe tv a­ni­ya­mā­nu­pa­pa­ttiḥ­, na hi dhūmaḥ kvacid agniṃ pra­ti­pā­da­ya­ti kvacij jalam iti. kiṃ ca yatra yatrārthe pu­ru­ṣe­ṇa śabdaḥ sa­ṅke­tya­te taṃ tam arthaṃ pra­ti­pā­da­ya­nn u­pa­la­bhya­te­. svā­bhā­vi­ka­sa­mba­ndhe tu dhū­mā­di­va­t pu­ru­ṣe­cchā­nu­vi­dhā­nā­nu­pa­pa­ttiḥ syāt. pu­trā­di­ṣu ca svecchayā nā­ma­ka­ra­ṇaṃ dṛ­śya­te­. tasmād a­va­sthi­ta eva sa­mba­ndhaḥ­. sa­ṅke­te­nā­va­dyo­tya­ta ity apy a­yu­kta­m­. vai­di­ka­śa­bdā­nā­m evārthaiḥ saha svā­bhā­vi­kaḥ sambandha iti cet, na; pra­mā­nā­bhā­vā­t­. na cātra viśeṣo 'sti, ye­nai­ka­tra śa­bdā­rtha­yoḥ svā­bhā­vi­kaḥ sambandho 'nyatra sāṃ­ke­ti­ka iti. nā­mā­khyā­to­pa­sa­rgā­dī­nāṃ co­bha­ya­tra vi­śe­ṣā­t­. nanu ca sāṃ­ke­ti­ka­tve śa­bdā­rtha­sa­mba­ndha­sya sarvatra ca vya­va­hā­ra­he­tu­tvaṃ na syāt. sva­pu­trā­di­ṣu na­ra­siṃ­hā­di­sa­ṅke­ta­va­t­, dhṛ­tā­di­ṣu bha­vā­mi­trā­di­sa­ṅke­ta­va­c ceti na, a­si­ddha­tvā­t — naiva sarvadā sarvatra vya­va­hā­raḥ kaścid asti mle­cchā­di­vya­va­hā­rā­ṇā­m anyo '­nya­trā­pra­si­ddha­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">vya­va­hā­ra­sya sā­di­tvā­n na svā­bhā­vi­kaḥ sambandhaḥ</ab><p n="a_1143 b_YA_40­0­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­0­,5~</span>ā­di­ma­ttvā­c ca sa­rva­vya­va­hā­rā­ṇā­m­, na­nda­vi­kra­mā­di­tya­śrī­ha­rṣā­di­vya­va­hā­ra­va­t­. a­nā­di­tve tu dṛṣṭānto nāsti. ā­di­ma­ttve 'pi sa­ma­ya­kā­ra­pra­bhā­vā­d a­nya­smā­d vā ku­ta­ści­n ni­mi­ttā­d bhūyaḥsv api de­śā­di­ṣu kaścid vya­va­hā­raḥ prasiddhiṃ gataḥ kaścin neti, yathā — rā­ma­rā­va­ṇa­yu­dhi­ṣṭhi­rā­di­nā­mā­ny eva pra­si­ddhā­rthā­ny adyāpi vya­va­ha­ra­nti na sa­rva­pu­ru­ṣa­nā­mā­ni­. ni­gha­ṇṭā­v u­ktā­nā­m api pa­ryā­ya­nā­nāṃ kiṃcid bahuṣv api śāstreṣu lokeṣu ca pra­si­ddhā­rthaṃ kiṃcin neti. nai­tā­va­tā svā­bhā­vi­ka­sāṃ­ke­ti­ka­sa­mba­nda­bhe­daḥ­.</p><p n="a_1144 b_YA_40­0­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­0­,12~</span>kiṃ ca sa­ṅke­ta­sya yady a­sā­ma­rthyaṃ syāt tadānyaḥ ka­lpa­ya­te­. yadā tv e­ka­trā­pi sa­ṅke­ta­sya sā­ma­rthya­m iṣṭaṃ ta­dā­nya­trā­pi sa­ma­yā­d eva śabdānāṃ vā­ca­ka­tvaṃ bha­vi­ṣya­tī­ti vyarthā sa­mba­ndhā­nta­ra­ka­lpa­nā­. na hy atra viśeṣo 'sti yena kvacit sa­ma­ya­sya sāmarthyaṃ kvacit sa­mba­ndhā­nta­ra­sye­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">svā­bhā­vi­ke sambandhe '­rtha­vya­va­sthā­bhā­vaḥ</ab><p n="a_1145 b_YA_40­0­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­0­,17~</span>sa­rva­trā­pi svā­bhā­vi­ka­sa­mba­ndha­syai­va sāmarthye dhū­mā­di­va­d ya­thā­bhi­pre­tā­rthe­ṣu śabdānāṃ pra­vṛ­tti­r na syād ity u­kta­m­. pratyekaṃ śabdasya sarvair arthaiḥ sambandho 'stīti cet, yady evaṃ go­śa­bdā­d eva sa­rvā­rtha­pra­ti­pa­tti­pra­sa­ṅgaḥ­. sa­ma­yā­pe­kṣi­tvā­d a­pra­sa­ṅga iti cet, samaya eva tarhi astu, kiṃ si­ddho­pa­sthā­yi­nā svā­bhā­vi­ka­sa­mba­ndhe­nā­pra­mā­ṇa­ke­na ka­lpi­te­ne­ti­? ayogye samayo na yukta iti cet, nanu yo­gya­tā­py uktā śa­bdā­nā­m a­bhi­dhā­na­tva­m­, arthānāṃ tu a­bhi­dhe­ya­tva­m iti.</p><p n="a_1146 b_YA_40­0­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­0­,23~</span>yadi ca pratyekaṃ śabdasya sarvair arthaiḥ sambandho 'sti, sa pu­ru­ṣa­kṛ­te­na sa­ma­ye­na ni­ya­mi­to '­rtha­vi­śe­ṣa­pra­tī­ti­he­tu­r bha­va­ti­; tadā vai­di­ka­śa­bdā­nāṃ sa­ma­ya­kā­rā­na­bhyu­pa­ga­me 'rtha pra­ti­pā­da­ka­tvaṃ na syāt. atha tatrāpi sa­ma­ya­kā­raḥ kaścid asti, tataḥ pau­ru­ṣe­yā­pau­ru­ṣe­ya­yo­r na kaścid vi­śe­ṣaḥ­. śaṅkā ca vedeṣv a­ni­vṛ­ttā — kiṃ do­ṣa­vā­n tatra sa­ma­ya­kā­raḥ­? atha gu­ṇa­vā­n iti? tataś cā­prā­mā­ṇya­śa­ṅkā­pi syād iti vyartho '­pau­ru­ṣe­ya­tva­pra­yā­saḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">a­pau­ru­ṣe­ya­tve pra­mā­ṇā­bhā­vaḥ</ab><p n="a_1147 b_YA_40­1­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­1­,7~</span>na cā­pau­ru­ṣe­ya­tve pramāṇaṃ kiṃcid asti. na­nū­kta­m — kartur a­sma­ra­ṇā­d iti, na; vya­dhi­ka­ra­ṇa­tvā­t­. a­thā­sma­rya­mā­ṇa­ka­rtṛ­tvā­d iti vi­va­kṣi­ta­m­, tathāpi dṛṣṭānto nāsti — nityaṃ hi na sma­rya­mā­ṇa­ka­rtṛ­ka­m­, nāpy a­sma­rya­mā­ṇa­ka­rtṛ­kaṃ­; kiṃ tv a­ka­rtṛ­ka­m e­ve­ti­. a­ka­rtṛ­ka­ka­tva­vi­va­kṣā­yā­n tu a­sma­rya­mā­ṇa­gra­ha­ṇaṃ vya­rtha­m­.</p><p n="a_1148 b_YA_40­1­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­1­,11~</span>jī­rṇā­rā­ma­kū­pā­di­bhi­r vya­bhi­cā­ra­ś ca. saṃ­pra­dā­yā­vi­cche­de satīti cet, tathāpy a­sā­dhā­ra­ṇo hetuḥ. na hi ni­tya­syā­kā­śā­deḥ sa­mpra­dā­yaḥ kaścid asti. pra­yo­ja­nā­bhā­ve 'pi kartur a­sma­ra­ṇaṃ dṛṣṭam — santi hi a­ne­kā­ni a­sma­rya­mā­ṇa­ka­rtṛ­kā­ni ślo­kā­dī­ni­, yeṣāṃ sa­mpra­dā­yo 'pi na siddhaḥ, na ca teṣām a­pau­ru­ṣe­ya­tvaṃ bha­va­tā­pī­ṣya­te­.</p><p n="a_1149 b_YA_40­1­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­1­,16~</span>asiddho 'pi ayaṃ hetuḥ — pau­rā­ṇi­kā hi bra­hma­ka­rtṛ­ka­tvaṃ smaranti vaktrebhyo vedāḥ tasya vi­niḥ­sṛ­tā iti. "­pra­ti­ma­nva­ta­raṃ caiva śrutir anyā vi­dhī­ya­ta­" iti. kiṃ ca "yo vai vedāṃś ca pra­hi­ṇo­ti­" ity atra ve­de­nai­va ca bha­ga­vā­n rudraḥ kartā pra­ti­pā­di­taḥ­. kiṃ ca smṛ­ti­pu­rā­ṇā­di­va­d ṛ­ṣi­nā­mā­ṅki­tāḥ kā­ṇva­mā­dhya­ndi­na­tai­tti­rī­yā­dau śā­khā­bhe­daḥ katham a­sma­rya­mā­ṇa­ka­rtṛ­kāḥ­? atha vā yena dṛṣṭā pra­kā­śi­tā vā śākhā sā ta­nnā­mā­ṅki­tā­, na tu tena kṛ­te­ti­, tad idaṃ vyā­mū­ḍha­bhā­ṣi­ta­m­. tathā hi — yadi tāvad utsannā śākhā tena dṛṣṭā, tadā sa­mpra­dā­yā­vi­cche­da­vi­ro­dho '­tī­ndri­yā­rtha­dṛ­kpra­ti­kṣe­pa­vi­ro­dha­ś ca. a­thā­nu­tsa­nnai­va sa­mpra­dā­ye­na dṛṣṭā, tadā yāvadbhiḥ u­pā­dhyā­yaiḥ sā dṛṣṭā pra­kā­ṣi­tā ca tāvatāṃ nā­ma­bhi­r aṅkitā syāt. kiṃ ca bu­ddhā­dyā­ga­mo 'pi bu­ddhā­di­bhi­r dṛṣṭaḥ pra­kā­śi­to vā, na tu pau­ru­ṣe­ya ity ukte kim u­tta­ra­m­? a­bhyu­pa­ga­ma­vi­ro­dha iti cet, pau­ru­ṣe­ya­tva­m evāha tasya katham a­bhyu­pa­ga­ma­vi­ro­dhaḥ­? na cā­bhyu­pa­ga­ma­va­śe­na va­stu­vya­va­sthi­tiḥ­, kin tarhi? pra­mā­ṇa­va­śe­na­. na cātra vi­śe­ṣa­kaṃ pra­mā­ṇa­m asti, yena vedeṣu śrū­ya­mā­ṇo 'pi kartā mi­thyā­nya­thā vā ka­lpya­te­, na bu­ddhā­dyā­ga­me­ṣv iti.</p><p n="a_1150 b_YA_40­2­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­2­,9~</span>etena ve­dā­dhya­ya­na­m a­dhya­ya­nā­nta­ra­pū­rva­kaṃ ve­dā­dhya­ya­na­tvā­d i­dā­nī­nta­nā­dhya­ya­na­va­d ityādi ni­ra­sta­m­, bu­ddhā­dyā­ga­mā­dhya­ya­ne 'pi tu­lya­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">a­pau­ru­ṣe­ya­tve pa­ri­śe­ṣa­pra­mā­ṇa­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1151 b_YA_40­2­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­2­,12~</span>yad apy a­pau­ru­ṣe­ya­tve vedasya pa­ri­śe­ṣa­taḥ prā­mā­ṇya­m ity uktam — na tāvat a­nu­tpa­tti­la­kṣa­ṇa­m a­prā­mā­ṇya­m­, jñā­no­tpa­tti­da­rśa­nā­t­. nāpi saṃ­śa­ya­la­kṣa­ṇaṃ 'kiṃ ju­hu­yā­m­? na vā?' i­tye­vaṃ­pra­kā­ra­saṃ­śa­yā­ja­na­nā­t­. nāpi vi­pa­rya­ya­la­kṣa­ṇa­m­, de­śā­nta­rā­di­ṣv a­bā­dhya­mā­na­tvā­t­. na cānyad a­prā­mā­ṇya­la­kṣa­ṇa­m asti, yato "­a­prā­mā­ṇyaṃ tridhā bhinnaṃ mi­thyā­tvā­jñā­na­saṃ­śa­yaiḥ­" iti. "­sa­ha­sra­śī­rṣā pu­ru­ṣaḥ­" i­tyā­de­s tu a­rtha­vā­da­tvā­n na ta­du­pa­ro­dhe­na vi­dhi­vā­kyā­nā­m apy a­prā­mā­ṇya­m­. co­da­nā­rthe ca pra­mā­ṇā­nta­ra­vṛ­tti­r niṣiddhā — dharmaṃ prati a­ni­mi­ttaṃ pratyakṣaṃ "­vi­dya­mā­no­pa­la­mbha­na­tvā­d­" i­tyā­di­nā­, te­nā­pau­ru­ṣe­ya­tvaṃ ve­da­sye­ti­, yad apy a­yu­kta­m­; evaṃ hi sva­rga­kā­maḥ keśān u­tpā­ṭa­ye­t­, cai­tya­va­nda­naṃ kuryāt pu­ru­ṣā­di­bha­kṣa­ṇaṃ brā­hma­ṇā­di­va­dhaṃ ca kuryāt sva­rga­kā­maḥ — i­tye­va­mā­dī­nā­m api co­da­nā­nā­m a­pau­ru­ṣe­ya­tvaṃ prāmāṇyaṃ ca pra­ti­pa­tta­vya­m­. jinaḥ sarvajñaḥ i­tyā­dī­nāṃ cā­rtha­vā­da­tvaṃ tu­lya­nyā­ya­tvā­d iti.</p><p n="a_1152 b_YA_40­3­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­3­,6~</span>nanu ca pau­ru­ṣe­ya­tve vedānāṃ ma­ntra­tvā­nu­pa­pa­tti­r mantro hi ja­pya­mā­naḥ pha­la­dā­yī dṛṣṭo na ca tathā pau­ru­ṣe­yaṃ vā­kya­m­, tasmān na pau­ru­ṣe­yo veda iti, na; śai­va­si­ddhā­ntā­dī­nā­m apy a­pau­ru­ṣe­ya­tva­pra­sa­ṅgā­t­, tatrāpi hi mantrāḥ pha­la­dā­yi­naḥ santi. te 'pi vaidikā eveti cet, na; śū­drā­ṇā­m api pha­la­dā­yi­tvā­d vedeṣu ca śū­drā­ṇā­m a­dhi­kā­ro nāsti, a­na­dhi­kā­ri­ṇa­ś ca na mantrāḥ phalaṃ pra­ya­ccha­nti­.</p><p n="a_1153 b_YA_40­3­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­3­,11~</span>kiṃ ca prākṛtā api mantrāḥ phaladā dṛ­śya­nte­. na ca vedeṣu prākṛtaḥ śabdo 'sti tasmāt prā­kṛ­ta­ma­ntra­va­d vaidikā api mantrāḥ pau­ru­ṣe­yā iti.</p><ab type="head" resp="YA">pau­ru­ṣe­ya­tve 'pi mantrāḥ sa­tya­saṃ­ka­lpai­r eva kriyante</ab><p n="a_1154 b_YA_40­3­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­3­,14~</span>nanv evaṃ sarve puruṣā ma­ntra­kā­ri­ṇo bha­ve­yu­r iti, na; sa­rve­ṣā­m a­tu­lya­śa­kti­tvā­t­. ye hi sa­tya­sa­ṅka­lpā­s ta eva mantrān kartuṃ śa­knu­va­nti­. sa­tya­sa­ṅka­lpa­tā ce­śva­ra­sya svā­bhā­vi­kai­śva­rya­pra­bhā­vā­t­. ma­hā­rṣī­ṇāṃ cā­hiṃ­sā­bra­hma­ca­rya­sa­tyā­di­sthai­rya­pra­bha­vā­t ta­paḥ­pra­bhṛ­ti­pra­bhā­vā­d vā. sa ca itthaṃ prabhāvo ne­ta­ra­pu­ru­ṣā­ṇā­m asti, tena sarveṣāṃ na ma­ntra­ka­rtṛ­tva­m­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nu­pa­la­bdha­syā­pi karttuḥ kalpanā</ab><p n="a_1155 b_YA_40­3­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­3­,20~</span>api ca kā­vya­syā­pi pau­ru­ṣe­ya­tve sarve puruṣāḥ kā­vya­kṛ­taḥ syur na vā kaścid ity a­pū­rvai­ṣā vāco yuktiḥ. nanu kāvyaṃ ku­ru­vā­ṇaḥ puruṣo dṛśyate na mantraṃ ku­ru­va­nn iti, na; ma­ntra­kṛ­to 'py a­nu­mā­nā­ga­mā­bhyāṃ da­rśa­nā­t­. na cā­sa­rva­vi­dda­rśa­naṃ sa­ma­sta­va­stu­vyā­pi yena ta­nni­vṛ­ttā­v e­vā­dṛ­ṣṭa­syā­bhā­vaḥ syāt.</p><p n="a_1156 b_YA_40­3­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­3­,24~</span>kiṃ ca bhā­ra­tā­dī­ni kurvāṇo 'pi kaścid idānīṃ na dṛśyata iti teṣām apy a­pau­ru­ṣe­ya­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. kaś ca mantrāṇāṃ viśeṣo yena va­rṇa­pa­da­vā­kyā­tma­no 'pi santo '­kṛ­ta­kā iti? pha­la­ni­ṣpā­da­naṃ viśeṣa iti cet, na; pau­ru­ṣe­yai­r eva mu­drā­ma­ṇḍa­la­dhyā­nā­di­bhiḥ pha­la­ni­ṣpā­da­na­da­rśa­nā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">karttuḥ sa­ma­yā­d eva mantrāṇāṃ pha­la­dā­tṛ­tva­m</ab><p n="a_1157 b_YA_40­4­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­4­,2~</span>na ca śa­bda­śa­kti­taḥ pha­la­ni­ṣpa­tti­r u­pāṃ­śu­mā­na­sa­yo­r ni­ṣpha­la­tva­pra­sa­ṅgā­t kā­la­vi­ka­lpā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­, vi­dhya­bhi­sa­ndhi­vi­śe­ṣā­na­pe­kṣi­tva­pra­sa­ṅgā­c ca. pu­ru­ṣa­śa­kti­taḥ pa­la­ni­ṣpa­ttau ca nāyaṃ doṣaḥ. tena hi yatra yathā samayaḥ kṛtas tatra tathā sa­ma­yā­nu­pā­la­nā­t phalaṃ ni­ṣpa­dya­te­, ta­tsa­ma­bhi­vyā­hā­ra­sā­ma­rthyā­t­. sa eva vā de­va­tā­vi­śe­ṣa­s ta­tsa­ma­ya­m a­nu­pā­la­yaṃ­s tam a­nu­gṛ­hṇa­ti rā­jā­di­va­t­, tad evaṃ mu­drā­ma­ṇḍa­lā­di­va­n mantro 'pi sa­ma­ya­mā­tra­m eva tathā cai­ka­smā­d eva mantrāt sa­ma­ya­bhe­dā­nu­vi­dhā­ne­na pha­la­bhe­do 'py u­pa­pa­dya­te '­nya­thā­gne­r dā­hā­di­va­d a­vi­śe­ṣe­ṇa phalaṃ syāt. ka­sya­ci­d a­ci­rā­t siddhir anyasya ci­rā­t­, a­pa­ra­sya bra­hma­ca­ryā­dya­pe­kṣa­ṇā­t­, ka­sya­ci­t tata e­vā­na­rtha ity evaṃ vikalpo na syāt.</p><p n="a_1158 b_YA_40­4­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­4­,11~</span>kiṃ ca sa­ma­yā­bhi­jñe­no­ccā­ri­ta­m e­kai­ka­m api akṣaraṃ vi­ṣā­pnu­tyā­di­kā­rtyaṃ kurvad u­pa­la­bhya­te­, ne­ta­raiḥ­. svā­bhā­vi­ka­tve tv a­gni­va­d a­ta­dvi­tpra­yo­ge 'pi svakāryaṃ kuryāt tasmān na mantro 'py a­pau­ru­ṣe­ya iti.</p><ab type="head" resp="YA">ve­da­syā­pau­ru­ṣe­ya­tve vyā­khyā­nā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1159 b_YA_40­4­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­4­,15~</span>kiṃ cā­pau­ru­ṣe­yo 'pi vedas tāvad a­vyā­khā­to nārthaṃ pra­ti­pā­da­ya­ti­, a­da­rśa­nā­t­. vyākhyānaṃ ca pau­ru­ṣe­ya­m­, pau­ru­ṣe­yā­c ca pra­ti­pa­ttau kathaṃ na do­ṣā­śa­ṅkā­? puruṣā hi vi­pa­rī­ta­m api śabdārthaṃ vyā­ca­kṣā­ṇā dṛ­śya­nte­. saṃ­vā­de­na prā­mā­ṇyā­bhyu­pa­ga­me cā­pau­ru­ṣe­ya­tva­ka­lpa­nā­na­rthi­kā ve­da­syā­pi ta­dvyā­khyā­na­va­t­. pra­mā­ṇā­nta­ra­saṃ­vā­dā­d eva prā­mā­ṇyo­pa­pa­tteḥ­. na ca ta­dvyā­khyā­na­syā­pi ni­tya­tva­m a­nā­dya­vi­cchi­nna­sa­mpra­dā­ya­rū­pa­tvaṃ vā vedeṣv api vyā­khyā­na­bhe­da­syā­tya­nta­vi­ru­ddha­sya sāṃ­khya­vai­śe­ṣi­ka­mī­māṃ­sa­kā­di­kṛ­ta­sya da­rśa­nā­t­. na ca tatra ka­sya­ci­d e­vā­nā­di­tvaṃ na sa­rva­sye­ty atra pramāṇaṃ kiṃcid asti. yadi cā­pau­ru­ṣe­yo vedaḥ, tadā ta­ccha­bdā­nā­m anya evārthāḥ syuḥ, pau­ru­ṣe­yā­ṇā­m api mle­cchā­ryā­di­śa­bdā­nā­m e­kā­rtha­tvaṃ nāsti kuto '­pau­ru­ṣe­ya­śa­bdā­nā­m­? tataś cā­gni­ho­tra­ha­va­nā­di­śa­bdā­nāṃ śva­māṃ­sa­khā­da­nā­da­yo 'nya evārthā bha­vi­ṣya­ntī­ty āśaṅkā na ni­va­rta­te­. na ca ya eva lau­ki­ka­śa­bdā­nā­m arthāḥ, ta eva ma­dī­yā­nā­m ity evaṃ vedaḥ svayaṃ pra­ti­pā­da­ya­ti­. jai­mi­ni­pra­bhṛ­ta­ya­s tu pra­ti­pā­da­ya­nto 'pi na pra­mā­ṇī­bha­va­nti­, pu­ru­ṣa­tvā­t­. na hi jai­mi­ni­r apy a­tī­ndri­yā­rtha­dra­ṣṭā bha­va­dbhi­r i­ṣya­te­, yena lau­ki­ka­vai­di­ka­śa­bdā­yo­r e­kā­rtha­tāṃ pa­śya­ti­. a­dṛ­ṣṭvā­bhi­da­dha­ta­ś ca vākyaṃ kathaṃ pra­mā­ṇa­m­? pra­ka­ra­ṇā­di­bhi­r api tasyārtho ni­ścī­ya­te yaḥ śabdaḥ kvacid a­ne­ke­ṣv apy artheṣu gṛ­hī­ta­sa­ma­yaḥ syāt, na ca vai­di­ka­sya śabdasya kasyāpy arthaḥ kvacit iti mle­ccha­śa­bda­va­d a­ni­ści­tā­rtha eva pra­sa­jye­t­.</p><ab type="head" resp="YA">pau­ru­ṣe­ya­tve tu nāyaṃ doṣaḥ</ab><p n="a_1160 b_YA_40­5­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­5­,6~</span>pau­ru­ṣe­ya­tve tu nāyaṃ doṣaḥ. sa hi pa­rā­nu­ji­ghṛ­kṣa­yā pravṛttaḥ pra­si­ddhā­rthaiḥ saṃ­skṛ­ta­śa­bdai­r vedān ra­ca­yi­tvā svayaṃ vyā­khyā­ta­vā­n i­dā­nī­nta­na­gra­ntha­kā­ra­va­t­. tatas ta­tsa­mpra­dā­ye­nā­nye 'pi vyā­ca­kṣī­ra­n­. kvacit pa­dā­rtha­vi­pra­ti­pa­ttau ca pra­ka­ra­ṇā­di­bhi­r apy arthān a­va­dhā­ra­ya­te śā­strā­nta­ra­va­t­. pratyakṣe 'pi lau­ki­ke­nā­gnyā­di­śa­bde­nā­vi­śi­ṣṭo vai­di­kā­gnyā­di­śa­bdaḥ kathaṃ na tadartha iti cet, nanv evaṃ sati pau­ru­ṣe­ye­nā­pi viśiṣṭaḥ kathaṃ na pau­ru­ṣe­ya iti? kiṃ ca lau­ki­ka­syā­gnyā­di­śa­bda­syā­rtha­va­ttvaṃ pau­ru­ṣe­ya­tve­na vyā­pta­m­, tatrāyaṃ vaidiko '­gnyā­di­śa­bdaḥ kathaṃ pau­ru­ṣe­ya­tvaṃ tyaktvā tadarthaṃ grahītuṃ śa­kno­ti­? u­bha­ya­m api hi gṛ­hṇī­yā­t jahyād vo­bha­ya­m a­pī­ti­.</p><p n="a_1161 b_YA_40­5­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­5­,14~</span>api ca vākyasya nityatvaṃ sā­dhya­te­? varṇānāṃ veti? na tāvad vā­kya­sya­, va­rṇā­vya­ti­re­kā­t — na hi va­rṇa­vya­ti­ri­ktaṃ śa­bdā­tma­kaṃ vākyam asti. tathā ca va­rṇa­sa­mū­haḥ pa­da­m­, pa­da­sa­mū­ho vākyam — ity e­ta­tpra­pa­ñce­na prāk pra­sā­dhi­ta­m­. sa­mū­ha­ś ca vastuto na bhi­dya­te­, ka­lpa­nā­yā tu bhedaḥ. tathāpi ka­lpa­nā­yā jñā­nā­tma­ka­tvā­d a­ni­tya­tva­m eva. na ca vā­kya­ni­tya­tve pra­mā­ṇa­m asti, a­ni­tya­tve tu vā­kya­tvā­l lau­ki­ka­vā­kya­va­d ity a­nu­mā­na­m­. atha varṇā eva nityās teṣāṃ nityatve 'pi na prā­mā­ṇya­si­ddhiḥ sa­rva­śā­strā­ṇāṃ prā­mā­ṇya­pra­sa­ṅgā­d a­sa­tya­va­ca­nā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­c ca. na hy anya eva vaidikā varṇāḥ, pra­tya­bhi­jñā­yā a­prā­mā­ṇya­pra­sa­ṅgā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">vai­di­ka­va­rṇā­nu­pū­rvyā na ni­tya­tva­m</ab><p n="a_1162 b_YA_40­5­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­5­,22~</span>atha vedeṣu va­rṇā­nā­m ā­nu­pū­rvī nityā nā­nya­tre­ti­, na; ā­nu­pū­rvyā api śa­bdā­tma­ka­tve varṇebhyo '­rthā­nta­ra­tvā­sa­mbha­vā­t­. yadi ca va­rṇā­nu­pū­rvī nityā, ta­dā­gni­r ity a­kā­ra­ga­kā­ra­yoḥ pū­rvā­pa­ra­bhā­va­sya ni­tya­tvā­t ga­ccha­tī­tyā­dau vi­pa­rya­yā­nu­pa­pa­ttiḥ­. na ca va­rṇa­ba­hu­tva­m i­ṣya­te­, yena ga­ccha­tī­tyā­dau anyau e­vā­kā­ra­ga­kā­rā­v ucyete tayor eva ca hi­ma­va­dvi­ndhya­yo­r i­vā­nya­thā kramo na sa­mbha­va­ti­. kṛ­ta­kā­nā­m api he­tu­pa­ri­ṇā­ma­ni­ya­ma­va­tāṃ na kra­ma­vi­pa­rya­yaḥ kartuṃ śa­kya­te­. yathā bī­jā­ṅku­ra­pa­trā­di­nā­m ṛ­tu­saṃ­va­tsa­rā­dī­nāṃ ca kuta eva ni­tyā­vi­ca­li­ta­sva­bhā­vā­nā­m iti? na hi pū­rvā­va­sthā­tyā­ga­m a­nta­re­ṇā­nya­thā­va­sthā sa­mbha­va­ti­. tyāge cā­ni­tya­tva­m­. api ceyam ā­nu­pū­rvī de­śa­kṛ­tā vā syād yathā pi­pī­li­kā­dī­nāṃ pa­ṅku­tau­, kā­la­kṛ­tā vā yathā — vṛ­ddhā­nu­pū­rvī bī­jā­ṅku­rā­dī­nāṃ ca. sā dvi­vi­dhā­py atra na sa­mbha­va­ti sa­rva­va­rṇā­nāṃ sa­rva­de­śa­vyā­pi­tvā­n ni­tya­tvā­c cā­kā­śā­tmā­di­va­t­. na cā­nya­thā­sti pau­rvā­pa­rya­m­. a­bhi­vya­kti­pau­rvā­pa­ryā­d varṇānāṃ pau­rvā­pa­rya­m iti cet, na; mi­thyā­tva­pra­sa­ṅgā­t — u­pā­dhi­dha­rmā­dhyā­ro­pā­t spha­ṭi­kā­di­ṣu nī­lā­dyā­kā­rā­ro­pa­va­t­. kiṃ co­pā­dhi­ni­vṛ­ttau nī­lā­dyā­kā­ra­ni­vṛ­tti­va­d a­bhi­vya­kti­ni­vṛ­ttau varṇānāṃ pau­ru­vā­pa­rya­ni­vṛ­tti­s tat kuto '­pau­ru­ṣe­ya­tva­m­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nā­di­pra­vā­he­ṇā­pi na ni­tya­tva­m</ab><p n="a_1163 b_YA_40­6­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­6­,13~</span>a­nā­di­pra­vā­ha­tve­nā­pau­ru­ṣe­ya­tva­m iti cet, na; a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. tathā hi — mle­ccha­vya­va­hā­rā­ṇā­m api mā­tṛ­vi­vā­hā­dī­nāṃ nā­sti­ka­va­ca­nā­dī­nāṃ ca pa­ra­lo­kā­dṛ­ṣṭā­tmā­dya­pa­vā­dā­nā­m a­nā­di­pra­vā­ha­tvā­d a­pau­ru­ṣe­ya­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. teṣām api hi pa­re­bhyā­hi­ta­saṃ­skā­raiḥ pravṛttiḥ kartuṃ śa­kya­te­, nā­nya­thā­; na hy a­nā­hi­ta­saṃ­skā­raḥ kaścid apūrvaṃ vya­va­hā­raṃ pra­va­rta­ya­ti­. ā­di­sa­rge 'pi vya­va­hā­ra­sya pū­rva­sa­rga­da­rśa­nā­hi­ta­saṃ­skā­ra­pū­rva­ka­tvā­t­. na cā­di­sa­rga­s tva­ye­ṣṭaḥ­, pra­tha­ma­pu­ru­ṣo vā kaścid a­pū­rva­vya­va­hā­ra­pra­va­rta­yi­te­ti­. sa­rva­vya­va­hā­rā­ṇā­m a­nā­di­tvā­d a­pau­ru­ṣe­ya­tvaṃ pra­sa­jye­ta­. a­bhyu­pa­ga­mā­d adoṣaḥ iti cet; tā­dṛ­śā­pau­ru­ṣe­ya­tve siddhe ko guṇaḥ? pra­mā­ṇa­si­ddhya­rthaṃ hy a­pau­ru­ṣe­ya­tva­m i­ṣṭa­m­, tac ca nā­sti­ka­va­ca­ne­ṣv api astīty a­sā­dha­na­m­.</p><ab type="head" resp="YA">śa­bda­ni­tya­tva­sā­dha­ka­pra­tya­bhi­jñā­yā nirāsaḥ</ab><p n="a_1164 b_YA_40­7­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­7­,4~</span>yad api sarveṣāṃ varṇānāṃ padānāṃ ca ni­tya­tva­si­ddhau pra­tya­bhi­jñā­khyaṃ sā­dha­na­m u­kta­m­, tad api a­si­ddha­tvā­d a­sā­dha­na­m­. na hi yo mayā kāṃcyāṃ śabdaḥ śrutaḥ, sa e­vo­jja­yi­nyāṃ śrūyata iti bha­va­ti­. nanu sa e­vā­nu­vā­ko '­ṣṭa­kṛ­tvo 'dhīta ity asti pra­tya­bhi­jñā­, tathā sarveṣu padeṣu varṇeṣu ca pratyekaṃ pra­tya­bhi­jñā dra­ṣṭa­vyā­, na; pra­dī­pā­di­ṣu vya­bhi­cā­rā­t­. nanu ca liṅgasya vya­bhi­cā­rā­d a­sā­dha­na­tvaṃ yu­kta­m­, pra­tya­bhi­jñā tu pra­tya­kṣa­m u­pa­nya­sta­m­. na ca pra­tya­kṣa­syā­nai­kā­nti­ka­tva­do­ṣo 'sti, ja­lā­di­jñā­na­syai­ka­tra bhrāntatve 'py anyatra pra­mā­ṇa­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. yatraiva hi bā­dhya­te­, ta­trai­va­pra­mā­ṇaṃ yuktaṃ na ca śabde pra­tya­bhi­jñā de­śā­nta­re kā­lā­nta­re pu­ru­ṣā­nta­re '­va­sthā­nta­re vā bādhyate iti, na; śabde 'pi pra­tya­bhi­jñā­yā pra­tya­kṣā­nu­mā­nā­bhyāṃ bā­dhya­mā­na­tvā­t­. pra­tya­kṣe­ṇa tāvad asmin deśe śabda u­tpa­nnaḥ­, śamito 'nena ka­la­ka­la ity u­tpā­da­vi­nā­śau gṛ­hye­te­. a­bhi­vya­kti­bhā­vā­bhā­vā­bhyā­m eva pra­tī­ti­r iti cet, na; ke­śa­na­khā­di­ṣv api evaṃ pra­sa­ṅga­s tatrāpi hi pra­tya­bhi­jñā­mā­tre­ṇa ni­tya­tva­m a­bhyu­pa­ga­myā­bhi­vya­ktya­na­bhi­vya­kti­kṛ­tā­v u­tpā­da­vi­nā­śa­pra­tya­yā­v iti bruvāṇaḥ kena vā­rya­te­? na ca kvacid a­bhi­vya­ktya­na­bhi­vya­kti­kṛ­tā­v u­tpā­da­vi­nā­śa­pra­tya­yau dṛṣṭau. pra­tya­bhi­jñā tu sā­dṛ­śya­va­śā­d a­ne­ka­tra dṛ­śya­te­. api caiva lau­ki­ka­vā­kyā­nā­m api sarveṣāṃ ni­tya­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. tatrāpy a­ṣṭa­kṛ­tva u­ccā­ri­ta­m idaṃ vākyam a­ṣṭa­kṛ­tvo 'yaṃ paṭhitaḥ śloka ity asti pra­tya­bhi­jña sa­rva­vā­kyā­nāṃ ca nityatve prāg ukta eva doṣaḥ.</p><ab type="head" resp="YA">a­dhye­tra­nu­mā­na­sā­dha­na­tvā­c chabdānāṃ bhedaḥ</ab><p n="a_1165 b_YA_40­7­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­7­,22~</span>kiṃ ca vai­di­ka­śa­bde­nā­pi pa­ro­kṣā­dhye­tṛ­vi­śe­ṣā­nu­mā­naṃ dṛṣṭam — de­va­da­tto '­dhī­te­, vi­ṣṇu­mi­tro 'dhīta iti. tac ca śa­bdā­bhe­de '­nu­pa­pa­nna­m­. na hy a­ne­ka­sā­dhā­ra­ṇaṃ da­ṇḍa­ccha­trā­di­kaṃ yadā yena dhṛtvā prakaṭaṃ kri­ya­te­, tadā tam a­nu­mā­pa­yi­tuṃ śa­kno­ti­. tī­vra­ma­nda­ta­rā­di­bhe­do­pa­la­bdhe­ś ca na hi nityasya tī­vra­ta­rā­di­dha­rmo 'sti. nāpy e­ka­smi­nn a­kha­ṇḍā­tma­ni tī­vra­ma­ndā­di­bhe­do­pa­la­mbhaḥ sa­mbha­va­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">śa­bdā­bhi­vya­kti­pa­kṣa­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1166 b_YA_40­8­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­8­,2~</span>vyaṃ­ja­ka­tī­vra­ma­ndā­di­bhe­dā­t sa­mba­va­ti cet, kiṃ vyaṃ­ja­ka­tī­vra­ma­ndā­di­bhe­de­na śabde ta­thā­bhā­vaḥ kri­ya­te­? kiṃ vā vyaṃ­ja­ka­dha­rma e­vā­ro­pya­ta iti? na tāvat kri­ya­te­. na hi nityasya bhedaḥ ke­na­ci­d dhetunā kartuṃ śa­kya­te­. nāpi dha­rma­bhe­daḥ eva kri­ya­te­, tī­vra­tvā­di­dha­rma­sya śa­bda­tvā­di­va­t sā­mā­nya­la­kṣa­ṇa­tve­na ni­tya­tvā­t­. a­bhi­vya­kti­bhe­da eva kriyata iti cet, na; tī­vra­tvā­di­vi­ru­ddha­dha­rma­bhe­da­syai­ka­trā­sti­tve pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. asati ca tī­vra­tvā­di­dha­rma­bhe­de ta­thā­bhi­vya­kti­bhe­do '­sa­tyā­rtha­tvā­d vi­saṃ­vā­dy eva syāt. atha mu­khā­di­ṣu kha­ḍgā­di­dha­rmā­ro­pa­va­d vyaṃ­ja­ka­dha­rma eva śabde 'pi ā­ro­pya­te­, na, a­dṛ­ṣṭa­tvā­t­. kha­ḍgā­di­dha­rmo hi dī­rgha­tā­diḥ sa­mā­ne­ndri­ya­dṛ­ṣṭa e­vā­ro­pya­te nādṛṣṭo nā­nye­ndri­ya­dṛ­ṣṭo vā śa­bda­vyaṃ­ja­ka­sya vā­yu­saṃ­yo­gā­deḥ sva­rū­pe­ṇai­vā­dṛ­ṣṭa­tvā­t­, kutas ta­ddha­rmā­ro­paḥ sa­mbha­va­ti­? na hi pi­śā­cā­di­dha­rmaḥ kvacid i­ndri­ya­bu­ddhyā­ro­pi­to dṛ­śya­te­, rū­pa­dha­rma­s tva­gi­ndri­ya­bu­ddhyā ceti.</p><p n="a_1167 b_YA_40­8­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­8­,13~</span>atha śro­tra­grā­hyaḥ kaścid arthaḥ śabdasya vyaṃ­ja­ka­s tī­vra­tvā­di­dha­rma­vā­n a­ni­tya­ś ce­ṣya­te­, na; tasyāpi śa­bdā­vya­ti­re­kā­t — sā­mā­nya­va­taḥ śro­tra­grā­hya­tvaṃ hi śa­bda­la­kṣa­ṇa­m­, ta­lla­kṣa­ṇa­yu­kta­sya ca tato '­rthā­nta­ra­tva­m a­yu­kta­m­. śro­tra­grā­hya­sya sā­mā­nya­va­taḥ ka­sya­ci­d apy a­ni­tya­tve sa­rva­syā­py a­ni­tya­tva­si­ddhi­r vi­śe­ṣā­bhā­vā­d iti. u­tta­ra­trā­py a­bhi­vya­ktau doṣaṃ va­kṣyā­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">śa­bda­ni­tya­tve '­rthā­pa­tti­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1168 b_YA_40­8­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­8­,19~</span>yac coktam — "­da­rśa­na­sya pa­rā­rtha­tvā­d­" iti. anena ki­lā­rthā­pa­tti­r uktā. katham da­rśa­na­m u­ccā­ra­ṇa­m­, tac ca pa­ra­pra­ti­pa­ttya­rtha­m­, sā cā­rtha­pra­ti­pa­ttiḥ śa­bda­ni­tya­tve­na syāt. yo hi gṛ­hī­ta­sa­mba­ndhaḥ śabdaḥ sa tadaiva naṣṭaḥ — ity a­ni­tya­tvā­di­nā ni­ya­ma­pū­rva eva śabdaḥ śrū­ya­te­. tena śa­bdā­rtha­pra­ti­pa­tti­r na prā­pno­ti­. na hy a­gṛ­hī­ta­sa­mba­ndhā­c chabād a­rtha­pra­ti­pa­tti­r yu­kte­ti­. tasmād a­rtha­pra­ti­pa­ttyā­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā­va­ga­mya­te — nānityaḥ śabdaḥ iti, naitad asti; dhū­mā­di­va­d a­ni­tya­tve 'py a­rtha­pra­ti­pā­da­ka­tva­syo­pa­pa­tteḥ­.</p><p n="a_1169 b_YA_40­9­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­9­,3~</span>kiṃ cānena nyā­ye­nā­rtha­syā­pi ni­tya­tva­m ekatvaṃ ca tva­yā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­, anyathā bā­hu­le­ye gṛ­hī­ta­sa­mba­ndho 'pi gośabdaḥ śā­ba­le­yā­di­ṣv a­gṛ­hī­ta­sa­mba­ndhaḥ kathaṃ pra­ti­pa­ttiṃ ku­ryā­t­? sā­mā­nya­syai­va śa­bdā­rtha­tvaṃ liṅgatvaṃ ca, ato na doṣa iti cet, na; sā­mā­nya­syai­va śa­bdā­rtha­tve sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyā­dya­bhā­vā­di­do­ṣa­syo­kta­tvā­t sā­mā­nya­vi­cā­ro li­ṅga­li­ṅgi­bhā­ve 'pi vyā­pti­gra­ha­ṇa­vi­cā­re ta­dva­to­r eva sa­ma­rthi­ta­s tathā ta­dva­to­r vā­cya­vā­ca­ka­bhā­ve 'py a­do­ṣaḥ­. kiṃ ca yathā liṅgatvaṃ sā­mā­nya­syai­va tva­ye­ṣya­te­, tathā vā­ca­ka­tva­m api sā­mā­nya­syai­vā­stu­, vyā­pti­va­d vā­cya­vā­ca­ka­sa­mba­ndho 'pi sā­mā­nya­yo­r eva gṛ­hī­ṣya­ta iti kṣī­ṇā­rthā­pa­ttiḥ­. nanu gośabde kiṃ sā­mā­nyaṃ­? go­śa­bda­bu­ddhi­he­tu­tva­m­. yena khalu sā­ma­rthye­na sarve gośabdāḥ svātmany e­kā­kā­ra­bu­ddhi­he­ta­vo bhavanti tat sā­mā­nya­m­. na caika eva go­śa­bdaḥ­, tasya tī­vra­ma­ndā­di­bhe­da­bhi­nna­sya pra­si­ddha­tvā­t su­khā­di­bhe­da­si­ddhyā ca tu­lya­yo­ga­kṣe­ma­tvā­t­. yady api go­śa­bde­ṣu sāmānyaṃ sākṣāt nāsti, tathāpi tatra pā­ca­kā­di­ṣv iva ka­tha­ñci­d asty eva sāmānyaṃ na hy anyathā bhinneṣv a­bhi­nnā­kā­raḥ pratyayaḥ sa­mbha­va­tī­ty u­kta­m­. tasmāt sā­mā­nyā­śra­ya­ṇe­nā­ni­tyā­nā­m eva śabdānāṃ vā­ca­ka­tvo­pa­pa­tte­r nā­rthā­pa­tti­to 'pi ni­tya­tva­si­ddhiḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">śa­bda­ni­tya­tva­sā­dha­na­sya śṛ­ā­va­ṇa­tva­sya nirāsaḥ</ab><p n="a_1170 b_YA_40­9­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­9­,19~</span>yad api sā­dha­na­m — nityaḥ śabdaḥ śrā­va­ṇa­tvā­c cha­bda­tva­va­d iti, tan na; a­nai­kā­nti­ka­tvā­t­. tathā hi — sva­rga­kā­maḥ śvamāṃsaṃ pu­rī­ṣā­di­kaṃ ca khāded ity e­va­mā­di­kā­nu­pū­rvī śro­tra­grā­hyā­, na ca nityā. sāpi nityeti cet, na; vai­di­ka­co­da­nā­va­t prā­mā­ṇya­pra­sa­ṅgā­t­. ta­da­rthā­nu­ṣṭhā­nā­ti­kra­me ca pra­tya­vā­ya­pra­sa­ṅgā­t­. ta­thā­ve­da­pā­ṭha­ka­kṛ­tai­r doṣair vi­sva­rā­di­bhi­r a­nai­kā­nta­s teṣām api nityatve hi nityaṃ vi­sva­rā­di­do­ṣo­pa­ha­tā vedāḥ syuḥ.</p><p n="a_1171 b_YA_40­9­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 40­9­,25~</span>kiṃ ca tī­vra­ma­ndā­di­dha­rmai­r bhe­ryā­di­śa­bdai­ś cā­nai­kā­ntaḥ teṣām api nityatve pra­ti­ni­mi­ttaṃ śa­bda­bhe­do­pa­la­bdhi­r na syāt, e­ka­syā­pi hy anekaṃ vyaṃjakaṃ dṛṣṭam a­ne­ka­syā­py ekam iti. tataś ca śa­bda­vi­śe­ṣe­ṇa ni­mi­tta­vi­śe­ṣā­nu­mā­naṃ na syāt. na ca parokṣaṃ vyaṃjakaṃ vya­ṅgye­nā­nu­mī­ya­mā­naṃ kvacid u­pa­la­bdha­m­, yathā — kāryeṇa kā­ra­ṇa­m iti. atha ka­sya­ci­c chabdasya śa­bda­dha­rma­sya vā­ni­tya­tva­m a­pī­ṣya­te­. yataḥ pa­rko­ṣa­ni­mi­ttā­nu­mā­naṃ syāt tathā sati tenaiva śrā­va­ṇa­tva­m a­nai­kā­nti­ka­m­. kā­lā­tya­yā­pa­di­ṣṭa­tvaṃ ca sa­rva­syā­pi ni­tya­tva­sā­dha­na­sya va­kta­vya­m­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­tya­kṣe­ṇā­pi śa­bdā­ni­tya­tva­gra­haḥ</ab><p n="a_1172 b_YA_41­0­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­0­,2~</span>pra­tya­kṣe­ṇā­pi hi śa­bdā­bhā­vo gṛ­hya­te­, yasmād i­ndri­ya­vyā­pā­re sati nāsti śabdo, vinaṣṭaḥ ka­la­ka­la iti jñānam a­saṃ­di­gdha­m abādhyaṃ ca bha­va­ti­, asati na bha­va­tī­ti­. pa­dā­rthā­nta­ra­pra­tya­kṣa­tve 'pi ayam e­vo­pā­yaḥ­. sa­mba­ndhā­bhā­vā­d ayuktaṃ pra­tya­kṣa­tva­m iti cet, syād etad i­ndri­ye­ṇa śa­bdā­bhā­va­sya saṃ­yo­ga­sa­ma­vā­yā­dya­nya­ta­mo na kaścit sambandho 'sti, tasmān ne­ndri­ye­ṇa śa­bdā­bhā­vo gṛhyata iti, na; vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­vā­khya­sya sa­mba­ndha­sya vi­dya­mā­na­tvā­t­. kasya punaḥ śa­bdā­bhā­vaṃ prati vi­śe­ṣa­ṇa­tvā­vi­śe­ṣya­tva­m­? ka­rṇa­śa­ṣku­lyā — ity ā­cā­ryāḥ­. ka­rṇa­śa­ṣku­lī ca tva­gi­ndri­ye­ṇa gṛ­hya­te­, bhi­nne­ndri­ya­grā­hya­yo­r api vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­vaḥ surabhi dravyam ity ādau dṛṣṭas te­nā­trā­py a­vi­ru­ddha iti. gṛ­hā­di­pra­de­śo vā­stu­vi­śe­ṣa­ṇa­m­. yathaiva hi śabdasya vi­śe­ṣa­ṇa­m­, tathā ta­da­bhā­va­syā­pi­, yat, vi­ṣa­ya­sya vi­śe­ṣa­ṇa­tve­na vi­śe­ṣya­tve­na vo­pa­la­bdha­m­, tat, ta­da­bhā­va­syā­pī­ti­. vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­va­s tu vi­śi­ṣṭa­pra­tī­ti­va­śe­na vya­va­sthā­pya­te­, tena yatra vi­śi­ṣṭa­pra­tī­ti­r asti tatra de­śā­di­pra­tyā­sa­ttya­bhā­vo 'pi vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­va i­ṣya­te­. yathā go­kṣe­trā­di­bhiḥ śa­tru­gra­ha­na­kṣa­trā­di­bhi­ś ca de­va­da­tta­sye­ti­. pra­tya­kṣa­ni­mi­tta­tva­m apy asya pra­tya­kṣa­jñā­no­tpa­ttau vya­va­sthā­pya­te­. saṃ­yo­gā­di­va­n nai­ka­trā­ni­mi­tta­tve sa­rva­trā­py a­ni­mi­tta­tvaṃ yuktam iti tasmāt pra­tya­kṣe­ṇā­pi śa­bda­syā­ni­tya­tvaṃ gṛ­hya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nu­mā­ne­nā­pi śa­bdā­ni­tya­tva­sā­dha­na­m</ab><p n="a_1173 b_YA_41­0­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­0­,18~</span>kiṃ cānityaḥ śabdaḥ sā­mā­nya­va­ttve saty a­sma­dā­di­bā­hye­ndri­ya­gra­ha­ṇā­rtha­tvā­d gha­ṭā­di­va­t­. vi­ṣa­ya­tvā­c ca rū­pā­di­va­t­. na cātra jñe­ya­tva­m eva vi­ṣa­ya­tvaṃ vi­va­kṣi­taṃ ye­nā­nai­kā­nti­ka­tvaṃ syāt kiṃ tarhi? yo 'rthaḥ pra­tya­kṣe­ṇo­pa­la­bhya­mā­naḥ­, ka­sya­ci­d rāgaṃ ja­na­ya­ti­, ka­sya­ci­d vi­dve­ṣa­m­, ka­sya­ci­n moham iti; ta­syā­bhā­vo 'tra vi­ṣa­ya­tva­m a­bhi­pre­ta­m­. tac cā­ni­tya­tvaṃ na vya­bhi­ca­ra­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">tī­vra­tvā­di­dha­rma­yu­kta­tvā­d anityaḥ śabdaḥ</ab><p n="a_1174 b_YA_41­0­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­0­,24~</span>itaś cānityaḥ śabdaḥ, tī­vra­tvā­di­dha­rma­yu­kta­tvā­t su­kha­duḥ­khā­di­va­t­. vyaṃ­ja­ka­dha­rma­tve hi śro­tra­grā­hya­tvā­nu­pa­pa­tti­s te­nā­si­ddha­tvaṃ nā­śa­ṅka­nī­ya­m­.</p><ab type="head" resp="YA">vastutve sati kā­rya­tvā­d anityaḥ śabdaḥ</ab><p n="a_1175 b_YA_41­1­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­1­,9~</span>kiṃ ca vastutve sati kā­rya­tvā­d gha­ṭā­di­va­t­. a­si­ddha­m iti cet, na; i­cchā­pra­ya­tna­dha­rmā­nu­vi­dhā­yi­tvā­t­. i­cchā­nu­vi­dhā­yi­tvaṃ tāvad — yā­dṛ­śa­śa­bda­m u­ccā­ra­yi­tu­m i­ccha­ti­, tādṛśa eva bha­va­ti­. a­bhi­vya­ktau ca nāyaṃ ni­ya­maḥ­, su­va­rṇā­dya­bhi­vya­ktā­bhi­prā­ye­ṇo­pā­ttā­t pra­dī­pā­t sa­rpā­de­r apy a­bhi­vya­kti­da­rśa­nā­t­. pra­ya­tna­dha­rmā­nu­vi­dhā­yi­tva­m api — tīvrāt pra­ya­tnā­t tīvraḥ śabdo, mandān mandaḥ, tī­vra­ta­ra­ma­nda­ta­rā­di­bhe­dā­t ta­thā­bhū­ta iti. tathā bhe­ryā­dya­bhi­dhā­tā­di­dha­rmā­nu­vi­dhā­yī dra­ṣṭa­vyaḥ­. na cā­kā­rya­syai­vaṃ pra­ya­tnā­di­dha­rmā­nu­vi­dhā­yi­tvaṃ sa­mbha­va­ti­. na hi pra­dī­pā­di­vyaṃ­ja­ka­bhe­dā­t ta­ddha­rma­bhe­dā­c ca gha­ṭā­di­vya­ṅgya­m a­nya­thā­nya­tho­pa­la­bhya­mā­naṃ dṛ­ṣṭa­m­. yadi caivaṃ kā­rya­dha­rmā­nu­ga­ta­tve­na gṛ­hya­mā­ṇa­syā­pi śabdasya kā­rya­tva­m a­si­ddha­m u­cya­te­, nanv evaṃ bu­ddhi­gha­ṭā­dī­nā­m api kāryatvaṃ kathaṃ si­dhya­ti­. tatrāpi hi śakyate vaktum — sati vyā­pa­ka­tva­ni­tya­tve bu­ddhi­gha­ṭā­dī­ni ca­kṣu­rā­di­mṛ­dda­ṇḍā­di­bhi­r yatra vya­jya­nte­, tatraiva gṛhyanta ity ataḥ kā­rya­tvā­vyā­pa­ka­tva­vya­va­hā­rā­bhā­va­pra­sa­ṅga­s tasmād gha­ṭā­di­va­t kā­ra­kā­ti­śa­ye­nā­ti­śa­yya­mā­na­tvā­t kṛtakaḥ śabdaḥ, kṛ­ta­ka­tvā­c cānityo '­sa­rva­ga­ta­ś ceti.</p><ab type="head" resp="YA">śabdasya nityatve u­pa­la­mbha­kā­dā­ci­tka­tvā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1176 b_YA_41­1­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­1­,23~</span>kiṃ cā­kā­śā­di­va­d a­nu­pa­la­bhya­sva­bhā­va­tve śabdānāṃ ka­dā­ci­d apy u­pa­la­mbho na syāt. u­pa­la­bhya­sva­bhā­va­tve tu sa­rva­dai­vo­pa­la­mbhaḥ syāt, a­nu­pa­la­mbha­ni­mi­ttā­nā­m ā­va­ra­ṇā­dī­nā­m a­sa­mbha­vā­t­. vyaṃ­ja­kā­bhā­vā­d a­nu­pa­la­bdhi­r iti cet, na; vyaṃ­ja­ka­sva­rū­pā­na­va­dhā­ra­ṇā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">saṃ­yo­ga­sya śa­bda­vyaṃ­ja­ka­tva­ni­ṣe­dhaḥ</ab><p n="a_1177 b_YA_41­1­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­1­,28~</span>saṃ­yo­ga­vi­śe­ṣa iti cet, na; ci­ra­ni­vṛ­tte 'pi dā­ru­pa­ra­śvā­di­saṃ­yo­ga­vi­śe­ṣe śa­bdo­pa­la­bdhe­r vyaṃ­ja­ka­ni­vṛ­ttau ca vya­ṅgyo­pa­la­bdhi­r na yuktā pra­dī­pa­saṃ­yo­ga­ni­vṛ­ttā­v iva.</p><ab type="head" resp="YA">prā­ptya­prā­ptya­sa­mbha­vā­d a­vyaṃ­ja­ka­tvaṃ saṃ­yo­ga­sya</ab><p n="a_1178 b_YA_41­2­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­2­,2~</span>prā­ptya­prā­ptya­sa­mbha­vā­c ca — yadi tāvad i­ndri­ya­prā­pti­m apekṣya saṃyogaḥ śa­bda­vyaṃ­ja­kaḥ tadā bhe­ryā­di­saṃ­yo­ga­sya śro­tra­prā­ptya­bhā­vā­c cha­bda­vyaṃ­ja­ka­tvaṃ na syāt. i­ndri­yā­ṇāṃ vyā­pa­ka­tvā­n na prā­ptya­bhā­va iti cet, na; sa­rva­de­śā­va­sthi­ta­pu­ru­ṣā­ṇāṃ gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgā­t­. yo­gya­de­śā­va­sthā­ne sati vi­ṣa­yā­kā­re­ṇe­ndri­ya­pa­ri­ṇā­ma­taḥ ta­dvi­ṣa­yo­pa­la­bdhe­r na sa­rva­gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅga iti cet, na; i­ndri­ya­ta­tprā­ptyā­di­vya­ti­re­ke­ṇa yo­gya­de­śa­tva­sya sa­mbha­vā­t­. sa­tkā­rya­pra­dhā­na­yoḥ siddhau hi sāṃ­khya­da­rśa­na­si­ddhi­s tayā va­kṣya­ma­ṇa­nyā­ye­nā­nu­pa­pa­tti­s tena ta­tpra­kri­yā­py a­nu­pa­pa­nnai­ve­ti na vi­sta­re­ṇa pū­rva­pa­kṣya­te­.</p><p n="a_1179 b_YA_41­2­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­2­,10~</span>a­the­ndri­ya­prā­ptya­na­pe­kṣaḥ saṃyogaḥ śabdasya vyaṃ­ja­kaḥ­, tadāpi sa­rva­pu­ru­ṣa­vyaṃ­ja­ka­pra­sa­ṅgaḥ­. etena vaṃ­śa­da­lā­di­vi­bhā­go 'pi śabdasya vyaṃjakaḥ pra­tyu­ktaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">ā­śri­tā­nā­śri­tā­bhi­vya­ktau doṣaḥ</ab><p n="a_1180 b_YA_41­2­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­2­,13~</span>kiṃ cā­śri­ta­syā­bhi­vya­ktiḥ­? a­nā­śri­ta­sya vā? yady ā­śri­ta­syā­bhi­vya­ktiḥ­, tadā sā­mā­nya­va­d ā­śra­ye­ṇa sa­hā­bhi­vya­kti­pra­sa­ṅgaḥ­. ga­ndhā­di­va­d ā­śra­yā­na­bhi­vya­ktā­v apy a­bhi­vya­kti­r iti cet, na; ga­ndhā­de­r a­ni­tya­tvā­d u­tpā­da­ka­he­tu­bhi­r e­vo­pa­la­bdhi­yo­gya­syo­tpā­dā­t­. prā­ga­nu­pa­la­bdhi­yo­gya­sye­ndri­ya­prā­pta­syā­py ā­śra­yā­na­bhi­vya­ktā­v eva na ka­sya­ci­d a­bhi­vya­kti­r dṛṣṭā. pra­sve­da­spa­rśa­syā­pi vā­yu­sa­mba­ndhā­t sa­hā­śra­ye­ṇa pūrvasya nivṛttau vi­śi­ṣṭa­syo­pā­dā­n na ka­sya­ci­d a­va­sthi­ta­syā­śra­yā­bhi­vya­ktau paścād a­bhi­vya­kti­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­vyā­pa­ka­syā­bhi­vya­kti­r ayuktā</ab><p n="a_1181 b_YA_41­2­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­2­,21~</span>a­thā­nā­śri­ta­syā­bhi­vya­ktiḥ­. tatrāpi — kim a­sa­rva­ga­ta­sya­? atha sa­rva­ga­ta­sya veti? yadi a­sa­rva­ga­to '­bhi­vya­jya­te­, tadā yatra yatra bhe­rī­da­ṇḍā­bhi­ghā­tā­di­r vyaṃjakaḥ tatra śa­bdā­bhi­vya­kti­r ity ayaṃ niyamo na syāt; a­vyā­pa­ka­sya gha­ṭā­di­va­t sa­rva­trā­sa­mbha­vā­t­? na hi gha­ṭā­dya­bhi­vya­ktya­rthi­no yatra yatra dī­po­pā­da­naṃ ku­rva­te­, tatra tatra gha­ṭā­dya­bhi­vya­kti­r bha­va­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">vyā­pa­ka­syā­py a­bhi­vya­kti­r a­sa­ṅga­tā</ab><p n="a_1182 b_YA_41­2­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­2­,27~</span>atha vyā­pa­ka­syā­bhi­vya­ktiḥ­, tadā sa­rva­śa­bdā­nā­m e­ka­de­śa­tvā­d yu­ga­pa­d a­bhi­vya­kti­pra­sa­ṅgaḥ­, e­ka­de­śā­va­sthi­ta­gha­ṭā­di­va­t­. sa­rva­pu­ru­ṣo­pa­la­mbha­pra­sa­ṅga­ś ca, sa­rva­pu­ru­ṣe­ndri­ya­sa­mba­ddhā­nā­m e­vā­bhi­vya­kta­tvā­d a­kha­ṇḍā­tma­nā vyā­pa­ka­tvā­t­. sā­mā­nyai­r vya­bhi­cā­ra iti cet, na; teṣāṃ svā­śra­yā­bhi­vya­ktā­v e­vā­bhi­vya­kteḥ­. śabdānāṃ tv ā­śri­ta­tva­m eva tvayā ne­ṣṭa­m­.</p><p n="a_1183 b_YA_41­3­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­3­,3~</span>nanu co­tpa­tti­pa­kṣe 'pi bhe­ryā­di­de­śe prā­du­rbhū­ta­sya śabdasya śro­tre­ṇā­prā­pte­r gra­ha­ṇā­nu­pa­pa­ttiḥ­, na; sa­ntā­ne­na śro­tra­prā­pta­sya gra­ha­ṇā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">sa­ntā­nā­nu­pa­pa­tti­śa­ṅkā</ab><p n="a_1184 b_YA_41­3­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­3­,6~</span>nanu śa­bda­sa­ntā­naḥ pra­mā­ṇe­nā­pā­sta­tvā­d a­nu­pa­pa­nnaḥ­, tathā hi — yadi svā­va­ru­ddhe na­bho­de­śe śabdam ā­ra­bha­te śabdaḥ, tadā śro­tra­de­śe śa­bdā­ra­mbhaḥ ka­dā­ci­d api na syāt. atha svā­va­ru­ddha­vya­ti­ri­kte na­bho­de­śe śabdam ā­ra­bha­te­, tadā bhe­ryā­di­de­śe jātaḥ śabdaḥ śro­tra­de­śa e­vā­ra­bha­tā­m­, kim a­nta­rā­la­de­śe śa­bdā­ra­mbhe­ṇa­?</p><p n="a_1185 b_YA_41­3­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­3­,10~</span>kiṃ ca sa­ntā­no­pa­ra­ma­he­tva­bhā­vā­d dvī­pā­nta­ro­tpa­nna­syā­pi śabdasya sa­ntā­ne­na śro­tra­prā­ptau śra­va­ṇa­pra­sa­ṅgaḥ­. kiṃ ca śabdaṃ nā­ra­bha­te śabdaḥ, śa­bda­tvā­t­, a­ntya­śa­bda­va­t­. ā­ra­mbha­ka­tve tu pramāṇaṃ nā­stī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tpra­tyā­khyā­na­m</ab><p n="a_1186 b_YA_41­3­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­3­,14~</span>a­tro­cya­te — yat tāvat kiṃ svā­va­ru­ddhe na­bho­de­śe śabdaḥ śabdam ā­ra­bha­te­? ta­dvya­ti­ri­kte veti? tatra pra­tha­ma­pa­kṣo nā­bhyu­pa­ga­mya­te­. dvitīye tu pakṣe yad uktam — śro­tra­de­śa e­vā­ra­bha­tā­m­, kim a­nta­rā­la­de­śe śa­bdā­ra­bhe­ṇe­ti­, tad a­yu­kta­m­; evam api sa­ntā­no­pa­pa­tteḥ­. śabdād utpanno hi śabdaḥ śa­bda­sa­ntā­na u­cya­te­. te­nai­ka­śa­bdā­ra­mbhe 'py u­pa­pa­nnaḥ sa­ntā­naḥ­. kiṃ ca saṃ­yo­gā­ra­mbha­va­t ta­du­pa­pa­tteḥ­; yathā i­ṣvā­di­ka­rma­, na pū­rva­saṃ­yo­gā­va­ru­ddhe na­bho­de­śe saṃ­yo­gā­nta­ra­m ā­ra­bha­te­, nāpy a­ti­dū­ra­pra­de­śe­; kin tu ta­tpra­tyā­sa­nne­, tataḥ krameṇa dū­ra­de­śe saṃ­yo­gā­ra­mbhaḥ­. tatha śabdo 'pi sva­pra­tyā­sa­nne pradeśe śa­bdā­nta­ra­m ā­ra­bha­te­, na svā­va­ru­ddhe­, dū­ra­de­śe vā.</p><p n="a_1187 b_YA_41­3­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­3­,22~</span>ni­ṣpra­de­śa­tvā­d ā­kā­śa­sya ta­tpra­de­śa­pra­tyā­sa­tti­r a­yu­kte­ti cet, na; a­vyā­pya­vṛ­tti­saṃ­yo­ga­śa­bdo­pā­dhi­kṛ­ta­tvā­t pra­de­śa­sya­. tatra bhe­ryā­kā­śa­saṃ­yo­gā­t ta­da­va­cchi­nne na­bho­de­śe śabda u­tpa­dya­te­, tataḥ śabdād bhe­rī­pra­tyā­sa­nna­mū­rta­dra­vya­saṃ­yo­gā­va­cchi­nne na­bho­de­śe śabda u­tpa­dya­te­, tataḥ punaḥ ta­ddra­vyā­na­nta­ra­mū­rta­dra­vya­saṃ­yo­gā­va­cchi­nne na­bho­de­śe śa­bdo­tpa­ttiḥ — ity evam u­tta­ro­tta­ra­pra­tyā­sa­nna­mū­rta­dra­vya­saṃ­yo­gā­pe­kṣaḥ śa­bdā­ra­mbho draṣṭavya iti.</p><p n="a_1188 b_YA_41­3­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­3­,28~</span>yad apy a­yu­kta­m — sa­ntā­no­pa­ra­ma­he­tva­sa­mbha­vā­d iti, tad apy a­yu­kta­m­; ka­rma­sa­ntā­no­pa­ra­ma­va­t ta­du­pa­ra­mā­t­. yathā — ākāśe pra­kṣi­ptā­nā­m i­ṣvā­dī­nāṃ karmaṇaḥ ta­ra­ta­mā­di­bhā­ve­na ka­rmā­nta­rā­ra­mbha­ka­tva­m­, tato '­tya­nta­ma­nda­syā­nā­ra­mbha­ka­tvā­t ta­tsa­ntā­no­pa­ra­maḥ­, tathā śa­bda­syā­pi tī­vra­ma­nda­ta­rā­di­bhā­ve­nā­ra­mbha­ka­tvā­d a­tya­nta­ma­nda­syā­nā­ra­mbha­ka­tvā­t ta­tsa­ntā­no­pa­ra­ma iti. tathā ca bhe­rī­de­śa­stha­s tīvraṃ śabdaṃ śṛ­ṇo­ti­, tato dūrastho ma­nda­m­; a­ti­dū­ra­stha­s tu ma­nda­ta­raṃ ma­nda­ta­ma­m iti. na caivaṃ nityatve tī­vra­ma­nda­ta­rā­di­bhā­ve­na śra­va­ṇa­m u­pa­pa­dya­te­.</p><p n="a_1189 b_YA_41­4­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­4­,5~</span>yac cedaṃ sā­dha­na­m — śabdaṃ nā­ra­bha­te śabdaḥ, śa­bda­tvā­d a­ntya­śa­bda­va­d iti ta­trā­dyā­di­śa­bda­pa­kṣī­ka­ra­ṇe­, dha­rmi­grā­ha­ka­pra­mā­ṇa­bā­dhi­ta­tva­m — na hy a­nā­ra­mbha­ka­syā­dyā­di­bhā­va u­pa­pa­dya­te­. ko 'pi śabdo nā­ra­mbha­kaḥ — iti pra­ti­jñā­rthe si­ddhi­sā­dhya­tā­, a­ntya­śa­bda­syā­nā­ra­mbha­ka­tvā­t­. sa­rva­syā­na­ra­mbha­ka­tve sādhye dṛṣṭānto nāsti. a­ntya­vya­ti­ri­kta­syā­pi dha­rmi­tve­, dha­rmi­grā­ha­ka­pra­mā­ṇa­bā­dhi­ta­tva­m­, na­ra­mbha­ka­syā­ntya­vya­ti­re­ki­tvā­si­ddheḥ­. kiṃ ca dṛ­ṣṭā­nta­grā­ha­ka­pra­mā­ṇa­bā­dhi­ta­tvā­d a­yu­kta­m — na hi sa­ntā­nā­bhā­ve śa­bda­syā­ntya­tvaṃ si­dhya­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">sa­ntā­na­sā­dha­na­m a­nu­mā­na­m</ab><p n="a_1190 b_YA_41­4­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­4­,13~</span>śabdasya śa­bdā­ra­mbha­ka­tve 'pi pramāṇaṃ nāstīty etad apy a­yu­kta­m­, tathā hi — a­sma­dā­dī­ndri­ya­prā­ptaḥ śabdo dharmī, sa­jā­tī­yā­d utpanna iti sādhyo dharmaḥ, a­sma­dā­di­ba­hye­ndri­ya­pra­tya­kṣa­tve sati vi­śe­ṣa­gu­ṇa­tvā­t­, a­va­ya­vi­rū­pā­di­va­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­rthā­pa­tti­taḥ śa­bda­sa­ntā­na­sā­dha­na­m</ab><p n="a_1191 b_YA_41­4­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­4­,17~</span>gra­ha­ṇā­nya­thā­nu­pa­pa­ti­ta­ś ca śa­bda­sa­ntā­naḥ pra­tī­ya­te­, na hi śrotram a­prā­pta­sya vi­ṣa­ya­sya grā­ha­ka­m­, bā­hye­ndri­ya­tvā­t­, sa­rva­śa­bda­gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgā­c ca. prāptiś ca santānaṃ vinā na sa­mbha­va­ti­. na hi śabda āgatya śrotraṃ prā­pno­ti­, a­mū­rta­tve­na ni­ṣkri­ya­tvā­t­. nāpi śrotraṃ gatvā śabdaṃ prā­pno­ti­, uktād eva hetoḥ. śro­trā­dhi­ṣṭhā­na­m api na tadā gacchad u­pa­la­bhya­te­. tasmāt sa­ntā­ne­nai­va śro­tra­prā­pta­syo­pa­la­bdhi­r iti.</p><p n="a_1192 b_YA_41­4­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­4­,23~</span>nanv a­nya­thā­pi gra­ha­ṇo­pa­pa­ttau sa­ntā­nā­si­ddhiḥ­, tathā hi — sarve śabdā vyāpakā ā­ka­śa­va­t ti­ṣṭha­nti­. te vā­yu­saṃ­skā­ro­pa­kṛ­te­na śrotreṇa gṛ­hya­nte­. tatra go­vi­va­kṣā­pre­ri­to vāyuḥ sa­rva­di­kṣu sti­mi­tā­ni vā­yva­nta­rā­ṇi pra­ti­bā­dha­mā­naḥ śro­tra­de­śaṃ ga­ccha­ti­. te­nā­va­ra­ko vāyuḥ pro­tsā­rya­te­, tasmin pro­tsā­ri­te ca gośabda u­pa­la­bhya­te­. yad vā vi­va­kṣā­pre­ri­te­na vāyunā yaḥ śro­tra­de­śa­sya saṃ­yo­gaḥ­, sa eva śa­bda­vyaṃ­ja­ka ity evaṃ bhe­ri­da­ṇḍā­bhi­ghā­tā­di­pre­ri­ta­syā­pi vāyoḥ śa­bda­vyaṃ­ja­ka­tvaṃ dra­ṣṭa­vya­m iti, na; ni­tya­tvā­si­ddheḥ­. śabdānāṃ ni­tya­tva­vyā­pa­ka­tva­si­ddhau hy eṣā prakriyā śo­bhe­ta­. ta­da­sa­mbha­va­ś ca pra­mā­ṇā­bhā­vā­d uktaḥ. sādhitaṃ cā­ni­tya­tva­m tatsiddhau ca śa­bda­sa­ntā­na­ka­lpa­nai­va jyā­ya­sī­; na vyaṃ­ja­ka­ka­lpa­ne­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">spa­rśā­nu­pa­la­bdhyā vyaṃ­ja­ka­vā­yo­r abhāvaḥ</ab><p n="a_1193 b_YA_41­5­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­5­,9~</span>spa­rśā­di­li­ṅgā­nu­pa­la­bdhe­ś cāyuktā vā­yu­ka­lpa­nā­. yadi hi vāyur vegena śro­tra­de­śa­m ā­ga­ccha­ti­, tadā ta­lli­ṅga­sya sparśasya su­ka­su­kā­śa­bda­sya vā tṛ­ṇa­ke­śā­di­ka­mpa­sya co­pa­la­mbhaḥ syāt. yas tu vāyus tṛ­ṇā­di­ka­spa­rśa­ne 'py aśaktaḥ so 'pi ma­nda­tvā­d a­lpe­nā­pi pra­ti­vā­te­na pra­ti­ha­nya­te­, tataś ca pra­ti­vā­te bhe­rī­śa­bda­syā­gra­ha­ṇaṃ syāt. atha bhe­rī­da­ṇḍā­bhi­ghā­ta­jo vāyur ba­lī­ya­stvā­t pra­ti­vā­taṃ ni­rji­tyā­ga­ccha­ti­. tathā sati pra­ti­vā­ta­syā­pi tṛ­ṇā­di­sa­hi­ta­sya pra­tyā­ga­ma­naṃ syāt, me­ṣa­ni­rji­ta­me­ṣā­nta­ra­va­t­.</p><p n="a_1194 b_YA_41­5­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­5­,16~</span>kiṃ ca ta­dvā­yu­pra­ti­ghā­ta­jo 'pi śabdaḥ śrū­ye­ta­, na caitat kiṃcid u­pa­la­bhya­te­; tasmād ayuktā vyaṃ­ja­ka­vā­yu­ka­lpa­ne­ti­. yadi ca vāyoḥ śa­bda­vyaṃ­ja­na­sā­ma­rthyaṃ syāt, tadā yasya ka­sya­ci­d vāyor a­vi­śe­ṣe­ṇa sa­rva­śa­bda­vyaṃ­ja­ka­tvaṃ syād rū­pā­lo­ka­va­t — yathaiva hi rū­pa­vyaṃ­ja­kā­nā­m ā­lo­kā­nāṃ pu­ru­ṣā­bhi­prā­ya­tṛ­ṇa­kā­ṣṭhā­di­he­tu­vi­śe­ṣa­ja­nya­tve 'pi, na viśeṣaḥ kaścid iti. kenāpi kṛta ālokaḥ sarveṣāṃ yo­gya­de­śa­va­sthi­tā­nāṃ rū­pa­vi­śe­ṣā­ṇāṃ vyaṃ­ja­kaḥ­, tathā vā­yū­nā­m api he­tu­vi­śe­ṣa­ja­nya­tve viśeṣo nā­stī­ti­. kenāpi prerito vāyuḥ sa­rva­śa­bdā­nāṃ vyaṃjakaḥ syāt; sarveṣāṃ vyā­pa­ka­tve­nai­ka­de­śā­va­sthā­nā­t­.</p><p n="a_1195 b_YA_41­5­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­5­,24~</span>vā­yu­saṃ­skṛ­taṃ śrotraṃ śabdaṃ gṛhṇāti — ity atrāpi pra­ti­ni­ya­mā­nu­pa­pa­ttiḥ­, ā­lo­kāṃ­ja­nā­di­saṃ­skṛ­ta­ca­kṣu­rva­t sa­rva­sa­rva­grā­ha­ka­tva­pra­sa­ṅgā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">śa­bda­syā­vya­ṅgya­tve pra­yo­gā­nta­ra­m</ab><p n="a_1196 b_YA_41­6­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­6­,2~</span>prayogo 'py atra pra­da­rśya­te — sa­mā­ne­ndri­ya­grā­hya­sa­mā­na­de­śā­rthā­nāṃ gra­ha­ṇā­ya pra­ti­ni­ya­ta­saṃ­skā­ra­ka­saṃ­skā­ryaṃ śrotraṃ na bha­va­tī­ndri­ya­tvā­c ca­kṣu­rva­t­. vi­ṣa­ya­saṃ­skā­ra­pa­kṣe tu śabdāḥ pa­kṣī­ka­rta­vyāḥ — śabdāḥ pra­ti­ni­ya­ta­saṃ­skā­ra­saṃ­skā­ryā na bha­va­nti­, sa­mā­ne­ndri­ya­grā­hya­tve sati yu­ga­pa­d i­ndri­ya­sa­mba­ddha­tvā­d e­ka­de­śa­sthā iva gha­ṭā­da­yaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">a­trā­nai­kā­nti­ka­tvā­śa­ṅkā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1197 b_YA_41­6­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­6­,7~</span>ta­pta­tai­lā­di­ṣv a­gni­jvā­lā­yāḥ saṃ­skā­rā­nta­re­ṇā­bhi­vya­kte­r a­nai­kā­nta iti cet, na; a­bhi­vya­kte­r a­si­ddha­tvā­t­. a­va­sthi­ta­sya hi vyaktiś ci­ntya­te­, na ca jvālāyāḥ prā­ga­va­sthi­tau pramāṇaṃ kiṃcid asti. etena su­dhā­di­ṣu toyair u­ṣṇa­spa­rśā­bhi­vya­ktiḥ­, pṛthivyāṃ ga­ndhā­bhi­vya­kti­ś ca pra­tyu­ktā­. u­tpa­tsya­mā­nā­nāṃ ca sa­mā­na­de­śa­gra­ha­ṇe­na yu­ga­pa­d i­ndri­ya­sa­mba­ndha­gra­ha­ṇe­na ca vya­va­cche­daḥ kṛtaḥ, tasmān nā­nai­kā­nti­ka­tva­m­.</p><p n="a_1198 b_YA_41­6­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­6­,13~</span>ma­nda­pra­kā­śe­na śu­kla­rū­pā­bhi­vya­ktā­v api kṛ­ṣṇā­di­rū­pa­vi­śe­ṣā­na­bhi­vya­kte­r a­nai­kā­nta iti cet, na; vi­pa­kṣā­bhā­vā­t­. pra­ti­ni­ya­ta­vyaṃ­ja­ka­vya­ṅgya­tvā­bhā­vo hi sādhyaḥ, tena pra­ti­ni­ya­ta­vyaṃ­ja­ka­vya­ṅgyā­nā­m eva vi­pa­kṣa­tva­m­. na ca rū­pa­vi­śe­ṣā­ṇāṃ pra­ti­ni­ya­ta­vyaṃ­ja­ka­vya­ṅgya­tva­m asti, kṛ­ṣṇa­rū­pā­bhi­vyaṃ­ja­ka­pra­kā­śe­na sa­rva­rū­pa­vi­śe­ṣā­ṇā­m a­bhi­vya­kteḥ­. śuklaṃ tv a­tai­ja­sa­m api rūpam ī­ṣa­tpra­kā­śa­sva­bhā­va­m­, te­nā­lo­ka­vi­śe­ṣaṃ nā­pe­kṣa­te­. nai­tā­va­tā pra­ti­ni­ya­ta­vyaṃ­ja­ka­vya­ṅgya­tva­m­.</p><p n="a_1199 b_YA_41­6­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­6­,19~</span>anye tv a­nai­kā­nti­ka­tva­pa­ri­hā­rā­rthaṃ sa­mā­na­dha­rmā­pa­nna­tva­vi­śe­ṣa­ṇa­m u­pā­da­da­te­, tan na; a­si­ddha­vi­śe­ṣa­ṇa­tva­pra­sa­ṅgā­t­. a­kā­ra­ka­kā­rā­dī­nāṃ hy a­sa­mā­na­dha­rma­tvā­t­. vai­dha­rmyā­bhā­ve hi va­rnai­ka­tvaṃ syāt. atha saty api vaidharmye śa­bda­tve­na sa­rva­śa­bdā­nāṃ sa­mā­na­dha­rma­tva­m­, tadā śu­kla­kṛ­ṣṇā­di­rū­pa­vi­śe­ṣā­ṇā­m api saty api vaidharmye rū­pa­tve­na sa­mā­na­dha­rma­tva­m e­ve­ti­, kathaṃ vya­bhi­cā­ra­pa­ri­hā­raḥ­? yadi punaḥ sū­kṣma­sthū­lo jvā­lā­nu­jvā­lā­tva­vi­śe­ṣa­ra­hi­ta­tvaṃ sa­mā­na­dha­rma­tvaṃ vi­va­kṣi­ta­m­, tadā nāsiddhaṃ vi­śe­ṣa­ṇaṃ bha­va­ti­. yadi hi ka­kā­ra­syā­bhi­vya­ktau kha­kā­ra­sya sū­kṣma­tvā­d a­na­bhi­vya­ktiḥ­, tadā kha­kā­rā­bhi­vya­ktau ka­kā­ra­syā­bhi­vya­kti­r bha­va­tu­, sa­rṣa­pā­dya­bhi­vya­ktau ta­dde­śa­stha­bi­lva­dya­bhi­vya­kti­va­t­. atha ka­kā­rā­bhi­vya­ktau kha­kā­ra­syā­nu­jva­la­tve­nā­na­bhi­vya­ktiḥ­, tathāpi kha­kā­rā­bhi­vya­ktau ka­kā­rā­bhi­vya­kti­pra­sa­ṅgaḥ­; kṛ­ṣṇa­rū­pā­bhi­vya­ktau śu­kla­rū­pā­bhi­vya­kti­va­t­. tad evaṃ sataḥ śa­bda­syā­bhi­vya­ktau yu­ga­pa­dgra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgo '­pa­ri­hā­rya evety a­ni­tya­syai­va sa­ntā­ne­nā­ga­ta­sya gra­ha­na­m e­ṣṭa­vya­m­, tatra do­ṣā­bhā­vā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">u­tpa­tti­pa­kṣe 'pi sa­mā­na­do­ṣa­tā­śaṃ­kā</ab><p n="a_1200 b_YA_41­7­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­7­,7~</span>nanv a­ni­tya­tve 'pi tu­lya­do­ṣaḥ — ka­kā­rā­rthaṃ prerito hi vā­yu­va­rṇā­nta­ro­tpā­da­ka­vā­yu­bhi­r a­vi­śi­ṣṭha­tvā­t­, sa­rva­va­rṇā­n api kuryāt sa­rva­va­rṇā­nāṃ ta­trā­vi­dya­mā­na­tvā­vi­śe­ṣā­t­. a­thā­vi­dya­mā­na­tvā­vi­śe­ṣe 'pi ka­kā­rā­rthaṃ prerito vāyuḥ ka­kā­ra­m eva kartuṃ śakto, na va­rṇā­nta­ra­m­. yady evaṃ vi­dya­mā­na­tvā­vi­śe­ṣe 'pi ka­kā­rā­bhi­vya­ktya­rthaṃ prerito vāyuḥ ka­kā­ra­m eva saṃskartuṃ śakto, na va­rṇā­nta­ra­m iti tulyaḥ pa­ri­hā­raḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_1201 b_YA_41­7­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­7­,13~</span>tad a­yu­kta­m­, kā­ra­ka­vyaṃ­ja­ka­yo­r vai­dha­rmyā­t­. kārake hi niyamo dṛ­śya­te­, na tu vyaṃ­ja­ke­. tathā hi — sa eva mṛ­tpi­ṇḍa­ca­krā­di­kā­ra­ka­ni­ka­raḥ ku­lā­lā­bhi­prā­ye­ṇa ni­ya­mi­taḥ śa­rā­va­m eva karoti ghaṭam e­ve­ti­, na tv evaṃ pra­dī­pā­kṣā­di­vyaṃ­ja­kaṃ ka­sya­ci­d a­bhi­prā­ye­ṇa ni­ya­mi­ta­m — ta­da­bhi­pre­ta­m evārthaṃ vya­na­ktī­ti­. a­sma­tpa­kṣe ca vāyūnāṃ kā­ra­ka­tva­m­, bha­va­tpa­kṣe vyaṃ­ja­ka­tva­m iti kathaṃ co­dya­pa­ri­hā­ra­yo­s tu­lya­tva­m­? tasmād anityāḥ sarve śabdāḥ. tan na ni­tya­tve­na vedasya prā­mā­ṇya­m­, kin tv ā­pto­kta­tve­ne­ti sthi­ta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">triṣv eva pra­mā­ṇe­ṣū­pa­mā­nā­di­nā­m a­nta­rbhā­vaḥ</ab><p n="a_1202 b_YA_41­7­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­7­,21~</span>"eṣv e­vo­pa­mā­nā­rthā­pa­tti­sa­mbha­vā­bhā­vai­ti­hyā­dī­nā­m a­nta­rbhā­vaḥ­"­. tasmāt trīṇy eva pra­mā­ṇā­ni­. atra yathā gaus tathā gavayaḥ — ity u­pa­mā­naṃ śa­bdā­nta­rbhū­ta­m­, vā­kya­rū­pa­tvā­t­, a­gni­mā­n a­ye­tyā­di­vā­kya­va­t­. u­pa­mā­na­rū­pa­tve­na bhede tu vi­dhya­rtha­vā­dā­nu­vā­dā­di­bhe­dā­d api pra­mā­ṇa­bhe­da­pra­sa­ṅga­s tataḥ pra­mā­ṇā­nā­m ānantyaṃ syāt.</p><ab type="head" resp="YA">mī­māṃ­sa­ka­sa­mma­to­pa­mi­teḥ smṛ­ti­tva­m</ab><p n="a_1203 b_YA_41­7­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­7­,25~</span>nanu ca a­ṭa­vyā­m aṭato ga­va­ya­pi­ṇḍa­da­rśa­ne saty anena sadṛśī madīyā gaur iti jñānaṃ yad u­tpa­dya­te­, tad u­pa­mā­na­m i­ṣya­te­. na ca tasya kvacid a­nta­rbhā­vaḥ sa­mbha­va­ti­, aṭavyāṃ sthitasya gṛ­hā­va­sthi­te gavi pra­tya­kṣā­deḥ pra­vṛ­ttya­sa­mbha­vā­d iti, naitad asti; prāg eva pra­tya­kṣe­ṇa a­nu­bhū­ta­tvā­t­. tadā ca smṛtir e­ve­ya­m — madīyā gaur anena sa­dṛ­śī­ti­. smṛ­ti­sā­dha­na­sya ca pra­mā­ṇa­tvaṃ tvayāpi ne­ṣṭa­m­.</p><p n="a_1204 b_YA_41­8­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­8­,7~</span>sā­dṛ­śya­sya prāg a­gṛ­hī­ta­tvā­d iti cet, naitad e­va­m­; pūrvam eva hi sā­dṛ­śya­vi­śi­ṣṭo gopiṇḍa u­pa­la­bdhaḥ­. ka­smā­d­? u­pa­la­bdhi­yo­gya­tvā­t sā­dṛ­śya­sya­, vi­ṣā­ṇā­di­va­t­. u­pa­la­bdhya­yo­gye vā sādṛśye a­bhyu­pa­ga­mya­mā­ne­, ka­dā­ci­d api tan no­pa­la­bhye­tā­dṛ­ṣṭa­va­t­. tataś ca ga­va­ya­m u­pa­la­bhya paścād gāṃ paśyataḥ 'tena sa­dṛ­śī­ya­m­' — iti pra­tī­ti­r na syāt.</p><p n="a_1205 b_YA_41­8­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­8­,12~</span>kiṃ ca ma­dī­ya­yā gavā sadṛśo 'yam — ity eṣāpi pra­tī­ti­r bha­va­ti­. na caivaṃ ke­va­le­ndri­ye­ṇa pi­ṇḍa­mā­tra­smṛ­ti­sa­ha­kā­ri­ṇā vā ja­nya­te­, va­ne­ca­ra­ke­ndri­ye­ṇā­pi ma­hi­ṣā­di­pi­ṇḍa­mā­tra­smṛ­ti­sa­ha­kā­ri­ṇā­pi vā ja­nya­te­. atha vi­śi­ṣṭa­pi­ṇḍa­smṛ­ti­sa­ha­kā­ri­ṇe­ndri­ye­ṇa ja­nya­te­, nanv evaṃ sati ga­va­ya­sā­dṛ­śya­vi­śi­ṣṭa­pi­ṇḍa­da­rśa­na­m a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. anyathā hi vi­śi­ṣṭa­pi­ṇḍa­smṛ­ti­r na syāt, adṛṣṭe smṛ­tya­yo­gā­t­. sā­dṛ­śya­mā­tre­ṇa vi­śi­ṣṭa­da­rśa­ne 'py a­ti­pra­sa­ṅgo­, ma­hi­ṣā­de­r api sā­dṛ­śya­mā­tra­vi­śi­ṣṭa­da­rśa­nā­d iti. ga­va­yā­da­rśa­ne 'pi ta­tsā­dṛ­śya­da­rśa­naṃ pra­tī­tya­bhā­vā­d a­yu­kta­m iti cet, na ta­dda­rśa­na­sya ni­rvi­ka­lpa­ka­tvā­t­. ni­rvi­ka­lpa­ke­na hi pra­tya­kṣe­ṇa ga­va­ya­da­rśa­nā­t pūrvaṃ ta­tsā­dṛ­śyaṃ go­pi­ṇḍa­stha­m u­pa­la­bdha­m­, tena ta­du­pa­la­bdhya­bhi­mā­no na bha­va­ti­, pra­tha­ma­go­pi­ṇḍo­pa­la­mbha­kā­le go­tvo­pa­la­mbha­va­t­.</p><p n="a_1206 b_YA_41­8­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­8­,22~</span>nanv anena sa­dṛ­śī­ti­ga­va­ya­vi­śe­ṣa­ṇa­tva­pra­tī­teḥ kathaṃ smṛ­ti­tva­m­? evaṃ hi sa­vi­ka­lpa­pra­tya­kṣa­syā­pi smṛ­ti­tva­pra­sa­ṅgaḥ­, tu­lya­yo­ga­kṣe­ma­tvā­d iti, na; a­rthā­pa­tti­ta­s tatsiddheḥ — yady anena sadṛśī sā na syāt, tatas tayā sadṛśo 'yaṃ no­pa­la­bhye­ta­, sā­dṛ­śya­syo­bha­ya­ni­ṣṭha­tvā­d­. u­pa­la­bhya­te cāyaṃ tayā sa­dṛ­śaḥ­, tasmāt sāpy anena sa­dṛ­śī­ti­. prayogo 'pi — anena sadṛśī gauḥ, sva­sā­dṛ­śye­nā­syā­va­cche­da­ka­tvā­t­, yat sva­sā­dṛ­śye­na ya­syā­va­cche­da­ka­m­, tat tena sadṛśaṃ dṛ­ṣṭa­m­, yathā — bhrātrā bhrā­tra­nta­ra­m­.</p><p n="a_1207 b_YA_41­8­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­8­,28~</span>kiṃ caivaṃ pra­mā­ṇā­nta­ra­tve '­ti­pra­sa­ṅgaḥ syāt, tathā hi — pūrvaṃ dṛṣṭaṃ vastu, e­ta­smā­t sthū­la­m­, e­ta­smā­d dī­rgha­m­, e­ta­smā­d hrasvam — ity e­va­mā­di­jñā­naṃ na tāvad u­pa­mā­na­m­, tasya sā­dṛ­śyā­vi­ṣa­ya­tvā­t­. nāpi pra­tya­kṣā­dya­nta­rbhū­ta­m­, u­pa­mā­ne­na sahāsya tu­lya­yo­ga­kṣe­ma­tvā­d ataḥ pra­mā­ṇa­pa­ri­saṃ­khyā pra­sa­jya­te­. tasmād e­vaṃ­vi­dha­sya jñā­na­syā­rthā­pa­ttya­nu­mā­ne '­nta­rbhā­vaḥ­. smṛtitvaṃ cā­ni­rvi­ka­lpa­ka­pra­tya­kṣe­ṇa­, ta­thā­rtha­sya da­rśa­nā­t­. tathā hi — kathaṃ jānīṣe tvam atra sthito 'nena sadṛśī sā gaur ity evaṃ pareṇa pṛṣṭaḥ, pra­tya­kṣe­ṇai­va pūrvaṃ dṛṣṭā mayety evam eva ni­rdi­śa­ti­. e­ta­smā­t tat sthūlaṃ dīrgham i­tyā­di­jñā­na­syā­pi smṛtitve 'yaṃ nyāyo dra­ṣṭa­vyaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">ni­rvi­ka­lpa­kā­nu­bha­vā­d api sa­vi­ka­lpa­smṛ­ti­sa­mbha­vaḥ</ab><p n="a_1208 b_YA_41­9­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­9­,9~</span>smṛter a­nu­bha­vā­kā­rā­nu­kā­ri­tvā­n ni­rvi­ka­lpa­kā­nu­bha­ve sa­vi­ka­lpa­kā­kā­rā­nu­kā­ri­ṇī smṛtir a­yu­kte­ti cet, na; ni­rvi­ka­lpa­lā­nu­bha­ve 'pi sa­ha­kā­ri­sā­ma­rthyā­d a­bhā­va­sā­mā­nya sthū­la­tva­dī­rgha­tvā­di­ṣu sa­vi­ka­lpa­kā­kā­rā­yāḥ smṛter dṛ­ṣṭa­tvā­t­. dṛ­ṣṭā­nu­mi­tā­nāṃ hi niyogaḥ pra­ti­ṣe­dho vā na yukta iti.</p><ab type="head" resp="YA">ja­ra­nnai­yā­yi­kā­nā­m u­pa­mā­na­m</ab><p n="a_1209 b_YA_41­9­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­9­,14~</span>saṃ­jñā­saṃ­jñi­sa­mba­ndha­pra­ti­pa­tti­r u­pa­mā­nā­rthaṃ ity apare — kvacid yā­ga­vi­śe­ṣe ga­va­ya­syo­pa­yo­gaṃ śrutvā tadarthī kaścid '­yā­dṛ­śo gos tādṛśo ga­va­yaḥ­' — iti va­ne­ca­ra­vā­kyaṃ śrutvā ga­va­yā­nve­ṣa­ṇe pravṛtto 'ṭavyāṃ vṛ­tta­ka­ṇṭhaṃ go­sa­dṛ­śaṃ cārthaṃ dṛṣṭvāyaṃ gavaya iti pra­ti­pa­dya­te­. evaṃ yathā mā­ṣa­sta­mbaḥ tathā mā­ṣa­pa­rṇī­, yathā mu­dga­sta­mbaḥ tathā mu­dga­pa­rṇī­ti vākyaṃ śru­tvā­hi­ta­saṃ­skā­raḥ ta­tsā­dṛ­śyaṃ dṛṣṭvā tām oṣadhīṃ pra­ti­pa­dya bhai­ṣa­jyā­yā­ha­ra­ty evam anyo 'py u­pa­mā­na­sya viṣayo lokato bu­bhu­tsi­ta­vya iti. tatra vā­kya­ja­jñā­na­ja­ni­ta­saṃ­skā­ra­ja­ni­ta­smṛ­ti­sa­ha­kā­ri­ṇe­ndri­ye­ṇa janitaṃ sā­rū­pya­jñā­na­m u­pa­mā­na­m­, saṃ­jñā­saṃ­jñi­sa­mba­ndha­ś ca pra­ti­pa­ttiḥ ta­tpha­la­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tkha­ṇḍa­na­m</ab><p n="a_1210 b_YA_41­9­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 41­9­,23~</span>tad apy a­yu­kta­m­, yataḥ saṃ­jñi­sa­mba­ndha­pra­ti­pa­ttiḥ prāg e­vā­pta­va­ca­nā­d u­tpa­nnā­, ga­va­ya­da­rśa­ne ta­tsmṛ­ti­r e­ve­ti­. tathā hi — kathaṃ jānīṣe 'yaṃ gavaya ity evaṃ pṛṣṭaḥ ke­na­ci­t­, va­ne­ca­ra­ka­va­ca­nā­d a­va­ga­to mayety evam e­vo­tta­ra­m a­bhi­dha­tte­, na tū­pa­mā­ne­na jā­nā­mī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">pṛ­tha­ga­ni­rde­śā­d api tasya pra­mā­ṇā­nta­ra­tā­si­ddhiḥ</ab><p n="a_1211 b_YA_42­0­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­0­,5~</span>tathā hi — yathā pra­tya­kṣe­ṇa ghaṭaṃ pa­śyā­mi­, dhū­me­nā­gniṃ jānāmy ā­ga­me­na svargam a­va­ga­cchā­mī­ti pra­mā­ṇa­tra­ya­ni­rde­śaṃ sarvatra vya­va­hā­ri­ṇaḥ kurvanta u­pa­la­bhya­nte­, na tv evam u­pa­mā­na­ni­rde­śaṃ pra­ti­pa­ttā­raḥ kvacit kurvanto dṛ­śya­nte­, tasmān no­pā­mā­naṃ pra­mā­ṇā­nta­ra­m asti.</p><ab type="head" resp="YA">adṛṣṭe saṃjñiny api saṃ­jñā­pra­ti­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1212 b_YA_42­0­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­0­,10~</span>adṛṣṭe gavaye saṃ­jñā­saṃ­jñi­sa­mba­ndha­pra­ti­pa­tti­r a­yu­kte­ti cet, na; a­pra­tya­kṣe 'pi śakrādau ta­tpra­ti­pa­tti­da­rśa­nā­t­. saṃ­jñā­kā­ra­ṇa­m api kvacid a­pra­tya­kṣe putrādau dṛ­ṣṭa­m­, kim uta ta­dgra­ha­ṇa­m iti? ni­mi­ttā­bhā­vā­d a­yu­kta­m iti cet — syād etat — yathā śakrādau ne­tra­sa­ha­srā­di­kaṃ saṃ­jñā­gra­ha­ṇe ni­mi­tta­m asti, naiva ga­va­yā­di­ṣv iti. na; atrāpi ga­vā­di­sā­dṛ­śyaṃ ni­mi­tta­m u­pā­dā­ya ga­va­yā­di­saṃ­jñā vyu­tpā­dya­te­. ga­va­ya­tva­m eva ga­va­ya­saṃ­jñā­pra­vṛ­ttau nimittaṃ ta­da­gra­ha­ṇe kathaṃ ta­tsaṃ­jñā­pra­vṛ­tti­r iti cet, nanu ga­va­ya­tva­m api tata eva vākyāt pra­ti­pa­dya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">ci­tra­le­khā­di­va­n no­pa­mā­naṃ pra­mā­ṇā­nta­ra­m</ab><p n="a_1213 b_YA_42­0­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­0­,18~</span>yathā ci­tra­le­khā­dyā­kṛ­tiṃ pradarśya kaścid vyu­tpā­da­ya­ti — i­tthaṃ­bhū­ta uṣṭraḥ, i­tthaṃ­bhū­to gaja iti. yad vā grī­vā­di­pa­ri­mā­ṇa­vi­śe­ṣā­bhi­dhā­ne­no­ṣṭra­m­, da­ntā­di­pa­ri­mā­ṇa­vi­śe­ṣā­bhi­dhā­ne­na gajaṃ ca vyu­tpā­da­ya­ti­. vyu­tpā­dya­mā­na­s tu tadā vākyād e­vo­ṣṭra­tva­ga­ja­tve 'pi pra­ti­pa­dya­te­. na hi grī­vā­da­ntā­di­vi­śe­ṣa­dvā­re­ṇo­ṣṭra­ga­jā­di­saṃ­jñā­vyu­tpā­da­ne ta­dvyu­tpa­tti­r na bha­va­ti­, pra­mā­ṇā­nta­raṃ vā tatra sa­mbha­va­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nu­pa­plu­ta­pra­ti­pa­tti­r u­pa­mā­na­m i­ti­ma­ta­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1214 b_YA_42­0­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­0­,24~</span>nanu vākyād u­pa­plu­tā pra­ti­pa­tti­r āsīd u­pa­mā­nā­t tu saṃ­jñi­vi­śe­ṣā­va­cche­de­na vya­va­sthi­tā bha­va­tī­ti­, ko 'yam u­pa­pla­vaḥ­? na tāvad bhrāntiḥ, kā­lā­nta­rā­di­ṣv a­bā­dhya­mā­na­tvā­t­. nāpi saṃ­śa­yaḥ­, sthā­ṇu­pu­ru­ṣa­va­d vi­ka­lpā­tma­ka­tvā­na­nu­bha­vā­t­. go­sa­dṛ­śo gavayaḥ ity asyāḥ pratīteḥ sa­nde­ha­tve vi­pa­rya­ya­tve vā ta­nmū­lo­pa­mā­na­syā­pi ta­thā­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. pra­mā­ṇa­tve cāsyāḥ katham u­pa­pla­vaḥ­? saṃ­jñi­vi­śe­ṣā­ni­ṣṭa­tva­m u­pa­pla­va iti cet, na; ā­tmā­ntaḥ­ka­ra­ṇā­ṇu­dha­rmā­dha­rmā­di­pra­tī­te­r u­pa­plu­ta­tva­pra­sa­ṅgā­t­. na hi tatrāpi ayam ātmā, idaṃ manaḥ, ayam aṇuḥ, ayaṃ dharma ity e­vaṃ­pra­kā­rā pra­tī­ti­r a­nu­mā­nā­d ā­ga­mā­d vā bha­va­ti­. kiṃ tarhi? ya­tre­cchā­da­yaḥ sa­ma­ve­tāḥ sa ātmā, yato yu­ga­pa­d jñā­nā­nu­tpa­ttiḥ tan manoḥ yato '­lpa­ta­raṃ nāsti, sa pa­ra­mā­ṇu­r ity e­vaṃ­pra­kā­rā pra­tī­ti­r bha­va­ti­. tathā cāsyāḥ pratīteḥ ko viśeṣo ye­no­bha­yo­r u­pa­plu­ta­tva­m a­nu­pa­plu­ta­tvaṃ vā no­cya­te­?</p><ab type="head" resp="YA">yathā gaus tathā gavaya iti vā­kyā­nu­ro­dhā­d api no­pa­mā­naṃ pra­mā­ṇā­nta­ra­m</ab><p n="a_1215 b_YA_42­1­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­1­,13~</span>nanu yatra go­sā­dṛ­śya­m asti sa ga­va­yaḥ­, tasya ga­va­ya­saṃ­jñā vety evaṃ saṅkete kṛte mā bhūd u­pa­mā­naṃ pra­mā­ṇā­nta­ra­m­, yadā tu yādṛśo gaus tādṛśo gavayaḥ — iti vā­kya­m­, tadā tataḥ sā­dṛ­śya­mā­traṃ pra­ti­pa­nnaṃ na saṃ­jñā­saṃ­jñi­sa­mba­ndha­s tena ta­da­rtha­m u­pa­mā­na­m i­ṣya­te­. yadi vākyan na sambandhaḥ pra­ti­pa­nnaḥ­, a­na­rtha­kaṃ tarhi vā­kya­m­, sā­dṛ­śya­mā­traṃ hi go­smṛ­ti­sa­hi­te­nā­śru­ta­vā­kyo 'pi cakṣuṣā pra­ti­pa­dya­te­, na ca tataḥ sa­mba­ndha­pra­tī­tiḥ­. tasmād yādṛśo gaus tādṛśo ga­va­yaḥ­, tādṛśo ga­va­ya­saṃ­jña­kaḥ­, tā­dṛ­śa­sya ga­va­ya­saṃ­jñe­ty eke evārthaḥ pra­tī­ya­te­. ya­the­cchā­di­li­ṅga ātmā, i­cchā­di­li­ṅga­syā­tma­saṃ­jñe­ty e­va­mā­di­vā­kyaiḥ saṃ­jñā­saṃ­jñi­sa­mba­ndha eva vyu­tpā­dya­te­. anyathā gaur ayam ity evaṃ saṅkete kṛte 'sya gośabdaḥ saṃ­jñe­ti­pra­ti­pa­tti­r atra pra­mā­ṇā­nta­raṃ vācyaṃ sa­mā­na­nyā­ya­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">asya ga­va­ya­śa­bdaḥ saṃjñeti vi­śe­ṣa­pra­ti­pa­ttya­rtha­m u­pa­mā­na­m ity api na</ab><p n="a_1216 b_YA_42­1­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­1­,25~</span>syād etat — asya ga­va­ya­śa­bdaḥ saṃjñeti vi­śe­ṣa­pra­ti­pa­tti­r na pūrvaṃ vākyād u­tpa­nne­ti ta­da­rtha­m u­pa­mā­na­m i­ṣya­te­, evaṃ tarhi gaur ayam ity evaṃ vākyād anyo 'py e­va­mbhū­to gaur iti pra­ti­pa­tti­r na jāteti tatrāpi pra­mā­ṇā­nta­raṃ vā­cya­m­. kiṃ ca pi­ṇḍā­nta­re 'sya gośabdaḥ saṃjñeti pra­tī­ti­r na pū­rva­vā­kyā­d u­tpa­nne­ti pra­ti­pi­ṇḍaṃ saṃ­jñā­saṃ­jñi­sa­mba­ndha pra­ti­pa­ttya­rthaṃ pra­mā­ṇā­nta­raṃ va­kta­vya­m­. tathā śa­bdā­na­bhi­dhā­ne 'pi pra­ti­pā­da­ka­pra­ti­pa­tro­r evam e­vā­bhi­prā­yaḥ — ī­dṛ­śa­sya sarvasya gośabdaḥ saṃ­jñe­ti­sā­ma­rthyā­t tv evaṃ pra­ti­pa­tti­r iti cet, sa­mā­na­m etad atrāpi — go­sa­dṛ­śo gavaya iti śabdād u­bha­yo­r evam a­bhi­prā­yo go­sa­dṛ­śa­syā­rtha­sya ga­va­ya­śa­bdaḥ saṃjñeti sā­ma­rthyā­t tv evaṃ pra­ti­pa­tti­r iti loke hi pra­stā­va­vi­śe­ṣā­d a­nya­thā­bhi­prā­ye 'pi a­nya­tho­kti­r dṛ­śya­te­, yathā — viṣaṃ bhuṅkṣva, māsya gṛhe bhu­ṅkṣve­ti­. te­nā­nya­tho­ktā­v api pra­ti­pa­ttu­r va­ktra­bhi­prā­yā­va­ga­ti­r bha­va­ti­. sā­ma­rthyā­d veti — sā­mā­rthya­m a­rthā­pa­tti­r yādṛśo gaus tādṛśo gavaya ity ukte 'rthād ā­pa­dya­te — go­sa­dṛ­śa­sya ga­va­ya­saṃ­jñe­ti­. pratibhā vā sā­ma­rthya­śa­bde­no­ktā atha vohaḥ, śaktir vā. tena gaur ayam iti saṅkete 'pi sarvasya go­jā­tī­ya­saṃ­jñā pra­ti­pa­dya­te­. ga­va­ya­saṃ­jñā ca go­sā­dṛ­śya­vi­śi­ṣṭa­sya­, yathā gaus tathā gavaya ity a­bhi­dhā­ne '­pī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">sū­tra­vi­ro­dha­pa­ri­hā­raḥ</ab><p n="a_1217 b_YA_42­2­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­2­,20~</span>yady u­pa­mā­naṃ na pra­mā­ṇā­nta­raṃ tataḥ "­pra­tya­kṣā­nu­mā­no­pa­mā­na­śa­bdāḥ pra­mā­ṇā­ni­" ity atra sūtraṃ kimarthaṃ pṛthag u­kta­m­? naiṣa doṣaḥ, pra­mā­ṇa­ni­gra­ha­sthā­nā­bhyāṃ dṛ­ṣṭā­nta­he­tvā­bhā­sā­dī­nā­m iva pra­yo­ja­na­va­śe­na pṛthag a­bhi­dhā­nā­t­. vi­bhā­ga­sū­tra­m eva nyū­nā­dhi­ka­saṃ­khyā­vya­va­cche­dā­rtha­m­, na da­ṇḍa­ka­sū­tra­m iti cet, na; prāg eva ghrā­ṇā­di­sū­tre­ṇa vya­bhi­cā­ri­tva­pra­ti­pā­da­nā­t trividhaṃ pra­mā­ṇa­m ity atra.</p><ab type="head" resp="YA">u­pa­mā­na­sya pṛthag a­bhi­dhā­ne sū­tra­kā­ra­sya pra­yo­ja­na­m</ab><p n="a_1218 b_YA_42­2­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­2­,26~</span>jā­ti­ni­gra­ha­sthā­na­vi­bhā­ga­sū­tra­yo­ś ca na ca­tu­rviṃ­śa­ti­saṃ­khyā­ni­ya­mo 'sti — ity u­kta­m­. tasmād yathā jātīnāṃ kā­sāṃ­ci­t pṛthag abhāve 'py u­kti­bhe­de­na sammoho mā bhūt ity e­ta­da­rthaṃ ta­ddū­ṣa­ṇa­pra­kā­ra­vyu­tpa­ttya­rthaṃ ca pṛthag a­bhi­dhā­na­m­, ta­tho­pa­mā­na­sya pra­yo­ja­na­va­śe­na pṛ­tha­ga­bhi­dhā­na­m­. tat tarhi pra­yo­ja­naṃ vā­cya­m­, tad ucyate — śa­bda­prā­mā­ṇya­sa­ma­rtha­naṃ pra­yo­ja­na­m­.</p><p n="a_1219 b_YA_42­3­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­3­,11~</span>pa­ri­kṣā­yāṃ "­ma­ntrā­yu­rve­da­sū­tre­ṇa­" "na, ka­rma­ka­rtṛ­tva­sā­dha­na­vai­gu­ṇyā­t­" i­tyā­di­nā ca śa­bda­prā­mā­ṇya­sa­ma­rtha­naṃ kṛ­ta­m­, na ca ta­tro­pa­mā­na­syo­pa­yo­gaḥ śrūyata iti, na; ta­trā­nṛ­ta­tvā­di­do­ṣa­pa­ri­hā­re­ṇa śa­bda­vi­śe­ṣa­sya prāmāṇyaṃ sa­ma­rthi­ta­m­. u­pa­mā­na­sya pṛthag a­bhi­dhā­ne­na tv a­nya­thā­kṣe­pa­pa­ri­hā­re­ṇa śa­bda­prā­mā­ṇyaṃ sa­ma­rthya­te­. ka­tha­m­?</p><ab type="head" resp="YA">ke­ṣāṃ­ci­d cha­bda­prā­mā­ṇyā­kṣe­paḥ</ab><p n="a_1220 b_YA_42­3­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­3­,17~</span>kecid āhuḥ — pra­tya­kṣā­nu­mā­na­vi­ṣa­ya­tve śa­bda­syā­nu­vā­da­ka­tva­m eva, na prā­mā­ṇya­m­. ta­da­vi­ṣa­ya­tve ca sa­mba­ndhā­gra­ha­ṇā­d a­vā­ca­ka­tva­m­, tathā hi — pa­dā­rtha­sya pra­tya­kṣā­nu­mā­nā­bhyā­m a­pra­si­ddha­tvā­n na padena sa­mba­ndha­gra­ha­ṇa­m­. śabdena cet pa­dā­rtha­pra­si­ddhiḥ­, kiṃ te­nai­va­? pa­dā­nta­re­ṇa vā? yadi te­nai­va­, ta­de­ta­re­ta­rā­śra­ya­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. pa­dā­nta­re­ṇā­pi pa­dā­rtha­pra­si­ddhau tulyo doṣo '­na­va­sthā­pra­sa­ṅga­ś ca. atha vākyārthe pa­da­va­ca­nā­d — vā­kye­nā­rtha­m a­bhi­dhā­ya tatra padaṃ sa­ṅke­tya­te­.</p><p n="a_1221 b_YA_42­3­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­3­,23~</span>tad apy a­yu­kta­m­; yasmād vā­kyā­rtha­s tu pra­si­ddhā­rthā­nāṃ pa­dā­nā­m a­nva­ya­mā­tra­m­. pra­si­ddhā­ś ca te arthāś ca pra­si­ddhā­rthā­s te eva padyanta iti pa­dā­ni­. teṣām a­nva­ya­mā­traṃ vā­kya­sthā­rthaḥ­. atha vā prasiddhā arthā ye­ṣā­m­, tāni pra­si­ddhā­rthā­ni padyanta ebhir iti pa­dā­ni­, teṣām a­nva­ya­mā­traṃ vākyam evārtho vā­kyā­rthaḥ­. vākyād api nā­pra­si­ddho 'rthaḥ pra­ti­pa­ttuṃ śakyata ity a­nva­ya­mā­tra­m ity u­kta­m­. tasmān na śabdasya prā­mā­ṇya­m — ity evaṃ kaiścid ākṣepe kṛte —</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­sā­rtha­m u­pa­mā­na­pra­ti­pā­da­na­so­pa­yo­gaḥ</ab><p n="a_1222 b_YA_42­3­,30~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­3­,30~</span>ta­nni­rā­ka­ra­ṇā­rtha­m u­pa­mā­naṃ ni­da­rśa­nā­rtha­tve­na pṛthag u­kta­m­. yathā kā­ryā­rthi­no '­pra­si­ddha­ga­va­ya­sya prasiddhaṃ go­sā­dṛ­śya­m u­pā­dā­yo­pa­mā­nā­khye­na vākyena saṃ­jña­saṃ­jñi­sa­mba­ndha­pra­ti­pa­ttiḥ kri­ya­te­, tathā kiṃcin ni­mi­tta­m u­pā­dā­ya śa­krā­di­pa­da­pa­dā­rtha­yo­r a­pī­ti­. na ca dṛṣṭe 'py a­nu­pa­pa­nna­tā nāma. dṛśyate hi pra­tya­kṣā­dya­pra­si­ddhe 'py arthe sā­dṛ­śyā­di­ni­mi­tta­m u­pā­dā­ya vākyena pa­da­sa­mba­ndhā­pra­tī­tiḥ kri­ya­mā­ṇā­, tasmān nā­pra­tya­kṣā­dya­vi­ṣa­ya­tve śa­bda­syā­vā­ca­ka­tve­na prā­mā­ṇya­m­. pra­tya­kṣa­nu­mā­na­vi­ṣa­ya­tve 'pi nā­nu­vā­da­ka­tvā­d a­prā­mā­ṇyaṃ sa­mpla­va­pra­ti­pā­da­nā­t­, pra­ka­ra­ṇā­dya­pe­kṣa­sya vi­śi­ṣṭā­rtha­pra­ti­pā­da­ka­tvā­c ca. tathā caitad vā­kya­vi­cā­re pra­pa­ñci­ta­m­. tasmād a­nyā­rtha­m u­pa­mā­na­syo­dde­śa­sū­tre pṛthag a­bhi­dhā­na­ma­to na sū­tra­vi­ro­dhaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">la­kṣa­ṇa­sū­trā­d apy u­pa­mā­na­sya na pra­mā­ṇā­nta­ra­tā</ab><p n="a_1223 b_YA_42­4­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­4­,13~</span>pṛthag u­pa­di­ṣṭa­syā­py a­la­kṣi­ta­sya sa­pra­yo­ja­na­tva­m a­nta­rbhā­vo vā sukhena jñātuṃ na śakyata ity ato la­kṣa­ṇa­m apy uktam — "­pra­si­ddha­sā­dha­rmyā­t sā­dhya­sā­dha­na­m u­pa­mā­na­m­" iti. pra­si­ddhā­t pra­jñā­tā­t sā­dha­rmyā­n ni­mi­ttā­d yad vākyaṃ ni­ṣpa­dya­te yathā gaus tathā gavaya i­tyā­di­ka­m­, tad eva sā­dhya­sā­dha­na­m u­pa­mā­naṃ sādhyasya saṃ­jña­saṃ­jñi­sa­mba­ndha­sya sā­dha­na­m jñā­pa­ka­m­.</p><p n="a_1224 b_YA_42­4­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­4­,18~</span>atha vā saṃ­jña­saṃ­jñi­sa­mba­ndha­vi­ṣa­ya­jñā­naṃ sā­dhya­m­, tasya sādhanaṃ ni­ṣpā­da­kaṃ vākyam u­pa­mā­na­m­. evaṃ ca la­kṣa­ṇa­sū­trā­d api na śa­bda­vya­ti­ri­kta­m u­pa­mā­naṃ pra­tī­ya­te­. na caivaṃ vyākhyāne doṣo 'sti, ye­nā­nya­thā vyākhyānaṃ kri­ya­te­. loke 'pi hi u­pa­mī­ya­te '­ne­ne­ty u­pa­mā­naṃ vākyam eva pra­si­ddha­m­.</p><ab type="head" resp="YA">pa­rī­kṣā­to 'pi na pra­mā­ṇā­nta­ra­tā</ab><p n="a_1225 b_YA_42­4­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­4­,23~</span>pa­rī­kṣā­to 'py etad vyākhyānaṃ ni­ścī­ya­te­. tathā hi — pū­rva­pa­kṣa­sū­traṃ tāvad — "­a­tya­nta­prā­yai­ka­de­śa­sā­dha­rmyā­d u­pa­mā­nā­si­ddhiḥ­"­. a­tya­nta­sā­dha­rmyā­t tāvan no­pa­mā­naṃ si­dhya­ti­, na hi bhavati — yathā gaus tathā gaur iti. prā­ya­sā­dha­rmyā­d apy a­si­ddhiḥ­, na hi bhavati — ya­thā­na­ṅvā­n evaṃ mahiṣa iti. e­ka­de­śa­sā­dha­rmyā­d apy a­si­ddhiḥ­, na hi sarveṇa sarvam u­pa­mī­ya­ta iti.</p><p n="a_1226 b_YA_42­4­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­4­,28~</span>a­tro­tta­ra­sū­tra­m — "­pra­si­ddha­sā­dha­rmyā­d u­pa­mā­nā­si­ddhe­r ya­tho­kta­do­ṣā­nu­pa­pa­ttiḥ­"­. yady a­tya­nta­prā­yai­ka­de­śa­sā­dha­rmyā­d u­pa­mā­na­syā­si­ddhiḥ ta­dā­nya­thā­si­ddhi­r vācyā. a­thā­nya­thā­py a­si­ddhi­s ta­do­pa­mā­na­si­ddhi­r eveti vā­cya­m­. tad api dṛ­ṣṭi­vi­ru­ddha­m­, "­pra­si­ddha­sā­dha­rmyā­d u­pa­mā­na­si­ddheḥ­"­. sa­rva­thā­pi dṛ­ṣṭa­tvā­t — ta­trā­tya­nta­sā­dha­rmyā­t — ta­tkri­ya­yai­va ta­tkri­yā­nta­ra­m u­pa­mī­ya­te­, yathā rā­ma­rā­va­ṇa­yo­r yuddhaṃ rā­ma­rā­va­ṇa­yo­r iva iti. prāyaḥ sā­dha­rmyā­d api — gavā ga­va­ya­syo­pa­mā­na­m­. ma­hi­ṣa­sya tv a­va­ya­va­ra­ca­nā­di­sā­dha­rmyaṃ ta­da­pra­si­ddha­m­, tena na ta­syo­pa­mā­na­m­. yasya tu rūpeṇa balena vā sādharmyaṃ pra­si­ddha­m­, tasya bhavaty e­vo­pa­mā­na­m — yā­dṛ­grū­pī yā­dṛ­gba­lī vāyaṃ gauḥ, tādṛśo 'sau mahiṣa iti. e­ka­de­śa­sā­dha­rmyā­d api — yathā rū­pa­mā­tra­ji­jñā­sā­yāṃ yādṛśaḥ sa­rṣa­paḥ­, tādṛśo merur iti. tasmād a­tya­nta­prā­yai­ka­de­śa­sā­dha­rmyā­d u­pa­mā­nā­si­ddhi­r ity a­nu­pa­na­nno 'yaṃ doṣaḥ. tad evaṃ pa­rī­kṣā­to 'pi śa­bda­vi­śe­ṣa e­vo­pa­mā­na­m iti ga­mya­te­. yady evaṃ śa­bda­pa­rī­kṣā­to 'sya pṛthak parīkṣā na yuktā, na; a­nta­rbhā­ve 'py a­rthā­pa­ttya­bhā­va­yoḥ pṛthak pa­rī­kṣā­kā­ra­ṇā­t­. pra­mā­ṇa­sya sataḥ pramāṇe a­nta­rbhā­va­jñā­pa­naṃ pṛthak pa­rī­kṣā­yāḥ pra­yo­ja­na­m­. pṛthag uddeśe 'sya pra­yo­ja­na­m u­kta­m­, tad apy a­pa­rī­kṣi­ta­sya no­pa­pa­dya­te­. ataś ca nāyuktā pṛthak pa­rī­kṣā­pi­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nta­rbhā­va­ni­ṣe­dho '­nu­mā­na­vi­ṣa­yaḥ</ab><p n="a_1227 b_YA_42­5­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­5­,17~</span>a­nta­rbhā­va­s tu a­nu­mā­na evāsya pra­ti­ṣi­ddho na tv āgame '­nta­rbhā­va­pra­ti­ṣe­dho yathā śruto 'py asti. tathā ca pū­rva­pa­kṣa­sū­tra­m — "­u­pa­mā­na­m a­nu­mā­naṃ pra­tya­kṣe­ṇā­pra­tya­kṣa­si­ddheḥ­"­. yathā pra­tya­kṣe­ṇa dhū­me­nā­pra­tya­kṣa­syā­gneḥ siddhiḥ, tathā pra­tya­kṣe­ṇa ga­vā­pra­tya­kṣa­sya ga­va­ya­sya siddhis tasmād a­nu­mā­na­m e­vo­pa­mā­na­m­. atra pra­ti­sa­mā­dhā­na­sū­traṃ kaṇṭhoktaṃ nāsti, a­bhi­prā­ya­ta­s tv asti; yatas tad a­bhi­prā­ya­m ā­śa­ṅka­te paraḥ — "­pa­rā­rtha­m u­pa­mā­na­m iti ce­t­"­, yad a­vi­nā­bhā­vi­tve­na pa­ro­kṣā­rtha­sā­dha­ka­m­, tad a­nu­mā­na­m u­kta­m­; na co­pa­mā­naṃ pa­kṣa­dha­rma­tvā­di­ba­le­na pra­va­rta­te­, kin tv ā­pta­prā­mā­ṇya­ba­le­na­. pra­si­ddho­bha­yoḥ pra­si­ddho­bha­ya­sya parasya pra­tī­tya­rthaṃ ta­tpra­si­ddha­sā­dha­rmya­m u­pā­dā­yo­pa­mā­naṃ pra­va­rta­ya­tī­ty evaṃ cet ma­nya­se­, evaṃ sū­tra­kā­rā­bhi­prā­ya­m āśaṅkya paraḥ pra­ti­ṣe­dha­m āha — "na, svayam apy a­syā­dhya­va­sā­yā­t­"­. vaktur apy u­pa­mā­na­vā­kyā­d a­dhya­va­sā­yo bhavaty eva, tasmān na pa­rā­rtha­m e­vo­pa­mā­na­m­. atrāpi co­dya­syā­sā­ra­tāṃ ma­nya­mā­naḥ sū­tra­kṛ­n na kiṃcid apy u­kta­vā­n­. na hi vaktur a­dhya­va­sā­yo na bha­va­tī­ty u­cya­te­, kin tu tasya tad u­pa­mā­naṃ na bha­va­ti­. ta­da­rtha­sya te­nā­nya­ta eva pra­ti­pa­nna­tvā­n na cāsāv ā­tma­pra­ti­pa­ttya­rthaṃ vākyam u­ccā­ra­ya­ti­, kin tu pa­rā­rtha­m eva. nanv a­nu­mā­na­vā­kya­m api pa­rā­rtha­m e­vo­ccā­rya­te­, tatas tena sa­ho­pa­mā­na­syā­vi­śe­ṣa ity āha — "­ta­the­ty u­pa­saṃ­hā­rā­d u­pa­mā­na­si­ddhe­r nā­vi­śe­ṣaḥ­"­. u­pa­mā­naṃ hi yathā gaus tathā gavaya ity evam e­vo­pa­saṃ­hri­ya­te­, na tv a­nu­mā­na­va­d atra pa­kṣa­dha­rma­tvā­dy apy u­cya­te­, na cā­nu­mā­naṃ yathā dhūmas ta­thā­gni­r ity evaṃ pra­va­rta­te­; tasmān na pa­rā­rthā­nu­mā­ne­nā­py u­pa­mā­na­syā­vi­śe­ṣaḥ­. tad evam ā­ga­ma­vi­śe­ṣa e­vo­pa­mā­naṃ pa­rī­kṣā­sū­tre­bhyo 'pi pra­tī­ya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">ca­tu­ṣṭva­pa­rī­kṣā­vi­ro­dha­pa­ri­hā­raḥ</ab><p n="a_1228 b_YA_42­6­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­6­,18~</span>ca­tu­ṣṭva­pa­rī­kṣā­vi­ro­dha iti cet, na; pa­ñca­tvā­dyā­śa­ṅkā­ni­rā­ka­ra­ṇā­rtha­tvā­t­. tathā ca "na, ca­tu­ṣṭva­m ai­ti­hyā­rthā­pa­tti­sa­mbhā­va­prā­mā­ṇyā­t­" ity a­ne­nā­dhi­kya­m eva pū­rva­pa­kṣi­ta­m­. tasyaiva ca pra­ti­ṣe­dha­m āha — "­śa­bdai­ti­hyā­na­rthā­nta­ra­bhā­vā­d a­nu­mā­ne '­rthā­pa­tti­sa­mbha­vā­bhā­vā­na­rthā­nta­ra­bhā­vā­c cā­pra­ti­ṣe­dhaḥ­" iti. ya­the­ndri­ya­pa­ñca­tva­pa­rī­kṣā­yāṃ nyū­na­tva­m eva pra­ti­ṣi­ddha­m ity ā­dhi­kyā­bhyu­pa­ga­maḥ pra­mā­ṇa­si­ddha­tvā­n na vi­ru­dhya­te­, tathā pra­mā­ṇā­nā­m ā­dhi­kya­m eva pra­ti­ṣi­ddha­m ataḥ tri­tvā­bhyu­pa­ga­maḥ pra­mā­ṇa­si­ddha­tvā­n na vi­ru­dhya­te­. ca­tu­ṣṭva­vya­va­hā­ro 'pi pa­dā­rtha­ṣo­ḍa­śa­tve­ndri­ya­pa­ñca­tva­jā­ti­ca­tu­rviṃ­śa­ti­tvā­di­vya­va­hā­ra­va­d dra­ṣṭa­vyaḥ­.</p><p n="a_1229 b_YA_42­6­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­6­,26~</span>nanu yadi sū­tra­kā­ra­sya śabde '­nta­rbhū­ta­m u­pa­mā­naṃ vi­va­kṣi­ta­m­, tadā ki­ma­rtha­m ai­ti­hya­va­d a­nta­rbhā­vo nā­bhi­hi­taḥ­? tritvaṃ vā pra­mā­ṇā­nāṃ kiṃ na kvacid u­kta­m­? na; asya sū­tra­kā­ra­syai­vaṃ­sva­bhā­va­tvā­t — yat si­ddhā­nta­m api kvacin nā­bhi­dha­tte śi­ṣyā­ṇā­m ū­hā­di­śa­ktya­ti­śa­ya­yu­ktā­nā­m eva pra­dhā­na­to '­trā­dhi­kā­ra iti jñā­pa­nā­rtha­m­. ya­the­ndri­yā­ṇāṃ ṣaṭtvaṃ noktam atha ca ta­da­bhi­pre­ta­m­, tathā cā­di­ma­ttvā­dī­nāṃ hetūnāṃ gha­ṭā­bhā­va­sā­mā­nya­ni­tya­tvā­d i­tyā­di­nā vya­bhi­cā­re kṛte, bhā­ṣya­kā­raḥ svayaṃ pa­ri­hā­ra­m a­bhi­dhā­ya "­ka­smā­t punaḥ sū­tra­kā­ra­syā­smi­nn arthe sūtraṃ na śrū­ya­te­" ity a­nu­yu­jya idam āha — "­śī­la­m idam asya bha­ga­va­taḥ sū­tra­kā­ra­sya bahuṣv a­dhi­ka­ra­ṇe­ṣu dvau pakṣau na sthā­pa­ya­ti­, śā­stra­si­ddhā­ntā­t tattvaṃ pra­ti­pa­ttu­m a­rha­tī­ti ma­nya­te­. śā­strā­si­ddhā­nta­s nyā­ya­sa­mā­khyā­ta­m a­rtha­ga­taṃ ba­hu­śā­kha­m a­nu­mā­na­m­" iti. tathā "­vi­dyā­vi­dyā­dvai­vi­dhyā­t saṃ­śa­yaḥ­"­, "­ta­da­saṃ­śa­yaḥ pū­rva­he­tu­pra­si­ddha­tvā­t­" ity a­bhi­dhā­ya "­kṛ­tsnai­ka­de­śā­vṛ­tti­tvā­t­" i­tyā­di­nā­va­ya­vyā­di­kaṃ ni­rā­kṛ­ta­sya sū­tra­kā­ra­s ta­tsa­ma­rtha­nā­rthaṃ sūtraṃ no­kta­vā­n­, na cai­tā­va­tā­va­ya­vyā­de­r a­si­ddhiḥ­. pra­dī­pa­sthā­nī­yā­ni ca pra­mā­ṇā­ny ādau yatnena pra­ti­pā­da­ya­n netaj jñā­pa­ya­ti — a­nu­kta­m apy ebhiḥ parīkṣya pra­ti­pa­tta­vya­m iti. yadi punaḥ sū­tro­kta­m ā­jñā­si­ddha­m eva grāhyam iti, tadā parīkṣāṃ na ku­ryā­t­. tasmāt sū­tro­kta­m api parīkṣya pra­ti­pa­tta­vya­m­. pa­rī­kṣi­taṃ ca ya­tho­pa­mā­na­sya pra­mā­ṇā­nta­ra­tvaṃ na sa­mbha­va­tī­ti­. tasmāt sthitam etat — u­pa­mā­naṃ śabde '­nta­rbhū­ta­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­rthā­pa­tte­r a­nu­mā­ne '­nta­rbhā­va­pra­ti­jñā</ab><p n="a_1230 b_YA_42­7­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­7­,22~</span>a­rthā­pa­tte­r apy a­nu­mā­ne '­nta­rbhā­vo '­vi­nā­bhā­va­ba­le­nā­rtha­pra­ti­pa­tti­sā­dha­na­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">bhā­ṭṭa­sa­mma­tā­rthā­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1231 b_YA_42­7­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­7­,24~</span>keyam a­rthā­pa­ttiḥ­?</p><lg n="a_1232"><l>"­pra­mā­ṇa­ṣa­ṭka­vi­jñā­to yatrārtho '­nya­thā­bha­va­n | </l><l>apūrvaṃ ka­lpa­ye­d arthaṃ sā­rthā­pa­tti­r u­dā­hṛ­tā || "</l></lg><p n="a_1233 b_YA_42­8­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­8­,1~</span>ta­trā­gni­sa­mba­ndhā­d a­na­nta­raṃ vi­spho­ṭā­di­kā­ryaṃ pra­tya­kṣe­ṇa dṛ­śya­te­, ta­da­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā agner dā­hi­kā­śa­kti­pra­ti­pa­ttiḥ pra­tya­kṣa­pū­rvi­kā­rthā­pa­ttiḥ­. sāmānye '­nu­mi­te ta­da­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā vi­śe­ṣa­pra­ti­pa­tti­r a­nu­mā­na­pū­rvi­kā­rthā­pa­ttiḥ­. śabdena ca sāmānye '­va­ga­te ta­da­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā vi­śe­ṣa­pra­ti­pa­ttiḥ śa­bda­pū­rvi­kā­rthā­pa­ttiḥ­. u­pa­mā­ne­na vi­śi­ṣṭa­go­pra­ti­pa­ttau ta­da­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā vā­ha­do­hā­di­sā­ma­rthya­pra­ti­pa­tti­r u­pa­mā­na­pū­rvi­kā­rthā­pa­ttiḥ­. rū­pa­jñā­nā­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā cakṣuṣi pra­ti­pa­nne ta­da­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā jñā­na­ja­na­na­śa­kti­pra­ti­pa­tti­r a­rthā­pa­tti­pū­rvi­kā­rthā­pa­ttiḥ­. jīvataḥ puṃso gṛhe '­bhā­vā­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā ba­hi­rbhā­va­pra­ti­pa­tti­r a­bhā­va­pū­rvi­kā­rthā­pa­tti­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">tasyāḥ pra­mā­ṇā­nta­ra­tva­kha­ṇḍa­na­m</ab><p n="a_1234 b_YA_42­8­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­8­,10~</span>atrāhuḥ — saṃ­yo­ga­vi­śe­ṣo 'gner dāhikā śaktiḥ, sā ca pra­tya­kṣe­ṇai­va gṛ­hya­te­. ta­trā­rthā­pa­tti­r a­na­rthi­kā­. a­nu­mā­na­pū­rvi­kā cā­rthā­pa­ttiḥ prāg eva ni­ra­stā­, ta­dva­to­r e­vā­vi­nā­bhā­vo gṛhyate ity atra tadvataḥ śa­bdā­rtha­sa­ma­rtha­ne śa­bda­pū­rvi­kā­py a­yu­kto­pa­nya­stā­. u­pa­mā­na­syā­pra­mā­ṇā­nta­ra­tve ta­tpū­rvi­kā­py a­yu­ktā­. ta­thā­bhā­va­pū­rvi­kā­pi­, a­bhā­va­sya va­kṣya­mā­ṇa­nyā­ye­na pra­mā­ṇā­nta­ra­tvā­nu­pa­pa­tteḥ­.</p><p n="a_1235 b_YA_42­8­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­8­,15~</span>ba­hi­rbhā­va­pra­ti­pa­ttiḥ kuta iti cet, a­nu­mā­nā­t­. tathā hi — ba­hi­rde­śe tiṣṭhati de­va­da­tto­, jī­va­na­sa­mba­ndhi­tve sati gṛhe '­nu­pa­la­bhya­mā­na­tvā­t­, ta­da­nya­pa­ri­dṛ­ṣṭa­pu­ru­ṣa­va­t­. jī­va­na­sa­mba­ndhi­tvā­si­ddhau cā­rthā­pa­tti­r api na syāt, ta­thai­ka­tra sthitasya puṃso '­nya­trā­bhā­va­pra­ti­pā­di­kā­py a­rthā­pa­tti­r a­nu­mā­na­m eva. tathā hi — vi­vā­da­vi­ṣa­yāḥ sarve deśāḥ de­va­da­tta­śū­nyāḥ­, de­va­da­ttā­va­ṣṭa­bdha­de­śa­vya­ti­ri­kta­tvā­t­, ta­tsa­nni­hi­ta­de­śa­va­t­. de­va­da­ttā­va­ṣṭa­bdhā­ste deśāḥ, ta­tsa­nni­hi­ta­de­śa­vya­ti­ri­kta­de­śa­tvā­d iti pra­tya­nu­mā­na­m iti cet, nedaṃ sā­dhī­yaḥ­, ca­ndrā­di­de­śe­nā­nai­kā­nti­ka­tvā­d a­vi­saṃ­vā­di­va­ca­na­bā­dhi­ta­tvā­c ca. tathāyaṃ de­va­da­tto rā­tri­bho­jī­, di­vā­bho­ja­na­ra­sā­ya­nā­di­si­ddhi­ra­hi­ta­tve sati pī­na­tvā­d u­bha­ya­pra­ti­pa­nna­na­kta­bho­ji­va­t­. vi­śe­ṣa­ṇā­si­ddhau cā­rthā­pa­tte­r apy a­nu­pa­pa­ttiḥ­. ca­kṣu­ṣa­s ta­jjñā­na­ja­na­na­śa­kti­pra­ti­pa­tti­r a­nu­mi­tā­nu­mā­na­m­, kri­yā­tve­na ka­ra­ṇā­nu­mā­na­m­, ka­ra­ṇa­tve­na śa­ktya­nu­mā­na­m iti. nanu ca śaktiḥ kvacid api na pra­tya­kṣā­, tad uktam —</p><p n="a_1236 b_YA_42­9­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­9­,2~</span>"­śa­kta­yaḥ sa­rva­bhā­vā­nāṃ kā­ryā­rthā­pa­tti­go­ca­rāḥ­" iti. a­nu­mā­ne­nai­vā­vi­nā­bhā­va­si­ddhā­v a­na­va­sthā­pra­sa­ṅgaḥ­. tasmān na śa­kti­pra­ti­pa­tti­r ā­nu­mā­ni­kī­ti­. yady a­vi­nā­bhā­ve­na śaktir na gṛ­hya­te­, ta­dā­rthā­pa­ttyā­pi sā pi­śā­cā­di­va­t kathaṃ ga­mya­te­? yato 'nyathā no­pa­pa­dya­ta ity ukte, saty e­vo­pa­pa­dya­ta iti labhyate — ayam eva cā­vi­nā­bhā­vaḥ­, a­nva­ya­vya­ti­re­ka­rū­pa­tvā­t­. na hi evam u­pa­pa­ttya­na­va­ga­me '­nya­thā­nu­pa­pa­tti­r a­va­ga­ntuṃ śa­kya­te­. tad u­bha­yā­va­ga­me ca gṛhīto '­vi­nā­bhā­va iti.</p><ab type="head" resp="YA">śa­kti­sā­dhi­kā­rthā­pa­tti­r eveti ma­ta­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1237 b_YA_42­9­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­9­,9~</span>yatra sā­mā­nyā­kā­re­ṇā­py a­nva­ya­gra­ha­ṇaṃ nāsti, ta­trā­rthā­pa­ttiḥ pra­mā­ṇā­nta­ra­m iti cet, na; u­dā­ha­ra­ṇā­bhā­vā­t­. nanu śaktir e­vo­dā­ha­ra­ṇa­m­, na; śakteḥ saṃ­yo­gā­di­rū­pa­tve­na kvacit pra­tya­kṣa­tvā­t­. tathā hi — yady a­vya­ti­ri­ktā­gnyā­de­r dā­hā­di­śa­ktiḥ ta­dā­gnyā­di­pra­tya­kṣa­tvā­d eva ta­tpra­tya­kṣa­tva­m a­vya­ti­re­ka­vi­ro­dho vā. atha vya­ti­ri­ktā­, sā dā­hā­di­he­tu­r vā? na vā? yadi na hetuḥ, kathaṃ sā dāhād a­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā­va­ga­mya­te­? a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. atha ta­ddhe­tuḥ­, sā kiṃ ke­va­lā­? a­gnyā­di­sa­hi­tā vā? kevalā cet, nanv a­gnyā­dī­nā­m a­he­tu­tvaṃ syāt tataś ca vi­pa­rī­tai­va he­tu­ka­lpa­nā syāt. a­thā­gnyā­di­sa­hi­tā­, nanv evaṃ sa­ha­kā­ri­kā­ra­ṇa­m eva śaktiḥ, sa­ha­kā­ri­kā­ra­ṇaṃ ca sarvam a­tī­ndri­ya­m­. atha na sarvaṃ sa­ha­kā­ri­kā­ra­ṇaṃ śaktiḥ, kiṃ tu vi­śi­ṣṭa­m­. ko 'tra vi­śe­ṣaḥ­? yady a­ja­ha­dvṛ­tti­tva­m­, ta­dā­gni­tvā­di­sā­mā­nya­m au­ṣṇyā­di­gu­ṇo vā śaktiḥ. ca­ra­ma­tvaṃ vi­śe­ṣaḥ­. evam api saṃ­yo­gā­de­r anyā na śaktiḥ. kiṃ ca śa­kti­śa­bda­vā­cya­sa­ha­kā­ri­ṇaḥ śaktir asti vā? na vā? yadi nāsti, a­vya­ti­ri­ktā vā asti; ta­dā­gnyā­de­r apy anyā śaktir na vācyā, tu­lya­nyā­ya­tvā­t­. atha śakter apy anyāsti śaktiḥ, na tarhi ca­ra­ma­m eva sa­ha­kā­ri­śa­ktiḥ­, ca­ra­ma­sya ca­ra­mā­nta­rā­bhā­vā­t­. tasmād anyo 'nyaṃ kā­ra­kā­ṇāṃ sa­ha­kā­ri­bhā­va­va­c cha­kti­bhā­vo 'pi draṣṭavya iti.</p><ab type="head" resp="YA">pra­ti­ba­ndha­kā­di­nā­pi nā­ti­ri­kta­śa­kti­ka­lpa­nā</ab><p n="a_1238 b_YA_42­9­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 42­9­,25~</span>nanu ca ma­ntrā­di­pra­ti­ba­ndhā­d a­gni­saṃ­yo­ge saty api na dā­hā­di­kā­ryaṃ dṛ­śya­te­. tasmān na sā­mā­nya­saṃ­yo­gā­di­sa­ha­kā­ri­kā­ra­ṇaṃ śaktir iti ta­da­nya­śa­kti­pa­kṣe 'pi kasmān na dā­hā­di­kā­ryaṃ bha­va­ti­? śakteḥ pra­ti­ba­ddha­tvā­d iti cet, na; sā­mā­nyā­t — saṃ­yo­gā­di­śa­kti­pa­kṣe 'pi samānaḥ pra­ti­ba­ndhaḥ­.</p><p n="a_1239 b_YA_43­0­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­0­,9~</span>ta­tpra­ti­ba­ddha­tvaṃ tarhi śakteḥ kā­ryā­nya­thā­nu­pa­pa­tti­m a­nta­re­ṇa kathaṃ ga­mya­te­? na hi sarvasya dai­va­ma­nu­ṣya­sya ma­ntra­dhyā­nau­ṣa­dhi­pra­yo­ga­sya pra­ti­ba­ndha­ka­syā­bhā­vo sa­rva­vi­dā­dhya­kṣe­ṇa kvacid a­va­ga­ntuṃ śa­kya­te­. kiṃ ca ja­na­ka­tva­m api mukhyaṃ kā­ra­ṇa­sya sā­ka­lya­m­, tac cā­tī­ndri­ya­tvā­t na kvacid dṛṣṭam ity a­nu­mā­na­to 'pi na gṛ­hya­te­. tasmān mu­khya­kā­ra­ṇa­tvā­pra­ti­ba­ddha­śa­ktyoḥ pra­ti­pa­tti­r a­rthā­pa­tti­ta e­ve­ti­, na; tasyā api ke­va­la­vya­ti­re­kya­nu­mā­nā­d a­vya­ti­re­kā­t­. yatra hi sā­dhya­vi­śe­ṣe­ṇā­nva­ya­dṛ­ṣṭā­ntā­pra­si­ddhau vi­pa­kṣa­bā­dha­ka­pra­mā­ṇe­na vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­vaḥ sa­ma­rthya­te­, tatra vya­ti­re­kya­nu­mā­na­m u­kta­m­. asti cai­ta­drū­pa­m a­trā­pi­, tathā hi — yadi sa­rva­thā­py a­pra­ti­ba­ddha­śa­kti­ko 'gnir na syāt tadā dāhādi kāryaṃ na ku­ryā­t­; śa­kti­pra­ti­ba­ndha­kā­rya­ka­rtṛ­tva­yo­r vi­ro­dhā­t­. ma­ntrā­dya­nya­ta­me­nā­pi pra­ti­ba­ndhe kā­ryā­ka­rtṛ­tva­da­rśa­nā­d vi­ro­dhā­va­ga­maḥ­.</p><p n="a_1240 b_YA_43­0­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­0­,20~</span>śakteś ca yo­gya­tā­khyā­yā eva pra­ti­ba­ndho­, na tu ca­ra­mā­yāḥ­. kā­ra­ka­sā­ka­lyaṃ hi caramā śaktir na ca tasyāḥ pra­ti­ba­ndhaḥ sa­mbha­va­ti­, a­na­nta­ra­m eva kā­ryo­pa­pa­tteḥ­. a­nu­tpa­ttau vā na sā­ka­lya­m — pra­ti­ba­ndhā­bhā­vo 'pi hi kā­ra­ṇa­m­, sa ca pra­ti­ba­ndhe sati nāstīti kathaṃ sā­ka­lya­m­? tasmād yo­gya­tā­khyā­yā eva śakteḥ pra­ti­ba­ndhaḥ sa­mbha­va­ti­. tena ca kā­ryo­tpa­tte­r virodha iti kā­ryo­tpa­tti­r vya­ti­re­ka­ba­le­na pra­ti­ba­ndha­kā­bhā­vaṃ ga­ma­ya­ti­. ta­thai­ka­kā­ra­ka­vai­ka­lye 'pi kā­ryo­tpa­ttya­da­rśa­nā­t­, sāmastye sati kā­ra­ṇa­tvaṃ ga­mya­te­. ya­da­bhā­ve 'pi kāryam u­tpa­dya­te­, ta­tkā­ra­ṇa­m eva na bha­va­ti­. yac ca kāraṇaṃ ta­dvai­ka­lye 'pi kathaṃ kāryaṃ bha­ve­t­? ity ataḥ kā­ryo­tpa­tti­vya­ti­re­ka­ba­le­na sva­he­tu­sā­ma­styaṃ ga­ma­ya­ti­. tasmān na ke­va­la­vya­ti­re­ki­to '­rthā­pa­tti­r bhi­dya­te­, a­rthā­pa­ttiḥ ke­va­la­vya­ti­re­kī­ti saṃ­jñā­bhe­da­mā­tra­m­. a­nva­yā­bhā­vā­n na ta­dā­nu­mā­na­m iti cet, na ke­va­lā­nva­yi­no 'pi vya­ti­re­kā­bhā­ve­na pra­mā­ṇā­nta­ra­tva­pra­sa­ṅgā­t­.</p><p n="a_1241 b_YA_43­1­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­1­,7~</span>api cā­vi­nā­bha­va­ba­le­nā­rtha­pra­ti­pā­da­ka­tva­m a­nu­mā­na­la­kṣa­ṇa­m u­kta­m­. tena cā­rthā­pa­ttiḥ saṃ­gṛ­hī­tā­, kathaṃ pra­mā­ṇā­nta­ra­m­? a­nva­ya­dṛ­ṣṭā­ntā­bhā­va­s tv a­vā­nta­ra­vai­dha­rmya­mā­tra­m­, tā­va­tai­va pra­mā­ṇā­nta­ra­tve pra­tya­kṣā­di­bhe­dā­nā­m apy a­vā­nta­ra­vai­dha­rmya­m astīti pra­mā­ṇā­nta­ra­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. tasmād a­vi­nā­bhā­va­ba­le­nā­rtha­pra­ti­pā­da­ka­tvā­d a­rthā­pa­tti­r apy a­nu­mā­na­m iti sthi­ta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">sa­mbha­va­syā­py a­nu­mā­ne '­nta­rbhā­va­ka­tha­na­m</ab><p n="a_1242 b_YA_43­1­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­1­,13~</span>sambhavo 'py a­vi­nā­bhā­va­ba­le­nā­rtha­pra­ti­pā­da­ka­tvā­t­, a­nu­mā­na­m eva. dro­ṇa­pū­ra­ṇa­kṣa­ma­syā­ḍha­ka­pū­rṇa­kṣa­ma­tva­pra­ti­pa­ttiḥ sa­mbha­vaḥ­, sa­ha­srā­di­saṃ­khyā­vi­ṣa­ya­sya cai­ka­dvi­tryā­di­saṃ­khyā­vi­ṣa­ya­tva­pra­ti­pa­tti­ś ca. katham a­trā­vi­nā­bhā­vaḥ­? sva­lpa­sa­mā­hā­ra­rū­pa­tvā­t pra­bhū­ta­sya­, sva­lpā­bhā­ve pra­bhū­tā­nu­pa­pa­tte­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­bhā­va­sya tu triṣv apy a­nta­rbhā­vaḥ</ab><p n="a_1243 b_YA_43­1­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­1­,18~</span>a­bhā­va­sya tu triṣv api ya­thā­sa­mbha­va­m a­nta­rbhā­va­s tathā hi — kau­ra­vā­dī­nāṃ sa­dbhā­va­pra­ti­pa­tti­va­d a­bhā­va­pra­ti­pa­tti­r apy ā­ga­ma­bhā­vā­bhā­vā­nu­vi­dhā­yi­nī dṛ­śya­te­. tatra pra­mā­ṇā­nta­ra­ka­lpa­nā­nu­pa­pa­nnā­. ā­tmā­di­ṣu ca rū­pā­dya­bhā­va­pra­ti­pa­tti­ś cā­nu­mā­nā­t­. tathā ja­la­pha­lā­dī­nāṃ pātena gu­ru­tva­pra­ti­ba­ndha­kā­bhā­vo '­nu­mī­ya­te­. ta­thā­nu­pa­la­bdhi­pra­bhe­do­dā­ha­ra­ṇe­ṣv a­bhā­vā­nu­mā­naṃ dra­ṣṭa­vya­m­. bhū­ta­lā­di­ṣu gha­ṭā­bhā­va­pra­ti­pa­ttiḥ pra­tya­kṣā­t­, ka­ra­ta­lā­di­pra­ti­pa­tti­va­d a­kṣa­vyā­pā­ra­bhā­vā­bhā­vā­nu­vi­dhā­yi­tvā­t­.</p><p n="a_1244 b_YA_43­1­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­1­,24~</span>nanv anyatra ta­dbhā­va­bhā­vi­tvaṃ pa­rya­va­si­ta­m­, yasmād uktam —</p><lg n="a_1245"><l>"­gṛ­hī­tvā va­stu­sa­dbhā­vaṃ smṛtvā ca pra­ti­yo­gi­na­m | </l><l>mānasaṃ nā­sti­tā­jñā­naṃ jāyate '­kṣā­na­pe­kṣa­yā || "</l></lg><p n="a_1246 b_YA_43­1­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­1­,28~</span>va­stu­ga­ra­ha­ṇā­bhā­va­jñā­na­yo­r ā­śu­bhā­vi­tve­na kramo na la­kṣya­te­, vṛ­kṣā­di­ka­mpa­da­rśa­nā­ni­lā­nu­mā­na­yo­r i­ve­ti­, na; pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. va­stu­gra­ha­ṇā­d a­na­nta­raṃ nāstīty a­na­kṣa­jaṃ jñānaṃ bha­va­tī­ty atra na pramāṇaṃ kiṃcid asti. va­ca­na­mā­tre­ṇa rū­pā­di­pra­tya­kṣa­tva­pra­ti­ṣe­dho 'pi syāt, tatrāpy evaṃ śakyate vaktum — rū­pā­dī­nā­m ā­śra­ya­gra­ha­ṇe sa­ttā­rū­pa­tvā­di­gra­ha­ṇe vā­kṣa­vyā­pā­raḥ pa­rya­va­si­ta ity a­kṣā­na­pe­kṣa­m eva rū­pā­di­jñā­naṃ bha­va­tī­ti­. atha rū­pā­di­jñā­na­sya sākṣād a­kṣa­ja­tve 'pi bādhakaṃ nāsti, cakṣuṣā rūpaṃ pa­śyā­mī­tyā­di­pra­tī­te­ś cā­kṣa­ja­tva­m i­ṣṭa­m­, yady evam a­bhā­va­jñā­na­syā­py a­kṣa­ja­tve bādhakaṃ na kiṃcid asti; pra­tī­ti­r apy asti — ca­kṣu­ṣai­va paśyāmy atra ghaṭo nā­stī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">a­bhā­ve­na sa­he­ndri­ya­sya sa­mba­ndho­pa­pā­da­na­m</ab><p n="a_1247 b_YA_43­2­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­2­,14~</span>sa­mba­ndhā­bhā­vo 'tra bādhakaḥ iti cet, syād etat — sambaddhaṃ hi i­ndri­ya­m a­rtha­grā­ha­kaṃ bha­va­ti­, na cā­bhā­ve­na sa­he­ndri­ya­sya sambandhaḥ kaścid asti — na hy a­bhā­va­sya saṃyogaḥ sa­ma­vā­yo vāsti, ta­da­bhā­vā­t saṃ­yu­kta­sa­ma­vā­yā­da­yo 'pi na sa­mbha­va­nti­. tasmān nā­kṣa­ja­m a­bhā­va­jñā­na­m iti, naitad asti; sva­pa­ra­pa­kṣa­yo­r a­si­ddha­tvā­t­, tvatpakṣe tāvan na saṃyogaḥ sa­ma­vā­yo vā ka­sya­ci­d asti. ca­kṣu­rā­dī­nāṃ tu svārthaiḥ saha yo­gya­tā­khya eva sambandha iṣṭaḥ. sa cā­kṣa­jā­nu­bha­vā­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā­va­ga­mya­te­. a­kṣa­jā­nu­bha­va­ś ca bhū­ta­la­gha­ṭā­bhā­va­yo­r a­vi­śi­ṣṭa­s tena bhū­ta­la­syai­va gha­ṭā­bhā­va­syā­pī­ndri­ye­ṇa saha yo­gya­tā­khyaḥ sambandha siddha iti. matpakṣe 'pi saṃ­yu­kta­vi­śe­ṣa­ṇa­bhā­vā­di­r a­bhā­ve­ndri­ya­yoḥ sambandhaḥ pra­tya­kṣa­pa­ri­cche­de da­rśi­taḥ­. saṃ­yo­ga­sa­ma­vā­yā­di­ra­hi­ta­sya vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­vā­nu­pa­pa­tti­r iti cet, nāyaṃ ni­ya­ma­s tva­yā­bhyu­pa­ga­to­, nāpi mayā, ity ataḥ sva­ta­ntra­pra­sa­ṅga­sā­dha­na­yo­r apy a­nu­pa­pa­ttiḥ­. saṃ­yo­gā­di­sa­mba­ndhā­bhā­ve 'pi hi vi­śi­ṣṭa­pra­tya­ya­va­śe­na vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­va i­ṣya­te­, anyathā go­mā­ni­tyā­di­pra­tya­yo na syāt. go­ma­ta­s tarhi i­ndri­ye­ṇa saṃ­yo­ge­, vya­va­hi­te vi­pra­kṛ­ṣṭe 'pi gavi saṃ­yu­kta­vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­vā­d u­pa­la­bdhi­pra­sa­ṅga iti, nedaṃ sā­dhī­yaḥ­, kāryaṃ hi dṛṣṭvā kā­ra­ṇa­śa­kti­r ni­ścī­ya­te­, na ca ya­syai­ka­tra śaktir a­śa­kti­r vā, tasya sarvatra śaktir a­śa­kti­r veti nyāyo 'sti. na hi yathā ca­kṣu­ra­ṅgu­li­mā­tra­saṃ­yo­ge sati saṃ­yu­kta­sa­ma­vā­yā­di­sa­mba­ndhā­d rū­pa­tvā­di­jñā­naṃ bha­va­ti­, tathā ha­sta­śa­rī­ra­jñā­na­m a­pī­ti­. vi­ci­tra­śa­kta­yo hi pa­dā­rthāḥ­, ka­sya­ci­t kvacit śaktir iti.</p><ab type="head" resp="YA">vi­vi­kta­la­kṣa­ṇā­bhā­vā­n nābhāvaḥ pra­mā­ṇā­nta­ra­m</ab><p n="a_1248 b_YA_43­3­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­3­,2~</span>vi­vi­kta­la­kṣa­ṇā­bhā­vā­c ca nābhāvaḥ pra­mā­ṇā­nta­ra­m­. yathā hi — pra­tya­kṣā­nu­mā­nā­ga­mā­nā­m anyo '­nya­vya­va­cche­da­kaṃ la­kṣa­ṇa­m u­kta­m­, na ta­thā­bhā­va­sya pra­tya­kṣā­di­bhyo vyā­va­rta­kaṃ la­kṣa­ṇa­m asti.</p><ab type="head" resp="YA">bhā­ṭṭā­bhi­ma­ta­la­kṣa­ṇā­śaṃ­kā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1249 b_YA_43­3­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­3­,6~</span>na nāsti, yasmād uktam —</p><lg n="a_1250"><l>"­pra­mā­ṇa­pa­ñca­kaṃ yatra va­stu­rū­pe na jāyate | </l><l>va­stu­sa­ttā­va­bo­dhā­rthaṃ ta­trā­bhā­va­pra­mā­ṇa­tā || " iti.</l></lg><p n="a_1251" rend="justify">sa tarhi pra­mā­ṇa­pa­ñca­kā­bhā­vaḥ ke­nā­va­ga­mya­te­? yadi pra­me­yā­bhā­ve­na­, ta­de­ta­re­ta­rā­śra­ya­tva­pra­sa­ṅgaḥ — pra­me­yā­bhā­vo yāvan na siddhas tāvan na pra­mā­na­pa­ñca­kā­bhā­vaḥ si­dhya­ti­, yāvac ca na ta­tsi­ddhi­s tāvan na pra­me­yā­bhā­va­si­ddhi­r iti. pra­mā­ṇa­pa­ñca­kā­bhā­vo 'py anyena pra­mā­ṇa­pa­ñca­kā­bhā­ve­na pra­tī­ya­te­, so 'pi tarhi pra­mā­ṇa­pa­ñca­kā­bhā­vo 'yena pra­mā­ṇa­pa­ñca­kā­bhā­ve­na pra­ti­pa­tta­vyaḥ­, so 'py a­nye­ne­ty a­na­va­sthā­. a­the­ndri­ya­va­d ajñāta eva pra­mā­ṇa­pa­ñca­kā­bhā­vaḥ pra­me­yā­bhā­va­pa­ri­cche­da­ka i­ṣya­te­, na; ma­tta­mū­rcchā­dya­va­sthā­yā­m api pa­ri­cche­da­ka­tva­pra­sa­ṅgā­t­. va­stu­gra­ha­ṇa­pra­ti­yo­gi­smṛ­tya­pe­kṣa­tvā­d a­pra­sa­ṅga iti cet, na; a­nu­mā­nā­ga­mā­bhyā­m api de­śe­vi­śe­ṣa­mā­tra­gra­ha­ṇe tatra gha­ṭā­di­smṛ­tau ca ta­da­bhā­va­pra­tī­ti­pra­sa­ṅgā­t­. cakṣuṣā ca dūrād gṛ­hā­di­gra­ha­ṇe tatra sma­rya­mā­ṇā­nāṃ ma­ṇi­ra­tnau­ṣa­dhā­dī­nāṃ ra­sā­di­vi­śe­ṣā­ṇāṃ cā­bhā­va­ni­śca­ya­pra­sa­ṅgā­t­. tva­gi­ndri­ye­ṇā­py a­ndha­kā­re gṛ­hā­di­mā­tra­gra­ha­ṇe tatra satāṃ sma­rya­mā­ṇā­nāṃ dra­vya­vi­śe­ṣā­ṇāṃ cā­sa­ttva­ni­śca­ya­pra­sa­ṅgā­t­. de­śa­sa­nni­dhī­ndri­ya­vi­śe­ṣā­lo­kā­dya­pe­kṣa­ṇe ca pra­tya­kṣa­m e­vā­bhā­va­pa­ri­cche­da­ka­m astu, tāvatī hi sāmagrī pra­tya­kṣa­syai­va dṛṣṭā. ta­da­bhā­ve 'pi yadi li­ṅga­va­d a­bhā­va­sya sāmarthyaṃ kvacid u­pa­la­bdhaṃ syāt, tadā yuktaṃ tasya pra­mā­ṇā­nta­ra­tva­m­, tathā hi — yataḥ ku­ta­ści­t pra­mā­ṇā­d dhe­tvā­di­gra­ha­ṇe '­nu­mā­naṃ pra­va­rta­te­, tathā yataḥ ku­ta­ści­t pra­mā­ṇā­d bhū­ta­lā­di­gra­ha­ṇe­, yadi tatra dra­vya­vi­śe­ṣa­sya rū­pā­di­ci­śe­ṣa­sya cābhāvaḥ pra­tī­ye­ta­, syād a­bhā­va­sya pra­mā­ṇā­nta­ra­tva­m­, pṛ­tha­ksā­ma­rthyā­na­va­dhā­ra­ṇe hi pra­mā­ṇā­na­ta­ra­tve '­ti­pra­sa­ṅgaḥ syāt.</p><ab type="head" resp="YA">de­śā­nta­ra­stha­syā­bhā­va­jñā­naṃ smṛtiḥ</ab><p n="a_1252 b_YA_43­3­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­3­,28~</span>yac cā­tro­kta­m — "­bhū­ta­lā­di­kaṃ dṛṣṭvā de­śā­nta­raṃ gataḥ pra­ti­yo­gi­na­m apūrvaṃ yadā pa­śya­ti­, ta­da­bhā­vaṃ tadaiva pra­ti­pa­dya­te — ayaṃ pa­dā­rtha­s tatra pradeśe nā­stī­ti­"­, tad a­yu­kta­m­; pra­de­śo­pa­la­mbha­kā­la e­vā­bhā­va­syo­pa­la­bdha­tvā­t­. pra­ti­yo­gi­da­rśa­ne ca ta­tsaṃ­skā­ra­pra­ti­bo­dhā­t smṛtir eva bha­va­ti­. na hi kathaṃ jā­nā­sī­ty a­nu­yu­ktaḥ pra­mā­ṇa­pa­ñca­kā­bhā­ve­na jā­nā­mī­ty a­bhi­dha­tte­, kiṃ tarhi? smarāmy aham — nāyaṃ ta­trā­sī­d iti. nāyaṃ dṛṣṭas tadeti cā­nu­smṛ­tiḥ — "nāyaṃ dṛ­ṣṭaḥ­"­, "­a­syā­bhā­vo dṛṣṭaḥ" ity eko 'rthaḥ, tathā hi — pra­de­śa­mā­tra­smṛ­tau pra­ti­yo­gi­da­rśa­ne 'pi sandeha eva bhavati — dṛṣṭa evāsau deśaḥ, kiṃ tu ayaṃ mayā na ni­rī­kṣi­taḥ — kiṃ ta­trā­sti­? nā­stī­ti­?</p><ab type="head" resp="YA">pra­ti­yo­gi­vi­vi­kta­va­stu­gra­ha­ṇā­pe­kṣa­tā­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1253 b_YA_43­4­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­4­,9~</span>syād etat — pra­ti­yo­gi­vi­vi­kta­va­stu­gra­ha­ṇa­m a­pe­kṣyā­bhā­vaḥ pramāṇaṃ bhavaty ataḥ pra­ti­yo­gi­vi­vi­kta­tvā­pra­tī­tau va­stu­mā­tra­gra­ha­ṇe 'py a­bhā­va­ni­śca­ya­s tatra na bha­va­tī­ti­, sa tarhi vivekaḥ kena gṛ­hya­te­? yadi pra­tya­kṣe­ṇa­, tataḥ kathaṃ pra­tya­kṣe­nā­bhā­vo na gṛ­hya­te­? vi­ve­ka­syā­bhā­va­la­kṣa­ṇa­tvā­t­. a­bhā­ve­nai­va grahaṇe tv i­ta­re­ta­rā­śra­ya­pra­sa­ṅgaḥ­. tathā hi — yāvan na vi­ve­ka­gra­ha­ṇaṃ tāvan nābhāvaḥ pra­mā­ṇa­m­, yāvan nābhāvaḥ pramāṇaṃ tāvan na vi­ve­ka­gra­ha­ṇa­m iti.</p><p n="a_1254 b_YA_43­4­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­4­,15~</span>ni­rvi­ka­lpa­ka­pra­tya­kṣe­ṇā­bhā­va­gra­ha­ṇa­m i­ṣya­te­, sa­vi­ka­lpa­ke­na ko '­pa­rā­dhaḥ kṛto, yatas tena grahaṇaṃ ne­ṣya­te­? pra­ti­yo­gi­jñā­naṃ vinā na yuktaṃ sa­vi­ka­lpa­ka­m iti cet, sa­tya­m­; tathāpi ni­rvi­ka­lpa­ke­nā­śe­ṣā­bhā­va­gra­ha­ṇe sati paścād yadā yasya pra­ti­yo­gi­smṛ­tyā­di­sa­ha­kā­rī sa­mpa­dya­te­, tadā tasya sa­vi­ka­lpa­kaṃ grahaṇaṃ bhavaty e­ve­ti­.</p><p n="a_1255 b_YA_43­4­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­4­,19~</span>de­śā­nta­re tarhi paścād a­pū­rva­pra­ti­yo­gi­gra­ha­ṇe kathaṃ ta­da­bhā­va­syā­sa­nni­hi­ta­de­śa­sya sa­vi­ka­lpa­kaṃ pra­tya­kṣa­m­? smṛtir api na yuktā, ta­tsa­mba­ndha­tve­na prā­ga­na­nu­bhū­ta­tvā­t — na hi śuddhaṃ gāṃ dṛ­ṣṭvā­nya­tra ta­tsvā­mi­naṃ paśyann asya gām ahaṃ dṛ­ṣṭa­vā­n iti smartum a­rha­tī­ti­, na; mā­na­sa­pra­tya­kṣe­ṇa ta­tsa­mba­ndhi­tve­nā­bhā­va­sya prāg eva gṛ­hī­ta­tvā­t­. etac ca vi­śi­ṣṭa­smṛ­tya­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā­va­ga­mya­te­, vyā­pti­gra­ha­ṇa­va­d e­ta­smā­t ta­da­dhi­kaṃ sthūlam i­tyā­di­gra­ha­ṇā­c ca. atha vā paścād e­vā­bhā­va­sya ta­tsa­mba­ndhi­tvaṃ gṛ­hṇā­ti­. na ca ta­da­bhā­va­sya ta­dā­nī­m a­sa­nni­hi­ta­tve­nā­pra­tya­kṣa­tva­m­, pra­ti­yo­gi­sa­mī­pe 'pi ta­da­bhā­va­sya sa­ttvā­t­, go­tvā­di­va­d bhe­dā­bhā­vā­c ca. tataś ca yathā gotvaṃ pūrvaṃ pi­ṇḍā­nta­rā­vi­śi­ṣṭa­m eva dṛṣṭvā paścāt pi­ṇḍā­nta­re ta­dvi­śi­ṣṭaṃ dṛṣṭvā pra­tha­ma­pi­ṇḍe 'pi ta­dvi­śi­ṣṭa­tve­nā­nu­sma­ra­ti — etad sārūpyaṃ ta­trā­ha­ma­drā­kṣa­m iti, tathā pra­ti­yo­gya­va­cche­de­na ta­tsa­mī­pa­sthaṃ ta­da­bhā­vaṃ gṛ­hī­tvā­nya­tro­pa­la­bdha­m api ta­da­va­cche­de­nai­vā­nu­sma­ra­ti — ayaṃ pa­dā­rtha­s tatra nāsīd iti. tasmān nābhāvaḥ pramāṇaṃ pṛthag a­stī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ai­ti­hya­sya pra­mā­ṇā­nta­ra­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1256 b_YA_43­5­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­5­,8~</span>a­ni­rdi­ṣṭa­pra­va­ktṛ­kaṃ pra­vā­da­pā­ra­mpa­rya­m aitihyaṃ pramāṇaṃ kaiścid i­ṣṭa­m­, yatheha vaṭe yakṣaḥ pra­ti­va­sa­tī­ti­. tac ca yady a­vi­ta­tha­m­, tadā śabde '­nta­rbhū­ta­m­. yadi nāma pra­yo­ja­nā­bhā­vā­d ā­pta­ni­rde­śo 'tra nāsti, nai­tā­va­tā­sya śa­bda­rū­pa­tā ni­va­rta­ta iti.</p><ab type="head" resp="YA">ceṣṭāyāḥ pra­mā­ṇā­nta­ra­tva­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1257 b_YA_43­5­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­5­,12~</span>anye tu ceṣṭākhyaṃ pra­mā­ṇa­m i­ccha­nti­. kā punar iyaṃ ce­ṣṭe­ti­? pra­ya­tna­ja­ni­tā śa­rī­ra­ta­da­va­ya­vā­nāṃ kriyā ceṣṭā. sā nā­ṭya­śā­stra­pra­si­ddha­sa­ma­ya­ba­le­na lo­ka­kṛ­ta­sa­ma­ya­ba­le­na ca pu­ru­ṣā­bhi­prā­ya­vi­śe­ṣa­m a­rtha­vi­śe­ṣaṃ ca pra­ti­pā­da­ya­ntī pra­mā­ṇa­m i­ṣya­te­. tathā cā­ga­mā­n na bhi­dya­te­, ta­lla­kṣa­ṇa­yo­gi­tvā­t­. a­śa­bdā­tma­ka­tve na pra­mā­ṇā­nta­ra­tve li­pya­kṣa­rā­ṇā­m api pra­mā­ṇā­nta­ra­tva­pra­sa­ṅgaḥ­, sa­mā­na­nyā­ya­tvā­t­. a­vi­nā­bhā­vi­tve­na pra­ya­tnā­di­pra­ti­pā­da­ka­tve tv a­nu­mā­na­tvaṃ ceṣṭāyā dra­ṣṭa­vya­m iti. tad evaṃ vya­va­sthi­ta­m etat — "trīṇy eva pra­mā­ṇā­ni­"­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­mā­ṇā­nāṃ pra­yo­ja­na­m</ab><p n="a_1258 b_YA_43­5­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­5­,20~</span>tataḥ kiṃ? na hy e­tā­va­tai­vā­pa­va­rga­si­ddhiḥ­. pramāṇaiḥ khalu ka­sya­ci­d vastuno he­ya­syo­pā­de­ya­sya vā ta­tsā­dha­na­sya vā­dhi­ga­mā­n niḥ­śre­ya­sa­m i­ṣya­te­. tac ca kecit pra­dhā­nā­di­kaṃ ma­nya­nte­. apare nai­rā­tmyā­di­ka­m ity e­va­mā­di­vi­pra­ti­pa­tteḥ sa­ndi­hā­naḥ pra­śna­ya­ti — kiṃ punar ebhiḥ pramāṇaiḥ pra­mā­ta­vya­m iti? ucyate — pra­me­ya­m­. pra­dhā­nā­de­s tu pra­mā­ṇa­vi­ṣa­ya­tva­m eva nāsty atas ta­dvi­ṣa­yaṃ jñānaṃ bhrā­nta­tvā­n na niḥ­śre­ya­sa­sā­dha­na­m­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­me­ya­pa­dā­rtha­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1259 b_YA_43­6­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­6­,10~</span>kiṃ la­kṣa­ṇa­m iti pra­śnā­nu­pa­pa­ttiḥ­, pra­mā­vi­ṣa­yaḥ pra­me­ya­m ity u­kta­tvā­t­, na; pra­me­ya­vi­śe­ṣa­vi­ṣa­ya­tvā­t pra­śna­sya­. da­ṇḍa­ka­sū­tre pra­me­ya­pa­de­na ya­syo­dde­śaḥ kṛtas ta­sye­dā­nīṃ lakṣaṇaṃ va­kta­vya­m­. tad ucyate — ya­dvi­ṣa­yaṃ ta­ttva­jñā­na­m a­nya­jñā­nā­nu­pa­yo­gi­tve­nai­va niḥ­śre­ya­sā­ṅgaṃ bha­va­ti­, mi­thyā­jñā­naṃ ca saṃsāraṃ pra­ta­no­ti­, tat pra­me­ya­m­. tad eva tattvato jñātavyaṃ sarvadā bhā­vi­ta­vyaṃ ca. na tu kī­ṭa­saṃ­khyā­dy api pra­me­ya­m­, teṣāṃ jñānasya niḥ­śre­ya­sā­nu­pa­yo­gi­tvā­t­. tac ca­tu­rvi­dha­m — 1. he­ya­m­, 2. tasya ni­rva­rta­ka­m­, 3. hānam ā­tya­nti­ka­m­, 4. ta­syo­pā­ya iti.</p><ab type="head" resp="YA">dvā­da­śa­vi­dhaṃ pra­me­ya­m</ab><p n="a_1260 b_YA_43­7­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­7­,2~</span>nanu ca dvā­da­śa­dhā sūtre prameyaṃ vi­bha­kta­m­, tathā ca — "­ā­tme­ndri­ya­śa­rī­re­ndri­yā­rtha­bu­ddhi­ma­naḥ­pra­vṛ­tti­do­ṣa­pre­tya­bhā­va­pha­la­duḥ­khā­pa­va­rgā­s tu pra­me­yaṃ­" iti sū­tra­m­. tuśabdo vi­śe­ṣa­ṇe asty anyad api pra­me­ya­m­, kiṃ tv ayaṃ vi­śi­ṣṭa­pra­me­ya­sya nirdeśa ity arthaḥ. tasya la­kṣa­ṇa­to 'pi dvā­da­śa­vi­dha­tvaṃ ga­mya­te­, dvā­da­śā­nāṃ la­kṣa­ṇā­bhi­dhā­nā­t­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(1)</span> ātmā</ab><p n="a_1261 b_YA_43­7­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­7­,8~</span>ta­trā­tma­la­kṣa­ṇa­m — "­i­cchā­dve­ṣa­pra­ya­tna­su­kha­duḥ­kha­jñā­nā­dy ā­tma­li­ṅga­m­" iti. yathā vā i­cchā­dī­nā­m ā­tma­li­ṅga­tva­m­, ta­tho­tta­ra­tra va­kṣyā­maḥ­. liṅgam api ta­lla­kṣa­ṇaṃ bha­va­ti­, a­sā­dhā­ra­ṇa­tvā­t­. mu­ktā­tma­nā­m a­vyā­pa­ka­tvā­d a­la­kṣa­ṇa­m iti cet, na; prāg eva vi­cā­ri­ta­tvā­t­. dra­vya­kri­yā­va­ttva­va­d i­cchā­de­r apy a­vyā­pa­ka­tvaṃ dūṣaṇaṃ yathā bha­va­ti­, yathā na bhavati ca, tathā prāg eva vi­cā­ri­ta­m­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(2)</span> śa­rī­ra­m</ab><p n="a_1262 b_YA_43­7­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­7­,14~</span>"­ce­ṣṭe­ndri­yā­rthā­śra­yaḥ śa­rī­ra­m­"­. kri­yā­vi­śe­ṣe ce­ṣṭā­śa­bdo loke 'pi rūḍho '­dhā­va­ti­'­, '­la­ṅgha­te­' — i­tyā­di­va­t­. sā ceṣṭā ya­trā­ntyā­va­ya­vi­ni sa­ma­ve­tā ta­ccha­rī­ra­m­. i­ndri­yā­śra­ya­tvaṃ ne­ndri­ya­sa­ma­vā­yi­tva­m­, kiṃ tu ta­du­pa­ghā­tā­nu­gra­hā­bhyā­m i­ndri­yā­ṇāṃ ta­thā­bhā­va­s te­ne­ndri­yā­śra­ya­tvaṃ śa­rī­ra­sya­. a­rthā­śra­ya­tva­m api — tasmin saty eva ta­da­va­cchi­nne cā­tma­pra­de­śe sarve 'rthāḥ su­kha­duḥ­khā­di­kaṃ ja­na­ya­tī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(3)</span> i­ndri­yā­ṇi­, teṣāṃ vi­ṣa­ya­grā­ha­ka­tva­vya­va­sthā ca</ab><p n="a_1263 b_YA_43­7­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­7­,21~</span>"­ghrā­ṇa­ra­sa­na­ca­kṣuḥ­tva­kśro­trā­ṇī­ndri­yā­ṇi bhū­te­bhyaḥ­" iti. vi­śe­ṣo­dde­śā­rthaṃ vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇā­rthaṃ ca sū­tra­m­, sā­mā­nya­la­kṣa­ṇaṃ tu no­kta­m­; pa­ri­bhā­ṣā­to '­pī­ndri­ya­śa­bda­pra­vṛ­tteḥ svayaṃ vo­hya­m­. tatra jighraty a­ne­ne­ti ghrā­ṇa­m­, ra­sa­ya­ty a­ne­ne­ti ra­sa­na­m­, caṣṭe '­ne­ne­ti cakṣuḥ, spṛśaty a­ne­ne­ti spa­rśa­na­m­. tac ca sthā­na­ni­mi­tta­tvā­t tvag ity u­pa­ca­rya­te vya­va­hā­rā­rtha­m­, śṛṇoty a­ne­ne­ti śro­tra­m­. evaṃ cātra vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇā­rthā­ni pa­ñca­sū­trā­ṇi­, vi­śe­ṣo­dde­śā­rthaṃ caikam iti ṣaṭsūtrī dra­ṣṭa­vyā­.</p><p n="a_1264 b_YA_43­8­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­8­,1~</span>bhūtebhyaḥ ity ā­haṃ­kā­ri­ka­tva­pra­ti­ṣe­dhā­rtha­m­. a­haṃ­kā­ro 'pi bhū­ta­śa­bda­vā­cya­s tasya ca tri­gu­ṇa­tvā­d ba­hu­va­ca­na­m apīty ā­śa­ṅkyā­ha — "­pṛ­thi­vyā­s tejo vāyur ā­kā­śa­m iti bhū­tā­ni­"­. tatra ca­tu­rṇā­m i­ndri­ya­kā­ra­ṇa­tva­m­, ā­kā­śa­sya tu vi­śi­ṣṭa­pra­de­śa­sye­ndri­ya­sva­bhā­va­tva­jñā­pa­nā­rtha­m iti tattvam u­pa­ca­rya­te­. yad vā ka­rṇa­śa­ṣku­lī­saṃ­yo­gā­pe­kṣa­yā ka­ra­ṇa­tva­m­, tena bhūtebhya iti ni­mi­tta­pa­ñca­mī na vi­ru­dhya­te­. na hy e­ka­pra­kṛ­ti­tve vya­va­sthi­ta­vi­ṣa­ya­tva­m u­pa­pā­da­yi­tuṃ śa­kya­te­; dṛ­ṣṭā­ntā­bhā­vā­t­. nā­nā­pra­kṛ­ti­tve tu pra­dī­pā­di­dṛ­ṣṭā­ntaḥ prāg uktas tasmād bhau­ti­kā­ni pa­ñca­bā­hye­ndri­yā­ṇi­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(4)</span> arthāḥ</ab><p n="a_1265 b_YA_43­8­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­8­,10~</span>"­ga­ndha­ra­sa­rū­pa­spa­rśa­śa­bdāḥ pṛ­thi­vyā­di­gu­ṇā­s ta­da­rthāḥ­"­. ta­da­rtha­tva­m e­vā­trā­rthā­nāṃ la­kṣa­ṇa­m­. pṛ­thi­vyā­da­ya­ś ca guṇāś cety arthānāṃ vi­bhā­gaḥ­. sa­rva­syā­śri­ta­sya vi­śe­ṣa­ṇa­sya cātra gu­ṇa­gra­ha­ṇe­na saṃ­gra­haḥ­. tataś ca bhāvo 'bhāvo vā yaḥ kaścid i­ndri­ya­vi­ṣa­yaḥ­, sa sarvo 'py artha iti. dehasya ca ce­ṣṭā­dyā­śra­ya­tve­na bho­gā­ya­ta­na­tve­na śa­rī­ra­tva­m i­ndri­ya­vi­ṣa­ya­tve­na cārthatvaṃ dra­ṣṭa­vya­m­.</p><ab type="head" resp="YA">ga­ndhā­dī­nāṃ pṛ­tha­ggra­ha­ṇa­pra­yo­ja­na­m</ab><p n="a_1266 b_YA_43­9­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­9­,4~</span>ga­ndhā­dī­nāṃ tu pṛ­tha­gva­ca­naṃ prā­dhā­nye­na do­ṣa­ni­mi­tta­tva­jñā­pa­nā­rtha­m­. yathā hi­ga­ndhā­dī­nā­m e­kai­ka­śo 'pi do­ṣa­ni­mi­tta­tva­m­, na ta­thā­nye­ṣāṃ dra­vya­gu­ṇā­dī­nāṃ ga­ndhā­dyu­pa­kṛ­tā­nāṃ do­ṣa­ja­na­ne sā­ma­rthya­m asti. tathā hi — ga­ndho­pa­kṛ­te­ṣu pu­ṣpa­vṛ­kṣā­di­ṣu rā­ga­dve­ṣā­da­yaḥ­, ra­so­pa­kṛ­te­ṣv ā­hā­ra­vi­śe­ṣe­ṣu rū­po­pa­kṛ­te­ṣu nṛ­tya­sta­na­ma­ha­ttva­ke­śa­ba­hu­tvā­di­ṣu­, spa­rśo­pa­kṛ­te­ṣu śa­ya­nā­di­ṣu­, śa­bdo­pa­kṛ­te­ṣu vaṃ­śā­di­ṣu­, ra­tyā­dī­nāṃ ca pa­ñco­pa­kṛ­ta­tvaṃ ca­tu­sra­ya­dva­yo­pa­kṛ­ta­tvaṃ vā ya­thā­sa­mbha­vaṃ dra­ṣṭa­vya­m­. ta­the­ṣṭa­vi­yo­gā­de­r a­bhā­va­syā­pi smṛ­tyā­ro­pi­ta­rū­pā­dyu­pa­la­kṣi­ta­sya do­ṣa­ni­mi­tta­tva­m iti. evaṃ ca "­do­ṣa­ni­mi­ttaṃ rū­pā­da­yo viṣayāḥ sa­ṅka­lpa­kṛ­tāḥ­"­, "­ta­nni­mi­ttaṃ tv a­va­ya­vya­bhi­mā­naḥ­" ity etayoḥ sū­tra­yo­r apy a­vi­ro­dha iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(5)</span> buddhiḥ</ab><p n="a_1267 b_YA_43­9­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­9­,14~</span>"­bu­ddhi­r u­pa­la­bdhi­r jñānam ity a­na­rthā­nta­ra­m­"­. pra­dhā­na­syā­dyaḥ pa­ri­ṇā­mo buddhiḥ, puṃsaḥ pra­ti­bi­mbo­da­ya­la­kṣa­ṇo bhoga u­pa­la­bdhiḥ­, vi­ṣa­yā­kā­re­ṇa buddheḥ pa­ri­ṇā­mo jñānam — ity asya da­rśa­na­sya ni­rā­ka­ra­ṇā­rthaṃ paryāyo 'pi la­kṣa­ṇa­m u­kta­m­. pra­tī­tiḥ­, a­va­ga­maḥ­, vi­jñā­na­m — i­tyā­di­śa­bdā­nā­m api a­rtha­bhe­da­ka­lpa­nā­yāṃ kiṃ va­kta­vya­m­? tatrāpy etad e­vo­tta­ra­m — pa­ryā­ya­śa­bda eva ete iti. sā ceyaṃ buddhir do­ṣa­ni­mi­tte­bhyaḥ pra­saṃ­khyā­ne­na ni­va­rti­tā a­pa­va­rga­he­tuḥ­, a­ni­va­rti­tā ca saṃ­sā­ra­he­tu­r apy evaṃ jñā­ta­vyā­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(6)</span> manaḥ</ab><p n="a_1268 b_YA_43­9­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 43­9­,22~</span>"­yu­ga­pa­j jñā­nā­nu­tpa­tti­r manaso li­ṅga­m­"­. a­tī­ndri­ya­syā­nya­thā la­kṣa­yi­tu­m a­śa­kya­tvā­d ā­tma­va­n manaso 'pi liṅgaṃ la­kṣa­ṇa­m u­kta­m­. ghrā­ṇā­de­r api ga­ndhā­di­jñā­naṃ liṅgam eva la­kṣa­ṇa­m iti. ātmā tāvad vyā­pa­ka­tvā­t sarvair indriyaiḥ sa­mba­ddhaḥ­, i­ndri­yā­ṇy apy a­ni­dra­sya pre­kṣa­ṇā­dya­va­sa­re tais tair arthaiḥ sa­mba­ddhā­ni­, tathāpi ga­ndhā­di­jñā­nā­ni yu­ga­pa­n no­tpa­dya­nte­, vyā­sa­ṅga­da­rśa­nā­t­. tatra yasya sa­nni­dhe­r a­sa­nni­dhe­ś ca jñā­na­syo­tpa­tti­r a­nu­tpa­tti­ś ca, tan manaḥ. pra­yo­ga­ś cātra — ā­tme­ndri­yā­rthā­da­yaḥ kra­ma­saṃ­yo­gi­sa­ha­kā­rya­nta­rā­pe­kṣāḥ­, sa­nni­hi­tā­nā­m api kra­ma­kā­ryo­tpā­da­ka­tvā­d va­stro­pa­kṣi­pta­ci­tro­tpā­da­kā iva va­rṇa­kā­da­yo manaso liṅgam ity a­sa­mā­sā­bhi­dhā­nā­t li­ṅgā­nta­ra­m api sūtram — su­khā­da­yaḥ i­ndri­ya­pa­ri­cche­dyāḥ pra­tya­kṣa­saṃ­ve­dya­tvā­d rū­pā­di­va­t­. bā­hye­ndri­yā­ṇāṃ sā­ma­rthyā­nu­pa­la­bdheḥ su­khā­di­pa­ri­cche­da­kaṃ yad i­ndri­ya­m­, tan mana iti. smṛ­tya­nu­mā­nā­ga­ma­saṃ­śa­yā­di­jñā­nā­nāṃ ca ka­ra­ṇa­pū­rva­ka­tva­m i­ndri­ya­pū­rva­ka­tvaṃ vā sā­dhya­te­, jñā­na­tvā­c ca­kṣu­rā­di­ja­ni­ta­jñā­nā­di­va­t­. i­cchā­de­r api kri­yā­tvā­t ka­ra­ṇa­pū­rva­tva­si­ddhau pa­ri­śe­ṣā­n manaḥ siddhim i­ccha­ti­. yad vā­kṣa­ja­tva­m i­cchā­dī­nāṃ api sādhyam ātma vi­śe­ṣa­gu­ṇa­tve­na he­tu­nā­.</p><ab type="head" resp="YA">manasaḥ pṛ­tha­gu­kteḥ pra­yo­ja­na­m</ab><p n="a_1269 b_YA_44­0­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­0­,10~</span>yadi mano '­pī­ndri­yaṃ tataḥ kimarthaṃ pṛthag u­kta­m­? sa­rvā­rtha­tvā­bhau­ti­ka­tvā­di­vai­dha­rmyā­d ity eke. apare tu āha — ma­no­mū­la­tvā­t sa­rve­ndri­yā­ṇāṃ pra­vṛ­tteḥ­, ta­jja­yā­d eva sa­rve­ndri­ya­ja­ya­si­ddhi­r ato ma­no­ja­ye mu­mu­kṣu­ṇā­ti­ya­tnaḥ kartavya iti jñā­pa­nā­rthaṃ manaḥ pṛthag uktam iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(7)</span> pravṛttiḥ</ab><p n="a_1270 b_YA_44­0­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­0­,15~</span>"­pra­vṛ­tti­r vā­gbu­ddhi­śa­rī­rā­ra­mbhaḥ­"­. vāciko mānasaḥ kā­yi­ka­ś ca vyāpāraḥ pra­vṛ­tti­r ity arthaḥ. mano 'tra bu­ddhi­śa­bde­no­ktaṃ ka­ra­ṇa­vyu­tpa­ttyā­. sā ceyaṃ tri­vi­dhā­pi vi­hi­ta­pra­ti­ṣi­ddha­bhe­de­na dvi­vi­dhā­. pravṛtteḥ puṇyaṃ pāpaṃ pha­la­m­. ta­dbhe­da­ś ca sūkṣmaḥ pa­ri­saṃ­khyā­tuṃ na śa­kya­te­, sthūlaś ca dha­rma­śā­stre­ṣu darśita iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(8)</span> doṣāḥ</ab><p n="a_1271 b_YA_44­0­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­0­,20~</span>"­pra­va­rta­nā­la­kṣa­ṇā do­ṣāḥ­"­. vihite pra­ti­ṣi­ddhe ce puruṣaṃ pra­va­rta­ya­ntī­ti pra­va­rta­nā rā­ga­dve­ṣa­mo­hāḥ­. ta­lla­kṣa­ṇā­s ta­tsva­bhā­vā ity arthaḥ. anye tu va­rṇa­ya­nti — pra­va­rta­nā pra­vṛ­tti­he­tu­tvaṃ rā­gā­di­ga­to dharmaḥ sva­saṃ­ve­dya­s ta­lla­kṣa­ṇaṃ cihnaṃ ye­ṣā­m­, ta­tho­ktāḥ­. sa­rva­thā­pi rā­gā­da­ya eva doṣā u­cya­te­. "­ta­ttrai­rā­śyaṃ rā­ga­dve­ṣa­mo­hā­rthā­nta­ra­bhā­vā­t­" iti va­ca­nā­d ga­mya­te­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(9)</span> pre­tya­bhā­vaḥ</ab><p n="a_1272 b_YA_44­1­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­1­,2~</span>"­pu­na­ru­tpa­ttiḥ pre­tya­bhā­vaḥ­"­. pū­rvo­pā­ttaṃ śa­rī­rā­di­kaṃ hitvā punaḥ śa­rī­rā­dya­nta­ra­prā­pti­r ātmanaḥ pre­tya­bhā­vaḥ­, mṛtvā punar janmety arthaḥ. punar ity anādyā na ka­dā­ci­d ādyā yātmana utpattiḥ śa­rī­rā­di­sa­mba­ndha­vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇā­. sā sarvā punar bha­va­ti­, na ka­dā­ci­t pra­tha­me­ty arthaḥ, tasmād a­nā­di­r ayaṃ pre­tya­bhā­vaḥ­. pa­rya­va­sā­na­m apy a­pa­va­rgaṃ vināsya nāstīty e­ta­jñā­pa­nā­rthaṃ ja­nma­ma­ra­ṇa duḥ­khā­ti­śa­ya­bhā­va­nā­rthaṃ ca de­hā­kṣā­bhyāṃ pre­tya­bhā­vaḥ pṛthag u­pa­di­ṣṭaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­10­)</span> phalam</ab><p n="a_1273 b_YA_44­1­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­1­,9~</span>"­pra­vṛ­tti­do­ṣa­ja­ni­to 'rthaḥ pha­la­m­"­. pra­vṛ­tti­r doṣaś ca pū­rvo­ktā­s taiḥ kiṃcid vya­va­dhā­ne­na janito 'rthaḥ pra­yo­ja­naṃ pha­la­m­. dvividhaṃ hi pra­yo­ja­na­m — heyam u­pā­de­yaṃ ca. tatra heyaṃ mu­khya­gau­ṇa­bhe­da­bhi­nna­m a­ne­ka­pra­kā­raṃ duḥ­kha­m­. u­pā­de­yaṃ tv a­vi­du­ṣāṃ mu­khya­gau­ṇa­bhe­da­bhi­nnaṃ mu­kha­m­, viduṣāṃ tu sarvaṃ he­ya­m­, su­kha­syā­pi duḥ­kha­he­tu­tve­na pra­ti­pā­da­nā­t­. tathā ca "­sa­rva­duḥ­khaṃ vi­ve­ki­naḥ­" ity a­dhyā­tma­vi­daḥ­. tatra su­kha­duḥ­kha­yoḥ sva­ka­rmo­pā­rji­ta­tve­na sa­ma­tā­bhā­va­nā­rthaṃ phalaṃ duḥkhāt pṛthag u­pa­di­ṣṭa­m­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­11­)</span> duḥkham</ab><p n="a_1274 b_YA_44­1­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­1­,16~</span>"­bā­dha­nā­la­kṣa­ṇaṃ duḥ­kha­m­"­. bā­dha­nā­la­kṣa­ṇaṃ bā­dha­nā­sva­bhā­vaṃ mukhyaṃ duḥ­kha­m­, gau­ṇā­pe­kṣa­yā tu — bā­dha­nā­la­kṣa­ṇaṃ yasya śa­rī­rā­de­s tat ta­tho­kta­m­. bādhanā pīḍā santāpa ity arthaḥ.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(­12­)</span> a­pa­va­rgaḥ</ab><p n="a_1275 b_YA_44­1­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­1­,20~</span>"­ta­da­tya­nta­vi­mo­kṣo '­pa­va­rgaḥ­"­. tasmān mu­khya­gau­ṇa bhe­da­bhi­nnā­d duḥkhād a­tya­nta­vi­mo­kṣaḥ satataṃ vi­cchi­nna­tā­, ātmano '­pa­va­rga iti. tad evaṃ la­kṣa­ṇa­bhe­dā­d api dvā­da­śa­vi­dhaṃ pra­me­ya­m u­kta­m­, na tu ca­tu­rvi­dha­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">dvā­da­śa­vi­dha­pra­me­yā­śa­ṅkā­ni­ra­sa­na­m</ab><p n="a_1276 b_YA_44­1­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­1­,25~</span>sa­tya­m­, dvā­da­śa­vi­dha­m u­kta­m­, kiṃ tu ta­ddvā­da­śa­vi­dha­m api he­yā­di­rū­pe­na caturdhā bhā­vya­mā­naṃ niḥ­śre­ya­sa­ni­mi­ttaṃ bha­va­tī­ty ataś ca­tu­rvi­dha­m u­kta­m­. sū­tra­kā­ra­s tu nyā­ya­prā­ptaṃ cā­tu­rvi­dhya­m iti ma­nya­mā­naḥ sākṣān no­kta­vā­n­. na hi he­yā­di­rū­pā­ni­śca­ye śa­rī­rā­di­ṣv a­haṃ­kā­ra­ni­vṛ­tti­r vai­rā­gyo­tpā­da­na­dvā­re­ṇa ta­da­tya­nta­vi­mo­kṣo '­pa­va­rgaḥ sa­mbha­va­ti ca­tu­rva­rgā­nta­rbhū­ta­tvā­c ca dvā­da­śa­vi­dha­syā­pi­.</p><ab type="head" resp="YA">sūtre cā­tu­rvi­dhyā­na­bhi­dhā­na­ra­ha­sya­m</ab><p n="a_1277 b_YA_44­2­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­2­,5~</span>yady e­va­m­, cā­tu­rvi­dhya­m eva sū­tra­kṛ­tā kasmān no­kta­m­? na; pa­ra­ma­ta­ni­ṣe­dhā­rtha­tvā­t­.</p><p n="a_1278 b_YA_44­2­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­2­,6~</span>tatra sāṃkhyānāṃ matam — heyaṃ duḥkhaṃ ra­jo­vṛ­ttyā­tma­ka­m — "­dra­ṣṭṛ­dṛ­śya­yoḥ saṃyogo he­ya­he­tuḥ­"­, "tasya hetur a­vi­dyā­"­, "­ta­da­bhā­vā­t saṃ­yo­gā­bhā­vo hānaṃ taddṛśo kai­va­lya­m­"­, "­vi­ve­ka­khyā­ti­r a­vi­pla­vā hā­no­pā­yaḥ­" iti.</p><p n="a_1279 b_YA_44­2­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­2­,10~</span>śākyānāṃ ca — 1. duḥ­kha­m­, 2. sa­mu­da­yaḥ­, 3. vi­ro­dhaḥ­, 4. mārgākhyaṃ ca­tu­rā­rya­sa­tyaṃ jñānaṃ mu­ktya­rtha­m i­ṣṭa­m­. tatra 1. duḥkhaṃ saṃ­sā­ri­ṇaḥ skandhā — rū­pa­m­, saṃjñā, ve­da­nā­, vi­jñā­na­m­, saṃskāra iti pa­ñca­ska­ndhāḥ­. tatra "­bhū­ta­bhau­ti­ka­sa­mu­dā­yo rū­pa­m­" iti va­ca­nā­d ra­sā­di­r api rū­pa­ska­ndha u­cya­te­. yenārtho '­bhi­la­pya­te so '­bhi­lā­paḥ­, su­kha­duḥ­khā­di­r ve­da­nā­, bo­dhā­kā­ro vi­jñā­na­m­, śu­bhā­di­vā­sa­nā saṃskāra iti. eṣāṃ saṃ­sā­ri­tvaṃ duḥ­kha­sva­bhā­va­tvaṃ ca pra­pa­ñce­na śākyaiḥ sa­ma­rthi­taṃ gra­nthā­ti­gau­ra­va bhayān ne­ho­cya­te­. 2. tasya hetuḥ sa­mu­da­yaḥ — śa­rī­re­ndri­ya­sthā­nā­di­ṣv ā­tmā­tmī­yā­bhi­ni­ve­śa­jā­gra­ha­la­kṣa­ṇā tṛṣṇā pradhānaṃ nimittaṃ sa­mu­da­yaḥ­. 3. vi­tṛ­ṣṇa­sya hy a­vi­dyā­ka­rmā­dyu­pa­nī­te­ṣv api ra­ja­ta­rā­jyā­di­ṣv a­pra­vṛ­tteḥ sa­rva­duḥ­kha­hā­naṃ ni­ro­dhaḥ­. 4. ta­syo­pā­yo nai­rā­tmya­jñā­naṃ mārgaṃ iti. tad evaṃ pa­ra­ma­te 'pi he­yā­di­ca­tu­ṣṭa­ya­jñā­naṃ mu­kti­ni­mi­tta­m i­ṣṭa­m­. ta­nma­ta­ni­ṣe­dhā­rtha­m ā­tmā­di­bhe­do­pa­nyā­saḥ kṛtaḥ.</p><ab type="head" resp="YA">ā­tmā­di­jñā­na­kra­mo­pa­kā­raḥ</ab><p n="a_1280 b_YA_44­2­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­2­,22~</span>ta­trā­tma­jñā­ne sati pa­ra­lo­kā­kā­ṅkṣā bhā­va­ti­, nā­nya­the­ti — va­kṣyā­maḥ­. ta­dvya­ti­ri­kta­de­ha­jñā­ne ca ta­trā­tma­bu­ddhi­r ni­va­rta­te­, tatas tadarthaṃ hiṃ­sā­di­kaṃ na ka­ro­ti­. duḥ­khā­ya­ta­naṃ ca pra­ti­pa­dya ta­trā­gra­ho ni­va­rta­te­. satsv api do­ṣa­ni­mi­tte­ṣu i­ndri­yā­ṇā­m a­pra­vṛ­ttau na do­ṣo­tpa­tti­s ta­tpra­vṛ­ttau vāvaśyaṃ do­ṣo­tpa­tti­r ity evam i­ndri­ya­sva­rū­paṃ jñātvā ta­tpra­tyā­hā­rā­rthaṃ ya­ta­te­. ya­ta­mā­na­s ta­da­rthe­ṣu vi­pā­ka­pha­la­va­t pa­ri­ṇā­ma­duḥ­kha­he­tu­tve­nā­va­ga­te­ṣū­pā­de­ya­bu­ddhiṃ tyaktvā vairāgyaṃ bhā­va­ya­ti­. mi­thyā­ta­ttva­bu­ddhī­nāṃ ca saṃ­sā­rā­pa­va­rga­he­tu­tvaṃ jñātvā mi­thyā­bu­ddhīḥ pa­ri­saṃ­khyā­ne­na ti­ro­bhā­vya ta­ttva­bu­ddhi­m a­bhyā­se­na pu­ṣṇā­ti­. ma­na­sa­s tu pṛthak pa­ri­gra­he pra­yo­ja­naṃ prāg e­vo­kta­m­. pra­vṛ­ttī­ś ca dha­rmā­dha­rmā­di ja­na­na­dvā­re­ṇa duḥ­kha­mū­laṃ jñātvā pa­ri­ha­ra­ti­. "na pravṛttiḥ pra­ti­sa­ndhā­nā­ya kṣī­ṇa­kle­śa­sya­" ity evaṃ do­ṣa­sva­rū­paṃ jñātvā tatkṣaye '­ti­ya­tnaṃ ka­ro­ti­. pre­tya­bhā­va­pha­la­yoḥ pa­ri­jñā­ne pra­yo­ja­na­m u­kta­m­. duḥkhaṃ ca bhā­va­nā­rthaṃ jñā­ta­vya­m­. bra­hmā­di­sta­mbā­ntaṃ viśvaṃ sarvaṃ duḥ­khā­nu­vi­ddhaṃ jñātvā tatra vi­ra­jya­te­, vi­ṣā­nu­vi­ddha­ma­dhvā­di­ṣv iva. a­pa­va­rgaṃ cā­nu­tta­ma­m a­na­nta­m a­ti­ni­rma­laṃ sa­rva­duḥ­kho­pa­ra­maṃ jñātvā ta­da­rtha­m eva ya­ta­te­. tad evaṃ dvā­da­śa­pra­kā­re­ṣv api ta­ttva­jñā­na­bhā­va­nā co­pa­yu­jya­ta ity ato 'pi dvā­da­śa­dhā pra­me­ya­m u­kta­m­. sa­ṅkṣe­pa­bhā­va­nā­rthaṃ ca tasya cā­tu­rvi­dhya­m ucyate —</p><ab type="head" resp="YA">duḥ­kha­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1281 b_YA_44­3­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­3­,17~</span>tatra "heyaṃ duḥkham a­nā­ga­ta­m­"­. atītaṃ hi pra­hī­ṇa­tvā­n na he­ya­m­, va­rta­mā­na­m apy u­pa­bho­ga­prā­pta­tvā­d a­śa­kya­hā­na­m u­pa­bho­ge­na tu hī­ya­te­. ata eva ta­ttva­vi­do '­nā­ga­ta­m eva duḥkhaṃ ma­nya­nte­, na va­rta­mā­na­m­. na hi va­rta­mā­na­m ā­dhyā­tmi­kā­di duḥkhaṃ hiṃ­sā­di­ra­hi­te­na śuddhena mārgeṇa pa­ri­ha­rtuṃ śa­kya­te­, a­hiṃ­sā­di­kra­me­ṇa ca pa­ri­ha­ra­to '­na­nta­m e­vā­gā­mi­duḥ­khaṃ pa­ri­ha­ra­nti­. a­nā­ga­ta­duḥ­kha­pa­ri­hā­re ca viśiṣṭa e­vo­pā­yo 'sti, sa ca duḥ­kha­sū­tre pra­da­rśi­taḥ­, pra­da­rśa­yi­ṣya­te cā­gra­taḥ­. tasmād a­nā­ga­ta­m eva duḥkhaṃ hā­ta­vya­m­.</p><ab type="head" resp="YA">duḥ­kha­syai­ka­viṃ­śa­ti­bhe­dāḥ</ab><p n="a_1282 b_YA_44­3­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­3­,25~</span>tac ca duḥkham e­ka­viṃ­śa­ti­pra­kā­ra­m — śa­rī­raṃ­, ṣa­ḍi­ndri­yā­ṇi­, ṣa­ḍvi­ṣa­yāḥ­, ṣa­ḍbu­ddha­yaḥ­, sukhaṃ duḥkhaṃ ceti. viṣayā kathaṃ ṣad iti cet, ucyate — ghrā­ṇā­dī­nāṃ pañcānāṃ ga­ndhā­da­yaḥ pa­ñca­vi­ṣa­yāḥ prā­dhā­nye­no­ktāḥ­. ṣaṣṭham indriyaṃ manas tena saṃ­ve­dya­mā­no yaḥ sukhasya duḥkhyasya ca hetur bha­va­ti­, sa ṣaṣṭho vi­ṣa­yaḥ­. ko 'sau su­kha­duḥ­kha­ṣa­ḍbu­ddhi­vya­ti­ri­kta iti cet, smṛ­ti­sa­ṅka­lpau — ity eke, ni­drā­la­syā­di­r ity anye. kāmādeḥ svā­va­cchi­nnā­tma­pra­de­śe su­kha­duḥ­khā­di­ja­na­ka­tvaṃ vā ce­ṣṭe­ndri­yā­rthā­śra­ya­tvaṃ veti. i­ndri­yā­ṇi vi­ṣa­yā­s ta­dbu­ddha­ya­ś ca duḥ­kha­sā­dha­na­tve­nai­va duḥkham ity u­cya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">sukhasya duḥ­kha­rū­pa­tā­pra­kā­ra­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1283 b_YA_44­4­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­4­,5~</span>sukhaṃ tu duḥ­khā­nu­ṣa­ṅgā­d duḥ­kha­m­. a­vi­nā­bhā­va­tva­m a­nu­ṣa­ṅgā­rthaḥ — sukhaṃ bho­ktu­kā­mi­nā­va­śyaṃ duḥkhaṃ bho­kta­vya­m­. duḥkhaṃ ca ji­hā­sa­tā­va­śyaṃ sukhaṃ hā­ta­vya­m­, vi­ve­ka­hā­na­syā­śa­kya­tvā­d iti.</p><p n="a_1284 b_YA_44­4­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­4­,8~</span>anye tv āhuḥ — su­kha­duḥ­kha­yoḥ pa­ra­spa­raṃ ja­nya­ja­na­ka­bhā­vo 'sti, yathā hi kṣu­tpi­pā­sā­di­duḥ­khaṃ vinā a­nna­pā­nā­di­taḥ sukhaṃ na bha­va­tī­ti kṣu­dā­di­duḥ­kha­syā­pi su­kha­he­tu­tva­m­, tathā śa­rī­re­ndri­ya­vi­ṣa­ya­vi­śe­ṣe­ṣu sne­ha­su­khaṃ vinā ta­dvi­yo­ga­taḥ ta­dvi­ro­dhi saṃ­sa­rga­to vā duḥkhaṃ na bha­va­tī­ti su­kha­syā­pi duḥ­kha­sā­dha­na­tva­m­, tato vi­ṣa­yā­d a­rthā­nta­raṃ na vā­cya­m­.</p><p n="a_1285 b_YA_44­4­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­4­,13~</span>naitad asti, kha­ṅga­pra­hā­rā­di­bhyaḥ su­khā­bhā­ve 'pi duḥ­kho­tpa­tteḥ­. kiṃ ca yathā viṣayo '­nu­bhū­ya­mā­na eva duḥ­kha­he­tuḥ­, na tathā su­kha­m­, kiṃ tu su­khā­pa­ga­mā­t duḥkham a­nu­bhū­ya­te­. ata eva su­kha­prā­ptau duḥkhaṃ na bha­vi­ṣya­tī­ti sa­rva­saṃ­sā­ri­ṇāṃ bhrāntiḥ. vi­pā­ka­pha­lo­pa­bho­ga­su­kha­va­t sa­rva­syā­pi vi­ṣa­yo­pa­bho­ga­su­kha­sya pa­ri­ṇā­me '­ti­tī­vra­duḥ­kha­he­tu­tvā­t­. ataḥ sarveṣu su­kha­ta­tsā­dha­ne­ṣu ā­sa­kti­pra­ti­ṣe­dhā­rtha­m­, duḥ­kha­ta­tsā­dha­ne­ṣu dve­ṣa­pra­ti­ṣe­dhā­rthaṃ cobhayoḥ sa­ma­tā­bhā­va­nā­rtha­m­, sukham api duḥkham evety u­kta­m­. duḥkhaṃ bā­dha­nā­pī­ḍā­sa­ntā­pā­tma­kaṃ mukhyata eva duḥkham iti.</p><ab type="head" resp="YA">duḥ­kha­kā­ra­ṇa­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1286 b_YA_44­4­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­4­,21~</span>ta­syai­ka­viṃ­śa­ti­pra­kā­ra­syā­pi duḥkhasya ni­rva­rta­ka­m a­sā­dhā­ra­ṇaṃ kā­ra­ṇa­m — avidyā tṛṣṇe, dha­rmā­dha­rmā­v iti.</p><ab type="head" resp="YA">avidyā</ab><p n="a_1287 b_YA_44­4­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­4­,24~</span>tatra samyag a­dhyā­tma­vi­dbhiḥ pra­da­rśi­ta­syā­rtha­sya vi­pa­rī­ta­jñā­na­m a­vi­dyā­, ta­tsaṃ­skā­ro 'pi a­vi­dyai­vo­cya­te­. ā­tmā­na­m a­dhi­kṛ­tya yad vartate śa­rī­rā­di a­pa­va­rga paryantaṃ tad a­dhyā­tma­m­, tad ye tattvato vi­ve­ca­ya­nti­, te samyag a­dhyā­tma­vi­da­s taiḥ pra­da­rśi­ta­m —</p><lg n="a_1288"><l>" a­sthi­sthū­ṇaṃ snā­yu­yu­taṃ māṃ­sa­śo­ṇi­ta­le­pa­na­m | </l><l>ca­rmā­va­na­ddhaṃ du­rga­ndhi­pū­rṇaṃ mū­tra­pu­rī­ṣa­yoḥ || </l><l>ja­rā­śo­ka­sa­mā­vi­ṣṭaṃ ro­gā­ya­ta­na­mā­tu­ra­m | </l><l>ra­ja­sva­la­m anityaṃ ca bhū­tā­vā­sa­m imaṃ tyajet || "</l></lg><p n="a_1289" rend="justify">ity e­va­mā­di­. rā­gā­ndhā­nāṃ tu ta­dvi­pa­rī­ta­jñā­na­m —</p><lg n="a_1290"><l>a­mṛ­ta­sye­va kuṇḍāni su­khā­nā­m iva rāśayaḥ | </l><l>rater iva ni­dhā­nā­ni yoṣitaḥ kena nirmitāḥ || </l></lg><p n="a_1291" rend="justify">ity e­va­mā­di­. evam ā­tmā­di­ṣv a­pa­va­rgā­nte­ṣu rā­ga­dve­ṣa­mo­hai­r a­ndhī­kṛ­tā­nāṃ vi­pa­rī­ta­jñā­naṃ dra­ṣṭa­vya­m­. duḥ­kha­sū­tre ca kiṃcid u­dā­hṛ­taṃ tad i­hā­vi­dye­ty u­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">tṛṣṇā</ab><p n="a_1292 b_YA_44­5­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­5­,9~</span>"­pu­na­rbha­va­prā­rtha­nā tṛṣṇā" yathā vi­ṣa­saṃ­pṛ­kte­ṣv a­nna­pā­na­vi­śe­ṣe­ṣv a­saṃ­pṛ­ktā­dhya­va­sā­ye 'pi pa­ra­sve­ṣv a­pa­ra­svā­dhya­va­sā­ye 'pi vitṛṣṇo na pra­va­rta­te­. so '­pra­va­rta­mā­no nā­na­rthe­na yu­jya­te­. tṛ­ṣṇā­gra­sta­s tu jānann api pra­va­rta­te­. so '­na­rthe­nā­pi yu­jya­te­. tathā śa­rī­re­ndri­yā­di­ṣu ya­syā­gra­ho 'sti, sa ja­nmā­nta­ra­m api prā­rtha­ya­mā­naḥ tathā pra­va­rta­te­. yathāsau pu­na­rbha­vi­tuṃ kai­ri­ṣṭā­ni­ṣṭa­sthā­na­śa­rī­re­ndri­yā­di­bhi­r yu­jya­te­. vi­tṛ­ṣṇa­sya tu yadi kvacit ka­thaṃ­ci­n moho 'pi bha­va­ti­, tathāpy asau vai­tṛ­ṣṇyā­d a­pra­va­rta­mā­naḥ saṃsāraṃ nā­dhi­ga­ccha­tī­ty ataḥ tṛṣṇāpi duḥ­kha­kā­ra­ṇa­m­.</p><p n="a_1293 b_YA_44­5­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­5­,16~</span>avidyā tarhy a­sa­ma­rthe­ti cet, na; vi­tṛ­ṣṇa­syā­py a­vi­du­ṣo pra­va­rta­mā­na­syā­pi sa­rpā­di­duḥ­kha­pa­ri­hā­rā­sā­ma­rthya­va­d a­nya­trā­py a­sā­ma­rthyā­t­. na vitṛṣṇo 'pi niścalī sthātuṃ śaktaḥ, prā­ṇi­dha­rma­tvā­d ā­va­śya­ke 'pi karmaṇi vidvān vivecya hiṃ­sā­di­pa­ri­hā­ra­dvā­re­ṇa pra­va­rta­mā­no '­nā­ga­taṃ duḥkhaṃ na prā­pno­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">dha­rmā­dha­rma­yoḥ duḥ­kha­he­tu­tva­m</ab><p n="a_1294 b_YA_44­5­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­5­,21~</span>kiṃ ca duḥ­kha­sū­tro­kta­nyā­yā­t "teṣāṃ mohaḥ pā­pī­yā­n nā­mū­ḍha­sye­ta­ro­tpa­tteḥ­" iti sūtrāc ca niścitaṃ pradhānaṃ duḥ­kha­ni­mi­tta­m a­vi­dye­ti­. a­vi­dyā­tṛ­ṣṇa­yo­r ni­vṛ­ttā­v api śī­ta­vā­ta­dha­rma­sa­nni­pā­tā­di­bhyo duḥ­kho­tpa­tti­r dṛṣṭety ato dha­rmā­dha­rma­yo­r api duḥ­kha­kā­ra­ṇa­tvaṃ ni­ścī­ya­te­. nanu ca dharmaḥ su­kha­syā­sā­dhā­ra­ṇo hetuḥ, kathaṃ duḥkhasya kā­ra­ṇa­m iti? na, su­kha­syā­pi duḥ­kha­tve­no­kta­tvā­t­. yaś cāyaṃ śa­rī­re­ndri­ya­vi­ṣa­yā­di­sa­mpā­da­na­dvā­re­ṇa su­kha­he­tu­r dharmaḥ so 'tra duḥ­kha­kā­ra­ṇa­tve­no­kta­s tasya kiṃ­ci­dvya­va­dhā­ne­na mahato duḥkhasya he­tu­tvā­t­. yas tu śuddhair ī­śva­ra­bha­kti­yo­gā­ṅgā­di­sā­dha­nai­r a­kā­mi­ta­pha­lai­r janitaḥ ta­ttva­jñā­na­śa­ma­sa­nto­ṣa­su­kha­he­tuḥ­, sa na duḥkhasya vya­va­dhā­ne­nā­pi hetur niḥ­śre­ya­sa­he­tu­r e­vā­sau­. tathā ca ta­da­rtha­m — "­ya­ma­ni­ya­mā­bhyā­m ā­tma­saṃ­skā­ro yogāc cā­dhyā­tma­vi­dyu­pā­yaiḥ­" ity u­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">hā­na­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1295 b_YA_44­6­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­6­,7~</span>hānaṃ duḥ­kha­vi­cche­daḥ­. dha­rmā­dha­rmā­rtha­kā­ma­vai­dya­śā­strai­r u­ktā­nā­m u­pā­yā­nā­m a­nu­ṣṭhā­ne 'py ā­dhyā­tmi­kā­di­duḥ­kha­vi­cche­dā­khyaṃ hānaṃ bha­va­tī­ti ta­dvya­va­cche­dā­rtha­m ā­tya­nti­ka­gra­ha­ṇa­m­, na hi bra­hma­lo­kā­di­prā­pta­syā­py ā­tya­nti­kaṃ duḥ­kha­hā­na­m asti, dha­rma­kṣa­yā­d ā­vṛ­tti­śra­va­ṇā­t­, anyo '­nyā­bhi­bha­va­vyā­ghā­tā­di­śra­va­ṇā­c ca. a­pa­va­rga­prā­pta­sya tu duḥ­kha­he­to­r a­vi­dyā­tṛ­ṣṇā­de­r a­tya­nto­cche­dā­n na ka­dā­ci­t ka­thaṃ­ci­d duḥ­kha­sa­mba­ndha iti.</p><ab type="head" resp="YA">hā­na­syo­pā­yaḥ</ab><p n="a_1296 b_YA_44­6­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­6­,13~</span>ta­syā­tya­nti­ka­duḥ­kha­hā­na­syo­pā­yaḥ ta­ttva­jñā­na­m­. ta­du­pā­ya­tve cokta eva nyāyo duḥ­kha­sū­tre­. kiṃ viṣayaṃ ta­ttva­jñā­na­m a­pa­va­rga­ni­mi­tta­m­? ā­tma­vi­ṣa­ya­m­. nanu dvādaśa pra­me­ya­vi­ṣa­ya­m u­kta­m­, sa­tya­m­; kiṃ tv ātmanaḥ prā­dhā­nya­jñā­pa­nā­rtha­m ā­tma­vi­ṣa­ya­m ity u­kta­m­. ata evādau sa ni­rdi­ṣṭaḥ­?</p><ab type="head" resp="YA">ā­tma­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1297 b_YA_44­6­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­6­,18~</span>sa ca ni­tya­vyā­pa­kā­ca­la­ni­rma­la­sva­bhā­vo 'pi śa­rī­rā­di­bhi­r da­śa­bhi­r yogāt jā­ya­te­, mri­ya­te­, pra­de­śa­sthaḥ pra­va­rta­te­, ni­rva­rta­te­, rāgī, dviṣṭo, mūḍho, duḥkhīty evaṃ ni­kṛ­ṣṭa­rū­pe­ṇā­bhā­ti­. yadā tv evaṃ do­ṣa­yu­ktā­ni śa­rī­rā­dī­ni duḥ­khā­ntā­ni bhā­va­na­yai­va sa­ntya­jyā­tma­jñā­nai­ka­ra­ti­r bha­va­ti­, tadā svenaiva ni­tya­tvā­di­rū­pe­ṇa pra­kā­śa­mā­no '­pa­va­rgaṃ prā­pyā­tya­nta­ni­rma­laḥ svātmany eva ti­ṣṭha­tī­ty ato '­pa­va­rgo 'nte '­bhi­hi­ta­s tataḥ paraṃ hā­ta­vya­prā­pta­vyā­bhā­vā­t­, sa­rva­vyā­pā­ra­ni­vṛ­tte­r iti. vede 'py ā­tmai­vā­ti­pra­ya­tne­na jñātavya ity u­pa­di­śya­te­, tathā coktam — "ātmā vāre draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo ni­di­dhyā­si­ta­vyaḥ­"­.</p><lg n="a_1298"><l>śrotavyaḥ śru­ti­vā­kye­bhyo ma­nta­vya­ś co­pa­pa­tti­bhiḥ | </l><l>matvā ca satataṃ dhyeya ete da­rśa­na­he­ta­vaḥ || </l></lg><p n="a_1299" rend="justify">iti. tathā "­ta­ra­ti śokam ā­tma­vi­t­" iti.</p><ab type="head" resp="YA">ā­tma­bhe­dau</ab><p n="a_1300 b_YA_44­7­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­7­,6~</span>sa dvividhaḥ — paraś cā­pa­ra­ś ca. ubhāv apy etau mu­mu­kṣu­ṇā jñā­ta­vyau­. tathā coktam — "dve brahmaṇī ve­di­ta­vye paraṃ cāparaṃ ca" i­tyā­di­.</p><ab type="head" resp="YA">pa­ra­me­śva­ra­sya ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1301 b_YA_44­7­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­7­,11~</span>tatra pa­ra­mā­tmā bha­ga­vā­n ma­he­śva­raḥ­. tasya la­kṣa­ṇa­m — pa­ra­mai­śva­rya­vi­śi­ṣṭa­tva­m­, saṃ­sā­ra­dha­rmai­r rā­ga­dve­ṣa­mo­ha­duḥ­khā­di­bhi­r a­nā­dya­saṃ­spṛ­ṣṭa­tva­m­, a­nā­di­sa­rva­jña­tva­m­, sa­ka­la­ja­ga­dvi­dhā­tṛ­tvaṃ ceti. katham e­vaṃ­la­kṣa­ṇo 'sau jñātavya iti? a­nu­mā­nā­d ā­ga­mā­c ca.</p><ab type="head" resp="YA">īśvare '­nu­mā­na­pra­mā­ṇa­m</ab><p n="a_1302 b_YA_44­7­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­7­,15~</span>ta­trā­nu­mā­naṃ tāvad ucyate — vi­vā­dā­dhyā­si­ta­m­, u­pa­la­bdhi­ma­tkā­ra­ṇa­m­, abhūtvā bhā­vi­tvā­t­, va­strā­di­va­d iti. dha­rmi­vi­śe­ṣā­na­bhi­dhā­nā­t sandigdhaḥ pakṣa iti cet, na; vi­vā­da­vi­ṣa­yā­bhi­dhā­ne­na dha­rmi­vi­śe­ṣa­si­ddhe­r yatra dharmiṇi vivādaḥ sa eva pakṣa iti. vi­vā­da­syā­ne­ka­rū­pa­tvā­d a­ni­śca­ya eveti cet, na; sā­dhya­vi­śe­ṣā­bhi­dhā­ne­na ta­dvi­śe­ṣa­si­ddhe­r bho­ja­nā­di­kri­yā­vi­śe­ṣa­va­ca­ne­na brā­hma­ṇā­di­vi­śe­ṣa­ni­śca­ya­va­d iti. yatraiva bu­ddhi­ma­tpū­rva­ka­tvaṃ vā­di­nā­bhyu­pa­ga­taṃ pareṇa nā­bhyu­pa­ga­mya­te­, tasyaiva vi­vā­dā­dhyā­si­ta­śa­bde­nā­bhi­dhā­na­m­, nā­kā­śā­deḥ va­strā­de­r vā. ta­nnā­bhyu­pa­ga­ma vi­ro­dhe­nā­pi dṛ­ṣṭā­ntā­si­ddhi­r iti ce­ta­na­pū­rva­ka­tvaṃ va­strā­de­r apy asiddhaṃ ce­ta­na­syā­ka­rtṛ­tvā­d iti cet, na; ce­ta­na­pre­ri­ta­śa­rī­rā­deḥ pra­vṛ­tte­ś ce­ta­na­syai­va hi ka­rtṛ­tva­m­. svatantro hi karteti u­cya­te­. śa­rī­rā­de­ś ca svātantryaṃ nāsti, pu­ru­ṣā­bhi­prā­yā­nu­vi­dhā­yi­tvā­t­, mṛ­ta­śa­rī­rā­deḥ ka­rtṛ­tvā­nu­pa­la­mbhā­c ca.</p><ab type="head" resp="YA">sāṃ­khyā­kṣe­pa­s ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1303 b_YA_44­7­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­7­,27~</span>va­tsā­di­vi­vṛ­ddhya­rtha­m a­ce­ta­na­sya kṣirādeḥ svā­ta­ntrye­ṇa pra­vṛ­ttyu­pa­la­mbhā­d iti cet, na; sā­dhye­nā­vya­bhi­cā­rā­bhā­vā­t­. evaṃ hi sarvo 'pi hetur vya­bhi­cā­rī syāt. ce­ta­na­syā­ka­rtṛ­tve '­nu­mā­ne­nā­ga­me­na ca vi­ro­dha­s tathā hi — loke 'pi śā­stra­śi­lpā­di­kā­rya­vi­śe­ṣaṃ dṛṣṭvā jñā­na­vi­śe­ṣaṃ ta­tka­rtu­r a­nu­mi­no­ti­. ta­jjñā­na­ra­hi­tā­nāṃ cā­ka­rtṛ­tva­m e­ve­ti­. ā­ga­me­ṣv api ve­da­smṛ­ti­pu­rā­ṇā­di­ṣu jñānina eva kartṛtvaṃ śrū­ya­te­. "­vi­dvā­n ya­je­ta­" — i­tyā­di­va­ca­nā­d dha­rmā­di­ka­rtṛ­tva­m api ce­ta­na­syai­ve­ti­. nanu ca śā­stra­śi­lpā­di­ka­rtṛ­tvaṃ jñā­ne­cchā­pra­ya­tna­va­to '­ce­ta­na­syai­va bu­ddhi­ta­ttva­sya­, na tu ce­ta­na­sye­ti­. tad idaṃ ma­hā­mo­ha­vi­jṛ­mbhi­taṃ ya­jjñā­na­vā­n a­ce­ta­na iti. yo 'sau jñā­ne­cchā­dī­nā­m ā­śra­yaḥ­, sa eva hy ātmā, na tato 'nyaś cetano 'stīti va­kṣyā­maḥ­. pra­ti­pā­di­taṃ ca buddhiḥ, u­pa­la­bdhiḥ­, jñānam — i­tyā­di­śa­bdā­nāṃ pa­ryā­ya­tva­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">mī­māṃ­sa­kā­kṣe­pa­s ta­tsa­mā­dhā­naṃ ca</ab><p n="a_1304 b_YA_44­8­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­8­,11~</span>a­pa­ra­s tv āha — ka­sya­ci­d he­tu­mā­tra­sya yady a­dhi­ṣṭhā­tṛ­to­cya­te­, karmabhiḥ sa­rva­jī­vā­nāṃ tatsiddheḥ si­ddha­sā­dha­na­m iti, idaṃ tāvad a­sa­ba­ddhā­bhi­dhā­naṃ ni­gra­ha­sthā­na­m — bu­ddhi­ma­tpū­rva­ka­tve sādhye kaḥ prastāvo '­ce­ta­naiḥ karmabhiḥ si­ddha­sā­dhya­to­dbhā­va­na­sya­? bu­ddhi­ma­tkṛ­taiḥ karmabhiḥ kṛtaṃ sthā­va­rā­di­kā­ryaṃ kathaṃ na bu­ddhi­ma­tpū­rva­ka­m iti cet, na; vi­va­kṣi­tā­pa­ri­jñā­nā­t­. bu­ddhi­ma­tā hi sā­kṣā­tkṛ­taṃ bu­ddhi­ma­tpū­rva­kaṃ vi­va­kṣi­ta­m­, na tu pā­ra­mpa­rye­ṇā­pi kṛ­ta­m­. bu­ddhi­ma­tpū­rva­ka­m api hi karma yāvan na tacchaktiṃ jñātvā vi­jñā­na­va­tā­dhi­ṣṭhi­taṃ bha­va­ti­, tāvan na svakāryaṃ ka­ro­ti­. na hi bu­ddhi­ma­tkṛ­taṃ sthālyādi bu­ddhi­ma­d a­dhi­ṣṭhā­tṛ­ni­ra­pe­kṣa­m eva svakāryaṃ kartuṃ śa­kno­ti­. ta­ccha­rī­re­ṇai­vā­nai­kā­nti­ka­tvā­t­. ta­ccha­rī­ra­syā­pi a­nya­bu­ddhi­ma­tkā­ra­ṇa­tve vā­na­va­sthā­pra­sa­ṅga iti cet, na; ī­śva­ra­sya śa­rī­rā­sti­tve pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. na cā­pra­mā­ṇa­ka­sya śa­rī­ra­syā­si­ddhau tasyāpy a­si­ddhiḥ­, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. ka­rtṛ­tve­nai­va śa­rī­ra­yo­gaṃ sā­dha­ya­to '­pa­si­ddhā­nta­pra­sa­ṅgaḥ­, ka­rtṛ­tva­sya tva­yā­ni­ṣṭa­tvā­t­. pra­sa­ṅga­sā­dha­na­m apy a­yu­kta­m­, pra­sa­ṅga­sya mū­lā­nu­mā­na­bā­dhi­ta­tvā­d ā­śra­yā­si­ddha­tvā­c ca.</p><ab type="head" resp="YA">ī­śva­ra­sya vyā­pā­rā­kṣe­paḥ ta­tsa­mā­dhā­naṃ ca</ab><p n="a_1305 b_YA_44­8­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­8­,25~</span>nanv a­śa­rī­ra­sya mu­ktā­tma­va­d vyāpāra eva nāsti, ni­rvyā­pā­ra­sya ca ka­rtṛ­tva­m a­yu­kta­m­, mu­ktā­tma­no vā ka­rtṛ­ta­pra­sa­ṅgaḥ­. ko 'yaṃ vyā­pā­raḥ­? yady u­tkṣe­pa­ṇā­di­la­kṣa­ṇaḥ­, so '­mū­rta­tvā­n na ka­sya­ci­d ātmano 'stīti sa­rva­syā­tma­no '­ka­rtṛ­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. śa­rī­ra­syai­va hi mukhyam u­tkṣe­pa­ṇā­di karma, tathā ca ka­rtṛ­tva­m api śa­rī­ra­syai­va mukhyaṃ syān nā­tma­naḥ­. tataś cā­nya­kṛ­taṃ ka­rmā­nye­no­pa­la­bhya bhujyata iti syāt tataḥ sāṃ­khya­śā­strā­di­ma­tā­nu­pra­ve­śaḥ syāt. dhā­tva­rtha­la­kṣa­ṇa­ś ced vyā­pā­raḥ­, so '­śa­rī­ra­syā­py ā­kā­śā­de­r a­stī­ti­. mu­ktā­tma­nāṃ tu na ka­rmā­di­kṛ­tā­sti śaktir nāpi svā­bhā­vi­kī­ty a­ka­rtṛ­tva­m­. pa­ra­me­śva­ra­sya tu svā­bhā­vi­kī śaktir u­tta­mai­śva­rya­la­kṣa­ṇā­sti­, tena tasya ka­rtṛ­tva­m­. ta­thā­bhū­tā ca śaktiḥ kā­rya­vi­śe­ṣai­r vā­nu­mī­ya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">ī­śva­rā­nu­mā­ne dṛ­ṣṭā­nta­sya sā­dhya­vi­ka­la­tā hetoś cā­si­ddha­tā</ab><p n="a_1306 b_YA_44­9­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­9­,9~</span>nanv evaṃ vi­śi­ṣṭa­ka­rtra­nu­mā­ne dṛ­ṣṭā­nta­sya sā­dhya­vi­ka­la­tā hetuś ca viruddhaḥ pra­sa­jya­ta iti. tad uktam —</p><lg n="a_1307"><l>ku­mbha­kā­rā­dya­dhi­ṣṭhā­naṃ ghaṭādau yadi ceṣyate | </l><l>ne­śva­rā­dhi­ṣṭhi­ta­tvaṃ syād asti cet sā­dhya­hī­na­tā || </l><l>ya­thā­si­ddhe ca dṛṣṭānte bhaved dhetor vi­ru­ddha­tā | </l></lg><p n="a_1308 b_YA_44­9­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­9­,14~</span>asyārthaḥ — ku­mbha­kā­rā­dhi­ṣṭhi­ta­tvaṃ dṛṣṭānte yady a­bhyu­pa­ga­mya­te­, ta­de­śva­rā­dhi­ṣṭhi­ta­tvaṃ na syāt tataś ca sā­dhya­vi­ka­la­tā­, a­the­śva­rā­dhi­ṣṭhi­ta­tva­m apy astīty a­bhyu­pa­ga­mya­te­, tathāpi sā­dhya­vi­ka­la­tā­; yasmād u­bha­ya­sa­mpa­ti­pa­ttau dṛ­ṣṭā­nta­tvaṃ yu­kta­m­. na ce­śva­rā­dhi­ṣṭhi­ta­tvaṃ kvacid ubhayoḥ sa­mpra­ti­pa­nna­m­, yena sā­dhya­hī­na­tā na syāt. ya­thā­si­ddhe ca dṛṣṭānte na kevalaṃ sā­dhya­hī­na­tvaṃ dṛ­ṣṭā­nta­sya­, hetor api vi­ru­ddha­tā syāt. yena yena dṛṣṭānte hetur vyāptaḥ, taṃ tam arthaṃ vyā­pti­ba­le­na sā­dha­ya­ti­. ghaṭādau ca dṛṣṭānte '­nī­śva­raḥ­, śa­rī­rī­, vi­nā­śī­, rā­gā­di­yo­gī ca kartā dṛṣṭas tena sādhye 'pi ta­thā­bhū­ta eva kartā prā­pno­tī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1309 b_YA_44­9­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 44­9­,23~</span>tad etad a­vi­di­ta­he­tu­dṛ­ṣṭā­nta­sva­rū­pa­syā­bhi­dhā­na­m­, tathā hi — kiṃ śa­bdo­pā­tta­sā­dhyā­pe­kṣa­yā sā­dhya­hī­na­tvā­di­do­ṣa u­cya­te­? kiṃ vā­bhi­prā­ya­vyā­pta­sā­dhyā­pe­kṣa­ye­ti­? prā­cī­na­pa­kṣe tāvan na sā­dhya­hī­na­tvā­di­dū­ṣa­ṇa­m — na hī­śva­ra­pū­rva­ka­tvaṃ sādhyaṃ śa­bde­no­pā­tta­m­, kiṃ tarhi? bu­ddhi­ma­nmā­tra­pū­rva­ka­tvaṃ sā­mā­nya­m­. tādṛśā ca sā­dhya­sā­mā­nye­na vyāptiḥ pra­si­ddhai­ve­ti kathaṃ sā­dhya­hī­na­tvā­dya­va­kā­śaḥ­? a­thā­bhi­prā­ya­vyā­pta­sā­dhyā­pe­kṣa­yo­cya­te­, tadā sa­rvā­nu­mā­nā­nāṃ sā­dhya­hī­na­tvā­di­pra­sa­ṅgaḥ — sa­rvā­nu­mā­ne­ṣv api hi pra­ti­pa­tti­vi­ṣa­ya­syā­rtha­vi­śe­ṣa­syā­nu­mā­trā­bhi­prā­ye­ṇa vyā­pta­tvā­n na hi ni­rvi­śe­ṣaṃ sāmānyaṃ pra­ti­pa­tti­pra­vṛ­ttyo­r vi­ṣa­ya­s tasya prāg eva si­ddha­tvā­d dā­hā­dya­sa­ma­rtha­tvā­c ca. nāpy a­gni­mā­tre­ṇa tadvattā sā­dhya­te­, de­śa­kā­la­vya­va­hi­te­nā­gni­nā ta­dva­ttā­yāḥ sā­dha­yi­tu­m a­śa­kya­tvā­t­, nāpi pra­de­śa­mā­tra­sya vai­pha­lyā­t tasmād ayaṃ pradeśaḥ te­nā­gni­nā­gni­mā­n ity ayam a­bhi­prā­yo vā­di­naḥ­. tathā ca tādṛśā sā­dhya­vi­śe­ṣe­ṇa sā­dha­na­sya vyāpter a­sa­mbha­vā­d a­pra­vṛ­tti­r a­nu­mā­na­sya tato '­nu­mā­nā­d a­gnya­rthi­nāṃ de­śā­di­vi­śe­ṣā­bhi­mu­khye­na pra­ti­pa­ttiḥ pra­vṛ­tti­ś ca na syād iti. kiṃ cā­pū­rva­vi­śe­ṣā­pra­ti­pā­da­ka­tve­nā­nu­mā­na­sya gṛ­hī­ta­grā­hi­tve­na smṛ­ti­va­d a­prā­mā­ṇya­pra­sa­ṅgaḥ­. yaś cāpūrvo 'ṃśaḥ sā­dhya­te­, na tena dṛṣṭānte 'nvayaḥ pra­tī­ya­ta iti sā­dhya­hī­na­tvā­di­do­ṣa­pra­sa­ṅga­s tasmād a­bhi­prā­ya vyā­pta­vi­śe­ṣa­vi­ru­ddha­tve­na sa­rvā­nu­mā­nā­nā­m a­prā­mā­ṇya­pra­sa­ṅgā­d a­nu­mā­na­pra­mā­ṇa­vā­di­tvaṃ ni­va­rta­te­. a­prā­mā­ṇya­vā­di­no 'pi virodhaḥ pra­pa­ñce­na prāg e­vo­ktaḥ­, pra­mā­ṇa­syā­gau­ṇa­tvā­dī­tyā­di­pū­rva­pa­kṣa­dū­ṣa­ṇā­va­sa­re­. yad apy uktam — dṛṣṭānte hetur yena yena vyāpto dṛṣṭas taṃ taṃ pra­ti­pā­da­ya­tī­ti­, tad apy a­yu­kta­m­; na hi ma­hā­na­sā­dau sthā­lyā­dī­nāṃ sambandhī dṛṣṭo dhūmaḥ sthā­lyā­di­ka­m api pra­ti­pā­da­ya­tī­ti­. sthā­lyā­di­nā na niyato dhūmas tena tan na pra­ti­pā­da­ya­tī­ti cet, ko 'yaṃ ni­ya­maḥ­? yad api nā­bhā­vā­d anyaḥ, tan na vidmaḥ. a­thā­vi­nā­bhā­va eva, ta­dā­nī­śva­ra­tvā­di­bhi­r api kā­rya­tva­sya niyamo nāsti. ta­tpra­ti­pa­tti­r api mā bhūt, ī­śva­rā­nī­śva­ra­tvā­da­yo hi ka­rtṛ­vi­śe­ṣāḥ­, sā­mā­nye­na ca vyāptir na vi­śe­ṣe­ṇa­. na hi kā­ra­ṇa­tvā­di­bhi­r vi­śe­ṣa­ṇai­r agnir dhūmasya vyāpaka iti. nanu ca dhū­ma­vi­śe­ṣā­t tā­ra­ṇā­di­vi­śe­ṣo 'pi tadvidā pra­tī­ya­te­, sa­tya­m­; atrāpi kā­rya­vi­śe­ṣe­ṇa ka­rtṛ­vi­śe­ṣaṃ vi­śe­ṣya­vyā­pti­jñaḥ pra­ti­pa­dya­ta eva. viśeṣa vyā­ptya­na­bhi­jña­s tu dhūmād api na tā­ra­ṇā­di­vi­śe­ṣaṃ pra­tye­ti­, tathāpy a­gni­mā­tra­m a­nu­mi­no­ti­.</p><p n="a_1310 b_YA_45­0­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­0­,22~</span>syād etat — tā­ra­ṇā­di­vi­śe­ṣe­ṇa dhū­ma­mā­traṃ na vyā­pta­m­, dhū­ma­mā­trā­t tā­ra­ṇā­di­vi­śe­ṣā­na­nu­mā­ne 'py a­gnya­nu­mā­naṃ yu­kta­m­. a­nī­śva­ra­śa­rī­ri­tvā­di­vi­śe­ṣe­ṇa tu kā­rya­mā­traṃ vyā­pta­m­, tena kā­rya­mā­trā­d apy a­nī­śva­ra­tvā­di­vi­śe­ṣā­pra­tī­tau kartur a­nu­mā­naṃ na yuktam iti, naitad asti; yadi hy a­nī­śva­ra­tvā­di­vi­śe­ṣe­ṇā­pi kā­rya­mā­traṃ vyāptaṃ syāt, tadā yatra yatra kāryaṃ dṛ­śya­te­, tatra ta­trā­nī­śva­ra­tvā­di­vi­śe­ṣa­yu­kta­ka­rtṛ­si­ddhi­r ekasya dhū­mā­gni­si­ddhi­va­t­, na caitad asti; na hi kṣi­tyā­di­kā­rya­m a­sma­dvi­dhaḥ kartā ja­na­yi­tuṃ śa­kno­ti­, ta­da­śa­kta­ś ca kathaṃ tatkartā vā te­nā­nu­mī­ya­te­? na ca dṛṣṭānte sa­mba­ndha­da­rśa­na­mā­tre­ṇa vyāptiḥ si­dhya­ti­, kā­rya­tvā­nu­ṣṇa­tvā­dī­nā­m api ta­thā­tva­pra­sa­ṅgā­t­. na cā­nī­śva­ra­tvā­di­vi­śe­ṣa­si­ddhau ka­rtṛ­tva­syā­py a­si­ddhi­r yuktā, na hi tejasaḥ kā­rya­tve­nā­nu­ṣṇa­tvā­si­ddhau a­ni­tya­tva­syā­py a­si­ddhiḥ­, pa­ra­mā­ṇū­nāṃ vā rū­pā­di­saṃ­skā­ra­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tve­nā­ni­tya­tvā­di­vi­śe­ṣā­si­ddhau rū­pā­di­ma­ttva­syā­py a­si­ddhi­r yu­kte­ti­. śa­rī­ri­tvā­di­vi­śe­ṣa­si­ddhau hy a­bā­dhi­ta­vi­ṣa­ya­tvā­ṅga­vi­ka­la­tvā­d a­sa­ma­rtho hetur naiva ka­rtṛ­mā­tra­sā­dha­ne hetoḥ ke­na­ci­d aṅgena vai­ka­lya­m asti, yena tatrāpy a­sa­ma­rtho hetuḥ syāt. kathaṃ ta­rhī­śva­ra­tvā­di­vi­śe­ṣa­si­ddhiḥ­? vya­ti­re­ka­ba­le­na sa eva hetuḥ pra­ti­pa­kṣa­pra­ti­ṣe­dha­pra­mā­ṇai­r u­pa­kṛ­taḥ sa­rva­jña­tvā­di­vi­śe­ṣa­vi­ṣa­ya­tve­na vya­va­ti­ṣṭha­mā­naḥ ke­va­la­vya­ti­re­kī bha­va­tī­ty u­kta­m­. na hy anyathā kṣityādeḥ ka­rtṛ­sā­mā­nyaṃ si­dhya­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">kṣi­tyā­di­ka­rttu­r ī­śva­ra­saṃ­jñā</ab><p n="a_1311 b_YA_45­1­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­1­,8~</span>kathaṃ punar ī­śva­ra­kṛ­ta­kā­rya­vi­śe­ṣā­pa­ri­jñā­ne 'pi ta­tsi­ddhiḥ­? kā­rya­vai­la­kṣa­ṇyā­t­. ya­thā­ga­ru­kṛ­ta­dhū­ma­vi­śe­ṣā­pa­ri­jñā­ne 'pi tṛ­ṇā­di­kṛ­ta­dhū­ma­vi­śe­ṣe­bhyo vi­la­kṣa­ṇaṃ dhūmam u­pa­la­bha­mā­na­s tṛ­ṇā­di­bhyo vi­la­kṣa­ṇa­m i­ve­ndha­na­m a­nu­mā­ya ta­trā­ptā­d a­ga­ru­saṃ­jñāṃ pratyeti svayaṃ vā saṃ­jñā­nta­raṃ ka­ro­ti­. ta­thā­sma­dā­di­kṛ­ta­kā­rya­vi­śe­ṣe­bhyo vi­la­kṣa­ṇaṃ kṣi­tyā­di­kā­rya­m u­pa­la­bha­mā­no '­sma­dā­dhi­bhyo vi­la­kṣa­ṇaṃ ka­rtā­ra­m a­nu­mā­ya ta­trā­ptā­d ī­śva­ra­saṃ­jñāṃ pra­tye­ti­, svayaṃ vā saṃ­jñā­nta­raṃ ka­ro­tī­ti­.</p><p n="a_1312 b_YA_45­1­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­1­,14~</span>yady apy a­nu­mā­trā­ga­ru­dra­vyaṃ na dṛ­ṣṭa­m­, tathāpy anyena dṛṣṭam ī­śva­ra­s tu kenāpi na dṛṣṭa iti cet, kenāpi na dṛṣṭa iti kathaṃ jā­nī­ṣe­? na hi tvaṃ sa­rva­prā­ṇi­nāṃ darśanaṃ vetsi. kiṃ cā­dṛ­ṣṭe­ndri­yā­di­ke­nā­pi na dṛṣṭam iti ta­da­nu­mā­na­m api na syāt. na ca kriyāta eva sva­rga­na­ra­kā­di­pha­la­m­, tasyāḥ kṣa­ṇi­ka­tve­na ja­nmā­nta­re pha­lā­ra­mbhe '­sā­ma­rthyā­t­. sū­kṣmī­bhū­tvā­va­ti­ṣṭa­te ity etad api na ke­na­ci­d dṛṣṭam iti kathaṃ ga­mya­te­? a­rthā­pa­tte­ś cet, na; a­rthā­pa­tte­r a­nu­mā­nā­nta­rbhā­vi­tvā­t­. tathā nā­dhi­ṣṭhā­na­m e­ve­ndri­ya­m­, go­la­ke­nā­prā­pta­sya ca­ndrā­de­r gra­ha­ṇā­t­. a­prā­pta­sya ca grā­ha­ka­tvaṃ nāstīty u­kta­m­. ca­kṣu­rdṛ­ṣṭā­nte­nā­nye­ndri­yā­ṇā­m apy a­dhi­ṣṭhā­na­vya­ti­re­ki­tvaṃ dra­ṣṭa­vya­m­. pā­rthi­vā­pyā­di­rū­pa­tvaṃ ce­ndri­yā­ṇāṃ sā­dhi­ta­m ato 'pi nā­dhi­ṣṭhā­na­m i­ndri­ya­m­. tasmād yathā su­khā­di­li­ṅge­na rū­pā­dyu­pa­la­bdhyā cā­tya­nta­pa­ro­kṣa­sya ka­rmā­kṣā­de­r a­nu­mā­na­m­, tathā kṣi­tyā­di­kā­rye­ṇe­śva­ra­sye­ti­.</p><p n="a_1313 b_YA_45­1­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­1­,25~</span>yathā ca ka­rmā­kṣā­dau vyaṃ­ja­ka­tvā­di­dṛ­ṣṭā­nta­dha­rmo nā­pā­dya­te­, ta­the­śva­re 'pi dṛ­ṣṭā­nta­dha­rmo '­nī­śva­ra­tvā­di­r nā­pā­da­nī­yaḥ­. u­tka­rṣā­di­pra­sa­ṅga­sya vi­śe­ṣa­vi­ru­ddhā­nāṃ ca sa­rvā­nu­mā­ne­ṣu sa­mā­na­tvā­n na tair a­nu­mā­na­sya vighātaḥ sa­rvā­nu­mā­nā­prā­mā­ṇya­pra­sa­ṅgā­t­. syād etat — yadi sa­rvā­nu­mā­ne­ṣū­tka­rṣā­pa­ka­rṣā­bhyāṃ vi­śe­ṣa­vi­ru­ddhai­ś ca sā­dhya­vi­śe­ṣaḥ pra­ti­kṣi­pya­te­, tadā ka­rme­ndri­yā­gnyā­di­vi­śe­ṣā­bhā­ve sati su­kha­duḥ­kha­rū­pā­dyu­pa­la­bdhi­dhū­mā­di­vi­śe­ṣo no­pa­pa­dya­te­. atra tu sa­rva­jña­tvā­di­vi­śe­ṣa­ni­rā­ka­ra­ṇe kiṃ no­pa­pa­dya­te yena ta­tpra­ti­ṣe­dho '­pra­ti­ṣe­dhaḥ syāt.</p><p n="a_1314 b_YA_45­2­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­2­,1~</span>kṣi­tyā­di­kā­rya­m evātra no­pa­pa­dya­te­. na hy ā­ka­smi­kaṃ kāryaṃ sa­mbha­va­ti­, "nityaṃ sattvam asattvaṃ ca" i­tyā­dyu­kta­tvā­t­. nāpy a­ce­ta­ne­bhya eva hetubhyaḥ kā­ryo­tpā­do '­ce­ta­nā­nāṃ svataḥ pra­vṛ­ttya­sa­mbha­vā­t­, sva­bhā­ve­na hi pra­vṛ­ttā­v a­nu­pa­ra­ma­pra­sa­ṅga­s ta­ntvā­dī­nā­m api sva­taḥ­pra­vṛ­tti­pra­sa­ṅga­ś ca, vi­śe­ṣā­bhā­vā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">ce­ta­na­syai­vā­ce­ta­nā­dhi­ṣṭhā­tṛ­tva­m</ab><p n="a_1315 b_YA_45­2­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­2­,6~</span>karmāṇo 'py a­ce­ta­na­tvā­n na svataḥ pra­vṛ­tti­r nāpi pra­va­rta­ka­tva­m­, na hy a­ce­ta­no hetuś ce­ta­nā­nā­m a­dhi­ṣṭhā­tā kaścid a­vi­śe­ṣā­d a­dṛ­ṣṭa­tvā­c ca. a­dhi­ṣṭhā­tu­r a­ce­ta­na­tve ca ni­ra­bhi­prā­ya­vyā­pā­ra­tvā­t ta­da­dhi­ṣṭhi­te­bhyo ghu­ṇā­di­pa­da­vi­nyā­sa­va­n na de­śā­di­ni­ya­ta­sva­bhā­vaṃ kāryam u­pa­pa­dya­te­. na hi sthā­va­ra­ja­ṅga­me­ṣv a­va­ya­va­vi­śe­ṣā­ṇāṃ bā­hyā­nā­m ā­bhya­nta­rā­ṇāṃ ca ni­ya­tā­ni­ya­ta­jā­tī­ye­ṣu ni­ya­tā­ni­ya­tā­m eva racanāṃ bu­ddhi­vi­śe­ṣe­ṇa ni­ya­mi­to cetano hetuḥ kartuṃ śa­kno­ti­. bu­ddhi­ma­da­dhi­ṣṭhi­te­bhya eva hi ci­tra­le­khā­dyu­pā­dā­no­pa­ka­ra­ṇe­bhyaḥ sthā­va­ra­ja­ṅga­ma­jā­ti­vi­śe­ṣā­kṛ­ti­ṣv a­va­ya­va­ra­ca­nā­vi­śe­ṣa­ni­ya­mo­pa­la­bdhiḥ­. tathā ca vi­vā­dā­dhyā­si­tā­ni­, u­pā­dā­no­pa­ka­ra­ṇā­ni bu­ddhi­ma­da­dhi­ṣṭhi­tā­ny eva kāryaṃ ku­rva­nti­, a­ce­ta­na­tvā­t ci­trā­dyu­pā­dā­no­pa­ka­ra­ṇa­va­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">jīvānāṃ kṣi­tyā­dya­dhi­ṣṭhā­tṛ­tvaṃ na sa­mbha­va­ti</ab><p n="a_1316 b_YA_45­2­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­2­,16~</span>bho­ktrai­vā­dhi­ṣṭhi­ta­tvā­t siddhaḥ sādhyata iti cet, na; śa­rī­ro­tpa­tteḥ prā­kta­syā­ce­ta­na­tvā­d a­sva­ta­ntra­tvā­c ca. na hi ga­rbhā­di­duḥ­kha­prā­ptya­rthaṃ kvacid ātmanaḥ śa­rī­rā­di­kaṃ ka­ro­ti­. yadāpi tasya caitanyaṃ svātantryaṃ ca bha­va­ti­. tad api na ta­dra­sa­ma­la­dhā­tva­dṛ­ṣṭā­di­vi­ṣa­yaṃ jñā­na­m­. a­dṛ­ṣṭā­di­śa­kti­m api hi jñātvā pra­va­rta­mā­na­sye­cchā­vi­ghā­taḥ kvacid api na syāt.</p><p n="a_1317 b_YA_45­2­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­2­,21~</span>na cāyaṃ sva­śa­rī­re 'py a­sthi­ma­jjā­śu­kra­śo­ṇi­tā­dī­nāṃ ta­tsaṃ­cā­ra­ṇā­ya nā­ḍī­vi­śe­ṣā­ṇāṃ ca yathā hi sa­nni­ve­śaṃ kartuṃ jā­nā­ti­. nāpi pra­ti­di­naṃ śa­rī­ro­pa­ca­yā­rthaṃ ra­sa­ma­la­dhā­tu­bhā­ve­nā­hā­raṃ pā­ca­yi­tvā ra­sā­dī­n pṛthak pṛthak kṛtvā nā­ḍī­vi­śe­ṣai­r ya­thā­sthā­naṃ saṃ­cā­ra­yi­tuṃ śa­kno­ti­. etena pitror api kartṛtvaṃ ni­ṣi­ddha­m­, na hi ta­dvi­ṣa­ya­jñā­ne­cchā­pra­ya­tnā­bhā­ve 'pi ta­tka­rtṛ­tvaṃ yu­kta­m­, sarvasya sa­rva­ka­rtṛ­tva­pra­sa­ṅgā­t­. sati bhā­va­mā­tre­ṇā­pi kartṛtve vyo­mā­de­r api ka­rtṛ­tva­pra­sa­ṅgā­t­. yo hi jñātvā sve­ccha­yo­pā­dā­no­pa­ka­ra­ṇā­ni pra­yu­ṅkte­, sa eva loke śāstre ca svatantraḥ karteti pra­si­ddha­s ta­dbu­ddhī­cchā­pra­ya­tna­ni­ya­mi­tā­nā­m e­vo­pā­dā­nā­dī­nāṃ svayam a­ce­ta­nā­nā­m a­pra­ti­ni­ya­ta­sa­nni­ve­śā­di­he­tu­tvaṃ yu­jya­te­, nānyathā mṛ­tpi­ṇḍā­dī­nā­m iva. tad yo 'sau sthā­va­ra­ja­ṅga­me­ṣv a­nta­rba­hi­rva­rti­nāṃ sū­kṣmā­ṇā­m apy u­pā­dā­nā­dī­nāṃ jñā­ne­cchā­pra­ya­tnai­r ni­ya­ma­yi­tā sa bha­ga­vā­n ī­śva­raḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">ī­śva­ra­sya śa­rī­rā­bhā­vaḥ</ab><p n="a_1318 b_YA_45­3­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­3­,4~</span>śa­rī­rā­di­ra­hi­to 'py ata e­vā­ya­m­. śarīrī hi ha­stā­di­nā sthā­va­rā­di­ṣu vyāpāraṃ kurvan ku­lā­lā­di­va­t pratyakṣa eva syāt. a­ntaḥ­śu­ṣi­re­ṣu cā­ti­sū­kṣme­ṣu ha­stā­de­r a­na­va­kā­śā­dra­sā­di­saṃ­cā­ra­ṇaṃ na syāt tataś ca rū­pa­pa­ri­va­rtā­va­ya­va­vṛ­ddhi­pu­ṣṭyā­di­kaṃ na syāt. duḥ­khā­di­yo­ge 'pi ta­da­bhi­bha­ve­na śa­kti­vyā­ghā­tā­t sā­ta­tye­na ca sthā­va­rā­dī­nāṃ ya­thā­rtha­m u­tpa­tti­vṛ­ddhyā­di­kaṃ na syād iti. evaṃ ca śa­rī­ra­vṛ­kṣā­di­kā­rya­m apy a­nī­śva­raḥ śa­rī­rā­di­yo­gī ca kartuṃ na śa­kno­ti­, kim uta bhū­bhū­dha­rā­di­kā­rya­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">kṣityādeḥ kā­rya­tva­sā­dha­na­m</ab><p n="a_1319 b_YA_45­3­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­3­,11~</span>bhū­bhū­dha­rā­de­ś ca kāryatvaṃ sā­va­ya­va­tve­na pra­tī­ya­te­. sā­va­ya­va­sya ni­tya­tva­vi­ro­dhā­t­. kha­na­nā­di­nā cai­ka­de­śa­vi­nā­śa­da­rśa­nā­t­. a­va­ya­va­vi­nā­śe 'py a­va­ya­vi­vi­nā­śa ity ayuktaṃ sa­rvā­va­ya­vā­nā­śe 'py a­vi­nā­śa­pra­sa­ṅgā­d iti. yac coktam —</p><lg n="a_1320"><l>ku­lā­la­va­c ca naitasya vyāpāro yadi kalpyate | </l><l>a­ce­ta­naḥ kathaṃ bhāvas ta­di­cchā­m a­nu­ru­dhya­te || </l></lg><ab type="head" resp="YA">pa­ra­mā­ṇvā­dī­nāṃ pra­vṛ­tti­pra­kā­raḥ</ab><p n="a_1321 b_YA_45­3­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­3­,17~</span>yady asya bhavataḥ ku­lā­lā­di­va­d ha­stā­dyu­tkṣe­pa­ṇā­di­rū­po vyāpāro nāstīti ka­lpya­te­. kathaṃ tarhi pa­ra­mā­ṇvā­dī­nāṃ ta­dvyā­pā­rā­t pra­vṛ­ttiḥ­. ta­di­cchā­mā­trā­t tu na yuktā. na hi ku­lā­le­cchā­ta eva da­ṇḍā­dī­nāṃ pra­vṛ­tti­r u­pa­la­bhya­te­. rā­je­cchā­to ma­ntri­pra­bhṛ­ti­va­d ity a­yu­kta­m­. ma­ntri­pra­bhṛ­ta­yo hi rā­jñā­bhi­prā­yaṃ ku­ta­ści­d a­va­ga­mya pra­va­rta­nte­. pa­ra­mā­ṇvā­di­bhā­va­s tv a­ce­ta­naḥ­, sa kathaṃ tadicchāṃ veti? a­jā­nā­na­ś ca kathaṃ ta­di­cchā­nu­vi­dhā­ne­na pra­va­rta­ta iti?</p><p n="a_1322 b_YA_45­3­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­3­,23~</span>a­tro­cya­te — kim a­ne­nā­ka­smi­kī pa­ra­mā­ṇvā­dī­nāṃ pravṛttiḥ pra­ti­pā­da­yi­tu­m iṣṭā? kiṃ vā ce­ta­nā­na­dhi­ṣṭhi­ta­ka­rmā­di­ni­mi­ttā­? uta de­hā­di­ma­tpu­ru­ṣa­vyā­pā­ra­ni­mi­tte­ti­? na tāvad ā­ka­smi­kī ka­sya­ci­t pravṛttiḥ de­śa­kā­lā­di­ni­ya­mā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­. nāpi ce­ta­nā­na­dhi­ṣṭhi­ta­ka­rmā­di­ni­mi­ttā­, mṛ­tpi­ṇḍā­di­ṣv a­nu­pa­la­mbhā­d a­ce­ta­na­sya ca karmādeḥ svataḥ pra­vṛ­tti­r a­nya­pra­vṛ­tti­he­tu­tā ca prā­kpra­ti­ṣi­ddhe­ti­. śa­rī­rā­di­ma­tpu­ru­ṣa­vyā­pā­ra­ni­mi­ttā­pi sthā­va­rā­dyu­pā­dā­nā­dī­nāṃ pra­vṛ­tti­r a­na­nta­ra­m eva pra­ti­ṣi­ddhā­. tad evaṃ pa­ri­śe­ṣā­t mū­lā­nu­mā­na­sya si­ddha­tvā­di­do­ṣā­bhā­vā­c ce­śva­re­cchā­ta eva pa­ra­mā­ṇvā­dī­nāṃ pravṛttiḥ siddhā, ku­lā­la­sya tu vyā­ha­ta­śa­kti­tvā­n na ta­di­cchā­mā­trā­t da­ṇḍā­dī­nāṃ pra­vṛ­ttiḥ­. ya­cco­kta­m a­ce­ta­naḥ kathaṃ bhāvaḥ ta­di­cchā­m a­nu­ru­dhya­te iti, tan na; śa­rī­ra­ta­da­va­ya­vā­nā­m a­ce­ta­na­tve 'py ā­tme­cchā­nu­vi­dhā­ne­na pra­vṛ­tte­r u­pa­la­mbhā­t­. na hy ayaṃ sva­śa­rī­raṃ pre­ra­ya­n nātmā śa­rī­rā­nta­re­ṇa pre­ra­ya­ti­. karmaṇā pu­ru­ṣa­syo­pa­bho­gya­tve­na sa­ma­rpi­taṃ śa­rī­ra­m­, tena ta­di­cchā­va­śe­na pra­va­rta­ta iti cet, bhavatu nāmaivaṃ tathā yā­ce­ta­na­tvā­d i­cchā­mā­trā­n na pa­ra­mā­ṇvā­deḥ pra­vṛ­tti­r ity a­syā­nai­kā­nti­ka­tvaṃ pa­ri­hṛ­taṃ­. yathā ca bhā­va­tā­m ayaṃ viśeṣa uktas ta­thā­smā­bhi­r a­pī­śva­re­cchā­la­kṣa­ṇe viśeṣa ukta iti.</p><p n="a_1323 b_YA_45­4­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­4­,8~</span>api ca viṣayo 'pi ka­rma­ṇai­vo­pa­bho­gya­tve­na sa­ma­rpi­taḥ­. sa kiṃ na śa­rī­ra­va­d i­cchā­mā­tre­ṇa pra­va­rta­te­? ya­thā­bhū­te­na karmaṇā śarīraṃ sa­ma­rpi­taṃ na ta­thā­bhū­te­na viṣaya iti cet, evaṃ tarhi ya­thā­bhū­te­śva­ra­sye­cchā na ta­thā­bhū­tā ku­lā­lā­de­s te­ne­śva­re­cchā­ta eva pa­ra­mā­ṇvā­deḥ pra­vṛ­tti­r na daṇḍādeḥ ku­lā­le­cchā­mā­tre­ṇe­ti kim atra vi­ru­ddha­m­?</p><p n="a_1324 b_YA_45­4­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­4­,13~</span>kiṃ ca dhyā­na­vi­daḥ kecid a­bhi­dhyā­na­mā­tre­ṇa dṛ­ṣṭa­ka­va­d da­ṇḍā­di­ka­m api pre­ra­ya­nto dṛ­śya­nte­. tato 'pi pa­ra­mā­ṇvā­de­r ī­śva­re­cchā­taḥ pra­vṛ­tti­r nā­sa­mbhā­vyā­. śa­kti­tā­ra­ta­myaṃ ca pu­ru­ṣe­ṣu dṛ­ṣṭa­m­, tena ka­sya­ci­d īdṛśaṃ sāmarthyaṃ ya­di­cchā­mā­tre­ṇa sa­rva­pre­ra­ka­tva­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ka­rma­va­d ī­śva­ra­syā­pi svā­ta­ntrya­m</ab><p n="a_1325 b_YA_45­4­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­4­,18~</span>kaś cāyaṃ vādināṃ moho ye­nā­dṛ­ṣṭa­pū­rva­ka­tā­vi­śe­ṣe 'pi karmaṇaḥ svā­ta­ntrye­ṇa hetutvaṃ vi­ru­ddha­m apy a­bhyu­pa­ga­mya­te­, bha­ga­va­ta­s tv a­ne­kā­ga­ma­yu­kti­pra­ti­pā­di­ta­m api ne­ṣya­te­. na ca karmāpi cidrūpaṃ yato "­a­ne­nā­haṃ kṛ­ta­m­" — iti jñātvā tasyaiva śa­rī­rā­di­bho­ga­yo­gyaṃ kṛtvā sa­ma­rpa­ye­t­. nāpi śarīraṃ ci­drū­pa­m­, yena '­a­syai­va ka­rma­ṇā­haṃ sa­ma­rpi­ta­m­' — iti jñātvā bhṛ­tya­va­d i­cchā­nu­ro­dhe­na pra­va­rte­ta­.</p><ab type="head" resp="YA">ka­rma­pa­ra­mā­tma­no­r vai­ṣa­mya­kā­ra­ṇa­m</ab><p n="a_1326 b_YA_45­4­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­4­,24~</span>nanu ca "­sva­rga­kā­mo ya­je­ta­" — ity a­ne­nā­ga­me­na pu­ru­ṣa­sya bhoktṛtvaṃ pra­ti­pā­di­ta­m­, tac ca sa­rva­ka­rma­ṇāṃ bho­ga­sa­mpā­da­ka­tvaṃ śa­rī­rā­na­pe­kṣaṃ na sa­mbha­va­ti­. bhogyatvaṃ ca ta­di­cchā­nu­ro­dhi­tve sati bha­va­ti­. tasmāt śru­tā­rthā­pa­ttyā sa­rva­syai­vā­sya pra­ti­pā­da­ko vedaḥ ka­lpya­te­. na ca pa­ra­mā­ṇū­nā­m ī­śva­re­cchā­nu­ro­dhi­tva pra­ti­pā­da­kaṃ pramāṇaṃ kiṃcid a­stī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">tasya bhaṅgaḥ</ab><p n="a_1327 b_YA_45­5­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­5­,1~</span>tad etad a­yu­kta­m­, yataḥ "­sva­rga­kā­mo ya­je­ta­" — ity yenāyaṃ niyogo dattaḥ, sa eva ta­tka­rma­kā­ri­ṇaṃ phalaṃ dā­sya­ti­, rā­jā­di­va­t­. ataḥ kṣī­ṇā­rthā­pa­tti­r na karmaṇaḥ kā­ra­ṇa­tvaṃ pra­ti­pā­da­ya­ti­. sa­ma­rthi­taṃ ca vedasya pau­ru­ṣe­ya­tva­m­.</p><p n="a_1328 b_YA_45­5­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­5­,5~</span>kiṃ ca yathā karmaṇāṃ sū­kṣma­rū­pe­ṇā­va­sthā­na­m a­pū­rvo­tpā­da­ka­tvaṃ vā­rthā­pa­tti­taḥ śa­rī­rā­di­he­tu­tvaṃ ca ka­lpya­te­, tathā bu­ddhi­ma­da­dhi­ṣṭhi­ta­tva­m api śru­tā­rthā­pa­tti­taḥ kiṃ na ka­lpya­te­? anyathā hy a­ce­ta­naṃ karmaṃ sva­ka­rtā­ra­m a­jā­na­t kathaṃ tasyaiva phalaṃ sa­ma­rpa­ye­t­? ta­tsva­bhā­va­tve 'py ā­tma­lā­bhā­na­nta­ra­m eva phalaṃ sa­mpā­da­ye­t pra­dī­pa­pra­kā­śa­va­t­. ce­ta­ne­cchā­pe­kṣi­tve tu nāyaṃ pra­sa­ṅgaḥ­, ta­di­cchā­yā rā­jā­di­va­tkā­la­ni­ya­mā­bhā­vā­t­.</p><p n="a_1329 b_YA_45­5­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­5­,10~</span>pa­ra­mā­ṇū­nā­m ī­śva­re­cchā­nu­ro­dhi­tva­pra­ti­pā­da­kaṃ pramāṇaṃ nāstīty etad apy a­ndha­ce­ṣṭi­ta­m­, a­nu­mā­na­syo­kta­tvā­t­, ā­ga­ma­sya va­kṣya­mā­ṇa­tvā­c ca. kiṃ ca vi­vā­dā­spa­dī­bhū­tāḥ pa­ra­mā­ṇvā­da­yaḥ­, ka­sya­ci­d i­cchā­nu­ro­dhi­naḥ­, pra­vṛ­tti­ma­ttvā­d va­strā­di­va­t­. ya­sye­cchā­nu­ro­dhi­naḥ­, sa bha­ga­vā­n ī­śva­raḥ­. tasya hi sva­bhā­ve­na pa­ra­mai­śva­rya­sā­ma­rthyā­t sva­śa­rī­ra­ka­lpāḥ sarve bhāvās ta­di­cchā­nu­vi­dhā­ne­na pra­va­rta­nte­. a­sma­dā­de­r ai­śva­ryā­bhā­vā­t ta­da­dhi­ṣṭhi­ta­ka­rma­va­śā­t śva­śa­rī­ra­m e­ve­cchā­nu­ro­dhi saṃ­jā­ta­m iti ko 'tra vi­ro­dhaḥ­?</p><ab type="head" resp="YA">kṣi­tyā­di­ka­rtṛ­tvā­bhā­va­sā­dha­na­sya pra­me­ya­tva­sya hetor nirāsaḥ</ab><p n="a_1330 b_YA_45­5­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­5­,15~</span>yad apy āha —</p><lg n="a_1331"><l>pra­tya­kṣā­dya­vi­saṃ­vā­di pra­me­ya­vā­di yasya tu | </l><l>sa­dbhā­va­vā­ra­ṇe śaktaṃ ko nu taṃ ka­lpa­yi­ṣya­ti || </l></lg><p n="a_1332" rend="justify">iti. tad apy a­yu­kta­m­; pra­me­ya­tvā­deḥ sa­da­sa­du­bha­ya­dha­rma­tve 'pi pra­ti­ba­ndhā­si­ddheḥ­. saddharmo hy asattve sādhye viruddha eva syāt. a­bhā­va­dha­rma­s tv asiddhe dharmiṇy asiddhaḥ syāt. dha­rmi­ṇa­s tu sattvena siddhau bā­dhi­ta­vi­ṣa­yo '­sa­ttve­na siddhau tu vyarthaḥ pra­me­ya­tvā­di­he­tuḥ­. u­bha­ya­dha­rma­s tv a­nai­kā­nti­ka e­ve­ti­. tasmān na pra­me­ya­tvā­di­dha­rmo 'sattvaṃ sā­dha­ya­ti­.</p><p n="a_1333 b_YA_45­5­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­5­,24~</span>atha ja­ga­tka­rtṛ­tvā­di­dha­rmaḥ pra­me­ya­tvā­di­nā pra­ti­ṣi­dhya­te­, na tarhi dha­rmi­sa­dbhā­va­vā­ra­ṇa­m­, na hy agneḥ śai­tyā­di­dha­rma­pra­ti­ṣe­dhā­t sadbhāvaḥ pra­ti­ṣi­ddho bha­va­ti­. sā­mā­rthyā­d atra dha­rmi­sa­dbhā­vaḥ pra­ti­ṣi­dhya­te iti cet, na; ā­śra­yā­si­ddha­tva­do­ṣā­t­. na hy asati dharmiṇi pra­me­ya­tvā­deḥ pa­kṣa­dha­rma­tva­si­ddhi­s­. ta­da­si­ddhau ca kathaṃ ga­ma­ka­tva­m­? sva­rū­pe­ṇā­py asiddhaṃ pra­me­ya­tva­m­, na hi pra­mā­ṇe­nā­pra­tī­ya­mā­na­sye­śva­ra­sya pra­me­ya­tvaṃ yu­kta­m­. pra­mā­ṇe­na pratītau ca kathaṃ ka­rtṛ­tvā­di­ni­ṣe­dhaḥ­? ka­rtṛ­tvā­di­sā­dha­nā­d eva ta­tsva­rū­pā­si­ddheḥ­. a­ka­rtṛ­tvā­di­rū­pe­ṇa pra­si­ddha­sya tu ka­rtṛ­tvā­di­pra­ti­ṣe­dho '­na­rtha­ka iti pa­rā­bhyu­pa­ga­ta­sya dha­rmi­tva­m­. tasya pa­rā­bhyu­pa­ga­mā­d eva pra­me­ya­tvaṃ nā­si­ddha­m iti cet, sa pa­rā­bhyu­pa­ga­maḥ pra­mā­ṇa­m­? a­pra­mā­ṇaṃ vā? pramāṇaṃ cet, tenaiva ka­rtṛ­tvā­di­pra­ti­ṣe­dho bā­dhya­te­, ka­rtṛ­tvā­di­vi­śi­ṣṭa­syai­va pa­re­ṇā­bhyu­pa­ga­ta­tvā­t­. a­thā­pra­mā­ṇa­m­, tataḥ kathaṃ nā­śra­yā­si­ddha­tvā­di­do­ṣaḥ­? pra­mā­ṇā­t pra­me­ya­tvā­bhyu­pa­ga­maḥ pa­ra­syā­pra­mā­ṇā­t tu ka­rtṛ­tvā­bhyu­pa­ga­ma ity ayaṃ viśeṣaḥ kutas tvayā ni­ści­taḥ­? pa­rā­bhyu­pa­ga­ta­tva­pra­tī­te­r u­bha­ya­trā­vi­śe­ṣā­t­. na mayā ka­rtṛ­tva­pra­me­ya­tva­yo­r e­ka­syā­pi siddhir i­ṣya­te­, kiṃ tarhi? pra­me­ya­tva­syā­ja­ga­tka­rtṛ­tve­nā­nya­tra vyā­ptyu­pa­la­bdhe­r ihāpi pra­me­ya­tva­m icchato ka­rtṛ­tva­pra­sa­ṅga­ś codyata iti cet, na; pra­sa­ṅga­sya kā­ryā­nu­mā­ne­na bā­dhi­ta­vi­ṣa­ya­tvā­t­. sa­mā­na­m bā­dhi­ta­vi­ṣa­ya­va­m iti cet, na; pra­sa­ṅga­sya kā­ryā­nu­mā­nā­na­pe­kṣa­sya pa­kṣa­dha­rma­tvā­si­ddhiḥ kā­ryā­nu­mā­na­sya tu pra­sa­ṅga­syā­na­pe­kṣa­syai­va pa­kṣa­dha­rma­tva­si­ddhi­r iti kathaṃ sa­mā­na­tā­na­yoḥ­? sa­mā­na­tve co­bha­yo­r īśvaraḥ kartā cākartā ca pra­sa­jya­te­. na caitad u­pa­pā­da­yi­tuṃ śa­kya­te­, ka­rtṛ­tvā­ka­rtṛ­tva­yo­r ekatra vi­ro­dhā­t­.</p><p n="a_1334 b_YA_45­6­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­6­,16~</span>kiṃ cai­vaṃ­bhū­taḥ prasaṅgaḥ sa­rvā­nu­mā­ne­ṣv api sa­mā­na­s tathā hi — ca­kṣu­rā­deḥ pra­me­ya­tva­m icchato '­ni­ndri­ya­tvā­di­pra­sa­ṅgaḥ­, pu­ru­ṣa­sya pra­me­ya­tva­m icchato '­pa­ra­lo­ki­tvā­di­pra­sa­ṅgaḥ­, agneḥ pra­me­ya­tva­m icchata e­ta­ddhū­mā­ja­na­ka­tva­pra­sa­ṅga ity evaṃ sa­rvā­nu­mā­no­cche­daḥ pra­sa­jya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">ja­ga­tka­rtṛ­tva­pra­me­ya­tva­yo­r a­vi­ro­dhaḥ</ab><p n="a_1335 b_YA_45­6­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­6­,21~</span>na ca ja­ga­tka­rtṛ­tvā­di­nā saha pra­me­ya­tvā­de­r virodhaḥ kaścid asti, yena pra­me­ya­tvā­dya­bhyu­pa­ga­me ja­ga­tka­rtṛ­tvā­di­ni­vṛ­ttiḥ pra­sa­jya­te­. vyā­pa­ka­tvā­ṇu­tva­yo­r i­vai­ka­trā­nu­pa­la­bdheḥ sa­hā­va­sthi­ti­la­kṣa­ṇo 'sti virodha iti cet, na; u­bha­ya­pra­ti­pa­tti­m a­nta­re­ṇa vi­ro­dha­syā­dhi­ga­ntu­m a­śa­kya­tvā­t­. ko­ṭi­yo­ja­na­pra­mā­ṇa­vi­ṣā­ṇi­tva­pra­me­ya­tva­yo­r i­vā­nya­trā­da­rśa­ne 'pi vi­ro­dhā­va­ga­ti­r iti cet, na; atrāpi vi­ro­dhā­si­ddheḥ­. kvacid deśe ka­sya­ci­t tā­dṛ­śa­m api astu viṣāṇaṃ ko vi­ro­dhaḥ­? syād virodho yadi ya­jjā­tī­yā vi­ṣā­ṇi­no dṛṣṭās ta­jjā­tī­ya­sya ka­sya­ci­t tādṛśaṃ viṣāṇaṃ brū­yā­t­. atrāpi ya­jjā­tī­yāḥ kartāro jñā­tā­ra­ś ca dṛṣṭāḥ, ta­jjā­tī­ya­syai­va yadi ka­sya­ci­j ja­ga­tka­rtṛ­tvā­dya­bhyu­pa­ga­mya­te­; tadā syād vi­ro­dhaḥ­. ku­lā­lā­di­vi­la­kṣa­ṇa­sye­śva­ra­sya ja­ga­tka­rtṛ­tvā­dya­bhyu­pa­ga­me tv a­vi­ro­dha iti.</p><ab type="head" resp="YA">ī­śva­ra­pra­ti­ṣe­dha­he­tū­nā­m a­nye­ṣā­m api nirāsaḥ</ab><p n="a_1336 b_YA_45­7­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­7­,2~</span>e­te­ne­śva­raḥ kṣityādeḥ kartā sarvatra jñātā vā na bha­va­ti­, pu­ru­ṣa­tvā­d va­ktṛ­tvā­d ity e­va­mā­da­yaḥ ku­he­ta­vo '­yu­ktāḥ­. tathā ne­śva­ra­ka­rtṛ­kaṃ kṣi­tyā­di­kā­rya­m­, pra­me­ya­tvā­d a­sma­dā­di­ni­rmi­te­ta­ra­tvā­d ā­kā­śā­di­va­d ityādy apy a­yu­kta­m­. vi­śe­ṣa­pra­ti­ṣe­dha­sya śe­ṣā­bhya­nu­jñā­yāṃ sā­ma­rthyo­pa­pa­ttau ka­rtra­nta­ra­pra­si­ddhā­v a­pa­si­ddhā­nta­pra­sa­ṅgā­t pra­me­ya­tvā­sma­dā­di­ni­rmi­te­ta­ra­tvā­de­r ī­śva­ra­ka­rtṛ­tve­na vi­ro­dhā­si­ddheḥ­. sa­ndi­gdhā­nai­kā­nti­ka­tvaṃ sa­ndi­ghā­bā­dhi­ta­vi­ṣa­ya­tvaṃ vā — ba­lī­ya­sā ca kā­ryā­nu­mā­ne­na sa­rva­sā­pī­śva­ra­pra­ti­ṣe­dha­he­to­r bā­dhi­ta­vi­ṣa­ya­tve­nā­pra­mā­ṇa­tvaṃ dra­ṣṭa­vya­m­. kāryasya hi śa­rī­rā­de­r bu­ddhi­ma­tkā­ra­ṇaṃ vi­no­tpa­ttau virodhaḥ pra­da­rśi­ta­s tena tasya sa­ndi­gdhā­nai­kā­nti­ka­tva­m api nāstīti ni­ra­va­dya­tvā­d ba­lī­ya­stva­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ā­pta­kā­ma­sya ja­ga­dra­ca­nā­yāṃ kathaṃ pra­vṛ­tti­r ity āśaṅkā</ab><p n="a_1337 b_YA_45­7­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­7­,12~</span>nanv i­ṣṭā­ni­ṣṭo­pā­dā­na­pra­ti­ṣe­dhā­rtha­m eva pre­kṣā­pū­rva­kā­ri­ṇaḥ pra­va­rta­nte­. ta­thai­ve­śva­ra­syā­pi pra­vṛ­ttā­v a­prā­pta­kā­ma­tvā­d a­nī­śva­ra­tva­pra­sa­ṅgo '­sma­dā­di­va­t­. a­pu­ru­ṣā­rthā­yāṃ tu pra­vṛ­ttā­v a­pre­kṣā­pū­rva­kā­ri­tai­va syād a­pu­ru­ṣā­rtha­kri­yā­nu­ṣṭhā­na­tvā­t­. tadāha —</p><lg n="a_1338"><l>jagac cā­sṛ­ja­ta­s tasya kiṃ nāmeṣṭaṃ na sidhyati | </l><l>pra­yo­ja­na­m a­nu­ddi­śya na mando 'pi pra­va­rta­te || </l><l>evam eva pra­vṛ­tti­ś cec cai­ta­nye­nā­sya kiṃ bhavet | </l><l>krī­ḍā­rthā­yāṃ pravṛttau na vi­ha­nye­ta kṛ­tā­rtha­tā | </l><l>ba­hu­vyā­pā­ra­tā­yāṃ hi kleśo ba­hu­ta­ro bhavet || iti.</l></lg><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1339 b_YA_45­7­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­7­,20~</span>kiṃ punar etad ī­śva­rā­nu­mā­na­pra­ti­ṣe­dhā­rtha­m u­pa­nya­sta­m­? kiṃ vā sva­ta­ntra­sā­dha­na­m ī­śva­ra­pra­ti­ṣe­dhā­rtha­m­? na tāvad a­nu­mā­na­pra­ti­ṣe­dhā­rtha­m­, ta­syā­si­ddha­tvā­di­do­ṣa­ra­hi­ta­tve­na prāk sa­ma­rthi­ta­tvā­n ni­ra­va­dya­sya dhū­mā­nu­mā­na­va­n ni­ṣe­ddhu­m a­śa­kya­tvā­t­. sā­va­dya­tā­yāṃ vā saiva vācyā kim a­ne­nā­sa­mba­ddhe­na­? na hy anena hetoḥ kaścid doṣaḥ pra­ti­pā­dya­ta iti.</p><p n="a_1340 b_YA_45­7­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­7­,25~</span>a­the­śva­ra­pra­ti­ṣe­dhā­rthaṃ sā­dha­na­m a­ne­no­kta­m — na jagataḥ sraṣṭā bha­ga­vā­n­, dṛ­ṣṭā­dṛ­ṣṭa­pra­yo­ja­na­vi­ka­la­tvā­n mu­ktā­tma­va­d iti, atrāpi yadi dharmi na pra­tī­ya­te ta­dā­śra­yā­si­ddho hetuḥ. atha pra­tī­ya­te­, tadā ta­dgrā­ha­ka­pra­mā­ṇe­na bā­dhya­te­. pa­ra­pra­si­ddhi­mā­tre­ṇa ca yathā pa­kṣa­dha­rma­tvā­di­si­ddhi­s tathā prāg eva pra­pa­ñci­ta­m­.</p><p n="a_1341 b_YA_45­8­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­8­,1~</span>kiṃ ca sva­ni­śca­ya­va­d anyeṣāṃ ni­śca­yo­tpā­da­yi­ṣa­yā pa­rā­rthā­nu­mā­na­sya pra­vṛ­tti­m icchanty a­nu­mā­na­vi­daḥ­. tena svayaṃ ni­ści­ta­pa­kṣa­dha­rma­tvā­di­r eva hetuḥ paraṃ pra­tyu­pā­de­yo 'nyathā svayam a­pra­ti­pa­nnaḥ­, tataḥ pra­ti­pā­da­ko 'pi na syāt. na hy a­vyu­tpa­nnaḥ pra­ti­pā­da­yi­tā kaścid asti.</p><p n="a_1342 b_YA_45­8­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­8­,5~</span>api cāyaṃ pareṇa pra­ti­pa­nna iti kutas ta­nni­śca­yaḥ­? śāstrād iti cet, na vi­pra­ti­pa­tti­kā­le ta­syā­pra­mā­ṇa­tvā­t­. pra­mā­ṇa­tve vā he­tu­va­t sā­dhya­syā­pi tataḥ siddhir a­vi­śe­ṣā­t­. pra­ti­vā­di­va­ca­nā­d dhe­tu­si­ddhi­r iti cet, tat kim i­dā­nīṃ­? pa­kṣa­ni­rde­śā­na­nta­ra­m anena pra­ti­vā­dī praṣṭavyaḥ — ko nu bhavataḥ prasiddho hetur iti? sa cā­jñā­nā­d anyato vā ni­mi­ttā­n na bra­vī­tī­ti kathaṃ tato he­tu­si­ddhi­r iti?</p><ab type="head" resp="YA">ī­śva­ra­pra­vṛ­tteḥ pra­yo­ja­na­m</ab><p n="a_1343 b_YA_45­8­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­8­,11~</span>tathāpi vi­cā­rya­m etat — kim arthaṃ pra­va­rta­te bha­ga­vā­n iti? pa­rā­nu­gra­hā­rtha­m ity eke. na ca sthā­na­śa­rī­re­ndri­yā­dya­nu­tpā­dya pa­rā­nu­gra­haḥ kartuṃ śakyata iti sthā­nā­di­ka­m api ka­ro­ti­. svā­tma­na­s tu na kiṃcit pra­yo­ja­na­m­. ma­hā­nu­bhā­va­ta­yā hi śaktaḥ pa­rā­rtha­m eva pra­va­rta­te­.</p><ab type="head" resp="YA">īśvaraḥ sukham eva ja­na­ye­n na duḥkham ity āśaṅkā</ab><p n="a_1344 b_YA_45­8­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­8­,16~</span>nanv evaṃ sukham eva ja­na­ya­tu­, na hi ma­hā­nu­bha­vaḥ pareṣāṃ mo­ha­duḥ­khā­dyu­tpā­da­ne pra­va­rta­te­, vai­dya­va­d iti cet, na; a­pra­vṛ­ttyai­va ta­tsi­ddheḥ­. syān matam — yathā ga­ṇḍa­gu­lmā­di­vyā­dhi­ni­vṛ­ttya­rthaṃ dā­ha­cche­da­tī­vrau­ṣa­dhā­di­nā duḥ­kho­tpā­da­naṃ ma­hā­nu­bha­vo 'pi vaidyaḥ ka­ro­ti­, ta­the­śva­ro 'py a­dha­rma­vyā­dhi­ni­vṛ­ttya­rthaṃ duḥkham apy u­tpā­da­ya­tī­ti­, tac ca nai­va­m­; ka­smā­t­? a­pra­vṛ­ttyai­va tatsiddheḥ — a­ni­ṣṭa­sthā­nā­dyu­tpa­ttā­v a­dha­rmā­dhi­ṣṭhā­tṛ­tve ca yadā bha­ga­vā­n na pra­va­rta­te­, tadā cā­dha­rma­sya vyā­dhi­duḥ­khā­nu­tpā­da­ka­tva­m­. kiṃ cādharmaṃ kasmāt kā­ra­ya­ti­? na hi ni­vṛ­ttya­rthaṃ pravṛtto ma­hā­nu­bhā­va­s taṃ punaḥ kā­ra­ya­ti­, evaṃ hi kuvaidyaḥ syāt. na ce­śva­re­ṇā­na­dhi­ṣṭhi­ta­syā­vi­hi­te pra­vṛ­tti­r a­dha­rmo­tpa­tti­ś ca sa­mbha­va­tī­ti­. ta­nni­mi­ttā­dha­rma­kṣa­pa­ṇā­rtha­m adharme 'pi pra­va­rta­ya­tī­ti cet, yady anyathā tasya kṣapaṇaṃ na sa­mbha­va­ti­, tadā ta­syā­kṣa­pa­ṇa­m eva nyā­yya­m­. kṣapaṇe hy a­dha­rma­vṛ­ddhi­s ta­tkṣa­pa­ṇe punar a­dha­rma­vṛ­ddhi­s ta­tkṣa­pa­ṇe punar ity evaṃ mahān a­na­rthaḥ­. paścāc chāntir bha­vi­ṣya­tī­ti cet, a­saṃ­khyā­ta­ko­ṭi­ja­nma­su śāntir na bhūtā paścād bha­vi­ṣya­tī­ti kā pra­tyā­śā­? kiṃ ca vaidyo 'pi vi­ve­ka­jñaḥ sa­ṅgra­ha­pa­ri­cche­daṃ jñātvā pra­va­rta­te­. bha­ga­va­ta­s tu sa­rva­jña­tvā­d a­ci­ki­tsye­ṣu pra­vṛ­tti­r na yu­kte­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1345 b_YA_45­9­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­9­,2~</span>a­tro­cya­te — yasya yad a­bhi­pre­ta­m­, tasya tat sa­mpā­da­nā­rthaṃ yaḥ pra­va­rta­te sa parārthaṃ pravṛtta ity u­cya­te­. sukhaṃ ca sa­rva­saṃ­sā­ri­ṇā­m a­nā­di­vā­sa­nā­to '­bhi­pre­ta­m­, ta­tsa­mpā­da­nā­rthaṃ ca pra­va­rta­mā­no bha­ga­vā­n a­dha­rma­m apy a­nu­ṣa­ṅga­taḥ kā­ra­ya­ti­. na hy anyathā vi­ṣa­yo­pa­bho­ga­ni­mi­ttaṃ sukhaṃ sa­mbha­va­ti­. dha­rma­pra­ti­ba­ndha­kā­dha­rmā­nu­pa­ra­me ca na tasmād dharmāt sukhaṃ bha­va­tī­ti ta­nni­mi­tta­su­kha­sa­mpā­da­nā­rthaṃ ta­tpra­ti­ba­ndha­ka­m a­dha­rma­m eva tāvat a­dhi­ṣṭhā­ya pha­la­dvā­re­ṇa ni­va­rta­ya­ty anyathā ta­nni­vṛ­ttya­sa­mbha­vā­t­. yasya tu prā­ya­ści­ttā­di­dvā­re­ṇa nivṛttiḥ sa­mbha­va­ti­, tasya tathā ni­vṛ­tti­yo­gya­syo­tpa­nna­tvā­t tathaiva nivṛttiṃ kā­ra­ya­ti­. tad evaṃ parārthaṃ pravṛtto 'py a­nu­ṣa­ṅga­to na­ra­kā­di­duḥ­kha­m api ja­na­ya­tī­ti­. evaṃ saṃ­sā­ra­ca­kre su­kha­prā­rtha­nā­taḥ pa­ri­va­rta­mā­nā­nāṃ yadā ka­sya­ci­t ka­dā­ci­t ka­thaṃ­ci­n mu­kti­mā­rga­pra­vṛ­tti­bī­jo­tpā­da­ne sa­ha­kā­ri­ṇaṃ hetuṃ prā­pno­ti­, tadā tadbījaṃ ja­na­yi­tvā ta­tpu­ru­ṣaṃ mu­kti­mā­rge 'pi pra­va­rta­ya­ti­. tataḥ pra­ti­ja­nmā­bhyā­se­na pra­va­rta­ya­n saṃ­sā­ra­he­tū­n saṃ­skā­rāṃ­s ta­nū­kā­ra­ya­ti­. mu­ktyu­pā­ya­he­tū­n saṃ­skā­rāṃ­ś ca pra­tā­na­ya­ti tāvad yāvan mokṣaṃ prā­pa­ya­tī­ti­. tan na pa­rā­rtha­pra­vṛ­ttya­bhyu­pa­ga­me 'pi kaścid vi­ro­dhaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">ī­śva­ra­pra­vṛ­ttau svārtham api sa­mbha­va­ti</ab><p n="a_1346 b_YA_45­9­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­9­,17~</span>atha vā svārthaṃ eva pra­va­rta­te­. kiṃ tad bha­ga­va­taḥ pra­yo­ja­na­m iti cet, ja­ga­du­tpa­ttyā­dy eva. katham iti cet, su­kha­prā­pti­duḥ­khā­bhā­vā­v api kathaṃ pra­yo­ja­na­m­? yadi tadarthaṃ pu­ru­ṣa­sya pra­vṛ­tta­tvā­d i­ṣṭa­tvā­c ca, tadā bha­ga­va­to 'pi ja­ga­du­tpa­ttyā­dya­rthaṃ pra­vṛ­tta­tvā­d i­ṣṭa­tvā­c ca tad eva pra­yo­ja­na­m­. kim arthaṃ tad iṣṭam iti cet, sukhaṃ kim arthaṃ pu­ru­ṣa­sye­ṣṭa­m iti? yat kiṃcid e­ta­t­? tasmād yo yam artham a­dhi­kṛ­tya pra­va­rta­te­, ta­tta­sye­ṣṭa­tvā­t pra­yo­ja­na­m iti. na ca svārthaṃ pra­va­rta­mā­na­syā­nā­pta­kā­ma­tvā­d a­nī­śva­ra­tvaṃ pra­sa­jya­te­, yasya hi ya­thā­bhi­pre­taṃ na si­dhya­ti­, so '­nā­pta­kā­ma ity u­cya­te­. bha­ga­va­ta­s tu tat tathaiva si­dhya­tī­ti katham a­nā­pta­kā­ma­tva­m­?</p><ab type="head" resp="YA">atha vā svā­bhā­vi­kī pra­vṛ­tti­r ī­śva­ra­sya</ab><p n="a_1347 b_YA_45­9­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 45­9­,25~</span>atha vā ā­di­tya­va­t sva­bhā­ve­nai­va pra­va­rta­te — ya­thā­di­tyaḥ sva­bhā­ve­na jagat pra­kā­śa­ya­ti­, pra­kā­śi­te ca jagati sva­ka­rmā­nu­vi­dhā­ne­na su­kha­duḥ­khā­di­vai­ci­tryaṃ prāṇino '­nu­bha­va­nti­; tathā bha­ga­vā­n api sva­bhā­ve­nai­va ja­ga­tā­m u­tpa­tti­sthi­ti­vi­nā­śā­n ka­ro­ti­. prā­ṇi­na­ś ca ta­tka­rmā­nu­rū­paiḥ su­kha­duḥ­kha­jñā­nā­jñā­nā­di­bhiḥ saṃ­yo­ja­ya­tī­ti­. na ca sva­bhā­va­taḥ pravṛttau cai­ta­nya­vi­ro­dhaḥ­, ce­ta­nā­nā­m api sva­bhā­va­ni­ya­mo­pa­la­bdheḥ­. viduṣo 'pi ka­sya­ci­d a­na­rtha­ke­ṣu tṛ­ṇa­kha­ṇḍa­nā­di­ṣu pra­vṛ­tti­ni­ya­mo­pa­la­mbhe­na svabhāva ni­ya­ma­vya­va­sthā­nā­t­. vyasanaṃ tad iti cet, bha­ga­va­to 'pi vya­sa­na­m e­vai­ta­t — ya­nni­ra­ti­śa­ya­jñā­nai­śva­ryo 'pi san yeṣāṃ bhāvānāṃ ya­do­tpa­tti­he­ta­vaḥ santi, tadā ta­ddhe­tū­n a­dhi­ṣṭhā­ya tān u­tpā­da­ya­tī­ti­. tac ca vyasanaṃ bha­ga­va­taḥ ku­ta­ści­n no­tpa­nna­m iti svabhāva ity u­cya­te­.</p><p n="a_1348 b_YA_46­0­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­0­,8~</span>na cā­dṛ­ṣṭo­pā­nā­di­he­tva­nu­rū­paṃ kāryaṃ kurvataḥ svā­ta­ntrya­vi­ro­dhaḥ­, sva­ta­ntrā­ṇā­m apy u­pā­dā­nā­dya­nu­rū­pa­kā­rya­ka­rtṛ­tvo­pa­la­mbhā­t­. pa­ri­dṛ­ṣṭa­sā­ma­rthya­kā­ra­ṇa­ka­pra­yo­ktṛ­tvaṃ hi svā­ta­ntrya­m u­cya­te­, tac cāsti ma­he­śva­ra­sye­ti­. yathā yathā bha­ga­va­taḥ kṣi­tyā­di­kā­rya­ka­rtṛ­tvaṃ sa­mbha­va­ti­, tathā ta­thā­bhū­to bha­ga­vā­n a­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­, kā­ryā­nu­mā­na­ba­le­na tasya ni­ra­va­dya­tve­na sa­ma­rthi­ta­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">ā­ga­mā­d apy e­ke­śva­rā­si­ddhiḥ</ab><p n="a_1349 b_YA_46­0­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­0­,14~</span>ā­ga­mā­d apy eko bha­ga­vā­n a­śe­ṣa­ja­ga­du­tpā­da­na­śa­kti­mā­n ni­ścī­ya­te­, yad āha — "eko rudraḥ na dvi­tī­yaḥ­" "yaḥ sūrya iva imāṃ lokān īśate ī­śa­nī­bhiḥ­" iti.</p><lg n="a_1350"><l>"na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate | </l><l>na ta­tsa­ma­ś cā­bhya­dhi­ka­ś ca dṛśyate || </l><l>parāsya śaktir vi­vi­dhai­va śrūyate | </l><l>svā­bhā­vi­kī jñā­na­ba­la­kri­yā ca || "</l></lg><p n="a_1351" rend="justify">iti śve­tā­śva­ta­ro­pa­ni­ṣa­t­. tathā sa­rvo­pa­ni­ṣa­tsv api ja­ga­dvi­dhā­tṛ­tvā­di­dha­rma­kā­tma­jñā­naṃ mu­kti­ni­mi­ttaṃ ni­ści­ta­m­. tathā "­vi­śva­ta­ś cakṣur uta viśvato mukho viśvato bāhur uta vi­śva­ta­spā­t­"­, "saṃ bāhubhyāṃ dhamati saṃ ya­ttaiḥ­"­, "­dyā­vā­bhū­mī ja­na­ya­n deva ekaḥ" iti. punaś cāha — "­e­ta­sya cā­kṣa­ra­sya pra­śā­sa­ne gārgi dyā­vā­pṛ­thi­vī vidhṛte ti­ṣṭha­taḥ­" iti. ma­nvā­da­yo 'py āhuḥ —</p><lg n="a_1352"><l>"­pra­śā­si­tā­raṃ sa­rve­ṣā­m a­ṇī­yāṃ­sa­ma­ṇo­r api | </l><l>rukmābhaṃ sva­pna­dhī­ga­myaṃ vidyāttaṃ puruṣaṃ param || "</l><l>"eṣa sarvāṇi bhūtāni pa­ñca­bhi­r vyāpya mūrtibhiḥ | </l><l>ja­nma­vṛ­ddhi­kṣa­yai­r nityaṃ sa­mbhrā­ma­ya­ti ca­kra­va­t || "</l></lg><p n="a_1353" rend="justify">ity e­va­mā­di­.</p><ab type="head" resp="YA">sva­rpa­pra­ti­pa­ttau nā­prā­mā­ṇya­m ā­ga­ma­vā­kyā­nā­m</ab><p n="a_1354 b_YA_46­1­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­1­,6~</span>na sva­rū­pa­pra­ti­pa­ttā­v a­prā­mā­ṇya­m eṣāṃ pra­ti­pa­tta­vya­m­, me­dhyā­me­dhya­tva­sva­rū­pa­pra­ti­pā­da­kā­nāṃ sva­rga­na­ra­kā­di­sva­rū­pa­ta­tsā­dha­nā­ṅga­sva­rū­pa­pra­ti­pā­da­kā­nāṃ ca vākyānāṃ prā­mā­ṇyo­pa­pa­tteḥ­. na hi sva­rū­pa­pra­ti­pa­tti­m a­nta­re­ṇo­pā­dā­na­pa­ri­hā­rā­v u­pa­pa­dye­te­, a­nya­smi­n pratīte 'nyatra pra­vṛ­ttā­v a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. vi­dhi­pra­ti­ṣe­dhā­ṅga­tvā­t pra­vṛ­tti­ni­vṛ­tti­pa­ra­tva­m­, na sva­rū­pā­rtha­tva­m iti cet, na; sva­rū­pa­pra­ti­pa­tti­m a­nta­re­ṇa tatas ta­nni­ya­ta­yoḥ pra­vṛ­tti­ni­vṛ­ttyo­r a­yo­gā­t­. na hi śa­śa­vi­ṣā­ṇā­di­va­ca­sāṃ vi­dhya­ṅga­tve­nā­pi prāmāṇyaṃ pra­vṛ­tti­ni­vṛ­tti­pa­ra­tvaṃ ca santo '­nu­ma­nya­nte­. tasmād "ātmā vāre dra­ṣṭa­vyaḥ­" i­tyā­di­vi­dhya­ṅga­tve 'pi ja­ga­tsra­ṣṭṛ­tva­sa­rva­jña­tvā­di­va­ca­nā­nāṃ ghṛ­ta­yū­pā­di­va­ca­sā­m iva ya­thā­rtha­tva­m eva sva­rū­pā­rtha­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">ā­tma­jñā­na­sya mo­kṣā­rtha­tā</ab><p n="a_1355 b_YA_46­1­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­1­,16~</span>yac coktam — ā­tma­jñā­naṃ yā­ga­pra­vṛ­ttya­rthaṃ vi­hi­ta­m­, na tu mo­kṣā­rtha­m­; a­śru­ta­tvā­d iti, tad a­yu­kta­m­; vedasya prā­mā­ṇya­ni­śca­ye '­rthi­nā­m ā­tmā­jñā­naṃ vināpy a­gni­ho­trā­di­jñā­nā­d eva pra­vṛ­tti­r bha­va­ti­, a­rthā­pa­tti­to vātmāpi jñā­ya­te­. a­prā­mā­ṇye tv ā­tma­jñā­na­vi­dhā­ne 'pi na pra­vṛ­ttiḥ­. tasmān na yā­ga­pra­vṛ­ttya­rtha­m ā­tma­jñā­naṃ vi­hi­ta­m­, kiṃ tu mo­kṣā­rthaṃ­; vā­kyā­nta­re­ṣu śru­ta­tvā­t — "­ve­dā­ha­m etaṃ puruṣaṃ ma­hā­nta­m ā­di­tya­va­rṇaṃ tamasaḥ pa­ra­stā­t­", "tam eva vi­di­tvā­ti­mṛ­tya­m eti. nānyaḥ panthā vidyate '­ya­nā­ya­" ity e­va­mā­di­ṣu­. yā­gā­rtha­tvaṃ ca vā­kyā­nta­re 'pi na śrutam ity a­pra­mā­ṇa­ka­m eva ka­lpi­ta­m­. tasmād "­yā­va­j jīvam a­gni­ho­traṃ ju­hu­yā­t­" i­tyā­de­r iva vā­kyā­nta­ro­kta­pha­le­na sambandho ve­di­ta­vyaḥ­, "yasya ye­nā­rtha­sa­mba­ndhaḥ­" i­tyā­di­nyā­ye­na­. anyathā niṣphalo vidhir na ke­na­ci­d a­nu­ṣṭhī­ya­ta iti a­na­rtha­kaḥ syāt. pra­tya­vā­ya­pa­ri­hā­rā­rtha­m a­nu­ṣṭhī­ya­ta iti cet, na; tasyāpy a­śru­ta­tvā­t­. śru­ta­hā­nya­śru­ta­ka­lpa­nā doṣaś caivaṃ syāt. tasmān mu­ktya­rtha­m ā­tma­jñā­naṃ vi­hi­ta­m­.</p><p n="a_1356 b_YA_46­2­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­2­,4~</span>sa cātmā kiṃ­dha­rma­ko draṣṭavya ity a­pe­kṣā­yāṃ pū­rvo­ktā­ni vākyāni "­a­rū­pa­m a­ra­sa­m a­ga­ndha­va­t­" e­va­mā­dī­ni ca sa­mba­dhya­nte­. evaṃ cāgama bā­dhi­tve­nā­py a­prā­mā­ṇya­m ī­śva­ra­pra­ti­ṣe­dha­he­tū­nāṃ dra­ṣṭa­vya­m­.</p><ab type="head" resp="YA">ī­śva­ra­sa­rva­jña­tva­sā­dha­na­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1357 b_YA_46­2­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­2­,8~</span>e­te­nā­sa­rvā­rtha­m ī­śva­ra­jñā­na­tvā­d a­sma­dā­di­jñā­na­va­d ity e­va­mā­de­r api dha­rmi­grā­ha­ka­pra­mā­ṇa­bā­dhi­ta­tva­m ā­śra­yā­si­ddha­tvaṃ vā pūrvoktaṃ dra­ṣṭa­vya­m­. na hy a­sa­rva­jña­tve bha­ga­va­to 'nanta kā­ryo­tpa­ttiḥ sa­mbha­va­ty a­na­dhi­ṣṭhi­te­bhyo '­ce­ta­na­he­tu­bhyaḥ kā­ryo­tpa­ttya­sa­mbha­vā­d a­ni­ści­ta­kā­ra­ka­śa­kte­r a­dhi­ṣṭhā­tṛ­tvā­sa­mbha­vā­c cety uktaṃ sa­ma­sta­kā­ryā­ṇā­m u­pā­dā­nā­dya­va­bo­ddhṛ­tve ca siddhaṃ sa­rva­jña­tva­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">bhā­ṭṭā­kṣe­pa­s ta­da­pā­ka­ra­ṇaṃ ca</ab><p n="a_1358 b_YA_46­2­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­2­,14~</span>tataś ca yad uktam —</p><lg n="a_1359"><l>"­sa­rva­jño dṛśyate tāvan ne­dā­nī­m a­sma­dā­di­bhiḥ | </l><l>ni­rā­ka­ra­ṇa­va­c chakyā na cāsīd iti kalpanā || "</l><l>"­sa­rva­jño 'yam iti hy evaṃ ta­tkā­lai­r api boddhṛbhiḥ | </l><l>ta­jjñā­na­jñe­ya­vi­jñā­na­ra­hi­tai­r jñāyate katham || "</l></lg><p n="a_1360 b_YA_46­2­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­2­,19~</span>na hy a­sa­rva­jñaḥ sarvajñaṃ jā­nā­tī­ti­, tad a­pā­sta­m­; ta­jjñā­na­jñe­ya­vi­jñā­na­ra­hi­ta­tve 'pi hi laukikaiḥ śā­stra­śi­lpā­dya­bhi­jñā­s ta­cchi­ṣyai­ś ca jñā­ya­nte­. anyathā jñā­no­pā­rja­nā­rthaṃ teṣāṃ śā­stra­śra­va­ṇā­di­ṣu pra­vṛ­tti­r na syāt. yathā ca śā­strā­dya­na­bhi­jñaiḥ śā­strā­dya­bhi­jña­s ta­tkā­rye­ṇā­pta­va­ca­ne­na ca ni­ścī­ya­te­, tadvad a­sa­rva­jñai­r api sarvajña iti.</p><ab type="head" resp="YA">pra­tha­ma­sa­rgā­pa­ri­jña­tva­śa­ṅkā­pa­ri­hā­raḥ</ab><p n="a_1361 b_YA_46­2­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­2­,24~</span>yac coktam — pra­tha­ma­sa­rgā­pa­ri­jña­tva­m­, ta­tpa­ri­jñā­ne ca saṃ­sā­rā­nā­di­tva­vi­ro­dha iti, tad a­ti­jā­ḍya­vi­jṛ­mbhi­ta­m­; na hi kha­ra­ma­sta­ke vi­ṣā­ṇa­m a­pa­śya­nn andho bha­va­ti­. yad asti tat sarvaṃ pa­śya­tī­ty asataḥ pra­tha­ma­sa­rgā­de­r a­da­rśa­ne 'pi sa­rva­jña­tvaṃ na vi­ha­nya­te­. ku­tsi­ta­ra­sā­svā­da­nā­d apy a­yu­kta­m­. yasya hī­ndri­ye­ṇa ra­sa­ga­ndhā­di­vi­śe­ṣaṃ gṛhṇataḥ su­kha­duḥ­kha­rā­ga­dve­ṣā­di­yo­go bha­va­ti­, ta­syā­svā­da­nā­di­vya­pa­de­śa­s ta­tkṛ­ta­do­ṣo vā. bha­ga­va­ta­s tu ne­ndri­ya­jaṃ jñā­na­m­, nāpi rāgaḥ kvacid dveṣo vā, nāpi kiṃcit pa­vi­tra­m a­pa­vi­traṃ vā. kin tu yad ya­thā­va­sthi­taṃ kiṃcit tat tathā veti ni­tye­nai­va jñā­ne­na­, "­pa­śya­ty a­ca­kṣuḥ­" i­tyā­di­va­ca­nā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">ī­śvā­ra­jñā­na­sya pra­tya­kṣa­tva­m</ab><p n="a_1362 b_YA_46­3­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­3­,8~</span>cakṣuṣā vinā kathaṃ pa­śya­tī­ti vya­va­hā­ra iti cet, u­pa­cā­rā­t­. ta­jjñā­na­syā­pa­ri­sphu­ṭa­tvā­śa­ṅkā­ni­vṛ­tti­r u­pa­cā­ra­sya pra­yo­ja­na­m­, nimittaṃ punaś cā­kṣu­ṣe­na jñā­ne­na­, sā­dha­rmya­m ī­śva­ra­jñā­na­syā­pa­ro­kṣā­kā­ra­tva­m­. tasya hi sva­ka­ra­ta­la­va­t sarvo 'rtho '­pa­ro­kṣa e­ve­ti­. etena pra­tya­kṣa­vya­va­hā­ro 'pi vyākhyātaḥ — pra­mā­ja­na­ka­tvā­bhā­vā­n ne­śva­ra­jñā­naṃ mukhyaṃ pra­tya­kṣa­m­, nāpy a­kṣa­ja­nya­tve­na pra­tya­kṣa­m­, ni­tya­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">ī­śva­ra­jñā­na­sya pra­tya­kṣa­tva­m</ab><p n="a_1363 b_YA_46­3­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­3­,14~</span>nityatvaṃ kuta iti cet, a­nu­mā­nā­d ā­ga­mā­c ca. tatra nityaṃ pa­ra­me­śva­ra­jñā­naṃ ga­ndhā­dha­rma­dhva­ni­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇā­rthā­nta­ra­ni­tya­dra­vya­vi­śe­ṣa­gu­ṇa­tvā­t­, to­yā­di­pa­ra­mā­ṇu­rū­pā­di­va­d ity a­nu­mā­na­m­. ga­ndhā­dha­rma­dhva­ni­nāṃ sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇā­ni kṣi­tya­pa­rā­tmā­kā­śā­ni­, tebhyo '­rthā­nta­raṃ yan nityaṃ dravyaṃ ta­dgu­ṇa­tvā­d ity arthaḥ. tatra kā­rya­to­yā­di­gu­ṇai­r vya­bhi­cā­ra­ni­vṛ­ttya­rthaṃ ni­tya­dra­vya­gu­ṇa­gra­ha­ṇa­m­, ni­tya­dra­vya­gu­ṇaiḥ saṃ­yo­gā­di­bhi­r vya­bhi­cā­ra­ni­vṛ­ttya­rthaṃ vi­śe­ṣa­gu­ṇa­gra­ha­ṇa­m­. tathāpi pā­ka­jaiḥ­, a­pa­rā­tma­vi­śe­ṣa­gu­ṇaiḥ­, śabdena ca vya­bhi­cā­raḥ­, ta­nni­vṛ­ttya­rthaṃ ga­ndhā­dha­rme­tyā­di­vi­śe­ṣa­ṇa­m­. nanu pa­ra­ma­yo­gī ga­ndhā­di­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇe­bhyo '­rthā­nta­ra­m­, tasya vi­śe­ṣa­gu­ṇo jñā­na­m­, tac cā­ni­tya­m ity a­ne­kā­ntaḥ­, naitad asti; na hi karoti — ity eva kā­ra­ṇa­m­, kiṃ tarhi? ka­ri­ṣya­ty a­kā­rṣī­d ity api. yasmād "­a­ni­rdi­ṣṭa­kā­lāḥ pra­tya­yā­s triṣv api kāleṣu bha­va­nti­" — iti śa­bda­vi­daḥ­. tataḥ kā­ra­ṇā­d idaṃ kāryaṃ ni­ṣpa­nna­m i­tyā­di­vya­va­hā­ro 'py asti, kā­rya­kā­ra­ṇā­nu­mā­na­yo­r a­tī­tā­nā­ga­ta­vi­ṣa­ya­tva­pra­si­ddhe­ś ca.</p><p n="a_1364 b_YA_46­3­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­3­,26~</span>tad ayam artho ga­ndhā­dha­rme­tyā­di­vā­kya­sya — nityaṃ pa­ra­me­śva­ra­jñā­na­m­, kṣi­tyā­kā­śa­saṃ­sā­ri­pu­ru­ṣā­n ā­śri­ta­tve sati ni­tya­dra­vya­vi­śe­ṣa­gu­ṇa­tvā­c cha­li­lā­di­pa­ra­mā­ṇu­rū­pā­di­va­d iti. pa­ra­me­śva­re­cchā­pra­ya­tnā­bhyā­m a­ne­kā­nta iti cet, na; tayor apy ata eva hetor ni­tya­tva­si­ddheḥ­, sādhyena vya­bhi­cā­rā­bhā­vā­c ceti.</p><ab type="head" resp="YA">ke­va­la­vya­ti­re­ki­to ni­tya­jñā­nā­śra­ya­tva­si­ddhiḥ</ab><p n="a_1365 b_YA_46­4­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­4­,4~</span>ke­va­la­vya­ti­re­kī vā hetus tathā hi — ni­tya­jñā­nā­śra­yo bha­ga­vā­n­, ni­ra­ti­śa­ya­ka­rtṛ­tvā­t­, vai­dha­rmya­dṛ­ṣṭā­nto '­sma­dā­diḥ­. a­pra­si­ddha­vi­śe­ṣa­ṇaḥ pakṣa iti cet, na; a­pra­si­ddha­vi­śe­ṣa­ṇa­tvā­d eva ke­va­la­vya­ti­re­ki­tva­m­, vi­śe­ṣa­ṇa­pra­si­ddhau hy anvayo 'pi syāt. a­pra­si­ddha­vi­śe­ṣa­ṇa­tvaṃ ca doṣam a­bhyu­pa­ga­ccha­taḥ sa­rvā­ni­tya­vā­di­naṃ pra­tyā­kā­śā­dau ni­tya­tva­si­ddhi­r a­nu­mā­nā­n na syāt. na cā­sma­dā­di­pra­tya­kṣe­ṇa kvacin na nityatvaṃ gṛ­hya­te­, a­nā­dya­na­nta­sa­ttā­yāḥ pra­tya­kṣe­ṇa pra­ti­bhā­sa­nā­t­. a­ni­tya­tvaṃ gha­ṭā­di­ṣu dṛ­ṣṭa­m­, ta­dā­kā­śā­dau pra­ti­ṣi­dhya­ta iti, tataḥ kathaṃ ni­tya­tva­si­ddhiḥ­? sā­ma­rthyā­d iti cet, kim idaṃ sāmarthyaṃ nāma? na hi pra­tya­kṣā­ga­ma­vya­ti­ri­kta­m a­nu­mā­nā­d a­nya­tpra­ti­pa­tti­sā­dha­na­m asti. a­thā­nu­mā­na­m eva sā­ma­rthya­m­, tato 'pi ni­tya­tva­si­ddhau kathaṃ nā­pra­si­ddha­vi­śe­ṣa­ṇa­tva­m­? kiṃ cātrāpy a­sma­dā­dau ni­tya­jñā­nā­nā­śra­ya­tvaṃ dṛ­ṣṭa­m­, ta­dī­śva­re pra­ti­ṣi­dhya­te­, ta­tpra­ti­ṣe­dhe ca sā­ma­rthyā­n ni­tya­jñā­nā­śra­ya­tva­si­ddhi­r iti. yady evaṃ ni­tya­jñā­nā­nā­śra­yo bha­ga­vā­n na bha­va­tī­ty evaṃ sā­dhya­ni­rde­śaḥ ka­ra­ṇī­yaḥ­. ko 'tra vi­śe­ṣaḥ­? evaṃ kāraṇe 'pi sa e­vā­rthaḥ­, pra­ti­ṣe­dha­dva­ya­sya vi­dhya­rtha­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">vyā­ptya­si­ddhyā­śaṃ­kā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1366 b_YA_46­4­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­4­,20~</span>nanu ca ni­tya­jñā­nā­śra­ya­tva­ni­ra­ti­śa­ya­ka­rtṛ­tva­yoḥ pra­ti­ba­ndhā­si­ddhe­r ni­tya­jñā­nā­śra­ya­tva­ni­vṛ­ttā­v eva ni­ra­ti­śa­ya­ka­rtṛ­tva­ni­vṛ­tti­r a­yu­ktā­, ni­tya­duḥ­khā­dyā­śra­ya­tva­ni­vṛ­ttā­v api ta­nni­vṛ­tti­pra­sa­ṅgā­t­. tataś ca ni­ra­ti­śa­ya­ka­rtṛ­tve­na ni­tya­jñā­nā­śra­ya­tva­si­ddhi­va­n ni­tya­duḥ­khā­śra­ya­tva­si­ddhi­r api syāt. vi­pa­kṣa­da­rśa­nā­vya­bhi­cā­ra­syo­bha­ya­tra­vi­śe­ṣā­d iti, naitad asti; ni­tya­jñā­nā­śra­ya­tve­na hi ni­ra­ti­śa­ya­ka­rtṛ­tva­sya vyā­pti­pra­ti­pa­kṣa­bā­dha­ka­pra­mā­ṇaiḥ kā­ka­tī­rā­da­rśa­na­nyā­ye­na pakṣa eva si­ddhya­ti­. na tv evaṃ ni­tya­duḥ­khā­dyā­śra­ya­tve­na ta­da­si­ddhā­v eva ni­ra­ti­śa­ya­ka­rtṛ­tvo­pa­pa­tteḥ­? sa­rva­dā­niḥ­śe­ṣa­kā­ryo­tpā­da­na­sā­ma­rthyaṃ hi ni­ra­ti­śa­ya­ka­rtṛ­tva­m ucyate tac ca duḥ­khā­di­mā­tre­ṇā­py a­bhi­bhū­ta­sya no­pa­pa­dya­te­, kuto nityair duḥ­kha­dve­ṣā­di­bhi­r a­bhi­bhū­ta­sye­ti­? tathā śa­śa­vi­ṣā­ṇā­dyā­śra­ya­tva­si­ddhi­r api na co­da­nī­yā­, ta­da­bhā­ve­na ni­ra­ti­śa­ya­ka­rtṛ­tva­sya vi­ro­dhā­si­ddheḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">ni­tya­jñā­nā­śra­ya­tva­m antarā ja­ga­tka­rtṛ­tvā­sa­mbha­vaḥ</ab><p n="a_1367 b_YA_46­5­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­5­,4~</span>na caivaṃ ni­tya­jñā­nā­śra­ya­tve­na vinā ni­ra­ti­śa­ya­ka­rtṛ­tva­m u­pa­pa­dya­te­, tathā hi — a­ce­ta­na­syā­sa­rva­jña­sya vā bhu­va­nā­dya­śe­ṣa­kā­rya­ka­rtṛ­tvaṃ na sa­mbha­va­tī­ty u­kta­m­. sa­rva­jña­tvaṃ cā­nā­dya­na­nta­kā­la­m a­vyu­cche­de­na bha­ga­va­to '­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­, a­vyu­cche­de­nā­tra — tra­sa­sthā­va­rā­dya­na­nta­kā­ryo­tpa­tti­da­rśa­nā­t­. tac ca sā­ta­tye­na sa­rvā­rtha­vi­ṣa­ya­tvaṃ sa­he­tu­ka­tve jñānasya na syāt. na hy e­kā­kā­ra­kā­ryo­tpā­da­ka­kā­ra­ṇa­sā­ma­grī­ṇā­m a­vi­gu­ṇā­nāṃ pū­rvā­pa­ra­kā­lā­va­cchi­nnaḥ santānaḥ sa­mbha­va­ti­, a­ni­tyā­nāṃ khalu pa­rā­dhī­nā­tma­lā­bha­ta­yo­tka­rṣā­pa­ka­rṣā­di­yo­ga­sya ka­dā­ci­d a­va­śyaṃ­bhā­vi­tve­na sa­mbhā­vya­tvā­n na ta­tsā­ma­gryā­ya­tta­ja­nma­no jñānasya ni­ra­ti­śa­yo '­va­dhi­va­rji­taḥ santāna u­pa­pa­dya­te­.</p><p n="a_1368 b_YA_46­5­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­5­,12~</span>kāraṇaṃ ce­śva­ra­jñā­na­syā­bhyu­pa­ga­ccha­tā pa­ri­dṛ­ṣṭa­sā­ma­rthya­m e­vā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. dhū­mā­gnyā­di­va­tsā­ma­rthyaṃ tu jñā­no­tpa­ttau śa­rī­re­ndri­yā­deḥ su­khā­dyu­tpa­ttau iva ni­ści­ta­m­, śa­rī­rā­dyu­tpa­ttā­v apy a­vi­dyā­tṛ­ṣṇā­deḥ sāmarthyaṃ ni­ści­ta­m­, te­nā­ni­tyaṃ jñānam icchataḥ sa­rva­saṃ­sā­ri­dha­rmā­bhyu­pa­ga­maḥ pra­sa­jya­te­. tataś ca ni­ra­ti­śa­yaṃ kartṛtvaṃ sa­rva­jña­tvaṃ ca vi­ru­dhya­te­, ta­dvi­ro­dhā­c ca ja­ga­du­tpa­tti­vi­ro­dha iti.</p><ab type="head" resp="YA">śa­rī­rā­dya­bhā­vā­n nityaṃ jñānam</ab><p n="a_1369 b_YA_46­5­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­5­,18~</span>nityaṃ śa­rī­ra­m indriyaṃ ca bha­ga­va­ta iti cet, na; pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­, yu­kti­vi­ro­dhā­c ca. evam eva ni­tya­tvā­bhyu­pa­ga­me ca pa­tnyā­da­yo 'pi nityā e­ṣṭa­vyāḥ­. pa­ra­mā­ṇvā­dy eva śa­rī­ra­m ity apy a­yu­kta­m­, ce­ṣṭe­ndri­yā­rthā­śra­ya­tvā­bhā­vā­t­. bho­gā­ya­ta­naṃ ca śa­rī­ra­m u­cya­te­, na ca bha­ga­va­taḥ kiṃcid bho­gā­ya­ta­na­m asti. kṣi­tyā­di­mū­rti­pra­ti­pā­da­kā­ga­ma­vi­ro­dha iti cet, na; ta­syo­pa­cā­re­ṇa pravṛtteḥ śa­rī­ra­va­d i­cchā­mā­trā­nu­vi­dhā­yi­tvā­t­. anyathā ya­ja­mā­no 'pi śarīraṃ syāt. na ca cetanaṃ śarīraṃ yu­kta­m­. ta­the­ndri­ya­syā­pi ni­tya­tva­m a­yu­kta­m­, ā­kā­śa­ma­na­so­r apy a­dṛ­ṣṭo­pa­gṛ­hī­ta­tve­ne­ndri­ya­tvā­t­, ta­dvai­ka­lye vā­ni­ndri­ya­tvā­t­. na ce­śva­ra­sya dharmo 'dharmo vāsti, a­saṃ­sā­ri­tva­vi­ro­dhā­t­. ke­va­la­dha­rmā­sti­tve ca pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. ni­tyā­ni­tya­vi­ka­lpā­sa­mbha­vā­t — nityatve ca jñānam eva nityam astu, ka­lpa­nā­gau­ra­va­pa­ri­hā­ra­ś caivaṃ bhavaty a­ni­tya­tve ca ta­tsā­dha­na­m a­nu­ti­ṣṭha­taḥ saṃ­hā­ra­ka­rtṛ­tvā­di­vi­ro­dhaḥ­, pa­ra­duḥ­kho­tpā­da­nā­de­r a­dha­rma­he­tu­tvā­t­. yac coktam a­jñā­na­m e­vā­dha­rma­he­tu­s ta­da­bhā­vā­d vi­śe­ṣa­to 'pi nādharma iti, tad a­yu­kta­m­; jānataḥ pra­ti­ṣi­ddhā­ca­ra­ṇe '­syā­bhya­dhi­ka­prā­ya­ści­tta­śra­va­ṇā­t­. kṣī­ṇa­do­ṣa­sya nā­dha­rmo­tpa­tti­r iti cet, dha­rmo­tpā­do 'pi tasya nāsti tu­lya­pra­mā­ṇa­tvā­t­. tad evaṃ jñā­no­tpā­da­ka­he­toḥ śa­rī­rā­de­r a­bhā­vā­n nityam eva jñānaṃ bha­ga­va­ta iti.</p><p n="a_1370 b_YA_46­6­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­6­,6~</span>nanu ca jñā­na­mā­tra­syā­ni­tya­tve­nā­vya­bhi­cā­ri­tvā­t kathaṃ ka­sya­ci­n ni­tya­tva­si­ddhiḥ­? siddhau vā na kenāpi ka­sya­ci­d a­vi­nā­bhā­va­si­ddhiḥ­, sa­rva­trā­nā­śvā­sa­pra­sa­ṅgā­d iti, naitad asti; sā­ti­śa­ya­syai­va hi jñā­na­syā­ni­tya­tve­nā­vya­bhi­cā­ra u­pa­la­bdho­, na ni­ra­ti­śa­ya­sya­, ma­ha­ttvā­ṇu­tvā­di­va­t­. yaiś ca pra­ti­pa­kṣa­bā­dha­ka­pra­mā­ṇai­r ni­tya­jñā­nā­śra­ya­tva­ni­ra­ti­śa­ya ka­rtṛ­tva­yoḥ pra­ti­ba­ndhaḥ pra­sā­dhi­taḥ tair e­vā­ni­tya­tva­sā­dha­na­sya jñā­na­tva­vi­bhu­dra­vya­vi­śe­ṣa­gu­ṇa­tvā­de­r bā­dhi­ta­tvā­d a­prā­mā­ṇya­m eva dra­ṣṭa­vya­m­. na hi yathā jñā­na­tva­vi­bhu­dra­vya­vi­śe­ṣa­gu­ṇā­de­r ni­tya­tve­na saha virodhaḥ kaścid asti yena ni­ra­ti­śa­ya­ka­rtṛ­tva­sya ni­tya­jñā­na­vi­pa­rya­ye­ṇa virodhaḥ pra­da­rśi­taḥ­, tathā jñā­na­tvā­de­r a­ni­tya­tve­na na vya­bhi­cā­raḥ si­dhye­t­. na ca vi­pa­kṣā­da­rśa­na­mā­tre­ṇā­vya­bhi­cā­ra­si­ddhiḥ­, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. na cā­nya­trā­da­rśa­na­m eva vi­ro­dho­, ma­ha­ttvā­ṇu­tvā­de­r api ni­tya­tve­na vi­ro­dha­pra­sa­ṅgā­t­, na caivaṃ pa­ri­dṛ­ṣṭa­sā­ma­rthya­kā­ra­ṇā­bhā­vo 'pi pa­ra­me­śva­ra­jñā­na­sya kā­ra­ṇā­nta­rā­d u­tpa­ttā­v a­vi­ro­dhaḥ­, pa­ri­dṛ­ṣṭa­sā­ma­rthya­kā­ra­ṇā­bhā­ve kā­ra­ṇā­nta­rā­t kā­ryo­tpā­da­vi­ro­dha­sya dṛ­ṣṭa­pra­mā­ṇa­si­ddha­tvā­d a­gni­dhū­mā­di­ṣu­. anyathā kṣi­tyā­de­r apy u­pa­la­bdho­pā­dā­nā­di­sā­ma­rthya­ka­rtu­r abhāve 'pi kā­ra­ṇā­nta­re­bhyaḥ kā­ryo­tpa­ttā­v a­vi­ro­dha­pra­sa­ṅgā­t­. tataś ce­śva­ra­si­ddhi­r eva nāsti kasya jñānaṃ nityam anityaṃ vā ci­ntye­ta­? tasmāt kṣi­tyā­di­kā­ryā­nu­mā­na­sya ba­lī­ya­stvā­t ta­tka­rtu­r yathā di­gde­śa­kā­lā­na­va­cchi­nnā­na­nta­ta­tkā­ryo­tpā­da­ka­tvā­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā­sma­dā­di­dha­rmai­r duḥ­khā­sa­rva­jña­tvā­di­bhi­r a­saṃ­spa­rśo '­nu­mī­ya­te­. tadvad a­ni­tya­jñā­na­dha­rma­śa­rī­rā­dya­pe­kṣa­ka­rtṛ­tvā­bhā­vo '­pī­ti­. tathā ca "satyaṃ jñānam anantaṃ brahma" iti śrutiḥ, "na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca" i­tyā­di­nā "­a­pā­ṇi­pā­daḥ­" ā­di­vā­kye­na cā­kṛ­ta­kaṃ jñā­na­m­, ni­ṣka­la­sya kartṛtvaṃ ca bha­ga­va­taḥ pra­ti­pā­di­ta­m­. i­cchā­pra­ya­tna­yo­r apy ata eva nityatvaṃ si­ddha­m­, śa­rī­rā­dya­bhā­ve tayor apy u­tpa­tte­r a­sa­mbha­vā­t­. ni­tya­tve­nai­ka­tve 'pi tayoḥ kā­rya­bhe­de­na bhedas trai­kā­li­ka­tvaṃ co­pa­ca­rya­te­, jñe­ya­bhe­de­na jñā­na­va­t­. yad a­trā­nu­ktaṃ pa­ro­kta­co­dya­pra­ti­sa­mā­dhā­naṃ pra­ti­pa­kṣa­bā­dha­kaṃ ca, tat "­ni­tya­jñā­na­vi­ni­śca­ye­" draṣṭavyaṃ svayaṃ cānyad apy ū­hya­m­.</p><ab type="head" resp="YA">sau­ga­tā­kṣe­paḥ</ab><p n="a_1371 b_YA_46­7­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­7­,2~</span>a­pa­ra­s tv āha —</p><lg n="a_1372"><l>"nityaṃ pramāṇaṃ naivāsti prā­mā­ṇyā­d va­stu­sa­dga­teḥ | </l><l>jñe­yā­ni­tya­ta­yā tasyā a­dhrau­vyā­t kra­ma­ja­nma­naḥ || "</l><l>"­ni­tyā­d u­tpa­tti­vi­śle­ṣā­d a­pe­kṣā­yā a­yo­ga­taḥ | </l><l>ka­thaṃ­ci­n no­pa­kā­rya­tvā­d anitye 'py a­pra­mā­ṇa­tā || "</l></lg><p n="a_1373 b_YA_46­7­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­7­,7~</span>naiva nityaṃ pra­mā­ṇa­m asti, va­stu­sa­dga­teḥ prā­mā­ṇyā­t­. yadi nāma vastu sato gatiḥ pra­mā­ṇa­m­, nityatvaṃ kiṃ nety āha — jñe­yā­ni­tya­ta­yā tasyā va­stu­sa­dga­te­r a­dhrau­vyā­t­. na hy a­nu­tpa­nne naṣṭe vā va­stu­ni­, ta­dga­ti­r yuktā. jñe­yā­ni­tya­tve­na jñā­na­syā­stv a­ni­tya­tva­m­, jñātā tu nitya evety atrāha — kra­ma­ja­nma­no jñānasya nityād u­tpa­tti­vi­śle­ṣā­t­. nityād e­ka­sva­bhā­vā­t kra­mo­tpa­tte­r a­sa­mbha­vā­d ity arthaḥ. sa­ha­kā­ri­kra­mā­d api na kramaḥ, a­pe­kṣā­yā a­yo­gā­t­. ni­tya­syā­nu­pa­kā­rya­tve pa­rā­pa­kṣā na yuktā. anitye '­pī­śva­ra­jñā­ne na pra­mā­ṇa­tā ka­thaṃ­ci­d a­nu­pa­kā­rya­tvā­t­. yo hi ka­thaṃ­ci­t ke­na­ci­d u­pa­kṛ­taḥ­, ta­da­nye­ṣā­m u­pa­kā­rā­rthaṃ ka­ru­ṇa­yo­pa­di­śa­ti­, sa lokasya pramāṇaṃ bha­va­ti­. na ce­śva­ra­sye­yaṃ vyu­tpa­tti­r asti. na hy a­kha­ṇḍi­taḥ paṇḍito bha­va­tī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">tasya pa­ri­hā­raḥ</ab><p n="a_1374 b_YA_46­7­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­7­,17~</span>a­tro­cya­te — yat tāvad uktaṃ nityaṃ pramāṇaṃ nai­vā­stī­ti­, tatra yadi pra­mā­sā­dha­naṃ nityaṃ pra­ti­ṣi­dhya­te­, tan na; a­ntaḥ­ka­ra­ṇā­deḥ pra­mā­ṇa­sā­dha­na­sya ni­tya­tvā­t­. sā­ma­grya­va­sthaṃ tu na kiṃcin nityam ity atra si­ddha­sā­dha­na­m­, a­ntaḥ­ka­ra­ṇā­de­r apy a­ni­tya­tvā­bhyu­pa­ga­me­, nityaṃ naivāsti — e­tā­va­d vā­cya­m­, pra­mā­ṇa­gra­ha­ṇa­m a­na­rtha­kaṃ­. pra­mā­ṇa­syā­pi ni­tya­tva­pra­ti­ṣe­dhe si­ddha­sā­dha­na­m­. na ce­śva­ra­jñā­na­m aṃjasā pramāṇaṃ phalaṃ cety u­kta­m­.</p><p n="a_1375 b_YA_46­7­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­7­,22~</span>a­thā­vi­saṃ­vā­di­jñā­naṃ nityaṃ nai­vā­stī­ty u­cya­te­, tad a­yu­kta­m­; pa­ra­me­śva­ra­jñā­na­sya hi ta­tsa­ttva­grā­ha­ka­pra­mā­ṇā­d e­vā­vi­saṃ­vā­di­tvaṃ ca si­ddha­m­. tathā ca vya­ti­re­kya­nu­mā­naṃ prāk sa­ma­rthi­ta­m­, tenaiva "­jñe­yā­ni­tya­ta­yā­" — i­tyā­di­bā­dhi­ta­tvā­d a­nu­pa­pa­nna­m­. na cā­rtha­ja­tve­nai­va jñā­na­syā­rtha­vi­ṣa­ya­tvaṃ ye­nā­rtha­sya kra­ma­bhā­vā­t jñā­na­syā­pi kra­ma­bhā­vaḥ syāt. tathā cā­ja­na­ka­syā­py arthasya vi­ṣa­ya­tvaṃ sa­ma­rthi­taṃ pra­tya­kṣa­la­kṣa­ṇe­. na cā­ja­na­ka­sya vi­ṣa­ya­tve sarveṣāṃ sa­rva­jña­tva­pra­sa­ṅgaḥ­, saṃ­sā­ri­pu­ru­ṣa­jñā­nā­nāṃ dha­rmā­di­sā­ma­grī­vi­śe­ṣa­ni­ya­mi­tā­nāṃ ni­ya­tā­rtha­vi­ṣa­ya­tve­no­tpā­dā­t­. ata eva pa­ra­me­śva­ra­jñā­naṃ sa­rvā­rtha­vi­ṣa­ya­m u­pa­pa­nna­m­; ni­rhe­tu­ka­sya ni­ya­tā­rtha­tve ni­yā­ma­kā­bhā­vā­t­. sa­rvā­rtha­vi­ṣa­ya­tvaṃ hi pa­ra­me­śva­ra­jñā­na­sya svā­bhā­vi­ko dharma ity ā­kā­śā­ṇvā­dī­nāṃ sa­rva­ga­tā­sa­rva­ga­ta­tvā­di­dha­rma­va­n na pa­rya­nu­yo­ga­m a­rha­tī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ni­tyai­ka­jñā­na­vi­ṣa­ya­tva­sa­mā­ne 'py a­tī­tā­di­vya­va­sthā</ab><p n="a_1376 b_YA_46­8­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­8­,5~</span>nanu ca ni­tya­syai­ka­jñā­na­sya sa­rvā­rtha­vi­ṣa­ya­tve '­tī­tā­nā­ga­tā­rthā­nā­m api va­rta­mā­na­tva­pra­sa­ṅgaḥ­, e­ka­jñā­nā­la­mba­na­tvā­t­, kṛ­ti­kā­di­va­d iti, naitad asti; yo­gi­jñā­naṃ khalv ekam apy a­tī­tā­nā­ga­ta­va­rta­mā­nā­rtha­vi­ṣa­yaṃ sa­mā­dhi­ba­lā­d bha­va­ti­, na ca sa­rvā­rthā­nāṃ va­rta­mā­na­tva­m­. yathā vā sa­ttā­khye­nai­ke­na sā­mā­nye­na sa­mba­ddhā­nā­m arthānāṃ nai­ka­de­śa­tva­m e­ka­sva­bhā­va­tvaṃ vā, pra­tya­kṣā­di­vi­ro­dhā­t­. tatra ke­ṣāṃ­ci­d arthānāṃ de­śā­nta­raṃ gacchatāṃ na sattayā sa­ha­ga­ma­na­m­, nāpi sa­ttā­vi­yo­gaḥ­. tad e­ka­sa­mba­ndhi­tve teṣāṃ pū­rva­de­śā­dya­pa­ri­tyā­go 'pi nāsti — etac ca sā­mā­nya­sa­ma­rtha­ne vi­sta­re­ṇa pra­sā­dhi­ta­m­. tadvan ma­he­śva­ra­jñā­ne­nai­ke­na sa­mba­ddhā­nā­m arthānāṃ nai­ka­kā­lā­di­yo­ga ity a­nā­ga­to 'rthaḥ pa­ra­me­śva­ra­jñā­na­vi­ṣa­yaḥ sva­kā­ra­ṇa­sā­ma­rthyā­d va­rta­mā­nī­bha­va­n nā­ga­ma­m eva svabhāvaṃ hitvā bha­va­ti­, na tu ī­śva­ra­jñā­na­sa­mba­ndhaṃ ja­hā­ti­. va­rta­mā­na­sva­bhā­vaṃ hi­tvā­tī­ta­bhā­va­m u­pa­ga­ccha­n ne­śva­ra­jñā­na­sa­mba­ndhaṃ jahāti — ity evaṃ ca sati yaḥ kaścid arthaḥ pū­rva­dha­rma sa­drū­pa­m a­sa­drū­paṃ vā pa­ri­tya­jya dha­rmā­nta­ra­m ā­pa­dya­te­, sa sarvaḥ pa­ra­me­śva­ra­jñā­na­sa­mba­ddha e­vā­pa­dya­te­, sa­ttā­sa­mba­ndha­va­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">sa­ttā­sa­mba­ndhe­śva­rī­ya­jñā­na­sa­mba­ndha­yo­r viśeṣaḥ</ab><p n="a_1377 b_YA_46­8­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­8­,19~</span>e­tā­vāṃ­s tu viśeṣaḥ — sattāyā sadbhiḥ sa­hā­śra­yā­śra­yi­bhā­vaḥ sa­ma­vā­yā­khyaḥ sa­mba­ndhaḥ­, te­nā­tī­tā­nā­ga­tā­rthaiḥ saha sambandho na bha­va­ti­. ma­he­śva­ra­jñā­na­sya tu sarvair apy arthaiḥ saha vi­ṣa­ya­vi­ṣa­yi­bhā­va­la­kṣa­ṇaḥ sa­mba­ndhaḥ­, sa cā­tī­tā­dya­rthai­r apy astīti sa­ma­rthi­taṃ pra­tya­kṣa­la­kṣa­ṇe­. tad evam artha e­vā­nya­thā­nya­thā bha­va­ti­, ne­śva­ra­jñā­na­m­. tad dhy e­ka­sva­bhā­va­m apy a­nya­thā­nya­thā­bha­va­dbhi­r arthair a­nya­thā­nya­tho­pa­dhī­ya­mā­naṃ da­rpa­ṇa­spha­ṭi­kā­di­va­d a­nya­thā­nya­thā vya­pa­di­śya­te­. tan na me­yā­ni­tya­ta­yā­pī­śva­ra­jñā­na­syā­dhrau­vya­m­, nāpy a­vi­saṃ­vā­di­tvaṃ ni­va­rta­ta iti.</p><ab type="head" resp="YA">ī­śva­ra­jñā­nā­ja­na­ka­tve 'rthasya dṛ­ṣṭa­tvā­di­vya­va­hā­raḥ</ab><p n="a_1378 b_YA_46­8­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­8­,24~</span>ya­dī­śva­ra­jñā­naṃ nārthe vyā­pri­ya­te nāpy arthād utpannaṃ ta­tsva­bhā­vaṃ vā, tataḥ kathaṃ tenārtho dṛṣṭa ity u­cya­te­, na; tena sambaddha e­vā­rtha­s tena dṛṣṭa ity ucyata a­tī­tā­nā­ga­tā­rtha­va­d ity u­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">dha­rma­kī­rti­pra­jñā­ka­rā­kṣe­pāḥ ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1379 b_YA_46­9­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­9­,2~</span>yad apy āha —</p><lg n="a_1380"><l>"­sa­mba­ndho '­nva­ya­pū­rve­ṇa vya­ti­re­ke­ṇa siddhyati | </l><l>ni­tya­syā­vya­ti­re­ka­sya kutaḥ sa­mba­ndha­sa­mbha­vaḥ || "</l></lg><p n="a_1381" rend="justify">tad apy a­tī­tā­nā­ga­tā­rtha­ta­jjñā­na­yoḥ sā­mā­nya­ta­dva­to­ś ca sa­mba­ndha­sa­ma­rtha­ne­na pra­tyu­kta­m­.</p><p n="a_1382 b_YA_46­9­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­9­,6~</span>yad apy āha —</p><lg n="a_1383"><l>"­sa­rvā­rtha­da­rśa­nā­j jātaḥ śabdaḥ sarvasya vācakaḥ | </l><l>vi­va­kṣā­ni­ya­mo nāma na ni­tya­syo­pa­pa­tti­mā­n || "</l></lg><p n="a_1384" rend="justify">tad apy a­yu­kta­m­, na hi yasya yāvaty arthe jñānam asti, te­no­ccā­ri­taḥ śabdas tāvato 'rthasya vācako bha­va­ti­. na ca jñānam eva vi­va­kṣā­, jñā­na­va­nto 'pi hi mau­na­vra­tāḥ kecid u­pa­la­bhya­nte­. ni­tyai­ve­cchā bha­ga­va­taḥ sa­rva­kṛ­tye­ṣu yathā de­śa­kā­lo­pā­dā­nā­dya­pe­kṣo­tpā­de 'py a­vi­pa­rya­ye­ṇa sva­bhā­va­to va­rta­te­, tataḥ kāryam api de­śa­kā­lā­dya­vi­pa­rya­ye­ṇai­va bha­va­ti­, tasmād "­vi­va­kṣā­ni­ya­mo na ni­tya­syo­pa­pa­tti­mā­n­" — ity etad apy a­yu­kta­m­; ni­tya­syā­pi dra­vya­gu­ṇa­sā­mā­nyā­deḥ pra­ti­ni­ya­ta­sva­bhā­va­sya pra­mā­ṇe­no­pa­la­mbhā­t­.</p><p n="a_1385 b_YA_46­9­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­9­,16~</span>yac coktam — "na hy a­kha­ṇḍi­taḥ paṇḍito bha­va­ti­"­, tad api ni­tyā­ni­tya­tvā­na­bhyu­pa­ga­me­nai­va ni­ra­sta­m­, svā­bhā­vi­kaṃ hi bha­ga­va­taḥ pā­ṇḍi­tya­m iti.</p><p n="a_1386 b_YA_46­9­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­9­,19~</span>nanu rā­gā­dya­na­nu­bha­ve kathaṃ ta­tpra­ti­pa­kṣaṃ jā­nā­ti­? a­jā­nā­na­ś ca katham u­pa­di­śa­n pramāṇaṃ bha­va­ti­? rā­gā­dya­nu­bha­ve tu rā­gā­di­yu­ktaḥ prāptas tataś ca saṃsāry e­vā­sā­v iti, tad a­yu­kta­m­, na hi rā­gā­di­jñā­nā­d eva tadvān bha­va­ti­, kiṃ tu ta­tsa­ma­vā­yā­t­. anyathā bu­ddhā­va­sthā­yā­m api rā­gā­di­ma­ttva­pra­sa­ṅgo ' a­rva­jña­tvaṃ vā.</p><p n="a_1387 b_YA_46­9­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 46­9­,23~</span>yac cā­tro­kta­m —</p><lg n="a_1388"><l>"­he­yo­pā­de­ya­ta­ttva­sya hā­nyu­pā­ya­sya vedakaḥ | </l><l>yaḥ pra­mā­ṇa­m asāv iṣṭo na tu sarvasya vedakaḥ || "</l><l>"dūraṃ paśyatu vā mā vā tattvam iṣṭaṃ tu paśyatu | </l><l>pramāṇaṃ dū­ra­da­rśī cedete gṛ­dhrā­nu­pā­sma­he || "</l></lg><p n="a_1389" rend="justify">tasmād ā­rya­sa­tya­ca­tu­ṣṭa­ya­da­rśa­na­mā­traṃ buddhasya sa­rva­jña­tva­m iti. evam api rā­gā­dya­na­nu­bha­ve kathaṃ duḥ­kha­sa­tya­da­rśa­na­m­, ta­da­nu­bha­ve vā kathaṃ na rā­gā­di­ma­ttva­m­?</p><ab type="head" resp="YA">ī­śva­ra­ni­tya­pa­kṣo­kta­dū­ṣa­ṇa­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1390 b_YA_47­0­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­0­,6~</span>kiṃ cā­rya­sa­tya­ca­tu­ṣṭa­yā­tma­ko buddhaḥ prāptaś ca­tu­ṣṭa­yā­nu­bha­vā­t­, a­na­nu­bha­ve tu ca­tu­ṣṭa­ya­syā­py a­ve­da­kaḥ kathaṃ pra­mā­ṇa­m­? krameṇa vedaka iti cet, na; ekasya kra­ma­ve­da­ka­tvā­sa­mbha­vā­t­. kiṃ ca mā­rga­ve­da­na­kā­le ni­ro­dha­ve­da­naṃ tasyāsti vā? na vā? yady asti, tadā vi­ro­dhā­tma­ka­tva­prā­pte mā­rgā­bhyā­se pra­vṛ­tti­r na syāt. atha nāsti, tathāpi na mā­rgā­bhyā­se pra­vṛ­ttiḥ­, ta­tpra­yo­ja­nā­pra­tī­teḥ­. a­nu­mā­nā­d u­pa­de­śā­d vā jñātvā pra­va­rta­ta iti cet, a­nu­mā­nā­di­to 'pi ta­dā­kā­rā­nā­pā­ttau kathaṃ ta­dve­da­na­m­? yadi syāt pra­tya­kṣa­to 'pi ta­dā­kā­rā­nā­pa­ttā­v eva, ta­dve­da­naṃ bha­vi­ṣya­ty a­vi­ro­dhā­t­. vi­sta­re­ṇa cā­rthā­kā­ra­tvaṃ pra­tya­kṣa­jñā­na­syā­pi ni­ra­sta­m­. tasmāt taṭastha eva bha­ga­vā­n īśvaraḥ pa­rā­tma­sthā­n rā­gā­dī­n paśyan na tadvān bha­va­tī­ti­.</p><p n="a_1391 b_YA_47­0­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­0­,15~</span>yad apy āha —</p><lg n="a_1392"><l>"­va­ra­pra­dā­na­śa­ktiḥ sā vidyate tasya tādṛśī | </l><l>ya­yā­nu­ṣṭhā­na­hī­no 'pi dadāty ai­śva­rya­m arthine || "</l><l>"atha nāsty eva sā śaktis ta­syā­nyā­pi kathaṃ bhavet | "</l></lg><p n="a_1393" rend="justify">iti, tad apy a­yu­kta­m­; yato '­nya­syā­pi kā­ra­ṇa­sya yā yathā śaktir asti, sā tathā kā­ryo­tpa­ttyai­va ni­ścī­ya­te­, hu­ta­bhu­ja­tṛ­ṇā­di­da­ha­na­ta­ṇḍu­la­vi­kle­da­nā­di­śa­kti­va­t­. tasmād yatra yathā kā­rya­prā­du­rbhā­vo dṛ­śya­te­, tatra tathā bha­ga­va­taḥ śaktir gamyata iti.</p><p n="a_1394 b_YA_47­0­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­0­,23~</span>yad apy āha —</p><lg n="a_1395"><l>"­ī­dṛ­śī tasya sā śaktiḥ kā­ra­ṇā­t kuta āgatā | </l><l>svabhāva eṣa tasyeti kuta etat pra­tī­ya­tā­m || "</l></lg><p n="a_1396" rend="justify">tad apy a­yu­kta­m­, yataḥ svā­bhā­vi­kī tasya śaktiḥ kā­ryā­nu­me­ye­ty u­kta­m­. nanu yadi ni­rhe­tu­ke­śva­ra­sya tādṛśī śaktis tato '­sma­dā­de­r api kiṃ na tādṛśī śaktir iti? atra va­stu­sva­bhā­vai­r uttaraṃ vācyam — ya evaṃ bhavati agner dā­ha­śa­kti­r asti, nā­kā­śā­de­r iti kasyātra pa­rya­nu­yo­gaḥ kri­ya­te­? yac coktam —</p><lg n="a_1397"><l>"­sva­bhā­ve '­dhya­kṣa­taḥ siddhe yadi pa­rya­nu­yu­ja­te | </l><l>ta­tro­tta­ra­m idaṃ nyāyaṃ na dṛṣṭe '­nu­pa­pa­nna­tā || "</l></lg><p n="a_1398" rend="justify">"­a­nya­thā yat kiṃcid a­bhi­dhā­ya ni­ru­tta­ra­s tatra kṛtaḥ pareṇa va­stu­sva­bhā­vai­r i­tyā­dyu­tta­ra­m uktvā tiṣṭhet tataḥ sarvo 'pi vijayī syād i­ti­"­. yad apy a­sa­t­, pra­tya­kṣa­si­ddhi­va­d a­nu­mā­nā­di­si­ddhe 'pi svabhāve pa­rya­nu­yuṃ­jā­naṃ praty etad uttaraṃ nyāyyam eva, anyathā dha­rmā­dha­rmā­pa­va­rgā­dau pra­ti­ni­ya­ta­sā­dha­na­sā­dhya­tvā­di­sva­bhā­ve pa­rya­nu­yuṃ­jā­naṃ praty etad uttaraṃ na vācyaṃ syāt. ja­nmā­nta­ra­su­kha­duḥ­khā­di­ja­na­na­sva­bhā­vau dha­rmā­dha­rmā­vi­śi­ṣye­te­, na ca tā­dṛ­ksva­bhā­vau kvacid a­dhya­kṣe­ṇa siddhau. tataś ca tatrāpy evaṃ pa­rya­nu­yo­gaḥ syāt — yāvad itaḥ sā­dha­nā­d dharmasya janma, tāvad a­dha­rma­sya kha­pu­ṣpā­de­r vā kiṃ na? he­tu­pa­ra­mpa­rā­to 'pi yāvad asyaiva śaktir ā­yā­tā­, tāvad anyasya kiṃ na? — ity evaṃ sarvatra pa­rya­nu­yo­gaḥ kartuṃ śa­kya­te­. tasmāt kutaḥ pra­mā­ṇā­d i­tthaṃ­sva­bhā­vo ni­ścī­ya­ta ity e­vaṃ­vi­dha eva pa­rya­nu­yo­go nyāyyaḥ. pra­mā­ṇa­si­ddhe tu svabhāve pa­rya­nu­yo­go '­nu­pa­pa­nna e­ve­ti­. pa­ra­me­śva­ra­sya hi ta­thā­vi­dhaḥ svabhāvaḥ kā­ryā­nu­mā­na­ba­le­na siddhas tasmād a­yu­kta­s tatra pa­rya­nu­yo­ga iti.</p><ab type="head" resp="YA">ī­śva­rā­nu­mā­ne dha­rma­kī­rti­r ākṣepaḥ</ab><p n="a_1399 b_YA_47­1­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­1­,19~</span>nanu tad a­nu­mā­na­m eva na yuktaṃ yad āha —</p><lg n="a_1400"><l>"­sthi­tvā­pra­vṛ­tti­saṃ­sthā­na­vi­śe­ṣā­rtha­kri­yā­di­ṣu | </l><l>i­ṣṭa­si­ddhi­r a­si­ddhi­r vā dṛṣṭānte saṃśayo 'tha vā || "</l></lg><p n="a_1401" rend="justify">vi­va­kṣi­ta­m u­pā­dā­nā­di bu­ddhi­ma­d a­dhi­ṣṭhi­ta­m­, sthitvā pra­va­rta­mā­na­tvā­d da­ṇḍā­di­va­t­. kṣi­tyā­di­kā­ryaṃ bu­ddhi­ma­tkṛ­ta­m­, saṃ­sthā­na­vi­śe­ṣa­vi­śi­ṣṭa­tvā­t­, gṛ­hā­di­va­t­. dha­rmā­di­ni­mi­tta­m­, bu­ddhi­ma­da­dhi­ṣṭhi­taṃ pra­va­rta­te­, a­rtha­kri­yā­kā­ri­tvā­t­, gha­ṭā­di­va­d ity e­va­mā­di­ṣu kā­rya­vi­śe­ṣe­ṣu hetuṣu yadi sāmānyaṃ sā­dhya­m­, ta­de­ṣṭa­si­ddhiḥ siddhaṃ sādhyata ity arthaḥ. a­the­śva­rā­di­ṣṭhā­naṃ sā­dhya­m­, tato 'siddhiḥ dṛṣṭānte sā­dhya­hī­na­te­ty arthaḥ. saṃśayo vā dṛ­ṣṭā­nte­, da­ṇḍā­dā­v ī­śva­rā­dhi­ṣṭhā­na­syā­ni­śca­yā­t­. atha vā saṃśayaḥ a­nai­kā­nti­ka­tvaṃ te­nai­ve­śva­re­ṇa­, so 'pi hi sthitvā pra­va­rta­te­, na ca ke­na­ci­d a­dhi­ṣṭhi­to '­na­va­sthā­pra­sa­ṅgā­t­. saṃsthāna vi­śi­ṣṭa­tva­m api tenaiva vā­nai­kā­nti­ka­m — va­stu­vya­ti­re­ke­ṇa saṃ­sthā­na­vi­śe­ṣā­bhā­vā­t­, vastutvaṃ ceśvare 'py a­stī­ti­. ta­thā­rtha­kri­yā­kā­ri­tva­m api te­nai­vā­nai­kā­nti­ka­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_1402 b_YA_47­2­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­2­,5~</span>a­tro­cya­te — yat tāvat ta­tsi­ddha­sā­dha­na­m iti, tad a­yu­kta­m­; na hy a­nī­śva­ra­vā­di­nāṃ kṣityādeḥ kartā ta­du­pā­dā­nā­de­r a­dhi­ṣṭhā­tā ca kaścit siddhaḥ, yena si­ddha­sā­dha­naṃ syāt.</p><ab type="head" resp="YA">ka­rma­ṇa­ś cai­ta­nya­sa­nde­ha­s ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1403 b_YA_47­2­,06~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­2­,06~</span>nanu ca ka­rma­ja­lo­ka­vai­ci­trya­m icchadbhiḥ saugataiḥ na ka­rtṛ­mā­tra­syā­dhi­kṣe­paḥ kri­ya­te­. na ca karmaṇo '­ce­ta­na­tvā­t tena si­ddha­sā­dhya­tā­nu­pa­pa­ttiḥ­, "­ce­ta­nā mānasaṃ karma" iti va­ca­nā­t ta­da­nya­sya ce­ta­na­tvā­si­ddheḥ­. ce­ta­na­syā­py a­nya­ce­ta­nā­dhi­ṣṭhi­ta­tve '­na­va­sthā­pra­sa­ṅga iti, tad apy a­sa­t­; na hi karmaṇaḥ ci­drū­pa­tve kiṃcit pra­mā­ṇa­m asti. tathā cātmaiva cai­ta­nya­yo­gā­c cetana iti va­kṣyā­ma­s tato '­rthā­nta­raṃ ca karma na ce­ta­na­m iti. api ca tasya karmaṇaḥ sa­ma­sto­pā­dā­nā­di­pa­ri­jñā­na­m asti vā? na vā? yady asti, tataḥ saṃ­jñā­mā­traṃ bhi­dya­te­. atha nāsti, tataḥ kathaṃ tasya ka­rtṛ­tva­m­? na hi yasya ta­ntvā­di­śa­kti­pa­ri­jñā­naṃ nāsti, sa paṭaṃ ra­ca­yi­tuṃ śa­kno­ti­. cetano 'pi hi yo ya­trā­na­bhi­jñaḥ­, sa ta­trā­nya­bu­ddhyu­pa­gṛ­hī­taḥ pra­va­rta­mā­naḥ kāryaṃ ni­ṣpā­da­yi­tuṃ śa­kno­ti­, nā­nya­thā­. e­te­nai­ta­d api pra­ti­kṣi­pta­m­, yad āha —</p><lg n="a_1404"><l>"­ce­ta­nā­ka­rma­rū­pai­va pra­vṛ­tte­r yadi kā­ra­ṇa­m | </l><l>ni­rū­pa­ṇe 'pi na paraṃ ta­nni­rū­pa­ṇa­m iṣyate || "</l></lg><p n="a_1405" rend="justify">kāryaṃ pra­tyu­pā­dā­nā­di­śa­kti­pa­ri­jñā­naṃ hi ni­rū­pa­ṇa­m u­cya­te­. na ca ka­rma­ṇa­s tad asti, ta­syai­ve­śva­ra­tva­pra­sa­ṅgā­t­. yo hi idam atra śaktaṃ nedam atrety evaṃ nirūpya ja­ga­du­tpa­ttau pra­va­rta­te sa e­ve­śva­ra iti. ku­lā­lā­di­r ghaṭādau ta­du­pā­dā­nā­di­śa­ktiṃ ni­rū­pyai­va pra­va­rta­ta iti na dṛ­ṣṭā­ntā­bhā­vaḥ­. ku­lā­lā­deḥ svātantrye ajño jantur anīśo 'yam ityādi virodha iti cet, na; sa­rva­tra­svā­ta­ntryā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. da­ṇḍā­di­pre­ra­ka­tve hi tasya svātantryaṃ pra­si­ddha­m­, tā­va­tāṃ­śe­na ca dṛ­ṣṭā­nta­tva­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ī­śva­ra­syā­nya­pre­rya­tva­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1406 b_YA_47­3­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­3­,8~</span>yac coktam — '­ku­lā­lā­di­va­d īśvaro 'py anena preryaḥ syāt' — ity a­na­va­sthe­ti­, tad a­yu­kta­m­, yo hi ya­trā­na­bhi­jñaḥ san pra­va­rta­ta sa ta­trā­nye­na jñā­na­va­tā preryata iti. yu­kta­m­, na ceśvaraḥ kvacid a­na­bhi­jñaḥ­, sa­rva­jña­tvā­t­. yac coktam ka­rtṛ­tva­si­ddhau sa­rva­jña­tva­si­ddhiḥ sa­rva­jña­tve c'a pre­ra­ka­tva­m ity a­nyo­nyā­śra­ya iti, tad a­yu­kta­m­; na hi de­va­ku­lā­di­kā­rye­ṇa ta­du­pā­dā­nā­dya­bhi­jña­ka­rtra­nu­mā­ne '­nyo­nyā­śra­ya­do­ṣā­va­kā­śo '­stī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ī­śva­ra­syā­dha­rme pra­va­rtta­ka­tvā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1407 b_YA_47­3­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­3­,14~</span>nanu yadi sarvajñaḥ śaktaś ce­śva­raḥ­, tataḥ kim ajñaṃ ja­na­ma­sa­dvya­va­hā­re pra­va­rta­ya­ti­? evaṃ hy a­nu­ci­ta­ka­ra­ṇā­d a­vi­ve­ka­jñaḥ syāt. ta­thā­bhū­ta­m a­dha­rma­pha­la­m a­nu­bhā­va­ya­nn u­ci­ta­kā­rye­vā­to 'sau vi­ve­ka­vā­n cet, naitad asti; yasmāt —</p><lg n="a_1408"><l>"­a­dha­rma­ka­ra­ṇe 'py eṣa va­rta­ya­ty eva janminaḥ | </l><l>ayuktaṃ kā­ra­yi­tvā­sau kathaṃ yukte pra­va­rta­ye­t || "</l></lg><p n="a_1409" rend="justify">pāpaṃ kā­ra­yi­tvā ta­dvyā­va­rta­nā­ya dharme pra­va­rta­ya­tī­ti­. keyaṃ pre­kṣā­pū­rva­kā­ri­tā bha­ga­va­taḥ­? tad idam ā­yā­ta­m — "­pra­kṣā­lya tya­kṣyā­mi­" iti.</p><lg n="a_1410"><l>"­krī­ḍā­rthai­va pra­vṛ­tti­ś cet pre­kṣā­pū­rva­kri­yā kutaḥ | </l><l>ekasya kṣaṇikā tṛptir anyaḥ prāṇair vi­yu­jya­te || "</l></lg><p n="a_1411 b_YA_47­4­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­4­,10~</span>kiṃ ca —</p><lg n="a_1412"><l>"­śā­strā­nta­rā­ṇi sarvāṇi ya­dī­śva­ra­vi­ka­lpa­taḥ | </l><l>sa­tyā­sa­tyo­pa­de­śa­sya pramāṇaṃ dānataḥ katham || "</l></lg><p n="a_1413" rend="justify">"­a­sa­tyo­pa­de­śa­syā­pi dānād asau pra­mā­ṇa­m iti mahad a­dbhu­ta­m­"­. a­thā­sa­tyā­ni śāstrāṇi ne­śva­ra­kṛ­tā­ni tadvad anyad api kāryaṃ ne­śva­ra­kṛ­ta­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1414 b_YA_47­4­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­4­,16~</span>a­tro­cya­te — yat tāvad ajñaṃ ja­na­ma­sa­dvya­va­hā­re kiṃ pra­va­rta­ya­tī­ti­, tan na; vi­cā­ri­tvā­t­. vi­cā­ri­ta­m etat — yathā bha­ga­vā­n adharme 'pi janaṃ pra­va­rta­ya­n nā­yu­kta­kā­ra­yi­tā bha­va­tī­ti­. krī­ḍā­rtha­tve ca yaduktaṃ ta­da­bhyu­pa­ga­me­nai­va pa­ri­hṛ­ta­m­. na hi bha­ga­va­taḥ krīḍā rā­jā­di­va­t su­khā­rthā­, kiṃ tu bā­la­krī­ḍā­va­t sva­bhā­va­vi­śe­ṣaḥ­. kiṃcit sā­dha­rmyā­d bā­lo­dā­ha­ra­ṇa­m­.</p><ab type="head" resp="YA">rā­gā­di­ra­hi­ta­syau­dā­sī­nyā­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1415 b_YA_47­4­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­4­,23~</span>nanu rā­gā­di­vi­yu­kta­syau­dā­sī­nya­m eva yu­kta­m­, atha lo­ka­ka­rmā­dhi­pa­tyā­dau­dā­sī­nyaṃ la­bha­te­, ta­dā­nya­ka­rma­pa­ra­ta­ntraḥ katham ī­śva­raḥ­? kiṃ ca —</p><lg n="a_1416"><l>"­u­pe­kṣai­va hi sādhūnāṃ yu­ktā­sā­dhau kri­yā­kra­me | </l><l>na kṣate kṣā­ra­ni­kṣe­paḥ sādhūnāṃ sā­dhu­ce­ṣṭi­ta­m || "</l></lg><p n="a_1417 b_YA_47­4­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­4­,28~</span>a­thai­vaṃ­bhū­ta evāyaṃ kramas tam evāsau pra­kā­śa­ya­ti ceṣṭate ca ta­tka­ra­ṇā­ya­. e­vaṃ­bhū­ta eva kra­ma­sva­bhā­vo na mayā ni­vā­ra­yi­tuṃ śakyas tatra lokair ya­thā­yo­gaṃ vi­ha­rta­vya­m iti. nai­ta­t­; tathā hi —</p><lg n="a_1418"><l>"­ā­tma­ny apy vaśī nāsāv iti sa sphuṭam īśvaraḥ | </l><l>sva­ka­rmo­ci­ta­ce­ṣṭa­sya lokasya kim a­nī­śa­tā || "</l></lg><ab type="head" resp="YA">ta­tkha­ṇḍa­na­m</ab><p n="a_1419 b_YA_47­5­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­5­,4~</span>tad etad apy a­yu­kta­m­; tathā hi — rā­gā­di­vi­yu­kta­syau­dā­sī­nya­m eva yuktam iti — kim idaṃ pra­sa­ṅga­sā­dha­na­m­? uta sva­ta­ntra­m iti. yady u­dā­sī­no bha­ga­vā­n rā­gā­di­vi­yu­kta­tvā­n mu­kta­pu­ru­ṣa­va­d iti sva­ta­ntra­sā­dha­na­m u­cya­te­, tathā saty a­vi­nā­bhā­va­si­ddhya­rthaṃ dharmo pra­ti­pa­tta­vya­s tasya ca kā­ryā­nu­mā­ne­nai­va pratīteḥ katham au­dā­sī­nya­si­ddhiḥ­? ta­da­pra­tī­tau vā­śra­yā­si­ddho hetuḥ.</p><p n="a_1420 b_YA_47­5­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­5­,9~</span>atha rā­gā­di­vi­yu­kta­tva­m a­bhyu­pa­ga­ccha­ta au­dā­sī­nyā­bhyu­pa­ga­mā­rthaṃ prasaṅgaḥ kri­ya­te­, na; tasya kṣi­tyā­di­kā­ryā­nu­mā­ne­na bā­dhi­ta­tvā­t­. na hi rā­gā­di­yu­kte u­dā­sī­ne vā bha­ga­va­ti tra­sa­sthā­va­rā­dya­na­nta­kā­ryo­tpa­ttiḥ sa­mbha­va­tī­ty u­kta­m­. yac coktam — "­a­nya­ka­rma­ta­ntraḥ katham ī­śva­raḥ­" — iti, tan na; a­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. ce­ta­na­ta­ntraṃ hy a­ce­ta­na­m­, na tv a­ce­ta­naḥ­, tantraś cetanaḥ ku­vi­nda­ta­ntvā­di­dṛ­ṣṭā­ntā­t­. na ca ka­rmā­nu­rū­paṃ kāryaṃ kurvann īśvaraḥ ka­rma­ta­ntro bha­va­ti­. na hi ta­ntvā­dya­nu­rū­pa­pa­ṭā­di­kā­rī ku­vi­ndā­di­s ta­ntvā­di­ta­ntra ity u­cya­te­.</p><p n="a_1421 b_YA_47­5­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­5­,16~</span>nanv evaṃ tarhi yathā ta­ntvā­di­ṣu satsv api kṛtārthaḥ ku­vi­ndā­diḥ pa­ṭā­di­kā­ryaṃ na karoty eva, ta­the­śva­raḥ­, kṛ­tā­rtha­tvā­t ka­rmā­di­ṣu satsv api u­dā­sī­naḥ kiṃ nāste? vayam api na jā­nī­maḥ­, sa eva praṣṭavyaḥ — kasmāt tvaṃ bha­ga­va­n no­dā­sī­na iti? vayaṃ tu kā­rya­da­rśa­ne­na ta­da­nu­rū­paṃ ka­rtā­ra­m a­va­ga­ccha­nto no­pā­la­mbha­m a­rhā­maḥ­. prāg uktaṃ ca parārthaṃ pra­va­rta­te­. parārthaṃ pra­vṛ­tta­syā­pi yathā duḥ­khā­di­ja­na­ka­tva­m­, ta­tho­kta­m­, tato "na kṣa­ta­kṣā­ra­ni­kṣe­paḥ­" — ityādy apy a­yu­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">ī­śva­ra­syā­va­śi­tva­śa­ṅkā­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1422 b_YA_47­5­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­5­,22~</span>sva­bhā­va­taḥ pra­vṛ­tti­pa­kṣe 'pi yad uktam — "­ā­tma­ny apy vaśī nāsau" i­tyā­di­, tad apy a­yu­kta­m­; na hi vaśīti kṛtvā ni­tyā­ni­tyā­di­ta­ttva­vi­pa­rya­yaṃ ka­ro­ti­, a­ka­ra­ṇe vā tasya vaśitvaṃ ni­va­rta­te­. kṣi­tyā­dya­na­nta­kā­rya­ka­rtṛ­tva­m eva hi vaśitvaṃ pa­ra­mai­śva­ryaṃ ceti.</p><ab type="head" resp="YA">ī­śva­ra­sya śā­stra­ka­rtṛ­tva­m</ab><p n="a_1423 b_YA_47­5­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­5­,28~</span>yad api "­śā­strā­nta­rā­ṇi­" i­tyā­di­, tad apy a­yu­kta­m­; sa­rva­śā­strā­ṇāṃ sākṣād ī­śva­ra­pra­ṇī­ta­tvā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. yac ca śāstraṃ sākṣād ī­śva­re­ṇo­kta­m­, tat satyam evātaḥ sa­tyo­pa­de­śa­dā­nā­t pra­mā­ṇa­m eva bha­ga­vā­n­. mi­thyā­jñā­nā­di­ni­mi­ttā­dṛ­ṣṭā­dhi­ṣṭhā­tṛ­tva­dvā­re­ṇa sarvasya hetuḥ kartety ato 'sau sa­rva­śā­stra­kṛ­d apy u­cya­te­. na tv evam a­sa­tyo­pa­de­śa­dā­tā yathā sva­pne­ndra­jā­lā­di­ni­mi­tte­nā­lī­kā­rthā­nu­pa­di­śa­nta e­vā­sa­tyo­pa­de­śa­dā­tā­ro bha­ṇya­nte­, na tu ta­nni­mi­tta­pra­yo­ktā­ro '­pī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">sarvasya jagata eka eva karttā</ab><p n="a_1424 b_YA_47­6­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­6­,5~</span>nanu cai­ka­syā­pi kā­rya­syai­kaḥ kartā, ba­ha­va­ś ca dṛ­śya­nte­. tathā ba­hū­nā­m apy eko ba­ha­va­ś ceti. ta­tka­tha­m a­va­ga­mya­te — sarvasya jagata eka e­ve­śva­raḥ kartā, na tu bahavo '­nī­śva­rā iti? uktam atra yaḥ pa­ri­dṛ­ṣṭā­ni kā­ra­ṇā­ni pra­yu­ṅkte­, taiś ca na pra­yu­jya­te­; sa svatantraḥ kartety u­cya­te­. na cā­nī­śva­ra­sya pa­ra­mā­ṇva­dṛ­ṣṭā­di­ṣu bhū­bhū­dha­ra­śa­rī­rā­bhya­nta­rā­va­ya­vā­di­ṣu ca pa­ri­da­rśa­na­pū­rva­kaṃ pra­yo­ktṛ­tvaṃ sa­mbha­va­ti­. tatra bahavo 'py a­nī­śva­rāḥ kṣityādeḥ kartāraḥ prā­sā­da­vi­śe­ṣa­syai­vā­saṃ­khyā­tā api sta­na­ndha­yā iti.</p><p n="a_1425 b_YA_47­6­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­6­,13~</span>a­the­śva­rā eva bahavaḥ kṣityādeḥ kartāra i­ṣya­te­. tathā saty a­pa­si­ddhā­nta­s te prā­pno­ti­. e­ka­ni­rā­ka­ra­ṇe ca ba­hva­bhyu­pa­ga­mo '­ni­ṣṭa­pa­ri­hā­re '­ti­kau­śa­laṃ khyā­pa­ya­ti­. kiṃ ca teṣām ī­śva­rā­ṇāṃ kim aiśvaryaṃ sa­rva­jña­tva­m a­nu­tta­mā śaktiś cāsti? na vā? yady asti, ta­dā­ne­ke­śva­ra­ka­lpa­na­yā kim? vai­ya­rthyā­t­. atha nāsti, tadā teṣāṃ ni­ya­ma­yi­tā kaścit prabhur asti, anyathā katham a­vi­ro­dhe­na sadā ja­ga­du­tpa­ttyā­di­ṣu pra­va­rte­ra­nn iti?</p><ab type="head" resp="YA">ni­tyai­ke­śva­ra­sya ka­rtṛ­tvā­bhā­vā­śa­ṅkā</ab><p n="a_1426 b_YA_47­6­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­6­,20~</span>nanu ca gu­ṇa­tā­ra­ta­mya­da­rśa­nā­d a­bhi­yo­ga­vi­śe­ṣā­t sā­ma­rthya­sa­mbha­vaḥ prāg a­sa­ma­rtha­nā­m api paścād iti yuktam e­ta­t­, a­tya­nta­vi­la­kṣa­ṇa­sya tu sva­bhā­va­si­ddha­sā­ma­rthyā­tma­no '­nu­ga­ma­ra­hi­ta­sya sā­dha­nā­sa­mbha­vā­t kutaḥ siddhiḥ? tad āha —</p><lg n="a_1427"><l>"­saṃ­sthā­na­sa­ṅga­mā­d bhāvāḥ kṛtāḥ karteti sidhyatu | </l><l>a­he­tu­gu­ṇa­yu­kta­sya kuta eva tu siddhatā || "</l><l>"­svā­bhā­vi­ka­tve tattvasya jagat svā­bhā­vi­kaṃ bhavet | </l><l>ta­syai­vai­ka­sya tad idaṃ vyaktam ī­śva­ra­ce­ṣṭi­ta­m || "</l></lg><p n="a_1428" rend="justify">kiṃ ca —</p><lg n="a_1429"><l>"­ī­śva­rā­d ī­śva­ra­tva­sya prāptis tasyāpi sānyataḥ | </l><l>ta­da­nya­syā­pi sā­nya­smā­n na svā­bhā­vi­ka īśvaraḥ || "</l><l>"­u­tka­rṣo 'sti guṇānāṃ cec cha­kra­bra­hma­tva­sa­mbha­ve | </l><l>ī­śva­ra­tva­m api prāptaṃ nāsti ni­tye­śva­ra­sthi­tiḥ || "</l></lg><ab type="head" resp="YA">tasya nirāsaḥ</ab><p n="a_1430 b_YA_47­7­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­7­,9~</span>a­tro­cya­te — yadi kṣi­tyā­dī­nā­m īśvaraḥ kartā nāsty eva, tataḥ "­saṃ­sthā­na­sa­ṅga­mā­d bhāvāḥ kṛtāḥ kartā" ityādi sarvam a­yu­kta­m eva syāt. a­thā­sti­, tathāpi neśvare vivādaḥ kin tu ta­nni­tya­tve­. na cāsmābhiḥ prathamaṃ ni­tye­śva­ra­pū­rva­ka­tvaṃ kṣityādiḥ sā­dhya­te­, kin tu bu­ddhi­ma­tka­rtṛ­mā­tra­pū­rva­ka­tva­m­. tato '­dhi­ka­ra­ṇa­si­ddhā­nta­ba­le­na ī­śva­ra­si­ddhi­r a­nī­śva­ra­sya kṣi­tyā­dyu­tpa­ttā­v a­sā­ma­rthyā­d ity u­kta­m­. siddhe tu sā­mā­nye­ne­śva­re­, paścāt tasya nityatvaṃ vi­cā­rya­te­. tac ca vi­cā­ri­taṃ prāg iti. tataś ca "­svā­bhā­vi­ka­tve­na ta­ttva­sya­" ityādy apy a­yu­kta­m­.</p><p n="a_1431 b_YA_47­7­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­7­,17~</span>api ca bhu­va­na­pra­kā­śa­na­tā­pa­na­sva­bhā­va­tve 'rkasya ja­ga­tta­tsva­bhā­vaṃ bhaved ity a­pū­rvai­ṣā vāco yuktiḥ. svā­bhā­vi­ka­tvaṃ nāsty a­rka­sye­ti cet, nanu vi­śi­ṣṭa­he­tu­ka­tve 'pi jagat ta­ddhe­tu­kaṃ bhaved iti samānaḥ pra­sa­ṅgaḥ­. kiṃ ca ni­tyā­nā­m api go­tvā­śva­tvā­dī­nāṃ ni­ya­ta­sva­bhā­va­tvaṃ pra­pa­ñce­na prāk sa­ma­rthi­ta­m iti.</p><p n="a_1432 b_YA_47­7­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­7­,21~</span>"­ī­śva­rā­d ī­śva­ra­tva­sya­" ityādy apy a­yu­kta­m­, dha­rmi­grā­ha­ke­ṇa kṣi­tyā­di­kā­ryā­nu­mā­ne­na bā­dhi­ta­tvā­d ā­śra­yā­si­ddha­tvaṃ vā.</p><ab type="head" resp="YA">sā­ti­śa­ya­m api jñā­nā­di­ka­m īśvare svā­bhā­vi­ka­m</ab><p n="a_1433 b_YA_47­7­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­7­,24~</span>yad api "­u­tka­rṣo 'sti gu­ṇā­nā­m­" i­tyā­di­, tad apy a­yu­kta­m­; na hy ā­ga­mā­d ṛte śa­krā­dyu­tka­rṣa­sa­dbhā­ve 'sti pra­mā­ṇa­m­, na cā­ga­ma­s te pra­mā­ṇa­m­. ta­tprā­mā­ṇye vā tata eva ni­tya­sye­śva­ra­syā­pi siddhiḥ. bu­ddhā­ga­ma­ś cāsmākaṃ na pra­mā­ṇa­m­. kiṃ ca śa­krā­di­va­d a­nī­śva­ra­syā­pi yadi yo­gā­bhyā­sa­ta­pa­śca­ra­ṇā­dya­nu­ṣṭhā­nā­d vo­tka­rṣaḥ­, tataḥ sā­ta­tye­nā­saṃ­khyā tra­sa­sthā­va­rā­dyu­tpa­tti­vi­nā­śau na syātāṃ hiṃ­sā­dya­dha­rmo­tpā­da­nā­bhi­bha­vā­d ity u­kta­m­.</p><p n="a_1434 b_YA_47­8­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­8­,1~</span>nanu jñā­nā­di­pra­ka­rṣa­syā­bhyā­sa­pra­bha­va­tvaṃ sā­nu­ga­maṃ yaḥ pra­tyā­ca­kṣī­ta­, tasya ni­ra­nu­ga­me svā­bhā­vi­ka­tve kathaṃ na pra­ti­kṣe­paḥ­? yo hi grāmam api mu­ṣṇā­ti­, ta­syā­ra­ṇye trā­ṇā­sa­mbha­vi­ni kā­kṣa­me­ti­, tad a­yu­kta­m­; na hi vayaṃ jñā­nā­de­r a­bhyā­sā­t tā­ra­ta­mya­bhā­vi­naṃ prakarṣaṃ pra­tyā­ca­kṣma­he­, yogināṃ ta­thā­bhyu­pa­ga­mā­t­. ja­ga­tka­rtu­ś ca ta­tkā­ryā­nya­thā­nu­pa­pa­tti­ba­le­na svā­bhā­vi­ka­tvaṃ jñā­nā­de­r i­ṣṭa­m­, pa­ra­mā­ṇvā­kā­śā­de­r a­ṇu­tva­ma­ha­ttvā­di­va­t­. ni­ra­nu­ga­ma­sya pra­ti­kṣe­pe tu kṣa­ṇi­ka­tvā­de­r api pra­ti­kṣe­paḥ syāt. tatra bā­dha­ka­pra­mā­ṇā­d a­nu­ga­ma­si­ddhā­v atrāpi tata eva siddhaḥ. pra­tya­kṣe­ṇa kṣa­ṇi­ka­tva­sya va­stu­ni­vṛ­ttyo­ttā­dā­tmya­sya ca grahaṇe 'py a­ni­śca­yā­t ta­nmo­ha­ni­vṛ­tti­r eva bā­dha­ka­pra­mā­ṇā­t kriyata iti cet, nanv evaṃ kṣi­tyā­dī­nāṃ ni­tyai­śva­ryo­pe­ta­ka­rtṛ­pū­rva­ka­tve pra­tya­kṣe­ṇa gṛhīte 'py a­ni­śca­yā­t ta­nmo­ha­ni­vṛ­tti­r eva bā­dha­ka­pra­mā­ṇe­na kriyata iti bruvāṇaḥ kathaṃ vā­rya­te­? co­dya­pa­ri­hā­ra­yoḥ sa­mā­na­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">sthitvā pra­vṛ­tti­ma­ttvā­di­he­tu­ṣu do­ṣa­pa­ri­hā­raḥ</ab><p n="a_1435 b_YA_47­8­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­8­,13~</span>tad evaṃ sthitvā pra­vṛ­tti­saṃ­sthā­na­vi­śe­ṣā­rtha­kri­yā­di­ṣu ne­ṣṭa­si­ddhiḥ nāpy a­si­ddhi­dṛ­ṣṭā­nte daṇḍādau bu­ddhi­ma­da­dhi­ṣṭhā­na­sya si­ddha­tvā­t­. sā­dhya­vi­śe­ṣā­pe­kṣa­yā tu sa­rvā­nu­mā­ne­ṣv apy a­si­ddhi­r dṛṣṭānte syāt, etena saṃśayo 'pi dṛṣṭānte pra­tyu­ktaḥ­, sā­dhya­sā­mā­nya­sya ni­ści­ta­tvā­d iti.</p><p n="a_1436 b_YA_47­8­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­8­,17~</span>yad api saṃśayo '­nai­kā­nti­ka­tva­m iti, tad apy a­yu­kta­m­, yasmād u­bha­ya­saṃ­pra­ti­pa­nne vipakṣe vya­bhi­cā­ro­dbhā­va­naṃ yu­kta­m­, na ce­śva­ra­s tvayā pra­ti­pa­nnaḥ­.</p><p n="a_1437 b_YA_47­8­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­8­,19~</span>kiṃ cā­ce­ta­na­sya kā­la­de­śā­de­r vi­ve­ka­śū­nya­sya sthitvā pra­vṛ­tti­r na sa­mbha­va­ti­, ce­ta­na­s tu svayaṃ de­śa­kā­lā­di­ni­mi­ttaṃ ta­tpra­yo­ja­naṃ ca jñātvā sthitvāpi pra­va­rta­ta ity a­vi­ro­dhaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">saṃ­sthā­na­sye­śva­re '­nai­kā­nti­ka­tva­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1438 b_YA_47­8­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­8­,23~</span>saṃ­sthā­na­m a­vi­śe­ṣo '­pī­śva­re­ṇā­nai­kā­nti­kaḥ ity etad api vyā­mo­ha­jṛ­mbhi­ta­m­, na hi va­stu­mā­traṃ saṃ­sthā­na­vi­śe­ṣa­tve­na loke 'pi pra­si­ddha­m­, kiṃ tarhi? a­va­ya­vā­nāṃ saṃ­yo­ga­vi­śe­ṣaḥ saṃ­sthā­na­vi­śe­ṣa ity u­cya­te­. pra­sā­dhi­ta­ś cā­va­ya­vā­nāṃ saṃ­yo­ga­vi­śe­ṣo '­va­ya­vī cātaḥ pa­ra­mā­ṇu­vya­ti­re­ke­ṇa saṃsthānaṃ nāsty etad apy a­yu­kta­m­. kiṃ ca pa­ra­mā­ṇa­vo 'pi ku­ta­ści­d a­ti­śa­yā­t tri­ko­ṇa­ca­tu­ṣko­ṇa­va­rtu­lā­dyā­kā­re­ṇa pra­ti­bhā­sa­nta ity a­va­śya­m e­ṣṭa­vya­m anyathā ta­tpra­ti­bhā­sa­syā­vi­saṃ­vā­do na syāt. yataś cā­ti­śa­yā­t tri­ko­ṇā­di­pra­ti­bhā­saḥ­, sa eva saṃ­sthā­na­vi­śe­ṣaḥ­. sa ceśvare nāstīti kathaṃ bha­ga­vā­n api saṃ­sthā­na­vi­śe­ṣa iti? yad apy a­yu­kta­m a­rtha­kri­yā­kā­ri­tva­m api te­nai­vā­nai­kā­nti­ka­m iti, tad apy a­yu­kta­m­, sa­vi­śe­ṣa­ṇa­syā­rtha­kri­yā­kā­ri­tva­syā­nai­kā­nti­ka­tvā­bhā­vā­t a­ce­ta­na­sya sataḥ kāryasya cā­rtha­kri­yā­kā­ri­tvaṃ hi na bu­ddhi­ma­tpra­yu­kta­tvaṃ vya­bhi­ca­ra­ti­, na hi bha­ga­va­to '­ce­ta­na­tvaṃ kāryatvaṃ vā­stī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">kārye '­pre­kṣā­pū­rva­ka­tva­śa­ṅkā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1439 b_YA_47­9­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­9­,10~</span>yad apy āha —</p><lg n="a_1440"><l>"­a­pre­kṣā­pū­rva­ka­tva­sya pa­dā­rthe­ṣū­pa­la­bdhi­taḥ | </l><l>a­ce­ta­na­tvaṃ ta­ddhe­to­r iti yu­kti­vi­dāṃ nayaḥ || "</l><l>"­a­pre­kṣā­va­tpa­dā­rthā­nāṃ kāraṇaṃ na ca yu­kti­ma­t | </l><l>chā­gā­dī­nāṃ pu­rī­ṣā­de­r va­rtu­lī­ka­ra­ṇe­na kim || "</l></lg><p n="a_1441" rend="justify">tad apy a­yu­kta­m­, pre­kṣā­pū­rva­kā­ri­ni­mi­ttā­bhā­ve hi ca­kṣu­rā­di­ṣv api da­nto­tthā­na­m a­pā­nā­di­ṣv api jihvāpi syāt. ta­ddhe­tū­nāṃ ni­rvi­ve­ka­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">chā­ga­pu­rī­ṣā­di­va­rtu­lī­ka­ra­ṇa­m api sa­pra­yo­ja­na­m</ab><p n="a_1442 b_YA_47­9­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 47­9­,18~</span>chā­gā­di­pu­rī­ṣā­de­r va­rtu­lī­ka­ra­ṇe pre­kṣā­va­taḥ kiṃ pra­yo­ja­na­m iti cet, chā­gā­dī­nāṃ tā­dṛ­śe­nai­va pu­rī­ṣa­vi­śe­ṣe­ṇo­tsa­rga­kā­le sukhaṃ duḥkhaṃ ca bha­va­tī­ti ta­nni­mi­tta­ka­rma­pha­la­sa­mpā­da­ka­tva­m eva pra­yo­ja­na­m­. etena ba­da­rī­ka­ṇṭa­ka­ma­yū­ra­ca­ndri­kā­di­vai­ci­trya­ka­ra­ṇe 'pi pra­yo­ja­naṃ dra­ṣṭa­vya­m­. tatrāpy avaśyaṃ ka­sya­ci­t sukhaṃ duḥkhaṃ vā, darśanaṃ sparśanaṃ vā bha­va­tī­ty ato vicitraṃ prāṇināṃ ka­rmā­dhi­ṣṭhā­ya ta­da­nu­rū­paṃ phalaṃ kurvataḥ katham a­pre­kṣā­pū­rva­kā­ri­tva­m­? bhavatu vā ni­ṣpra­yo­ja­naṃ kā­rya­m­, tathāpi ne­śva­ra­syā­si­ddhi­s ta­da­nu­mā­na­sya ni­ra­va­dya­tvā­d­. yathā bā­la­krī­ḍā­kṛ­tā­ni ha­stya­śva­ra­thā­dī­ni ni­ṣpra­yo­ja­nā­ny api nā­ce­ta­nai­r eva hetubhiḥ kṛ­tā­ni­, tathā kṣi­tyā­dī­ny a­pī­ti­. na khalv a­si­ddha­tvā­di­do­ṣa­ra­hi­ta­sya hetoḥ sā­dhya­sā­dha­ka­tvaṃ na yu­kta­m­. a­si­ddha­tvā­di­do­ṣa­sa­dbhā­ve tu sa eva va­kta­vyaḥ­, kim anyena vi­ka­lpe­nā­sā­dha­nā­ṅge­ne­ti­?</p><ab type="head" resp="YA">sa­nni­ve­śā­di­he­to­r a­si­ddha­tvā­dyā­śa­ṅkā</ab><p n="a_1443 b_YA_48­0­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­0­,2~</span>nanv a­si­ddha­tva­do­ṣo 'py a­trā­sti­, bu­ddhi­ma­da­dhi­ṣṭhā­tṛ­vyā­pta­sya sa­nni­ve­śā­deḥ kṣi­tyā­dā­v a­nu­pa­la­mbhā­t­. tadāha —</p><lg n="a_1444"><l><ref type="note-up">1</ref> "siddhaṃ yādṛg a­dhi­ṣṭhā­tṛ­bhā­vā­bhā­vā­nu­vṛ­tti­ma­t | </l><l>sa­nni­ve­śā­di tad yuktaṃ tasmād yad a­nu­mī­ya­te || "</l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: ka </seg> </ab><p n="a_1445" rend="justify">a­kri­yā­da­rśa­ne 'pi kṛ­ta­vṛ­ddhi­r bhavati prā­sā­dā­di­bhe­de­ṣv iva. yadi tādṛśaṃ sa­nni­ve­śā­di­kṣi­tyā­di­ṣv api syāt tadā tato '­dhi­ṣṭhā­tra­nu­mā­naṃ yu­kta­m­. ta­dvi­la­kṣa­ṇa­sa­nni­ve­śā­di­da­rśa­ne tv a­dhi­ṣṭhā­tra­nu­mi­ti­r na yuktety āha —</p><lg n="a_1446"><l>"­va­stu­bhe­de pra­si­ddha­sya śa­bda­sā­myā­d a­bhe­di­naḥ | </l><l>na yu­ktā­nu­mi­tiḥ pā­ṇḍu­dra­vyā­d iva hu­tā­śa­ne || "</l></lg><p n="a_1447" rend="justify">va­stu­bhe­de dṛṣṭe saṃ­sthā­nā­di­vi­śe­ṣe ghaṭādau yaḥ prasiddho vi­śe­ṣaḥ­, pu­ru­ṣā­dhi­ṣṭhā­na­la­kṣa­ṇa­s tasya, kṣi­tyā­di­ga­ta­syā­nu­mi­tiḥ saṃ­sthā­nā­di­śa­bda­sā­mye­nā­bhe­da­mā­trā­n na yuktā.</p><p n="a_1448 b_YA_48­0­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­0­,13~</span><ref type="note-up">1</ref> na hi pā­ṇḍu­śa­bda­sā­mye­nā­bhe­da­va­to vā­ṣpā­di­to 'py agnāv a­nu­mi­ti­r bha­va­ti­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: kha </seg> </ab><p n="a_1449 b_YA_48­0­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­0­,15~</span>pra­tya­kṣā­bā­dhā­taḥ pā­ṇḍu­tvā­d a­gnya­nu­mā­naṃ pra­va­rta­te­, ī­śva­rā­nu­mā­naṃ tu na bā­dhya­te­, tatas ta­tpra­vṛ­tti­r yukteti cet, nai­ta­t­, ya­smā­t­.</p><lg n="a_1450"><l><ref type="note-up">1</ref> "na na bādhyata ity evam a­nu­mā­naṃ pra­va­rta­te | </l><l>sa­mba­ndha­da­rśa­nā­t tasya pra­va­rta­na­m i­tī­ri­ta­m || "</l><l><ref type="note-up">2</ref> "­a­nya­thā ku­mbha­kā­re­ṇa mṛ­dvi­kā­ra­sya ka­sya­ci­t | </l><l>ghaṭādeḥ ka­ra­ṇā­t sidhyed va­lmī­ka­syā­pi tatkṛtiḥ || "</l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: ga <ref type="note-below">2</ref> Note TN: gha </seg> </ab><p n="a_1451 b_YA_48­0­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­0­,21~</span><ref type="note-up">1</ref> ku­lā­lā­nu­pa­la­mbha evātra bādheti cet, īśvare kiṃ kim u­pa­la­mbho 'sti? tasmād gha­ṭa­va­lmī­kā­dī­nā­m iva va­stu­sā­dṛ­śyā­bhā­vā­n nā­nu­mā­naṃ yu­kta­m­. va­stu­sā­mā­nyā­bhā­ve 'pi śa­bdā­nu­vṛ­tti­ta e­vā­nu­mā­naṃ bha­vi­ṣya­tī­ti cet, tad a­yu­kta­m­, yataḥ —</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: ṅa </seg> </ab><lg n="a_1452"><l><ref type="note-up">1</ref> "­jā­tya­nta­re pra­si­ddha­sya śa­bda­sā­mā­nya­da­rśa­nā­t | </l><l>na yuktaṃ sādhanaṃ gotvāc chā­gā­dī­nāṃ vi­ṣā­ṇi­va­t || "</l><l>"­vi­va­kṣā­pa­ra­ta­ntra­tvā­n na śabdārthaḥ santi kutra vā | </l><l>ta­da­bhā­vā­d a­rtha­si­ddhau tu sarvaṃ sarvasya siddhyati || "</l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: ca </seg> </ab><p n="a_1453 b_YA_48­1­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­1­,3~</span><ref type="note-up">1</ref> kiṃ ca yathā bha­ga­vā­n ni­tya­vyā­pi­tvā­di­dha­rma­yu­kta­s ta­thā­kā­śa­m api, ta­tre­śva­ra eva kā­ra­ṇa­m­, nā­kā­śa­m iti kuto 'yaṃ vi­bhā­gaḥ­? yadi ca sa­dbhā­va­mā­tre­ṇa kā­ra­ṇa­tvaṃ ka­lpya­te­, tadā śā­strau­ṣa­dhā­di­sa­mba­ndhā­c caitrasya vra­ṇa­ro­ha­ṇe '­sa­mba­ddha­sya­, kiṃ sthāṇau kā­ra­ṇa­tvaṃ na ka­lpya­te­? atha sthāṇau vyā­pā­rā­nu­pa­la­mbhā­d a­kā­ra­ṇa­tva­m­, yady evam ī­śva­ra­syā­pi­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: cha </seg> </ab><lg n="a_1454"><l><ref type="note-up">1</ref> "­sva­bhā­va­bhe­de­na vinā vyāpāro 'pi na yujyate | </l><l><ref type="note-up">2</ref> ni­tya­syā­vya­ti­re­ki­tvā­t sāmarthyaṃ ca du­ra­nva­ya­m || "</l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: ja <ref type="note-below">2</ref> Note TN: jha </seg> </ab><p n="a_1455" rend="justify">kiṃ ca —</p><lg n="a_1456"><l><ref type="note-up">1</ref> "yeṣu satsu bhavaty eva yat tebhyo 'nyasya kalpane | </l><l>ta­ddhe­tu­tve­na sarvatra he­tū­nā­m a­na­va­sthi­tiḥ || "</l><l>"­ta­smā­d yato yato yad yat tat tad astu tatas tataḥ | </l><l>kiṃcic ce­ta­na­taḥ kiṃcid a­nya­ta­ś ceti niścayaḥ || "</l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> (ña) </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">tasyā a­pā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_1457 b_YA_48­1­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­1­,18~</span><ref type="note-up">1</ref> a­tro­cya­te — yat tāvad uktam — yādṛk sa­nni­ve­śā­di prā­sā­dā­di­ṣu dṛ­ṣṭa­m­, tādṛg eva yadi kṣi­tyā­di­ṣu syād iti, tan na; ma­ṭha­prā­sā­da­gha­ṭā­di­ṣu ta­dbhe­de­ṣu mithaḥ saṃ­sthā­na­vai­la­kṣa­ṇye 'py a­dhi­ṣṭhā­tṛ­pū­rva­ka­tvā­vya­bhi­cā­rā­t­. atha teṣu sa­rva­trā­kri­yā­da­rśa­ne 'pi kṛ­ta­bu­ddhi­r bha­va­ti­, na kṣi­tyā­di­ṣv iti; tat kim i­dā­nī­m a­kā­rya­tva­m eva kṣi­tyā­dī­nā­m­? na hi kṛ­ta­ka­tve­nā­pra­tī­ya­mā­nā­nāṃ kāryatvaṃ vaktuṃ śa­kya­m­. kṛ­ta­ka­tve­na pratītau ca kathaṃ na kṛ­ta­bu­ddhiḥ­? sarveṣāṃ tu prā­sā­dā­di­ṣv api kṛ­ta­bu­ddhi­r na bha­va­ti­, yathā ca ci­ra­nta­ne­ṣu prā­sā­dā­di­ṣu vyā­ptya­bhi­jña­syai­va kṛ­ta­bu­ddhi­r bha­va­ti­, vyā­pti­mū­ḍhā­nāṃ tv a­kṛ­ta­bu­ddhi­r eva bhavati tathā kṣi­tyā­di­ṣv apīti na kaścid vi­śe­ṣaḥ­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: ka </seg> </ab><p n="a_1458 b_YA_48­1­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­1­,26~</span>pu­ru­ṣa­kṛ­ta­bu­ddhiḥ prā­sā­dā­di­ṣv iva na kṣi­tyā­di­ṣu bha­va­tī­ti cet, keṣāṃ na bha­va­ti­? kiṃ pra­si­ddhā­vi­nā­bhā­vā­nā­m apy uta vyā­pti­smṛ­ti­vi­ka­lā­nā­m­? pra­si­ddhā­vi­nā­bhā­vā­nā­m a­bhra­ṣṭa­sma­ra­ṇā­nāṃ tāvad bhavaty eva pu­ru­ṣa­kṛ­ta­bu­ddhiḥ­, loke 'pi hi vaicitryaṃ jagataḥ ke­na­ci­d dhātrā ni­rmi­ta­m ity asti pra­tī­tiḥ­. vyā­pti­gra­ha­ṇa­smṛ­ti­vi­mū­ḍhā­nāṃ tu prā­sā­dā­di­ṣv api ke­ṣu­ci­n na pu­ru­ṣa­kṛ­ta­bu­ddhi­r bha­va­ti­. nai­tā­va­tā teṣām a­pu­ru­ṣa­kṛ­ta­tva­m­. api caivaṃ vedeṣv api pu­ru­ṣa­kṛ­ta­bu­ddhi­r lau­ki­kā­nāṃ mī­māṃ­sa­kā­nāṃ ca na bha­va­tī­ty ataś ca tatrāpi pu­ru­ṣa­kṛ­ta­tva­sā­dha­nā­yo­ktā vā­kya­tvā­da­yo 'siddhā hetavaḥ syuḥ.</p><p n="a_1459 b_YA_48­2­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­2­,5~</span>kiṃ cā­ni­tya­tva­si­ddhya­rtha­m apy uktaṃ kṛ­ta­ka­tvā­di­sā­dha­na­m asiddhaṃ syāt, na hi yādṛśaṃ kṛ­ta­ka­tvā­di­gha­ṭā­di­ṣu dṛ­ṣṭa­m­, yac cho­tra­grā­hyaṃ na bha­va­ti­, tādṛśaṃ śabde '­stī­ti­. tasmād dṛ­ṣṭā­nta­dā­rṣṭā­nti­ka­vai­dha­rmya­mā­tra­m etat sa­rvā­nu­mā­ne­ṣu samānaṃ ne­śva­rā­nu­mā­na­syai­va bā­dha­ka­m iti.</p><p n="a_1460 b_YA_48­2­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­2­,9~</span><ref type="note-up">1</ref> yat punar etat — pā­ṇḍu­dra­vyā­d iveti tad a­yu­ktaṃ­; pā­ṇḍu­tva­sya hi da­ha­na­si­ddhā­v a­nai­kā­nti­ka­tvaṃ bā­dhi­ta­vi­ṣa­ya­tvaṃ vā.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: kha </seg> </ab><p n="a_1461 b_YA_48­2­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­2­,11~</span><ref type="note-up">1</ref> yat punar etat — na na bādhyata ity e­va­mā­di­, tan na; a­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. na khalu a­bā­dhā­ta e­vā­nu­mā­na­pra­vṛ­ttiṃ brūmaḥ, kiṃ tu pa­kṣa­dha­rma­tvā­di­rū­pā­ṇāṃ pañcānāṃ caturṇāṃ vā gra­ha­ṇā­d iti.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: ga </seg> </ab><p n="a_1462 b_YA_48­2­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­2­,14~</span><ref type="note-up">1</ref> yac coktam — anyathā ku­mbha­kā­re­ṇa i­tyā­di­, tatra ku­mbha­kā­ra­śa­bda­sya ko 'rtho '­bhi­pre­taḥ­? kim a­vi­va­kṣi­ta­vi­śe­ṣaḥ kaścic cetanaḥ kartā? kiṃ vā ca­krā­di­sā­ma­grī­yu­ktaḥ puruṣa iti? kiṃ cātaḥ? prathame pakṣe na kiṃcid bā­dhi­ta­m­, va­lmī­kā­de­r api ce­ta­na­ka­rtṛ­pū­rva­ka­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. dvitīye tu pakṣe pra­tya­kṣa­bā­dhā­pi bha­va­ti­, ca­krā­di­sā­ma­grī­yu­kta­pu­ru­ṣa­vi­śe­ṣā­nu­pa­la­mbhe 'pi va­lmī­kā­de­r u­tpa­tti­da­rśa­nā­t­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: gha </seg> </ab><p n="a_1463 b_YA_48­2­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­2­,19~</span><ref type="note-up">1</ref> yat punar etat — ī­śva­ra­syā­py a­nu­pa­la­mbhā­d abhāva iti, tad a­yu­kta­m­; dṛ­śyā­nu­pa­la­mbho hy abhāvaṃ sā­dha­ya­ti­, nā­nu­pa­la­mbha­mā­tra­m­, dha­rmā­dha­rmā­de­r apy a­nu­pa­la­mbhā­d a­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: ṅa </seg> </ab><p n="a_1464 b_YA_48­2­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­2­,22~</span><ref type="note-up">1</ref> yad apy āha — nanv evam adṛṣṭaṃ karmāpi na ka­lpa­nī­ya­m­, tat kim idānīṃ śu­ṣi­ra­m ity eva jā­nu­pra­ve­śaḥ­? yadi hi karmāpi pa­ri­ka­lpyā­pa­ra īśaḥ ka­lpya­te­, tatas tato 'py a­pa­ra­m ity a­na­va­sthe­ti­, tad apy a­yu­ktaṃ­; karmaṇo hi kā­ra­ṇa­śa­kti­pa­ri­jñā­na­pū­rva­ka­pra­yo­ktṝ­tvā­bhā­vā­t mṛ­tpi­ṇḍā­di­va­d a­dhi­ṣṭhā­tra­pe­kṣi­tvaṃ yu­kta­m­. ta­da­dhi­ṣṭhā­nā­t ku­lā­lā­di­va­t pa­ri­dṛ­ṣṭa­śa­ktī­ni kā­ra­kā­ṇi­. svecchayā pra­yuṃ­jā­na­s tu­lya­jñā­na­śa­kti­ka­m a­dhi­ṣṭhā­tra­nta­raṃ nā­pe­kṣa­ta iti katham a­na­va­sthā­? a­dhi­ka­jñā­na­śa­kti­ka­m a­pe­kṣa­te­, tato '­na­va­sthe­ti cet, na; yāvatsu tasya vyu­tpa­tti­s tāvatsv a­na­pe­kṣi­tvā­t­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: ca </seg> </ab><p n="a_1465 b_YA_48­3­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­3­,1~</span>na cā­dhi­kā­pe­kṣa­tve 'py a­na­va­sthā­, ni­ra­ti­śa­yā­n ni­vṛ­tteḥ­. yato hy a­nya­syā­dhi­kaṃ jñānaṃ sāmarthyaṃ ca nāsti, sa ni­ra­ti­śa­ye­na jñānena sā­ma­rthye­na ca yukto '­dhi­ṣṭā­tra­nta­raṃ nā­pe­kṣa­ta ity ato '­na­va­sthā ni­va­rta­te­. ni­ra­ti­śa­yā­na­bhyu­pa­ga­me '­na­va­sthāṃ sā­dha­ya­taḥ pramāṇaṃ nāsti, kā­ryo­tpa­tti­vi­ro­dha­ś ca. tasmād yo ya­trā­na­bhi­jñaḥ­, sa tatrānyaṃ tajjñam a­pe­kṣa­te­, na tajjño 'py anyaṃ tajjñam iti.</p><ab type="head" resp="YA">bhvā­di­śo­bha­nā­śo­bha­na­saṃ­sthā­na­ni­mi­tta­m</ab><p n="a_1466 b_YA_48­3­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­3­,7~</span>yadi tarhi bhū­bhū­dha­rā­di kāryaṃ pre­kṣā­va­tā kṛ­ta­m­, tadā ta­tsaṃ­sthā­naṃ kim iti a­ti­śo­bha­naṃ na bha­va­ti­? evaṃ tarhi yeṣāṃ bhū­bhū­dha­ra­pra­de­śā­nāṃ śa­rī­ra­vṛ­kṣā­di­vi­śe­ṣā­ṇāṃ ca saṃ­sthā­na­m a­ti­śo­bha­na­m­, teṣāṃ kartā pre­kṣā­vā­n a­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­.</p><p n="a_1467 b_YA_48­3­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­3­,10~</span>kiṃ ca kenāpi pra­jñā­kṛ­tā­nāṃ ci­trā­di­kā­rya­vi­śe­ṣā­ṇā­m­, na sarveṣāṃ saṃ­sthā­na­m a­ti­śo­bha­naṃ bha­va­ti­. yathaiva hi pre­kṣā­vā­n eva ci­tra­kā­rā­diḥ vicitraṃ kāryaṃ kartum icchan kiṃcit śo­bha­na­saṃ­sthā­na­m­, kiṃcin ma­dhya­ma­saṃ­sthā­naṃ ka­ro­ti­; tathā bha­ga­vā­n api sarvajña eva vi­ci­tra­saṃ­sthā­naṃ jagat ka­ro­tī­ti­. atha vā śa­rī­re­ndri­ya­va­d bhū­myā­di­ka­m api prā­ṇi­ka­rmā­nu­rū­paṃ bha­ga­vā­n karoti — tatra devānāṃ dha­rma­ba­hu­la­tvā­d a­ti­śo­bha­naṃ saṃ­sthā­na­m eva ta­dbhū­myā­di­kaṃ ka­ro­ti­, nā­ra­ki­ṇāṃ tv a­dha­rma­ba­hu­la­tvā­t ta­dbhū­myā­di­ka­m a­śo­bha­na­saṃ­sthā­na­m eva ka­ro­ti­, idaṃ bhū­bhū­dha­rā­khyaṃ bhu­kta­śe­ṣa­dha­rmā­dha­rma­vi­pā­ka­va­tāṃ prāṇināṃ sthā­na­m­, tena ta­tsu­kha­duḥ­kha­pra­kā­ra­ni­mi­ttaṃ kṛ­ta­vā­n iti.</p><p n="a_1468 b_YA_48­3­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­3­,18~</span><ref type="note-up">1</ref> yat punaḥ "­jā­tya­nta­re pra­si­ddha­sya­" i­tyā­di­ślo­ka­dva­ya­m­; tad apy a­yu­kta­m­; na hi yathā vā­gā­di­ṣu navasv artheṣv abhinnaṃ nimittaṃ vinaiva gośabdaḥ pra­vṛ­tta­s tathā kṣi­tyā­di­ṣv a­pī­ti­. yadi hi gha­ṭā­di­ṣu kṣi­tyā­di­ṣu caikaṃ va­stu­ga­taṃ kā­rya­tvā­di­la­kṣa­ṇaṃ sāmānyaṃ nāsti, tataḥ kathaṃ saṃ­sthā­na­tve­na kāryatvaṃ sā­dhya­te­, kā­rya­tve­nā­ni­tya­tva­m iti? na hy atra viśeṣaḥ kaścid asti, ye­nā­ni­tya­tva­sā­dha­ne kṣi­tyā­di­ṣu kā­rya­śa­bda­sā­mya­mā­tra­tve­nā­si­ddhaṃ na bha­va­ti­, bu­ddhi­ma­da­dhi­ṣṭhā­tṛ­pū­rva­ka­tva­sā­dha­ne tv a­si­ddha­m­. u­bha­ya­trā­pi gha­ṭā­di­r eva dṛ­ṣṭā­nta­s ta­trā­ni­tya­tve­na yathā kā­rya­tva­sya vyāptiḥ pra­si­ddhā­, tathā bu­ddhi­ma­da­dhi­ṣṭhā­tṛ­pū­rva­ka­tve­ne­ty ubhayoḥ siddhir a­si­ddhi­r vāstu. na cā­ce­ta­nā­nāṃ viśeṣaḥ kaścid asti, yena bha­ṭā­di­he­ta­va e­vā­ce­ta­nā bu­ddhi­ma­da­na­dhi­ṣṭhā na pra­va­rta­nte­. kṣi­tyā­di­he­ta­va­s tv a­ce­ta­nā api bu­ddhi­ma­da­na­dhi­ṣṭhā eva pra­va­rta­nta iti.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: cha </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">ni­tya­tvā­di­sā­mā­nye '­pī­śva­ra­syai­va ka­rtṛ­tva­m­, nā­kā­śā­deḥ</ab><p n="a_1469 b_YA_48­3­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­3­,29~</span>yat punar etat — "­ni­tya­vyā­pi­tvā­dya­vi­śe­ṣe '­pī­śva­ra eva kā­ra­ṇa­m­, nā­kā­śa­m iti kuto 'yaṃ vi­bhā­gaḥ­"­? iti, tad apy a­vi­cā­ri­tā­rtha­m­; kā­ryā­nu­mā­ne­nai­va vi­bhā­ga­sya pra­da­rśi­ta­tvā­t­. kumbhādau dṛṣṭānte hi bu­ddhi­mā­n eva kartā lau­ki­ka­pa­rī­kṣā­ṇāṃ pra­si­ddhaḥ­, na tv ā­kā­śa­m­, tena kṣityādau sādhye 'pi bu­ddhi­mā­n eva kartā si­dhya­ti­. sa e­ve­śva­raḥ­, a­nī­śva­ra­sya tatra sā­ma­rthyā­bhā­vā­d ity u­kta­m­. etena "­śā­strau­ṣa­dhā­di­sa­mba­ndhā­d­" ityādy api ni­ra­sta­m­. yadi nāma vra­ṇa­ro­ha­ṇā­di­ṣu sthāṇoḥ kā­ra­ṇa­tvaṃ pra­mā­ṇā­bhā­vā­n na ka­lpya­te­, bha­ga­va­taḥ kṣi­tyā­di­ṣu kā­ra­ṇa­tvaṃ kiṃ na ka­lpya­te­? na hy atrāpi pra­mā­ṇā­bhā­vaḥ­, nā­pī­śva­raḥ pra­tya­kṣaḥ­, yena sthā­ṇu­va­d asya kṣi­tyā­di­kā­ryaṃ praty a­sa­mba­ddha­tā gṛ­hya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">ni­rvyā­pā­ra­sye­śva­ra­sya ka­rtṛ­tva­śa­ṅkā­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1470 b_YA_48­4­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­4­,10~</span>atha matam — ni­rvyā­pā­ra­sya kā­ra­ṇa­tvaṃ na yu­kta­m­, vyā­pā­ra­ś ce­śva­ra­sya sva­bhā­va­bhe­de­na vinā na yujyata iti. sva­bhā­va­bhe­de­na vineti ko 'rthaḥ? kiṃ sa­ha­kā­ri­bhe­de­na vinā? kiṃ vā dha­rma­bhe­de­na vinā? ā­ho­svi­d ā­tma­bhe­de­na vi­ne­ti­? tatra yadi sa­ha­kā­ri­bhe­de­na vineti a­bhi­pre­ta­m­, tato '­si­ddha­m­; yasmād ī­śva­ra­syā­pi sa­ha­kā­ri­bhe­do 'sty eva. tad a­ta­drū­pā­ka­ra­ṇe 'pi yathā na sa­ha­kā­ri­vai­ya­rthya­m­, tathā va­kṣyā­maḥ­. atha dha­rma­bhe­de­na vinety a­bhi­pre­ta­m­, tad apy a­si­ddha­m­; bha­ga­va­to 'pi dharmāṇāṃ sa­rva­jña­tva­ja­ga­tka­rtṛ­tva­ni­tya­tvā­dī­nāṃ pa­ra­spa­ra­bhe­do­pa­pa­tteḥ­. atha dharmāṇāṃ bhedena vi­nā­śe­na vinety a­bhi­pre­ta­m­, tad apy a­si­ddha­m­; saṃ­yo­gā­di­dha­rmā­ṇāṃ vi­nā­śo­pa­pa­tteḥ­. atha sa­rva­dha­rma­vi­nā­śe­na vinā vyāpāro na yujyata iti, tad apy a­yu­kta­m­; sa­rva­dha­rma­vi­nā­śe tu prā­ra­bdha­sya vyā­pā­rā­sa­mbha­vā­t­. a­thā­tma­bhe­de­na vinety arthaḥ, ta­tre­śva­rā­tmā kiṃ pa­ra­smā­n na bhi­dya­te­? kiṃ vā svasmād iti? pa­ra­smā­n na bhidyata ity a­yu­kta­m­, a­dvai­ta­pra­sa­ṅgā­t­. advaitaṃ ca ni­rā­ka­ri­ṣyā­maḥ­. atha svasmān na bhi­dya­te­, ta­dā­nya­syā­pi kā­ra­ka­sya svasmād bhedo nāstīti na vyāpāraḥ syāt, tataḥ sarvaṃ jagan ni­ṣkā­ra­ṇaṃ syāt. atha sva­bhā­va­bhe­daḥ svā­tma­vi­nā­śa­s tena vinā vyāpāro na yu­jya­te­, tat kim idānīṃ vi­na­ṣṭa­sya vyāpāraḥ sa­mbha­va­tī­ti­? a­thā­ja­na­ka­sva­bhā­va­ni­vṛ­ttau ja­na­ka­sva­bhā­va­syo­tpa­ttau ca vyāpāraḥ sa­mbha­va­ti­, na ni­tya­sye­ti­; etac ca kṣa­ṇi­ka­tva­pra­ti­ṣe­dhe ni­rā­ka­ri­ṣyā­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">nityasya sāmarthyaṃ na du­ra­nva­ya­m</ab><p n="a_1471 b_YA_48­4­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­4­,28~</span><ref type="note-up">1</ref> yat punar etat — "­ni­tya­syā­vya­ti­re­ki­tvā­t sāmarthyaṃ du­ra­nva­ya­m­" iti, tad a­yu­kta­m­; ta­tsa­ttva­grā­ha­ka­pra­mā­ṇā­d eva sā­ma­rthya­si­ddheḥ­, na hy anyathā kṣi­tyā­di­kā­ryo­tpa­ttiḥ sa­mbha­va­tī­ty u­kta­m­. go­tvā­de­ś ca sā­mā­nya­sya nityatve 'py a­nu­ga­ta­vyā­vṛ­tta­go­pra­tya­yā­di­ṣu sāmarthyaṃ vi­sta­re­ṇa pra­sā­dhi­ta­m­. ataś ca na nityasya sāmarthyaṃ du­ra­nva­ya­m iti.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: jha </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">kāryasya ce­ta­nā­ce­ta­na­pū­rva­ka­tva­śaṃ­kā­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1472 b_YA_48­5­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­5­,4~</span><ref type="note-up">1</ref> yady api "yeṣu satsu" — i­tyā­di­, tad apy a­yu­kta­m­; ka­rmā­de­r apy a­ka­lpa­nā­pra­sa­ṅgā­t­. na hi pi­trā­di­ṣu satsu bhavataḥ śa­rī­rā­deḥ ka­rma­tṛ­ṣṇā­di­kaṃ he­tu­tve­no­pa­la­bhya­te­, tatas ta­tka­lpa­ne 'pi he­tū­nā­m a­va­sthi­tiḥ syāt. atha ka­rma­tṛ­ṣṇā­de­r e­ka­tra­sā­ma­rthyaṃ dṛ­ṣṭvā­nya­trā­nu­mā­ne­na ga­mya­te­? bu­ddhi­ma­da­dhi­ṣṭhā­tu­r apy ekatra sāmarthyaṃ dṛ­ṣṭvā­nya­trā­nu­mā­ne­na kiṃ na ga­mya­te­? yatra dṛ­ṣṭa­m­, tatra ga­mya­tā­m­, na kṣi­tyā­dyu­pā­dā­no­pa­ka­ra­ṇe­ṣv iti cet, ka­rma­tṛ­ṣṇā­de­r api yatra sāmarthyaṃ dṛ­ṣṭa­m­, tatra ga­mya­tā­m­, na ga­rbha­śa­rī­rā­di­ṣv iti. śa­rī­ra­tvā­dya­vi­śe­ṣā­d ga­rbha­śa­rī­rā­di­ṣv api gamyata iti cet, a­ce­ta­na­tvā­dya­vi­śe­ṣā­t kṣi­tyā­dyu­pā­dā­no­pa­ka­ra­ṇe­ṣv api kiṃ na ga­mya­te­? bu­ddhi­ma­to 'py a­dhi­ṣṭhā­tṛ­mā­tra­sya sāmarthyaṃ ga­mya­tā­m­, ne­śva­ra­syā­dṛ­ṣṭa­tvā­d iti cet, yady evaṃ ka­rma­tṛ­ṣṇā­di­mā­tra­sya sādharmyaṃ gamyatāṃ na ja­nmā­nta­ro­tpa­nna­syā­dṛ­ṣṭa­tvā­t­. ga­rbha­śa­rī­rā­di­he­toḥ sā­ma­rthyā­t ja­nmā­nta­ro­tpā­da­si­ddhi­r iti cet, yady evaṃ kṣi­tyā­dyu­pā­dā­nā­dhi­ṣṭhā­tu­r bu­ddhi­ma­taḥ sā­ma­rthyā­d ī­śva­ra­tva­si­ddhi­r iti na kaścid vi­śe­ṣaḥ­. tad evaṃ sa­rva­kā­ryā­ṇāṃ bu­ddhi­ma­t pū­rva­ka­tva­si­ddheḥ­, kiṃcic ce­ta­na­taḥ­, kiṃcid a­nya­ta­ś cety etad apy a­yu­kta­m­.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> (ña) </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">ī­śva­ra­sya kā­ra­ṇa­tve ka­rma­vai­ya­rthyā­śa­ṅkā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1473 b_YA_48­5­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­5­,18~</span>nanv ī­śva­ra­sya kā­ra­ṇa­tve vyarthaṃ karma syāt. karmaṇaḥ kā­ra­ṇa­tve vā neśvaro '­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­, tathā hi —</p><lg n="a_1474"><l>"yadi karmādi nirbhartsya kāraṇaṃ kāraṇaṃ bhavet | </l><l>anyathā kāraṇaṃ sarvaṃ sa­rva­syā­pi pra­sa­jya­te || "</l></lg><p n="a_1475 b_YA_48­5­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­5­,22~</span>tad etad a­yu­kta­m­; na hi ku­lā­la­sya kā­ra­ṇa­tve ca­kra­da­ṇḍā­de­r vaiyarthyaṃ ca­krā­di­ni­rbha­rtsya vā gha­ṭā­dī­nāṃ kulālaḥ kā­ra­ṇa­m­, ta­da­ni­rbha­rtsa­ne vā naiva kā­ra­ṇa­m iti. bhi­nna­pra­mā­ṇa­grā­hya­tvā­c ca. tathā hi — bu­ddhi­ma­tpū­rva­ka­tvā­nu­mā­ne­ne­śva­raḥ pra­tī­ya­te­, ja­nmā­di­vai­ci­trye­ṇa tu ka­rme­ti­. vicitraṃ hi kāryaṃ vi­ci­tra­kā­ra­ṇa­pra­bha­vaṃ dṛ­ṣṭa­m­, yathā ci­trā­di­, tathā ca ja­nmā­di­kā­ryaṃ vicitraṃ dṛ­śya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">janmano vai­ci­trya­m</ab><p n="a_1476 b_YA_48­5­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­5­,28~</span>janma tāvad vi­ci­tra­m — ka­sya­ci­t praśaste kule janma ka­sya­ci­d a­pra­śa­ste­, ka­sya­ci­t sa­dha­ne­, ka­sya­ci­n ni­rdha­ne­. ta­ra­ta­ma­yo­ge­nā­pi draṣṭavyaṃ jā­ti­pra­jñā­śī­la­rū­pa­vai­rū­pya­vyā­dhi­vai­ci­tri­ye­ṇa ceti.</p><ab type="head" resp="YA">ma­ra­ṇa­sya vai­ci­trya­m</ab><p n="a_1477 b_YA_48­6­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­6­,2~</span>tathā maraṇaṃ vi­ci­tra­m — ka­sya­ci­d garbhe, ka­sya­ci­j jā­ta­mā­tra­sya­, mā­sa­va­rṣā­di­kā­la­vi­ka­lpe­na­, dī­rgha­dī­rgha­ta­rā­di­duḥ­kha­vi­ka­lpe­na ca, pra­śa­stā­pra­śa­sta­ni­mi­tta­vi­ka­lpe­na ceti. na caitaj ja­nma­ma­ra­ṇa­vai­ci­tryaṃ bhū­ta­vai­ci­tryā­dy u­kta­m­, ā­hā­rā­di­ni­mi­ttā­vi­śe­ṣe 'pi vai­ci­tryo­pa­la­bdheḥ­. pu­ru­ṣā­ṇāṃ sva­bhā­ve­na vi­ci­tra­tvā­t ta­tkṛ­ta­ka­rma­vai­ci­tryā­d eva ja­nmā­di­vai­ci­trya­m iti ga­mya­te­, ta­da­dhi­ṣṭhā­nā­c ce­śva­ra­ś ci­trā­dyu­pa­ka­ra­ṇā­nā­m a­dhi­ṣṭhā­ne vāstīti katham i­ta­ra­syā­vai­yya­rthya­m iti?</p><ab type="head" resp="YA">a­pa­ri­ṇā­mi­no '­he­tu­tvā­śa­ṅkā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1478 b_YA_48­6­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­6­,9~</span>yad apy āha —</p><lg n="a_1479"><l>"­sva­bhā­va­pa­ri­ṇā­me­na hetur a­ṅku­ra­ja­nma­ni | </l><l>bhū­myā­di­s tasya saṃskāre ta­dvi­śe­ṣa­sya da­rśa­nā­t || "</l></lg><p n="a_1480 b_YA_48­6­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­6­,12~</span>ī­śva­ra­sya tu sva­bhā­va­pa­ri­ṇā­me 'pi nāsti saṃ­skā­rya­tā­to na bhū­myā­di­va­d api kā­ra­ṇa­m­.</p><lg n="a_1481"><l>"­ta­smā­t pṛthag a­śa­kte­ṣu yeṣu sa­mbhā­vya­te guṇaḥ | </l><l>saṃhatau hetutā teṣāṃ ne­śva­rā­de­r a­bhe­da­taḥ || "</l></lg><p n="a_1482 b_YA_48­6­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­6­,16~</span>tad apy a­yu­kta­m­, na hi pa­ri­ṇā­mā­d eva hetus tathā hi — sthi­to­pa­vi­ṣṭa­ga­ccha­tāṃ prāṇināṃ dhāraṇe svātmani jñā­no­tpā­da­ne ca bhū­myā­di­r a­vi­kṛ­to 'pi hetur u­pa­la­bhya­te­. ma­ṇi­vi­śe­ṣa­ś ca niścalo 'pi jñā­na­su­khā­di­he­tu­r dṛṣṭaḥ. ke­ṣu­ci­t kāryeṣu sva­bhā­va­pa­ri­ṇā­me­na he­tu­tva­si­ddhau sarvasya tathaiva hetutvaṃ vi­śe­ṣā­bhā­vā­d iti cet, na; kṣa­ṇi­ka­tva­pra­sa­ṅgā­t­. kṣa­ṇi­ka­tvaṃ ca ni­ṣe­tsyā­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">a­ce­ta­nā­nāṃ ce­ta­nā­dhi­ṣṭhi­ta­tva­si­ddhiḥ</ab><p n="a_1483 b_YA_48­6­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­6­,22~</span>kiṃ ke­ṣāṃ­ci­d a­ce­ta­nā­nāṃ ce­ta­nā­dhi­ṣṭhi­ta­tve­na he­tu­tva­si­ddhau sa­rve­ṣā­m a­ce­ta­na­tvā­vi­śe­ṣā­t tathātvaṃ kiṃ nā­nu­mī­ya­te­? bhū­mi­spha­ṭi­kā­di­vi­kā­ra­sya hy a­nu­pa­la­mbhā­d abhāvaḥ sidhyaty u­pa­la­bdhi­la­kṣa­ṇa­prā­pti­tvā­t­, na tv a­dhi­ṣṭhā­tu­s ta­syā­tī­ndri­ya­tvā­t­. ku­lā­lā­de­r ai­ndri­ya­ka­tvā­t tasya kathaṃ nā­nu­pa­la­mbhā­d a­bhā­va­si­ddhi­r iti cet, na; sva­vya­ti­ri­kta­sya ce­ta­na­syā­pra­tya­kṣa­tvā­t­. śa­rī­ra­mā­traṃ tu ku­lā­lā­deḥ pra­tya­kṣa­m­, tasya cā­nu­pa­la­mbhā­d abhāvaḥ si­dhya­tu­, na tato 'nyasya bu­ddhi­ma­ta iti. de­hā­bhā­va­si­ddhā­v e­ta­syā­bhā­va­si­ddhi­r a­de­ha­sya ka­rtṛ­tvā­nu­pa­la­mbhā­d iti cet, evaṃ tarhi mṛ­ta­syā­śa­rī­ra­tvā­j ja­nmā­nta­rā­ra­mbha­ka­tvaṃ na syāt, ta­tho­pa­la­mbhā­bhā­vā­t­. nāpi sadeha eva ja­nmā­nta­ra­m ā­ra­bha­te­, ta­tho­pa­la­mbhā­bhā­vā­d eva na hy ekaṃ de­ha­sa­ntā­naṃ tya­ktvā­nya­tra buddher a­nu­pra­ve­śaḥ ka­dā­ci­d dṛṣṭaḥ. bā­la­kau­mā­rā­di­bhe­de­ṣu saṃ­kra­ma­ṇa­va­d iti cet, na; a­va­sthā­bhe­de 'py e­ka­sa­ntā­na­tvā­t­. sa eva jī­va­tī­ti da­rśa­nā­t­. vi­pa­rya­ya­s tu ja­nmā­nta­re­ṇa ca bu­ddha­śa­rī­raṃ tyaktvā ga­rbha­śa­rī­rā­nu­pra­ve­śaḥ kvacid dṛṣṭaḥ. svapne śa­rī­rā­nta­rā­nu­pra­ve­śo dṛṣṭaḥ iti cet, na; tasya hi mi­thyā­tvā­t­. satyatve hi suptasya prā­ṇā­di­ni­ro­dho 'py anyair u­pa­la­bhye­ta­. na cā­pā­dā­na­kā­ra­ṇā­d vi­pra­kṛ­ṣṭa­de­śe kā­ryo­tpa­tti­r dṛṣṭā tasmād ya­thā­dṛ­ṣṭa­mā­trā­nu­vā­di­nāṃ pa­ra­lo­ka­si­ddhiḥ du­rla­bhe­ti­. tasmāt kā­rya­sā­mā­nye­na kā­ra­ṇa­sā­mā­nyā­nu­mi­tau ta­tkā­rya­vi­śe­ṣā­nu­rū­pa­s ta­tkā­ra­ṇa­vi­śe­ṣo 'pi pra­ti­pa­tta­vyo 'nyathā ta­tsā­mā­nyā­nu­mi­ti­r eva syād iti. yad apy uktam — "­ta­smā­t pṛthag a­śa­kte­ṣv­" i­tyā­di­, tad apy a­yu­kta­m­, yasmād atrāpi dṛ­ṣṭā­nta­dha­rmi­ṇi ghaṭādau ce­ta­nā­nāṃ ka­rtṛ­ka­rmā­dī­nāṃ pṛthag a­sā­ma­rthyaṃ ca dṛ­ṣṭa­m­, tena kṣi­tyā­di­ṣv api saṃ­ha­tā­nā­m eva ka­rtṛ­ka­rmā­dī­nāṃ sā­ma­rthya­m a­nu­mī­ya­te­. teṣāṃ ka­rtṛ­ka­rmā­dī­nāṃ nityatvaṃ bhavatv a­ni­tya­tvaṃ vā, vyā­pa­ka­tva­m a­vyā­pa­ka­tvaṃ vā. ya­thā­bhū­tā­nāṃ ta­tkā­ryo­tpā­da­ka­tvaṃ sa­mbha­va­ti­, ta­thā­bhū­tā­nā­m eva siddhir a­bhyu­pa­ga­nta­vye­ty alam a­sa­dgra­hā­bhi­ni­ve­śe­ne­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">a­pa­rā­tma­vi­cā­raḥ</ab><p n="a_1484 b_YA_48­7­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­7­,19~</span>evaṃ tāvat pa­ra­mā­tmā nirṇītaḥ sā­mpra­ta­ma­pa­ra­mā­tmā vi­cā­rya­te saṃ­sā­ra­pha­lo­pa­bho­ktā nā­mā­na­nto '­pa­raḥ­. sa khalu bu­ddhyā­di­kā­rya­vi­śe­ṣā­ṇā­m ā­śra­ya­bhū­to '­nu­mā­ta­vyaḥ­.</p><p n="a_1485 b_YA_48­7­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­7­,22~</span>buddher ādayo bu­ddhyā­da­yo jñānāntā i­cchā­da­ya ity arthaḥ. tathā ca sūtram — "­i­cchā­dve­ṣa­pra­ya­tna­su­kha­duḥ­kha­jñā­nā­ny ātmano li­ṅga­m­"­. vai­śe­ṣi­ka­pā­ṭha­pra­si­ddhyā tu buddhir ādir yeṣām iti dra­ṣṭa­vya­m­. kathaṃ punar bu­ddhyā­di­bhi­r ā­tmā­nu­mī­ya­te­? tad ucyate — bu­ddhyā­da­yaḥ kvacit sa­ma­ve­tāḥ­, kā­rya­tvā­t­, gu­ṇa­tvā­d vā, rū­pā­di­va­t­. nanv atra sā­dhya­vi­ka­lo dṛ­ṣṭā­ntaḥ­, rū­pā­de­r ā­tmā­śri­ta­tvā­pra­si­ddheḥ­. vi­ru­ddha­ś ca hetuḥ sā­dhya­vi­pa­rya­ye­ṇa vyā­pta­tvā­d iti, naiṣa doṣaḥ; sā­mā­nye­nā­śra­ya­mā­trā­śri­ta­tva­sā­dha­nā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">śa­rī­rā­dī­nāṃ bu­ddhyā­śra­ya­tva­pra­ti­ṣe­dhaḥ</ab><p n="a_1486 b_YA_48­8­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­8­,4~</span>evaṃ tarhi si­ddha­sā­dhya­tā­, bu­ddhyā­dī­nāṃ śa­rī­re­ndri­yā­śri­ta­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­, naitad asti, yo hi bu­ddhyā­dī­nāṃ nai­vā­śri­ta­tvaṃ gamyate taṃ prati tāvad ā­śri­ta­tva­m eva sā­dhya­te­, tatsiddhau ca śa­rī­rā­dyā­śra­ya­pra­ti­ṣe­dhā­d ā­tma­si­ddhi­r bha­va­ti­. tathā hi — śarīraṃ bu­ddhyā­dya­dhi­ka­ra­ṇaṃ na bha­va­ti­, bhū­ta­kā­rya­tvā­t­, gha­ṭā­di­va­t­.</p><ab type="head" resp="YA">na sā­dhya­hī­naṃ ni­da­rśa­na­m</ab><p n="a_1487 b_YA_48­8­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­8­,9~</span>nanu sā­dhya­hī­naṃ ni­rda­rśa­na­m­, bu­ddhyā­di­śū­nya­tve­na ghaṭādeḥ pra­tya­kṣa­to '­dhi­ga­ntu­m a­śa­kya­tvā­d a­nu­mā­ne­nai­vā­dhi­ga­me cā­na­va­sthā­pra­sa­ṅgā­d iti, na; gha­ṭā­dyā­śra­ya­tve ta­dda­rśi­bhi­r ba­hu­bhi­r bu­ddhyā­de­r grahaṇaṃ pra­sa­jye­ta­, bā­hye­ndri­ya­gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgā­c ca. na hi bhū­tā­śra­yi­ṇāṃ guṇānāṃ ni­ya­tai­ka­pu­ru­ṣa­grā­hya­tva­m a­ntaḥ­ka­ra­ṇai­ka­grā­hya­tvaṃ ca dṛ­ṣṭa­m­. kiṃ ca yāvad ā­śra­yo­pa­la­mbha­pra­sa­ṅgā­d rū­pā­di­va­n na hi bhū­ta­kā­rya­vi­śe­ṣā­ṇā­m āśraye saty apy a­tya­nto­cche­do dṛ­śya­te­. lā­va­ṇyā­di­va­d iti cet, na; lā­va­ṇyā­dī­nāṃ rū­pa­saṃ­yo­ga­spa­rśā­nā­m a­nya­ta­ma­sva­bhā­va­tvā­t­. na ca rū­pā­di­mā­traṃ mṛ­ta­śa­rī­re 'py a­tya­nta­m u­cchi­dya­te­.</p><p n="a_1488 b_YA_48­8­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­8­,16~</span>kiṃ ca jī­va­ccha­rī­ra­va­d a­gha­ṭā­dā­v api bu­ddhyā­di­sū­ca­ka­sya pra­vṛ­ttyā­de­r u­pa­la­mbha­pra­sa­ṅgā­t­, dvayor bu­ddhyā­dyā­śra­ya­tvā­vi­śe­ṣā­t­. jī­va­ccha­rī­re­ṣv eva pra­vṛ­ttyā­di­ja­na­na­sa­ma­rthaṃ bu­ddhyā­di­, na gha­ṭā­dau­. tena tatra saty api buddhyādau ta­tsū­ca­ka­sya pra­vṛ­ttyā­de­r a­nu­pa­la­mbha iti cet, na; ta­da­nu­pa­la­mbhe bu­ddhyā­di­mā­tra­syā­pi sattve pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. asattve 'pi pramāṇaṃ nāstīti cet, na; ta­thā­vi­dha­syā­pra­si­ddha­tvā­t­. na hi yatra ka­dā­ci­d api pra­vṛ­ttyā­di­li­ṅgaṃ no­pa­la­bhya­te­, tatra bu­ddhyā­di­pra­si­ddhi­r asti. tathā bhūtaṃ vāstu mā vā bhūt, yat tāvat prasiddhaṃ buddhyādi ta­syā­bhā­va­s tāvad ghaṭādau ni­ści­ta­ta­lli­ṅga­sya tatra pra­vṛ­ttyā­dya­nya­ta­ma­sya ka­dā­ci­d apy a­nu­pa­la­mbhā­t­. tato na sā­dhya­hī­naṃ ni­da­rśa­na­m iti.</p><p n="a_1489 b_YA_48­8­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­8­,25~</span>e­te­ne­ndri­ya­ma­na­sāṃ ka­ra­ṇa­tve­na bu­ddhyā­dyā­śra­ya­tvaṃ pra­ti­ṣi­ddha­m eva syāt. ni­da­rśa­na­sya sā­dhya­hī­na­tvaṃ pa­ri­hṛ­taṃ dra­ṣṭa­vya­m­. evaṃ ca śa­rī­re­ndri­yā­di­gu­ṇa­tve pra­ti­ṣi­ddhe­, pa­ri­śe­ṣā­dya­trai­te guṇā va­rta­nte­, sa ātmeti ga­mya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">i­cchā­dī­nāṃ kra­ma­vi­śe­ṣā­d ā­tmā­śri­ta­tva­m eva</ab><p n="a_1490 b_YA_48­8­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­8­,29~</span>kiṃ ca yena kra­me­ṇe­cchā­da­yo guṇā u­tpa­dya­mā­nā dṛ­śya­nte­, tena kra­me­ṇai­ṣāṃ śa­rī­rā­śra­ya­tve saty u­tpa­tti­r na syāt. tathā hi — ya­jjā­tī­ya­syā­rtha­sya sa­nni­ka­rṣā­t sukham ā­tmo­pa­la­bdha­tvā­t­, ta­jjā­tī­ya­m arthaṃ paśyan ā­dā­tu­m i­ccha­ti­, seyam ā­dā­tu­m icchā e­ka­syā­ne­kā­rtha­da­rśi­no da­rśa­na­pra­ti­sa­ndhā­nā­d bhavantī liṅgam ā­tma­ta­ttva­sya­. na hy a­nye­nā­nu­bhū­te su­kha­he­tā­v anyasya pra­ti­sa­ndhā­nā­d icchā bha­va­tī­ti­.</p><p n="a_1491 b_YA_48­9­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­9­,4~</span>tathā ya­jjā­tī­ya­syā­rtha­sya sa­nni­pā­te duḥkham a­nu­bhū­ta­vā­n ātmā, ta­jjā­tī­ya­m arthaṃ dṛṣṭvā dveṣṭi, so 'yaṃ dveṣa e­ka­syā­ne­kā­rtha­da­rśi­no da­rśa­na­pra­ti­sa­ndhā­nā­d bhavan ā­tma­li­ṅga­m­. na hy a­nya­thā­sya da­rśa­na­pra­ti­sa­ndhā­nā­d utpādaḥ sa­mbha­va­ty a­nya­dṛ­ṣṭe 'nyasya pra­ti­sa­ndhā­nā­sa­mbha­vā­t­. nāpy a­nya­dī­yā­d duḥ­kha­he­tu­da­rśa­na­pra­ti­sa­ndhā­nā­d anyasya dveṣaḥ sa­mbha­va­tī­ti­.</p><p n="a_1492 b_YA_48­9­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­9­,9~</span>ya­jjā­tī­ya­syā­rtha­sya sa­nni­pā­te su­kha­he­tuḥ duḥ­kha­he­tu­r vā­va­dhā­ri­ta­s ta­jjā­tī­ya­m arthaṃ paśyann īpsan ji­hā­sa­nvā­pti­pa­ri­hā­rā­rthaṃ pra­ya­ta­te­, so 'yaṃ prayatnaḥ e­ka­syā­ne­kā­rtha­da­rśi­no da­rśa­na­pra­ti­sa­ndhā­nā­d bhavann ā­tma­li­ṅga­m­, pū­rvo­ktā­n nyā­yā­t­.</p><p n="a_1493 b_YA_48­9­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­9­,12~</span>ya­jjā­tī­ya­syā­rtha­sya sa­nni­dhā­ne sukham u­pa­la­bdha­vāṃ­s ta­jjā­tī­ye 'rthe pra­ti­sa­ndhā­nā­d uktasya sukham u­tpa­dya­te­, tad idaṃ su­kha­da­rśa­na­pra­ti­sa­ndhā­na­jā­d rāgād u­tpa­nna­m ā­tma­li­ṅga­m­, ni­ya­ta­vi­ṣa­ye hi bu­ddhi­bhe­da­mā­tre na syād de­hā­nta­ra­va­t­.</p><p n="a_1494 b_YA_48­9­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­9­,15~</span>tathā ya­jjā­tī­yā­rtha­sa­nni­pā­te duḥkham u­pa­la­bdha­vāṃ­s ta­jjā­tī­ya­m arthaṃ ci­re­ṇā­pi dṛṣṭvā ta­tpra­ti­sa­ndhā­nā­d dviṣato duḥkham u­tpa­dya­te­, tad idaṃ duḥkhaṃ te­ddhe­tu­da­rśa­na­pra­ti­sa­ndhā­na­bhā­vi­no dveṣād utpannaṃ liṅgam ā­tma­naḥ­, na hy a­nya­thā­pra­ti­sa­ndhā­nā­di­kra­maḥ sa­mbha­va­tī­ti­.</p><p n="a_1495 b_YA_48­9­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­9­,18~</span>kiṃ cānyad ū­rddha­tvā­di­dha­rma­ka­m arthaṃ dṛṣṭvā ta­dvi­śe­ṣā­pe­kṣā­yāṃ vi­mṛ­śa­n bu­bhu­tsa­te­, tato 'sya vi­śe­ṣa­da­rśa­nā­n ni­rṇa­ya­jñā­naṃ bha­va­ti­, tad idaṃ jñānaṃ vi­ma­rśa­bu­bhu­tsā­bhyāṃ sa­hai­ka­ka­rtṛ­kaṃ gṛ­hya­mā­ṇa­m ātmano liṅgam iti. na hy adṛṣṭe '­nya­dṛ­ṣṭe vā smṛtiḥ pra­ti­sa­ndhā­naṃ ca bha­va­ti­, ta­da­bhā­ve ta­de­ka­ka­rtṛ­kā­ṇā­m i­cchā­dī­nā­m apy utpādo na syād iti.</p><ab type="head" resp="YA">i­dri­yā­ṇāṃ cai­ta­nyā­bhā­vo­pa­pā­da­na­m</ab><p n="a_1496 b_YA_48­9­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­9­,23~</span>i­ndri­yā­ṇāṃ kartṛtve 'py e­ka­ka­rtṛ­ka­tva­sa­mbha­vā­t nā­tma­si­ddhi­r iti cet, na; i­ndri­yā­ṇāṃ nā­nā­tvā­d e­ka­tvā­nu­pa­pa­tte­s tataś cai­ke­ndri­ya­vi­ṣa­yo­pa­la­bdhā­v i­ndri­yā­nta­rvi­ṣa­ye smṛ­ti­pra­ti­sa­ndhā­nā­di­kaṃ na syāt, dṛśyate ca tat; tasmān ne­ndri­ya­vṛ­tta­ya i­cchā­da­ya iti.</p><p n="a_1497 b_YA_48­9­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 48­9­,27~</span>kiṃ ce­ndri­yo­pa­ghā­te 'pi ta­dvi­ṣa­ye smṛ­ti­da­rśa­nā­t­, na cā­nu­bha­vi­tu­r u­pa­ghā­te smṛtiḥ sa­mbha­va­ti­, sā­dhā­ra­ṇa­vi­gra­ha­pra­sa­ṅgā­t tataś ca bhi­nnā­bhi­prā­ye­ṇa pravṛtteḥ ka­dā­ci­d dehaḥ khaṇḍaśo bha­ve­t­.</p><p n="a_1498 b_YA_49­0­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­0­,1~</span>kiṃ ca nā­nā­de­he­ṣu iva nā­nā­ce­ta­nā­nu­mā­pi­kā su­khā­di­vya­va­sthai­ka­smi­nn api dehe gṛ­hya­te­, vi­pra­ti­pa­tti­ś ca syād e­ka­gṛ­hā­va­sthi­tā­ne­ka­ce­ta­nā­nā­m iva ka­dā­ci­d vi­vā­dā­da­ya­ś ca pra­va­rte­ra­n­. śi­ṣyā­cā­ryā­di­sa­mba­ndho 'pi kvacic charīre gṛ­hye­ta­.</p><p n="a_1499 b_YA_49­0­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­0­,4~</span>ce­ta­nā­nī­ndri­yā­ṇi­, vya­va­sthi­ta­vi­ṣa­ya­tvā­t­, sa­dgṛ­ha­stha­va­d iti cet, na; vya­va­sthi­ta­vi­ṣa­ya­tvā­d eva hi pra­dī­pā­di­va­d a­ce­ta­nā­ni­. na ca rū­pā­di­ṣu vya­va­sthi­ta­vi­ṣa­yaḥ kaścic cetano 'sti yo 'tra dṛṣṭāntaḥ syāt.</p><ab type="head" resp="YA">i­ndri­yā­ṇāṃ caitanye pra­vṛ­tti­ni­vṛ­ttya­bhā­va­pra­sa­ṅgaḥ</ab><p n="a_1500 b_YA_49­0­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­0­,8~</span>pra­vṛ­tti­ni­vṛ­ttyā­bhā­va­pra­sa­ṅga­ś ca — yasmād o­da­nā­dau dṛṣṭe ta­dra­sā­dya­nu­mā­nā­t puruṣaḥ pra­va­rta­te­, ni­va­rta­te vā. ta­ccā­nu­mā­naṃ na ca­kṣu­ṣo­, nāpi ra­sa­nā­deḥ­, sa­mbha­va­ti­, rū­pa­ra­sā­dī­nā­m a­nyo­nyā­dṛ­ṣṭa­tve­na ta­tsa­mba­ndha­sya ke­na­ci­d apy a­gṛ­hī­ta­tvā­t­. svā­rtha­pa­rā­rthā­sa­mbha­vā­c ca — na svārthaṃ cakṣuḥ pra­va­rta­te­, svārthasya te­nā­na­nu­bhū­ta­tvā­t­. ra­sā­di­kaṃ ca pra­va­rta­mā­na­m apy a­nu­bha­vi­tuṃ na śa­kno­ti­. nāpi ra­sa­nā­dya­rthaṃ pra­va­rta­te­, saha ta­da­rthe­na ra­sa­nā­di­sva­rū­pā­pa­ri­jñā­nā­t­. nāpi ra­sa­nā­de­r eva pra­vṛ­ttiḥ­, tasya hi de­śā­dya­jñā­ne kva pravṛttiḥ syāt? tasmād eko rū­pa­ra­sā­dī­nāṃ i­ndri­ya­vya­ti­ri­kto '­nu­bha­vi­tā smartā vāsti, yo rūpaṃ dṛṣṭvā ra­sā­di­ka­m a­nu­mā­ya pra­va­rta­ta iti.</p><ab type="head" resp="YA">de­ha­syā­tma­tva­śa­ṅkā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1501 b_YA_49­0­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­0­,17~</span>deha eva tarhy astu, tathā coktam — "­cai­ta­nya­vi­śi­ṣṭaḥ kāyaḥ pu­ru­ṣaḥ­" iti. ko 'yaṃ kāyaḥ? kim a­va­ya­vāḥ­? ā­ho­svi­d a­va­ya­vī­ti­? yady a­va­ya­vāḥ­, tatas teṣāṃ ba­hu­tvā­d bhi­nnā­bhi­prā­ye­ṇa pra­vṛ­ttyā­da­yo doṣāḥ pūrvoktā bha­ve­yuḥ­. kha­ṇḍa­kha­ṇḍī­kṛ­tā­nāṃ cā­va­ya­vā­nāṃ jñā­nā­da­yaḥ sva­li­ṅgai­r u­pa­la­bhye­ra­n­, rū­pā­di­va­t­. na hi rū­pa­ra­sā­da­yaḥ kha­ṇḍa­kha­ṇḍī­kṛ­tā­nā­m a­va­ya­vā­nāṃ no­pa­la­bhya­nta iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­va­ya­va­sa­ṅghā­ta­sya cai­ta­nya­ni­ṣe­dhaḥ</ab><p n="a_1502 b_YA_49­0­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­0­,23~</span>atha ta­tsa­ṅghā­taḥ kāya uktaḥ, sa kim a­vya­ti­ri­ktaḥ­? vya­ti­ri­kto vā? yady a­vya­ti­ri­ktaḥ­, ta­dā­va­ya­vā eva nā­mā­nta­re­ṇo­ktāḥ­, tatra coktaṃ do­ṣa­jā­ta­m­. ke­na­ci­d dharmeṇa viśiṣṭā a­va­ya­vāḥ saṅghātaḥ — ity atrāpi ce­ta­na­ba­hu­tvā­di­do­ṣā­ni­vṛ­ttiḥ­. atha vya­ti­ri­ktaḥ sa­ṅghā­taḥ­, sa sa­nni­ve­śa­rū­paḥ­? a­va­ya­vī vā syāt? u­bha­ya­thā­pi pra­ti­di­naṃ vi­nā­śa­tvā­t kā­lā­nta­rā­nu­bhū­te­ṣv artheṣu smṛ­ti­pra­ti­sa­ndhā­nā­dya­nu­pa­pa­ttiḥ­. saṃ­yo­ga­vi­śe­ṣo hi saṃ­yo­ga­sya ni­ve­śe­sa­ñca­ya­saṃ­sthā­nā­di­śa­bdai­r a­bhi­dhī­ya­te­, tasya ca pra­ti­mu­hū­rtaṃ vināśo 'nyathā hy a­nna­pā­no­pa­bho­gā­nu­pa­bho­gā­bhyāṃ dehasya pu­ṣṭi­dau­rba­lyā­da­yo na syuḥ. saṃ­yo­ga­vi­nā­śā­c cā­va­ya­vi­no 'pi vi­nā­śaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">kṣa­ṇa­bha­ṅgu­ra­sya dehasya santānaḥ</ab><p n="a_1503 b_YA_49­1­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­1­,7~</span>kiṃ ca yat pra­ti­kṣa­ṇaṃ kṣī­ya­mā­ṇaṃ hetum ā­śri­tyā­va­ti­ṣṭha­te­, ta­tsa­dṛ­śa­pa­rā­pa­ro­tpa­ttiḥ sa­ntā­ne­nai­vā­va­ti­ṣṭha­te­, yathā tailam āśritya pra­dī­paḥ­, tathā cā­hā­ra­m āśritya dehas ti­ṣṭha­ti­. tasmāt pra­ti­kṣa­ṇa­vi­nā­śī sa­ntā­ne­no­tpa­dya­mā­naḥ pra­dī­pa­va­d u­pa­la­bhya­te­, pra­tya­bhi­jñā­ya­te ceti.</p><ab type="head" resp="YA">a­va­sthā­bhe­dā­d de­ha­syā­pi bhedaḥ</ab><p n="a_1504 b_YA_49­1­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­1­,12~</span>tathā ca yat kaiścid uktam — "­bā­la­kau­mā­rā­dya­va­sthā eva bhidyante na tv a­va­sthā­vā­n i­ti­"­, tan ni­ra­sta­m­, evaṃ hi pra­dī­pā­de­r api vi­nā­śa­si­ddhi­r na syāt, tatrāpy avasthā eva bhidyanta iti pā­da­pra­sā­ri­ko­pa­pa­tteḥ­.</p><p n="a_1505 b_YA_49­1­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­1­,15~</span>sa­tkā­rya­si­ddhi­ś ca pra­sa­jya­te — mṛ­tpi­ṇḍa­gha­ṭa­ka­pā­lā­dya­va­sthā eva vya­ktā­vya­kta­sthū­la­sū­kṣma­dṛ­śyā­dṛ­śyā­dya­va­sthā eva bhi­dya­nte­. tathā ca pra­dhā­na­bra­hma­dvai­tā­di­si­ddhiḥ — e­ka­syai­va hi pṛ­thi­vyu­da­ka­jyo­ti­ra­ni­lā­dya­va­sthā e­ve­ti­. a­va­sthā­ś cā­va­sthā­va­to '­nya­tvā­na­nya­tvā­bhyā­m a­ni­rva­ca­nī­yāḥ — ity evaṃ pādau prasārya tiṣṭhann a­dvai­ta­vā­dī sāṃkhyaś ca kathaṃ pra­tyā­khyā­tuṃ śa­kya­te­? tasmād bhe­da­vā­da­bhi­ccha­dbhi­vi­ru­ddha­dha­rmā­dhyā­sā­d bhedo '­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­. sa ca dehe 'sti, bā­la­kau­mā­rā­di­dha­rmā­ṇāṃ pa­ri­ṇā­ma­bhe­da­sya ca vi­ru­ddha­tvā­d iti. tad evaṃ de­ha­syā­py a­na­va­sthi­tvā­n na smṛ­ti­pra­ti­sa­ndhā­nā­dyā­śra­ya­tvaṃ sa­mbha­va­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">śa­rī­ra­sa­ntā­ne kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1506 b_YA_49­1­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­1­,23~</span>kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vā­d u­tta­ra­de­ha­sya pū­rva­de­hā­nu­bhū­te 'rthe smṛ­tyā­dyu­tpa­tti­r iti cet, kiṃ punaḥ pū­rva­de­ha u­tta­ra­de­haṃ prati sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­m­? u­tā­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­m­? ā­ho­svi­n ni­mi­tta­kā­ra­ṇa­m iti? kiṃ cātaḥ? sa­ma­vā­yi­ka­kā­ra­ṇa­tve­, vṛ­ddha­śa­rī­ra­kā­le 'pi ta­dā­śra­ya­tve­na pū­rva­śa­rī­rā­ṇāṃ sarveṣāṃ gra­ha­ṇa­pra­sa­ṅgaḥ­, sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­sya kāryeṇa vi­ro­dhā­bhā­vā­t­. na ca sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­ni­vṛ­ttau kā­rya­syā­va­sthā­naṃ kvacid asti.</p><p n="a_1507 b_YA_49­1­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­1­,28~</span>kiṃ ca dvayor bahūnāṃ vā dravyāṇāṃ dravyaṃ prati sa­ma­vā­yi­ka­ra­ṇa­tvaṃ na tv e­ka­sya­, na hy e­ka­dra­vyā­śri­taṃ dravyaṃ kvacid u­pa­la­bhya­ta iti. kiṃ cātaḥ? sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tvaṃ dra­vya­syā­sa­ma­vā­yi­ka­ra­ṇa­tvā­sa­mbhā­vā­t­. kā­ryā­nā­dhā­ra­tve saty a­nya­ta­ra­yā pra­tyā­sa­ttyā pra­tyā­sa­nnaṃ yat kā­ra­ṇa­m­, tad a­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­m u­cya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">a­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­pra­tyā­sa­ttiḥ</ab><p n="a_1508 b_YA_49­2­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­2­,5~</span>pra­tyā­sa­tti­s tu — kā­rya­kā­ra­ṇai­kā­rtha­sa­ma­vā­yi­la­kṣa­ṇā­. yathā — a­va­ya­va­rū­pā­dī­nā­m a­va­ya­vi­rū­pā­di­bhiḥ saha kā­ryai­kā­rtha­sa­ma­vā­yi­la­kṣa­ṇā ca laghvī, ya­thā­ntaḥ­ka­ra­ṇa­saṃ­yo­gā­de­r bu­ddhyā­di­bhiḥ sa­he­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">i­cchā­dī­nāṃ sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tva­sthā­pa­na­m</ab><p n="a_1509 b_YA_49­2­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­2­,9~</span>evaṃ ce­cchā­dī­nāṃ pra­ya­tnā­dyā­ra­mbhe ni­mi­tta­kā­ra­ṇa­tva­m a­yu­kta­m­, a­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­la­kṣa­ṇo­pa­pa­tteḥ­. a­va­dhṛ­ta­sā­ma­rthya­tvā­bhā­vā­n neti cet, sā­ma­rthyā­na­va­dhā­ra­ṇe tarhi kā­ra­ṇa­tva­m eva nāsti.</p><p n="a_1510 b_YA_49­2­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­2­,12~</span>a­thā­ntaḥ­ka­ra­ṇa­sya yathā sa­rvā­tma­vi­śe­ṣa­gu­ṇo­tpa­ttau sā­ma­rthya­m­, na ta­the­cchā­dī­nā­m­, tena teṣām a­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tvaṃ ne­ṣṭa­m­, manaḥ saṃ­yo­ga­syai­va sa­ma­rtha­tvā­d iti, na; a­dṛ­ṣṭā­bhā­ve ma­naḥ­saṃ­yo­ga­sya sā­ma­rthyā­na­va­dhā­ra­ṇā­t­. a­dṛ­ṣṭa­syā­pi vā a­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tva­m astu.</p><p n="a_1511 b_YA_49­2­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­2­,16~</span>kiṃ ca gu­ru­tva­dra­va­tvā­dī­nāṃ ka­rmo­tpa­ttā­v a­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tvaṃ nā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­, mūrter eva sa­ma­rtha­tvā­t­. na hi mū­rtya­bhā­ve kvacit kriyā bha­va­ti­, tasyā u­bha­yo­r atha sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tva­m­. na cāyaṃ niyamo 'sty e­ka­syai­va vā sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­tva­m ity āstāṃ tāvad ayaṃ vi­cā­raḥ­.</p><p n="a_1512 b_YA_49­2­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­2­,20~</span>tan na deho '­sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇa­m­, ni­mi­tta­kā­ra­ṇa­tve tu na sma­ra­ṇā­dyu­pa­pa­ttiḥ­. pi­tṛ­pra­pi­tā­ma­hā­dya­nu­bhū­tā­rthe­ṣv api sma­ra­ṇā­di­pra­sa­ṅgā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">de­hā­va­ya­va­saṃ­skā­ra­sa­ntā­na­śa­ṅkā</ab><p n="a_1513 b_YA_49­2­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­2­,23~</span>syād etat — nāsmākaṃ bau­ddhā­nā­m iva ni­ra­nva­yo vi­nā­śaḥ­, kin tv a­va­ya­vi­vi­nā­śā­na­nta­ra­m a­va­sthi­ta­saṃ­yo­gai­r a­va­ya­vai­r anyad dra­vyā­nta­ra­m ā­ra­bhya­te­. tatra yathā pū­rva­de­hā­śri­ta­rū­pā­di­vi­nā­śe 'pi ta­tsa­dṛ­śa eva rū­pā­da­ya­s ta­da­va­ya­va­rū­pā­di­bhi­r ā­ra­bhya­nte­, tathā pū­rva­de­ha­saṃ­skā­ra­ni­vṛ­ttā­v api ta­tsa­dṛ­śa eva saṃ­skā­ra­s ta­da­va­ya­va­saṃ­skā­rai­r ā­ra­bhya­te­, tataḥ pū­rva­de­hā­nu­bhū­te­ṣv api a­rthe­ṣū­tta­ra­de­he sma­ra­ṇā­dyu­pa­pa­tti­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1514 b_YA_49­3­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­3­,6~</span>naitad asti, rū­pā­dī­nāṃ hi sarvatra kā­rya­dra­vye kā­ra­ṇa­gu­ṇa­pū­rva­kaḥ prā­du­rbhā­va­s tena yā­va­tpa­ra­mā­ṇu­ṣu gu­ṇā­nta­ra­prā­du­rbhā­vo na bha­va­ti­, tāvad yo '­va­ya­vī­, taiḥ pa­ra­mā­ṇu­bhiḥ pā­ra­mpa­rye­ṇā­py ā­ra­bhya­te­, tatra tatra ta­tsa­dṛ­śā eva rū­pa­da­ya u­tpa­dya­nta iti yu­kta­m­. na tv evaṃ pa­ra­mā­ṇu­ṣu saṃskārāḥ santi, a­na­nu­bha­vi­tṛ­tvā­t­. a­nu­bha­vi­tṛ­tve tu ce­ta­na­ba­hu­tvā­da­yo doṣā uktāḥ. śa­rī­ra­sya cā­nu­bha­vi­tṛ­tve­, tasyaiva saṃskāro 'stu, na, ta­da­va­ya­vā­nāṃ tato '­nya­tvā­t­.</p><p n="a_1515 b_YA_49­3­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­3­,12~</span>kiṃ ca māṃ­sā­śi­nāṃ śarīraṃ śa­śa­ma­hi­ṣa­va­rā­hā­di­śa­rī­rā­va­ya­vai­r apy ā­ra­bhya­te­. tatas ta­dā­nu­bha­va­saṃ­skā­rā­ṇā­m api utpattau ta­da­nu­bhū­tā­rthe­ṣv api smṛ­tyā­di­pra­sa­ṅgaḥ syāt. atha vā śa­śa­ma­hi­ṣā­di­de­hā­va­ya­vā­nāṃ ca­rva­ṇā­dya­bhi­ghā­tā­d ā­pa­ra­mā­ṇva­nto vi­nā­śaḥ­, tena saṃskāro nā­nu­va­rta­ta iti. evaṃ tarhi bā­lā­di­śa­rī­rā­va­ya­vā­nā­m apy ā­pa­ra­mā­ṇva­nto vināśaḥ sarvatra saṃ­ca­ra­dbhi­r vā­yva­gni­ra­sā­di­bhiḥ kri­ya­te­, tatas ta­tsaṃ­skā­rā­nu­vṛ­tti­r apy a­yu­ktā­. a­vi­nā­śe vā bā­lā­di­de­hā­va­ya­vā­nā­m a­ṅgu­lyā­dī­nāṃ ta­thā­bhū­tā­nā­m eva sa­rva­dai­va grahaṇaṃ syāt, pa­thyau­ṣa­dhā­di­kṛ­ta­vi­śe­ṣo­pa­la­bdhi­ś ca na syād iti. tasmāc cha­rī­ra­syā­pi pra­ti­kṣa­ṇa­vi­nā­śi­tvā­t ne­cchā­dyā­śra­ya­tvaṃ yu­kta­m­.</p><p n="a_1516 b_YA_49­3­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­3­,20~</span>kiṃ ca pū­rvā­bhya­sta­smṛ­tya­nu­ba­ndhā­d i­tyā­di­nā­nā­di­r i­cchā­dī­nā­m āśraya iti va­kṣyā­maḥ­. tan na deha i­ndri­yā­ṇi vā prā­ṇā­di­r vā viṣayo ve­cchā­dī­nā­m āśrayaḥ sa­mbha­va­ti­, de­ha­va­d i­ndri­yā­dī­nā­m apy a­nā­di­tvā­sa­mbha­vā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">manaso 'pi ne­cchā­dyā­śra­ya­tva­m</ab><p n="a_1517 b_YA_49­3­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­3­,24~</span>ma­na­sa­s tarhi ni­tya­tvā­d i­cchā­dyā­śra­ya­tva­m astu, na; tasyāpi ka­ra­ṇa­tvā­d vā­syā­syā­di­va­t­. a­si­ddhi­m iti cet, na; ta­tsa­ttva­grā­ha­ka­pra­mā­ṇai­r eva ka­ra­ṇa­tva­si­ddheḥ­. kiṃ ce­cchā­dyā­dhā­ra­sya vi­bhu­tva­pra­ti­pā­da­nā­t­, ma­na­sa­s tu yu­ga­pa­jjā­nā­nu­pa­pa­ttyā­ṇu­tvaṃ pra­sā­dhi­ta­m­. manasaḥ khalu vi­bhu­tve­cchā­dhā­ra­tvā­bhyu­pa­ga­me­, saṃ­jñā­mā­tre vivāda iti.</p><ab type="head" resp="YA">jñānasya vā­sa­nā­śra­ya­tvā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1518 b_YA_49­3­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­3­,29~</span>jñānam eva vā­sa­nā­bhi­r vāsitaṃ mana ity u­cya­te­, ta­dā­śra­ya e­ve­cchā­dya iti cet, na; a­sthi­ra­tve­na jñānasya vā­sa­nā­dyā­śra­ya­tvā­nu­pa­pa­tteḥ­. sthiraṃ hi vā­sa­ke­na vā­sya­mā­naṃ dṛ­ṣṭa­m­. sambaddhaṃ ca yathā — pu­ṣpā­di­nā va­strā­di­ka­m­. ā­śra­ya­tva­m api sthirasya sa­mba­ddha­sya ca dṛ­ṣṭa­m­, yathā — ku­ḍyā­de­r iti. na ca jñānasya sthairyam asti, jñā­nā­nta­re­ṇe­cchā­di­nā vā vi­na­ṣṭa­tvā­t­. tasmān na jñānaṃ ke­na­ci­d vā­si­ta­m­, nāpi ka­sya­ci­d āśraya iti.</p><ab type="head" resp="YA">kṣa­ṇi­ka­vā­de vā­sya­vā­sa­ka­bhā­vā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1519 b_YA_49­4­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­4­,6~</span>nanv idam asiddhaṃ ni­da­rśa­naṃ na hi kṣa­ṇi­ka­vā­di­nāṃ sthiraṃ kiṃcid asti. nāpi sambandhaḥ ka­sya­ci­t­. va­strā­de­r api hi vāsanā pu­ṣpā­di­sa­hi­tā­t pū­rva­kṣa­ṇā­d vi­śi­ṣṭo­tpā­da eva. ā­śra­ya­bhā­va­s tu ku­ḍyā­de­r api. ja­na­ka­tva­vi­śe­ṣa e­ve­ti­. na, atrāpi dṛ­ṣṭā­ntā­bhā­vā­t­. na hy a­kṣa­ṇi­ka­vā­di­nāṃ kiṃcid a­sa­mba­ddhaṃ bhi­nna­kā­laṃ ca vā­sya­mā­naṃ dṛ­ṣṭa­m­, nāpi bhi­nna­kā­la­syā­sa­mba­ddha­sya ca ka­sya­ci­d ā­śra­ya­tvaṃ dṛṣṭam iti.</p><ab type="head" resp="YA">bī­jā­ṅku­ra­va­n ni­ra­nva­ya­sa­ntā­na­śa­ṅkā</ab><p n="a_1520 b_YA_49­4­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­4­,12~</span>bī­jā­di­va­d iti cet atha manyase — yathā śā­li­bī­jā­d a­ṅku­ra­s ta­ccha­kti­vi­śi­ṣṭa u­tpa­dya­te­, tato 'pi pa­tra­nā­lā­di­kaṃ ta­ccha­ktya­nu­vi­dhā­ne­no­tpa­dya­mā­naṃ śā­li­bī­ja­m eva ja­na­ya­ti­, na yā­va­di­bī­ja­m­; a­ta­tpū­rva­ka­tvā­t­. tathā pū­rva­bu­ddhi­vi­śe­ṣā­d u­tta­ro­tta­raṃ bu­ddhya­nta­raṃ pū­rva­bu­ddhi­śa­ktya­nu­vi­dhā­ne­na sa­ka­lā­hi­ta­śa­kti­ka­lā­pa­m u­tpa­dya­te­. yac ca ta­du­tta­ra­bu­ddhi­ṣu pū­rva­bu­ddhi­śa­ktī­nā­m ā­dhā­na­m­, sā vā­sa­ne­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tkha­ṇḍa­na­m</ab><p n="a_1521 b_YA_49­4­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­4­,18~</span>na; a­si­ddha­tvā­t — na tāvad bī­jā­dī­nāṃ ni­ra­nva­yau vi­nā­śo­tpā­dau siddhau, nāpy u­tta­ra­bu­ddhi­ṣu pū­rva­bu­ddhi­śa­ktī­nā­m ādhānaṃ si­ddha­m­. bī­jā­dī­nāṃ tāvat sū­kṣmā­va­ya­vā­nu­vṛ­tti­r asti, śu­kra­śo­ṇi­tā­dya­va­ya­vā­nu­vṛ­tti­va­t­. yathā mātur udare śu­kra­śo­ṇi­tā­dya­va­ya­va­ni­vṛ­ttau ta­da­va­ya­vai­r a­va­sthi­tai­r eva ra­sā­va­ya­va­sa­hi­tai­r a­va­ya­vya­nta­ra­m ā­ra­bhya­te­. garbhān ni­ṣkrā­nta­syā­py a­va­ya­vi­ni­vṛ­ttā­v a­va­ya­vā­nu­vṛ­tti­r dra­ṣṭa­vyā­. tathā bī­jā­di­ni­vṛ­ttā­v api ta­da­va­ya­vai­r a­va­sthi­tai­r eva bhū­mya­va­ya­va­sa­hi­taiḥ pa­tra­nā­lā­di­ka­m ā­ra­bhya­te­. tatra śu­kra­śo­ṇi­tā­dya­va­ya­vaiḥ sthirāḥ sa­mba­ddhā­ś ca ra­sā­va­ya­vā bī­jā­dya­va­ya­vai­r bhū­mya­va­ya­vā­ś ca bhā­vya­nte­. te tathā bhā­vi­tā­s ta­da­vi­pa­rī­taṃ kāryam ā­ra­bha­nte­, tathā pū­rva­bu­ddhi­bhiḥ sthiraḥ sa­mba­ddha­ś cātmā bhā­vya­te­. kim uktaṃ bha­va­ti­? tatra saṃ­skā­ra­vi­śe­ṣaḥ kri­ya­te­, sa ca tathā bhā­vi­ta­s ta­dbu­ddhya­nu­kā­re­ṇa smṛtiṃ pra­ti­sa­ndhā­naṃ ca svā­tma­sa­ma­ve­taṃ ka­ro­tī­ty evaṃ ca sāṃkhyoktā pra­kri­yā­, na nai­yā­yi­kā­nāṃ siddhā, nāpi nai­yā­yi­ko­ktā prakriyā sāṃkhyānāṃ siddhā. tataś ca pa­kṣa­dva­ye 'py u­bha­ya­pra­si­ddho dṛṣṭānto nāsti. tataḥ kasyātra siddhiḥ syāt? yatra pakṣe smṛ­ti­pra­ti­sa­ndhā­ne co­pa­pa­dye­te­, tasya siddhiḥ. na cā­nā­tma­vā­di­nāṃ smṛtiḥ sa­mbha­va­ti­, a­nya­dṛ­ṣṭa­syā­nye­na sma­ra­ṇā­sa­mbha­vā­t­. a­nya­thai­ke­na dṛṣṭo 'rthaḥ sarvaiḥ sma­rye­ta­. yathā cā­smā­ka­m a­nyā­nu­bhū­to 'rtho nānyena smaryata ity a­tro­bha­ya­pra­si­ddho 'sti dṛṣṭāntaḥ — sa­ntā­nā­nta­ra­m­, na tathā bhavataḥ kiṃcid u­bha­ya­pra­si­ddha­m u­dā­ha­ra­ṇa­m asti. sa e­vā­nu­bha­vaḥ smartā na dṛṣṭa ity asti dṛṣṭānta iti cet, mā bhūd a­nu­bha­vaḥ smartā. a­nu­bhā­vi­tā hi sma­rte­ṣya­te­, na cā­nu­bha­va e­vā­nu­bhā­vi­tā­, tayoḥ kri­yā­ka­rtṛ­rū­pa­yo­r e­ka­tvā­yo­gā­t­. na hi ccheda evac cheteti yu­kta­m­. yaś cā­nu­bhā­vi­tā sa yadi tathaiva smartā na bha­va­ti­, mā bhūt kā­lā­nta­re­ṇa bha­vi­ṣya­tī­ti ko 'tra vi­ro­dhaḥ­? tato 'nyasya ca kā­lā­nta­re­ṇā­pi smartṛtve sa­ntā­nā­nta­rā­ṇā­m api sma­rtṛ­tva­pra­sa­ṅga ity u­kta­m­.</p><p n="a_1522 b_YA_49­5­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­5­,11~</span>kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vā­d a­pra­sa­ṅga iti cet atha manuṣe — syād ayaṃ prasaṅgo yady a­vi­śe­ṣe­ṇā­nya­dṛ­ṣṭa­m anyaḥ sma­ra­tī­ty u­cya­te­, kin tu kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vā­d anyatve 'pi smṛtir iti. bhi­nna­sa­ntā­na­bu­ddhī­nāṃ tu kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vo nāsti, tena sa­ntā­nā­nta­rā­ṇāṃ smṛtir na bha­va­ti­. na punar e­ka­sa­ntā­ni­kī­nāṃ buddhīnāṃ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vo nāsti, yena pū­rva­bu­ddhya­nu­bhū­te 'rthe ta­du­tta­ra­bu­ddhī­nāṃ smṛtir na syād iti.</p><p n="a_1523 b_YA_49­5­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­5­,16~</span>na, nā­nā­tva­syā­va­ñca­nā­t­. nānātvaṃ hi smṛ­tya­sa­mbha­ve sā­dha­na­m u­kta­m­, tac ca kā­rya­kā­ra­ṇā­bhi­dhā­ne 'pi na va­ñci­ta­m­. na hi kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vā­bhi­dhā­ne­na ta­syā­si­ddha­tvā­dī­nā­m a­nya­ta­mo doṣaḥ pra­ti­pā­dya­te­, nāpi sva­pa­kṣa­si­ddhi­r anena kri­ya­te­. na hi kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vā­t smṛtir iti — a­tro­bha­ya­pra­si­ddho 'sti dṛ­ṣṭā­ntaḥ­.</p><p n="a_1524 b_YA_49­5­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­5­,20~</span>karpāse ra­kta­tā­va­d iti cet, athāpi syāt —</p><lg n="a_1525"><l>"­ya­smi­nn eva hi santāne āhitā ka­rma­vā­sa­nā | </l><l>phalaṃ tatraiva badhnāti karpāse raktatā yathā || " iti, </l></lg><p n="a_1526 b_YA_49­5­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­5­,23~</span>na; sā­dha­na­dū­ṣa­ṇā­sa­mbha­vā­t — a­nva­yā­dya­bhā­vā­n na sā­dha­na­m­. na hi kā­rya­kā­ra­ṇā­bhā­vā­t smṛtiḥ karpāse ra­kta­tā­va­d ity anvayaḥ sa­mbha­va­ti­. nāpi yatra na smṛtiḥ, tatra na kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va iti vya­ti­re­ko 'sti. a­si­ddha­tvā­dya­nu­dbhā­va­nā­n na dū­ṣa­ṇa­m­. na hi pū­rva­bu­ddhya­nu­bhū­te 'rthe u­tta­ra­bu­ddhī­nāṃ smṛtir na sa­mbha­va­tī­ti­, tato nyatvāt sa­ntā­nā­na­ta­ra­bu­ddhi­va­d ity asya hetoḥ karpāse ra­kta­tā­va­d ity anena kaścid doṣaḥ pra­ti­pā­dya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">smṛ­tya­nu­bha­va­yo­r e­kā­dhā­rā­bhā­va­śa­ṅkā</ab><p n="a_1527 b_YA_49­6­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­6­,2~</span>pa­ri­śe­ṣā­si­ddha­tva­pra­ti­pā­da­nā­d iti cet syād etat — na khalu pra­tya­kṣe­ṇā­nu­bha­va­smṛ­tyoḥ kvacid e­kā­dhā­ra­tvaṃ dṛ­ṣṭa­m­, yena tayor ā­tmā­śri­ta­tvaṃ pra­ti­pa­dye­ma­hi­. pa­ri­śe­ṣa­ś cā­si­ddhaḥ­. kā­rya­kā­ra­ṇā­bhā­ve­na smaraṇe 'py a­vi­ro­dhā­t­. a­thā­nya­tve smaraṇaṃ na dṛ­ṣṭa­m­, nanv ekatve 'pi na dṛṣṭam iti sa­mā­na­m­. kiṃ cā­nya­smi­n rakte 'nyad raktaṃ na dṛśyata iti. ka­rpā­sa­bī­je rakte ta­tsa­ntā­na­bhā­vi­no 'pi ka­rpā­sa­sya raktatā mā bhūt, tatrāpy ā­tmā­śri­tā ra­kta­te­ty a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­, tu­lya­nyā­ya­tvā­t­.</p><p n="a_1528 b_YA_49­6­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­6­,8~</span>kiṃ ca tvatpakṣe 'pi "­ka­rmā­na­va­sthā­yi­gra­ha­ṇā­t­" ity anena sūtreṇa bu­ddhī­nā­m ā­śu­ta­ra­vi­nā­śi­tvaṃ pra­ti­pā­di­ta­m­. tataś ca ye­nā­nu­bha­ve­nā­nu­bhū­to 'rthaḥ, sa naṣṭaḥ. kā­lā­nta­re smṛtiḥ kutaḥ syāt? saṃ­skā­rā­d iti cet, na; ta­syā­nu­bha­vā­d a­rthā­nta­ra­tvā­t­. ta­da­rthā­nta­ra­sya ca ta­da­rtha­smṛ­ti­he­tu­tve hy a­ti­pra­sa­ṅga syāt. a­thā­rthā­nta­ra­tvā­vi­śe­ṣe 'pi yaḥ saṃskāro ye­nā­nu­bha­ve­na ja­ni­taḥ­, sa eva ta­da­rtha­smṛ­tiṃ ja­na­ya­tī­ti nā­ti­pra­sa­ṅgaḥ­, yady e­va­m­; tvayāpi kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va eva ni­yā­ma­ko '­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­, tataḥ sa eva ni­yā­ma­ko 'stu, kiṃ ta­trā­nta­rga­ḍu­nā­tma­nā ka­lpi­te­na­?</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1529 b_YA_49­6­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­6­,17~</span>a­tro­cya­te — yat tāvad uktam — pra­tya­kṣe­ṇā­nu­bha­va­smṛ­tyoḥ kvacid e­kā­dhā­ra­tvaṃ na dṛṣṭam iti, tan na; dṛ­ṣṭa­tvā­t­. tathā hi — pūrvaṃ yam artham a­nu­bhū­ta­vā­n a­ha­m­, tam etarhi sma­ra­mī­ti­. yo 'ham a­nu­bha­vi­tā­, so 'haṃ smartety a­nu­bha­va­sma­ra­ṇa­yo­r a­bhi­nnā­tmā­dhā­ra­tvaṃ li­ṅga­li­ṅgi­sa­mba­ndha­smṛ­tya­na­pe­kṣa­m ā­pto­pa­de­śā­na­pe­kṣaṃ ca ni­ści­no­ti­. na ceyaṃ bhrāntiḥ, vi­saṃ­vā­dā­bhā­vā­t­. su­khā­de­r api pra­tya­kṣa­tva­m a­pa­hnu­vā­no '­ne­nai­va nyāyena pra­ti­bo­dha­yi­ta­vyaḥ­. ta­thā­nu­sa­ndhā­ne­cchā­dve­ṣā­dī­nā­m apy e­ka­kā­ra­ṇa­tvaṃ pra­tya­kṣa­to gṛhyate — yam aham a­sprā­kṣa­m­, tam etarhi pa­śyā­mī­ti taṃ dṛ­ṣṭvā­ha­m e­ve­cchā­mi vā dveṣmi vā. tam icchan dviṣan vā pra­ya­te­, pra­ya­ta­mā­no 'haṃ tam arthaṃ prāpya sukhī duḥkhī vā saṃvṛtto '­smī­ti­. tad evam aham ity e­ta­smi­n vijñāne yo 'rthaś ca­kā­sti­, ta­da­dhi­ka­ra­ṇāḥ smṛ­tya­nu­sa­ndhā­ne­cchā­da­yaḥ pra­tya­kṣa­taḥ pra­ti­bhā­ntī­ty ataḥ pra­tya­kṣe­ṇā­py ātmā gṛ­hya­te­. na hy aham iti jñānaṃ sandigdhaṃ bhrāntaṃ vā, nāpi laiṅgikaṃ śābdaṃ vā.</p><ab type="head" resp="YA">nāpi śa­rī­rā­la­mba­nā­ha­mpra­tī­tiḥ</ab><p n="a_1530 b_YA_49­6­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­6­,29~</span>nāpi śa­rī­rā­la­mba­na­m­, ta­dā­la­mba­na­tve hi bā­lyā­va­sthā­yāṃ mūrkho 'haṃ sukhī sukhī duḥkhī vā­sa­m­, idānīṃ tu vidvān nirujo rogī vābhūt ity a­va­ga­mo na syāt, bā­lyā­di­śa­rī­rā­ṇāṃ bhi­nna­tvā­t­. na hi yo 'haṃ gauraḥ so 'haṃ kṛṣṇa iti.</p><p n="a_1531 b_YA_49­7­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­7­,3~</span>nanv asti — pīno 'haṃ gauro 'ham ity e­va­mā­di­pra­tya­yaḥ­, sa katham ā­tmā­la­mba­naḥ syāt, tasya pī­na­tvā­di­dha­rmā­sa­mbha­vā­t­? tat kim i­dā­nī­m ākhavaḥ santīti gṛham ā­dī­pya­te­. na hi nīlaḥ sphaṭika ity e­va­mā­di jñānaṃ yathārthaṃ na sa­mbha­va­tī­ty e­tā­va­tā śuklaḥ sphaṭika ity api mā bhūt. pīno 'ham ityādy api jñānaṃ śa­rī­ro­pā­dhi­ka­m ā­tmā­la­mbha­na­m eva. tatra yadi bhedaṃ ti­ra­sku­rva­d upajā tadā tad bhrāntam eva nīlaḥ sphaṭika i­tyā­di­ka­jñā­na­va­t­. atha pīno 'haṃ pī­na­śa­rī­ra­vā­n aham ity evaṃ pra­tye­ti­, tataḥ satyam e­ve­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">śa­rī­rā­di­ṣu bhe­da­pra­tī­tiḥ</ab><p n="a_1532 b_YA_49­7­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­7­,11~</span>asti ca bhe­de­nā­pi pra­ti­pa­ttiḥ — sthūlaṃ kṛśaṃ vā mama śa­rī­ra­m iti, gauraṃ kṛṣṇaṃ vā madīyaṃ śa­rī­ra­m iti. tathā — ma­mā­tre­cchā dveṣo veti, asti me pra­ya­tnaḥ­, sukhaṃ ma­mo­tpa­nnaṃ duḥkhaṃ veti, gu­ru­pra­sā­dā­n mayā viśiṣṭaṃ jñānaṃ prāptam ity evam i­cchā­da­yo 'pi bhe­de­nai­va pra­tī­ya­nte­. tathā — madīyaṃ cakṣur ity e­va­mā­di­jñā­na­m ā­tme­ndri­ya­bhe­da­grā­ha­kaṃ dra­ṣṭa­vya­m­.</p><ab type="head" resp="YA">madīya ātmety ā­tma­bhe­da­ni­rde­śa­sya sā­maṃ­ja­sya­m</ab><p n="a_1533 b_YA_49­7­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­7­,17~</span>nanu madīya ātmety eṣāpi pra­ti­pa­tti­r asti, yady evaṃ pra­ti­pa­nna ātmā, pra­ti­pa­nne ca vivādo na yuktaḥ, sva­va­ca­na­vi­ro­dhā­t­. a­ni­ṣṭā­pā­da­nā­rtha­tvā­d iti cet syād etat — mama śarīraṃ ma­me­ndri­yaṃ ma­me­cchā­da­ya ity atra śa­rī­rā­di­vya­ti­ri­kta­m ā­la­mba­na­m aham iti jñā­na­syā­bhyu­pa­ga­ccha­to ma­mā­tme­ty a­trā­tma­vya­ti­ri­kta­m ā­la­mba­naṃ pra­sa­jya­ta iti? na; a­pra­ti­bhā­sa­nā­t­. na hi ma­mā­ya­m ātmeti śa­rī­re­cchā­di­va­t pra­tya­kṣa­taḥ pra­ti­bhā­ti­, nā­pī­ndri­ya­va­d a­nu­mā­ne­na ma­tpra­tya­ya­vi­ṣa­yā­d anya ātmā pra­ti­bhā­ti­, kiṃ tv aham ity ātmānaṃ pra­tya­kṣa­taḥ pra­ti­pa­dyā­tmā­nta­ra­vya­va­cche­de­na pa­ra­pra­tī­tya­rtha­m ātmeti ni­rdi­śa­ti — ma­mā­tmā­ha­m evety arthaḥ. yadā punaḥ śa­rī­ra­m indriyaṃ vā­tma­śa­bde­na ni­rde­ṣṭu­m i­ccha­ti­, tadā ma­mā­tme­ti bhe­dā­bhi­dhā­na­m e­ve­da­m­, śa­rī­rā­de­r apy ā­tmo­pa­kā­ra­ka­tve­na bhṛ­tya­va­d ā­tma­tve­no­pa­cā­rā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">ā­tma­bhe­da­pra­tī­ta­bhrā­nta­tve­'­pi śa­rī­ra­bhe­da­pra­tī­te­r a­bhrā­nta­tva­m</ab><p n="a_1534 b_YA_49­7­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­7­,28~</span>kiṃ ca ma­tpra­tya­ya­vi­ṣa­yā­d bhe­de­nā­tma­jñā­naṃ yadi bā­dhya­mā­na­tvā­d bhrāntaṃ bha­va­ti­, śa­rī­rā­di­bhe­da­jñā­naṃ tu kasmād bhrā­nta­m­? na hy ekatra ke­śā­di­jñā­na­sya bhrāntatve sarvatra bhrāntatvaṃ yu­kta­m­, bhrā­ntā­bhrā­nta­vi­śe­ṣa­ṇā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­. tasmād ya­thā­tī­tā­nā­ga­ta­va­rta­mā­nā­nāṃ śa­rī­ra­bhe­dā­nāṃ mamety e­kā­dhi­ṣṭhā­tṛ­tve­na pra­ti­sa­ndhī­ya­mā­na­tvā­n ma­tpra­tya­yā­la­mba­nā­d a­rthā­nta­ra­tva­m­, ta­the­cchā­dve­ṣa­pra­ya­tna­su­kha­duḥ­kha­bhe­da­jñā­na­bhe­dā­nāṃ trai­kā­li­kā­nāṃ mamety e­ka­sa­mba­ndhi­tve­na pra­ti­sa­ndhā­nā­t tad e­ka­smā­d a­rthā­nta­ra­tvaṃ tad e­ka­ka­rtṛ­ka­tvaṃ ceti.</p><p n="a_1535 b_YA_49­8­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­8­,7~</span>kiṃ cā­bhi­nna­sa­mba­ndhi­na i­cchā­di­bhe­dāḥ­, mamety e­ka­pra­ti­sa­ndhā­na­vi­ṣa­ya­tvā­t­, e­ka­na­rta­kī­pra­ti­sa­ndhā­na­vi­ṣa­ya iva prekṣakāḥ — ity e­nu­mā­ne­nā­py e­kā­dhā­ra­tvaṃ smṛ­tya­nu­bha­ve­cchā­di­bhe­dā­nāṃ ni­ści­ta­m­. tasmād yad uktam — "­nā­nu­bha­va­smṛ­tyoḥ kvacid e­kā­dhā­ra­tvaṃ dṛ­ṣṭa­m­" ity etad a­yu­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">pa­ri­śe­ṣā­si­ddhi­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1536 b_YA_49­8­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­8­,12~</span>yad apy uktam — "­pa­ri­śe­ṣa­ś cāsiddhaḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­ve­na smaraṇe 'py a­vi­ro­dhā­d­" iti tad apy a­yu­kta­m­; śi­ṣyā­cā­ryā­di­bu­ddhī­nāṃ kā­ra­ṇa­bhā­ve 'pi smṛ­tyā­di­da­rśa­nā­t­. e­ka­sa­ntā­na­tve satīti cet; kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaṃ muktvā ko 'nyaḥ santānaḥ ta­da­bhyu­pa­ga­me vā ātmaiva nā­mā­nta­re­ṇā­bhyu­pa­ga­taḥ syāt.</p><ab type="head" resp="YA">sa­ntā­na­sya lo­ka­pra­si­ddho 'rthaḥ</ab><p n="a_1537 b_YA_49­8­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­8­,17~</span>u­pā­dā­na­kā­ra­ṇa­kṛ­taḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va eva santāna iti cet, na; sa­mba­ndha­vi­śe­ṣā­bhā­va­kā­ra­ṇa­tva­mā­trā­vi­śe­ṣā­d u­pā­dā­ne­ta­ra­vi­bhā­gā­nu­pa­pa­tteḥ­. ya­thā­smā­kaṃ ja­na­ka­tvā­vi­śe­ṣe 'pi sa­ma­vā­yya­sa­ma­vā­yi­ni­mi­tta­kā­ra­ṇa­vi­bhā­gaḥ sa­mba­ndha­vi­śe­ṣā­t­, na tathā tava kā­ra­ṇā­nā­m u­pā­dā­ne­ta­ra­vi­bhā­ge nimittaṃ pa­śyā­maḥ­. sa­ntā­na­ja­na­kaṃ yat tad u­pā­dā­na­kā­ra­ṇa­m iti cet, na; i­ta­re­ta­rā­śra­ya­tva­pra­sa­ṅgā­t — sa­ntā­na­ja­na­ka­tve­no­pā­dā­na­kā­ra­ṇa­tva­m­, u­pā­dā­na­kā­ra­ṇa­ja­nya­tve­na ca ta­tsa­ntā­na­tva­m iti. loke tu sa­mā­na­jā­tī­yā­nāṃ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­ve sa­ntā­na­vya­va­hā­ra­s tad yathā — brā­hma­ṇa­sa­ntā­naḥ śū­dra­sa­ntā­na iti. ta­tpra­si­ddhyā cā­smā­bhi­r api śa­bda­pra­dī­pā­di­ṣu sa­ntā­na­vya­va­hā­raḥ kri­ya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">tasya sau­ga­tā­bhyu­pa­ga­me doṣaḥ</ab><p n="a_1538 b_YA_49­8­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­8­,27~</span>tavāpi yady evam a­bhi­pre­taḥ sa­ntā­naḥ­, tataḥ kathaṃ na śi­ṣyā­cā­rya­bu­ddhī­nā­m e­ka­sa­ntā­na­tva­m­? na hy āsāṃ sa­mā­na­jā­tī­ya­tva­m­, kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vo vā nāsti. tataḥ śiṣyasya yathā ci­ra­vya­va­hi­tā api buddhayaḥ pā­ra­mpa­rye­ṇa kā­ra­ṇa­m iti tad a­nu­bhū­te 'py arthe smṛtir bha­va­ti­, ta­tho­pā­dhyā­ya­bu­ddha­yo 'py ā­ja­nma­pra­bhṛ­tyu­tpa­nnāḥ pā­ra­mpa­rye­ṇa kā­ra­ṇa­m iti. ta­da­nu­bhū­te 'py arthe smṛtir bha­ve­t­.</p><p n="a_1539 b_YA_49­9­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­9­,4~</span>kiṃ ca dhū­ma­śa­bdā­dī­nā­m u­pā­dā­na­kā­ra­ṇaṃ vi­nai­vo­tpa­ttiḥ syāt. na hi teṣām apy a­nā­di­pra­ba­ndhe­na sa­mā­na­jā­tī­yaṃ kā­ra­ṇa­m astīti śakyate va­ktu­m­. tathā ca jñā­na­syā­pi ga­rbhā­dā­v a­nu­pā­dā­nai­vo­tpa­ttiḥ syād iti pa­ra­lo­kā­bhā­vaḥ­.</p><p n="a_1540 b_YA_49­9­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­9­,7~</span>atha dhū­ma­śa­bdā­nāṃ vi­jā­tī­ya­m apy u­pā­dā­na­m i­ṣya­te­, evaṃ tarhi jñā­na­syā­pi ga­rbha­śa­rī­ra­m evāstu na ja­nmā­nta­ra­jñā­naṃ ka­lpa­nī­ya­m­. ya­thā­da­rśa­naṃ hy u­pā­dā­na­m iṣṭam anyathā dhū­ma­śa­bdā­dī­nā­m apy a­nā­di­sa­ntā­naḥ ka­lpa­nī­yaḥ syāt.</p><ab type="head" resp="YA">a­vi­śe­ṣā­d vi­śe­ṣā­nu­tpa­tti­śa­ṅkā ta­tsa­mā­dhā­naṃ ca</ab><p n="a_1541 b_YA_49­9­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­9­,11~</span>nanu śa­rī­ra­syo­pā­dā­na­tve ta­syā­vi­śe­ṣā­d a­ne­ka­vi­ka­lpa­jñā­no­tpa­tti­r na syāt, na hi dhū­ma­śa­bdā­dī­nāṃ ta­du­pā­dā­nā­d a­vi­śi­ṣṭā­t viśeṣaḥ sa­mbha­va­tī­ti­, na; vī­ṇā­dyu­pā­dā­nā­vi­śe­ṣe 'pi śa­bda­vai­la­kṣa­ṇyo­pa­la­bdheḥ­. pra­ya­tnā­di­vai­la­kṣa­ṇyā­d atra vai­la­kṣa­ṇya­m iti cet, evaṃ tarhi pra­ti­kṣa­ṇaṃ ra­sa­dhā­tvā­di­pa­ri­ṇā­ma­vai­la­kṣa­ṇyā­j jñā­na­vai­la­kṣa­ṇyaṃ bha­vi­ṣya­ti­. na ca śa­rī­rā­nta­rva­rti­no '­va­ya­vāḥ pi­tta­vā­tā­da­yaḥ pra­tya­kṣāḥ­, yatas teṣāṃ vi­śe­ṣā­vi­śe­ṣau pratyakṣau syā­tā­m­; tayoḥ kā­ryai­ka­sa­ma­dhi­ga­mya­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">mṛ­tyu­he­tva­pa­ga­me pu­na­ru­jjī­va­na­śa­ṅkā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1542 b_YA_49­9­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­9­,18~</span>etena yad uktam — '­yā­dṛ­śā­d vā­tā­di­vai­ṣa­myā­n ma­ra­ṇa­m­, ta­nni­vṛ­ttau punar u­jjī­va­na­pra­sa­ṅga­' iti, tad apy a­pā­stā­m­; ma­ra­ṇa­he­to­r apy a­nta­rva­rti­tve­na kā­ryai­ka­sa­ma­dhi­ga­mya­tvā­n na ta­nni­vṛ­tti­r apy a­pra­tya­kṣā­. bā­hya­syā­pi hi pa­dā­rtha­sya hi ma­ra­ṇa­śa­ktya­śa­ktī na pra­tya­kṣe­; ma­ntrā­di­nā­pa­ha­ta­śa­kti­ṣu vi­ṣa­dra­vye­ṣu saṃ­skrā­mi­ta­vi­ṣa­śa­kti­ṣu ca da­dhyā­di­ṣv a­pra­ti­bhā­sa­nā­t­.</p><p n="a_1543 b_YA_49­9­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­9­,23~</span>etena yad uktam — '­ta­thā­bhū­tā­d eva vyā­dhi­vi­śe­ṣā­t kaścin mri­ya­te­, kaścin nety ato na vā­tā­di­vai­ṣa­mya­m api ma­ra­ṇa­sya he­tu­r­" iti, tad api ni­ra­sta­m­, ta­thā­bhū­ta­tva­sya ni­śce­tu­m a­śa­kya­tvā­t­.</p><p n="a_1544 b_YA_49­9­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 49­9­,26~</span>na ca ka­rma­ni­mi­ttaṃ ma­ra­ṇa­m api tvatpakṣe sa­mbha­va­ti­, karmaṇo '­na­va­sthi­ta­tve­na he­tu­tvā­sa­mbha­vā­t­. vi­na­ṣṭa­syā­pi he­tu­tve­, mo­kṣā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­. śa­ktyu­tpā­da­pa­ra­mpa­ra­yā ni­ya­ta­kā­la­pha­la­he­tu­tva­m­, karpāse ra­kta­tā­va­d iti cet, na; dṛ­ṣṭā­nta­syā­py a­si­ddha­tvā­t­. na hi karpāse 'pi ni­ra­nva­ya­vi­nā­śo­tpā­de raktatā sa­mbha­va­ti­. kiṃ tarhi? bī­jā­dya­va­ya­vā­nva­ye sa­tī­ti­. api caivaṃ bhū­ta­cai­ta­nya­vā­di­no 'pi śa­knu­va­nti vaktum — mā­tā­pi­tro­r anvaye ke­na­ci­t kṛtaṃ karma śu­kra­śo­ṇi­tā­di­śa­ktyu­tpā­da­pa­ra­mpa­ra­yā kiyati puruṣe ka­dā­ci­t phalati karma, vi­pā­ka­kā­la­s tv a­ni­ya­taḥ tva­yā­pī­ṣṭaḥ­. a­kṛ­tā­bhyā­ga­mā­di­do­ṣo 'py ubhayoḥ sama iti.</p><ab type="head" resp="YA">kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vā­d api na smṛ­ti­ni­ya­maḥ</ab><p n="a_1545 b_YA_50­0­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­0­,9~</span>yadi ca kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vā­t smṛ­tyā­di­ni­ya­maḥ­, tadā bī­jā­ṅku­ra­pa­tra­nā­lā­di­va­d a­va­sthā­ni­ya­me­nai­va kā­la­ni­ya­me­na ca bha­ve­t­, tathā hi — bījād bhū­myu­da­kā­di­sa­mba­ndhā­n ni­ya­te­nai­va kā­le­nā­ṅku­ra eva bha­va­ti­, na pa­rṇa­nā­lā­dī­nā­m a­nya­ta­ma­m­. a­ṅku­rā­t patram eva bha­va­ti­, na nā­lā­dya­nya­ta­maṃ bījaṃ vā. patrān nālam eva bha­va­ti­. ya­thā­dṛ­ṣṭa­kā­la­ni­ya­me­na ta­ntva­na­nta­ra­m eva dvi­trā­di­mā­sa­vya­va­dhā­de­na vā. na caivaṃ smṛ­tya­nu­bha­vā­dī­nā­m a­va­sthā­ni­ya­maḥ­, kā­la­ni­ya­mo vāsti, tasmān na kā­rya­kā­ra­ṇā­bhā­vā­t smṛ­tyā­di­ni­ya­ma iti.</p><p n="a_1546 b_YA_50­0­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­0­,16~</span>kiṃ ca sa­rva­ka­rma­vā­sa­nā­nā­m e­ka­jñā­ne tā­dā­tmye­nā­va­sthā­nā­d e­ka­vi­pā­ka­kā­le sa­rva­vi­pā­ka­pra­sa­ṅgaḥ­, tā­dā­tmya­vi­ro­dho vā bī­ja­va­d iti cet, syād etat — ya­thā­ṅku­ra­nā­lā­dya­ne­ka­vā­sa­nā­tma­ka­syā­pi bījasya na yu­ga­pa­t sa­rva­ja­na­ka­tva­m­, tathā jñānam apy a­ne­ka­saṃ­skā­rā­tma­kaṃ na yau­ga­pa­dye­na smṛ­ti­su­khā­dī­ni ca ja­na­ya­tī­ti­, na; a­na­hyu­pa­ga­mā­t­. na mayā bījasya nā­lā­di­ja­ni­kā api śaktayaḥ i­ṣya­nte­, kin tu viśiṣṭaṃ bījaṃ vi­śi­ṣṭā­ṅku­ro­tpa­ttā­v eva śa­kta­m­, viśiṣṭo '­ṅku­ra­s tu vi­śi­ṣṭa­pa­rṇo­tpa­ttā­v e­ve­ti­. yu­ga­pa­dvi­ci­tra­śa­kti­yu­ktaṃ jñānaṃ na ca yu­ga­pa­dvi­ci­traṃ kāryaṃ ja­na­ya­tī­ty a­ti­yu­kti­ma­t­.</p><ab type="head" resp="YA">jñā­na­śa­kti­kra­mā­d api na smṛ­ti­kra­maḥ</ab><p n="a_1547 b_YA_50­0­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­0­,24~</span>atha kra­me­ṇo­tpa­dya­mā­nā­nāṃ jñānānāṃ kra­me­ṇai­va śa­kti­yo­gaḥ­, tataḥ krameṇa smṛ­tyā­dyu­tpa­tti­r api. kra­me­ṇā­pi śaktir bhavantī kim a­na­nta­ra­kṣa­ṇā­d eva bha­va­ti­? uta vya­va­hi­ta­kṣa­ṇā­d a­pī­ti­? yady a­na­nta­ra­kṣa­ṇā­d eva bha­va­ti­, tataḥ pa­ra­lo­ka­vā­da­sya datto ja­lāṃ­ja­liḥ syāt — a­rddha­mu­hū­rtā­nta­ri­tā­nu­bha­vā­de­r api smṛ­tyā­di­ja­na­na­ni­mi­tta­vā­sa­nā­dhā­ya­tvaṃ nāsti, kuto ja­nmā­nta­ra­kṛ­ta­sya ka­rmā­deḥ­? tvanmate hi na su­kha­duḥ­kha­ma­ra­ṇā­di­ja­na­na­śa­kti­vya­ti­re­ke­ṇa pu­ṇyā­pu­ṇya­saṃ­skā­rā­di­śa­bdā­nā­m anyo 'rtho 'sti. śaktiś cā­na­nta­ra­kṣa­ṇā­d e­ve­ṣṭā­.</p><p n="a_1548 b_YA_50­1­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­1­,3~</span>atha vya­va­hi­tā­d api kṣaṇāt śaktir bha­va­tī­ti­, na; kā­la­vya­va­hi­ta­syā­ka­ra­ṇa­tvā­t­. pā­ra­mpa­rye­ṇa tu sa­rve­ṣā­m apy a­nu­bha­va­ka­rma­ṇāṃ kā­ra­ṇa­tvā­d e­ka­syā­pi sa­rva­śa­ktyu­tpā­da­pra­sa­ṅgaḥ­, ta­tkā­rya­yau­ga­pa­dya­pra­sa­ṅga iti. tad eva dū­ṣa­ṇa­m­.</p><ab type="head" resp="YA">vya­va­hi­ta­syā­pi kā­ra­ṇa­tvā­śa­ṅkā</ab><p n="a_1549 b_YA_50­1­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­1­,7~</span>nanu ca kā­la­vya­va­hi­ta­m api sākṣāt kāraṇaṃ dṛ­ṣṭa­m­, yad āha —</p><lg n="a_1550"><l>"­gā­ḍha­su­pta­sya vijñānaṃ prabodhe pū­rva­ve­da­nā­t | </l><l>jāyate vya­va­dhā­ne 'pi kā­le­ne­ti vi­ni­ści­ta­m || "</l></lg><p n="a_1551 b_YA_50­1­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­1­,10~</span>na hi pū­rvā­bhyā­sa­m a­nta­re­ṇa smṛ­tyā­di­pā­ṭa­vaṃ sa­mbha­va­ti­. tena smṛ­ti­rā­ga­dve­ṣā­di­pā­ṭa­vo­pa­la­mbhā­t ta­da­bhyā­sa­sya vya­va­hi­ta­syā­pi kā­ra­ṇa­tva­m­.</p><p n="a_1552 b_YA_50­1­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­1­,12~</span>vya­va­hi­ta­syā­vi­dya­mā­na­tvā­t kathaṃ kā­ra­ṇa­tva­m iti cet, a­vi­dya­mā­na­tva­m a­na­nta­ra­syā­pi tulyaṃ svakāle tu vya­va­hi­ta­syā­pi vi­dya­mā­na­tva­m­. kā­ryo­tpā­da­kā­le yad asti, tad eva kā­ra­ṇa­m iti cet, ko 'yam u­tpa­tti­kā­laḥ­? kiṃ kā­rya­kā­laḥ eva? atha tataḥ prāg iti? kā­rya­kā­la­tve dvayor e­ka­kā­la­tvā­t­, kā­rya­kā­ra­ṇa­vi­ve­kā­nu­pa­pa­ttiḥ­. a­rtha­kā­ryā­t prāk, tadā kā­ryā­bhā­ve kathaṃ ta­du­tpā­daḥ­? na hy asati dharmiṇi dharmaḥ. kiṃ ca ta­du­tpā­da­syā­pi ta­tkā­ra­ṇa­tva­pra­sa­ṅgā­t­, ta­tprā­kkā­la­bhā­vi­tvā­vi­śe­ṣā­t­.</p><p n="a_1553 b_YA_50­1­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­1­,18~</span>e­te­no­tpa­dya­mā­na­tā­pi pra­tyu­ktā­, pa­ryā­ya­tvā­c co­tpā­do­tpa­ttyu­tpa­dya­mā­na­tā­di­śa­bdā­nā­m­; tasmān na kā­rya­kā­le kā­ra­ṇa­m­, na kā­ra­ṇa­kā­le kāryam ato na pa­ra­spa­ra­taḥ sambandho 'pi. pā­ra­ta­ntryaṃ hi sa­mba­ndhaḥ­, siddhasya ca kiṃ pā­ra­ta­ntrya­m­? a­si­ddha­syā­pi svayam asataḥ kiṃ pā­ra­ta­ntrya­m iti? tasmāt ta­dbhā­va­bhā­vi­tva­mā­tre kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­vya­va­hā­raḥ­. ta­dbhā­va­bhā­vi­tvaṃ vā nva­ya­vya­ti­re­ki­tva­m eva. na ca kā­la­vya­va­dhā­ne 'py astīti ci­ra­ni­vṛ­tta­m api kā­ra­ṇa­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1554 b_YA_50­1­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­1­,25~</span>tad etad a­yu­kta­m­, ni­vṛ­tta­syā­sa­ttvā­d a­sa­ta­ś ca ja­na­ka­tve śa­śa­vi­ṣā­ṇā­de­r api ja­na­ka­tvaṃ syād a­sa­ttvā­vi­śe­ṣā­t­.</p><p n="a_1555 b_YA_50­1­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­1­,27~</span>atha vinaṣṭaṃ prāg āsīt tena ta­jja­na­ka­m­, yadā tad asti tadā na ja­na­ya­ti yadā nāsti tadā ja­na­ya­ti sādhvī vya­va­sthi­tiḥ­. tad idam ā­yā­ta­m — jīvann aśakto 'haṃ mṛtas te putraṃ ja­na­yi­ṣyā­mī­ti­.</p><p n="a_1556 b_YA_50­2­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­2­,1~</span>kiṃ ca ni­vṛ­tta­syā­pi kā­ra­ṇa­tve­, kā­ryo­tpā­dā­nu­pa­ra­ma­pra­sa­ṅgaḥ­. kā­ra­ṇa­vyā­vṛ­ttau hi kā­ryo­tpa­ttyu­pa­ra­maḥ — iti pra­mā­ṇa­si­ddha­m etad a­gni­dhū­mā­dya­ne­ko­dā­ha­ra­ṇā­t­, yadā tu vyā­vṛ­ttā­d api kā­ryo­tpa­ttiḥ­, tadā sā­ta­tye­na ta­tkā­ryo­tpā­da­pra­sa­ṅgaḥ­, ta­ddhe­to­s ta­jja­na­na­śa­kti­vyā­ghā­tā­bhā­vā­t­, na hi vyā­vṛ­tta­sya punar vyā­vṛ­tti­r asti. na ca ta­da­va­sthe hetau kā­ryā­nu­tpā­daḥ­, tadāpy a­nu­tpā­da­pra­sa­ṅgā­t­. ta­tsa­ha­kā­ri­vya­vā­vṛ­ttau ta­tkā­ryo­tpa­ttyu­pa­ra­ma iti cet, na; sa­ha­kā­ri­ṇo 'pi vyā­vṛ­tta­syai­va he­tu­tvā­t tu­lya­nyā­ya­tvā­t vyā­vṛ­tta­sya ca punar vyā­vṛ­tti­r nāstīty u­kta­m­. yadi ca sa­ha­kā­ri­vyā­vṛ­ttā­v eva kā­rya­vyā­vṛ­ttiḥ­, tadā vyāvṛttau ca kā­ryo­tpa­ttiḥ­, tatas tasyaiva he­tu­tva­m­, na na­ṣṭa­sya­; tatra he­tu­dha­rmā­na­nu­vṛ­tteḥ­. ni­tya­he­tu­vā­di­va­n mamāpi pa­ri­hā­ra iti cet, na; a­vya­ti­ri­kta­śa­ktya­bhyu­pa­ga­ma­vi­ro­dhā­n nityasya sa­ha­kā­ri­pra­ti­kṣe­pe cā­sa­mba­ddha­tva­pra­sa­ṅgā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­nā­ga­ta­syā­pi kā­ra­ṇa­tva­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1557 b_YA_50­2­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­2­,12~</span>e­te­nā­nā­ga­ta­syā­pi kā­ra­ṇa­tvaṃ pra­ti­kṣi­pta­m­. kiṃ cā­nā­ga­ta­sya kā­ra­ṇa­tve­, kā­ra­ṇa­ni­ṣpa­ttya­rthaṃ kāryam u­pā­da­tte — iti syād etac ca vi­ru­ddha­m­. nanu kā­ra­ṇa­tva­m api tasyāsty eva, na hi prā­gbhā­vi­naḥ kā­ra­ṇa­tvaṃ ni­ṣi­dhya­te­, kiṃ tarhi? bhā­vya­vya­bhi­cā­rā­pe­kṣa­yā tasya kā­rya­tva­m apy astīti bha­ṇya­te­.</p><p n="a_1558 b_YA_50­2­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­2­,16~</span>yac ca kā­ra­ṇa­tve saty u­pā­dā­na­m­, ta­tkā­rya­tve bha­vi­ṣya­ti­; ko hy u­pā­dā­ne vi­śe­ṣaḥ­? a­vya­bhi­cā­ra­mā­tre­ṇo­pā­dā­na­m iyatā kin na pa­ryā­pta­m iti? tad etad apy a­yu­kta­m­; pa­ra­spa­raṃ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ prāg eva ni­ra­staḥ­. kā­ra­ṇā­nu­mā­naṃ ca sa­ma­rthi­ta­m­, tataḥ pa­ra­lo­kā­nu­mā­naṃ bha­vi­ṣya­ti­. na ta­du­pa­ro­dhe­na sa­ma­sta­ma­ryā­dā­m a­ti­kra­mya kāraṇe 'pi kā­rya­tva­m a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­.</p><ab type="head" resp="YA">bhū­ta­syai­va kā­ra­ṇa­tva­m</ab><p n="a_1559 b_YA_50­2­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­2­,22~</span>sa­rva­lo­ka­śā­stre­ṣu hi yan ni­ṣpa­ttya­rthaṃ yad u­pā­dī­ya­te­, tat tasya kā­ra­ṇa­m — iti pra­si­ddha­m­, na cai­ta­drū­paṃ bhāvino 'sti, tasmād bhūtam eva kāraṇaṃ bhā­vī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">bhū­ta­mā­tra­sya kā­ra­ṇa­tva­pra­saṃ­ja­na­m</ab><p n="a_1560 b_YA_50­2­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­2­,25~</span>nanv evaṃ tarhi sarvasya bhūtasya kā­ra­ṇa­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. a­vya­bhi­cā­ra­vi­ṣa­ya­tve tad eṣa kā­ra­ṇa­tva­m­. a­thā­vya­bhi­cā­ra­vi­ṣa­ya­tve pū­rva­bhā­vaḥ­? tad api yat kiṃ­ci­t­, tathā hi —</p><lg n="a_1561"><l>"­ta­dbhā­va­bhā­vi­tā­mā­trā­d yadi kā­ra­ṇa­kā­rya­tā | </l><l>ko vi­ro­dha­s­, tadā pū­rva­pa­ra­bhā­vaḥ kim arthakaḥ || "</l></lg><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1562 b_YA_50­3­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­3­,4~</span>tad a­yu­kta­m­; a­kṛ­ta­ka­tva­ni­tya­tvā­dī­nā­m api kā­rya­kā­ra­ṇa­tva­pra­sa­ṅgā­t­. a­rthā­nta­ra­tvā­bhā­vā­n neti cet, tad a­yu­kta­m­;</p><lg n="a_1563"><l>yatas ta­dbhā­va­bhā­vi­tā­mā­trā­d yadi kā­ra­ṇa­kā­rya­tā | </l><l>ta­dā­na­rthā­nta­ra­tve 'pi tadbhāvo kā vi­ro­dha­tā || </l></lg><p n="a_1564 b_YA_50­3­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­3­,8~</span>na hi ya­dṛ­cchā­taḥ saṃ­jñā­ka­ra­ṇe kvacid virodho 'sti, ye­nā­rthā­nta­ra eva vyāpake kā­ra­ṇā­saṃ­jñā kri­ya­te­, nā­na­rthā­nta­re­. ja­na­ka­tvaṃ ca na yathā svātmanaḥ sa­mbha­va­ti­, ta­thā­tī­tā­nā­ga­ta­yo­r api ja­na­ka­tvaṃ na sa­mbha­va­tī­ty u­kta­m­.</p><p n="a_1565 b_YA_50­3­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­3­,11~</span>yac coktam — na kā­rya­kā­le kā­ra­ṇa­m­, na kā­ra­ṇa­kā­le kāryam ity ato na tayoḥ sambandho '­pī­ti­, tan na; kṣa­ṇi­ka­tvā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­.</p><p n="a_1566 b_YA_50­3­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­3­,13~</span>yad apy uktam — pā­ra­ta­ntryaṃ hi sa­mba­ndha­s tac ca si­ddha­syā­si­ddha­sya vā no­pa­pa­dya­ta iti. tad apy a­yu­kta­m­; he­tva­nā­ya­tta­tve hi kāryasya ni­rhe­tu­ka­tvā­n nityaṃ sattvam asattvaṃ vā syād a­nyā­na­pe­kṣa­tvā­t­. he­tva­pe­kṣi­tve vā kathaṃ na pā­ra­ta­ntrya­m­?</p><ab type="head" resp="YA">si­ddhā­si­ddha­yo­r ubhayoḥ pā­ra­ta­ntrya­m</ab><p n="a_1567 b_YA_50­3­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­3­,17~</span>tasmāt si­ddha­syā­si­ddha­sya vā­va­sthā­dva­ye 'pi pā­ra­ta­ntrya­m­. tathā hi — yady asiddhaṃ pa­ra­ta­ntraṃ na syāt, tato '­si­ddha­m eva sadā ti­ṣṭhe­t­, svayaṃ vā siddhyān ni­ya­ta­de­śa­kā­lā­di­yo­gaṃ no­pe­kṣe­ta­, tasmāt sva­bhā­va­to '­si­ddha­m eva he­tu­bhi­r balāt sādhyata iti pa­ra­ta­ntra­m­. ata e­vā­sa­tkā­rya­m u­cya­te­. kha­pu­ṣpā­dy api hetubhiḥ kiṃ na sā­dhya­ta­, iti cet, etad u­tta­ra­tra vi­cā­ra­yi­ṣyā­maḥ­.</p><p n="a_1568 b_YA_50­3­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­3­,22~</span>si­ddha­syā­pi pā­ra­ta­ntrya­m­, sa­ma­vā­yi­kā­ra­ṇe­ṣv a­va­sthā­nā­t­. dṛṣṭaṃ ca loke 'pi — siddhasya bhṛ­tya­pu­trā­deḥ pā­ra­ta­ntrya­m­. svātantryaṃ cet siddhaṃ ka­dā­ci­d api na vi­na­śye­t­, tasmād asti sambandho yadi nāma kṣa­ṇi­ka­vā­di­nā sa­mbha­va­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">a­kṣa­ṇi­ka­vā­de eva kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vāṃ­ja­sya­m</ab><p n="a_1569 b_YA_50­3­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­3­,26~</span>nanv a­kṣa­ṇi­ka­vā­di­nā­m api sā­ma­grya­va­sthaṃ ja­na­ka­m­, tac ca kā­rya­kā­le nāsti tat kathaṃ ja­nya­ja­na­ka­sa­mba­ndha iti? na; ni­ya­mā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. nāyaṃ niyamaḥ — sa­mā­na­kā­la­yo­r eva sambandha iti, kin tu ya­thā­da­rśa­na­m a­bhyu­pa­ga­mya­te­. ja­nya­ja­na­ka­sa­mba­ndha­s tv evam eva dṛśyate yat kā­ra­ṇa­sā­ma­grya­na­nta­raṃ kāryam iti. kṣa­ṇi­ka­vā­di­nāṃ tv asyaiva grahaṇaṃ na sa­mbha­va­tī­ti va­kṣyā­maḥ­. tena tanmate sa­mba­ndhā­sa­mbha­va u­cya­te­.</p><p n="a_1570 b_YA_50­4­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­4­,3~</span>na cā­na­nta­ra­bhā­vi­va­t kā­la­vya­va­dhā­ne 'pi ja­nya­ja­na­ka­bhā­vaḥ kaścid aṃjasā pra­tī­ya­te­. tan na; na­ṣṭā­nu­tpa­nna­yo­r aṃjasā kā­ra­ṇa­tva­m­. yadā khalu sā­ma­grya­va­sthaṃ kāraṇaṃ bha­va­ti­, ta­dai­vāṃ­ja­sā kā­rya­kā­ra­ṇa­sa­mba­ndha­s tena vi­dya­mā­na­syai­va ja­na­ka­tva­m a­sa­tkā­rya­tvaṃ ca pra­mā­ṇa­si­ddhaṃ na vi­ru­dhya­te­. kā­rya­sa­ttva­kā­le tu ja­na­ka­tva­ka­lpa­ne kiṃ syāt? a­vi­dya­mā­ne­na vi­dya­mā­naṃ janyata iti syāt — etac ca lo­ka­śā­stra­yo­r vi­ru­ddha­m­. tasmān na na­ṣṭa­syā­nu­bhā­vā­deḥ sma­ra­ṇā­di­ja­na­ka­tva­m­. na ca pū­rvā­bhyā­sa­m a­nta­re­ṇa smṛ­tyā­de­r utpattiḥ sa­mbha­va­ti­, tasmāt pū­rvā­bhyā­sā­d utpannaḥ saṃskāraḥ kaścid a­vi­na­śya­nn e­vā­va­sthi­taḥ sa­ha­kā­ri­vi­śe­ṣa­prā­ptau smṛ­tya­nu­sa­ndhā­na­rā­ga­dve­ṣā­di­kaṃ ja­na­ya­ti­. ta­nni­vṛ­ttau cā­nya­ni­mi­tta­sa­dbhā­ve 'pi smṛ­tyā­di­kaṃ no­tpa­dye­ta iti yu­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nā­tma­vā­di­nāṃ saṃ­skā­rā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1571 b_YA_50­4­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­4­,13~</span>a­nā­tma­vā­di­nāṃ tu pū­rvā­bhyā­sa­sya saha saṃ­skā­re­ṇa ni­vṛ­tta­tvā­t kutaḥ smṛ­tyā­di­kaṃ syāt? sa­ntā­ne­nā­va­sthi­tau ca jñā­na­sa­ntā­no­cche­dā­d yadi ta­syo­cche­daḥ­, tā­dā­tmya­vi­ro­dho vā. ni­raṃ­śa­syāṃ­śe­no­cche­dā­bhā­vā­t­.</p><p n="a_1572 b_YA_50­4­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­4­,16~</span>etena ka­rma­ja­syā­pi saṃ­skā­ra­syā­nā­tma­vā­di­nāṃ ja­nmā­nta­ra­pha­la­he­tu­tvaṃ pra­tyu­kta­m­. tasyāpi jñānād a­vya­ti­re­ke jñā­nā­kā­ra­va­n no­pa­bho­gā­d api ni­vṛ­tti­r nāpi ku­ta­ści­d dhetoḥ. saṃ­skā­ra­vi­vi­kta­sya jñā­na­syo­tpa­ttau saṃ­skā­ra­ni­vṛ­tti­vya­va­hā­raḥ saṃ­skā­ra­sya jñā­no­tpā­da­na­tvā­t ta­du­tta­raṃ ca jñānaṃ yady u­pā­dā­nā­kā­raṃ tataḥ saṃ­skā­rā­kā­ra­m eva bhaven no cet tadā jñā­nā­kā­ra­m api na bhaven ni­raṃ­śa­syāṃ­śe­nā­kā­rā­rpa­ṇā­sa­mbha­vā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">ghṛ­ta­dra­vā­di­va­n na jñānasya saṃ­skā­ra­kā­ri­ta­śa­ṅkā</ab><p n="a_1573 b_YA_50­4­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­4­,22~</span>ghṛ­tā­di­va­d iti cet, atha manyase — ya­thā­gni­sa­mba­ndhā­d ghṛ­ta­ja­tu­su­va­rṇā­di­kaṃ drutaṃ bha­va­ti­, śai­tya­sa­mba­ndhā­t punaḥ ka­ṭhi­na­m iti na su­va­rṇā­dyā­kā­ra­va­t sarvadā dru­tā­dyā­kā­rā­nu­vṛ­ttiḥ­, tathā jñā­nā­kā­rā­nu­vṛ­ttā­v api na sarvadā saṃ­skā­rā­nu­vṛ­tti­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1574 b_YA_50­4­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­4­,26~</span>na; a­na­bhyu­pa­ga­mā­t — na mayā kā­ṭhi­nya­dra­va­tvā­de­s tā­dā­tmya­m iṣyate yena dṛ­ṣṭā­nta­si­ddhiḥ syāt. dha­mā­dha­rmi­ṇo­r hy a­rthā­nta­ra­bhā­vaḥ pra­sā­dhi­taḥ­, tena dha­rma­ni­vṛ­ttā­v api dharmiṇo '­nu­vṛ­tti­r yuktā, tādātmye tv a­nu­vṛ­ttya­na­nu­vṛ­ttī durghaṭe e­ve­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">jñā­na­bhi­nna­sya saṃ­skā­ra­syā­śri­ta­tvā­nā­śri­ta­tvā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1575 b_YA_50­5­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­5­,2~</span>atha jñānād a­rthā­nta­raṃ saṃ­skā­raḥ­, sa kim ā­śri­taḥ­? a­nā­śri­to vā? yady a­nā­śri­taḥ­, ta­dā­nya­trā­pi sva­kā­ryā­ra­mbha­kaḥ syāt, vṛ­kṣa­pha­lā­di­va­t — yathā vṛkṣāt pa­ti­tā­ni pha­lā­dī­ni pṛthag eva sa­ntā­nā­na­nta­rā­ṇi ku­rva­nti­, tathā saṃskārā api jñā­na­sa­ntā­naṃ pa­ri­tya­jya svaṃ svaṃ santānaṃ kuryuḥ, sa­ntā­nā­na­nta­ro­dbhū­tai­r vā saha kā­rya­ja­na­kāḥ­, sphuran du­hi­ta­ra i­vā­nya­pu­traiḥ sa­he­ti­.</p><p n="a_1576 b_YA_50­5­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­5­,7~</span>a­thā­śri­taḥ saṃ­skā­raḥ­, ta­dā­śra­yi­sa­mba­ndho vācyaḥ — saṃ­yo­gaḥ­, sa­ma­vā­yo vā na tva­ye­ṣya­te­. tā­dā­tmya­sa­mba­ndhe tv ā­śra­yā­śra­yi­bhā­vā­nu­pa­pa­ttiḥ­, na hi svā­tmā­pe­kṣa­yā­śra­yā­śra­yi­bhā­vaḥ kvacid dṛṣṭaḥ. pra­ti­ṣi­ddha­ś ca pūrvaṃ tā­dā­tmya­sa­mba­ndhaḥ­. kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va e­vā­śra­yā­śra­yi­bhā­va iti cet, na; kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­ve 'pi vṛ­kṣa­pha­lā­di­va­t pṛthag ga­ma­na­pra­sa­ṅgā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vā­d ātmano ma­tā­rtha­tvā­śaṃ­kā­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1577 b_YA_50­5­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­5­,13~</span>yat punar etan nai­yā­yi­kai­r api kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va eva ni­yā­ma­ka dṛṣṭas tataḥ sa evāstu kim ā­tma­ne­ti­, tan na; asmākaṃ jā­tyā­śra­ya­vi­śe­ṣa­ni­ya­me­na kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­sya ni­yā­ma­ka­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">jā­ti­ni­ya­maḥ</ab><p n="a_1578 b_YA_50­5­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­5­,17~</span>tatra jā­ti­vi­śe­ṣa­ni­ya­mā­d yathā — śā­li­tva­bī­ja­tva­vi­śi­ṣṭā­d a­ṅku­ra­tva­śā­li­tva­vi­śi­ṣṭa­m eva kāryaṃ bha­va­ti­, tataḥ śā­li­tva­pa­tra­tva­vi­śi­ṣṭa­m eva bha­va­ti­, tataḥ śā­li­tva­nā­la­tva­vi­śi­ṣṭa­m ity evam u­tta­ro­tta­raṃ dra­ṣṭa­vya­m­. bī­jā­va­ya­vā­nu­vṛ­tte­r ā­śra­ya­ni­ya­mo 'py asti. tathā pū­rvā­bhyā­sa­vi­śe­ṣā­t saṃ­skā­ra­vi­śe­ṣaḥ­, tataḥ smṛ­ti­vi­śe­ṣaḥ­, tato '­nu­sa­ndhā­nā­di­vi­śe­ṣa iti.</p><ab type="head" resp="YA">ā­śra­ya­ni­ya­mā­t kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ</ab><p n="a_1579 b_YA_50­5­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­5­,23~</span>ta­thā­śra­ya­ni­ya­mo 'pi — ya­trai­vā­bhyā­saḥ tatraiva saṃ­skā­raḥ­, yatraiva saṃskāraḥ tatraiva smṛ­tya­nu­sa­ndhā­nā­da­ya ity evaṃ niyama u­pa­pa­dya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">ra­kta­tā­jñā­na­saṃ­skā­ra­yo­r ā­śra­ya­vai­ci­trya­m</ab><p n="a_1580 b_YA_50­5­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­5­,26~</span>yac coktam — ra­kta­tā­py ā­tmā­śri­tā­bhyu­pa­ga­nta­vye­ti­, tan na; a­nya­thā­pi ra­kta­to­pa­pa­tteḥ­. tathā ca bī­jā­va­ya­va­vā­sa­nā­kra­me­ṇa ra­kta­to­pa­pa­ttiḥ prāg u­kte­ti­. yathā tarhi bī­jā­va­ya­vai­r vāsitaiḥ ta­tsa­ha­kā­ri­tve­na sa­mba­ddhe­ṣu bhū­mya­va­ya­ve­ṣu ta­tsaṃ­skā­raḥ kri­ya­te­, ta­thā­nu­bha­va­ja­ni­ta­saṃ­skā­rā­śra­yo '­nya­trā­pi ta­tsaṃ­skā­raṃ ka­ri­ṣya­ti­, na; ta­tsaṃ­skā­rā­śra­ya­bā­hu­lyā­gra­ha­ṇā­t — na hi yathā ra­kta­tā­saṃ­skā­ro ba­hvā­śra­yaḥ­, ta­tpha­lā­nāṃ yu­ga­pa­d u­pa­la­mbhe­na gṛ­hya­te­, ta­thā­nu­bha­va­saṃ­skā­ro '­pī­ti­. ta­thā­bhā­ve hi ka­rpā­sa­va­d e­ka­sa­ntā­nā­d a­pa­ri­mi­ta­sa­ntā­no­tpā­do 'pi syāt. yathā cai­ka­smā­t pra­dī­pa­sa­ntā­nā­d bahavo 'pi pra­dī­pa­sa­ntā­nā bha­va­nti­. sa­rve­ṣā­m a­tya­nto­cche­do 'pi ka­dā­ci­d bha­va­ti­. tadvad atrāpi syāt. tasmād e­kā­śra­ya­ni­ya­ta­tve­nai­ve­cchā­dī­nā­m e­ka­sa­ntā­na­ni­ya­maḥ kra­mo­tpā­da­ni­ya­ma­ś ceti.</p><ab type="head" resp="YA">sa­da­sa­dā­nā­dhā­ra­tvā­śaṃ­kā</ab><p n="a_1581 b_YA_50­6­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­6­,9~</span>nanv āśrayo '­sa­taḥ­? sato vā syāt? a­sa­ta­s tāvad āśrayo nāsti, na hi kha­ra­vi­ṣā­ṇa­sya kaścid ā­śra­yaḥ­. ke­va­la­m a­sa­tkā­ra­ṇā­d u­tpa­tti­m ī­ha­te­, tato 'sataḥ kā­ra­ṇa­m eva sa­mbha­va­ti­, nā­śra­ya­tā sato 'pi nā­śra­yaḥ­, a­kiṃ­ci­tka­ra­tvā­t — na hi sataḥ kiṃcid ā­śra­ye­ṇa kri­ya­te­. sthitiḥ kriyata iti cet, na; vya­ti­re­kā­vya­ti­re­kā­sa­mbha­vā­t­. a­vya­ti­re­ke­, sa eva kṛtaḥ syāt. na ca sva­rū­pa­m eva sthitiḥ, saty api svarūpe ga­ti­da­rśa­nā­t­. nāpi vya­ti­ri­ktā­, sthiter api vya­ti­ri­ktā sthitir ity a­na­va­sthā syāt. sthi­ti­he­tu­ś ca kathaṃ bha­vi­ṣya­ty ā­śra­yaḥ­? na hi ghaṭasya hetuḥ pa­ṭa­syā­dhā­ro yuktaḥ. tasmān na kaścit ka­sya­ci­d ādhāra iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tsa­mā­dhā­na­m</ab><p n="a_1582 b_YA_50­6­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­6­,18~</span>tad etad apy a­sa­t­, yat tāvad asato nāsty āśrayaḥ — ity a­trā­vi­vā­daḥ­. sato 'pi nāsti — etan na kṣa­mya­te­, dṛ­ṣṭa­tvā­t — dṛṣṭo hi sata āśrayaḥ sa­ma­vā­yī saṃyogī ca. tatra rū­pā­dī­nāṃ ghaṭādiḥ sa­ma­vā­yī­, ja­lā­dī­nāṃ tu saṃ­yo­gī­ti­. na ca dṛṣṭaṃ vi­ka­lpa­śa­te­nā­py a­pā­ka­rtuṃ śa­kya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">ka­la­pā­nā­mā­trā­d ā­dhā­rā­dhe­ya­bhā­vā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1583 b_YA_50­6­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­6­,23~</span>ka­lpa­na­yai­vā­dhā­rā­dhe­ya­bhā­va­pra­tī­ti­r iti cet, na; dṛ­ṣṭā­dṛ­ṣṭa­ka­lpa­nā­nu­pa­pa­tteḥ­. yadi sthāṇvādau pu­ru­ṣā­di­ka­ka­lpa­nā­va­d anyatra dṛ­ṣṭa­syā­nya­tra ka­lpa­nā­, tadā nā­dhā­rā­dhe­ya­bhā­va­syā­tya­ntā­sa­ttva­m­. atha pra­dhā­nā­di­śa­bda­vā­sa­nā­taḥ ka­lpa­ne­ti­, tad apy a­sa­t­, ni­ra­rthi­kā hi kalpanā katham a­rtha­vi­śe­ṣe­ṣv eva bha­ve­t­? vi­śi­ṣṭā­rtha­da­rśa­nā­t pra­ti­bu­ddhā vāsanā kalpanāṃ ja­na­ya­tī­ti cet, ko 'sāv arthasya vi­śe­ṣaḥ­? sa eva hy ā­dhā­rā­dhe­ya­bhā­vo ya­da­bhā­vā­d a­nya­trā­rtha­da­rśa­ne 'py ā­dhā­rā­dhe­ya­tva­pra­tī­ti­r na bha­va­ti­, ta­tho­tpa­tti­he­tu­r e­vā­dhā­ra iti cet, syād etat — pra­ti­kṣa­ṇa­vi­nā­śi­nā­m a­pa­rā­pa­ra­de­śo­tpā­da­va­tā­m u­pā­dā­na­de­śo­tpa­tti­r ā­dhā­ra­sa­mā­ga­ma­kṛ­tā tena bhū­myā­di­r ja­lā­dī­nāṃ vi­śi­ṣṭā­va­sthāṃ kurvann ādhāra ity u­cya­te­. tasmād vi­śi­ṣṭa­he­tu­r e­vā­dhā­ra iti. na; kṣa­ṇi­ka­tvā­si­ddheḥ­. syād etad eva, yadi kṣa­ṇi­ka­tvaṃ syāt, tac cā­si­ddha­m iti va­kṣyā­maḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">a­kṣa­ṇi­ka­vā­de e­vā­dhā­rā­dhe­ya­vya­va­sthā</ab><p n="a_1584 b_YA_50­7­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­7­,6~</span>a­kṣa­ṇi­ka­tve tu siddhe dha­rma­dha­rmi­bhe­de ca sati bhū­ja­lā­dī­nā­m a­va­śya­m ā­dhā­rā­dhe­yā­bhā­vo '­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­, ta­tpra­tī­te­r nī­la­spha­ṭi­kā­di­pra­tī­ti­va­d a­prā­mā­ṇyā­bhā­vā­t­.</p><p n="a_1585 b_YA_50­7­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­7­,8~</span>yat punar etat — na hi sataḥ kiṃcid ā­śra­ye­ṇa kriyata iti, tad a­yu­kta­m­; na hi hetur e­vā­śra­yo '­bhyu­pa­ga­mya­te­, ye­nā­kiṃ­ci­tka­ra­tve cāśrayo na syāt. kiṃ tarhi? ā­śra­ya­da­rma­yo­gā­t­, ā­śra­ya­pa­ra­tvā­pa­ra­tvā­di­dha­rma­yo­gā­t pa­rā­pa­rā­di­va­t­.</p><ab type="head" resp="YA">yasya yena sthitiḥ sa ādhāraḥ</ab><p n="a_1586 b_YA_50­7­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­7­,12~</span>i­he­da­m — iti pra­ti­pa­tti­ś cā­vi­saṃ­vā­di­nī nā­dhā­rā­dhe­ya­bhā­va­m a­nta­re­ṇa yuktā. yasya vā yena sthitiḥ kri­ya­te­, sa ta­syā­dhā­raḥ­. kra­me­ṇā­ne­ka­kā­rya­ka­rtṛ­tvaṃ sthitiḥ, sā cā­va­ya­vi­gu­ṇa­ka­rmā­dī­nā­m ā­śra­ya­sā­ma­rthyā­d bha­va­tī­ty u­kta­m­.</p><p n="a_1587 b_YA_50­7­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­7­,15~</span>nanu ga­ti­ni­vṛ­ttiḥ sthitiḥ pra­si­ddhā­, sa­tya­m­, a­smā­bhi­r apy evaṃ vyākhyātā ta­dā­dhā­rā­bhā­ve hy a­ni­tyā­nāṃ vināśa eva gatir i­tyā­di­nā­.</p><p n="a_1588 b_YA_50­7­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­7­,17~</span>yady ādhāraḥ sthitiḥ, tadā śa­bda­bu­ddhyā­dī­nāṃ ni­tyā­dhā­ra­tvā­d asthitiḥ ka­dā­ci­n na syād iti cet, na; ta­nnā­śa­he­tva­bhā­va­sā­hi­ta­syā­dhā­ra­sya sthi­ti­he­tu­tvā­t­. nā­śa­he­tu­sa­mba­ndhā­t tu saty apy ādhāre na sthitir iti.</p><ab type="head" resp="YA">sthi­tya­na­va­sthā­pa­ri­hā­raḥ</ab><p n="a_1589 b_YA_50­7­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­7­,21~</span>yac coktam — yadi vya­ti­ri­ktā sthitiḥ, tataḥ sthiter apy anyā sthitir ity a­na­va­sthā syād iti, tad apy a­sa­t­; pra­kā­śa­sa­ttā­di­va­t ta­tsva­bhā­va­sya ta­tsva­bhā­vā­nta­rā­na­pe­kṣi­tvā­t­. na hi yathā gha­ṭā­da­yaḥ pra­dī­pe­na pra­kā­śya­nte­, tathā pradīpo 'pi pra­dī­pā­nta­re­ṇa­. yathā vā dra­vyā­di­ṣu sattātaḥ sad iti pra­tya­yaḥ­, tathā sa­ttā­yā­m api sa­ttā­nta­rā­d iti.</p><p n="a_1590 b_YA_50­7­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­7­,26~</span>yat punar etat sthi­ti­he­tu­s ta­da­nya­sya sthātuḥ katham ādhāra iti, na; sthites ta­ddha­rma­tvā­t­. sthātur dharmo hi sthitiḥ tena taddhetuḥ sthātur ā­dhā­raḥ­, paṭasya tu ghaṭo na dharma iti.</p><ab type="head" resp="YA">sa­rva­syā­dhā­ra­tvā­na­bhyu­pa­ga­maḥ</ab><p n="a_1591 b_YA_50­8­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­8­,2~</span>śa­bdā­di­he­tu­s tarhi ā­kā­śā­de­r ādhāraḥ prāptaḥ, śa­bdā­de­r ā­kā­śa­dha­rma­vā­t­, na; a­na­bhyu­pa­ga­mā­t — na brūmo dha­rma­mā­tra­sya he­tu­dha­rmi­ṇi ā­dhā­raḥ­, kiṃ tu yasya sthitiṃ prati yo '­sā­dhā­ra­ṇo hetuḥ sa ta­syā­dhā­ra iti. ā­tmā­kā­śā­de­s tarhi sthitiṃ prati ko '­sā­dhā­ra­ṇo hetuḥ? na kaścid ata eva teṣāṃ ni­rā­dhā­ra­tva­m — na hy ā­tmā­kā­śā­deḥ saṃyogī sa­ma­vā­yī vā kaścid ādhāraḥ sa­mbha­va­ti­. sa­ha­kā­ri­mā­tre vā­dhā­ra­vya­va­hā­ro nāsti yathā tvatpakṣe na he­tu­mā­tra­m u­pā­dā­na­m ādhāro vā, kiṃ tu viśiṣṭa eva hetur yathā — daghnaḥ kṣīram e­vo­pā­dā­na­m­, kuṇḍam e­vā­dhā­ra iti. tadvad asmākaṃ he­tu­vi­śe­ṣaḥ sa­ha­kā­ri­vi­śe­ṣo vā­dhā­raḥ­, sa ca saṃyogī sa­ma­vā­yī vā. ya­thā­bhū­te hy ā­dhā­ra­vya­va­hā­ro dṛṣṭaḥ, ta­thā­bhū­ta eva hetuḥ sambandhī vādhāraḥ pra­ti­pa­tta­vyaḥ­, na tv a­dṛ­ṣṭe­śva­rā­de­r a­pī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">utpatteḥ prāk sthi­tya­bhā­vā­śaṃ­kā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1592 b_YA_50­8­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­8­,14~</span>nanu yady ā­dhā­re­ṇa bhāvasya sthitiḥ paścāt kri­ya­te­, tadā sthi­tyu­tpa­tteḥ prā­ga­sthi­to bhāvaḥ syāt, vya­ti­ri­kto­tpa­nnā ca kathaṃ bhā­va­sya­? tā­dā­tmya­ta­du­tpa­ttiḥ sa­mba­ndhā­bhā­vā­d iti. a­tro­cya­te — yasya paścād a­ca­la­na­la­kṣa­ṇā­, kra­me­ṇā­ne­ka­sa­ha­kā­ri­lā­bha­la­kṣa­ṇā vā sthitir bha­va­ti­, sa ta­da­pe­kṣa­yā bhavatv a­sthi­taḥ­, ko doṣaḥ? sa­dbhā­va­la­kṣa­ṇā tu sthitiḥ paścāt kriyata ity etan ne­ṣya­te­, ta­du­tpā­da­ka­he­tu­bhi­r eva ta­tsa­dbhā­va­ka­ra­ṇā­t­. tā­dā­tmya­ta­du­tpa­tti­sa­mba­ndhā­bhā­ve 'pi ka­tha­m­? bhāvasya sthitir ity etad apy a­yu­kta­m­, sa­mba­ndha­dva­ya­ni­ya­ma­syā­pra­mā­ṇa­ka­tvā­t­, tā­dā­tmya­sa­mba­ndha­sya ca ni­ṣi­ddha­tvā­t­. tataḥ sā­mā­nyā­de­r iva sthiter apy asti sambandhaḥ kaścid iti.</p><p n="a_1593 b_YA_50­8­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­8­,22~</span>sthi­ti­he­tu­r ādhāra ity e­ta­smi­nn api pakṣe na doṣaḥ kaścid iti.</p><ab type="head" resp="YA">i­cchā­dyā­dhā­ra­tā na śa­rī­rā­deḥ</ab><p n="a_1594 b_YA_50­8­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­8­,24~</span>pra­sā­dhi­taṃ ca rū­pā­dī­nāṃ dra­vyā­śri­ta­tva­m­, tadvad i­cchā­dī­nā­m apy āśrayaḥ kaścid asti, yaḥ svayam a­nu­bhū­ya sma­ra­ti­, smṛtvā cā­nu­sa­ndha­tte­, a­nu­sa­ndhā­ya ce­ccha­ti­, dveṣṭi vā, tataḥ pra­ya­ta­mā­naḥ sukhaṃ duḥkhaṃ vā­nu­bha­va­ti­. yaś ca pa­ra­lo­kā­rthaṃ pra­va­rta­te sva­kṛ­ta­ka­rma­vi­pā­kaṃ ca yo '­nu­bha­va­ti­, sa katham asthiraḥ śa­rī­rā­di­la­kṣa­ṇo vā syād iti?</p><p n="a_1595 b_YA_50­8­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­8­,28~</span>e­te­nai­va kṣa­ṇi­ka­tvaṃ ni­ra­sta­m — na hi sarvasya kṣa­ṇi­ka­tve svayam a­nu­bhū­ta­syai­va smṛtir i­tyā­dyu­pa­pā­da­yi­tuṃ śa­kya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­tya­bhi­jña­yā­kṣa­ṇi­ka­tva­si­ddhiḥ</ab><p n="a_1596 b_YA_50­9­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­9­,6~</span>pra­tya­bhi­jñā­khye­na ca pra­tya­kṣe­ṇa spha­ṭi­kā­di­ṣv a­kṣa­ṇi­ka­tvaṃ gṛ­hya­te­. yasmād a­kṣa­vyā­pā­rā­na­nta­ra­m eva 'sa evāyaṃ spha­ṭi­kaḥ­' iti pū­rvā­pa­ra­kā­lā­va­cchi­nnā­rtha­grā­hi­vi­jñā­na­m u­tpa­dya­te­, ta­thā­ne­ka­kā­lā­va­cchi­nna­pra­mā­tṛ­sva­rū­pa­grā­hi pra­tya­bhi­jñā­naṃ bha­va­ti­. tad yathā — ya­syā­ṅku­ra­m aham a­drā­kṣa­m­, ta­syā­ha­m e­ve­dā­nīṃ phalaṃ pa­śyā­mī­ti­.</p><p n="a_1597 b_YA_50­9­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­9­,10~</span>pra­dī­pā­di­ṣv iva bhrāntam iti cet, na; atra bā­dha­kā­bhā­vā­t­. na caikatra bā­dhya­tve­na bhrāntatve siddhe, pra­tya­bhi­jñā­sā­dha­rmya­mā­trā­t sarvatra bhrā­nta­tva­ka­lpa­nā yuktā, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. tathā hi — ja­la­ke­śā­di­jñā­na­syai­ka­tra bhrā­nta­tva­da­rśa­nā­t sarvatra bhrāntatvaṃ syāt. tasmād yad eva pra­tya­bhi­jñā­naṃ bā­dhya­te­, tad eva bhrāntaṃ yu­kta­m­, ke­śā­di­jñā­na­va­n na sarvam iti.</p><ab type="head" resp="YA">sau­ga­tā­nāṃ kṣa­ṇi­ka­vā­daḥ</ab><p n="a_1598 b_YA_50­9­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­9­,16~</span>nanu ca sarvaṃ pra­tya­bhi­jñā­naṃ bhrāntam e­vā­kṣa­ṇi­kā­kā­rā­va­bhā­si­tvā­t­. na cā­kṣa­ṇi­ko 'rthaḥ kaścid asti, tad āha —</p><lg n="a_1599"><l>yad e­vā­rtha­kri­yā­kā­ri tad atra pa­ra­mā­rtha­sa­t | </l><l>asanto '­kṣa­ṇi­kā­s teṣāṃ kra­mā­kra­ma­vi­ro­dha­taḥ || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> (PV 3­.­3­a­b­; P­V­i­n 2­.­55­) </seg> </ab><p n="a_1600 b_YA_50­9­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 50­9­,20~</span>tathā hi — na tāvad aneko 'rthaḥ krameṇa kāryāṇi karoti e­ka­sva­bhā­va­tvā­t­. sa hy e­ka­sva­bhā­vo yāvatāṃ kā­ryā­ṇā­m u­tpā­da­ne sa­ma­rtha­s­, tāvanti sakṛd eva ku­ryā­t­, sa­ma­rtha­sya kṣe­pā­yo­gā­t­. kṣepe vā pra­tha­ma­kā­ryo­tpā­da­ko 'pi na syāt. pra­tha­ma­kā­ryo­tpā­da­na­kā­le ta­syā­ga­mi­kā­ryo­tpa­ttā­v a­sā­ma­rthya­m iti cet, evaṃ tarhi na tataḥ ka­dā­ci­d ā­gā­mi­kā­ryo­tpa­ttiḥ­, ta­da­śa­kta­sva­rū­pā­pa­ri­tyā­gā­t­. pa­ri­tyā­ge vā na pū­rvo­tta­ra­kri­yā­he­to­r ekatvaṃ tadbhede ca prāptaṃ kṣa­ṇi­ka­tva­m­. nāpi yu­ga­pa­d eva ka­ro­ti­, tathā ni­rva­rta­na­sva­bhā­va­syā­pa­ri­bhraṃ­śā­t­. sa­ta­ta­m e­vā­rtha­kri­yā­yau­ga­pa­dyaṃ kuryāt ta­tsva­bhā­va­ni­vṛ­ttau voktaṃ kṣa­ṇi­ka­tva­m iti. nāpi sa­ha­kā­ri­kra­ma­m apekṣya kra­me­ṇai­kaḥ kāryaṃ ka­ro­ti­, a­nu­pa­kā­ri­vya­pe­kṣā­yo­gā­t tad uktam —</p><lg n="a_1601"><l>a­pe­kṣye­ta paraḥ kāryaṃ yadi vidyeta kiṃcana | </l><l>yadi kiṃ­ci­tka­raṃ vāstu kiṃ ke­na­ci­d a­pe­kṣya­te || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> (PV 3­.­57­9­) </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">vya­ti­ri­ktā­vya­ti­ri­ko­pa­kā­rā­sa­mbha­vaḥ</ab><p n="a_1602 b_YA_51­0­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­0­,2~</span>a­nu­pa­kā­ri­tvaṃ ca vya­ti­ri­ktā­vya­ti­ri­kto­pa­kā­rā­sa­mbha­vā­t — yadi hetor a­vya­ti­ri­ktaḥ sa­ha­kā­ri­bhi­r u­pa­kā­raḥ kri­ya­te­, tadā sa eva kriyata ity ā­pa­dya­te­, tathā ca vyarthāḥ sa­ha­kā­ri­ṇa­s ta­drū­pa­sya prāg eva si­ddha­tvā­t­. vya­ti­ri­kta­ś ced u­pa­kā­raḥ­, sa tasyeti kaḥ sa­mba­ndhaḥ­? tā­dā­tmya­pa­kṣe na vya­ti­re­kaḥ­. ta­du­tpa­tti­pa­kṣe 'pi yadi sa­ha­kā­ri­ni­ra­pe­kṣā­t tata u­tpa­ttiḥ­, tadā kathaṃ na vyarthāḥ sa­ha­kā­ri­ṇaḥ­? ta­da­pe­kṣi­tve vā punas tataḥ u­pa­kā­ra e­ṣṭa­vya­s tataḥ pū­rva­va­d vya­ti­ri­ktā­vya­ti­ri­kta­pa­kṣa­yoḥ pra­sa­ṅga­s tato '­na­va­sthā syāt. tasmān na sa­ha­kā­ri­ṣv a­pe­kṣa­ṇaṃ yu­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">śa­ktā­śa­kta­vi­ka­lpā­sa­mbha­vaḥ</ab><p n="a_1603 b_YA_51­0­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­0­,10~</span>śa­ktā­śa­kta­vi­ka­lpā­sa­mbha­vā­c ca — yadi śakto hetus tataḥ svayaṃ śa­kta­tvā­d eva kāryaṃ ka­ro­ti­, na sa­ha­kā­ri­bhiḥ kiṃ­ci­t­. a­śa­kta­ś ca sa­ha­kā­ri­sa­dbhā­ve 'pi na ka­ro­ti­, pāṣāṇa iva tailaṃ sa­ha­kā­ri­ṣu satsu śakto bha­va­tī­ti cet, evaṃ tarhi a­śa­kta­sva­bhā­va­ni­vṛ­ttau sa­ha­kā­ri­taḥ śaktaṃ rūpam u­tpa­nna­m ity ā­pa­nna­m­, tathā cā­ni­tya­tva­m iti. tad evaṃ kra­me­ṇo­tpa­dya­mā­na eva hetuḥ krameṇa kā­rya­kā­rī bī­jā­di­va­n na tv eko 'kramaḥ kra­ma­kā­rī kaścid a­stī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">kṣa­ṇi­ka­tve '­nu­mā­na­pra­yo­gaḥ</ab><p n="a_1604 b_YA_51­0­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­0­,16~</span>prayogo 'py atra — yad a­kṣa­ṇi­ka­m­, tat san na bha­va­ti­. yathā śa­śa­vi­ṣā­ṇā­di­. sac ca sa­rva­m­, tasmāt kṣa­ṇi­ka­m iti. sa­ttva­syā­kṣa­ṇi­kā­t vya­ti­re­ka­si­ddhya­rthaṃ kra­ma­yau­ga­pa­dyā­bhyā­m a­rtha­kri­yā­yo­gā­d iti bā­dha­ka­m u­kta­m­. śaktiḥ khalu bhā­va­la­kṣa­ṇa­m­, sa­rva­śa­kti­vi­ra­ha­s tv a­bhā­va­la­kṣa­ṇa­m­. <ref type="note-up">1</ref> tac ca śa­kti­la­kṣa­ṇaṃ sattvaṃ kra­mā­kra­ma­kā­ryo­tpā­de­na vyā­pta­m­. tena ta­tho­tpā­do '­kṣa­ṇi­kā­n ni­rva­rta­mā­naḥ svavyāpyaṃ sattvaṃ gṛhītvā ni­va­rta­te­, tasmān na sato '­kṣa­ṇi­ka­tva­m iti.</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> (HB 19, 10­–­11­) </seg> </ab><ab type="head" resp="YA">kṣa­ṇi­ka­vā­da­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1605 b_YA_51­0­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­0­,24~</span>atra pra­ti­vi­dhī­ya­te — yadi tāvad a­kṣa­ṇi­kā­nā­m asattvaṃ pra­sā­dha­yi­tu­m a­bhi­pre­ta­m­, tadā kasyātra dha­rmi­tva­m­? tasyaiva dha­rmi­tve­, ta­syai­vā­sa­ttvā­sā­dha­na­m a­yu­kta­m­. na hy asati dharmiṇi hetoḥ pa­kṣa­dha­rma­tva­m­, na cāsati pa­kṣa­dha­rma­tve ga­ma­ka­tva­m­. tasmād asanto '­kṣa­ṇi­kā ity uktā pra­ti­jñā­. atha santo 'rthā a­kṣa­ṇi­kā na bha­va­ntī­ti pra­ti­jñā­rthaḥ­, tathāpi tasyāṃ kra­mā­kra­ma­vi­ro­dhā­d ity asya kathaṃ pa­kṣa­dha­rma­tva­m­? atha sattvam eva hetuḥ kṣa­ṇi­ka­tvaṃ sā­dha­ya­d a­kṣa­ṇi­ka­tvā­bhā­vaṃ sā­dha­ya­tī­ti­, tathāpi nānvayo na vya­ti­re­ka ity a­sā­dhā­ra­ṇaḥ kathaṃ hetuḥ, pra­ti­pa­kṣe 'pi sa­mā­na­tvā­t­. pra­dī­pā­dā­v asty anvaya iti cet, na; a­si­ddha­tvā­t — na hi pra­dī­pā­de­r api kṣa­ṇi­ka­tvaṃ si­ddha­m­; jātasya nā­śa­he­tu­pra­tī­kṣa­ṇā­d iti va­kṣyā­maḥ­. vya­ti­re­ka­ba­le­nai­vā­sya ga­ma­ka­tva­m iti cet, na; vai­dha­rmya­dṛ­ṣṭā­nta­syā­py a­bhā­vā­t­. śa­śa­vi­ṣā­ṇā­di­r eva dṛṣṭānta iti cet, na; tasya pra­ti­pa­ttya­vi­ṣa­ya­tvā­t — na hi sva­rū­pe­ṇā­pi yan na pra­dī­ya­te­, tat sā­dhya­sā­dha­na­dha­rma­ra­hi­taṃ pra­ti­pa­ttuṃ śa­kya­te­, na cā­pra­ti­pa­nna­sya dṛ­ṣṭā­nta­tvaṃ yu­kta­m­. śabdāt ta­tpra­ti­pa­tti­r asty eveti cet, sā kiṃ pra­mā­ṇa­m­? a­pra­mā­ṇaṃ vā? pramāṇaṃ cet, na; tā­dā­tmya­ta­du­tpa­tti­pra­ti­ba­ndhā­bhā­vā­t­. pra­ti­ba­ndhe hi va­stu­tva­pra­sa­ṅga­s tato '­kṣa­ṇi­ka­m api vastv a­stī­ti­. pra­ti­ba­ndhā­bhā­ve 'pi pra­mā­ṇa­tvā­bhyu­pa­ga­me "­nā­nta­rī­ya­ka­tā­bhā­vā­t­" i­tyā­di­vi­ro­dhaḥ­?</p><p n="a_1606 b_YA_51­1­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­1­,13~</span>a­thā­pra­mā­ṇa­m­, tataḥ katham adṛṣṭo dṛṣṭāntaḥ si­dhya­ti­? a­pra­mā­ṇa­pra­tī­teḥ pra­ti­dṛ­ṣṭā­nte 'pi sa­mbha­vā­n na vya­ti­re­ka­dṛ­ṣṭā­nta­syā­pi siddhiḥ.</p><ab type="head" resp="YA">kra­mā­kra­ma­vi­ro­dhā­t kṣa­ṇi­ka­tvā­śaṃ­kā</ab><p n="a_1607 b_YA_51­1­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­1­,16~</span>syād etat — pakṣa eva bā­dha­ka­sā­ma­rthyā­d a­nva­ya­vya­ti­re­ka­si­ddhiḥ­. tathā hi — kṣa­ṇi­ka­syā­rtha­kri­yā­yāṃ kra­mā­kra­ma­vi­ro­dha­ta ity u­kta­m­. te­nā­rtha­kri­yā­la­kṣa­ṇaṃ sattvam a­kṣa­ṇi­kā­d vyāvṛttaṃ kṣaṇike '­rtha­kri­yā­vi­ro­dhā­bhā­vā­d a­nvi­ta­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1608 b_YA_51­1­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­1­,20~</span>tad a­yu­kta­m­, vi­ro­dhya­pra­tī­tau vi­ro­dha­sya pra­tye­tu­m a­śa­kya­tvā­t­. na hi da­ha­na­tu­hi­na­yo­r a­nya­ta­rā­pra­tī­tau vi­ro­dha­pra­tī­ti­r asti. kra­mā­kra­ma­vi­ro­dhi cā­kṣa­ṇi­kaṃ yadi pra­tī­ya­te­, tataḥ katham a­sa­t­, pra­ti­pa­tti­rū­pā­rtha­kri­yā­kā­ri­tvā­t­? a­ta­tkā­ri­tve ca kathaṃ pra­tī­ya­te­? na hi tva­yā­rthā­nta­ra­m a­ja­na­kaṃ pra­tī­ti­vi­ṣa­ya­tve­ne­ṣṭa­m­. a­thā­kṣa­ṇi­kaṃ naiva pra­tī­ya­te­, tataḥ kathaṃ tasya kra­mā­kra­mā­bhyāṃ virodho '­va­ga­mya­te­? na hi tayoḥ sva­rū­pe­ṇai­va vi­ro­dhaḥ­, sva­rū­pe­ṇa virodhe hi sarvasya pra­la­ya­pra­sa­ṅgā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">saṃ­vṛ­ti­kā­kṣā­ni­ke­nā­pi vi­ro­dhā­bhā­vaḥ</ab><p n="a_1609 b_YA_51­1­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­1­,27~</span>saṃ­vṛ­tti­si­ddhe­nā­kṣa­ṇi­ke­na vi­ro­dha­si­ddhi­r iti cet, saṃ­vṛ­tti­si­ddha­m api vā­sta­va­m kā­lpa­ni­kaṃ vā syāt. yadi vā­sta­va­m­, tataḥ kathaṃ ta­syā­sa­ttva­m­? kathaṃ vā­rtha­kri­yā­vi­ro­dhaḥ­? a­rtha­kri­yāṃ kurvad dhi vā­sta­va­m u­cya­te­. atha kā­lpa­ni­ka­m­, ta­dvi­ro­dhaḥ kiṃ vāstavaḥ kā­lpa­ni­ko vā? na tāvad vā­sta­vaḥ­, ka­lpi­ta­vi­ro­dhi­vi­ro­dha­tvā­t­, va­ndhyā­pu­tra­vi­ro­dha­va­t­. atha virodho 'pi kā­lpa­ni­ka eva, na tarhi pa­ra­mā­rtha­to '­kṣa­ṇi­ka­syā­rtha­kri­yā­yāṃ kra­mā­kra­mā­bhyāṃ virodha ity ato '­kṣa­ṇi­kā­t sattvasya vya­ti­re­ka­si­ddhi­r apy a­pā­ra­mā­rthi­kī­ty a­vā­sta­va­vya­ti­re­ka­tvā­t sa­ttā­yāḥ­, ta­dā­ya­ttaṃ kṣa­ṇi­ka­tva­m apy a­vā­sta­va­m e­ve­ti­. tathā caitad a­śa­kya­m iva cchi­dra­pi­dhā­nā­yā­sa­ba­hu­laṃ kṣa­ṇa­bha­ṅga­vā­da­vya­sa­na­m e­ka­pra­hā­re­ṇa ni­ha­ta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">a­kra­mā­t kra­mi­ṇā­m a­bhā­va­sā­dha­naṃ ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1610 b_YA_51­2­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­2­,9~</span>syād etat — bī­jā­di­kā­ra­ṇa­kra­mā­d a­ṅku­rā­di­kā­rya­kra­ma­syo­pa­la­mbhā­d eva na kramāt kramiṇāṃ bhāva iti vya­ti­re­ko 'pi si­dhya­tī­ti cet, katham u­pa­la­mbhaḥ­? kiṃ kra­ma­va­ta eva kā­ra­ṇā­d ayaṃ kā­rya­kra­maḥ­? kiṃ vā­na­va­dhā­ra­ṇe­nai­vo­pa­la­mbha iti? yadi kra­ma­va­ta evāyaṃ kā­rya­kra­ma ity u­pa­la­mbhaḥ­, so '­kṣa­ṇi­kā­bhā­va­ni­śca­ye ka­tha­m­? na hy a­nyā­bhā­vā­ni­śca­ye '­tre­da­m evety u­pa­la­mbhaḥ pramāṇaṃ bha­va­ti­. a­bhā­va­ś cā­nu­pa­la­bdhyā­py dṛ­śya­syai­va ni­ścī­ya­te­. dṛśyatve cā­kṣa­ṇi­ka­sya kvacid asti da­rśa­na­he­tu­tva­m­.</p><p n="a_1611 b_YA_51­2­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­2­,16~</span>atha kra­ma­va­taḥ kā­ra­ṇā­t kā­rya­kra­ma ity a­na­va­dhā­ra­ṇe­nai­vo­pa­la­mbhaḥ­, tadā nā­kra­mā­t kramiṇo bhāva iti kathaṃ ni­śca­yaḥ­? na hi pi­trā­di­taḥ pu­trā­di­ja­nma­da­rśa­nā­d eva ka­rmā­di­to na ta­jja­nme­ti niścayaḥ sa­mbha­va­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">arthād vya­ti­re­ka­si­ddhi­śaṃ­kā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1612 b_YA_51­2­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­2­,18~</span>syād etat — yathā da­ha­nā­d dhūma ity u­pa­la­mbhā­d eva nā­da­ha­nā­d dhūma iti niścayo bha­va­ti­, tathā kra­ma­va­taḥ kramiṇāṃ bhāva ity u­pa­la­mbhā­d eva nā­kra­mā­t kramiṇāṃ bhāva iti niścayo bha­va­ti­. viṣamo 'yam u­pa­nyā­saḥ­. tatra hi satsv apy anyeṣu da­ha­nā­bhā­vā­d dhūmo no­pa­la­bhya­te '­gni­sa­dbhā­vā­t tū­pa­la­bhya­ta ity a­nva­ya­vya­ti­re­ka­si­ddhau kā­rya­kā­ra­ṇa­ni­ya­maḥ si­dhya­tu­, na punar atra satsv api krameṣu kra­ma­va­to '­bhā­vā­n na kramiṇāṃ bhāva ity u­pa­la­mbho 'sti, yena vya­ti­re­ka­si­ddhiḥ syāt.</p><ab type="head" resp="YA">a­kra­ma­sya nā­sa­ttva­m</ab><p n="a_1613 b_YA_51­2­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­2­,27~</span>u­pa­la­mbhe co­pa­la­mbha­la­kṣa­ṇā­rtha­kri­yā­kā­ri­tvā­d a­kra­ma­sya nāsattvaṃ ya­thā­da­rśa­naṃ ca kā­rya­kā­ra­ṇa­sva­bhā­vā­bhya­nu­jñā­taṃ yu­kta­m­, na sa­rvā­vi­śe­ṣa­pra­sa­ṅgaḥ sā­dhī­ya­s tathā hi — dhū­ma­kā­ra­ṇa­tvā­vi­śe­ṣe 'pi na kā­ṣṭhā­dī­nā­m apy a­gni­sva­bhā­va­tā­, da­ha­na­ja­nya­tvā­vi­śe­ṣe 'pi na bha­sma­vi­spho­ṭā­dī­nā­m api dhū­ma­sva­bhā­va­tā­, tasmād a­ṅku­rā­di­ja­na­ka­tvā­vi­śe­ṣe 'pi bī­jā­dī­ny eva kra­ma­va­nti­, ne­śva­ra­śā­li­tvā­dī­ni­. tathā kra­ma­bhā­vi­tvā­vi­śe­ṣe 'py a­ṅku­rā­dī­ny e­vai­ka­smā­d bījān no­tpa­dya­nte­, jñā­nā­dī­ni tu kā­ni­ci­d u­tpa­dya­nte­. tathā bījaṃ kra­me­ṇā­pi kiṃcit ka­ro­ti­, kā­ra­ṇa­tvā­t­, ca­krā­di­va­t­. evam a­ṅku­rā­de­r apy e­kai­kā­tma­naḥ kra­ma­ka­rtṛ­tvaṃ sā­dha­nī­yaṃ ca­krā­di­va­d iti. ya­thai­ka­smā­c cakrād gha­ṭā­dī­ni kra­me­ṇai­va bha­va­nti­, ku­ṭhā­rā­d vṛ­kṣa­cche­dā­dī­ni­, evam anyad api ma­ṇi­pra­bhṛ­ti­bhi­nna­sva­bhā­vaṃ krameṇa kāryāṇi kurvad u­pa­la­bdha­m iti. sā­dhya­sa­ma­tvā­d a­nu­dā­ha­ra­ṇa­m iti cet, pra­tya­kṣa­si­ddha­sya sā­dhya­sa­ma­tvā­yo­gā­t­. evaṃ hi na kiṃcid u­dā­ha­ra­ṇaṃ si­dhye­t­. sarvatra sā­dhya­sa­ma­tva­dū­ṣa­ṇa­syā­pra­tī­ghā­tā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">va­rta­mā­na­tvā­t kṣa­ṇi­ka­tva­m eva pra­tya­kṣa­grā­hya­m ity āśaṃkā</ab><p n="a_1614 b_YA_51­3­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­3­,11~</span>nanu ca va­rta­mā­na­mā­tra­grā­ha­kaṃ pratyakṣaṃ na ta­tpū­rvo­tta­ra­kā­la­vyā­pi­tvaṃ pa­ri­cchi­na­tty a­pra­ti­bhā­sa­nā­t­. na hi pra­tya­kṣa­jñā­ne pū­rvo­tta­ra­kā­lā­va­sthi­ta­rū­pe­ṇa vastu pra­ti­bhā­ti­, a­pū­rva­da­rśi­no 'pi pra­ti­bhā­sa­pra­sa­ṅgā­t­. tasmān nā­kṣa­ṇi­ka­tvaṃ pra­tya­kṣa­grā­hyaṃ kiṃ tu kṣa­ṇi­ka­tva­m eva pra­tya­kṣe­ṇā­pi gṛhyate kṣa­ṇā­nta­rā­saṃ­sṛ­ṣṭaṃ hi vastu kṣa­ṇi­ka­m u­cya­te­. tac ca tathā pra­ti­bhā­ty e­ve­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1615 b_YA_51­3­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­3­,17~</span>tad apy a­yu­kta­m­, kṣa­ṇa­mā­tra­pra­ti­bhā­si­tve hi kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­pra­ti­pa­tti­r api na syāt, kuta eva kra­ma­va­tkā­ra­ṇā­t­. kra­ma­va­tkā­ryo­tpā­da­si­ddhiḥ­? tathā hi — kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­pra­tī­ti­r arthayoḥ syāt? a­rtha­jñā­na­yo­r vā? kiṃ vā jñā­na­yo­r iti?</p><ab type="head" resp="YA">sau­ga­ta­na­ye 'rthayoḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­pra­tī­ti­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1616 b_YA_51­3­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­3­,21~</span>na tāvad a­rtha­yoḥ­, ka­ra­ṇa­kā­le kā­rya­sya­, kā­rya­kā­le kā­ra­ṇa­sya cā­pra­ti­bhā­sa­nā­t­. na cai­ka­syai­va grahaṇe kāryatvaṃ kā­ra­ṇa­tvaṃ vā sidhyati tayor i­ta­re­ta­ra­sa­mba­ndha­gra­ha­ṇā­t ta­ttva­vya­va­sthi­teḥ­.</p><p n="a_1617 b_YA_51­3­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­3­,24~</span>sva­rū­pa­m eva kāryatvaṃ kā­ra­ṇa­tva­m iti cet, tathāpy e­ka­sva­rū­pa­gra­ha­ṇe 'syedaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ vā iti pra­ti­pa­ttiḥ kutaḥ? pa­ra­spa­ra­sa­mba­ndhi­tve­nā­pra­ti­pa­ttau ca kāryeṇa kā­ra­ṇā­nu­mā­na­m­, kā­ra­ṇe­na kā­ryā­nu­mā­naṃ ca na syāt tathā ce­ṣṭā­ni­ṣṭa­prā­pti­pa­ri­hā­rā­rthi­nāṃ ta­tsā­dha­ne­ṣu pra­vṛ­tti­ni­vṛ­ttī na prāpnuta ity a­pu­ru­ṣā­rthaṃ śāstram api syāt.</p><ab type="head" resp="YA">a­nva­ya­vya­ti­re­ka­to 'pi nārthayoḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­tva­gra­haḥ</ab><p n="a_1618 b_YA_51­4­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­4­,2~</span>tadbhāve bhāvāt ta­da­bhā­ve cā­bhā­vā­t kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­vya­va­sthe­ti cet, na; e­ka­kṣa­ṇa­mā­tra­ve­di­nā tadbhāve bhā­va­syā­dhi­ga­ntu­m a­śa­kya­tvā­t­. krameṇa dvayor api ve­da­na­m iti cet, kasya krameṇa ve­da­na­m­? na hi kṣa­ṇa­dva­yā­nu­gā­mi­tva­m ekasya ka­sya­ci­d asti, yasya krameṇa vedanaṃ syāt. dvayos tu kra­mo­tpa­nna­yo­r a­pī­ta­re­ta­ra­sva­rū­pā­saṃ­ve­da­nā­n na sa­mba­ndha­gra­ha­ṇa­m­. vi­ka­lpā­t sa­mba­ndhā­pra­tī­ti­r iti cet, vikalpaḥ khalu ka­ta­ra­t pra­mā­ṇa­m­? na hi pra­tya­kṣā­nu­mā­naṃ vya­ti­ri­ktaṃ pramāṇaṃ ta­vā­sti­. na cāyaṃ vikalpo '­nu­mā­na­m­, tri­rū­pa­li­ṅga­pū­rva­ka­tvā­bhā­vā­t­. nāpi pra­tya­kṣa­m­, ka­lpa­nā­po­ḍha­tvā­bhā­vā­t­. pra­tya­kṣa­gṛ­hī­tā­nu­sa­ndhā­tṛ­tva­m apy asya nāsti, pra­tya­kṣe­ṇa gra­ha­ṇā­sa­mbha­vā­t­.</p><p n="a_1619 b_YA_51­4­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­4­,11~</span>api ca ta­dbhā­vi­tva­mā­tre­ṇa kā­rya­kā­ra­ṇa­tve ga­rda­bhā­di­bhā­ve 'pi dhū­mā­de­r bhā­va­da­rśa­nā­t tasyāpi ta­tkā­ra­ṇa­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. ta­da­bhā­ve 'pi ta­dbhā­vā­d a­pra­sa­ṅga iti cet, naitad asti; yo hi dhū­mā­di­kṣa­ṇaḥ tadbhāve bha­va­ti­, sa kathaṃ ta­da­bhā­ve 'pi bha­va­ti­, u­tpa­nna­sya punar u­tpā­dā­yo­gā­t­? anya eva hi kṣaṇā ga­rda­bhā­dya­bhā­ve 'pi sa­mbha­va­nti tān prati ga­rda­bhā­de­s tv a­kā­ra­ṇa­tva­m­.</p><ab type="head" resp="YA">santāne 'py a­nva­ya­vya­ti­re­kā­sa­mbha­vaḥ</ab><p n="a_1620 b_YA_51­4­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­4­,17~</span>atha sa­ntā­na­syā­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va i­ṣya­te­, na; sa­ntā­na­sya kṣa­ṇa­vya­ti­re­ke­ṇā­sa­mbha­vā­t­. bhāve vā tasyaiva kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ­. kṣaṇānāṃ ca sā­ma­rthyā­na­va­dhā­ra­ṇā­d a­sa­ttva­pra­sa­ṅgo '­rtha­kri­yā­la­kṣa­ṇa­tvā­d vastuna iti.</p><p n="a_1621 b_YA_51­4­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­4­,20~</span>sa­ntā­na­ś cā­kṣa­ṇi­ka ity a­kṣa­ṇi­ka­syai­va sā­ma­rthya­m iṣṭaṃ syāt. santāno 'pi kṣaṇika eveti cet, na; tasyāpy a­nva­ya­vya­ti­re­kā­si­ddheḥ sā­ma­rthyā­si­ddhiḥ­. na hi kṣa­ṇa­mā­tra­sthā­yi­nā­m anvayaḥ sa­mbha­va­ti­, ta­da­bhā­vā­d vya­ti­re­ka­syā­py a­si­ddhiḥ­, a­na­nva­yo na vya­ti­re­ka iti hi tva­yai­vā­bhyu­pa­ga­ta­m­.</p><p n="a_1622 b_YA_51­4­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­4­,24~</span>tatrāpi sa­ntā­nā­pe­kṣa­yā­nva­ya­vya­ti­re­ka­gra­ha­ṇa­m iti cet, nanv evaṃ saty a­na­va­sthā syāt, ta­tsa­ntā­na­syā­pi kṣa­ṇi­ka­tve­na sa­ntā­nā­nta­rā­pe­kṣi­tvā­t­.</p><p n="a_1623 b_YA_51­4­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­4­,26~</span>atha sā­mā­nye­nā­gni­bhā­ve dhū­ma­bhā­vaḥ­, ta­da­bhā­vā­n na dhū­ma­bhā­va ity a­nva­ya­vya­ti­re­ka­gra­ha­ṇa­m iti, na; atrāpi pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. na tāvat pra­tya­kṣe­ṇā­nva­yo gṛ­hya­te­, pratyakṣaṃ hi dvayoḥ krameṇa sva­rū­pa­mā­tra­grā­ha­ka­m­, na ja­nya­ja­na­ka­sa­mba­ndha­ve­da­ka­m na hy a­gni­saṃ­vi­ttyai­ve­ta­tsa­mba­ndha­pra­tī­tiḥ­, a­dṛ­ṣṭā­nva­ya­vya­ti­re­ka­syā­py a­gni­da­rśa­nā­d eva dhū­ma­ja­na­ka­tva­vi­ni­śca­ya­pra­sa­ṅgā­t­. nāpi dhū­ma­vi­ttyai­va ta­tsa­mba­ndha­pra­tī­tiḥ­, a­dṛ­ṣṭā­nva­ya­vya­ti­re­ka­syā­pi dhū­ma­da­rśa­nā­d e­vā­gni­ja­nya­vi­ni­śca­ya­pra­sa­ṅgā­t­.</p><p n="a_1624 b_YA_51­5­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­5­,3~</span>nanv a­gni­bhā­va­da­rśa­nā­d a­na­nta­ra­m eva dhū­ma­bhā­vo dṛ­śya­te­, tenāgniḥ kā­ra­ṇa­m­, dhūmaḥ kāryam iti, na; atrāpi sa­mā­na­tvā­t­. ta­dā­na­nta­rya­m api nā­gni­saṃ­vi­ttyā nāpi dhū­ma­saṃ­vi­ttyā gṛ­hya­te­. na hy e­kā­rtha­saṃ­ve­da­na­m a­pa­re­ṇā­dṛ­ṣṭaṃ sva­rū­pe­ṇā­na­nta­rya­m api grahītuṃ śa­kno­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­grā­ha­ka­śa­bda­pra­kā­ra­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1625 b_YA_51­5­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­5­,8~</span>api ca kā­ra­ṇa­bhā­vā­t kā­rya­bhā­vaḥ kathaṃ gṛ­hya­te­? kim ata eva bha­va­ti­? ā­ho­svi­d ato bhavaty eva? kiṃ vāto 'pi bha­va­tī­ti­? nātra pa­kṣā­nta­raṃ pa­śyā­maḥ­. tatra yady ata eva bha­va­ti­, sā­ma­rthyā­d anyato bha­va­tī­ti ga­mya­te­. tatrāpi vi­ka­lpa­dva­ya­m — i­dā­nī­m­? anyadā veti? ya­dī­dā­nī­m ata eveti matiḥ. anyadā na hi bhavaty anyata iti syāt. a­nya­dā­py ata e­ve­ti­. nātra pra­tya­kṣa­sya vyāpāraḥ i­dā­nī­m api de­śā­nta­re­ṇa bhavaty anyata iti kutaḥ pra­tī­tiḥ­? na caivaṃ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­ve ni­ya­mā­bhā­vā­t­.</p><p n="a_1626 b_YA_51­5­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­5­,15~</span>nāpy ato bhavaty evety a­va­dhā­ra­ṇa­m­, de­śā­nta­re kā­lā­nta­re ka­dā­ci­n na bhavaty evety ato nā­nva­ya­vya­ti­re­ka­ga­ti­r a­dhya­kṣā­t­.</p><p n="a_1627 b_YA_51­5­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­5­,17~</span>athāto 'pi bha­va­tī­ti pakṣaḥ, tatrāpi sā­ma­rthyā­d anyato 'pi bha­va­tī­ti svayam eva vya­bhi­cā­rā­va­ga­mā­n na kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ­, a­nva­ya­vya­ti­re­kā­si­ddheḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nu­pa­la­mbha­to vya­ti­re­ka­pra­tī­tya­sa­mbha­vaḥ</ab><p n="a_1628 b_YA_51­5­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­5­,20~</span>a­thai­ta­da­bhā­ve na bha­va­tī­ty a­nu­pa­la­mbha­taḥ pra­tī­ya­te­, ko 'yam a­nu­pa­la­mbhaḥ­? pra­tya­kṣa­m­? a­nu­mā­naṃ vā? na tāvat pra­tya­kṣa­m­, tasya kṣa­ṇā­nta­rā­saṃ­sṛ­ṣṭa­va­stu­vi­ṣa­ya­tvā­t­. tena ca yathā nā­nva­ya­vya­ti­re­ka­gra­ha­ṇaṃ ta­tho­kta­m­. nāpy a­nu­mā­na­m e­vā­nu­pa­la­mbhaḥ­, ka­smā­t­? a­nu­mā­na­syā­nva­ya­vya­ti­re­ka­gra­ha­ṇa­pū­rva­ka­tvā­t­. tad yadi te­nai­vā­nva­ya­vya­ti­re­ka­gra­ha­ṇa­m­, ta­de­ta­re­ta­rā­śra­ya­do­ṣaḥ syāt. a­thā­nu­pa­la­mbhā­nta­re­ṇa­, tatrāpy a­nva­ya­vya­ti­re­ka­gra­ha­ṇa­m a­nye­nā­nu­pa­la­mbhā­nta­re­ṇe­ty a­na­va­sthā syāt.</p><ab type="head" resp="YA">pra­tya­kṣā­nu­pa­la­mbhā­n na kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­gra­haḥ</ab><p n="a_1629 b_YA_51­5­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­5­,24~</span>etena pra­tya­kṣā­nu­pa­la­mbha­sā­dha­naḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va ity api pra­tyu­kta­m­, tathā hi — pra­tya­kṣā­nu­pa­la­mbha­śa­bde­na yady a­nva­ya­vya­ti­re­kā­v e­vo­cye­te­, tadā tayor a­gṛ­hī­ta­yoḥ sā­dha­ka­tvaṃ nāsti, grahaṇaṃ ca pra­tya­kṣe­nā­nu­mā­ne­na vā yathā na sa­mbha­va­ti­, ta­tho­kta­m­. atha vi­dhi­pra­ti­ṣe­dha­grā­hi pra­tya­kṣa­m eva ta­tho­cya­te­, tad apy a­yu­kta­m­. na pra­tya­kṣe­ṇa tadbhāve bhāvo gṛ­hya­te­, nāpi ta­da­bhā­ve 'bhāva ity u­kta­m­. a­vya­bhi­cā­re­ṇa kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ pra­ti­pa­tta­vyo 'nyathā kāryāt kā­ra­ṇā­nu­mā­naṃ na syāt. pratyakṣaṃ tu kṣa­ṇā­nta­re 'pi na vyā­pṛ­ta­m­, kuto de­śa­kā­lā­na­nta­bhe­de­ṣu­?</p><p n="a_1630 b_YA_51­6­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­6­,5~</span>nāpi pra­tya­kṣa­pṛ­ṣṭha­bhā­vi­nau vi­dhi­pra­ti­ṣe­dha­vi­ka­lpau pra­tya­kṣā­nu­pa­la­mbha­śa­bda­vā­cyau­, tayor a­pra­mā­ṇa­tvā­t­. na hy a­nu­mā­nā­d anyo 'pi vikalpaḥ pramāṇaṃ tva­ye­ṣya­te­. nāpi pra­mā­ṇa­pṛ­ṣṭha­bhā­vi­tve­na pra­mā­ṇo­pa­vā­raḥ­, taddhetoḥ pra­tya­kṣa­sya kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­grā­ha­ka­tve­na pra­ti­ṣi­ddha­tvā­t­. nāpi pra­tya­kṣa­m a­nu­pa­la­mbhā­khyo hetuś ca pra­tya­kṣā­nu­pa­la­mbha­śa­bda­vā­cyau­, pra­tya­kṣā­nu­mā­na­yo­r ekatra vyā­pā­rā­sa­mbha­vā­t­. a­nva­ya­vya­ti­re­ka­gra­ha­ṇa­m a­nta­re­ṇā­nu­pa­la­mbhā­khya­syā­py a­nu­mā­na­syā­va­tā­ro nāsti, tenaiva cā­nva­ya­vya­ti­re­ka­gra­ha­ṇe tv i­ta­re­ta­rā­śra­yā­di­do­ṣa ukta iti. tasmān nārthayoḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vā­va­ga­maḥ sa­mbha­va­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">a­rtha­jñā­na­yoḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1631 b_YA_51­6­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­6­,14~</span>nāpy a­rtha­jñā­na­yoḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vo gṛ­hya­te­, sa­mā­na­tvā­t­. na hy atra viśeṣaḥ kaścid asti. ye­nā­rtha­yo­r eva kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ pra­ti­pa­ttuṃ na śa­kya­te­, jñā­nā­rtha­yo­s tu śakyata iti. kiṃ ca yo 'yaṃ pra­ti­bhā­ty arthaḥ, sa jñā­na­syai­vā­kā­raḥ — ity a­bhi­ma­ta­m­, na ca svā­tma­bhū­te­nā­rtha­kā­re­ṇa ja­nya­ja­na­ka­bhā­vaḥ sa­mbha­va­ti­. svātmani kri­yā­vi­ro­dhā­t­. tato 'nyaś cārthaḥ ka­dā­ci­n na gṛ­hya­te­, jñā­na­saṃ­śli­ṣṭā­saṃ­śli­ṣṭā­rthā­kā­ra­dva­yā­pra­ti­bhā­sa­nā­t­. pra­tya­kṣe­ṇa sa­mba­ndhā­gra­ha­ṇā­d a­nu­mā­na­syā­py a­pra­vṛ­ttiḥ­. na cā­rthā­kā­ra­da­rśa­ne­nā­rtha­sya kā­ra­ṇa­tva­vya­va­sthā­pa­na­m­, bhrā­nti­jñā­ne 'py a­rthā­kā­ra­da­rśa­nā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">saṃ­vā­dyā­kā­ra­syā­rthā­d u­tpa­tti­r iti nirāsaḥ</ab><p n="a_1632 b_YA_51­6­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­6­,22~</span>saṃ­vā­di­na e­vā­kā­ra­syā­rthā­d u­tpa­tti­r iti cet, kuto 'yam a­vi­nā­bhā­vaḥ siddhaḥ? kiṃ ca saṃvādo 'py a­rtha­kri­yā­? a­rtha­prā­pti­r vā? ta­du­bha­yaṃ jñā­nā­vya­ti­ri­kta­m­? a­vya­ti­ri­ktaṃ vā? vya­ti­ri­ktaṃ cet, sādhane 'paro 'narthaḥ syāt. a­thā­vya­ti­ri­kta­m­, tatrāpi dvayī gatiḥ — tad eṣa jñā­na­m­? aparaṃ vā? yadi tad eva jñānaṃ punar u­tpa­dya­mā­na­saṃ­vā­daḥ­, ta­dā­bhrā­nti­jñā­ne 'pi syāt, bhrā­nti­jñā­na­m api punaḥ punar u­tpa­dya­ta eva. na hy eka eva bhrā­nti­jñā­na­m­.</p><ab type="head" resp="YA">sau­ga­ta­na­ye saṃ­vā­da­ni­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_1633 b_YA_51­6­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­6­,29~</span>a­thā­pa­raṃ spa­rśā­di­vi­jñā­na­m­, tad apy a­sa­t­; na hy a­rthā­nta­ra­vi­jñā­ne '­rthā­nta­ra­vi­jñā­na­sya saṃvādo '­ti­pra­sa­ṅgā­t­. kena vā vi­śe­ṣe­ṇa ca­kṣu­rā­di­vi­jñā­na­sya spa­rśā­di­vi­jñā­nā­t saṃvāda u­cya­te­? na hi nai­yā­yi­ka­va­t tvayā da­rśa­na­spa­rśa­nā­bhyā­m e­kā­rtha­sya gra­ha­ṇa­m i­ṣṭa­m­, nāpi pū­rvo­tta­ra­kā­la­vi­jñā­nā­nā­m e­ka­vi­ṣa­ya­tva­m­. tat kathaṃ jñā­nā­nta­ro­tpa­ttau pū­rva­jñā­na­sya saṃ­vā­daḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">pa­ri­to­ṣa­śa­mkā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1634 b_YA_51­7­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­7­,5~</span>pa­ri­to­ṣā­d iti cet syād etat — ja­lā­dya­rtha­sya ca­kṣu­rvi­jñā­ne jāte 'py a­nā­śvā­saḥ tāvad yāvan na spa­rśā­di­jñā­naṃ bha­va­ti­. spa­rśā­di­jñā­ne ca pa­ri­to­ṣo bha­va­ti­, tato '­nā­śvā­sa­ni­vṛ­tteḥ prā­mā­ṇya­vya­va­hā­ra iti, naitad asti; pa­ri­to­ṣa­sya pū­rva­jñā­nā­rtha­pra­ti­ba­ndhā­si­ddheḥ — na hi pra­tya­kṣe­ṇa spa­rśā­di­jñā­nā­d utpannaḥ pa­ri­to­ṣa­ś cakṣur vi­jñā­na­sa­tya­tva­pra­ti­ba­ddhaḥ kvacid u­pa­la­bdaḥ­, nāpy a­nu­mā­ne­na­, ta­tpra­ti­ba­ndhā­si­ddhā­v a­nu­mā­na­pra­vṛ­tte­r a­yo­gā­t­. na cā­pra­ti­ba­ddhā­d eva pa­ri­to­ṣā­t prā­mā­ṇya­si­ddhiḥ­, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. kiṃ ca sva­pnā­di­ṣv api pa­ri­to­ṣa­sa­mbha­vā­t­. api ca —</p><p n="a_1635 b_YA_51­7­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­7­,12~</span>"­saṃ­ve­da­naṃ pramāṇaṃ cet pa­ri­to­ṣaḥ kim a­rtha­kaḥ­"­. yadi saṃ­ve­da­naṃ pra­mā­ṇa­m­, tata e­vā­rtha­si­ddhiḥ­, kim aparaṃ pa­ri­to­ṣaḥ ka­ri­ṣya­ti­? saṃ­ve­da­nā­n na siddhaṃ ya­tpa­ri­to­ṣa­śa­tai­r api kathaṃ tatsādhyaṃ saṃ­ve­da­nā­d a­pa­ra­sya hi pa­ri­to­ṣa­sya ka u­pa­yo­gaḥ­? a­rtha­sā­dha­na­m iti cet, katham a­nye­nā­nya­sya siddhiḥ? sa­mba­ndhā­c cet, sambandhaḥ kena siddhaḥ? pa­ri­to­ṣa­ta eveti cet, tatrāpi sa­mba­ndha­si­ddhi­r a­pe­kṣa­ṇī­ye­ty a­na­va­sthā­. saṃ­ve­da­nā­c cet, tata e­vā­rtha­si­ddhi­r iti vyarthaḥ pa­ri­to­ṣaḥ­. saṃ­ve­da­nā­d a­rtha­si­ddhi­pa­kṣe 'py ukta eva doṣaḥ.</p><p n="a_1636 b_YA_51­7­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­7­,19~</span>e­te­nā­rthā­vi­mu­kti­r api pratyuktā — tasyāḥ api saṃ­ve­da­nā­d a­rthā­nta­ra­tve pa­ri­to­ṣa­va­n nā­rtha­sā­dha­ka­tva­m­. ta­da­na­rthā­nta­ra­tve 'pi svā­kā­ra­mā­tra­ve­da­nā­t bhrā­nti­jñā­na­va­n nā­rtha­sā­dha­ka­tva­m ity u­kta­m­. etena smṛ­tya­bhi­lā­ṣa­dve­ṣā­da­yaḥ pratyuktā iti. tasmān na jñā­nā­rtha­yo­r api kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ si­dhya­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">jñānayoḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1637 b_YA_51­7­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­7­,24~</span>nāpi jñānayoḥ svā­tma­saṃ­vi­nmā­tra­tvā­t — na hi tvanmate jñānaṃ jñā­nā­nta­raṃ vetti. na ca kā­ra­ṇa­kā­le kā­rya­saṃ­vi­ttiḥ­, a­nu­tpa­nna­tvā­d eva, nāpi kā­rya­kā­le kā­ra­ṇa­saṃ­vi­ttiḥ vi­na­ṣṭa­tvā­d eva. na cai­ka­rū­pa­saṃ­vi­ttā­v eva, kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­pra­ti­pa­tti­r ity u­kta­m­. pa­ri­to­ṣā­vi­mu­kti­smṛ­tyā­dī­nāṃ tu pū­rvo­kte­nai­va nyā­ye­nā­trā­pi pra­ti­kṣe­po dra­ṣṭa­vyaḥ­, tataś cā­nva­ya­vya­ti­re­kā­dhi­ga­mo 'py a­sa­mbha­vī te­nā­nu­mā­nā­d api jñānayoḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vo '­śa­kya­ni­śca­yaḥ­. tad evaṃ va­rta­mā­nai­ka­kṣa­ṇa­mā­tra­gra­ha­ṇa­vā­di­nāṃ na ka­thaṃ­ci­t kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ pra­tī­ya­te­, ta­da­pra­tī­tau cā­rtha­kri­yā­la­kṣa­ṇaṃ sattvam a­si­ddha­tvā­n na sā­dha­na­m­.</p><p n="a_1638 b_YA_51­8­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­8­,1~</span>tathā kra­mā­kra­mā­bhyāṃ kā­ryo­tpa­tti­r vyāptety etad apy a­si­ddha­m­.</p><ab type="head" resp="YA">savṛtyā kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vo­pa­pa­tti­śaṃ­kā</ab><p n="a_1639 b_YA_51­8­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­8­,3~</span>nanu yady api pa­ra­mā­rtha­taḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­pra­ti­pa­tti­r nāsti saṃvṛttyā tv asty eva tā­va­tai­vā­nu­mā­naṃ pra­va­rta­te­. pa­ra­mā­rtha­to hi śū­nya­tai­vā­va­śi­ṣya­te­. na tatra vya­va­hā­ra­he­tuḥ pra­mā­ṇa­vṛ­tti­s tasmāt saṃ­vṛ­ttyai­va kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­pra­ti­pa­ttiḥ­.</p><p n="a_1640 b_YA_51­8­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­8­,6~</span>kā punar iyaṃ saṃ­vṛ­ttiḥ­? pra­mā­ṇā­nta­re­ṇa pra­tī­tya­bhi­mā­na­mā­traṃ saṃ­vṛ­tti­r a­nā­di­vya­va­hā­ra­vā­sa­nā­to '­rthā­dhi­mu­kti­r eva saṃ­vṛ­tti­r ity arthaḥ. a­vi­cā­ra­pra­tī­tya­rtho hi saṃ­vṛ­ttya­rthaḥ­. yathā kvacid de­va­da­ttā­dā­v adṛṣṭe 'pi dṛ­ṣṭā­bhi­mā­naḥ­, sa pa­rā­ma­rśā­n ni­va­rta­te tathā cāsau na pa­ra­mā­rthaḥ tathā sakalo 'pi lo­ka­vya­va­hā­ra evam eveti saṃ­vṛ­tti­mā­traṃ sakalaṃ ja­ga­t­, tathā hi — a­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ kā­rya­kā­ra­ṇa­tā­ga­tiḥ pramāṇaṃ ca na tatrāsti pra­tya­kṣa­m a­nu­mā­na­m api vā.</p><ab type="head" resp="YA">tarkataḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­gra­hā­śa­ṅkā</ab><p n="a_1641 b_YA_51­8­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­8­,13~</span>atha ta­rka­pra­mā­ṇa­ga­myaḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ­. a­dṛ­ṣṭa­sa­mba­ndhā­t pa­rī­kṣā­rtha­pra­ti­pa­tti­r iti ta­rka­la­kṣa­ṇaṃ­. tathā hi — tadbhāve 'bhāva u­pa­la­bhya­te na kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vo '­gni­dhū­ma­yo­r ni­ya­ma­la­kṣa­ṇa­m­. sambandho 'pi na ta­dbhā­va­bhā­ve­na saha kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­syo­pa­la­bhya­te­. pra­ti­ya­nti ca laukikāḥ — yasmād ata idaṃ bha­va­ti­, tasmād asyedaṃ kāryam ity ata iyaṃ pra­tī­ti­s tarkataḥ a­rthā­pa­tti­to vā — yady etat kāryaṃ na syād ato 'sya bha­va­na­m eva na ghaṭata ity a­dṛ­ṣṭā­rtha­pa­ri­ka­lpa­nā­rthā­pa­ttiḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1642 b_YA_51­8­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­8­,20~</span>tad a­yu­kta­m­, yadi hi kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ pra­tī­ti­vi­ṣa­yo bha­ve­t­, tataḥ tasya pra­tī­ti­s tarkato 'nyato vā syāt. na cāyaṃ tato bhāvād a­pa­re­ṇa rūpeṇa ni­rū­pya­te pra­ya­tna­va­tā­pi­. na ca ni­ya­me­na tato bhāva iti ku­ta­ści­t pra­tī­tiḥ­. tāvat kā­la­syai­va ta­dbhā­va­sya gra­ha­ṇā­n na vāsau ka­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ­.</p><p n="a_1643 b_YA_51­8­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­8­,24~</span>atha tarkād a­rthā­pa­tte­r vā niyamaḥ pra­tī­ya­te­, yata i­dā­nī­m e­ta­da­na­nta­ra­m u­pa­la­bhya­te­. tato '­nya­dā­py ata e­vai­ta­d ity a­nya­thai­ta­d eva na bha­ve­t­. tad a­yu­kta­m­, yadi nā­me­dā­nī­m ata u­pa­la­bhya­te '­nya­dā­pī­ti kutaḥ pra­tī­tiḥ­? evam eveti cet, ghaṭo 'pi pa­ṭā­na­nta­ra­m u­pa­la­bhya­te­, tatrāpy evaṃ bha­ve­t­. dṛśyate 'tra vya­bhi­cā­ra iti cet, a­ne­nai­va tarhi tatrāpy a­nā­śvā­saḥ­. a­nā­śvā­sa­pra­tī­ti­r nāsty eveti cet, a­dī­rgha­da­rśi­nāṃ bhū­yo­da­rśa­nā­d e­ta­t­. lo­ka­vya­va­hā­ra evam eveti cet, yady evaṃ kathaṃ na saṃvṛttyā kā­rya­tā­di­ga­tiḥ­? a­ni­rū­pi­ta­ta­ttvā hi pratītiḥ saṃ­vṛ­tti­r matā. tathā caivam eva vya­va­hā­ro na kutaḥ? na lo­ka­vya­va­hā­re pa­ra­mā­rtha u­pa­yu­jya­te­, a­dhi­mu­kti­vi­bhā­ga­mā­tre­ṇa siddheḥ, sva­pna­ni­ya­ta­vya­va­hā­ra­va­t­. pa­ra­mā­rtha­vi­cā­re­ṇa hi lo­ka­vya­va­hā­ra­pra­lo­pa­pra­sa­ṅgaḥ­, tasmāt kṣa­ṇi­ka­pa­kṣe 'pi saṃ­vṛ­tti­si­ddhiḥ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va iti.</p><ab type="head" resp="YA">saṃvṛtyā jkā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vo­pa­pā­da­na­saṃ­kā­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1644 b_YA_51­9­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­9­,6~</span>tad etad apy a­yu­kta­m — yadi hi saṃ­vṛ­ttyai­va kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­s tataḥ sarveṣāṃ saṃ­vṛ­tti­sa­ttvaṃ syān na kiṃcit pa­ra­mā­rtha­sa­t si­dhye­t­. pa­ra­mā­rtha­taḥ kasyāpy a­rtha­kri­yā­sā­ma­rthyā­si­ddheḥ­. satyam e­vai­ta­d iṣṭam iti cet, sā­mā­nyā­va­ya­vi­saṃ­yo­gā­deḥ kiṃ na tathā sattvam i­ṣṭa­m­? tasya saṃ­vṛ­ttyā­py a­sā­ma­rthya­m iti cet, na a­nva­ya­vya­ti­re­ka­pra­ti­bhā­sa­syo­bha­ya­tra tu­lya­tvā­t­. tathā hi — yatra yatra cakṣuḥ pra­va­rta­te­, tatra tatra tai­mi­ri­ka­ke­śā­di­pra­ti­bhā­sa­va­n na sta­mbhā­di­pra­ti­bhā­so bha­va­tī­ti­. stambhādeḥ sā­ma­rthya­ga­ti­s tathā ma­hi­ṣā­di­ṣu ga­vā­nva­ya­bu­ddhi­r na bha­va­ti­. pa­ra­mā­ṇu­mā­tre­ṣu saṃ­yo­gā­di­ra­hi­te­ṣu cā­va­ya­vi­saṃ­yo­gā­di­bu­ddhi­r na bha­va­tī­ti sā­mā­nyā­de­r api sā­ma­rthya­ga­tiḥ­. kiṃ ca yady a­ni­rū­pi­ta­ta­ttvā­pra­tī­tiḥ saṃ­vṛ­ttiḥ­, tata eva kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­vya­va­sthi­ti­r iṣṭā, tathā saty a­kṣa­ṇi­kā­nā­m eva kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ sa­rva­vya­va­hā­ri­pra­si­ddho '­bhya­nu­jñe­yaḥ­, kiṃ tatra sū­kṣma­vi­cā­re­ṇa­? sū­kṣme­kṣi­ka­yā hi kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vo­cche­da eva syād uktāt nyā­yā­t­. tathāpy a­si­ddha­tvā­n na sattvena kṣa­ṇi­ka­tva­si­ddhi­r nāpy a­rtha­kri­yā­yāḥ kra­mā­kra­mā­bhyāṃ vyā­pti­si­ddhiḥ­. sū­kṣme­kṣi­ka­yā­pi tvanmata eva kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­gra­ha­ṇaṃ na sa­mbha­va­ty a­nye­nā­nya­syā­pra­ti­ba­ddha­sya gra­ha­ṇā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. pra­ti­ba­ndha­ś ca dviṣṭhaḥ pra­tya­kṣe­ṇā­nva­ya­grā­hi­ṇā na gṛhyata ity a­nu­mā­na­syā­pi ta­trā­pra­vṛ­ttiḥ­. a­sma­nma­te tu kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­syā­pi na gra­ha­ṇā­nu­pa­pa­ttiḥ­. pra­tya­kṣa­syai­ka­kṣa­ṇi­ka­vi­ṣa­ya­tva­ni­ya­mā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. tathā ca vyā­pti­gra­ha­ṇa­sa­ma­rtha­na­pra­stā­ve '­sma­dā­di­pra­tya­kṣa­m api a­tī­tā­nā­ga­tā­di­vi­ṣa­ye ka­dā­ci­d a­dṛ­ṣṭā­di­he­tu­vi­śe­ṣā­t pra­va­rta­ta iti sa­ma­rthi­ta­m­. na hy anyathā kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vā­di­pra­tī­tiḥ sa­mbha­va­ti­. a­nā­di­vya­va­hā­rā­bhyā­sa­nā­ta eveyaṃ pra­tī­ti­r iti cet, na; atrāpi pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. a­saṃ­sṛ­ṣṭai­ka­kṣa­ṇa­mā­tra­ve­da­na­vā­di­no hi vya­va­hā­ra­syā­nā­di­r a­bhyā­saḥ­, tato vā­sa­nā­, tato mi­thyā­pra­tī­ti­r ity etat sarvam a­ndha­pa­ra­mpa­rā­va­d a­pra­mā­ṇa­ka­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­pra­tī­ti­va­d eva pra­tya­bhi­jñā­di­pra­tī­tiḥ pramāṇaṃ</ab><p n="a_1645 b_YA_51­9­,29~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 51­9­,29~</span>yathā cedam asya kāryam ity asyāḥ pra­tī­te­r vi­saṃ­vā­dā­bhā­vā­d eva prā­mā­ṇya­m­, ta­thā­ne­nai­tā­ni krameṇa kṛtāny etāni yu­ga­pa­d iti pratīteḥ 'sa evāyaṃ spha­ṭi­kaḥ­' 'sa e­vā­ha­m­' ity e­va­mā­di­pra­tya­bhi­jñā­yā­ś ca vi­saṃ­vā­dā­bhā­vā­d eva prā­mā­ṇya­m e­ṣṭa­vya­m­, tu­lya­yo­ga­kṣe­ma­tvā­t­.</p><p n="a_1646 b_YA_52­0­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­0­,4~</span>atha vi­saṃ­vā­di­ny api pra­tya­bhi­jñā dṛ­śya­te­, kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­pra­tī­tiḥ kiṃ na vi­saṃ­vā­di­ny api dṛ­śya­te­? yā vi­saṃ­vā­di­nī­, sā kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­pra­tī­ti­r eva na bhavaty a­pra­mā­ṇa­tvā­d iti cet. sa­mā­na­m atrāpi vi­saṃ­vā­di­nī yā, sā pra­tya­bhi­jñai­va na bha­va­tī­ti­. ta­dā­bhā­sa­tvā­d iti bhrāntāpi pra­tya­bhi­jñā­va­śyaṃ sā­dṛ­śya­ni­mi­ttā­bhyu­pa­ga­nta­vyā­nya­thā sarvatra bha­ve­t­. sādṛśyaṃ tv a­nu­ga­tai­ka­va­stv a­na­bhyu­pa­ga­mā­n na sa­mbha­va­tī­ti vi­cā­ri­ta­m­. ta­da­bhyu­pa­ga­me ca kathaṃ sarvaṃ kṣa­ṇi­ka­m­?</p><ab type="head" resp="YA">kāryaṃ kra­me­ṇa­? yu­ga­pa­d vā? ity a­syo­tta­ra­m</ab><p n="a_1647 b_YA_52­0­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­0­,11~</span>yac coktam — a­kṣa­ṇi­ko 'rthaḥ kiṃ krameṇa ka­ro­ti­? yu­ga­pa­d veti. ya­thā­da­rśa­na­m u­bha­ya­thā­pi karoti — yeṣu kāryeṣu yu­ga­pa­tsa­ha­kā­ri­prā­ptiḥ tāni yu­ga­pa­t ka­ro­ti­. yeṣu krameṇa sa­ha­kā­ri­prā­ptiḥ tāni kra­me­ṇai­va ka­ro­tī­ti­. ta­da­ta­drū­pā­kā­ra­ṇe sa­ha­kā­ri­vai­ya­rthya­m iti cet, na; ta­tsā­hi­tye kā­rya­syai­va ni­ṣpa­tteḥ­. tair vināpi yady a­kṣa­ṇi­kaḥ kāryaṃ kuryāt syāt teṣāṃ vai­ya­rthya­m­. sa­ha­kā­ri­ṇa­s tasya kam u­pa­kā­raṃ ku­rva­ti­, yena tair vinā na ka­ro­tī­ti cet, kāryam eva kurvanty a­nyo­pa­kā­ra­ka­ra­ṇe hi sa­ha­kā­ri­tva­m eva na syāt, tathā hi — yadi tam eva ku­rva­nti­, tadā ta­tkā­ri­ṇa eva syur na ta­tsa­ha­kā­ri­ṇaḥ­. atha ta­da­nya­t tad akāryaṃ ku­rva­nti­, tathāpi kathaṃ ta­tsa­ha­kā­ri­ṇaḥ tena sahaikaṃ kāryaṃ kurvanto hi ta­tsa­ha­kā­ri­ṇo '­bhi­dhī­ya­nte­. na hi bha­va­tpa­kṣe 'pi yeṣāṃ rū­pā­lo­ka­ma­na­skā­rā­dī­nāṃ sa­ha­kā­ri­tva­m­, teṣām e­ka­kā­rya­kā­ra­ṇa­vya­ti­re­ke­ṇā­nyaḥ pa­ra­spa­ro­pa­kā­ro 'sti. nāpy e­ka­sā­ma­grya­dhī­nā­nā­m iva sa­ha­kā­ri­ni­ya­maḥ­, ā­lo­ke­na ja­ni­ta­syā­pi vi­jñā­na­sya vi­śi­ṣṭa­jñā­no­tpa­ttiṃ pra­tyā­lo­ka­sa­ha­kā­ri­tvā­t­. tad apy ā­lo­ka­sa­ha­kā­ri­vi­jñā­na­m ā­lo­ke­na ja­ni­ta­m iti cet, na; kiṃ ke­va­le­na­? vi­jñā­na­sa­hi­te­na vā? ke­va­le­ne­ti cet, kathaṃ vi­jñā­no­pā­dā­naṃ vinā vi­jñā­no­tpa­ttiḥ­. utpattau vā pa­ra­lo­ka­si­ddhi­r na syāt. atha vi­jñā­na­sa­hi­te­na­, tad api vijñānaṃ yady ā­lo­ke­na ja­ni­ta­m­, ta­dā­lo­ka­sa­ntā­no 'py a­nā­di­r e­ṣṭa­vya­s tatra ca pra­tya­kṣa­bā­dhā­pi syāt. atha na ja­ni­ta­m­, tadā tasya vi­jñā­na­syā­nu­pa­kā­ra­ka e­vā­lo­kaḥ sa­ha­kā­rī katham a­nu­pa­kā­ri­ṇaḥ sa­ha­kā­ri­tvaṃ nāsti.</p><ab type="head" resp="YA">śa­ktā­śa­kta­tva­vya­va­sthā</ab><p n="a_1648 b_YA_52­0­,30~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­0­,30~</span>bhavatu nā­mā­nu­pa­kā­ra­ko 'pi sa­ha­kā­rī­, tathāpi yadi tasya prāg eva śaktir asti, kiṃ na ka­ro­ti­? nāsti cet paścād apy aśaktaḥ kathaṃ ka­ro­ti­? paścāc chaktaś cet, śa­ktā­śa­kta­yoḥ kathaṃ nā­nya­tva­m­, vi­ru­ddha­dha­rmā­dhyā­sa­sya bhe­da­la­kṣa­ṇa­tvā­d iti? naitad asti; sa­ha­kā­ri­sā­ka­lyaṃ hi tasya śaktiḥ, ta­dvai­ka­lyaṃ cā­śa­ktiḥ­. tena sa­ha­kā­ri­vai­ka­lye prāg aśakta u­cya­te­; paścāt ta­tsā­ka­lye ca śakta iti. dha­rma­dha­rmi­ṇo­r bhedaḥ pra­sā­dhi­taḥ­, tena śa­ktyu­tpā­de 'pi nāvaśyaṃ tadvata u­tpā­do­, śakter ni­vṛ­ttā­v api nāvaśyaṃ tadvato nivṛttiḥ pra­ti­ba­ndhā­bhā­vā­t­. katham a­rthā­nta­ra­m a­rthā­nta­ra­sya śaktir iti cet. ā­tmai­vā­tma­naḥ kathaṃ śaktiḥ? tā­dā­tmyā­d iti cet, a­tā­dā­tmyā­t kiṃ ne­ṣya­te­? sarvaṃ sarvasya śaktiḥ pra­sa­jye­ta iti cet. na; āloko vi­jñā­nā­d bhinno 'pi na sarvasya sa­ha­kā­rī tasya sva­he­tu­ni­ya­mā­t ta­tho­tpa­tti­r iti cet, sa­ha­kā­ri­sā­ka­lya­m api sva­he­tu­ni­ya­mā­t ta­tho­tpa­nna­m­, yena ka­sya­ci­d eva śaktir na sa­rva­sye­ti­.</p><p n="a_1649 b_YA_52­1­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­1­,12~</span>kiṃ ca kā­ra­ṇa­m api nā­rthā­nta­ra­sya kāryasya yu­kta­m­, sarvaṃ sarvasya pra­sa­jye­ta­. sarvasya tato '­nu­tpā­dā­t tena na sarvasya ta­tkā­ra­ṇa­m iti cet, etad eva kutaḥ, yad a­rthā­nta­ra­tvā­vi­śe­ṣe 'pi ka­sya­ci­d eva tata u­tpa­ttiḥ­, na sa­rva­sye­ti­? va­stu­sva­bhā­va eṣa iti cet, tatkim a­sa­dgra­hā­bhi­ni­ve­śa­nā­trā­pi va­stu­sva­bhā­va evaiṣa yad a­rthā­nta­ra­tva­vi­śe­ṣe 'pi kiṃcid eva ka­sya­vi­d eva śaktir na sarvaṃ sa­rva­sye­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">kā­ra­ya­kā­ra­ṇa­bhā­va­va­c cha­kti­vya­va­sthā</ab><p n="a_1650 b_YA_52­1­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­1­,18~</span>ya­thai­vā­rthā­nta­ra­tvā­vi­śe­ṣe 'py a­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ pra­ti­ni­ya­ta­sva­bhā­va­yo­r eva kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ pra­tī­ya­te­, ta­thā­rthā­nta­ra­tvā­vi­śe­ṣe 'py a­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ pra­ti­ni­ya­ta­sva­bhā­va­yo­r eva sa­ha­kā­ri­sā­ka­lya­he­tvoḥ śa­kti­śa­kti­ma­dbhā­vaḥ pra­tī­ya­te­. ya­thā­lo­kā­di­sa­ha­kā­ri­sā­ka­lyaṃ cakṣuṣa eva śaktir na ghrā­ṇā­deḥ­, sva­vi­ṣa­ya­vi­jñā­no­tpā­da­ne tu rū­pa­syai­va sā śaktir na ga­ndhā­deḥ­, tathā hi — rūpam eva na­ya­nā­lo­kā­di­sā­ka­lye sati svātmani jñānam u­tpā­da­ya­d u­pa­la­bhya­te nāsati ta­tsā­ka­lye­. ata eva na śaktir eva hetuḥ, śa­kti­ma­to 'py a­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ he­tu­tvā­va­dhā­ra­ṇā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">kā­la­bhe­de­na śa­ktā­śa­kta­tva­vya­va­sthā</ab><p n="a_1651 b_YA_52­1­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­1­,26~</span>yac coktam — śa­ktā­śa­kta­yo­r vi­ru­ddha­dha­rmā­dhyā­sā­d bheda iti, tan na; kā­la­bhe­de­nā­vi­ro­dhā­t­. yathā kri­yo­tpa­tteḥ pūrvaṃ niṣkriyaḥ spha­ṭi­kaḥ­, sa eva paścāt sakriya iti. sā­dhya­tvā­d a­dṛ­ṣṭā­nta iti cet, na; pra­mā­ṇa­si­ddha­sya sā­dhya­tvā­yo­gā­t­. evaṃ hi vi­ru­ddha­dha­rmā­dhyā­sā­d bhedo 'siddha ity api bruvāṇaḥ kathaṃ vā­rya­te­? tasmād yayor dha­rma­yo­r ya­thā­vi­ro­dho dṛṣṭaḥ, tayos ta­thai­vā­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­. yathā sa eva hetuḥ svakāryaṃ prati śaktaḥ, kā­ryā­nta­raṃ praty aśakta ity e­ka­syai­va vi­ṣa­ya­bhe­de­na śa­ktya­śa­ktī na vi­ru­ddhe­, tathā kā­la­bhe­de­nā­pi śa­kti­bhe­de 'pi śa­kti­ma­da­bhe­da­sya pra­mā­ṇa­si­ddhe­r u­bha­ya­trā­vi­śe­ṣā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">śa­kti­bhe­de 'pi śa­ktā­śa­kta­yo­r bhedaḥ</ab><p n="a_1652 b_YA_52­2­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­2­,6~</span>yady api bhinnā śaktiḥ śa­kti­ma­to '­bhyu­pa­ga­mya­te­, tathāpi nāvaśyaṃ śa­ktā­śa­kta­yo­r bhedaḥ. ka­smā­t­? tvanmate 'pi dha­rma­bhe­dā­d dha­rmi­bhe­da­ni­ya­mā­si­ddheḥ­, tathā cābhinne 'pi kārye sa­ha­kā­ri­ṇāṃ pṛthag u­pa­yo­gaṃ da­rśa­ya­tā­bhi­hi­ta­m — yathā mṛ­tpi­ṇḍa­ku­lā­la­sū­trā­di­bhyo bhavato ghaṭasya mṛ­tpi­ṇḍā­d a­mṛ­tsva­bhā­ve­bhyo bhedaḥ ku­lā­lā­t tasyaiva saṃ­sthā­na­vi­śi­ṣṭaḥ sūtrāt tasyaiva cakrād vibhaktaḥ sva­bhā­vaḥ­. tad evaṃ na ku­lā­lā­n mṛ­tsva­bhā­va­tā­, na mṛdaḥ saṃ­sthā­na­vi­śe­ṣaḥ­. tathā ca­kṣu­rvi­jñā­ne 'pi pū­rva­jñā­na­kṣa­ṇā­d u­pa­la­mbhā­tma­tā­, na­ya­nā­d rū­pa­gra­ha­ṇa­yo­gya­tā­, vi­ṣa­yā­t ta­ttu­lya­rū­pa­te­ty evaṃ sarvatra sa­ha­kā­ri­ṇāṃ pṛthag u­pa­yo­go draṣṭavya ity a­bhi­prā­yaḥ­. yathā cātra mṛ­dā­tma­tā­di­sva­bhā­va­bhe­de 'pi na kāryasya bhedaḥ, tathā śa­ktā­śa­kta­tā­di­sva­bhā­va­bhe­de 'py abhedo bha­vi­ṣya­ti­, a­bā­dhi­tai­ka­tvā­dhya­va­sā­ya­sya sa­mā­na­tvā­t­, sva­bhā­va­bhe­da­bā­dha­ka­sya ca vya­bhi­cā­ri­tvā­t­. atha nai­vā­bhi­nnā­tma­naḥ ka­sya­ci­t sva­bhā­va­bhe­da i­ṣya­te­, evaṃ tarhi sa­ha­kā­ri­ṇāṃ pṛthag u­pa­yo­ga­ka­tha­naṃ bā­lo­nma­tta­pra­la­pi­taṃ syāt. na ca pṛthag u­pa­yo­ga­m a­nta­re­ṇa kā­rya­vi­śe­ṣa­sya pra­ti­ni­ya­ta­kā­ra­ṇa­pū­rva­ka­tvaṃ si­dhya­ti­, sa­rva­kā­la­bhā­vi­na­s trai­lo­kya­syā­pi kā­ra­ṇa­tva­pra­sa­ṅgā­t­. tataś ca kā­rya­vi­śe­ṣā­t kā­ra­ṇa­vi­śe­ṣā­nu­mā­naṃ na syāt.</p><ab type="head" resp="YA">a­ta­dvyā­vṛ­tti­śa­kti­dha­rmā­di­śa­bdā­nā­m e­kā­rtha­tva­m</ab><p n="a_1653 b_YA_52­3­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­3­,2~</span>a­thā­ta­dvyā­vṛ­tti­bhe­de­na sva­bhā­va­bhe­daḥ ka­lpya­te­, ta­tkiṃ­bhu­kti­bhe­da­mā­tre­nai­va vayaṃ pra­tā­ra­yi­ta­vyāḥ­? na hy a­ta­dvyā­vṛ­tti­śa­kti­dha­rmā­kā­ra­śa­bdaiḥ sva­bhā­va­śa­bdā­rthā­d anyo 'rtho '­bhi­dhī­ya­te­, tvacchāstre 'py e­kā­rtha­tve­na vya­va­hā­ra­da­rśa­nā­t­.</p><p n="a_1654 b_YA_52­3­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­3­,5~</span>a­thā­ta­dvyā­vṛ­tti­bhe­do 'pi ka­lpa­nā­ta e­vo­cya­te­, asann eva tarhi vyā­vṛ­tti­bhe­daḥ­, ka­lpi­ta­sva­bhā­va­tvā­t­, ra­jjvā­di­ṣu sa­rpā­dyā­kā­ra­va­t­. tataś ca vyā­vṛ­tti­bhe­de­na li­ṅga­li­ṅgi­sva­bhā­vo mithyaiva syāt — tasmān na dha­rma­bhe­dā­d eva dha­rmi­bhe­da iti.</p><ab type="head" resp="YA">kā­la­bhe­dā­t sva­bhā­va­bhe­daḥ</ab><p n="a_1655 b_YA_52­3­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­3­,9~</span>yat punar idam uktam — pra­tha­ma­kā­ryo­tpā­da­na­kā­le 'py u­tta­ra­kā­ryo­tpā­da­na­sva­bhā­vo '­kṣa­ṇi­ka­syā­sty a­bhi­nnā­tma­ka­tvā­t­, ataḥ pra­tha­ma­kā­rya­kri­yā­kā­la e­vā­śe­ṣā­ṇi kāryāṇi kuryād iti, tad idaṃ mātā va­ndhye­tyā­di­va­t sva­va­ca­na­vi­ro­dhā­d a­yu­kta­m­. yo hy u­tta­ra­kā­rya­ka­ra­ṇa­sva­bhā­vaḥ­, sa katham ādau tatkāryaṃ ku­ryā­t­? atha ku­ryā­t­, na tarhy asāv u­tta­ra­kā­rya­ka­ra­ṇa­sva­bhā­vaḥ­. na hi nī­lo­tpā­da­na­sva­bhā­vaḥ pī­tā­di­ka­m api ka­ro­ti­. na ca pra­tha­mo­tta­ra­kā­ryo­tpā­da­na­sva­bhā­va­bhe­dā­t tadvato 'pi bhedaḥ, sva­bhā­va­bhe­da­sya vya­bhi­cā­ri­tve­no­kta­tvā­t­.</p><p n="a_1656 b_YA_52­3­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­3­,16~</span>api ca yena sva­bhā­ve­na rūpaṃ rū­pā­nta­raṃ ka­ro­ti­, na tenaiva ra­sā­di­ka­m­, ra­sā­de­r api rū­pa­sva­bhā­va­tva­pra­sa­ṅgā­t­. tataḥ sarvaṃ rū­pa­kā­ryaṃ cakṣuṣā gṛ­hye­ta­. na caitad i­ṣṭa­m­, tasmād yathā rūpaṃ rū­pā­nta­ro­tpā­da­na­sva­bhā­ve­na tad eva ka­ro­ti­, jñā­no­tpā­da­na­sva­bhā­ve­na jñānam eva ka­ro­ti­, na rū­pā­di­ka­m­. ra­so­tpā­da­na­sva­bhā­ve­na ca rasam eva, ga­ndha­spa­rśa­ja­na­na­sva­bhā­vā­bhyāṃ tāv eva ja­na­ya­tī­ti­. tadvad a­kṣa­ṇi­ko 'py ā­dya­kā­ryo­tpā­da­na­sva­bhā­ve­nā­dya­m e­vo­tpā­da­ya­ti na ta­du­tta­ra­m­. ta­du­tta­ra­kā­ryo­tpā­da­na­sva­bhā­ve­na ta­du­tta­ra­m eva ja­na­ya­ti­, nādyam u­tta­ro­tta­raṃ vā. evam u­tta­ro­tta­ra­kā­rye­ṣv a­na­nta­kā­la­bhā­vi­ṣv api pra­ti­ni­ya­tāḥ svabhāvā dra­ṣṭa­vyāḥ­.</p><p n="a_1657 b_YA_52­3­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­3­,24~</span>svabhāvā eva he­ta­vaḥ­, na sva­bhā­vī­ty apy a­yu­kta­m­, rū­pa­syā­py a­he­tu­tva­pra­sa­ṅgā­t­, sva­bhā­vā­nā­m eva he­tu­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">rū­pā­de­r e­ka­sva­bhā­va­tvā­śa­ṅkā</ab><p n="a_1658 b_YA_52­3­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­3­,27~</span>atha na rūpasya sva­bhā­va­bhe­da i­ṣya­te­, kiṃ tv eka eva ta­thā­bhū­taḥ sva­bhā­vaḥ­, yena bhi­nnā­kā­raṃ bhi­nna­de­śaṃ ca kāryam u­tpā­da­ya­ti­. ta­syā­bhi­nna­sva­bhā­va­syai­va bhi­nna­sva­bhā­va­kā­ryo­tpā­da­nā­nu­ro­dhe­na sva­bhā­va­bhe­daḥ kalpita iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1659 b_YA_52­4­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­4­,4~</span>nanv evaṃ paro 'py a­bhi­nna­sva­bhā­va­syai­vā­kṣa­ṇi­ka­sya kra­ma­bhā­vya­ne­ka­sva­bhā­va­kā­ryo­tpā­da­nā­nu­ro­dhe­na sva­bhā­va­bhe­daṃ ka­lpa­ya­n no­pā­la­mbha­m arhati iti. na cā­na­nta­ra­bhā­vi­tve­nai­va kā­ra­ṇa­tva­m­, trai­lo­kya­syā­py a­na­nta­ra­bhā­vi­naḥ kā­ra­ṇa­tva­pra­sa­ṅgā­t­. tasmād yad eva kā­ryo­tpa­ttau vyā­pri­ya­te­, tad eva kā­ra­ṇa­m­. tataś ca nityam api kra­ma­vyā­pā­ra­ṇa­sva­bhā­va­tvā­t krameṇa vyā­pri­ya­mā­ṇaṃ kra­ma­bhā­vi­kā­ryā­ṇāṃ kā­ra­ṇa­m­. kra­ma­vyā­pā­ra­ṇa­sva­bhā­va­tvaṃ cā­kṣa­ṇi­ka­sya kra­ma­bhā­vi­kā­ryo­pa­la­mbhā­d e­vā­va­ga­mya­te­. yathā yu­ga­pa­t kā­ryo­pa­la­mbhā­d yu­ga­pa­dvyā­pā­ra­ṇa­sva­bhā­va­tva­m­.</p><p n="a_1660 b_YA_52­4­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­4­,11~</span>ni­raṃ­śa­sya yu­ga­pa­dvyā­pā­ra­la­lpa­nā­pi na yukteti cet, yadi yu­ga­pa­d vyāpāraṃ vinaiva rū­pā­di­he­tu­r yu­ga­pa­d anekaṃ kāryaṃ ka­ro­ti­, ta­dā­smā­ka­m api kra­ma­vyā­pā­ra­ka­lpa­na­yā na kiṃcit pra­yo­ja­na­m­. ta­tsvā­bhā­vyā­d e­vā­kṣa­ṇi­kaḥ krameṇa kāryaṃ ka­ri­ṣya­tī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">śa­kti­sva­bhā­vā­dī­nā­m a­pra­tya­kṣa­tve nā­prā­mā­ṇi­ka­tva­m</ab><p n="a_1661 b_YA_52­4­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­4­,15~</span>nanu yady a­kṣa­ṇi­kaḥ kra­ma­ka­ra­ṇa­sva­bhā­vaḥ­, tadā kiṃ na ta­tsva­bhā­va eva pra­ti­bhā­ti­? ka evam āha — na pra­ti­bhā­ti­? ta­tkā­ryā­pra­ti­bhā­sa­ne 'pi kathaṃ ta­jja­na­na­sva­bhā­vaḥ pra­ti­bhā­tī­ti cet, na; ta­tkā­ryā­ṇāṃ tato '­rthā­nta­ra­tvā­t ta­da­pra­ti­bhā­sa­ne teṣāṃ janako 'yam ity evaṃ pra­ti­bhā­so mā bhūd vi­śe­ṣa­ṇā­gra­ha­ṇe vi­śe­ṣya­bu­ddhe­r a­nu­tpa­tteḥ sva­rū­pa­ta­s tu gṛhyata eva. yathā tvanmate ra­sā­dya­gra­ha­ṇe 'pi ta­jja­na­na­sva­bhā­vaṃ rūpaṃ gṛ­hī­ta­m eva ni­raṃ­śa­syāṃ­śe­na gra­ha­ṇa­yo­gā­t­. na ca ra­sā­da­yo 'pi cakṣuṣā gṛ­hya­nte­. api ca pā­ṣā­ṇā­dī­nāṃ gurutvaṃ da­rśa­na­mā­tre­ṇai­va na gṛ­hya­te­. na ca tadbhinnaṃ tva­ye­ṣṭa­m­. nāpi tan nāsty eva. kiṃ ca kṣa­ṇi­ka­tā­dyā­kā­ro 'pi rū­pā­di­ṣu gṛ­hya­mā­ṇe­ṣu na pra­ti­bhā­ti­, a­nu­mā­na­vai­pha­lya­pra­sa­ṅgā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">kṣa­ṇi­ka­tvā­kṣa­ṇi­ka­tva­yo­r nyā­ya­sā­mya­m</ab><p n="a_1662 b_YA_52­4­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­4­,25~</span>gṛhīta eva kṣa­ṇi­ka­tā­dyā­kā­raḥ­, kiṃ tu ta­dgra­ha­ṇa­syā­pa­ṭu­tvā­t ta­nni­śca­yo na bha­va­tī­ti cet, yady evaṃ ni­tya­vyā­pi­tā­dyā­kā­ra­gra­ha­ṇe 'pi pā­ṭa­vā­bhā­vā­n niścayo na bhavati — ity evaṃ kasmān na ka­lpya­te­? na ca sarvatra gra­ha­ṇā­syā­pa­ṭu­tvaṃ sa­mbhā­vya­te­. na hi kha­pu­ṣpā­da­yo 'pi arthā gṛhītā eva ta­dgra­ha­ṇa­syā­pa­ṭu­tvā­n na ni­ścī­ya­nta iti yu­kta­m­. kra­ma­ka­ra­ṇa­sva­bhā­ve tu kvacin niścayo 'py asti tena ta­dgra­ha­ṇa­sya kva­ci­da­pā­ṭa­va­ka­lpa­nā­pi yuktā tṛ­ṇā­di­gra­ha­ṇā­nāṃ ni­śca­yā­bhyāṃ pā­ṭa­vā­t­.</p><p n="a_1663 b_YA_52­5­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­5­,1~</span>kra­ma­ka­ra­ṇa­sva­bhā­va­tvā­n na ka­dā­ci­t tato yu­ga­pa­tkā­ryo­tpa­tti­r iti cet, na; ta­tka­ryā­pe­kṣa­yā yu­ga­pa­tka­ra­ṇa­sva­bhā­va­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">vi­ṣa­ya­bhe­dā­d vi­ro­dha­pa­ri­hā­raḥ</ab><p n="a_1664 b_YA_52­5­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­5­,4~</span>kra­ma­yu­ga­pa­tka­ra­ṇa­sva­bhā­va­yo­r virodha iti cet, na; bhi­nna­vi­ṣa­ya­tve­nā­vi­ro­dhā­t kā­ra­ṇā­kā­ra­ṇa­sva­bhā­va­va­t­. yathā sva­kā­ryā­pe­kṣa­yā­gnyā­diḥ kā­ra­ṇa­sva­bhā­vo '­ta­tkā­ryā­pe­kṣa­yā tv a­kā­ra­ṇa­sva­bhā­vaḥ­, tadvān nityo 'pi hetuḥ ke­ṣāṃ­ci­t kra­me­ṇa­, ke­ṣāṃ­ci­d yu­ga­pa­d utpattiṃ ka­ro­tī­ty e­vaṃ­sva­bhā­vaḥ­. sva­bhā­va­ta­s ta­thā­bhū­ta­tve nityasya sa­ha­kā­rya­na­pe­kṣa­tva­pra­sa­ṅga iti cet, na; ī­dṛ­śa­sva­bhā­va­tvā­t tasya, yad a­nya­sa­hi­ta eva yu­ga­pa­c ca kā­rya­vi­śe­ṣaṃ ka­ro­tī­ti­. ni­tya­syai­vaṃ svabhāvaḥ kuto 'bhūd iti cet, ni­tya­tvā­d eva, na ku­ta­ści­t­. ni­tya­syā­nā­de­r ni­rhe­tu­ka­sya hetuṃ pṛ­ccha­tī­ty aho pā­ṇḍi­tya­m pra­bhā­ta­bho­ji­naḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">nityatve pramāṇaṃ pra­tya­bhi­jñā­na­m</ab><p n="a_1665 b_YA_52­5­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­5­,13~</span>yadi cāvaśyaṃ vayaṃ pra­ṣṭa­vyā­s tata evaṃ pṛccha — ni­tya­sa­dbhā­ve kiṃ pra­mā­ṇa­m iti? tatra vi­pa­kṣa­bā­dha­ka­sā­dha­naṃ vya­ti­re­kya­nu­mā­na­m ity uktam iti. ni­rhe­tu­ka­tve nityasya sarvatra sa svabhāvaḥ pra­sa­jye­ta ni­yā­ma­ka­he­to­r a­bhā­vā­d iti cet, na; ni­tya­sva­bhā­va­tve­nai­vā­nā­di­tvā­t­. yo hi svabhāvaḥ ka­dā­ci­d bha­va­ti­, sa he­tu­ni­ya­mā­n niyato yu­jya­te­, na tv a­nā­diḥ­. he­tu­ni­ya­mā­d eva ni­ya­ta­sva­bhā­vo 'rtha iti nāyam ṛ­ṣi­sa­ma­bhi­vyā­hā­raḥ­, pra­mā­ṇa­si­ddha­tvaṃ ce­ta­ra­trā­pi sa­mā­na­m­. tathā ca ni­rhe­tu­kā­nā­m api go­tvā­śva­tvā­dī­nāṃ pra­ti­ni­ya­ta­sva­bhā­va­tvaṃ pra­tya­kṣe­ṇā­pi gṛhyata iti sa­ma­rthi­ta­m­. pra­tya­bhi­jñā­yā­ś cā­prā­mā­ṇye '­nva­ya­vya­ti­re­ka­gra­ha­ṇa­m api na prā­pno­ti­. e­ka­jā­tye­ka­sa­ntā­na­tva­syā­py a­si­ddheḥ­, kṣaṇānāṃ cā­nva­ya­gra­ha­ṇaṃ na sa­mbha­va­tī­ty u­kta­m­. tasmād a­bā­dhi­ta­pra­tya­bhi­jñā­na­sya prā­mā­ṇya­m e­ṣṭa­vya­m­, ta­da­nya­pra­tya­kṣā­nu­mā­na­jñā­na­va­t­. spha­ṭi­kā­di­ṣu ca pra­tya­bhi­jñā­naṃ na bā­dhya­te­. kra­ma­yau­ga­pa­dyā­di­bā­dha­ka­sya pa­ri­hṛ­ta­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">śa­rī­rā­di­va­t spha­ṭi­kā­dau na pra­tya­bhi­jñā­yā gauṇatā</ab><p n="a_1666 b_YA_52­5­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­5­,25~</span>śa­rī­rā­di­ṣv iva spha­ṭi­kā­di­ṣv api pra­tya­bhi­jñā­naṃ sa­dṛ­śā­pa­rā­pa­ro­tpa­tte­r vi­ve­kā­gra­ha­ṇā­d a­vi­ta­tha­m iva pra­ti­bhā­tī­ti cet, na; u­tpa­tti­vi­nā­śa­kā­ra­ṇā­nu­pa­la­bdheḥ­. na hi yathā śa­rī­ra­sya pra­ti­di­na­m u­tpa­tti­kā­ra­ṇa­m a­nna­pā­nā­di­, vi­nā­śa­kā­ra­ṇaṃ cā­va­ya­va­kri­yā­di­, pra­mā­ṇe­no­pa­la­bhya­te­, tathā spha­ṭi­kā­deḥ pra­ti­kṣa­ṇa­m u­tpa­tti­vi­nā­śa­kā­ra­ṇaṃ kiṃcid u­pa­la­bhya­te­. na cā­ka­smi­kaḥ ka­sya­ci­d vināśaḥ sa­mbha­va­ty u­tpa­tti­va­d vi­nā­śa­syā­py a­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ hetuta e­vo­pa­la­mbhā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">vi­nā­śa­syā­he­tu­ka­tvā­d bhā­va­kṣa­ṇi­ka­tvā­śa­ṅkā</ab><p n="a_1667 b_YA_52­6­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­6­,7~</span>nanu ca vi­nā­śa­he­tu­r a­sā­ma­rthya­vai­ya­rthyā­bhyā­m a­pā­staḥ­, tathā hi — yady ayaṃ bhāvaḥ sva­he­to­r e­vā­na­śva­ra­sva­bhā­va u­tpa­nnaḥ­, tato 'sau nā­śa­yi­tu­m aśakya ity a­sā­ma­rthyaṃ nā­śa­he­toḥ­. na hy a­śu­kla­sva­bhā­vaḥ sva­he­to­r utpanno he­tva­nta­re­ṇa śu­kla­sva­bhā­vaḥ kartuṃ śa­kya­te­. tadanyo nāśaś cet kri­ya­te­, tadā nā­śo­tpā­de 'pi kiṃ ta­sye­ti­? na hi nā­śe­nā­py asau nā­śya­te­. nāpy ā­vri­ya­te­, a­nā­vṛ­ta­sva­bhā­vo hy utpannaḥ katham ā­vṛ­ta­sva­bhā­vaḥ kartuṃ śa­kya­te­? na khalu kṛ­ṣṇa­sva­bhā­vaḥ ke­na­ci­c chuklaḥ kri­ya­mā­ṇa u­pa­la­bhya­te­.</p><p n="a_1668 b_YA_52­6­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­6­,14~</span>atha na­śva­ra­sva­bhā­vaḥ sva­he­to­r e­vo­tpa­nnaḥ­, tadā ta­tsva­bhā­va­ta­yai­va nāśād vyartho nā­śa­he­tuḥ­. yo hi ya­tsva­bhā­vaḥ sva­he­tu­ta u­tpa­nnaḥ­, sa punas tadbhāve he­tva­nta­raṃ nā­pe­kṣa­te­, pra­kā­śo­ṣṇa­ka­ṭhi­na­tvā­di­va­t — na hi pra­kā­śā­di­sva­bhā­vāḥ pra­dī­pā­da­yaḥ sva­kā­ra­ṇā­d utpannāḥ punaḥ pra­kā­śā­di­bhā­ve he­tva­nta­ra­m a­pe­kṣa­nte­. tasmād vināśaṃ prati ni­ra­pe­kṣo bhāvaḥ. sā­pe­kṣa­tve cā­va­śya­mbhā­va­ni­ya­mo na syād vastre rā­gā­di­va­t­. ataḥ kṛ­ta­kā­nāṃ gha­ṭā­dī­nāṃ ke­ṣāṃ­ci­n ni­tya­tā­pi syāt. yady api bahulaṃ vi­nā­śa­kā­ra­ṇā­ni santi, teṣām api sva­pra­tya­ya­bhā­vā­dhī­naṃ sa­nni­dhi­tvā­n nāvaśyaṃ sa­nni­dhā­na­m iti kaścin na vi­na­śye­d api. na hy avaśyaṃ hetavaḥ pha­la­va­ntaḥ­, vai­ka­lya­pra­ti­ba­ndha­sa­mbha­vā­d iti. tad uktam —</p><lg n="a_1669"><l>"­a­he­tu­tvā­d vi­nā­śa­sya sva­bhā­vā­d a­nu­ba­ndhi­tā | </l><l>sā­pe­kṣā­ṇāṃ hi dharmāṇāṃ nā­va­śya­mbhā­vi­te­kṣya­te || "</l><l>"­bā­hu­lye 'pi ta­ddhe­to­r bhavet kvacid a­sa­mbha­vaḥ || " iti.</l></lg><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1670 b_YA_52­7­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­7­,2~</span>a­tro­cya­te — yat tāvan na­śva­ra­sva­bhā­va­syā­na­śva­ra­sva­bhā­va­sye­ti­, tan na; he­tvā­do­cche­da­pra­sa­ṅgā­d itthaṃ vi­ka­lpa­sya sarvatra sa­mbha­vā­t­, tathā hi — hetuḥ kiṃ bha­va­na­sva­bhā­vo bha­va­ti­? ā­ho­svi­d a­bha­va­na­sva­bhā­va iti? yady ādyaḥ pakṣaḥ, tadā svayam eva bha­va­ti­, ta­tsva­bhā­va­tvā­d iti vyartho hetuḥ. dvi­tī­ya­pa­kṣe tv a­sa­ma­rthaḥ­, na hy a­bha­va­na­sva­bhā­vaḥ śa­śa­śṛ­ṅgā­diḥ ke­na­ci­d u­tpā­da­yi­tuṃ śa­kya­te­. tathā che­da­dā­hā­di­he­ta­vo 'pi. ta­tsva­bhā­vā­ta­tsva­bhā­va­pa­kṣa­yo­r vai­ya­rthyā­sā­ma­rthyā­bhyā­m a­nu­pa­pa­nnā dra­ṣṭa­vyāḥ­. tathā caivaṃ sa­rva­he­tu­pra­ti­kṣe­pa­sa­mbha­vā­n mokṣārtho 'pi prayāsaḥ śā­stra­śra­va­ṇā­dau vyartha iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­gni­dhū­ma­kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­syā­kā­ṭhya­tā­śa­ṅkā</ab><p n="a_1671 b_YA_52­7­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­7­,10~</span>a­thā­gni­bhā­ve dhū­ma­bhā­vaḥ­, ta­da­bhā­ve vābhāvaḥ ity a­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyā­m a­gni­dhū­ma­yo­r he­tu­he­tu­ma­dbhā­vaḥ sa­rva­lo­ka­pra­ti­pa­nnaḥ sa vi­ka­lpa­śa­te­nā­py a­pā­ka­rtuṃ na śa­kya­te­. na ca bhāvasya ni­rhe­tu­ka­tve pra­ti­ni­ya­ta­de­śa­kā­lā­di­yo­gaḥ sa­mbha­va­ti­. yady evaṃ vināśo 'pi pra­ti­ni­ya­ta­de­śa­kā­lā­di­mā­n naiva ni­rhe­tu­kaḥ sa­mbha­va­ti­, a­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ ca nā­śa­he­ta­vo 'pi dṛśyante — gha­ṭā­de­r mu­dga­rā­da­yaḥ­, kā­ṣṭhā­de­r a­gnyā­da­ya­ś ceti.</p><p n="a_1672 b_YA_52­7­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­7­,15~</span>nanv a­tro­kta­m —</p><lg n="a_1673"><l>"­sa­ttā­mā­trā­nu­ba­ndhi­tvā­n nā­śa­syā­ni­tya­tā dhvaneḥ | </l><l>agner a­rthā­nta­ro­tpa­ttau bhavet kāṣṭhasya da­rśa­na­m || "</l></lg><p n="a_1674 b_YA_52­7­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­7­,18~</span>asyārthaḥ — sa­ttā­mā­trā­nu­ba­ndhī nāśaḥ sa­ttā­sva­bhā­va evety arthaḥ. tena dhvaner anyasya vā sa­ttā­he­tu­ta e­vā­ni­tya­to­tpa­nnā na ni­rhe­tu­kī­. jā­ta­sva­bhā­vo he­tva­nta­raṃ nā­pe­kṣa­ta ity a­he­tu­ko nāśa uktaḥ. kā­ṣṭha­syā­pi nāgninā vināśaḥ kri­ya­te­, kiṃ tarhi? pūrvasya sva­ra­sa­ni­ro­dhe '­nya­syā­gni­nā­dhi­kṛ­ta­syo­tpa­ttiḥ­, a­nya­thā­gne­r a­rthā­nta­ro­tpa­ttau bhavet kāṣṭhasya da­rśa­na­m­. na hy a­rthā­nta­rā­d a­rthā­nta­ra­ja­nma­ni kāṣṭhaṃ nāma na dṛ­śya­te­, a­ti­pra­sa­ṅgo hy evaṃ syād iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tkha­ṇḍa­na­m</ab><p n="a_1675 b_YA_52­7­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­7­,25~</span>tad apy a­yu­kta­m­, sa­ttā­nā­śa­yo­s tādātmye hi sa­rva­dai­vo­pa­la­bdhiḥ syāt sva­bhā­ve­na vi­ro­dhā­bhā­vā­d virodhe cai­ka­kṣa­ṇo­pa­la­mbho 'pi na syāt ta­dvi­ro­dhi­na­s ta­dā­tma­tve­na ta­tsa­ha­bhā­vi­tvā­t­. atha nāsya sva­bhā­ve­na vi­ro­dhaḥ­, kiṃ tarhi? sva­he­to­r e­vā­ya­m e­ka­kṣa­ṇa­sthā­yī jātaḥ kṣa­ṇā­nta­re no­pa­la­bhya­te­. tathā cāha — bhāva eva kṣa­ṇa­sthi­ti­dha­rmā nāśa ity u­cya­te­. yady evaṃ kṣa­ṇa­sthi­ti­r ity a­bhi­dhā­nā kṣaṇād ūrdhvam a­syā­sthi­tiḥ­. tathā kathaṃ tādātmyaṃ kra­mo­tpa­nna­yo­r e­ka­tvā­yo­gā­d bī­jā­ṅku­ra­va­t­, ata eva bhi­nna­he­tu­ka­tva­m e­ka­sā­ma­gryā­pa­nna­ja­nma­noḥ kra­mā­sa­mbha­vā­d iti.</p><p n="a_1676 b_YA_52­8­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­8­,4~</span>nanu yady ayaṃ bhāvo naṃṣṭā, tadā svayam eva naṃ­kṣya­ti­. ko hi nā­śa­vi­dhna­s tasya? na cen naṃṣṭā, tato naiva naṃ­kṣya­tī­ti­. naṃṣṭeti ko 'rthaḥ? kiṃ nā­śā­tma­ka eva? ā­ho­svi­n nā­śa­kṛ­d iti? yadi tāvan nā­śā­tma­ka eva ta­dai­ka­kṣa­ṇo­pa­la­mbho 'pi na syān nā­śā­vi­śi­ṣṭa­syo­pa­la­mbha­sa­mbha­vā­t­. u­pa­la­mbhe vā, sa­rva­dai­vo­pa­la­mbhaḥ syāt, ta­tsva­rū­pā­pa­ri­tyā­gā­t­. pa­ri­tyā­go vā sa eva nā­śo­tpā­da­s tasya va­stu­sva­rū­pa­pa­ri­tyā­ga­la­kṣa­ṇa­tvā­t tasya ca tā­dā­tmyā­nu­pa­pa­tti­r vi­dhi­pra­ti­ṣe­dha­yo­r e­ka­tva­vi­ro­dhā­t­. na hi tad eva tad asti, tad eva tan nāsti; yad eva sthitiḥ, tad e­vā­sthi­ti­r iti yu­kta­m­. atha naṃṣṭā nā­śa­kṛ­d ity u­cya­te­, tathāpi na tā­dā­tmya­m­, kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vā­d a­gni­dhū­ma­yo­r iva. nāśasyā kā­rya­tvā­bhyu­pa­ga­ma­vi­ro­dhaḥ­. ta­da­ta­drū­pā­kā­ra­ṇā­c cā­kiṃ­ci­tka­ra ity asya vi­ro­dha­ś ca. atha naṃṣṭā naśvara ity u­cya­te­, naśvara ity asyāpi ko 'rtho nā­śa­sva­bhā­vaḥ­? nā­śa­kṛ­d vā? ity u­bha­ya­trā­py ukto doṣaḥ.</p><ab type="head" resp="YA">pra­kā­śā­di­dṛ­ṣṭa­syā­yu­kta­tā</ab><p n="a_1677 b_YA_52­8­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­8­,16~</span>pra­kā­śā­di­dṛ­ṣṭā­nto 'py a­yu­ktaḥ­, tathā hi — na tāvad a­sma­nma­te pra­dī­pa­pra­kā­śā­dī­nā­m ekatvaṃ siddhaṃ nāpy e­ka­he­tu­ka­tva­m­. dra­vyo­tpa­ttya­nta­raṃ hi sā­ma­grya­nta­ra­taḥ pra­kā­śā­da­yo guṇā u­tpa­dya­nta iti naḥ si­ddhā­ntaḥ­. tvanmate tu pra­dī­pā­di­va­stu rū­pā­dyā­tma­ka­m evety asti pra­si­ddhi­r na tu ta­dvi­nā­śa­ka­tvaṃ yu­kta­m­. nāśo hy abhāva u­cya­te­. na ca bhāva e­vā­bhā­vaḥ­, tayor bhe­da­syā­vi­saṃ­vā­de­na sa­rva­ja­na­pra­si­ddha­tvā­t­. tvayāpi la­kṣa­ṇa­bhe­dā­bhi­dhā­nā­t­. na ca bhā­va­syo­tpa­tti­kā­le 'pi sa­ttva­vi­cche­daḥ­, paścād iva prāg apy a­rtha­kri­yā­sā­ma­rthya­vi­ra­ha­pra­sa­ṅgā­t­. a­vi­nā­śe vā prāg iva paścād apy a­va­sthā­na­pra­sa­ṅgaḥ sthiter a­pra­ti­ṣe­dhā­t­. paścād asya sa­rva­sā­ma­rthya­vi­ra­ha iti cet, nanu sa eva nāśaḥ sa­rva­lo­ka­pra­si­ddhaḥ sa ca paścād bha­va­tī­ti kathaṃ bhā­va­nā­śaḥ­, kra­ma­bhā­vi­no­r e­ka­tvā­yo­gā­d ity u­kta­m­. na cā­he­tu­ka­tve 'pi paścād bhā­va­ni­ya­maḥ sa­mbha­va­tī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">sā­pe­kṣa­syā­py a­va­śya­m bhā­vi­tā­sa­ma­rtha­na­m</ab><p n="a_1678 b_YA_52­8­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­8­,28~</span>yac coktam — he­tva­pe­kṣa­tve nā­śa­syā­va­śya­mbhā­va­ni­ya­mo na syād vastre rā­ga­va­d iti tan na; a­ne­kā­ntā­t — sā­pe­kṣa­syā­pi ma­ra­ṇā­de­r a­va­śya­mbhā­va­da­rśa­nā­t­. prā­ṇā­di­ni­ro­dha­la­kṣa­ṇaṃ hi ma­ra­ṇa­m u­cya­te­, na ta­tsva­bhā­va­ta eva bhavaty a­dṛ­ṣṭā­di­ni­mi­ttā­kṣi­tvā­t pra­dī­pā­deḥ sa­ntā­no­cchi­ttiḥ­, gha­ṭā­de­r a­sa­bhā­ga­kṣa­ṇo­tpa­ttiḥ­, ca­ndrā­de­r u­di­ta­syā­sta­ma­ya — ity e­va­mā­di­kaṃ ni­mi­tta­vi­śe­ṣā­pe­kṣaṃ kā­lā­nta­re­ṇā­va­śyaṃ bha­va­tī­ty ataḥ sā­pe­kṣa­tve 'py a­bhi­cā­raḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">hetūnāṃ sā­pha­lyo­pa­pā­da­na­m</ab><p n="a_1679 b_YA_52­9­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­9­,5~</span>sa­ma­rthi­taṃ ca kā­ra­ṇā­nu­mā­na­m­, tato na hy avaśyaṃ hetavaḥ pha­la­va­nta ity etad apy a­yu­kta­m­. na cātra nāśasya hetuḥ kālo vā ni­ya­mya­te­, kiṃ tu kṛtakaṃ vastu ka­dā­ci­t ku­ta­ści­n na­śya­tī­ti­. te­nai­ka­dā gha­ṭā­di­ni­va­rta­ka­sya mu­dga­rā­deḥ pra­ti­ba­ndha­vai­ka­lya­sa­mbha­ve 'py a­nya­dā­nya­ta­ś ca gha­ṭā­di­ni­vṛ­tti­r bha­vi­ṣya­tī­ti­. bha­va­tā­py etad a­va­śya­m a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­, anyathā mṛtyoḥ pra­tya­yā­nta­rā­pe­kṣi­tvā­d a­vya­bhi­cā­ro na syāt. pra­tya­yā­nta­rā­na­pe­kṣi­tve ca sa­rva­prā­ṇi­nāṃ ja­nmā­nta­ra­m eva maraṇaṃ syāt. na ca jāto 'pi kaścid amaraḥ sa­mbha­va­ti­, sa­rva­prā­ṇi­nāṃ ma­ra­ṇa­dha­rmi­tvo­pa­la­mbhā­t­. tasmād bāhulye 'pi hi ta­ddhe­to­r ityādy apy a­yu­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">kā­rya­tve­na sa­mā­na­yo­r api bhā­vā­bhā­va­yo­r nai­ka­tva­m</ab><p n="a_1680 b_YA_52­9­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­9­,14~</span>yat punar etat — agner a­rthā­nta­ro­tpa­ttā­v i­tyā­di­, tad a­yu­kta­m­, bhā­vā­bhā­va­yoḥ paras pa­ra­vi­ru­ddha­yo­r e­kā­tma­tvā­bhā­va­la­kṣa­ṇa­tvā­d i­ta­rā­tma­hā­neḥ kathaṃ na­ṣṭā­tma­naḥ kāṣṭhasya darśanaṃ bhavet ta­da­bhā­vo­pa­la­mbhā­d eva tan no­pa­la­bhya­te tan nāstīti ca bha­va­ti­. tā­dā­tmya­vā­di­na­s tu dṛ­śya­mā­na­m eva kāṣṭham adṛṣṭaṃ naṣṭaṃ ceti syāt. a­rthā­nta­ra­tvā­vi­śe­ṣe 'pi kathaṃ kaścid eva ka­sya­ci­n nāśa iti? sa eva pra­ṣṭa­vyaḥ­, ya evaṃ va­da­ti­. dṛśyate hi da­ha­nā­d utpannaḥ kā­ṣṭha­syai­va nāśo, nā­kā­śā­deḥ­. na cāsau nāśaḥ kāṣṭham eva, pra­tya­kṣa­vi­ro­dhā­d anyata e­vo­tpa­nna­tvā­c ca. na co­tpa­nna­sya punar utpattiḥ sa­mbha­va­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">a­rthā­nta­ra­tva­mā­tra­sā­mye­na nai­ka­sva­bhā­va­tā</ab><p n="a_1681 b_YA_52­9­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­9­,22~</span>na cā­rthā­nta­ra­tva­mā­tra­sā­myā­d dṛṣṭasya sva­bhā­va­vi­śe­ṣa­sya pra­tyā­khyā­naṃ yu­kta­m­. na hi yathā ghaṭaḥ pa­ṭā­de­r a­pra­kā­śa­kaḥ­, yathā pradīpo 'py a­rthā­nta­ra­tvā­vi­śe­ṣā­d iti yu­kta­m­. yathā cā­nye­ṣā­m a­he­tu­r agniḥ, tathā dhū­mā­de­r api mā bhūd a­rthā­nta­ra­tvā­vi­śe­ṣā­d ity e­vaṃ­vi­dha­m e­ta­ddhṛ­da­ya­m­, ta­syo­tta­ra­m sva­bhā­va­pa­rya­nu­yo­ga­syo­bha­ya­trā­vi­śe­ṣā­d iti.</p><p n="a_1682 b_YA_52­9­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 52­9­,27~</span>nanu bhāvena sva­ra­sa­ni­ro­dhi­nā naiva nā­śa­he­tu­r a­pe­kṣya­te­, ta­syā­sā­ma­rthyā­t kri­yā­pra­ti­ṣe­dhā­c ca. a­sa­ma­rtha­s tāvan nā­śa­he­tuḥ siddhe hi bhāve na taṃ ka­ro­ti­. nāpy a­nya­ka­ra­ṇe tasya kiṃcid iti. ta­da­ta­drū­pā­ka­ra­ṇā­c cā­kiṃ­ci­tka­ro nā­pe­kṣya­te­. kri­yā­pra­ti­ṣe­dhā­c ca kathaṃ vināśa iti hi bhā­vā­bhā­vaṃ ma­nya­nte­. tad ayaṃ vi­nā­śa­he­tu­r abhāvaṃ ka­ro­tī­ti prā­pta­m­. tatra yady abhāvo nāma kaścit kāryaḥ syāt svabhāvaḥ tataḥ sa eva bhāva iti nābhāvaḥ syāt. tasmād abhāvaṃ karoti bhāvaṃ na ka­ro­tī­ti­.</p><p n="a_1683 b_YA_53­0­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­0­,4~</span>kri­yā­pra­ti­ṣe­dho 'sya kṛtaḥ syāt tathāpy a­kiṃ­ci­tka­raḥ kim ity a­pe­kṣya­ta iti? tad etad apy a­yu­kta­m­, tathā hi — bhāvasya vināśaḥ kim asti vā? na vā? nāsti cet, sa­rva­dai­va bhā­vo­pa­la­mbhaḥ syāt ta­tsva­rū­pa­sya ta­da­va­stha­tvā­t­. a­tā­da­va­sthye ca kathaṃ nāsti vi­nā­śaḥ­, a­tā­da­va­sthya­syai­va vi­nā­śa­tvā­t­. athāsti vi­nā­śaḥ­, sa yady a­vya­ti­ri­ktaḥ tadā paścād iva bhāvasya prāg apy a­nu­pa­la­mbha­pra­sa­ṅgaḥ­, paścād api vā prāg i­vo­pa­la­mbhaḥ syāt, ta­du­pa­la­mbha­vi­ghā­tā­nu­tpa­tteḥ­, utpattau ca pa­ścā­dbhā­vī vināśaḥ kathaṃ na he­tva­nta­rā­pe­kṣī­?</p><p n="a_1684 b_YA_53­0­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­0­,11~</span>yat punar etat — yady abhāvaḥ kāryaḥ syāt, tadā bha­va­tī­ti bhāva eva syād iti, tad a­yu­kta­m­; ni­mi­ttā­nta­rā­t saṃ­jñā­nta­ra­saṃ­yo­ja­ne 'py a­rtha­ta­thā­bhā­va­sya pra­ti­ṣe­ddhu­m a­śa­kya­tvā­t­. vi­pra­ti­pa­ttya­vya­va­sthā­di­ṣu sa­mpra­ti­pa­tti­vya­va­sthā­di­saṃ­jñā­saṃ­yo­ja­na­va­t­.</p><p n="a_1685 b_YA_53­0­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­0­,14~</span>yad apy a­kiṃ­ci­tka­ro nā­pe­kṣya­ta iti. tad apy a­yu­kta­m­; bhāvasya sā­ma­rthya­vi­ghā­taṃ kurvat katham a­kiṃ­ci­tka­raḥ­? sā­ma­rthyā­vi­ghā­pte ca prāg iva paścād api ka­rtṛ­tva­pra­sa­ṅgo du­rni­vā­ra iti.</p><ab type="head" resp="YA">nāśasya sa­mba­ndhā­bhā­vā­dya­śa­ṅkā</ab><p n="a_1686 b_YA_53­0­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­0­,18~</span>nanv a­gni­ja­ni­te­na vi­nā­śe­na saha kaḥ sambandhaḥ kā­ṣṭha­sya­? na tāvad ā­śra­yā­śra­yi­bhā­vaḥ­, ku­ṇḍa­da­dhyā­di­va­d iva tayor u­pa­la­mbha­pra­sa­ṅgā­t­. nāpi ta­du­tpa­ttiḥ­, kāṣṭhād a­nu­tpa­tteḥ­. na vā da­ha­nā­d u­tpa­ttiḥ­. ta­da­pe­kṣā­t kāṣṭhāt ta­du­tpa­tti­r iti cet, a­na­ti­śa­ya­lā­bhi­naḥ kā­pe­kṣā­? na ca kā­ryo­tpa­ttau kāraṇaṃ ta­da­va­stha­m eva naṣṭaṃ nāma. bhavaty a­rthā­nta­raṃ nāśaḥ. kāṣṭhaṃ kasmān na dṛ­śya­te­? ko 'yam a­rthā­nta­ro­tpa­tti­kā­ṣṭha­da­rśa­na­yo­r vi­ro­dha­s te­nā­rthā­nta­re­ṇa pa­ri­gṛ­hī­ta­tvā­d eva kāṣṭhaṃ na dṛśyata ity evam apy ā­va­ra­ṇaṃ ta­tkā­ṣṭha­sya prā­pta­m­. na caitad yu­kta­m­; ā­va­ra­naṃ hi darśanaṃ vi­ba­dhnī­yā­n nā­bhi­ghā­tā­dī­ni dra­vya­sā­ma­rthyā­nī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1687 b_YA_53­0­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­0­,26~</span>tad etad apy a­sa­t­, yat tāvan nāśena saha kaḥ sambandha iti. tan na, ā­śra­yā­śra­yi­bhā­vā­da­yaḥ sambandhā nai­vā­bhyu­pa­ga­mya­nte­, kiṃ tu bhā­vā­bhā­va­yoḥ pra­ti­ṣe­dhya­pra­ti­ṣe­dha­na­la­kṣa­ṇa­yoḥ eva sa­mba­ndhaḥ­. ta eva nā­va­ra­ṇa­ka­lpo nāśaḥ, ā­va­ra­ṇe­na hi da­rśa­na­śa­ktiḥ pra­ti­ba­dhya­te pra­cyā­vya­te vā. na tu nāśena ka­sya­ci­t pra­ti­ba­ndhaḥ pracyāvo vā kri­ya­te­, nāśa eva hi kāṣṭhasya sa­rva­śa­kti­pra­cyā­vaḥ­. sa cā­gnyā­di­nā kṛta iti.</p><ab type="head" resp="YA">nāśasya nā­śā­śaṃ­kā</ab><p n="a_1688 b_YA_53­1­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­1­,6~</span>nanu yadi nāśo 'pi kri­ya­te­, tadā tasyāpi nāśitvaṃ syāt, kṛ­ta­ka­tvā­t­. tataḥ punaḥ kā­ṣṭhā­de­r u­nma­jja­naṃ syāt. ha­ntṛ­ghā­te cai­tra­syā­nu­nma­jja­na­va­d iti cet, na; hantur nā­śa­he­tu­tvā­t­. na hi hantaiva caitrasya nāśaḥ, tayoḥ sa­ha­bhā­va­syā­pi da­rśa­nā­t­. nā­śa­he­to­ś cā­gnyā­de­r nivṛttau kā­ṣṭha­syo­nma­jja­na­naṃ mā bhūt, nāśas tu bhā­va­syā­bhā­vaḥ­, ta­da­bhā­va­ni­vṛ­ttau ca bhāvasya kānyā gatiḥ, pra­ti­ṣe­dha­dva­ye vidheḥ sa­mbha­vā­d iti?</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1689 b_YA_53­1­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­1­,12~</span>na; a­si­ddha­tvā­t — naiva nāśasya nāśitvaṃ si­ddha­m­. na­nū­tpa­ttyā­bhyu­pa­ga­maḥ katham a­si­ddhaḥ­? na; ni­mi­tta­kā­ra­ṇa­mā­trā­d u­tpa­tteḥ­. yasya hi sa­ma­vā­yya­sa­ma­vā­yi­ni­mi­tta­kā­ra­ṇe­bhya u­tpa­ttiḥ­, ta­syai­vo­tpa­nna­sya ni­vṛ­tti­r iti. bhā­va­dha­rma­vi­pa­rī­to hy a­bhā­va­dha­rmaḥ­, tena bhāve 'yaṃ niyamaḥ — kṛ­ta­ka­syai­va nāśaḥ, nāśa eva ca kṛ­ta­ka­sye­ti­. abhāve tv ayaṃ nāsti ni­ya­maḥ­, tathā hi — prā­ga­bhā­vo '­kṛ­ta­ka eva na­śya­ti­. pra­dhvaṃ­sā­bhā­vaḥ punaḥ kṛtako 'py a­vi­nā­śye­ve­ti­. na cāyaṃ sa­he­tu­ka­nā­śa­vā­di­nāṃ prasaṅga u­pa­pa­dya­te­, sa­he­tu­ka­syā­va­śya­mbhā­va­ni­ya­mā­bhā­vā­t­. na hi sarvatra hetavaḥ sa­mbha­va­nti­.</p><ab type="head" resp="YA">nā­śa­syā­pi nāśoktiḥ</ab><p n="a_1690 b_YA_53­1­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­1­,21~</span>nanv evaṃ sarvatra vi­nā­śa­ni­vṛ­tti­he­ta­vo na santīty etad apy a­ni­śca­ya­m­. yady evaṃ nā­śa­syā­pi kvacin ni­vṛ­tti­r bha­va­tu­. śrūyate 'pi — kā­ṣṭha­kū­ṭa­pi­tro 'yam ā­tha­rva­va­śi­ṣṭhā­dī­nāṃ ca śarīraṃ naṣṭaṃ bha­smī­bhū­taṃ punar ma­he­śva­rā­nu­gra­hā­t pra­tyu­pa­sthi­ta­m­. mṛtāś ca punar u­jjī­vi­tā iti. dī­pā­lo­kā­da­yo 'pi kā­rya­vi­śe­ṣāḥ kecin naṣṭāḥ punar bhavanto dṛ­śya­nte­. tatra na jñāyate — kiṃ ta­nnā­śā­pa­ga­me punas ta eva bha­va­nti­? kiṃ vānye ta­tsa­dṛ­śā iti? na cā­nya­ta­ra­pa­kṣe 'pi bā­dha­ka­m asti.</p><ab type="head" resp="YA">duḥ­khā­bhā­va­ni­vṛ­ttā­v api na muktasya duḥ­khi­tva­m</ab><p n="a_1691 b_YA_53­1­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­1­,28~</span>muktasya duḥ­kha­ni­vṛ­tti­ni­vṛ­ttau punar duḥ­khi­tva­pra­sa­ṅga iti cet, na; he­tva­bhā­vā­t­. bhā­vo­tpā­da­ko hi hetur a­bhā­va­sya ni­va­rta­kaḥ­, muktasya tu duḥ­kho­tpā­da­ko nāsti hetuḥ, tena duḥ­khā­bhā­vo na ni­va­rta­te­. yathā śa­śa­vi­ṣā­ṇā­dyu­tpā­da­ka­he­tva­bhā­vā­t ta­tprā­ga­bhā­vo na ni­va­rta­te­. śa­śa­vi­ṣā­ṇā­de­r a­tya­ntā­bhā­vaḥ­, na prā­ga­bhā­va iti cet, na; a­bhā­va­dvai­vi­dhyā­bhyu­pa­ga­mā­t tathā ca sūtram — "prāg u­tpa­tte­r a­bhā­vo­pa­pa­tte­ś ca" iti, caśabdo '­va­dhā­ra­ṇā­rtha i­ta­re­ta­rā­bhā­va­syā­pi prā­ga­bhā­ve '­nta­rbhā­vā­t­. ye tu ca­tu­rvi­dha­m a­bhā­va­m i­ccha­nti­, te caśabdaṃ sa­mu­cca­ye vyā­ca­kṣa­to tanmate 'pi nāvaśyaṃ prā­ga­bhā­va­sya ni­vṛ­tti­r muktasya duḥ­khā­di­prā­ga­bhā­vā­ni­vṛ­tteḥ­, ta­nni­vṛ­ttau hi mu­kta­syā­pi duḥ­khā­dyu­da­ya­pra­sa­ṅgaḥ syāt. na cāsāv apy a­tya­ntā­bhā­vaḥ­, sva­bhā­va­m u­kta­tva­pra­sa­ṅgā­t­, ī­śva­rā­kā­śā­di­va­t­. tato '­pa­va­rgā­rthaṃ prayāso vyarthaḥ syāt. tasmāt prā­ga­bhā­va­sya pra­dhvaṃ­sa­sya vā na sarvasya ni­vṛ­ttiḥ­, kiṃ tu yasyaiva ta­tpra­ti­yo­gyu­tpā­da­kā hetavaḥ santi, tasyaiva ni­vṛ­tti­r iti ko 'tra vi­ro­dhaḥ­?</p><ab type="head" resp="YA">a­kṛ­ta­ka­syā­pi nā­śā­śa­ṅkā</ab><p n="a_1692 b_YA_53­2­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­2­,12~</span>nanv evaṃ bhā­va­syā­pi kṛ­ta­ka­sya sa­rva­syā­pi nāśo '­kṛ­ta­ka­sya tv anāśa evety ayaṃ niyamo na syāt, a­kṛ­ta­ko 'pi kaścit ku­ta­ści­d vi­na­śya­ti­. kṛtako 'pi kaścid dhe­tva­bhā­vā­n na vi­naṃ­kṣya­tī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tkha­ṇḍa­na­m</ab><p n="a_1693 b_YA_53­2­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­2­,16~</span>syād etad evaṃ yady a­kṛ­ta­ka­syā­pi bhāvasya ni­va­rta­ko hetuḥ ka­dā­ci­t ke­na­ci­d u­pa­la­bdhaḥ­, kṛ­ta­ka­sya vā yadi ni­va­rta­ko hetur nai­vo­pa­la­bhya­te­. tathā hi — dravyasya tāvad a­va­ya­vi­nā­śa­s ta­tsaṃ­yo­ga­vi­nā­śa­ś ca ni­va­rta­kau hetū pra­mā­ṇe­na pra­ti­pa­nnau­, tayor a­nya­ta­ro 'pi hetur ā­kā­śā­tmā­de­r na sa­mbha­va­ti­, ni­ra­va­ya­va­tvā­t­. kṛ­ta­ka­sya tu dravyasya sarvasya sā­va­ya­va­tvā­d avaśyaṃ ka­dā­ci­t ku­ta­ści­d a­va­ya­va­vi­yo­gaḥ sa­mbha­va­ti gha­ṭā­di­va­d iti. evaṃ gu­ṇā­di­ṣu kṛ­ta­kā­kṛ­ta­ka­va­rga­yo­r nā­śa­he­tū­nāṃ sa­mbha­vā­sa­mbha­vau pra­mā­ṇa­taḥ sā­dha­yi­ta­vyā­v e­ve­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">nāśasya sa­he­tu­ka­tvā­he­tu­ka­tvā­śa­ṅkā</ab><p n="a_1694 b_YA_53­2­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­2­,24~</span>sa­he­tu­ka­tve tāvan nāśasya ni­va­rta­ka­he­tva­sa­mbha­vā­d a­nā­śi­tvaṃ yu­kta­m­, ni­rhe­tu­ka­tve tu sa­rva­nā­śā­nāṃ nā­śi­tva­m a­pa­ri­hā­rya­m­. a­kṛ­ta­ka­tvā­n na nā­śi­tva­m­, kha­pu­ṣpā­dya­bhā­va­va­d iti cet, tadvad eva tarhy a­nā­di­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. tataḥ kha­pu­ṣpā­di­va­n na ka­dā­ci­d bhāva u­pa­la­bhye­ta­. ta­dvi­ro­dhi­naḥ sa­rva­dā­va­sthā­nā­t­. a­vi­ro­dhi­tve ca bhā­va­ta­nnā­śa­yoḥ sarvadā sa­ha­bhā­vaḥ syād iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_1695 b_YA_53­3­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­3­,2~</span>nanv e­ta­dbha­da­nte­na svayam e­vā­śa­ṅkya pa­ri­hṛ­ta­m­, yasmād uktam —</p><lg n="a_1696"><l>"­a­he­tu­tve 'pi nāśasya ni­tya­tvā­d bhā­va­nā­śa­yoḥ | </l><l>sa­ha­bhā­va­pra­sa­ṅga­ś ced asato nityatā kutaḥ || "</l></lg><p n="a_1697 b_YA_53­3­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­3­,5~</span>ni­tyā­ni­tya­vi­ka­lpo hi na nāśe sa­mbha­va­ti­, tayor va­stu­dha­rma­tvā­t­. nāśasya cā­kiṃ­ci­ttvā­d iti, tad a­yu­kta­m­, paścād bhavato '­kiṃ­ci­ttvā­yo­gā­t­. a­bha­va­ne vā na ka­dā­ci­n naṣṭo bhāvaḥ syāt, na hy a­si­ddha­nā­śo naṣṭo nāma, pra­tyu­tpa­nnā­va­sthā­yā­m i­ve­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">nāśo nā­sti­vya­va­hā­rā­bhā­va­s ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1698 b_YA_53­3­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­3­,10~</span>atrāha — na vai vināśo nāsty eva, sa tu nāsti yo bhāvasya bha­va­ti­. bhāva eva kṣa­ṇa­sthā­yī nāśaḥ, ta­ma­sya­ma­nda­sva­bhā­va­m ūrdhvaṃ vya­va­sya­ti­, na prā­gda­rśa­ne 'pi, pā­ṭa­vā­bhā­vā­t­. ta­dva­śe­na paścād vya­va­sthā­pya­te­, vi­kā­ra­da­rśa­ne­nai­va vi­ṣa­ma­jñai­r iti. tad etad apy a­sa­ṅga­ta­m­; yadi hi nāśo nāsti, tat kim ucyate — sa tu nāsti yo bhāvasya bha­va­tī­ti­? bhā­va­syai­va hi vināśo bhavann u­pa­la­bhya­te­, na tv anyasya ka­sya­ci­t­. na ca bhāva eva nāśaḥ, tasya bhā­va­pra­ti­ṣe­dha­la­kṣa­ṇa­tvā­t­. na hi bhāvaḥ sva­rū­pe­ṇa naṣṭa iti pra­tī­ya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">nāśasya pā­ṭa­vā­bhā­va­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1699 b_YA_53­3­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­3­,15~</span>yac coktam — darśane 'pi pā­ṭa­vā­bhā­vā­n na prā­gvya­va­sya­tī­ti­, tan na; yadi bhāvasya da­rśa­na­m eva nā­śa­da­rśa­naṃ syāt, tasya paṭutvaṃ kuto na? a­pa­ṭu­tve hi bhā­va­vya­va­sā­yo na syāt. atha bhāve 'sti tasya pā­ṭa­va­m­, nanu kiṃ tasya bhinno viṣayo ye­nai­ka­tra pā­ṭa­va­m a­nya­trā­pā­ṭa­va­m iti? tathā ca na bhāva eva nāśaḥ syāt. na ca nāśa iti saṃ­jñā­ka­ra­ṇā­d eva bhāvo bhā­va­sva­rū­paṃ ja­hā­ti­, a­tya­kta­sva­rū­pa­ś ca kathaṃ na prāg i­vo­pa­la­bhye­ta­?</p><ab type="head" resp="YA">nāśasya vi­kā­ra­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1700 b_YA_53­4­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­4­,2~</span>vi­kā­ra­da­rśa­ne­nai­ve­ty etad apy a­sa­mba­ddha­m­, nā­śa­syā­kiṃ­ci­ttve­na vi­kā­rā­sa­mbha­vā­t­. vi­kā­ra­kā­rī ca katham a­kiṃ­ci­d ity u­cya­te­? bhā­va­vi­kā­ra eva nā­śa­vi­kā­raḥ­, tayos tā­dā­tmyā­d iti cet, kiṃ sarva eva bhā­va­vi­kā­ro nā­śa­vya­va­sthā­pa­kaḥ­? kiṃ vā kaścid e­ve­ti­? sarvaś cet, na; a­dṛ­ṣṭa­tvā­t­. na hi yato 'pi vi­kā­rā­d bhāvasya sthitiṃ laukikā vya­va­sya­nti­, tato 'pi vi­nā­śa­m iti. u­tta­ra­vi­ka­lpā tu kaścid eva bhā­va­vi­śe­ṣo nāśaḥ syād vi­ṣa­va­t­. kṣa­ṇa­sthā­yi­tvā­c ca kṣaṇād ūrdhvaṃ sthi­tya­bhā­vo­tpa­tteḥ kathaṃ sa tu nāsti yo bhāvasya bha­va­tī­ty u­cya­te­?</p><ab type="head" resp="YA">bhāvaḥ svayam eva na tiṣṭhati ity ukte sā­maṃ­ja­sya­m</ab><p n="a_1701 b_YA_53­4­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­4­,10~</span>nanu sthi­tya­bhā­vo 'pi na tasya bhavaty a­rthā­nta­rā­na­rthā­nta­ra­vi­ka­lpo '­sa­mbha­vā­t­. tasmād i­tthaṃ­sva­bhā­vo 'sau sva­he­to­r utpanno yena svayam eva na ti­ṣṭha­tī­ti­. svayaṃ na ti­ṣṭha­tī­ti ko 'rthaḥ? kiṃ ta­da­va­stha e­vā­nu­pa­la­bhyaḥ­? kiṃ ca he­tva­nta­rā­na­pe­kṣaḥ svayaṃ nāśam a­nu­bha­va­tī­ti­? ta­da­va­stha e­vā­nu­pa­la­bhya­ta iti cet, kuta idam a­ma­ntrau­ṣa­dha­m i­ndra­jā­laṃ bhāvena śi­kṣi­ta­m­, yad ayam a­nu­tpa­nna­vi­nā­śo '­vya­va­dhā­nā­dū­ra­sthā­na­s ta­da­va­sthe­ndri­yā­de­r eva pu­ru­ṣa­sya ka­dā­ci­d adhyakṣo '­tya­kṣa­ś ceti? ko hy evaṃ śra­dda­dhī­ta pra­tyu­tpa­nnā­va­sthā­yā­m eva san bhāvaḥ paścāt tv a­sa­n­, na ca paścān na­śya­tī­ti­? atha svayaṃ paścān nāśam a­nu­bha­va­ti­, sa nāśo '­rthā­nta­ra­m­? a­na­rthā­nta­raṃ veti? a­he­tu­ka­nā­śa­vā­de 'pi samo doṣa iti.</p><ab type="head" resp="YA">kīrter atra śa­ṅkā­pa­ri­hā­raḥ</ab><p n="a_1702 b_YA_53­4­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­4­,20~</span>nanv etad apy āśaṅkya pa­ri­hṛ­ta­m­, yad āha —</p><lg n="a_1703"><l>"svato 'pi bhāve bhāvasya vi­ka­lpa­ś ced ayaṃ samaḥ | </l><l>na tasya kiṃcid bhavati na bhavaty eva ke­va­la­m || "</l></lg><p n="a_1704 b_YA_53­4­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­4­,23~</span>ni­rhe­tu­ka­tve 'pi nāśasya ta­ttvā­nya­tva­vi­ka­lpaḥ samas tulyo doṣas ta­da­nyo­tpā­de bhāvaḥ kiṃ na dṛ­śya­te­? a­na­nya­tve 'pi sa eva bha­va­tī­ti sutarāṃ dṛ­śya­te­. a­tro­tta­ra­m — na tasya kiṃcid bha­va­tī­tyā­di­. na hy ayaṃ vināśo 'nyo vā kaścid bhāvasya bha­va­tī­ty āha, kiṃ tarhi? sa eva bhāvo na bha­va­ti­.</p><p n="a_1705 b_YA_53­5­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­5­,1~</span>yadi hi ka­sya­ci­d bhāvaṃ brū­yā­t­, bhāvo 'nena ni­va­rti­taḥ syāt. tathā ca bhā­va­ni­vṛ­ttau pra­stu­tā­yā­m a­pra­stu­ta­m evoktaṃ syān na hi ka­sya­ci­d bhāvena bhāvo na bhūto nāma ta­dā­ya­m abhūto yadi svayaṃ na bhaved iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­syā­yu­kta­tvo­pa­pā­da­na­m</ab><p n="a_1706 b_YA_53­5­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­5­,5~</span>satyam ā­śa­ṅki­ta­m­, na tu pa­ri­hṛ­ta­m­, tathā hi — yadi na tasya kiṃcid bha­va­ti­, tataḥ pra­ti­ṣe­dho 'pi tasya na bha­va­tī­ty a­pra­ti­ṣe­dha­sva­rū­pa­s ta­da­va­stha­tvā­t prāg e­vo­pa­la­bhye­ta­.</p><p n="a_1707 b_YA_53­5­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­5­,8~</span>nanu sa eva bha­va­tī­ty u­kta­m­, satyam uktam idam ayuktaṃ tū­kta­m­; pra­mā­ṇa­pa­ri­dṛ­ṣṭa­syā­pa­hna­vā­yo­gā­t­. na hi pra­tya­kṣe­ṇo­pa­la­bhya­mā­no 'gnir agnir evāyaṃ na bha­va­tī­ti yu­kta­m­. kṣa­ṇa­mā­tra­m e­vo­pa­la­bhya­ta iti cet, kṣa­ṇā­nta­re kiṃ tasya jñā­na­m­? na kiṃcid iti cet, tat kiṃ no­pa­la­bhya­te­? svayaṃ no­pa­la­bhya­te svabhāva iti cet, prāg api tarhi no­pa­la­bhye­ta­, śa­śa­vi­ṣā­ṇā­di­va­t­. paścād eva bhāvo '­nu­pa­la­bhya­sva­bhā­va iti cet, nanv evaṃ bhi­nna­kā­la­tvā­d u­pa­la­bhyā­nu­pa­la­bhya­sva­bhā­va­yoḥ katham ai­kya­m­?</p><p n="a_1708 b_YA_53­5­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­5­,15~</span>kiṃ ca —</p><lg n="a_1709"><l>"­a­bhā­vo yadi paścān na bhāvas tasya kim iṣyate | </l><l>so 'pi na pra­ti­ṣe­dho yam abhāvaḥ kiṃ ni­ṣi­dhya­te || "</l></lg><p n="a_1710 b_YA_53­5­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­5­,18~</span>yaś ca bhāvasya paścād a­bhā­vaḥ­, sa eva nāśa ity u­cya­te­. kathaṃ bhāvasya vināśo 'nyo vā kaścin no­cya­te­. atha bhāvasya vināśa u­cya­te­, kiṃ tu sa bha­va­tī­ti no­cya­te­. bha­va­tī­ty a­bhi­dhā­ne 'pi ko doṣaḥ? bhāva eva syād iti cet, tat kim i­dā­nī­m a­bhi­dhā­nā­d e­vā­rtha­sya rū­pa­pa­ri­va­rto bha­va­ti­? yadi bhāvo 'tra jāyata ity evam u­cya­te­, janmāpy a­bhā­va­sya kuta iti cet, kā­dā­ci­tka­tvā­d bhā­va­va­t­. a­kā­dā­ci­tka­tve tu pra­tyu­tpa­nnā­va­sthā­yā­m apy abhāvaḥ syāt.</p><p n="a_1711 b_YA_53­5­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­5­,24~</span>yac coktam — yadi hi ka­sya­ci­d bhāvaṃ brūyān na bhāvo 'nena ni­va­rti­taḥ syād iti, tad apy a­yu­kta­m­; va­ca­na­sya jñā­pa­ka­tvā­t­. na hi va­ca­ne­na kiṃcin ni­va­rtya­te janyate vā, kiṃ tv a­bhū­ta­pū­rva­kaḥ ku­lā­lā­di­bhi­r yathā ghaṭo ja­nya­te­, tadvad a­bhū­ta­pū­rvaḥ sa eva gu­dga­rā­di­bhi­r ni­va­rtya­ta — ity ā­go­pā­lā­ṅga­nā­di pra­si­ddha­m etad a­nva­ya­vya­ti­re­ka­pra­tī­te­r u­bha­ya­trā­py a­vi­śe­ṣā­d iti. a­thā­ya­m a­bhi­prā­yaḥ — yadi ka­sya­ci­d bhāvaṃ brū­yā­t­, tadā na bhāvo 'nena nivṛttaḥ khyāpito bhaved iti. satyam eva tad; yadi ka­sya­ci­d bhāvaṃ bhā­vā­nta­ra­syo­tpā­daṃ brū­yā­t­, tadā na bhā­va­ni­vṛ­tti­r uktā bha­va­ti­. yadā tu ta­nni­vṛ­tte­r eva bhāvaṃ bra­vī­ti­, tadā kathaṃ bhā­va­ni­vṛ­ttau pra­stu­tā­yā­m a­pra­stu­tā­bhi­dhā­naṃ na bha­va­ti­? na tasya kiṃcid bha­va­tī­ty a­bhi­da­dha­to hi bhā­va­ni­vṛ­ttau pra­stu­tā­yā­m a­pra­stu­tā­bhi­dhā­naṃ pra­sa­kta­m ta­nni­vṛ­tte­r a­na­bhi­dhā­nā­t­.</p><p n="a_1712 b_YA_53­6­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­6­,4~</span>yat punar etat — ta­dā­ya­m abhūto yadi svayaṃ na bhaved iti, tad apy a­yu­kta­m­; svayam api hy a­nu­tpa­nna­vi­nā­śaḥ katham a­bhū­taḥ­, pra­tyu­tpa­nnā­va­sthā­yā­m iva na hy a­nu­tpa­nna­rā­gaḥ svayam eva rakto bhavati — ity e­va­mpra­kā­ra­ka­m a­bhi­dhā­naṃ ma­ti­ma­tā ke­na­ci­t pra­mā­ṇī­kri­ya­te­. tasmād yathā prāg araktaḥ kā­ra­ṇā­nta­rā­d rā­go­tpa­ttā­v eva rakto bha­va­ti­, tathā prāg anaṣṭaḥ kā­ra­ṇā­nta­rā­n nā­śo­tpa­ttā­v eva naṣṭo bha­va­tī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">na bha­va­tī­ti pra­sa­jya­pra­ti­ṣe­dha­mā­tro­pa­va­rṇa­na­m</ab><p n="a_1713 b_YA_53­6­,09~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­6­,09~</span>nanu na bha­va­tī­ty ayaṃ pra­sa­jya­pra­ti­ṣe­dho na ka­sya­ci­d bhā­vā­bhi­dhā­yī­, pa­ryu­dā­sa e­vā­nya­thā syāt. na ca so 'pi yuktaḥ, ka­sya­ci­d a­pra­ti­ṣe­dhā­t­. yadi hi kiṃcin ni­va­rtye­ta­, tadā ta­dvya­ti­re­ki saṃ­spṛ­śye­ta ta­tpa­ryu­dā­se­na­, tac ca nāsti sarvatra ni­vṛ­tti­r bha­va­tī­ty ukte ka­sya­ci­d bhā­va­syai­va pra­tī­teḥ­. tathā cā­ne­nā­rthā­nta­ra­bhā­va evoktaḥ syān na tayoḥ pa­ra­spa­raṃ vi­ve­kaḥ­. a­vi­ve­ke ca na pa­ryu­dā­saḥ­. tad evaṃ vya­ti­re­kā­bhā­vā­d anvayo 'pi na syāt ta­syai­ka­sva­bhā­va­sthi­ti­la­kṣa­ṇa­tvā­t­. sthitiś ca ta­da­nya­vi­ve­ke sati syāt sa ca nāstīty a­pra­vṛ­tti­ni­vṛ­tti­kaṃ jagat syāt. tasmād yasya nāśo bha­va­tī­ty u­cya­te­, sa svayam eva na bha­va­tī­ty uktaṃ syād iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­tkha­ṇḍa­na­m</ab><p n="a_1714 b_YA_53­6­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­6­,19~</span>tad etad apy a­yu­kta­m­, yo hi abhāvaṃ nā­bhyu­pa­ga­ccha­ti­, tasyaiva pra­sa­jya­pa­ryu­dā­sā­n u­pa­pa­ttā­v u­kta­nyā­ye­nā­pra­vṛ­tti­ni­vṛ­tti­kaṃ jagat pra­sa­jya­te­, nā­smā­ka­m­. yadi hy abhāvo '­bhyu­pa­ga­mya­te tataḥ so 'vaśyaṃ bhā­va­la­kṣa­ṇa­tvā­bhyu­pe­yo 'nyathā hi bhāva e­vā­bhā­vaḥ syāt. na ca pa­ryā­yā­bhi­dhā­nā­d eva pra­ti­ṣe­dha­si­ddhiḥ­, na hi ghaṭādeḥ ka­la­śā­di­śa­bdā­bhi­dhā­ne­na kaścid a­rthā­ti­śa­yaḥ si­dhya­ti­. na cai­kā­tma­no '­ṃ­śa­bhe­do 'py asti yena kaścid evāṃśaḥ pra­ti­ṣe­dha­vi­ṣa­yaḥ syān ni­rvi­ṣa­ya­tve ca pra­ti­ṣe­dha­syā­prā­mā­ṇya­m eva syāt. tataś cā­ni­tya­tā­di­si­ddhi­r a­vā­sta­vī syāt. bhede tu bhā­vā­bhā­va­yo­s ta­ccha­bdā­v apy a­rtha­va­ntau syā­tā­m­. pra­sa­jya­pa­ryu­dā­sa­bhe­do 'py asti — pra­sa­jya­syā­bhā­va eva vi­ṣa­yaḥ­, pa­ryu­dā­sa­sya tu bhā­vā­nta­ra­m iti. bhāvayoḥ pa­ra­spa­ra­vi­ve­ko '­pī­ta­re­ta­rā­bhā­va­s ta­tkro­ḍī­kṛ­to hi bhāvo bhā­vā­nta­ra­vi­vi­kta ity u­cya­te­. yady apy abhāvo 'pi bhā­va­vi­vi­ktaḥ­, tathāpy asau na pa­ryu­dā­sa­vi­ṣa­yaḥ­, ta­dvi­vi­kta­syā­pi tasya ta­da­bhā­va­rū­pa­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">a­bhā­vā­na­va­sthā ta­tpa­ri­hā­ra­ś ca</ab><p n="a_1715 b_YA_53­7­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­7­,2~</span>nanu ya­dī­ta­re­ta­rā­bhā­vo 'pi bhāvād a­rthā­nta­ra­m­, tataḥ ta­dvyā­va­rta­ko 'para i­ta­re­ta­rā­bha­vo '­bhyu­pe­yaḥ­, punas ta­dvyā­va­rta­ko 'para ity a­na­va­sthe­ti­. pra­dī­pa­pra­kā­śa­va­n nā­na­va­sthe­ty eke. vayaṃ tu paśyāmaḥ — ta­trā­na­va­sthā nā­bhyu­pa­ga­mya­te­, ya­trā­na­va­stha­yā kiṃcid dṛṣṭaṃ vi­ru­dhye­ta­. na cātra dṛṣṭaṃ kiṃcid vi­ru­dhya­te­. yat tāvad ghaṭasya pa­ṭā­di­bhyo vyā­vṛ­ttiḥ­, tayaiva ghaṭaḥ pa­ṭā­di­bhyo vyāvṛttaḥ siddhas tatra vyā­vṛ­ttya­nta­rā­na­va­stha­yā na kiṃcid vi­gha­ṭi­ta­m­. vyā­vṛ­tti­pa­ra­mpa­rā­gra­ha­ṇo­pa­kṣī­ṇa­śa­kti­tvā­d vastu vyāvṛttaṃ na si­dhya­tī­ti cet, na; vi­śe­ṣa­vi­śe­ṣa­ṇā­nā­m api gra­ha­ṇā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. atha cā­ni­rvi­ka­lpe­na me­ca­ka­jñā­ne­na vyā­vṛ­ttiḥ­, vyā­vṛ­ttyā­na­ntya­m api gṛ­hī­ta­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">vyā­vṛ­tti­vai­ya­rthyā­śa­ṅkā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1716 b_YA_53­7­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­7­,11~</span>nanu sva­rū­pe­ṇa tadvastu vyā­vṛ­tta­m­? a­vyā­vṛ­ttaṃ vā? yadi vyā­vṛ­tta­m­, ta­dā­na­rthi­kā­nyā vyā­vṛ­ttiḥ­. na ced vyā­vṛ­tta­m­, va­stu­sa­ṅka­ra­pra­sa­ṅga iti. sva­rū­pe­ṇe­ti ko 'rthaḥ? kiṃ vyāvṛttiṃ vinā? kim vā vyā­vṛ­tti­vya­ti­ri­kte­na rū­pe­ṇa­? vyāvṛttiṃ vineti na yu­kta­m­, vyā­vṛ­tte­r ni­tya­dha­rma­tvā­t­. yo hi dharmaḥ ka­dā­ci­d bha­va­ti­, tena vi­nā­nya­thā dharmī vya­pa­di­śya­te­, yathā ku­ṇḍa­le­na vinā puruṣo '­ku­ṇḍa­lī­ti­, nāśāt prāg anaṣṭa iti. na ca va­stva­nta­rā­d vyā­vṛ­tti­vi­hī­naṃ vastu ka­dā­ci­d asti, yathā na go­tva­vi­hī­no 'sti gaur nau­ṣṇya­vi­hī­no 'gnir iti. atha vyā­vṛ­tti­vya­ti­ri­kte­na rūpeṇa sva­rū­pe­ṇa vyā­vṛ­tta­m ity a­bhi­pre­ta­m­, tad iṣṭam a­smā­ka­m­, bhe­dā­bhyu­pa­ga­mā­t­. na caivaṃ vyā­vṛ­tti­r a­na­rthi­kā­, yadi nāma dha­na­vya­ti­ri­kte­na rūpeṇa dhanī puruṣaḥ kim e­tā­va­tā dhanaṃ vyarthaṃ bha­ve­t­? tasmād i­ta­re­ta­rā­bhā­vo 'pi bhāvād a­rthā­nta­ra­m e­ve­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ni­vṛ­tte­r bhā­va­rū­pa­tā­śa­ṅkā­yāḥ pa­ri­hā­raḥ</ab><p n="a_1717 b_YA_53­7­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­7­,23~</span>yac coktam — sarvatra ni­vṛ­tti­r bha­va­tī­ty ukte ka­sya­ci­d bhā­va­syai­va pra­tī­te­r iti, tad apy a­yu­kta­m­; na hy u­tpa­tti­r bhāvasya la­kṣa­ṇa­m­, yena ni­vṛ­tti­r bhavantī bhāvaḥ syāt, a­nu­tpa­tti­ma­tā­m apy ā­kā­śā­dī­nāṃ bhā­va­tvā­t­. sva­rū­pa­ni­vṛ­tti­la­kṣa­ṇā cotpattiḥ pra­dhvaṃ­sa­sye­ṣya­te na tu prāg asataḥ sa­ttā­sa­mba­ndha­la­kṣa­ṇā­, kā­ra­ṇa­sa­ma­vā­ya lakṣaṇā vā.</p><ab type="head" resp="YA">ni­vṛ­tte­r ā­di­sa­ttvo­pa­pā­da­na­m</ab><p n="a_1718 b_YA_53­8­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­8­,2~</span>sva­rū­pa­ni­vṛ­tti­r apy ā­di­ma­ty e­vo­cya­te­. sā ca ni­vṛ­tti­r a­bhā­va­sva­rū­pe­ṇai­vā­di­ma­tī­, bhā­vo­pa­la­mbha­kā­le ta­drū­pā­nu­pa­la­mbhā­t­. ā­di­ma­ttvā­c ca sa­he­tu­ka­tva­m­. sa­he­tu­ka­tvā­di­ma­ttva­mā­tra­sā­dha­rmyā­n ni­vṛ­tti­r bha­va­tī­ty u­cya­te­, nai­tā­va­nmā­tre­ṇa bhā­vā­nta­ra­tva­pra­sa­kti­r nāpy a­rtha­kri­yā­he­tu­tva­mā­tre­ṇa bhā­va­tva­pra­sa­ktiḥ­, tva­du­kta­bhā­va­la­kṣa­ṇā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. kiṃ tarhi? bhāvasya vastutvaṃ la­kṣa­ṇa­m­? dra­vyā­di­ṣv a­nu­ga­taḥ prā­ga­bhā­vā­di­bhyo vyā­vṛ­tta­ś ca dharmo va­stu­tva­m u­cya­te­, ta­tsaṃ­śli­ṣṭā­saṃ­śli­ṣṭa­tve­na bhā­vā­bhā­va­yo­r bhedaḥ. vi­dhi­pra­ti­ṣe­dhā­na­pra­tī­ti­vi­ṣa­ya­tve­na vā tayor bhedaḥ.</p><ab type="head" resp="YA">sva­ta­ntra­pa­ra­ta­ntra­tvā­bhyāṃ bhā­vā­bhā­va­yo­r bhedaḥ</ab><p n="a_1719 b_YA_53­8­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­8­,10~</span>sva­ta­ntra­pa­ra­ta­ntro­pa­la­bdhi­bhā­vā­d vā. tathā hi — bhāvaḥ sva­dha­rme­ṇai­va sa­mā­nā­sa­mā­na­la­kṣa­ṇa­yo­gi­bhyaḥ pratyekaṃ vyāvṛtta u­pa­la­bhya­mā­no vi­ve­cya­te — ayaṃ ghaṭo 'yaṃ paṭa iti, vi­la­kṣa­ṇo 'yaṃ vi­la­kṣa­ṇo 'yam iti vā. na tv evam a­bhā­vaḥ­, pra­ti­yo­gi­gra­ha­ṇaṃ vināpi sva­dha­rme­ṇa pratyekaṃ la­kṣya­te­. na khalv e­ka­trā­py ā­na­ntye­nā­va­sthi­tā­nā­m a­bhā­va­bhe­dā­nāṃ pratyekaṃ viśeṣaḥ pra­ti­bhā­sa­mā­no 'pi la­kṣa­yi­tuṃ śa­kya­te­. ataḥ pra­ti­yo­gi­gra­ha­ṇa­ta eva pratyekaṃ ta­dvi­śe­ṣo­pa­la­bdhi­vya­va­sthā­pa­nā­t pa­ra­ta­ntro­pa­la­bdhi­r a­bhā­va­la­kṣa­ṇa­m ity ato na bhāva e­vā­bhā­vaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">bhā­vā­bhā­va­yo­r la­kṣa­ṇa­bhe­daḥ sau­ga­tai­r apīṣṭaḥ</ab><p n="a_1720 b_YA_53­8­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­8­,18~</span>kiṃ ca tvayāpi bhā­vā­bhā­va­yo­r la­kṣa­ṇa­bhe­do '­bhi­hi­taḥ­, tat katham e­ka­tva­m­? sa­rvā­rthā­nāṃ la­kṣa­ṇa­bhe­dā­d eva bhe­da­vya­va­sthā­. tato 'pi cen na bhe­da­vya­va­sthi­tiḥ­, na ka­sya­ci­t ku­ta­ści­d bhe­da­si­ddhi­r ity a­dvai­ta­pra­sa­ṅgaḥ­. sa­rva­śa­kti­r i­hā­pi­? bhā­va­sya­. yadi paścād bha­va­ti­, tato 'vaśyaṃ bhi­nna­he­tu­ko '­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­. atha prāg apy asti, tadā prāg api bhāvaḥ kāryaṃ na kuryād iti du­ru­tta­raḥ pra­sa­ṅgaḥ­. sa­rva­śa­kti­vi­ra­ho hi sa­rvā­kā­ra­pra­ti­ṣe­dhaḥ­, tasya bha­va­na­m a­yu­kta­m iti cet, tat kim idānīṃ bhāvasya sa­rva­śa­kti­vi­ra­ho na bhavaty eva tathā ca prāg iva śakta eva bhāvaḥ syāt, pra­ti­ṣe­dha­dva­ye hi prakṛta evārthaḥ syāt, avṛkṣo na bha­va­tī­ti yathā. syād etat — bhā­va­pra­ti­ṣe­dha e­ve­ṣya­te­, sa tu kā­ra­ṇā­d bha­va­tī­ti neṣyate bhavatā hi va­stu­ta­s ta­ttvā­nya­tva­bhā­jā bha­vi­ta­vya­m­. tatroktaṃ dū­ṣa­ṇa­m­. yasya tu vi­na­śya­to bhāvasya na kiṃcid bha­va­ti­, tasya na ta­ttvā­nya­tva­vi­ka­lpā­va­kā­śo 'sti — bhāve hy eṣa vikalpaḥ syād vidher va­stva­nu­ro­dha­taḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">bhā­va­syā­bhā­va­rū­pa­tā­sa­mbha­vaḥ</ab><p n="a_1721 b_YA_53­9­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­9­,2~</span>yad api — ayaṃ bhāvasya bhāvo bha­va­tī­ty āha, tad api bhāvo na bha­va­tī­ty evoktaṃ bha­va­ti­. evaṃ hi ni­va­rti­to bhavati pra­ti­ṣe­dhe vidher a­sa­mbha­vā­t­. ata evāsya vināśe kaścin na hetus tathā hi —</p><lg n="a_1722"><l>"­a­pe­kṣye­ta paraḥ kāryaṃ yadi vidyeta kiṃcana | </l><l>yad a­kiṃ­ci­tka­raṃ vastu kiṃ ke­na­ci­d a­pe­kṣya­te || "</l></lg><p n="a_1723 b_YA_53­9­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­9­,7~</span>sati hi kārye kāraṇaṃ bha­va­ti­. na ca naśyataḥ kiṃcit kāryam iti.</p><p n="a_1724 b_YA_53­9­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­9­,8~</span>tad apy a­yu­kta­m­; bhā­va­pra­ti­ṣe­dho hi yadi kā­dā­ci­tkaḥ­, tataḥ kathaṃ na sa­he­tu­kaḥ­? sarvadā cen na ka­dā­ci­d apy a­pra­ti­ṣi­ddhaṃ vastu syād ity u­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­ttvā­nya­tva­vi­ka­lpa­syā­dve­ṣa­ka­tā</ab><p n="a_1725 b_YA_53­9­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­9­,11~</span>ta­ttvā­nya­tva­vi­ka­lpa­ś ca tavaiṣa do­ṣa­kṛ­n nā­smā­ka­m­. bhede hi pa­dā­rtha­vai­ci­tryo­pa­la­mbhā­t kaścit kīdṛśo dharmas tena gha­ṭa­vi­nā­śo ghaṭasya virodhī dharmaḥ sva­he­tu­ni­ya­mi­ta­sva­bhā­va u­tpa­nnaḥ­, tasminn utpanne kathaṃ ghaṭo 'stīty u­cya­te­? na­ku­lā­di­vi­ro­dhyu­tpā­de 'pi sa­rpā­di­ṣu sa­dvya­va­hā­ro dṛṣṭa iti cet, na; na­ku­lā­dī­nā­m u­pa­cā­re­ṇa vi­ro­dhi­tvā­t­, ta­tsā­dha­nā­d a­nna­prā­ṇa­va­t­. mukhyas tu bhā­vā­bhā­va­yo­r eva virodha iti.</p><p n="a_1726 b_YA_53­9­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­9­,16~</span>yat punar etat — bhāve hy eṣa vikalpaḥ syād iti, tad api sva­va­ca­na­vi­ro­dhā­d a­yu­kta­m­. tvayā hi bhā­vā­bhā­va­yo­s tā­dā­tmya­m u­kta­m­, tac ca ta­ttvā­na­bhyu­pa­ga­me vi­ru­dhya­te­. ta­ttvā­bhyu­pa­ga­me 'pi la­kṣa­ṇa­bhe­do vi­ru­dhya­te­. yasya hi la­kṣa­ṇa­bhe­de­na bheda u­cya­te­, tasya kathaṃ tattvaṃ ta­ttvā­ni­rva­ca­nī­ya­tvaṃ vā?</p><p n="a_1727 b_YA_53­9­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 53­9­,20~</span>yad apy a­yu­kta­m — abhāvo bha­va­tī­ti bru­va­tā­pi bhāvo na bha­va­tī­ty evoktaṃ bha­va­tī­ti­, tad api yat kiṃ­ci­t­. na hy a­bhi­dhā­ne vi­pra­ti­pa­ttiḥ­, kiṃ tarhi? arthe. nañartha eva tāvad vi­cā­rya­te — kim asti? nāsti vā? bhāvād a­rthā­nta­ra­m a­na­rthā­na­ta­raṃ ceti. ni­ści­ta­sya hy arthasya kri­yā­vi­śe­ṣa­ṇa­tve­na­? kā­ra­ka­vi­śe­ṣa­ṇa­tve­na vā? vya­va­hi­tā­nva­ye­nā­py a­bhi­dhā­naṃ yu­kta­m­. na ca tvanmate nañarthaḥ kaścid asti, u­tta­ra­pa­dā­rtha­vya­ti­re­kā­vya­ti­re­kā­sa­mbha­vā­t­. bhāvo na bha­va­tī­ti kasyātra pra­ti­ṣe­dhaḥ­? kim ā­khyā­tā­rtha­sya­? nā­mā­rtha­sya vā? u­bha­yo­r veti? yady ā­khyā­ti­kā­rtha­pra­ti­ṣe­dhaḥ­, padā bhavo na pra­ti­ṣi­ddhaḥ syāt — na hi de­va­da­tto na bhuṅkta iti bho­ja­na­kri­yā­pra­ti­ṣe­dhā­d de­va­da­tta­syā­sa­ttvaṃ ga­mya­te­. atha nā­mā­rtha­sya pra­ti­ṣe­dhaḥ­, tathāpy a­pra­ti­ṣi­ddhā kriyā kiṃcid ā­śra­ya­m ā­kṣi­pa­ti­. te­nā­bhā­vā­bhā­vo nāma kaścid bha­va­tī­ti ga­mya­te­. a­tho­bha­yoḥ pra­ti­ṣe­dhaḥ­, sa yadi bhā­va­kā­le­, tadā yadaiva bhāvo bha­va­ti­, tadaiva bhāvo na bha­va­tī­ti syāt. a­tho­tta­ra­tra ta­da­bhā­vā­bhā­va­yoḥ kra­ma­va­ttvā­t siddhaṃ bhi­nna­he­tu­ka­tva­m­.</p><p n="a_1728 b_YA_54­0­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­0­,3~</span>yac coktaṃ sati hi kārye kā­ra­ṇa­m iti, tad apy a­sa­t­; a­bhā­vā­nu­tpa­ttau hi ta­da­va­stha eva bhāvaḥ, kathaṃ naṣṭo nāma? nanv a­rthā­nta­ro­tpttā­v api ta­da­va­stho bhāvaḥ. kathaṃ naṣṭo nāma? na; bhāvasya bhā­va­tā­da­va­sthya­la­kṣa­ṇa­tvā­d a­tā­da­va­sthye co­tpa­nne­, kathaṃ bhāvas ta­da­va­sthaḥ­? kāryam apy ata eva na ka­ro­ti­. sa­rva­śa­kti­vi­ra­ho hy a­syā­bhā­vo na tv a­rthā­nta­ra­mā­tra­m­. nanv a­bhā­va­sya sa­rva­bhā­va­dha­rma­vi­ve­ka­la­kṣa­ṇa­tvā­d u­tpa­tti­r na yuktā. sā hi bha­va­dha­rma e­ve­ti­, na; jñe­ya­tā­de­r bhā­va­dha­rma­syā­bhā­ve 'pi sa­dbhā­vā­t­, anyathā hy asāv ajñāta eva syāt. pra­ti­ṣe­dhe vidhiḥ katham iti cet, nanu bhā­va­syā­sau pra­ti­ṣe­dhā­nā­tma­naḥ sa­rva­śa­kti­vi­ra­ho 'py asau bhā­va­syai­va na tu svātmana eva sva­ya­m­, svā­tmo­pa­la­mbhā­di­ka­ra­ṇa­sa­ma­rtha­tvā­t­. yathā pra­kā­śa­s tamasa eva vi­ro­dhī­, nātmana iti.</p><ab type="head" resp="YA">svayaṃ na bha­va­tī­ti vā­kyā­rtha­vi­ka­lpaḥ</ab><p n="a_1729 b_YA_54­0­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­0­,14~</span>svayaṃ na bha­va­tī­ti ko 'rthaḥ? <span ana="no-in-brackets">(1)</span> kiṃ svayam e­vā­ya­m a­bhā­vaḥ­? <span ana="no-in-brackets">(2)</span> kiṃ vā svayam a­bha­va­naṃ ka­ro­ti­? <span ana="no-in-brackets">(3)</span> uta bhavanaṃ na ka­ro­ti­? <span ana="no-in-brackets">(4)</span> kiṃ vā na kiṃcit ka­ro­ti­? <span ana="no-in-brackets">(5)</span> svayaṃ vā kiṃ­ci­t­? <span ana="no-in-brackets">(6)</span> kiṃ vā svayam abhāvī bha­va­tī­ti­?</p><p n="a_1730 b_YA_54­0­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­0­,18~</span><span ana="no-in-brackets">(1)</span> na tāvad bhāva eva svayam abhāvaḥ sa­mbha­va­ti­, vi­ro­dhā­t­.</p><p n="a_1731 b_YA_54­0­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­0­,19~</span><span ana="no-in-brackets">(2)</span> nāpi svayam a­bha­va­naṃ ka­ro­ti­, a­bha­va­na­sya ta­ttvā­nya­tvā­sa­mbha­vā­t­.</p><p n="a_1732 b_YA_54­0­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­0­,20~</span><span ana="no-in-brackets">(3)</span> atha bhavanaṃ na ka­ro­ti­, tadāpi vi­śe­ṣa­pra­ti­ṣe­dhā­c che­ṣā­bhya­nu­jño­pa­pa­tte­r anyat kiṃcit ka­ro­tī­ti prā­pta­m­.</p><p n="a_1733 b_YA_54­0­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­0­,26~</span><span ana="no-in-brackets">(4)</span> atha kiṃcid api na ka­ro­ti­, tat kim u­dā­sī­no bhūtvā ti­ṣṭha­ti­? naiveti cet, tat kathaṃ na kiṃcit ka­ro­ti­? a­ku­rva­nn api na ti­ṣṭha­tī­ti cet, tat kiṃ de­śā­nta­raṃ vā kā­lā­nta­raṃ vā, a­va­sthā­nta­raṃ vā yāti? tathā ca de­śā­di­vyā­pī bhāvaḥ syāt.</p><p n="a_1734 b_YA_54­0­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­0­,26~</span><span ana="no-in-brackets">(5)</span> atha svayaṃ na kiṃ­ci­t­, tad a­yu­kta­m­; nī­lā­di­sva­bhā­vo 'rthaḥ pra­tī­ya­mā­naḥ kathaṃ svayaṃ na kiṃcid ity u­cya­te­? atha paścād asau kiṃ­ci­t­, paścād apy asau ta­tsva­bhā­va eva na kiṃ­ci­t­? u­tā­ta­tsva­bhā­va iti? ta­tsva­bhā­va eveti cet, prāg api na kiṃcit syāt, sva­bhā­vā­vi­śe­ṣā­t­. atha paścād a­ta­tsva­bhā­vaḥ san na kiṃ­ci­t­, a­ta­tsva­bhā­vaḥ paścāt kuto 'sau jātaḥ? sva­he­tu­to hi ta­tsva­bhā­vo '­ta­tsva­bhā­vā­d vyāvṛtta u­tpa­nnaḥ­, sa kathaṃ paścād apy a­ta­tsva­bhā­vaḥ syāt? na hi la­ghu­stva­bhā­vā­d vyāvṛttaḥ pāṣāṇaḥ ka­dā­ci­l laghuḥ syād iti.</p><p n="a_1735 b_YA_54­1­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­1­,3~</span><span ana="no-in-brackets">(6)</span> etena svayam abhāvī bha­va­tī­ti pra­tyu­kta­m­, svayaṃ hy a­bhā­vā­d vyāvṛtto 'sau sva­he­tu­bhya u­tpa­nnaḥ­, kathaṃ ka­dā­ci­d abhāvī bhaved iti? tasmāt sva­he­to­r ayaṃ bhā­va­sva­bhā­va utpannaḥ ka­ra­ṇā­nta­rā­d e­vā­bhā­vī bha­va­ti­. yathā śuklaḥ paṭa utpannaḥ kā­ra­ṇā­nta­rā­d eva kṛ­ṣṇī­bha­va­tī­ti­.</p><p n="a_1736 b_YA_54­1­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­1­,7~</span>evaṃ tarhi bhāva e­vā­nya­thā­nya­thā bha­va­ti­, nābhāvo 'nyo 'sti. na; pa­ri­ṇā­ma­vā­da­pra­sa­ṅgā­t­. sa ca sa­tkā­rya­tve sati yu­jya­te­. tasya cā­nu­pa­pa­ttiṃ va­kṣyā­maḥ­. pū­rva­sva­rū­pā­pa­ri­tyā­ge ca kathaṃ bhāvo 'nyathā bha­va­ti­? ta­drū­pa­syā­py u­pa­la­mbha­pra­sa­ṅgā­t­. ta­tpa­ri­tyā­ge vā, sa e­vā­bhā­vaḥ paścād u­tpa­nna­s tasya rū­pa­pa­ri­tyā­ga­la­kṣa­ṇa­tvā­di­yu­kta­m­. pra­tī­ya­mā­na­ś cābhāvaḥ kathaṃ nāsti? na cet pra­tī­ya­te kiṃ­vi­ṣa­ya­s tarhi pra­ti­ṣe­dhaḥ­? na hy asad ity anena tad eva vastv a­bhi­dhī­ya­te­, vi­vi­dha­vi­ṣa­ya­tvā­d va­stu­naḥ­. sa­da­sa­ccha­bda­yoḥ pa­ryā­ya­tvā­pra­si­ddhe­ś ca. nāpy a­rthā­nta­ra­m­, tasyāpi va­stu­tve­na vidher vi­ṣa­ya­tvā­d avastu ca vastuno '­rthā­na­ta­raṃ pra­tī­ti­go­ca­rā­pa­nnaṃ tvayā ne­ṣṭa­m­. ni­rvi­ṣa­ya­ś ca pra­ti­ṣe­dho '­pra­mā­ṇa­m eva syāt tato pra­ti­ṣi­ddhaṃ vastu sadā syāt, a­pra­mā­ṇa­taḥ pra­ti­ṣe­dhā­si­ddheḥ­. sa­rva­pra­ti­ṣe­dha­pra­sa­ṅgo vā, va­ca­na­mā­tra­syā­pra­mā­ṇa­sya sarvatra sa­mbha­vā­t­. a­rthā­nta­ra­vi­ṣa­yo 'pi pra­ti­ṣe­dhaḥ kathaṃ va­stu­pra­ti­ṣe­dha­ka iti cet, ta­da­bhā­vā­bhi­dhā­yī kathaṃ na ta­tpra­ti­ṣe­dha­kaḥ­? tayor eva bhā­vā­bhā­va­yo­r i­tthaṃ­dha­rma­tvā­t­, yad e­ka­vi­dhā­ne­ne­ta­ra­tpra­ti­ṣi­ddhaṃ bha­va­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">a­pra­stu­tā­bhi­dhā­na­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1737 b_YA_54­1­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­1­,21~</span>ata eva ca nā­pra­stu­tā­bhi­dhā­na­pra­sa­ṅgaḥ­, evam eva hi bhā­va­ni­vṛ­ttiḥ prastutā bhavati — yadi ta­nni­vṛ­tti­r e­vā­bhi­dhī­ya­te­. anyathā hi bhā­va­ni­vṛ­tti­pra­stā­vo 'pi na syād ity a­pra­yo­ga eva pra­ti­ṣe­dha­sya­, ta­da­rthā­bhā­vā­t­.</p><p n="a_1738 b_YA_54­1­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­1­,24~</span>vi­ka­lpā­kā­raḥ pra­ti­ṣe­dhā­rtha iti cet, tat kim idānīṃ yat kiṃcid a­śa­ṅki­te­na va­kta­vya­m ity ayaṃ vidhir a­nu­ṣṭhā­tuṃ bha­va­tā­bhi­pre­taḥ­? sa hi vi­ka­lpā­kā­ro vastuno '­rthā­nta­raṃ kathaṃ ta­da­bhi­dhā­nā­d vastu pra­ti­ṣi­ddhaṃ bha­va­ti­? na hi va­stva­nta­re '­bhi­hi­te va­stu­pra­ti­ṣī­ddhaṃ nāma. avastu ced vi­ka­lpā­kā­raḥ­, tathāpi kaḥ sa­mba­ndhaḥ­? yena ta­da­bhi­dhā­nā­d vastu pra­ti­ṣi­ddhaṃ syāt. pra­ti­ṣe­dhya­pra­ti­ṣe­dha­na­la­kṣa­ṇaḥ sambandha iti cet, siddhaṃ tarhi naḥ sa­mī­hi­ta­m­, nā­ma­mā­tre hi vi­vā­daḥ­. atha va­stu­dha­rmaḥ kaścit pra­ti­ṣe­dhā­rthaḥ­, sa tasmād bhinnaḥ? abhinno vā? yadi bhinnaḥ, ta­dā­sma­n ma­tā­nu­pra­ve­śaḥ­, a­thā­bhi­nnaḥ­, tadā tad eva vastu pra­ti­ṣe­dhā­rthaḥ syān na caitad yu­kta­m­, na hi ghaṭo 'stīty asya yo 'rthaḥ, sa eva ghaṭo nāstīty asyāpy artha iti. vastuno '­va­sthā­vi­śe­ṣaḥ pra­ti­ṣe­dhā­rthaḥ iti cet, na; tasyāpi bhi­nnā­bhi­nna­tvā­sa­mbha­vā­t­. a­rthā­nta­ra­m iva pra­ti­bhā­sa­mā­naḥ­, ta­thā­bhi­dhī­ya­ta iti cet, sa­mā­ro­pi­tā­rthaḥ­. tarhi pra­ti­ṣe­dha­s tathā cā­pra­mā­ṇa­m eva syāt. ra­jjvā­di­ṣu sa­rpā­di­vi­dhā­na­va­d bhedaḥ sa­mā­ro­pya­te­, nārtho 'pīti cet, pra­ti­ṣe­dha­sya ko vi­ṣa­yaḥ­? arthaḥ? bhedo vā? yady artha eva, tataḥ punar āyātaṃ vi­dhi­pra­ti­ṣe­dha­yo­r e­ka­vi­ṣa­ya­tva­m­. atha bhedaḥ, tataḥ kathaṃ na sa­mā­ro­pi­ta­vi­ṣa­ya­tve­na pra­ti­ṣe­dha­syā­prā­mā­ṇya­m­? sa­mā­ro­pi­ta­vi­ṣa­ya­syā­pi pā­ra­mpa­rye­ṇā­rtha­pra­ti­ba­ndhā­n nā­prā­mā­ṇya­m­, ma­ṇi­pra­bhā­yā­m iva ma­ṇi­jñā­na­sye­ti cet, kiṃ vi­dhi­pra­ti­ṣe­dha­yo­r e­ka­smi­nn evārthe pra­ti­ba­ndhaḥ pa­ṭa­va­stra­śa­bda­yo­r iva? kiṃ vā śu­kla­kṛ­ṣṇa­śa­bda­yo­r iva pra­ti­ni­ya­tā­rtha­pra­ti­ba­ndha iti? prācīne pakṣe, kathaṃ na pa­ryā­ya­tva­m­? pa­ryā­yā­bhi­dhā­ne ca kathaṃ vastu pra­ti­ṣī­ddhaṃ bha­va­ti­? dvitīye tu pakṣe śu­kla­kṛ­ṣṇa­yo­r iva siddhaṃ bhā­vā­bhā­va­yo­r a­nya­tva­m­. athāpi nī­lo­tpa­la­śa­bda­yo­r i­vai­ka­smi­nn arthe pra­ti­ba­ndha iti, na; tatrāpi vi­śe­ṣa­ṇa­bhe­dā­d iti sa­ma­rthi­ta­m­. yadi ca nī­lo­tpa­la­śa­bda­yo­r i­vai­ka­smi­nn arthe dha­rma­bhe­da­m āśritya vi­dhi­pra­ti­ṣe­dhau pra­va­rta­ye­tā­m­, tadā de­śa­kā­la­bhe­de­nai­va pra­vṛ­tti­r na syān na hi bhavati prāg atra deśe ca yan nī­la­m­, tad eva paścād anyatra co­tpa­la­m iti. sa­kri­ya­ni­ṣkri­ya­va­d iti cet, na; kṣa­ṇi­ka­tva­pra­sa­ṅgā­t­, na hi kṣa­ṇi­ka­tve kra­me­ṇā­ne­ka­dha­rma­yo­ga e­vā­tma­naḥ sa­mbha­va­ti­. bhi­nna­he­tu­ka­tvaṃ ca sa­kri­ya­tva­ni­ṣkri­ya­tva­yo­r iva syāt. atha yo '­nya­dā­nya­tra pra­ti­ṣe­dhaḥ­, ta­syā­nu­pa­la­mbha eva viṣayo yasmād a­nu­pa­la­bdhi­r e­vā­rthā­nā­m a­sa­ttva­m iti. ko 'yam a­nu­pa­la­mbho nāma? yady u­pa­la­mbhā­bhā­vaḥ­, sa kathaṃ gha­ṭā­di­pra­ti­ṣe­dha­sya vi­ṣa­yaḥ­? na hy a­nya­syā­bhā­vā­bhi­dhā­ne­nā­nya­tpra­ti­ṣi­ddhaṃ bha­va­ti­, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. nāpy a­nu­pa­la­mbhā­t ka­sya­ci­d bhāvaḥ siddhaḥ. vya­va­hā­ra­syai­va siddhir iti cet, sa­vi­ṣa­ya­sya­? ni­rvi­ṣa­ya­sya vā? sa­vi­ṣa­ya­sya cet, ko 'sau vi­ṣa­yaḥ­? sa eva vi­cā­ra­yi­tuṃ prā­ra­bdhaḥ­. ni­rvi­ṣa­ya­vya­va­hā­ra­sya tu sādhanaṃ na pra­mā­ṇa­m ity u­kta­m­. kiṃ ca yat tan nāstīti jñānaṃ gha­ṭā­dya­bhā­va­vya­va­hā­ra­sā­dha­na­m­, tat kiṃ sa­vi­ṣa­ya­m­? ni­rvi­ṣa­yaṃ vā? ni­rvi­ṣa­yaṃ tāvan na sā­dha­na­m a­nai­kā­nti­ka­tvā­t — saty api ghaṭādau ku­ta­ści­n ni­mi­ttā­n nāstīti mi­thyā­jñā­naṃ dṛ­ṣṭa­m­. atha sa­vi­ṣa­ya­m­? ko 'sya vi­ṣa­yaḥ­? na tāvad gha­ṭā­di­r eva, tasya de­śa­kā­lā­nta­ra­vya­va­hi­ta­tvā­d astīti jñā­na­vi­ṣa­ya­tvā­c ca. nāpy a­rthā­nta­ra­mā­tra­m­, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. atha ta­dvi­vi­ktaḥ pra­de­śā­di­r eva gha­ṭā­dya­nu­pa­la­mbha­vi­ṣa­yaḥ­, sa eva vā gha­ṭā­dya­nu­pa­la­mbhaḥ­, ta­da­bhā­va­vya­va­hā­ra­vi­ṣa­ya­tvā­t­. na bhū­ta­lā­diḥ va­stva­nta­ra­tvā­n na va­stva­nta­re pra­ti­pā­di­te­, pratīte vā, gha­ṭā­di­va­stva­bhū­ta­m iti pra­ti­pā­di­taṃ pratītaṃ vā bha­va­ti­. evaṃ hi va­stva­nta­ra­m eva nāśa ity a­smi­nma­te yad dū­ṣa­ṇa­m u­kta­m­, tat svayam eva pa­ri­hṛ­taṃ syāt. na ca ta­dvi­ve­kā­pra­tī­tau ta­dvi­vi­kta­gra­ha­ṇaṃ sa­mbha­va­ti­. ta­dvi­ve­ka­ś ca na bhū­ta­lā­di­sva­rū­pa­m eva, vi­śe­ṣa­ṇa­tvā­t­, ta­tsaṃ­sa­rga­va­t­. ta­tsaṃ­sa­rgo 'pi bhū­ta­lā­di­sva­rū­pa­m eveti cet, na; vi­śe­ṣa­ṇa­sya vi­śe­ṣyā­d a­rthā­nta­ra­tvā­t­, da­ṇḍā­di­va­t­. abhede tu na pramāṇaṃ kiṃcid asti. yadi ca ghaṭo 'tra nāstīty asya jñā­na­syā­bhi­dhā­na­sya ca bhū­ta­la­m eva vi­ṣa­yaḥ­, na tato 'nyo gha­ṭā­bhā­vaḥ­, tadātra ghaṭo 'stīty asyāpi bhū­ta­la­m eva viṣayaḥ syāt, ghaṭo 'pi tato 'nyo na ka­lpa­nī­ya­s ta­tho­tpā­de­na viśiṣṭaṃ bhū­ta­la­m e­vo­bha­ya­trā­py astv iti. na caitad yu­kta­m­, tasmād gha­ṭa­sa­dbhā­va­va­d gha­ṭā­sa­dbhā­vo 'pi bhūtale tato 'nyaḥ pra­ti­bhā­ti­. evaṃ hi vi­dhi­pra­ti­ṣe­dha­yoḥ prayogo 'py a­rtha­vā­n bha­ve­t­.</p><ab type="head" resp="YA">tamasa ā­lo­kā­bhā­va­rū­pa­tā</ab><p n="a_1739 b_YA_54­3­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­3­,14~</span>sa­ma­stā­lo­kā­bhā­ve­, sva­gṛ­hā­di­ṣu tamo '­ndha­kā­ra iti pra­ti­bhā­ti­. na ta­trā­lo­ka­vi­vi­ktaṃ kiṃcid va­stva­nta­raṃ gṛ­hya­te­. spa­rśā­de­s tu na­ya­nā­vi­ṣa­ya­tvā­d i­ndri­yā­nta­re­ṇa ta­dvi­vi­kta­gra­ha­ṇe 'pi nā­bhā­va­si­ddhiḥ­, a­ndhā­de­r apy ā­lo­kā­bhā­va­pa­ri­cche­da­pra­sa­ṅgā­t­. ata eva nā­lo­ka­vi­vi­kta­jñā­na­gra­ha­ṇā­d apy ā­lo­kā­bhā­va­si­ddhiḥ­, tasyāpi na­ya­nā­vi­ṣa­ya­tvā­d a­ndhā­de­r api ta­thā­bhū­ta­jñā­na­gra­ha­ṇā­t­. gṛ­hā­di­rū­paṃ tv ā­lo­kā­bhā­vā­d eva na pra­ti­bhā­ti­. kṛṣṇaṃ tama iti pra­ti­bhā­sa­nā­d rū­pa­vi­śe­ṣa eva tamaḥ, tasya lo­ka­vi­vi­kta­sya gra­ha­ṇa­m ā­lo­kā­nu­pa­la­mbha iti cet, na; kṛ­ṣṇa­rū­pa­syā­lo­ke­na vinā gra­hī­tu­m a­śa­kya­tvā­t­. tathā pra­ti­bhā­sa­ś ca ni­mī­li­tā­kṣa­syā­py asti, na ca tā­va­tai­vā­lo­kā­bhā­va­ni­śca­yaḥ­, sa­nde­ha­da­rśa­nā­t­. yadā tu cakṣur u­nmī­lye­kṣa­te­, tadā ni­ssa­ndi­gdha­s ta­da­bhā­va­ni­śca­yo bha­va­ti­. yathā tu cā­lo­ka­gra­ha­ṇaṃ prati cakṣur ā­lo­ka­m anyan nā­pe­kṣa­te­, tathā ta­da­bhā­va­gra­ha­ṇe 'py ālokaṃ nā­pe­kṣa­te­. yo hi bhāvo yāvatyā sāmagryā gṛhyate ta­da­bhā­vo 'pi tā­va­tyai­ve­ti­. tad evaṃ bhā­vā­bhā­va­yo­s tā­dā­tmyā­nu­pa­pa­tteḥ sa­he­tu­ko nāśas tataś ca spha­ṭi­kā­di­ṣu pra­ti­kṣa­ṇaṃ vi­nā­śa­kā­ra­ṇā­n u­pa­la­bdhe­r na kṣa­ṇi­ka­tva­m atas tatra pra­tya­bhi­jñā­naṃ na bhrā­nta­m­. ta­thā­tma­ny api pra­tya­bhi­jñā­na­m i­cchā­dī­nā­m e­kā­śra­ya­tva­grā­ha­kaṃ na bhrā­nta­m­, a­bā­dhya­mā­na­tvā­t­. tad evam i­cchā­dī­nā­m āśrayaḥ śa­rī­rā­di­vi­ya­ti­ri­ktaḥ siddha iti.</p><ab type="head" resp="YA">ātmanaḥ pa­ri­mā­ṇa­vi­cā­raḥ</ab><p n="a_1740 b_YA_54­4­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­4­,7~</span>sa ki­mpa­ri­mā­ṇa­kaḥ­? iti vi­cā­rya­te —</p><p n="a_1741 b_YA_54­4­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­4­,8~</span>eke tāvad bā­lā­gra­śa­ta­sa­ha­sra­dhā­ka­lpi­ta­bhā­ga­pa­ri­mā­ṇa­kaṃ ma­nya­nte­. tad a­yu­kta­m­, sa­rva­śa­rī­re­ṣu su­kha­duḥ­khā­de­r a­nu­pa­la­mbha­pra­sa­ṅgā­t­. ta­dā­śra­ya­sya sa­rva­trā­sa­mbha­vā­t­, krameṇa sarvatra sa­mba­dhya­te iti cet. na; yu­ga­pa­d api sa­rva­śa­rī­re­ṣu su­khā­dyu­tpā­da­da­rśa­nā­t­. ā­śu­bhā­vā­d yu­ga­pa­d a­bhi­mā­na iti cet, na; ni­tyā­śu­saṃ­cā­ri­tvā­sa­mbha­vā­t­. ka­dā­ci­d ekatra sthitau śeṣāḥ śa­rī­rā­va­ya­vā nirjīvāḥ syuḥ. kiṃ cāṇutve saty āśu sa­ñcā­ri­tvaṃ ka­lpa­yi­tuṃ yu­kta­m­. na cātmano '­ṇu­tva­si­ddhau pramāṇaṃ kiṃcid asti.</p><p n="a_1742 b_YA_54­4­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­4­,14~</span>śa­rī­ra­mā­tra­pa­ri­mā­ṇa­tva­m apy a­yu­kta­m­, dehasya vṛ­ddha­kṣa­yā­bhyā­m ātmano 'pi vṛ­ddhi­kṣa­ya­dha­rmi­tva­pra­sa­ṅgā­t­, tataś cā­ni­tya­tvaṃ syāt; tasmād ā­kā­śa­va­d vyāpakaḥ pu­ru­ṣaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">jīvasya vyā­pa­ka­tve pra­mā­ṇa­m</ab><p n="a_1743 b_YA_54­4­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­4­,17~</span>vyā­pa­ka­tve 'pi kiṃ pra­mā­ṇa­m iti cet, ucyate — ma­ccha­rī­raṃ mu­ktvā­nyā­ni mū­rta­dra­vyā­ṇi sa­rvā­ṇi­, ma­dā­tma­nā saṃ­yu­ktā­ni­, mū­rta­tvā­n ma­ccha­rī­ra­va­t­. dharmādeḥ svā­śra­ya­saṃ­yo­gā­pe­kṣa­sya gu­ru­tvā­di­va­d ā­śra­yā­nta­re vā­yyā­di­kri­yā­he­tu­tvā­t­. tathā yogī khalv a­ṇi­mā­ghṛ­ddhau prā­du­rbhū­tā­yāṃ se­ndri­yā­ṇi śa­rī­rā­ṇi a­saṃ­khyā­tā­ni nirmāya yu­ga­pa­d bhogān bhuṅkta iti śrū­ya­te­. tac caitad vibhau jñātari saty u­pa­pa­dya­te­, nāṇau de­ha­mā­tre vā. yadi ca de­ha­mā­traḥ syād ātmā, tadā sā­va­ya­vo vināśī ca syāt, vyā­pa­ka­pa­ra­mā­ṇu­vya­ti­re­ke­ṇa sa­rva­dra­vyā­ṇāṃ sā­va­ya­va­tva­vi­nā­śi­tvo­pa­la­mbhā­t­. tasmād vibhur ātmā, pa­ra­mā­ṇu­pa­ri­mā­ṇā­nā­śra­ya­tve sati ni­tya­dra­vya­tvā­t­, ā­kā­śa­va­t­.</p><ab type="head" resp="YA">jīvasya nityatve pra­mā­ṇa­m</ab><p n="a_1744 b_YA_54­5­,03~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­5­,03~</span>nityatvaṃ kuta iti cet, a­nā­di­tvā­t­. tad eva kuta iti cet, ucyate — pū­rvā­bhya­sta­smṛ­tya­nu­ba­ndhā­j jātasya ha­rṣa­bha­ya­śo­ka­sa­mpra­ti­pa­tteḥ pre­tyā­hā­rā­bhyā­sa­kṛ­tā­t sta­nyā­bhi­lā­ṣā­t­. na hi su­kha­duḥ­kha­sā­dha­nā­nu­smṛ­ti­m a­nta­re­ṇa ha­rṣa­bha­ya­śo­kā­de­r utpattiḥ sa­mbha­va­ti­. dṛśyante ca jā­ta­mā­tra­syā­pi ha­rṣā­da­yaḥ­, taiḥ smṛtir a­nu­mī­ya­te­, smṛtyā ca saṃ­skā­raḥ­, saṃ­skā­re­ṇa pū­rvā­bhyā­saḥ­. sa ceha janmani na sa­mbha­va­tī­ti ja­nmā­nta­ra­bhā­vī­ti ga­mya­te­, yathā su­pta­pra­ti­bu­ddha­sya ha­rṣā­da­yaḥ pū­rva­di­nā­bhā­vi­na­m abhyāsaṃ ga­ma­ya­nti­.</p><p n="a_1745 b_YA_54­5­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­5­,16~</span>nanv evaṃ tarhi di­nā­nta­rā­nu­bhū­ta­va­j ja­nmā­nta­rā­nu­bhū­ta­sya smṛ­ti­pra­sa­ṅga iti, na; ta­tsaṃ­skā­ra­sya ma­ra­ṇā­di­duḥ­khe­nā­ti­tī­vre­ṇa vi­na­ṣṭa­tvā­t­. ha­rṣa­bha­ya­śo­kā­di­saṃ­skā­ra­sya cā­ti­dṛ­ḍha­tvā­d a­vi­nā­śa iti eke. vayaṃ tu brūmaḥ — saty api saṃskāre ta­tpra­ti­bo­dha­ka­ni­mi­ttā­bhā­vā­d api smaraṇaṃ na bha­va­ti­. yatra sa­tsū­dbo­dha­ka­ni­mi­tte­ṣu smaraṇaṃ na bha­va­ti­, ta­trā­va­śyaṃ saṃ­skā­ra­vi­nā­śaḥ ka­lpa­nī­yaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">saṃ­skā­ro­dbo­dha­ni­mi­ttā­ni</ab><p n="a_1746 b_YA_54­5­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­5­,22~</span>kāni punas tāni ni­mi­ttā­ni­, yebhyaḥ saṃ­skā­ra­pra­ti­bo­dho bha­va­tī­ty ucyate — pra­ṇi­dhā­nā­d iti. tathā ca sūtram — "­pra­ṇi­dhā­na­ni­ba­ndhā­bhyā­sa­li­ṅga­la­kṣa­ṇa­sā­dṛ­śya pa­ri­gra­hā­śra­yā­śri­ta­sa­mba­ndhā­nā­nta­rya­vi­yo­gai­ka­kā­rya­vi­ro­dhā­ti­śa­ya­prā­pti­vya­va­dhā­na­su­kha­duḥ­khe­cchā­dve­ṣa­bha­yā­rthi­tva­kri­yā­rā­ga­dha­rmā­dha­rma­ni­mi­tte­bhyaḥ­"­. su­smū­rṣa­yā manaso dhāraṇaṃ pra­ṇi­dhā­naṃ ci­tta­sa­mā­dhā­na­m e­kā­gra­te­ty arthaḥ. sā­mā­nye­nā­rthaṃ smṛtvā ta­dvi­śe­ṣā­na­nu­sma­rtu­m icchan pra­ṇi­dhā­naṃ ka­ro­ti­. ni­ba­ndha­s tv e­ka­gra­ntho­pa­ya­mo '­rthā­nā­m­. e­ka­gra­ntho­pa­ya­mā hy arthāḥ pa­ra­spa­raṃ smṛ­ti­he­ta­vo bhavanti ā­nu­pū­rvyā­nya­thā veti. atha vā sma­rta­vyā­nā­m u­pa­ni­kṣe­paḥ kvacit pradeśe vastre granthe vānyatra vā nibandha iti. abhyāsaḥ samāne viṣaye jñā­nā­nā­m a­bhyā­vṛ­ttiḥ­, tataḥ pū­rva­saṃ­skā­ra­pra­ti­bo­dhaḥ saṃ­skā­rā­ti­śa­yo­tpa­tti­ś ca sva­lpā­bhyā­se­na hi gra­nthā­va­dhā­ra­ṇe pū­rva­saṃ­skā­ra­pra­ti­bo­dho '­nu­mī­ya­te­, gṛ­hī­ta­vi­smṛ­tā­bhyā­sa­va­t­. liṅgaṃ dhūmādi da­ha­nā­deḥ smṛ­ti­he­tuḥ­. la­kṣa­ṇa­m — pa­śvā­dya­va­ya­va­sthaṃ cihnaṃ śṛṅgādi gotvasya smā­ra­ka­m­. sādṛśyaṃ ci­trā­di­ga­taṃ siṃ­hā­deḥ­. pa­ri­gra­haḥ sva­svā­mi­naḥ­. āśrayo grā­ma­ṇīḥ­, ta­da­dhī­na­sya smā­ra­kaḥ­, ta­dvi­pa­rya­ye­ṇā­śri­to vyā­khyā­taḥ­. sambandhaḥ śi­ṣyā­cā­ryā­dī­nā­m a­nyo­nya­smā­ra­kaḥ­. ā­na­nta­ryā­d iti ka­ra­ṇī­ye­ṣv artheṣu krameṇa smṛtiḥ. vi­yo­gā­d — yo yena kena vi­yu­ktaḥ­, sa taṃ sma­ra­ti­. e­ka­kā­ryā­t ka­rtra­nta­re smṛtiḥ. vi­ro­dhā­d vi­ji­gī­ṣa­mā­ṇa­yo­r e­ka­da­śa­nā­d i­ta­ra­tra smṛtiḥ. a­ti­śa­ya­prā­pteḥ — yena yato '­ti­śa­yaḥ prāptaḥ, prāptavyo vā, sa tam a­bhī­kṣa­ṇaṃ sma­ra­ti­. vya­va­dhā­nā­t — ko­śā­di­bhi­r a­si­pra­bhṛ­tī­ni­. sukhāt taddhetuṃ sma­ra­ti­, duḥ­kha­he­tuṃ ca duḥ­khā­t­. i­cchā­dve­ṣā­bhyāṃ yam i­ccha­ti­, yaṃ dveṣṭi, tam abhīkṣṇaṃ sma­ra­ti­. bhayāt — yato bi­bhe­ti­, taṃ sma­ra­ti­. a­rthi­tvā­t — ye­nā­rthī­, taṃ sma­ra­ti­. kriyayā — sthena ra­tha­kā­ra­m­. rāgāt — yatra stryādau viṣaye raktaḥ, taṃ sma­ra­ti­. dha­rmā­dha­rmā­bhyāṃ ja­nmā­nta­rā­nu­bhū­te­ṣv api smṛtiḥ.</p><p n="a_1747 b_YA_54­6­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­6­,15~</span>ni­da­rśa­nā­rthaṃ cedaṃ sū­tra­m­, smṛ­ti­ni­mi­ttā­nāṃ saṃ­skā­ra­pra­ti­bo­dha­kā­nā­m a­pa­ri­saṃ­khyā­ta­tvā­t­. sarvāṇi ni­mi­ttā­ni dha­rmā­dha­rmā­bhyā­m a­nu­gṛ­hī­tā­ni saṃ­skā­ra­pra­ti­bo­dha­kā­ni bha­va­nti­. ta­tpra­ti­ba­ndha­kā­ni cā­pra­ti­bo­dha­kā­ni­, ata eva kaścid eva jā­ti­sma­ro bha­va­ti­, na sarvaḥ. tathā ca jai­gī­ṣa­vya­pra­bhṛ­tī­nāṃ yo­ga­ja­dha­rme­ṇā­nu­gṛ­hī­te­bhyaḥ saṃ­skā­re­bhyo '­ne­ka­sa­ha­sre­ṣu pū­rva­ja­nma­su ya­thā­nu­bha­vaṃ smṛtir bhūteti śrū­ya­te­. i­ta­re­ṣāṃ tu prāṇināṃ ja­nmā­nta­rā­nu­bhū­te­ṣu artheṣu sā­mā­nya­ta eva smṛtir bha­va­ti­, na tu de­śa­kā­lā­di­vi­śe­ṣe­ṇe­ti­, vi­śe­ṣa­smṛ­ti­he­tva­nu­grā­ha­ka­syā­dṛ­ṣṭa­vi­śe­ṣa­syā­bhā­vā­t­, pra­ti­ba­ndha­ka­sya sa­dbhā­vā­c ca. tathā caivam api smṛtir u­pa­la­bhya­te yathā — ayaṃ puruṣaḥ kvacin mayā dṛṣṭa eveti sma­rā­mi­, kva dṛṣṭa kadety etan na sma­rā­mi­. tathedaṃ mayā bhakṣitaṃ kva kadety etan na sma­rā­mī­ti­.</p><p n="a_1748 b_YA_54­6­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­6­,25~</span>nanu ca yadi ja­nmā­nta­re '­mu­ka­smi­n deśe vā kāle vāmum artham ahaṃ dṛ­ṣṭa­vā­n ity evaṃ smṛtir na bha­va­ti­, tadā ja­nmā­nta­rā­nu­bhū­te­ṣu su­kha­sā­dha­nā­di­ṣu smṛtir bha­va­tī­ty atra kiṃ pra­mā­ṇa­m­? uktam atra ha­rṣā­di­sa­mpra­ti­pa­tte­r iti. na hy a­na­nu­bhū­ta­pū­rve­ṣu su­kha­duḥ­kha­sā­dha­na­vi­śe­ṣe­ṣu ta­dbhā­vā­nu­sa­ndhā­na­m a­nta­re­ṇa ha­rṣā­da­yaḥ sa­mbha­va­nti­. tathā tiryañco 'py a­pa­tyā­di­vi­yo­gā­c cho­kā­pa­nnāḥ ta­lli­ṅga­ta u­pa­la­bhya­nte­. jā­ta­mā­tra­sya ca bālasya ru­di­te­na śoko '­nu­mī­ya­te­. so 'pi pū­rvā­bhyā­saṃ ga­ma­ya­ti­. stanyam kṣī­ra­m­, ta­da­bhi­lā­ṣe­ṇa jā­ta­mā­tra­syā­pi bālādeḥ sta­na­de­śo­pa­sa­rpa­ṇaṃ dṛ­śya­te­. na ca teneha janmani sta­na­pā­na­m a­bhya­sta­m ato '­va­ga­mya­te pū­rva­ja­nmā­bhyā­sā­t pratyeha bha­va­tī­ti­, ya­tho­tta­ra­di­ne­ṣu pū­rva­di­nā­bhyā­sā­d iti. evaṃ pū­rva­pū­rva­ja­nma­su ta­da­bhyā­sa­syā­nu­mi­tā­nu­mā­nā­t siddhāv a­nā­di­tva­m ātmanaḥ si­dhya­ti­.</p><p n="a_1749 b_YA_54­7­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­7­,4~</span>na caivaṃ tarhi vi­ḍā­lā­dī­nāṃ pū­rva­ja­nma­sv api vi­ḍā­lā­di­bhā­vo '­nu­mā­ta­vyo 'nyathā kathaṃ mū­ṣi­kā­di­ṣv a­bhi­lā­ṣā­di­ni­ya­maḥ syād iti. satyam e­vai­ta­t­, na tv a­na­nta­ra­ja­nma­ny eveti ni­ya­maḥ­. yathā vi­dyā­śi­lpā­di­ṣu kauśalaṃ pū­rvā­bhyā­saṃ sā­mā­nye­nai­va ga­ma­ya­ti­, na tv a­na­nta­re dine tṛtīye caturthe vābhyāsaṃ ga­ma­ya­ti­, evaṃ vi­ḍā­lā­dī­nāṃ mū­ṣi­kā­di­gra­ha­ṇe kauśalaṃ pū­rvā­bhyā­sa­m a­nta­re­ṇa na yuktam ity e­tā­va­d a­nu­mī­ya­te­. sa tv abhyāso '­na­nta­re vā janmany a­ne­ka­ja­nma­vya­va­hi­te vā bha­va­tu­, nātra vi­śe­ṣa­he­tu­r asti.</p><ab type="head" resp="YA">pū­rva­saṃ­skā­ra­nā­śā­śa­ṅkā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1750 b_YA_54­7­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­7­,11~</span>nanu jñā­na­ma­ra­ṇa­duḥ­kha­vi­ro­dhī saṃ­skā­raḥ­, ta­syā­ne­ka­ja­nma­vya­va­hi­ta­sya kuto '­va­sthā­na­m­, pra­ti­pa­kṣa­jñā­ne­nā­ne­ka­pra­kā­re­ṇa ma­ra­ṇā­di­duḥ­khe­na ca vi­nā­śā­t­? na; pra­mā­ṇā­bhā­vā­t — pra­ti­pa­kṣa­jñā­nā­di­nā­va­śyaṃ saṃ­skā­ra­sya vināśa ity atra pramāṇaṃ nāsti. vi­sma­ra­ṇaṃ tu pra­ti­pa­kṣa­jñā­nā­di­ja­ni­ta­saṃ­skā­re­ṇā­dṛ­ṣṭa­vi­śe­ṣe­ṇa vā pra­ti­ba­ndhe 'py u­pa­pa­dya­te­. yathā gra­ntha­śi­lpā­di­saṃ­skā­ra­sya ta­tpra­ti­pa­kṣa­saṃ­skā­re­ṇe­ti­. yadi tu na dṛṣṭa eva ta­tsaṃ­skā­raḥ­, tadā yāvatā pra­yā­se­nā­pū­rva­sya gra­nthā­de­r grahaṇaṃ tā­va­tai­va gṛ­hī­ta­vi­smṛ­ta­syā­pi syāt. na cāyaṃ niyamo 'sti, tasmān na jñā­na­ma­ra­ṇa­duḥ­khai­r naṣṭa e­ve­ti­. yas tu nāśam e­vā­bhyu­pai­ti­, tanmate mṛ­ga­va­rā­ha­śva­vi­ḍā­lā­dī­nāṃ sva­jā­ti­ka­rma­su kauśalaṃ na syāt. na hi teṣām atra janmani kaścid u­pā­dhyā­yo 'sti. e­kī­kṛ­tya po­ṣo­tā­nā­m api ta­tka­rma­kau­śa­la­da­rśa­nā­t­. nāpi teṣāṃ janmani janmani ta­jjā­tī­ya­tva­m eva, vi­ci­tra­ka­rma­vi­śe­ṣā­ne­ka­jā­ti­ṣu krameṇa ja­nma­sa­mbha­vā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">sa­jā­tī­ja­saṃ­skā­rā­ṇā­m eva vṛ­tti­lā­bhaḥ</ab><p n="a_1751 b_YA_54­7­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­7­,23~</span>bhavatu saṃ­skā­ra­syā­ne­ka­ja­nmā­va­sthā­na­m­, tathāpy a­na­nta­ra­ja­nma­bhā­vi­saṃ­skā­rā­na­bhi­bhū­yā­ne­ka­ja­nma­vya­va­hi­ta­saṃ­skā­rā­ṇā­m eva vṛ­tti­lā­bho na yu­jya­te­. na hi ya­syā­ne­ka­saṃ­va­tsa­ra­vya­va­hi­tā­bhyā­sa­jaḥ saṃskāraḥ smṛtiṃ ja­na­ya­ti­, ta­syā­na­nta­ra­di­nā­bhyā­sa­jo na ja­na­ya­tī­ti­, na; u­kta­tvā­t — uktam atra śu­bhā­śu­bhā­khyaṃ karma saṃ­skā­ra­pra­ti­bo­dhe pradhānaṃ ni­mi­tta­m­. tena yataḥ ka­rma­vi­śe­ṣā­t ni­ya­ta­jā­ti­yo­gi­tva­m­, tata eva ta­jjā­ti­saṃ­skā­rā­ṇāṃ vṛ­tti­lā­bho '­nya­saṃ­skā­rā­ṇāṃ pra­ti­bo­dha­ś ceti. anyathā hi ta­tka­rmā­nu­pa­bho­gya­m eva syāt. tathā hi — śva­va­rā­hā­di­ja­nma­ny api yadi brā­hma­ṇā­di­saṃ­skā­rā­ṇāṃ vṛ­tti­lā­bhaḥ syāt, tato 'sya pu­rī­ṣā­di­bha­kṣa­ṇe maithune ca pra­vṛ­tti­r na syāt. brā­hma­ṇā­de­s ta­dvi­ṣa­ye hi vi­ci­ki­tsai­vā­sti na rāga iti. tasmāj ja­nma­vi­śe­ṣa­ni­mi­tta­ka­rma­sā­ma­rthyā­t ta­jjā­ti­saṃ­skā­rā­ṇā­m eva vṛ­tti­lā­bha iti.</p><ab type="head" resp="YA">karmaṇā saṃ­skā­ra­syā­nya­thā­si­ddhi­śaṃ­kā ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1752 b_YA_54­8­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­8­,6~</span>ka­rma­vi­śe­ṣa­sā­ma­rthyā­d eva prāṇināṃ sva­ka­rma­su kauśalaṃ hi sa­mpra­ti­pa­tti­ś ca, kiṃ saṃ­skā­re­ṇe­ti cet, ka­rmā­bhyu­pa­ga­me 'py ātmano '­nā­di­tvaṃ na ni­va­rta­te­. na hi karmaṇā vinā janma, nāpi janmanā vinā ka­rme­ti­.</p><p n="a_1753 b_YA_54­8­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­8­,9~</span>na ca ka­rma­he­tu­ka­tve 'pi dṛ­ṣṭa­pra­tyā­khyā­naṃ yu­kta­m­. dṛṣṭaṃ tāvad etat — yena yad a­bhya­sta­m­, tasya tatra kau­śa­la­m iti. a­na­nu­bhū­ta­pū­rva­ka­tve ca ma­ṇḍū­kā­de­r ma­kṣi­kā­di­ṣv iva bha­kṣa­ṇā­bhi­lā­ṣe­ṇa sa­rpā­di­bhya .­.­.­.­.­.­.­.­. iva ma­kṣi­kā­di­bhyo 'pi bhayān ni­va­rta­na­m eva syāt. na hi ma­ṇḍū­kā­di­nā­tra janmani sa­rpā­di­bhyo maraṇaṃ svayam a­nu­bhū­taṃ yena tasya sa­rpā­di­da­rśa­nā­d eva trāsaḥ syāt. tasmād a­ne­ka­ja­nmā­nta­ra­mṛ­tyu­duḥ­khā­nu­bha­va­ja­ni­ta­saṃ­skā­rā­t mṛ­tyu­he­tuṃ smarata eva bhayaṃ bha­va­ti­. ta­thai­ka­ku­la­sa­mbhū­tā­nā­m api brā­hma­ṇā­dī­nāṃ ka­sya­ci­t kasminn arthe '­va­ga­mā­dī­nāṃ ca ta­ra­ta­mā­di­yo­ge­na pā­ṭa­va­m a­pā­ṭa­vaṃ ca dṛ­śya­te­, tad api pū­rva­ja­nma­saṃ­skā­ra­vai­ci­tryā­d e­vo­pa­pa­dya­ta iti. tad evaṃ pū­rva­pū­rva­ja­nmā­nu­mā­nā­d a­nā­di­tva­si­ddhiḥ­, tataḥ kṛ­ta­ka­tvā­di­vi­nā­śa­he­tva­sa­mbha­vā­c ca ni­tyā­tme­ti sthi­ta­m­.</p><p n="a_1754 b_YA_54­8­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­8­,19~</span>nanv ittham ā­tma­jñā­ne­na kiṃ pra­yo­ja­na­m­? ye­nā­trā­ti­ya­tnaḥ kṛtaḥ. pa­ra­lo­ka­si­ddhi­r eva pra­yo­ja­na­m­. a­ni­ści­te hi tasmin pa­ra­lo­ki­no 'siddheḥ pa­ra­lo­ka­syā­py a­si­ddhi­r iti. pre­kṣā­va­taḥ sva­rgā­rthā­pi pra­vṛ­tti­r na syād ataḥ pa­ra­lo­ki­sa­dbhā­ve­na pa­ra­lo­ka­sa­dbhā­ve ni­ści­te­, pa­ra­lo­ke pra­vṛ­ttiḥ­, tato '­bhi­pre­tā­rtha­si­ddhiḥ­, tad evaṃ pa­ra­lo­ke pra­vṛ­ttyu­pa­yo­gi­tvā­d a­dha­rma­kṣa­ya­he­tu­tvā­c ca niḥ­śre­yā­ṅga­m ā­tma­jñā­na­m­. a­dha­rma­kṣa­ya­he­tu­tvaṃ ca tasya "­ta­ra­ti śokam ā­tma­vi­t­" ity e­va­mā­dyā­ga­mā­d a­va­ga­nta­vya­m­.</p><ab type="head" resp="YA">ātmano '­na­rtha­he­tu­tvā­śa­ṅkā</ab><p n="a_1755 b_YA_54­8­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­8­,27~</span>nanv ā­tma­jñā­naṃ mu­mu­kṣu­ṇā na ka­rta­vya­m­, tasya saṃ­sā­ra­he­tu­tvā­t­, tathā cāha —</p><lg n="a_1756"><l>"yaḥ paśyaty ātmānaṃ ta­trā­syā­ha­m iti śāśvataḥ snehaḥ | </l><l>snehāt sukheṣu tṛṣyati tṛ­ṣṇā­do­ṣāṃ­s tiras kurute || "</l></lg><p n="a_1757" rend="justify">doṣān pracchādya tṛṣṇā guṇān da­rśa­ya­tī­ty arthaḥ. tataś ca —</p><lg n="a_1758"><l>"­gu­ṇa­da­rśī pa­ri­tṛ­ṣya­n mameti ta­tsā­dha­nā­ny u­pā­da­tte | </l><l>te­nā­tmā­bhi­ni­ve­śo yāvat tāvat sa saṃsārī || "</l><l>"­sa­tyā­tma­ni pa­ra­saṃ­jñā­, sva­pa­ra­vi­bhā­gā­t pa­ri­gra­ha­dve­ṣau | </l><l>anayoḥ sa­mpra­ti­ba­ddhāḥ sarve doṣāḥ pra­jā­ya­nte || "</l></lg><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1759 b_YA_54­9­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­9­,8~</span>tad etad a­yu­kta­m­. tathā hi — kiṃ śa­rī­rā­di­ṣv ā­tma­jñā­naṃ saṃ­sā­ra­ni­mi­tta­m­? kiṃ vā ta­dvya­ti­ri­kte­? yady ādyaḥ pakṣaḥ, tadā na kiṃcid bā­dhi­ta­m­, a­nā­tma­ny ā­tma­jñā­na­sya saṃ­sā­ra­he­tu­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. dvitīye tu pakṣe pramāṇaṃ nāsti. na hi ya­tho­ktā­tma­pa­ri­jñā­ne sati kaścit saṃsārī dṛ­śya­te­.</p><p n="a_1760 b_YA_54­9­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­9­,12~</span>ā­tma­jñā­nā­d ātmani sneha iti, tad apy a­yu­kta­m­, na hi yatra yatra jñānaṃ bha­va­ti­, tatra tatra sneha iti, asti vyāptis tṛ­ṇa­pa­śvā­di­da­rśa­ne 'pi sne­hā­nu­pa­la­bdheḥ­. tṛ­ṇā­di­ṣv ā­tmo­pa­yo­gi­tve­na da­rśa­nā­bhā­vā­n na sneha iti cet. evaṃ tarhy ātmany apy ā­tmo­pa­yo­gi­tve­na darśanaṃ nā­stī­ti­. tatrāpi sneho mā bhūt. ya­syā­tmo­pa­yo­gi­ni snehaḥ tasya kathaṃ nā­tma­nī­ti cet, na; ā­tmo­pa­yo­gi­ny a­vi­dyā­sā­ma­rthyā­t sne­ha­sa­mbha­vā­t­. a­vi­dyā­kṣe­pe tv ā­tmo­pa­yo­gi­ṣv api na sneha iti.</p><ab type="head" resp="YA">sau­ga­tai­r apy ā­tma­jñā­na­m a­bhyu­pa­ga­ta­m</ab><p n="a_1761 b_YA_54­9­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­9­,19~</span>api ca pa­ra­lo­kī padārtha ātmety u­cya­te­. ta­tpa­ri­jñā­naṃ ca tvayāpi yatnena kṛtaṃ ta­dda­rśa­ne 'py ayaṃ doṣaḥ pra­sa­ktaḥ­. kṣa­ṇi­ka­tva­jñā­nā­t sne­ha­ni­vṛ­tti­r iti cet, na; kṣa­ṇi­ka­pa­kṣa e­vo­pa­kā­ryo­pa­kā­ra­ka­bhā­va­sya tva­ye­ṣṭa­tvā­t­. tataś cā­tma­tve­na pra­ti­pa­nne­ṣv a­na­nta­sa­ntā­ne­ṣv api sneho 'sty eva, nā­nya­thā­mo­kṣe pravṛttiḥ syāt tataś ca mo­kṣā­rtha­pra­vṛ­ttyu­pa­de­śo '­na­rtha­kaḥ­, tasmād ā­tma­sne­hā­d eva su­kha­sā­dha­ne­ṣv iva mo­kṣa­sā­dha­ne 'pi pra­vṛ­ttiḥ­.</p><p n="a_1762 b_YA_54­9­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­9­,25~</span>tena yad uktam — "yasya hi yatra snehaḥ, sa ta­tsu­khe­na ha­rṣa­vā­n­, yathā pu­trā­di­su­khe­na­" iti tat sva­jñā­na­sa­ntā­ne 'pi sa­mā­na­m­.</p><ab type="head" resp="YA">a­nā­tma­vā­di­nāṃ sne­hā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1763 b_YA_54­9­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 54­9­,28~</span>a­thā­nā­tma­vā­di­nāṃ sva­jñā­na­sa­ntā­ne 'pi nāsti snehaḥ pa­ra­sa­ntā­ne­ṣu ka­tha­m­? na hi ya­syā­tma­ny api na snehaḥ, tasya pa­ra­tre­ti yu­kta­m­. ma­hā­nu­bhā­va­ta­yā ka­ru­ṇā­taḥ paratra sneha iti cet. na; svā­rtha­sa­mū­ḍha­syā­bu­ddhi­pū­rva­ka­tva­pra­sa­ṅgā­t­. pa­rā­rtha­kri­yai­va ma­hā­nu­bhā­va­sya svārtha iti cet, evaṃ tarhi ga­ṇi­kā­ṅga­ma­rda­nā­dy api kuryāt tatrāpi pa­rā­rtho­pa­pa­tteḥ­. na­ra­kā­di­ga­ma­na­pra­sa­ṅgā­n na kriyata iti cet, nanu parārthe na­ra­kā­di­ga­ma­nā­ṅgī­ka­ra­ṇe mahatī ma­hā­nu­bhā­va­tā syāt. tasmād a­nā­tma­vā­di­no 'pi sva­duḥ­kha­pa­ri­hā­re­ṇa pravṛtteḥ sva­bu­ddhi­sa­ntā­ne 'sty eva snehaḥ pu­trā­di­ṣv iva lo­ka­sya­. tataḥ ta­tsne­hā­t sukhaṃ tṛṣṇā, tato do­ṣa­ti­ra­skā­re­ṇa gu­ṇa­da­rśī śākyaḥ pa­ri­tṛ­ṣya­n ma­me­da­m iti, ta­tsā­dha­nā­ny u­pā­da­tte­, tena mamety a­bhi­ni­ve­śā­d bu­ddha­syā­pi saṃsāro na ni­va­rta­te­.</p><p n="a_1764 b_YA_55­0­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­0­,9~</span>"­sa­tyā­tma­ni pa­ra­saṃ­jñā­" — ityādy apy a­yu­kta­m­, na hi sva­pa­ra­vi­bhā­ga­jñā­na­mā­trā­d eva pa­ri­gra­ha­do­ṣā­da­yo bha­va­nti­, bu­ddha­syā­pi hi pa­ra­vi­bhā­ga­jñā­na­mā­tra­m asty eva, a­nya­tho­pa­de­śa­dā­nā­dau na pra­va­rta­te­. ka­ru­ṇā­bhyā­sa­ś ca bhavatāṃ sa­rva­jña­tva­sā­dha­na­m i­ṣṭa­m­. na ca sva­pa­ra­vi­bhā­ga­jñā­na­m a­nta­re­ṇa karuṇā sa­mbha­va­ti­. svā­tma­duḥ­khā­nu­sma­ra­ṇa­pū­rvi­kā hi pareṣu duḥ­kha­vi­yo­ge­cchā bha­va­ti­, sā ca kṛpety u­cya­te­. tasmān na sva­pa­ra­vi­bhā­ga­jñā­na­mā­traṃ tṛ­ṣṇā­pa­ri­gra­hā­dī­nāṃ ni­mi­tta­m­, kiṃ tarhi? mi­thyā­saṃ­ka­lpaḥ­, tathā ca bha­ga­vā­n vyāsaḥ —</p><lg n="a_1765"><l>"­i­ndri­yā­rthā hy a­na­rthā­ya yadi sphuṭaṃ vi­ka­lpi­tāḥ | </l><l>sarvo '­na­rthe­na yujyeta carann i­ndri­ya­go­ca­re || "</l></lg><ab type="head" resp="YA">a­ha­ntā­yā do­ṣa­rū­pa­tā­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1766 b_YA_55­0­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­0­,19~</span>idaṃ ca tāvad atra vi­cā­rya­te — kim a­trā­tme­ti saṃjñaiva duṣṭā? kiṃ vā mamety aham iti vā jñānaṃ du­ṣṭa­m­? kiṃ vā ta­dvi­ṣa­ya eva duṣṭa iti?</p><p n="a_1767 b_YA_55­0­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­0­,21~</span>yady ātmeti saṃjñā duṣṭā, tadā vayam api saṃ­jñā­nta­raṃ ka­ri­ṣyā­maḥ­.</p><p n="a_1768 b_YA_55­0­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­0­,22~</span>a­thā­haṃ­kā­ro duṣṭaḥ, sa kathaṃ ni­va­rta­te­? kṣa­ṇi­ka­vi­jñā­na­vā­di­no 'py asty eva; i­ṣṭā­ni­ṣṭa­prā­pti­pa­ri­hā­re­ṇa pra­vṛ­tti­da­rśa­nā­t­, idam aham a­nu­bhū­ta­vā­n idam ahaṃ jā­nā­mī­ti pra­tī­te­ś ca. atha pū­rva­saṃ­skā­rā­d a­nā­tma­vā­di­no '­haṃ­kā­raḥ­, sa nai­rā­tmyā­bhyā­sā­n ni­va­rta­te­, na; a­sa­mba­ndhā­t­. ni­ra­haṃ­kā­rā­bhyā­sā­c cā­haṃ­kā­ra­ni­vṛ­tti­r yuktā, ni­rvi­ka­lpā­bhyā­sā­d vi­ka­lpa­va­t­, ta­ttva­jñā­nā­bhyā­sā­d a­ta­ttva­jñā­na­va­c ca. ātmā tu ta­ttvā­nta­ra­m­, kathaṃ ta­da­bhā­vā­bhyā­sā­d a­haṃ­kā­ra­ni­vṛ­ttiḥ­? va­ca­na­mā­tre­ṇa ni­rbu­ddha­tvā­bhyā­sā­d e­vā­haṃ­kā­ra­ni­vṛ­ttiḥ syāt.</p><p n="a_1769 b_YA_55­1­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­1­,1~</span>a­thā­tmā­haṃ­kā­ra­sya vi­ṣa­ya­s te­nā­tma­ni saty a­haṃ­kā­ra­ni­vṛ­tti­r na prā­pno­ti­, na; sva­pa­ra­ma­tā­sa­mbha­vā­t — tvanmate tāvan nityasya ja­na­ka­tva­m eva nāsti. a­sma­nma­te tu nai­ka­syai­va ja­na­ka­tva­ma­taḥ sa­ha­kā­ri­vi­ra­hā­t saty api viṣaye '­haṃ­kā­ra­ni­vṛ­ttiḥ­, saty apy agnāv i­ndha­nā­bhā­vā­d dhū­ma­ni­vṛ­tti­va­t­. tvayāpy etad a­va­śya­m a­bhyu­pa­ga­nta­vya­m a­nya­thā­bu­ddhi­sa­ntā­nā­ni­vṛ­ttā­v a­haṃ­kā­ra­ni­vṛ­tti­r na syāt, tvatpakṣe buddher e­vā­tma­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">ni­tya­tva­jñā­na­sya du­ṣṭā­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1770 b_YA_55­1­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­1­,7~</span>atha ni­tya­tvā­di­jñā­naṃ tatra du­ṣṭa­m­, tad apy a­yu­kta­m yasmād a­ni­tya­tvā­di­jñā­nā­d ā­tma­ra­kṣā­dya­bhi­prā­ye­ṇā­kā­rye 'pi pravṛttiḥ syāt, yadā tv evaṃ jānāti —</p><lg n="a_1771"><l>"­vā­sāṃ­si jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro '­pa­rā­ṇi | </l><l>tathā śa­rī­rā­ṇi vihāya jīrṇāny anyāni saṃyāti navāni dehī || "</l><l>"nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ | </l><l>na cainaṃ kle­da­ya­nty āpo na śo­ṣa­ya­ti mārutaḥ || " iti.</l></lg><p n="a_1772 b_YA_55­1­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­1­,14~</span>tadā śa­rī­rā­di­ṣu ni­ra­pe­kṣa eva bha­va­ti­. kutas ta­tpa­ri­gra­ha­dve­ṣā­da­yaḥ­? tathā ca pra­me­ya­vi­bhā­ga­sū­tre śa­rī­rā­di­ṣu he­ya­bu­ddhi­r ā­tma­ta­ttva­jñā­nā­d yathā bha­va­ti­, ta­tho­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">nai­rā­tmya­jñā­na­sya saṃ­sā­ra­ni­mi­ttā­sā­dha­na­m</ab><p n="a_1773 b_YA_55­1­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­1­,17~</span>nai­rā­tmya­jñā­naṃ saṃ­sā­ra­syai­va ni­mi­tta­m­, vi­pa­rya­ya­jñā­na­tvā­t­, a­ni­tye­ṣu ni­tya­tvā­dhya­va­sā­ya­va­t­. a­si­ddha­m iti cet, syād etat — ātmano '­sa­ttva­m a­jā­ta­tvā­di­sā­dha­naiḥ sā­dhi­ta­m­, tan na nai­rā­tmya­jñā­naṃ mi­thye­ti­. tad a­yu­kta­m­; yasmāt —</p><lg n="a_1774"><l>nāsiddhe bhā­va­dha­rmo 'sti vya­bhi­cā­rya­bha­yā­śra­yāḥ | </l><l>dharmo viruddho '­bhā­va­sya sā sattā sādhyate katham || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> (PV 1­.­19­1 = P­V­i­n 3­.­63­; cf. TSP 50­4­, 19­–­20­; NBhū 55­1­, 20­–­21­; J 88, 2­–­3­) </seg> </ab><p n="a_1775" rend="justify">sa­ttā­va­d a­sa­ttā­sā­dha­ne 'pi samāno doṣaḥ.</p><ab type="head" resp="YA">śabdānāṃ vi­ka­lpa­vi­ṣa­ya­tva­sa­nde­ha­s ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1776 b_YA_55­1­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­1­,24~</span>nanv a­tro­kta­m —</p><lg n="a_1777"><l>"­a­nā­di­vā­sa­na­no­dbhū­ta­vi­ka­lpa­pa­ri­ni­ṣṭhi­taḥ | </l><l>śa­bdā­rtha­s trividho dharmī bhā­ṣā­bhā­vo­bha­yā­śra­yaḥ || "</l></lg><p n="a_1778 b_YA_55­2­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­2­,1~</span>tasmin bhā­vā­nu­pā­dā­ne sa­dhya­syā­nu­pa­la­mbha­naṃ tathā hetur na ta­syai­vā­bhā­vaḥ śa­bda­pra­yo­gaḥ tatra nī­lā­di­vi­ka­lpa­sya bhā­vā­śra­ya­tvaṃ sva­la­kṣa­ṇa­jñā­nā­hi­ta­vā­sa­nā­pū­rva­ka­tvā­t­. śa­śa­vi­ṣā­ṇā­di­vi­ka­lpa­sya tv a­bhā­vā­śra­tva­m a­bhā­va­jñā­nā­hi­ta­vā­sa­nā­pū­rva­ka­tvā­t­. pra­me­yā­mū­rtā­di­vi­ka­lpaḥ punar u­bha­yā­śra­yaḥ sa­da­sa­to­r api pra­me­ya­tvā­mū­rta­tvā­di­dha­rma­sa­mbha­vā­t­. tad evaṃ śa­bdā­rtha­sya tri­pra­kā­ra­tva­da­rśa­nā­t tasminn ā­tmā­di­śa­bdā­rthe sandehe sati bhā­vā­nu­pā­dā­na­tvaṃ sādhyam ity ato nā­śra­yā­si­ddha­tvā­di­do­ṣa iti.</p><p n="a_1779 b_YA_55­2­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­2­,7~</span>tad etad apy a­yu­kta­m­. śabdānāṃ hi va­stu­vi­ṣa­ya­tva­m eva sa­ma­rthi­ta­m­. vi­ka­lpa­pra­ti­ba­ndha­vi­ṣa­ya­tva­m ca pra­ti­ṣi­ddhaṃ prāg iti. kutaś cā­tmā­di­vi­ka­lpa­sya bhā­vā­nu­pā­dā­na­tva­si­ddhiḥ­? ta­thā­nu­pa­la­bdhe­r iti cet, na; sā­dhya­vi­śi­ṣṭa­tvā­t­, na hi bhavaty a­gnyu­pā­dā­no dhūmas ta­tho­pa­la­bdhe­r iti.</p><p n="a_1780 b_YA_55­2­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­2­,11~</span>kiṃ ca me­ru­pā­tā­lā­di­vi­ka­lpa­sya ta­dbhā­vo­pā­dā­na­tve nā­nu­pa­la­mbhe 'pi na me­ru­pā­tā­lā­de­r a­bhā­va­ni­śca­yaḥ­.</p><p n="a_1781 b_YA_55­2­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­2­,13~</span>kiṃ ca dha­rmā­dha­rma­bu­ddhā­di­vi­ka­lpa­syā­pi ta­du­pā­dā­na­tve­nā­nu­pa­la­bdhe­s teṣām apy abhāvaḥ syāt. sa­dvya­va­hā­ra­ni­ṣe­dho vā. atha teṣām astitve 'sty a­nu­mā­na­m­, tato na sa­dvya­va­hā­ra­ni­ṣe­dho 'pi tatra yuktaḥ, yady evam ā­tmā­dya­sti­tve 'py a­nu­mā­naṃ sa­ma­rthi­ta­m­. te­nā­trā­py ayuktaḥ pra­ti­ṣe­dha iti.</p><ab type="head" resp="YA">ā­tma­ni­tya­tve saṃ­sā­rā­nu­pa­pa­tti­s ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1782 b_YA_55­2­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­2­,18~</span>nanu ni­tya­syā­vi­kā­ri­tvā­t su­kha­duḥ­khā­di­saṃ­sa­rgā­nu­pa­pa­ttiḥ­, ta­du­pa­pa­ttau vā na nityatvaṃ tad āha — "­va­rṣā­ta­pā­bhyāṃ kiṃ vyomnaś carmaṇy asti tayoḥ pha­la­m­. ca­rmo­pa­ma­ś cet so 'nityaḥ kha­tu­lya­ś ced a­sa­tpha­laḥ­"­. tad apy a­yu­kta­m­. a­ni­tya­tve hy a­kṛ­tā­bhyā­ga­mā­di­do­ṣa­syo­kta­tvā­d e­ka­sa­ntā­na­ni­ya­mo 'pi na sa­mbha­va­tī­ty uktaṃ prāg iti.</p><ab type="head" resp="YA">ā­rha­ta­si­ddhā­ntaḥ</ab><p n="a_1783 b_YA_55­2­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­2­,21~</span>a­pa­ra­s tv āha — nityatve pu­ru­ṣa­syai­ka­sva­bhā­va­tvā­t su­kha­duḥ­kha­ba­ndha­mo­kṣā­di­kra­mā­nu­pa­pa­ttiḥ­, sa­dai­vā­tmā sukhī duḥkhī ca syāt, ta­tsva­bhā­vā­vi­nā­śā­t­. nāpy anitya e­vā­kṛ­tā­bhyā­ga­mā­di­do­ṣaḥ­, tasmād a­ne­kā­nta­pa­kṣa eva ni­rdu­ṣṭaḥ­, tad uktam —</p><lg n="a_1784"><l>"­e­kā­ntā­gra­ha­ra­ktā­nāṃ nātha sva­pa­ra­vai­ri­ṇā­m | </l><l>ku­śa­lā­ku­śa­laṃ karma ba­ndha­mo­kṣau tu na kvacit || "</l></lg><p n="a_1785 b_YA_55­3­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­3­,1~</span>pra­mā­ṇa­si­ddha­ś cā­ne­kā­nta­pa­kṣa ity āha —</p><lg n="a_1786"><l>"­ka­ṭa­mo­li­su­va­rṇā­rthī nā­śo­tpā­da­vya­ye­ṣu ca | </l><l>śo­ka­pra­mo­da­m ādhyasthyaṃ jano jā­ti­tra­yā­tma­ka­m || "</l></lg><p n="a_1787 b_YA_55­3­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­3­,4~</span>a­ne­kā­nta­taḥ sa­pta­pa­dā­rtha­jñā­nā­n mokṣa ity āha —</p><lg n="a_1788"><l>"­jī­vā­jī­vau ta­thā­nyo­nya­m āsravaḥ saṃ­va­ra­s tathā | </l><l>nirjarā ca tathā bandho mokṣaḥ sambhrama iṣyate || "</l><l>"syād vā­da­lā­ñchi­tā­ś caite pa­ri­jñe­yāḥ sa­mī­ri­tāḥ | </l><l>ta­jjñā­nā­d ā­śra­vā­pe­to jīvo mokṣa i­ho­di­taḥ || "</l></lg><ab type="head" resp="YA">sa­pta­ta­ttva­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1789 b_YA_55­3­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­3­,10~</span><span ana="no-in-brackets">(1)</span> tatra "­ce­ta­nā­sva­bhā­va­tvā­t ta­dvi­ka­lpa­la­kṣa­ṇo jī­vaḥ­"­. tasyāś ce­ta­nā­yā vikalpāḥ pa­ryā­yā­jñā­na­su­kha­duḥ­khe­cchā­da­yaḥ­, te lakṣaṇaṃ yasyāsau jīvaḥ.</p><p n="a_1790 b_YA_55­3­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­3­,13~</span><span ana="no-in-brackets">(2)</span> ta­dvi­la­kṣa­ṇa­s tv ajīva iti.</p><p n="a_1791 b_YA_55­3­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­3­,14~</span><span ana="no-in-brackets">(3)</span> "­pu­ṇya­pā­pā­ga­ma­dvā­ra­la­kṣa­ṇa ā­sra­vaḥ­"­. āsrava iva ā­sra­vaḥ­. ka u­pa­mā­rthaḥ­? yathā ma­ho­da­dhi­r na­dyā­di­sa­li­lai­r a­ha­ra­ha­r ā­pū­rya­te tathā mi­thyā­da­rśa­nā­di­dvā­rā­nu­pra­vi­ṣṭaiḥ ka­rma­bhi­r aniśaṃ prāṇī pūryata iti mi­thyā­da­rśa­nā­di­dvā­ra­m ā­sra­vaḥ­.</p><p n="a_1792 b_YA_55­4­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­4­,4~</span><span ana="no-in-brackets">(4)</span> "­ā­sra­va­ni­ro­dha­la­kṣa­ṇaḥ saṃ­va­raḥ­"­. saṃ­vri­ya­te '­ne­ne­ti saṃ­va­raḥ­. yathā ka­pā­ṭe­na saṃvṛte gṛhe duṣṭasya praveśo nāsti, tadvac chu­bhā­nu­ṣṭhā­ne­na saṃvṛte puṃsi pu­ṇya­pā­pa­la­kṣa­ṇa­sya ba­ndha­he­toḥ karmaṇaḥ praveśo nā­stī­ti­. a­bhi­na­va­ka­rmā­ga­ma­dvā­ra­saṃ­va­ra­ṇā­t saṃ­va­raḥ­.</p><p n="a_1793 b_YA_55­4­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­4­,8~</span><span ana="no-in-brackets">(5)</span> "­e­ka­de­śa­ka­rma­sa­ṅkṣa­ya­la­kṣa­ṇā ni­rjja­rā­"­. ni­rja­re­va ni­rja­rā­, yathā ma­ntrau­ṣa­dha­ba­lā­di­bhi­r jī­rṇa­vī­ryaṃ viṣaṃ na ko­pa­ka­ra­m­, ta­tho­pā­ttaṃ karma ta­po­vi­śe­ṣe­ṇa ni­rjī­rṇa­ra­saṃ na saṃ­sā­ra­pha­la­pra­da­m­.</p><p n="a_1794 b_YA_55­4­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­4­,11~</span><span ana="no-in-brackets">(6)</span> "­ā­tma­ka­rma­ṇo­r a­nyo­nya­pra­ve­śā­nu­pra­ve­śa­la­kṣa­ṇaḥ sambandho ba­ndhaḥ­"­. bandha iva bandhaḥ. yathā ni­ga­ḍā­di­ba­ndhe­na baddhaḥ puruṣo '­sva­ta­ntraḥ­, tathā ka­rma­ba­ndhe­nā­pī­ti­.</p><p n="a_1795 b_YA_55­4­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­4­,14~</span><span ana="no-in-brackets">(7)</span> "­kṛ­tsna­ka­rma­vi­yo­ga­la­kṣa­ṇo mo­kṣaḥ­"­. ni­ga­ḍā­di­mu­kta­va­t svātantrye sati a­bhi­pre­ta­de­śa­ga­ma­nā­d eva pumān sukhī bha­va­tī­ty arthaḥ.</p><ab type="head" resp="YA">syā­dvā­da­sva­rū­pa­m</ab><p n="a_1796 b_YA_55­4­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­4­,18~</span>syā­dvā­da­lā­ñchi­tā iti. syād asti, syān nāsti, syād asti ca nāsti ca, syād a­va­kta­vya­m­, syād asti cā­va­kta­vyaṃ ca, syān nāsti cā­va­kta­vyaṃ ca, syād asti ca nāsti cā­va­kta­vyaṃ ca — ity eṣā sa­pta­bha­ṅgī syādvāda ity u­cya­te­. ta­dvi­śi­ṣṭā jī­vā­da­yāḥ pa­ri­jñe­yāḥ­. kiṃ­la­kṣa­ṇā­sau sa­pta­bha­ṅgī­ti cet, ucyate "­e­ka­smi­n vastuni pra­śna­va­śā­d dṛ­ṣṭe­ṇe­ṣṭe­na ca pra­mā­ṇe­nā­vi­ru­ddha­vi­dhi­pra­ti­ṣe­dha­vi­ka­lpa­nā sa­pta­bha­ṅgī­"­. "tad yathā — syād ghaṭaḥ, syād a­gha­ṭaḥ­, syād ghaṭaś cā­gha­ṭa­ś ca, syād a­va­kta­vyaḥ­, syād ghaṭaś cā­va­kta­vya­ś ca, syād a­gha­ṭa­ś cā­va­kta­vya­ś ca, syād ghaṭaś cā­gha­ṭa­ś cā­va­kta­vya­ś ce­ti­"­.</p><p n="a_1797 b_YA_55­4­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­4­,26~</span>"tatra svā­tma­nā­sti ghaṭaḥ, pa­rā­tma­nā nāsti. gha­ṭa­bu­ddhya­bhi­dhā­nā­nu­vṛ­tti­li­ṅgaḥ svātmā yatra ta­dbu­ddhya­bhi­dhā­nā­nu­vṛ­ttiḥ sa parātmā pa­ṭā­diḥ­. ka­pā­lā­dya­va­sthā ca. tatra svā­tma­nā­pi yadi nāsti ghaṭaḥ, tadā gha­ṭa­vya­va­hā­ra eva na syāt. tathā pa­rā­tma­nā­pi yady asti, tadā pa­ṭā­di­vya­va­hā­ro 'pi tatra syāt. tasmāt sva­rū­pe­ṇa san ghaṭaḥ pa­ra­rū­pe­ṇa tv a­sa­nn­" iti.</p><p n="a_1798 b_YA_55­5­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­5­,1~</span>"uktaiḥ pra­kā­rai­r arpitaṃ gha­ṭa­tva­m a­gha­ṭa­tvaṃ ca pa­ra­spa­ra­to na bhi­nna­m­. bhede hi ta­dbu­ddhya­bhi­dhā­nā­nu­vṛ­tti­r na syāt tataś ca sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyā­dya­bhā­vaḥ syāt. na caivam asti, tasmāt ta­du­bha­yā­tma­ko 'sau krameṇa ta­ccha­bda­vā­cya­tā­m ā­ska­nda­n syād ghaṭaś cā­gha­ṭa­ś cety u­cya­te­. yadi ta­du­bha­yā­tma­kaṃ vastu ghaṭa ity e­vo­cya­te­, ta­de­ta­rā­tmā­sa­ṅgra­hā­d a­ta­ttva­m eva syāt. a­thā­gha­ṭa evety u­cye­ta­, ta­dā­tmā­nu­pā­dā­nā­d a­nṛ­ta­m eva syāt. na vastu tāvad e­ve­ti­. na cānyaḥ śabdas ta­du­bha­yā­tmā­va­sthā­na­tvā­bhi­dhā­yī vi­dya­te­. tato 'sau ghaṭo va­ca­na­go­ca­rā­tī­ta­tvā­t 'syād a­va­kta­vya­' ity u­cya­te­. gha­ṭā­tmā­rpa­ṇa­mu­khe­no­ktā­va­kta­vya­sva­rū­pa­ni­rū­pa­ṇe­na cā­di­śya­mā­naḥ sa evārtha iti 'syād ghaṭaś cā­va­kta­vya­ś ca'. ni­rū­pi­tā­gha­ṭa­bha­ṅgyā­sa­ṅge­na pra­da­rśi­tā vaktavya vartmanā co­pa­de­śyaḥ sa evārtha iti "syād a­gha­ṭa­ś cā­va­kta­vya­ś ca". ta­du­bha­yo­r a­bhi­dhā­na­kra­mā­kra­mā­rpa­ṇa­va­śā­d ā­vi­rbhū­ta­ta­dvya­pa­de­śaḥ sa evārtha iti syād ghaṭaś cā­gha­ta­ś cā­va­kta­vya­ś ceti.</p><p n="a_1799 b_YA_55­5­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­5­,13~</span>"evaṃ sarveṣv artheṣu sa­pta­bha­ṅgī yo­jyā­"­. na ta­thā­bhū­taḥ kaścid artho 'sti yatra sa­pta­bha­ṅgī nāsti.</p><p n="a_1800 b_YA_55­5­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­5­,15~</span>nanv e­kā­ntā­na­bhyu­pa­ga­mā­n ni­ya­me­nā­ne­kā­ntā­bhyu­pa­ga­maḥ prāptas tataḥ sa e­vai­kā­nta iti. kathaṃ sarvatra sa­pta­bha­ṅgī­ti­, na; a­ne­kā­nte 'py e­kā­ntā­na­bhyu­pa­ga­mā­t­. tathā hi syād e­kā­ntaḥ­, syād a­nai­kā­ntaḥ­, syād e­kā­nta­ś cā­ne­kā­nta­ś ca, syād a­va­kta­vyaḥ­, syād e­kā­nta­ś cā­va­kta­vya­ś ca, syād a­nai­kā­nta­ś cā­va­kta­vya­ś ca, syād e­kā­nta­ś cā­ne­kā­nta­ś cā­va­kta­vya­ś ca" iti.</p><ab type="head" resp="YA">ā­rha­ta­si­ddhā­nta­ni­ra­sa­na­m</ab><p n="a_1801 b_YA_55­5­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­5­,21~</span>a­tro­cya­te — yat tāvad e­kā­nta­gra­ha­ra­ktā­nā­m i­tyā­di­, tad a­yu­kta­m­; e­kā­nta­pa­kṣa eva ku­śa­lā­ku­śa­la­ka­rmā­dyu­pa­pa­tteḥ­, tathā hi — yadi ya eva karmaṇaḥ kartā, sa eva ta­tpha­lo­pa­bho­kte­ty ayam ekāntaḥ syāt, ta­de­ṣṭā­ni­ṣṭa­prā­pti­pa­ri­hā­rā­rthā ta­tka­rma­su pre­kṣā­va­taḥ pra­vṛ­tti­r gha­ṭa­te­. a­ne­kā­nta­pa­kṣe tv a­nya­kṛ­ta­m apy a­nye­no­pa­bhu­jya­ta iti syāt. tathā ca bho­ja­nā­di­kri­yā­sv api pre­kṣā­va­tā na pra­va­rti­ta­vya­m­. rā­jā­di­kṛ­te­ṣv eva bho­ja­nā­di­ka­rma­su na­gna­śra­ma­ṇa­ka­syā­pi tṛptir bha­vi­ṣya­ti­, a­bha­va­ne hy e­kā­nta­gra­haḥ syāt.</p><ab type="head" resp="YA">a­ne­kā­nta­pa­kṣe do­ṣa­sa­mu­cca­yaḥ</ab><p n="a_1802 b_YA_55­5­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­5­,28~</span>kiṃ ca ni­tyā­ni­tya­yo­r doṣaṃ dṛ­ṣṭvā­ne­kā­nta­m a­bhyu­pa­ga­ccha­tā pa­kṣa­dva­ya­syā­py a­bhyu­pa­ga­maḥ syāt. ta­da­bhyu­pa­ga­me co­bha­ya­pa­kṣo­ktā api doṣāḥ prāptā iti. ka evaṃ vi­gra­nthā­d anyo doṣān pa­ri­ha­rtuṃ jā­nā­ti­? tasmān nitya e­vā­tmā­, ta­tsa­ma­ve­ta­su­kho­tpa­ttau sukhī, duḥ­kho­tpa­ttau duḥkhīty u­cya­te­. su­kha­duḥ­khā­dī­nā­m e­vo­tpa­tti­vi­nā­śau nātmanaḥ sa hi nityo 'pi tena tena dha­rme­ṇo­tpa­dya­mā­ne­na vi­na­śya­tā ca tadvān vya­pa­di­śya­te yathā da­ṇḍā­di­sa­mba­ndhā­sa­mba­ndhā­bhyāṃ daṇḍī kuṇḍalī chatrī vādaṇḍo '­ku­ṇḍa­lo '­cha­tra­ś ceti caitro vya­pa­di­śya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">sa­ma­nta­bha­dra­sya ka­ṭa­mau­lī­ty u­kti­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1803 b_YA_55­6­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­6­,6~</span>ka­ṭa­mau­li­su­va­rṇā­rthī — ityādy apy a­yu­kta­m­, tatra hi pū­rvā­va­ya­vi­naḥ ka­ṭa­ka­tva­su­va­rṇa­tva­jā­ti­yu­kta­sya vināśa eva ta­dvi­nā­śo 'pi jātir ekāpi na vi­na­ṣṭā­, su­va­rṇa­tva­va­t ka­ṭa­ka­tva­syā­pi vya­ktya­nta­re pra­tya­bhi­jñā­nā­t­. uttaraṃ ca dravyaṃ ka­ṭa­ka­tva­yu­ktaṃ no­tpā­di­ta­m iti ta­da­rthi­naḥ śokaḥ, pū­rva­dra­vyaṃ ca mau­li­tva­yu­ktaṃ nāsīd idānīṃ tu ta­jjā­ti­yu­kta­m u­tpa­nna­m iti ta­da­rthi­naḥ pra­mo­daḥ­, su­va­rṇa­tve­nā­nu­yo­gaḥ pū­rvo­tta­ra­yo­r api a­va­ya­vi­no­r astīti ta­da­rthi­no mā­dhya­sthya­m­, yathā ke­na­ci­t ki­rā­ṭa­gṛ­he sthāpitaṃ dra­vya­m­. tac ca ki­rā­ṭe­nā­tmo­pa­yo­gaṃ kṛtvā ta­thā­bhū­taṃ tasya da­tta­m­. tato 'sau mā­dhya­sthya­m eva yāti.</p><p n="a_1804 b_YA_55­6­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­6­,14~</span>su­va­rṇa­tva­jā­ti­s tv a­va­ya­vā­va­ya­ve­ṣv apy asti, tena ta­da­va­ya­vi­nā­śe 'py a­va­ya­ve­ṣv a­na­nta­ra­bhā­vya­va­ya­vya­nta­re ca su­va­rṇa­pra­tya­ya­sā­ta­tyā­d a­vi­na­ṣṭā­bhi­mā­naḥ pra­dī­pa­ga­ṅgo­da­kā­di­va­d vā ta­tsa­dṛ­śa­ni­ra­nta­ra­bhā­vā­t tad eveti ma­nya­mā­naḥ tadarthī mādhyasthyaṃ yāti. tasmān naikasya ni­tya­tva­m a­ni­tya­tvaṃ ceti. a­ni­tya­tvaṃ hi nāśitvaṃ pra­si­ddha­m­, nityatvaṃ cā­nā­śi­tvaṃ tac caitad ubhayaṃ vi­ru­ddha­tvā­n naikatra sa­mbha­va­ti­. na hi naṣṭam anaṣṭaṃ cety ekaṃ kiṃcit pra­ti­bhā­ti­.</p><p n="a_1805 b_YA_55­6­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­6­,20~</span>yady api ka­ṭa­mu­ku­ṭā­kā­ra­yo­r nā­śo­tpā­dau su­va­rṇa­kā­ra­sya ca ghrau­vya­m­, tathāpy atra ka­sya­ci­d ekasya ni­tyā­ni­tya­tva­si­ddhiḥ tra­yā­ṇā­m ā­ka­rā­ṇā­m a­nyo­nya­dha­rmā­saṃ­sa­rgā­t­, saṃsarge vā ka­ṭa­kā­rthi­naḥ śo­ka­va­t pra­mo­da­mā­dhya­sthye 'pi syā­tā­m­. ata eva tra­yā­ṇā­m ā­kā­rā­ṇāṃ nai­kya­m­. bhede 'pi sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyā­nu­pa­pa­tti­r iti cet, na; tadvati sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyā­t­, da­ṇḍa­ku­ṇḍa­lā­dī­nāṃ bhede 'pi ta­dā­śra­ye puṃsi daṇḍī ku­ṇḍa­lī­tyā­di sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇya­va­t­. yadi punar abhedaḥ syāt, tadā ka­ṭa­kā­kā­ra­gra­ha­ṇā­d eva mu­ku­ṭā­kā­rā­di­gra­ho 'pi syāt, gṛ­hī­tā­gṛ­hī­tā­kā­ra­yo­r e­ka­tvā­yo­gā­d ekatve vā kha­ra­ji­nā­dī­nā­m api bhedo na syāt. pa­ryā­yā­ṇāṃ pa­ra­spa­raṃ bhedo 'sty eva, na tu pa­ryā­ya­pa­ryā­yi­no­r iti cet, na; tatrāpi pa­ra­spa­ra­pa­ri­hā­re­ṇo­pa­la­mbhā­d bhe­da­si­ddheḥ­, tathā hi — ke­yū­rā­dau su­va­rṇa­kā­ro­pa­la­mbhe 'pi na ka­ṭā­kā­ro­pa­la­mbhaḥ­, tathā rā­jā­ta­ka­ṭā­kā­ro­pa­la­mbhe 'pi na su­va­rṇa­kā­ro­pa­la­mbhaḥ­, tasmād u­pa­la­mbhā­nu­pa­la­mbhā­di­vi­ru­ddha­dha­rmā­dhyā­sā­t kha­ro­ṣṭrā­dī­nā­m iva bheda e­ve­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">bhe­da­syā­py a­ne­kā­nta­tvā­d ekānte dṛ­ṣṭā­ntā­bhā­va­śa­ṅkā</ab><p n="a_1806 b_YA_55­7­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­7­,2~</span>nanv astu nāma bhedas tathāpi bheda evety a­yu­kta­m­; yataḥ syād bhedaḥ, syād a­bhe­daḥ­, syād bhedaś cā­bhe­da­ś ca, syād a­va­kta­vyaḥ­, syād bhedaś cā­va­kta­vya­ś ca, syād a­bhe­da­ś cā­va­kta­vya­ś ca, syād bhedaś cā­bhe­da­ś cā­va­kta­vya­ś ceti. tad evaṃ sarvaṃ ja­ga­tsa­pta­bha­ṅgyā­ghrā­taṃ na kiṃcid e­kā­nta­sā­dha­ne 'sty u­dā­ha­ra­ṇa­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1807 b_YA_55­7­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­7­,7~</span>nanu jinasya mu­kta­tva­sa­rva­jña­tvā­di­sva­bhā­vaḥ kha­ro­ṣṭra­sū­ka­rā­di­sva­bhā­ve­bhyo '­ti­ni­kṛ­ṣṭe­bhya e­kā­nte­na bhinna iti kathaṃ nāsty u­dā­ha­ra­ṇa­m­? na hy evaṃ bhavantaḥ śa­knu­va­nti vaktum — mu­ktā­va­stho jinaḥ syān ni­kṛ­ṣṭa­ta­maḥ­, syād a­ni­kṛ­ṣṭa­ta­maḥ­, syān ni­kṛ­ṣṭa­ta­ma­ś cā­ni­kṛ­ṣṭa­ta­maḥ­, syād a­va­kta­vyaḥ­, syān ni­kṛ­ṣṭa­ta­ma­ś cā­va­kta­vya­ś ca, syād a­ni­kṛ­ṣṭa­ta­ma­ś cā­va­kta­vya­ś ca, syān ni­kṛ­ṣṭa­ta­ma­ś cā­ni­kṛ­ṣṭa­ta­ma­ś cā­va­kta­vya­ś ceti. atrāpy evaṃ sa­pta­bha­ṅgī­ṣya­ta iti cet, tad etad a­pe­tā­ga­ma­yu­kti­kaṃ pa­ra­spa­rddha­yā­bhi­dhī­ya­mā­naṃ na vi­dva­nma­naḥ prī­ṇā­ti­. yadi khalu bhavantaḥ kha­ro­ṣṭra­sū­ka­rā­di­kaṃ jinam iva ka­dā­ci­d u­pā­sa­te­, pā­ṣā­ṇa­pu­rī­ṣā­di­kaṃ ca gu­ḍa­da­dhi­ta­krā­di­va­d bha­kṣa­ya­nti­, tadā na syād e­kā­nta­si­ddhiḥ­. ko hi ji­na­syā­ti­śa­yo yaḥ kha­ro­ṣṭrā­dau nāsty eva? ko vā kha­ro­ṣṭrā­de­r ni­kṛ­ṣṭa­bhā­vo yo nāsty eva jine yataḥ kha­ro­ṣṭrā­di­pa­ri­hā­re­ṇa sa e­vo­pā­sya­te­? tathā pā­ṣā­ṇa­pu­rī­ṣā­dī­nāṃ ko doṣo yo gu­ḍā­di­ṣu nāsty eva, gu­ḍā­dī­nāṃ vā ko '­ti­śa­yo yaḥ pā­ṣā­ṇā­di­ṣu nāsty eva, yataḥ pā­ṣā­ṇā­di­pa­ri­hā­re­ṇa gu­ḍā­dī­ny eva bha­kṣya­nte­? athāsty eva kaścid a­trai­vā­ti­śa­yo ya­dva­śā­d atraiva pra­vṛ­tti­r iti, na tarhi sa­rva­trā­ne­kā­ntaḥ­. atha kvacid ekāntaḥ kvacid a­ne­kā­nta iti pakṣaḥ, evaṃ tarhi ya­trai­kā­ntaḥ sa tāvad dṛṣṭāntaḥ tava tv a­ne­kā­nta­si­ddhau na dṛṣṭāntaḥ kvacid asti, tathā hi — yady asmād bhinnaṃ tat tasmād e­kā­nte­na bhinnaṃ tato '­rthā­nta­ra­tvā­t kha­ro­ṣṭrā­di­bhyo ji­nā­di­va­t­. sa­ttvā­dyā­kā­re­ṇā­bhe­do 'py a­trā­stī­ti cet, na; ya­syā­kā­ra­syai­kā­nte­na bheda ubhayoḥ siddhaḥ, tasya dṛ­ṣṭā­nta­tve­no­pā­dā­nā­t­. atha na kasyāpy e­kā­nte­na bhe­da­si­ddhiḥ­, tataḥ u­pā­ya­syā­nu­pā­ya­sya bha­kṣyā­bha­kṣyā­di­vi­ve­ka­ni­ya­mā­bhā­vā­n na ka­sya­ci­t kvacit pra­vṛ­tti­ni­ya­maḥ prāpnoti — ity u­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">a­ka­la­ṅko­kti­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1808 b_YA_55­7­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­7­,28~</span>yat punar etat — svā­tma­nā­sti ghaṭaḥ pa­rā­tma­nā tu nā­stī­ti­, kim etena bha­va­ti­? yadi tāvad ekasya gha­ṭa­syā­ne­ka­dha­rma­yo­gi­tva­m iti, tadā nāsti vi­vā­daḥ­, e­ka­syā­pi dharmiṇo vi­dhi­pra­ti­ṣe­dhā­tma­kā­ne­ka­dha­rma­yo­gi­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. atha bhā­vā­bhā­vo­bha­yā­tma­ko ghaṭa iti, u­bha­yā­tma­ka iti ko 'rthaḥ? yady u­bha­ya­dha­rma­kaḥ­, tadā nāsti vivāda ity u­kta­m­. atha ghaṭa eva ta­da­nyā­bhā­va iti, nanv evaṃ śā­kya­ma­taṃ bha­va­tā­bhyu­pa­ga­taṃ bha­va­ti­, vyā­vṛ­ttā­d anyā naiva vyā­vṛ­tti­r ity a­bhi­dhā­nā­t­. tatra ca dūṣāṇaṃ pra­pa­ñce­no­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­mā­ṇā­d va­stu­si­ddhiḥ pramāṇaṃ cai­kā­nta­vā­da eva</ab><p n="a_1809 b_YA_55­8­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­8­,5~</span>nanv a­sma­nma­te bhā­va­ta­da­nyā­bhā­va­yo­r bhedo 'py asty u­bha­yā­tma­ka­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­, na; a­bhyu­pa­ga­ma­mā­trā­d a­rtha­si­ddhe­r a­si­ddheḥ­. pra­mā­ṇa­to hi pa­dā­rtha­sa­dbhā­va­si­ddhiḥ­, pramāṇaṃ ca tvayā noktaṃ yatas ta­du­bha­yā­tma­ka­tva­si­ddhiḥ syāt. a­smā­bhi­s tūktaṃ pra­mā­ṇa­m — yady ato '­rthā­nta­ra­m­, ta­da­ne­kā­nte­nai­va tato '­rthā­nta­ra­m iti.</p><p n="a_1810 b_YA_55­8­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­8­,9~</span>kiṃ ca vi­va­kṣi­taḥ pa­ṭā­dya­bhā­vo na gha­ṭā­tma­kaḥ pa­ṭā­dya­bhā­va­tvā­t­, ta­tpra­dhvaṃ­sa­va­t­. kathaṃ tarhi ghaṭaḥ paṭo na bha­va­tī­ti pra­ti­bhā­saḥ­? i­ta­re­ta­rā­bhā­va­ni­ba­ndha­no '­ya­m­. nanv i­ta­re­ta­rā­bhā­ve­na saha bhāvasya kaḥ sambandhaḥ sambandhe 'pi ghaṭe paṭo nāstīti pratītiḥ syād iti. yat tāvat kaḥ sambandha iti, tan na; u­kto­tta­ra­tvā­t — uktam atra bhā­va­ta­da­nyā­bhā­va­yoḥ sa­nni­dhi­vi­śe­ṣaḥ kaścit tāvad asti, yatas tayor vi­śle­ṣe­ṇa­gra­ha­ṇa­m­. tatra yatheṣṭaṃ saṃjñāpi kri­ya­tā­m­.</p><ab type="head" resp="YA">bhā­vā­bhā­va­yo­r ai­kya­ni­ṣe­dhaḥ</ab><p n="a_1811 b_YA_55­8­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­8­,16~</span>yac coktam — sambandhe 'pi ghaṭe paṭo nāstīti pratītiḥ syād bhūtale gha­ṭā­bhā­va­pra­tī­ti­va­t­. tad a­yu­kta­m­; bhā­va­va­t sa­mba­ndha­vi­śe­ṣa­taḥ pra­tī­ti­vai­la­kṣa­ṇyo­pa­pa­tteḥ­. yathā bhā­va­sa­mba­ndha­vi­śe­ṣā­t pra­tī­ti­vai­la­kṣa­ṇyaṃ dṛṣṭam — kuṇḍe 'sti nī­lī­dra­vya­m iti, nīlaḥ paṭa iti mama pra­tī­tiḥ­, pratīto 'rtha ity e­va­mā­di­. evam a­bhā­va­sa­mba­ndha viśeṣo 'pi pra­tī­ti­vai­la­kṣa­ṇye hetur astīti ga­mya­te­. sarvatra hi kā­rya­vi­śe­ṣe­ṇa he­tu­vi­śe­ṣa­si­ddhi­r iti.</p><p n="a_1812 b_YA_55­8­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­8­,22~</span>api cā­bhā­va­sya pa­ra­ta­ntro­pa­la­bdhi­r ity u­kta­m­, tena yasya pra­ti­yo­gī ya­thā­bu­ddhyu­pa­sthā­pi­ta­s ta­da­bhā­va­sya tathā pra­tī­ti­r bhavaty ato bhū­ta­lā­dhe­ya­tve­na bu­ddhyu­pa­sthā­pi­ta­sya gha­ṭa­syā­bhā­vo bhū­ta­lā­dhe­ya iva pra­tī­ya­te — nāsty atra ghaṭa iti. yadā tu ta­tpra­ti­yo­gī ta­dā­tma­ka­tve­na bu­ddhyu­pa­sthā­pi­taḥ­, tadā ta­da­bhā­vo 'pi ta­dā­tmai­va pra­ti­bhā­ty aghaṭo 'yaṃ paṭa iti. tasmān na bhā­vā­bhā­va­yo­r ai­kya­m­.</p><ab type="head" resp="YA">gha­ṭa­tvā­gha­ṭa­tva­yo­r a­bhe­da­sā­dha­na­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1813 b_YA_55­8­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­8­,28~</span>yac coktam — gha­ṭa­tva­m a­gha­ṭa­tvaṃ ca pa­ra­spa­ra­to na bhinnam iti, tad a­ti­vyā­mū­dha­bhā­ṣi­taṃ vi­dhi­pra­ti­ṣe­dha­yo­r a­bhe­da­sya sa­rva­lo­ka­pra­tī­ti­bā­dhi­ta­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­sa­jya­pa­ryu­dā­sa­pa­kṣe 'py a­bhe­dā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1814 b_YA_55­9­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­9­,2~</span>pra­sa­jya­pa­ryu­dā­sa­pa­kṣe 'py a­bhe­dā­nu­pa­pa­tte­ś ca — pra­sa­jya­pa­kṣe tāvad gha­ṭa­tvā­bhā­va e­vā­gha­ṭa­tva­m­, na ca tad eva ta­da­bhā­vaḥ­. sa­rpā­bhā­vo 'sarpa eva syāt tataś ca sa­rva­va­t ta­da­bhā­vā­d api bhayaṃ syāt, ta­dvi­vi­ktā­vi­vi­kta­pra­de­śa­yo­s tu­lyo­pa­la­mbha­ś ca syāt.</p><p n="a_1815 b_YA_55­9­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­9­,5~</span>pa­ryu­dā­sa­pa­kṣe 'pi gha­ṭa­tvā­d a­nya­da­gha­ṭa­tvaṃ pa­ṭa­tvā­di­ka­m u­cya­te­, tac ca bhinnam eva abhede hi gha­ṭā­di­ṣv api pa­ṭa­bu­ddhya­bhi­dhā­nā­nu­vṛ­ttiḥ syāt paṭe 'pi gha­ṭā­di­bu­ddhiḥ syāt.</p><ab type="head" resp="YA">pa­rā­tma­nā pa­ra­syā­ta­ttvā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1816 b_YA_55­9­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­9­,8~</span>pa­ṭā­tma­nā­sā­v aghaṭa ity apy a­yu­kta­m­. pa­ṭā­tma­nā hi kiṃ ghaṭaḥ sann aghaṭaḥ kri­ya­te­? atha jñāpyata iti? pra­tha­ma­pa­kṣe pramāṇaṃ nāsti — na hi yathā mṛtpiṇḍaḥ ku­lā­lā­di­bhiḥ gha­ṭā­tma­nā kri­ya­mā­ṇa u­pa­la­bhya­te­, tathā sa eva ta­dai­vā­nya­dā vā ke­na­ci­d aghaṭaḥ kri­ya­mā­ṇo dṛ­śya­te­. vinaṣṭo hi yady aghaṭaḥ syāt, tadā cāsau na ghaṭaḥ, tasmān na pa­ṭā­tma­nā ghaṭa e­vā­gha­ṭaḥ kri­ya­te­. nāpi jñā­pya­te­, mi­thyā­jña­pti­pra­sa­ṅgā­d a­ra­ja­te ra­ja­ta­jña­pti­va­t­. atha pa­ṭā­tma­nā na ghaṭaḥ pra­ti­bhā­tī­ty aghaṭo 'py asāv u­cya­te­, na; vi­ru­ddha­tvā­t­. yata eva pa­ṭa­rū­pe­ṇa na pra­ti­bhā­ty ata e­vai­kā­tma­ko 'sau ghaṭa evety u­cya­te­.</p><p n="a_1817 b_YA_55­9­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­9­,16~</span>api ca yatrāpy u­bha­ya­dha­rmā­dhi­ka­ra­ṇa­tve­no­bha­yā­tma­ka­tva­m u­cya­te­, tatrāpi na svā­tma­pa­rā­tmā­pe­kṣa­yā ta­du­bha­yā­tma­kaṃ yathā nīlaṃ ca ta­du­tpa­laṃ ceti. na hi pa­rā­tma­nā ta­nnī­la­m utpalaṃ cety u­cya­te­, kiṃ tu sva­rū­pe­ṇai­va tathā sa­da­sa­dā­tma­ka­tva­m api sva­rū­pe­ṇai­va vā­cya­m­. nā­nya­rū­pe­ṇa sattvam asattvaṃ vā mu­khya­m­, na hi su­va­rṇā­de­r mṛ­dā­di­rū­pe­ṇa sa­ttva­m­, nāpi kha­pu­ṣpā­deḥ sta­mbhā­di­rū­pe­ṇā­sa­ttva­m­, sva­rū­pe­ṇai­vā­sa­ttvā­d iti. tad yadi bhā­vā­nā­m u­bha­yā­tma­ka­tvaṃ syāt, tadā sva­rū­pe­ṇai­va ghaṭaś cā­gha­ṭa­ś ca syāt. pa­ra­rū­pe­ṇā­gha­ṭa­tve hi gauṇaṃ tad a­gha­ṭa­tvaṃ va­ṭu­mā­ṇa­va­kā­de­r a­gni­tva­siṃ­ha­tvā­di­va­d ato gauṇaṃ ta­du­bha­yā­tma­kaṃ vastu, mu­khya­ta­s tu sva­rū­pe­ṇai­va ya­dā­tma­kaṃ yat ta­dā­tma­ka­m eva tad iti.</p><ab type="head" resp="YA">sva­rū­pe­ṇo­bha­yā­tma­tvā­sa­mbha­vaḥ</ab><p n="a_1818 b_YA_55­9­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 55­9­,26~</span>sva­rū­pe­ṇai­vo­bha­yā­tma­kaṃ vastv iti cet, na; i­ṣṭā­ni­ṣṭa­sva­bhā­vā­vya­va­sthi­teḥ prā­ṇi­vya­va­hā­rā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­. yathaiva hi prāṇināṃ su­khā­di­sa­ttva­m i­ṣṭa­m­, tathā tad a­sa­ttva­m a­ni­ṣṭa­m­. yathā ca duḥ­khā­di­sa­ttva­m a­ni­ṣṭa­m­, tathā tad a­sa­ttva­m i­ṣṭa­m­. tataś ca sva­rū­pe­ṇai­va sa­da­sa­dā­tma­ka­tvaṃ su­kha­duḥ­khā­di­sā­dha­nā­nā­m i­ṣṭā­ni­ṣṭa­tve­na vya­va­sthā­nā­t ta­tprā­pti­pa­ri­va­rja­nā­rthe pra­vṛ­tti­ni­vṛ­ttī na syā­tā­m­. api cāyaṃ su­khā­di­he­tuḥ sattvāt sva­kā­rya­ka­ra­ṇa­pra­vṛ­tto 'py a­sa­ttvā­n na śaknoti ka­rtu­m­, a­ku­rva­to 'py asya mokṣo nāsti sattvāt tad ayaṃ sa­ttvā­sa­ttvā­bhyā­m ā­kṛ­ṣya­mā­ṇaḥ kām avasthāṃ ca tat prā­pno­tu­? dustare hi vyasane na­gna­śra­ma­ṇa­ka­du­rbu­ddhi­nā­yaṃ varākaḥ patita iti.</p><ab type="head" resp="YA">tī­rtha­ṅka­ra­va­ca­nā­dī­nā­m a­vya­va­sthā</ab><p n="a_1819 b_YA_56­0­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­0­,4~</span>api ca tva­ttī­rtha­ṅka­ra­va­ca­naṃ kiṃ sa­tya­m­? ā­ho­svi­d a­sa­tya­m iti? satyam evety na yu­kta­m­, e­kā­nta­vā­da­pra­sa­ṅgā­t­. a­thā­trā­pi sa­pta­bha­ṅgī­ṣṭā — syāt, sa­tya­m­, syād a­sa­tya­m­, syād u­bha­ya­m­, syād a­va­kta­vya­m ity e­va­mā­di­kā­, tadā pra­mā­ṇā­pra­mā­ṇa­vya­va­sthā­nu­pa­pa­ttiḥ­, syād vādasya sa­rva­trā­vi­śe­ṣā­t­. tathā tva­ttī­rtha­ṅka­rā­ṇā­m apy a­nu­ṣṭhā­naṃ syāt ku­tsi­ta­m­, syād a­ku­tsi­ta­m­, syād u­bha­ya­m­. cau­rā­dī­nā­m api ta­thai­ve­ti na kaścid vi­śe­ṣaḥ­. tathā cā­śra­vā­di­vya­va­sthā­nu­pa­pa­ttiḥ kila, vi­śi­ṣṭā­nu­ṣṭhā­na­va­tā­m eva saṃ­va­ra­ni­rja­rā­mo­kṣā bhavanty a­vi­śi­ṣṭā­nu­ṣṭhā­na­va­tāṃ tv ā­sra­va­ba­ndhā­v evety a­bhyu­pa­ga­maḥ­. tac co­bha­ya­m apy a­nu­ṣṭhā­naṃ yadā syād viśiṣṭaṃ syād a­vi­śi­ṣṭa­m ity a­vya­va­sthi­ta­m­, tadā katham ā­sra­vā­di­vya­va­sthā­?</p><ab type="head" resp="YA">jī­vā­dya­vya­va­sthā</ab><p n="a_1820 b_YA_56­0­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­0­,15~</span>tathā jī­vā­jī­va­vya­va­sthā­py a­yu­ktā­. syādvāde hi jīvo 'py ajīvaḥ syād ajīvo 'pi jīvaḥ syād iti kutas tayor vya­va­sthā­? a­thā­vya­va­sthā­py asti; sā kiṃ pa­ra­mā­rtha­taḥ­? kiṃ vāsmān evam eva pra­tā­ra­ya­si­? na hy e­kā­nta­pa­kṣā­na­bhyu­pa­ga­me kvacid vya­va­stho­pa­pa­dya­te­. yena ca pra­kā­re­ṇā­rthā­nāṃ vya­va­stho­cya­te­. sa eva teṣāṃ tāttvikaḥ svabhāvaḥ yas tv a­vya­va­sthi­ta­sva­bhā­vaḥ­, sa na tā­ttvi­kaḥ­, spha­ṭi­kā­deḥ pī­tā­di­sva­bhā­va­va­d u­pa­plu­ta­tvā­t­. tasmān na vastutaḥ sa­da­sa­dā­tma­kaṃ vastu.</p><ab type="head" resp="YA">vastuno ni­tyā­ni­tyā­tma­ka­tva­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1821 b_YA_56­0­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­0­,22~</span>nāpi ni­tyā­ni­tyā­tma­ka­m­, tathā hi — yady ātmādi vastu svena pa­ryā­yi­rū­pe­ṇa ni­tya­m­, tadā va­stu­ta­s tan nityam eva, tatra pa­ryā­yā­ni­tya­tve­nā­ni­tya­tvaṃ ka­lpya­mā­naṃ gauṇam eva syāt. na ca sva­rū­pe­ṇai­va ca ta­nna­ṣṭa­m anaṣṭaṃ cety u­pa­pa­dya­te­. naṣṭam eveti ni­śca­ya­pū­rva­kaḥ­, sa­rva­prā­ṇi­vya­va­hā­ra­ś ca dṛ­śya­te­, so 'pi na syāt. a­thā­tma­naḥ su­khā­di­rū­pe­ṇā­ni­tya­tva­m apy asti, na; su­khā­de­s tato '­nya­tvā­t ta­da­nya­tvaṃ ca śā­kya­ma­ta­dū­ṣa­ṇa­pra­stā­ve sa­ma­rthi­ta­m­.</p><p n="a_1822 b_YA_56­1­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­1­,1~</span>a­na­nya­tva­m apy astīti cet, na; a­nya­tva­ni­śca­ye­nai­vā­na­nya­tva­sya bā­dhi­ta­tvā­c ca­ndrā­di­tya­yo­r iva. a­na­nya­tva­sya vā­sta­va­tve cā­nya­tva­m a­vā­sta­vaṃ tai­mi­ri­ko­pa­la­bdha­ca­ndrā­nta­ra­va­t­.</p><p n="a_1823 b_YA_56­1­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­1­,4~</span>ke­na­ci­d rūpeṇa nityaḥ puruṣaḥ ke­na­ci­d anitya iti bruvāṇa idaṃ ca praṣṭvyaḥ — atha te rūpe pu­ru­ṣā­t pa­ra­spa­raṃ ca kiṃ bhinne? u­tā­bhi­nne ceti? bhe­da­pa­kṣe tāvan na tayor ni­tyā­ni­tya­tve­na pu­ru­ṣa­sya ni­tyā­ni­tya­tva­m­, a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. a­bhe­da­pa­kṣe tu yenaiva rūpeṇa nityatvaṃ te­nai­vā­ni­tya­tva­m iti prā­pta­m­, ta­tro­kta­m eva dū­ṣa­ṇa­m­. atha bhi­nnā­bhi­nne­, tatrāpi kiṃ yenaiva rūpeṇa bhedas te­nai­vā­bhe­daḥ­, atha rū­pā­nta­re­ṇe­ti­? yadi te­nai­va­, tadā punas tad eva dū­ṣa­ṇa­m atha rū­pā­nta­re­ṇa­, tato '­na­va­sthā­pra­sa­ṅgaḥ­, tataś cedam ittham eveti niścayaḥ kvacin na syāt ta­nni­śca­yā­bhā­ve tu ta­tpū­rva­ka­vya­va­hā­ra­sā­dhyaḥ pu­ru­ṣā­rthaḥ ka­sya­ci­n na syāt. dṛśyate ca bu­ddhi­ma­tāṃ ni­śca­ya­pū­rva­kā­d vya­va­hā­rā­t u­ru­ṣā­rtha­s tasmān na ni­tyā­ni­tya­bhi­nnā­bhi­nnā­dya­vya­va­sthe­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">mī­māṃ­sa­ka­ma­te bhi­nnā­bhi­nna­tvā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1824 b_YA_56­1­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­1­,14~</span>mī­māṃ­sa­ka­pa­kṣe tu bhi­nnā­bhi­nna­tvaṃ ni­tyā­nta­m a­nu­pa­pa­nna­m­. tanmate hi nitya e­vā­tme­ṣya­te­. ta­syā­ni­tyaiḥ su­khā­di­bhi­s tādātmyaṃ na yu­kta­m­, ni­tya­tvai­ka­tva­vi­ro­dhā­t­, su­khā­dī­nāṃ vā nā­nā­tva­m a­ni­tya­tvaṃ ca vi­ru­dhya­te­. na tv a­tā­dā­tmya­m apy asti, bhi­nnā­bhi­nna­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. na cā­bhe­da­pa­kṣaḥ­, do­ṣā­bhi­dhā­nā­t­. bhe­dā­bhyu­pa­ga­me 'py a­bhe­da­pa­kṣa­s tva­yā­tya­ntaṃ na tyaktas te­nā­bhe­da­pa­kṣe pu­ru­ṣa­syā­ni­tya­tva­nā­nā­tva­pra­sa­ktiḥ­. bhe­da­pa­kṣe tv a­pra­sa­kti­r iti ji­na­ma­tā­nu­pra­ve­śaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">sā­mā­nya­sya bhi­nnā­bhi­nna­tva­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1825 b_YA_56­1­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­1­,21~</span>etena sā­mā­nya­sya vyaktibhyo bhi­nnā­bhi­nna­tva­m apy a­pā­sta­m­. tatrāpi yā­va­tāṃ­śe­na bhedas tā­va­tāṃ­śe­na sā­mā­nya­vya­kti­dha­rmā­ni­ṣa­ṅgaḥ­, tataś ca ni­tya­tva­vyā­pa­ka­tvā­di­dha­rma­kaṃ sāmānyaṃ na syāt. vyaktīnāṃ vā sā­mā­nya­tā­dā­tmye­na ni­tya­tvā­dya­nu­ṣa­ṅgaḥ prāptas tathā cai­kā­nte­nā­ni­tya­tvā­vyā­pa­ka­tvā­di­dha­rma­kāḥ pra­dī­pā­da­yo 'pi no­pa­la­bhye­ra­n­. atha sāmānyaṃ ni­tya­tvā­di­rū­pe­ṇa vi­śe­ṣe­bhya e­kā­nte­na bhi­dya­te­. na tarhi ka­thaṃ­ci­t tad a­bhi­nna­m­, tad eva hi sā­mā­nya­sya rūpaṃ ya­dvi­śe­ṣe­bhyo '­rthā­nta­ra­m­, tac ca ni­tya­tvā­di­dha­rma­kaṃ nā­bhi­nna­m iti. bheda eva sā­mā­nya­vi­śe­ṣa­yoḥ sva­rū­pā­nta­re­ṇā­bhe­de 'pi nābhedaḥ sva­rū­pā­nta­ra­syā­sā­mā­nyā­tma­ka­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">bhi­nna­yo­r de­śa­bhe­dā­ni­ya­maḥ</ab><p n="a_1826 b_YA_56­2­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­2­,2~</span>nanu yady e­kā­nte­na bhinnaṃ sā­mā­nya­m­, ta­dā­de­śa­bhe­de­nā­pi ka­dā­ci­d u­pa­la­bhye­ta­, na; sva­rū­pā­di­bhi­r a­ne­kā­ntā­t­. yathā vā su­khā­da­yaḥ śa­rī­rā­n na de­śa­bhe­de­no­pa­la­bhya­nte­. kiṃ ca de­śa­bhe­do yady anyena de­śa­bhe­de­no­pa­la­bhya­te­, so 'pi de­śa­bhe­do 'nyena de­śa­bhe­de­ne­ty a­na­va­sthā­. pa­ra­mā­ṇvā­kā­śā­dī­nāṃ tu bhede 'pi de­śa­bhe­dā­bhā­vā­d abhedaḥ prāptaḥ. e­te­ne­ndri­ya­bhe­dā­d bhedaḥ pra­tyu­ktaḥ­. sva­rū­pa­bhe­da­s tu sā­mā­nya­vi­śe­ṣa­yo­r apy u­pa­la­bhya­te­, ni­tyā­ni­tyā­nu­ga­ta­vyā­vṛ­ttā­di­sva­rū­pa­bhe­da­pra­tī­te­r ity alaṃ pra­sa­ṅge­na­. tad evaṃ dha­rma­dha­rmi­ṇo­ś cai­kā­nta­bhe­da­si­ddhau ni­tya­tva­vyā­pa­ka­tvā­di­dha­rmo­pa­pa­nnaḥ puruṣo jñā­nā­dyā­śra­yaḥ si­dhya­tī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">sāṃ­khya­ma­tā­kṣe­pa­s ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1827 b_YA_56­2­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­2­,11~</span>nanu ca jñā­na­su­kha­duḥ­khā­dyā­śra­ya­tvaṃ pu­ru­ṣa­sya na yu­kta­m­, pra­dhā­na­kā­rya­tva­pra­sa­ṅgā­t­. yad yat su­kha­duḥ­kha­mo­hai­r anvitaṃ tat sarvaṃ pra­dhā­na­kā­rya­m­, yathā śa­bdā­da­yo viṣayā iti, na; pra­mā­ṇā­bhā­vā­t — na hi pra­dhā­nā­sti­tve pramāṇaṃ kiṃcid asti.</p><ab type="head" resp="YA">pradhāne pra­mā­ṇo­pa­nyā­saḥ</ab><p n="a_1828 b_YA_56­2­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­2­,15~</span>na nāsty a­nva­ya­pa­ri­mā­ṇa­śa­kti­pra­vṛ­tti­kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­vai­śva­rū­pye­bhyo 'sti pra­dhā­na­m­. pradhatte vi­kā­rā­n pra­dhī­ya­nte vāsmin vikārā iti pradhānaṃ mū­la­bhū­taṃ kā­ra­ṇa­m­. tac ca pañcabhyo vītebhyo ni­ścī­ya­te­, tathā hi —</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(1)</span> a­nva­yā­t pra­dhā­na­sā­dha­na­m</ab><p n="a_1829 b_YA_56­2­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­2­,19~</span>vi­vā­da­go­ca­rā­pa­nnā bhedā e­ka­kā­ra­ṇa­pū­rva­kā­, a­nvi­ta­tvā­t­, gha­ṭa­śa­rā­vā­di­va­t­. yat tad ekaṃ kāraṇaṃ tat pra­dhā­na­m­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(2)</span> pa­ri­mā­ṇā­t pra­dhā­na­sā­dha­na­m</ab><p n="a_1830 b_YA_56­2­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­2­,21~</span>kiṃ ca pa­ri­mi­ta­tvā­n mū­lā­di­va­t­. yathā vrīhau saṃ­śli­ṣṭā­nāṃ mū­lā­ṅku­ra­pa­rṇa­nā­la­kā­ṇḍa­pra­sa­va­śū­ka­tu­ṣa­pu­ṣpa­kṣī­ra­ta­ṇḍu­la­ka­ṇā­nāṃ pa­ri­mā­ṇaṃ dṛ­ṣṭa­m­. tathā ca pa­kṣī­kṛ­tā­nāṃ bhe­dā­nā­m asti pa­ri­mā­ṇa­m — e­kā­de­śe­ndri­yā­ṇi­, pa­ñca­ta­nmā­trā­ṇi­, pa­ñca­bhū­tā­ni­, pa­ñca­vi­pa­rya­ya­bhe­dā ity e­va­mā­di­. tasmād ete 'pi bhedāḥ kvacid e­ka­smi­n kāraṇe saṃ­sṛ­ṣṭāḥ­. yatra saṃ­sṛ­ṣṭā­s tat pra­dhā­na­m­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(3)</span> śaktitaḥ pra­dhā­na­sā­dha­na­m</ab><p n="a_1831 b_YA_56­3­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­3­,5~</span>kiṃ ca śaktitaḥ pravṛtteḥ triṣv api kāleṣu kā­rya­pra­vṛ­tti­sa­ma­rthā śaktir mṛ­tta­ttvā­di­dṛ­ṣṭā­nte­na­. mṛ­tta­ttvā­di­śa­kti­r api ta­tkā­ra­ṇe­ṣv a­va­sthi­tā ga­mya­te­, ta­tkā­ra­ṇa­śa­kti­r api ta­tkā­ra­ṇa­kā­ra­ṇe­ṣv ity evaṃ tāvad yāvad a­kā­ra­ṇa­m­.</p><ab type="head" resp="YA">pravṛtteḥ pra­dhā­na­sā­dha­na­m</ab><p n="a_1832 b_YA_56­3­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­3­,9~</span>śa­kti­śa­bde­na cā­vya­kta­rū­pe­ṇā­va­sthi­taṃ kāryam e­vo­cya­te­. tasya vya­kta­bhā­vā­pa­ttiḥ pra­vṛ­tti­r ity u­cya­te­. pravṛtteḥ prāg apy asti śaktiḥ, la­bdhā­tma­kā­nāṃ pra­vṛ­tti­da­rśa­nā­t­. pra­vṛ­tti­kā­le 'pi asti, ti­ro­bhā­va­da­rśa­nā­t­. ta­dū­rdhva­m apy asti, punaḥ pra­vṛ­tti­da­rśa­nā­t­. tad evaṃ yataḥ śakteḥ sarvaṃ vyaktaṃ pra­va­rta­te­, sā śaktiḥ sa­dā­va­sthā­yi­nī pra­dhā­na­m ity u­cya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vā­t pra­dhā­na­sā­dha­na­m</ab><p n="a_1833 b_YA_56­3­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­3­,15~</span>itaś cāsti pradhānaṃ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vo­pa­la­bdhe­r ā­sa­ndi­kā­di­va­t­. kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­śa­bde­no­pa­kā­ryo­pa­kā­ra­ka­bhā­va u­cya­te­. u­pa­kā­ryo­pa­kā­ra­ka­bhā­ve­nā­va­sthi­tā­nāṃ hy e­ka­kā­ra­ṇa­pra­bha­va­tvaṃ dṛ­ṣṭa­m­, ya­thā­sa­ndi­kā­dī­nāṃ­. asti ca kā­rya­kā­ra­ṇā­nāṃ bhūtānāṃ ca pa­ra­spa­ra­m u­pa­kā­ryo­pa­kā­ra­ka­bhā­vaḥ evaṃ ma­nu­ṣyā­dī­nāṃ cāto 'sty eṣām ekaṃ kā­ra­ṇa­m iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(5)</span> vai­śva­rū­pyā­t pra­dhā­na­sā­dha­na­m</ab><p n="a_1834 b_YA_56­4­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­4­,2~</span>itaś cāsti pra­dhā­na­m­, vai­śva­rū­pyo­pa­la­bdheḥ­, kṣī­rā­di­va­t­. tad yathā — kṣīrād dadhi, dadhnas ta­kra­m­, ghṛtaṃ ca, ta­du­pa­yo­gā­t puṣṭis tato 'pi pu­trā­da­yaḥ­. ka­dā­ci­n mṛtasya śa­rī­ra­sya kvāthaḥ. ku­thi­ta­sya kṛ­mi­bhā­ve­na pa­ri­ṇā­maḥ­. kuthitaṃ śarīraṃ vṛ­kṣā­yu­rve­de vṛkṣāṇāṃ vṛ­ddhya­rtha­m iti śrū­ya­te­. tena ca vṛ­kṣā­ṇā­m api ta­tkā­rya­tva­m­, vṛkṣāc ca pha­la­m­, phalād rasas ta­du­pa­yo­gā­t pu­ṣṭi­ba­la­m ity etat sarvaṃ kṣīre 'sti kā­rya­kā­ra­ṇa­yo­r a­bhe­dā­d evaṃ sthā­va­rā­ṇāṃ ja­ṅga­me­ṣu sadbhāvo ja­ṅga­mā­nāṃ ca sthā­va­re­ṣv ity evaṃ jā­tya­nu­cche­de­na sarvaṃ sa­rvā­tma­kaṃ de­śa­kā­lā­kā­ra­ni­mi­tta­pra­ti­ba­ndhā­n na sa­mā­na­kā­lā­bhi­vya­kti­s tad etat sthā­va­ra­ja­ṅga­ma­vai­śva­rū­pyaṃ ja­la­bhū­myoḥ pā­ri­ṇā­mi­ka­m­. ja­lā­di­pa­ri­ṇā­mo 'py anyasya ka­sya­ci­t so 'py anyasya so 'py anyasya so 'py anyasya tāvad yāvad a­vi­bhā­gaḥ kvacid a­bhū­t­. yatra cā­vi­bhā­gaḥ­, tat pra­dhā­na­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">pra­dhā­na­sā­dha­na­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1835 b_YA_56­4­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­4­,13~</span>tad etat sarvam a­yu­kta­m — yat tāvad a­nvi­ta­tvā­d iti, tan na; a­nai­kā­nti­ka­tvā­t — puruṣā api cai­ta­nya­sa­ttva­jñe­ya­tvā­di­bhi­r anvitā iti. atha kā­ra­ṇa­dha­rma­saṃ­sa­rgi­tva­m a­nvi­ta­tva­m a­bhi­pre­ta­m­, tathāpi dṛ­ṣṭā­nta­sya sā­dhya­vi­ka­la­tvaṃ gha­ṭa­śa­rā­vā­dī­nā­m e­ka­kā­ra­ṇa­pū­rva­ka­tvā­si­ddheḥ­.</p><p n="a_1836 b_YA_56­4­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­4­,17~</span>atha ye bhedā ye­nā­nvi­tāḥ­, te ta­dā­tma­kā eva dṛṣṭā yathā ca­nda­ne­nā­nvi­tā­ni ca­nda­na­śa­ka­lā­ni ca­nda­nā­n na vya­ti­ri­cya­nte­. mṛdā cānvitā gha­ṭā­da­yo nā­mṛ­dā­tma­kāḥ tathā sarve bhāvāḥ su­kha­duḥ­kha­mo­hai­r a­nvi­tāḥ­, tasmāt sarve su­khā­dyā­tma­kā iti, na; a­si­ddha­tvā­t — na hi sa­rva­bhā­vā­nāṃ su­khā­dya­nvi­ta­tve pramāṇaṃ kiṃcid asti.</p><ab type="head" resp="YA">sa­rva­bhā­vā­nāṃ su­khā­dya­nvi­ta­tvā­bhi­dhā­na­m</ab><p n="a_1837 b_YA_56­4­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­4­,22~</span>nanūktaṃ pra­mā­ṇa­m — śa­bda­spa­rśa­rū­pa­ra­sa­ga­ndhāḥ pañcāpi trayāṇāṃ su­kha­duḥ­kha­mo­hā­nāṃ sa­nni­ve­śa­vi­śe­ṣāḥ­. ka­smā­t­? pañcānāṃ pa­ñcā­nā­m e­ka­kā­rya­bhā­vā­t­. sā­ttvi­ka­rā­ja­sa­tā­ma­sa­pa­ñca­ka­tra­yā­va­ro­dhā­rthaṃ vī­psā­bhi­dhā­na­m­. e­ka­kā­rya­bhā­vā­d ity atrāpi vīpsā dra­ṣṭa­vyā­.</p><p n="a_1838 b_YA_56­4­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­4­,25~</span>tatra sā­ttvi­kā­nāṃ pa­ñcā­nā­m ekaṃ kāryaṃ dṛṣṭam — pra­sā­da­lā­gha­va­pra­sa­vā­bhi­ṣva­ṅgo­ddha­rṣa­prī­ta­yaḥ­, tathā hi — putras te jāta iti śabdaṃ śrutvāsya prasādaḥ sva­sthe­ndri­yaṃ bha­va­ti­. dehasya laghutvaṃ lā­gha­va­m­, tu­ṣṭa­sā­dha­na­dā­tṛ­tvaṃ pra­sa­vaḥ­, tatraiṣā śaktir a­bhi­ṣva­ṅgaḥ­, ro­mā­ñca­na­m u­ddha­rṣaḥ­, prītiḥ sukham iti. evaṃ spa­rśā­di­ṣv api yo­jya­m­.</p><p n="a_1839 b_YA_56­5­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­5­,4~</span>tathā rā­ja­sā­nāṃ pa­ñcā­nā­m ekaṃ kāryaṃ dṛṣṭam — śo­ṣa­tā­pa­bhe­da­sta­mbho­dve­gā­pa­dve­ṣāḥ­. tatra putras te mṛta iti śabdaṃ śrutvāsya śoṣo bhavaty u­da­ka­prā­rtha­na­pa­ra­tva­m­, tāpo duḥ­kha­m­, bhedo '­śru­pra­sve­dā­me­dhyā­dyu­tsa­rgaḥ­, stambhaḥ — kiṃ ka­ro­mī­ty u­pā­yā­pa­ri­jñā­na­m­, a­ra­ti­r u­dve­gaḥ­, pra­ti­kū­la­ka­ra­ṇe­cchā­pa­dve­ṣaḥ­. evaṃ spa­rśā­di­ṣv api yo­jya­m­.</p><p n="a_1840 b_YA_56­5­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­5­,8~</span>tathā tā­ma­sā­nāṃ pañcānāṃ ekaṃ kāryaṃ dṛṣṭam — va­ra­ṇa­sā­da­nā­pa­dhvaṃ­sa­bī­bha­tsa­dai­nya­gau­ra­vā­ṇi­. tatra putras te mṛta iti śabdaṃ śrutvāsya varaṇaṃ kri­yā­pra­ti­ba­ndhaḥ­, sādanaṃ vi­ṣa­ṇṇa­tā­, a­pa­dhvaṃ­sa­naṃ ni­ste­ja­stvaṃ pra­tya­ya­lo­po vā, bībhatso vi­kṣa­ta­rū­pa­tva­m­, dainyaṃ yat kiṃcit prā­rtha­na­pa­ra­tva­m­, gauravaṃ sva­ha­stā­dī­nā­m apy u­tkṣe­pa­ṇā­dya­sā­ma­rthya­m­. evaṃ spa­rśā­di­ṣv api yo­jya­m­. etaiś ca śa­bdā­di­bhi­r ā­ra­bdhā­ni pṛ­thi­vyā­dī­ni pa­ñca­ma­hā­bhū­tā­ni­, tasmāt tāny api sa­ttvā­dī­nāṃ sa­nni­ve­śa­vi­śe­ṣa­mā­tra­m­. tathā ka­ra­ṇā­tma­nāṃ su­kha­duḥ­kha­mo­hā­nāṃ tra­yo­da­śā­nāṃ tad eva kāryaṃ pra­sā­dā­di­. tathā de­va­ma­nu­ṣya­ti­rya­gyo­nyā­tma­kā­nāṃ pra­kā­śa­pra­vṛ­tti­ni­ya­mā­nāṃ tad eva kāryaṃ pra­sā­dā­di­. tasmāt sarvaṃ ja­ga­tsu­khā­dī­nāṃ sa­nni­ve­śa­mā­tra­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1841 b_YA_56­5­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­5­,18~</span>tad etad apy a­yu­kta­m — yadi nāma śa­bdā­dī­nāṃ pra­sā­dā­di­kā­rya­ja­na­ka­tvaṃ su­khā­di­sva­bhā­va­tve kim ā­yā­tā­m­? na hy atra pra­ti­ba­ndhaḥ kaścid asti. nanv a­tro­kta­m — śa­bdā­da­yaḥ su­khā­di­sva­bhā­vāḥ pra­sā­dā­di­ja­na­ka­tvā­t­, su­khā­di­va­d iti, na; kā­lā­tya­yā­pa­di­ṣṭa­tvā­t­. su­khā­di­sva­bhā­va­tve hi śa­bdā­dī­nā­m a­ntaḥ­ka­ra­ṇai­ka­saṃ­ve­dya­tva­pra­sa­ṅgo ba­dhi­rā­dya­bhā­va­pra­sa­ṅga­ś ca. na hi su­khā­da­yaḥ śro­trā­di­vi­ka­laiḥ na gṛhyanta iti. śa­bda­spa­rśa­rū­pa­ra­sa­ga­ndhā­nāṃ pra­ti­ni­ya­te­ndri­ya­grā­hya­tvaṃ ca na syād e­ka­sva­bhā­va­tvā­t­. nī­lā­di­bu­ddhi­va­d a­vi­śe­ṣe­ṇa su­khā­di­bu­ddhi­pra­sa­ṅga­ś ca — yathā nī­lā­di­sva­bhā­ve vastuni sarveṣāṃ ta­ddra­ṣṭṝ­ṇā­m a­vi­śi­ṣṭo nī­lā­di­pra­ti­bhā­so bhavaty evaṃ yadi su­khā­di­sva­bhā­vo 'pi bāhyo 'rthaḥ syāt tadā tatra su­khā­di­pra­ti­bhā­so 'pi sarveṣāṃ ta­ddra­ṣṭṝ­ṇā­m a­vi­śi­ṣṭaḥ syāt, tasminn evārthe ka­sya­ci­t sukhaṃ ka­sya­ci­d duḥkhaṃ ka­sya­ci­t tīvraṃ ka­sya­ci­n mandam ity e­va­mā­di­vi­śe­ṣo na syāt. tasmān na su­khā­di­sva­bhā­vāḥ śa­bdā­da­ya iti.</p><ab type="head" resp="YA">ā­kā­śā­dī­nāṃ śa­bdā­dyā­ra­bdha­tva­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1842 b_YA_56­6­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­6­,2~</span>yac coktam — etaiś ca śa­bdā­di­bhi­r ā­ra­bdhā­nī­tyā­di­, ta­dvi­pa­rī­ta­m eva ka­lpi­ta­m­, yasmād ā­kā­śā­di­bhiḥ śa­bdā­da­ya ā­ra­bhya­nte­, na tu śa­bdā­di­bhi­r ā­kā­śā­dī­nī­ti­, ā­kā­śa­sya pa­ra­mā­ṇū­nāṃ ca ni­tya­tvā­t­. na ca yena ya­dā­ra­bdha­m­, tat ta­dā­tma­ka­m eva. bhe­dā­bhā­ve hi kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va eva na syāt, si­ddhā­si­ddhā­va­stha­yoḥ svātmani kri­yā­vi­ro­dhā­t­. nāpy e­ka­jā­ti­tvaṃ ni­ya­me­na kā­rya­kā­ra­ṇa­yoḥ­, pra­tya­kṣe­ṇā­pi ku­vi­nda­tu­rī­pa­ṭā­dī­nāṃ jā­ti­bhe­do­pa­la­mbhā­t­. na ca jā­ti­jā­ti­ma­to­s tādātmyaṃ siddhaṃ ye­nai­ka­jā­ti­tve 'pi kā­rya­kā­ra­ṇa­yo­r abhedaḥ syāj jā­ti­ta­dva­to­r a­tya­nta­bhe­da­sya vi­sta­re­ṇa pra­sā­dhi­ta­tvā­t­. sa­ttā­sa­mba­ndhi­tve­na ca pu­ru­ṣā­ṇā­m apy e­ka­tva­pra­sa­ṅgā­t­. tataś ca —</p><lg n="a_1843"><l>"­mū­la­pra­kṛ­ti­r a­vi­kṛ­ti­r ma­ha­dā­dyāḥ pra­kṛ­ti­vi­kṛ­ta­yaḥ sapta | </l><l>ṣo­ḍa­śa­ka­ś ca vikāro na pra­kṛ­ti­r na vikṛtiḥ puruṣaḥ || "</l></lg><p n="a_1844" rend="justify">ity ayam a­bhyu­pa­ga­mo vi­ru­dhya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">rū­pā­di­ma­ttvā­n na pṛ­thi­vyā­deḥ su­khā­di­rū­pa­tva­m</ab><p n="a_1845 b_YA_56­6­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­6­,14~</span>rū­pā­di­vai­dha­rmyā­c ca, na su­khā­di­sva­bhā­vāḥ pṛ­thi­vyā­da­yaḥ­. su­khā­dī­nāṃ pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣāḥ pṛ­thi­vyā­da­ya iti cet, te kiṃ su­khā­di­bhyo 'nye? ananye vā? anyatve pu­ru­ṣa­va­d a­tri­gu­ṇa­tva­m­. a­na­nya­tve tu rū­pā­di­ma­ttva­m ai­ndri­ya­ka­tvaṃ ca vi­ru­dhye­ta­, pra­dhā­na­va­t­. dha­rmā­nta­rā­pa­ttau sa­ttvā­di­ṣv eva pṛ­thi­vyā­di­vya­va­hā­ra iti cet, dha­rmā­nta­ra­sya tato 'nyatve pu­ru­ṣa­va­d a­tri­gu­ṇa­tva­m­. a­na­nya­tve ca pra­dhā­na­va­n ni­ya­ta­de­śa­kā­la­tvā­nu­pa­pa­ttiḥ sva­bhā­va­vai­la­kṣa­ṇyā­bhā­va­pra­sa­ṅga­ś ca. ke­na­ci­d rū­pe­ṇā­nya­t ke­na­ci­t tad eva. nānyad ity atrāpy uktam eva. pṛ­thi­vyā­dī­nāṃ ca dū­ṣa­ṇa­m­. ta­ttvā­nya­tvā­bhyā­m a­ni­rva­ca­nī­ya­tvā­d iti cet, na; pa­ñca­viṃ­śa­ti­ta­ttvā­bhyu­pa­ga­ma­vi­ro­dhā­t­. na hi bu­ddhyā­dī­nāṃ pra­dhā­nā­d a­nya­tve­nā­va­ca­ne pa­ñca­viṃ­śa­ti­ta­ttvā­ny u­pa­pa­dya­nte­. vi­ru­ddha­dha­rmā­dhyā­sā­c ca mithaḥ śa­bdā­dī­nā­m i­ndri­yā­ṇāṃ ca pṛ­thi­vyā­dī­nāṃ ca bhe­da­si­ddheḥ­, katham a­nya­tvā­va­ca­na­m­? pu­ru­ṣa­syā­pi vā­nya­tvā­va­ca­naṃ syāt. api ca su­kha­duḥ­kha­mo­hā­nā­m e­ke­ndri­ya­saṃ­ve­dyā­rū­pā­di­tva­sā­dha­rmye 'py e­kā­nte­na bheda i­ṣya­te­. śa­bdā­dī­nāṃ tu pra­ti­ni­ya­te­ndri­ya­grā­hya­tvā­di­vai­dha­rmye 'pi nai­kā­nte­na bheda ity aho prā­mā­ṇi­ka­tva­m­. pra­tya­kṣā­di­no­pa­la­bhya­mā­ne 'pi su­khā­di­bhyaḥ śa­bdā­dī­nā­m a­tya­nta­bhe­de kiṃcit sā­dha­rmyā­d a­bhe­da­si­ddhā­v a­dvai­ta­si­ddhi­r eva syāt, gu­ṇa­pu­ru­ṣā­ṇā­m api sā­dha­rmya­sa­dbhā­vā­t­. tasmān nā­nva­yā­t pra­dhā­na­si­ddhiḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">pa­ri­mā­ṇa­he­tu­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1846 b_YA_56­7­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­7­,2~</span>nāpi pa­ri­mā­ṇā­si­ddhiḥ­, pa­ri­mi­tā­nā­m e­ka­kā­ra­ṇa­saṃ­sṛ­ṣṭa­tve dṛ­ṣṭā­ntā­si­ddheḥ­. mū­lā­ṅku­rā­dī­nāṃ tu brī­hya­va­ya­ve­bhyo '­va­ya­vā­nta­ra­sa­hi­te­bhyaḥ pū­rva­pū­rvā­va­ya­va­vi­nā­śe sati kra­me­ṇo­tpa­tti­r naikatra saṃsargo 'sti. nāpy e­ka­smā­d u­tpa­ttiḥ­, sa­rva­kā­ryā­ṇāṃ ka­rtṛ­ka­ka­ra­ṇo­pā­dā­na­pū­rva­ka­tva­si­ddheḥ­. nāpy e­ko­pā­dā­na­pū­rva­ka­tvaṃ ka­sya­ci­d dra­vya­syai­ka­syā­py asti. a­thai­ka­jā­tī­yo­pā­dā­na­pū­rva­ka­tva­m­, tadā si­ddha­sā­dhya­tā­; dra­vyai­ka­jā­tī­ya­syai­vo­pā­dā­na­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. a­vā­nta­ra­jā­ti­bhe­da­s tu kṣi­tyu­da­kā­dyu­pā­dā­nā­nāṃ pra­tya­kṣe­ṇā­py u­pa­la­bhya­te­. tatas ta­da­pa­hna­ve pra­tya­kṣā­di­bā­dhā­pi syāt. su­khā­dī­nāṃ tu na kvacid u­pā­dā­na­tvaṃ si­ddha­m­, gu­ṇa­tvā­t­. tan na pa­ri­mā­ṇā­d api pra­dhā­na­si­ddhiḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­va­he­tu­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1847 b_YA_56­7­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­7­,11~</span>e­te­no­pa­kā­ryo­pa­kā­ra­ka­bhā­vā­t pra­dhā­na­si­ddhi­r ity a­pā­sta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">śa­kti­pra­vṛ­tti­he­tu­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1848 b_YA_56­7­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­7­,13~</span>nāpi śa­kti­pra­vṛ­tteḥ pra­dhā­na­si­ddhiḥ­. triṣv api kāleṣu kāryaṃ kā­ra­ṇe­ṣv a­va­sthi­ta­m astīti ke­nai­ta­c chra­ddhe­ya­m­? na hi ka­nya­ko­da­re pu­tra­pau­trā­da­yaḥ prāg apy a­va­sthi­tāḥ santīty atra pramāṇaṃ kiṃcid asti.</p><ab type="head" resp="YA">vai­śva­rū­pya­he­tu­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1849 b_YA_56­7­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­7­,17~</span>etena vai­śva­rū­pya­he­tu­r api a­pā­staḥ­. sa­tkā­rya­tva­sā­ma­rthyā­d eteṣāṃ siddhir iti cet, na; ta­syai­vā­si­ddha­tvā­t­. na hi kāryasya prā­ga­sti­tve pramāṇaṃ kiṃcid asti.</p><ab type="head" resp="YA">sa­tkā­rya­vā­daḥ</ab><p n="a_1850 b_YA_56­7­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­7­,20~</span>nanūktaṃ pra­mā­ṇa­m —</p><lg n="a_1851"><l>"­a­sa­da­ka­ra­ṇā­d u­pā­dā­na­gra­ha­ṇā­t sa­rva­sa­mbha­vā­bhā­vā­t | </l><l>śaktasya śa­ktya­ka­ra­ṇā­t kā­ra­ṇa­bhā­vā­c ca sa­tkā­rya­m || "</l></lg><p n="a_1852 b_YA_56­7­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­7­,23~</span>ete cā­vī­ta­he­ta­vaḥ­. yady asat kriyate śa­śa­vi­ṣā­ṇā­dy api kri­ya­te­, na tu kri­ya­te­; tasmāt sad eva kā­rya­m­.</p><p n="a_1853 b_YA_56­7­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­7­,25~</span>yadi ca ta­ntvā­di­ṣu pa­ṭā­di­kā­ryaṃ nāsti, tadā pa­ṭā­dya­rthi­na­s ta­ntvā­dyu­pā­dā­naṃ na kuryuḥ, ta­tkā­rya­śū­nya­tvā­d vī­ra­ṇā­di­va­t­.</p><p n="a_1854 b_YA_56­8­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­8­,1~</span>yadi cāsann eva paṭas tantubhyo bha­va­ti­, tataḥ sarvaṃ kāryaṃ bhaved a­sa­ttvā­vi­śe­ṣā­t­, na tu bhavaty ataḥ sa­rva­sa­mbha­vā­bhā­vā­n ni­ścī­ya­te — yad eva ya­trā­sti­, tad eva tato bha­va­tī­ti­.</p><p n="a_1855 b_YA_56­8­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­8­,4~</span>śaktasya ca kartṛtvaṃ sarvair e­ve­ṣya­te­. na ca śa­kti­vi­ka­laṃ śaktaṃ yu­kta­m­. śaktiṃ ca na kāryād anyāṃ pa­śyā­maḥ­. śakyaṃ ca kriyate tena nāsataḥ śakyatvaṃ yu­kta­m­. kiṃ ca yady asya kā­ra­ṇa­m­, tat tato bha­va­ti­. na cāsati kārye 'syedaṃ kā­ra­ṇa­m ity u­pa­pa­dya­te­. tasmāt sad eva kāryam iti.</p><ab type="head" resp="YA">sa­tkā­rya­vā­da­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1856 b_YA_56­8­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­8­,9~</span>tad etad apy a­yu­kta­m —</p><p n="a_1857 b_YA_56­8­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­8­,10~</span>yat tāvad a­sa­da­ka­ra­ṇā­d iti, tan na; pa­ra­ti­ba­ndhā­si­ddheḥ­. yadi nāma śa­śa­vi­ṣā­ṇā­dya­sa­t kri­ya­mā­ṇaṃ na dṛ­ṣṭa­m­, pa­ṭā­dya­py asan na kriyata iti kutaḥ? yathaiva hi śa­śa­vi­ṣā­ṇā­de­r a­sa­ttva­m a­kri­ya­mā­ṇa­tvaṃ ca sa­rva­lo­kā­vi­saṃ­vā­di­nā pra­tya­kṣā­di­nā pra­mā­ṇe­na si­ddha­m­, tathaiva pa­ṭā­dī­nāṃ prā­ga­sa­ttvaṃ kri­ya­mā­ṇa­tvaṃ ca siddhaṃ kiṃ ne­ṣya­te­? kiṃ cā­sa­da­ka­ra­ṇā­d a­sa­tkā­ryaṃ kiṃ ne­ṣṭa­m­? tatrāpy evaṃ śakyate vaktum — yadi sat kriyate pu­ru­ṣā­dy apy kri­ye­ta­? na tu kri­ya­te­, tasmād a­sa­tkā­rya­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">u­pā­dā­na­gra­ha­ṇa­he­tu­ni­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_1858 b_YA_56­8­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­8­,17~</span>yat tūktam u­pā­dā­na­gra­ha­ṇā­d iti, tad apy a­yu­kta­m­; vi­ru­ddha­tvā­t­. yadi hi prāg apy asti kā­rya­m­, tatas tadarthaṃ ta­tkā­ra­ṇe­ṣu na kaścit pra­va­rte­ta­, vai­ya­rthyā­t — na hi loke yasya yad asti, sa tadarthaṃ yatata iti. nanu pṛṣṭhaṃ me kuru, keśān me kuru i­tyā­di­vya­va­hā­ra­da­rśa­nā­t sato 'pi kri­ya­mā­ṇa­tvaṃ si­ddha­m­, na ta­syau­pa­cā­ri­ka­tvā­t — pṛ­ṣṭha­ke­śā­di­ṣv anyad eva kiṃcit kāryaṃ kri­ya­te­, pṛ­ṣṭha­ke­śā­di­kaṃ tū­pa­cā­re­ṇa kriyata ity u­cya­te­, na tv aṃjasā tasya prāg eva ni­ṣpa­nna­tvā­t­. ni­ṣpa­nna­sya ca ni­ṣpā­da­nā­sa­mbha­vaḥ­, ta­trā­na­rtha­ko hetuḥ syāt. yady asann eva paṭas tantubhiḥ kri­ya­te­, vī­ra­ṇā­di­bhi­r api kiṃ na kriyata iti cet, na; vī­ra­ṇā­dī­nāṃ ta­trā­sā­ma­rthyā­t­. sā­ma­rthya­m eva kāryam iti cet, na śakteḥ kā­ra­ṇa­dha­rma­tvā­t tataḥ pa­ścā­dbha­va­tkā­ryaṃ kathaṃ ta­dā­tma­kaṃ syat? yogyatāṃ vijñāya ca pra­ti­ni­ya­ta­kā­ra­ṇo­pā­dā­na­m­, na tu kā­rya­da­rśa­nā­n na hy a­ni­ṣpa­nnaḥ paṭo draṣṭuṃ śa­kya­te­. kiṃ ca sarvaṃ sa­rvā­tma­ka­m ity e­vaṃ­vā­dī­nāṃ vī­ra­ṇā­di­ṣv api paṭo 'stīti kiṃ na taiḥ paṭaḥ kri­ya­te­? kasmāc ca na tāni pa­ṭā­rthi­bhi­r u­pā­dī­ya­nte­?</p><ab type="head" resp="YA">sa­rva­sa­mbha­vā­va­he­tu­kha­ṇḍa­na­m</ab><p n="a_1859 b_YA_56­9­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­9­,2~</span>etena sa­rva­sa­mbha­vā­bhā­vo 'pi pra­tyu­ktaḥ­.</p><p n="a_1860 b_YA_56­9­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­9­,3~</span>ya­tho­kta­m — śakyaṃ ca kriyate na cāsat kartuṃ śakyam iti, sat kathaṃ śa­kya­m­? na hi pradhānaṃ puruṣo vā ke­na­ci­t kartuṃ śa­kya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">kā­ra­ṇa­bhā­va­he­tu­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1861 b_YA_56­9­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­9­,5~</span>yac coktam — kā­ra­ṇa­bhā­vā­d iti, tad api vi­ru­ddha­tvā­pa­yu­kta­m­. yadi hi prāg apy asti kā­rya­m­, tadā kā­ra­ṇe­na kiṃ ka­rta­vya­m­? a­kiṃ­ci­tka­raṃ ca kathaṃ kā­ra­ṇa­m­? na hi kṣe­tra­jñā­nāṃ pa­ra­spa­raṃ kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vaḥ sa­mbha­va­ti­. kā­rya­syā­bhi­vya­ktiḥ kā­ra­ṇe­na kriyate iti cet, sā yady asatī kri­ya­te­, tato '­sa­tkā­ryaṃ syāt. sati ced a­bhi­vya­ktiḥ ta­da­va­sthaṃ kā­ra­kā­na­rtha­kya­m­. a­bhi­vya­kte­r apy a­bhi­vya­ktiḥ kriyata iti cet, sāpi satī syād asatī vety a­pa­rya­va­sā­na­m­. sarvatra sa­ttvā­bhyu­pa­ga­me sarvaṃ sa­dai­vā­bhi­vya­kti­m ity ā­na­rtha­kya­m eva kā­ra­kā­ṇā­m­. etena dha­rmā­nta­rā­pra­vṛ­tti­lā­bhā­d yu­kti­bhe­daḥ pra­tyu­ktaḥ­. yat kiṃcit pra­yo­ja­naṃ kā­ra­kā­ṇā­m u­cya­te­, tat sarvaṃ sa­rvā­kā­re­ṇa prāg e­vā­stī­ty ā­na­rtha­kya­m eva kā­ra­kā­ṇā­m­. yena vā­kā­re­ṇa prāg asti, sa ta­syā­kā­raḥ prāg asann eva paścād dhetubhyo bha­va­tī­ti kathaṃ nā­sa­tkā­rya­m­?</p><p n="a_1862 b_YA_56­9­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 56­9­,16~</span>mā­dha­va­ma­tā­bhyu­pa­ga­me tu sāṃ­khya­nā­śa eva syāt. ka­tha­m­? yadi hy a­bhi­vya­kti­r anyo vā kaścid dharmo 'sann eva kri­ya­te­, tato '­sa­da­ka­ra­ṇā­d ity e­va­mā­da­yo '­sa­ma­rthā hetavaḥ syus tataḥ sa­tkā­rya­tvā­si­ddhau vai­śva­rū­pyā­dya­si­ddheḥ pra­dhā­nā­dya­si­ddhi­r iti. na cātra viśeṣaḥ kaścid asti yena pa­ṭā­di­kā­rya­syai­vā­sa­taḥ ka­ra­ṇa­m­. sataś cā­tma­hā­naṃ ca na sa­mbha­va­ti­, ta­ddha­rma­sya tu ka­sya­ci­t sa­mbha­va­ty e­ve­ti­. na ca kiṃcid apy asan na bha­va­tī­ti śakyaṃ va­ktu­m­. vi­sphū­rja­tā­pi hi kā­ra­kā­ṇā­m avaśyaṃ kiṃcit phalaṃ vā­cya­m­, yad asiddhaṃ taiḥ sādhyata iti. yadi kiṃcin nāsaj jāyate na sa­nni­va­rta­te­, tadā de­śa­kā­lā­kā­ra­ni­mi­tta­pra­ti­ba­ndhā­n na sa­mā­na­kā­lā­bhi­vya­kti­r ity etad api vyā­ha­nya­te­. yadi hi sadaiva santy a­bhi­vya­kta­yaḥ­, kathaṃ na sa­mā­na­kā­lāḥ­? na cet santi, paścād api kathaṃ na bha­vi­ṣya­nti­? tathā de­śā­di­pra­ti­ba­ndho 'pi saṃś cen na ka­dā­ci­n ni­va­rti­ṣya­ta iti. sa­dai­vā­na­bhi­vya­kti­pra­sa­ṅgaḥ­. a­thā­sa­nn eva pra­ti­ba­ndhaḥ tathāpi kuto '­na­bhi­vya­kti­r iti? yat punar etat — na vastutaḥ kiṃcid u­tpa­dya­te ni­va­rta­te vā, guṇānāṃ hi saṃ­yo­ga­vi­yo­ga­mā­tre pra­vṛ­tti­ni­vṛ­tti­vya­va­hā­raḥ­, sa­ttvā­dī­nā­m e­vā­nya­thā sa­nni­ve­śe kā­rya­bhe­do­pa­cā­raḥ śi­kyā­kṣa­sū­trā­di­va­d iti, tad a­yu­kta­m­, a­va­ya­ve­bhyo '­rthā­nta­ra­syā­va­ya­vi­naḥ sa­ma­rthi­ta­tvā­t saṃ­yo­ga­sya cā­rthā­nta­ra­tvā­d u­tpa­tti­vi­nā­śa­dha­rma­ka­tvā­c ca kathaṃ na kiṃcid u­tpa­dya­te­? api ca ra­jjvā­dī­nāṃ mū­rta­tvā­t sā­va­ya­va­tvā­d a­va­ya­va­kri­yā­dvā­re­ṇā­nya­thā­nya­thā sa­nni­ve­śaḥ kartuṃ śa­kya­te­, sa­ttvā­dī­nāṃ vi­bhu­tva­ni­ra­va­ya­va­tvā­t­. pu­ru­ṣa­va­n nā­nya­thā­nya­thā sa­nni­ve­śeḥ sa­mbha­va­ti­. viyogo 'pi vi­bhū­nā­m a­yu­ktaḥ­. kiṃ cā­rū­pā­di­ma­tāṃ sa­nni­ve­śa­vi­śe­ṣe 'pi kathaṃ rū­pā­dyu­pa­la­bdhiḥ­? na hi vāyūnāṃ sa­nni­ve­śa­vi­śe­ṣe 'pi śu­klā­di­rū­pa­m u­pa­la­bhya­te­. yeṣāṃ hi ya­thā­bhū­tā rū­pā­da­yaḥ­, teṣām a­nya­thā­nya­thā­sa­nni­ve­śe 'pi ta­thā­bhū­tā eva rū­pā­da­ya u­pa­la­bhya­nte­, yathā kṛ­ṣṇa­ta­ntū­nā­m­. tasmān na gu­ṇa­sa­nni­ve­śa­mā­tre pṛ­thi­vyā­di­vya­va­hā­ro 'ta eva na pra­dhā­na­syo­pā­dā­na­tva­m­. ta­du­pā­dā­na­tve hi pṛ­thi­vyā­dī­nāṃ vi­ci­tra­rū­pā­di­yo­gi­tvaṃ na syat, kā­rya­dra­vya­syo­pā­dā­na­rū­pā­dya­nu­vi­dhā­na­da­rśa­nā­t­. pra­dhā­na­syā­pi vi­ci­tra­rū­pā­di­yo­gi­tvā­bhyu­pa­ga­me pa­ra­mā­ṇu­ṣv eva pra­dhā­na­saṃ­jñā kṛtā syād ekasya vi­ci­tra­rū­pā­di­yo­gā­sa­mbha­vā­d dra­vyo­pā­dā­na­sya cā­lpa­pa­ri­mā­ṇa­tva­nā­nā­tva­ni­ya­mo­pa­la­mbhā­t­. pa­ra­mā­ṇū­nāṃ ca su­khā­dyā­śra­ya­tvaṃ prāg eva pra­ti­ṣi­ddha­m­. tasmān na su­khā­dyā­śra­ya­tve pu­ru­ṣa­sya pra­dhā­na­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. pra­dhā­na­sya ca su­khā­dyā­śra­ya­tve­, puruṣo ni­ṣprā­mā­ṇi­kaḥ syāt.</p><p n="a_1863 b_YA_57­0­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­0­,16~</span>nanu bhogyena bhoktur a­nu­mā­na­m uktam — sa­vi­kā­raṃ pra­dhā­na­m­, bho­ktra­vi­nā­bhū­ta­m­, bho­gya­tvā­d o­da­nā­di­va­t­. tathā pa­rā­rtha­ś ca­kṣu­rā­da­yaḥ­, saṃ­ha­ta­tvā­t­, śa­ya­nā­di­va­d iti, tad a­yu­kta­m­, bho­ga­sva­rū­pā­si­ddheḥ­. su­kha­duḥ­khe tajjñānaṃ ca loke 'pi bho­ga­tve­na pra­si­ddha­m­, tac ca bhavatā buddheḥ ka­ra­ṇa­sye­ṣṭa­m­. ta­da­nya­s tu kaḥ pu­ru­ṣa­sya bhoga iti? etena pa­rā­rtha­tvaṃ pra­tyu­kta­m­, ko hi de­hā­di­bhiḥ pu­ru­ṣa­syā­rthaḥ sa­mpā­dya­te­? dha­rmā­da­yo 'pi hi buddher e­ve­ṣya­nte­.</p><ab type="head" resp="YA">pu­ru­ṣā­rtha­dvai­vi­dhyā­t pa­rā­rtha­si­ddhi­śaṃ­kā</ab><p n="a_1864 b_YA_57­0­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­0­,23~</span>nanu dvividhaḥ pu­ru­ṣā­rtha uktaḥ — śa­bdā­dyu­pa­la­bdhi­r gu­ṇa­pu­ru­ṣā­nta­ra­da­rśa­naṃ ca pūrvena bhoga uktaḥ, u­tta­re­ṇa mokṣa iti. kathaṃ bhoga iti cet, ucyate — buddher ākūtaṃ vi­di­tve­ndri­yā­ṇi vi­ṣa­yā­kā­re­ṇa pa­ri­ṇa­ma­nte­. tatas ta­di­ndri­ya­vṛ­ttyā­kā­re­ṇa buddheḥ pa­ri­mā­ṇaḥ­, tasyāṃ bu­ddhi­vṛ­ttau cai­ta­nyā­bhi­vya­kti­r na bha­va­ti­, yathā sū­rya­kā­ntā­d ity a­ra­śmi­sa­nni­pā­te ta­lā­di­ṣv a­gni­jvā­lā­bhi­vya­jya­te­, tathā vi­ṣa­ye­ndri­ya­ma­no­vṛ­tti­sa­nni­pā­te '­ntaḥ­ka­ra­ṇa­vṛ­ttau cai­ta­nya­m a­bhi­vya­jya­te­. so 'yaṃ buddher a­bhi­vya­ktiḥ pa­ri­ṇā­mo bhoga ity u­cya­te­. tatra yasya mate tra­yā­da­śa­vi­dhaṃ ka­ra­ṇa­m­, tanmate ma­ha­tta­ttvaṃ bu­ddhi­śa­bde­no­cya­te­. ye tv e­kā­da­śa­vi­dhaṃ ka­ra­ṇa­m i­ccha­nti­, tanmate tu mana eva buddhiḥ, tad uktam —</p><lg n="a_1865"><l>"­pu­ru­ṣo '­vi­kṛ­tā­tmai­va sva­ni­rbhā­sa­m a­ce­ta­na­m | </l><l>manaḥ karoti sā­nni­dhyā­d upādhiḥ sphaṭikaṃ yathā || "</l><l>"­vi­vi­kte dṛ­kpa­ri­ṇa­tau buddhau bhogo 'sya kathyate | </l><l>pra­ti­bi­mbo­da­yaḥ svacche yathā ca­ndra­ma­so 'mbhasi || "</l></lg><p n="a_1866 b_YA_57­1­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­1­,5~</span>so 'yaṃ pra­kṛ­ti­pu­ru­ṣa­yo­r bho­ktṛ­bho­gya­la­kṣa­ṇo '­nā­di­sa­mba­ndho bandha ity u­cya­te­. sa cā­da­rśa­na­mū­la­s tenāsau da­rśa­nā­n ni­va­rta­te­, ta­nni­vṛ­ttau ca ni­ru­pā­dhiḥ puruṣaḥ sva­bhā­va­ni­rma­lo mukta ity u­cya­te­. tad uktam —</p><lg n="a_1867"><l>"­pa­ñca­viṃ­śa­ti­ta­ttva­jño yatra ta­trā­śra­me rataḥ | </l><l>jaṭī muṇḍī śikhī vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ || "</l></lg><p n="a_1868 b_YA_57­1­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­1­,10~</span>punar apy uktam —</p><lg n="a_1869"><l>"­sa­mya­gjñā­nā­dhi­ga­mā­d dha­rmā­dī­nā­m a­kā­ra­ṇa­prā­ptau | </l><l>tiṣṭhati saṃ­skā­ra­va­śā­c ca­kra­bhra­ma­va­d ghṛ­ta­śa­rī­raḥ || "</l><l>"prāpte śa­rī­ra­bhe­de ca­ri­tā­rtha­tvā­t pra­dhā­na­vi­ni­vṛ­ttau | </l><l>e­kā­nti­ka­m ā­tya­nti­ka­m ubhayaṃ kai­va­lya­m āpnoti || "</l><l>"­au­tsu­kya­ni­vṛ­ttya­rthaṃ yathā kriyāsu pra­va­rta­te lokaḥ | </l><l>pu­ru­ṣa­sya vi­mo­kṣā­rthaṃ pra­va­rta­te tadvad a­vya­kta­m || "</l><l>"­ra­ṅga­sya da­rśa­yi­tvā ni­va­rta­te nartakī yathā nṛtyāt | </l><l>pu­ru­ṣa­sya ta­thā­tmā­naṃ prakāśya vi­ni­va­rta­te prakṛtiḥ || "</l><l>"­nā­nā­vi­dhai­r u­pā­yai­r u­pa­kā­ri­ṇy a­nu­pa­kā­ri­ṇaḥ puṃsaḥ | </l><l>gu­ṇa­va­ty a­gu­ṇa­sya satas ta­syā­rtha­m a­pā­rtha­kaṃ carati || "</l><l>"­pra­kṛ­teḥ su­ku­mā­ra­ta­raṃ na kiṃcid astīti me matir bhavati | </l><l>yā dṛ­ṣṭā­smī­ti punar na da­rśa­na­m upaiti pu­ru­ṣa­sya || "</l></lg><p n="a_1870 b_YA_57­1­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­1­,23~</span>tad evaṃ dvi­vi­dha­pu­ru­ṣā­rtho­pa­pa­tte­r na pa­rā­rtha­tvā­nu­pa­pa­tti­r iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1871 b_YA_57­1­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­1­,25~</span>tad etad ā­kā­śa­ca­rva­ṇa­va­d a­nu­pa­pa­nna­m —</p><p n="a_1872 b_YA_57­1­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­1­,26~</span>yat tāvad a­gni­jvā­lā­va­c cai­ta­nya­m a­bhi­vya­jya­te iti, tan na; sa­tkā­rya­tva­ni­ṣe­dhā­d a­gni­jvā­lā­yā apy a­bhi­vya­ktya­nu­pa­pa­tteḥ­. sa­tkā­rya­pa­kṣe 'pi ti­ro­hi­ta­syā­bhi­vya­ktiḥ sa­mbha­va­ti­, na ca tvanmate cai­ta­nya­sya ti­ro­bhā­vo 'sty a­pa­ri­ṇa­mi­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­. na hi vi­śi­ṣṭā­kā­ra­pa­ri­ṇa­tā­yā­m api buddhau citeḥ pū­rva­sva­bhā­vā­nya­thā­tvaṃ bhavaty a­pa­ri­ṇā­mi­tva­vi­ro­dhā­t­.</p><p n="a_1873 b_YA_57­2­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­2­,3~</span>sva­bhā­vā­vi­śe­ṣe 'pi bho­gā­bhyu­pa­ga­me tu sa­dai­vā­vi­śe­ṣe­ṇa bhogaḥ syāt tathā ca kaḥ puṃsaḥ pra­dhā­na­kṛ­to bhogaḥ? cai­ta­nyā­kā­re­ṇai­va buddheḥ pa­ri­ṇā­ma eva bhoga iti cet, sa kiṃ pu­ru­ṣa­ni­mi­tto vā? na vā? pu­ru­ṣa­ni­mi­tta­ś cet, na tarhy u­dā­sī­naḥ pu­ru­ṣaḥ­, sva­bho­ga­ka­rtṛ­tvā­t­. atha kri­yā­pa­ri­ṇā­mo 'pi tasya nāsti sa­nni­dhi­mā­tre­ṇa ka­rtṛ­tvā­t tena kurvann apy u­dā­sī­na ity u­cya­te­, na; a­ti­pra­sa­ṅgā­t­. yadi ni­rvyā­pā­ra­syā­pi sa­nni­dhi­mā­tre­ṇa ka­rtṛ­tva­m­, ta­dā­tma­nāṃ vyā­pa­ka­tve­na sarvatra sā­nni­dhyā­t sa­rvā­tmā­naḥ sarveṣāṃ kartāraḥ syuḥ. mu­ktā­tmā­no 'pi bhoktāraḥ syuḥ, ta­tsa­nni­dhi­mā­trā­vi­śe­ṣā­t­. atha bhogam a­ku­rva­nn eva bhoktā, na; a­pra­si­ddha­tvā­t — na hi bhu­ji­kri­yā­m a­ku­rva­nn eva kaścid bhoktā pra­si­ddhaḥ­. kiṃ ca mu­ktā­tma­nā­m api bho­ktṛ­tva­pra­sa­ṅgā­d vi­śe­ṣā­bhā­vā­t­. etena pra­ti­bi­mbo­da­yaḥ pra­tyu­ktaḥ­. ci­ti­sva­bhā­vā­vi­śe­ṣe 'pi sa­rva­puṃ­sāṃ vyā­pa­ka­tve­na sa­nni­dhā­nā­vi­śe­ṣe 'pi ca ka­sya­ci­d eva puṃsaḥ pra­ti­bi­mbo­da­yaḥ­, na sa­rva­puṃ­sā­m iti, kiṃkṛto 'yaṃ niyamaḥ kle­śa­ka­rmā­di­vi­śe­ṣa­kṛ­ta iti cet, na; kle­śā­de­r bu­ddhi­vṛ­tti­tvā­bhyu­pa­ga­mā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­kṛ­ti­pu­ru­ṣa­yoḥ sva­svā­mi­bhā­vā­sa­mbha­vaḥ</ab><p n="a_1874 b_YA_57­2­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­2­,17~</span>nanu bu­ddhi­vṛ­tti­tve 'pi sva­svā­mi­sa­mba­ndha­ni­ya­mā­t pu­ru­ṣa­vṛ­tti­tvo­pa­cā­raḥ­, śrūyate hi — bhṛ­tyā­pa­rā­dhe­na svāmino daṇḍa iti, na; sa­rva­tho­dā­sī­na­sya svā­mi­tve­na dṛ­ṣṭā­ntā­pra­si­ddheḥ­. vi­pa­rya­ye tu rā­jā­di­dṛ­ṣṭā­nto 'sti. svatvam apy u­pa­kā­ra­ka­syai­va bhṛ­tyā­de­r dṛ­ṣṭa­m­. na ca buddhiḥ puṃsaḥ sva­bhā­va­ni­rma­la­sya kiṃcid u­pa­kā­raṃ kartuṃ śa­kno­ti­.</p><p n="a_1875 b_YA_57­2­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­2­,21~</span>na­rta­kī­va­d ātmānaṃ da­rśa­ya­nty e­vo­pa­kā­ri­ke­ti cet, naitad asti; nartakī hi raṅgasya svā­tma­da­rśa­naṃ ja­na­ya­ntī svātmānaṃ da­rśa­ya­tī­ty u­cya­te­. na ca buddhiḥ puṃsaḥ kiṃcij ja­na­ya­ti sa­rva­thā­nu­pa­kā­rya­tvā­t­. na ca nartaky apy a­di­dṛ­kṣoḥ ka­sya­ci­d ātmānaṃ da­rśa­yi­tuṃ śa­kno­ti­. di­dṛ­kṣa­va­ś ca su­khā­bhi­lā­ṣā­t punaḥ punaś cakṣur vyā­pā­ra­ya­ntaḥ pa­śya­ntī­ti katham u­dā­sī­nāḥ­? tasmān no­dā­sī­na­sya bhogaḥ kvacit prasiddha iti.</p><ab type="head" resp="YA">pu­ru­ṣa­sya ba­ndha­mo­kṣā­bhā­vaḥ</ab><p n="a_1876 b_YA_57­2­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­2­,27~</span>etena mokṣo 'pi pra­yu­ktaḥ­. kiṃ ca yasya sa­mba­ndhaḥ­, tasya ta­da­bhā­vā­n mokṣa ity u­cya­te­. bandhaś cā­jñā­na­m a­bhi­ma­taḥ­, yasmād uktam —</p><p n="a_1877" rend="justify">"­dha­rme­ṇa ga­ma­na­m ūrdhvaṃ ga­ma­na­m a­dha­stā­dbha­va­ty a­dha­rme­ṇa</p><lg n="a_1878"><l>jñānena cā­pa­va­rgo vi­pa­rya­yā­d iṣyate bandhaḥ || "</l><l>"­vai­rā­gyā­t pra­kṛ­ti­la­yaḥ saṃsāro bhavati rā­ja­sā­d rāgād | </l><l>ai­śva­ryā­d a­vi­ghā­to vi­pa­rya­yā­t ta­dvi­pa­ryā­saḥ || "</l></lg><p n="a_1879 b_YA_57­3­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­3­,3~</span>tac cā­jñā­na­rā­gā­di­kaṃ buddher eveṣṭaṃ na pu­ru­ṣa­sye­ti katham a­nya­kṛ­te­nā­jñā­nā­di­nā pu­ru­ṣa­sya ba­ndha­saṃ­sā­rā­dyu­pa­pa­ttiḥ­? na hi ta­ska­rā­pa­rā­dhā­t sādhūnāṃ bandho nyāyyaḥ, sā­dhu­kṛ­tā­d vā su­kṛ­tā­t ta­ska­rā­ṇāṃ mokṣa iti.</p><ab type="head" resp="YA">puruṣe ba­ndhā­dyu­pa­cā­ra­s ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1880 b_YA_57­3­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­3­,7~</span>na­nū­pa­cā­re­ṇai­va pu­ru­ṣa­sya ba­ndhā­di­ka­m ucyate yasmād uktam —</p><lg n="a_1881"><l>"rūpaiḥ sa­pta­bhi­r eva tu badhnāty ā­tmā­na­m ātmanā prakṛtiḥ | </l><l>saiva ca pu­ru­ṣa­syā­rthaṃ vi­mo­ca­ya­ty e­ka­rū­pe­ṇa || "</l></lg><p n="a_1882" rend="justify">iti. na; ni­mi­ttā­bhā­vā­d u­pa­cā­ra­syā­py a­nu­pa­pa­tteḥ sva­svā­mi­bhā­vo 'pi tvatpakṣe no­pa­pa­ya­ta ity u­kta­m­. bhi­nnā­bhi­nnā­nu­pa­pa­tte­ś ca — na tāvat sva­svā­mi­bhā­vaḥ pra­kṛ­ti­pu­ru­ṣā­bhyāṃ bhinnaḥ, svayam a­na­bhyu­pa­ga­mā­t­, na hi gu­ṇa­pu­ru­ṣa­vya­ti­ri­ktaṃ tvayā kiṃcid a­bhyu­pa­ga­mya­te­. a­thā­bhi­nnaḥ­, tadā pra­kṛ­ti­pu­ru­ṣa­yo­r a­nu­cche­dā­d a­nu­cche­dyaḥ sva­svā­mi­bhā­vaḥ­, tato mo­kṣā­nu­pa­pa­ttiḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">prakṛteḥ ca­ri­tā­rtha­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1883 b_YA_57­3­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­3­,16~</span>ca­ri­tā­rthaṃ pradhānaṃ na pra­va­rta­te ity etad apy anena pra­tyu­kta­m­, pra­vṛ­tti­ni­mi­tta­syā­nu­cche­dā­t­. ucchede vā pra­dhā­na­syā­py u­cche­daḥ­, tad a­bhe­dā­t­. e­te­nau­tmu­kya­ni­vṛ­ttiḥ pra­tyu­ktā­. śa­bdā­dyu­pa­la­bdhi­va­d vā — yathā śa­bdā­dyu­pa­la­bdhiṃ kṛtvā na ca­ri­tā­rthaṃ bha­va­ti­, punaḥ śa­bdā­dyu­pa­la­bdhi­da­rśa­nā­t­, tathā kṛtvāpi gu­ṇa­pu­ru­ṣā­nta­ra­da­rśa­naṃ punas ta­da­rtha­m eva pra­va­rte­ta­.</p><p n="a_1884 b_YA_57­3­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­3­,21~</span>syād etat — śa­bdā­dyu­pa­la­bdhiṃ kṛtvā gu­ṇa­pu­ru­ṣā­nta­ra­da­rśa­nā­rthaṃ pra­va­rta­te­, tasminn api kṛte nāparaṃ pra­vṛ­tti­ni­mi­tta­m astīti kutaḥ pra­va­rte­ta­? yady evaṃ śa­bdā­dyu­pa­la­mbhaṃ kṛtvā taṃ prati ni­vṛ­ttau­tsu­kya­tvā­d gu­ṇa­pu­ru­ṣā­nta­ra­da­rśa­na­m eva ka­ro­tu­, kimarthaṃ janmani janmani śa­bdā­dyu­pa­la­mbha­m eva ka­ro­ti­? evaṃ hy a­pu­ru­ṣā­rthai­va prakṛteḥ pravṛttiḥ syāt — yadarthaṃ pravṛttā na tat sa­mpā­da­ya­ti­. śa­bdā­dyu­pa­la­mbhā­rthaṃ ca na pra­vṛ­tti­r gha­ṭa­te­, ta­trau­tsu­kyā­bhā­vā­j ja­nmā­nta­re­ṣu kṛ­ta­tvā­t­. a­pre­kṣā­pū­rva­kā­ri­tvā­d anyārthaṃ pra­vṛ­ttā­py anyat sa­mpā­da­ya­tī­ti cet, yady evaṃ saṃ­sā­ryā­tmā­rthaṃ pra­vṛ­ttā­pi ka­dā­ci­n mu­ktā­tma­no 'pi bhogaṃ sa­mpā­da­ye­d vi­ve­ka­vi­ka­la­tvā­t­.</p><p n="a_1885 b_YA_57­4­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­4­,2~</span>buddher ākūtaṃ vi­di­tve­tyā­dy apy a­yu­kta­m­, ka­ra­ṇa­tvā­d i­ndri­yā­ṇāṃ vā­syā­di­va­n nā­kū­ta­pa­ri­jñā­na­m­, nāpi svataḥ pra­vṛ­tti­r iti.</p><p n="a_1886 b_YA_57­4­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­4­,4~</span>buddher api dha­rma­jñā­nā­dya­dhi­ka­ra­ṇa­tva­m a­yu­kta­m­, ka­ra­ṇa­tvā­d a­ce­ta­na­tvā­c ca kha­ni­trā­di­va­t­. pu­ru­ṣa­syā­pi na dha­rmā­dya­dhi­ka­ra­ṇa­tvaṃ ce­ta­na­tvā­n mu­ktā­tma­va­d iti cet, na; dha­rmi­dṛ­ṣṭā­nta­grā­ha­ka­pra­mā­ṇa­bā­dhi­ta­tvā­t­, na hi jñā­na­vya­ti­ri­ktaṃ caitanyaṃ ku­ta­ści­t si­ddha­m­. yasya jñānaṃ tasyaiva su­kha­duḥ­khe­cchā­dve­ṣa­pra­ya­tna­dha­rmā­dha­rma­saṃ­skā­rā­ś ceti sa­ma­rthi­ta­m­. duḥ­kha­ta­ddhe­tu­vi­yu­kta­s tu loke 'pi muktaḥ pra­si­ddha­s te­nā­mu­ktā­tma­nāṃ duḥkhaṃ ta­nni­mi­tta­m a­dha­rmā­vi­dyā­di­kaṃ cā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m iti vya­va­sthi­taṃ tāvad ya­tho­kta­m — a­pa­rā­tma­jñā­naṃ niḥ­śre­ya­sā­ṅga­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">pa­ra­mā­tma­jñā­na­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1887 b_YA_57­4­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­4­,12~</span>a­the­dā­nīṃ pa­ra­mā­tma­jñā­naṃ niḥ­śre­ya­sā­ṅga­tve­na va­kta­vya­m­.</p><ab type="head" resp="YA">a­bhe­da­jñā­na­sya niḥ­śre­ya­sā­ṅga­tva­śa­ṅkā</ab><p n="a_1888 b_YA_57­4­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­4­,14~</span>nanu ca pa­rā­pa­ra­bhe­de­nā­tma­jñā­naṃ naiva niḥ­śre­ya­sa­sā­dha­na­m­, ka­smā­t­? a­vi­dyā­rū­pa­tvā­d bhe­da­jñā­na­sya ca­ndrā­di­bhe­da­jñā­na­va­t­, tathā ca śrutiḥ — "­e­ka­m e­ve­da­m­, na dvi­tī­ya­m­"­, "­dvi­tī­yā­d vai bhayaṃ bha­ve­t­"­, "mṛtyoḥ sa mṛtyum āpnoti ya iha nāneva pa­śya­ti­"­, "sarvaṃ khalv idaṃ bra­hma­"­.</p><lg n="a_1889"><l>"yasya sarvāṇi bhūtāni ā­tmai­vā­bhū­d vi­jā­na­taḥ | </l><l>tasya kaḥ śokaḥ moha e­ka­tva­m a­nu­pa­śya­taḥ || "</l><l>"yas tu sarvāṇi bhūtāni ātmany e­vā­nu­pa­śya­ti | </l><l>sa­rva­bhū­te­ṣu cātmānaṃ tato na vi­ju­gu­psa­te || "</l><l>"eka eva hi bhūtātmā dehe dehe vya­va­sthi­taḥ | </l><l>ekadhā bahudhā caiva dṛśyate ja­la­ca­ndra­va­t || "</l></lg><p n="a_1890 b_YA_57­4­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­4­,25~</span>a­nu­mā­na­m apy ucyate — sarvaṃ jagat pa­ra­mā­tma­no na bhi­dya­te­, sa­ttva­jñe­ya­tvā­di­bhyaḥ­, ta­tsva­rū­pa­va­t­. na ca pra­tya­kṣa­vi­ro­dhaḥ­, tasya bhe­dā­vi­ṣa­ya­tvā­t­. tad uktam —</p><lg n="a_1891"><l>"­ā­hu­r vi­dhā­tṛ­pra­tya­kṣaṃ na ni­ṣe­ddhṛ­vi­pa­ści­taḥ | </l><l>nai­ka­tvā­ga­ma­s tena pra­tya­kṣe­ṇa vi­ru­dhya­te || "</l></lg><p n="a_1892 b_YA_57­5­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­5­,1~</span>kiṃ ca sarvaṃ vi­vā­dā­spa­dī­bhū­taṃ bhe­da­jñā­naṃ bhrā­nta­m­, bhe­da­jñā­na­tvā­c ca­ndrā­di­bhe­da­jñā­na­va­t­. a­dvai­ta­jñā­naṃ bhe­da­jñā­na­sya bā­dha­ka­m eva ta­du­tta­ra­kā­la­bhā­vi­tvā­t­, śu­kti­kā­di­jñā­na­va­t­. ve­dā­rtha­pa­ryā­lo­ca­nā­d u­tta­ra­kā­la­m a­dvai­ta­jñā­naṃ bha­va­ti­, bhe­da­jñā­naṃ tv a­nā­dya­vi­dyā­va­śā­t sarveṣāṃ prāg e­vā­sti­, tatas tan na bā­dha­ka­m­, ra­ja­ta­jñā­nā­di­va­t­.</p><p n="a_1893 b_YA_57­5­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­5­,5~</span>trai­lo­kyā­gra­ha­ṇe ca tato bhinnaḥ kathaṃ ghaṭaḥ pra­tī­ya­te­? na hi yenāśvo na dṛṣṭaḥ, so 'śvād bhe­de­nā­na­śvaṃ pra­ti­pa­ttuṃ śaknoti gha­ṭa­pa­ṭa­yo­r api bhedaḥ kathaṃ gṛ­hya­te­? yadi la­kṣa­ṇa­bhe­dā­t­, la­kṣa­ṇa­yo­r api kathaṃ bhedaḥ? tatrāpi la­kṣa­ṇa­bhe­dā­śra­ya­ṇe '­na­va­sthā syāt. atha pra­ti­bhā­sa­bhe­dā­d bhedaḥ, pra­ti­bhā­sa­yo­r api kathaṃ bhedaḥ? tatrāpi pra­ti­bhā­sa­bhe­dā­śra­ya­ṇe '­na­va­sthā pra­sa­ra­ntī kena vā­rya­te­? i­ta­re­ta­rā­śra­ya­do­ṣā­c ca — yāvan na ghaṭaḥ paṭād vyāvṛttaḥ pra­tī­taḥ­, tāvan na ghaṭād vyāvṛttaḥ paṭaḥ pra­ti­pa­ttuṃ śa­kya­te­, yāvac ca na ghaṭād vyāvṛttaḥ paṭaḥ pra­tī­ta­s tāvan na paṭād vyāvṛtto ghaṭaḥ pra­ti­pa­ttuṃ śakyata iti. sa­dā­kā­ra­pra­tī­tya­vi­śe­ṣā­c ca. na hy e­kā­kā­re­ṇa pra­tī­ya­mā­na­sya nānātvaṃ yu­kta­m­, a­bhe­da­vya­va­hā­ro­cche­da­pra­sa­ṅgā­t­. atha gha­ṭā­dyā­kā­re­ṇa nānātvaṃ pra­tī­ya­te­. gha­ṭā­dyā­kā­raḥ sa­dā­kā­rā­d anyo 'nanyo vā? yady anyaḥ, tato 'sann evāsau sato '­nya­tvā­c cha­śa­vi­ṣā­ṇa­va­t­. va­stu­na­ś cādvaitaṃ ci­ntya­te­. a­thā­bhi­nnaḥ­, tadā gha­ṭā­dyā­kā­ro 'pi sa­dā­kā­ra e­ve­ti­. kathaṃ bhedaḥ? tasmād a­vi­dyā­ni­ba­ndha­no 'yaṃ bhe­da­pra­ti­bhā­saḥ sā cāvidyā bra­hma­ṇa­s ta­ttvā­nya­tvā­bhyā­m a­ni­rva­ca­nī­yā­. te­nā­dvai­ta­pa­kṣe 'pi ja­ga­dvai­ci­tryaṃ na vi­ru­dhya­te­. sva­pno­pa­la­bdhā­rtha­vai­ci­trya­va­d a­vi­cā­ra­kṣa­ma­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1894 b_YA_57­5­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­5­,20~</span>tad etat sarvam a­yu­kta­m­. yat tāvad ā­ga­ma­ba­le­nā­dvai­ta­sā­dha­na­m­, tan na; dvai­ta­pa­kṣe 'py ā­ga­ma­sa­dbhā­vā­t­. tatra śrutau tāvad uktam —</p><lg n="a_1895"><l>"dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pa­ri­ṣa­sva­jā­te | </l><l>tayor anyaḥ pippalaṃ svādvatty a­na­śna­nn anyo '­bhi­cā­ka­śī­ti || "</l></lg><p n="a_1896" rend="justify">tathā — "dve brahmaṇī ve­di­ta­vye paraṃ cāparaṃ ca" i­tyā­di­.</p><p n="a_1897" rend="justify">tathā —</p><lg n="a_1898"><l>"tam ī­śva­rā­ṇāṃ paramaṃ ma­he­śva­raṃ taṃ dai­va­tā­nāṃ paramaṃ ca dai­va­ta­m | </l><l>patiṃ patīnāṃ paramaṃ pa­ra­stā­d vidāma devaṃ bhu­va­ne­śa­m īḍyam || "</l><l>"­ka­rma­bhi­r mṛtyum ṛṣayo niṣeduḥ pra­jā­va­nto dra­vi­ṇa­m ī­ha­mā­nāḥ | </l><l>a­thā­pa­re ṛṣayo ma­nī­ṣi­ṇaḥ paraṃ karmabhyo '­mṛ­ta­tva­m ānaśuḥ || "</l></lg><p n="a_1899" rend="justify">ity e­va­mā­di­. smṛtāv apy uktam —</p><lg n="a_1900"><l>"­u­tta­maḥ pu­ru­ṣa­s tv anyaḥ pa­ra­mā­tme­ty u­dā­hṛ­taḥ | </l><l>yo lo­ka­tra­ya­m āviśya bibharty avyaya īśvaraḥ || "</l></lg><p n="a_1901" rend="justify">ity e­va­mā­di­.</p><ab type="head" resp="YA">a­dvai­ta­bo­dha­ka­vā­kyā­nāṃ dvaite sā­maṃ­ja­sya­m</ab><p n="a_1902 b_YA_57­6­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­6­,6~</span>tatra dvai­ta­pa­kṣe yāny a­dvai­tā­bhi­dhā­yī­ni vā­kyā­ni­, tāni pa­ra­mā­tma­vi­ṣa­ya­tve­nā­rtha­va­nti vyā­khye­yā­ni­. ekam evedaṃ paraṃ brahmeti dra­ṣṭa­vya­m­. sarvaṃ ca jagad bra­hmā­dhi­ṣṭhi­ta­tve­na bra­hma­kṛ­ta­tve­na vā sarvaṃ khalv idaṃ brahmety u­kta­m­. evam anyāni vākyāny a­vi­ro­dhe­na vyā­khye­yā­ni­. yasya tu mate dvitīyaṃ na kiṃcid asti, tasya dvai­tā­bhi­dhā­yī­ni vākyāny a­pra­mā­ṇā­ny eva prāptāni na hi teṣām u­pa­cā­re­ṇā­py arthaḥ sa­mbha­va­ti­, u­pa­cā­rā­ni­mi­ttā­bhā­vā­t­. na cai­ka­smi­nn e­vā­ga­me ke­ṣāṃ­ci­d vākyānāṃ prāmāṇyaṃ ke­ṣāṃ­ci­d a­prā­mā­ṇya­m ity atra nyāyaḥ kaścid asti. atha saṃ­sā­rā­va­sthā­yāṃ dvaitaṃ mo­kṣā­va­sthā­yāṃ tv a­dvai­ta­m ity u­bha­ye­ṣāṃ vi­ṣa­ya­vi­bhā­ge­na prāmāṇyaṃ va­rṇya­te­, tad a­yu­kta­m­; dvai­tā­na­bhyu­pa­ga­me saṃ­sā­ra­syai­vā­nu­pa­pa­tteḥ­. yo hi tāvat pa­ra­mā­tmā saṃ­sthā­na­śa­rī­rā­dyā­kā­ro na bha­va­ti­, nāpy asau rā­gā­di­yo­gā­d de­va­ma­nu­ṣya­ti­rya­kṣu saṃ­sa­ra­ti­, "na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vi­dya­te­" i­tyā­di­vā­kyai­s tasya sadaiva rū­pā­di­ra­hi­ta­tvā­saṃ­sā­ri­tva­pra­ti­pā­da­nā­t­. ta­dvi­kā­ra­saṃ­sā­ro­pa­pa­tti­r iti cet, na; pa­ri­ṇā­ma­pa­kṣa­sya ni­ṣi­ddha­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">jñā­na­kri­yā­śa­kti­bhyāṃ saṃ­sā­ra­mo­kṣa­vya­va­sthā</ab><p n="a_1903 b_YA_57­6­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­6­,20~</span>syān matir eṣā — dvividhā tasya pa­ra­mā­tma­naḥ śaktiḥ kri­yā­jñā­na­la­kṣa­ṇā­. tatra kri­yā­śa­kti­ta­s tāvat pradhānaṃ bha­va­ti­. pra­dhā­nā­t tu ma­ha­dā­di­vi­kā­ra­pra­pa­ñcaḥ­. kā­rya­kā­ra­ṇa­yo­ś ca bhedo nāsti, tena pra­dhā­nā­deḥ kri­yā­śa­kti­to na bhedaḥ. śa­kti­śa­kti­ma­to­r api bhedo nāsty ataḥ sarvaṃ viśvaṃ bra­hmā­tma­ka­m­. jñā­na­śa­kti­ta­s tu jī­vā­tmā­no bha­va­nti­, te 'pi tato na bhi­dya­nte­. teṣāṃ cā­vi­dyā­va­śe­no­tpa­nnā­nāṃ rā­gā­di­yo­gā­t saṃ­sā­raḥ­, tatra ye jīvā a­vi­dyā­va­nta eva pare brahmaṇi layaṃ ga­ccha­nti­, teṣāṃ ma­ṇḍū­ka­cū­rṇa­va­d a­ni­rda­gdha­bī­ja­bhā­va­tvā­t punar u­ta­pa­tti­s tato rā­gā­di­yo­gā­t punaḥ saṃsāra iti. ye tu jñā­nā­gni­nā­dvai­ta­bhā­va­nā­sthi­rī­bhū­ta­la­kṣa­ṇe­na bhe­da­vā­sa­nā­khyaṃ saṃ­sā­ra­bī­jaṃ dagdhvā brahmaṇi lī­ya­nte­, teṣāṃ ni­rda­gdha­bī­ja­tvā­n na punar ā­vṛ­tti­s tathā ca śrutiḥ — "­kā­ma­ya­mā­no '­thā­kā­ma­ya­mā­no yo 'kāmo niṣkāma ā­tma­kā­ma ā­pta­kā­mo bha­va­ti­, na tasya prāṇā u­tkrā­ma­nti­, tatraiva sa­ma­va­lī­ya­nte brahmaiva san brahma ā­pno­ti­" iti. tathā "na pa­śya­tī­ty āhur ekī bha­va­ti­, na śṛ­ṇo­tī­ty āhur e­kī­bha­va­ti­" i­tyā­di­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1904 b_YA_57­7­,5~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­7­,5~</span>tac ca nai­va­m­. ka­smā­t­? pa­ri­ṇā­ma­pa­kṣa­sya ni­ṣi­ddha­tvā­t­. na hi rū­pā­di­vi­hī­na­sya rū­pā­dyā­kā­re­ṇa pa­ri­ṇa­tau kiṃcit pra­mā­ṇa­m asti. sa­tkā­rya­pra­ti­ṣe­dhā­c ca kā­rya­kā­ra­ṇa­yo­r abhedo 'pi ni­ṣi­ddhaḥ­. śa­kti­śa­kti­ma­to­r api bhedaḥ pra­sā­dhi­taḥ­. u­pā­dā­na­kā­ra­ṇa­tvaṃ ca mūrtaṃ praty a­mū­rta­sya nāstīty u­kta­m­. tasmān ne­śva­ra­syo­pā­dā­na­kā­ra­ṇa­tva­m­. "­bra­hmai­va san" — i­tyā­dyā­ga­me­na yo­go­tka­rṣaḥ pra­śa­sya­te­. pa­ra­mo­tka­rṣā­n no hi yogī bra­hma­va­d a­tya­nta­ni­rma­la­tvā­d bra­hmai­ve­ty uktaḥ. ta­thā­bhū­ta eva san paraṃ brahma pa­śya­tī­ty arthaḥ. e­kī­bha­va­tī­ty atrāpy upamā draṣṭavyā — pa­ra­bra­hma­ni­ṣṭho hi yogī na dvi­tī­ya­m ā­tmā­na­m api pa­śya­ti­. te­nai­kī­bha­va­nn i­vai­kī­bha­va­tī­ty u­cya­te­. yad vā mu­ktai­ka­va­rgā­nta­rbha­va­nn e­kī­bha­va­tī­ty u­cya­te­. na tu vastuto '­rthā­nta­ra­bhū­tā­nā­m e­kī­bhā­vaḥ ka­dā­ci­t sa­mbha­va­ti­.</p><p n="a_1905 b_YA_57­7­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­7­,15~</span>nanu to­yā­dī­nā­m e­kī­bha­vo dṛśyate — toyaṃ to­yā­nta­re­ṇa saṃ­śli­ṣṭa­m e­kī­bha­va­ti­. dīpo dī­pā­nta­re­ṇa­, mṛn mṛ­da­nta­re­ṇa­, ghṛ­ta­tai­lā­di­kaṃ ghṛ­ta­tai­lā­dya­nta­re­ṇe­ti­, naitad asti; na hi to­yā­dī­nā­m api vastuta e­kī­bhā­vaḥ siddhaḥ. kiṃ tarhi? teṣāṃ pareṇa saṃ­śli­ṣṭā­nāṃ e­kā­va­ya­va­vyā­ra­mbha­ka­tve­nai­ka­tva­m u­pa­ca­rya­te­, vi­bhā­gā­da­rśa­na­mā­tre­ṇa vā. to­yā­di­va­d e­kī­bhā­vā­bhyu­pa­ga­me cātmanāṃ vināśo 'pi tadvad eva syāt, tasmān na mo­kṣā­va­sthā­yā­m apy a­dvai­ta­m­. ye tv ī­śva­ra­sya pa­ri­ṇā­maṃ ne­ccha­nti­, tanmate tu ne­śva­ra­sya kā­ra­ṇa­tva­m­, kā­ryā­bhā­vā­t — na hi kāryam a­ku­rva­t kāraṇaṃ yu­kta­m­. na cā­tmā­na­m eva ka­ro­ti­, svātmani kri­yā­vi­ro­dhā­t­. saṃ­sā­ra­mo­kṣa­yo­r apy a­nu­pa­pa­ttiḥ­, ī­śva­ra­sya sadaiva mu­kta­tvā­t­. ta­dvya­ti­ri­kta­ba­ndhā­bhā­vā­c ca. a­vi­dyā­pra­yo­ktṛ­tva­m eva bha­ga­va­taḥ ka­rtṛ­tva­m iti cet, na; a­dvai­ta­pa­kṣe tasyāpy a­nu­pa­pa­tteḥ­. nānātve hi saty a­vi­dyā­pra­yo­ktṛ­tva­m api dṛ­ṣṭa­m­, ya­the­ndra­jā­lā­di­ka­rtā ma­ntrau­ṣa­dhā­di­pra­yo­ga­dvā­re­ṇa lau­ki­kā­nāṃ vi­pa­rya­ya­jñā­nā­khyā­m avidyāṃ pra­va­rta­ya­ti­. bhe­dā­bhā­vā­c ca keṣām a­vi­dyā­? kiṃ­la­kṣa­ṇā vā­vi­dyā­? kena ca ni­mi­tte­ne­śva­ra­s tāṃ pra­yu­ṅkte­? vidyāpi kā? yadi bra­hma­sva­bhā­vai­va­, tadā nityaṃ vi­dyā­stī­ty a­vi­dyo­tthā­na­m eva na syāt. na hi vidyāyāṃ satyām a­vi­dyā­va­kā­śaṃ la­bha­te­, tayoḥ sa­hā­va­sthi­ti­vi­ro­dhā­t­, a­vi­ro­dhe vā na ka­dā­ci­d a­vi­dyo­cchi­tti­r ity a­pa­va­rgā­nu­pa­pa­ttiḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">a­ni­rva­ca­nī­ya­tva­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1906 b_YA_57­8­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­8­,2~</span>ta­ttvā­nya­tvā­ni­rva­ca­nī­ya­tva­pa­ri­hā­ro 'py a­yu­ktaḥ­, ta­ttva­pra­ti­ṣe­dhā­d e­vā­nya­tva­si­ddheḥ­, a­nya­tva­pra­ti­ṣe­dhā­d vā­na­nya­tva­si­ddhe­r iti. katham u­bha­ya­thā­py a­ni­rva­ca­nī­ya­tva­m­? ke­śo­ṇḍu­ka­sya jñānād a­nya­tve­na ni­rva­ca­nī­ya­tvā­t­. tathā ca vi­pa­rī­ta­khyā­tiḥ sa­ma­rthi­tā­. tatraiva sa­da­sa­ttvā­ni­rva­ca­nī­ya­tva­pra­ti­ṣe­dho 'pi kṛtaḥ, sata e­ka­de­śa­kā­lā­kā­rā­nya­tve­na pra­ti­bhā­sa­nā­d ity u­kta­m­.</p><p n="a_1907 b_YA_57­8­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­8­,7~</span>na ca ke­śo­ṇḍu­ka e­vā­vi­dyā­, kiṃ tu ta­da­va­bhā­si jñā­na­m­, ta­cco­tpa­tti­vi­nā­śa­dha­rma­ka­tvā­t kathaṃ kū­ṭa­sthā­d brahmaṇo na bhi­nna­m­? a­nā­di­tvaṃ cā­vi­dyā­yāḥ pra­vā­hā­pe­kṣa­yā­, anyathā pra­tya­kṣa­vi­ro­dho 'pi syāt. tasmād advaite saty a­vi­dyā­pi na sa­mbha­va­tī­ty ato nā­vi­dyā­kṛ­ta­bhe­dā­pe­kṣa­yā­pi bhe­dā­bhi­dhā­yī­ni ve­da­vā­kyā­ny a­rtha­va­nti sa­mbha­va­nti­.</p><ab type="head" resp="YA">pra­tya­kṣā­nu­mā­na­yo­r u­pa­plu­ta­tvo­kti­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1908 b_YA_57­8­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­8­,13~</span>etena yad āhuḥ — "­pra­tya­kṣā­nu­mā­na­yo­r u­pa­pla­va­da­rśa­nā­d vedānāṃ tv a­nu­pa­pla­va­tvā­t­, na ta­tpra­ti­pā­di­ta­syā­dvai­ta­sya pra­tya­kṣā­nu­mā­nā­bhyāṃ bādhā" iti, tad apy a­pā­sa­ta­m­, ve­da­vā­kyai­r eva bā­dha­pra­ti­pā­da­nā­t­. kiṃ ca pra­tya­kṣa­syo­pa­plu­ta­tve ve­da­si­ddhiḥ kutaḥ syāt? a­gṛ­hī­tā­c ca vedān nā­rtha­pra­ti­pa­ttiḥ­. pau­ru­ṣe­ya­tvaṃ ca vedānāṃ sa­ma­rthi­ta­m­. tena pra­tya­kṣa­mū­la­tve­nai­ve­ṣāṃ prā­mā­ṇya­m­. a­nu­mā­na­syā­py u­pa­plu­ta­tve pa­da­vā­kyā­rthe­ṣu vi­pra­ti­pa­ttau kathaṃ ni­rṇa­yaḥ­? kuto vi­ru­ddhā­vi­ru­ddha­vyā­khyā­na­ni­śca­yaḥ­? sva­pa­ra­vā­kyā­nāṃ ca prā­mā­ṇyā­prā­mā­ṇya­ni­śca­yaḥ kuta iti? yad apy uktam — "­ā­hu­r vi­dhā­tṛ­pra­tya­kṣa­m­" i­tyā­di­, tad apy a­yu­kta­m­, ni­ṣe­ddhṛ­tve­nā­pi pra­tya­kṣa­sya sa­ma­rthi­ta­tvā­t pra­mā­ṇā­nta­rbhā­va­pra­stā­ve­. tena bhū­ta­lā­di­ṣu gha­ṭā­dya­bhā­va­va­d i­ta­re­ta­rā­bhā­vo 'pi pra­tya­kṣe­ṇa gṛ­hya­te­. tathā cā­kṣa­vyā­pā­ra­bhā­vā­nu­vi­dhā­yi­nī gha­ṭā­dī­nāṃ sa­ttā­saṃ­vi­tti­va­t pa­ra­spa­ra­bhe­da­saṃ­vi­tti­r api sa­rva­lo­kā­vi­saṃ­vā­de­na bhavantī dṛ­śya­te­. tasmāt pra­tya­kṣe­ṇā­py a­dvai­ta­jñā­naṃ bā­dhya­te­, a­ṅgu­lyā­gre ka­ri­śa­ta­m a­stī­tyā­di jñā­na­va­t­.</p><ab type="head" resp="YA">bhe­da­jñā­na­sya bhrā­nta­tvā­nu­mā­na­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1909 b_YA_57­8­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­8­,27~</span>yac coktam — vi­vā­dā­spa­dī­bhū­taṃ bhe­da­jñā­naṃ bhrāntaṃ bhe­da­jñā­na­tvā­c ca­ndrā­di­bhe­da­jñā­na­va­d iti, tad apy a­yu­kta­m­; vi­dyā­vi­dya­yo­r bhe­da­jñā­ne­nā­nai­kā­nti­ka­tvā­t­. tasyāpi pa­kṣa­tva­m eveti cet, tat kim i­dā­nī­m a­vi­dyai­vai­kā­ti­, ta­ttva­jñā­naṃ tu nāsty eva? tathā cā­dvai­ta­si­ddhi­r api kutaḥ? bhrā­nta­jñā­ne­nai­vā­dvai­ta­si­ddhau bhe­da­si­ddhi­r api tataḥ syād a­vi­śe­ṣā­t­. a­thā­dvai­ta­jñā­naṃ bhrāntaṃ na bha­va­ti­, bhrāntād bhinnaṃ tarhi tat pra­ti­pa­tta­vya­m­. ta­dbhe­da­pra­ti­pa­tti­ś ca na bhrānteti kathaṃ nā­nai­kā­nti­ka­tva­m­?</p><p n="a_1910 b_YA_57­9­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­9­,4~</span>he­tva­rtha­ś ca kaḥ? kiṃ pra­ti­jñā­rtha eva? kiṃ vā tato '­rthā­nta­ra­m­? yadi pra­ti­jñā­rtha eva, ta­dā­rtha­pu­na­ru­kta­tvaṃ sā­dhyā­vi­śi­ṣṭa­tvaṃ ca syāt — na hi bhavaty agnir atra vahner iti. atha bhinna eva he­tva­rthaḥ­, tadāpy a­dvai­ta­vi­ro­dhaḥ­. tathā dṛṣṭānto 'pi yadi pra­ti­jñā­rtha eva, tadā na sādhako '­si­ddha­tvā­t pu­na­ru­kta­do­ṣa­ś ca. bhe­dā­bhyu­pa­ga­me tv a­dvai­ta­vi­ro­dhaḥ­. pra­ti­jñā­rtha­ś ca kaḥ? kiṃ pra­mā­ṇa­pra­me­ye­tyā­di­sū­tra­sya yo 'rthaḥ, sa eva? kiṃ vā tato 'nyaḥ? yadi pra­mā­ṇā­di­sū­trā­rtha eva sādhyaḥ, tataḥ si­ddha­sā­dha­na­m­. tato 'nyaś cet, tadāpy a­dvai­ta­vi­ro­dhaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">a­dvai­ta­jñā­na­sya bhe­da­jñā­na­bā­dha­ka­tvā­nu­mā­na­bha­ṅgaḥ</ab><p n="a_1911 b_YA_57­9­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­9­,12~</span>yad apy uktam — a­dvai­ta­jñā­naṃ bhe­da­jñā­na­sya bā­dha­ka­m eva, ta­du­tta­ra­kā­la­bhā­vi­tvā­c chu­kti­kā­di­jñā­na­va­d iti, tad apy a­nai­kā­nti­ka­m — nakhāgre ka­ri­śa­ta­m a­stī­ti­jñā­na­m a­nā­pta­va­ca­nā­t paścād bhavan na pū­rva­bhā­vi­na­s ta­da­bhā­va­jñā­na­sya bā­dha­ka­m iti. na cādvaite sā­dhya­sā­dha­na­pra­ti­pā­dya­pra­ti­pā­da­kā­di­bhā­va u­pa­pa­dya­ta iti maunam e­vā­dvai­ta­m icchatā ka­rta­vya­m ity u­kta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">trai­lo­kyā­gra­ha­ṇe 'pi bhe­da­jñā­no­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1912 b_YA_57­9­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­9­,18~</span>yat punar etat — trai­lo­kyā­gra­ha­ṇe tato 'nyaḥ kathaṃ ghaṭaḥ pra­tī­ya­ta iti, tan na; ni­rvi­ka­lpa­ka­bu­ddhau pra­ti­yo­gi­gra­ha­ṇa­m a­nta­re­ṇā­py a­bhā­va­pra­ti­bhā­sa­nā­t­. gṛ­hī­te­ṣu cā­bhā­ve­ṣu yathā yathā pra­ti­yo­gi­jñā­naṃ bha­va­ti­, tathā tathā ta­dvi­ka­lpe­na smṛtir eva bha­va­tī­ty uktam — yo 'sāv artho mayā dṛṣṭaḥ, sa etad ātmako na bha­va­tī­ty evaṃ smṛtiḥ sa­rvā­vi­saṃ­vā­de­na bhavantī dṛ­śya­te­. tasmān ni­rvi­ka­lpa­ka­jñā­ne­na trai­lo­kyā­gra­ha­ṇe 'pi tato bhinna eva ghaṭo gṛ­hī­ta­s tato gha­ṭa­smṛ­ti­sa­ha­kā­ri­ṇe­ndri­ye­ṇa ghaṭād bhinnaḥ paṭa iti jñānaṃ sa­vi­ka­lpa­ka­m eva ja­nya­te­. tataś ca ne­ta­re­ta­rā­śra­yo doṣaḥ. e­ka­de­śā­va­sthi­tā­nāṃ ca gha­ṭa­pa­ṭā­dī­nā­m a­ṅgu­lyo­r iva yu­ga­pa­d api bhedo gṛ­hya­te­, tato 'pi ne­ta­re­ta­rā­śra­ya­tva­m­.</p><ab type="head" resp="YA">la­kṣa­ṇa­pra­ti­bhā­sa­bhe­dā­d bhe­da­gra­ha­ṇa­vya­va­sthā</ab><p n="a_1913 b_YA_57­9­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 57­9­,27~</span>yac coktam — kiṃ la­kṣa­ṇa­bhe­dā­d bhedaḥ? pra­ti­bhā­sa­bhe­dā­d vā? iti, tan na; u­kto­tta­ra­tvā­t­. uktam a­trā­dā­v eva saṃ­śa­ya­vi­ṣa­ye la­kṣa­ṇa­bhe­dā­d bhedo ga­mya­te­. sarvatra ca saṃ­śa­ya­ni­mi­ttaṃ nāsti, tato nā­nā­va­sthā­. pra­ti­bhā­sa­bhe­dā­d bhede 'pi — nā­nā­va­sthā — na hi pra­ti­bhā­sā­nāṃ bhe­da­gra­ha­ṇe nārthānāṃ bhe­da­vya­va­sthi­ti­r i­ṣya­te­, ye­nā­na­va­sthā syāt. kiṃ tarhi? arthānāṃ bhe­da­pra­ti­bhā­si jñānam ekam api pra­ti­bhā­sa­bhe­da ity u­cya­te­. ta­syā­gra­ha­ṇe 'pi ta­dvi­ṣa­ya­sya nā­gra­ha­ṇa­m iti sa­ma­rthi­taṃ sa­ho­pa­la­mbha­ni­rā­ka­ra­ṇa­pra­stā­ve­.</p><ab type="head" resp="YA">sa­dā­kā­ro­pa­pā­di­tā­dvai­ta­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1914 b_YA_58­0­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­0­,7~</span>yat punar etat — sa­dā­kā­ra­pra­tī­tya­vi­śe­ṣā­d iti, tan na; tu­lya­pra­mā­ṇa­tvā­t — yata eva pra­mā­ṇā­t sa­dā­kā­ra­pra­tī­tya­vi­śe­ṣo '­va­ga­mya­te­, tata eva pra­mā­ṇā­d de­śa­kā­lā­va­ya­va­gu­ṇa­kri­yā­jā­tyā­di­vi­śe­ṣā­kā­raiḥ pra­tī­ti­vi­śe­ṣo 'pi pra­ti­bhā­ty e­ve­ti­. vi­śe­ṣā­kā­rā­ṇāṃ sa­dā­kā­rā­d a­nyā­na­nya­tvā­bhyā­m a­nu­pa­pa­tte­r iti cet, ko 'yaṃ sa­dā­kā­raḥ­? kiṃ sa­ttai­va­? kiṃ tadvān iti? yadi sa­ttā­sā­mā­nya­m­, tadā tato bhinnā eva vi­śe­ṣā­kā­rāḥ­, sā­mā­nya­ta­dva­to­r bhe­da­sa­ma­rtha­nā­t­. na ca śa­śa­vi­ṣā­ṇa­va­d a­sa­ttva­pra­sa­ṅgaḥ­, śa­śa­vi­ṣā­ṇa­sya sa­ttā­sa­mba­ndhā­bhā­vā­d vi­va­kṣi­ta­vi­śe­ṣā­ṇāṃ tu sattā sa­mba­ndhi­tvā­t­. atha sa­ttā­vā­n eva sa­dā­kā­ra u­cya­te­, tataḥ sa­dā­kā­rā­n na de­śa­kā­lā­di­vi­śe­ṣā­kā­rā bhi­dya­nte­, tathāpi sa­dā­kā­rā­vi­śe­ṣā­d va­rgai­ka­tvaṃ sidhyatu na vya­ktyai­ka­tva­m­. vya­ktye­ka­tva­sā­dha­ne hi pra­tya­kṣā­di­vi­ro­dha uktaḥ. tathā ca sūtram — "­saṃ­khyai­kā­ntā­si­ddhiḥ pra­mā­ṇā­nu­pa­pa­ttyu­pa­pa­tti­bhyā­m­" iti. pra­mā­ṇā­nu­pa­pa­ttau tāvan na siddhiḥ sa­rva­vā­da­si­ddhi­pra­sa­ṅgā­t­. pra­mā­ṇo­pa­pa­ttau ca pra­mā­trā­di­bhe­da­si­ddhi­s tathā coktam — "­ca­ta­sṛ­ṣu cedaṃ vidhāsu tattvaṃ pa­ri­sa­mā­pya­ta­" iti. a­vi­dyā­ni­ba­ndha­naḥ sarvo 'yaṃ bhe­da­pra­ti­bhā­sa ity atrāpi pramāṇaṃ va­kta­vya­m­. na hi vā­ṅmā­tre­ṇa ka­sya­ci­d arthasya siddhiḥ, sa­rva­vā­da­si­ddhi­pra­sa­ṅgā­d ity u­kta­m­. pra­mā­ṇā­bhi­dhā­ne­na ca pra­ti­pā­dya­pra­ti­pā­da­kā­di­bhe­da­si­ddhi­r a­pa­ri­hā­rye­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">śa­bdā­dvai­taṃ ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1915 b_YA_58­0­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­0­,24~</span>etena śa­bdā­dvai­taṃ pra­tyu­kta­m­, yad āhuḥ —</p><lg n="a_1916"><l>"­a­nā­dya­ni­dha­naṃ brahma śa­bda­ta­ttvaṃ ya­da­kṣa­ra­m | </l><l>vi­va­rta­te '­rtha­bhā­ve­na prakriyā jagato yataḥ || "</l><l>"na so 'sti pratyayo loke yaḥ śa­bdā­nu­ga­mā­d ṛte | </l><l>a­nu­vi­ddha­m i­vā­bhā­ti sarvaṃ śabde pra­ti­ṣṭhi­ta­m || "</l></lg><p n="a_1917 b_YA_58­1­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­1­,1~</span>yad ye­nā­nu­vi­ddha­m­, tat tato na bhi­dya­te­, yathā mṛ­dā­nu­vi­ddhā gha­ṭā­da­yo nā­mṛ­dā­tma­kāḥ­. yo vā yasya pa­ri­va­rtaḥ sa tato na bhi­dya­te­, yathā ca­ndra­pa­ri­va­rto ja­la­ca­ndraḥ śa­bda­pa­ri­va­rta­ś ca sarvo 'rthaḥ, śa­bdā­kā­re­ṇa pra­ti­bhā­sa­nā­t­. tasmāt sarvo 'rthaḥ śa­bdā­tma­ka iti. śabdā api sarvair varṇair a­nu­vi­ddhā­, varṇāś ca svarair a­nu­vi­ddhāḥ­, svarāś ca nā­de­nai­ke­nā­nu­vi­ddhā­s tasmād ekaṃ śa­bdā­tma­kaṃ sarvaṃ jagad iti. a­dvai­tā­bhi­dhā­nā­d eva vi­jñā­nā­dvai­ta­bra­hmā­dvai­ta­śa­bdā­dvai­tā­dī­nāṃ na kaścid vi­śe­ṣaḥ­. pra­ti­ṣṭhā­pa­na­pra­kri­yā­bhe­daṃ muktvā vi­jñā­nā­dvai­ta­m anyathā pra­ti­ṣṭhā­pa­ya­nti­, bra­hmā­dvai­ta­m a­nya­thā­, śa­bdā­dvai­ta­m a­nya­the­ty e­tā­va­n mā­tre­ṇā­dvai­ta­vā­di­nāṃ ma­ta­bhe­daḥ­, na tv advaite 'pi kaścid bhedaḥ tathā ca sū­tra­kṛ­tā sa­rve­ṣā­m a­dvai­ta­vā­di­nāṃ pra­ti­ṣe­dhā­rtha­m ekam eva sūtram uktam — "­sāṃ­khyai­kā­ntā­si­ddhi­r­" i­tyā­di­. sa­tkā­rya­pra­ti­ṣe­dhā­t na spa­rśā­dyā­kā­re­ṇa śa­bda­ta­ttva­sya pa­ri­ṇā­ma iti.</p><ab type="head" resp="YA">a­vi­dyā­to bhe­da­pra­tī­ti­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1918 b_YA_58­1­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­1­,12~</span>nāpy a­vi­dyā­va­śe­na bhe­da­pra­tī­tiḥ­, avidyā hi mi­thyā­jñā­na­m u­cya­te­. tac ca de­śa­kā­la­bhe­de­na ni­mi­tta­bhe­de­na ca sva­rū­pa­ta­ś ca bhi­dya­te­. anyathā sarvatra sarvadā sarveṣāṃ ca ke­śā­di­bhrā­nti­pra­sa­ṅgaḥ­, ta­ttva­jñā­nā­nu­da­ya­pra­sa­ṅga­ś ca, ni­mi­ttā­bhā­vā­t­. ni­mi­tta­sa­dbhā­ve ca ni­mi­ttā­nai­mi­tta­ka­yo­r bhe­dā­dvai­ta­vi­ro­dhaḥ­. tatrāpy a­vi­dyā­ta eva bheda iti cet, evaṃ tarhi na va­stu­ta­s ta­ttva­jñā­naṃ ku­ta­ści­d ka­dā­ci­d u­tpa­dya­ta ity a­pa­va­rgā­nu­pa­pa­ttiḥ­. a­vi­dyā­ni­mi­tta­tve ca ta­ttva­jñā­nā­pa­va­rga­yoḥ ke­śo­ṇḍu­kā­di­va­d a­vā­sta­va­tva­pra­sa­ṅgaḥ­, tataś ce­ta­ra­śā­stra­va­d a­dvai­ta­śā­stra­m apy a­pu­ru­ṣā­rthaṃ vastutaḥ prā­pta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">brahmaṇo mo­kṣā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1919 b_YA_58­1­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­1­,20~</span>api ca mokṣaḥ kasya ci­ntya­te­? tasyaiva brahmaṇa ity a­yu­kta­m­, tasya sva­bhā­va­mu­kta­tvā­t­. saṃ­sā­ri­tve vā na kaścin mukto 'stīti mo­kṣa­ta­du­pā­ya­yoḥ ke­na­ci­d apy a­dṛ­ṣṭa­tvā­d a­nu­pa­de­śa­pra­sa­ṅgaḥ­. ta­da­nu­pa­de­śe ca kutas tatra pra­vṛ­ttiḥ­? pra­va­rta­mā­no 'pi yadaiko muktaḥ, tadaiva saṃ­sā­ro­cche­da­pra­sa­ṅgo 'nyasya saṃ­sā­ri­ṇo '­sa­mbha­vā­t­. a­vi­dyā­va­śā­n nā­tmā­bhi­mā­na iti cet, kim a­pa­va­rge 'pi avidyā na kṣīṇā? na ca muktād anyo 'py ātmāsti ya­syā­vi­dyā syāt. jī­vā­tmā­naḥ santīti cet, te kim anye? ananye vā? yady anye, ta­dai­ka­tva­vi­ro­dhaḥ­. atha muktād a­na­nye­, tataḥ kathaṃ jī­vā­tma­nāṃ saṃ­sā­raḥ­?</p><ab type="head" resp="YA">ja­la­ca­ndra­va­j jī­va­rū­pa­bhe­dā­nu­pa­pa­ttiḥ</ab><p n="a_1920 b_YA_58­2­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­2­,2~</span>etena ja­la­ca­ndra­va­d ity apu ni­ra­sta­m­. yathaiva hi rā­hu­ccha­nne candre na kvacij ja­la­ca­ndra u­pa­la­bhya­te­, evaṃ pa­ra­mā­tma­nā­pa­va­rga­prā­pte saṃsārī na kvacid u­pa­la­bhya­te­.</p><p n="a_1921 b_YA_58­2­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­2­,4~</span>su­kha­duḥ­khā­di­vya­va­sthā­nu­pa­pa­tti­pra­sa­ṅga­ś ca — yathā yā­dṛ­śa­m ā­kā­śa­stha­sya candrasya rūpam u­pa­la­bhya­te­, tā­dṛ­śa­m eva sa­rva­ja­la­ca­ndrā­ṇā­m­, na pra­ti­ca­ndraṃ rū­pa­vya­va­sthā­sti­, tathā yā­dṛ­śa­m eva svātmanaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ vā jñā­ne­cchā­di­kaṃ vā, tā­dṛ­śa­m eva sarvasya syāt pra­ti­pu­ru­ṣaṃ su­khā­di­vya­va­sthā­nu­pa­pa­ttiḥ­. śa­rī­ra­bhe­dā­d vya­va­sthe­ti cet, na; a­dṛ­ṣṭa­tvā­t — bā­la­kau­mā­ra­yau­va­nā­di­śa­rī­ra­bhe­de 'pi vyavasthā na dṛṣṭā; pū­rva­śa­rī­re­ṣv a­nu­bhū­tā­ni su­khā­dī­ni śā­strā­dī­ni ca vṛ­ddha­śa­rī­re 'py a­nu­sa­ndha­tte — mama sukham āsīd iti.</p><ab type="head" resp="YA">gha­ṭā­kā­śa­dṛ­ṣṭā­nta­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1922 b_YA_58­2­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­2­,11~</span>etena gha­ṭā­kā­śa­ma­ṭhā­kā­śā­dyu­dā­ha­ra­ṇaṃ pra­tyu­kta­m­. kiṃ ca yathā gha­ṭa­ni­vṛ­ttā­v eva gha­ṭā­kā­śaṃ muktaṃ bhavaty evaṃ de­ha­ni­vṛ­ttā­v eva ta­da­va­cchi­nnaḥ pumān muktaḥ syād ity a­ya­tna­si­ddho mokṣaḥ prasaktaḥ tataś ca mo­kṣa­śā­straṃ vya­rtha­m­.</p><ab type="head" resp="YA">a­vi­dyā­saṃ­skā­ra­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1923 b_YA_58­2­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­2­,15~</span>de­ha­ni­vṛ­ttā­v apy a­vi­dyā­di­saṃ­skā­ra­s tatkṛto 'sti, ta­da­va­cchi­nna­sya pṛ­tha­gbhū­ta­sye­vā­tma­pra­de­śa­sya saṃsāra iti cet, na; vi­ka­lpā­nu­pa­pa­tteḥ — sa hi de­ha­kṛ­taḥ saṃskāraḥ kiṃ de­ha­va­t pa­ri­cchi­nna­de­śaḥ­? kiṃ vā­kā­śa­sa­ttā­va­d vyāpaka iti? prācye pakṣe ci­tra­kū­ṭa­de­śa­sthe­na dehena svā­va­cchi­nna e­vā­tma­pra­de­śaḥ kṛ­ta­saṃ­skā­ra­s tatraiva ja­nmā­nta­raṃ ja­na­ye­t­, su­kha­duḥ­khā­dyu­pa­bho­go 'pi tatraiva syāt, a­nya­pra­de­śa­sya ta­tsaṃ­skā­re­ṇā­va­chi­nna­tvā­t­. atha gatvaraḥ saṃskāraḥ pra­de­śā­nta­ra­m apy a­va­chi­na­tti­, na; a­vi­dyā­dha­rmā­di­saṃ­skā­ra­sya ni­ṣkri­ya­tve­na ga­ma­nā­nu­pa­pa­ttiḥ­. kiṃ ca muktam api pradeśaṃ ga­tvā­va­cchi­ndyā­t­. ta­da­va­cche­de ca muktasya punaḥ saṃ­sā­ri­tva­pra­sa­ṅgaḥ­. ta­trai­vā­va­sthi­taḥ pra­de­śā­nta­re 'pi svakāryaṃ saṃskāraḥ ka­ro­tī­ti cet, evam api mu­kta­pra­de­śe 'pi kuryād iti sa eva pra­sa­ṅgaḥ­.</p><p n="a_1924 b_YA_58­2­,25~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­2­,25~</span>a­thā­kā­śa­sa­ttā­va­d vyāpakaḥ saṃ­skā­raḥ­, tena tarhi sarve 'py ā­tma­pra­de­śā vyāptā iti. na kaścit pradeśo '­pa­vṛ­ktaḥ syāt. etena ma­ṇi­sū­trā­di­ni­da­rśa­naṃ pra­tyu­kta­m­, gha­ṭā­kā­śā­di­dhvā­nte­nā­syā­pi tu­lya­do­ṣa­tvā­t­. tasmān na sa­rva­de­he­ṣv eka e­vā­tme­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">a­gni­vi­sphu­li­ṅga­dṛ­ṣṭā­nta­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1925 b_YA_58­3­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­3­,2~</span>atha ta­ptā­yaḥ­pi­ṇḍā­d a­gni­ka­ṇā i­vā­tma­ta­ttvā­j jī­vā­tmā­no '­saṃ­khyā­tā u­tpa­dya­nte­. teṣāṃ saṃ­sā­ra­mo­kṣa­jñā­nā­di­vya­va­sthe­ti­, na; saṃ­sā­ri­ṇā­m apy ā­tma­nā­m a­nā­di­tva­sya pra­sā­dhi­ta­tvā­t kṛ­ta­kā­nāṃ cā­ni­tya­tva­pra­sa­ṅga­s tato '­pa­ra­lo­ki­tva­m­.</p><ab type="head" resp="YA">sa­mu­dro­da­ka­dṛ­ṣṭā­nta­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1926 b_YA_58­3­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­3­,6~</span>atha sa­mu­drā­d u­da­ka­va­t tata eva niḥ­sa­ra­nti­, punas tatraiva līyanta iti, na; sa­mu­dra­va­d brahmaṇaḥ sā­va­ya­va­tvā­di­do­ṣa­pra­sa­ṅgā­t­. pra­ti­ṣi­ddha­ś ca sa­tkā­rya­vā­daḥ­, tena pa­ri­ṇā­ma­la­ya­pa­kṣe na dṛṣṭāntaḥ kaścid siddhaḥ.</p><ab type="head" resp="YA">a­vi­dyā­yā jī­va­tva­śaṃ­kā­ta­ta­nni­rā­sa­ś ca</ab><p n="a_1927 b_YA_58­3­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­3­,10~</span>a­thā­vi­dyai­va jī­vā­tmā­, tasya cā­nā­di­tva­m a­saṃ­khyā­ta­tvaṃ saṃ­sā­ri­tvaṃ ca, ta­nni­vṛ­tti­ś ca mokṣa iti. sa kasyeti vā­cya­m­? brā­hma­ṇa­s tāvan na sa­mbha­va­tī­ty u­kta­m­. pra­dī­pa­ni­rvā­ṇa­va­d iti cet, tadarthaṃ kaḥ pra­va­rta­te­? jī­vā­tmai­ve­ti cet, na; ā­tma­ni­vṛ­tte­r a­pu­ru­ṣā­rtha­tvā­t­. a­vi­dyā­sva­bhā­vo hi jīvātmā kim artham ātmānaṃ ni­va­rta­ya­ti­? na ca ta­syā­tma­ni­vṛ­ttā­v upāyo 'sti. vidyā hi tāvan nā­vi­dyā­tma­ke jīve prā­du­rbha­va­ti­, vi­ro­dhā­t­. nāpi brahmaṇi tatra ni­tya­tvā­t­. na co­pā­yā­nta­re­ṇā­vi­dyā­yā ā­tya­nti­kaḥ kṣayaḥ sa­mbha­va­ti­. na ca mi­thyā­jñā­nā­d anyā kācid a­vi­dyā­sti­. jñānasya ca sa­rva­syā­śri­ta­tvaṃ sa­ma­rthi­ta­m­, te­nā­vi­dyā kasyeti vā­cya­m­. bra­hma­ṇa­s ta­tpra­de­śa­sya vā na sa­mbha­va­tī­ty u­kta­m­. na hy e­kā­śra­ya­tve su­kha­duḥ­kha­smṛ­tyā­dī­nāṃ vyavasthā sa­mbha­va­ti­, śa­rī­ra­bhe­de 'py a­nu­sa­ndhā­na­da­rśa­nā­t­. ga­rbha­śa­rī­rā­nu­bhū­te­ṣv a­na­nu­sa­ndhā­na­va­d iti cet, na; tatra smṛ­ti­he­toḥ saṃ­skā­ra­syā­nu­tpa­nna­tvā­d vi­na­ṣṭa­tvā­d vā­bhi­bhū­ta­tvā­d vā. śa­rī­rā­nta­re­ṣv apy evam iti cet, na; tatrāpy a­smṛ­ti­pra­sa­ṅgā­t­. dṛśyate co­pā­dhyā­ya­sya śā­strā­rthā­dya­nu­smṛ­tiḥ­. tatas ta­tsaṃ­skā­ro '­na­bhi­bhū­ta e­vā­stī­ti ga­mya­te­. tataḥ śi­ṣyā­de­r api smṛ­ti­pra­sa­ṅga­s ta­dā­tmai­ka­tvā­t kau­mā­rā­di­śa­rī­re­ṣv iva. tasmāt pra­ti­śa­rī­raṃ su­kha­duḥ­kha­smṛ­tyā­di­vya­va­stho­pa­la­mbhā­n nā­nā­tme­ti­. nanu bha­va­tpa­kṣe 'pi sarve 'py ātmāno vyā­pa­ka­tvā­t sa­rva­smi­nn api śarīre santīti vya­va­sthā­nu­pa­pa­ttiḥ e­ka­smiṃ­ś ca śarīre sa­rva­pu­ru­ṣā­ṇāṃ liṅgaṃ gṛ­hye­ta­, na; a­dṛ­ṣṭa­ni­ya­mā­d vya­va­stho­pa­pa­tteḥ — ya­tkṛ­te­nā­dṛ­ṣṭa­vi­śe­ṣe­ṇa ya­ccha­rī­ra­m u­tpā­di­ta­m­, tat tasyaiva bho­gā­ya­ta­naṃ bhavaty ā­tmā­nta­rā­ṇāṃ tu tatra sa­nni­dhi­mā­tre­ṇa sattvaṃ na tv a­dhi­ṣṭhā­tṛ­tve­ne­ty ato nai­ka­smi­nn api śarīre sarveṣāṃ li­ṅgo­pa­la­bdhi­pra­sa­ṅga iti. tad evaṃ sthitam etat — saṃ­sā­ryā­tmā­no '­saṃ­khyā­tāḥ­, pa­ra­mā­tmā tv eka evety ataḥ pa­ra­mo­pā­sa­na­dvā­re­ṇa ke­ṣāṃ­ci­n mo­kṣa­ga­ma­ne 'py a­vi­ro­dhaḥ­. tasmāt pa­ra­mā­tma­no­pā­sa­nā­ṅga­tve­nā­pa­va­rga­sā­dha­na­tvā­d uktaṃ pa­ra­mā­tma­no '­pa­ra­mā­tma­bhyo '­rthā­nta­ra­tve­na pa­ri­jñā­na­m iti.</p><ab type="head" resp="YA">u­pā­sa­nā­vi­dhiḥ</ab><p n="a_1928 b_YA_58­4­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­4­,9~</span>kaḥ punas ta­syo­pā­sa­na­vi­dhi­r ity ucyate — sa co­pā­sa­na­vi­dhiḥ kle­śa­kṣa­ya­sa­mā­dhi­lā­bhā­rtha­m a­nu­ṣṭhā­na­m­. yena ke­na­ci­d u­pā­ye­na kleśā rā­ga­dve­ṣa­mo­hā­khyāḥ kṣī­ya­nte­, ma­he­śva­ra­vi­ṣa­yaṃ ci­ttai­kā­gryaṃ ca prā­pya­te­, sa upāyo '­nu­ṣṭhī­ya­mā­naḥ pa­ra­me­śva­ro­pā­sa­na­vi­dhi­r ity u­cya­te­, tatra "­yo­gā­c cā­dhyā­tma­vi­dhyu­pā­yaiḥ­" iti va­ca­nā­t­. pā­ta­ñja­lā­di­śā­stre­ṣv apy u­pa­di­ṣṭa upāyaḥ sva­śā­stra­vi­ro­dhe­na pra­ti­pa­tta­vyaḥ­. tatra yu­kti­sā­ma­rthyā­c ca "­pa­ra­ma­ta­m a­pra­ti­ṣi­ddha­m a­nu­ma­ta­m­" iti hi ta­ntra­yu­ktiḥ­. te­nā­jñā­nā­tma­kāḥ su­va­rṇa­dā­nā­dī­kṣā­da­ya upāyā nātra gṛ­hya­nte­, teṣāṃ rā­gā­di­kṣa­pa­ṇe sā­ma­rthyā­bhā­vā­t­. a­kṣa­pi­te­ṣu ca saṃ­sā­ra­ni­vṛ­tti­r na sa­mbha­va­tī­ti vi­cā­ri­taṃ duḥ­kha­sū­tre­. dvā­da­śa­vi­dha­pra­me­ya­ta­ttva­jñā­na­m a­nta­re­ṇā­nya­thā jñānaṃ nopāya ity api vi­cā­ri­ta­m­. dvā­da­śa­pra­me­ya­jñā­na­m api no­tpa­nna­mā­tra­m a­sa­hā­yaṃ rā­gā­di­ni­vṛ­ttau sa­ma­rtha­m­. kiṃ tarhi? yo­go­pā­yā­nu­ṣṭhā­na­sa­hi­ta­m­.</p><ab type="head" resp="YA">dvi­vi­dha­yo­ga­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1929 b_YA_58­4­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­4­,21~</span>yogaś ca vyu­tthi­tā­vyu­tthi­tā­va­sthā­bhe­de­na dvi­vi­dhaḥ­. tatra vyu­tthi­tā­va­sthā­yāṃ ta­paḥ­svā­dhyā­yā­di­la­kṣa­ṇaḥ kri­yā­yo­gaḥ se­va­nī­yaḥ­. tathā coktam — "­ta­paḥ­svā­dhyā­ye­śva­ra­pra­ṇi­dhā­nā­ni kri­yā­yo­gaḥ­"­, "­kle­śa­ta­nu­ka­ra­ṇā­rthaḥ sa­mā­dhi­bhā­va­nā­rtha­ś ca". a­rtha­kra­ma­m ā­śri­tye­ha vi­pa­rya­ye­ṇa pāṭhaḥ kṛtaḥ. pā­ta­ñja­le tu sūtre sa­mā­dhi­bhā­va­nā­rthaḥ kle­śa­ta­nu­ka­ra­ṇā­rtha­ś ceti pāṭhaḥ. ta­trā­dhyā­tmi­kā­di­duḥ­kha­sa­hi­ṣṇu­tvaṃ tapaḥ. bā­hya­ni­mi­tta­ni­ra­pe­kṣaṃ śarīraṃ mānasaṃ ca duḥkham ā­dhyā­tmi­ka­m­, ma­nu­ṣya­pa­śvā­dī­ni bhūtāny a­dhi­kṛ­tyo­tpa­nna­m ā­dhi­bhau­ti­ka­m­, de­va­pra­yu­ktaṃ śī­tā­ta­pā­di­ni­mi­tta­m a­dhi­kṛ­tyo­tpa­nna­m ā­dhi­dai­vi­ka­m — tad etat tri­vi­dha­m api duḥkhaṃ śā­nta­bhā­ve­na niyamaṃ kṛtvā sa­ha­mā­na­sya dha­rmā­dha­rma­yoḥ saṃ­ca­ya­kṣa­yau kurvat tapa ity u­cya­te­. tato dha­rma­saṃ­ca­yā­d yo­ga­pra­vṛ­tti­he­tuḥ śra­ddhā­dya­ti­śa­yo bha­va­ti­. a­dha­rma­kṣa­yā­c ca vyā­dhi­saṃ­styā­na­saṃ­śa­ya­pra­mā­dā­la­syā­dī­nā­m a­nta­rā­yā­ṇā­m u­pa­śa­maḥ­, tato '­nā­ku­laṃ cittaṃ sa­mā­dhī­ya­te­.</p><p n="a_1930 b_YA_58­5­,4~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­5­,4~</span>nanu duḥ­khe­bhya­ś ci­tta­vi­kṣe­pa eva bhavaty ato na yo­gā­rthi­nā tapaḥ ka­rta­vya­m­, dha­rmā­dha­rma­yoḥ saṃ­ca­ya­kṣa­yau ca ja­pa­pra­tyā­hā­rā­di­bhya eva bha­va­taḥ­, ta­paḥ­sā­dha­na­tve tu pramāṇaṃ nā­stī­ti­, naitad asti, yo hy u­nmā­da­kā­mā­di­bhi­r a­bhi­bhū­taḥ­, sa kathaṃ ja­pa­pra­tyā­hā­rā­di­kaṃ kartuṃ śa­kno­ti­? atas tena tapaḥ ka­rta­vya­m­. yathā vastrasya sthūlo malaḥ sthū­lo­pā­ye­na ni­va­rtya­te­, sūkṣmas tu sū­kṣmo­pā­ye­ne­ti­. ta­thā­tma­naḥ sthūlo malas tāvat sthū­lo­pā­ye­na ni­va­rtya­te­, sūkṣmas tu paścāt sū­kṣmo­pā­ye­na ja­pa­pra­tyā­hā­rā­di­nā ni­va­rtya­ta iti.</p><ab type="head" resp="YA">tapaso dha­rmi­sā­dha­na­tve pra­mā­ṇa­m</ab><p n="a_1931 b_YA_58­5­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­5­,12~</span>yac coktam — dha­rma­saṃ­ca­yā­de­s ta­paḥ­sā­dha­na­tve pramāṇaṃ nā­stī­ti­, tan na; ā­ga­ma­si­ddha­tvā­t­. tathā ca manuḥ —</p><lg n="a_1932"><l>"­ta­po­mū­la­m idaṃ sarvaṃ yad daivaṃ mānuṣaṃ sukham | </l><l>ta­po­ma­dhyaṃ budhaiḥ proktaṃ tapo 'ntaṃ ve­da­da­rśi­bhiḥ || "</l><l>"­ma­hā­pā­ta­ki­na­ś caiva śeṣāś cā­kā­rya­kā­ri­ṇaḥ | </l><l>ta­pa­sai­va su­ta­pte­na mucyante ki­lbi­ṣā­t tataḥ || "</l><l>"yat kiṃcid enaḥ kurvanti ma­no­vā­ṅmū­rti­bhi­r janāḥ | </l><l>tat sarvaṃ ni­nu­da­nty āśu ta­pa­sai­va ta­po­dha­nāḥ || "</l></lg><p n="a_1933 b_YA_58­5­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­5­,20~</span>yady api tapaḥ sva­rgā­di­pha­la­ka­m api bha­va­ti­, tathāpi vi­śi­ṣṭa­jñā­na­vai­rā­gyā­di­sa­ha­kā­ryu­pa­kṛ­taṃ ci­tta­pra­sā­da­m e­ve­ṣa­dvya­va­dhā­ne­na ka­ro­ti­. prasanne tu citte tapo niyamaṃ cā­ndrā­ya­ṇā­di­kaṃ pa­ri­sa­mā­pya yo­gā­ṅgā­ny e­vā­nu­ti­ṣṭhe­ta­. yas tu pū­rva­ja­nma­kṛ­ta­ta­paḥ­sā­ma­rthyā­t pra­tyā­hā­rā­di­ṣu samartha eva, taṃ prati tapo no­pa­di­śya­te­, ta­da­rtha­sya si­ddha­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">kri­yā­yo­ga­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1934 b_YA_58­5­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­5­,26~</span>pra­śā­nta­ma­ntra­sye­śva­ra­vā­ci­no 'bhyāsaḥ svā­dhyā­yaḥ­. kṣu­dra­si­ddhi­he­tu­r a­pī­śva­ra­vā­cī mantro 'stīti ta­tpra­ti­ṣe­dhā­rthaṃ pra­śā­nta­gra­ha­ṇa­m­. pa­ra­mā­tmai­ka­ni­ṣṭhe­na bha­vi­ta­vya­m iti. jñā­nā­rtha­m ī­śva­ra­gra­ha­ṇaṃ yo­ga­śā­strā­rthā­bhyā­so vā svādhyāya iti. pa­ra­me­śva­ra­ta­ttva­sya bha­ktya­ti­śa­yā­t pra­ba­ndhe­nā­nu­ci­nta­naṃ pa­ryā­lo­ca­na­m ī­śva­ra­pra­ṇi­dhā­naṃ stu­ti­ja­pa­pu­ṣpā­di­bhi­r ā­rā­dha­naṃ vā. sa­rva­kri­yā­ṇāṃ pa­ra­ma­gu­rā­v arpaṇaṃ vā. ta­dvā­ca­ka­sya pra­ṇa­va­sya japas ta­da­rtha­bhā­va­naṃ ceti. seyaṃ ta­paḥ­svā­dhyā­yā­di­la­kṣa­ṇa­kri­yā­yo­ga­he­tu­tvā­d yoga ity u­cya­te­. sa ca kri­yā­yo­gaḥ saṃ­se­vya­mā­naḥ samādhiṃ bhā­va­ya­ti kleśāṃś ca ta­nū­ka­ro­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">kleśāḥ</ab><p n="a_1935 b_YA_58­6­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­6­,8~</span>ke punar atra kleśāḥ kriyanto vety u­cya­te­. sa­mā­sa­to rā­ga­dve­ṣa­mo­hāḥ kleśāḥ, te hi sa­mā­dhi­pra­tya­nī­ka­tve­na saṃ­sā­rā­pa­tti­he­tu­tve­na ca puruṣaṃ kle­śa­ya­ntī­ti­. ta­trā­śa­kti­la­kṣa­ṇo rāgaḥ. a­sa­hi­ṣṇu­tva­la­kṣa­ṇo dvaṣaḥ mi­thyā­pra­tya­yo moha iti. nanu "­a­vi­dyā­smi­tā­rā­ga­dve­ṣā­bhi­ni­ve­śāḥ kleśāḥ" iti pa­ta­ñja­liḥ­. tato '­smi­tā­bhi­ni­śe­śa­yoḥ kiṃ nā­trā­bhi­dhā­na­m­? na; a­sa­mbha­vā­d a­trai­vā­nta­rbhā­vā­c ca. tathā hi — "­dṛ­gda­rśa­na­śa­ktyo­r e­kā­tma­te­vā­smi­tā­" iti la­kṣa­ṇa­m u­kta­m­. asyārthaḥ — "­pu­ru­ṣo dṛ­kśa­kti­r buddhir da­rśa­na­śa­ktiḥ­, tayor e­ka­sva­rū­pā­pa­tti­r i­vā­smi­tā bho­ktṛ­bho­gya­śa­ktyo­r a­tya­ntā­saṃ­kī­rṇa­yo­r a­vi­bhā­ga­prā­tvā­v iva satyāṃ bhogaḥ pra­ka­lpya­te­. sva­rū­pa­pra­ti­la­mbhe hi tayoḥ kai­va­lya­m eva bha­va­ti­" iti. etac ca pra­dhā­na­pra­ti­ṣe­dhā­d bho­ga­pra­ti­ṣe­dhā­c ca pra­ti­ṣī­ddha­m­. vibhakte cā­vi­bhā­ga­jñā­na­m a­vi­dyai­va­, na tato '­nyā­smi­tā­. ta­thā­bhi­ni­ve­śa­la­kṣa­ṇa­m — "­sva­ra­sā­vā­hī viduṣe 'pi tathā rūdho '­bhi­ni­ve­śaḥ­"­. yo 'yam ā­tmā­śī­rjā­ta­mā­tra­syā­pi sa­rva­prā­ṇi­no bhavati — mā na bhū­va­m­, bhū­ya­sa­m iti ma­ra­ṇa­trā­saḥ­, so '­bhi­ni­ve­śaḥ­. so '­nā­di­ma­ra­ṇa­duḥ­khā­nu­bha­vā­rū­ḍha­vā­sa­nā­tma­tvā­t sva­ra­sa­vā­hī­ty u­cya­te­. sa ca ya­thā­tya­nta­mū­ḍhe­ṣu dṛ­śya­te­, tathā viduṣo 'pi jñā­ta­pū­rvā­pa­rā­nta­syā­rū­ḍhaḥ pra­tī­ya­ta iti. asyāpi mohe dveṣe vā­nta­rbhā­vaḥ­, a­va­śya­mbhā­vi­ni maraṇe jī­vi­tā­śā­ta­smiṃ­sta­d iti pra­tya­ya­rū­pa­tvā­t mohaḥ. viduṣo 'py a­dhyā­tma­do­ṣa­va­śā­d di­ṅmo­hā­di­va­n mohaḥ sa­mbha­va­tī­ty u­kta­m­. ma­ra­ṇa­duḥ­khā­sa­hi­ṣṇu­tva­m eva ma­ra­ṇa­trā­saḥ­, tena dveṣān na bhi­dya­te­. kiṃcid vai­dha­rmyā­d bhede tv ī­rṣyā­ma­nyu­mā­tsa­rya­ma­da­mā­nā­dī­nā­m api bhe­da­pra­sa­ṅgaḥ­, tataś ca pa­ñca­tva­ni­ya­mo 'pi na syāt, tasmāt trividhaḥ eva kleśaḥ. tathā ca sūtram — "­ta­ttrai­rā­śya­rā­ga­dve­śa­mo­hā­rthā­nta­ra­bhā­vā­t­" iti. nanu doṣāṇāṃ trai­rā­śya­m u­kta­m­, kleśāḥ kiṃ tato 'nye? doṣā eva hi "na pravṛttiḥ pra­ti­sa­ndhā­nā­ya hī­na­kle­śa­sya­" ity atra kle­śa­śa­bde­na uktāḥ sū­tra­kṛ­te­ti­. ta ete kleśāḥ kri­yā­yo­ga­m a­nu­ti­ṣṭha­dbhi­r vi­dva­dbhi­r pra­ti­di­naṃ ta­nū­bha­va­ntaḥ pra­tya­kṣe­ṇā­py u­pa­la­bhya­nta iti. yathā ca kri­yā­yo­gaḥ kle­śa­kṣa­ya­he­tuḥ­, tathā yo­gā­ṅgā­ny apīty atas tāny apy a­ti­ya­tne­nā­nu­ṣṭhe­yā­ni­.</p><ab type="head" resp="YA">yo­gā­ṅgā­ni</ab><p n="a_1936 b_YA_58­7­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­7­,7~</span>kāni punas tāni yo­gā­ṅgā­ni kiyanti cety ucyante — "­ya­ma­ni­ya­mā­sa­na­prā­ṇā­yā­ma­pra­tyā­hā­ra­dhā­ra­ṇa­dhyā­na­sa­mā­dha­yo 'ṣṭāv a­ṅgā­ni­"­. aṅgāni ni­rva­rta­kā­nī­ty arthaḥ. sa­mā­dhi­taḥ ko 'nyo yogo yasya sa­mā­dhi­r aṅgam iti cet, sa­mā­dhi­r e­vā­ntya­pra­ka­rṣā­pa­nno yogaḥ, tasya pūrvaḥ sa­mā­dhi­r a­ṅga­m­, a­ntya­śa­bda­syā­dya­ma­dhya­śa­bda­va­t­. atha vā sarvo 'pi sa­mā­dhi­pra­ka­rṣaḥ pū­rva­sa­mā­dhi­ja­nya­tve­na yoga u­tta­ra­pra­ka­rṣa­ja­na­ka­tve­nā­ṅga­m iti. yadi sa­mā­dhi­ta eva sa­mā­dhi­r bha­va­ti­, nanv evam ekam evāṅgaṃ prāptam ato 'ṣṭāv a­ṅgā­nī­ti na vā­cya­m­, na; pū­rva­pū­rva­si­ddhā­v u­tta­ro­ttrā­si­ddheḥ­, na hi ya­mā­si­ddhau niyamaḥ si­dhya­ti­, ni­ya­mā­si­ddhau cāsanaṃ na si­dhya­ti­, ā­sa­nā­si­ddhau ca prā­ṇa­yā­mo na si­dhya­ti­, ta­da­si­ddhau pra­tyā­hā­ro na si­dhya­ti­, ta­da­si­ddhau dhāraṇā na si­dhya­ti­, ta­da­si­ddhau dhyānaṃ na si­dhya­ti­, dhyā­nā­si­ddhau ca sa­mā­dhi­r na sidhyaty ato ṣṭā­ṅgā­nā­m api yo­gā­ṅga­tva­m iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(1)</span> ya­ma­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1937 b_YA_58­7­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­7­,19~</span>"tatra de­śa­kā­lā­va­sthā­bhi­r a­ni­ya­tāḥ pu­ru­ṣa­sya śu­ddhi­vṛ­ddhi­he­ta­vo yamāḥ" śuddhir a­dha­rma­kṣa­yaḥ­, vṛddhir dha­rmo­pa­ca­yaḥ­. atha vā śuddhiś ci­tta­vai­ma­lya­m­, vṛddhir yo­go­tka­rśaḥ­. ta­ddhe­ta­vo ye de­śā­di­bhi­r a­ni­ya­tāḥ sa­rva­smi­n deśe '­nu­ṣṭhī­ya­nte sa­rva­smi­n kāle sa­rva­syā­m a­va­sthā­yā­m­, te yamā a­hiṃ­sā­da­yaḥ­.</p><p n="a_1938 b_YA_58­7­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­7­,23~</span>nanv a­hiṃ­sā­da­yo 'pi kaiścid de­śā­di­ni­ya­me­nā­nu­ṣṭhī­ya­nte­, yathā — tīrthe hiṃsāṃ na ka­ri­ṣyā­mi sa­rva­di­va­se­ṣu vā. a­yu­ddhā­va­sthā­yāṃ vā prā­ṇi­va­dhaṃ na ka­ri­ṣyā­mī­ti­. na; de­śā­dya­pe­kṣi­tve '­hiṃ­sā­dī­nā­m api ni­ya­ma­tvā­t­, ata eva gṛ­ha­sthā­deḥ pa­ra­mā­rtha­to niyamāḥ santi. yamair upeto hi yatir ity u­cya­te­. ya­mā­bhā­ve kathaṃ gṛ­ha­sthā­de­r ni­ya­ma­ni­ṣpa­tti­r iti cet, na; pra­va­rta­ka­dha­rma­ni­ṣpā­da­ka­ni­ya­ma­ni­ṣpa­tte­r a­vi­ro­dhā­t­. ni­va­rta­ko hi ya­ti­dha­rmaḥ­, ta­ddhe­ta­vo ni­ya­mā­bhra­ṣṭa­ya­m asya na ni­ṣpa­dya­nta iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(2)</span> ni­ya­ma­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1939 b_YA_58­8­,6~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­8­,6~</span>"­de­śa­kā­lā­va­sthā­pe­kṣi­ṇaḥ pu­ṇya­he­ta­vaḥ kri­yā­vi­śe­ṣa­ni­ya­māḥ­" tatra de­śā­pe­kṣi de­va­tā­pra­da­kṣi­ṇa­m­. kā­lā­pe­kṣi sa­ndhyo­pā­sa­na­m­. ja­pa­kri­yā tu śu­dhya­va­sthā­mā­tra­m a­pe­kṣa­te­. pu­ṇyā­ti­śa­yaṃ pra­ti­de­śā­dya­pe­kṣi­ta­tva­m asty a­na­nta­m­, śi­va­sa­nni­dhā­v i­tyā­di­śra­va­ṇā­t­. evam anye 'pi kri­yā­vi­śe­ṣā de­śā­dya­pe­kṣa­tve­na niyamā iti. pā­ta­ñja­lā­bhi­prā­ye­ṇa tu ni­vṛ­tti­la­kṣa­ṇā yamāḥ, pra­vṛ­tti­la­kṣa­ṇā niyamā iti ya­ma­ni­ya­ma­la­kṣa­ṇaṃ dra­ṣṭa­vya­m­. tathā coktam — "­a­hiṃ­sā­sa­tyā­ste­ya­bra­hma­ca­ryā­pa­ri­gra­hā ya­māḥ­"­. "­śau­ca­sa­nto­ṣa­ta­paḥ­svā­yā­dhye­śva­ra­pra­ṇi­dhā­nā­ni ni­ya­māḥ­" iti.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(3)</span> ā­sa­na­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1940 b_YA_58­8­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­8­,15~</span>"­yo­ga­ka­rma­vi­ro­dhi kle­śa­ja­yā­rthaṃ ka­ra­ṇa­ba­ndha ā­sa­na­m­" yo­ga­kri­yā­yā vi­ro­dhi­naḥ kleśā vyā­dhyā­da­yaḥ­, teṣāṃ hy ā­sa­na­ja­yā­j jayaḥ śru­ya­te­. ka­ra­ṇā­ny atra śa­rī­rā­va­ya­vāḥ pā­dā­da­yaḥ­, teṣāṃ bandhaḥ saṃyamaḥ prā­ṇā­yā­mā­di­si­ddhya­rthaḥ­. tad āsanaṃ sthiraṃ su­khe­no­pa­ve­śa­na­m ity arthaḥ. tac ca pa­dma­ka­sva­sti­kā­dya­ne­ka­pra­kā­ra­m­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(4)</span> prā­ṇā­ya­ma­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1941 b_YA_58­8­,20~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­8­,20~</span>ko­ṣṭha­stha­vā­yoḥ śvā­sa­pra­śvā­sa­la­kṣa­ṇa­sya ga­ti­che­daḥ prā­ṇā­yā­maḥ­. pracchanne nivāte nirjane niḥśabde ca pradeśe ya­thā­su­kha­m āsanaṃ baddhvā re­ca­ka­pū­ra­ka­ku­mbha­ka­pra­kā­raḥ ka­rta­vyaḥ­. sa ca śanaiḥ śanair jetavyo va­na­ga­je­ndra­va­t­. yathā va­na­ga­je­ndraḥ pra­yo­ge­na śanair jī­ya­mā­no ma­hā­nta­m u­pa­kā­raṃ ka­ro­ti­, ha­ṭhā­da­pra­yo­ge­na gṛ­hī­ta­s tu vi­nā­śa­m eva karoti tathā vāyuḥ pra­yo­ge­ṇa śanair jī­ya­mā­no '­śe­ṣa­m adharmaṃ rā­gā­di­ma­laṃ ca nirnāśya yogaṃ prā­pa­ya­ti­, a­pra­yo­ge­ṇā­ti­kra­myā­va­gṛ­hī­ta­s tu vā­ta­gu­lmā­dya­na­rtha­m eva ka­ro­tī­ti­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(5)</span> pra­tyā­hā­ra­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1942 b_YA_58­8­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­8­,27~</span>sa­mā­dhi­pra­ya­tnī­kā­rthe­bhyaḥ sa­ma­ntā­c cetaso vyā­va­rta­naṃ pra­tyā­hā­raḥ­. pra­tyā­hṛ­te hi ce­ta­sī­ndri­yā­ṇy api pra­tyā­hṛ­tā­ni bha­va­ti­. ka­smā­t­? ta­nmū­la­na­tvā­d i­ndri­yā­ṇāṃ pra­vṛ­tteḥ­. pra­tyā­hā­rā­bhi­yu­kta­sye­ndri­ya­ja­yaḥ sa­mā­dhi­lā­bha­ś ca bha­va­ti­, nā­nya­the­ti­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(6)</span> dhā­ra­ṇā­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1943 b_YA_58­9­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­9­,10~</span>de­śa­ba­ndha­ś cittasya dhā­ra­ṇā­. ko 'tra deśaḥ? kaś ca deśo cittasya bandha iti? śa­rī­rā­dya­va­ya­vaḥ pā­dā­diḥ­, bāhyo vā sū­rya­ma­ṇḍa­lā­di­r deśa ity eke. vayaṃ tu brūmaḥ — pa­ra­mā­tmai­vā­tra deśo '­bhi­pre­taḥ­, ta­dā­rā­dha­na­pra­vṛ­tta­tvā­n mo­kṣā­sthi­naḥ­. pā­dā­di­ṣu dhā­ra­ṇā­naṃ hi vi­ṣṇu­lo­kā­di­prā­ptiḥ phalaṃ śrū­ya­te­. cittasya manasaḥ pra­ya­tne­na dhāraṇaṃ ni­śca­lī­ka­ra­ṇaṃ bandha ity u­cya­te­, sā­dhā­ra­ṇe­ti­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(7)</span> dhyā­na­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1944 b_YA_58­9­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­9­,16~</span>ta­trai­ka­tā­nā­tā dhyā­na­m­. tasmin dhā­ra­ṇā­de­śe dhye­yā­la­mba­na­sya pra­tya­ya­sya sadṛśaḥ pravāhaḥ pra­tya­yā­nta­re­ṇā­pa­re­ṇā­pa­rā­mṛ­ṣṭo dhyā­na­m­. ta­trai­ka­tā­na­te­ty ukte 'pi ci­tta­sye­ty a­nu­vṛ­tte­ś ci­tta­syai­ka­tā­na­te­ti ga­mya­te­. ma­na­sa­ś ca sa­dṛ­śa­pra­tya­ya­pra­vā­ha­ka­rtṛ­tva­m e­vai­ka­tā­na­te­ti­.</p><ab type="head" resp="YA"><span ana="no-in-brackets">(8)</span> sa­mā­dhi­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1945 b_YA_58­9­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­9­,21~</span>tad e­vā­rtha­mā­tra­ni­rbhā­sa­sva­rū­pe­ṇa śūnyam iva sa­mā­dhiḥ­. dhyānam eva dhye­yā­kā­ra­mā­tra­ni­rbhā­sa­pra­tya­yā­tma­ke­na sva­rū­pe­ṇa śūnyam iva yadā bhavaty u­pā­dhi­saṃ­sa­rgā­t spha­ṭi­ka­va­t tadā sa­mā­dhi­r ity u­cya­te­. yad vā dhyā­no­tka­rṣā­n ni­vā­tā­ca­la­pra­dī­pā­va­sthā­na­m i­vai­ka­trai­va cetaso '­va­sthā­naṃ sa­mā­dhi­r a­bhi­dhī­ya­te­. sa ca pra­jñā­lo­ka­ci­hnaḥ sa­mā­dhyu­tka­rṣa­tā­ra­ta­myā­d vi­pra­jñā­lo­ko­tka­rṣa­tā­ra­ta­myaṃ bha­va­ti­.</p><p n="a_1946 b_YA_58­9­,26~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 58­9­,26~</span>tad evam etāni yo­gā­ṅgā­ni mu­mu­kṣu­ṇā sarveṣu bra­hmā­di­sthā­ne­ṣv a­ne­ka­pra­kā­rā­ṇi sā­ti­śa­ya­kṣa­ya­va­dha­ba­ndha­pa­ri­kle­śā­dī­ni duḥkhāni bhā­va­ya­tā sa­rva­trā­na­bhi­ra­ti­saṃ­jñi­taṃ paraṃ vai­rā­gya­m āśritya ma­he­śva­re tu a­tya­nto­tkṛ­ṣṭa­gu­ṇa­da­rśa­nā­t paramāṃ bhaktim āśritya ta­dda­rśa­nā­rtha­m a­tya­ntā­bhi­yo­ge­na se­vi­ta­vyā­ni­. tataḥ sa­mā­dhi­pra­ka­rṣā­ti­śa­yaṃ prāptāv a­ci­re­ṇai­va kālena bha­ga­va­nta­m a­nau­pa­mya­sva­bhā­vaṃ śivam a­vi­ta­thaṃ pra­tya­kṣa­taḥ pa­śya­ti­. dṛṣṭvā ni­ra­ti­śa­yaṃ śreyo '­pa­va­rgā­khyaṃ prā­pno­ti­. tathā coktam —</p><lg n="a_1947"><l>"yadā ca­rma­va­d ākāśaṃ ve­ṣṭa­yi­ṣya­nti mānavāḥ | </l><l>tadā śivam a­vi­jñā­ya duḥ­kha­syā­nto bha­vi­ṣya­ti || "</l></lg><p n="a_1948" rend="justify">"tam eva vi­di­tvā­ti­mṛ­tyu­m eti"</p><p n="a_1949" rend="justify">ityādi ca.</p><p n="a_1950 b_YA_59­0­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­0­,13~</span>ā­tma­tvā­vi­śe­ṣe­ti kasmān nā­nya­da­rśa­nā­n mokṣa iti cet, na; anyasya sa­rvā­ni­mi­tta­tvā­t — na hy anyo 'py ātmā sa­rvo­tpa­tti­ma­tāṃ ni­mi­tta­m iti. di­kkā­la­yo­r api sa­rvo­tpa­tti­ma­tāṃ ni­mi­tta­kā­ra­ṇa­tvā­d a­vi­śe­ṣa iti cet, na; a­pra­mā­ṇa­ka­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">kālasya diśaś ca sa­pra­mā­ṇa­tvā­śa­ṅkā</ab><p n="a_1951 b_YA_59­0­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­0­,17~</span>nanv a­pra­mā­ṇa­ka­tva­m a­si­ddha­m­, yataḥ kālaḥ pa­rā­pa­ra­vya­ti­ka­ra­yau­ga­pa­dyā­yau­ga­pa­dya­ci­ra­kṣi­pra­pra­tya­ya­li­ṅgaḥ­, teṣāṃ vi­ṣa­ye­ṣu pū­rva­pra­tya­ya­vi­la­kṣa­ṇā­nā­m u­tpa­ttā­v a­nya­ni­mi­ttā­sa­mbha­vā­t­. yad atra ni­mi­tta­m­, sa kālaḥ. kṣa­ṇa­la­va­ni­me­ṣa­kā­ṣṭhā­ka­lā­mū­hū­rtta­yā­m ā­ho­rā­trā­rdha­mā­sa­mā­sa­tva­rya­na­saṃ­va­tsa­ra­yu­ga­ka­lpa­ma­nva­nta­ra­pra­la­ya­ma­hā­pra­la­ya­vya­va­hā­ra­he­tu­ś ca sa­rva­kri­yā­ṇāṃ co­tpa­tti­sthi­ti­vi­nā­śa­he­tuḥ­, ta­dvya­pa­de­śā­t­. sa ca ta­lli­ṅga­vi­śe­ṣā­d eka eva kri­yā­bhe­dā­n ma­ti­va­t pā­ca­ka­va­d vā nā­no­pa­ca­rya­te­. gu­ṇa­va­ttvā­d a­nā­śri­ta­tvā­c ca dravyam iti.</p><p n="a_1952 b_YA_59­0­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­0­,24~</span>tathā dik pū­rvā­pa­rā­di­pra­tya­ya­li­ṅgā­, mū­rta­dra­vya­m avadhiṃ kṛtvā mūrteṣu e­vai­ta­smā­d idaṃ pū­rve­ṇe­daṃ pa­ści­me­ne­daṃ da­kṣi­ṇe­ne­ty e­va­mā­da­yo daśa pratyayā yato bha­va­nti­, sā dig iti. ni­mi­ttā­sa­mbha­vā­t­. dravyaṃ ca dik, gu­ṇa­va­ttvā­d a­nā­śri­ta­tvā­c ca. di­gli­ṅgā­vi­śe­ṣā­d ekatve 'pi sū­rya­saṃ­yo­go­pā­dhi­va­śā­t pra­cī­tyā­di­bhe­de­na daśa diśa ity u­pa­cā­raḥ­. tathā lo­ka­pā­la­pa­ri­gra­ha­va­śā­n mo­he­ndrī­yā­di­bhe­de­na ta­dda­śa­tvo­pa­cā­raḥ­. sa­rva­kā­ryo­tpa­ttyā­di­he­tu­tvaṃ ca diśo 'pi, ta­dvya­pa­de­śā­d gamyata iti.</p><ab type="head" resp="YA">ta­nni­rā­saḥ</ab><p n="a_1953 b_YA_59­1­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­1­,2~</span>a­tro­cya­te — sā­mā­nye­na ni­mi­tta­mā­tra­pū­rva­ka­tve sādhye si­ddha­sā­dha­na­m­, ī­śva­rā­di­ni­mi­tta­tvā­t­. bhū­tā­tmā­ntaḥ­ka­ra­ṇa­ta­dgu­ṇā­di­vya­ti­ri­kta­ni­mi­tta­pū­rva­ka­tve sādhye tu dṛṣṭānto nāsti. nanu pa­ri­śe­ṣa­si­ddhi­r iṣṭā, yasmād uktaṃ teṣām i­tyā­diḥ­. teṣāṃ yu­ga­pa­dā­di­pra­tya­yā­nāṃ vi­ṣa­ye­ṣu pa­ṭā­di­ṣu pū­rva­pra­tya­yaḥ kri­yā­gu­ṇa­sā­mā­nyā­di­vi­śe­ṣa­ṇāḥ pa­ṭā­di­pra­tya­yāḥ ta­dvi­la­kṣa­ṇa­s tu yu­ga­pa­dā­di­pra­tya­ya eva teṣām utpattau kālād a­nya­ni­mi­ttaṃ na sa­mbha­va­tī­ty arthaḥ, na; pa­ri­śe­ṣa­syā­si­ddha­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">di­kkā­la­yo­r ī­śva­re­ṇa ga­tā­rtha­tva­m</ab><p n="a_1954 b_YA_59­1­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­1­,9~</span>tathā hi — bha­ga­vā­n ī­śva­ra­s tāvat sarveṣāṃ jñā­nā­jñā­nā­tma­kā­nāṃ kāryāṇāṃ ni­mi­tta­m asti. ka­rme­dri­yā­di­kaṃ ca ya­thā­sa­mbha­va­m asti. na­vī­śva­rā­di­ni­mi­ttaṃ pa­ṭā­di­pra­tya­ye­ṣv api sā­dhā­ra­ṇaṃ tatas ta­nni­mi­tta­tve pa­ṭā­di­pra­tya­yai­r a­vi­śe­ṣa­pra­sa­ṅga iti, na; sa­mā­na­tvā­t — di­kkā­lā­yo­r api sa­rvo­tpa­tti­ma­tāṃ ni­mi­tta­kā­ra­ṇa­tvaṃ bha­va­dbhi­r i­ṣṭa­m­. tatas ta­nni­mi­tta­tve 'py a­vi­śe­ṣa­pra­sa­ṅga iti.</p><p n="a_1955 b_YA_59­1­,14~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­1­,14~</span>nanu yu­ga­pa­dā­di­pra­tya­ye­ṣv eva kā­la­syā­sā­dhā­ra­ṇa­ni­mi­tta­tva­m­, pū­rvā­pa­rā­di­ṣv eva diśo '­sā­dhā­ra­ṇa­ni­mi­tta­tva­m­, kā­ryā­nta­re­ṣu ca sarveṣu sā­dhā­ra­ṇaṃ tato nā­vi­śe­ṣa­pra­sa­ṅga iti, na; ta­dā­tma­bhe­dā­t­. na hi kālasya diśo vā kā­rya­vi­śe­ṣaṃ pra­tyā­tma­bhe­do 'sti, abhinne cātmanā sa­rva­kā­rya­ni­mi­tta­tve ma­he­śva­ra­va­t kathaṃ kvacid a­sā­dhā­ra­ṇa­tva­m­.</p><p n="a_1956 b_YA_59­1­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­1­,19~</span>a­thai­ka­sye­ve­tthaṃ svabhāvo '­bhyu­pa­ga­mya­te — yena ke­ṣāṃ­ci­d utpattau sā­dhā­ra­ṇaṃ nimittaṃ bha­va­ti­, ke­ṣāṃ­ci­d a­sā­dhā­ra­ṇa­m iti. tathāpi na kiṃcit kā­la­ka­lpa­na­yā­, ma­he­śva­ra­syai­va tathā svabhāvaḥ ka­lpya­tā­m­. tasya hi ja­ga­nni­mi­tta­tvaṃ sā­dhi­ta­m­. di­kkā­la­yo­s tu na sa­rva­kā­rya­ni­mi­tta­tve 'sti pra­mā­ṇa­m­.</p><ab type="head" resp="YA">ta­dvya­pa­de­śi­rā­ka­ra­ṇa­m</ab><p n="a_1957 b_YA_59­1­,24~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­1­,24~</span>nanu ta­dvya­pa­de­śā­d ity u­kta­m­, satyam uktam idam ayuktaṃ tū­kta­m­; na hi yena yad vya­pa­di­śya­te­, tat tasya ni­mi­tta­m ity asti vyāptiḥ, kā­ka­da­ṇḍā­dī­nāṃ gṛ­ha­pu­ru­ṣā­dya­ni­mi­tta­tve 'pi ta­dvya­pa­de­śa­ka­tvā­t­. u­tpa­ttyā­dy api rū­pā­di­nā vya­pa­di­śya­mā­naṃ dṛṣṭam — śuklam u­tpa­nna­m­, śuklaṃ ti­ṣṭha­ti­, śuklaṃ vi­na­ṣṭa­m iti.</p><p n="a_1958 b_YA_59­1­,28~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­1­,28~</span>tṛ­tī­yā­sa­pta­mya­nte­nā­py a­ja­na­ke­na vya­pa­de­śo dṛ­śya­te­, yathā de­va­da­tta­sya sutaḥ kṛṣṇena rūpeṇa vi­śā­le­nā­kṣṇā co­tpa­nnaḥ­, śikhayā pa­ri­vrā­ja­ka­s ti­ṣṭha­ti­, raktena vāntena mṛtaḥ puruṣa iti. sabhāyāṃ me śūlam u­tpa­nna­m­, sabhāyāṃ caitras ti­ṣṭha­ti­, mṛtaś ceti. mama bhrā­ta­ryā­ga­te suta utpannaḥ tva­yyā­ga­te vṛṣṭir u­tpa­nne­ty e­va­mā­di­.</p><p n="a_1959 b_YA_59­2­,3~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­2­,3~</span>atha yu­ga­pa­dā­di­pra­tya­ya­vi­śe­ṣā­ṇā­m eva nimittaṃ kāla i­ṣya­te­, na; yu­ga­pa­tpra­tya­yā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­, tathā hi — yat kā­rya­jā­ta­m e­ka­smi­n kāle kṛ­ta­m­, ta­dyu­ga­pa­t kṛtam ity u­cya­te­, tad yady eka eva kālas tataḥ sa­rva­kri­yā­ṇā­m e­ka­kā­lo­tpā­dā­n na kiṃcid a­yu­ga­pa­t kṛtaṃ syāc ci­ra­kṣi­pra­vya­va­hā­rā­bhā­va­pra­sa­ṅga­ś ca. yat khalu bahunā kālena kṛtaṃ ta­cci­re­ṇa kṛtam ity u­cya­te­. yac ca svalpena kālena kṛtaṃ tat kṣipraṃ kṛtam ity u­cya­te­. tac caitad ubhayaṃ kā­lai­ka­tve du­rgha­ṭa­m­.</p><ab type="head" resp="YA">u­pā­dhi­bhe­dā­t kā­la­bhe­dā­sa­mbha­vaḥ</ab><p n="a_1960 b_YA_59­2­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­2­,10~</span>nanu ma­ṇi­va­d u<ref type="note-up">1</ref>pā­dhi­bhe­dā­t kā­la­bhe­da­m ity uktam kaḥ punar a­tro­pā­dhi­bhe­daḥ­? kri­yā­bhe­da eveti cet, nanu yu­ga­pa­t kṛtam ity atrāpi kri­yā­bhe­do 'sty eva, kim ity a­yu­ga­pa­t pratyayo na bha­va­ti­?</p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note TN: tyā­ca­ka­va­ddho </seg> </ab><p n="a_1961 b_YA_59­2­,13~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­2­,13~</span>kra­ma­bhā­vi­kri­yā­bhe­daḥ kā­lā­bhe­da­vya­va­hā­ra­he­tu­r iti cet, kra­ma­bhā­va iti ko 'rthaḥ? yu­ga­pa­d a­nu­tpā­daḥ­. yu­ga­pa­d a­nu­tpā­da iti ko 'rthaḥ? e­ka­smi­n kāle '­nu­tpā­daḥ­. nanv evam i­ta­re­ta­rā­śra­ya­tva­pra­sa­ṅgaḥ — yāvan na kālasya bhedaḥ si­dhya­ti­, tāvan na kriyāṇāṃ bhi­nna­kā­lo­tpā­da­la­kṣa­ṇaḥ kramaḥ si­dhya­ti­. yāvac ca kriyāṇāṃ na kra­ma­bhā­vaḥ si­dhya­ti­, tāvan na kā­la­syo­pā­dhi­bhe­dā­d bhedaḥ si­dhya­tī­ti­. tasmāt kri­yā­dha­rma eva kaścit kṣa­ṇa­pa­ryā­yaḥ kā­la­śa­bda­syā­rthaḥ­. ta­tsa­mā­hā­re­ṣu la­va­ni­me­ṣā­di­vya­va­hā­ro 'pi dra­ṣṭa­vyaḥ­, e­ka­sa­mā­hā­re­ṣu dvi­tryā­di­vya­va­hā­ra­va­t­, gu­ru­tva­sa­mā­hā­re­ṣu ka­rṣa­pa­lā­di­vya­va­hā­ra­va­c ca. evaṃ cai­ka­kā­la­m i­da­m­, ci­ro­tpa­nna­m­, kṣipram u­tpa­nna­m a­na­nta­ro­tpa­nna­m ity e­va­mā­di­vya­va­hā­ra u­pa­pa­dya­te­.</p><ab type="head" resp="YA">pa­rā­pa­ra­vya­ti­ka­ra­sya nirāsaḥ</ab><p n="a_1962 b_YA_59­2­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­2­,23~</span>etena pa­rā­pa­ra­vya­ti­ka­raḥ pra­tyu­ktaḥ­. ka­tha­m­? di­kkṛ­tā­pa­ra­tvā­dhā­re yū­nya­pa­ra­tva­m­, di­kkṛ­ta­pa­ra­tvā­dhā­re tu sthavire pa­ra­tva­m ity ayaṃ pa­rā­pa­ra­yo­r vya­ti­ka­raḥ­, so 'pi kā­lai­ka­tve du­rgha­ṭaḥ­. yathā hi bhū­mya­va­ya­vai­r ā­lo­kā­va­ya­vai­r vā ba­hu­bhi­r a­nta­ri­taṃ vastu vi­pra­kṛ­ṣṭaṃ param iti co­cya­te­. svalpais tv a­nta­ri­taṃ sa­nni­kṛ­ṣṭa­m a­pa­ra­m iti co­cya­te­. tathā bahubhiḥ kṣaṇair a­ho­rā­trā­di­bhi­r vā­nta­ri­taṃ vi­pra­kṛ­ṣṭaṃ param iti co­cya­te­. svalpais tv a­nta­ri­taṃ sa­nni­kṛ­ṣṭa­m a­pa­ra­m iti cocyata iti. ba­hva­lpa­bhā­va­ś ca gu­ru­tva­pa­ri­mā­ṇā­di­va­d a­pe­kṣā­ni­ba­ndha­naḥ kā­lai­ka­tve durghaṭa iti.</p><ab type="head" resp="YA">kālasya kri­yā­rū­pa­tā­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1963 b_YA_59­3­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­3­,2~</span>nāpi kriyaiva kālaḥ, ta­dvi­śe­ṣa­ṇa­tvā­t­, pa­ri­mā­ṇā­di­va­t­. ya­thai­ṣā­m ekaṃ pa­ri­mā­ṇa­m­; eteṣāṃ bhinnaṃ pa­ri­mā­ṇa­tva­m­, ta­thai­ṣā­m ekaḥ kālaḥ, eteṣāṃ bhi­nna­kā­la­tva­m iti pra­tī­tiḥ­. tatra ya­thā­ṇu­tva­ma­ha­ttvā­da­yaḥ pa­ri­mā­ṇa­vi­śe­ṣāḥ­, tathā kṣa­ṇa­la­vā­da­yaḥ kā­la­vi­śe­ṣā­s tathā hi — yato nā­lpa­ta­raṃ pa­ri­mā­ṇa­m­, tat pa­ra­mā­ṇu­tva­m­, tathā yato nā­lpa­ta­raḥ kālaḥ, sa kṣaṇa iti. evaṃ ca ta­lli­ṅgā­vi­śe­ṣā­d e­ka­tva­m ity a­yu­kta­m­, gu­ru­tva­pa­ri­mā­ṇā­de­r apy e­ka­tva­pra­sa­ṅgaḥ­, tu­lya­co­dya­pa­ri­hā­ra­tvā­t­.</p><ab type="head" resp="YA">kālasya dra­vya­tva­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1964 b_YA_59­3­,9~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­3­,9~</span>dra­vya­tva­m apy a­ne­nai­va pra­tyu­kta­m­. kālasya kri­yā­vi­śe­ṣa­ṇa­tve­na pa­ri­mā­ṇā­di­va­t pra­ti­bhā­sa­mā­nā­d a­nā­śri­ta­tva­m a­si­ddha­m­. pa­ri­mā­ṇā­de­r api vā­nā­śri­ta­syai­va vi­śe­ṣa­ṇa­tva­m astu. na ca vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣa­ṇa­tve 'pi da­ṇḍā­de­r iva . . . . . . mattvam u­pa­la­bhya­nte­. tan na, gu­ṇa­va­ttva­m apy asti. saṃ­khyā­di­mā­tre­ṇa ca sā­mā­nyā­de­r api gu­ṇa­va­ttva­pra­sa­ṅgaḥ­, tasmān na dravyaṃ kālaḥ.</p><ab type="head" resp="YA">diśo dra­vya­tva­ni­rā­saḥ</ab><p n="a_1965 b_YA_59­3­,15~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­3­,15~</span>etena diśo 'pi dravyatvaṃ pra­tyu­kta­m­. mū­rta­dra­vya­dha­rma­tvā­d diśāṃ dī­rgha­tva­hra­sva­tvā­di­va­t ta­dvi­śi­ṣṭa­pra­tya­yā­nāṃ mūrteṣv eva bhā­vā­t­. da­śa­dhā­bhe­da­s tu diśāṃ vāstavo 'py astu ko vi­ro­dhaḥ­?</p><p n="a_1966 b_YA_59­3­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­3­,18~</span>nanu vā­sta­va­tve yathā vā­rā­ṇa­syāḥ pa­ści­me­na pra­yā­gaḥ­, tathā kā­nya­ku­bjā­d api syāt, na; a­nai­kā­ntā­t sa­nni­ka­rṣa­vi­pra­ka­rṣā­da­yo hi dharmā vāstavā i­ṣya­nte­. na ca yathā pra­ti­ṣṭhā­nā­pe­kṣa­yā sa­nni­kṛ­ṣṭaḥ pra­yā­gaḥ­, tathā kā­nku­bjā­pe­kṣa­yā­pī­ti­. tasmāt pra­ti­ni­ya­ta­ni­mi­ttā­pe­kṣa­yā prā­cyā­di­dha­rmā­ṇā­m apy a­bhi­vya­kti­r ity alaṃ pra­sa­ṅge­na­. tan na di­kkā­la­yoḥ sa­rvo­tpa­tti­ma­tāṃ ni­mi­tta­kā­ra­ṇa­tva­m­.</p><p n="a_1967 b_YA_59­3­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­3­,23~</span>api ca yady u­pā­dā­nā­dya­bhi­jña­sya kālasya diśo vā ja­ga­nni­mi­tta­tva­m i­ṣṭa­m­, tadā ma­he­śva­ra eva nā­mā­nta­re­ṇo­ktaḥ syāt. a­ce­ta­na­tve tv a­nu­pā­sya­tvā­t­, na ta­dda­rśa­naṃ śre­yaḥ­sā­dha­naṃ syāt. cetano hi rā­ja­rṣi­pra­bhṛ­ti­bhiḥ pra­ti­di­naṃ vi­na­ye­na dṛ­śya­mā­naḥ ka­dā­ci­t prasanno bhū­tvā­nu­gra­haṃ ya­thā­sā­mā­rthye­na kurvann u­pa­la­bhya­te­. nā­ce­ta­no '­sa­ma­rtho vā tasmāc chi­va­da­rśa­nā­d eva mokṣa iti.</p><ab type="head" resp="YA">mo­kṣa­sva­rū­pa­ni­rū­pa­ṇa­m</ab><p n="a_1968 b_YA_59­4­,8~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­4­,8~</span>kaḥ punar ayaṃ mokṣa iti? eke tāvad va­rṇa­ya­nti — sa­ma­stā­tma­vi­śe­ṣa­gu­ṇo­cchi­ttau saṃ­hā­rā­va­sthā­yā­m ā­kā­śa­va­d ātmanaḥ sa­rva­dā­va­sthā­naṃ mokṣaḥ. ka­smā­t­? su­kha­duḥ­kha­yo­r a­vi­nā­bhā­vi­tve­na vi­ve­ka­hā­nā­nu­tpa­tteḥ­. na ca su­khā­rthai­va pre­kṣā­va­tā­m pra­vṛ­ttiḥ­, ka­ṇṭa­kā­di­duḥ­kha­pa­ri­hā­rā­rtha­tve­nā­pi pra­vṛ­tte­r u­pa­la­mbhā­t­. na caitac chāstraṃ vi­ṣa­yi­ṇaḥ pra­tyā­ra­bdhaṃ yena ni­rvi­ṣa­ye mokṣe pra­vṛ­tti­r na syāt, kiṃ tu ye 'tyantaṃ duḥkhān ni­rvi­ṇṇāḥ­, tān prati duḥ­kho­cche­dā­rthaṃ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . mokṣe pra­va­rta­te­. teṣāṃ duḥ­kha­tra­yā­bhi­ghā­tā­t ta­du­cche­da­mā­trā­rthi­tvā­d iti.</p><ab type="head" resp="YA">mokṣe su­khā­bhi­vya­kti­r iti nyā­ya­ma­ta­m</ab><p n="a_1969 b_YA_59­4­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­4­,16~</span>mo­hā­va­sthā­tvā­n mū­rcchā­dya­va­sthā­va­d atra vi­ve­ki­nāṃ pra­vṛ­tti­r na yuktety āhur anye ta­du­kta­m —</p><lg n="a_1970"><l>"­duḥ­kha­hā­nā­ya no yuktaṃ sukhaṃ duḥ­khā­tma­kaṃ varam | </l><l>na hi kaścit pa­dā­rtha­jño mo­ha­si­ddhyai pra­va­rta­te || "</l><l>"varaṃ vṛ­ndā­va­ne ramye śṛ­gā­la­tvaṃ vṛṇomy aham | </l><l>na tu ni­rvi­ṣa­yaṃ mokṣaṃ gautamo gantum icchati || "</l></lg><p n="a_1971 b_YA_59­4­,22~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­4­,22~</span>kiṃ ca yathā saṃ­sā­rā­va­sthā­yāṃ sukham iṣṭaṃ duḥkhaṃ vā­ni­ṣṭa­m­, tathā mo­kṣā­va­sthā­yāṃ duḥ­kha­ni­vṛ­tti­r iṣṭā su­kha­ni­vṛ­tti­s tv a­ni­ṣṭe­ti­. sa­ma­vya­ya­pha­la­tvā­t tatra pra­vṛ­tti­r a­yu­ktā­. yad uktam —</p><lg n="a_1972"><l>"­a­na­ntā­ni du­ra­ntā­ni sa­ma­vya­ya­pha­lā­ni ca | </l><l>a­śa­kyā­ni ca vastūni nā­ra­bhe­ta vi­ca­kṣa­ṇaḥ || "</l></lg><p n="a_1973 b_YA_59­4­,27~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­4­,27~</span>tasmāt pre­kṣā­va­tāṃ pra­vṛ­ttya­nya­thā­nu­pa­pa­tteḥ su­kha­saṃ­vi­tti­r mu­kta­syā­bhyu­pa­ga­nta­vyā­.</p><p n="a_1974 b_YA_59­5­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­5­,11~</span>yat punar etat — duḥ­kha­pa­ri­hā­rā­rthā­pi pra­vṛ­tti­r dṛ­ṣṭe­ti­, tan na; duḥ­kha­pa­ri­hā­ra­mā­trā­rthā­yāṃ pravṛttau dṛ­ṣṭā­ntā­si­ddheḥ­. tathā hi — duḥkhe sati su­kho­pa­bho­ga­syā­sa­mbha­vā­t­. ka­ṇṭa­kā­di­duḥ­kha­pa­ri­hā­ro 'pi su­kho­pa­bho­gā­rthaṃ evety asamo dṛ­ṣṭā­ntaḥ­. duḥ­khā­vi­nā­bhā­vi­tvaṃ tu vai­ṣa­yi­ka­syai­va su­kha­sya­, na tu ni­tya­sye­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">mokṣe su­kha­sa­ttve pra­mā­ṇa­m</ab><p n="a_1975 b_YA_59­5­,16~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­5­,16~</span>kuto muktasya su­kho­pa­bho­ga­si­ddhi­r iti cet, nanv a­rthā­pa­tte­r ity u­kta­m­. kiṃ cā­ga­mā­t­. uktaṃ hi —</p><lg n="a_1976"><l>"­su­kha­m ā­tya­nti­kaṃ yat tad bu­ddhi­grā­hya­m a­tī­ndri­ya­m | </l><l>taṃ vai mokṣaṃ vi­jā­nī­yā­d du­ṣpra­pya­m a­kṛ­tā­tma­bhiḥ || </l><l>"­ā­na­ndaṃ brahmaṇo rūpaṃ tac ca mokṣe '­bhi­vya­jya­te | "</l></lg><p n="a_1977 b_YA_59­5­,21~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­5­,21~</span>"­vi­jñā­na­m ānandaṃ brahma" iti ca.</p><ab type="head" resp="YA">duḥ­khā­bhā­va­mā­tre na su­kha­vya­va­hā­raḥ</ab><p n="a_1978 b_YA_59­5­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­5­,23~</span>duḥ­khā­bhā­va­mā­tre 'yaṃ su­kha­śa­bda iti cet, na; mu­khya­gau­ṇā­sa­mbha­vā­t­. na tāvad añjasā duḥ­khā­bhā­va eva su­kha­m­. yena ke­na­ci­d ā­hā­re­ṇa kṣu­dduḥ­kha­ni­vṛ­tte­r vi­śe­ṣā­d ā­na­nda­vi­śe­ṣo na syāt, tathā yu­va­ti­mā­tre­ṇa kā­ma­duḥ­kha­ni­vṛ­tte­r yu­va­ti­vi­śe­ṣā­d ā­na­nda­vi­śe­ṣo na syāt. ga­ndha­rū­pa­śa­bda­vi­śe­ṣe­bhya­s tu su­kha­vi­śe­ṣa eva bhavann u­pa­la­bhya­te­. tatrāpy au­tsu­kya­duḥ­khaṃ ni­va­rta­te iti cet, na; au­tsu­kyā­bhā­ve 'pi śa­bdā­di­vi­śe­ṣo­pa­ni­pā­te su­kha­vi­śe­ṣo­pa­la­bdheḥ­.</p><p n="a_1979 b_YA_59­6­,1~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­6­,1~</span>tan na; duḥ­khā­bhā­va eva su­kha­m­.</p><p n="a_1980 b_YA_59­6­,2~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­6­,2~</span>a­tho­pa­cā­re­ṇa duḥ­khā­bhā­ve su­kha­śa­bdaḥ pra­va­rta­te­, yathā bhā­rā­pa­ga­me sukhī saṃvṛtto '­smī­ti­, na mo­kṣa­syā­pu­ru­ṣā­rtha­tva­pra­sa­ktau pre­kṣā­va­tāṃ ta­trā­pra­vṛ­tti­pra­sa­ṅgā­t­, tathā hi —</p><lg n="a_1981"><l>"­duḥ­khā­bhā­vo 'pi nāvedyaḥ pu­ru­ṣā­rtha­ta­ye­ṣya­te | </l><l>na hi mū­rcchā­dya­va­sthā­rthaṃ pravṛtto dṛśyate sudhīḥ || "</l></lg><p n="a_1982 b_YA_59­6­,7~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­6­,7~</span>kiṃ ca bhā­ro­dva­ha­nā­di­duḥ­khā­pa­ga­me pra­ti­ba­ndha­kā­bhā­vā­d i­ṣṭa­mā­ru­tā­di­sa­mā­ga­mā­d api sukhaṃ bha­vi­ṣya­tī­ti ma­nya­mā­naḥ sukhī saṃvṛtto 'smīty u­pa­ca­ra­ti­. naitad u­pa­cā­ra­ni­mi­ttaṃ mokṣe 'sti. na cā­saṃ­ve­dya­mā­ne 'pi duḥ­khā­bhā­ve bhākto 'pi su­kha­śa­bdaḥ pra­va­rta­te­.</p><ab type="head" resp="YA">mū­rcchā­va­sthā­yā­m api saṃ­ve­da­na­m</ab><p n="a_1983 b_YA_59­6­,12~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­6­,12~</span>mū­rcchā­va­sthā­yā­m api pra­va­rte­ta su­ṣu­ptā­v a­va­sthā­yāṃ su­kha­śa­bda­pra­vṛ­tti­va­d iti cet, na; tatra saṃ­ve­da­nā­bhā­va­si­ddhau pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. anyasya khalv abhāvaḥ saṃ­ve­da­ne­na gṛ­hya­te­, saṃ­ve­da­na­sya cābhāvaḥ kena gṛ­hya­te­? yadi saṃ­ve­da­ne­nai­va tataḥ kathaṃ saṃ­ve­da­naṃ nāsti? tathā ca sa­rva­saṃ­ve­da­nā­bhā­ve­na sambandho 'pi liṅgasya pra­ti­pa­ttuṃ na śakyata iti. liṅgato 'pi na su­ṣu­pta­sya sa­rva­jñā­nā­bhā­va­ga­tiḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">suṣuptau sukhaṃ ta­tsaṃ­ve­da­naṃ ca</ab><p n="a_1984 b_YA_59­6­,18~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­6­,18~</span>kiṃ ca su­khe­nā­ha­m a­svā­psa­m ity a­nu­smṛ­teḥ sukhaṃ ta­tsaṃ­ve­da­naṃ ca su­ṣu­pta­syā­bhyu­pa­ga­nta­vya­m­. pū­rva­di­ne­ṣv api ta­da­bhyu­pa­ga­me 'yam eva nyāyaḥ; duḥ­kha­smṛ­tya­nu­pa­la­mbha­mā­trā­d a­nu­bha­vā­bhā­va­m a­nu­mā­ya nirduḥkho 'ham a­svā­psa­m ity enam arthaṃ su­khe­nā­ha­m a­svā­psa­m ity u­pa­ca­ra­tī­ti cet, na; smṛ­tya­nu­pa­la­mbha­syā­nu­bha­vā­bhā­va­si­ddhā­v a­nai­kā­nti­ka­tvā­t­. su­khā­nu­bha­va­smṛ­tau bā­dha­kā­bhā­vā­c ca.</p><p n="a_1985 b_YA_59­6­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­6­,23~</span>nanu yadi su­ṣu­ptā­va­sthā­yāṃ jñānam asti, tadā su­ptā­va­sthā­to mokṣasya ko vi­śe­ṣaḥ­? sa­rva­jñā­na­vi­ra­ho­pa­la­kṣi­tā su­ṣu­ptā­va­sthe­ty u­cya­te­, nānyathā vi­śe­ṣo­pa­pa­tteḥ­. tathā hi — bā­hye­ndri­ya­ja­jñā­no­pa­la­kṣi­tā tāvat jā­gra­da­va­sthā­, bā­hye­ndri­ye­ṣu ni­rvyā­pā­re­ṣu satsu yatra bā­hye­ndri­ya­ja­m iva jñānaṃ bāhyārthaṃ smaraṇaṃ bha­va­ti­, sā su­ptā­va­sthā­, ya­tro­pa­ra­te­ndri­ya­grā­ma­syā­śe­ṣa­vi­ka­lpa­śū­nya­sya su­kha­mā­trā­va­bhā­si jñā­na­m­, sā su­ṣu­ptā­va­sthā­. tatra ca sukhaṃ nityaṃ vā pra­ti­bhā­tu­, ni­drā­sa­ha­kā­ri­dha­rma­vi­śe­ṣa­ja­ni­taṃ veti. tasmān nā­saṃ­ve­dye duḥ­khā­bhā­ve su­kho­pa­cā­raḥ kvacit pra­si­ddhaḥ­, mukhyārthe bā­dha­kā­bhā­vā­c ca na khalu mokṣe su­khā­sti­tvā­bhi­dhā­yi­nā­m ā­ga­mā­nāṃ mukhyārthe bādhakaṃ kiṃcit paśyāmo yena bhāktam arthaṃ pra­ti­pa­dye­ma­hi­.</p><ab type="head" resp="YA">saṃ­sā­rā­va­sthā­yā ni­tya­su­khā­bhi­vya­kte­r abhāvaḥ</ab><p n="a_1986 b_YA_59­7­,11~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­7­,11~</span>su­kha­ta­tsaṃ­ve­da­na­yo­r ni­tya­tvā­n mu­kta­saṃ­sā­rā­va­sthā­yo­r a­vi­śe­ṣa­pra­sa­ṅga iti cet, na; ca­kṣu­rgha­ṭa­yoḥ ku­ḍyā­de­r iva su­kha­saṃ­ve­da­na­yo­r vi­ṣa­ya­vi­ṣa­yi­sa­mba­ndha­pra­tya­nī­ka­syā­dha­rma­duḥ­khā­deḥ saṃ­sā­rā­va­sthā­yāṃ sa­dbhā­vā­t­. tannāśe ca mu­ktā­va­sthā­yāṃ bhavati su­kha­saṃ­ve­da­na­yoḥ sambandhaḥ ku­ḍyā­di­nā­śe ca­kṣu­rgha­ṭa­sa­mba­ndha­va­t­. sa­mba­ndha­vi­ro­dhi­tva­mā­tre­ṇa ku­ḍyā­dyu­dā­hṛ­ta­m­, na ku­ḍyā­di­va­d a­dha­rmā­de­r vya­va­dhā­ya­ka­tva­m asti, a­mū­rta­vā­d e­ka­de­śa­yo­r vya­va­dhā­nā­sa­mbha­vā­c ca. kiṃ tu "tac ca mokṣe '­bhi­vya­jya­ta­" iti va­ca­nā­t sa­ma­stā­dha­rmā­di­ni­vṛ­ttau su­kha­saṃ­ve­da­na­yoḥ sa­mba­ndha­vi­śe­ṣa­la­kṣa­ṇā­bhi­vya­kti­r bha­va­tī­ti ga­mya­te­. te­no­pa­cā­re­ṇā­dha­rmā­de­r vya­va­dhā­ya­ka­tvā­bhi­dhā­ne 'py a­do­ṣaḥ­. tasmād a­bhi­vya­kti­vi­śe­ṣā­n na mo­kṣa­saṃ­sā­ra­yo­r a­vi­śe­ṣaḥ­.</p><ab type="head" resp="YA">ni­tya­su­kha­ta­tsaṃ­ve­da­na­yoḥ sambandho 'nityo 'pi mokṣe na naśyati</ab><p n="a_1987 b_YA_59­7­,23~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­7­,23~</span>tasya sa­mba­ndha­sya kṛ­ta­ka­tve­na ka­dā­ci­n nā­śa­pra­sa­ṅga iti cet, na; pra­dhvaṃ­se­nā­ne­kā­ntā­t­. vastutve satīti cet, na; dra­vyā­di­ṣv a­na­nta­ra­bhā­ve­na ta­da­si­ddha­tvā­t­. ta­da­nta­rbhā­ve vā sā­mā­nya­sa­ma­vā­yā­bhā­vaiḥ saha ta­tsaṃ­ve­da­na­sya sambandho na syāt. a­dṛ­ṣṭā­di­va­śā­t ka­rma­kā­ra­kaṃ vi­ṣa­yaḥ­, ta­jja­ni­taṃ jñānaṃ vi­ṣa­yī­ti cet, na; ī­śva­ra­jñā­na­sya ni­tya­syā­rthaiḥ saha sa­mba­ndhā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­t­, a­sma­dā­di­jñā­na­syā­py a­tī­tā­nā­ga­tā­rthaiḥ saha sa­mba­ndhā­bhā­va­pra­sa­ṅgā­c ca. tasmān ni­tya­su­kha­saṃ­ve­da­na­yoḥ sa­mba­ndha­sya kṛ­ta­ka­tve 'pi vi­nā­śa­kā­ra­ṇā­bhā­vā­n ni­tya­tva­m e­ve­ti­.</p><ab type="head" resp="YA">ni­tya­su­kha­rā­ga­sya ba­ndhā­nā­tma­ka­tva­m</ab><p n="a_1988 b_YA_59­8­,10~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­8­,10~</span>nanu rāgasya sa­mba­ndha­nā­tma­ka­tvā­n ni­tya­su­kha­rā­ge­na pravṛtto na mucyate na; rāgasya vi­ṣa­ya­śa­kti­la­kṣa­ṇa­tvā­t­. yo hi su­kha­sā­dha­ne­ṣu śa­bdā­di­vi­ṣa­ye­ṣv a­bhi­ṣva­ṅgaḥ­, sa rāga ity u­cya­te­. sa hi ba­ndha­nā­tma­kaḥ­, tasya vi­ṣa­yā­rja­na­ra­kṣa­ṇā­di­pra­vṛ­tti­dvā­re­ṇa saṃ­sā­ra­he­tu­tvā­t­. nitye tu sukhe yady api rāgaḥ, tathāpy asau sa­rva­vi­ṣa­yā­rja­nā­di­ni­vṛ­tti­mo­kṣo­pā­ya­pra­vṛ­tte­r eva hetuḥ, anyathā tasya sukhya prāptum a­śa­kya­tvā­t­. na hi ta­dvi­ṣa­ya­sā­dhya­m­, nāpi ta­tkṣi­ya­te­, yena vi­ṣa­ya­su­khā­rtha­m iva punaḥ punas ta­da­rthaṃ­. hiṃ­sā­di­ṣv api pra­va­rte­ta­. tan na ba­ndha­pra­sa­ṅgaḥ­.</p><p n="a_1989 b_YA_59­8­,17~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­8­,17~</span>kiṃ caivaṃ dve­ṣa­syā­pi ba­ndā­tma­ka­tvā­t saṃ­sā­ra­duḥ­kha­dve­ṣe­ṇa pravṛtto na mu­cye­ta­. atha nāsty evāsya tatrāpi dveṣaḥ, tataḥ kathaṃ saṃ­sā­ra­he­tuṃ pa­ri­ha­ra­ti­?</p><p n="a_1990 b_YA_59­8­,19~" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">YA 59­8­,19~</span>kiṃ cā­tya­nti­ka­duḥ­khā­bhā­va­rā­ge­ṇā­pi pra­vṛ­tta­sya mokṣo na syāt. duḥ­khā­bhā­ve na mānam astīti cet, kutas taṃ prā­rtha­ya­te­? rāgaṃ vi­nai­va­m eveti cet, ni­tya­su­khe 'pi tarhy asya rāgo nāsti tad api rāgaṃ vi­nai­va­m eva prārthyata iti yat kiṃcid e­ta­t­. tasmād vi­ṣa­ya­ra­ja­te­cchā­la­kṣa­ṇaḥ rāgaḥ puṇyaḥ, pu­ṇya­pra­vṛ­tti­he­tu­tvā­d ba­ndha­he­tu­r na tv a­rthi­tva­mā­tra­m­, dveṣo 'pi na ji­hā­sā­mā­tra­m kin tu . . . . . . . . . . . . . . . . . ..</p><p n="a_1991" rend="justify">śrī­ma­dā­cā­rya­bhā­sa­rva­jña­vi­ra­ci­te nyā­ya­bhū­ṣa­ṇe sa­ṅgra­ha­vā­rtti­ke tṛtīyaḥ pa­ri­cche­daḥ sa­mā­ptaḥ­. sampūrṇo 'yaṃ granthaḥ.</p></body></text></TEI>
